·सप्तमवर्षम्, प्रथमाङ्कः
१९९१, फर्वरी
लोकसंस्कृतम्
(त्रैमासिकपत्रिका)
दिव्या संस्कृतभारती सुमहिता स्याद् राष्ट्रभाषापदे
वाग् मातुः सफलीभवेद् द्रुतमियं भव्ये भविष्येऽन्तिके।
तेनाविष्कृतमत्र संस्कृतगिरो रूपं सुबोधं बुधा
लोके राजतु लोकसंस्कृतमिदं त्रैमासिक
शाश्वतम् ॥
संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी-605 002

·विषयसूची बालरचनाः कविताः सत्सङ्गः करणीयः ५ ... ... ६ ... ११ १ बाललेखाः भूतभवनम् कथं घोटकाः सेवकाः जाताः ? महामूर्खः (नाटिका) ७ १८ ... जननीपदवन्दना विविधलेखाः सरलं संस्कृतं न तु सरलीकृतम् संस्कृतसाहित्यम् आधुनिकभारतं च ब्रह्मणः सर्वाङ्गीणस्वरूपम् ऋतम्भरा प्रज्ञा कथाः २२ २८ ३० ... ६ ... ८ पत्राचारः १० ... ४३ ... बलीवर्दः कुतः हलं कर्षति ? तृणावर्तवधः शिष्यस्य अद्भुतपरीक्षा कर्णस्य दानशीलता द्वौ सम्बन्धिनौ विद्वत्तायाः बलम् तपःफलम् कामाक्षामन्दिरम् ... १२ वेदसूक्तयः धारावाहिकलेखाः गीतायाः भूमिका केनोपनिषद् मनोमन्त्रमणिमाला ... ३४ ४१ ... ... ३२ ३८ ४३ ... प्रकाशक:-हरिकान्त सी. पटेल:, प्रकाशनविभागः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी । सम्पादकाः- जगन्नाथो वेदालङ्कारः, उषा देसाई, वि० ललित नरेन्द्रश्च । वार्षिक-शुल्कम् रू. १५.००, आजीवन-शुल्कम् (विंशतिवर्षपर्यन्तम्) रू. २५०.०० । प्रकाशनकाल:- फर्वरी २१, मई १५, अगस्त १५, नवाम्बर २४ । मुद्रक:-अमियरञ्जन-गाङगुलिः, श्रीअरविन्दाश्रम-मुद्रणालयः, पुदुच्चेरी। .

·The
sanskrut
ought
to her the national language
of Indran
lening
संस्कृतं भारतस्य राष्ट्रभाषा भवेत् ।
मम आशिषः
१९. ४. १९७१
-श्रीमाता

·बालकथा . बलीवर्दः कुतः हलं कर्षति ? अधुना खाद्याभाव. भवति । बहुजना: भोजनं कुर्यात् एकवारं च खादेत् ।” महादेवं नमस्कृत्य न प्राप्नुवन्ति । अनेकजनाः भोजनं विना म्रियन्ते । षण्ड: नन्दिना सह बहुकालम् आलपत्, तेन सह अस्य कारणं जानासि ? शृणु एका लघुकथाम् । आनन्देन भोजनम् अकरोत् । बहुवर्षेभ्यः पूर्व यदा भगवान् पृथिव्यां मनुष्यम् यदा सः पृथिवीम् आगतः तदा महादेवस्य अरचयत् तदा सः गाम्, षण्डम् अपि अरचयत् । वचनं तस्य विस्मृतम् आसीत् । सः मनुष्यम् एकदा एकः षण्ड: शिवस्य वाहनं नन्दिनामकं अवदत् - महादेवः कथयति, "दिने त्रिवारं भोजनं वृषभं द्रष्टु कैलासपर्वतं गतः। नन्दी तस्य अतीव कर्तव्यम् एकवारं च स्नानम् ।" "अस्तु" इति प्रियमित्रम् आसीत् । यदा स गच्छति स्म तदा एक: कथयित्वा मनुष्यः त्रिवारं भोजनम् एकवारं स्नानं मनुष्यः तस्य पार्श्वम् आगत्य अवदत् - "अयि भोः च कर्तुम् आरभत । अन्येऽपि तदेव अकुर्वन् । षण्ड ! मया श्रुतं यत् त्वं कैलासं गच्छसि स्वबन्धु कतिचिद् - दिनेभ्यः परं महादेवः उपरिष्टात् द्रष्टुम् ।" "आम्, नन्दी मम प्रियमित्रम् । तं द्रष्टुं अपश्यत् - मनुष्याः त्रिवारं खादन्ति एकवारं च गच्छामि ।" "तहि महादेवं मदर्थे किञ्चित् स्नान्ति । तदा क्रुद्धः सः षण्डं कैलासे आहूय प्रक्ष्यसि ?" षण्डः अवदत् "किं पृच्छेयम् ?" अवदत् - "अरे मूढमते ! त्वया किं कृतम् ? मनुष्यः अकथयत् "तं केवलम् एतदेव पृच्छ विपरीतं कथितम् ! तव प्रमादात् पृथिव्यां भोजनं यत् मनुष्येण कतिवारं खादितव्यं कतिवारं शीघ्रं समाप्तं भविष्यति । तुभ्यं दण्डः दातव्यः । च स्नातव्यम् ?” “अस्तु, अहं पृष्ट्वा त्वां गच्छ, मनुष्यस्य कृते क्षेत्रेषु हलं कर्ष । तव पत्नी सूचयिष्यामि” इति कथयित्वा षण्ड: गतः । कैलासं गौः अपि मनुष्याय दुग्धं ददातु ।” महादेवस्य गत्वा सः महादेवम् अपृच्छत्, “देवदेव, नमस्ते। आदेशात् षण्डः मनुष्याय हलं कर्षति गौश्च तस्मै पृथिव्यां कोऽपि मनुष्यः पृच्छति, 'अहं कतिवारं दुग्धं ददाति । तथापि पृथिव्यां खाद्याभावः न खादेयं कतिवारं च स्नानं कुर्याम्' इति ।" दूरीभवति । महादेवः अवदत्, “मनुष्यः दिने त्रिवारं स्नानं - राधिकारञ्जनः ? - सत्सङ्गः करणीयः गङ्गानीरतरङ्गसङ्गविमलो वायुः प्रमोदावहो दावाग्नौ विचरन् भवत्यतिशयोत्तप्तः स दु.खप्रदः । पुष्पोद्यानसमाश्रयेण सुरभिः शीतानिलो हर्षदो दुर्गन्धं तनुते श्मशानमलतो लोके गुणाः सङ्गजाः ।। संसर्गो यादृशो यस्य जायते तादृशो गुणः । सत्सङ्गः करणीयो हि दुःसङ्गो न कदाचन ॥ ॐ शान्तिः ! शान्तिः ! ! शान्तिः !!! -श्रीगङ्गाधरगुरुः ·- भूतभवनम् आसीत् कश्चित् ग्रामः । ग्रामात् किञ्चिद् आश्चर्यान्वितौ, किन्तु न भयभीती। इत्थं प्रतिरात्रं दूरे एक विशाल भवनम् आसीत् । तत्र कोऽपि शब्दः अभवत् । एकदा एकः वृद्धः अवदत् -- “यदि धनिकः वसति स्म । अधुना तत् जनशून्यम् । दातुम् इच्छसि, देहि, अधुनैव देहि ।" ग्रामवासिनः कथयन्ति तत्र भूतः अस्ति। सहसा तयोः सम्मुखे एक: विशाल: घट: एकदा द्वौ वृद्धौ अचिन्तयताम् आवयोः आविर्भूत । वृद्धौ विस्मितौ। घटस्य अभ्यन्तरे मरणं तु निकटे एव । कुतः विशालभवने न मौक्तिकानि, रत्नानि सुन्दराणि वस्त्राणि च आसन् । म्रियेवहि ? आगामिदिने तौ तत्र गतौ। प्रथमदिने वृद्धौ अतीव आनन्दितौ । मृत्युपर्यन्तं तौ तत्र रात्रौ तौ "अहं दातुम् इच्छामि, अहं दातुम् सुखेन अवसताम् । भूतोऽपि मुक्ति प्राप्नोत् । इच्छामि” इति शब्दम् अशृणुताम् । तौ - - अमलः कथं घोटकाः सेवकाः जाताः ? कश्चिद् घोटकः कस्मिन्नपि क्षेत्रे आनन्देन हरिणमांसम् अतिमधुरम् । त्वं हरिणमांसं प्राप्स्यसि, घासं चरति स्म । तत्र कोऽपि हरिणः आगतः । अहं सुस्वादुघासं चरिष्यामि । द्वयोः उपकारः सुस्वादुघासं चरितुं सः क्षेत्र प्राविशत् । तदा क्रुद्धः भविष्यति । आगच्छ, मम पृष्ठे उपविश ।" घोटकः चीत्कुर्वन् अवदत्, “हे मूर्ख, न जानासि ? मनुष्य. घोटकस्य पृष्ठे उपविश्य, क्षेत्रं गत्वा हरिणम् एतत् मम क्षेत्रम् । अपेहि । एतत् तव भोजनस्य अमारयत् । अथ घोटकः अवदत्, “धन्यवादाः स्थानं नास्ति ।" हरिणः स्वतीक्ष्णशृङ्गद्वयं दर्शयन् मित्र ! हरिणं गृहीत्वा गृहं गच्छ । अहम् अद्य अवदत्, "मा प्रलप घोटक ! अहम् अत्र घासं उदरपूरं घासं खादिष्यामि ।" मनुष्यः अवदत्, खादिष्यामि एव । यदि किमपि करोषि, अहं तव "खाद बन्धो ! सन्तोषेण खाद ! अहम् अत्रैव मृत्युकारणं भविष्यामि ।” एतत् श्रुत्वा घोटक: प्रतीक्षे । अहं तव पृष्ठे उपविश्य एवं गृहं भयभीतः। सः व्याघ्रस्य साहाय्यं प्रार्थयत । व्याघ्र. गमिष्यामि । त्वम् अतीव उपकारी। अहं तव अकथयत्, “अहं कथं तं मारयेयम् ? स तु साहाय्यं प्रतिदिनम् इच्छामि । यदि मया सह न अतिवेगेन धावति ।" तदा घोटक: कमपि गच्छसि, पश्य इमां भुशुण्डीम्, त्वाम् अपि मनुष्यं प्रार्थयत । मनुष्योऽपि व्याघ्रवत् उत्तरम् मारयिष्यामि।" वराकः घोटकः मनुष्येण सह तस्य अददात् । तदा घोटकः अकथयत्, "मित्र | चिन्तां गृहम् अगच्छत् । तत्परं सर्वेऽपि घोटका: क्रमशः मा कुरु । अहं तव साहाय्यं कर्तुम् इच्छामि। मनुष्याणां सेवकाः अभवन् । -अनिर्वाण: , ·कदाचित् तम् 7 ? सः - तृणावर्तवधः श्रीकृष्ण. अतिलघु. आसीत् । सः शिशुरेव श्रीकृष्णस्य भारेण ते खण्डिता:, चूर्णिता । आसीत् । एकदा तस्य माता तं क्रोडे धृत्वा गृहस्य माता एतत् दृष्ट्वा आश्चर्येण धावति, सर्वान् वरण्डे सूर्यस्य आतपे उपविष्टा आसीत् । यशोदा आह्वयति आगच्छत, पश्यत, अत्र किं भवति । श्रीकृष्ण कोडे धरति, हस्ताभ्या धरति, दोलयति, यदा माता ततः गता तदा प्रचण्डवायुः सूसूशब्दं उपरि क्षिपति, पुन धरति । श्रीकृष्ण: कृत्वा वहति, हू हू हूश् कृत्वा शिशुकृष्णम् प्रसन्न हसति । माता अपि हसति । हठात् माता उत्तोलयति, उपरि नयति । वायुः घूर्णते, घूर्णते, अनुभवति - अरे मम पुत्र कथं भारी भवति । घूर्णते; उपरि, उपरि आरोहति । श्रीकृष्णोऽपि किम् एषा मम कल्पना कथ मम हस्तौ वायुना सह घूर्णते, घूर्णते, उपरि उपरि च क्लान्तौ ? नहि, नहि, असम्भवम् । अह प्रतिदिनं गच्छति । कृष्ण धरामि । मम हस्तौ कदापि क्लान्तौ न अपि जानासि सः वायुः कः आसीत् भवत । अद्य कथ तौ क्लान्तौ ? आसीत् एकः राक्षसः । आम्, स. आसीत् एक माता कृष्ण पश्यति, हस्तेन तम् उत्तोलयति, प्रकाण्ड, बलवान् राक्षसः । नाम तस्य तृणावर्त । दोलयति, पुन. अन्यहस्तेन उत्तोलयति, दोलयति । राक्षसराजः कस. तम् अकथयत् - "तृणावर्त, त्वं सत्यमेव श्रीकृष्ण: भारी भवति । यशोदामातुः गोपपुरं गच्छ । तत्र महाराजनन्दस्य गृहम् हस्ते अधुना कष्टं भवति । सा शिशुकृष्णम् अस्ति । तस्य एकः शिशुपुत्रः अस्ति । नाम तस्य एकस्मिन् हस्ते धर्तुं न शक्नोति, द्वयोः कृष्णः । तं मारय, कथमपि मारय । त्व वायु. हस्तयोः अपि धर्तुं न शक्नोति, उत्तोलयितुं न भूत्वा तम् उपरि नय, परं नीचैः क्षिप। किन्तु शक्नोति, दोलयितु न शक्नोति । सा श्रीकृष्णं सावधानः भव । सः लघुशिशु. बहुराक्षसान् क्रोडे स्थापयति । तत्रापि स. अधिकाधिकं भारी मारितवान् । अतिचतुरः सः, अतिबुद्धिमान् ।” भवति । आश्चर्यम् कथं मम लघुशिशुः तथा तृणावर्तः हसन् कसं वदति – “महाराज, भारी भवति ! क्रोडेऽपि अहं कष्टम् अनुभवामि तृणावर्तः न सामान्यः राक्षस.। तं लघुशिशुम् अह इति यशोदा वदति। सुखेन मारयितुं शक्नोमि ।" एतत् कथयित्वा सः सा श्रीकृष्णं पश्यति । श्रीकृष्ण: आनन्देन गोकुलम् आगच्छति। सः पश्यति-लघुशिशुः कृष्णः हसति, खेलात, हस्तपादं वायौ क्षिपति । किन्तु लेटयन् खेलति, हसति । तदा सः वायुः भवति । माता यशोदा अनुभवति - श्रीकृष्ण: अधिकाधिकं प्रचण्डवेगेन हूश् श् श् कृत्वा श्रीकृष्णम् उपरि भारी भवति । तस्य कारणं सा ज्ञातु न शक्नोति । आकाशं नयति । आकाशे सः उच्चैः हसति वदति तस्याः क्रोडे बहुव्यथा भवति, भृशं कष्टं भवति । च- "अयं लघुशिशुः मां मारयिष्यति ? अयं सः सा शिशुकृष्णं क्रोडात् भूमौ स्थापयति । श्रीकृष्णः कृष्णः यः राक्षसान् मारयति ? अद्य सः तृणावर्तस्य हसति । माता पश्यति कड् कड् कड् इति शब्दं हस्ते पतितः । अद्य मम हस्तात् तस्य मुक्ति' कृत्वा भूमिष्ठाः प्रस्तराः त्रुटिताः भवन्ति । नास्ति । अहं वेगेन उपरि गत्वा तं नीचे । - - ·लोकसस्कृतम् ९ ।' क्षेप्स्यामि । तदा तस्य नामापि अवशिष्टं न मध्ये तृणावर्तस्य कण्ठः । अधुना तृणावर्तः श्वसितुं स्थास्यति ।" तृणावर्तः पुनः हसति । श्रीकृष्णोऽपि न शक्नोति । श्रीकृष्णस्य लघुपादद्वयं तस्य कण्ठे हसति । पर तृणावर्त अनुभवति - श्रीकृष्ण: भारिप्रस्तरवत् लम्बते । स: श्रीकृष्ण वोढुं न भारी भवति । सोऽपि यशोदामाता इव चिन्तयति शक्नोति, पातयितुम् अपि न शक्नोति । "कथम् एष भारी भवति ? अपि एष सत्यमेव अथ श्रीकृष्णः हस्ताभ्यां राक्षसस्य केशान् भारी भवति अथवा अहम् एवं चिन्तयामि ?" कर्षति, मस्तके मुष्टिप्रहारं करोति । प्रत्येकप्रहारेण किन्तु श्रीकृष्ण सत्यमेव भारी भवति । तृणावर्त रक्त वमति । स: दुर्बल: भवति । तस्य श्रीकृष्ण यथा यथा अधिकाधिकं भारी भवति मस्तकं घूर्णते, नेत्रे घूर्णते । तस्य दृष्टि. धूमला तथा तथा तृणावर्तग्य हस्तयो: कष्ट वर्धते । सः भवति । स सम्यक् द्रष्टुं न शक्नोति, अत्र तत्र अधुना श्रीकृष्ण हस्तयो धर्तुं न शक्नोति । रक्त वमति । सः श्वसितुम् अपि न शक्नोति यतो बलवान् राक्षस स लघुशिशु धरन् क्लान्त । सः हि तस्य कण्ठ. रुद्ध । अधुना तस्य गतिः अतीव श्रीकृष्णम् उत्तोल्य स्कन्धे उपवेशयति, श्रीकृष्ण: प्रचण्ड वायुवेग: समाप्तः । तस्य स्कन्धं त्यक्त्वा गले उपविशति । तस्य चीत्कर्तुम् अपि न शक्नोति । वामटङ्गा तृणावर्तस्य वामस्कन्धात् लम्बते, दक्षिण- तृणावर्तः आकाशे मृतः । उपरिष्टात् सः भूमी टङ्गा दक्षिणस्कन्धात् । श्रीकृष्णः द्वाभ्यां हस्ताभ्यां पतति । तदा प्रचण्ड: शब्दः भवति । सर्वे तस्य केशान् धरति । राक्षसः प्रचण्डवेगेन उपरि चिन्तयन्ति-भूमिकम्पः आरब्धः। ते धावन्तः अत्र गच्छति । श्रीकृष्ण: अधिकाधिकं भारी भवति । तत्र गच्छन्ति । केचन आगत्य पश्यन्ति-कोऽपि अत तृणावर्त आकाशे उपरि गन्तु न शक्नोति । प्रकाण्डः, भयङ्करः राक्षस: मृतः । तस्य मुखात् रक्तं तस्य गतिः मन्दीभवति । स. श्रीकृष्णं स्कन्धात् निर्गच्छति । निकटे शिशुकृष्णः हस्तपादम् इतस्ततः उत्तोल्य नीचे क्षेप्तुं चेष्टते। किन्तु श्रीकृष्णः किं क्षिपन् आनन्देन खेलति । माता यशोदा आगत्य करोति जानासि ? सः टङ्गाद्वय तृणावर्तस्य कण्ठे श्रीकृष्णं हस्ताभ्याम् उत्तोलयति । अधुना श्रीकृष्णः पाशयति, रज्जुवत् पाशयति - वामटङ्गां कण्ठस्य भारी नास्ति । यशोदामाता आनन्दिता दक्षिणपार्वे भुजति दक्षिणटङ्गां च वामपावें । -राधिकारञ्जनः मन्दा। स: उच्चैः -- पृथिव्या जीवनं खलु प्रगतेः क्षेत्रम् । किन्तु या सर्वाङ्गीणप्रगति. सम्पादनीया तदर्थं जीवनं कियत् अल्पम् क्षुद्रकामनावासनानां पूतौं समयस्य नाशः घोरमूर्खता एव । यथार्थसुखं भगवत्प्राप्ते परमेव सम्भवति । -श्रीमाता ·शिष्यस्य अद्भुतपरीक्षा एकदा समर्थस्वामि-रामदासस्य कश्चित् शिष्यः सः अपश्यत् एका सिंही स्वनवजातशिशु लेढि, अवदत् - "शिवमहाराजे एव गुरुदेवस्य विशेषकृपा द्वितीयः शावकः किञ्चिद् दूरे खेलति । मनुष्यं स्वं वर्तते।" प्रति आगच्छन्तं दृष्ट्वा सा क्ष्वेडं कुर्वती तस्मिन् अन्यः शिष्यः अब्रवीत् - "तथैव भवितव्यम् । सहसा आक्रामत् । शिवमहाराजः धैर्यपूर्वकं गुरुं राजमहाराजा एव कृपापात्रताधिकारिणः।" स्मरन् सिह्यां समीपम् आगतायां बद्धाञ्जलि: अब्रवीत् --- "मातः ! मम गुरुदेवः भयङ्करोदर- शिष्ययोः इमे वचने समर्थस्वामि-रामदासस्य पीडया ग्रस्तः । तव दुग्धेन तस्य पीडा शान्ता कौं अपि प्रविष्टे । तस्मिन् दिने एकान्ते भविष्यति, अहं त्वां हन्तु न आगतः ।" जङ्गले सत्सङ्गसमारोहस्य निश्चय. अभवत् । यदा समर्थस्वामि - रामदासः शिष्यमण्डलीसहितः महद् आश्चर्यम् ! सिंही पालितपशुवत् पुच्छं सत्सङ्गस्य निश्चितस्थानं प्राप्नोत् तदा सहसा चालयितुम् आरभत । सा शिवस्य ममतामयीं स उदरे भयङ्कर -पीडाव्याजेन गुहायां लेटयन् मूकभाषाम् अबोधत् !! तस्याः पृष्ठं प्रेम्णा, मृदुलं आक्रोष्टुम् आरभत । परामृश्य शिवः कमण्डलौ दुग्धं दुग्धवान् । दर्शनार्थमागतः शिवमहाराजः गुरुचरणयोः शिरः नमयित्वा उदरशूलस्य कारणम् अपृच्छत् । समर्थगुरुदेवस्य उदरपीडा तु लीलामात्रम् गुरुदेवः आक्रोशन अब्रवीत् --- “तीव्रवेदना वर्तते।” आसीत् । शिष्यवर्गस्य भ्रमः दूरीकरणीयः अभूत् । शिवः यदा दुग्धं गृहीत्वा तत्र प्राप्तः तदा गुरुदेवः 'अस्या ओषधिः ?" शिवः प्रेम्णा अवदत् - "शिब्बा ! प्राणेषु कण्ठगतेष्वपि अपृच्छत् । त्वम् आनीतवानेव सिंहीदुग्धम् | त्वयि गते एव गुरुः अब्रवीत् - "अस्या एका एव अमोघा उदरशूलं तु शान्तम् अभवत्, वृथा एव कष्ट सोढं ओषधिः, किन्तु सा दुष्प्राप्या, अंतः त्वया वत्स ! धन्या तव गुरुभक्ति. ! चिन्तया ।" शिवः प्रार्थयत -- "भवान् निःसङ्कोचं वदतु, शिवः अस्य किम् उत्तरं दद्यात् ? विनतः तूष्णीम् अतिष्ठत् । समर्थगुरुदेवस्य मर्मभेदिनी अहम् अवश्यम् आनेष्यामि ।" तीव्रदृष्टि: शिष्यमण्डलस्य मर्मस्थलं व्यर्द्धम् समर्थस्वामी- “सिंह्याः सद्यस्कं दुग्धम् ... आरभत । समर्थगुरुदेवस्य शिवमहाराजे ईदृशी कथम् आनेतुं शक्ष्यसि ?" अपारकृपादृष्टि: कुतः अस्ति इति शिष्यमण्डली शिवः किमपि उत्तरं न दत्त्वा गुरोः कमण्डलुं अबोधत् । गृहीत्वा द्रुतवेगेन जङ्गलं प्रविष्ट: । अतिदूरं गत्वा करबद्धः - जगन्नाथः ·कर्णस्य दानशीलता एकदा श्रीकृष्णः पाण्डवानां सम्मुखे कर्णस्य तस्मिन् एव वेशे श्रीकृष्णः अर्जुनेन सह कर्णस्य दानशीलतायाः प्रशंसाम् अकरोत् । अर्जुनाय इद राजप्रासादम् अगच्छत् । तत्र सः तामेव प्रार्थनां न अरोचत । अर्जुनस्य दृष्टयां धर्मराजः युधिष्ठिर कर्णाय न्यवेदयत्। राजप्रासादे शुष्कं चन्दनं नास्ति, एव सर्वोत्तमः दानशीलः । श्रीकृष्णः अर्जुनाय नगरेऽपि न उपलभ्यते इति सेवकेभ्यः श्रुत्वा कर्णः कर्णस्य दानशीलतायाः परिचयं दातुं निश्चयम् स्वधनुषि प्रत्यञ्चाम् आरोपयत् । राजप्रासादस्य अकरोत् । द्वाराणि अन्यानि अनेकानि उपकरणानि च चन्दन- श्रीकृष्ण: ब्राह्मणस्य वेशं धृत्वा पाण्डवानां विरचितानि आसन् । बहवः पर्यङ्का. चन्दननिर्मिताः राजसदनं गत्वा अवदत् - "हे राजन् ! अहं ."हे राजन् ! अहं आसन् । अचिरं कर्णः चन्दनकाष्ठं सङगृह्य स्वहस्तेन भोजनं पचामि । कृपया शुष्कं चन्दनकाष्ठं ब्राह्मणम् अवदत्, “भगवन् ! भवान् भोजनं दीयता येन अहं भोजनं पक्तुं शक्नुयाम् ।" पचतु ।" तत्समये धारासम्पातेन वृष्टि: भवति स्म । तस्य आतिथ्येन श्रीकृष्णः प्रसन्नः । सः बहिर् युधिष्ठिरः राजभवने अपृच्छत् । तत्र शुष्कं चन्दन आगत्य अर्जुनम् अवदत्, “पार्थ, तव राजसदनेऽपि काष्ठम् उपलब्धं नासीत् । सेवकाः नगरे अन्वेषणम् द्वाराणि चन्दनविरचितानि सन्ति । तानि दातुं अकुर्वन् । तत्र केवलम् आर्द्रचन्दनकाष्ठम् एव पाण्डवाः कृपणाः अभवन् । पश्य कर्णम् । दान- उपलभ्यते स्म । धर्मराजः अतीव दुःखितः धर्मयोः यस्य प्राणाः वसन्ति, आपत्काले स एव अनन्योपायश्च । कुतः कथं च पदार्थः प्राप्तव्यः इति ।" (कल्याणपत्रिकायाः एकस्याः कथायाः अनुवादः । अनुवादिका - डॉ. प्रमिता अग्रवाल:) जानाति जननीपदवन्दना (उत्कलीय - चक्रकेलि -वृत्तेन गातव्यम्) एषा मम स्नेहमयी जननी । मम पालने सा अतिनिपुणा ॥३॥ सदा सुखे दु.खे सुधाहासिनी ॥१॥ मम दुःखे सा भवति दु.खिनी। वाणी कण्ठे तस्या अतिमधुरा । मम सुखे सा भवति सुखिनी ॥४॥ कदापि न सा भवति निष्ठुरा ॥२॥ पादतले तस्या मम प्रणतिः । तस्या हृदये अमिता करुणा। तस्या निकटे मम नास्ति भीतिः ॥५॥ पण्डितहरेकृष्णधूपालशर्मा ·दौ सम्बन्धिनौ ? अपि स्म । - ।" - ?" आस्तां द्वौ वृद्धौ सम्बन्धिनौ। पुत्रकन्ययो: अत्रान्तरे ते सर्वेऽपि सम्बन्धिगृह प्राप्ता । विवाहात् पर तयोरयं सम्बन्धः । कन्यापिता बधिर सम्बन्धिनम् उपगम्य 'कथ भवान् जडवाक् वरपिता च बधिरः । स्वरूपप्रकाशभयात् सर्वं कुशलम् कुशलम् ?' इति परिपृच्छति । तयोः संलापः नाभवत् । - 'न, न सम्बन्धिन् । रोग: न गच्छति, अथ जडवाक् रुग्णो भवति । चिर गृहे कतिचिद् - दिनेभ्यो वर्धतेतराम्, ह्य प्रभृति ताप चिकित्स्यते स.। आरम्भे किञ्चिद् आरोग्यं लक्ष्यते शनै शनै वर्धते' इति जडवाक् स्खलितास्पष्टवाचा पर तस्य जीवनं शङ्काकुलम् अभवत्, उत्तरति । जीवितेच्छा क्षीणतरा जाता । अन्तिम: समयः बधिरः झटिति ‘साधु, साधु इत्थ भवान् शनै. सन्निकट इति मत्वा तस्य पत्नी कन्याम्, जामातरम्, शनैः स्वास्थ्य प्राप्स्यति, कालेन सर्व समीचीनं सम्बन्धिन सम्बन्धिनी च आह्वयति । भविष्यति' इति प्रतिवदति । अथ बधिरः स्त्रीपुत्रवधूभिः सह सम्बन्धिगृहं एतत् श्रुत्वा जडवाक् कुपित: चिन्तयति प्रयाति । उच्चैःश्रवाः सः । सम्बन्धिना सह कथम् 'कि कथयति एषः मुमूर्षु अहम् । ज्वर: वर्धने आलापं कुर्याम् इति तस्य महासमस्या आपतति । दिनानुदिनम् । कालेन कि परलोके स्वास्थ्य मार्गे स एवं चिन्तयति- प्राप्स्यामि? मत्त. खलु एष आरम्भे 'कथं भवान् ? अपि सर्व कुशलम् ?' तत: बधिरः 'कि सेवते भवान् इति इति प्रक्ष्यामि । पूर्वापेक्षया वरतरः स. इति जिज्ञासते । कुपितः सम्बन्धी 'पाशु सेवे' इति मया पूर्व समाचार: प्राप्तः । अत. 'आम्, वरतरः साक्रोशम् उत्तरति । अस्मि' इति उत्तरं लप्स्ये। तदा 'साधु, साधु, इत्थं - ‘साधु, साधु, तदेव सेवनीयम् । उत्तम भवान् शनै. शनैः स्वास्थ्यं प्राप्स्यति, कालेन सर्व पथ्यं तत् ! तेनैव भवान् अचिर स्वस्थ भविष्यति' साधु भविष्यति' इति अहं वदिष्यामि । इति उत्तरदत्तचित्त. बधिरः प्रतिवदति । ततः किं पृच्छेयम् ? .आम्, 'कि सेवते एतद् आकर्ण्य जडवाक् अतिशय कोपदग्धः । भवान् ?' इति प्रक्ष्यामि । स तु 'औषधम्, सूपम्, ततः 'कः भवत चिकित्सक ?' इति पृच्छति फलरसादिकं सेवे' इति वदेत् । तदा 'साधु, साधु, बधिरः । उत्तमं पथ्य सेव्यते । अनुवर्त्यताम् । अचिर भवान् 'यमः' इति कोपावेगेन जडवाक उत्तरति । स्वस्थः भविष्यति' इति अहं कथयिष्यामि । - 'साधु, साधु, स एव उत्तमो वैद्य । तेन तत्परं 'कः भवत. चिकित्सक: ?' इति भवान् अचिर निरामय भविष्यति' इति परामर्श जिज्ञासां करिष्ये । 'अमुकवैद्य' इति नूनं तस्य ददाति सः तस्मै । उत्तरं भवेत् । तदा 'साधु, साधु, उत्तमोऽसौ वैद्यः । एतत् श्रुत्वा सर्वेऽपि तत्र उच्चैः हसन्ति । सः एव समाश्रयणीयः । तेनैव भवान् निरामयः तेषाम् अट्टहासेन यम दूरं पलायते इव ! हासेन भविष्यति' इति अहं सान्त्वयिष्यामि । सुखम् अनुभवति जडवाक् । स सम्बन्धिन. स्वरूपं - ·लोकसस्कृतम् १३ परिचिनोति । पूर्वाकलन वास्तवक्षेत्रे विपरीतफलम् अजनयत् इति स अवबोधति । अत. वदेय कि च कि कुर्या तदेति कृतचिन्तन. । भवेद् बधिरवद् हास्य कार्यकाले समागते ।। सरलं संस्कृतं न तु सरलीकृतम् सस्कृतम् भाषासु लभ्याः । ...तत्, . तत्, तदेव खलु शिक्षणीयम् । सस्कृतं सर्व शिक्षणीयम् । ये केऽपि अत्र कार्य एतत् (सर्वभाषाव्यापि सस्कृतम्) एव भारतस्य कुर्वन्ति ते सर्वे एतत् शिक्षेरन् .. न तु पण्डितानां राष्ट्रभाषा भवेत् । भारते जात प्रत्येकशिशु तथैव सस्कृतम् . . सर्वे, सर्वे एव, यत् किमपि भवेत् तेषा सस्कृत जानीयात् यथा फासदेशे जात. प्रत्येकशिशु जन्मस्थानम् । फासी जानाति । न स ता सम्यक् भाषते, न वा न खलु तै पाण्डित्यपूर्ण सम्कृत शिक्षणीयम् सुगभीर जानाति, किन्तु तेन किञ्चित् फासी अपि तु तत् सस्कृत यत् भारतस्य सर्वभाषा प्रति ज्ञातव्या एव । जगत. सर्वदेशेषु एषा एव स्थिति । द्वारम् उन्मीलयति । मन्ये एतत् अपरिहार्यम् । ज्ञातव्या एव शिशुना निजराष्ट्रस्य भाषा । ततश्च श्रेष्ठं भवेत् यत् कतिपयवर्षेः भारतस्य प्रतिनिधि- शिक्षाकाले स यति भाषा. इच्छति नति भाषा स्यात् नवयौवनशालि सस्कृतम्, भाषित अधीते । संस्कृतम् । सस्कृतं हि सर्वासा भारतीयभाषाणा अतः कामयेऽहं यदत्र सरलम्, यथाशक्य सरलं पृष्ठत विद्यते । तदेव उपादेयम् । अयमेव आसीत् संस्कृत शिक्ष्यताम्, न तु सरलीकृतम्, स्वोद्गम श्रीअरविन्दस्य विचारः यदा चचितोऽय विषय प्रति गच्छत् सरलम् । श्रीमाता ११. ११.६७ आवाभ्याम् । इदानीम् आडग्ली समग्रदेशस्य भाषा, किन्तु अस्वाभाविकं तत् । इतरजगता सह श्रीअरविन्दाश्रमस्थे शिक्षाकेन्द्र शिक्ष्यमाण- सम्बन्धस्थापने परमोपयोगिनी सा, किन्तु यथा विषयाणा प्रसङ्गे श्रीमात्रा उक्तमिदं वचन प्रत्येकदेशस्य विद्यते कापि स्वकीयभाषा तथैव समस्तभारतवर्षेण सम्बद्धमिति स्पष्टमेव । भारतस्यापि भवेत् । अत्र च यदैव कोऽपि संस्कृतानुरागिणा नासीत् सर्वथा अभावः समग्रदेशस्य एका राष्ट्रभाषा कामयते तदैव सर्वे कदापि देशेऽस्मिन् । सस्कृतं जीवनभाषा, दैनन्दिन- प्रत्येकमिच्छति मदीया भाषा भवितुमर्हति विद्यते एव वा इति अनवरत मातृभाषा एव राष्ट्रभाषा भवतु इति । प्रतिपाद्यते विविधजनै. विविधरूप मूढतापूर्णम् । सस्कृतविषये कस्यापि आक्षेपः न पराधीनतायामपि देशेऽस्मिन् इतस्तत कोणेषु गुप्तं भवेत् । इयम् इतरभाषाभ्यः प्राचीनतरा, सन्ति संस्कृतमजीवदेव । तस्य समस्तवाङमयम् महा- चात्र ध्वनयः, बहूना गब्दाना मूलध्वनय । कृतिभ्यः आरभ्य साधारणरचनापर्यन्तम् - सस्कृत- ..तेषु कतिपय-मूलध्वनय: विश्वस्य सर्व सरस्वत्याः अविच्छिन्नम् अजस्रप्रवाहं प्रमाणयति । कलहम् आरभन्ते । तच्च सर्वदैव । 3 ·१४ लोकसस्कृतम् सा -- इदानी सहसा ? - वात्सल्यम्, निर्दयः, कालपटे प्रवाहोऽय सागरसदृश' सर्वप्लावी आसीत् मध्ये विशेषस्थानं लभते । च विशेषता कि वा सूत्रसम. सूक्ष्मकाय. इति भिन्न विषय । भाषायाः बालसुबोध्ये सरलरूपे वा पाण्डित्यपूर्णे अस्तित्व ननु अविहतमिति प्रत्यक्षमेव । दुर्बोध्यरूपे वा अक्षुण्णा तिष्ठति । यथा केनापि तथा सति “सरल संस्कृत न तु सरलीकृतम्" शिशुना सह भाष्यमाणा आङग्ली आङग्लीत्वम्, इति श्रीमातृवचनाश किं नूतनं प्रतिपादयति इति हिन्दी हिन्दीत्वम्, फ्रांसी फ्रांसीत्व वा न जहाति प्रश्न । अथ विचार्यते एतदत्र यथाशक्ति तथैव संस्कृतमपि निजसरलरूपे संस्कृतत्व न त्यजेत् इति अनिवार्यम् अस्या भाषायाः शुद्धतारक्षणाय । संस्कृतस्य पुनर्जागरणाय समस्तदेशे संस्कृतप्रेमिण श्रीमातुः वचनं सर्वासु अपि भारतीयभाषासु प्राचुर्येण सस्कृत- जानन्तोऽजानन्तोऽपि वा विविधप्रयासेषु सोत्साह शब्दा: यथावत् विद्यन्ते किन्तु अर्थदृष्ट्या तेषामर्थ रता सलग्नाश्च दृश्यन्ते । अपि नैतदाश्चर्यकर सर्वदा स एव न तिष्ठति य. सस्कृते विद्यते । तथा प्रमाणं तस्या. वचनस्य अदृश्यशक्त्याः सम्भाषण- हि- आराम:, माया, मोह., चिन्तित., ममता, शिबिराणि, विभिन्नविद्यालयेषु विशेषेण सस्कृतस्यैव निर्मम , उदासः इत्यादय. बहव. शब्दा: हिन्द्यां येषु अर्थे दीयमानाः नानाछात्रवृत्तयः, देशे विदेशे च अर्थेषु प्रयुज्यन्ते ते न सस्कृतसम्मताः । तेषु स्वयं सस्कृतशिक्षणदृष्ट्या विविधपाठाना ध्वनि- अर्थेषु सस्कृते क्रमश:-विश्राम., भ्रान्ति', लिखिताः कोशिका: (recorded cassettes) आसक्तिः, चिन्ताकुल: / सचिन्तः, याः इदानी सर्वोपलभ्याः, सम्पुटित्राङ्किता: पाठा खिन्न. इति शब्दाः प्रयोक्तव्याः । एवं प्रायः (computerised lessons / courses), पत्रा- सर्वासु भारतीयभाषासु ईदृशोदाहरणानि लभ्यानि । चारमाध्यमेन सस्कृताध्यापनम्, सस्कृतप्रचाररता लेखस्य दीर्घताभयात् न क्रियतेऽत्र विस्तार । अतः नकसमितयः, विविधसस्थासमितिभिः सरलसंस्कृत- शब्दप्रयोगे अस्माभिः सावधानः भवितव्यम् । पुस्तकाना प्रकाशनम्, संस्कृतप्रतिष्ठानैः प्रकाशिताः वाक्यरचनायामपि सा एव बहुविध सामग्रीसवलिताः पत्रिका', संस्कृतवृत्तपत्राणि, अनिवार्या अन्यथा 'इससे काम चल जायेगा', 'कोई आकाशवाणीतः वार्ताप्रसारणम्, सम्पूर्णग्रामस्य बात नहीं' इति हिन्दीवाक्यद्वयस्य सस्कृते 'एतेन संस्कृतग्रामरूपेण परिवर्तनप्रयत्नः (यथा कर्णाटकप्रदेशे कार्य | कर्म चलिष्यति', 'न कापि वार्ता' इत्यनुवाद: मुत्तूरनामकग्रामस्य) इत्यादयः अनल्पाः उपायाः हास्यास्पदं स्यात् । समकालमेव एतादृग्वाक्याना निरर्थकता सस्कृतजागरणार्थ प्रयुज्यमानाः दृश्यन्ते। तादृशी एव यादृशी 'मेरा सिर चक्कर खा रहा है' केषुचित् प्रान्तेषु तत्रत्यशासनेन विद्यालयेषु इति वक्तव्यप्रकाशनाय 'My head is eating संस्कृतस्य निषेधोऽपि क्रियते किन्तु निषेधोऽसौ circles' इति आङग्लानुवादस्य स्यात् । आङग्ल- उपर्युक्तप्रयासरताना निराशीकरणे असफल: । व्याकरणदृष्ट्या शुद्धमपि इदं न आङग्लवाक्यं प्रत्येकभाषा धत्ते स्वकीयम् अद्वितीयं प्रकृतिदोषात् । पूर्वोक्तवाक्ययोः संस्कृतानुरूपं वैशिष्ट्यम् । तस्याः इद वैशिष्ट्यं ननु प्रकृतिगत न भाषान्तरं सरलं सर्वसुबोध्यं वा दुर्बोध्यं पण्डित- तु शब्दगतम् । तेनैव कापि भाषा इतरभाषाणां स्तरीयं वा कर्तुं शक्यते । यथा, 'प्रयोजनसाधकमिदम् | सावधानता ·लोकसंस्कृतम् १५ अतः भ्रान्त्या उत्सः लभ्यः तत्र प्रयोजन सेत्स्यति एतेन | एतेन कार्यसिद्धि. भवेत् / जीवनशक्ते स्पन्दनवशाद् अर्थबोधे आसीत् एतेन (कार्यम् = इष्टम्, करणीय) भविष्यति / कश्चिद् जीवज्जाग्रदनुभव , स एव व्यवहारबलेन भवेत् ।' इति प्रथमवाक्य कठिनात् सरलतर भवितु परिणत रूढौ । रूढार्थबोधे तिष्ठति केवल शक्नोति । तथैव 'अकिञ्चित्कर तत्', 'अविशेष हि परम्परा एव, न तु जाग्रदनुभूति । वर्तमाना सर्वा तत्' / 'महत्त्वहीन खल्विदम्' / 'न तस्य महत्त्वम्' अपि भारतीयभाषा रूढार्थबहुला । रूढार्थाना इत्यादिरूपेण द्वितीयवाक्य प्रसङ्गत सरल कठिन बाहुल्य न सस्कृतस्य मूलप्रकृते अनुरूपम् । अत वा वक्तु शक्यते । लोकभाषा सर्वदा सरला अस्माभि जागरूकतया, सावधान मूलं प्रति, सर्वबोध्या एव इति अलं कथनेन । शब्दार्थानाम् उत्सं प्रति अभिमुखै. भवितव्यं व्यवहारभाषा सस्कृतमपि सरलम् एव भवेत् न तु नूतनतया च मूलप्रकृति. लब्धव्या येन शाखा- वैदुष्यस्तरीयं साहित्यिकम् । प्रशाखासु मलस्य वास्तवमूलात् श्रीमाता स्वय सरलमिति विशेषणस्य अभिप्रायं दूरापकृष्टाः न भवेम । वैदिकवाङमये लभ्या स्पष्ट कृतवती- 'स्वोद्गम प्रति गच्छत् सरलम्' । संस्कृतस्य आदिप्रकृति' रूढार्थहीनप्राया प्रचुरतया अवधेया हि इय व्याख्या । को नु सस्कृतस्य जाग्रदनुभूतिसम्पन्ना च । उद्गम ? कथं च सस्कृत तं प्रति गच्छेत् ? अथ च, भाषायाः सामर्थ्यं खलु तद्भाषाभाषिणां संस्कृतस्य सुदीर्घकालिके भाववहनक्षमता । अत एव कालक्रमेण विकसिता सस्कृतवाङमये । वैदिकवाडमयादारभ्य भाषागतविशेषता. ननु प्रदर्शयन्ति भाषकाणा लौकिकवाङमयपर्यन्तं संस्कृतस्य सुसमृद्धा सुविशाला दृष्टिकोणम्, मानसस्तरम्, चरित्र जातिगत-वैशिष्ट्य च प्रकृति: अविच्छिन्ना विराजते । तत. परतिनि च । कस्याः अपि भाषाया: जीवनकाल: (स काल: आधुनिकसाहित्ये क्रमशः संस्कृते इतरभाषाणा यदा सा लोकभाषिता आसीत्) प्रमाणयति निसर्गत: प्रभाव दृष्टिगोचर. भवति । गच्छता कालेन लोके प्रगतिशील - मानवसमुदायेन सह तद्विकास सर्वसम्भाषित संस्कृतं यदा राजप्रासादेषु निरुद्धमभूत् क्षमताम् । यथा मनुष्यचेतनाया विकासः अनिवार्य. तदा क्रमशः जनमानसाभिव्यक्तये इतरा. विविध- तथैव तां चेतनामभिव्यजितुं समर्थाया: भाषाया: भाषा: विकसिताः । महानद्याः मुख्यधारायाः विकासोऽपि अपरिहार्य । तस्य विकासस्य अभावे निर्गताः लघुनद्य. इव एताः भाषा: लोकजीवने भाषा पङगुवत् अग्रे गन्तुमनीं तत्रैव विरमेत् शनैः प्रचार प्रसारं च अलभन्त । शब्दसम्पत् सस्कृतमूला शनैः म्रियेत च । अनया दृष्ट्या संस्कृतभाषा एवासीत्, अत. तासा लोकभाषाणां पार्थक्येऽपि मानवजाते. इतिहासे सहस्रत्रयोत्तरवर्षमिते काले संस्कृतसामीप्यं सुदृश्यमेव अभूत् । क्रमश. प्रदेशे भाववहनक्षमा आसीत् । दुर्भाग्यवशात् -न तु प्रदेशे शब्दानाम् उच्चारणे अल्पश भेद अर्थस्य च असामर्थ्यवशात् - कञ्चित्काल पूर्ववत् अनुप- विस्तारः सञ्जातः । अर्थविस्तारस्य शाखा युज्यमाना सा इदानी पुन भाषासु समर्थतमा इति प्रशाखाः नानादिशासु प्रवृद्धा.। अर्थविस्तारस्य अस्य घोष्यते आधुनिकैः श्रेष्ठभाषाविद्भि.। आधुनिकतम- मूलबीजमासीत् एकमेव, तच्च सस्कृते निहितम् । आविष्काराणां जगति योग्यतमा सा इति भाषासु प्रारम्भे बीजाद् उद्भूतासु शाखासु अन्तःप्रवाहि- श्रेष्ठता भजते । असम्भाषितापि सा सकल- - ·१६ लोकसस्कृतम् - उपायाः तत्त्वस्य - भारतीयभाषाणा पृष्ठवर्तिनी ता मातेव सम्पोषयति वातायनानि च सन्ति । तत् परित उद्यान वर्तते । इति निर्विवाद सर्वविदित सत्यम् । ईदृग-इतिहास- इति बहुवाक्यात्मक सम्पूर्ण वर्णनमेकवाक्येन शक्यम्। सम्पन्ना शक्तिशालिनी भाषा कस्मिन्नपि मुहूर्ते यथा --- ‘अत्युच्चम्, पीतवर्णम्, द्वारवातायनबहुल मृता मरणासन्ना वा न भवितु शक्नोति । सोद्यान च पुरोवति गृहम् ।' दीर्घताकारणाद् यस्या भाषायाः एतादृशी गभीरा अक्षुण्णा च वाक्यमिद दुर्बोध प्रतीयेत न खलु शब्दावलिदृष्टया। प्रकृतिः तस्या पुनर्जागरणे उत्साहिभि सर्वैरपि भाषापरिचयस्य गाम्भीर्येण सह क्रमशः कस्यापि अवधेयमिद सत्य यत् सा सरला स्यात्, निजप्रकृतौ वाक्यस्य दीर्घता गब्दावलिश्च सरले जायते । वर्तमाना सरला न तु कृत्रिमैरुपायै. सरलीकृता । दैनन्दिनभाषाया वाक्याना लघुतैव स्वाभाविकी । सर्वासा भारतीयभाषाणा पृष्ठत संस्कृत विद्यते वक्तु: पक्षे प्रथमवाक्ये द्रष्टा बहून् विषयान् पृथक् श्रोता सर्वाणि इति सत्यात् भारतीयभाषाणा शाब्दिकानुवादमात्रमेव पृथक् पश्यति वर्णयति च । वाक्यानि सस्कृतमिति न बोध्यम् । अन्ते सर्वेषां समन्वयं कृत्वा श्रुत्वा एकस्य पदार्थस्य गृहस्य पूर्णचित्र लभते । कृत्रिमोपायेषु केचित् उद्धर्तु विभिन्नाङ्गाना समायोजनेन एकस्य शक्यन्ते ग्रहणम्, तस्याभावे तु अनेकवस्तुग्रहणमेव । १. द्विवचनस्य बहिष्कार. । प्रारम्भे तस्य एकवाक्यात्मके वर्णने तु वर्ण्यविषयः गृहमेव किन्तु अप्रयोग: न तथा क्षतिकरः भवेत् यथा पूर्णत तत् विविधवैशिष्टययुक्तम् । विशेषणपदानि बहिष्कारः। सा तु भाषायाः विकलाङ्गता । शृण्वन् श्रोता वाक्यान्ते विशेष्यपदं गृहमिति श्रुत्वैव २. विशेषणबहुलतायाः अस्वीकृति । 'तस्य सम्पूर्णम् अखण्डचित्रं लभते । पाद: भग्न' इति स्थाने 'भग्नपाद स.' इति सरलतायाः अर्थे कठिनशब्दानाम् अतिदीर्घा समासाः वाक्यं सस्कृतप्रकृते. समीपतरम् । कारण तु वर्जनीयाः किन्तु सरलसमासानां प्रयोग रक्षणीयः । मूक्ष्मतरं प्रकृतिगतमेव । भाषायाः प्रकृतिवैशिष्टयम् अनया दृष्टया हि 'तस्य पाद: भग्नः । आश्रयते तद्भाषाभाषिणा दृष्टिकोणम् । सस्कृत- गच्छति ।' इति वाक्यद्वयस्य 'भग्नपादः स. भाषायां कोऽपि अनुभवः साकल्येन संहतिपूर्वकम्, गच्छति ।' इति एकेनैव वाक्येन प्रकाशनं अखण्डितम् अभिव्यजितु शक्यते इति तस्याः सस्कृतप्रकृते. समीपतरं सरल च । सन्धिसम्बन्धेऽपि प्रकृतिगतं सुमहद् वैशिष्टयम् । अस्याम् तथैव सावधानतया विचार्यम् । अभिव्यञ्जनाया विशेषणपदानां विशेषमहत्त्वम् । ३ एकाधिकधातूनां प्रयोगः एकस्या. क्रियाया अत एव संस्कृतसाहित्ये प्रायशः विशेषणबहुलानि' अर्थे । यथा - रक्षामि = रक्षां करोमि, नृत्यामि वाक्यानि दृश्यन्ते । दृश्यविषयस्य एकता (विविध- नृत्य करोमि, सञ्चालयामि = सञ्चालन करोमि वैशिष्ट्ययुक्ता) अनेकता वा (अनेकाङ्गाना इति दिक् । एतादृशैः प्रयोगैः भाषायाः सक्षिप्तता समन्वयः सम्मेलो वा) दृष्टे. वैशिष्टयं द्योतयति । हीयते या हि तस्या विशेषतासु अन्यतमा । सर्वदा यथा -- 'पुरत. एकं गृह वर्तते । तत् उच्चम् । शिशुभिः सह एतादृशाः प्रयोगाः प्रारम्भे उपयोगिनः तस्य रङ्गः पीत. । तस्मिन् बहूनि द्वाराणि स्युः किन्तु न प्रौढमतिभिः सह । अत. भाषायाः सः C ·लोकसस्कृतम् १७ - , यथा -- ४. प्रादेशिकशब्दानां प्रादेशिकार्थे प्रयोगः । यत् प्रकृत्या न सरल तद् बलेन सरल यथा- रक्ष-धातोः प्रयोग. स्थापने निक्षेपणे वा, कृतमिति अभिप्रायः एव सरलीकृतमिति शब्दे मिल्-धातोः प्रयोग प्राप्त्यर्थे । कृत्रिमोपायाना सम्भावना सङ्केतयति । यथा, ५. भारतात् इतरदेशभाषाणां शब्दानां संस्कृत-काव्यस्य विविधप्रकारेषु चित्रकाव्यम् अधमं यथावत् ग्रहण तेषा सस्कृतीकरणं च । यथा गण्यते यतो हि कवे: सम्पूर्णप्रतिभा प्रधानतया कारेण / कारस्य = by/of car इत्यर्थे, बैड्ढे= in केवलं शब्दचमत्कारे एव विलसति अवस्यति च, the bank इत्यर्थे, मोटरात् = from motor अर्थस्तु गौणतां भजते, तथैव आधुनिकशब्दावल्याः इत्यर्थे एतेषां ग्रहणे अनिवार्ये सति सस्कृतरीत्या संस्कृतरूपान्तरणे अर्थगाम्भीर्यम् उपेक्ष्य ध्वनि- वाक्ये प्रयोगः भवेत् न तु तत्तत्-शब्दस्य विभक्तिरूप साम्यमेव प्रधानतया विचिन्तयन्तो वयं सस्कृत- सम्पाद्य । अस्वाभाविक हास्यास्पदं च भवेत् तत् । भाषाम् अधमता न नयेम । न वा प्रान्तीयभाषाणां 'कारेण गच्छामि' इति नोक्त्वा 'कारयानेन वाग्व्यवहारं सस्कृतव्याकरणमात्रस्य समावेशेन गच्छामि इति प्रयोग वरतर. । कारशब्द. स्वय संस्कृतं गणयेम । तत्तु प्रान्तीयभाषाणां प्रतिच्छाया- संस्कृते पूर्वत विद्यते एव यथा, लौहकारः, मात्रं न तु स्वकीयप्राणशक्त्या अनुप्राणितं सस्कृतम् । कुम्भकारः इत्यादिषु समासपदेषु । यदि शिशुमनसि वर्जनीया तादृशप्रयोगा: । प्रादेशिकभाषाणां प्रथमसंस्कारेण 'कार'शब्द: यानवाचकतया निविष्ट. शब्दानां पृष्ठत. संस्कृतस्य मूलधातूनाम् अन्वेषणेन, स्यात् तर्हि लौहकार. इति शब्देन लौहनिर्मित पदार्थविचारपूर्वक तदनुकूलधातूनां प्रयोगेण कारयानमेव तस्य बोध्य स्यात् । इमां प्रमादपूर्ण- नूतनशब्दाः रचनीयाः । भ्रान्ति निवारयितु जातिवाचकपदेन सह समासः संस्कृतजागरणे उत्कटोत्साहिनाम् उत्साह- करणीय अथवा सुगभीरज्ञानमाश्रित्य सार्थकशब्द प्राबल्यं कथमपि तेषां धैर्यनाशकं न भवेत् । रचनीय. | Bank-अर्थे अधिकोष इति शब्द: सस्कृतवाङमयानुशीलनं प्रदेशेषु उपयुक्त इति सस्कृते नवशब्दरचनाया. उदाहरण प्रचलिताना शब्दाना मूलान्वेषणम् अर्थबोधनं च ग्रहीतु शक्यते । परिश्रमसाध्यम्, नूतनशब्दाना रचनं गभीर- ६ केवलं ध्वनिसाम्यम् आश्रित्य ध्वनि- ज्ञानसाध्यम् इद सर्वं च परमधैर्यसाध्यम् । धैर्य साम्यार्थ नूतनशब्दाना रचना । अर्थगाम्भीर्येण विना केवलम् उत्साहसहाया: सस्कृतानुरागिणो सह ध्वनिसाम्य न प्रकृतिघातकम्, तदभावे तु वयम् असंस्कृतसंस्कृतस्य प्रचार कुर्वन्तः तस्य असंस्कृतमेव । उदाहरणार्थम् Doctor भगवद्विधानस्य प्रतिकूल-आचरणेन सौभाग्यवञ्चिताः द्राक्तरः, Technique=तकनीक इत्यादि । न स्याम यस्य प्रकाशनं श्रीमाता १९ ४ ७१ एतेषां शब्दाना निर्माण ध्वनिसाम्यमेव कारणम् । दिनाङ्के एतै. शब्द. अकरोत् - नोचेत् चिकित्सक / भिषक्, प्रविधि /शिल्पकौशलम् "The Sanskrit ought to be the इत्यादिकशब्दाः पूर्वतः एव विद्यमाना । Pedal national language of India." पद्दलम् अत्र अर्थस्य सङ्गतिसहितं ननु Blessings ध्वनिसाम्यम् अस्ति । अतः ग्राह्यमेव । -The Mother तप साध्यम्, - - % 3D ·१८ लोकसंस्कृतम् ? "संस्कृतं भारतस्य राष्ट्रभाषा भवेत् ।" मुनिश्चितं विशिष्ट वा सस्कृतरूप भारतस्य ममाशिषः राष्ट्रभाषारूपेण काम्यम् अथवा यत्किमपि रूपम् श्रीमाता 'The' - पदरहितं वाक्य किमभिप्रायं स्यात् अस्मिन् वाक्ये Sanskrit इति पदात् पूर्व मननशील. सस्कृतानुरागिभि स्वय विचारणीयः 'The' इति पदम् अवधेयम् । अपि किमपि अयं विषय इत्यलम् अतिविस्तरेण । चिन्मयी ? - जना ? बालनाटिका महामूर्खः पात्राणि - राजा, यतिः, षड् मूर्खा., गर्दभः ।) राजा - (चिन्तयन् भ्रमति) अह राजा किन्तु पण्डिताः आसन् तथैव मम सभाया सप्त ख्याति न लभे। कथमपि प्रसिद्धो भवितुम् मूर्खा स्थास्यन्ति । तेषां विनोदवचनैः अहं इच्छामि । अहं न महावीरो युद्धबलेन सुखेन काल यापयितुम् इच्छामि । कुत. विजयश्रियं प्राप्तुम् । नाह तथा ज्ञानी यथा प्राप्स्यामि मम आदरं कुर्यु. । .. अस्तु, यतिः-अस्मिन् ग्रामे बहवः मूर्खाः सन्ति । त्व विक्रमादित्यस्य सभायां नव पण्डिताः आसन्, शीघ्रमेव षड् मूर्खान प्राप्स्यसि । मम सभायां सप्त मूर्खाः स्थास्यन्ति । तेषा विनोदवचनै अहं सुखेन काल यापयिष्यामि । राजा-अथ सप्तमम् (निष्क्रान्तः । कोणस्थे यतौ प्रकाशः ।) यतिः- सप्तमम् अन्ते दर्शयिष्यामि । गच्छ । यतिः- ॐ नमः शिवाय | भगवन् ! त्व सर्वेभ्यः राजा-तथा। (निष्क्रान्तः । पुनः प्रविश्य पश्यति सर्वं ददासि । किन्तु प्रतिदाने वयं तुभ्यं किं - कोऽपि पादयाम धारयितुम् इच्छति । द्वौ दद्म. ? कियत् दद्मः ? कियत् दद्मः ? विचित्रा तव बालको तद् धरतः । सः तस्मिन् लम्फितु सृष्टि: ! (ध्यानस्थः) यतते ।) भोः किं जातम् ? कि करोषि राजा- (प्रविश्य) तत्र कोऽपि साधु. उपविष्टः । तं पृच्छामि । गुरुदेव ! प्रथममूर्ख. - कस्त्वम् ? पिता मह्यं यतिः- कः ? अहो राजा! स्वागतं ते कि पादयाम दत्त्वा गत. । अह तद् धारयामि । कुर्यां तव ? इमौ मम साहाय्यं कुरुतः । (वृक्षम् आरोहति ।) राजा - (उपविश्य) गुरुदेव । अहं सप्त मूर्खान् इच्छामि । यथा विक्रमादित्यस्य सभाया नव राजा - वृक्षे किं करिष्यसि ? त्वम् ? ? गच्छ ।

