·Boolis available at:
Sri G. R. Josyer & Sons, Mysore (S.I.)
Vidwan Iswara Sastry. Kalmadka P.O.
Puttur. (South Kanara),
S. India.
>

·PREFACE inave great pleasuroiircolointuloy Paralát Iswara Shastry's “Balargaharana" to those who want to pick up Sanskrit Grammar in comparatively less time and with less effort While presenting this difficult subject to the students be bas materially departed from the old traditional method of teaching grammar and bas, for that purpose, adopted, a newer and more suitable sequence of Panini's Sutras, eschewing all that can be avoided and including in the work only that which is absolutely essential for tbo student H18 18 a new system based on personal experience. I recommend this book to the public for trial Suryakantha, Banaras MA, D Litt (pb)D Phil (oron) Hindu University. Officier d' Academic Francaise 28.8 1956. Mayurbanj Professor of Sanskrit Head of the Dept. of Sanskrit & Palı ·L. SHAMA BHAT, M.A., Principal. Mahajana Sanskrit College, PERADAL, NIRCHAL. P.O. S. K. * आपः पवित्र परमं पृथिव्यां अपां पवित्र परमञ्च मन्त्राः । तेषां च सामय॑जुषां पवित्र महर्षयो व्याकरणं निराहुः ।। Word is the manifestation of the supreme being. There is no distinction between “Shabda Tattva and "Brahma Tattva".. It is the correct comprehension of the true nature of the Shabdas that enables mankind to attain Moksha, the goal of life. The efforts, the Indian scholars have taken to grasp the truth of words, are indeed very great. The scholars have come to the conclusion that to understand Sabdashakthi grammar is the only resort. As such a knowledge of grammar is indispensable to a student of language. Sri Ch. Iswara Sastri, a well equipped scholar has placed the students of Sanskrit Language in a deep debt of gratitude ,by placiog belore them his new work of grammar written on new method. I am sure that tbe work will be of immence help to the students of the great language. Vay the Almighty enable the young autbor to render greater and greater service to the causo of Sanskrit learning.

·मन्तः परीध्यान्यतरद् भजन्ते" इदं सलु भगवनः पाणिनेराचार्यस्य शास्त्रं व्याकरण नाम जगति सर्वत्र समुपलब्धप्रसिद्धि महाजनपरिगृहीतं च जागर्ति । संस्कनवाड्मयमगाधमवगारिनुफामानां नतदन्त- रेणान्यदस्ति शरणम् । परमेतदीयोऽवयोधः प्रायः समेपामपि नैव कथमपि सुलभ इति न न विदितं कस्यापि । तदर्थ च सद्ग्रहविस्तरादिलक्षणयतां भूयसां निबन्धानामवतारेपि तहःसतावस्थ्यमनपारतमद्यापीति तदिदं को न वेद ? पाणिनितन्त्रे चिराय शिक्षणक्षेत्रे निरुदामेनां दुर्द. शामुन्मूल्यमानां संवें कामयन्ते । अस्मिन्मथ धीमन्दिा. करणादिशास्त्रपारगैरीश्वरशानिभिः समुचितः प्राप्तकाल: स्वाध्यतमः समुपयुक्ताश्च यत्न आत्मनाऽस्थीयतेति पर प्रमोदस्थानम् । नूरलेन पथा प्रवर्तितेऽत्र यालव्याकरणे विश्वसिमि यालाः सलील प्रवर्तिप्यन्ते प्रास्यन्ति च कृतकृत्यतामिति ॥ सत्र च, लघुकीमुवादिषु यथा, तथैव विषयाः सर्व प्रतिपाद्यन्त एव । प्रायशः प्रसिद्धाः शब्दाः नन्येन भव्येन केनापि मार्गेण निरूप्यन्त इति त्वेतदीयो विशेषः । सर्वथा सङ्ग्रहोऽयं सर्वसङ्ग्रहाही विद्यार्थिनां विदुषां च सर्वात्मना समादरणीयश्च भाति ।।

·भगवदनुकम्पया बालव्याकरणमिदमावाला प्रथां प्रयातु । निबन्धुश्च क्लेशः फलेन पुनर्नवतां विधत्तामिति-- शम् ॥ डि. नारायणभट्टः, साहित्य-व्याकरणशिरोमणिः, अध्यापकः, महाजन संस्कृतकलाशाला, पेरडाल । स्व व च नम् समुदभूदयम् प्रयत्नः सुखं क्षिप्रं च परिचयाय भाषाया गैर्वाण्याः, संस्कृतव्याकरणशास्त्रस्य च महतो बालानामपि ग्रन्थश्चायमव्ययानां पञ्चविंशत्युत्तरैकशतस्य (१२५) धातूनां सप्तविंशत्युत्तरचतुःशतस्य (४२७); सूत्राणां च द्विशताधिकसहस्रस्य (१२००) भगवतः पाणिनेराचा- र्यस्य विशिष्टं नूतनं सङ्कलनम् । अन्वयव्यतिरेकगृहीतसामा- न्यधर्मपुरस्कृत-व्याप्तिनिश्चयरूपव्याकरणस्य, लक्ष्यायाश्च भाषाया अचिरेण सुनप्रतिपत्त्यनुकूलं वैशिष्टयं च नैकम् । यथा - बहुलक्ष्यस्य सामान्यसूत्रस्य तदितरस्य च प्रचुरशब्द- मात्रव्युत्पादकस्य (अपवादस्य) पूर्व पूर्व पाटेन विषयाणां बाहुल्यस्य प्राचुर्यस्य चानुगुणः सूत्रक्रमः ॥

·ममसिद्धव्युत्पादनाभावः। प्रचालितशन्दा हि भाषाया विशालो भागः । अप्रसिद्धा अल्पिष्ठाः। न च तेषां जिज्ञासा प्रथमं कस्यापि ॥ अतिरिक्तवृत्तिवाफ्याभायः । सूत्रं यथावदप्यर्थयत् । पर्यायपदेन विशिष्टार्थवर्णनं क्लेशयोध्यमेवादी परिमितपद- शानाम् । योगविभागादि व्यारावैचित्र्येण वर्णितविशिष्टार्थ- नापि असाधिताः शब्दा भूयसा समुपलभ्यन्ते । पदार्थानां विशिष्टान्वयाद्विशिष्टवोधं विनापि भाकाक्षानुसारेण खण्डा- न्वययोधादपि लक्ष्याः परिमायन्त एव । सूत्रस्थान्यत्र च प्राचां तादृश्येव वचनशैली दरीदृश्यते । सूत्रं हि स्मरण- पाठादि सुखम् । सति संशये यथायोगमन्चयान्तरेण परि- हारात् । समासेनोद्देश्यविधेयनिर्देशश्च उगन्थे प्रौढानामेव ॥ उपरिपाद्व्युत्पाद्यस्य लक्ष्यशरीरस्य पूर्वत्र प्रक्रि- यायां निरप्रेक्षता । अटके कौमुद्यां च नैवम् । अव्युत्पन्ना निर्देशगम्या निर्दिष्टा अव्यय-धातु प्रातिपदिकादयः ॥ प्रकरणविभागश्वाल्पाल्पः प्रचुरतमता विषयमेदा. भ्याम् । स च मनोविनोदनः । नाटकादिष्विव रसान्तरा- विष्कारो वैरस्यापहः ॥ प्रतिविभागं मागत्रयेऽपि सम्पूर्ण विषयता । तेन सामान्येन भाषा लक्षिता भवति । पल्लवादीनां क्रमविकासा. दवयवस्पटतेय यथोत्तरं विशेषविज्ञानम् । युक्तं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥

·ग्रन्थस्याल्पशरीरता । तेन ग्रहण धारणादि लाघवेन
प्रवृत्तिसौकर्यम् । यथा न मन्दा जुगुप्लेरन् ।'
एवमयं समुपहियते पादयोः सुरवाणीरसिकानाम् ।
दयया समुचितं धारयन्तु ।' भक्तयां सेवितेनानेन देवी सा
प्रसन्ना वा भवेत् । जनाः सर्वे यथास्थ ग्रन्थस्य प्रयोजनं
विन्देयुर्यथा च भाषा सर्वप्रचारा स्यात्तथा कुरिन्निति
प्रार्थना सजनेषु । मुद्रणदोषा ज्ञाता अज्ञाताश्च ज्ञापिता
विज्ञः पुनर्मुद्रणे शोध्यन्ते । विषयेस्मिन्नतिरिक्ताः सम्यक्-
तामार्गा विद्वद्भयः स्वागतीक्रियन्ते ॥
एवं ग्रन्थप्रकाशने समुपकुर्वतां सर्वेषां कार्तव्यं
प्रकटयामहे॥
इति सुजनवशंवदः,
दुर्मुख संवत्,
आश्वयुज शुद्धप्रतिपत् ।
सम्पादकः।

·॥ श्रीः । बालव्याकरणस्य पठनपाठनादौ निर्देशा.. १ चेष्टया शिशव आदौ अर्थ विदन्ति । अतो नीलफलके स्थानिनिमित्तादेशान् प्रत्याहारं च विलिख्य हस्तादिना प्रदर्शयेत् ॥ २ परे - परस्य - स्थाने - आदेशः - भवति - आदेः - अन्तस्य - [अवयवः] आगमः - इत्यादीन तत्तत्परिभाषानुसार ग्राहयेत् ॥ ३ सादृश्येन विपुलमधारयन्ति, सुप्प्रत्ययबोधा. नन्तरं सूत्रवाक्यस्थपदं विभक्तिरन्वयश्च वक्तव्यो मन्तव्यः । अनुवुत्ताधिकृताध्याहृतपदानि सूत्रपदा- न्येव ॥ ४ सूत्रबाह्यपदेन न पुनः पुनरनुवदेदवगतं सूत्रार्थम् । आदी पर्यायपदज्ञानस्य क्लेशत्वात् ॥ ५ सूत्रार्थे प्रक्रियायां वोत्थितामेव शङ्कामुपयुक्त- सूत्रांशमनूद्य समादधीत. न तु पुनरुत्थापयेत् ॥

·2.
६ पाणिनि व्याकरण परिश्रान्त एव पाठनाधि-
कारी ॥
८ विभागाः
७ प्रतिविभागं विश्रम्य त्रिश्चतुर्वा (वर्षस्य) अध्या-
पनावर्तनं कुर्वीत ॥
आदितो रैशब्दपर्यन्तं प्रथमः ।
ततस्तद्धितान्तो द्वितीयः [पूर्वार्धान्तः] । तत आ
समाप्तेस्तृतीयः ॥
९ एवं पठित्वा सर्वशास्त्रपुराणकाव्यकलाप्रवे-
शयोग्या भवेयुर्ग्रहणधारणपटवो बालाः ॥
-

·प्रस्तावना. अयि पाठकाः! इदं सामान्यं न विशेषः । वाक्ये कर्तृकर्मक्रियाः प्रत्यभिजानतस्तात्पर्य वा गृह्णतो बालस्याधीतप्रथम पाठस्याध्येतव्योऽस्ति । आद्यमव्ययं तु सकृत्पाठेन तदा तदावृत्या च ग्राह्यम् । ततः पराणि प्रत्याहार सूत्राणि शुक्रवदामूलाग्रं (चतुर्दशापि) कण्ठे कुर्यात् । सूत्रस्य व्याख्यानमवधारणं च “रो रि" इति प्रथम- सूत्रान्तलेखानुसारं खण्डशो योजयित्वा कर्तव्यम् । तत्र अन्तिमो विशिष्टान्वयनिर्देशः प्रकारप्रदर्शन- मात्रम् । न तथा पाठकैः पठितृभिर्वा सर्वत्र सूत्रे योज्यमबधार्य वा । पुनर् --चेत्यत्र संहितायां कुतो न रलोप इति शङ्कायां रिपरे एव लोप इत्युत्तरेणापि समाधानम् । अतो नाधिकं युक्तम् । सम्भवति लघौ तदभावाद्गुरौ । लघुनोपायेनेष्टप्राप्तौ कि गुरुणा ' तच्च कार्य नाशयति । यथोत्तमप्रज्ञानां पातञ्जलभायं व्युत्पादक तथाल्पमेधसां न केवलमव्युत्पादकमपितु जुगुप्सा जनिता जिहासया प्रवृत्तिमेव हन्ति (अध्य- यनाद्विरमन्ति)। रीतिग्यि शास्त्रसम्प्रदायविरुडापि ·4 भवतु। न तावन्मात्रेणोपेक्ष्या परित्यक्तव्या वा । शब्दशास्त्रमर्मभूते वाक्यपदीये चेदं वचनम् असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते, इति । अतः सर्वेषु सूत्रेषु लक्ष्ययोजनमेवालम् । तत्रादौ आदेशस्य दर्शनमात्रज्ञानाय कृतचिह्नविशेषः । वर्ण- मालाप्रसिद्धवर्गादिव्यवहारस्याग्रेतनसूत्रे दर्शनात्सापि लिखिता। संज्ञाः परिभाषाश्च मन्तव्याः, न पठि- तव्याः । न नियमः कण्ठस्था भवेयुरिति । सर्वे शब्दाः न व्युत्पन्ना इति पाणिनिपक्षण ग्रन्थः प्रवर्तते । नामज्ञानं गुरुमुखात् , धातुलिखितः, तिङन्तं कृदन्तं बहुलं निदर्शितम् , नामविकासभूताः तडितसमासा अपि नोपेक्षिताः। वैरस्यनिरासाय दिने दिने पाठानुसार सन्धि - नाम - धातु - तद्धित सनादिकृदन्ताः तत्त- प्रकरणक्रमं व्यत्यस्य सङ्कलिताः। तज्ज्ञानमिदं पुन- रुक्तम् मन्मस्तकलघुतायै विचारभारापनयनेन । क्षन्तव्यो मेऽपराधः । बालहितं समीहितं सर्वथा ॥. , इति, संग्राहक:

·बालव्याकरणस्य पूर्वार्धे विषयानुक्रमणिका 1-3 3-4 5 6-8 9.-10 11-12 12-13 14 अध्ययम् (125) प्रत्याहारा सन्धिः वर्णमाला स्थानप्रयत्नाश्च सझापरिभापम् सम्धिविशेषाः सुष्प्रत्यया इतो नौशब्दच स्वादि सन्धिः प्रादयो धातवन्ध संशाः परिभाषा: জাস্কানি तिड -भूधातुर्माये कर्मणि कर्तरि च नामानि संहिता विशेषाः इदम् . अदस् प्लुत मगृहा: युप्मदस्मद् 15-48 49.-51 51-52 52---55 55-69 69-70 71 72 73--75 76-78 दिः प्रयोगाः 78-79 ·79-80 धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः सन् जिजादयः 80. 81-82 समासः द्वन्छ। 82 83 83--84 एकशेषः कर्मधारयः तत्पुरुषः-नसमासा बहुव्रीहिः 84-85 85-86 86--89 89-96 96-97 भू-एचयोः कर्तरि दश ला कर्मणि दश लः अभ्यस्तादि नाम स्त्रीप्रत्यया: तदिताः 98 98--101 101---108 वालव्याकरणस्य उत्तरार्धे विषयानुक्रमणिका. 100-114 115-128 नामानि तन्दितविशेषाः दागणी जिमि विशेषाः मानि 128--15] 151-154 151-157 ·- 157-168 159--162 162--168 168--169 पर यक्त मारमनेपदम् कारकविशेषः उपपदधिमकिन्न समासालैंगम् द्विगुरव्ययीभाषच समासान्ताः-समासाश्रया: पहुबीदि विशेपार रुद्विशेषाः 169-170 171 172 173-180 वालव्याकरणस्य पूर्वाधे सूत्रविपर्यासा:- पत्रद्वयमध्ये सूत्रम् 73 78 878 279 120 वाऽवसाने । झलां घर: साऽऽमन्त्रितम् । सम्बोधने प्रयमा. झलां जस् पशि 776 364 963 440 448 480 लोपः 492 ·बालव्याकरणस्य पूर्वार्धे शुद्धाशुद्धम्, पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् शुद्धम् 8 12 शरश्व शलश्च 9 15 न सवर्णस्य सञ्ज्ञा न सवर्णस्य 10 2 परे पूर्वम् परेषु पूर्वम् 6 49 परे एव पर एव 55 15 -जश् झशि 66 68 73 -जशोऽन्तें पदस्य नुट्, अम्बूनाम् अहानि प्लुतो दूराद्धृते डिति च भूतवान् लये धातोरुपपदे शीत डिति अम्बुनाम् 5 अहानि 1 प्लुतः 3 किङि भूतम् 5 ल्ये शीत 8 डिति 77 83 93 95 16 स्नुनुक्षु भवि . 97 9 " स्नुक्ष मावि स्तवि निपाति सपत्नी रोहिणी स्तावि धांतोणिति- 0 2 न सपत्नी डीप रोहिणी 1 100 वा डीप ·9 पृष्ठम् पतिः 100 7 च तुं " डीप तटी अशुद्धम् शुद्धम् च वा ङीष् तुं 9 कल्याण ङीष् कल्याण सललाटा 10 सकेशा न डीप सकेशा 11 शूर्प न ङोप शूर्प 14 तटी 15 ओदनपाकी डीप ओदनपाकी 18 करभो 14 नाडायणः नाडायनः 17 चैत्री चैत्रः (चैत्री पौर्णमासी आसिन मासे) 16 दा दा सप्तम्या: 9 थाल थाल् कि सर्वनामवहुभ्यो- ऽद्यादिभ्यः 6 कति कियान कियान् ऊङ्करभो 101 102 103 104 106 110 3 ·बालव्याकरणस्योत्तरार्धे सूत्रविपर्यासाः सूत्रद्वयमध्ये 738-739 754-755 790-791 729-730 842-843 843-844 सूत्रम् 781 782 761 825 831 853-854 लिङ् सिचावात्मनेपदेषु । किती इकः समीपहलन्तात्परो झलादी । रुत्सीष्ट । 855-856 849-850 850-851 पृष्ठम् बालव्याकरणस्य उत्तरार्धे शुद्धाशुद्धम्. पतिः अशुद्धम् शुद्धम् 4 -स्थानौ -स्थानावस्त्री 110 111 6 च भस्य भस्य 16 -तिपु 112 14 हद: -तिपु वा हन्दि, हृदा यसानि, अना 15 अख्नः ·11 अशुद्धम् पृष्ठम् पतिः 112 16 17 शक्का, उद्ः " 18 आस्तः 5 वृद्धिः 115 " 7 कौशाम्बी 8 शेयः 9 वैदिशम् शुद्धम् यकानि, यता शकानि, उदानि आसानि, आना परस्य वृद्धिः। तद्धितेव- चामादेः। वैयाकरणः, दौवारिकः, सौवर्णम् । तनाम्नि देशे, कौशाम्बी. तन्नानि देशे, शैवः. तस्येति तनानि देशे । वैदिशम् लुप् । लुपि युक्तवद्ध्य- तिवचने । पञ्चालानां क्षत्रियाणां निवासी देशः पञ्चालाः कुरया, फौसलाः! एच:. वयस्या. तदस्मिन् प्रादिभ्यो कतिकतिपय विधा " 10 लुप् 117 12 पयस्यः 118 120 1 तस्मिन् 5 न्यो 18 कतिपय 8 प्रेधा 131 122 ·12 पृष्ठम् पातः शुद्धम् यस्तु 124 अशुद्धम् यसे यसोः 3 12 126 2 जां ज्यङ् जाञ् ञ्यः 127 9 सस्य न षः 131 3 ददानि (6 पङ्कौ स्थितम्) दद्यात् - देयात् • अदात् 132 8 135 1 आस्व आरस्व 136 8 किति, डिति सम्प्रसारणम् 138 3 अमृजीत् 15 हलन्त्य हलन्तस्य धातोः दिताम् । वृद्धिर्नेटि सिचि 139 3 दिताम् प्ररस्मैपदेषु 139 5 ऋद्धनोः स्ये 139 5 जागर्ता 141 17 पुनाति जागरिता शिति पुनाति भानलोपः । इन्धे. 1.12 3 इन्धे 145 3 अभ्यासस अभ्यासात्परस्य लोपश्च घा किति. 14 लोपश्च किति *- ·SEENERARANARRATE ॥ॐ नमः पाणिनये॥ PRESS seister अव्ययम् नमस् स्वर अन्तर प्रातर पुनर आम् ओम् शम् अवश्यम् साम्प्रतम् भ्यस् - +- हस् उचैस नीचैस बहिस् शनैस् स्वयम् अलम् वरम् परम् चिरम् भृशम् नक्तम् सायम् कामम् जोपम् तूष्णीम् साकम् सार्धम् युगपत् सकत् शश्वत् संवत्, ईषत् आरात् साक्षात् कञ्चित् स्वित् 4 मुहुस् . -- भूयस् । प्रायस् तिरस् प्रादुस् आविस् एवम् चित् चेत् नूनम् ·2 वत् समया निकषा to the most अन्तरा पृथक मनाक् द्राक् सत्रा अन्तरेण प्रायेण धिक अरे अहो आहो ऋते अद्यत्वे आ हा उत बत सद्धा यह नु सह पुरा विना खलु ननु नाना एव मुधा किल वृथा स्म मृषा मिथ्या दिष्ट्या दिवा ལྤ སྤ ཕ ཐ ཀ ལ བླ་ आशु जातु अपि न सद्दसा नो सम्प्रति अञ्जसा मा सामि ·3 अद्य सुदि वदि परुत् परारि ऐषमः पूर्वेयुः अन्येधुः अपरेधुः इतरेयुः उभयेयुः उत्तरेयुः अधरणः अन्यतरेयुः (135) प्रत्याहार सूत्राणि अ इ उ ण् - क ल क् - ए भो ङ् - ऐ औ च- इ य व रट - ल ण् - म म ड ण न म् - झ भ ञ् - घद ध प् - ज ब ग ड ज ब ग ड द श - ख फ छ ठ थ च 2- त व् - क प य् - श श प स र - हल्. माहेश्वराणि सूत्राणि (मादिरन्त्येन सहितः- चेत् तौ- आदेमध्यस्थानां च सक्षिप्तसंज्ञा) अइ3 प्रत्याहाराः अण अक् ·4 अ how झ है श् हल क ह य الدر وار در هر هر هر अश् अ य झ य् झर भ ष् : ज श् व श् व य् । य य् ير كر ور کر ہلار. . در ۸, 4, 2, 3 در هر यर इ व श् व छन् در الكدر ور اور ار للدر to च य् ए .. للهر झप श ल श ष स ह

·5
सन्धिः
TH
पुनर +
रमते
रो रि. लोप: संहितायाम्. (पुन रमते)
(संहितायाम् एव लोपः.
र: पूर्वस्य
रिपरे सति
संहितायां रिपरे सति रो लोपः पूर्वस्य.)
ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः. पुना* रमते
(ढलोपनिमिरो परे सति)
खरवसानयोर विसर्जनीयः. र.
(स्व , अन्त ) प्रातः*, पुनः ।
विसर्जनीयस्य सः परि. अन्तस्* स्वयम्
शर्प रे विसर्जनीयः परि विसर्गस्य ।
पुन.*, क्षीणः.
वा शरि विसर्गस्य विसर्ग:. अन्तः* स्वयम्
अन्तस् स्वयम्.
7 कुप्योः क - पौ च
विसर्गस्य विसर्गः
जितामूलीयोपध्मानीयो च. प्रातः किए, प्रातः पुरा.
अन्तः परणम् , प्रात: परम् .

·6
वर्ण मा ला
सवर्णाः
अ
आ
hor
chor
ऋ
ऐ
ल
सन्ध्यक्षराणि
(अ. आ + इ.ई)
(अ. आ + ए. ऐ)
(अ. आ + उ. ऊ)
(अ.आ+ओ.औ)
ओ
औ
योगवाहाः
अं
अः
अनुस्वारः
विसर्जनीयः
जिह्वामूलीयः
उपध्मानीयः

·7 स्पाः क ख घ ग ज च छ झ ट ट AL द त ध न थ फ द ब प म म अन्तस्थाः य र ल व श ५ स स ह स्थानम् (मास्यम्) अकुह विसर्जनीयानां कण्ठः इचु य शानां तालु मदुर पाणां मूर्धा लतुल सानां दन्ताः ·8 उ पूपध्मानीयांना अम- ङा नानां एदेतोः. ओष्ठौ नासिका च कण्ठतालु कण्ठोष्ठम् • ओदौतोः प्रयत्नः (प्रयतनम्) स्पर्शानां स्पृष्टम् अन्तस्थानां ईषत्स्पृष्टम् ऊष्मणां ईषद्विवृतम् स्वराणां विवृतम् प्रयोगे काले हस्त्राकारस्य संवृतम् न प्रक्रियायां काले. वर्गेषु समाः शरश्च महाप्राणाः विषमाः अन्ये च अल्पप्राणाः वर्गान्त्या अनुनासिकाः स्वराः यवलाश्च कदाचित sh-

·9
N
संझापरिभाषम्'
"
अस्मिन् शारखे अदर्शन लोपः नछेदन काठस्येच
किन्तु दन्तानामिव.
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य.
आदेशो न परस्य.
ऊकालोऽच् हवदीर्घप्लुतः
उ. ऊ. . कु. कू. कू. कुक्कुटरव इवं.
अचश्च. ह्रस्वदीर्घप्लुतः
अच एव इस्वदीर्घप्लुताः, न हलः.
आदिरन्त्येन सहेता.
मध्यगानां स्वस्य च संशा.
विरामोऽवसानम्. वर्णोचारणस्य.
पष्ठी स्थाने योगा. यदि सा न सम्बन्धे.
अणुदित्सवर्णस्य चाऽप्रत्ययः संज्ञा.
तपरस्तत्कालस्य. न सवर्णस्य.
तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्.
यक्षरम्.
नाच् हलौ. सवर्णी, किन्तु अची परस्परं,
A
A
7
A
इलो च.

·10
R
"
'आदेशः शत्रुवत्.
अस्मिन् शास्त्रे सुप्तिङन्तं पदम्.
खादिष्वसर्वनामस्थाने. (परे पूर्व) पदम्.
यचि भम्. स्वादिष्वसर्वनामस्थाने.
स्थानेऽन्तरतमः
मुखनासिकावचनोऽनुनासिक:
मुखनासिकाभ्यां सहैवोच्चार्यमाणः.
, यथासङ्ख्यमनुदेशः :समानाम्.
अदेङ् गुणः
(अ. ए. ओ.)
वृद्धिरादैच्. (आ. ऐ. औ.)
इको गुणवृद्धी. नान्यस्य.
परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः
कृताकृतप्रसङ्गि नित्यम्,
अल्पापेक्षन्तरङ्ग, बहपेक्ष बहिरङ्गम्.
येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स
-तस्यापदो भवति.
विप्रतिषेधे परं कार्यम् .
"
G
"
G
R
25
R

·11
सन्धिः
अन्तः,
लम्व:,
स-सजुषो रु:. पदस्यान्ते. भूय (*):
उचैः नीचैः, शनैः.
मोऽनुस्वारः हलि. एवं हि, स्वयं सायम्
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः पवञ् च.
(अङ्कः, घण्टा,
सम्यन्ता सम्वत्सरः विद्वालॅलिखति.)
वा पदान्तस्य. अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः.
एवं च, एवञ् च.
यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा. पदान्तस्य,
: शश्यन् नमः,
शश्वत्* नमः
(आण नद्याः - आम्नीभ्यः - अञ् नासिकाया-
पृथङ् ननु)
स्तोः
: दचुना श्चुः (योगे) शभ्यच्* च
*
.
अन्तश्शनः
इको (यणचि) यण् अचि.
इति + अपि = इत्य् अपि, सल्वपि.
15 आद्गुणः अचि. (न + इति, उत + उत)

·12
ति
एकः पूर्वपरयोः नेति, उनोत.
(न् अ -
न् (म - १) ति
न् (ए" ) ति)
वृडिरेचि. नैव. (न + एव)
अकः सवर्ण दीर्घः.
यात्रि. सधापि
एचोऽयवायाव:. चि.
घायुप.
(3 + उप - याय उप)
आत.

·13
उपदेशेऽजनुनासिक इत्.
हलन्त्यम्. इव.
आदिर्डिटुडवः इतः (धातो.)
पः प्रत्ययस्य. आदिरित्.
चुट्टः इतौ प्रत्ययस्यादी.
लशकतद्धिते.
इत् प्रत्ययस्यादि
न विभक्तौ तुस्माः
28 तस्य लोपः (हतः)
इतः
नौः
नावी
नावः
नावम्
"
नावा
नौभ्याम्
नौभिः
नौभ्यः
नावे
"
नाव:
नावोः
नावाम्
नावि
"

·14
इण्कोः (परस्य)
आदेशप्रत्ययोः (अवयवस्य) सस्य,
अपदान्तस्य: मूर्धन्यः नौषु.
सन्धिः
(नावस् +
अपि
> नावर +
अपि )
(नाव – उ*
अतो रोरप्लुतादप्लुते. अति उत्.
- अपि)
एङः पदान्तादति. पूर्वः. (नावो अपि.)
एकः पूर्वपरयोः नावोऽपि.
हशि च. अतो रोरप्लुतादुत्. नावो ननु.
भो भगो अघो अपूर्वस्य योऽशि रो.
लोपः शाकल्यस्य. अशि यवयोरपूर्वयोः पदान्तयोः-
नाव इव नावय इव.
37 हलि सर्वेषाम्. लोपो यस्य भो.भगो.अघो.अपूर्वस्य.
गजा गच्छन्ति.

·16 प्रादयः प्र प्रति परि परा अपि अप उप अव अनु अति अघि अभि , निस् निर् दुस् दुर् उत् आङ् नि घि सु. 31 उपसर्गाः क्रियायोगे. प्रादयः प्राग धातोः उपसर्गाः भूवादयो धातवः भूप्रभृतयः क्रियावाचिन एय धातवः. भूप्रभृतयः वासदृशाः क्रियावाचित्वेन. भूवौ आदी येषां ते भूवादयः, ते भू १० सत्तायाम् उदात्तः परस्मैभापः एध वृद्धौ स्पर्ध सवर्षे बाधृ चिलोडने दध धारणे बदि अभिवादन स्तुत्यो ३ ८ 6 [* सङ्ग्यायाः पाणिनिधातुपाठक्रमः.]

·16 ७ स्पदि किश्चिञ्चलने १४ मुद १६ प्वद आस्वादने १८ हाद अव्यक्ते शब्द २६ ह्लादी सुखे च पर्द कुत्सिते शब्दे २९ यती प्रयत्ते ३० कत्थ श्लाघायाम् ३७ एधादय उदात्ताअनुदात्तेत आत्मनेभाषाः चिती सज्ञाने ३९ विध गत्याम् ४७ विध भक्षणे गद व्यक्तायां वाचि ५२ अव्यक्ते शब्द ५४ णद णिदि कुत्सायाम् ६६ नदि समृद्धौ शुद्धौ 22 शुन्ध ७४ ·८७ - ११६ 3 17 अतादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: लोक दर्शने ७६.. शकि शंकायाम् ८३ अकि लक्षणे लघि गतौ भोजननिवृत्तौ च १०८ श्लाघृ. कत्थने शीकादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभापा: लोच दर्शने १६८ भृजी भजने १७८. राजू दीप्तौ वचाय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषा:: शुच्च शोके १८३ अञ्चु गतिपूजनयोः १८८ गतौ २०२ गुजि # “व्यक्ते शब्द अर्च २०४ 36 म्लेच्छ अव्यक्त शब्द -- १८१ । २०३ पूजायाम् - 3 २०५- ·18 २०८ २१७ वाछि मुर्छा कूज गर्ज क्षि इच्छायाम् मोहसमुच्छाययोः अव्यक्त शब्द शब्द २२६ २२३ सये गतो २२६ ब्रज २५३ शुचादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः चेष्ट चेष्टायाम् अट्टादय उदात्ताअनुदात्तेत आत्मनेभाषा: २५४ २९७ रट परिभाषणे नट नृत्ता ३१० स्फुटिर विशरणे पट व्यक्तायां वासि ३३० क्रीड विरे शौटादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मभाषा: दुवे करने 50 अपर रञायाम् ·19 कपि चलने लबि.. भवनंसने ७२ क्लीय अधाष्टये जुभि गायविनामे तिप्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः বহু रक्षणे जप मानसे चुधि वनसंयोगे गुपोदय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: घूर्ण भ्रमणे पण व्यवहारे स्तुतौ च क्षमूष् सहने कमु कान्तो २७ ४२९ ४२ घिण्ण्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः क्रम पादविक्षेपे ४७३ अणादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: - 63 अय गती ७४ ·20 अयादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ईर्ण्यः ईर्ष्यायाम ५११ मील निमेषणे १७ फल निष्पत्ती स्खल सञ्चलने ४४ विशरणे ४८ गतिभक्षणयोः ५९. जये.. ६१ जीव प्राणधारणे ६२. अव रक्षणे ६०० दल, चर? जि. ६०१ मव्यादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः जिस्वनुदात्तः धावु गतिशुध्योः उदात्तः खरितदुभयतोंभाषः शिक्ष विद्योपादने ६. भिक्ष भिक्षायामलामे लाभेच 76 दीक्ष, मौण्डयेज्योपनयनवतादेशेषु म -- ·ईक्ष १० 'दर्शने व्यक्तायां वाचि दीप्ती भाप भास १२ ૨૪ आङः शसि २९ ० ग्रसु, ईह का इच्छायाम् मदने चेप्टायाम्। दीप्तौ वित विलोडने ४७ ऊह, गाहू, धुक्षादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषा: रक्ष पालने तनूकरणे इच्छायाम् ६७ तथू काक्षि हसे। शंसु हसने ७२१ स्तुती २८ मह पूजायाम् 92 अर्ह पूजायाम् ·22 घुषिरादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: द्युत ४१ दीप्तौ दीपावभिप्रीतौ च दीप्तो ५०. सञ्चलने ५१ शुभ क्षुभ स्तम्भु वृतु विश्वासे वर्तने ५८. ५९ वृधु स्यन्दू कृपू वृद्धौ प्रस्रवणे सामर्थ्य ६१ द्युतादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषा: घट ६३. चेष्टायाम् भयसञ्चलनयोः व्यथ : प्रथ प्रक्याने जित्वरा सम्भ्रम घटादयः पितः उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषा: 106 वर रागे

·28
ज्वल
दीप्ती
८०४
घटादयो मितः. जनी, जृष् , नसु, रजोऽमन्ताश्च.
चल-हल-झल नमामनुपसर्गाद्वा. ग्ला, ला, वनु,
वमाञ्च. न कम्यमि च माम्. घटादयः फणान्ता
मितः. वृत् , ज्वरादय उदात्ता उदात्तेतः
परस्मैभाषा:
स्वन
शन्दे
८२७
ध्वन
२८
चल
कम्पने
पत्ल
गतो
कथे
निपाके
टु वम उद्भिरणे
भ्रम
चलने
स्यमादय उदात्ता उदात्तेत आत्मनेभाषा:
पह
मर्षणे
उदाचोऽनुदात्तेदात्मनेभाषः
क्रीडायाम्
116 रमु

·24 ५७ अनुदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेभाषः षद्ल... विशरणगत्यवसादनेषु कुश आह्वाने रोदने च पदादयस्त्रयोऽनुदात्ता उदात्ततः परस्मैभाषाः कुच...सम्पर्चनकौटिल्य- प्रतिष्टम्भनविलेखनेषु रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च कुचादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः रु हिस्त्वनुदात्तः टु याच खनु अवदारणे लष कान्तो गुह संवरणे हिक्कादय उदात्ता खरितेत उभयतोभाषा: গিলু सेवायाम्. उदात्त: उभयतोभाषः । भरणे याच्ञाप्याम् 126 भृन.

·25 हरणे ९९ हञ् धृ णीञ् धारणे ९०० प्रापणे भृञादयोऽनुदात्ता उभयनोभापाः धेट पाने २ हर्पक्षये ३ ग्लै म्ले ध्ये ४ ८ गै चिन्तायाम् शब्दे १७ पा पाने २५ धा २६ धमा २७ ठा २८ गन्धोपादाने शब्दाग्निसन्तानयोः गतिनिवृत्ती दाने चिन्तायाम् गतो दाप AU स्म स 142 गतो ·26 श्रु 'श्रवणे દર धयत्यादयोऽतुदात्ताः परस्मैपदिनः ज्मि ईषद्हसने रक्षणे ४८ देड़ त्रै पालने ष्मिङादयोऽनुदात्ता आत्मनेभाषा: डीङ् विहायसा गतौ ६८ पूजादय उदात्ता आत्मनेभाषाः Itw छवनतरणयोः ६९ उदात्तः परस्मैभाष: गोपने गुप तिज নিহাল ७१ मान ૭૨ पूजायाम् वन्धने बध ७३ गुपादय उदाता अनुदात्तेत आत्मनेभापा: 153 रम गमम्ये ७४ ·27 ७७ डुलभप् प्राप्त ७५ पुरीपोत्सर्गे रभादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभापाः यभ मैथुन णम प्रत्ये शन्दे च ८१ गम्ल गतो ८२ सप्ट ८३ यम उपरमे ८४ तप सन्ताये ८५ त्यज दानी दृशिर प्रेक्षणे दंश दराने कृप पिलगने दह मलीकरण स्कन्दादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभापा: रिन नियाल गंगापनपे च उदात्तत्परम्मनापः 16s दुपचर ९३

·28
भज.
सेवायाम् :
९८
शप
आक्रोशे
१०००
यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु
डु व बीजसंताने छेदने च
वहः प्रापणे
पचादयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषा:
वस
निवासे
अनुदात्त उदात्तेत् परस्मैभाष:
वेञ्
हे
तन्तुसन्ताने
स्पर्धायां शब्दे च
वेञादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः
वद व्यक्तायां वाचि. (वृत्)
वदादी द्वावुदात्तै परस्मैभाषौ
भक्षणे
अद
179 हन
हिंसागत्योः
१२

·99 . अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनी द्विपः अप्रीती १०१३ दुह- प्रपूरणे दिह उपचये लिह आस्वादने द्विषादयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः चक्षिक व्यक्तायां वाचि १७ अनुदात्तोऽनुदाचेत् आत्मनेपदी ईड २० स्तुतौ ईश ऐश्वर्य आस उपवेशने आङः शासु इच्छायाम् वस आच्छादने २३ ईरादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभापाः प्राणिगर्भविमोचने ३१ 181 शी स्वप्ने ·30 उदात्तावात्म नेभाषौ : 6914 ३४ मिश्रणामिश्रणयोः ३३ शब्दे स्तुती ३५ युप्रभृतय उदात्ताः परस्मैभाषाः ष्टुञ्ज स्तुतौ अनुदात्त उभयतोभाषः गतो अध्ययने horior FBF ४९ प्रापणे गतिगन्धनयोः दीप्तौ शौचे ष्णा ५२ पा रक्षणे ख्या प्रकथने मा माने 195 वच परिभाषणे ·31 इणप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः इङ् त्वात्मनेभापः विद ज्ञाने अस भुवि शुद्धी अथुविमोचने मृजू रुदिर ६६ ७ विदादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: निप्वप् ૬૮ शये अनुदाचः परस्मैभाषः वस प्राणने अन (पृत्) जागु निद्राक्षये दरिद्रा दुर्गती चकार शासु मनुशिष्टी वसादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: 207 वश कान्ती दीप्ती

·32
षसादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः
चर्करीतं च.
hia
M
८२ :
अपनयने
अनुदात्त आत्मनेभाषः
दानादनयोः
भये
८३.
hos des to
लजायाम्
जुहोत्यादयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषा:
डु भृज धारणपोषणयोः
अनुदात्त उभयतोभाषः
ओहाक त्यागे
अनुदात्तः परस्मैभापः
हुदाञ् दाने
डु धान्
धारणपोपणयोः
अनुदात्तावुभयतोभापी
216 दिबु मोटापिजिगीषाव्यवहारयुतिस्तुति.
मोदमदस्वामकान्तिगति

·5 33 २२ षिवु तन्तुसन्ताने ११०८ ठिवु निरसने १० नृती गात्रनिक्षेपे १६ त्रसी उद्धेगे पुप्प विकसने बीड लजायाम् ૨૬ जुप चयोहानौ दिवादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: दू परिताप ३३ उदात्त आत्मनेभापः लीङ् श्लेषणे दीङादय आत्मनेपदिनोऽनुदात्ताः शो तनूकरणे पो अन्तकर्मणि दो अवखण्डने श्यतिप्रभृतयो ऽनुदात्ताः परस्मैभाषा: प्रादुर्भावे 239 जनी

·34
दाप्तौ
दीपी
क्लिश
उपतापे.
जन्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषा:
मृष
तितिक्षायाम्
उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः
णह
बन्धने
रागे
६७
अनुदात्ता खरितेत उभयतोभाषा:
पद
गतो
६९
खिद
देन्ये
विद
सत्तायाम्
बुध
मयगमने
युध
सम्पहारे
अनो रुध
मन
प्रान
252 युन
समाधी

·36 पदादयोऽनुदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषा: राधोकर्मकावृद्धावेव ११८० व्यध ताडने ८२ Poe ८५ ८७ पुष पुष्टौ शुष शोपणे तुष तुष्टी दुप वैकृत्ये लिप आलिङ्गने ८६ शक विभाषितो मर्पणे जि विदा मात्रप्रक्षरणे क्रुध कोप क्षुध बुभुक्षायाम् शुध शौचे विधु संराद्धो २३ राधादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: णश अदर्शने तृप प्रीणने जिघांसायाम् ८९ २० ९५ 263 ड्रह ९७

·36
वैचित्ये
११९८
मुह
ष्णिह
प्रीतौ (वत्)
१२००
रधादयो वेट: उदात्तेतः परस्मैभाषः
उपशमे
१
२
३
शसु
तमु
दमु
श्रमु
भ्रमु
तमु
मदो
काङ्कायाम्
उपशम
तपसि खेदे च
अनवस्थाने
ग्लानी
४
हर्ष (वृत्)

·37 कुप क्रोधे ३३ गाध्य ३८ ४२ क्षुम सञ्चलने क्लिदू आभावे गृधु मभिकाक्षायाम् असुप्रभृतय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैपदिनः अभिषये ४७ प्रक्षेपणे चयने हु मिञ् चिञ् स्तृञ् वृञ् आच्छादने धरणे कम्पने खादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषा: GH fwy w उपतापे गतो व्याप्ती शक्ती आप्ल ६० 298 शक्ल ·38 दुनोतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैपदिनः क्षि हिंसायाम् ७६ उदात्तः परस्मैभाषः व्यथने ८१ प्रेरणे ८२ अतिसर्जने ८३ तुद णुद दिश भ्रस्ज क्षिप कृप पाके प्रेरणे विलेखने ८६ ९० तुदादयोऽनुदात्ता: स्वरितेत उभयतोभापाः ओ विजी भयचलनयोः ओ लस्जी वीडायाम् उदात्ता अनुदात आत्मनेभाषा: बेदने चर्च परिभाषण 310 न्य उन्संग आ वश्व ९८ ·39 १३१. हिंसायाम् भ्रमणे ३९ तुम्प घूर्ण इप लिख इच्छायाम् अक्षरविन्यासे विकसने ६५ रफुट स्फुर सञ्चलने ९० नश्चाद्य उदात्ता उदात्तः परस्मैभाषा: व्यायामे १४०२ पृङ्क मृ ३ प्राणत्यागे अनुदात्तावात्मनेभाषौ विक्षेपे निगरणे उदात्ताः परस्मैभाषा: WER हङ धृड् ૧૨ आदरे अवस्थाने अनुदात्तावात्मनेभाषौ शीप्सायाम् (वृत्) 323 प्रच्छ ३ ·40 सृज टु मस्जो विसर्ग शुद्धौ संस्पर्शने २२ स्पृश विश प्रवेशने २४ मृश आमर्शने २५ २९ पृछ्यादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: मिल संगमे उदात्तः खरितदुभयतोभाषः मुच्ल मोक्षणे लुप्ल छेदने ३१ विद्ल लामे ३२ लिप उपदेहे पिच क्षरणे ३ मुचादयोऽनुदात्ता:स्वरितेत उभयतोभाषा: विन्दतिस्तूदात्त:. रुधिर आवरणे ३८ 336 भिदिर विदारणे ३९

·6
41
जि इन्धी
४८
५२
छिदिर द्वैधीभाव
युजिर् योगे
१४४४
रुधादयोऽनुदात्ताःखरितेत उभयतोभाषा:
दीप्ती
उदात्तोऽनुदात्तेत् आत्मनेपदी
पिप्ल
विशेषणे
पिप्ल सचूर्णने
भञ्जो आमर्दने
भुज पालनाभ्यवहारयोः
शिषादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभापाः
हिसि हिंसायाम्
अञ्जू व्यतिम्रक्षणकान्तिगतिषु
ओ विजी भयचलनयोः
६०
उदात्ता उदात्तेतः परस्मैपदिनः
तनु विस्तारे करणे च ६३
तनाढय उदात्ता स्वरितेत उभयतोभापाः
348 मनु
अयोधने

·42 उदात्तो ऽनुदात्तेदात्मनेभाषः डु कृञ् . करणे ७२ १४७३ अनुदात्त उभयतोभाष: डु क्रीञ् द्रव्यविनिमये प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च स्तम्भु रोधने (सौत्रः) ऋचादयोऽनुदाचा उभयतोभाषा: पवने ८२ पू लूज स्तुञ् छेदने ८३ आच्छादने उदात्ता उभयतोभाषा: ज्या ९९ वयोहानौ अवबोधने ज्ञा बन्ध बन्धने ज्यादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: 359 वृ 'सस्भक्तो ९ ·43 उदात्त आत्मनेपदी मन्थ विलोडने १३ ग्रन्थ क्लिश अश सन्दर्भ विवाधने २२ भोजने २३ पुप २९ पुष्टी स्तेये मुप १५३० श्रन्थादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषा: ग्रह उपादाने ३३ ३४ ३५ उदात्तः स्वरितदुभयतोभापः चुर स्तेये चिति स्मृत्याम् यत्रि सङ्कोचे दर्शनाङ्कनयोः पीड अवगाहने भक्ष अदने 373 पान्त्व सामप्रयोगे ३६ ५७ ६९ ·44 ८२ खडि मडि भेदने भूषायां हर्षे च सञ्चोदने उन्माने ९२ चुद तुल ९९ रोहणे १६०७ पाल रक्षणे त्यागे २७ सङ्कोचने रह चूर्ण पूज तिज ४२ पूजायाम् निशातने ५२ कृत वर्ध पिडि संशब्दने छेदने पूरणे च सङ्घाते आकुस्मादात्मनेपदिनः चित सचेतने ७५ भर्सने ८१ भर्स ८२ 390 कुत्स अवक्षेपणे ·45 कुत्सनानो वा कुत्सितस्मयने घुषिर् विशब्दने १७२८ भूप अलंकारे ३० तसि पूरी आप्यायने १८०३ इत ऊध्वं धृषधातुमभिव्याप्य वैकल्पिकणिचः अर्च' पूजायाम् प्वद आस्वादने वृजी वर्जने १८१२ शिष असर्वोपयोगे १७ छद अपवारणे १८ मान पूजायाम् परिभाषणे अन्वेपणे वच मार्ग गर्ह मृप विनिन्दने तितिक्षायाम् खरितेत् प्रसहने 405 धृप ·46 अथादन्ताः कथ वाक्यप्रबन्धे वर ५२ गण रच कल ईप्सायाम् सङ्कयाने प्रतियत्ने गतौ सङ्ख्याने च ईप्सायाम् उपधारणे ७१ स्पृह शील गवेष ७८ मार्गणे ८३ परिहाणे ८८ आगर्वादात्मनेपदिनः अन्वेषणे मृग अर्थ उपयाच्मायाम् ८ (गर्व) इत्यागीयाः सूत्र वे ने 18 मूत्र प्रस्रवणे प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च.

·47
तत्करोति तदाचष्टे.
धातुरूपं च.
आख्यानात्कृतस्तदाचष्टे, कृल्लुक्
-प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम.
कर्तृकरणाद्' धात्वर्थे.
चित्र
चित्रीकरणे
१९१७
मिश्र
सम्पर्क
२१
दण्ड
दण्डनिपातने
अङ्क
पदे लक्षणे
२७
सुख
तक्रियायाम्
२९
दुःख
रूपक्रियायाम्
व्यय
वित्तसमुत्सर्गे
३४
427 वर्ण
वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु

·48
एवमान्दोलयति प्रेखोलयति
विडम्बयति अवधीरयतीत्यादि.
इति श्री पाणिनिमुनिप्रणीते
धातु पाठे
प्रसिद्धमात्रः
ॐ नमः पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यः
शब्दविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यो नमो गुरुभ्यो
नमो महद्भयः.

·7
49
विभक्तिश्च. सुप्तिडौ. (सुपः तिश्च)
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्,
कृत्तद्धितसमासाश्च. प्रातिपदिकम्.
कृद तिङ्. (धातोः प्रत्ययः)
प्रत्ययः.
परश्व. (पर एव न पूर्वे)
ड्यापातिपदिकात्.
स्वौजसमौटशष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्-
भ्यस्ङसोसायोस्सुप्.
अव्ययादाप्सुपः लुक.
स्वरादिनिपातमव्ययम्.
उपसर्ग विभक्तिप्रतिरूपकाच. अव्ययानि.
तद्धितश्चासर्वविभक्तिः
अव्ययम्.
कृन्मेजन्तः.
क्त्वातोसून्कसूनः. अव्ययानि.
अव्ययीभावश्च.
अव्ययम्.
अव्ययम्.
सदृशं त्रिपु लिपु सर्वासु च विभक्तिपु ।
वचनेषु च सर्वपु या व्यति तद्व्ययम् ॥

·50
वष्टि भागुरि रल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।
आप चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥
वगाहा, पिधानम्
अचोन्त्यादि टि.
येन विधिस्तदन्तस्य.
यस्मिन्विधिस्तदावलग्रहणे.
(सप्तम्यन्ते अल्ग्रहणे विशेषणीभूते यो
विधिरारभ्यते स तदादौ ज्ञेयः )
अलोन्त्यस्य. (षष्ठीनिर्दिष्टः आदेशः)
डिच्च,
अन्त्यस्य (स्थानिन आदेशः)
आदेः परस्य. (परस्य यदुक्तं तत् स्थानिनः आदेः)
अनेकाल् शित् सर्वस्य
तस्मादित्युत्तरस्य.
उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्.
(सप्तमी पञ्चमी)
आद्यन्तौ टकितो.

·51
मिदचोन्त्यात्परः.
अपृक्त एकाल्पत्यः.
अलोन्त्यात्पूर्व उपधा.
पूर्वत्रासिद्धम्.
हस्वं लघु.
संयोगे गुरु.
हस्वम्.
दीर्घ च.
गुरु.
स्थानिवदादेशो नाल्विधौ.
यस्मात्प्रत्यविधिस्तदादि प्रत्ययेङ्गम्,
38
विभक्ति
अर्थे प्रथमा.
गौरव. पुरपो हस्ती.
अनभिहिते.
सप्तम्यधिकरणे च. भूतले घट', दूरे, अन्तिके वा.
ध्रुवमपायेऽपादानम्. (थिमागे स्थिरम् )
30 अपादाने पञ्चमी.
वृक्षात् पतति.