·लोकसंस्कृतम् दर्शयति ।) ? अत्र। अधुना बोधसि ? प्र मूर्खः- सत्यं मूर्खस्त्वम् । अन्यथा अस्य अन्तरे राजा तथा । (निष्क्रान्त. । पुनः प्रविश्य कामपि कथ प्रविशेयम् ? स्त्रियं दृष्ट्वा) मातः । किं करोषि त्वम् ? राजा - अरे मूर्ख । पश्य, दर्शयामि । (इति अन्या मूर्खा-धान्यं भृज्जामि । राजा- किमर्थम् ? प्र मूर्ख - त्वं सत्य बुद्धिमान् । अपि त्व राजा द्वि. मूर्खा - मम पतिः क्षेत्रे वप्स्यति । अहं त्वया सह वस्तुम् इच्छामि । राजा-तेन कि भविष्यति ? राजा - अस्तु, आगच्छ । ( (तेन सह गुरोः सकाश गत्वा) गुरुदेव ! अयं प्रथमः । उपविशतु द्वि. मूर्खा - त्वं राजा, कृषिविषये त्वं कि जानासि ? पश्य, यदि भृष्टधान्यानि वपामः यतिः- अस्तु, उपविशेत् । (राजा निष्क्रान्त) तहि भृष्टधान्यानि क्षेत्रात् प्राप्स्यामः । मया तानि पुनः भर्जनीयानि न भविष्यन्ति । राजा- (प्रविश्य) अरे किमेतत् ? सा महिला गर्दभे कथम् उपविशति ? अयि भगिनि ! किमर्थं गर्दभे विपरीतम् उपविशसि ? किमर्थं राजा - अस्तु, त्वं मया सह राजगृहं गमिष्यसि ? वा स्वपोटली मस्तके धारयसि ? कुतः तत्र सुखेन स्थास्यसि । आगच्छ। (यतिसकाशं गर्दभस्य पृष्ठे न स्थापयसि ? गत्वा) इय तृतीया । । (निष्क्रान्तः । पुनः प्रविश्य) अरे रेरे, अरे रेरे, किं करोषि ? मूर्खा - पश्यामि, सत्यं मूर्यो भवान् । अहम् पतिष्यसि, मरिष्यसि । यत्र उपविशसि, तत् इत्थम् उपविशामि यतो हि गर्दभः सम्मुखे कृन्तसि । एवं कोऽपि शाखां कृन्तति ? मार्ग पश्यति, अहं पृष्ठे पश्यामि । अन्यथा पृष्ठतः यदि कोऽपि मां मारयेत् ? अपि च, च मूर्खः - अहं कृन्तामि । गच्छ, गच्छ त्वं मम पतिः अस्मै प्रचुर भोजनं न ददाति । स्वमार्गे। (शाखा भग्ना। काष्ठिकः पतति । अतः दुर्बल एष मां वहति, अहं तस्य साहाय्यं उत्थाय नृपस्य पादयोः पतित्वा) त्वं सत्यं कर्तुं वस्त्रं वहामि । यदि एष वस्त्रम् अपि महापुरुषः अन्यथा कथं पूर्वमेव अजानाः अहं वहेत् तहि अधिकभारेण मरिष्यति । पतिष्यामि इति ? अहं त्वया सह एव स्थास्यामि । राजा - अह राजा, त्वा राजप्रासाद नेतुम् आगतः । गमिष्यसि ? राजा-आगच्छ । (गुरुसकाशं गत्वा) गुरुदेव ! मूर्खा - आम्, अवश्यम् । (राजा ता गुरुसकाश अयं चतुर्थ.। नयति ।) गुरुदेव (मूर्खमण्डले) इयं यति' त्वम् अतिशीघ्रं जनान् प्राप्नोषि । गच्छ द्वितीया । वत्स । स्वकार्ये सफलो भव । यतिः - अस्तु, अग्रे अन्वेषय । राजा निष्क्रान्तः । पुन प्रविश्य पश्यति - ·लोकसंस्कृतम् २० त्वया ? अतः कोऽपि भूमौ शेते । द्वौ सेवको गदया तस्य अग्नि. अत्र मम किमपि कर्तुं न शक्ष्यति । उदरं ताडयितु सज्जौ।) अहम् इत बहिर् न गमिष्यामि । राजा- अरे कि कुरुथः युवाम् ? तस्य उदर राजा-एवम् अस्तु, त्वम् अत्रैव तिष्ठ । स्फुटिष्यति । एषोऽहम् आयामि । (गुरुसकाशं गत्वा) प. मूर्खः- (उपविश्य) कोऽयम् ? भो. ! किं कृत गुरुदेव ! मया षड् मूर्खा: प्राप्ताः । अधुना अत्र मशकानाम् उत्पातः । सप्तम द्रष्टुम् इच्छामि । कृपया दर्शयतु । एतौ अकथयम् यदि मशका: मम उदरे यतिः- सप्तममूर्ख मम सम्मुखे तिष्ठति । उपविशन्ति तर्हि तान् गदया मारयतम् । धिक् ! त्वत्कारणात् एक मशक. पलायित.। राजा-कुत्र गुरुदेव ? अधुना केवलम् अहम् एव सम्मुखे तिष्ठामि । राजा-किन्तु गदया तव उदरं स्फुटिष्यति । यतिः -- तर्हि त्वमेव मूर्ख । प. मूर्ख:- तेन किम् ? मशकास्तु मरिष्यन्ति । राजा-अहं मूर्ख.? राजा-आगच्छ मया सह । सुखेन स्थास्यसि । (गुरो सकाशं गत्वा) गुरुदेव ! अयं यतिः- आम्, त्वं मूर्खः । विक्रमादित्य. स्वयं ज्ञानी पञ्चमः । (निष्क्रान्त. । पुनः प्रविश्य कामपि आसीत् । तस्मात् स. पण्डितान् सभायां स्त्रियं दृष्ट्वा) कि भगिनि । शीतदिने नियोज्य आनन्दं प्राप्नोति स्म । त्वं मूर्ख सह जलकुण्डे किमर्थं तिष्ठसि ? आनन्दितः भवसि । अतः त्वं महामूर्ख. । अपरा मूर्खा- कोऽपि ज्योतिविद् अवदत् (अन्ये पलायिताः) सम्पूर्णा पृथ्वी ज्वलिष्यति, किमपि न राजा- (यतिं प्रणम्य) भवान् मां सत्यमार्ग स्थास्यति । तस्मात् अह जलकुण्डे तिष्ठामि । -- अद्य दर्शितवान् । प्रथमः भागः सुरभारती पृ. ३२+४ मूल्यम् रू. ६.०० उत्कलप्रदेशस्य पूर्णाङ्गशिक्षाकेन्द्रेषु अक्षरारम्भात् मातृभाषावत् सस्कृतस्य शिक्षणार्थ सस्कृतकार्यालस्य तत्त्वावधाने प्रस्तुत प्रथम सचित्रपाठ्यपुस्तकम् । प्राप्तिस्थानम् New Life Education Trust, Sardar Patel Hall Campus, Bhubaneswar - 751 009.

·विद्वत्तायाः बलम् कथितम् . तव विद्वान् सर्वत्र पूज्यते । एषा कथा दर्शयति काशीनाथः न्यरूपयत् - "हस्तरेखाणाम् कथं विद्वान् स्वभविष्यवाण्या जनान् प्रभावयितु अध्ययने मास एक: गमिष्यति । तत्परम् एतेषां शक्नोति, कथं परोपकारिरूपेण प्रसिद्धाः जनाः त्रयाणां जीवने ग्रहाणां प्रभाव. परीक्षणीयः । स्वार्थहानिभयात् अन्येषाम् उपकारमपि त्यक्तुम् तत्परमेव चिकित्साम् आरभेय ।" उद्यताः भवन्ति । राज्ञा उत्तरितम् – “यदि असमर्थ. भवे. भारतवर्षस्य उत्तरे, कश्मीरप्रान्ते काशीनाथः मासत्रयान्ते, राज्यत्यागः तव पुरस्कारः ।" नाम कश्चित् महाविद्वान् प्रतिवसति स्म । सर्वत्र काशीनाथः त्रिभिः सह राजसभाया निर्गतः । व्याप्तं तस्य यशः। जनाः शिक्षार्थं सर्वतोऽपि तम् मासात् पर सभायां पुनरागतेन काशीनाथेन उपागच्छन्ति स्म । सर्वेषां विदुषां मध्ये काशीनाथः "महाराज ! स्ववचनानुसारेण एतेषां एव महत्तमः आसीत् । हस्तरेखाणाम् अध्ययनं मया कृतम् । एषां मानुषप्रकृत्यनुसारेण अन्ये स्थानीयाः पण्डिताः नक्षत्राणां गतिरपि मया दृष्टा । अनुशोचामि यत् तेन सह स्पर्धन्ते स्म । तस्य पतनाथं ते कपटोपाय एतेषां जीवने नास्ति किमपि आनुकूल्यं न च चिन्तयन्ति स्म, तस्य नाम्नि राज्ञः सकाशे जल्पन्ति भविष्यति एषु कस्या अपि चिकित्सायाः प्रभावः ।" स्म । इत्थं तैः राज्ञः मनसि तं प्रति अविश्वासस्य राज्ञा सकोपं पृष्टः "कि भावना उत्पादिता। ईर्ष्यालुजनानां सानुनयवचनानि तात्पर्यम् ? कार्य कर्तुम् असमर्थः त्वम् ?" श्रुत्वा काशीनाथम् आहूतवान् शान्तः काशीनाथः धीरगम्भीरस्वरेण उदतरत् विद्वत्तायाः परीक्षार्थम् । "नैतद् महाराज! अभिचारमन्त्रद्वारा असम्भवम् काशीनाथे राजसभाम् आगते राजा स्वसम्मुखे अपि भवेत् सम्भवम् । अपि च, अस्माकं देशे तु स्थितान् त्रीन् जनान् उद्दिश्य अब्रवीत्- कः चमत्कारः न दर्शितः "काशीनाथ ! एषु त्रिषु एकः उन्मत्तः, अन्यः विद्भिः ! परन्तु एतस्मै कठिनकार्याय भवतः बधिरः, अपरा अन्धा । निजक्षमतया प्रतिदेहि आज्ञां वाच्छामि ।" तेभ्यः तेषां हृतशक्तीः । एष मम आदेशः ।" "कीदृशी आज्ञा ?" अधीरः राजा अपृच्छत् । वराक: काशीनाथः । न स जातु आशास्त "ग्रहाणां मार्गान् परिवर्तयितुं भवतः अनुमति ईदृशम् आदेशं न च जानाति अधुना कि महाराज !" शान्तम् अब्रवीत् करणीयम् । तं तूष्णीकं दृष्ट्वा राजा अपृच्छत् काशीनाथः । "कति दिनानि वाञ्छसि एतस्मै कार्याय ?" "तत्कृते मम आज्ञया कि प्रयोजनम् ? मया किञ्चित् विचिन्त्य तेन त्रिमासमितः समयः तु पूर्वमेव आदिष्टम् !" चकितेन राज्ञा पुनः पृष्टम् । "किमर्थं त्रयः मासाः ?" इति आश्चर्य "एते त्रयः जनाः स्वहारिताः शक्तीः प्राप्नुयुः प्राकटयत् राजा। इति एतदर्थ ग्रहाणां स्थानं गतिश्च परिवर्तनीये । राजा तस्य - सर्वं सम्भवम् । वाञ्छामि याचितः। 4 ·लोकसस्कृतम् २२ तत्परिणामतः बहुजनानां भाग्यं प्रभावितं वाण्याः बलम् । न चैव काङक्षति कोऽपि त्रयाणां भविष्यति । भवतः भाग्यमपि कुप्रभावग्रस्तं भवेत् । कृते पीडां सोढुम् । कदाचित् हारयेत् भवान् निजसिंहासनम् । एतदर्थं राजकर्णे उपजपति प्रधानमन्त्रिणि राजा वाञ्छामि भवतः आज्ञाम्, तां विना चिकित्साकार्ये सत्वरम् अकथयत् "यदि इत्थं तर्हि एवं मा अग्ने सर्तुं न शक्नोमि । एते त्रयः जनाः निर्विकाराः भूत् ।" भवेयुः इति भवतः आज्ञा चेत्, अन्येषा भाग्यानां ततः दानमानादिना सह काशीनाथं गमनाय विषये वीतचिन्तः अहं श्वः एव एतेषां चिकित्साम् अनुज्ञापितवान् राजा । अपि च, कूटनीतिज्ञाः, आरप्स्ये।" ईर्ष्यालवः पण्डिताः ततः पलायिताः न जातु वित्रस्तं संसन्मण्डलं काशीनाथस्य वचनं श्रुत्वा पुनरागन्तुम् । यतो हि साधुतरं जानन्ति ते विद्वांसः तस्य भविष्य- - सुमेधा. सम्मान्याः संस्कृतसाहित्यम् आधुनिकभारतं च [त्रिशिरःपुरीस्थ-संस्कृतसाहित्यपरिषदः चतुःपञ्चाशत्तमं वार्षिकोत्सवम् उपलक्ष्य आयोजितायां विद्वत्सभायां प्रदत्तं भाषणम् अत्र प्रकाशयामः । अयम् उत्सव: National College Higher Secondary School, Trichy-2 इति प्रख्यातविद्यालयस्य सरस्वतीसदने विगत-अॅक्टोबर-मासस्य 27-28दिनाङ्कयो: आयोजितः आसीत् । - सं०] मान्यवराः सभापतिमहोदयाः, प्रभावम् अजनयत् । तत्परं कश्चन सज्जनः E. V. विद्वद्वरेण्याः, संस्कृतप्रेमिणः भ्रातरः भगिन्यश्च ! रामस्वामि-नाएक्कर-महोदयस्य Sanskritisation सर्वेभ्य. मम नमस्काराः । काञ्चीपुरस्थ-स्वामि- इति पुस्तकस्य अंशमेकं माम् अश्रावयत् । तदनु म. पादानां निर्देशेन अयम् उत्सवः आयोज्यते इति पो. सि.महोदयस्य 'तमिळम् समस्किरुतमुम्' इति पत्रमुखात् ज्ञात्वा, तान् प्रति गभीरश्रद्धासम्मान- पुस्तकस्य केचित् भागाः मया श्रुताः। अथ Dr. V. वशात् किञ्च भवद्भिः सह परिचयेन संस्कृतजनन्याः राघवन्-महोदयस्य संस्कृतविषयकाः केचन निबन्धाः विशेषसेवा भवेत् इति आशया विश्वासेन च अहम् मया अवलोकिताः । एतेषां मतानाम् आधारेण अहं स्वविषयम् उपस्थापयामि । भवता निमन्त्रणप्राप्तेः परं महाकवि-सुब्रह्मण्य 'संस्कृतसाहित्यम् आधुनिकभारतं च' इति मम भारतीमहोदयस्य संस्कृतविषयकः निबन्धः केनापि आलोचनायाः विषयः । साहित्यशब्दस्य अर्थः भवतां मह्यम् उपहृतः। ततः C. P. रामस्वामि-ऐयर्- ज्ञात एव स्यात् । तथापि प्रस्तुतविषयस्य स्पष्टी- महोदयस्य Is Sanskrit Dead ? इति लेखोऽपि करणार्थं तस्य पुनरुक्ति कर्तुम् इच्छामि । मया प्राप्तः । एतत् निबन्धद्वयं मम हृदये गभीर किं नाम साहित्यम् ? सम्-उपसर्ग-पूर्वकात् अत्र आगतः।