·52 कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्. चतुथीं सम्प्रदाने. दरिद्राय ददाति. स्वतन्त्रः कर्ता. साधकतमं करणम्. कर्तृकरणयोः (अनुक्तयोः) तृतीया. व्याघ्रण हन्यते गौः, कुठारेण छिनत्ति वृक्षम्. कर्तुरीप्सिततमं कर्म. कर्मणि (अनुक्ते) द्वितीया. ओदनं भुङ्क्ते. ग्रामं व्रजति. नदी याति. षष्ठी शेषे. राज्ञः पुरुषः, धनं वा. लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः कर्तरि. अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे कर्तरि च ल:. सकर्मक्रेभ्यो कर्मणि - वर्तमाने लट्. धातोः परे (भू+ लद) 50 लस्य- तस् शि तिप् सिप मि थस् चस् मस

·53
त
आताम्
झ
थास्
ध्वम्
आथाम्
वहि
इट्
महिड्
तिङ् शित् सार्वधातुकम्.
तङानावात्मनेपदम्.
भावकर्मणोः धातोरात्मनेपदम्.
सार्वधातुके यक्.
धातोः मावकर्मणोः.
टित आत्मनेपदानां टेरे.
भूयते चैत्रेण.
कर्मणि
अनुभूयते चैत्रेण सुखम् .
कतरि.
कर्तरि
शप्. धातोः सावधातुके.
सार्वधातुकार्धधातुकयोः. इको गुणः.
भवति, भयसि.
58 अतो दी? यजि. साधातुके.
भवामि, भषतः• भवथः, मवाषा.

·54 प्रत्ययस्य झोन्तः. अतो गुणे. अपदान्तात् पर एकः पूर्वपरयोः. भवन्ति, भवथ, भवामः तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः अस्मद्युत्तमः. उपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि. 65 शेषे प्रथमः स भवति तौ भवतः ते भवन्ति. त्वं सि युवां -थः . यूयं वयं भवामः अहं .वामि आवां वावः भावो भावना उत्पादना क्रिया सा च धातुत्वेन सकल- धातुवाच्या । भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भयां सामानाधिकरण्याभावात् प्रथमपुरुषः । तिङ्वाच्यभावनाया असत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेन द्विवचनादि, किन्त्वेकवचन- मेव भावे प्रयोगे.

·55
थासः से. हि तोलस्य
अनुभूयसे, अनुभूये
सार्वधातुकमपित. डि.
आतो ङितः अतः परस्य इय.
लोपोन्योर्वलि.
अनुभूयेते, थे, यावहे.
अनुभूयन्ते, वे, यामहे.
गौः
व्याघ्रण.
त्वम्
अहम्
हन्यते
'हन्यसे
हन्य
नाम
आ.
रायो हलि.
राः, रायम् , राभ्याम्.
हल्ड्याभ्यो दीर्घात् सुति स्यपृक्तं हल्. लुप्यते.
मदत्, मरुतम्.
झलां जश् झशि.
मरुद्भ्याम्, मरुत्सु.
73 चोः कुः पदान्ते झलि च.
पाक, याचम्, याग्भ्याम् , याक्प.

·56
भिषक, भिषजम् , भिषग्भ्याम्.
झलां चरः.
भिषक्षु.
खरि च,
तातः
अतः परस्य.
अमि पूर्वः, अकोऽचि एकः पूर्वपरयोः. तातम्
टा ङसि ङसां इनात्स्याः, अतः परेषाम्. तातेन.
डेयः,
सुपि च,
अतो दी? यजि.
ताताय, तातात् , तातस्य, ताते, तातो,
ताताभ्याम्.
तातयो.
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः, दीर्घ एकः पूर्वपरयोः अकोऽचि.
ओसि च,
अत एत्.
ताता:.
तस्माच् शसो नः पुंसि,
(पूर्वसवर्णदीर्घात्.)
तातान्.
नादिचि, पूर्वसवर्णदीर्घः.
अतो भिस ऐस. तातैः.
84 बहुवचने. झल्येत. यतः सुपि. तातेभ्यः.

·8
57
आमः.
हस्व नद्यापो नुट.
नामि, अचो दीर्घः. तातानाम् , तातेपु.
-
यू स्त्र्याख्यौ नदी. पेटी, पेटीम् , पेट्या.
आण नद्याः, डितः, पेट्यै, पेट्या.
डेराम् नद्याम्नीभ्यः. पेट्याम्,
दीर्घाज जसि च, इचि न पूर्वसवर्णदीर्घः
पेट्यौ, पेटीभ्याम् , पेट्योः, पेट्यः, पटीः,
पेटीभिः, पेटीनां, पेटी.पु.
आङि चापः,
माला, मालाम्.
मोसि च पत्.
मालया
याडापः, डितः.
मालाये, मालाया.
शी. माले, मालाभ्यां, मालयोः,
मालाः, मालामिः, मालानां, मालासु.
औङ आपः,
सम्युद्धिः
94 एकवचनं सम्बुद्धिः. सम्योधने प्रथमायाः,

·58
सम्बुद्धौ च,
हलो लुक.
आप एत् -
एङ् ह्रस्वात् सम्बुद्धः,
हे माले, वाले, तात.
अम्बार्थनाद्योहखः, सम्बुद्धौ.
हे अम्ब, अक, पेटि, द्रौपदि, गौरि.
ह्रस्वस्य गुणः, (इकः) सम्वुद्धौ.
हे पते, सखे,
कपे, मते.
99 सर्वादीनि सर्वनामानि.
सर्व.
विश्व.
उभ.
उभय.
उतर.
अन्य,
अन्यतर.
इतर. त्वत्.
त्व.
नेमा
सम.
सिम.
पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थाया-
मसञ्ज्ञायाम्.
स्वमज्ञाति धनाख्यायाम्.
अन्तरं वहिर्यज्ञोपसंख्यानयोः.
त्यद्, तद् , यद्. एतद्. इदम्. अदस्. एक.
द्वि. युष्मद्. अस्मद्. भवतु. किम्.

·59
सर्वनाम्नः स्मै. से प्रत्ययस्यातःपरस्य. सर्वस्मै
डसि ड्योः स्मात् स्मिनौ.
अतः सर्वनाम्नः
सर्वस्मात् , सर्वसिन्.
जसः शी,
अतः सर्वनाम्नः
सी.
आमि सर्वनाम्नः सुट्. सर्वेषाम्,
किमः कः,
यिमतो. कस्म.
त्यदादीनां अ:. विभक्ती. यस्मै.
तदोः सः सावनन्त्ययोः, त्यदादीनाम्,
सः, एपः, तस्मै, एतसे.
एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमामे हलि.
स शनैः, सोऽपि.
अजाद्यतष्टाप्. स्त्रियाम्. सा, या, पपा, का.
(अजा, अभ्या, अजः, अश्वः.)
सर्वनाम्नः म्याट् हस्वध,
आपः. परस्य डितः.
यस्यै, कस्यै,
कस्याम्.
110 अत्वसन्तस्य चाधातोः.
दीर्घ उपचायाः
सायसम्बुद्धी. (भयात्)
(भरतु, गोमतु, यावतु.)
तथा

·bU
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः,
नुस्.
सुडनपुंसकस्य, सर्वनामस्थानम्.
संयोगान्तस्य लोपः,
पदस्य.
सवान.
भवन् !
भवद्भयाम.
(चन्द्रमस्. अप्सरस्. उषस्. वेधस्. पुरोधस्.)
चन्द्रमाः
चन्द्रमः !
चन्द्रमसा.
चन्द्रमोभ्याम्
भवता.
गोतो णित. सर्वनामस्थानम्.
(गो)
अचो णिति, वृद्धिः. गौः, गावी; गावः,
औतोम्शसोः, अचि एकः पूर्वपरयोः.
गाम् (गावौ) गाः.
गवा, गोभ्याम्.
ङसिङसोच, एङः अति पूर्व एकः पूर्वपरयोः.
गोः. गवि, गयोः, गोषु.
(प)
प्णान्ता पट्. सहया.
119 पड्भ्यो लुक्. जदशसोः.

·61
पदस्य.
झलां जशोऽन्ते,
षट् , पड्मिः
षट्चतुर्थ्यश्च. आमो नुट.
टुना प्टुः, स्तोः. (पड्-णाम्) पण्णाम् ,
(पश्चन , सप्तन् , अष्टन् , नवन् , दशन्.)
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य, पदस्य.
पञ्चभिः,
पञ्चभ्यः.
नलोपः सुप्स्वरसञ्ज्ञा तुग्विधिपु कृति, असिद्धः-
नोपधायाः, नामि दीर्घः. पञ्चानां, पञ्चसु.
चतुरनडुहोरामुदात्तः, सर्थनामस्थाने.
(चत्वारि) चत्वारः, चतुरः, चतुर्भिः.
रपाभ्यां नो णः समानपदे. चतुर्णाम् , चतुर्प.
(पूष्णा)
त्रिचतुरोः स्त्रियां तिमृचतम, सुपि.
अचि र ऋतः.
तिसूचतम्रो
तिना, चतनः, तिभिः, चतसृभिः.
130 उनोंण, (मवर्णानस्य प.)
तिरुणाम् ,
चनररणाम.

·62
त्रिभिः,
न तिसृचतस, नामि दीर्घः.
जसि च,
हस्वस्य गुणः.
त्रयः, त्रीन् ,
त्रिभ्यः,
त्रेस्त्रयः, आमि.
अटकुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि, रषाभ्यां नोणः
समानपदे.
प्रयाणाम् , त्रिषु.
रामेण, सर्वेण. (पूष्णी)
पदान्तरस्य,
सर्वान् , श्रीन्.
न षटखस्रादिभ्यः, डीप्टापौ स्त्रियाम्.
षट्,
नो णो न.
पञ्च,
स्वसा.
स्वसा तिनश्चतस्त्रश्च ननान्दा दुहिता तथा ।
याता मातेति सप्तते स्वस्रादय उदाहृताः ॥
कविः, भानुः.
कविम् ,
भानुम्.
शेषा ध्यसखि. (अनदी) इदुतो.
आडने नाऽस्त्रियाम. , कविना, भानुना.
130 डिति.
गुणः. कवये, भानवे, कवेः,
-

·63
अच् च घेः, इदुनयां परस्य डेरौद.
कचौ, भानौ. कवी, भानू. कविभ्याम्,
भानुभ्याम्. कव्योः, भान्वी
कवयः,
कवीन्, भानून .
कविभिः, कविभ्यः, कवीनाम् .
पतिः समास एव,
धिः. भूपतिना, नृपतिना,
भूपतये, भूपतेः, भूपतेः, भूपती, पत्या, पत्ये.
मानवः.
अनङ् सौ. असम्बुद्धौ सखिशब्दस्य.
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ, दी? नोपधायाः.
सखा.
सख्युरसम्बुद्धौ, सर्वनामस्थानं णित्.
सखायौ, सखायः. ससायम् , · सखायौ,
सख्या, सख्ये.
ख्यत्यात्परस्य,
ङसिङसोरत उत्,
सण्युः, पत्यु
146 औत्, इदुनयां ..
सस्यो, पत्यो.
पती, पतिभ्याम् , सरिभ्याम् , सरयोः,

·64
पत्योः, पतयः, सखीन् , पतीन् , सखिभिः,
पतिभिः, सखीनाम् , पतीनाम् , सखिषु,
पतिषु.
ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसाञ्च, अनङ् सावसम्बुद्धौ.
माता,
पिता.
ऋतो डिन्सर्वनामस्थानयोः,
गुणः.
उरण रपरः, (ऋकारस्थानेऽण.)
मातृ, पित, भ्रातृ, दुहित.
मातरौ, पितरौ,
मातरः,
पितरः.
हे मातः! पितः! मातरम् , पितरम्.
मातृः, पितॄन , मात्रा, पित्रा.
मात्रे, पित्रे, मातृभ्याम् , पितृभ्याम् .
ऋत उत् ,.
ङसिङसोरति एकः पूर्वपरयोः.
161 रात्सस्य,
संयोगान्तस्य लोपः.
मातुः, पितुः, मात्रोः, पित्रोः,
मातृणाम् , पितॄणाम् , मातरि, पितरि.
मातृषु, पितृघु.
,

·bb (स्वर) स्वसा, स्वसः! अप्तन्तृच्-स्वसृ-नप्त-नेष्टु-त्वष्ट-क्षत्तृ-होते-पोत- मशास्तृणाम. उपधाया दीर्थोऽसम्बुद्धी सर्वनामस्थाने. स्वसारी, स्वसारः, स्वसारम् , स्वस, स्वस्रा, स्वसृभ्याम् , स्वसमिः. (अप्.) आपः, अप.. अपो भि. अद्रि, अद्भय', अपाम्, अप्सु. (गिर, पुर.) वोरुपधाया दीर्घ इकः धातोः पदान्ते. गीः, . गिरौ, पुरौ. गीाम् , पूभ्याम्. (शुचि, अम्बु.) 155 स्वमोनपुंसकात्. लुक्. - अधु, शुचि,

·66
इकोऽचि विभक्तो,
नुम् नपुंसकस्य.
अम्बुना, अम्बुने, अम्बुनः, अम्बुनि.
नपुंसकाच्च, औङः शी. अम्बुनी, अम्बुभ्याम्.
जश्शसोः शिः, नपुंसकात्.
शि सर्वनामस्थानम्.
अम्बूनि, अम्बुभिः, अम्वुनाम् , ' अम्बुषु.
त्रीणि, चत्वारि.
.
ज़ल)
फलम् , फले.
(फल,
अतोऽम्. स्वमोनपुंसकात्,
अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः, स्वमोर्नपुंसकात्,
अन्यत्.
नपुंसकस्य झलचः, नुम् सर्वनामस्थाने.
फलानि. किम् , के, कानि.
(यशस्)
यशः,
यशसी.
163 सान्तमहतः संयोगस्य, दी? नोपधायाः,
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ.
(सान्तसंयोगस्य महतश्च नस्योपधायाः.)

·67
नश्चापदान्तस्य झलि,
मोऽनुस्वारः.
यशांसि, यशसा, यशोभ्याम् , यशस्सु.
(नमस्, पयस्, पाथस्, सम्भस्)
महान्. महन ! महान्तम् , महता, महद्भधाम,
पुंसोऽसुड्, सर्वनामस्थाने. (पुमस्)
पुमान , पुमन् ! पुमांसम् , पुंसा, पुम्भ्याम्,
,
राजा.
न डिसम्बुध्योः, नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य.
राजन् ! राजानम्.
अल्लोपोऽन:. अङ्गस्य भस्य (अचि सुपि शसादी)
राक्षा, राजभ्याम् .
विभाषा डिश्योः. अल्लोपोऽनो भस्य
राशि, राजनि, राज्ञोः, राजस्नु.
इन हन् पूपार्यम्णा शौ, दीर्घ उपधायाः.
170 सौच,
असम्बुद्धौ दीर्घ उपधाया इन हुन्
पूार्यम्णाम्. पूपा, पूषणम्.

·68.... अता, नाम, नानी नामनी, नामानि नाना, नाम्नि नामनि, नामभ्याम्. रोऽसुपि. अहन शब्दस्य, अहः, अहरहः, अहर्गणः. अही, अहनी, अह्नि, अहनि. अहन्. (अस्य) रुः पदान्ते. अहोभ्याम् , अहानि, अहोमिः, अह्नाम्. अहस्सु. न संयोगाहमन्तात. अल्लोपोऽनः. अध्वनि, अध्वना, कर्मणा, कर्मणि, यज्वना, यज्वनि, ब्रह्मणा, ब्रह्मणि. अस्थिदधिसक्थ्यणामनदात्त:- तृतीयादिप्वचि, अस्ना, अस्श्ना, दन्ना. श्या, श्वन् ! श्वानम्. इग्यणः संप्रसारणम्. श्वयुवमघोनामतद्धिते, भानां संप्रसारणम. 177 सम्प्रसारणाच, अचि पूर्व एकः पूर्वपरयोः. गुना, श्वभ्याम्, युवा, युवन् ! -

·60
युवानम्, मघवा, मघवन् , मघवानम्,
न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्.
यूना, युषभ्याम् , मघोना,
मघोना, मघवभ्याम्.
- सन्धिः-
(महान् तन तिष्ठति.)
नश् छव्यप्रशान्. रुः अम्परे. (विसर्गसत्वे)
अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा महाँस्तत्र.
अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः-
महांस्तत्र.
(अनुनासिकामावपक्षे रोः पूर्वस्मात्परः.)
तांस्तान , कांस्कान.
पुमः खय्यम्परे, पुस्कोकिल
पुंस्कोकिला,
तोर्लि, परसवर्णः, उल्लेखः, अल्लोपः
डमो हस्वादचि डमुण नित्यम्
प्रत्यड्डात्मा, सुगण णीष्टे, सन् नेधते.
185 छे च.
हस्वस्य तुक.
वृक्षच्छाया, स्वच्छत्रम्.

·70 लता छाया. आङ् माङोश्च, छेतुक्. आच्छादयति, माच्छिदत्. दीर्धात्पदान्ताद्वा, तुक् छे. डः सि छुट षट्त्सन्तः. सि धुड् वा. वा. सन् त्सः. नश्च, शि तुक्, वा नः. शश् छोऽटि, सञ् च् शोभते. सञ् छोभते. वा. सर्वनाम - इदमो मः, सौ. इदोऽय् पुसि. सौ. अयम्. दश्च. इदमो मः सुपि. इमम्. अनाप्यकः, इदम इद.. अनेन. (टा+सुप) हलि लोपः, इम इदः आपि. अस्मै, अस्मात् , अस्य, अस्मिन्. इमौ, आभ्याम् , अनयोः, इमे, इमान् . 197 नेदमदसोरकोः, मिस ऐस्. पभिः, एभ्यः, एपाम्, एपु. .

·71
यः सौ, इदमो दस्य.
इयम्, इमाम् , अनया, अस्यै, अस्याः,
अस्याम् , इमे, माभ्याम् ,
माभ्याम्, अनयो,
इमा,
आमिः, आसाम् , आसु, इदम् ,
इमे, इमानि.
द्वितीयाटौस्वेन:, इदमेनदोरन्वादेशे.
एनम् , एनौ, एनान् , एनेन, एनयोः.
एनाम् , पने, पनाः, पनया, एनयोः.
एनत् क्लीबे, स्वमौः. एनत् एने एनानि.
अदस औ सुलोपश्च. असो.
अदसोऽसेर्दादु दो मः
अमुम्.
न मु ने, असिद्ध
अमुना, अमुष्मै, नुमुष्मात्, अमुष्य,
ममुष्मिन् , अमू अमूभ्याम् अमुयोः.
204 एत ईद् बहुवचने. अदसो दात्, दो मा.
अमी अमून अमीमिः अमीषाम् अमीषु.
मसौ अमू अमूः. अमूम् अमू अमू.
यमुया अम्भ्याम् अमूमिः
अमुष्य अमुष्याः अमुष्याम्.

·72
अमूषाम्
अद:
अमुयोः
अमू
अमूषु.
अमूनि.
प्रकृत्या.
प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्,
ईदूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम्.
कवी इमो
गुरू इमौ
बाले इमे.
अदसो मात्.
ईदूतौ प्रगृह्यो.
अमी अवश्यं यास्यान्ति.
जना
जनौ अमू
यास्यतः
स्त्रियो
"
ऋत्यकः. वा प्रकृत्या स्युः.
सप्त ऋपयः सप्तर्पयः, सर्वर्तवः.
वर्पतुः, मेषःः.
2 09 वाक्यस्य दे: प्लुत उदात्तो दूरादहूते.
एहि कृष्ण !!! ३ अत्र गौश्चरति.
सकून् पिव देवदत्त !!! ३.
:

·10
73
राम है!!!
है हे प्रयोगे हैहयोः. प्लुतः.
हे!!! राम.
गुरोरनृतोनन्त्यस्याप्यकैकस्य प्राचाम्.
दे!!! चदत्त, अयि देवद!!! त्त.
पदस्य. (अप्रेतनम्.)
पढ़ात.
अनुदात्तं सर्वमपदादौ.
युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थी द्वितीयास्थयोर्वान्नाचौ.
(पदात्परयोरपदादौ स्थितयोः पष्ठीचतुर्थीद्वितीया-
स्थयोः युप्मदस्मदोः याम् नौ.)
बहुवचनस्य वस्नसौ
तेमयात्रेकवचनस्य.
218 त्वामी द्वितीयायाः, एकवचनस्य.
द्वितीया.
चतुर्थी.
पष्ठी.
द्वि.
मे.
त्वा
वाम्
धः
ते
"मा
नः
7
"
4.

·74
मपर्यन्तस्य. (अग्रेतनम्.)
वाहौ सौ, युष्मदस्मदोः.
शेषे लोपः, युष्मदस्मदोरन्त्यस्य.
उप्रथमयोरम्. युष्मदस्मद्भयाम्.
त्वम्, अहम्.
युवावौ द्विवचने,
युष्मदस्मदो.
प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्.
आ युष्मदस्मदोः. युवाम् , आवाम्,
यूयवयौ जसि.
यूयम्, वयम्.
त्वमावेकवचने.
द्वितीयायां च,
त्वाम् , माम्.
युष्मदस्मद्भयां परस्य.
युप्मान्, अस्मान् .
युष्मदस्मदोरनादेशे.
आ.
शसो न,
योऽचि,
त्वया,
मया.
230 युष्मदस्मदोरनादेशे,
युवाभ्याम्,
युष्माभिः,
आ हलि विभक्तो.
आवाभ्याम् .
अस्मामिः,

·75
भ्यसो भ्यम्.
यसः.
तुभ्यमह्यौ डयि.
तुभ्यम्, मह्यम्.
युप्मभ्यम् , अस्मभ्यम् .
एकवचनस्य च.
पञ्चम्या अत्. त्वत्, मत् .
पञ्चम्या अत्,
युप्मत् , असत्.
तवममौ डसि.
युष्मदस्मद्भयां ङसोऽश्. तय,
युवयोः, मावयोः.
साम आकम्. युष्माकम्, अस्माकम्.
त्वयि, मयि,
युष्मासु, अस्मासु.
मम.
अनुदात्तडित आत्मनेपदम्. एधते.
धात्वादेः षः सः.
स्मयते.
स्वरितत्रितः कमिप्राये क्रियाफले.
-मात्मनेपदम्. पचति, पचते.
णो नः धास्वादेः. नयति, नयते.
शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्. भवति.
243 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे.
खादन्, नयन्.
भवन,

·76 नायकः, इतः, यातः, स्वातः, आने मुक् , धातोः. एधमानः, स्मयमानः. कर्तरि कृत. (कृतिङ् धातोः.) . ण्वुल्तृचौ, धातोः. युवोरनाको, भावकः, आर्धधातुकं शेषः, (तिङ् शित् भिन्नः.) आर्धधातुकस्येड् वलादेः, भविता, एधिता. गत्यर्थाकर्मकादिभ्यः, क्तः (कर्तरि.) भूतः. पदरुजविशस्पृशो घञ्. अत उपधायाः, वृद्धिर्णिति. पादः. पुगन्तलघूपधस्य च, इको गुणः सार्वधातुकाध- धातुकयोः. वेशः, स्पर्शः. चजोः कु धिण्ण्यतो. रोगः. अन्येभ्योऽपि दृश्यते, धातुभ्यः किए कार्यान्तरं च. (लोपदीर्घसम्प्रसारणादि) वेरपृक्तस्य, लोपः. भूः, भ्रूः, श्रीः, धीः. हस्त्रस्य पिति कृति तुक्. इत्, कृत्. 258 क्तक्तवतू निष्ठा.

·77
नेको गुण
निष्ठा, भूते.
भूतधान् , छतवान् ,
जितवान्
नीतवान् , हतधान्.
किङिति च,
भूतम.
तयोरेव कृत्यक्तखलाः.
(भायकर्मणोः) स्नातम्. कृता, धृतः.
कृत्याः प्राङ्ण्वुलः.
तव्यत्तव्यानीयरः, धातोः. (गमनीयम्)
भवितव्यम्, भवनीयम्, गन्तव्यः.
गमनीयः, (ग्रामः) कर्तव्यः, करणीय:.
धातो. जेयः, नेयः.
ईद्यति, भातः. देयः.
ऋहलोय॑त. कार्यम् , खाद्यम्.
ओरावश्यके, भाव्यम्.
ईपदुःसुपु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्.
ईपरकरः, दुष्करः, मुकरः.
(सुखेन कर्तु योग्यो दुःखेन या)
नपुंसके भावे क्तः.
भूतम् , रुतम् , कृतम.
270 ल्युट् च. हसनम्, गमनम्, भवनम्.
अचो यत.

·78
स्त्रियां क्तिन्. भूतिः, कृतिः, नीतिः.
गुरोश्व हलः,
ईहा, ऊहा.
इश्तिपौ धातुनिर्देशे. गमिः, गच्छतिः.
अ.
द्वे
सर्वस्य द्वे.
नित्यवीप्सयोः. (पौनःपुन्ये वीप्सायां च पदस्थ
वचने.) पचति पचति, भुक्त्वा भुक्त्वा,
वृक्षं वृक्षं सिञ्चति, ग्रामो ग्रामो रमणीयः.
परेवर्जने.
परि परि वङ्गेभ्यः वृष्टो देवः.
उपर्यध्यधसः सामीप्ये.
उपरि उपरि ग्रामम्.
अध्यधि सुखम्.
अधोऽधो लोकम्.
वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्सनेषु.
असूयायाम् , सुन्दर सुन्दर वृथा ते सौन्दर्यम्.
सम्मतौ, वेदे वेदे वन्द्योऽसि.
कोपे, दुर्विनीत दुर्विनीत इदानीं शास्यसि.
धानुष्क धानुष्क वृथा ते धनुः.
भर्सने, चोर चोर घातयिष्यामि त्वाम्.
219 आनुपू] द्रे वाच्ये, . मूले मूले स्थूलः.
,
कुत्लने,

·79 संभ्रमेण प्रवृत्तौ यथेष्टमनेकधा प्रयोगो न्याय- सिद्धः सर्प सर्प बुध्यस्व, सर्प सर्य सर्प. वुध्यस्व बुध्यस्व बुध्यस्व. क्रियासमभिहारे च. लुनीहि लुनीहीति (लुनाति) शर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये समासवच्च बहुलम्. क्रियाविनिमयः कर्मव्यतिहारः, अन्योन्यं नमन्ति विप्राः. धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः समानकर्तृकेषु तुमुन्. कर्तुं याति भोक्तुम्. आभीक्ष्ण्ये णमुल्व. समानकर्तृकेषु नाम नाम याति गुरुम्. नत्वा नत्या. अलं खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा. अलं कृत्वा, भुक्त्वा खलु. 288 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले, पत्या. स्नात्वा भुक्त्वा ब्रजति.

·80
समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप्.
सम्भूय यान्ति, . प्रकृत्यं वदति.
सन्
धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा.
सन्.
(भवितुमिच्छति.)
सनाद्यन्ता धातवः.
(भू स लट्.)
(पूर्ववत्सन:.)
सन्यङोः. एकाचो द्वे प्रथमस्य.
अजादेर्द्वितीयस्य. (भूस भूस शप् ति.)
ह्रस्वः, अभ्यासस्याचः.
(भुस् भूषति.)
पूर्वोऽभ्यासः.
हलादिः शेषः.
(अन्यहलो लोपः)
(भु भूषति.)
अभ्यासे चर्च, झलां जश्.
वुभूषतिः
295 सन्यतः,
इदभ्यासस्य. पिपठिषतिः
अभ्यासस्य.
सन्क्यच्काम्यच्क्यङ्ग्यषोऽथाचारविपणिज्यङ तथा।
यगायईयपिङ्चेति द्वादशामी सनादयः ॥

·11
81
णिच् -
(कर्तुः)
तत्प्रयोजको हेतुश्च, कर्ता.
हेतुमति च, (प्रेरणे) णिच् धातो.
(भू + णिच् + शप् + लट्.)
भावयति, कारयति. (भवन्तं प्रेरयति)
पयच्
कर्मण इच्छायाम्.
सुप आत्मन: क्यच.
(पुत्रमात्मन इच्छति - पुत्र अम् क्यच् लट्.)
सुपो धातुप्रातिपदिकयोः, लुक्.
क्यचि च, ईदकारस्य. पुत्रीयति.
काम्यच् च, सुपः कर्मण आत्मन इच्छायाम्
पुत्रकाम्यति.
उपमानादाचारे, क्यच्,
(पुप्रमियाचरति छात्रं) पुत्रीयति.
कर्तुः क्यङ् सलोपश्च, सुप उपमानादाचारे,
काणायते, अप्सरायते.
304 अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः, अचो यि.
सुपः कर्मणः,

·82
कर्मण्यण, धातोरुपपदे.
कुम्भकार:.
तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् .
उपपदमतिङ्, (समस्यते न तिङा)
कुम्भं करोति (कुम्भ + अम् + + + अण).
सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये, शीतभोजी
शीतं भुङ्क्ते तच्छील:-
समासः
चार्थे द्वन्द्वः,
समासः.
धवखदिरो.
फलमूलप्रवालम् . (धव + सु + खदिर + सु.)
द्वन्द्वे घि, पूर्वम् . रविचन्द्रौ. कविगायको.
अजाद्यदन्तम्, पूर्वम् . अश्ववृषभौ, अजगजी.
अल्पाच्तरम्. पूर्वम् . गोमहिषौ, मूलप्रवालम् .
लघ्वक्षरम् , पूर्वम् . कुशकाशौ. गुणदोषो.
अभ्यर्हितं च, पूर्वम् . तापसपर्वतो. ब्रह्मस्तम्बे.
भ्रातुायसः. पूर्वनिपातः. युधिष्ठिरार्जुनौ.
आनङ् ऋतो द्वन्द्वे, उत्तरपदे. मातापितरौ.
317 देवताद्वन्द्वे च, आनडुत्तरपदे. सूर्याचन्द्रमसौ.

·83
एकशेपः ।
सरूपाणामेकशेप एकविभक्तो,
(गज-गज-औ) गजी.
पुमान् स्त्रिया, (स्त्रिया सहोतो पुमान् शिष्यते)
हंसौ, हंसी च हंसश्च.
भ्रातपुत्रौ स्वसदुहितृभ्याम्,
भ्रातरौ, स्वसा च भ्राता च.
पुत्री, दुहिता च पुत्रश्च.
पा शिष्यते. पितरो.
माता पितरो, माता च पिता च.
श्वशुरः श्वश्वा, श्वशुरौ. श्वश्रूश्वशुरौ.
श्वभ्रूश्च श्वशुरश्च.
त्यदादीनि सनित्यम् , शिष्यन्ते.
स च देवदत्तच, तौ.
पिता मात्रा,
कर्मधारयः
324 विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ,
समस्यते.

·84
प्रथमानिर्दिष्ट समास उपसर्जनम् .
उपसर्जनं पूर्वम् , समासे. - नीलोत्पलम् ,
नीलमुत्पलम्. कृष्णसर्पः.
उपमानानि सामान्यवचनैः, समस्यन्ते.
मेघश्यामः,
मेघ इव श्यामः.
उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे.
कविकुञ्जरः, पुरुषव्याघ्रः, नरसिहाः,
ना सिंह इव शूरः,
तत्पुरुषः

·85
द्वितीया श्रितादिभिः, कृष्णभितः,
दुश्यातीतः, मापत्माप्तः, काशीगतः.
-
नलोपो नमः,
न
न. सुपा समस्यते, न कीतिः.
उत्तरपदे, अकीतिः, अधेयः,
तस्मान्नुडचि, (लुसनकारात्.) अनश्वः,
अनन्तरम् , अविनम् , असंशयम्, अधना,
अफलः, अगाधः, अनाथः, अनर्हः, अकर्मकः,
बहुव्रीहिः
अनेकमन्यपदार्थे. समस्यते स यदुव्रीहिः.
पीताम्बरः, शुक्लाम्बरः, (पीतमम्बरं यस्य सः)
उरः प्रभृतिभ्यः कप. बहुग्रीहौ.
व्यूढोरस्कः, प्रियसर्पिष्कः, यहुपयस्का.
शेषाद्विभापा, कप्.
वीरपुरपको देशा,
प्राप्तोदको ग्रामः,
अढरथो वृपमा,
उपहृतपशू रुदः, उद्धृतोदना स्थाली.
341 तेन सहेति तुल्ययोगे.
समासो बहुप्रीहिः-

·86
"सहस्य सः.
सहा.
वोपसर्जनस्य.
सपुत्रः, सकर्मकः, सलोमकः,
प्रकृत्याशिषि,
स्वस्ति ते
सहपुत्राय
सहदाराय.
सुहृदुहंदौ मित्रामित्रयोः.
सप्तमीविशेषणं बहुव्रीहौ. पूर्वम्.
कण्ठेकालः, उरसिलोमा.
अलुगुत्तरपदे,
स्तोकान्मुक्तः,
अन्तिकादागतः, युधिष्ठिरः.
वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्या.. अलुगुत्तरपदे.
आत्मनेपदम्, परस्मैपदम्,
आत्मनेभापाः, परस्मैभापाः.
सुपः समासे.
आख्यातः
लुक.
343 आदिप्रभृतिभ्यः शपः,
अत्ति
तिस
शि
अत्तः
अवन्ति

·87 आस्ते साते साथे स्वहे से आत्मनेपदेवनतः. परस्य झस्यात् आसते घि च. सलोप:. आध्ये आस्महे. शप:. अभ्यासस्य. जुहोत्यादिभ्यः श्लु. श्लो. एकाचो द्वे प्रथमस्य. कुहोरचुः, जुहोति, हुत:. होपि, हुथा. होमि, हुवा. उभे अभ्यस्तम्. अदभ्यस्तात्, हुश्नुवोः सार्वधातुके, ओर्यण अनेकाचोऽसं- भोगपूर्वस्य अचि.. जुह्वति, जुहुथ, जदुमः. दिवादिभ्यः श्यन्. , कर्तरि सार्वधातुके. धातोः घोरुपधाया दीर्घ इकः. झस्य. , 358 हलि च.