·लोकसंस्कृतम् २३ तस्य अर्हन्ति? 'धा'धातोः 'क्त'प्रत्यययोगेन, 'समो वा हितततयो.' of Sanskrit has enormous influence इति कारिकया 'संहित, सहित' इति शब्दयो not only in our country but also in उत्पत्तिः । संस्कृतशब्दोऽपि सम् - उपसर्गपूर्वकात् other parts of Asia. Sanskrit has moulded the minds of our people to 'कृ'धातोः 'क्त'प्रत्यययोगेन निष्पन्नः। सम् सम्यक्, the extent to which they are not सततं सम्पूर्णतया च हितम्, उपकारं करोति इति conscious. Sanskrit literature is साहित्यस्य लक्षणम् । हितेन सह वर्तते इति national in one sense, but its purpose सहितम्, सहितस्य भावः कर्म वा साहित्यम् । has been universal. साहित्यशब्द सम्-पूर्वकात् 'धा' धारणे इति धातो. राधाकृष्णन्-महोदयैः सम्यक् एव कथितं यत् निष्पन्नत्वात् संगतिपूर्वकं धारणस्य, समन्वयस्य संस्कृतसाहित्यं राष्ट्रियं सदपि सार्वभौमम् । वयं भावम् अपि सूचयति । किम् आधुनिकभारते पश्यामः - सृष्टेः आदिकालात् अधुनापर्यन्तं संस्कृतसाहित्यस्य इमे गुणाः चरितार्थाः भवितुम् संस्कृतसाहित्यम् अविच्छिन्नरूपेण प्रवर्तते । अनुशीलनं न केवलं भारते, अन्यदेशेषु अपि भारतस्य प्रत्येकस्मिन् प्रदेशे तत्तसाहित्यं भवति । संस्कृतसाहित्यस्य इदम् अन्यतमं वैशिष्ट्यं वर्तते । उत्कलप्रदेशे उत्कलसाहित्यम्, हिन्दीप्रदेशे यत् यदि कोऽपि तस्य परिशीलनं करोति तर्हि सः हिन्दीसाहित्यम्, गुर्जरप्रदेशे गुर्जरसाहित्यम्, अत्र अत्र सङ्कीर्ण-प्रादेशिक-भावनायाः ऊवं स्थातुं शक्नोति । तमिळसाहित्यम् । एतानि साहित्यानि तत्तत्प्रदेशानां म. पो. सि.महाभागाः अपि एतदेव कथयन्ति । हितं साधयन्ति इति तत्तत्प्रदेशानां नामभिः अस्माकं देशस्य अधुनातन-स्थितौ सङ्कीर्ण-प्रादेशिक- अभिधीयन्ते। किन्तु यदि किमपि प्रादेशिकं साहित्यं भावनायाः ऊर्ध्वम् अवस्थानस्य आवश्यकतां वयं न केवलं तदीयप्रदेशस्य हितम् एव चिन्तयेत्, समस्त- अनुभवामः किम् ? देशस्य हित विस्मरेत्, तर्हि तत् संकीर्णम्, वयम् अत्र संस्कृत निन्दन्तः तस्य उपेक्षा निम्नकोटिकम्, निकृष्टं मन्येत । एकस्मिन् प्रदेशे कुर्मः । आङग्लभाषा समस्तदेशस्य अर्थे पर्याप्ता तस्य आदरः स्यात् नाम, समस्तदेशदृष्टया तस्य इति उद्घोषयाम. । किन्तु भवन्तः आङग्लदेशं किमपि मूल्यं नास्ति । सर्वोत्कृष्ट साहित्यं खलु तत् गत्वा पश्यन्तु । सप्तवर्षपूर्व Statesman* इति यत् समस्तमानवसमाजस्य हितं साधयति । संस्कृत- समाचारपत्रे एकः समाचारः प्रकाशितः आसीत् । साहित्यं खलु एतादृशम् । संस्कृतसाहित्यं कस्यापि तत्र आङग्लदेशीयविद्वान् स्टिवेन् - थम्सन् - महोदयः प्रदेशविशेषस्य नाम्ना न अभिधीयते यतो हि कथयति-संस्कृतभाषा आङग्लभाषां तदीय-क्रमिक- महायोगि-श्रीअरविन्दस्य मतेन तस्य आधारः अवनतेः रक्षितुं शक्नोति । संस्कृतभाषा आत्म- सार्वभौमः, सनातनः, न तु प्रादेशिकः । विषयकं सत्यज्ञानं प्रदातुम् अन्यभाषाणां समृद्धि च डॉ. सर्वपल्ली - राधाकृष्णन् - महोदयाः अपि कर्तुं शक्नोति । म. पो. सि.महाभागा अपि एतदेव एतदेव कथयन्ति । तेषां मतेन The literature कथयन्ति । अधुना आङग्लदेशस्य कतिपय-विद्यालयेषु * Statesman (Calcutta) 6.9.83 ·२४ लोकसंस्कृतम् पुनः स कथयति ? सस्कृतस्य अध्यापन शिशुश्रेणीतः अनिवार्यरूपेण भवति । तत्र एकस्मिन् विद्यालये* सर्वेऽपि The very sound of Sanskrit words आडग्लदेशीयाः छात्राः शिक्षकाश्च संस्कृतं जानन्ति, gives a prestige and a power and a संस्कृते भाषितु पारयन्ति । किन्तु वयम् strength to the race. वयम् संस्कृतशब्दानां ध्वनिरेव जातये सम्मानम्, अत्र ऋषिमुनीनां वचनं तिरस्कृत्य संस्कृतं पण्डितानां भाषा इति मन्यमानाः तस्य विनाशं शक्ति सामर्थ्य च ददाति । भारतस्य स्वतन्त्रता- कुर्मः । किम् अनेन अस्माकं सम्मानः पृथिव्यां सङग्रामे 'वन्दे मातरम्' इति शब्दद्वयम् अत्र वर्धते ? उदाहरणम् । इदं शब्दद्वयं प्रसुप्तजातेः दुर्बलप्राणेषु का नाम भाषा ? भाष्यते, प्रबलप्रेरणां प्रचण्डशक्ति च अजनयत् इति कः न भावप्रकाशनं क्रियते अनया इति भाषा । किम् अस्माकं देशे जानाति ? पण्डिताः संस्कृत भाषन्ते ? यदि न भाषन्ते तहि अधुना 'कम्प्यूटर्'-युगम् । अमेरिकादेशस्य कथं नाम संस्कृतं पण्डिताना भाषा ? यदि वैज्ञानिकाः उद्घोषितवन्तः यत् 'कम्प्यूटर्'- अर्थे संस्कृतम् एकस्य वर्गविशेषस्य भाषा तर्हि विदेशेषु संस्कृतभाषा विश्वभाषासु सर्वोत्तमा । अस्यां तस्य आदरः दिनानुदिनं कथं वर्धते ? अहम् अद्य स्थितौ सस्कृतस्य उपेक्षा अस्माकम् उपकाराय अत्र संस्कृतस्य उपयोगिताविषये भाषणं करोमि । भवेत् किम् ? अद्यैव अमेरिकादेशे वाशिंग्टन्नगरे अमेरिकावासिनः गमनागमनसौविध्यात् अधुना पृथिवी एक- संस्कृतस्य प्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति ! Sanskrit परिवारायते । वयम् अत्रैव स्थिताः पृथिव्याः Today इति इय पत्रिका अमेरिकादेशात् आगता। अन्यभागे स्थितेन केनापि सह आलपितुं शक्नुमः । अत्र अयं समाचारः वर्तते । आलापे भाषा एव साधनम् । भाषा एवं अद्यत्वे अस्माकं देशे जातिगता भेदभावना बन्धुत्वसम्पादने कारणम् । एतदर्थमेव जनाः अद्यत्वे प्रबला भवति । संस्कृतभाषायाः उपेक्षा अत्र बहुभाषाः ज्ञातुम् इच्छन्ति । बहुभाषाशिक्षणे कारणम् । यदि भगवत्याः श्रीमातुः उपदेशानुसारेण संस्कृतभाषा प्रभूतं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । तत्र भारते जातः प्रत्येकं शिशु. संस्कृतं जानीयात् तर्हि अहं स्वयं दृष्टान्तः । यदि अहं केवलम् एषा क्षुद्रा जातिगता उच्चनीचभावना स्थातुं उत्कलभाषाम् आङ्ग्लभाषां च अज्ञास्यं तहि शक्नोति किम् ? अस्मिन् विषये स्वामिविवेकानन्दस्य तमिळभाषाशिक्षणे अन्यभाषाशिक्षणे उपदेशः स्मरणयोग्यः । सः कथयति- बहुक्लेशः अभविष्यत् । यतो हि अहं संस्कृतं The only safety I tell you men जानामि तस्मात् तमिळ्भाषाशिक्षणे अन्यभाषा- who belong to the lower castes, the शिक्षणे च मम असौविध्यं न भवति । only way to raise your condition, is संस्कृतस्य नाम श्रुत्वैव केचन कथयन्ति - to study Sanskrit. It is a dead language. एतत् नैव सत्यम् । * St. James Independent School for Boys 91 Queen's Gate, London, SW7 5AB Tel:3735638 मम - ·लोकसंस्कृतम् २५ गताः । कृपया तस्य तस्य मानव' मरणशील: न तु संस्कृतम् । संस्कृतं तु तदा कृपणः विनयभावेन अवदत् - "अयि परःसहस्रवर्षेभ्यः जीवति अनन्तकालाय जीविष्यति भ्रातरः ! अनेकपाकशास्त्राणि पठित्वा, वसुमती- च । तेषाम् ईदृशं वचनं श्रुत्वा मम मनसि कापि तण्डुले विशुद्धदुग्धं मिश्रयित्वा, तत्र शर्कराम्, कथा स्फुरति । काजूतकं द्राक्षां च योजयित्वा मया स्वयं पायस आसीत् कस्मिश्चिद् ग्रामे कश्चिद् धनिकः । रन्धितम् । मम प्रार्थनां शृणुत, कृपया खादत ।" सः अत्यन्तकृपणः । तस्य कोऽपि भयङ्करः रोगः कोऽपि तस्य प्रार्थनां न अशृणोत् । सर्वे अभवत् । बहवः वैद्याः आगताः । कोऽपि तस्य पायसं नष्टम् । अधुना कृपणः किं रोग निवारयितु न अशक्नोत् । कुर्यात् ? यदि सः पायसं न भोजयति तहि सः एकदा कश्चित् सन्न्यासी तस्य ग्रामम् आगतः। रोगमुक्तः भवितुं न शक्नोति । अधुना तु कोऽपि कृपणः सन्न्यासिनं शरणम् अगच्छत् । सः तं तस्य गृहं न आगमिष्यति । अनया चिन्तया कृपण साष्टाङ्गं प्रणम्य प्रार्थयत "भगवन् ! म्रियमाण इव अभवत् । तस्य दुर्दशा दृष्ट्वा मां रोगमुक्तं करोतु ।” कोऽपि बन्धुः तं किमपि उपादिशत् । सन्न्यासी किञ्चित्काल ध्यान कृत्वा कृपणम् उपदेशानुसारेण कृपणः गुप्तरूपेण धनम् अददात् । अपृच्छत्- “सत्यं वद, तव किम् अतीव प्रियम् ?" बन्धुः बुद्धिशाली आसीत् । सः धनं गृहीत्वा स्वयं 'पैसा' इति कथयितुकामस्य कृपणस्य मुखात् पायसभोजनस्य आयोजनं न अकरोत् । पायसशब्द: निर्गतः । “साधु, पायसदानं कुरु। तेन युवकः पुत्रः युवती पुत्री च आस्ताम् । तौ अन्य- त्वं रोगमुक्तो भविष्यसि” इति तत्कालं सन्न्यासी युवकयुवतीभिः सह मिलित्वा प्रीतिभोजस्य कृपणम् उपादिशत् । आयोजनम् अकुरुताम् । उत्तमपाचकः आहूतः । अथ कृपणः सर्वान् ग्रामवासिनः न्यमन्त्रयत् । पायसम् अतीव साधुरूपेण रन्धितम् । बहवः न आगताः यतो हि ते जानन्ति स्म यत् एलात्वपत्रादि-सुगन्धिद्रव्याणि अपि योजितानि । कृपणस्य भोजनेन तेषां तृप्तिः न भविष्यति । तथापि सर्वेऽपि ग्रामवासिनः आगताः । ते आनन्देन पायसलोभेन अल्पसङख्यकाः जनाः तस्य गृहम् उदरपूरं च पायसम् अखादन् । तस्मात् परं सर्वे आगताः । कृपणः स्वयं परिवेषणम् अकरोत् । पायसस्य भूरि भूरि प्रशंसाम् अकुर्वन् । कृपणः यदि अन्यः कोऽपि परिवेषणं कुर्यात् पायसं शीघ्रं शनैः शनैः रोगमुक्तः अभवत् । समाप्तं भवेत् इति तस्य भयम् । संस्कृतं पायसवत् । अधुना बहवः जनाः ग्रामवासिन. भोजनार्थम् उपविष्टाः । ते संस्कृतस्य निन्दां कुर्वन्ति । अत्र जनानां न दोषः । पायसं मुखे निवेश्य, मुखं विकृत्य आसनात् यथा पायसकथायां कृपणः दोषी तथैव संस्कृतक्षेत्रे उत्थिताः । “कि जातम् ? कुतः भवन्तः पायसं वयं पण्डिताः दोषभाजः । वयं पण्डिताः कृपणवत् त्यक्त्वा गच्छन्ति" इति कृपणः व्याकुलभावेन अहङ्काररोगग्रस्ताः, स्वार्थपराः। पण्डिताः समदर्शिनः अपृच्छत् । ग्रामवासिनः रोषपूर्णस्वरेण अवदन् - इति शास्त्रवचनम् । कुत्र अस्माकं सा समर्शिता? "किम् इदं भोजनयोग्यम् ? छि, छि, धिक् त्वाम्, कुत्र अस्माकं सा वैदिकभावना, वैदिकदृष्टिः धिक् तव पायसम् ।” सर्वाणि भूतानि समीक्षे। मित्रस्य ন - - 'मित्रस्याहं चक्षुषा ·२६ लोकसंस्कृतम् - तव जनपदे वयं कृपणवत् नान्य. पन्था चक्षुषा समीक्षामहे' इति ? कुत्र अस्माकम् इयम् अक्षिपत् कोपेन च अवदत् "किं मम उपहासं उदात्तभावना? करोषि ?" "न हि बन्धो ! अहं तव उपहासं न सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः । करोमि । अहं तव उपकारं करोमि" इति सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत् ॥ गृहस्वामी अवदत् । “मम उपकारं करोषि ? यदि वयं समदर्शिनः, भोजनार्थं मह्यं काष्ठ दत्त्वा मम उपकारं करोषि ? सद्भावसम्पन्ना, स्वार्थरहिताः अभविष्याम तर्हि कोऽपि अस्माक किम् अस्माकं जनपदे काष्ठं नास्ति ?” “आम्, निन्दाम्, अस्माकं देवभाषायाः निन्दा कर्तु कारणात् काष्ठम् अस्ति, किन्तु इदं नास्ति । इदं दुःसाहसं नैव अकरिष्यत् । न काष्ठम्, इदं फलम् । अस्य अन्तरे सुमधुरं जलम् महारोगग्रस्ताः । रोगनिवारणस्य उपाय. अस्माभि अपि अस्ति । पश्य, दर्शयामि ।" तत्परं सः त्वचम् तथा कर्तव्य. यथा कृपण. अकरोत् । स्वज्ञानधनं अपाकृत्य नारिकेलम् अत्रोटयत् । नारिकेलस्य जलं प्रच्छन्नं दत्त्वा युवकयुवतीभिः संस्कृतामृतस्य पीत्वा फलं च खादित्वा बन्धुः अतीव आनन्दितः वितरणम् अस्माभिः कारणीयम् । अभवत् । विद्यते अयनाय । नारिकेलवत् संस्कृतं कठिनम् इति तेषामेव संस्कृतं कठिनभाषा इति प्रायः सर्वे वदन्ति । प्रतिभाति ये केवलं तस्य बाह्यस्पर्श प्राप्तवन्तः । वस्तुतः तेषाम् इयं धारणा तथा निराधारा यथा बहुकालात् संस्कृतं कठिनम् इति धारणा प्रचलति एकस्य फलस्य विषये कस्यापि धारणा आसीत् । स्म । किन्तु अधुना सा स्थितिः नास्ति इति एकदा पुदुच्चेरिनगरे कोऽपि गृहस्वामी महाकविः सुब्रह्मण्यभारतीमहोदयः अष्टाचत्वारिंशद्- स्वपत्नीम् अवदत् -- “अयि राधाम्मा ! अद्य वर्षेभ्यः पूर्वम् अवदत् । भारतस्य सर्वसाधारण- कोऽपि अतिथिः अस्माकं गृहम् आगच्छति । तस्य व्यवहारोपयोगि-संस्कृतभाषायाः शिक्षणार्थं सप्ताष्ट- जन्मस्थानं मध्यप्रदेशे । सः अत्र प्रथमवारम् मासाः पर्याप्ताः इति तस्य मतम् । आगच्छति । अतिथिदेवं किं विशेष भोजयिष्यसि ?" क्रान्तदर्शिनः, सत्यदर्शिनः, दूरदर्शिनः । तेन पत्नी अवदत् -- "विशेषभोजनम् ? महाकविना संस्कृतविषये यत् कथितं तत् मध्यप्रदेशात् आयाति चेत् तस्मै इटिल, बरा, सम्पूर्णतया सत्यम् । आगम्यताम्, तस्य महात्मनः सम्बर इत्यादि दास्यामः ।" एतत् श्रुत्वा पतिः वचनस्य सत्यतां प्रमाणयितुं वयं सम्भूय कार्य अवदत् - "अरे अद्यत्वे एतत्सर्वं कुत्र न लभ्यते ? कुर्याम । अस्तु, त्वं यथा इच्छसि तथा कुरु । अहं तस्मै यदि वयम् एतत् न कुर्याम तर्हि अस्माकं तथा किमपि दास्यामि यत् तस्य जनपदे नास्ति ।" दुर्दशा भविष्यति यथा एकस्याः भगिन्याः अभवत् । बन्धुः आगतः । गमनसमये गृहस्वामी तस्मै आस्ताम् एकस्मिन् परिवारे द्वे आर्यकुलसम्भूते किमपि ददानः अवदत् "बन्धो ! एतत् भगिन्यौ। एकस्याः नाम संस्कृतिः, अन्यस्याः नाम गृहाण । गृहे सर्वैः खादनीयम् ।” बन्धुः तत् सुकृतिः । ते एकसाथं सुखेन कालं यापयतः स्म । गृहीत्वा, हस्ताभ्याम् इतस्तत. परावर्त्य भूमौ एकदा केनापि कारणेन तयोः मनोमालिन्यम् कवयः सः ·लोकसंस्कृतम् २७ "त्वं मम अभवत् । सुकृतिः कस्यापि यवनस्य साहाय्येन सुब्रह्मण्यभारतीमहोदयस्य दृष्टौ अयं प्रदेशः संस्कृति गृहात् व्यद्रावयत् । संस्कृतिः गुणवती वेदमयः, समस्तं भारतं वेदनगरी। श्रीअरविन्दोऽपि आसीत् । सा तत् स्थानं त्यक्त्वा अन्यत्र अगच्छत् । "भवानी भारती" इति काव्ये भाविभारतस्य तत्र जनाः तस्याः आदर सत्कारं च अकुर्वन् । अथ स्वरूपं वर्णयन् कथयति सुकृतियवनयोः मध्ये भाषाम् आदाय विवादः पुनः शृणोमीममरण्यभूमी आरब्धः । यवन सुकृतिम् अकथयत् वेदस्य घोषं हृदयामृतोत्सम् । भाषां वद ।" सुकृतिः अवदत् - "अहं किमर्थं तव सुज्ञानिनामाश्रमगा मुनीना भाषां वदेयम् ? मम भाषा तव भाषायाः कुल्येव पुंसां वहति प्रपूर्णा ॥९३॥ प्राचीनतरा, समृद्धतरा ।” तदा यवनः हसन् अस्यायमर्थः - अरण्यभूमौ हृदयात् निःसृत अवदत् - "अयि मुग्धे ! तव भाषां कति जनाः वेदस्य अमरघोषं पुनः शृणोमि । पुनः परिपूर्णा वदन्ति ? तव भाषा तव राज्ये सीमिता। तत्रापि मानवनदी सुज्ञानिनां मुनीनाम् आश्रमाभिमुखं अस्माकं यवनविद्यालये तव भाषायाः स्थानम् प्रवहति इव । ईदृश. कालः समायाति । अस्ति किम् ? कि तत्र तव भाषा पाठ्यते ? भारतस्य अधुनातन-स्थितिः सूर्योदयात् पूर्वम् किञ्च, त्वं यदा मम गृहं गमिष्यसि तदा त्वं यदि अन्धकारमयी स्थितिरिव । अचिरं भारतस्य मम भाषां न वदसि, तहि कोऽपि तव आदरं न सौभाग्यरवेः उदयः भविष्यति । श्रीमाता कथयति करिष्यति।" - भारतस्य भविष्यम् अतीव स्पष्टम् । भारतवर्षः सुकृतिः कुलीना आसीत् । तस्याः स्वभाषाया अभिमानः आसीत् । सा यवनस्य वचनं श्रुत्वा वयं संस्कृतप्रतिष्ठापनयज्ञे स्व-स्व-समिधम् अर्पयेम । जगतः गुरुः । आगम्यताम्, भारतस्य गौरववर्धनाय अचिन्तयत् -- “एष यवनस्तु भयङ्करः ! अन्ते उपसंहाररूपेण श्लोकचतुष्टयं श्रावयामि- कदाचित् मम सर्वनाशं कुर्यात् । अस्य सङ्गः कथमपि त्यक्तव्यः ।" तदा सा कमपि महात्मानम् संस्कृतं देवभाषास्ति* वेदभाषापि संस्कृतम् । अपृच्छत् । महात्मा ताम् अकथयत्- “संस्कृति पृथ्व्यां स्वर्गावतारार्थं शीघ्र तत् प्रसरेद् भुवि ॥ गृहात् निष्कास्य त्वया महाप्रमादः कृतः । तां यावज्जना न जानन्ति न भाषन्ते च संस्कृतम् । स्वगृहं प्रत्यानय । त्वां न स्वर्गस्य रचना तावत् कथं स्याद् भुवि सम्भवा॥ मोक्ष्यति ।" संस्कृतं जनभाषा स्याद् भारते त्वरितं यथा। अधुना सुकृतिः किं कुर्यात् ? सा संस्कृति तथा कार्य प्रकुर्याम वयं भारतवासिनः ।। स्वगृहं प्रत्यानयेत् अथवा यवनस्य अत्याचारं नीरवं संस्कृतं राष्ट्रभाषा स्याद् भारतस्य स्वभारती । सहमाना तस्य वशवतिनी भवेत् ? श्रीमातुर्दिव्यवागेषा महीलोके महीयताम् । [इद भाषणं विदुषां प्रशंसाभाजनम् अभवत् । भाषणात् परं समयम् अविगणय्य विद्वांसः सरलसंस्कृतविषये बहून् प्रश्नान् अकुर्वन् । तत्र मया तमिळभाषायाः संस्कृतभाषया सह अन्यथा यवनः म.पो. सि.महाभागाः अपि एतदेव कथयन्ति ।

·२८ लोकसंस्कृतम् अथ अतिनिकट: सम्बन्धः लिपि-सङख्या -शब्दावलि - वाक्यरचनादिदृष्ट्या प्रदर्शितः । आङग्ल-फ्रास-युगोस्लावियादेशाना भाषाणां धातुरूपैः सह संस्कृतधातुरूपाणां सम्बन्धोऽपि दर्शितः । भाषणात् पर “सस्कृतश्रीः” इति पाक्षिक-संस्कृतपत्रिकायाः सम्पादकः श्रीराधा- कृष्णमहोदय. माम् अवदत् - "तमिळ्भाषाया व्यवह्रियमाणानां दशसहस्रसंस्कृतशब्दानां सङ्कलनं कृत्वा अहं स्वपत्रिकायां वर्षद्वयात् प्रकाशयामि । प्रायः सहस्र शब्दाः अधुनापि प्रकाशनार्थम् अवशिष्टाः ।" संस्कृतपण्डिताः अहङ्कारिणः, स्वार्थपराः, कुतर्कप्रवीणाः भवन्ति इति मया श्रुतम् आसीत् । किन्तु अस्मिन् विद्वत्समारोहे कस्मिन्नपि विदुषि मया तादृशः भावः लेशतोऽपि न लक्षितः ! संस्कृतं सरलं जनप्रियं च भवेत् इति सर्वे एकमतेन अभ्यलषन् । एतदर्थम् अस्माभिः कृतं क्रियमाणं च कार्य पण्डितवर्यैः भृशं प्रशंसितम् । - नरेन्द्र.] . स्यात् । ब्रह्मणः सर्वाङ्गीणस्वरूपम् आत्मनिवेदनस्य प्रेरक विचारसामर्थ्य यावदेव आनन्दमयम्, परमम्, एकं सत् एकत्वं च प्रति महद् विशालं च स्यात्, साधकाय तत् तावदेव निधेया यस्मिन् सर्वभूतानि गति निवासं च कुर्वन्ति श्रेयः, तस्य उपलब्धिः सम्भवतः तावदेव पूर्णतरा यद्वारा च सर्वाणि मिलित्वा एकीभवितुं प्रचुरतरा च भवेत् । यदि अस्माभिः पूर्णयोगस्य शक्नुवन्ति । अयं सनातनः परमदेव. अस्माकम् सिद्धये प्रयतनीयं तर्हि वरमेतद् यद् वयं भगवद्विषये आत्मनः समक्षम् आत्मानं प्रकटीकर्तुं तस्मिन् स्ववरद- ईदृशविचाराद् आरम्भं कुर्याम यः स्वयं पूर्णः हस्तं च निधातुं सममेव वैयक्तिक निर्वैयक्तिकञ्च हृदये भवेद् ईदृशी अभीप्सा या स्वरूपं धत्ते । स वैयक्तिकः यतो हि स चिन्मयो संकुचितसीमारहितं साक्षात्कारं सम्प्राप्तु सुतरां भगवान् अनन्तः पुरुषश्च यो विश्वस्य असङ्ख्यदिव्या- विशाला स्यात् । अस्माभिः न केवलं धार्मिक- दिव्यव्यक्तिषु कामपि भग्नच्छायां प्रतिक्षिपति । साम्प्रदायिकबहिदृष्टि: त्यक्तव्या अपि तु ते सर्वे स निर्वैयक्तिकः यतो हि सोऽस्माकम् अनन्तः एकदेशीय - दार्शनिक -विचारा अपि त्याज्या ये सच्चिदानन्दः प्रतिभाति यतश्च स सर्वासां सत्ताना अनिर्वचनीयभगवन्तं परिसीमक-मानसिक-सूत्रे आबद्ध शक्तीनाञ्च मूलस्रोतः, आधारः घटकश्च, अस्माकं कर्तुं यतन्ते । अस्माकं योग: यस्मात् शक्तिशालि- सत्ताया,- मनःप्राणदेहानाम् उपादानम्, अस्माकम् विचारात् संप्रेरकभावाद् वा श्रेष्ठतया आरब्धं आत्मा भौतिकसत्ता च । भगवति एकाग्रतायाः शक्नोति स स्वभावतः सर्वसमावेशि-सर्वातिशायि- अभ्यासं कुर्वते विचाराय इदमेव न पर्याप्तं यत् अयं अनन्तचिन्मय-ब्रह्मणो विचारो भावो वा। अस्माभिः तस्य अस्तित्वं बौद्धिकरूपेण बोधेत् अथवा तम् स्वीयोर्ध्वदृष्टि: स्वतन्त्रम्, सर्वशक्तिमयम्, पूर्णम्, अमूर्तभावं तर्कसिद्धम् आवश्यकतत्त्वं वा मन्येत ।

·लोकसंस्कृतम् अनेन अवश्यं द्रष्टुः विचारेण भवितव्यं यः घटघट विनश्यन्ति । तस्य प्रेम आनन्दश्च तस्य अनन्तदिव्य- वासिभगवता सह अत्रैव मेलितु शक्नुयात्, यः प्रेमिणः प्रेम आनन्दश्च वर्तेते यः सकलवस्तूनि तेषां अस्मासु तं साक्षात्कर्तुं पारयेत् यश्च तस्य शक्तीनां मार्गेण स्वं सुखमयैकत्वं प्रति कर्षति । तस्मिन् एव गतेः साक्षी स्वामी च भवितुं शक्नुयात् । स सङ्कल्प स्वम् अनेन रूपेण अविचलतया एकाग्रीकतुं एकमेव सत्, मूलभूतः विश्वव्यापी आनन्द: यस्माद् शक्नोति यत् स खलु अदृश्यशक्तिरेका या इमं इदं सर्वं जगत् जातं यश्च अस्मात् परतः अपि सञ्चालयति कृतार्थयति च, या च अस्य शक्तेः वर्तते । स एकैव अनन्तचेतना या सकलचेतनाः उद्गमः । निजनिर्वैयक्तिकस्वरूपे इद प्रेरकबलं सङ्घटयति तासां सर्वा गतीश्च अनुप्राणयति । स स्वयम्प्रकाशमानशक्तिः वर्तते या सकलपरिणामान् एकमेव, अनन्तं सत् यत् समस्तं कर्म अनुभवञ्च धारयति तावच्च स्थिरतया कार्य करोति यावत् सा धारयति । तस्य सङ्कल्पः वस्तूनां विकासं तेषाम् तान् न संसाधयति । स्ववैयक्तिकस्वरूपे सा अद्यावधि असिद्धमपि अनिवार्य लक्ष्यं पूर्णत्वञ्च' योगस्य सर्वज्ञः सर्वशक्तिमांश्च ईश्वरः विद्यते यं प्रति नयति । तस्मै हृदयम् आत्मोत्सर्ग कर्तुं किमपि वस्तु तस्य सङ्कल्पस्य लक्ष्यसिद्धौ बाधितुं न शक्नोति, परमप्रियतमरूपेण तम् उपगन्तु पारयति, शक्नोति । अनयैव श्रद्धया जिज्ञासुना गवेषणा प्रेम्णः सार्वभौममाधुर्यानन्दयोः सजीव - सिन्धुरूपेण प्रयत्नश्च प्रारब्धव्यौ । अस्मिन् भूतले स्वकीयसम्पूर्ण- तस्याभ्यन्तरे स्पन्दनं विचरणञ्च कर्तुं प्रभवति । पुरुषार्थे, विशेषतया, अगोचरस्य प्राप्तेः पुरुषार्थे यतो हि तस्य हर्षः स गुप्तहर्षः य आत्मने मनोमयमनुष्यः विवशतया श्रद्धयैव अग्रेसरः भवति । तस्य सर्वानुभवेषु आश्रयं ददाति, भ्रान्तिशीलम् यदा स प्रत्यक्षानुभवं प्राप्स्यति तदा श्रद्धा दिव्यतया अहम्भावमपि तस्य अग्निपरीक्षासु सङ्घर्षेषु च कृतार्था पूर्णा च भूत्वा ज्ञानस्य नित्यज्योतिःशिखायां तावद् धारयति यावत् समस्तदुःखक्लेशा न परिणंस्यते। SABCL Vol. 20, P. 76-77 अनुवादक.-- जगन्नाथः संस्कृतस्य शिक्षणार्थ भाषणार्थं च उपयोगि-पुस्तकानि सरलसंस्कृतसरणिः (व्याकरणरटनं विना संस्कृतशिक्षणस्य अभिनवप्रत्यक्षपद्धतिः) पृष्ठानि प्रथमभागस्य १७२ मूल्यम् रू.१५.०० संस्कृत भाषामहै पृष्ठानि १२४+१२ मूल्यम् रू. १०.०० अय॑म् (दश सरसानि नाटकानि) पृष्ठानि ११४ मूल्यम् रू. ७.०० रङ्गमञ्चे संस्कृतम् पृ. १३६ मूल्यम् रू. १०.०० सुलभसंस्कृतम् (तमिळ्-संस्कृतभाषयो. तुलनात्मकम् अध्ययनं प्राथमिकशिक्षणं च) पृ. ७२ रू. ७.०० पृ.६६ रू. १०.०० बालश्लोकाः पृ. ५६+८ रू. ५.०० प्राप्तिस्थानम् - SABDA, Pondicherry-605 002 सत्कथाः ·ऋतम्भरा प्रज्ञा प्रज्ञा निविचारवेशारये अध्यात्मप्रसादः ॥ अन्यस्तोत्रेषु च प्रयुक्ता। ऋतं सत्यं च इति एतौ ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥ -समाधिपादः, ४७-४८ शब्दौ समानार्थों अभविष्यतां चेत् स्तोत्राणां अर्थः-निविचार-समाधौ नैपुण्यप्राप्तेः अनन्तरम् रचनाकारा: तौ नैव सविच्छेदम् उपायोक्ष्यन्त । तयोः अथौँ भिन्नौ, अत एव तयोः युगपत् ऋतम्भरा प्रज्ञा नाम प्रसादः प्राप्यते । अस्मिन् मन्त्रद्वये भगवता पतञ्जलिना संयोजना। 'सत्यम्' इति अस्मिन् शब्दे ‘अस्'धातुः विद्यते । यत् सततं चिरन्तनं च अस्ति तत् 'ऋतम्भरा प्रज्ञा' उदाहृता । डॉ. प. वि. वर्तक- सत्यम् । यत् अद्य अस्ति किन्तु श्वः न भवेत् तत् महाशयैः “पातञ्जलयोग - विज्ञाननिष्ठ - निरूपण" नैव सत्यम् । यद् अद्य अस्ति, अब्जावधि- इति ग्रन्थः मराठीभाषायां लिखितः । तदन्तर्गतयोः अनयोः मन्त्रयोः निरूपणस्य अयम् अनुवादः । संवत्सरेभ्यः प्राक् आसीत्, अब्जावधि-संवत्सरेभ्यः अनन्तरं च भविष्यति तत् सत्यम् । 'ऋतम्' इति अयं शब्द: 'ऋ' इति गत्यर्थक- प्रज्ञा नाम सा बुद्धिः या प्रकर्षेण जानाति । धातो. व्युत्पन्नः । अतः यद् अधुना अस्ति किन्तु सामान्यानां बुद्धिः सामान्या एव । किन्तु अनन्तरं भविष्यति न वा इत्यस्मिन् विषये न असामान्य-शास्त्रज्ञानां बुद्धिः प्रज्ञा इति अभिधीयते । किमपि ध्रुवत्वं तद् ऋतं नाम । तद् अधुना अस्ति जगदीशचन्द्र-वसुः, (सर्) सी.वी. रमणः, आइन्स्टाइन् किन्तु अतः परं कदाचित् विलुप्तं दृश्येत । यत् इति एते ख्यातकीर्तयः प्रज्ञासम्पन्नाः आसन् । अधुना अस्ति पश्चात् तु न भविष्यति तत् असत्यम् लोकमान्य-तिलकः, स्वातन्त्र्यवीरसावरकरः इति इति कथं वदेम ? एतत् सत्यं यत् तत् वर्तमानकाले एतौ प्रसिद्ध - नेतारौ प्रज्ञोपेतौ आस्ताम् । विद्यते । तस्मात् तत् नास्ति इति असत्यम्, नहि सत्यं शिवाजीमहाराजः, प्रथम-बाजीरावः, नाना-फडणीसः नाम नित्यस्थायि । इदम् 'ऋतम्' इति अभिधीयते । इति ऐतिहासिक-महापुरुषाः प्रज्ञामण्डिताः आसन् । कस्यचित् शरीरभारः पुण्यपत्तने १६६ पौड्मितः कोटिषु एकः एव इमां प्रज्ञा प्राप्नोति । प्रायः एषा अस्ति । अस्ति । सः उत्तरध्रुवे १६७ पौड्मितः, चन्द्रभूमौ जन्मजाता। केचन ताम् अनन्तरम् अधिगच्छन्ति । च २८ पौड्मितः भविष्यति । अस्य अयम् अर्थः किन्तु तस्याः योगविद्या एव । यत् परिस्थितेः परिवर्तनात् शरीरभारे व्यतिरेकः निर्विचारसमाधितः एव प्राप्यते । भवति । बुद्धिः सामान्यानां बुद्धेः कुशाग्रतरा । तस्मात् मूलतः सत्येभ्यः किन्तु परिवर्तिभ्यः वस्तुभ्यः अस्माकं पूर्वजैः 'ऋतम्' इति ऋतम्भरा (प्रज्ञा) संज्ञा प्रदत्ता । ऋतं वचनं न पापात्मकम्, यस्याम् 'ऋतम्' पूरितं भवति सा प्रज्ञा असत्यवचनं तु पापकरम् । ऋतम्भरा नाम । नैके मन्यन्ते यत् सत्यं च ऋतं च 'ऋतम्' इति शब्दः गति प्रकटयति । अत एव इति एतौ समानार्थको शब्दो। 'ऋतं वच्मि', 'सत्यं गतियुक्तस्य तत्त्वस्य 'ऋतम्' इति संज्ञा। ऋति- वच्मि' इति इयं शब्दरचना श्रीगणेश-अथर्वशीर्षे शब्दस्य गतिः इति अर्थः शब्दकोशात् प्राप्यते। किन्तु प्रभवः सा लब्धप्रज्ञस्य ·लोकसंस्कृतम् स शब्द स्त्रीलिङ्ग. ऋतं च नपुंसकलिङ्गम् । आधुनिक-शास्त्रज्ञाः 'को नाम जीवः' इति ईदृशी गतिपूर्णा प्रज्ञा, अत्यन्तकुशाग्रा बुद्धिः एव सम्यक् न जानन्ति । किन्तु प्राचीनऋषिभिः न ऋतम्भरा प्रज्ञा । तस्याः केवलं कुशाग्रबुद्धि. इति केवलं जीव अपि तु अज्ञेयः आत्मा अपि लीलया अय बाह्यार्थ. नैव करणीयः । यतः स्तेनस्य बुद्धिः संशोधितः तथा च अणुपरमाणवः । अपि कुशाग्रा । तस्याः ऋतम्भरा प्रज्ञा इति नाम्ना मुण्डकोपनिषदा अग्नेः सप्त जिह्वाः नाम सम्बोधनम् अनुचितं भवेत् । 'ऋतम्' खलु गति सप्तशक्तयः वर्णिताः । युक्तम् । किन्तु अवधेयं यत् तत् नैव कदाचन प्रश्नोपनिषदा गुरुत्वाकर्षणम् एका शक्तिः असत्यम् । अत्यन्तकुशाग्रा बुद्धिः सत्यानुवतिनी इति उदाहृतम् । चेत्, तर्हि एव ताम् उद्दिश्य ऋतम्भरा प्रज्ञा इति ऐतरेय-भागवत-ग्रन्थयोः गर्भशास्त्रं निगदितम् । अयं शब्दप्रयोगः करणीयः । राजनीती असत्यस्य आधुनिक - विज्ञानेन १९३५तम - ख्रिस्ताब्दे प्रभाव: गरीयान् । तस्मात् राजनीतिनिपुणस्य संशोधितं यत् कर्णयोः संस्थितेन साधनेन दिशानाम् कुशाग्रा बुद्धिः 'ऋतम्भरा प्रज्ञा' इति नामधेयं अवबोधः भवति । तत् संशोधनम् अस्माकम् न अर्हति । ऋतम्भरा प्रज्ञा अध्यात्मतः एव ऋषिभिः अयुतवर्षेभ्यः प्राक् कृतम् आसीत् । प्रसादरूपेण प्राप्यते । येन सा लब्धा तस्य न मानव-गर्भस्य हृदयं द्वितीय-मासान्ते स्पन्दनम् कोऽपि अविषयः । तस्य न किमपि गहनं न आरभते इति संशोधनं 'डायसोनो ग्राफ्' इत्यस्य वा अनाकलनीयम् । यन्त्रस्य साहाय्येन १९७२तम - ख्रिस्ताब्दे जातम् । भारतीय-ऋषिभिः ये ये आविष्काराः कृता. किन्तु तत् ऐतरेय - भागवत - ग्रन्थयोः निर्दिष्टम् तेषां प्रभवः ऋतम्भरा प्रज्ञा एव । उदाहरणार्थम् - शून्यस्य आविष्कारः । संगीतस्य सप्तस्वराः सन्ति । तेषु अन्तर्भूतः गणितशास्त्र भारते एव प्रगतम् आसीत् । 'सः' नाम षड्जः अन्येषां षट्-स्वराणां निर्माता । यूनानीयाः यदा अयुतं यावत् सङख्या जानन्ति स्म संगीतस्य मनसि ध्वनेः च वातावरणे प्रभावः तदा अस्माकम् ऋषीणां परार्धपर्यन्त - सङख्यानां भवति, दीपरागेण दीपाः प्रज्वलन्ति, मेघमल्लार- परिचय आसीत् । रागेण पर्जन्यवृष्टि: भवति इति एतानि संशोधनानि श्वेतः, श्यामः तीव्रः च इति नामभिः अस्माकम् ऋषिभिः ऋतम्भरया अनुष्ठितानि । महाभारते व्यासेन व्याख्याताः अनुक्रमेण युरेनस्- आकाशस्थ - ग्रहाणां मनुष्येषु पृथिव्यां च नेप्चून् - प्लेटो इति एते एव ग्रहाः आसन् इति प्रभावः भवति । एतत् ग्रन्थलेखक - वर्तकमहाशयः गणिताधारण भृगुसंहितायाम् अद्यतन - मानवस्य भविष्यं प्रमाणीकृतम् । पाश्चात्यशास्त्रज्ञैः एते ग्रहाः द्विसहस्रवर्षेभ्यः प्राक् यथावत् कथितम् । बृंहणयन्त्रसाहाय्येन प्रज्ञया आविष्कृताः । ते च विश्वस्य उत्पत्तिः कथं इति व्यासेन सार्धसप्तसहस्रवर्षेभ्यः प्राक् ऋतम्भराप्रज्ञया ऋग्वेदान्तर्गते नासदीय-सूक्ते उदाहृतम् । प्रगत- अवगताः आसन् । उपकरण-साहाय्येन आधुनिकशास्त्रज्ञैः व्याख्यातः अस्ति । जाता ·३२ लोकसंस्कृतम् सिद्धान्तः नासदीय-सिद्धान्तसमः एव । तदानी नैव सामान्या प्रज्ञा पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि आश्रयते । तया आसन् साहाय्यकारीणि उपकरणानि, किन्तु आसीत् कृतस्य अनुमानस्य आधारः अस्ति पञ्चभ्यः केवलम् 'ऋतम्भरा प्रज्ञा'। ज्ञानेन्द्रियेभ्यः प्राप्तं ज्ञानम् । ऋतम्भरा प्रज्ञा तु ज्ञानेन्द्रियाणां साहाय्यात् विना कार्य करोति । सामान्या प्रज्ञा ऋतम्भरा प्रज्ञा च तस्याः आधारः अस्ति आत्मा। एतयोः मध्ये अतिमात्रः भेदः वर्तते । - ग श. कुलकर्णी, अन्धेरी- मुम्बई ন प्रसन्नाः। तपःफलम् रामेश्वरः संस्कृतज्ञः। स सर्वदा स्वाध्याय पुत्रेण च सह कामेश्वरस्य भवनम् अगच्छत् । करोति । यदृच्छया यल्लभ्यते तेन स सन्तुष्ट: । न कथञ्चित् स वृष्टेरन्तं यावत् अतिष्ठत् । ततः स तस्य स्पृहा धने यदर्थ स प्रयतेत । तस्य भार्या यद्यपि स्वस्थानम् आगतः तथापि क्लिन्नं वस्तुजातं छायेव तदनुसारिणी। तस्य सुतोऽपि विनयान्वितः प्रयोक्तु न प्राभवत् । तस्य स्थितिः शोचनीया सदा पितरौ एव अनुसरति । ग्रामीणा: सर्वे तेषु जाता। तस्य भार्यापुत्रौ ज्वरग्रस्तौ। अशरणो रामेश्वरः परमेश्वरं शरणम् अगच्छत् । कामेश्वरः तत्पार्वे वसति । सोऽपि संस्कृतम् रामेश्वरस्य प्रार्थनां कैलासवासी शङ्करः अधीतवान् । किन्तु पुनरवलोकनं तेन न कृतमिति अशृणोत् । तस्य निःसहायताम् अनन्यभावनाञ्च सर्वं तस्य विस्मृतप्रायम् । स महोत्साहो महोद्यम- भगवान् अजानात् । दयाहृदयः स तस्य पुरस्तात् शीलश्च । धनिकस्य तस्य वसनं सुन्दरम्, भवनं आविर्भूतः । रामेश्वरः तं साक्षात्कृत्य स्वात्मानं सुन्दरम्, सर्व सुन्दरम् । नामे तस्यास्ति महानादरः। धन्यम् अमन्यत । पुनः पुनर्महादेवेन पृष्टोऽपि स सर्वे गुणाः काञ्चनम् आश्रयन्ति ! भक्तिम् एव अयाचत, नान्यत् किञ्चित् । किन्तु एकदा महती वृष्टिरभवत् । सम्पूर्णग्रामः करुणावरुणालयो मृत्युञ्जयो भक्तकाङक्षां जानन् जलमयः संवृत्तः। वीथीषु सर्वत्र जलमेव वहति भस्मपिण्डत्रयं प्रायच्छत् उपादिशच्च स्म । येषां गृहं सम्यक् आच्छादितम्, त एव वह्नि "राम ! भस्मपिण्डत्रयमिदं सर्वेप्सितं दास्यति। प्रज्वलय्य प्रावरणेन आत्मानं संवृत्य सुखेन स्थिताः । पूजान्ते मनसि अभीष्टं सङ्कल्प्य यदीदं भञ्जयसि अन्ये तु देवेन्द्रं वृष्टिशान्त्यै प्रार्थयमानाः कथमपि तहि वाञ्छितं प्राप्स्यसि । तव नास्ति गृहम्, समयं यापयन्तः स्रवज्जलां पर्णशालां पश्यन्तः वस्त्रम्, अन्नपानादिकं सम्प्रति । तदस्य सदुपयोगं तिष्ठन्ति स्म । कुरु ।" एतद् उक्त्वा सः अन्तहितः । दिनद्वयं निरन्तरं वृष्टिरभवत् । रामेश्वरस्य रामेश्वरः परमानन्दतुन्दिल: सर्व वृत्तान्तं कुटी जलेन नष्टप्राया नाममात्रा च । स पल्या पत्न्यै न्यवेदयत्। शङ्करस्य प्रसादेनैव सा पुत्रेण - ·लोकसंस्कृतम् ३३ - सह स्वस्था अभवत् । प्रसन्नमना रामः प्रदोषे वर्षाणि पूजासक्त पुत्रं नापश्यत् । कुतूहलेन सा शिवम् अपूजयत् पूजान्ते च "सुन्दरं मन्दिरं मेऽस्तु" अपृच्छत् इति उक्त्वा शिवदत्तं भस्मपिण्डम् अभञ्जयत् । "पुत्र ! किमद्य पूजा क्रियते ?" अहो, परमाद्भुतम् ! स तस्मिन् प्रासादे आसीत् यस्य रामणीयकं वर्णयितु शेष एव शक्नुयात् । "तेन ते किम् ?" असहमानः कामेश्वरः प्रत्यवोचत् । हर्ष हर्ष रामो द्वितीयेन भस्मपिण्डेन भावि- भाग्यम् अशनवसनादिकं तृतीयेन च निश्चला "अत्र किमिदम् ?" भस्मपिण्ड परामृशन्ती भगवद्भक्तिम् असाधयत् । तेन परोक्षप्रियः शङ्करः माता पृष्टवती। पुनरपि प्रसन्नः । अहो, प्रसमीक्ष्यकारिता पण्डित "कि न दृश्यते ?” क्रोधेन पुनः अपृच्छत् पुण्डरीकस्य ! अत एव हि साधूक्तम् - कामेश्वरः । तस्य मातुरुपरि स्नेहोऽपि नासीत्, का "न पण्डिताः साहसिका भवन्ति कथा भक्तेः ! माता उवाच विमृश्य कुर्वन्ति सदैव कार्यम् ।" "दृश्यते । भस्मपिण्डत्रयम् । किं पूजार्थम् परेधुः प्रभाते सर्वे ग्रामीणा विस्मयेन इदम् आवश्यकम् अथवा रामेश्वरवदेव भवेयम् रामभवनमागत्य वृत्त व्यचारयन् । शिवप्रसादात् इत्यालोच्य दम्भोऽयम् आरब्धः ?" इदं सर्व जातम् इति ज्ञात्वा सर्वे चकिताः। राम अनेन पुत्रः क्रोधस्य परां काष्ठां प्राप्नोत् । स प्रति पूर्वमेव सर्वे प्रसन्नमनसः आसन् । सम्प्रति तु उच्चैः आक्रोशत् - "तब शिरः” । स सर्वेषाम् आदरभाजनम् अभवत् । पाववर्ती कामेश्वरोऽपि सर्वमिदं ज्ञातवान् । तदा अकस्मात् भस्मपिण्डे तस्य हस्तः पतितः तच्च भग्नम् । अहो सर्वत्र तस्य मातुः शिरासि तस्य मनसि प्रथमं विस्मय आसीत् अनन्तरञ्च दृश्यन्ते स्म ! शनैः सर्वे भीताः । कामेश्वरोऽपि तदृष्ट्वा असूया उत्पन्ना। सर्वे राम मन्यन्ते इति बहु भीतः सर्वत्र पिशाचक्रीडामिव शिरसां चलनम् दृष्ट्वा स सचिन्तः । तद्वदेव परमेश्वरवरप्राप्ती तादृशं सम्मान प्राप्तुं शक्यमिति स तदर्थम् शरणं गतः। आर्तः स गद्गदस्वरेण परमेश्वरं अपश्यत् । तन्निवारयितुं शीघ्रं स भस्मपिण्डमेव उद्युक्तः। नातिचिरेण तेन भगवानपि साक्षात्कृतः । किन्तु हन्त ! रामाय इव भस्मपिण्डत्रयस्य दानाय स शङ्करं प्रार्थयत । देवः प्राहसत्, भस्मपिण्डत्रयम् "भगवन् ! किमिदं संवृत्तम् ? संवृत्तम् ? परितो अयच्छत्, पूर्ववदेव काङक्षितं साधयितुं व्यवृणोत् । भूतचेष्टेव मातुः शिरांसि माम् उपहसन्ति । कामेश्वरः प्रदोषे शिवपूजाम् तत् कृपया तान्यपनुद्य मां रक्ष" इति उक्त्वा स. अन्यत् भस्मपिण्डम् अभञ्जयत् । उपाक्रमत । तस्य मनः पूजापेक्षया कामप्राप्ती एव विहरति स्म । कथञ्चिद् यान्त्रिकपूजा प्रचलति शिरासि अन्तर्लीनानि । कामेश्वरः समाधानेन स्म । तदा तस्य वृद्धमाता तत्रागता। सा बहु- नि श्वसन पश्यति - मातुरपि शिरो नास्ति ! - स्मरन् प्रार्थयत- स्नात्वा ·लोकसंस्कृतम् तद् दृष्ट्वा तस्य भार्यापुत्री भीती अवोचताम् - प्राहरत् । महादेवस्य करुणया वृद्धमाता यथापूर्व "शीघ्रं मातुः शिरः प्रार्थ्यताम् । नो चेत् ... अहो समवर्तत । कष्टम् !' अनया घटनया कामेश्वरः खिन्नः । शम्भोर्वर प्राप्य स यत् चिकीर्षति स्म तत् न पूर्णम् । पुनः परमेश्वरं प्रार्थयमानः कामेश्वरः “मातुरेक "प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्य." इति चिन्तयन् पुनः शिरोऽस्तु" इति सङ्कल्प्य शिष्टमेकं भस्मपिण्डं किमप्यकृत्वा स शङ्करस्य भक्तो जातः । -- सूर्यनारायणनागेन्द्रभट्टः मम गीतायाः भूमिका शिक्षार्थम् अर्जुनस्य प्रार्थना साम्राज्यभोगं दद्याः, स्वर्गजयेन इन्द्रस्य ऐश्वर्य- अर्जुनः श्रीकृष्णस्य उक्तेः उद्देश्य बोद्धम् भोगं वा दद्याः तथापि अहं न श्रोष्यामि । अशक्नोत् । सः राजनैतिकाक्षेपात् व्यरमत् किन्तु यः शोकः माम् अभिभविष्यति, तेन अभिभूतानि तस्य अन्ये ये आक्षेपाः आसन्, तेषां किमपि उत्तरं अवसन्नानि सर्वाणि कर्मेन्द्रियाणि न प्राप्य सः शिक्षार्थ श्रीकृष्णं शरणम् अगच्छत् । ज्ञानेन्द्रियाणि च स्व-स्व-कार्ये शिथिलानि असमर्थानि सः अवदत्, "अहं क्षत्रियः इति स्वीकरोमि । च स्युः । तदा अहं कीदृशं भोगं करिष्यामि ? कृपायाः वशवर्ती सन् महतः कार्यात् विरामः मदर्थं मम विषमचित्तस्य दीनता उपस्थिता, महान् क्लीबत्वसूचकः, अकीर्तिजनकः स्वधर्मविरुद्धश्च । क्षत्रियस्वभावः तस्यां दीनतायां मग्नः । अहं त्वा किन्तु मम मनः प्राणश्च न बोधतः । मनः कथयति शरणं गच्छामि । मह्यं ज्ञानम्, शक्तिम्, श्रद्धा गुरुजनानां हत्या महापापम् । निजसुखस्य अर्थे देहि, श्रेय.पथं दर्शयित्वा मां रक्ष ।" गुरुजनानां हत्यया अधर्मग्रस्तस्य मम धर्मः, मोक्षः, भगवतः निकटे सम्पूर्णतया शरणागतिः यत् वाञ्छनीय तत् सर्वमपि नंक्ष्यति । गीतोक्तयोगस्य मार्गः । इयम् आत्मसमर्पणम् कामना तृप्ता भवेत्, अर्थस्पृहा तृप्ता भवेत्, किन्तु आत्मनिवेदनं वा कथ्यते । यः भगवन्तं गुरुम्, सा कियत्कालम् ? अधर्मलब्धः भोग. प्राणत्याग प्रभुम्, सखायम्, मार्गप्रदर्शकं मत्वा सकलधर्मेभ्यः यावत् स्थायी । तत्परम् अकथनीया दुर्गतिः जलाञ्जलिं दातु प्रस्तुतः, पापं पुण्यम्, कर्तव्यम् भवति । किञ्च भोगसमये भोगेषु गुरुजनानां अकर्तव्यम्, धर्मम् अधर्मम्, सत्यम् असत्यम्, रक्तस्य आस्वादेन कीदृशं सुखं शान्तिः वा मङ्गलम् अमङ्गलम् अविचार्य यः स्वकीयं ज्ञानम्, लभ्येत ? वदति - एते एते अस्माक अस्माक कर्म, साधनायाः समस्तं भारं च श्रीकृष्णाय अर्पयति प्रियजनाः । एतान् हत्वा अहम् अस्मिन् जन्मनि सः गीतोक्तयोगस्य अधिकारी। अर्जुनः श्रीकृष्णम् सुखभोगं कर्तुं न शक्नोमि, जीवितुमपि न अवदत् - यदि त्वं मा 'गुरुहत्यामपि कुरु' इति इच्छामि । यदि मह्यं त्वं समस्तपृथिव्याः कथयः, तदेव तव धर्मः, कर्तव्यकर्म इति मां परलोकः, प्राणः ·लोकसंस्कृतम् ३५ अस्याः गीतोक्तशिक्षायाः भाषसे । - सञ्जय उवाच बोधये, अहं तदेव करिष्यामि । गतासूनगतासूश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥११॥ गभीरश्रद्धायाः हेतो. अर्जुन समसामयिकान् त्वम् अशोच्यान् अन्वशोचः प्रज्ञावादान् च सकलमहापुरुषान् अतिक्रम्य पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न श्रेष्ठपात्ररूपेण गृहीतः अभवत् । अनुशोचन्ति । उत्तरेण श्रीकृष्णः प्रथमम् अर्जुनस्य आक्षेपद्वय भगवान् अवदत् खण्डयित्वा, तदनु गुरोः भारं गृहीत्वा तस्मै यथार्थज्ञानं दातुम् आरभत । द्वितीयाध्यायस्य "येषाम् अर्थे शोकस्य किमपि कारणं नास्ति ३८तमश्लोक यावत् आक्षेपखण्डनम्, तत्परं गीतोक्त- तेषाम् अर्थे त्वं शोकं करोषि, अथ च ज्ञानिवत् शिक्षायाः आरम्भः । किन्तु अस्मिन् आक्षेपखण्डने तत्त्ववचनम् उपजीव्य वादविवादान् कर्तुं चेष्टसे । कतिचित् अमूल्यशिक्षाः प्राप्यन्ते यासां बोधस्य किन्तु ये तत्त्वज्ञानिन· ते मृतानां जीवितानां वा अभावे गीतायाः शिक्षा हृदयङ्गमा न भवति । एते अर्थे शोकं न कुर्वन्ति ।" विषया. विस्तरेण आलोचनीयाः । न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ।।१२।। एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः । न तु एव अहं जातु न आसम्, न त्वम्, न न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।।९।। जनाधिपाः [न आसन्] न च एव वयम् अतः परं न एवम् उक्त्वा परन्तपः, गुडाकेशः हृषीकेशं भविष्याम. । गोविन्दं न योत्स्ये इति उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह । अहं पूर्व न आसम्, त्वं न आसी:, इमे सञ्जयः अवदत् नृपतयोऽपि न आसन् इति न । (वयं सर्वेऽपि पूर्वम् परन्तपः (शत्रुसन्तापकारी), गुडाकेशः (निद्रा आस्म इति अर्थः ।) देहत्यागात् परं वयं न जयी) [अर्जुन.] हृषीकेशं गोविन्दम् (श्रीकृष्णम्) भविष्यामः इति न । (देहत्यागात् परं वयं सर्वेऽपि इदं कथयित्वा पुनः अवदत्, “अहं युद्ध न भविष्यामः इति अर्थः ।) करिष्यामि ।" तत्परं सः नीरवः अतिष्ठत् । देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । तथा देहान्तरप्राप्ति/रस्तत्र न मुह्यति ॥१३॥ सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ।।१०॥ यथा अस्मिन् देहे देहिनः कौमारम्, यौवनम्, हे भारत ! हृषीकेशः उभयो. सेनयोः मध्ये जरा [भवति] तथा देहान्तरप्राप्तिः [अपि भवति । विषीदन्तं तं प्रहसन् इव इदं वच. उवाच । तत्र धीरः न मुह्यति । श्रीकृष्णः ईषद् हसन् द्वयोः सेनयोः मध्यस्थले यथा अस्मिन् जीवाधिष्ठितदेहे बाल्यम्, विषण्णम् अर्जुनम् इदम् उत्तरयामास । यौवनम्, वार्धक्यं कालक्रमेण भवति, तथैव श्रीभगवानुवाच देहान्तरप्राप्तिरपि । तेन स्थिरबुद्धिः ज्ञानी विमूढः अशोच्यानन्वशोचस्त्व प्रज्ञावादांश्च भाषसे । न भवति । - .