·88
दीव्यति दीव्यतः दीव्यन्ति.
दूयते दूयेते दूयन्ते.
स्वादिभ्यः तुः,
कर्तरि सार्वधातुके.
सुनोति, सुनुतः, सुन्वन्ति.
लोपश्चास्यान्यतरस्यां स्वोः.
उतः प्रत्ययासंयोगपूर्वात् .
सुन्वः, सुन्मा, सुनुते.
तुदादिभ्यः शः, कर्तरि सार्वधातुके.
तुदति, तुदतः, तुदन्ति. तुदते.
रुधादिभ्यः श्नम् , कर्तरि सार्वधातुके.
झषस्तथोर धोऽधः, रुणद्धि,
श्नसोरल्लोपः, ङिति सार्वधातुके.
झरो झरि सवणे, वा लोपो हलः परस्य.
रुन्द्धः, रुन्धन्ति, रुन्धे.
तनादिकृञ्भ्य उः,
कर्तरि सार्वधातुके,
तनुतः,
तन्वन्ति.
367 क्रयादिभ्यः श्ना,
कर्तरि सार्वधातुके.
मीणाति, फ्रीणासि,
मीणामि.
तनोति,

·12
89
ई हल्यघोः, किङति सार्वधातुके, भाभ्यस्तयोरातः.
कीणीतः, क्रीणीथः, क्रीणीवः,
श्नाभ्यस्तयोरातः, लोपः डिति सार्वधातुके.
क्रीणन्ति, क्रोणाते, क्रीणते.
चुरादिभ्यो णिच् , (स्वार्थ) चोरयति.
णिचश्व, आत्मनेपदं कर्ममिमाये क्रियाफले.
चोरयते, भावयते.
कर्तरि दश ल
लोट् च,
धातोर्विध्यादिषु (प्रवर्तनायाम् )
अशिषि लिङ्लोटौः
विध्याशीरादिषु लोट् .
एरुः,
लोटः, भवतु.
तुह्योस्तातङ्ङाशिष्यन्यतरस्याम्.
सेद्यपिच्च, लोटः, भवतात् -
भवतीत् .
378 मेनि:, लोटा.
अतो हेः, लुक् .
भव,

·90
आडुत्तमस्य पिच्च, लोटः. भवानि.
लोटो लङ्वत्.
तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः,
डितः लः
भवताम् । भवतम् .
नित्यं डितः, लोपः सस्योत्तमस्य.
भवाव, भवन्तु.
भवत.
भवाम.
अनद्यतनभूते लङ्.
अनद्यतने लङ्,
भूते धातोः.
लुललूप अडुदात्तः, धातोः.
इतश्च,
लोपो डितो लस्य.
अभवत्
चन्
वताम्
वतम्
घः
वत
घम्
घाव
वाम.
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्.
धातो.
387 यासुट् परस्मैपदेपदात्तो डिच्च,
लिजः

·91
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य, सार्वधातुकस्य.
(भव + यात्.)
अतो येयः, सार्वधातुकस्य.
भवेत्, भवेताम् , भवः, भधेयम्.
झेर्जुस् , लिङः. भवेयुः, भवेम.
आशीर्लिङ्
लिङाशिषि, आर्धधातुकम् .
किदाशिषि, यासुट् . (भू यास् ति).
स्कोः संयोगाद्योरन्ते च,
पदस्य, झलि च.
भूयात्
यास्ताम्
यासुः
यास्तम्
यास्त
यासम्
धास्व
यारम
भूते लुड्
लुङ, भूते धातो.
माङि लुङ्, - धातोरुपपदे.
स्मोत्तरे लच,
माडि लुड्.
397 न माङयोगे, अडाटौ.
मा भवान् भूत.

·92
-
च्लि लुङि, धातो.
च्ले: सिच -
गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु, लुक् .
अभूत् , अभूः
भुवो वुग्लिङ्लिटोः, अचि. अभूवम्.
भूतानद्यतनपरोक्षे लिट् -
परोक्षे लिट्,
भूतेऽनद्यतने च धातोः.
लिटि धातोरनभ्यासस्य, एकाचोद्धे प्रथमस्य.
भवतेरः, अभ्यासोकारस्य.
लिट् च, आर्धधातुकम् .
परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः, लिटः.
णल् अतुस् उस्.
वभूव
चभूवतुः वभूवुः
थल ययुस अ.
वभूविथ बभूवथुः बभूव
जल व
यभूव वभूविध वभूविम.
म.
भविष्यति लट् -
107 लट् शेपे च,
भविष्यति कियायां फियार्थीयां
धातो:.

·93
स्यतासी ललुटोः,
न्ति
भविष्यति
ध्यसि
च्यामि
स्यथ
त्याव:
प्यामः
अनद्यतनभविष्यति लुट् -
-
अनद्यतने लुट्, भविष्यतिधातोः.
लुटः प्रथमस्य डारौरसः, (पुरुषस्य.)
टेः, लोपो डिति. भविता.
तासस्त्योर्लोपः, सि प्रत्यये. भवितासि.
रिच, तासस्थोलोप:.
भवितारो, भवितार:.
तामि,
लिनिमित्ते लङ् क्रियातिपत्तो,
धातो.
(क्रियाया अनिप्पत्तिः)
अमविष्यत्, अभविष्याम.
आडजादीनाम्, धातूनां लुङ्ललषु..
416 आटश्व,
मचि वृद्धि
तास्थः,
तास्थ.

·94 स्तो. टुना ष्टुः ऐधिष्ट पत. ष्ठाः षाताम् षाथाम् वहि षि धिध्वम् महि आमेतः लोटः. एधताम्. सवाभ्यां वामौ, लोट एतः. एधस्व, एधध्वम्. एत ऐ, लोट उत्समस्य. एधै, ऐधत, ऐधथाः, ऐधे. लिङः सीयुट, एधेत, एधेयाताम्. झस्य रन् , लिङः. पधेरन् , एधेथाः. इटोऽत् , लिङ:. एधेय, एधेवहि. सुट्तिथोः, लिङः. एधिपीष्ट, एधिषीयास्ताम्. इण: षीध्वंलुलिटां धोऽङ्गात्, मूर्धन्यः. पधिपीवम् , एधिषीय. एधिता. 426 ह एति, तासस्त्योः सस्य. एधिताहे, एधितास्वहे, एधितास्महे, ऐधिष्यत. एधिष्यते,

·95
इजादेश्व गुरुमतोऽनृच्छ:,
धातोः परे माम् लिटि.
आमः, परस्य लुक.
कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि, (झवस्तयो लिट्पराः
आमन्तात्. पधाम् क लिट्.)
आम्प्रत्यवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य, आत्मनेपदम्.
लिटस्तझयोरेशिरेच.
असंयोगालिट् कित्, अपित्.
द्विवचनेऽचि, विर्चचने कर्तव्ये द्विचननिमिचे
अचि परे नाच आदेशः,
(एधाम् + + + + ए.)
(प्रत्यये परे.)
पधाञ्चक काते
किरे.
485 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्. धातो नेट.
आर्धधातुकस्य घलादे.
उदृदन्तीतिरुष्णुशीट्स्नुक्षुश्विडीदिमिः।
घृड्भ्यां च विनैकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः।
धावपे. एधांयमय, पतु:
(एधाम् म अस् अ.
उरत,
अभ्यासस्य.

·96 अत आदेः, अभ्यासस्य दीर्घः पधामास सतुः शक्ल पच् मुच् रिच् विच् वच् सिच् प्रच्छि त्यज् निजिर भजः । भञ् भुज् भ्रस्ज् मस्जि यज् युज रुज् रञ्ज विजिर् स्वञ्जि सङ्ग् सृजः ॥ १ ॥ अद् क्षुद् खिद् छिद् तुदि नुदः पद्य मिद् विद्यतिर्विनद् शद् सदी स्विद्यति स्कन्दि हदी कुध् क्षुधि बुध्य- ती ॥ २ ॥ बन्धिर् युधि रुधी राधिर् व्यध् शुधः साधि सिध्यती । मन्य हन्नाप् क्षिप् छुपि तप् तिपस्तृप्यति दृप्यती ॥ ३ ॥ लिए लुप् वप शप् स्वप् सृपि: यम् रम् लभ् गम् नम् यमो रमिः। क्रुशिर दंशि दिशी दृश् मृश् रिश् रुश् लिश् विश् स्पृशः कृषिः ॥ ४ ॥ त्विष तुष् द्विष् दुष् पुष्य पिष् विष् शिष् शुष् श्लिप्यतयो घसिः । वसति. र्द दिहि दुहो न मिङ् रुह् लिङ् वहिस्तथा ॥५॥ अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो यधिकं शतम् ॥ भावे कर्मणि - (तेन) बभूवे, भविता, भविष्यते भूयताम् अभूयत भूयेत भविपीष्ट... 437 स्यसिच्सीयुटतासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झन- ·13 97 ग्रहदृशां वा चिवदिट् च. भाविता, भाविष्यते भाविपीष्ट. चिण भावकर्मणोः, ते ग्ले. चिणो लुक्, (परस्य) अभावि. अन्वभाविपाताम्. -भावि स्तूयते स्तूयताम् अस्तूयत स्तूयेत स्तोता स्तोष्यते स्तोपोष्ट अस्तावि. स्ताविता. स्ताविष्यते स्तविशीष्ट दीयते, दास्यते. 440 आतो युक् चिण्कृतोः, णिति. अदायि अदिषाताम् अदायिपाताम् दायिष्यते धीयते धास्यते अधायि अधिपाताम् अधायिपाताम् धायिष्यते धायिता इन्यते घानिता हनिष्यते घानियते. धाता हन्ता

·98
नाम
नाभ्यस्ताच्छतुः, नुम् . ददत् ,
ददती.
वा नपुंसकस्य, अभ्यस्ताच्छतुर्नुम् सर्वनामस्थाने.
ददन्ति, ददति.
आच्छीनद्योर्नुम् , वा शतुः. तुदन्ती, तुदती.
शपश्यनोनित्यम् , आच्छतुर्नुमशीनद्योः.
(पचत्), पचन्ती, पचन्ति.
दीव्यन्ती,
दीव्यन्ति.
स्त्रीप्रत्ययः
ऋन्नेभ्यो ङीप, स्त्रियाम् .
की,
शीतभोजिनी.
उगितच,
ङीप् , स्त्रियाम् .
पचन्ती, भवन्ती.
वयसि प्रथमे,
ङीप् . कुमारी.
बहुव्रीहेरूधसो ङीष.
ऊधसोऽनङ्, बहुवीही स्त्रियाम् . कुण्डोधी.
450 अन्तर्वत्पतिक्तोर्नुक अन्तर्वत्नी, पतिवत्नी.
१

·99 पत्युनों यज्ञसंयोगे, वसिष्ठस्य पत्ती. नित्यं सपत्न्यादिपु, सपती, पकपली, वीरपली. वर्णादनुदाचात्तीपधात्तो नः. रोहिणी, रोहिता. जानपद कुण्ड गोण स्थल भाज नाग काल नील कुश कामुक कवराद्' वृत्त्यमत्रावपना- कृत्रिमाथाणा स्थौल्यवर्णा नाच्छादना यो- विकार मैथुनेच्छा केटावशेष, डीप्. जानपदी वृत्तिवेत. शोणालाचाम , वा डी. शोणी, शोणा. वोतो गुणवचनात , टीप्. मृद्धी, मृदु:- बहादिभ्यश्च, डी. यद्धी, वहः. पुंयोगादास्यायाम , डीप्. नित्यम् . गोपी. 459 इन्द्र वरुण भव सर्व रुद्र मृड हिमारण्य यव यवन- मातुलाचार्याणामानुफ. टीप् पुंयोगादास्यायाम, इन्द्राणी, भवानी. दिमारण्पयोमहये. हिमानी, भरपयानी. यवाहोपे. ययानी.

·100
वा.
यवनाल्लिप्याम् . .
यवनानी.
मातुलोपाध्याययोरानुग्वा. मातुली, मातुलानी,
उपाध्यायी, यानी.
आचार्यादणत्त्वम्.
आचार्यानी.
खांगाचोपसर्जनादसंयोगोपधात्,
अतिकेशी, अतिकेशा, चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा,
नासिकोदरौष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाचः
तुंगनासिकी, स्थूलोदरी.
न क्रोडादिबह्वचः, कल्याणक्रोडा.
सहनविद्यमानपूर्वाच्च. सकेशा, अकेशा.
नखमुखात्सञ्ज्ञायाम. शूर्पणखा, गौरमुखा.
दिग्पूर्वपदानडीप. प्राङ्मुखी.
सख्यशिश्वीति भाषायाम.
जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्. तटी.
पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च
मोदपाकी, शंकुकर्णी, शालपर्णी, शंखपुष्पी.
ऊतः. कुरूः, पः।
470 ऊरूत्तरपदादौपम्ये
करभोरू.
.

·101 संहितशफलक्षणवामादेश्व. संहितोता, शफोरूः, लक्षणोरूः, वामोरूः शांर्गरवाद्यो डोन् शांगरवी, बैदी. तद्धितः तद्धिता:- यूनस्तिः स्त्रियाम्. युवतिः. तद्धितेप्वचामादेः, वृद्धिणिति किति च. प्राग्दीव्यतो ऽण- तस्यापत्यम्. ओर्गुणः, तद्धिते भस्य. मापगया. अत इन सस्थापत्यम्. दाशरथिः नडादिभ्यः फक्, तस्यापत्यम्. आयनेयीनीयियः फढरखच्या प्रत्ययादीनाम् यस्येति च, मस्य तरिते. नाडायण, चारायणः. 493 गर्गादिभ्यो यज्ञ- गार्य:.

·102 अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽज्ञ. बैदः, पौत्रः, दौहित्रः. स्त्रीभ्यो ढक. राधेयः, द्रौपदेयः, वैनतेयः. शोभनेयः, सौमित्रेयः. क्षत्राद्घः, तस्यापत्यम्. क्षत्रियः. वसुश छ:, स्वस्नीयः. भ्रातुळच्च, भ्रातृव्यंः, भ्रात्रीयः. कुलात खः, कुलीनः. अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम- जीवति तु वंश्ये युवा- क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत्. " पाञ्चालः, कोसला. जनपदे लुप, लुपि युक्तवयक्तिवचने. तेन रक्तं रागात् , अण. काषायम्. नक्षत्रेण युक्तः कालः कार्तिकमहः. संस्कृत भक्षाः भ्राष्ट्रायवाः सास्सिन् पौर्णमासीति. चैत्री. 497 प्राग्दिशो विभक्तिः .

·1108
परस्य.
किं सर्वनामबहुभ्योऽध्यादिभ्यः,
पञ्चम्यास्तसिल्, चा. द्वाभ्याम्.
कुतिहोः, किमः.
कुतः, कस्मात् , यतः, ततः,
एतदोऽन् ,
इदम इश, इतः,
अमुतः, बहुत
पर्यभिभ्याच्च,
तसिल सर्वोभयार्थाभ्याम्.
परितः - सर्वतः, अभितः = उभयतः,
अतः
सप्तम्याः घा.
सप्तम्यास्त्रल फुत्र, यत्र तत्र, अमुन, बहुत्र.
इदमो हः, सप्तम्या:
किमोऽत्.
काति, किमः
क, कुत्र, कस्सिन्.
इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते,
तसिलादयः
(स भयान्) ततो भवान् , तनमयान्,
तं भवन्तम् , ततो भवन्तम् , तत्रभवन्तम्.
ततो देयानाम्प्रिया,
तर देयानाम्नियः.
सर्वकान्यकियत्तदः काले दा.
610 सर्वस्य मोऽन्यतरस्यां दि, सदा, सर्यदा,
एकदा, अन्यथा, कदा, यदा, तदा.

·104
इदमः, एतर्हि.
इदमोहिल, सप्तम्याः काले.
एतेतौ रथोः,
अधुना,
इदमः काले सप्तम्या:. अधुना.
दानीं च,
इदमः काले सप्तम्या:. इदानीम्.
तदो दा च,
काले सप्तम्या दानी च.
तदा,
तदानीम्.
अनद्यतने हिलन्यतरस्याम्. कर्हि, कदा,
यहि, यदा,
यदा, तर्हि, तदा, एतर्हि.
प्रकारवचने थाल, सर्वथा. यथा,
इदमस्थमुः, प्रकारवचने. इत्थम्.
किमश्च,
थमुः प्रकारवचने.
कथम्.
दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देश -
कालेष्वस्तातिः-
पूर्वाधरावरणामसि पुरधवश्चैषाम्.
पुरः, पुरस्तात्, अधः, अधस्तात् ,
अवस्तात्.
622 दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्. दक्षिणतः, उत्तरतः.
तथा.
अवः,

·14
105
लुक् तद्धितलुकि,
विभाषा परावराभ्याम्
परतः, अयरतः.
परस्तात्, अवरस्तात्.
अञ्चेर्लुक्. अस्ताते.
स्त्रीप्रत्ययस्य.
प्राक, उदक, प्रत्यक, अवाक्.
उपर्युपरिष्टात्, ऊर्ध्वस्य.
पश्चात्,
एनबन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः
उत्तरेण, दक्षिणेन, पूर्वेण, परेण, अधरेण
आहि च दूरे, दक्षिणादाच्. दक्षिणाहि.
किंयत्तदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच
अपरस्य.
कतरः,
यत्तर,
ततर',
का, पः,
वा बहुनां जातिपरिप्रश्ने डतमच
कतमः,
यतमः,
ततमः
एकाच प्राचाम, उतरच् उतमथ.
मनोरकतरः, एपामेक्तमः
यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप.
534 आ सर्वनाम्नः,
हाशयतुपु.
तायान्.

·106
वतुप् च परिमाणे.
डति च,
यावान् , एतावान् , याक, यादृशः.
किमिदभ्यां वो घः,
इदकिमोरीशकी, दृग्दृशवतुषु.
इयान , कियान् , ईदृक्, कीटक.
किमः संख्यापरिमाणे डति च,
वतुप्.
का संख्या येषां ते = कति, क्रियान्.
बहु गण वतु डति सङ्ख्या.
षट् सङ्ख्या. कति, कतिमिः.
विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम्
सर्वनामता ङिति.
द्वितीयस्मै,
द्वितीयाय, द्वितीयस्यै,
द्वितीयस्यै, द्वितीयायै.
पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा, सियोः स्मात्स्मिनौ.
पूर्वस्मात्, पूर्वात्, पूर्वस्मिन् , पूर्वे.
पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थाया
जसि वा सर्वनामानि.
पूर्वे, पूर्वाः, अपरे,
स्वमज्ञातिधनाख्याम. जसि वा सर्वनाम.
544 अन्तरं बहियोंगोपसंख्यानयोः,
मसंज्ञायाम,
रा:.

·107
645 प्रथम चरम तयाल्पार्ध कतिपय नेमाश्च.
जसि वा सर्वनामाना,
स्वे, स्वात
अन्तरे, अन्तराः, प्रथमे, प्रथमा,
पूर्वाध सम्पूर्णम्.

·-
-
-க
--
--
*
-
-

·16
109
अथ उत्तरार्धम्
मस्य.
विदेः शतुर्वसुः, विद्वान् , विद्वांसौ.
वसोः सम्प्रसाणम्,
विदुपः.
वसु स्रंसु ध्वखनडुहां दः, पदान्ते झलि च.
विद्वद्भयाम्, विदुपे.
अष्ट न आ विभक्तो
अष्टाभ्य औश्, जशसो.
अधौ, अष्टाभिः, अष्टानाम् , अष्टासु.
पथिमभ्यभुक्षामात्, सौ.
इतोऽत्सर्वनामस्थाने, पथ्यादेः.
थोन्थः, पथिमथोः सर्वनामस्थाने.
पन्यानी,
पन्थानम्, पन्थानी.
भस्य टे लोपः, पप्पादेः.
पथः, पथा, पथिभ्याम्, पयिषु.
,
पन्या,
पन्यान'.
नी, द
565 अचि श्नु धातुभ्रवां य्वोरियडबडौ, प्रत्यये परे.
(माप्नुयन्ति) नियो, लुपा.
मिया, वा.
श्री, ध्रः

·110 डिति हवश्व, , भरुवि, धेनु, नेयङवस्थानावस्त्री, यू न दी. हे श्रीः! भ्रूः! भ्रवे, श्रिये. (इ, उ, ई. ऊ.) यू च स्त्र्याण्यौ इयडुवस्थानौ - स्त्रियां वा नदी. श्रियै, भूवै, श्रियाः, भ्रवाः वाऽमि, नदी यू व्याख्यावियङवस्थानावस्त्री. भ्रूणाम् , भ्रुवाम् , श्रीणाम् , श्रियाम् , भ्रुवाम् , श्रीषु, युवतिः, मतिः, तनु, युवत्यै, युवतये, धेन्वै, धेनवे. इदुद्भयाम्, नदीभ्यां डेराम्. युवत्याम् , युवतौ, धेन्वाम् , धेनौ. स्त्री, हे स्त्रि! इयङ् अचि प्रत्यये. स्त्रियौ. वाऽम् शसोः, स्त्रिया इयङ्. स्त्रियम् , स्त्रीम्. स्त्रियौ, स्त्रियः, स्त्रीः, स्त्रिया, स्त्रीभ्याम् , स्त्रिय, स्त्रीणाम् , स्त्रियाम्, स्त्रीषु. प्रधीः, (ग्रामणीः), सेनानीः. 562 एरनेकाचो ऽसंयोगपूर्वस्य, अचि प्रत्यये धातोरङ्गस्य. प्रध्यो, सेनान्यो. -- स्त्रियाः, यण

·111
वर्षान्वश्व, यण.
खलपू, सुलू.
ओः सुपि, अचि यण अनेकाचोऽसंयोपूर्वस्य
धातोरङ्गस्य. " खलप्यौ, सुल्वी.
वावी.
न भू सुधियोः,
यण.
भुवौ, सुधियो.
आतो धातोः,
विश्वपाः, विश्वपा, विश्वपाम् , विश्वपौ,
विश्वपः, विश्वपा, विश्वपाभ्याम्.
गोपाः. पत्या,
च भस्य लोपः.
हो ढः,
लिट्, लिहौ.
पदान्ते झलि च.
वश्व भ्रश्च सृज मृज यज राज भ्राज च्छशां पः.
पदान्ते झलि च. विट , विशौ, विड्भ्याम्.
(प्राट् , सुवृट् , भृट्, विश्वसृट् ,
परिमृट, देवयट , राट् , विभ्राट् .)
569 पद्दन्नोमासहन्निशसन्यूपन्दोपन्यकन्छकन्नुदन्ना
सन्छस्प्रभृतिषु.
पद्
शस्मभूतिपु.
दन्त
पाद
AA
"

·112 नासिका > नस शस्त्रभृतिषु. मास मास हृदय निशा हद् निश असन् असृज् यूष दोष यछत् शकृत् V V V V V V V V V V V यूषन् दोषन् " यकन् शकन् उदक उदन् आस आसन् पदः, पदयाम्, दतः, दद्भयाम्. नसः, नोभ्याम्, मासः, माभ्याम्. हृद्याम्, निशः, निड्भ्याम्. अनः, असभ्याम्. यूरणः, यूषभ्याम्. दोष्णः, दोषभ्याम् , यनः, यकभ्याम्. शका, शकभ्याम्, उदः, उद्भ्याम्. आखः, आसभ्याम्. पाद, पादौ, पादान, पादाभ्याम्. दन्तः, दन्तौ, दन्तान् , दन्ताभ्याम्. नासिका, के, काभ्याम्. काः, ·113 असक्, जी, जि, पौ, पा, मासः, मासौ, मासान् मासाभ्याम्, हृदयं ये यानि हदयाभ्याम्. निशा, शे, शा, निशाभ्याम्. असग्भ्याम् यूप, पौ, पान. यूषभ्याम्. दो, दोाम. यकृत्, ती, न्ति, यद्भपाम्. शकत्, ती, न्ति शकृद्भधाम. उदकम् , के, कानि, उदकाभ्याम्. आस्यम्, स्ये, स्थानि, आस्याभ्याम्. स्पृशोऽनुदके विन्. सुप्युपपदे. क्विन्प्रत्ययस्य कु, पदान्ते. घृतस्पृक्, घृतस्पृशौ, घृतस्पृग्भ्याम्. 672 ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुप्णिगञ्चु युजिकुञ्चाञ्च, किन्, ऋत्विक ऋषिजी अत्विग्भ्याम्. दधृका दधृपा, दग्भ्याम्. सक् सजी घग्भ्याम् दिक दिशौ दिग्भ्याम, उरिणक, ही उणिग्भ्याम्

·11:4
प्रत्यञ्चौ..
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति.
भंगानां न लोपः. (प्रति + अच् )
प्रत्यङ्,
अचः, अल्लोपो भस्य.
चौ,
पूर्वस्य दीर्घोऽणः,
प्रतीचः, प्राचा
प्रतीचा, प्रत्यग्भ्याम्.. उद्ङ्,
चौ.
उद ईत्. (अचः), अतः, भस्य, अचः. . (अञ्च)
उदीचः, उदीचा, उदग्भ्याम्.
समः समि, अञ्चतावप्रत्यये. सम्यङ्, चौ.
तिरसस्तिर्यलोपे, अञ्चतावप्रत्यये. तिर्यङ्, चौ.
सहस्य सध्रिः, . अलोपेऽञ्चतावप्रत्यये.
सध्यङ्, सध्यञ्चौ, सध्रीचः,
न लोपः. प्राञ्चः, प्राश्चा,
प्राभ्याम्. यु, युऔ, युजः, युग्भ्याम्.
कुङ्ग्भ्याम्.
581 त्यदादिषु दृशोऽनालोकने कञ्च.
किन्.
(उपपदेयु) ताइक्, तादृशः.
यादृक्, एतादृक्, ईदृक्, अमूहक्, कीटशः,
त्वाटक, माइक, युप्मादक, अस्मारक.
नाच्चेः पूजायाम् ,
फुङ्, चौ,

·115
सास्यदेवता, ऐन्द्रः.
तस्य समूहः, काकम्, वाकम्.
तदधीते तवेद.
न स्वाभ्यां पदान्ताभ्यां, पूर्वी तु ताभ्यामैच्.
वृद्धिः. वैयाकरण:.
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि, औदुम्यरा,
तेन निवृत्तम्, कौशाम्बी.
तस्य निवासः, शेयः.
अदूरभवश्व, वैदिशम्.
पञ्चाला, कुरवः, महाः,
शेपे, चाक्षुपम् . (गृह्यते) श्रायणः.
दार्षदाः (पिष्टाः).
तत्र जातः, सौन', राष्ट्रियः. (अण्धादिः).
सम्भूते, स्रोतः
उत्तेच, दमन्ता ययाः
देयमणे, काला.
मासिकम्.
व्याहरति मृगः, पालात.
नशा.
697 तदस्य सोटम्,
जनपदे लुप्.
"

·116
तत्र भवः,
नौनः.
तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः.
(ग्रन्थः) सौपः, तैङः, कार्तः, सौपम् . (भवम्.)
तत आगतः, सौनः.
प्रभवति,
हैमवतः.
अधिकृत्य कृते ग्रन्थे, किरातार्जुनीयम्.
तेन प्रोक्तम् , पाणिनीयम्.
उपज्ञाते, तेन. पाणिनीयम्.
कृते ग्रन्थे, तेन. वाररुचः.
तस्येदम्. औपगवम्.
तस्य विकारः,
राजतः, आयसः.
प्राग्वहतेष्ठक्, ठस्येकः.
तेन दीव्यति खनति जयति जितम्.
माक्षिकः, भाभ्रिकः.
संस्कृतम्. तेन. दाधिकम्.
तरति, तेन. औडुपिकः.
शाकटिकः. (हास्तिकः).
613 वेतनादिभ्यो जीवति, चैतनिकः, जालिकः.
भास्मनः, राजतः,
चरति, तेन.

·16 117 रक्षति, सामाजिक तदस्य पण्यम् आपूपिकः. शिल्पम्. तदस्य. मादगिका. तत्र नियुक्तः आकरिका. निकटे चरति. नैकटिकः. . प्राग् हिताद्यत्. तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् रथ्यः, युग्या. नौवयो धर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्य तुल्य- प्राप्यवध्यानाम्य समसमित सम्मितेषु नाव्यम्. वान्तो यि प्रत्यये वयस्यः, धर्म्यः, विष्यः, मूल्यः, मूल्यम्, सीत्यम् , तुल्यम्. तत्र साधुः, अम्यू: प्राक् क्रीताच्छ.. तस्मै हितम् . पत्मीया. (गोधुक्) 626 तदर्थ विकृतेः प्रकृतौः अङ्गारीयाणि काष्ठानि. प्रापारीया इष्टका

·118
तदस्य तस्मिन् स्यादिति... प्रासादीयं दारु,
प्राकारीयो देशः.
प्राग्वतेष्ठञ्.
तेन क्रीतम्. गौपुच्छिकम् , प्रास्थिकम् ,
नैष्किकम्..
तस्य निमित्तं संयोगोत्पातो.
शतिक..
धनिसंयोगः, दक्षिणाक्षिस्पन्दश्च.
तस्य वापः,
प्रास्थिकम् , द्रौणिकम्.
तद्धरति वहत्यावहति भारादशादिभ्यः.
वांशभारिकः, आश्मभारिकः,
सम्भवत्यवहरति पचति.
प्राथिकः, कटाहा,
पाचकश्च.
तदस्य परिमाणम्.
प्रास्थिको राशिः.
तदर्हति. श्वैतच्छत्रिकः, कडङ्गरीयो गौः,
दण्डादिभ्यो यत्.
दण्ड्यः, वध्यः, अर्यः.
तस्येश्वरः
638 तत्र विदित इति च, अणची.
सार्वभौमः, पार्थिवः.

·119
तत्र तस्येव
लोकसर्वलोकाट्ठञ्
लौकिका, सार्वलौकिक
अनुशतिकादीनां च, उभयपदवृद्धिः.
तेन तुल्यं क्रिया चेहतिः.
गजवत् याति स्त्री, राजवत्पुमान्याति.
वतिः, मथुरावत् सुने प्राकार.
चैत्रवद् गावौ मैत्रस्य.
तदहम्-- यतिः. विधिवत्पूज्यते.
तस्य भावस्त्वतलौ,
गोत्वम् , गोता.
पृथ्वादिभ्य इमनिनिज्चा
रऋतो हलादेलघो: प्ठेमेयरसु
टे,
भस्य लोप इप्ठेमेयस्तु. प्रथिमा, ब्रदिमा.
मार्दवम् , पार्थयम्. (अण्.)
वर्णदृढादिभ्यः प्यञ्च, इमनिच्.
शौक्ल्यम् , शुक्लिमा, दादर्यम् , ढिमा.
औचित्यम्.
(पृथुमृदुभृशम्शदृढपरिवृद्धाः)
649 गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च भावे.
मौढ्यम्, याथातथ्यम् , याथापूर्यम्.
दौत्यम् , वाणिज्यम्.
जाड्यम्,

·120
स्तेनाद्यन्नलोपश्च, स्तेयम्.
कर्मणि भावेच.
सख्युर्यः
सख्यम्.
पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्-
सैनापत्यम् , पौरोहित्यम्,
प्राणभृजाति - वयोवचनोद्गातृभ्योऽञ्.
औष्ट्रम् , . आश्वम् , कौमारम् , कैशोरम्
सौष्ठवम् , दौष्ठवम् , औद्गात्रम्.
हायनान्त युवादिभ्योऽण. द्वैहायनम् ,
यौवनम्, स्थाविरम्,
इगन्ताच्च लघुपूर्वात् , शौचम् , मौनम्.
योपधाद् गुरूपोत्तमाबुञ्.. रामणीयकम् ,
आमिधानीयकम्.
चतुर्वर्णादीनां स्वार्थे, चातुर्वर्ण्यम् , सन्यम् ,
सान्निध्यम् , सामीप्यम् , औपम्यम् , त्रैलोक्यम् ,
पागुण्यम्, त्रैस्वयम्.
धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्. मौद्गीनम्,
659 तदस्य सजातं तारकादिभ्य इतच्.
तारकितम् (नभः), कण्टकितम्.

·121
प्रमाणे द्वयसज्दनमात्रचः, तदस्य.
ऊरुमात्रम्, ऊरुदनम् ऊरुद्वयसम्.
यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्.
सख्याया अवयवे तयप्.
पश्वतयम्.
चतुष्टयम्, त्रितयम्, द्वितयम् .
द्वित्रिभ्यां तयस्यायचा. द्वयम्, प्रयम्.
उभादुदात्तो नित्यम् ,
अयच्. उभयम्
तदस्मिन्नधिकमिति दशान्ताः
भस्य टे लोपः. डिति. एकादशं शतं सहनं वा.
तस्य पूरणे डट. पकादशः
नान्तादसंख्यादेमंद
पञ्चमः, सप्तमः,
नवमः, अष्टमः, दशमः.
पट कतिपयचतुरां थुक्, उटि.
षष्ठः, कतिथः, कतिपयथ , चतुर्थः.
चतुरश्छयतावाद्यक्षरलोपश्च. तुरीयः, तुर्यः.
इस्तीयः,
तस्य पूरणे. द्वितीय..
671 नेः सम्प्रसारणं च. तृतीयः.
डटः.

·122
८
सङ्ख्याया विधार्थे धा.
विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम्,
विंशतितमः, विंशः, त्रिंशः, त्रिंशत्तमः.
ति विंशतेर्डिति, लोपः.
चतुर्धा, पञ्चधा.
षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च धासु वा.
षोढा, षड्धा, षोडश, षोडन्.
द्रित्र्योश्व धमुञ्. द्वैधम् , त्रैधम्.
द्विधा, श्रेधा.
द्वेधा, त्रेधा.
सङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्.
अभ्यावृत्तिर्जन्म. पञ्चकृत्वो भुङ्क्ते.
षत्वः. भूरि वारान् भुङ्क्ते-
द्वित्रिचतुर्थ्यः सुच्. द्विः, त्रिः,
चतु:-
एकस्य सकृन्च, सुच्. सकृत्.
विभाषा बहोर्धाऽविप्रकृष्टकाले
अविप्रकृष्ट आसन्नः
बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते, वहुकृत्वः.
682 तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप. गोमान्.
एधाच् च.

·128
.
५
--
मादुपधायाश्च मतोवोऽयवादिभ्यः
किंवान्, ज्ञानवान्, विद्यावान् ,
लक्ष्मीवान्,
यशस्वान्, मास्वान्,
यवमान्.
झयः, मतोय. तद्वान् , विद्युत्त्वान.
लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलच:-
लोमशः, अङ्गना, पामनः, पिच्छिल:.
अत इनिठनौः दण्डी, दण्डिका.
अस्मायामेधास्रजो विनिः, यशस्वी, मायावी,
मेधावी, स्रग्बी, " यशस्वान.
अर्श आदिभ्योऽच्. अर्शसः, नीलः, अग्ला.
श्वेता.
अहंशुभमोर्युस्. अहंयुः, शुभयुः.
4
लषणः, कृष्ण,
अतिशायने तमविष्टनौ.
लघुतमः, लघिष्ठः
(अयमेपां लघुरतिशयेन.)
691 द्विवचनविभज्योपपदे तरखीयसुनौ
लघुतर,
लघीयान्. (मयमनयो“घुरतिशयेन.)