·लोकसंस्कृतम् कुरु । मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । अस्य अव्ययस्य विनाशं कश्चित् कर्तुं न अर्हति । आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥१४।। किन्तु यः आत्मा इदं दृश्यजगत् स्वस्मिन् हे कौन्तेय ! हे भारत ! मात्रास्पर्शाः तु विस्तारितवान्, सः क्षयं न याति, कोऽपि तस्य शीतोष्णसुखदुःखदाः, आगमापायिनः, अनित्याः । ध्वंसं कर्तुं न शक्नोति । तान् तितिक्षस्व । अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । मरणं हि न किमपि । येन विषयस्पर्शेन अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ।।१८।। शीतम्, उष्णम्, सुखम्, दुःखम् इत्यादयः संस्काराः अनाशिनः, अप्रमेयस्य, नित्यस्य शरीरिणः इमे जायन्ते सः स्पर्शः अनित्यः, सः आयाति याति च । देहाः अन्तवन्तः उक्ताः । तस्मात् हे भारत ! अविचलितः सन् तस्य सहनस्य अभ्यासं युध्यस्व । यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । आत्मा असीमः, अनश्वरः (अविनाशी) । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१५॥ नित्यम् आत्मानं धारयताम् एषां देहानाम् अन्तः हे पुरुषर्षभ ! एते [मात्रास्पर्शा:] यं भवति । अत एव हे भारत, युद्धं कुरु । समदुःखसुखम्, धीरं पुरुषं न व्यथयन्ति स हि य एन वेत्ति हन्तार यश्चैन मन्यते हतम् । अमृतत्वाय कल्पते। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।।१९।। यः स्थिरबुद्धिः जनः इमान् स्पर्शान् भुक्त्वा व्यथितः न भवति, सुखं दुःखं च समभावेन तो उभौ न विजानीतः - अयं न हन्ति, न यः एनं हन्तारं वेत्ति यः च एनं हतं मन्यते, गृह्णाति, स एव मृत्युं जेतुं समर्थः । हन्यते । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । आत्मा हन्ता (हत्याकारी) इति यः वदति, उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ।।१६।। किञ्च देहनाशेन आत्मा निहत. भवति इति यः असतः भावः न विद्यते, सतः अभावः न बोधति ---तौ द्वौ अपि भ्रान्तौ, अज्ञौ । अयम् विद्यते । तत्त्वदर्शिभिः अनयोः उभयोः अपि अन्तः आत्मा हत्यां न करोति, हतोऽपि न भवति । न जायते म्रियते वा कदाचि- यत् असत् तस्य अस्तित्वं न भवति, यत् सत् नायं भूत्वा (यत् अस्ति) तस्य विनाशः न भवति, तथापि अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो सत्, असत् इति अनयोः अन्तः (सिद्धान्तः) न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥ वर्तते । सः तत्त्वदर्शिभिः दृष्टः । अयं कदाचित् न जायते म्रियते वा, न अयं अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । भूत्वा भूयः न भविता वा । अजः, नित्यः, विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥१७॥ शाश्वतः, पुराणः अयं शरीरे हन्यमाने न हन्यते । येन इदं सर्वं ततं तत् तु अविनाशि विद्धि । अस्य आत्मनः जन्म नास्ति, मृत्युरपि नास्ति, तु दृष्टः । भविता वा न भूयः ।

·लोकसंस्कृतम् ३७ " तस्य कदापि उद्भवः नास्ति, विनाशोऽपि न अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । भविष्यति । सः जन्मरहितः, नित्यः, सनातनः, नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥ पुरातनः, देहनाशेन अहतः । अयम् अच्छेद्यः, अयम् अदाह्यः, अयम् अक्लेद्यः वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । अशोष्यः च एव । अयं नित्यः, सर्वगतः, स्थाणुः, कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१॥ अचलः, सनातनः। हे पार्थ ! यः एनं नित्यम्, अविनाशिनम्, आत्मा अच्छेद्यः, अदाह्यः, अक्लेद्यः, अशोष्यः, अजम्, अव्ययं वेद स पुरुषः के घातयति, के नित्यः, सर्वव्यापी, स्थिरः, अचल:, सनातनः । हन्ति ? अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । यः एनम् [आत्मानम्] नित्यम्, अनश्वरम्, तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२५॥ अक्षयं जानाति सः पुरुषः कथं कस्यापि हत्यां अयम् अव्यक्तः, अयम् अचिन्त्यः, अयम् करोति कारयति वा? अविकार्यः उच्यते । तस्मात् एनम् एवं विदित्वा वासांसि जीर्णानि यथा विहाय [त्वम् अनुशोचितु न अर्हसि । नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । आत्मा अव्यक्तः, अचिन्त्यः, विकाररहितः । तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- त्वम् आत्मानम् ईदृशं ज्ञात्वा शोकं परित्यज । न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । यथा नरः जीर्णानि वासांसि विहाय अपराणि तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ।।२६।। नवानि गृह्णाति तथा देही जीर्णानि शरीराणि अथ [त्वम्] एनं नित्यजातं नित्य मृतं वा विहाय अन्यानि नवानि संयाति । मन्यसे [चेत् तथापि हे महाबाहो ! त्वम् एनं यथा मनुष्यः पुरातनं वस्त्रं त्यक्त्वा अन्यत् शोचितु न अर्हसि । नूतनं वस्त्रं गृह्णाति तथैव जीवः पुरातनशरीर अथ जीवः वारंवारं जायते, म्रियते इति त्वं त्यक्त्वा अन्यत् नूतनं शरीरम् आश्रयते । मन्यसे चेत्, तस्यार्थे तव शोकः न उचितः । नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३॥ तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२७॥ शस्त्राणि एनं न छिन्दन्ति, पावक: एनं न जातस्य मृत्युः ध्रुवः मृतस्य च जन्म ध्रुवम् । दहति, आप: एनं न क्लेदयन्ति मारुतश्च [एनम्] न तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे त्वं शोचितु न अर्हसि । यस्य जन्म भवति तस्य मरणं निश्चितम्, शस्त्राणि एनम् [आत्मानम्] छेत्तुं न यस्य मरणं भवति तस्य जन्मापि सुनिश्चितम् । शक्नुवन्ति, अग्निः दग्धुं न शक्नोति, जलम् अत एव यदा मृत्युः अपरिहार्यः परिणामः, तदा आर्द्रयितुम्, वायुः शोषयितुं न शक्नोति । तस्यार्थे शोकः अनुचितः । शोषयति । 6 ·३८ लोकसंस्कृतम् - मध्यानि, तत्र का अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । शृणोति, कश्चित् च एव एनं श्रुत्वा अपि न वेद । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥ कोऽपि आत्मानम् आश्चर्यकर-वस्तुवत् पश्यति, हे भारत ! भूतानि अव्यक्तादीनि, व्यक्त अन्यः कोऽपि तस्य विषये आश्चर्यकर-वस्तुवत् अव्यक्तनिधनानि एव । वदति । अपरः कश्चित् तस्य विषये आश्चर्यकर- परिदेवना? वस्तुवत् शृणोति । किन्तु कश्चित् आत्मान सर्वे प्राणिनः प्रारम्भे अव्यक्ताः तिष्ठन्ति, श्रुत्वापि ज्ञातुं न पारयति । मध्ये व्यक्ताः भवन्ति, पुनः अव्यक्ताः जायन्ते । देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । अस्य स्वाभाविकक्रमस्य अर्थे शोकः न करणीयः । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥३०॥ आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेन- हे भारत ! सर्वस्य देहे अयं देही नित्यम् माश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः । अवध्यः। तस्मात् त्वं सर्वाणि भूतानि शोचितुं न आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति अर्हसि । श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२९॥ आत्मा सर्वदा सर्वशरीरेषु अवध्यतया कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति, तथैव च तिष्ठति । तिष्ठति । अत एव एषां प्राणिनाम् अर्थे त्वया अन्यः आश्चर्यवत् वदति, अन्यः च आश्चर्यवत् शोकः कदापि न कर्तव्यः । (श्रीअरविन्दस्य 'मूलबङ्गलारचनावलि'तः अनूदितः अयं विषयः । तत्र श्लोकानाम् अन्वयः अस्माभिः पाठकानां सुविधार्थ योजितः। -सं०) भारतस्य देवालयाः कामाक्षामन्दिरम् कामाक्षादेव्याः मन्दिरस्य विषये शतशः अलौकिक-शक्तीनाम् अधीश्वरः भवितुम् अर्हति लोककथाः सन्ति । तदनुसारेण कोऽपि साधारण- चमत्कारान् च कर्तुं शक्नोति । जनः तस्याः वासस्थानम् उपगन्तुं न शक्नोति । यद्यपि कामाक्षादेवी तान्त्रिकविश्वासैः सह केवलम् ऐन्द्रजालिकाः तान्त्रिकाश्च अभिमन्त्रितान् सम्बद्धा तथापि सा स्वसत्यनिष्ठ - साधकान् उड्डयनशील - वृक्षान् आरुह्य रात्रौ तत्र गन्तु अतीन्द्रियानुभवान् कारयति । शक्नुवन्ति । तत् स्थानं भूतपिशाचैः परिवृतम् देवतायै उत्सृष्टेषु प्रधान - मन्दिरेषु कामाक्षामन्दिरम् आसीत् ये मनुष्यान् बहुशः पीडयन्ति स्म । यः अन्यतमम् । मन्दिरस्य निर्माणविषये बहवः तेषां भयावहप्राणिनां साम्मुख्यं कर्तुं दुःसाहसम् लौकिक-पौराणिक-कथाः सन्ति । जनानाम् अयं अकरोत् स एव मन्दिरं प्रविश्य देवी पूजयितुम् साधारणविश्वासः यत् विष्णोः सुदर्शनचक्रेण अशक्नोत् । देव्यां प्रसन्नायां साधकः बहूनाम् कृत्तः शिवस्य पत्न्याः सतीदेव्याः मृतशरीरस्य भारते मातृ- ·लोकसंस्कृतम् अंशविशेषः यत्र अपतत् तत्र इदं मन्दिरं निर्मितम् ध्वंसावशेषस्थले नूतनमन्दिरस्य निर्माणाय तत्परो इति । अभवताम् । घृतसिक्ताभिः इष्टकाभिः इदं मन्दिरं आदिमन्दिरस्य निर्माता कः इति न ज्ञायते । निर्मितम् इति कथ्यते । किन्तु षोडशशताब्द्यां धर्मान्धः कलापाहाडः गोहाटीनगरात् सार्धचतुःक्रोशकेषु रमणीये मन्दिरस्य ध्वंसम् अकरोत् । नीलशैले अवस्थितस्य कामाक्षामन्दिरस्य दर्शनम् अथ असमदेशस्य कोकराजः मल्लदेवः बङ्गदेशं अधुना सर्वसुलभम् । प्रतिदिनं बहूनि सर्वयानानि विजेतुम् अभियानम् अकरोत् । बङ्गसुलतानस्य नगरात् पर्वतस्य पाददेशपर्यन्तं गच्छन्ति। ततः लघु- मल्लदेवस्य च युद्धे मल्लदेवः दुविधम् आहतः । यानानि यात्रिणः मन्दिरस्य द्वारदेशपर्यन्तं नयन्ति । तस्य भ्रातरं शुक्लदेवं सुलतानः बन्दिनम् अकरोत् । मन्दिरमध्ये गुहा वर्तते । गुहामध्ये देव्याः एकदा रात्रौ शुक्लदेवः स्वप्ने कामाक्षाम् प्रतीकभूतः शिलाखण्ड: विद्यते । तत्र देव्याः अपश्यत् । सा तम् अवदत् - "भग्नावस्थायां प्रतिमा नास्ति । कोऽपि निर्दिष्टः पूजाविधिः तत्र देवीमन्दिरं त्यक्त्वा युष्माभिः युद्धं न करणीयम् न अनुस्रियते । दर्शकः स्वपरिचितं कमपि आसीत् । अचिरं सुलतानस्य सर्पदष्टमातरं पूजाविधिम् अनुसतुं शक्नोति । निरामयां कृत्वा त्वं मुक्तः भविष्यसि ।" दुर्गापूजायाः मानसपूजायाश्च उत्सवावसरे सुलतानस्य मातरं निरामयां कर्तुं सर्वेषु अगणितजनाः मन्दिरदर्शनं कुर्वन्ति । प्रयासेषु विफलेषु शुक्लदेवः आहूतः । कामाक्षा गुह्यजगतः गूढनियमेषु प्रभुत्वप्राप्तये मानवस्य प्रसादेन सः कृतकार्यः मुक्तश्च अभवत् । आस्पृहायाः प्रतीकरूपेण कामाक्षादेवी अद्यापि शुक्लदेव. मल्लदेवश्च पुरातनमन्दिरस्य विराजते । (श्रीमनोजदास-महोदयस्य Temples of India इति पुस्तकात् आशार्यया अनूदिता इयं कथा ।) ब पत्राचारः प्रिय महाशय वायौ मन्दं मन्दं वाति, सुमधुरो नादतरङ्गः आश्विनमासे अस्मिन् आश्रमे मया द्वौ सहृदयानां कर्णकुहराणि प्रविशन् अमन्दम् आनन्दम् कार्यक्रमौ आस्वादितौ । प्रथमो गान्धीजयन्ती- अजनयत् । प्रणवध्वनिना समारम्भः, सामूहिक महोत्सवे 'जननी जन्मभूमिश्च' इति बहुभाषामयो संस्कृतगानम्, ततः प्रादेशिकभाषापद्यम्, पुनः गीतविशेषः । अत्र भागं वोढुम् आनन्दितुञ्च सामूहिकगीतम् इत्यादि घण्टा यावत् सभ्यांश्चित्र- मेघराजः शीकरैः शीतलयन् आगत इति मञ्जता स्थितान् इव अकरोत् । संस्कृतगीतं सर्वे गायन्ति, कार्यक्रमस्य वधिता । शान्ते प्रचण्डभानोर्व्यापारे, प्रादेशिकपद्यं तु केचनेति विशेषो वस्तुतो भारतस्य ·४० लोकसंस्कृतम् द्वितीयः, - " अतः स्थिति दर्शयति स्म । संस्कृतमेव अद्वितीया एको मेघश्यामः, अन्यो रक्तगौरः ! एकस्मिन् राष्ट्रभाषा, अन्यास्तु प्रादेशिकभाषा इति सत्यं को रङ्गमञ्चे विना कारणं व्यत्यासोऽयमनपेक्षित इति वा हृदयेन निराकुर्यात् ? गद्यसंमिश्रगानमिदं श्रावं प्रतिभाति । लघुबालिकानां नृत्यम्, गीतायाः श्रावम् आत्मानं व्यस्मरम्, पुनयिं ध्यायं न्दिर्भिकम् उदाहरणम् इत्यादिकं मञ्जुलमिति स्वात्मनो धन्यताम् अन्वभवम् । आश्रमबालकबालिकानां प्रयासमभिनन्दामि । गतभार्गववासरे संस्कृतनाटक- १४. १०. ९० - सूर्यनारायणनागेन्द्रभट्टः कार्यक्रमः । कथा महाभारतस्य अश्वमेधसम्बन्धिनी। श्रीकृष्णमायया कर्णपुत्रस्य वृषकेतोः शत्रुकन्यया विवाहः, हंसध्वजस्य च ब्राह्मणकन्यया विवाहः, मित्रवर ! नमस्ते । देशान्निष्कासनं प्रवीरस्य च शापमुक्तिः गन्धर्व- प्राप्तं भवतां पत्रम् । भवद्भिः ईप्सितस्य लोकगमनञ्चेति 'संस्कृतं तमिळ च' इत्यधिकृत्य द्वादशभागगतस्य वृत्तान्ताः सहृदयहृदयङ्गमा आसन् । सभास्ताराः संस्कृतसम्भाषणं प्रतिपदं कोशस्य प्रतिलिपि कर्तुं तावानर्थो व्ययितव्यो भवति जानन्ति स्मेति प्रतिक्रियया साधुवादेन च सुस्पष्टम् यावता दश वार्षिकाङ्काः क्रतुं शक्यन्ते । आसीत् । “किमिदं नाटके नाटकम्", "मायायाम् द्वादशमङ्कम् अद्य प्रेषये, विनैव मूल्यम् । यदि मदीयः श्रमः कस्यापि संस्कृतसेवारतस्य उपकृतये अन्या माया" इत्यादि लघु हास्यं सभायां भवता विनोदवीचिं जनयति स्म । अभिनेतृ णां वचांसि भवति तर्हि लब्धमेव प्रतिफलम् । स्फुटानि सहजानि चासन् । उत्तरभारतभाषाप्रभावः संस्कृतसेवा संपूर्ण फलं दास्यति अचिरादेवेति तत्र तत्र व्यज्यते स्म, विसर्गो नोच्चार्यते स्म प्रतीक्षे । यथावसरं सेवाविषयकं संपूर्ण परिचयं इत्यन्यो विषयः। मह्यं दत्त । नाटकेऽस्मिन् श्रीकृष्णो मे चित्तरङ्गे सन्तोष संस्कृत - साहित्य-परिषत् 'संस्कृतश्री:पत्रिका तरङ्गं प्राकाशयत् । किन्तु स गौरवर्णेन बलराम प्रकाशयतः संस्कृतविद्याकेन्द्रात् भिन्ना संस्था । इव प्रतीयते स्म । तस्योत्तरीयं काषायाम्बरम् परिषदि उपाध्यक्ष., विद्याकेन्द्र पत्रिकाप्रकाशक: आसीत् यत्पीताम्बरमित्यस्माकं रूढिः । राजकन्या इति उभयत्र मुख्यं वहामि भारम् । श्रीकृष्णप्रतिमां पूजयति, तत्र श्रीकृष्णः स्वयमेव भवतां सौहार्दाकाङक्षी आगच्छति । तदा द्वयोर्व्यत्यासः स्फुटः संवृत्तः तिरुचिरापल्ली राधाकृष्णशास्त्री सत्यनिष्ठां विना किमपि कर्तुं न शक्यते । सम्पूर्णसत्यनिष्ठया सर्व सम्भवम् । श्रीमाता ·उपनिषत्पीयूषम् केनोपनिषद प्रथमः खण्डः केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । यत् श्रवणस्य मूले स्थितं श्रवणम्, मनसः मनः, केन प्राणः प्रथमः प्रेति युक्त वाण्याः कारणभूता वाणी च वर्तते, स एव प्राणस्य केनेषितां वाचमिमां वदन्ति । प्राणोऽस्ति दृष्टेः मूलभूता दृष्टिश्च । ज्ञानिजनाः चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ।।१॥ पारं गत्वा मुक्ति प्राप्नुवन्ति, अस्मात् लोकात् (केन प्रेषितं मन.) केन प्रहितं मनः (इषितं प्रयाणं कृत्वा अमराः सञ्जायन्ते । पतति) शरवत् स्वलक्ष्ये पतति । (केन) (युक्तः) न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो नियुक्तः (प्रथमः प्राणः) (प्रैति) स्वमार्गेषु अग्रेसरो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या- भवति ? (केन) (इषिताम्) प्रेरिताम् (इमां दन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । वाचं वदन्ति) इमां वाणी मनुष्या वदन्ति ? (क: इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्वयाचचक्षिरे ।।३।। उ) कः खलु (देवः) (चक्षुः श्रोत्रं युनक्ति) चक्षुः (तत्र चक्षुः) (न गच्छति) न प्राप्नोति, (न श्रोत्रं च स्वस्वकार्येषु नियोजयति ? वाक् गच्छति न मनः) न तत्र वाणी प्राप्नोति न केन प्रहितं मनः शरवत् स्वलक्ष्ये पतति ? मनः । (न विद्म.) न वयं जानीमः, (न विजानीमः) केन नियुक्तः प्रथमः प्राणः स्वमार्गेषु अग्रेसरो न विचारयितुं शक्नुमः यत् (यथा एतद् भवति ? केन प्रेरिताम् इमां वाणी मनुष्या अनुशिष्यात्) तस्य ब्रह्मणः बोधः कथं कारणीयः; वदन्ति ? कः खलु देवः चक्षुः श्रोत्रं च स्वस्वकार्येषु यतो हि (तद् विदितात् अन्यत् एव) तद् ज्ञाताद् नियोजयति? अन्यद् वर्तते (अथो) अपि च (अविदितात् अधि) श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत् । अज्ञातादपि परतः ऊर्ध्वम् आस्ते । (इति पूर्वेषां वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । शुश्रुम) इदमेव अस्माभिः पूर्वपुरुषेभ्यः श्रुतं (ये नः चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः । तत् व्याचचक्षिरे) ये अस्मान् 'तद्' विशदीकृत्य प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।।२।। बोधितवन्तः। (यत् श्रोत्रस्य श्रोत्रम्) यत् श्रवणस्य मूले तत्र चक्षुः न प्राप्नोति, न तत्र वाणी प्राप्नोति, स्थितं श्रवणम्, (मनसः मनः), (वाचः ह वाचम्) न मनः । न वयं जानीमः, न विचारयितुं शक्नुमः वाण्याः कारणभूता वाणी, (सः उ प्राणस्य प्राणः) यत् तस्य ब्रह्मणः बोधः कथं कारणीयः; यतो हि स एव प्राणस्य प्राणोऽस्ति, (चक्षुषः चक्षुः) दृष्टेः तद् ज्ञाताद् अन्यद् वर्तते, अपि च अज्ञातादपि परतः मूलभूता दृष्टि: वर्तते । (धीराः) ज्ञानिजनाः ऊर्ध्वम् आस्ते। इदमेव अस्माभिः पूर्वपुरुषेभ्यः श्रुतं (अतिमुच्य) पारं गत्वा मुक्ति प्राप्नुवन्ति, (अस्मात् अस्मान् तद् विशदीकृत्य बोधितवन्तः । लोकात्) (प्रेत्य) प्रयाणं कृत्वा (अमृताः भवन्ति) यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । अमराः सञ्जायन्ते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥ ..

·४२ लोकसंस्कृतम् - (यत् वाचा अनभ्युदितम्) यत् वाण्या एतद् यस्य उपासना मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । अव्यक्तमेव तिष्ठति, (येन वाक् अभ्युद्यते) येन यद् नेत्रेण न पश्यति, येन मनुष्याः नेत्रस्य वाणी व्यक्ता भवति, (तत् एव त्वं ब्रह्म) (विद्धि) विषयान् पश्यति, तद् एव त्वं ब्रह्म जानीहि, न जानीहि, (न इदं यत् इदम् उपासते) न एतद् एतद् यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । यद् वाण्या अव्यक्तमेव तिष्ठति, येन वाणी तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥७।। व्यक्ता भवति, तद् एव त्वं ब्रह्म जानीहि, न एतद् यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । (यत् श्रोत्रेण न शृणोति) यत् कर्णेन न आकर्णयति' , (येन इद श्रोत्रं श्रुतम्) येन श्रोत्रस्य यन्मनसा न मनुते येनार्मनो मतम् । विषयः आकर्ण्यते, (तत् एव त्वं ब्रह्म) (विद्धि) तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेद यदिदमुपासते ।।५।। जानीहि, (न इदं यत् इदम् उपासते) न एतद् (यत् मनसा न मनुते) यत् मनसा न यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । चिन्तयति', (येन मनः मतम् आहुः) येन मनः यत् कर्णेन न आकर्णयति, येन श्रोत्रस्य चिन्तयति इति कथयन्ति, (तत् एव त्वं ब्रह्म) विषयः आकर्ण्यते, तद् एव त्वं ब्रह्म जानीहि, न (विद्धि) जानीहि, (न इदं यत् इदम् उपासते) न एतद् यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति एतद् यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राण: प्रणीयते । यद् मनसा न चिन्तयति, येन मनः चिन्तयति तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ इति ज्ञानिनः कथयन्ति, तद् एव त्वं ब्रह्म जानीहि, (यत् प्राणेन) (न प्राणिति) न श्वसिति', न एतद् यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । (येन प्राणः प्रणीयते) येन प्राणः स्वमार्गेषु अग्रेसरो यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूषि पश्यति । भवति, (तत् एव त्वं ब्रह्म) (विद्धि) जानीहि, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।६।। (न इदं यत् इदम् उपासते) न एतद् यस्य उपासना (यत् चक्षुषा न पश्यति) यत् नेत्रेण न मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । पश्यति', (येन चषषि पश्यति) येन मनुष्यः यत् प्राणेन न श्वसिति, येन प्राणः स्वमार्गेषु नेत्रस्य विषयान् पश्यति, (तत् एव त्वं ब्रह्म) अग्रेसरो भवति, तद् एव त्वं ब्रह्म जानीहि, न एतद् (विद्धि) जानीहि, (न इदं यत् इदम् उपासते) न यस्य उपासनां मनुष्या अत्र कुर्वन्ति । - -जगन्नाथः 1. अथवा, “यत् मनुष्यः मनसा न चिन्तयति ।" 2. अथवा, “यत् मनुष्य. नेत्रेण न पश्यति ।" 3. अथवा, “यत् मनुष्यः श्रोत्रेण न शृणोति ।" 4. अथवा, “यत् मनुष्यः प्राणेन प्राणस्य क्रियया न गृह्णाति ।"

·वेदसूक्तयः आ नो भद्राः ऋतवो यन्तु विश्वतः । कृतं मे दक्षिणे हस्ते जयो मे सव्य आहितः। ऋ० १.८९.१ अथर्व० ० ७.५०.८ (भद्राः) शुभाः (क्रतवः) सङ्कल्पाः विचाराश्च (मे दक्षिणे हस्ते कृतम्) मम दक्षिणे हस्ते (नः) अस्मान् प्रति (विश्वतः) सर्वतः (आ कर्म, पुरुषार्थः अस्ति, (मे सव्ये) मम वामहस्ते यन्तु) आयान्तु, आगच्छन्तु । वयं सर्वेषां शुभ- (जयः आहितः) विजयः स्थापितः अस्ति । मम सङ्कल्पानां शुभविचाराणां च धारकाः भवेम । दक्षिणहस्ते पुरुषार्थः, उद्योगः वर्तते वामहस्ते च विजयः। यदन्तरं तद् बाह्यं यद् बाह्यं तदन्तरम् । अथर्व० २. ३०. ४ उच्च तिष्ठ महते सौभगाय । यजु० २७. २ (यद् अन्तरम्) यत् तव अन्तरे अस्ति (महते) महनीयाय, उच्चाय (सौभगाय) (तद् बाह्यम्) तदेव बहिः, बाह्यतः भवेत्, (यद् ऐश्वर्याय (उत् तिष्ठ च) उत्थितः, बद्धपरिकरः भव ऊर्ध्वचेतनायां च विराज । हे मानव ! बाह्यं तद् अन्तरम्) यत् त्वद् बहिः, बाह्यतः अस्ति तत् तव अन्तरे अपि भवेत् । तव बाह्यान्तरयोः सुमहत् महनीयं च ऐश्वयं प्राप्तुम् उत्तिष्ठ साधनां च कुरु। न ऋते श्रान्तस्य सख्याय देवाः । अश्मा भवतु नस्तनूः । ऋ० ६. ७५. १२ (नः तनूः) अस्माकं शरीरम् (अश्मा भवतु) ऋ० ४.३३.११ (श्रान्तस्य ऋते) यः स्वयं श्रमं न करोति प्रस्तरवत्, वज्रवद् दृढं भवतु । तस्य (देवाः सख्याय न) देवाः सखायः न भवन्ति । अदितिः शर्म यच्छतु । ऋ० ६. ७५. १२ देवाः अपरिश्रमिणः अलसस्य वा जनस्य साहाय्यं न (अदितिः) पराशक्तिः विश्वजननी अस्मभ्यं कुर्वन्ति । (शर्म यच्छतु) सुखम्, शान्ति शरणं च ददातु । साम्यं स्यात् । मनोमन्त्रमणिमाला (विगताङ्कात् अनुवृत्तम्) [विगत-ऑगस्ट-मासाङ्के मनोमन्त्रमणिमालायां सप्तदशश्लोकात् परं केचित् श्लोकाः प्रमादात् त्यक्ताः अभवन् । ते अत्र प्रकाश्यन्ते । अष्टादश श्लोकात् त्रयोविंशपर्यन्ताः श्लोकाः यथास्थानं पुनः प्रकाशिताः । - सं०] किं न बोधसि पृष्ठे ते पुरुषोऽस्ति मनोमयः । किं न बोधसि ? ते (तव) पृष्ठे मनोमयः तन्मूले प्रत्यगात्मा च चैत्यनाम्नापि यः स्मृतः ॥१८॥ पुरुषः अस्ति, तन्मूले (तस्य मूले, तस्य पृष्ठतः) ·४४ लोकसंस्कृतम् AN मूढ ! त्वं च प्रत्यगात्मा यः चैत्यनाम्ना अपि स्मृतः । ऐन्द्रियसुखसम्भोगः न जातुचित् (कदापि) चेतनं तच्चितैव त्वं कुतो गर्वसि मूढ रे । त्वद्व्यापारः । भुजिः (भोगः) तावत् चिते: तस्यान्तरे च देवोऽसावन्तर्यामी विराजति ॥१९॥ (चेतनायाः) धर्मः । रे जड ! त्वं [तु] जडम् [इति] विद्धि (जानीहि) ! त्वं कुतः गर्वसि ? [त्वम्] तच्चिता (तस्य चेतनया) एव चेतनम् असि । तस्य अन्तरे सीमिते परिधौ बद्धं तव जीवनमाकुलम् । तस्मात् त्वं चञ्चलं स्थैर्य शमं चापि न विन्दसि ॥२४॥ च असौ अन्तर्यामी देव. विराजति । सीमिते परिधौ बद्धं तव जीवनम् आकुलम् । चितो बुद्धौ प्रतिक्षेपेऽहन्ताऽस्या अभिजायते । तस्मात् त्वं चञ्चलम् [असि], स्थैर्यम् (स्थिरताम्) चेतनं मन्यते सा स्वं चित्तमन्वेति तां मनः ॥२०॥ अपि च शमं (शान्तिम् ) न विन्दसि (प्राप्नोषि)। बुद्धौ चितः (चेतनायाः) प्रतिक्षेपे (प्रतिबिम्बे नात्मज्ञानाय सम्भाव्यशक्तिलाभाय कल्पसे । पतिते सति) अस्याः [बुद्धेः] अहन्ता (अहम्भावः) दूरमास्तां कथा ज्ञानज्योतिरानन्दसम्पदाम् ॥२५॥ अभिजायते (उत्पद्यते) । सा [बुद्धि] स्वम् [त्वम्] आत्मज्ञानाय सम्भाव्यशक्तिलाभाय (आत्मानम्) चेतनं मन्यते । चित्तं ताम् अन्वेति [च] न कल्पसे (समर्थ योग्यं वा न असि) । ज्ञान- (अनुगच्छति) मनः च । ज्योति.-आनन्दसम्पदां कथा दूरम् आस्ताम् । स्वचैतन्याभिमानोऽयं त्रयाणां भ्रान्तिमूलकः । निर्मूल्य त्वमहङ्कारं सर्वनाशकरं जय । चिन्मयः पुरुषोऽव्यक्तं सक्रियं जडमुच्यते ।।२१॥ कामक्रोधौ च लोभं च मदं मोहं च मत्सरम् ॥२६॥ त्रयाणां (मनोबुद्धिचित्तानाम्) अयं स्व- त्व सर्वनाशकरम् अहङ्कारं निर्मूल्य कामक्रोधी चैतन्याभिमानः भ्रान्तिमूलकः । पुरुषः (आत्मा) च लोभं च मदम्, मोहं मत्सरं च जय । [एव] चिन्मयः । अव्यक्तं [प्रधानम् अव्यक्ता प्रकृतिः वा] सक्रियं [किन्तु] जडम् उच्यते । भूत्वैव त्वमहम्मुक्तं विजित्यापि च षड्रिपून् । अचाञ्चल्यं च नैश्चल्यं स्थिरां शान्तिमवाप्स्यसि ।२७। विषयेन्द्रियसम्पर्को न साध्यस्त्वां विनाऽङ्ग हे । त्वम् अहम्मुक्तं भूत्वा अपि च षड्रिपून् इन्द्रियप्राप्तबोध त्वं समर्पय चिदात्मने ।।२२।। विजित्य एव अचाञ्चल्यम्, नैश्चल्यं स्थिरां शान्ति हे अङ्ग! (हे प्रियमनः! ) विषयेन्द्रियसम्पर्कः च अवास्प्यसि (प्राप्स्यसि)। त्वां विना न साध्यः । त्वम् इन्द्रियप्राप्तबोधं नैव शान्ता तवाशा चेद् यथेष्टं भ्राम्य भूतले । चिदात्मने समर्पय। त्वामेवानुसरिष्यामि न विहास्यामि कुत्रचित् ॥२८॥ ऐन्द्रियसुखसम्भोगस्त्वद्व्यापारो न जातुचित् । तव आशा (आकाङक्षा) नैव शान्ता चेत् भुजिस्तावच्चितेधर्मो जडं त्वं जड विद्धि रे ॥२३।। [तहि] भूतले यथेष्टं भ्राम्य (भ्रम) । -जगन्नाथः *भ्रम अनवस्थाने (दिवा. प. से.) । अत्यधिकम् अस्थिरत्वं द्योतयितुम् अत्र दिवादिगणीयः धातुः प्रयुक्तः, न तु भ्रम चलने इति भौवादिकः ।

·We are at one of these “Hours of God”, when the old bases get shaken, and there is a great confusion, but it is a wonderful opportunity for those who want to leap forward, the possibility of progress is exceptional. -The Mother RAHUL TRANSPORT (P) LIMITED For Safe, Speedy and Efficient Movement of your Cargo Daily Parcel Service from Grams · INACARS Bombay, Ahmedabad, Secunderabad, Bombay Sholapur, Pune to all District 94-A, Mittal Court A Wing Places in Vidarbha, Raipur and Jabalpur Nariman Point, Bombay-400021 Phones : 225431, 231661 Branches : Regd. Office : PUNE 312, Nana Peth, Laxmi Road, Phone 28027 AMARAVATI NAGPUR Takhatmal Estate, Teen-Tal Chowk, Phones : 2236, 2228, 2194 Gandhi Bagh, Phones · 42643, 44728 YEOTMAL Pandharkawada Road, Phone : 2653 AKOLA Kala Chabutra, Old Bhaji Bazar, Phone : 2346 CHANDAPUR (M.S.) 422501 Kasturba Road, Phone : 2251 RAIPUR-492001 (M.P.) WARDHA Mahatma Gandhi Road Kachhi Lane 15/539, Vijay Bhawan Phone • 2214 Phone : 2342 AHMEDABAD-380002 Inside Panchkuva, Bhistiwad, Phone : 384081 SECUNDERABAD-500003 SHOLAPUR 2-4-97, Ramgopalpeth, Jodxbavi Peth, Near M.G. Road Post Office, Phone : 5203 Phone : 70926 VADODRA (Gujarat) 390 001 Ghee Kanta, Opp. Old Magistrate Court Phone : 59341 ·Vol VII No. 1 LOKASAMSKRITAM Regd. No 45451/85 There must be a group forming a strong body of cohesive will with the Spiritual Knowledge to save India and the world. It is India that can bring Truth in the world. By manifestation of Divine Vi and Power alone India can preach her message to the world and not by imitating the materialism of the West. By followii ; the Divine Will India shall shine at the top of the spirith mountain and show the way of Truth and organise World, ty. The Mother

·लोकसंस्कृतम
सप्तमवर्षम्, द्वितीयाङ्कः
वि० सं० २०४८, वैशाखः
संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी ।

·ॐ तत्सवितुर्वरं रूपं ज्योतिः परस्य धीमहि ।
यन्नः सत्येन दीपयेत् ॥
- श्रीअरविन्दः
14, 8.18
We shall work for
Letter tomorrow
fleurings
-
AD
शुभतर-श्वस्तन-दिनाय वयं कार्य करिष्यामः ।
ममाशिषः
-श्रीमाता
AUROFOOD
अरोफुड, अरोविल, पाण्डिचेरी-६०५ १०१
दूरभाषः - २३३८३, तन्त्रीसन्देश - अरोफुड, पाण्डिचेरी ।

·सप्तमवर्षम्, द्वितीयाङ्कः
१९९१, मई
लोकसंस्कृतम्
(त्रैमासिकपत्रिका)
दिव्या सस्कृतभारती सुमहिता स्याद् राष्ट्रभाषापदे
वाग् मातुः सफलीभवेद् द्रुतमियं भव्ये भविष्येऽन्तिके।
तेनाविष्कृतमत्र संस्कृतगिरो रूप सुबोध बुधा
लोके राजतु लोकसंस्कृतमिद त्रैमासिक शाश्वतम् ।।
संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी-605 002

·विषयसूची बालरचनाः प्रज्ञा पातु ... १६ २३ w m ... ... राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् महामाये •. or बाललेखा. चतुरबालकः अम्लानि द्राक्षाफलानि स्पर्शमणिः ६ विविधलेखाः .. आलापमाला १० कथाः १५ १७ ८ १७ . ... ... ३२ २२ २४ देवर्षिदर्शनम् सुभाषितानि महाभारतीयचेतनायाः प्राणकेन्द्रं संस्कृतम् गीतायाः भूमिका सोमनाथमन्दिरम् धारावाहिकलेखाः नीतिशतकम् पञ्चतन्त्रम् केनोपनिषद् मनोमन्त्रमणिमाला ... प्रबलस्य साहसम् भक्तस्य युक्तिः तरणं जानासि किम् ? स्वराज्यम् परिवर्तनम् महर्षिनारदस्य अभिमानभङ्गः पितृभक्तिः कविताः सरस्वतीस्तोत्राणि वन्दे तां सुरभारतीम् ... ... २६ ३० ... ... ... २५ २८ ३५ ४३ १० ... ... ... १४ ... प्रकाशकः-हरिकान्त सी. पटेल:, प्रकाशनविभागः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी । सम्पादका:- जगन्नाथो वेदालङ्कारः, उषा देसाई, नरेन्द्रः । वार्षिक-शुल्कम् रू. १५.००, आजीवन-शुल्कम् (विंशतिवर्षपर्यन्तम्) रू. २५०००। प्रकाशनकाल:-फर्वरी २१, मई १५, अगस्त १५, नवाम्बर २४ । मुद्रकः-अमियरञ्जन-गाङगुलि:, श्रीअरविन्दाश्रम-मुद्रणालयः, पुदुच्चेरी। .

·the sanskrit reight
to be the national language
of
Indrar
blearings
संस्कृतं भारतस्य राष्ट्रभाषा भवेत् ।
मम आशिषः
१९.४.१९७१
- STELTATT

·श्रीमातुः सन्देशः India is the country where the psychic law can and must rule and the time has come for that here. Besides, it is the only possible salvation for this country whose consciousness has unfortunately been distorted by the influence and domination of a foreign nation, but which, in spite of everything, possesses a unique spiritual heritage. Blessings. Vol. 13, P. 378 2 August 1970 भारतं नाम इदं राष्ट्र यत्र अन्तरात्मनः धर्म. शासनं कर्तुम् अर्हति एतत् च तेन कर्तव्यम् एव । तदर्थ कालः सम्प्राप्तः । अपि च, एकस्य पाश्चात्यदेशस्य प्रभावात् शासनात् च दुर्भाग्यवशतः विकृतचैतन्यस्य अस्य देशस्य अयमेव एकमात्रः सम्भाव्य उद्धारोपायः । सत्स्वपि एषु व्यतिकरेषु अयं देशः अद्वितीयाम् अध्यात्मपरम्परां सन्धारयति । आशीर्वादाः। * India will take her true place in the world only when she will become integrally the messenger of the Divine Life. Vol. 13, P. 380 24 April 1972 भारतवर्षः पृथिव्यां तदैव स्वकीयं यथार्थस्थान प्राप्स्यति यदा स. समग्रतया दिव्यजीवनस्य सन्देशहरः भविष्यति ।

·बाललेखाः - सुशीलः मम क्लान्तानि अङ्गानि अधिक परिश्रमं कर्तुं न आसीत् सुशील: नाम कश्चित् बालकः । इच्छन्ति । किम् अत्रैव मम अन्तः भविष्यति ? किन्तु नामानुरूपः गुणः तस्मिन् न आसीत् । सः नहि, नहि, अहं तरिष्यामि, अहं जीविष्यामि । बुद्धिमान् किन्तु अतीव चपलः । तूष्णीम् उपविश्य तरणं कुर्वती अहं मूच्छिता। कार्य कर्तु सः सर्वथा असमर्थः । परिणामतः यदा संज्ञाम् अलभे तदा सागरस्य गभीरे तले वर्षान्तपरीक्षायां सः अत्यल्पान् अङ्कान् प्राप्नोत् - आत्मानम् अपश्यम् । अहं कस्मिन् अपि रुद्धकक्षे आङग्ल्याम् १ अङ्क, संस्कृते १ अङ्क, गणिते अस्मि इति अन्वभवम् । तत्र कोऽपि मम कण्ठं शून्यम् । अध्यापकः तम् अपृच्छत् "सुशील, बलेन पीडयति इव । अहं चीत्कारं करोमि । कथं त्वया गणिते शून्यं प्राप्तम् ? एक: अङ्कः तु तस्मिन् गभीरजले कोऽपि मम चीत्कारं न प्राप्तः स्यात् ।" निर्लज्जः सुशील: अवदत्, शृणोति । मम हृत्स्पन्दनम् अधिकाधिकं वर्धते । साहित्ये निपुणाः ते प्रायशः गणिते दुर्बलाः हठात् अहम् अपतम् । न जाने कुतः । भवन्ति !" चीत्कारं कुर्वती अहम् अवदम् -मात., रक्ष माम्, रक्ष । परम् अपश्यम् -- अहं खट्वायाः भूमौ ? "ये झझावातः पतिता। अकस्मात् मध्याह्न सूर्यस्य प्रकाशः अल्पीभूतः । मेघाः आकाशम् आच्छादयन्ति । पृथिवी घनगर्जनेन कम्पते । त्रिलोकं त्रस्तम् इव । वृष्टि: आरब्धा । शीतवायुः सवेगं वहति । वृक्षाः धराशायिनः । विद्युत् चकास्ति । अशान्तः समुद्रः कोपेन गर्जति । वायुना विद्युत्तारा: छिन्नाः । रात्रिः आगता । कस्यापि गृहे आलोकः नास्ति । सर्वत्र अन्धकारः । प्रकृतेः इदं प्रचण्डं रूपं पश्यन् अहं सुखं न अनुभवामि। अस्माकं जीवनम् अस्माकं जीवनं कोऽपि शून्यस्वप्नः नास्ति । जीवनं सत्यम् । अतीतं गतम् । भविष्यम् अज्ञातम् । वर्तमानम् अस्माकम् आधारः । वर्तमाने कृतं कर्म भविष्यस्य पाथेयम् । लक्ष्यं विना जीवनं निरानन्दम् । जीवनं कियत् लघु ! प्रत्येकमुहूर्तम् अस्मान् मृत्योः निकटतरं करोति । तस्मात् प्रतिपलं प्रगत्याः आकाङक्षा कर्तव्या। अस्माकम् उद्योगस्य फलप्राप्तये धैर्येण प्रयोजनम् । जीवनं रणक्षेत्रम् । वयं योद्धारः । यदि युद्धे एकवार पराजिताः भवेम, तथापि न भेतव्यम् । युद्धं करणीयम् । अन्ते अस्माकं जयः सुनिश्चितः । दुःस्वप्नः सागरे अस्माकं पोतः नष्टः । सर्वे मृताः । केवलम् अहं जीविता। अहं तरणं जानामि । किन्तु -श्रीमाता भगवतः विश्वासभाजनं भव । तदा स्थिरशान्तेः उपभोगं करिष्यसि । 2 ·हस्ती स्वशुण्ड चतुरबालकः आसीत् कोऽपि राजा । तस्य एकः विशाल: 'आम्, नहि' इति इङ्गिते कारयितु शक्नोति तहि हस्ती आसीत् । एकदा राजा घोषणाम् अकरोत् सः अर्धराज्यं प्राप्स्यति ।" - "यदि कोऽपि मम हस्तिनः एकं पादम् पुनः सः बालकः आगतः । सः हस्तिनम् उत्थापयितु शक्नोति तहि सः सहस्रं स्वर्णमुद्राः अपृच्छत् त्वं मां जानासि ? प्राप्स्यति ।" बहवः मल्लाः आगताः । किन्तु सर्वे चालयन् ‘आम्' इति असूचयत् । तदा बालक: असफलाः अभवन् । अवदत्, “अहं तव पादम् उत्थापयेयम् ?" हस्ती तत्र कोऽपि बालकः आसीत् । सः चेष्टितुं मस्तकं चालयन् “नहि” इति असूचयत् । गतः । सः हस्तिनः पादं सूच्या अविध्यत् । हस्ती राजा बालकस्य बुद्धया अतीव प्रसन्नः तस्मै पादम् उदस्थापयत् । बालकः स्वर्णमुद्राः प्राप्नोत् । अर्धराज्यम् अददात् । किन्तु पूर्वप्राप्ताभिः सहस्र- दिनानि गतानि । पुनः राजा घोषणाम् स्वर्णमुद्राभिः सन्तुष्टः बालकः तत् न स्व्यकरोत् । अकरोत् – “यदि कोऽपि मम हस्तिनः मस्तकेन -हेमलता अम्लानि द्राक्षाफलानि अपि 'अम्लानि द्राक्षाफलानि' इति कथा सः द्राक्षाफलानि धर्तुम् अलम्फत् । त्रिचतुरवारं सत्या ? नहि । सत्यां कथाम् अहं कथयामि । विफलप्रयासं कृत्वा स सर्वान् अकथयत्, “द्राक्षा- शृगाल: लम्फित्वा कानिचित् द्राक्षाफलानि फलानि अम्लानि । अहं तानि न इच्छामि। अलं वृथा श्रमेण । गन्तव्यं प्राप्नोत् । तानि खादित्वा अतीव प्रसन्नः सः अवदत् स्वगृहम् ।" "अहो मधुराणि खलु एतानि द्राक्षाफलानि !" एतत् श्रुत्वा सर्वे अकथयन्, "यतो हि एषः अत्रान्तरे तत्र अन्ये पशवः आगताः । ते अपि फलानि चेतुं न शक्नोति तस्मात् कथयति 'अम्लानि द्राक्षाफलानि खादितुम् ऐच्छन् । ते शृगालम् द्राक्षाफलानि' इति ।” सर्वे तम् उपहस्य स्व-स्व-गृहं अकथयन्, “कृपया अस्मभ्यं कानिचित् देहि ।" शृगालः अतीव धूर्तः। सः अचिन्तयत्, “यदि गते, तेषु शृगालः पुनः तत्र गत्वा, उच्चैः अहं सर्वेभ्यः द्राक्षाफलानि दद्यां तहि लम्फित्वा द्राक्षाफलानि अवाचिनोत् सुखेन च अत्यल्पानि स्थास्यन्ति । साधु, अहं नाटकं करोमि।" अखादत् । -सोनालि: गताः। मदर्थम् ·स्पर्शमाणिः सन्न्यासी अपृच्छत्, ! धनस्य अनन्तकुमारः कश्चित् दरिद्रः व्यापारी । देशे समयं न नाशयित्वा सः पूर्णवेगेन नदीतटं प्रति देशे सः भ्रमति धनम् अर्जयितुम् । यदा बहुभ्यः अधावत् । तत्र सः उन्मत्तः इव वालुकासु दिनेभ्यः परं किञ्चिदपि धनं न प्राप्नोत् तदा स्पर्शमणिम् अन्वैषयत् । प्रत्येकम् उपल: समानः निराशया कस्यचित् सन्न्यासिनः चरणयोः पतित्वा दृश्यते । तदा एकैकशः सः तैः उपल: लोह- सः दुःखेन अवदत्, “हे गुरुदेव । मह्यं धनं देहि । कङ्कणं स्पृष्ट्वा अपश्यत् तत् स्वणं भवति न अहं धनम् इच्छामि ।" वा इति । "किमर्थ रे पुत्र ?" "यतो एवं प्रतिदिनं प्रचलति प्रभातात् सायङ्काल- हि अहं दरिद्रः स्थातुं न इच्छामि । दारिद्रयं मह्यं पर्यन्तम् । मासाः गताः । वर्षाणि अतीतानि । केवलं दुःखमेव ददाति ।" महाज्ञानी सन्न्यासी अनन्तकुमारः यन्त्रम् इव प्रत्येकम् उपलम् उत्थाप्य अवदत्, “धनं दुर्भाग्यम् आनयति रे पुत्र परीक्षते । सः अतीव दुर्बल: अभवत् । तस्य केशाः अर्थे उन्मत्तः मा भव । सत्यस्य मार्गम् अनुसर ।" दीर्घाः जाताः । जनाः तम् उन्मत्तः इति अवदन् । अनन्तकुमारः पुनः अवदत्, “हे मुने ! केवलं किन्तु सः किमपि न अबोधत्, कमपि न अशृणोत् । दिवारानं नदीसैकते अभ्रमत् । धनेन अहं सन्तुष्टः भविष्यामि, नान्यथा ।" शान्त- सौम्य-सन्न्यासी अकथयत्, “तथास्तु ।" अकस्मात् एकस्मिन् दिने कोऽपि लघुबालकः तं दृष्ट्वा अतिचकितः अवदत्, "वाः ! अतिशोभन: मुहूर्तेन एकः श्वेत-स्निग्धः उपलः शून्यात् ते स्वर्णवलयः ।" अनन्तकुमारस्य सम्मुखे अपतत् । “गृहाण एतं स्पर्शमणिम् । यदि त्वं लोहस्य वस्तु अनेन स्पृशेः, युगेभ्यः परम् अनन्तकुमारस्य निद्रा भग्ना तत् स्वर्णं भविष्यति । किन्तु अहं पुनर्वदामि - इव । सः वलयम् अपश्यत् सत्यमेव स्वर्ण- लोभः मनुष्यस्य जीवनं नाशयति ।" वलयः । “हा हन्त !" आक्रोशत् अनन्तकुमारः । "एतावन्ति वर्षाणि वृथा अभवन् ! अहं स्पर्शमणि अनन्तकुमारः आनन्देन' मत्तः अभवत् । प्राप्यापि न प्राप्तवान् ।" सः पुनः व्यचारयत्, शीघ्रमेव सः स्पर्शमणि गृहीत्वा, सन्न्यासिनं प्रणम्य, निश्चितं यत् स्पर्शमणिः अधुनापि नदीतटे धावन् गृहं प्रत्यागच्छत् । गृहम् आगत्य सः प्रसेवात् वर्तते।" स्पर्शमणि बहिष्कर्तुम् उद्यतः । हा हन्त ! प्रसेवे स्पर्शमणिः नास्ति । प्रसेवस्य छिद्रात् सः कुत्रापि अनन्तकुमारस्य लोभः अधुनापि न मृतः। सः पतित: ! अनन्तकुमारस्य मुखं म्लानम् । सः शीघ्रं विनाशस्य मार्गे पुनः अचलत् । स्पर्शमणेः अन्वेषणे व्यचारयत् स्पर्शमणिः निश्चितमेव नदीतटे पुनः सः लग्नः । सोमकान्तिः "एतत् तु - पतितः।

·प्रबलस्य साहसम् "एवं तु - कस्त्वम् ? । - - - ? एकस्मिन् देशे सर्वे जनाः अतीव प्रसन्नाः पूजकः मां जङ्गले अक्षिपत् ।" प्रबलः वदति- आसन् । देशे सर्वम् आसीत् । केवलं दुःखं न "अहो कष्टम् !" तदा रज्जुः तं वदति आसीत् । कोऽपि मां न अवदत् कुत्र एकदा कोऽपि राक्षसः तं देशम् आगतः । सः गच्छसि ?" प्रबल: वदति - “अहं प्रबलः । सर्वान् जनान् ताडयति, पीडयति, मारयति, राक्षसं मारयितु गच्छामि ।" रज्जुः कथयति - खादति । सर्वे जनाः भयभीताः । सर्वे देशं त्यक्त्वा "मामपि नय।" पलायन्ते । प्रबल: रज्जु स्कन्धे स्थापयति, अग्रे चलति । तदा तस्य देशस्य राजा सर्वत्र घोषयति प्रस्तरः पृष्ठतः लुठति । किञ्चित्कालात् परं प्रबल: "श्रूयताम्, श्रूयताम् । अस्माकं देशे एकः महाराक्षसः एकां गोणी पश्यति । सः पृच्छति "अयि अस्ति । यः कोऽपि तं राक्षसं मारयिष्यति सः अधं गोणि ! त्वमत्र जङ्गले किं करोषि ?" गोणी राज्यं प्राप्स्यति।" वदति "अहं पूर्व लोहकारस्य गृहे आसम् । सः बहवः जनाः राक्षसं मारयितुं चेष्टन्ते । किन्तु माम् अत्र अक्षिपत् ।” प्रबल: वदति - "अहो राक्षसः बलवान् । राक्षसः तान् ताडयति, पीडयति, दुःखम् !” गोणी तं वदति -- “एवं तु कोऽपि मां मारयति, खादति । न अवदत् ! कस्त्वम् कुत्र गच्छसि ?" प्रबल: वदति - "अहं प्रबल: राक्षसं मारयितुं आसीत् एकः बालकः । नाम तस्य प्रबलः । गच्छामि ।" गोणी वदति-- "मामपि नय।" सः चिन्तयति -- "अहं राक्षसं मारयिष्यामि ।" एकदा रात्री कमपि न कथयित्वा प्रबल: प्रबल: रज्जु गोण्यां स्थापयति, गोणी स्कन्धेन सः चलति, चलति, चलति । वहति, चलति । प्रस्तरः पृष्ठतः लुठति । मार्गे एकः प्रस्तरः अस्ति । सः प्रस्तरं न पश्यति । किञ्चित्कालात् परं प्रबल: एकं खनित्रं पश्यति । सः प्रस्तरस्य उपरि पतति । प्रबल: प्रस्तरं सः पृच्छति -- "अयि खनित्र ! त्वमत्र जङ्गले कि वदति -"क्षम्यतां प्रस्तर !" प्रस्तरः वदति करोषि ?" खनित्रं वदति "अहं पूर्व कस्यापि "एवं तु कोऽपि मां न अवदत् ! कस्त्वम् ? कुत्र कृषकस्य गृहे आसम् । सः माम् अत्र अक्षिपत् ।" गच्छसि ?" तदा प्रबल: वदति - "अहं प्रबलः । प्रबल: वदति- “अहो दुःखम् !” तदा खनित्रं राक्षसं मारयितुं गच्छामि ।" प्रस्तरः कथयति कथयति – “एवं तु कोऽपि मां न अवदत् "माम् अपि नय ।" कस्त्वम् कुत्र गच्छसि ?" प्रबलः वदति प्रबल: अग्ने चलति । प्रस्तरः पृष्ठतः लुठति । "अहं प्रबलः । राक्षसं मारयितुं गच्छामि ।" परं प्रबल: मार्गे एकां रज्जु पश्यति । सः पृच्छति खनित्रं वदति – “मामपि नय ।" "अयि रज्जो! त्वमत्र जङ्गले किं करोषि ?" प्रबलः खनित्रं गोण्यां स्थापयति, रज्ज्वा गोणी तदा रज्जुः कथयति - "अहं पूर्व मन्दिरे आसम् । बध्नाति, गोणी स्कन्धे स्थापयति, चलति । प्रस्तरः गृहात् पलायते । - ? - ?

·९ लोकसंस्कृतम् मम साहाय्यं -- मम साहाय्यं पुनः प्रबल: वदति- ."अयि पृष्ठतः लुठति । सर्वे राक्षसस्य गृहं प्राप्नुवन्ति । प्रबलं दृष्ट्वा राक्षसः उच्चैः हसति --हा हा हा गृहस्य द्वारे एक विशालं हस्तलम् अस्ति । प्रबल: हा । “त्वं मां मारयितुम् आगतः ? हा हा हा तत् बलेन ताडयति ठक, ठक, ठक, ठक् । हा। पश्यामि तव बलम् । किं करिष्यसि मम ?' गृहस्य अन्तरात् राक्षसः उच्चैः पृच्छति - "द्वारे प्रबल: वदति - "गोणि ! कः ?" प्रबल: वदति -- "अहं प्रबलः । त्वां कुरु ।" गोणी उत्पतति, राक्षसस्य मस्तके पतति, मारयितुम् आगतः ।" तदा राक्षस: वदति - राक्षसस्य मुखम् आच्छादयति । परं प्रबलः वदति "पश्यामि तव बलम् । मम रोटिकां खाद।" एतत् ."रज्जो ! मम साहाय्यं कुरु ।" रज्जुः कथयित्वा सः वातायनात् एकाम् अतिकठिनाम्, उत्पतति, राक्षसस्य कण्ठं बध्नाति, श्वासं रोधयति । शुष्कां रोटिकां क्षिपति । प्रबल: प्रस्तरं धरति, "प्रस्तर ! वातायनात् अन्तरे क्षिपति, वदति कुरु प्रस्तरः उत्पतति, वारंवारं राक्षसस्य राक्षस ! त्वं मम रोटिकां खाद।" मस्तके प्रहरति, ताडयति, राक्षसं पातयति । तदा राक्षसः प्रस्तरं खादितुं चेष्टते । राक्षसस्य प्रबलः वदति – “खनित्र ! मम साहाय्यं कुरु ।" दन्तः त्रुटितः । सः तं दन्तं बहिः क्षिपति, वदति खनित्रम् उत्पतति, राक्षसस्य मस्तकं छेदयति । "पश्य मम दन्तम् ।" तदा प्रबल: खनित्रम् राक्षसः मृतः। प्रबल: राक्षसस्य मस्तकं गोण्यां अन्तरे क्षिपति, वदति -- “पश्य मम दन्तम् ।" स्थापयति, गोणी रज्ज्वा बध्नाति । खनित्रं हस्तेन राक्षसः क्रोधेन मस्तकात् केशम् उत्पाटयति, बहिः धरति । सर्वेभ्यः धन्यवादान् कथयति । अग्रे क्षिपति, वदति "पश्य मम केशम् ।" तदा चलति । प्रस्तरः पृष्ठतः लुठति । प्रबलः रज्जुम् अन्तरे क्षिपति, वदति- “पश्य "पश्य मम प्रबल: राजगृहं प्राप्नोति । राक्षसस्य मस्तकं केशम् ।" महाराज दर्शयति । राजा अतीव प्रसन्नः भवति । अधुना राक्षसः भयभीतः । सः चिन्तयति सः प्रबलाय अधं राज्यं ददाति । तत्र प्रबल: राजा "प्रबल: अति बलवान्, अति विशालः, अति भवति । सः पुनः प्रस्तरम्, रज्जुम्, खनित्रम्, गोणी भयङ्करः ।" सः मन्दं मन्दं गृहस्य द्वारम् धन्यवादान् कथयति । सर्वे प्रबलस्य गृहे सुखेन उद्घाटयति, द्वारस्य सम्मुखे लघुप्रबलं पश्यति । वसन्ति । (एषा कथा आश्रमविद्यालयस्य ४-५वर्षीय-शिशून् मया श्राविता आसीत् । -राधिकारञ्जनः ।) गोणी-sack. खनित्रम् -pick-axe. हस्तलम् --handle. - - यापनार्थं सन्निष्ठया आस्पृहयन्ति । श्रीमाता तैः सर्वैः सह वर्तते ये दल-राजनीतिभ्याम् ऊर्ध्व वर्तमानाः दिव्यजीवन- -श्रीमाता ·सरस्वतीस्तोत्राणि सा कज्जलपूरितलोचनभाले स्तनयुगशोभितमुक्ताहारे । स्वप्रकाशां शुभां नित्यां सुभगां प्रणमाम्यहम् ।। वीणापुस्तकरञ्जितहस्ते भगवति भारति देवि नमस्ते॥ शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे । सरस्वति महाभागे विद्ये कमललोचने । सर्वदा सर्वदास्माकं सन्निधिं सन्निधि क्रियात् ।। विश्वरूपे विशालाक्षि विद्या देहि नमोऽस्तु ते ॥ या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता मे वसतु जिह्वायां वीणापुस्तकधारिणी। या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना । मुरारिवल्लभा देवी सर्वशुक्ला सरस्वती ।। या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता श्वेतपद्मासना देवी श्वेतपुष्पोपशोभिता । सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ।। श्वेताम्बरधरा नित्या श्वेतगन्धानुलेपना । शुक्लां ब्रह्मविचारसारपरमामाद्यां जगद्व्यापिनी श्वेताक्षी शुक्लवस्त्रा च श्वेतचन्दनचचिता। वीणापुस्तकधारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् । वरदा सिद्धगन्धर्वैऋषिभिः स्तूयते सदा ।। हस्ते स्फाटिकमालिकां विदधती पद्मासने संस्थितां मतिदां कीर्तिदां चैव सर्वकामफलप्रदाम् । वन्दे तां परमेश्वरी भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम् ।। केशवस्य प्रियां देवीं वीणाहस्तां वरप्रदाम् ॥ मरामरासुराराध्या वरदा सा हरिप्रिया । मन्त्रप्रियां सदा हृद्यां कुमतिध्वंसकारिणीम् । गतिमें तत्पदाम्भोज वाग्देवीं प्रणमामि ताम् ।। आलापमाला (१) शिक्षिका-वद, त्वं किं पठसि ? शिक्षिका-वत्स, अत्र आगच्छ । आगमनी-अहं श्लोकं पठामि । बाल:-या आज्ञा । अयम् अहम् आर्ये, आज्ञापयतु । शिक्षिका- साधु, साधु । श्लोकः पठितव्यः । का शिक्षिका-त्वं किं पठसि ? सा तत्र? बाल:- अहं संस्कृतं पठामि । आगमनी-सा मदालसा । शिक्षिका- साधु । संस्कृतं पठितव्यम् । का इयम् ? शिक्षिका-मदालसे, अत्र आगच्छ । बाल:- इयम् आगमनी, मम सखी। मदालसा- इयम् अहम् आर्ये ! शिक्षिका-आगमनि, अत्र आगच्छ । शिक्षिका-त्वं तत्र कि पठसि ? आगमनी- इयम् अहम् । आज्ञापयतु । मदालसा- अहम् अत्र गीतां पठामि ।

·लोकसंस्कृतम् ११ निवेदिता-कुत्र - शिक्षिका - गीताम् ? अतीव साधु । गीतायाः एक (३) श्लोकं श्रावय। गच्छसि सखि? मदालसा - सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । आगमनी-उद्यानं गच्छामि । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।। निवेदिता-किमर्थम् ? अधुना वयं खेलामः । शिक्षिका-अयं तु सर्वोत्तमः श्लोकः । सर्वेऽपि आगमनी- अन्यः समयः नास्ति । नित्यम् एव यूयम् इमं पठत । खेलामि । अद्य उद्यानं गमिष्यामि । आगन्तुम् (मा शुचः शोक मा कुरु । शरणं व्रज इच्छसि त्वम् ? शरणं गच्छ।) निवेदिता-तत्र किम् अस्ति ? (२) आगमनी-एष वसन्तऋतुः । तत्र नवानि पर्णानि गीता-आर्ये, मां पाठयतु । सन्ति । पर्णे पणे पुष्पं भवति । सर्वम् एव शिक्षिका-वत्से, किं पठितुम् इच्छसि ? सुन्दरं तत्र। गीता-संस्कृतम् । तत् मम बहु प्रियम् । निवेदिता - तर्हि अहम् अपि आगमिष्यामि । शिक्षिका-ममापि तत् प्रियम् । तत् अति मधुरं पुष्पाणि मम प्रियाणि । संगीतमयं च । अपि अन्ये केचित् संस्कृतं आगमनी-आगच्छ, आगच्छ । तत्र सन्दीपः दृश्यते, पठितुम् इच्छन्ति ? दक्षः अपि । आह्वय तौ। अन्ये सर्वे-वयं सर्वे संस्कृतं पठिष्यामः । अस्मान् निवेदिता-अयि सन्दीप, अयि दक्ष, आगच्छतम् । उद्यानं गमिष्यामः। शिक्षिका - आनन्दिता अस्मि । युष्मान् सर्वान् अपि उभौ- (धावन्तौ आगच्छतः) उद्यानम् ? उद्यानम् ? संस्कृतं पाठयिष्यामि । निवेदिता-आम् आम्, उद्यानम् । सर्वे- वयम् अपि बहु आनन्दिताः । पाठयतु एकं उभौ-आवाम् अपि आगमिष्यावः । तत्र उद्याने श्लोकम् । पुष्पाणि, मधुमक्षिकाः, पतङ्गाः भवन्ति । सर्व शिक्षिका-शृणुत तहि । सावधानं शृणुत । यथा तत्र मनोहरम् । चलाम तावत् । (इति सर्वे अहं पठामि तथा युष्माभिः पठितव्यम् । गायन्तः चलन्ति ।) चलाम तावद् रम्योद्यानम् सर्वे-आम्, आम् । तथैव पठिष्यामः । ऋतुराजोऽस्ति वसन्तः । शिक्षिका-भगवान् हृदये यस्य सत्यज्योतिश्च मानसे। नवपल्लवपुष्पाणि भवन्ति शुभाः कामाः शुभा वृत्तिः स धन्यात्मा धरातले ॥ सर्वे सुस्मितवन्तः ॥ (कामाः-कामनाः । वृत्तिः-स्वभावः, पुष्पे पुष्पे तरलपतङ्गः अन्तर्भावः ।) पुष्पसमानो नवनवरङ्गः। पाठयतु भवती। । अवगतम् ?

·१२ लोकसंस्कृतम् ? कुतः आगता ? पिबन्ति मधु मधुमक्षिकमाला पठामोऽत्र वयं प्रीत्या पुण्येऽस्मिन् पाठमन्दिरे॥ भ्रमरा अपि भ्रमन्तः ॥ भगवानरविन्दो नः पिता, माता महेश्वरी । चलत चलत रे मुदितात्मानः अस्मान् पालयति प्रेम्णा सच्चिदानन्दरूपिणी। तत्र कोकिल: कलरवगानः । (५) नृत्यन्तो गायन्तो मधुरं कृष्ण:-सन्दीप, चल खेलाव । चलत चलत विहरन्तः ।। सन्दीपः-नहि । न मे समयः अधुना । अहं (४) कूटचित्रे व्यापृतः । जयदीपेन सह खेल । सत्यः - बाले, का त्वम् ? जयदीप:- कृष्ण, त्वं मया सह खेलिष्यसि ? वद, शोभा- अहं शोभा नाम । कां खेलाम् इच्छसि ? सत्यः- शोभा ? शुभं नाम । सुन्दरं नाम । कृष्ण:-भ्रमरकेण खेलाव । शोभा-भ्रातः, किं तव नाम ? जयदीपः-किन्तु मम सकाशे भ्रमरकः नास्ति । सत्यः- सत्यनारायणः, संक्षेपेण सत्यः । भद्रे, संक्षेपेण सत्यः । भद्रे, त्वं कृष्णः- तहि कन्दुकेन खेलाव । जयदीपः- साधु । आयाहि । त्वं मयि कन्दुकं क्षिप, शोभा-देहलीनगरात् । बहुदूरात्, नहि ? अहं त्वयि क्षिपामि, परन्तु कन्दुकः भूमी सत्यः-सत्यमेव बहुदूरात् । पतनात् पूर्व ग्रहणीयः। शोभा-देहली भव्यं नगरम् । भारतस्य राजधानी। कृष्णः- बाढम् । (इति तो परस्परस्मिन् कन्दुकं क्षिपतः) सत्यः- कथय, किमर्थं त्वम् अत्र आगता ? जयदीपः- आः, तव हस्तात् कन्दुकः भूमौ पतितः । शोभा- वद, त्वं किमर्थम् अत्र असि ? मम एकः गुणः। सत्यः-विद्याभ्यासार्थम् । कृष्ण:- आहा, तव हस्तात् अपि कन्दुकः पतितः । शोभा- तर्हि अहम् अपि विद्याभ्यासार्थम् अत्र (तस्मिन् अवसरे श्रूयते ।) सत्यः-कुत्र पठिष्यसि त्वम् के बालाः कथां श्रोतुम् इच्छन्ति ? शीघ्रम् शोभा-श्रीअरविन्दस्य विद्यालये। एव ते आगच्छन्तु कक्षाम् । कथाकारः सत्यः- धन्याऽसि त्वम् । अहम् अपि तत्रैव पठामि । कृष्णः-सन्दीप, चल चल । श्वः खेलिष्यावः । शोभा- त्वम् अपि सुधन्यः। वयं सर्वेऽपि सुधन्याः अधुना कथा श्रोतव्या। ये अस्मिन् विद्यालये पठामः । जयदीपः-आम् आम् । चल, त्वरितं चल, अग्रभागे उभौ-सुधन्याः स्मो वयं सर्वे श्रीमातुः प्रियबालकाः । उपविशाव। ममापि एकः गुणः । आगता। ? समागतः। अयं विद्यालयः अनुपमः ।

·लोकसंस्कृतम् १३ - ? क्रीडायां यो रसस्तस्मात् कथायां द्विगुणो रसः । एक: कथारसः सर्वरसान् जयति लीलया । (इति धावन्तौ गच्छतः ।) (कूटचित्रम् picture-puzzle. बाढम् all right. गुण - point.) (६) शिक्षिका-अपि श्लोक. लिखित ? छात्राः- आम् आर्ये, लिखितः । शिक्षिका- साधु । शोभनाः छात्रा । छात्रः- अधुना किं कर्तव्यम् ? शिक्षिका-सर्वेऽपि श्लोकं पठत । सह एव पठितव्यम् । छात्रा:- इमे पठामः । (ते पठन्ति ।) शिक्षिका- मन्दं मा पठत । किञ्चित् उच्चैः पठ्यताम् । (छात्रा. उच्चैः पठन्ति ।) गङ्गा पापं शशी तापं दैन्यं कल्पतरुस्तथा । पाप तापं च दैन्यं च हरति श्रीहरेः कृपा ।। शिक्षिका-सुन्दरं पठितम् । मधुरं पठितम् । शुद्ध पठितम् । स्पष्टं पठितम् । एकरागेण पठितम् । अति प्रसन्ना अहम् । वत्साः, सदैव इत्थं पठितव्यम् । छात्रा:- आर्ये, श्लोकस्य कः अर्थः ? शब्दानां कः अर्थः ? शिक्षिका - तम् अपि वदामि । (हस्तघटीं दृष्ट्वा) अद्य तु समयः जातः । आगामिवारे सर्व पाठयिष्यामि । (घण्टानाद. श्रूयते ।) छात्रा:- घण्टा वादिता। शिक्षिका - गच्छाम तावत् । पुनदर्शनाय । छात्राः- पुनदर्शनाय। (इति सर्वे गच्छन्ति ।) (७) रमेश – सुदिनम्, विनय । विनयः- सुदिनम्, रमेश ! रमेशः कुत्र गच्छसि त्वरितम् ? विनयः-आश्रम गच्छामि । रमेश:-किं कार्य तत्र ? विनय -समाधिदर्शनाय गच्छामि। रमेशः-किन्तु त्वरितं किम् ? शान्तिपूर्वकं गच्छ । विनय घण्टा वादिता। वर्गस्य समय. जातः । रमेश - बाढम् । गच्छ त्वरितम् । अहम् अपि शाला गच्छामि। विनयः-वर्गान्ते पश्य मा पुनः । रमेश. अवश्यम् उद्याने मिलिण्याव । विनयः -- आम्, पुनदर्शनाय । रमेशः- पुनदर्शनाय । (इति गानं गायन् गच्छति ।) त्वमेव मम माताऽसि देवी भगवती स्वयम् । अङ्के ज्योतिर्मये तेऽह सुधा सेवे सुखी शिशुः ।। (८) स्वसा-भ्रात., का इयं नूतनबाला मधुरम् अस्याः मुखम्, प्रसन्ने नेत्रे। भ्राता-सा मम मित्रस्य भगिनी मञ्जुला नाम । स्वसा-कस्य मित्रस्य ? भ्राता-शिरीषस्य। स्वसा- अहो शिरीषस्य ! सः अतीव शोभना बालकः । भ्राता-अपि जानासि ? स्वसा- किम् ? भ्राता-मञ्जुला अत्र पठिष्यति आश्रमविद्यालये । ? . 3 ·१४ लोकसस्कृतम् - स्वसा- तत् तु अतीव शोभनम् । भ्रात., आह्वय ताम् अत्र । सा मम सखी भविष्यति । भ्राता - अयि मञ्जुले, आगच्छ अत्र । मञ्जुला - अहो भ्राता सुशील । इयम् आगच्छामि। (आगत्य) किं वदसि भ्रातः ? भ्राता - पश्य । इय का ? जानासि ? मञ्जुला - तहि । त्वम् एव वद । भ्राता- इयं मम स्वसा, स्निग्धा स्वसा। मञ्जुला- तव निजस्वसा। तहि सा ममापि स्वसा। (तां प्रति) स्वसः । किं तव शुभनाम ? स्वसा- माधुरी। मञ्जुला - अहो माधुरी | सुमधुरं नाम । यथा तव नाम तथा गुण.। स्वसा- त्वम् अपि यथार्थनामा । मञ्जुला नाम । मधुरम् अस्य गुञ्जनम् । वद, कुत्र गच्छसि ? मञ्जुला-क्रीडाक्षेत्रम् । अद्य अस्माकं दिनम् । स्वसा- अहम् अपि आगच्छामि । भ्राता- अहम् अपि । क्रीडाक्षेत्र दूरे अस्ति । वयं त्रयोऽपि तत्र गमिष्यामः । उभे - साधु, साधु । मार्गे विनोद भविष्यति । चलाम तावत् (इति ते प्रस्थिताः गुञ्जन्तः ।) सेलामस्तत्र खेलामः क्रीडाक्षेत्रे सुविस्तृते । आनन्द प्राणवृद्धिश्च सर्वथैव भविष्यतः ॥ (सेलामः गच्छामः ।) पूजालाल । वन्दे तां सुरभारतीम् नित्यं या परिशोभते बहुविधैर्भावैः परं रञ्जिता श्रोत न् वा परिवेषकान् गुणिजनान् विद्याधनग्राहकान् नेकतनशब्दसृष्टिकरणैर्मार्गः सदा विस्तृता । वन्दे तां सुरभारती बहुगुणां भाषावलीजन्मदाम् ।।३।। रत्नानीव विभान्ति शास्त्रनिकरा यस्याः प्रशस्तोदरे आयुर्वेदपुराणदर्शनगणैः साहित्यनाट्यादिभि- वन्दे ता सुरभारती बहुगुणां भाषावलीजन्मदाम् ॥१॥ ज्योतिःशास्त्रवर. सदा विलसिता ज्ञानार्जने तात्त्विकम् ज्ञानाब्धिः स विभाति वेदनिचयो यामाश्रयन् सर्वदा मार्ग या परम नयत्यविरलं विद्यार्थिभिः पूजिता प्रीणन्त्येव सुरा भवन्ति वरदा यस्या गभीरैः पदैः । वन्दे तां सुरभारती बहुगुणां भाषावलीजन्मदाम् ॥४॥ यद्ग्रन्थाः सुगुणैश्च तत्त्वनिकरैविद्यादिभिः पूरिता देशेऽस्मिन् बहुसम्प्रदायजनितान् भेदान्निवायैव हि वन्दे तां सुरभारती बहुगुणां भाषावलीजन्मदाम्॥२॥ सौहार्दयं वितनोति हिन्दुयवनखिस्तीयधर्मादिषु । यत्काव्यानि विमोहयन्ति नवभिः पीयूषतुल्यै रसै आर्यः संस्कृतसारतत्त्वनिहिता या राष्ट्रभाषा मता श्छन्दोभिविविधर्मनोहरतरैः कर्णामृतस्राविभिः । वन्दे तां सुरभारती बहुगुणां भाषावलीजन्मदाम् ।।५।। - पण्डितः हरेकृष्णधूपालशर्मा ·, देवर्षिदर्शनम् (पात्राणि -- देवर्षिनारदः, पर्वतराजहिमालय., तस्य पत्नी मेना, पुत्री उमा, परिचारिका कङ्कणा, प्रतिहारी।) (स्थलं पर्वतराजप्रासादः। अन्तरिक्षे श्रूयते ।) नारद. - शिव ते शैलराजेन्द्र प्रसन्नोऽस्म्यहमद्य ते । ॐ नारायण नारायण | उन्नतात्मन् विराजस्व मूर्धनि त्व महात्मनाम् ।। हरिः ॐ नारायण नारायण । (इत्याशीर्वचनमुच्चार्य) अपि सर्वथा कुशल ते सचराचरसञ्चारिन् भगवन् स्वर्गस्पधिनः पार्वतसाम्राज्यस्य ? देवदेव पदयोस्ते प्रणमन् हिमालय' -अथ किम् । भगवन् ! भवादृशानां गायामि मधुरनाम प्रभो तव नाम । पुण्यप्रसादेन कुशलमेव सर्वं सर्वथा । इत पर ध्यायामि च तव धाम धुरन्धरधाम । च कुशलतरं भविष्यत्येव । (मेनामुद्दिश्य) आहूयता देवि भगवद्दर्शनार्थ पार्वती। (इङ्गितज्ञा (इति ज्योतीरेखामन्तरिक्षे अङ्कयन् देवर्षि परिचारिका शीघ्रमेव पार्वतीमुपस्थापयति ।) राजप्रासादपावें अवतरति प्रतिहारी च त हिमालय' - (पुत्रीं प्रति) वत्से, देवर्षिपादयो दृष्ट्वा) प्रणाम कुरु। प्रतिहारी- (ससम्भ्रमं प्रविश्य सप्रणामं हिमालयाय पार्वती-ओम् नमो भगवते । (इति सभक्तिभावं निवेदयति ।) देव ! देव । देवर्षिनारदः प्रणमति ।) स्वर्गात् समागतः । नारदः- श्रेयः परमवाप्नुहि। (इत्याशीर्वचनं ददाति। हिमालयः- त्वर्यतां त्वर्यतां तहि । (उत्थाय मेनांप्रति) पार्वती आशीर्वचन परिगृह्य नारदाज्ञया मातुः देवि ! सत्वरम् आनयतु सत्कारसामग्रीम् । सकाशे उपविशति ।) अपि इयं सा ते सुपुत्री सर्वसंसारसौन्दर्यसार ? मेना- (कङ्कणां प्रति) कुसुमोपहारं देहि मे सत्वरम् । हिमालयः - ओम् भगवन् ! इयमेव सा अस्माकं सौभाग्यचन्द्रिका। कङ्कणा- यदाज्ञापयति देवी । (कुसुमोपहारेण सहागत्य) अयमस्ति पुष्पोपहारः । गृह्णातु नारदः- न केवलं युष्माकमेव, सा तु सर्वेषां लोकानां देवी। सनातनसौभाग्यचन्द्रिका । (पार्वती लज्जया अधोमुखी तिष्ठति ।) (हिमालयं प्रति) हिमालयः- (देवर्षि प्रत्युद्गम्य प्रणम्य च) अभिनन्द त्वमात्मानं पार्वतीपिण्डधारिणी। धन्योऽस्मि भगवन्नद्य सुभव्ये भवदागमे । दिव्येन दर्शनेनाह पूतात्मा सहबान्धव. ॥ देवता देवतानां ते साक्षान्मङ्गलमन्दिरे ॥ (एतदुक्त्वा अर्घ्यप्रदानपूर्वकं तम् अन्तर्गृह (मेनां प्रति) नयति, पुण्यासने उपवेशयति, तदाज्ञया स्वयमपि मेनके त्वं सुधन्यासि माताऽस्या अतिवत्सला । सपत्नीको देवर्षेश्चरणसमीपे निषीदति ।) अङ्के ते विश्वलोकस्य महामाता विराजते । , ·our लोकसंस्कृतम् मेना- (साञ्जलि) सत्यमेव भणित भगवता । सम्मूर्ता सेश्वरी सत्ता विश्वमङ्गलकारिणी । अस्या नामोच्चारोऽपि प्राणान् आह्लादयति हृत्पद्मं च प्रफुल्लयति । नारदः - अपर च विधिनियतमेव एतत्, विश्वसिहि मयि यद् इय बाला साक्षान्महेश्वरस्य अनन्य- महिषीपदे महेश्वरीस्वरूपे शश्वद् विराजिष्यते। एतत्पादानतमस्तका देवा अपि अस्याः प्रसाद- प्रार्थयितारो भविष्यन्ति । सर्वे लोका एनाम् उपास्य परमानन्दभाजः भविष्यन्ति । मेनाहिमालयौ- अहो सर्वोत्तमसौभाग्यभागिनी आवाम् । (पार्वती प्रति) वत्से, देवर्षे: चरणारविन्दयोः रजो नतमस्तके धारयस्व । ('ॐ नमो भगवते' इत्युच्चार्य पार्वती प्रणमति, नारदः तन्मस्तकोपरि हस्तौ निधाय पुनराशसते) नारदः- वत्से ! विश्वेश्वरी भव । विश्वजननी भव । विश्वोद्धारिणी भव । (आसनात् उत्थाय) साधयामस्तावत् । (साञ्जलि पश्यत्सु सर्वेषु व्योममार्गम् आरोहति स्तोत्रगानं च श्रूयते ।) जय जय जगज्जननि जय जय जय जय सुखशान्तिविधात्रि। जय जय पर्वतराजपुत्रिके जय वरवैभवदात्रि। दिव्यदर्शने जय विधुवदने जय जय दुरितनिहन्त्रि । त्रिभुवनभाग्यविधात्रि भवानि प्रपन्नपृथिवीपात्रि। जय हे जय हे जय जय जय जय हे ॥ पूजालाल. - प्रज्ञा पातु या प्रज्ञा मोहरात्रिप्रबलरिपुचय- शुद्धाचारप्रदात्री निरुपमरुचिरा ध्वंसिनी मुक्तिदात्री सत्यपूताऽनवद्या सानन्दाशाविधात्री मधुमयरुचिरा कल्याणं सन्ततं सा वितरतु विमला पावनी पातु भव्या । शान्तिदा वेदविद्या ।। सौजन्याम्भोजशोभा विलसतु विमला या ज्ञानामृतमिष्टदं प्रददते सर्वदा सर्वथाऽत्र या लोकरक्षाकरी। साम्यस्निग्धा विशुद्धा भवतु च वसुधा या चोदारसुशीलशान्तविमला पुण्यवार्ताविमुग्धा ॥ या भक्तिसञ्चारिणी। या प्रज्ञा विश्वकाव्यामृतरसलहरी- या गोवृन्दनियन्त्रणातिकुशला सारतत्त्वानुसन्धा सा शारदा पातु नः। सद्भावानन्दकन्दा ह्यभयविभवदा गीतावद् गरकण्ठवद् गगनवद् साम्यधर्मानुबद्धा। गौराङ्गवद् गोपवत् ॥ ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्ति. !!! -श्रीगङ्गाधरगुरुः ·- - - - भक्तस्य युक्तिः आसीत् कश्चिद् भगवद्भक्तः । तस्य भक्त्याः अपि नास्ति यतो हि भवान् ईश्वरः, सर्वशक्तिमान् । प्रभावेण ईश्वरः प्रत्यक्षीभूय तम् अवदत् वत्स, कर्तुम्, अकर्तुम्, अन्यथा कर्तुं भवान् एव समर्थः । किम् इच्छसि ? वर वरय । भक्तः अवदत् देवः अवदत् - वत्स, त्वया यत् उक्तं तत् सत्यम् । कापि आवश्यकता नास्ति । ईश्वर. अकथयत् किन्तु अहम् एतत् कर्तुं न इच्छामि । भक्तः अवदत् तव कापि आवश्यकता नास्ति चेत् मम सन्तोषस्य - यदि भवान् एतत् कर्तुं न इच्छति तर्हि आग्रहेण अर्थे किमपि याचस्व । तदा भक्तः अवदत् - यदि कुत. माम् अकथयत् “वर वरय” इति ? एव तहि जीवमात्रम् उद्धरतु । देवः अवदत् तत् श्रुत्वा देवः अवदत् - तव वचन युक्तम् । पापनाश विना कस्यापि मुक्तिः भवितु न तव विजयः जातः । अहं पराजितः । शक्नोति । जीवानां पापभारं कः वक्ष्यति ? अकथयत् --- अधुना अहं न विजयी। मम विजयस्तु अवदत् -देव ! सर्वेषां पापानि अहं वक्ष्यामि । तदा भविष्यति यदा भवान् सर्वेषां कल्याणं भवान् सर्वान् पापमुक्तान् करोतु । देवः अकथयत् करिष्यति । देवः अवदत् - सर्वेषां कल्याणं तु त्वं मम भक्तः । सर्वेषां पापानि तुभ्यं कथ सम्भवं नास्ति । किन्तु ये मा सततं स्मरन्ति, दद्याम् ? भक्तः अकथयत् इत्थं न करिष्यति सकल कार्य मदर्थं कृत्वा मह्यमेव समर्पयन्ति, अह चेत् सर्वेषां पापानि स्वयं हरतु । देवः अवदत् तेषाम् उद्धारम् अवश्यं करिष्यामि । इद सम्भवं नास्ति। भक्तः अकथयत् असम्भवम् भक्ताय इदं वचनम् अरोचत । - नरेन्द्रठक्कुरः - भक्तः भक्तः - ? - प्रदीपः, - सुभाषितानि प्रदोषे दीपकश्चन्द्रः प्रभाते दीपको रविः । धर्मः प्रदीपः। धर्मः कः ? धर्मः सत्यस्य नियमः । त्रैलोक्ये दीपको धर्मः सुपुत्रो दीपकः कुले । धर्म एव त्रिलोकं धारयति । धर्मः सदा सेव्यः प्रदोषे-- रात्रिमुखे, सायङ्काले। दीपकः (सेवनीयः)। कः सुपुत्रः ? यस्य शीलं शोभनं सः दीपः । प्रभाते प्रात.काले। रविः सुपुत्रः । सुशील: पुत्रः गृहस्य शोभा, कुटुम्बस्य सूर्य., दिवाकरः। त्रैलोक्ये -- त्रिभुवने, त्रिलोके । कान्तिः, कुलस्य दीपकः । सुपुत्रः आनन्दयति मातरं धर्मः- सत्यनियमः । कुले -- कुटुम्बे, गृहे । सुपुत्रः पितरं च । सुपुत्रस्य मस्तके कुलस्य आशीर्वादाः - उत्तमपुत्रः, योग्यपुत्रः, विनीतपुत्रः । वर्षन्ति । सुपुत्रम् एव इच्छन्ति गृहस्थाः, न प्रदोषसमये कः दीपकः भवति ? प्रदोषसमये तु कुपुत्रम् । चन्द्रः दीपकः भवति । प्रातःकाले कः प्रदीपः ? वृथा वृष्टि: समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् । प्रातःकाले सूर्यः प्रदीपः। सूर्यः कदा उदयति ? सूर्यः वृथा दानं समर्थाय वृथा दीपो दिवापि च ।। प्रभाते उदयति । त्रिभुवने कः प्रदीपः ? त्रिभुवने समुद्रेषु -- सागरेषु । वृष्टि: --- वर्षः, पर्जन्यः ।

·१८ लोकसंस्कृतम् - नद्य. - अपि च - वृथा-व्यर्था, निरर्थका, निरथिका । तृप्तस्य - स्वयं फलानि न खादन्ति । अम्बुवाहाः स्वयं सस्य सन्तुष्टस्य, परिपूरितस्य । भोजनम् खाद्यम्, न अदन्ति । सतां विभूतिः परोपकाराय । भोज्यसामग्री। समर्थाय - सम्पन्नाय, धनिकाय । -सरितः । अम्भः जलम्, अम्बु, किञ्च, अथ च । दिवा-दिवसे, नीरम् । वृक्षा पादपा., तरवः । अदन्ति दिने । चेत् -- यदि । खादन्ति, भक्षयन्ति । सताम् - सत्पुरुषाणाम् । वर्षाकाले मेघाः वर्षन्ति । वृष्टि विना सस्यानि विभूति -- सम्पत्ति. । न भवन्ति । वृष्टि विना वनानि शुष्यन्ति, वृक्षा न जनाः प्राय स्वार्थपरायणा भवन्ति । परेषाम् जीवन्ति । मरुस्थलेषु शुष्केषु च क्षेत्रेषु वृष्टि: उपकाराय ते धनादिक न वितरन्ति । स्वसुखार्थम् उचिता । किन्तु समुद्रेषु वृष्टि भवति चेत्, सा एव ते धनस्य व्ययं कुर्वन्ति । विरला दाने प्रीति वृथा एव । सागरेषु मेघवर्षणं निष्प्रयोजनम् । तेन दर्शयन्ति । किन्तु सरितः, तरवः मेघाः च किमपि कार्यं न सिध्यति । परोपकाराय एव जीवन्ति । नद्यः जलेन पूर्णा पूर्णभोजनस्य अन्ते अपरं खाद्यम् अनावश्यकम्। वहन्ति । ताः निजजलं परोपकाराय एव पूर्णभुक्तस्य जनस्य अर्थे भोजनस्य परिवेषणं प्रयच्छन्ति । ताः स्वयं स्वजल न पिबन्ति । तथैव निरर्थकम् । तस्मै प्रदत्तम् अन्नं वृथा नश्यति । वृक्षाः अपि स्वफलानि स्वयं न खादन्ति । विहङ्गाः तद्वत् धनिकाय, सम्पन्नाय दानम् अपि वृथा । (पक्षिणः), केचित् जीवाः मनुष्या: च वृक्षाणां दरिद्रेभ्यः दयाभावः दर्शयितव्यः, न तु धनिकेभ्यः । फलानि भक्षयन्ति । इत्थं वृक्षाणा फलानि सर्वेषाम् दरिद्राः एव दानयोग्याः । ते दानम् अर्हन्ति । उपकाराय भवन्ति । उदारा. पादपाः स्वकीयां इत्थम् एव दिवासमये दीपस्य का आवश्यकता ? फलरूपसम्पत्ति परोपकाराय समर्पयन्ति । मेघाः सूर्यस्य प्रकाशः सर्वत्र वर्तते एव । अन्धकारः कुत्रापि समुद्रस्य क्षार जलं पिबन्ति । किन्तु मधुरं जलं न भवति । पृथिवी प्रकाशिता विभाति । तदा क भुवनाय प्रयच्छन्ति । ते लोकानाम् उपकारार्थ मूर्खः दीपकं प्रज्वलयिष्यति ? तदा दीपेन कि आकाशे भ्रमन्ति अमृतस्य वृष्टि च कुर्वन्ति । प्रयोजनम् ? सूर्यस्य आतपे (प्रकाशे) ज्वालितः जलस्य वर्षणेन विविधानि सस्यानि उद्भवन्ति । दीप: वृथा एव । किन्तु मेघाः तानि सस्यानि स्वयं न खादन्ति । सर्वे जीवाः सस्यं खादन्ति तेन च जीवन्ति । सत्पुरुषाः पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भ. अपि परोपकाराय एव जीवन्ति । सज्जनानां स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः । सम्पत्तिः परेषां दुःखनिवारणाय एव । सन्तः स्वार्थ नादन्ति सस्यं स्वयमम्बुवाहाः त्यजन्ति परमार्थं च भजन्ति । लोकानां कल्याणम् परोपकाराय सतां विभूतिः ।। एव ते वाञ्छन्ति तदर्थं च प्रयस्यन्ति (प्रयतन्ते) नद्यः स्वयम् एव अम्भः न पिबन्ति । वृक्षाः प्रेमभावेन । -पूजालाल: -- ।

·तरणं जानासि किन ? - "हे प्रभो । - एकदा केचित् जनाः नौकया गङ्गानदीपार अपरे यात्रिकाः एतत्सर्व श्रुत्वा तूष्णीम् गच्छन्ति स्म । यात्रिकेषु एकः पण्डितः आसीत् । उपविष्टाः आसन् । अचिरादेव उग्रः महाझञ्झावात' सः स्वस्य पाण्डित्य-प्रकाशनम् अकरोत् । पण्डितः अभूत् । चण्डवातस्य प्रबलशक्त्या नौका इतस्ततः अहङ्कारेण अवदत् -- “अह वेदाः, वेदान्तः, श्रुतिः, चलन्ती नद्या निमग्नप्राया आसीत् । तस्मिन्नेव क्षणे स्मृति., उपनिषदः इत्यादिशास्त्राणां षड्दर्शनानां च पण्डितेन आरम्भाद् एव प्रश्नः निरन्तरं पीडितः सम्यक् अध्ययनं कृतवान् । अस्मिन् देशे कोऽपि सहयायी अपृच्छत् "भो ज्ञानिन्, भवान् तरणं ज्ञानवान् तर्कशास्त्रे मया सह स्पर्धा कर्तुं न जानाति किम् ?" पण्डित. उवाच - “नहि ।" समर्थ.।" तदा सहयायी नम्रतया अवदत् - एवम् आत्मश्लाघानन्तरं पण्डितः सावमानं साङख्यस्य वा पतञ्जले: वा सहगामिनमेकम् अपृच्छत् सूत्राणि ज्ञायन्ते त्वया । किन्तु अहं जले तरितुं "भवतः वेदान्तज्ञानम् अस्ति वा न वा जानामि ।" एतद् उक्त्वा सः नद्याम् उत्प्लुत्य सहयायी प्रत्युवाच, "नहि श्रीमन् !" पण्डितः पुनः परतीरं प्राप्तवान् । तम् अपृच्छत् अनेकधर्मग्रन्थाना पठनेन मानवस्य किमपि "भवत. किञ्चित् तत्त्वज्ञानम् अस्ति किम् ?" प्रयोजनं न सिध्यति । अस्मिन् लोके केवलम् एकः "किञ्चदपि नहि पूज्यपण्डितवर्याः ! एव विषयः अपेक्षणीयः । भवार्णवतरणे सुप्रतिष्ठित- "साडख्ययोगः, पतञ्जले: सूत्राणि ज्ञायन्ते मार्ग कः इति सर्वदा चिन्तनीयम् । परमेश्वरः एव सत्यम्, अन्यत् सर्वम् ऐन्द्रजालिकम् । विश्वमिदं मायामयम् । इत्थमेव पण्डित. दर्पण वारंवारम् इदमब्रवीत् (Tales and Parables of Sri Rama- "तत्त्वविद्या-शास्त्राणि सर्वाणि ज्ञायन्ते मया।" krishna इति पुस्तकात् अनूदितम् ।) अनुवादकः -जि. कृष्णन् ?" - किम् ?" "नहि स्वामिन् ।” - me- महाभारतीयचेतनायाः प्राणकेन्द्रं संस्कृतम् जीवस्य शरीरे सर्वेषाम् अवयवानां रक्तमांसा- कर्तव्यम् । नो चेत् देशो दुर्बल: सन् जातीयकर्म- स्थिमज्जानां च पारस्परिक - सहतिपूर्णावस्थानात् सम्पादनं कर्तु समर्थो न भवेत् । जीवः स्वकर्तव्य यथारीति सम्पादयति । अन्यथा अत एव प्रत्येकदेशस्य नागरिकाणां पारस्परिक- स विकृतः सन् कर्मसम्पादने क्षमो न भवेत् । सहतिरक्षणेन जातीयमैक्यं दृढीभवति । ऐक्यस्य इत्थमेव यस्य कस्यापि देशस्य जातीयसंहतिरक्षणे दृढतया सर्वविधा उन्नति. सुकरा भवति शत्रूणां प्रति- नागरिकाणां पारस्परिक - सुसम्पर्कविधानं परम रोधनं च सुसाध्यम् । यः दुर्बलतमो नागरिकः तस्य ·२० लोकसंस्कृतम् - सा जातीयस्वार्थसाधने कापि भूमिका नास्तीति न भारतवर्षस्य विभिन्न राज्यानां सांस्कृतिक- विचारणीयम् । सबलदुर्बलयोरुभयोः कृते जन्मभूमिः परम्परासु भिन्नता विद्यते । परन्तु प्रत्येकसंस्कृति- समाना । प्रत्येकनागरिकेण स्वशक्ते. अल्पमपि परम्परायाः मौलिकम् उद्देश्यम् एकम् । यतो देशाय जातये च उत्सर्जनीयम् । इत्थं प्रत्येक- मनीषिभिः कथितम् - नागरिकेण उत्सृष्टशक्तीनां मिलनेन सुमहत् कार्य या मानवानां सुगुणान् तनोति नूनं सम्भवेत् । उक्तं च नीतिविशारदेन कविना- धर्मप्रवृत्ति च दृढीकरोति । अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । सत्यानुरक्ति विदधाति नित्यं तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ।। सा संस्कृतिः सर्वजनैः सुसेव्या ।। यदि गुणीकृतेन असारतृणपुजेन मत्तो हस्ती एव सस्कृति या मानविकगुणान् बध्येत तर्हि स्वल्पसंबलविशिष्टानां जनानां मिलनेन विकासयति, धर्मप्रवृत्ति दृढीकरोति, सत्ये अनुरक्ति महाजातीयकर्मसिद्धिः कथ न भवेत् ? जनयति । प्रत्येकसांस्कृतिकपरम्परायाम् एते गुणा अस्माकं जन्मभूमि - विशालभारतवर्षेऽस्मिन् नून सन्तीति सूक्ष्मदृष्टया विचार्य आर्यजना बहुभाषाभाषिणो बहुजातिसम्प्रदायविशिष्टाः जनाः आर्येतरजनानां संस्कृतिम्, परम्पराम्, देवपूजादिकम् निवसन्ति । धर्म-भाषा-सम्प्रदायदृष्ट्या जनाना आर्येतरजनाश्च आर्यजनाना संस्कृतिम्, परम्पराम्, रुचिभिन्ना । परन्तु देशजातिकर्मणि सर्वे समभावेन, वैदिकदेवपूजादिक स्वीकृतवन्त. । समदृष्ट्या सहानुभूतिशीलतया च सहयोगं कुर्युः । कस्यचित् प्रान्तस्य जन. अपरप्रान्तस्य जनात् सामूहिकजातीयकर्मणि भेदभावः न पोषणीयः । आत्मानं हीनं न मन्येत इति विचार्य प्राचीन- प्राचीनकाले यद्यपि जातिभेदो नासीत् तथापि महर्षिभिः विभिन्नप्रान्तीय-नदनदीनां जलं पवित्रम् आर्यानार्यादि-गोष्ठीगतविभेदो वर्तते स्म । तस्मात् इति कीर्तितम् । तेषामुपदेशानुसारेण स्नानकाले, तदा पारस्परिकसङ्घर्षो जायते स्म । तेन भारतीयम् सङ्कल्पकाले देवपूजादिषु च एतत् चिन्तनीयम् - ऐक्यं खण्डितं भवेत् इत्याशङक्य महर्षिरगस्तिः गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । अन्ये च आर्याः आर्येतराणा मनसि महाभारतीय नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥ चेतना जनयितु विभिन्नस्थानानि अगच्छन् । तेषां किञ्च तैः विविधस्थानेषु तीर्थक्षेत्राणि प्रभावेण आर्यानार्याणां मध्ये समन्वयः सस्थापितः । स्थापितानि यत्र गत्वा जनाना मध्ये सुसम्पर्कः तं समन्वयं विवर्धयितु प्रागाचार्यैः गीतम् वर्धते गोष्ठीगत-भेदभावश्च दूरीभवति । सर्वेषां सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीयं करवावहै। मनसि जन्मभूमिप्रीतिं द्रढयितु मर्यादापुरुषोत्तम- तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।। श्रीरामचन्द्रमुखेन पृथिव्याः आदिकवि-वाल्मीकि- एतेन सूच्यते - वयं सर्वे मिलितभावेन महर्षिणा वज्रगम्भीरकण्ठेन उद्घोषितम् - पारस्परिकरक्षणम्, जीवनयापनम्, जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी । प्रकाशनम्, तेजोवीर्यविवर्धनं हिंसाद्वेषविवर्जनं च परन्तु अधुनातनयुगे शिक्षासभ्यताभिवृद्धौ कुर्याम । सत्यामपि आत्माभिमानपरायणाः, प्रबलस्वार्थपरा:, पराक्रम- ·लोकसंस्कृतम् २१ - क्षमतालोभिनः सन्त. कतिपयाः संकीर्णविच्छिन्नता- साधारणजनसमाजोऽपि तथा करिष्यति । महात्म- वादिनो धर्मान्धाः देशे साम्प्रदायिकविभेदं प्रबलतरं गान्धिना स्वकीयजीवने एतत् सम्यगाचरितम् । सृजन्ति । घोरधर्मान्धता एतस्य मूलकारणम् । दक्षिणाफ्रिकासु एतस्मिन् देशे च जनसमाजप्रदत्तं यदि जनाः गोष्ठीसम्प्रदायगत-मनोभावविजडिताः, बहुमूल्यमुपहारं सोऽकुण्ठचित्तेन समाजकल्याणाय क्षमतालिप्सया भोगविलासपरायणाः स्युः तर्हि उत्सृष्टवान् । स्वयं भगवता श्रीकृष्णेनाप्युक्तम् - जातीयजीवनं छिन्नभिन्नं भवेत्, देशोऽपि खण्ड यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । विखण्डितः स्यात् । अधुना कतिपया विच्छिन्नता भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ।। वादिनः प्रादेशिक - मनोवृत्त्या महाभारतीयचेतनां जीवनयज्ञे निःस्वार्थ - संहति - सौजन्यसम्पन्न - विस्मृत्य हिंसाद्वेषवशीभूताः सन्तः जातीयसम्पत्ति कर्मसम्पादनाय प्राचीनमन्त्रदर्शिमुनिभिः ऋग्वेदे नाशयन्ति नरहत्यां च कुर्वन्ति । एतेन जातीयसंहतिः गीतम् तथा नश्यति यथा कालक्रमेण देशस्य स्वाधीनतापि सं गच्छध्व सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम् । विपन्ना भवेत् । देवा भागं यथा पूर्व सं जानाना उपासते ॥ एतादृशि सन्धिक्षणे सर्वे नागरिका. विशेषतो समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः । देशस्य मुख्यनेतारः जातीयकर्तव्यविषये सचेतना समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ।। भवेयुः। जातीयचेतनासर्जने नेतृणां भूमिकातीव एतेन सूच्यते ---वयं सर्वे मानवाः साधारणतः महत्त्वपूर्णा । तेषां चरित्रं धर्मान्धता-संकीर्णता- समोपादानेन सृष्टाः। अस्माकमाकूति-हृदयमनासि क्षमतालिप्साशून्यं भवेत् यतो हि साधारणनागरिकाः समानानि । अतस्ते आर्यप्रवरा यजुर्वेदे सदृष्टान्तम् तान् अनुकुर्वन्ति । स्वयं भगवता श्रीकृष्णेन अस्मभ्यं प्रेरणां प्रयच्छन्तः कथयन्ति - गीतायामुक्तम् मित्रस्याहं चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तद्देवेतरो जनः । मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ यथा सूर्यः सर्व समदृष्टया पश्यति तथा वयं जगति यत् किञ्चिदस्ति तत् सर्वमीश्वरीयम् । सर्वे समभावापन्ना भवेम । यदि प्रयोजनीयताम् अतिक्रम्य कश्चिदधिक परन्तु दीर्घकालीन - पराधीनतया पाश्चात्य- संगृह्णाति तहि स ईश्वरद्रोही भवति । शिक्षाप्रभावेण च अस्माभिः संस्कृतग्रन्थादिषु निहितं अन्येषाम् आवश्यकतापरिपूरणाय सर्वैः निर्लोभता स्वर्गीयममृतवर्षि महत्त्वं विस्मृतम् । स्वाधीनता- सेवनीया । जनगणहृदये तादृशी निर्लोभतां जनयितुं प्राप्तेः त्रिचत्वारिंशद्वर्षेभ्यः परमपि संस्कृतशास्त्र- मनीषिभिरुपनिषदि गीतम् - निहितं तद्वैशिष्टयम् अस्माभिः नालोच्यते नानुत्रियते ईशा वास्यमिदं सर्व यत् किञ्च जगत्यां जगत् । च । अतो जातीयसंहतिः ऐक्यचेतना च विलुप्त- तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ।। प्राया। अस्यां देवभूमौ पैशाचिकहत्याविभीषिकादयः अतः नेतृस्थानीयजनाः निःस्वार्थनि स्पृहाः सन्तः क्रमशो वर्धन्ते । देशस्याखण्डता सम्प्रति विपन्ना । आचरणं कुर्युः । यदि ते तथा करिष्यन्ति तर्हि एतादृशि दुष्काले भारतस्य सहतिः, ऐक्यम्, - अतः - ·२२ लोकसंस्कृतम् - संस्कृतिः, अखण्डता इत्येषां सुरक्षार्थ सस्कृत भ्रातृत्वसम्पन्ना एकतापाशबद्धा नूनं स्युः इति ग्रन्थनिहिता महाभारतीयचेतना पर्यालोचनीया, नास्त्यत्र सन्देहः । अति प्राचीनकालात् संस्कृतमेव प्रसारणीया अनुशीलनीया च । प्राचीनकालात् महाभारतीयचेतनायाः प्राणकेन्द्रम्, नान्या काचित् संस्कृतम् एव दिव्यज्ञानसृष्टिमाध्यमेन जनचेतसि प्रान्तीयभाषा । अतो जयतु संस्कृतम्, जयतु देवत्वं सञ्चारयति । तेन भावेनोबुद्धाः भारतीया भारतम् । प. हरेकृष्णधूपालशर्मा [सद्य. अमेरिकादेशीय. शल्यशास्त्रवित्, प्रकाण्डविद्वान् Dr. Rama Coomaraswamy अवदत् For a person from the East not well versed in Sanskrit is to go through life without cultural roots. Even today, in West, none is considered educated in the true sense if he or she does not know Greek or Latin. It is laziness and stupidity to give up Sanskrit. (The Hindu, Dated 24. 2. 91, p. 16) तस्य अन्तिमवाक्यं स्वामिविवेकानन्दस्य वचनं स्मारयति- Sanskrit and prestige go together in India. As soon as you have that none dare say anything against you. - -- स०] स्वराज्यम (कथावस्तु काल्पनिकम्) अयोध्यानगरी म्लाना । सर्वत्र उदासीनता। सदर्पम् अगर्जत् - अरे... न मां वेत्सि ? मामपि वातावरणं विषण्णम् । जनमानसे शोकच्छाया । वारयसि ? कियती मे शक्तिरिति जानासि ? वृद्धो रामचन्द्रः पीडितः । अतः दर्शनार्थं प्रवेशोऽद्य निमेषमात्रेणैव त्वाम्, रामम् अयोध्यानगरी च निषिद्धः । द्वाररक्षी लक्ष्मणः । तन्निकटे राजाज्ञा भस्मसात् करिष्यामि। भस्मसात् करिष्यामि । बलवती । अतः स न कमपि अन्तः प्रवेशयति । एवं गर्जनं कृतवान् दुर्वासाः । लक्ष्मण. राजाज्ञा अद्य कठोरा वर्तते । यः कोऽपि भवतु नाम व्याकुलः सञ्जातः । इतः राजाज्ञा, ततः महर्षेः सोऽद्य दर्शनं न प्राप्स्यति । इयं रामस्य इच्छा । कोपः । स किं कुर्यात् ? इदानी स कर्तव्यसङ्कटे इमामेव इच्छां पालयितुं पूरयितुं च लक्ष्मणः निपतितः । यदि महर्षिम् अन्तः प्रवेशयेत् तर्हि दृढप्रतिज्ञः । लक्ष्मणः किञ्चिद् अवसन्नः । राजाज्ञानुसारत. मृत्युदण्डेन स दण्डनीयो भवेत् । समयेऽस्मिन् दुर्वासाः समुपस्थितः। रामस्य दर्शनाय यदि न प्रवेशयेत् तहि क्रुद्धोऽयं महर्षिः समग्रं राज्यं सः अभिलाषं प्रकटितवान् । विनयी लक्ष्मणः तं भस्मसात् करिष्यति । एवं विचिन्त्य लक्ष्मणः न्यषेधत् । किन्तु दुर्वासाः बलात् गन्तु प्रवृत्तः । निरुपायः सञ्जातः इतः दुर्वासाः कोपेन लक्ष्मणेन पुनः स वारितः । दुर्वासाः कोपशीलः । ज्वलति । सहसा लक्ष्मणस्य प्रज्ञा उदिता । लक्ष्मणस्य व्यवहारेण स नितरां कुपितः । निजजीवनविनिमयेन देश एव रक्षणीय इति सः ·लोकसंस्कृतम् २३ लक्ष्मण! इति आहूय - विचिन्त्य लक्ष्मणः प्रवेशाय महर्षिम् अनुमतवान् । स्वेच्छया मृत्युदण्ड स्वीकृत्य लक्ष्मणः स्वर्लोकं एतेन रामचन्द्रः दु.खी सञ्जातः । सपदि गतवान् । लक्ष्मणं विना रामचन्द्रः कथं नु लक्ष्मणम् आहूय अपृच्छत् --- किमेतत् कृतवान् ? जीवेत् ? लक्ष्मण ! राजाज्ञायाः लङ्घनं किमर्थं कृतम् ? विभाव्य च अन्ततो रामचन्द्रः दिवं गतः । लक्ष्मणः सविनयम् अवदत् महाराज ! उक्तं च ऋग्वेदे- स्वकर्तव्यं मया सम्पादितम् । स्वकर्तव्यं करोतु । रामचन्द्रः मर्माहतः । न मिनन्ति स्वराज्यम् । १० १५.३ वार्धक्येऽस्मिन् लक्ष्मण: मृत्युदण्डेन दण्डितः इति विवेकिनः स्वराज्यं न नाशयन्ति । विचिन्त्य रामचन्द्रः व्यथितोऽभवत् । -डॉ. केशवचन्द्रदाशः वेत्सि जानासि । मिनन्ति-हिंसन्ति । भवान् अपि राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् राष्ट्रियपशुः केसरी घुष्टः लोकभारती भवतु संस्कृतम् ।। गृहे गृहे तत् किमसौ दृष्ट: महिमानं घोषयतु संस्कृतम् सर्वासा वाचां जनयित्री राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् ।। भारतीयभावनासवित्री संस्कृतमखिलभारतीमूलम् लोकमङ्गलं दिशतु संस्कृतम् अपनेष्यति नूनं हृच्छूलम् राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् ॥ हृन्दि हृदा बध्नातु संस्कृतम् वेदपुराणोपनिषल्लीनम् राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् ॥ कालिदासकवितारसपीनम् भवतु संस्कृतं राष्ट्रियभाषा निखिलभारतं पठतु संस्कृतम् नूनमुदेष्यति सहगमनाशा राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् ।। नवराष्ट्र विदधातु संस्कृतम् राष्ट्रभारती भवतु संस्कृतम् ।। हृन्दि - हृदयानि । हृदा- हृदयेन । -मिश्रोऽभिराजराजेन्द्रः * अभिराजराजेन्द्रमहोदयेन तथ्यमेव प्रकाशितम् अस्यां सुन्दरकवितायाम् । 'हिन्दीभाषा हिन्दीभाषिप्रदेशस्य अर्थे एव साधुः, न तु समग्रभारतस्य अर्थे । संस्कृतमेव भारतीयानाम् अर्थे श्रेयस्करम् ।' भारतस्य ऐक्यसंरक्षणे भाषासमस्यायाः समाधाने च संस्कृतमेव अनन्यसाधनम् । कविवरेण श्रीमातुः संस्कृतविषयकाः अभिप्रायाः अत्र सुष्ठु अभिव्यञ्जिताः । अभिनन्दामः तं वयम् । - सं० ·गत्वा परिवर्तनम् गुणानुरागी राजा भोजः मालवादेशे राज्यं शक्नोति । निश्चितम् एष सामन्तः एव । एवं करोति स्म । तस्य राज्यव्यवस्था तथा आसीत् विचार्य द्वारपाल तस्मै निर्विघ्नं प्रवेशं दत्तवान् । यथा कोऽपि तत्र चौर्यं कर्तु न उत्सहते स्म । दुर्मुखः मनसि गुरोः प्रतापं प्रशंसन् अभ्यन्तरं तस्मिन् राज्ये आसीत् कश्चित् नराधम. कस्मिश्चित् कोणे गुप्तम् अतिष्ठत् । दुर्मुखः नाम । उज्जयिनीनगरे स चौर्य कर्तु बहु किञ्चित्कालात् परं राजा बहिनिर्गतः । चोरः अयतत किन्तु सर्वदा असफल: अभवत् । अन्ते अवसरं प्राप्य मणिमुक्तादीनां पोटलीं कृत्वा यदा खिन्नः सः राज्यं त्यक्त्वा वनं गतः । वने कश्चित् प्रस्थातुम् उद्यतः तदा तस्य दृष्टि: चतुःषष्टिमिष्टान्नैः आश्रमः आसीत् । स साधुमहाराजं सज्जितायां भोजनस्थाल्याम् अपतत् । परन्तु यदा वासस्थानम् अयाचत । साधुः तस्मै न केवलं सः खादितुम् अगच्छत् तदा तस्य मनसि गुरोः वासस्थानम् अददात्, तस्य आतिथ्यमपि अकरोत् । द्वितीयशिक्षायाः स्मृतिः जागरिता “यस्मिन् गृहे अतिचकितः चोरः तत्रैव रात्रिम् अयापयत् । खादसि तत्र चौर्य मा कुरु” इति । स्थालीं त्यक्त्वा परदिने सः साधु स्वकीयगुरुं कर्तुम् इच्छन् तस्य पोटलीं च विहाय गुप्तमार्गेण सः प्रासादात् सकाशं गत्वा शिक्षा प्राप्तुम् इच्छां प्राकटयत् । बहिनिर्गतः । साधुः अवदत् वरम् ! उपदेशं ददामि राजा प्रत्यागत्य अद्भुतं चोरकार्य दृष्ट्वा किन्तु त्वया मम वचनद्वयं स्वीकरणीयम् आचरणीयं चकितः। परदिने सः द्वारपालं चोरस्य अन्वेषणाय च । प्रथमम्, कदापि असत्यं न वद । द्वितीयम्, प्रेषितवान् । बहुकालम् अन्वेषणात् परं सः दुर्मुखः यस्मिन् गृहे खादसि तत्र चौर्यं मा कुरु । अन्यान् राज्ञः समक्षम् आनीतः। दुर्गुणान् त्यजेः न वा किन्तु एतत् वचनद्वयं त्वया दुर्मुखः राजानं यथायथं सत्यम् अवदत् । आचरणीयम् । राजा तस्मै विपुलं धनं दत्त्वा तम् अमोचयत् । सः गुरोः वचनं स्व्यकरोत् । परन्तु स्वभावः चोरः अचिन्तयत् - "मम गुरुः अतीव दुरतिक्रमः । प्रतापी । धन्योऽधुनाहम् । एकदा दुर्मुखः सामन्तस्य वेशं धारयित्वा गुरुचरणे निवेद्य आश्रमे निवस्तुं निवेदयिष्यामि । भोजराजस्य प्रासादे चौर्यं कर्तुं गतः । द्वारपाल: गुरोः वचनस्य आचरणेन मया समाजे सम्मानः तम्' अपृच्छत् - कस्त्वम् ? अहं चोरः इति प्राप्तः, राजमानं धनं च लब्धम् ।" दुर्मुखः उदतरत् । शनैः शनैः दुर्मुखस्य सर्वे दुर्गुणाः दूरीभूताः । द्वारपाल: चकितः । कोऽपि चोरः आत्मानं सः दुर्मुखतां परित्यज्य सुमुखः नाम महात्मा चोरं न घोषयति । एष कदापि चोरः भवितुं न अभवत् । -सुमेधाः - पुरस्कारधनमिदं ·नीतिशतकम् [भर्तृहरिः नीतिशतकस्य रचयिता। नीतिशतके भर्तृहरेः रचनाशैल्याः आर्यव्यक्तित्वस्य च वैशिष्टयं सुस्पष्टम् । श्रीअरविन्दः नीतिशतकस्य अनुवादम् आङग्लभाषया अकरोत् । अनुवादेन सह मूलश्लोकाः न प्रदत्ताः । अत्र वयं मूलश्लोकान् तेनैव क्रमेण प्रकाशयामः येन क्रमेण श्रीअरविन्दस्य आङग्लानुवादाः वर्तन्ते। मूलश्लोकानां भावं सस्कृतभाषया बोधयितुं वयम् अत्र अन्वयम् अर्थं च योजयामः । ये आङग्लानुवादं पठितुम् इच्छन्ति ते कृपया श्रीअरविन्दस्य शताब्दीग्रन्थं पश्यन्तु । - सं०] दिक्कालाधनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये । अस्मत्कृते च परिशुष्यति काचिदन्या स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ धिक् तां च तं च मदनं च इमां च मां च ॥ दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये, स्वानु [अहम्] यां सततं चिन्तयामि सा मयि विरक्ता भूत्येकमानाय, शान्ताय तेजसे नमः (अस्तु)। (न अनुरक्ता)। अपि (अपि च) सा अन्यं जनम् दिक्-दिशा । काल:-भूतकालः, भविष्यत्- इच्छति । सः जनः अन्यसक्तः (अन्यस्यां रमण्याम् काल: वर्तमानकालश्च । दिशश्च कालाश्च आदो आसक्तः) । काचित् अन्या अस्मत्कृते (मदर्थम्) येषां ते दिक्कालादयः । आदिशब्देन गुणादयः, परिशुष्यति (प्रेमाग्निना स्वतनुलतां दहति, क्षीण- घटपटादिक वस्तुजातम् आकाशादिकं च गृह्यन्ते । शुष्कदेहा भवति) । शुष्कदेहा भवति) । ताम् (मत्पत्नीम्), तम् अनवच्छिन्ना- अपरिमिता, असङकुचिता। अनन्ता (तस्याः प्रेमिकम्), मदनम् (कामदेवम्), इमाम् --अविनाशिनी। चिद् एव चिन्मात्रम्-ज्ञानमयी। (एनां मयि अनुरक्ताम्) धिक् । मूर्तिः - स्वरूपम् । दिक्कालाधनवच्छिन्नानन्त अत्र इयं किंवदन्ती श्रूयते चिन्मात्रमूर्तये दिक्कालादिभिः अनवच्छिन्ना, सन्न्यासी अस्य श्लोकस्य लेखकाय राज्ञे भर्तृहरये अनन्ता चिद् एव मूर्तिः यस्य तस्मै । स्वस्य जरामृत्युहरं फलमेकम् उपाहरत् । पत्नीपरायणः अनुभूतिः (अनुभवः) स्वानुभूतिः एव एक मानं राजा भर्तृहरिः स्वप्रियतमायै तत् अयच्छत् । (प्रमाणम्) तस्मै = स्वानुभूत्येकमानाय, अन्यपुरुषासक्ता सा तत् स्वप्रेमिकाय आर्पयत् । सः स्वानुभवगम्याय। तेजसे-प्रकाशरूपाय (परब्रह्मणे)। प्रेमिकः अन्यस्यां रमण्याम् अनुरक्तः आसीत् । नमः । कस्मै ? तेजसे । कीदृशं तेजः ? स तस्यै अददात् । सा प्रजानुरञ्जके, गुणवति भर्तृहरी प्रीणाति स्म । अतः तस्य दीर्घायुष्यं कामयमाना सा शान्तम्, स्वानुभूत्येकप्रमाणम्, दिक्कालादिभिः अनवच्छिन्नम्, अनन्तम्, चिन्मात्ररूपम् । तस्मै तत् उपाहरत् । इत्थं स्वप्राणवल्लभायै राज्य प्रदत्तं फलम् अन्यस्याः रमण्याः हस्तात् प्राप्य राजा यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता स्वप्राणप्रियायाः गुप्तप्रणयरहस्यम् अजानात् । अथ साप्यन्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । तस्मिन् वैराग्यम् उदितम् । स स्वभ्रात्रे राज्यभारं -- एकदा कोऽपि यस्य *Sri Aurobindo Birth Centenary Library, Vol.8, p. 157.

·२६ लोकसंस्कृतम् दत्त्वा वनाय प्रस्थितः । तेनैव महामतिना संस्कृत- साहित्यभाण्डारे रत्नायमान शतकत्रयं रचितम् - नीतिशतकम्, वैराग्यशतकम्, शृङ्गारशतकम् इति । केचित् विज्ञानशतकमपि तस्य रचनासु गणयन्ति । अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥ अज्ञः (मूर्खः) सुखम् (सुखेन, अनायासम्) आराध्यः (आराधयितुम्, प्रसादयितुम्, बोधयितु शक्यः) । विशेषज्ञः (अधिक-ज्ञानशाली जनः) सुखतरम् (अधिकसौकर्येण, ततोऽपि सुखेन) आराध्यते । [किन्तु] ज्ञानलवदुर्विदग्धं (ज्ञानस्य लवेन कणिकया दुर्विदग्धम्, दुविनीतम्, धृष्टं नरं ब्रह्मा अपि न रञ्जयति (न प्रसादयति, प्रसन्नं कर्तुं न शक्नोति)। महर्षिनारदस्य अभिमानभङ्गः - हिमालयपर्वते एका अतिपवित्रा गुहा आसीत् । सह अमरावती प्रत्यावर्तत । तत्र स महर्षिनारदस्य तस्याः निकटे गङ्गा प्रवहति स्म । तत्र दृश्यम् अपि सुशीलतायाः वर्णनम् अकरोत् । सः अवदत् - अतिपवित्रं मनोहरं च अभवत् । एकदा महर्षिः "नारदे कामक्रोधौ न स्तः यतो हि सः मां समीपम् नारदः भ्रमन् तत्र आगतः । तत्स्थानस्य पवित्रतां आहूय मधुरवचनैः मम आतिथ्यम् अकरोत् ।” दृष्ट्वा स तत्रैव तपश्चरितुं निश्चयम् अकरोत् । स एतत् श्रुत्वा सर्वे आश्चर्यचकिताः । भगवन्तम् अस्मरत् श्वासं च अरुणत् । तस्य मनः अथ देवर्षिनारदस्य तपस्या पूर्णा अभवत् । स निर्मलम् आसीत् । अतः तेन सहजसमाधिः प्राप्तः । भगवन्तं शङ्करम् उपगम्य स्ववृत्तम् अश्रावयत् । शतसहस्रायुतं वर्षाणि व्यतीतानि । किन्तु महर्षि- भगवान् शङ्करः अवदत् - "हे नारद ! मा कथय नारदस्य समाधिः न भग्नः। तद् दृष्ट्वा इन्द्रः इदम् अन्यस्य सम्मुखे । भगवान् विष्णुरपि यदि भीतः । सः अचिन्तयत् - "देवर्षिः मम पदम् पृच्छति तथापि तूष्णीं तिष्ठ ।" नारदाय इदं न इच्छति ।" अत एव स कामदेवम् आदरपूर्वकम् अरोचत । स वीणां गृहीत्वा वैकुण्ठम् अगच्छत् । आहूय सम्मानितवान् तत्कालं च नारदसकाशं तत्रापि स स्वकामविजयस्य माहात्म्यं वर्णयामास । प्रेषितवान् । भगवान् अचिन्तयत् - "अस्य हृदये सकल- कामदेवः तत्र गत्वा सर्वान् उपायान् प्रयुक्तवान् शोकदायकः अहङ्कारस्य मूलाङकुरः जायते । स किन्तु मुनिः सर्वथा अस्पृष्ट: अतिष्ठत् । तस्य झटिति एव उच्छिन्नः भवेत् ।" भगवान् प्रकटम् कारणम् एतदेव यत् तस्मिन् स्थाने भगवान् शङ्करः अवदत् - "महाराज ! भवान् ज्ञानवैराग्ययोः कामदेवम् अदहत्। विलपन्ती रतिदेवीं शङ्करः अवदत् मूर्तरूपम् । कथं भवान् मोहग्रस्तः भवितुं "किञ्चित्कालानन्तरं कामदेवः जीविष्यति शक्नोति ! !" नारदः सगर्वम् अवदत् - "प्रभो ! किन्तु इत. दृश्यमानपृथिव्यां तस्य शराः व्यर्थाः इदं सर्व भवतः कृपामात्रम् ।" भविष्यन्ति।" विफलमनोरथः कामदेवः स्वसहायकैः विष्णुलोकात् नारदः यदा भूलोकम् आगच्छत् ·पञ्चतन्त्रम् सस्कृतं भाषितं कर्तुं भारतीकविकीर्तितम् । पञ्चतन्त्र पुरा ख्यातं प्रस्तुमोऽक्लिष्टभाषया ।। संस्कृतमेव भारतस्य सर्वसाधारणभाषा भवतु इति तमिळ्देशीयः महाकविः सुब्रह्मण्य- भारतीमहोदयः अभिलषति स्म। तस्य मतेन यदि कोऽपि पञ्चतन्त्रम् अर्थबोधपूर्वक त्रिवारं कण्ठस्थ करोति तहि सः संस्कृतस्य अनर्गलभाषणे प्रावीण्यं प्राप्तुं शक्नोति । तस्य कविवरस्य वचने श्रद्दधानाः वयं पञ्चतन्त्रस्य सरलसंस्करणम् अत्र प्रकाशयामः । मूलपाठगताः कठिनाः श्लोकाः, क्लिष्टप्रयोगाः, सस्कृतस्य व्यवहारदृष्टया अनावश्यक- विषयाः अत्र वारिता। -सं० - - कथामुखम् यावत्-जीवम् (आजीवनम्, सर्वदा) दहेत् (पीडयेत्, अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम सन्तापयेत् अथवा पीडयति, सन्तापयति ।) नगरम् । तत्र परमोदारः, सकलकलाकलापपारङ्गतः किं तया क्रियते धेन्वा या न सूते न दुग्धदा । अमरशक्तिः नाम नृपतिः राज्यं करोति स्म । तस्य कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान् न भक्तिमान् ।। बहुशक्तिः, उग्रशक्तिः, अनन्तशक्तिः इति त्रयः या धेनु. (गौ:) प्रसवं न करोति, दुग्धं न पुत्राः आसन् । ते अतीव दुविनीताः अध्ययन- ददाति, या वन्ध्या, तया कि प्रयोजनम् ? एवमेव विमुखाश्च । एकदा राजा सचिवान् आहूय अवदत् यः पुत्रः न विद्वान्, न भक्तिमान्, तस्य पुत्रस्य भोः ! ज्ञातम् एतत् भवद्भिः यत् मम एते जन्मना कः लाभः ? पुत्राः शास्त्रविमुखाः विवेकरहिताश्च । तद् एतान् तद् एतेषां यथा बुद्धिप्रकाशः भवति तथा पश्यतः मम महद् अपि राज्यं सौख्यं न आवहति । कोऽपि उपायः अनुष्ठीयताम् । अत्र मद्दत्तां वृत्ति भुञ्जानाः पञ्चशतं पण्डिताः सन्ति । अतः यथा अजातमृतमूर्खेभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् । मम मनोरथाः सिध्यन्ति तथा अनुष्ठीयताम् । यतस्तौ स्वल्पदुखाय यावज्जीवं जडो दहेत् ॥ तत्रैकः प्रोवाच - "देव ! द्वादश वर्षाणि यावत् अजातः, मृतः, मूर्खः -- एषु मृतः अजातश्च व्याकरणं श्रोतव्यम्, ततः धर्मशास्त्राणि, अर्थ- सुतौ (पुत्रौ) वरम् (साधू)। यतः तौ स्वल्पदुःखाय शास्त्राणि, कामशास्त्राणि । ततः तेषां प्रतिबोधनं (स्वल्पकालं दुःखं जनयतः) । जडः (मूर्खः) सम्पादनीयम् ।” अथ तन्मध्यतः सुमति म सचिवः 1. तन्त्रम्-नीतिसिद्धान्तसंवलित. अध्यायः । पञ्चानां तन्त्राणां समाहारः पञ्चतन्त्रम् । 2. लोकसंस्कृतम्, षष्ठवर्षम्, चतुर्थाङ्कः, पृ. ३८ 3. अजातमृतमूर्खाणां वरमाद्यौ न चान्तिमः । सकृद् दुःखकरावाद्यावन्तिमस्तु पदे पदे ॥ अजात-मृत-मूर्खाणाम् आद्यौ वरं न च अन्तिमः । यतो हि आद्यौ (अजातमृतौ) सकृद् दुःखकरौ, अन्तिमः (मूर्खः) तु पदे पदे । साधु इदम् उच्यते- ·लोकसस्कृतम् २९ "देव । - प्राह "स्वल्पकालस्थायि मानवजीवनम्, प्रभूत शास्त्रा. मम पुत्राः द्राक् यथा शास्त्रनिपुणा. भवन्ति कालज्ञेयानि शब्दशास्त्राणि । अतः सक्षेपमात्रं तथा करोतु । अहं भवते पारितोषिकरूपेण शास्त्र किञ्चित् एतेषा प्रबोधनार्थ चिन्त्यताम् ।" ग्रामशतं ददामि ।" अथ विष्णुशर्मा तं राजानम् तथा हि उक्तम् अवदत् श्रूयता मे तथ्यवचनम् । नाह अनन्तपार किल शब्दशास्त्र विद्याविक्रय ग्रामशतेनापि करोमि । पुन एतान् स्वल्प तथायुर्बहवश्च विघ्ना । तव पुत्रान् मासषट्केन यदि नीतिगास्त्रज्ञान् न सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु करोमि तहि स्वनामत्यागं करिष्ये ।" हसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ।। अथ स राजा ब्राह्मणस्य ताम् असम्भाव्या प्रतिज्ञां श्रुत्वा ससचिवः प्रहृष्टः, विस्मयान्वित शब्दशास्त्र किल (खलु) अनन्तपारम् (अनन्तम् तस्मै सादरं तान् कुमारान् समर्प्य परां निर्वृतिम् अपारं च) तथा आयुः स्वल्पं विघ्ना च बहव । आसादयामास । विष्णुशर्मणा अपि तान् आदाय तत. फल्गु (अमारम्) अपास्य (वर्जयित्वा) सार तदर्थं मित्रभेद , मित्रसम्प्राप्ति , काकोलूकीयम्, [तथा] ग्राह्यम् (ग्रहणीयम्) यथा अम्बुमध्यात् लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारक चेति पञ्च तन्त्राणि (नीरक्षीरमध्यात्) हसः क्षीरम् (दुग्धम् ) [एव रचयित्वा पाठिता ते राजपुत्राः । तेऽपि तान् गृह्यते] । अधीत्य मासषट्केन यथोक्ता. सवृत्ताः । "तद् अत्रास्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मण प्रभृति एतत् पञ्चतन्त्रक नाम नीतिशास्त्र सकलशास्त्रपारङ्गमः, छात्रसंसदि लब्धकीतिः । तस्मै बालावबोधनाथं भूतले प्रवृत्तम् । कि बहुना समर्पयतु एतान् । स नून द्राक् प्रबुद्धान् करिष्यति अधीते य इद नित्य नीतिशास्त्र शृणोति च । एतान् ।" स राजा तद् आकर्ण्य विष्णुशर्माणम् न पराभवमाप्नोति शक्रादपि कदाचन ।। आहूय प्रोवाच - "भो भगवन् । एते अनधिगत- इति कथामुखम् । परमोदारः अतीव उदार, दानशील । सकलकलापारङ्गत. चतु षष्टिकलासु निपुण । नृपतिः- राजा | दुविनीत. - उच्छृङ्खलः, अभद्र । तद्-तस्मात्, ततः। उच्यते--कथ्यते। तत - तस्मात्, तत्परम् । बुद्धिप्रकाश-ज्ञानविकास । भुजाना--भोग कुर्वाणाः। अनुष्ठीयताम्-क्रियताम् । प्रोवाच-अवदत् । प्रतिबोधनम्-बोधः। प्राह-अकथयत् । उक्तम्-कथितम् । द्राक्-शीघ्रम् । प्रबुद्धान्-बोधयुक्तान्, ज्ञानिन. । आकर्ण्य श्रुत्वा । पारितोषिकरूपेण - पुरस्काररूपेण । तथ्यवचनम् - सत्यवचनम् । निर्वृतिम् आसादयामास-शान्ति प्राप्नोत् । आदाय-गृहीत्वा । अधीत्य-पठित्वा । यथोक्ताः संवृत्ता-कथनानुरूपा, शास्त्रनिपुणाः सजाता । बालावबोधनार्थम्बालानाम् अवबोधनार्थम् (शिक्षणार्थम्) । पराभव -पराजय. । शक्रः -- इन्द्र | प्रवृत्तम् -प्रथितम्, प्रचलितम् । तत । - - प्रकाशिता सरलसंस्कृतसरणिः द्वितीयोऽन्तिमश्च भाग., द्वितीयसंस्करणम्, पृष्ठानि २४२+१०, मूल्यम् रू. २६ ००, प्राप्तिस्थानम् - SABDA, Pondicherry-605002. प्रेषाव्यय पृथक पृथक् देय । 5 ·शुकसप्ततिकथा पितृभक्तिः - अस्ति चन्द्रपुर नाम नगरम् । तत्र विक्रमसेनो अधीतविद्य. पित्रो. प्रच्छन्नतया देशान्तरं गत्वा नाम राजा आसीत् । तस्मिन् नगरे हरिदत्तनामा भागीरथीतीरे तपः कृतवान् । श्रेष्ठी। तस्य भार्या शृङ्गारसुन्दरी नाम । तत्पुत्रः एकदा स तपस्वी गङ्गातीरे जपार्थम् उपविष्ट: मदनविनोदः । तस्य पत्नी पद्मावती । सा आसीत् । तस्मिन् काले कयाचन वलाकया सोमदत्तश्रेष्ठिन. कन्या। उड्डीयमानया तदङ्गे पुरीषोत्सर्गः कृतः । तेन क्रुद्ध. तपस्वी यावत् ऊर्ध्वम् अपश्यत् तावत् मदनविनोद नितान्तं विषयासक्त कुपुत्रः क्रोधाग्निना भस्मीभूता वलाका भूमौ अपतत् । तद् पितु शिक्षा न शृणोति । तस्य द्यूत-मद्य-मृगयादिषु अतीव आसक्ति.। कुमार्गचारिणं त कुपुत्र दृष्ट्वा दृष्ट्वा दुःखितमनाः स नारायणद्विजगृहं भिक्षार्थम् अगच्छत् । तत्र स्वामिसेवा कुर्वत्याः ब्राह्मण्या: तत्तात हरिदत्त भृश दुखितः । भिक्षादाने विलम्बम् आलक्ष्य देवशर्मा पुन त हरिदत्त कुपुत्रदुःखेन पीडितं विमृश्य कुपितः । तदा ब्राह्मणी ताम् अवदत् - 'नाह त्रिविक्रमो नाम तस्य सखा कश्चन द्विजः स्वगृहात् वलाकेव तव कोपास्पदम् ।' एतत् श्रुत्वा नीतिनिपुणम् एक शुकं तम् उपनीय अवदत् मदनविनोदः भीतः विस्मितश्च । 'सखे हरिदत्त । त्वमेनं शुकं पुत्रवत् परिपालय । अथ तया प्रेषितः स धर्मव्याधपाश्र्वं वाराणसीम् एतस्य पालनेन तव दुखं दूरीभविष्यति ।' अगच्छत् । तत्र रक्ताक्तहस्तम्, यमप्रतिमम्, मांस- हरिदत्त त शुकं गृहीत्वा पुत्राय समार्पयत् । विक्रयं विदधानं तं विलोक्य तत्पुरतः स्थितः। व्याधेन मदनविनोदेन स्वर्णपिञ्जरे स्थापितः स्वागतप्रश्नपूर्वं स्वगृह नीत्वा, सभक्तिकं निजपितरौ परिपोषितश्च । भोजयित्वा पश्चात् तस्मै भोजनं दत्तम् । ततः स अथैकदा रहसि शुक. मदनम् अवदत् व्याधं ज्ञानकारणम् अपृच्छत् कथं सती ज्ञातवती कथ च त्वं ज्ञातवान् इति । पित्रोस्ते दुखिनोर्दु.खात् पतत्यश्रुचयो यदि । तेन पापेन ते वत्स पतनं देवशर्मवत् ।। पितृभर्तृशुश्रूषणम् एव कारणम् । निजपितरौ परित्यज्य भ्रमन् त्व मादृशां न सम्भाषणार्हः, परम् हे वत्स । यदि दुःखिनोः तव पित्रो दुखात् अतिथिं मत्वा जल्पितः । अश्रुचयः पतति तर्हि तेन पापेन तव पतनं एवम् उक्तः स ब्राह्मणो विनयपरं व्याधं देवशर्मवत् भवेत् । 'कुतोऽहम् असम्भाष्य.' इति अपृच्छत् । मदनविनोदः अपृच्छत् कथम् एतत् शुकः कथयति । अस्ति पञ्चपुरं नाम न पूजयन्ति ये पूज्यान् मान्यान् न मानयन्ति ये । नगरम् । तत्र सत्यशर्मा नाम ब्राह्मणः । तद्भार्या जीवन्ति निन्द्यमानास्ते मृताः स्वर्ग न यान्ति च ॥ धर्मशीलानाम्नी । पुत्रस्तु देवशर्मा । अथ व्याधेन बोधितः स निजगृहं प्रत्यगच्छत् । स हे सखे । व्याधेन उक्तम् मम तस्याश्च ज्ञाने ? non- तेन उक्तम् सः ·लोकसस्कृतम् ३१ " तत्र स पित्रोः शुश्रूषणेन इह कीर्तिमान् अभवत् तस्मात् त्व स्वकुलोद्भव वणिग्धर्म स्मर परतश्च कीतिभाजनम् । पित्रोश्च विनयपर. भव । [इय कथा 'सस्कृतप्रवेशः' इति पुस्तके वर्तते । तत्र इय 'शुकसप्तति' इतिनामक- पुस्तकात् उद्धृता इति उल्लिखितम् । भाषादृष्ट्या किञ्चित् परिवर्त्य अत्र अस्माभि इयं प्रकाशिता। -स.] श्रेष्ठी-महाधनिक । तत्तात -तस्य पिता। विमृश्य-चिन्तयित्वा, विचार्य । तम् उपनीय-तस्य पावं नीत्वा। रहसि - एकान्ते । पित्रो. प्रच्छन्नतया-पितर मातर च अकथयित्वा गुप्तरूपेण । बकजातीया लघुपक्षिणी। पुरीषोत्सर्ग. -- मलत्याग । यमप्रतिमम् - यमसदृशम् । विदधानम् - कुर्वन्तम् । विलोक्य - दृष्ट्वा । असम्भाष्य सम्भाषणार्थम् अयोग्य' । इह ---- इहलोके । परलोके च । विनयपर -विनयपरायण, विनयी। वलाका - - परतश्च - महामाये महामाये ! को नु भणतु महिमानम् ! विनतजनानां हरसि विपत्ति अभय वितरसि करकमलाभ्यां दृप्तानामभिमानम् !! नयनाभ्यां वरदानम् !! यमपि निजीकुरुषे करुणामयि वदन शशी दृशौ मार्तण्ड त विदधासि वदान्यम् ।। दिग्वलय परिधानम् ! त्वमसि जननि । धनजनसुखदात्री क्रोधोऽग्निः स्मितमपि नवकुसुमं निखिलसमृद्धिनिधानम् ! करुणा खगकुलगानम् !! पालय पोषय हासय वर्धय पदजलमुदधिरासनं धरणी प्रेरय काव्यललामम् !! गगनं नीलवितानम् ।। अभिराज डॉ. राजेन्द्रमिश्र प्रकाशिता आलापमाला श्रीमातुः कविना स्वर्गत-पूजालाल-महोदयेन रचिते अस्मिन् पुस्तके बहूनि शिशुगीतानि, व्याख्यासहित-सुभाषितानि सप्तत्रिंशत् आलापाश्च सन्ति । पृष्ठानि ११७, मूल्यम् रू. १३.००, प्रेषाव्ययः पृथक् देय. । प्राप्तिस्थानम् - SABDA, Pondicherry-605 002 ·गीतायाः भूमिका मम हृदय असह्य कर्तव्यं तेषामर्थे त्व - स मृत्योः असत्यता जाते: कल्याणम् अकल्याणं च कथं भवति इति अर्जुनस्य वचन श्रुत्वा श्रीकृष्णस्य मुखे प्रतिपादयितु चेष्टसे । किन्तु यथार्थज्ञानस्य परिचयः हास्यभाव प्राकाशत, तद् हास्य रङ्गमयं तव वचने न प्राप्यते, अपि तु तव प्रत्येक वचन प्रसन्नतापूर्ण च । अर्जुनस्य भ्रमे मानवजाते: घोराऽज्ञानतापूर्णम् । स्पष्टं वद - पुरातनभ्रमम् अभिज्ञाय अन्तर्यामी अहसत् - स दुर्बलम्, शोककातरम्, बुद्धिः कर्तव्यपराङमुखी । भ्रम श्रीकृष्णस्य मायाप्रसूत । जगति अशुभम्, ज्ञानिनः भाषया अज्ञवत् तक कृत्वा स्वदुर्बलतायाः दुख दुर्बलता च भोगसयमाभ्यां नाशयितु स मानव समर्थनं निष्प्रयोजनम् । शोक. मनुष्यमात्रस्य हृदये मायावशम् अकरोत् । प्राणस्य ममता, मरणस्य उत्पद्यते, मनुष्यमात्रस्य मरणं विच्छेदश्च अतीव भयम्, सुखदु.खयोः अधीनत्वम्, प्रियाप्रियबोध भयङ्कर, जीवन महामूल्यम्, शोकः इत्यादि अज्ञानम् अर्जुनस्य वचने प्रकाशितम् । च कठोरम् । प्रत्येक मनुष्यः स्वार्थसिद्धि मधुरां एतत् मानवबुद्धे. दूरीकृत्य जगत् अशुभात् मत्वा हर्ष करोति, दुखं करोति, हसति, क्रन्दति, मोचनीयम् । तस्य शुभकार्यस्य अनुकूलाम् अवस्था किन्तु एता: वृत्तय. ज्ञानप्रसूता इति कोऽपि न स्रष्टु श्रीकृष्ण अवातरत्, गीतां प्रकाशयितुं वदति । येषामर्थे शोकः नावश्यक', प्रवृत्त । किन्तु प्रथमम् अर्जुनस्य मनसि यः भ्रमः शोकं करोषि । ज्ञानी कस्याप्यर्थे शोक न करोति उत्पन्न. स भोगेन नाशयितव्यः । अर्जुन. श्रीकृष्णस्य न मृतस्य अर्थे, न जीवितस्य अर्थे । मानवजाते: प्रतिनिधिः, तस्मै गीता एतत् जानाति - मरण नास्ति, विच्छेदः नास्ति, प्रकाशयितव्या; स श्रेष्ठपात्रम् । किन्तु मानवजाति. दुख नास्ति; वयम् अमराः, वयं चिरकालम् अधुनापि गीतायाः अर्थ ग्रहीतु न योग्या, अर्जुनोऽपि एकत्वापन्नाः, वयम् आनन्दस्य पुत्रा, अमृतस्य पुत्राः; सम्पूर्णम् अर्थं ग्रहीतु न पारितवान् । यः शोकः, अस्या पृथिव्यां जीवनमरणाभ्या सह, सुखदु खाभ्या यत् दु खम्, यत् कातरत्व तस्य मनसि उत्पन्नम्, सह चोरलुक्किकाखेलां कर्तुम् आगताः, वय प्रकृतेः तस्य सम्पूर्णभोगं मानवजातिः कलियुगे कुर्वती विशालनाट्यगृहे हासक्रन्दनयोः अभिनयं कुर्मः, आस्ते । विस्तधर्म. प्रेम्ण', बौद्धधर्मः दयाया:, शत्रोः मित्रस्य च वेशं धारयित्वा युद्धस्य शान्तेश्च, इस्लाम्धर्मः शक्तेः प्रवर्तनेन तं दुःखभोगं प्रेम्णः कलहस्य च रसम् आस्वादयामः । वय लघूकृतवन्तः । अद्य कलियुगान्तर्गतस्य सत्ययुगस्य स्वल्पकालजीविनः, श्वः परश्वः वा देहत्यागं कृत्वा प्रथमखण्डस्य आरम्भः भविष्यति । भगवान् पुनः कुत्र गमिष्यामः इति न जानीमः । अस्माकम् भारताय, कुरुजाते: वंशधरगणाय गीतां प्रदत्तवान् । अस्तित्वम् अनन्तक्रीडायां मुहूर्तमात्रम्, क्षणिकखेला, यदि ते ग्रहीतु धारयितु च समर्थाः भवेयुः तहि कतिचित्क्षणानां भावः वयम् आस्म, वयं भारतस्य जगतश्च मङ्गल सुनिश्चितम् । स्मः, वयं भविष्यामः - वयं सनातनाः, नित्या:, अर्जुन, त्वं पण्डितवत् अनश्वराः । वयं प्रकृतेः ईश्वराः, जीवनमरणयोः पापपुण्यविचारं करोषि, जीवनमरणतत्त्वं व्याख्यासि, कर्तारः भगवतः अशाः, भूत-भवद्-भविष्यताम् - सखा, . श्रीकृष्णः अवदत् - ·लोकसस्कृतम् उत्पद्यते, समभावः आत्मनः अधिकारिणः । यथा देहे बाल्यम्, यौवनम्, जरा अनन्तक्रीडा च । एष भोगः द्विविधः, शुद्धः तथैव देहान्तरप्राप्तिः । मरण नाममात्रम्, नाम अशुद्धश्च । शुद्धभोगे सुखदुखे न स्तः, पुरुषस्य श्रुत्वा अस्माकं भय भवति, वयं दुखिताः भवामः । चिरन्तनः, स्वभावसिद्ध धर्म आनन्द एव तिष्ठति । यदि तथ्यम् अवगतं स्यात् तर्हि भयं न भवेत् वयं अशुद्धभोगे सुखदु खे स्त, शीतोष्णे, क्षुत्पिपासे, च दुखिताः न भवेम । यदि वयं बालकस्य हर्षशोको इत्यादीनि द्वन्द्वानि अशुद्धभोगिनं विचलितं यौवनप्राप्ति मरणं मत्वा क्रन्दन्त' वदेम, आहा, मम विक्षुब्धं च कुर्वन्ति । कामना अशुद्धताया कारणम्, स प्रियबालकः कुत्र गतः, एष युवकः स बालक. कामिमात्र. अशुद्ध , यः निष्कामः स शुद्धः । कामनया नास्ति, कुत्र मम स स्वर्णचन्द्र , तहि सर्वे अस्माकं राग. द्वेषश्च रागद्वेषवशीभूत. पुरुषः व्यवहार हास्यकरं घोराऽज्ञानप्रसूत वदेयुः; यतो हि, विषयेषु आसक्तः भवति । आसक्ते. फल बन्धनम् । एषा अवस्थान्तरप्राप्तिः प्रकृते: नियम , बालकदेहे पुरुषः विचलितः, विक्षुब्ध , कि बहुना, व्यथित., युवकदेहे च एक एव पुरुषः बाह्यपरिवर्तनम् अतीतः यन्त्रणाक्लिष्ट' सन्नपि आसक्तेः अभ्यासदोषात् स्थिरभावेन तिष्ठति । साधारणजनस्य मरणे भयं स्वस्य क्षोभस्य, व्यथायाः यन्त्रणायाः वा कारणं दुखं च दृष्ट्वा तस्य व्यवहारः तद्वदेव हास्यकरः, परिहर्तुं न शक्नोति । घोराऽज्ञानप्रसूतः इति ज्ञानी मन्यते, यतो हि देहान्तरप्रान्ति. प्रकृते: नियमः । स्थूलदेहे सूक्ष्मदेहे श्रीकृष्णः प्रथमम् नित्यतां च एक एव पुरुषः बाह्यपरिवर्तनम् अतीतः वर्णयित्वा परम् अज्ञानबन्धनस्य शिथिलीकरणोपायं स्थिरभावेन तिष्ठति । वयम् अमृतस्य पुत्राः, कः प्रदर्शितवान् । मात्रा. अर्थात् विषयस्य नानाविधाः म्रियते, क. मारयति, मृत्युः अस्मान् स्पष्टुं न स्पर्शा., सुखम्, दुःखम् इत्यादीनि द्वन्द्वकारणानि । शक्नोति, - मृत्युः निःसारध्वनिमात्रम्, मृत्युः एते स्पर्शा. अनित्याः, तेषाम् आरम्भोऽस्ति, भ्रमः, मृत्यु नास्ति। अन्तोऽप्यस्ति । एते अनित्या: इति हेतो: आसक्तिः त्यक्तव्या । यदि कश्चित् अनित्यवस्तुनि आसक्तः पुरुषः अचलः, प्रकृतिः चलनशीला। चलनशील- भवति, तस्य आगमने हृष्टः, नाशे अभावे वा प्रकृतौ पुरुषः अवस्थितः । प्रकृतिस्थ. पुरुषः दुखितः व्यथितश्च भवति, सा अवस्था अज्ञानं पञ्चेन्द्रियैः यत् पश्यति, यत् शृणोति, यत् कथ्यते । अज्ञानेन अनश्वरस्य आत्मनः सनातनभावः जिघ्रति, आस्वादयति, स्पृशति तस्य भोगार्थ स सततानन्दश्च आच्छन्न भवति, वयं केवलं प्रकृतिम् आश्रयते । वय रूप पश्यामः, शब्द शृण्मः, क्षणस्थायिना भावेन वस्तुना च मत्ताः तिष्ठामः, गन्धं जिघ्रामः, रसम् आस्वादयामः, स्पर्शम् तस्य नाशजनितदुःखेन शोकसागरे निमग्नाः भवाम. । अनुभवामः । शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्ध इत्थम् अभिभूत. न सन् यः विषयस्य स्पर्शान् सोढुं एतानि पञ्च तन्मात्राणि इन्द्रियभोगस्य विषया. । शक्नोति यद्वा यः द्वन्द्वानि अनुभूयापि सुखदु खयो., षष्ठेन्द्रियस्य मनस. विशेषविषयः सस्कारः । बुद्धेः शीतोष्णयोः, प्रियाप्रिययोः, मङ्गलामङ्गलयोः, विषयः चिन्तनम्। पञ्च तन्मात्राणि, संस्कारं चिन्तनं सिद्धयसिद्धयो. हर्षशोको न अनुभूय समभावेन, च अनुभवितुं भोक्तुं च पुरुषप्रकृत्योः परस्परसम्भोगः प्रफुल्लचित्तेन, हास्यमुखेन तानि ग्रहीतुं शक्नोति, स मात्रा - ·३४ लोकसस्कृतम् . बन्धोः दु.खम्, पुरुष. रागद्वेषाभ्यां विमुक्त. भवति, अज्ञानस्य निग्रह कि करिष्यति ? प्राणिनः स्वस्वप्रकृतिम् बन्धनं छित्त्वा सनातनं भावम् आनन्द च अनुभवितु अनुसरन्ति, निग्रहेण कि प्रयोजनम् ? दु खनिग्रहेण शक्नोति अमृतत्वाय कल्पते। मानवस्य हृदय शुष्कम्, कठोरम्, प्रेमशून्य भवति । दुखेन अश्रुपात न करिष्यामि, यन्त्रणाबोध न समतायाः गुणः स्वीकरिष्यामि, “एतत् किमपि नास्ति" इति मत्वा समता गीतायाः प्रथमशिक्षा । समता एवं नीरव सहिष्ये, पत्न्या दु खम्, सन्तानस्य दुखम्, गीतोक्त-साधनायाः प्रतिष्ठा । ग्रीनिवासी जाते: स्टोइक्सम्प्रदाय भारतात् इमा समताया: शिक्षा दु खम् अविचलितचित्तेन द्रक्ष्यामि-एष भाव बलदृप्तस्य असुरस्य तपस्या । लब्ध्वा यूरोपे समतावादस्य प्रचार कृतवान् । तस्य महत्त्वम् अस्ति, मानवस्य उन्नतिसाधने ग्रीक्दार्शनिकः एपिकुरस् श्रीकृष्ण-प्रचारित-शिक्षाया आवश्यकतापि अस्ति, किन्तु एष दु खजयस्य यथार्थः अन्यदिशाम् आश्रित्य शान्तभोगस्य शिक्षाम्, उपाय. नास्ति, अन्तिमा चरमा वा शिक्षा नास्ति । Epicureanism अथवा भोगवादं प्रचारितवान् । दुःखजयस्य यथार्थ उपायः ज्ञानम्, शान्ति., समतावादः, भोगवादः इति एतत् मतद्वयं समता । शान्तभावेन सुखदु खयो ग्रहणम् एव प्राचीनयूरोपे श्रेष्ठनैतिकमतम् इति मन्यते स्म, यथार्थः पन्थाः । प्राणे सुखदु खयो सञ्चार न आधुनिके यूरोपेऽपि तत् नवरूप धृत्वा धारयितव्यः, बुद्धि. अविचलिता स्थापनीया । Puritanism, Paganism gfa चिरद्वन्द्वस्य समतायाः स्थानं बुद्धिः, न चित्तं न वा प्राण । सृष्टिम् अकरोत् । किन्तु गीतोक्तसाधनायां बुद्धेः समतायां चित्तं प्राणश्च स्वतः समतायुक्ते समतावाद., शान्त शुद्ध वा भोगः समानः एव । भवत', अथ च प्रेम इत्यादय. प्रकृतिजाता प्रवृत्तयः समता कारणम्, शुद्धभोगः कार्यम् । न शुष्यन्ति, मनुष्यः प्रस्तरः न भवति, जड., आसक्तिः नश्यति, रागद्वेषौ प्रशाम्यतः । आसक्ते. निष्प्राणः न भवति । प्रकृति यान्ति भूतानि- नाशेन, रागद्वेषयो. प्रशमनेन शुद्धता जायते । प्रेम इत्यादय. प्रकृतेः चिरन्तनप्रवृत्तयः, ताभ्य. शुद्धपुरुषस्य भोगः कामनाशून्यः, आसक्तिरहितः, परित्राणस्य एक एव उपायः परब्रह्मणि लयः । अत एव च शुद्धः । एष तावत् समतायाः गुणः यत् प्रकृती स्थित्वा प्रकृतिवर्जनम् असम्भवम् । यदि समतया सह आसक्तिः रागद्वेषौ च एकस्मिन् आधारे कोमलतां परित्यजेम तर्हि कठोरता हृदयम् स्थातु न शक्नुवन्ति । समता हि शुद्धे बीजम् । अभिभविष्यति, - बाह्यतः दुखस्य स्पन्दनं दुःखजयः निषेधाम: चेत् दु खम् अन्तरे राशीभूय स्थास्यति ग्रीस्देशस्य स्टोइक्सम्प्रदायस्य जनाः दुःख- अलक्षितरूपेण च प्राणं शोषयिष्यति । ईदृशि जयस्य यथार्थम् उपायं न अवगतवन्तः । एष तेषां कृच्छ्रसाधनायाम् उन्नतेः सम्भावना नास्ति । प्रमाद: आसीत् । ते दुख निगृह्य, निगूह्य, तपस्यया शक्ति जायते नाम । किन्तु अस्मिन् दमयित्वा दुःखजयम्य चेष्टां कृतवन्तः । किन्तु जन्मनि यत् निगूहितं तत् परजन्मनि सर्वान् रोधान् गीतायाम् अन्यत्र वर्णितम् प्रकृति यान्ति भूतानि भङक्त्वा द्विगुणवेगेन उद्भविष्यति । (श्रीअरविन्दस्य 'मूलबङ्गलारचनावलि'तः अनूदित. अयं विषय.। - स०) समतया - ·(मन्ये उपनिषत्पीयूषम् केनोपनिषद् (पूर्वतोऽनुवृत्ता) द्वितीयः खण्डः अहम् एतद् न मन्ये यद् अह तद् ब्रह्म सम्यग् यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि जानामि । तथापि अहं जानामि यत् तद् मम नूनं त्व वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । अज्ञातं नास्ति । अस्मासु य इदं जानाति स तद् यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु ब्रह्म जानाति । स जानाति यत् तद् ब्रह्म तस्य मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥ अज्ञातं नास्ति। (यदि [ब्रह्म] सुवेद इति मन्यसे) यदि त्वं यस्यामत तस्य मतं मत यस्य न वेद सः । मन्यसे यद् अह ब्रह्म सम्यग् जानामि, तर्हि (त्वं नूनं अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥ ब्रह्मणः रूप दभ्रम् एव अपि वेत्थ) सत्यमेव त्वं (यस्य अमतम्) यस्य तद् ब्रह्म चिन्तनक्रियया तस्य रूपम् अत्यल्पं जानासि । (अस्य यत् त्वम्) गृहीतं न अभवत् (तस्य मतम्) स तद् जानाति । तस्य तद् रूपं यत् त्वमसि, (अस्य यद् देवेषु) तस्य (यस्य मतम्) यस्य तत् चिन्तनक्रियया गृहीतम् तद् रूपं यद् देवानामस्ति, (अथ नु ते मीमांस्यम् अभवत् (स न वेद) स तद् न जानाति । (विजानताम् एव) तस्य त्वया मीमांसा कर्तव्या । अविज्ञातम्) ये तस्य विवेचनं कुर्वन्ति तेषां विदितम् ) अधुना अह तद् ज्ञात मन्ये । विवेचनस्य तद् अविज्ञातम्, (अविजानताम्) ये यदि त्व मन्यसे यद् अह ब्रह्म सम्यग् जानामि तस्य विवेचनार्थं न यतन्ते तेषा (विज्ञातम्) तद् तर्हि सत्यमेव त्वं तस्य रूपम् अत्यल्पं जानासि । विज्ञातम् । तस्य तद् रूपं यत् त्वमसि, तस्य तद् रूपं यद् यो ब्रवीति यत् तद् ब्रह्म मम चिन्तनेन गृहीत देवानामस्ति, तस्य त्वया मीमांसा कर्तव्या। न अभवत्, स तद् जानाति । य कथयति यद् ब्रह्म मीमांसा कृत्वा शिष्यः ब्रवीति अधुना अहं मम चिन्तनेन गृहीतम् अभूत्, स तद् न जानाति । ये तस्य विवेचनं कुर्वन्ति तेषा विवेचनस्य तद् अविज्ञातम्, ये तस्य विवेचनार्थं न यतन्ते तेषां नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥ तद् विज्ञातम् । (सुवेद इति अहं न मन्ये) अहम् एतद् न मन्ये प्रतिबोधविदितं मतममृतत्व हि विन्दते । यदहं तत् सम्यग् जानामि (नो न वेद इति वेद च) आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥ तथापि अहं जानामि यत् तद् मम अज्ञातं नास्ति । (प्रतिबोधविदितम्) यदा तत् प्रतिबिम्बक- (नः यः तद् वेद) अस्मासु यः इद जानाति स' बोधेन मनुष्यस्य ज्ञातं भवति तदा तस्य (मतम्) (तद् वेद) तद् ब्रह्म जानाति। (नो न वेद इति विचारात्मकं ब्रह्मज्ञानं प्राप्तं भवति, (अमृतत्वं हि वेद च) स जानाति यत् तद् ब्रह्म तस्य अज्ञातं विन्दते) यतो हि सः अमृतत्वम् अधिगच्छति । (आत्मना वीर्य विन्दते) आत्मना मनुष्यः उपलब्धये . - तद् ज्ञात मन्ये। नास्ति ।

·लोकसंस्कृतम् . .. सामर्थ्यं लभते, (विद्यया अमृत विन्दते) ज्ञानेन प्राप्नोत् । (तस्य ह ब्रह्मण विजये देवा. अमहीयन्त) स अमरताम् अधिगच्छति । ब्रह्मणः तस्मिन् विजये देवा महिमान्विता अभवन् । यदा तत् प्रतिबिम्बकबोधेन मनुष्यस्य ज्ञातं (ते ऐक्षन्त अस्माकम् एव अय विजय अस्माकम् भवति तदा तस्य विचारात्मकं ब्रह्मज्ञान प्राप्त एव अयं महिमा इति) ते अपश्यन् – “अयम् भवति, यतो हि सोऽमृतत्वम् अधिगच्छति । आत्मना अस्माकम् एव विजय., अयम् अस्माकम् एव मनुष्य' उपलब्धये सामर्थ्यं लभते, ज्ञानेन सः महिमा ।" अमरताम् अधिगच्छति । ब्रह्म देवेभ्यः विजयं प्राप्नोत् । ब्रह्मणः तस्मिन् विजये देवा महिमान्विता अभवन् । ते अपश्यन्- इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति अयम् अस्माकम् एव विजयः, अयम् अस्माकम् एव न चेदिहावेदीन्महती विनष्टि: । महिमा इति । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।।५।। तबैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥२॥ (इह चेद् अवेदीत्) यदि मनुष्यः अत्र तद् ज्ञानं प्राप्नोति (अथ सत्यम् अस्ति) तदा तु स (तद् ह एषां विजज्ञौ) तेषाम् अय विचार. वस्तुतः अस्तित्वयुक्त'; (इह चेद् न अवेदीत्) यदि तस्य ब्रह्मणः ज्ञातोऽभवत् ; (तेभ्य. ह प्रादुर्बभूव) सः अत्र ज्ञानं प्राप्तु न शक्नोति तर्हि (महती तत् तेषां समक्ष प्रकटमभवत् । (किम् इदं यक्षम् विनष्टि:) तस्य महान् विनाशोऽस्ति । (धीरा' इति तद् न व्यजानत) ते ज्ञातुं न अशक्नुवन् यत् भूतेषु भूतेषु विचित्य) ज्ञानिनः भूतमात्रे विवेकेन किम् इदं यक्षम्, कोऽय शक्तिशाली देव इति । तद् ब्रह्म जानन्ति, (अस्मात् लोकात् प्रेत्य) ते तेषाम् अयं विचार. तस्य ब्रह्मण ज्ञातोऽभवत् । अस्मात् लोकात् प्रयाण कृत्वा (अमृताः भवन्ति) तत् तेषा समक्षं प्रकटम् अभवत् । अमरा जायन्ते। अशक्नुवन् यत् किम् इदं यक्षम्, कोऽयं शक्तिशाली यदि मनुष्यः अत्र तद् ज्ञानं प्राप्नोति तदा तु देव इति । स सत्यमेव सत्स्वरूपः; यदि सः अत्र ज्ञान प्राप्तुं तेऽग्निमब्रुवन् जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्ष- न शक्नोति तर्हि तस्य महान् विनाशः । ज्ञानिनः मिति तथेति ॥३॥ भूतमात्रे विवेकेन तद् ब्रह्म जानन्ति । ते अस्मात् लोकात् प्रयाणं कृत्वा अमरा जायन्ते । (ते अग्निम्) (अब्रुवन्) अवदन्, (जातवेदः एतद् विजानीहि) “हे जातवेदः ! सर्वेषाम् उत्पन्न- तृतीयः खण्डः पदार्थानां ज्ञातः ! अस्य ज्ञान प्राप्नुहि, (किम् ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो एतद् यक्षम् इति) कोऽयं शक्तिशाली देवः" इति ? विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं सोऽब्रवीत् --- (तथा इति) “तथास्तु” इति । विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥१॥ ते अग्निम् अवदन् - "हे जातवेदः, "हे जातवेदः, सर्वेषाम् (ब्रह्म ह देवेभ्यः विजिग्ये) ब्रह्म देवेभ्यः विजयं उत्पन्नपदार्थानां ज्ञातः अस्य ज्ञान प्राप्नुहि, ते ज्ञातु न -- ·लोकसंस्कृतम् - - । . ज्ञाता। कोऽयं शक्तिशाली देवः" इति । सोऽब्रवीत् - प्रति पूर्णवेगेन अगच्छत् [किन्तु] (तद् दग्धु न "तथास्तु” इति । शशाक) स तद् ज्वालयितु न अशकत् । (सः ततः एव निववृते) स तत्र एव विरतः, तत एव तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यग्निर्वा निवृत्तश्च । (एतद् विज्ञातु न अशकम् यद् एतद् अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ।।४।। यक्षम् इति) “अहं ज्ञातुं न अशकम् यत् कोऽयं (तद् अभ्यद्रवत्) अग्निः तत् प्रति तीव्रवेगेन शक्तिशाली देवः इति ।' अगच्छत्; ( (तम् अभ्यवदत् -क: असि इति) ब्रह्म तस्य सम्मुखं तृणम् अस्थापयत् अवदच्च ब्रह्म तम् अपृच्छत् -- “त्वं कोऽसि ?" (अहं वै - "एतद् ज्वालय" । सः तत् प्रति पूर्णवेगेन अग्निः अस्मि इति अब्रवीत्) सः अब्रवीत् अगच्छत् किन्तु तद् ज्वालयितुं न अशकत् । स तत्र अहं अग्निरस्मि, (अहं वै जातवेदाः अस्मि इति) एव विरतः ततः प्रतिनिवृत्तश्च । सः अवदत् । अहं सर्वेषामपि उत्पन्नपदार्थानां ज्ञाता। अहं ज्ञातुं न अशकं यत् कोऽयं शक्तिशाली देवः इति । अग्नि. तत् प्रति तीव्रवेगेन अगच्छत् । ब्रह्म अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि किमेतद् तम् अपृच्छत् - "त्वं कोऽसि ?" सः अब्रवीत् - यक्षमिति तथेति ॥७॥ अहम् अग्निरस्मि, अहं सर्वेषामपि उत्पन्नपदार्थानां (अथ वायुम् अब्रुवन्) तदा ते वायुमवदन्, (वायो एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम् इति) तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं "हे वायो ! किम् इदं शक्तिशालि यक्षम् इति यदिदं पृथिव्यामिति ॥५॥ ज्ञानं प्राप्नुहि ।" सः अब्रवीत् - (तथा इति) (तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति) "ईदृशे "तथास्तु" इति । त्वयि का शक्तिः ?" (इदं सर्वम् अपि दहेयम्) तदा ते वायुमवदन् -हे वायो ! किम् इदं इदं सर्वमपि अहं दग्धुं शक्नोमि (यद् इदं शक्तिशालि यक्षम् इति ज्ञानं प्राप्नुहि । सोऽब्रवीत् पृथिव्याम् इति) इदं सर्वमपि यद् अस्मिन् तथास्तु इति । भूतलेऽस्ति । तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् कोऽसीति वायु "ईदृशे त्वयि का शक्तिः ?" "इदं सर्वमपि अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥८॥ अहं दग्धुं शक्नोमि यद् अस्मिन् भूतलेऽस्ति ।" (तद् अभ्यद्रवत्) स तत् प्रति तीव्रवेगेन तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन अगच्छत् । (तम् अभ्यवदत् कः असि इति) तत् तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं तम् अपृच्छत् कोऽसि इति ? ( वायुः विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥६॥ अस्मि इति अब्रवीत्) सः अवदत् - अहं खलु (तस्मै तृणं निदधौ एतद् दह इति) ब्रह्म तस्य वायुः अस्मि इति, (अहं वै मातरिश्वा अस्मि इति) सम्मुखं तृणम् अस्थापयत् [अवदच्च] "एतद् अह खलु मातरिश्वा अस्मि, सोऽस्मि यः वस्तूनां ज्वालय" । (सर्वजवेन तद् उपप्रेयाय) सः तत् मातरि परिव्याप्तः इति । - (अहं वै - 6 ·३८ लोकसंस्कृतम् - "अहं तद् - " - - स तत् प्रति तीव्रवेगेन अगच्छत् । तत् तम् विरतः, तत एव प्रतिनिवृत्य अवदच्च अपृच्छत् - कोऽसि इति ? सः अवदत् -- "अहं ज्ञातुं न अशकं यद् एतद् शक्तिशालि यक्षम् इति ।" खलु वायुः अस्मि इति, अहं खलु मातरिश्वा अस्मि, अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति सोऽस्मि य वस्तूनां मातरि परिव्याप्त इति ।" तथेति तदभ्यद्रवत् तस्मात्तिरोदधे ॥११॥ तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय अथ इन्द्रम् अब्रुवन्) तदा ते इन्द्रम् अवदन्, यदिदं पृथिव्यामिति ॥९॥ (मघवन्, एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम् इति) (तस्मिन् त्वयि कि वीर्यम् इति ?) एतादृशे "हे मघवन्, हे ऐश्वर्यस्वामिन्, कोऽय शक्तिशाली त्वयि का शक्तिः इति ? [सः अब्रवीत्] - (इदं देवः इति ज्ञानं प्राप्नुहि ।” [सोऽब्रवीत्] (तथा सर्वम् आददीय) एतत् सर्वम् अहम् उड्डाय्य नेतु इति) “तथास्तु” इति । (तद् अभ्यद्रवत्) स तत् शक्नोमि, (यद् इद पृथिव्याम् इति) यत्किमपि प्रति तीव्रवेगेन अगच्छत् । (तस्मात् तिरोदधे) अस्मिन् भूतले अस्ति तत्सर्वम् । तत् तस्मात् तिरोहितम् । एतादृशे त्वयि का शक्तिरस्ति ? सः अब्रवीत् तदा ते इन्द्रमवदन् - "हे मघवन्, ऐश्वर्याणां एतत् सर्वम् अहम् उड्डाय्य नेतुं शक्नोमि, · स्वामिन्, कोऽयं शक्तिशाली देवः इति ज्ञानं यत्किमपि अस्मिन् भूतलेऽस्ति तत्सर्वम् । प्राप्नुहि ।” सोऽब्रवीत् -"तथास्तु" इति । स तत् प्रति तीव्रवेगेन अगच्छत् तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय तत् तस्मात् सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते तिरोहितम् । नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥१०॥ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभ- (तस्मै तृणं निदधौ) तत् तस्य सम्मुखे तृणं मानामुमा हैमवतीं तां होवाच किमेतद्यक्ष- स्थापयामास [अवदच्च] (एतद् आदत्स्व इति) मिति ॥१२॥ इदम् उड्डायय इति । (सर्वजवेन तद् उपप्रेयाय) (तस्मिन् एव आकाशे) (सः बहुशोभमानां स पूर्णवेगेन तत् प्रति अगच्छत् [किन्तु] (तद् स्त्रियम्, हैमवतीम् उमाम् आजगाम) सः अनेकरूपैः आदातुं न शशाक) स तद् उड्डाययितुं न अशकत् । उद्भासमाना दिव्यां स्त्रियम्, हिमवतः पुत्रीम् उमाम् (सः ततः एव निववृते) स तत्रैव विरतः, तत एव उपगतः। (तां ह उवाच किम् एतद् यक्षम् इति) प्रतिनिवृत्तः [अबव्रीत् च] - (एतद् विज्ञातु न स ताम् अपृच्छत्, "अयं शक्तिशाली देवः कः अशकं यद् एतद् यक्षम् इति) अहं तद् ज्ञातुं न आसीत् ?" अशकं यद् एतद् यक्षम् इति । तस्मिन् एव आकाशे सः अनेकरूपैः उद्भासमानां तत् तस्य सम्मुखे तृणं स्थापयामास अवदच्च दिव्यां स्त्रियम्, हिमवतः पुत्रीम् उमाम् उपगतः । इदम् उड्डायय इति । स पूर्णवेगेन तत् प्रति स ताम् अपृच्छत्, "अयं शक्तिशाली देवः कः अगच्छत् किन्तु उड्डाययितु न अशकत् । स तत्रैव आसीत् ?"

·, । - पत्राचारः पूज्य जगन्नाथमहोदय, श्रीमन्मान्यवर पाणिनिप्रिय सस्कृतप्रेमिविद्वन् ! प्रणामः । अद्यावधि अहं स्वीयकार्ये व्यापृतः वन्दे सप्रेम सादरम् । भवता 'काशिका'ग्रन्थे आसम् । तस्मात् इतः पूर्वम् पत्रं प्रेषयितु न द्वे सूत्रे सविवृति (वृत्ति-उदाहरण-प्रत्युदाहरणादि- अशकम् । क्षमा प्रार्थये । लोकसंस्कृतपत्रिकायाः सहितम्) पठनीये बोध्ये च सम्यक् कस्मादपि षष्ठवर्ष-तृतीयाङ्के प्रकाशितः स्वलेखः "संस्कृत- वैयाकरणात् - "अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ शिशुक्रन्द- भाषाप्रचारः" मया दृष्ट: । धन्यवादः । यमसभद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः ।। अष्टा० ४. ३.८७- शोधनार्थम् "Tales of Ramakrishna" ८८॥" लुबाख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलम् इति इति पुस्तकात् संस्कृते अनूदिता कथाः संलग्नाः । वार्तिकम् (४.३.८७ सूत्रान्तर्गतम्) अपि सम्यक् कृपया उचितं शीर्षकं ददातु । अहं कृतज्ञः भविष्यामि। पठनीयं बोध्यञ्च । सिद्धान्तकौमुद्यामपि अनयो: सर्वेभ्यः मित्रेभ्य. मम दीपावलीदिने हार्दिकी सूत्रयो: व्याख्यादिकं पठनीयं मननीयञ्च, विशेषतः, शुभभावना नमस्काराः च निवेदनीयाः । सर्वत्र कुत्सित शरीरं शरीरकं तत्सम्बन्धी शारीरको शान्तिः प्रतिष्ठापिता भवतु । लोकाः समस्ताः जीवात्मा, तमधिकृत्य, प्रस्तुत्य कृतो ग्रन्थः शारीरकीयः," "शारीरकं भाष्यम्" इति सुखिनः भवन्तु । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु । पूज्यायाः श्रीमातुः चरणकमलयोः मम प्रणामाः । त्वभेदोपचारात् । अनेन पत्रेण सह त्रिशतं रूप्यकाणि यदि भवतः पाणिनीये प्रवेशः नास्ति तर्हि धनादेशद्वारा प्रेषयामि । संस्कृतभाषायाः पुनरुत्था- 'रघुवंशः' इति वक्तव्ये 'रघुवंशम्' काव्यनाम, नार्थम् उपयुक्तं स्यात् । कुमारस्य सम्भवः कुमारसम्भवः इति वक्तव्ये वैन्कूवर, कनाडा भवतः प्रियमित्रम् कुमारस्य सम्भवं जन्म अधिकृत्य कृतं नाटकं कुमारसम्भवम् इत्यादि नपुंसकलिङ्गवाचकं ग्रन्थनाम ८.१०.१९९० यथा भवति तथा एव भस्मासुरम् इति नपुंसक- लिङ्गवाचि नाम इति बोध्यम् । आशास्ते कुशली मान्यवर महोदय ! श्रीमान् सर्वात्मना। नवम्बरमासस्य (१९९०) पत्रिका (लोक- १३.१२.९० संस्कृतम्) मयाधीता । तत्र बालनाटिकास्तम्भे शुभाकाक्षी 'भस्मासुरम्' इति नाम्नैकं लघुनाटकं प्रकाशितम् । ननु पुलिङ्गवाचकः 'भस्मासुरः' कथमशुद्धः ? नो चेन्नाटकशब्देनैव संयोज्य लेखनीयमासीत् । मान्याः, जिज्ञासावशादेवं लिखितं मया नान्यथा गृह्णीयुः । सादरं वन्दनानि । मासस्यास्य तृतीये दिनाङ्के अमृतसर सादरं साभिवादनम् अस्माकं निर्देशकः श्रीमान् अजितकुमारमहोदयः ४.१२.९० शुकदेवशर्मा दिवङ्गतः । एतत्सम्बन्धिनी विस्तृता वार्ता एतेन जि. कृष्णन् जगन्नाथः ?

·४० लोकसंस्कृतम् सह योजिता । एषा वार्ता भवतां पत्रिकाया सेवावतिनः सेवाव्रतिनीश्च हिन्दुसमाजस्य कार्ये प्रकाशनीया इति प्रार्थना । नियोजितवान् । सर्वत्रापि प्रख्यातस्य संस्कृत- महतः खेदस्य अयं विषयः यत् हिन्दुसेवा- संभाषणान्दोलनस्य प्रेरकशक्तिः स एव आसीत् । प्रतिष्ठानस्य निर्देशक. श्रीमान् अजितकुमारमहोदयः सर्वेषु विषयेषु निष्कृष्टं चिन्तनम्, गभीरम् ३. १२. ९० दिनाङ्के मध्यरात्रे बेङ्गलूरु-तुमकूरु-मार्गे अध्ययनम् अमोघं कर्तृत्वं च अजितकुमारस्य प्रवृत्ते कार्वाहनापघाते दिवं गतः । श्रीविजयेन्द्र- विशिष्टा: गुणाः । 'अयोग्यः पुरुषो नास्ति नरहरिः, श्रीनरेन्द्र., श्रीगणेशश्चेति त्रय कार्यकर्तार योजकस्तत्र दुर्लभः' इति हि आर्योक्ति' । 'योजक'- तेन सह आसन् । ते अपि तत्स्थले एव प्राणान् पदस्य प्रत्यक्षम् उदाहरणम् आसीत् सः । अत्यजन् । श्रीमत अजितकुमारमहोदयस्य अकालवियोगात् श्रीमान् अजितकुमारमहोदय. राष्ट्रिय- संस्कृतसंस्कृतिप्रेमिणा सर्वेषां हृदयं दुःखपूर्णम् स्वयंसेवकसङ्घस्य विविधाना अस्ति । संस्कृतसेवासक्ताः आसन्, सन्ति भविष्यन्ति संस्थानां मार्गदर्शकश्च सन् समाजसेवायाः विविधेषु च बहव. । किन्तु अजितकुमारसदृशः न जातः, क्षेत्रेषु अनितरसाधारणी सेवां कुर्वन् आसीत् । भवेत् न वा इत्यत्रापि सन्देह. । दशभ्यः वर्षेभ्यः पूर्व तेन “हिन्दुसेवा-प्रतिष्ठानम्” शङ्करपुरम्, बेङ्गलूरु भवदीयः प्रतिष्ठापितम् । प्रतिष्ठानद्वारा सः परस्सहस्रान् ११.१२.९० जनार्दनहेगडे प्रान्तप्रचारकः - भारतस्य देवालयाः सोमनाथमन्दिरम् सोमनाथमन्दिरस्य ध्वंसावशेषाः "कालस्य नूतनतात्पर्यम् अलभत यदा १९५१तमे ख्रिस्ताब्दे आघातान् विध्वंसकारिणाम् आक्रमणानि च बहुशः 'मे'मासस्य एकादशे दिनाङ्के भारतस्य तत्कालीनः सोढ्वा अद्यापि अवतिष्ठन्ते । जीर्णम्, अदृढम्, राष्ट्रपतिः राजेन्द्रप्रसादमहोदयः सोमनाथाय कलुषितम् इदं मन्दिरं सर्दार्पटेलमहोदयेन उत्सृष्टस्य नूतनमन्दिरस्य उद्घाटनम् अकरोत् । विनाशात् रक्षितम् । तस्य पुननिर्माणकर्मणि सः के. एम्. मुन्शीमहोदयः लिखितवान् - आत्मानं न्ययोजयत् । मन्दिररूपेण इदं बहूनि “प्रभासस्थं सोमनाथमन्दिरं परम्परानुसारेण तथा युगानि भारतस्य धार्मिकविश्वासस्य स्मारकम् प्राचीनं यथा इयं सृष्टिः । तत् प्रागैतिहासिकम् ।" आसीत् । अथ इदम् अस्मरणीय-दुर्भाग्यस्य स पुनः निरूपयति- "प्रभासक्षेत्रं परम्परया पवित्र- प्रतीकरूपेण परित्यक्तम् अभवत् । नवयुगस्य स्थानम् आसीत् । पाण्डुपुत्रस्य धर्मस्य कालेऽपि तत् अभ्युदयेन नूतनमन्दिरं ध्वंसावशेषात् अमरपक्षिवत् तथैव अवर्तत । महाभारते तस्य पुनः पुनः उल्लेखः पुनरुत्थितम्" इति के. एम्. मुन्शीमहोदयः १९५०तमे वर्तते। सरस्वतीनद्याः सागरसङ्गमस्थले अवस्थितम् खिस्ताब्दे अलिखत् । तस्येदं वचनं तदा इदं पवित्रस्थानम् अतिप्रसिद्धम् आसीत् ।"

·लोकसंस्कृतम् ४१ अथ भाव- पुनर् विन्दति । सोमः चन्द्रस्य नाम । स दक्षस्य जामाता चेत् देवविग्रहस्य रक्षार्थं वीरगतिम् अभजन्त । आसीत् । एकदा सोमः स्वश्वशुरस्य कमपि निर्देशं किन्तु महमूदः मन्दिरस्य लुण्ठने विनाशे च कृतकार्य. न अपालयत् । तेन क्रुद्ध दक्षः “क्षयं प्राप्नुहि" इति अभवत् । स विग्रहम् अपि व्यनाशयत् । अभ्यशपत् । अचिर तत्र नूतनमन्दिरं निर्मितम् । अनन्तरं तावत्कालं प्रतिरात्रं पूर्णप्रभया उद्भासमानः तत्र पञ्च मन्दिराणि निर्मितानि । पञ्चमं मन्दिरं चन्द्रः क्षेतुम् आरब्धः । किन्तु तस्य पूर्णक्षयात् सुभव्यम् आसीत् । तत् राज्ञः कुमारपालस्य पूर्व देवाः शापनिवर्तनाय दक्षं प्रार्थयन्त । सरस्वती- महाज्ञानिभक्तः भावबृहस्पतिः द्वादशशताब्द्यां नद्याः मुखे उदधौ स्नानं कृत्वा शिवम् आराधय निरमापयत् । इति दक्षः सोमम् आदिशत् । शतं वर्षाणि यावत् मन्दिरमिदं धर्मस्य एव सोम. प्रभासम् आगत्य शिवम् अपूजयत् । संस्कृतेश्च गवेषणाकेन्द्रम् अभूत् । अत एव प्रभासे शिव. सोमनाथनाम्ना प्रसिद्धः । बृहस्पतिना श्रद्धातिशयेन निर्मितस्य विशाल- इदं कथ्यते यत् तत. प्रभृति प्रत्येकस्याम् मन्दिरस्य विनाशाय अल्ला - उद्दीन - खिल्जिः अमावास्यारात्री चन्द्रः प्रभाससमुद्रे स्नानं कर्तुम् त्रयोदशशताब्द्याः अन्तिमभागे स्वसेनापतिम् आयाति । तत्परं स क्रमशः स्वकीयाम् अपहृतश्रियं अलफ्खान्नामानं प्रेषितवान् । जूनागढनृपतिना महीपालेन षष्ठवारं तत् सोमनाथस्य प्रथममन्दिरं खिस्ताब्दात् पूर्वं न मन्दिर पुनर्निर्मितम् । तस्य पुत्रः चतुर्दशशताब्द्याः चेत् तस्य प्रथमशतके निर्मितम् । षट्शतवर्षेभ्यः परं प्रथमार्धे विग्रहस्य प्रतिष्ठापनम् अकरोत् । गुर्जरदेशस्य भागविशेषे चतुर्थ-धारसेनस्य राजत्वकाले पञ्चदशशताब्द्यां गुर्जरदेशस्य युवशासकेन पुरातनमन्दिरस्थाने नूतनमन्दिरं निर्मितम् अभवत् । महमूदबेग्डाभिधानेन तन्मन्दिरम् अधिकृतम्, न तु किन्तु द्वितीयमन्दिरम् अधिककाल न अतिष्ठत् । नाशितम् । तेन विग्रहः स्थानान्तरं नीतः । इदं शत्रूणाम् आक्रमणेन विध्वस्तम् अथवा कतिचिद्-वर्षेभ्यः परं तस्मिन् दुर्बले सजाते विग्रहः प्राकृतिकविपत्तिवशात् निर्माणदोषात् वा नष्टम् आनीय पुनः स्थापितः । इति वयं न जानीमः । किन्तु नवमशताब्द्यां अष्टादशशताब्द्याः प्रारम्भे पुनरेकं जघन्यम् तृतीयवारं निर्मितं मन्दिरम् अधिकं प्रसिद्धम् आक्रमणम् अभवत् । मन्दिरं धूलिसात् कुरु इति अभवत् । औरङ्गजेवः महम्मद् - अंजाम्नामधेयं सेनापति मन्दिरं परितः वातावरण पवित्रं प्रशान्तं च निरदिशत्। अंजाम् स्वकार्य सम्यक् अकरोत् । किन्तु आसीत् । अथ १०२६तमे ख्रिस्ताब्दे जैनुअरि- अष्टादशशताब्द्याः उत्तरार्धे इन्दोरराजमहिष्याः, मासस्य कस्मिन्नपि दिवसे गजनीराजः महमूदः धर्मपरायणायाः अहल्याबाईमहोदयायाः संरक्षणे तत् आक्रमणम् अकरोत् । मन्दिरं तादृशम् अप्रत्याशितम्, पुन. रचितम् । बर्बराक्रमणं तत्रत्यजनैः त्रीणि दिनानि प्रबलतया भारतीयानां हृदयेषु सोमनाथमन्दिरं कियत् प्रतिरुद्धम् । पञ्चाशत्सहस्रं जनाः स्मारकस्य न विशिष्टस्थानम् अभजत् कियच्च तैः तस्य कृते ·४२ लोकसंस्कृतम् भारतस्य अपमानस्य कष्टसहनं कृतम् इति एतत् भारतम् आगताः केवलं धोषणायाः आडम्बरे अपि तु सोमनाथस्य आङग्लजनाः अजानन् । द्वाराणां विषयेऽपि मिथ्योक्तिः वर्तते ।” यतो हि १८४२तमे खिस्ताब्दे एकदा एक एव आङग्लराज्यपाल: स्थानीयस्वार्थस्य समर्थन राष्ट्रपतिः एड्वर्ड एलेन्वरोमहोदयः इमां पृष्ठपोषणं च कृत्वा जनानां प्रीतिभाजनं भवितुम् अचेष्टत । किन्तु अनेके आङग्लप्रशासकाः राज्या विस्मयकरी घोषणाम् अकरोत् - अहल्याबाईमहोदयया निर्मितस्य मन्दिरस्य दुर्गतये "अफ्गानिस्थानं विजित्य अस्माकं विजयिसेना उत्तरदायिनः भवितुम् अर्हन्ति । मन्दिरस्य सोमनाथमन्दिरस्य उद्धारं कृतवती । सुल्तान्- परिचालनार्थं नियुक्तः बडोदाजनपदस्य गाएक्वाड् महमूदस्य हतश्री: समाधिः गजनीध्वंसावशेषान् बहुकालं यावत् मन्दिरसंस्कारकार्यात् निषिद्धः पश्यति । आसीत्। "अन्ततः अष्टशतवर्षाणाम् अथ १९४७तमे ख्रिस्ताब्दे, नॅवम्बरमासे, प्रतिशोधः कृतः । एतावत्कालं भवताम् अपकीर्तः स्वाधीनतालाभात् परं भारतस्य उपप्रधानमन्त्री स्मृतिरूपाणि सोमनाथमन्दिरस्य द्वाराणि भवतां सर्दार-वल्लभभाई-पटेल: सोमनाथमन्दिरं द्रष्टुम् राष्ट्रियगौरवस्य महनीयः अभिलेखः, सिन्धुपारवति- आगतः । तत् संवत् २००४तम-वर्षस्य प्रथमदिनम् राष्ट्रेषु भवतां सामरिकशक्तेः श्रेष्ठतायाः प्रमाणं च आसीत् । मन्दिरस्य सम्मुखे विशालजनसमुदायं सञ्जातानि । संबोधयन् सः अवदत् - "नूतनवर्षस्य अस्मिन् "अयि सिहिन्द्-राज्वाडा-मालवा-गुजरात- पावनदिने सोमनाथमन्दिरस्य पुननिर्माणं भवतु इति राज्यानां राजकुमाराः राजकुमाराः मुख्याधिकारिणश्च ! अस्माभिः निर्णीतम् । भवन्तः सौराष्ट्रवासिनः भवद्भ्यः अस्य सफलयुद्धस्य विजयोपहारं सादरम् यावच्छक्यं साहाय्यं कुर्वन्तु । अस्मिन् पुण्यकार्ये अर्पयामि। भवन्तः पूर्णसम्मानेन सह चन्दनकाष्ठस्य सर्वैः योगदानं कर्तव्यम् ।" द्वाराणि स्व-स्व-प्रदेशद्वारा पुनर्निर्मित-सोमनाथ ऐतिहासिक-ध्वंसावशेषाणां मध्ये सोमनाथस्य मन्दिराय प्रेषयेयुः।” नूतनमन्दिरम् अनश्वरविश्वासम् अभिव्यञ्जता माइकेल् एड्वर्डस् टिप्पणी करोति "न सुस्मितेन विलसति । (श्रीमनोजदास-महोदयस्य Temples of India इति पुस्तकात् आशार्यया अनूदिता इयं कथा ।) परमोच्च प्रभो सत्य नित्य त्वामेव केवलम् । अनुवर्तामहै सत्यम् अनु जीवाम केवलम् ।। ("साम्प्रतिक-सङ्कटात् उद्धारार्थ देशवासिभ्यः श्रीमातृप्रदत्त मन्त्र ।" जून १९७१) ·मनोमन्त्रमणिमाला (विगताङ्कात् अनुवृत्ता) याहि याहि प्रयाहि त्वं याहि याहि प्रयाहि च । (समाहितस्थितयः) स्युः (भवेयुः), मम समाहित- यास्यसि यत्र यत्रापि तत्र द्रक्ष्याम्यहं प्रभुम् ॥२९।। चित्तता भवेत् इति भावः । त्वं याहि, याहि, प्रयाहि, याहि, याहि, प्रयाहि चक्रमेतत् तव ज्ञातमभ्यस्तं च निरन्तरम् । च । त्वं यत्र यत्रापि यास्यसि तत्र अहं प्रभुं सन्ति चक्राणि चान्यानि यानि ज्ञेयानि बान्धव ॥३३॥ द्रक्ष्यामि । एतत् चक्र (चक्रवत् घूर्णनम्) तव ज्ञातं यत्र यत्रापि यायास्त्वं तत्र यास्याम्यहं सह । निरन्तरम् अभ्यस्त च । हे बान्धव | अन्यानि साक्षीभूतः समीक्षिष्ये चेष्टाः सर्वा अहं तव ॥३०॥ चक्राणि च (अपि) सन्ति यानि ज्ञेयानि । त्वं यत्र यत्रापि यायाः (गच्छेः) तत्र अहं सह यत्र यत्र मनो याति तत्रेयात् साक्षिवत् सुधीः । यास्यामि । तव साक्षीभूतः अहं [तव] सर्वा. चेष्टाः तत्र तस्य समाधिः स्यात् तत्र तस्य परात्परम् ॥३४।। समीक्षिष्ये। यत्र यत्र मन. याति (गच्छति, भ्रमति) तत्र यावन्नो विरतं स्यास्त्वं भ्रमेधमरवत् प्रिय । सुधी: (श्रेष्ठप्रज्ञासम्पन्नः) साक्षिवत् (द्रष्टा इव) तावदेव भ्रमिष्यामि त्वया सार्धं हि तात मे ॥३१॥ इयात् (गच्छेत्) । तस्य समाधिः (समाहितावस्था) स्यात्, तत्र तस्य परात्परं स्यात् हे प्रिय ! यावत् त्वं (भ्रमणात्) विरतं (साक्षात्कृतं भवेत्) । नो (न) स्याः (भवेः), भ्रमरवत् भ्रमेः, तावत् यावन्न त्वं भवेद् दृष्टं विश्लिष्टं चानुशीलितम् । एव मे तात ! त्वया साधं हि भ्रमिष्यामि । द्रक्ष्यामि त्वामहं तावत् साक्षीभूतो हि सक्रियम् ॥३५।। वेद्मि चक्र पदे तेऽस्ति भ्रमानान्या गतिस्तव । [हे मनः ! ] यावत् त्वं दृष्टं न भवेः (यावत् तव व्रजेर्यत्र ममापि स्युस्तत्र तत्र समाधयः ॥३२॥ स्वरूपस्य ज्ञानं मम न भवेत्), विश्लिष्टं न भवे: [अहम्] वेद्मि [यत्] ते (तव) पदे चक्रम् (तव विश्लेषणं मया कृतं न भवेत्), अनुशीलितं न चक्रवत् घूर्णनमयी गतिः) अस्ति । भ्रमात् भवेः (तव सम्यक् विवेचनम् अनुष्ठितं न स्यात्) (भ्रमणात्) अन्या गतिः तव नास्ति । त्वं यत्र तावत् अहं साक्षीभूतः सक्रियं त्वां द्रक्ष्यामि हि व्रजेः (गच्छेः) तत्र तत्र ममापि समाधयः (विलोकयिष्यामि एव)। নগ্ন - - जगन्नाथः ·लोकसंस्कृतपत्रिकायाः स्वत्वाधिकारादेः विवरणम् प्रकाशनस्थानम् श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी-६०५ ००२ प्रकाशनकाल. प्रतित्रिमासम् प्रकाशकस्य नाम हरिकान्त सी. पटेल. राष्ट्रियता भारतीय पत्रसङ्केतः श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी-६०५००२ मुद्रकस्य नाम अमियरञ्जन गाङगुलिः राष्ट्रियता भारतीय. पत्रसङ्केत. श्रीअरविन्दाश्रम-मुद्रणालय., पुदुच्चेरी-६०५ ००२ सम्पादकस्य नाम जगन्नाथो वेदालङ्कारः राष्ट्रियता भारतीयः पत्रसङ्केतः श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी-६०५००२ स्वत्वाधिकारिणः नाम श्रीअरविन्दाश्रमन्यास पत्रसङ्केत श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी-६०५ ००२ अहम्, हरिकान्त सी. पटेल., उद्घोषयामि यत् उपरि प्रकाशित विवरणं मज्ज्ञानानुसारेण पूर्णतया सत्यमिति । १५ ५. ९१ हरिकान्त सी. पटेल: संस्कृतस्य शिक्षणार्थ भाषणार्थ च उपयोगि-पुस्तकानि सरलसंस्कृतसरणिः (व्याकरणरटनं विना संस्कृतशिक्षणस्य अभिनवप्रत्यक्षपद्धतिः) पृष्ठानि प्रथमभागस्य १७२, द्वितीयभागस्य २४४ मूल्यम् रू. १५.००, २६.०० संस्कृतं भाषामहै पृष्ठानि १२४+१२ मूल्यम् रू.१०.०० अर्घ्यम् (दश सरसानि नाटकानि) पृष्ठानि ११४ मूल्यम् रू. ७.०० रङ्गमञ्चे संस्कृतम् पृ. १३६ मूल्यम् रू. १०.०० सुलभसंस्कृतम् (तमिळ्-सस्कृतभाषयोः तुलनात्मकम् अध्ययनं प्राथमिकशिक्षणं च) पृ. ७२ रू. ७०० पृ. ६६ रू. १०.०० बालश्लोकाः पृ. ५६+८ रू. ५.०० प्राप्तिस्थानम् - SABDA, Pondicherry-605 002 सत्कथाः