·124
अजादी गुणवचनादेव.
स्थूलदूरयुवहखक्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च
गुणः. लुप्यते इष्ठेमेयसे.
स्थविष्ठः, दविष्ठः, यविष्टः, इसिष्ठः,
क्षेपिष्ठः, मोदिष्टः, स्थवीयान्.
प्रियस्थिरस्फिरोरुबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घबृन्दारकाणां
प्रस्थस्फवबंहिगवर्षित्रपाघिवृन्दाः
इष्ठादिषु. प्रेष्ठः, स्थेष्ठः, स्फेष्ठः,
वरिष्ठः, वंहिष्ठः, गरिष्ठः, वर्षिष्ठः, अपिष्ठः,
द्राधिष्ठः, वृन्दिष्टः, प्रेयान्, प्रेमा, गरिमा,
लघिमा.
बहो लोपो भू च बहोः, इप्टेमेयसोः.
भूमा, भूयान्.
इष्ठस्य यिट् च. भूयिष्ठः.
युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्. इष्ठेयसो.
कनिष्ठः, कनीयान् , यविष्ठः, अल्पिष्ठः.
698 ईषदसमाप्तौ कल्पव्देश्यदेशीयरः-
(पदूनो विद्वान्) विद्वत्कल्पः, यशस्कल्पम्.
विद्देश्यः, विद्वदेशीयः.

·17
125
+
प्रकारवंचने जातीयर
पंटुजातीयः.
प्रागिवात्क:-
अव्यय सर्वनाम्नामकच् प्राक्टेः-
उच्चकैः, सर्वके.
कुत्सिते.
---
अश्वका
अनुकम्पायाम्. पुत्रका.
नीतौ च तद्युक्तात्. "तिङश्व.
हन्त ते
+ra
धानकाः, गुडकाः. पंहकि, अद्धंकि.
अल्पे, ' तैलकम्,
ह्रस्वे. वृक्षकः,
कुटीशमीशुण्डाभ्यो र हस्पे. कुटीर,
शमीरः, शुण्डारः
वत्सोक्षाश्चर्पभेभ्यश्च तनुत्ये, एरच्.
यत्सतरः, उक्षतर:, अश्वतरः, अपमतरः.
इवे प्रतिकृती-
शाखादिभ्यो यः.
शारयः, मुख्यः, जघन्यः,
अग्या. (मुसमिय)
11 तत्मकृतवचने, मयट्. .. अनमयम्,
अश्यका

·126
पाद्यम् , अर्घ्यम्.
(प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम्) अपूपमयम्.
अनन्तावसथेतिहभेषजां ज्यङ्.
अनन्त एवानन्त्यम्,
मावसथ्यम् , ऐतिहम् ,
भैषज्यम्,
देवतान्तात्तादर्थ्य यत्. तदर्थ एव तादर्थ्यम्.
पितृदेवत्यम्.
पादार्घाभ्याञ्च, तादर्थ्य यत्.
नवस्य नू आदेशः नप्तनप्खाश्च प्रत्ययाः-
नूत्तम्
नूतनम् , नवीनम्.
नश्च पुराणे प्रात्.
प्रणम् , प्रत्नम्,
प्रतनम् , प्रीणम्.
भागरूपनामभ्यो धेयः-
भागधेयम् ,
रूपधेयम्, नामधेयम्.
देवात्तल्. देवता.
वणे चानित्ये,
लोहितकः कोपेन.
कालकं मुखं लक्ष्येण.
720 वह्वल्पार्था च्छस् कारकादन्यतरस्याम्.
बहूनि ददाति)
अल्पशा.

·197
सङ्ख्यैकवचनाच बोप्सायाम्.
द्वौ द्वौ ददाति, द्विशः, मायशः.
(प्रति योगे) पञ्चम्यास्तसिः-
कृष्णतः प्रति.
अन्ततः
प्रद्युम्नः, आदितः,
4
-
न प..
कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि त्रिः.
अस्य च्चो,
ईत्. कृष्णीकरोति.
च्चो
च, पूर्वस्य दीर्घोऽणः. शूचीभवति.
विभाषा साति कात्स्न्ये. अग्निसात्.
सात्पदाद्योः,
तदधीनवचने, सातिः कृभ्वस्तिसम्पदा योगे.
राजसाकरोति
देये ता च,
तदधीने. सातिश्च.
मित्रत्रा करोति, सम्पद्यते, भवति.
अव्यक्तानुकरणाद्व्यजबरार्धादनितौ डाच्.
छन्वस्तियोगे. पटपटाकरोति, भवति.'
731 कृस्रो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ डाच्,
द्वितीया करोति, शम्य प्रतिलोमे.
द्वितीयं कर्षणं करोति, बीजेन सह कर्षति,
चीजाकरोति.

·128
डाच्. समयाकरोति.
समयाच्च यापनायाम्,
निष्कुलान्निष्कोषणे,
डाच्.
निष्कुलाकरोति दाडिमम्.
सुखप्रियादानुलोम्ये, डाच्..
सुखाकरोति.
प्रियाकरोति स्वामिनं सेवकः,
गुरुं वा शिष्यः, पति वा पत्नी.
दुःखात्प्रातिलोम्ये, डा.
दुःखाकरोति.
मद्भद्राभ्यां परिवापणे, डाच्.
परिवापणं मुण्डनम्. मद्राकरोति, भद्राकरोति.
जुहोतु
हुझल्भ्यो हेधिः. जुहुधि.
सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु. अहौषीत्.
सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च, डिन्तो झेर्जुस्.
अहौषुः, होष्यति, होता, जुहाव.
740 अचस्तावत्थल्यनिटो नित्यम्.
उपदेशे, नेट् थल.

·129
आम् च लिटि या.
उपदेशेऽत्वतः,
। तास्वस्थल्यनिटो नित्यं नेट्थल:.
"ऋतो भारद्वाजस्य,
तास्वत्थल्यनिटो नित्यं
नेट् थला. जुहविथ, "जुहोथ.
कृसभृवृस्तुद्रु श्रुवो लिटि, नेट्.
जुहुविव, जुहुविम.
भीहीभृहुवां श्लुवच,
जुहवाञ्चकार,
आस,
यभूव.
विमेति.
भियोऽन्यतरस्याम्
सार्वधातुके. बिभितः, विभीतः. विभ्यति,
विमेतु, विभिहि, विभीहि,
विभीहि, विभयानि,
अभैपीत्, अभैप्टाम् , मेष्यति, जिति,
अद्वैपीत्, हेप्यति.
भृञामित्,
इदभ्यासस्य श्लो. । विभर्ति,
विभूहि, विभृते, विभृष्व, विभरे.
रिङ् शयग्लिप, प्रतः. (यादावार्धधातुके
लिडि.) भ्रिया. (क्रिया, नियते.)
सल्लिसिचावात्मनेपदेपु. कित.
भूपीष्ट.
इत् विडति हलि
748 उच,

·130
ह्रस्वादङ्गात् , (सिचो लुक्) झलि सस्य लोपः.
अमृत,
अभृषाताम् , अभार्षीत्, अभासम्,
जहाति.
जहातेश्व इद्वा हलि क्ङिति सार्वधातुके.
जहितः, जहीतः, जहति, जहातु.
आ च हौ, जहातेरिदीतौ च.
जहाहि, जहिहि, जहीहि, जहानि.
लोपो यि, जहावेराकारस्य सार्वधातुके.
जह्यात्, जह्याताम्.
एलिङि, घुमास्थागापाजहातिसां आर्धधातुके
किति. हेयात् , हेयास्ताम्.
यमरमनमातां सक्च.
सिच इट् परस्मैपदेषु.
अहासीत् , सिष्टाम् , हास्यति, हाता.
आत औ णल:, धातोः.
अहौ.
756 आतो लोप इटि च, आर्धधातुके अचि विङति.
जहतुः, जहः,
जहिव, जहिम.
ददाति, दत्तः, ददति, दत्ते.
ददातु
दत्तात् , ' दत्ताम्, ददतु.
जहिथ, जहाथ,

·131
दाधावदाप्
ध्वसोरेत् हावभ्यासलोपश्च.
देहि दत्तात् ददानि, अदात्.
आतः, धातोः परस्य झेर्जुस. अदुः.
स्थाबोरिच् च ' तडि सिञ्चकित्.
झलो झलि,
अदित, अदिपाताम्. दास्यति, दाता.
दद्यात् , देयात्, अददात्, दधाति.
दधस्तथोश्व, एकाचो वशो भए झपन्तस्य स्यो
(पदान्ते च.)
दधति, धत्ते.
घेहि, दृश्यात्,
अधित, धास्थति,
सस्य लोपः
धत्तः,
धाता.
अन्तु,
अद्धि,
अदानि.
अदः सर्वेषाम् ,
अडपृतस्य सार्यधातुकरय,
आदर, मचा अधास्ताम्.
लुड्सनोर्घस्ल, भदः परयोः.
पुपादिद्युतादिलदितः परस्मैपदेषु
अयसत्, मत्स्यति,
मत्स्यति, असा,
शास्ति.
766 शास इदहलोः, उपधाया पिरति.
मङ्ग च्ले.

·132
.
...
शाधि,
शासिवसिघसीनां च. इण्कोः परस्य सस्य
अपदान्तस्य मूर्धन्यः. शिष्टः.
जक्षित्यादयः षट. अभ्यस्तम्.
शासति,
शास्मि, .शास्सु,
शिष्टात्.
शा हौ.
शासः. (यसिद्धवदत्रामात्.)
शासानि.
तिप्यनरते,
पदान्तस्य सस्य द..
वा पदान्तस्य, झलां चरो घा.
अशाद, अशात्.
सिपि धातोरा.
पदान्तस्य सस्य.
यशाः,
হান, शिप्यास्ताम्.
सतिशास्त्यतिभ्यश्च
यह लः कर्तरि परस्मैपदे.
अशिषत् , शासियति.
मि.
दन्ति,
ति,

·18
133
हन्तेजः, हौ. जहि, हनानि, अहन् , हन्यात,
हनो वध लिङि, आर्धधातुके.
अतो लोपः, आर्धधातुकोपदेशे. वध्यात्.
लुङि च हनो वधः
अस्तिसिचो ऽपृक्ते, हल ईट.
इट ईटि, सलोपः. अवधी, घिष्टाम्.
ऋद्धनोः स्ये, हनिष्यति, हन्ता.
जधान, जामतु, जनु:.
अभ्यासाच्च, हो हन्तेः कु. जगनिथ,
जघन्थ,
द्वेष्टि, द्विष्टः
पढोः कः सि
द्वेक्षि, द्विक्षे, द्विद्धि
शल इगुपधादनिटः क्मः, छलेटुडि.
अधिक्ष,
अद्विक्षताम्.
क्सस्याचि, तडि लोप:. मद्विक्षाताम्.
देश्यति,
दिद्वेष.
783 दादेर्धातोर्घः, दस्य झलि पदान्ते च.
दोग्धि, दुग्ध, दुद्दन्ति.
द्वष्टा

·134
एकाचो बशो भष् झपन्तस्य स्ध्वोः पदान्ते च.
धोक्षि, दोहामि, दुग्धे.
दोग्धु, दुग्धि, दोहानि,
दोहानि, धुव, अधोक्.
धोक्ष्यति,
धाक्ष्यते.
लुग्वा दुह दिह लिह गुहां आत्मनेपदे दन्त्ये.
क्सस्य. अधोक्, अदुग्ध, अधुक्षत्,
अधुशत, दोग्धा, दुदुहे, दुदोह. दोग्धि,
दिग्धे.

·135 आस्ताम्, आस्व, आसिष्ट, आसिष्यते. आम् लिटि. झस्यातः, नाभ्यस्तस्य. दयायासश्व, आसाञ्चके. शीङः सार्वधातुके गुणः शेते, शयाते. शीङो रुट. शेरते, शेव. शयिष्यते, शयिता, अशयिष्ट, शिश्ये. उतो वृद्धिलुंकि हलि, पिति सार्वधातुके योति, युतः, युदि, यवानि, अयौत्, यूयात. तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके, ईड्या इलि तिदि. रवीति, रीति, रुपीतः, अरावीत् , रविष्यति, स्तुहि, स्तुयाद. स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेपु, सिच हट्, अस्ताची स्तोप्यति, स्तोता. व्रुवः पञ्चानां आदित आहो वः- लटो या णलतुसुस्थलथुसः परस्मैपदानाम्, माहतु बाहुः. रुराध. स्तौति, माद 803 आहस्यः, शलि. मात्थ, आदधुः ·136 ब्रवाणि, ब्रुवः ईट. हलि पिति. ब्रवीति, ब्रूते, यूहि, ब्रूयात. झवो वचिः, आर्धधातुके. (अवच् , अत्.) वच उम्. अडि. अवोचत्, त, वक्ष्यति. बचि खपियजादीनां किति. सम्प्रसारणम्. उच्यात्, उच्यास्ताम् , (उक्तिः, अक्तम्.) लिट्यभ्यासस्योभयेषाम, वच्यादीनां ग्रह्यादीनां च किति डिति. उवाच, ऊचतुः. ऊचतुः, एति, एति, इतः. अचि प्रत्यये. यन्ति. एपि, एमि. दहि, अयानि, ऐत्, इयात्. इणो गा लुङि, अगात् , पप्यति, पप्यति, पता. दीर्घ इणः किति, अभ्यासस्य लिटि. ईयतुः अधीप्व, अध्यष्ट. विभाषा लुङ्लडोः, गाट् इटः. गाड्कुटादिभ्यो ऽञ्णिन डिन्त, 814 घुमान्यागापाजहाति सा हलि, भात ईद मार्धधातुके फ्टिनि हाले. अध्यगीए. इणो यण. अधीते,

·137
गाङ् लिटि, इ. अधिजगे, याति.
यमरमनमातां सक्च, (धातोः) इट् च.
अयासीत्, अयासिष्टाम्, यास्यति, याता,
ययो. वेत्ति, वित्तः, विदन्ति, वेत्सि,
ीि,
विदो लटो वा, पालादयः घेद, विदतु:
येत्थ, विद्धि, विद्यात्.
विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम् , लोटि विदः.
विदांकरोतु.
अत उत्सार्वधातुके,
उतः कृमः पिडति..
(उप्रत्ययान्तस्य.) विदाकुरुतात्, कुरुताम्.
उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् , हेर्लुक.
विदांकुर, विदांकरयाणि, भवेदी,
येदियति, येदिता, चियेद.
एधि, असानि. भापीत्,
स्यात् स्याताम्, स्युः
आर्धधातुके. अभूत् , भूया.
822 मृजेवृद्धिः, (क.
(धातुप्रत्यये.)
भाटिं,
अस्ति,
,
अस्तेर्भूः,
मृए.

·138
अचि क्ङिति वा; .: मृजेर्वृद्धिः,
मार्जन्ति, मृजन्ति, मृड्डि.
अमार्जीस् , अमार्जिटाम् , अमृजीत्.
खरति सूति सूयतिधूनूदितो बा, इट
वव्रजहलन्तस्याचः, वृद्धिः सिचि परस्मैपदेषु.
अमाीत् , अमाष्टम् , मार्जिण्यति,
मायति, ममार्ज.
रुदादिभ्यः सार्वधातुके, इवलादेः.
रोदिति, रुदितः, रुदिहि, रोदानि.
रुदश्च पञ्चभ्यः, हलि पेति सार्वधातुके अपृक्त
ईट. अरोदीत्, अरदिताम्.
अड्
गार्ग्यगालवयोः. अरोदत् , रुद्यात्.
चलेरकर्तरि परस्मैपदेषु.
अरोद्रीत्, रोदिप्यति.
830 नेटि. सिनि हलन्त्यस्य वृद्धिः.
स्वपिति, स्वपिहि, स्वध्यात्, सूप्यात्,
अस्वाप्सीत् , स्याम्यति, उप्याप,
श्वसिष्यति.
इरितो बा,
अरूदव,
.
श्वमिति,
अश्वनी,

·189
I
अतो हलादेर्लघोः, इटि सिचि या वृद्धिः
परस्मैपदेषु. (अगादीव.)
म्यन्त क्षण श्वस जागृणि श्व्येदिताम्.
अजागरीत्,
जागृतः.
(ऋद्हनोः स्ये.) जागरिष्यति, जागा.
अजागा, अजागृताम्.
जागर्ति,
अजागरु..
जुसि च, इको गुण
। जागर्यात्,
ऽविचिण्णङित्सु. गुणः.
जजागार.
"
जज्ञागरतुः, जजागरिथ, करोति, कुरुतः
नित्यं करोतेः, उत्तः प्रत्ययस्य लोपो मो.
कुर्वः, कुर्मः, कुर्चहे, कुर्महे, करोतु.
उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्. हेर्लुक्.
फुरु, फुरुव, अकरोत्, अकुरुत.
करोतेस्तो लोपो नित्यम्,
पुर्यात्, पुचीत, क्रियात्, यूपीट,
मकादि, अटत, फरिप्यति, कर्ता,
837 ये च,
चकार,

·140
सुटकात्पूर्वः, अडभ्यासव्यवायेऽपि.
सशस्कार.
सम्परिभ्यां करोती भूषणे, सुट.
समवाये च.
सुट सम्परिभ्यां करोतेः.
संस्करोति,
परिष्करोति.
उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च.
करोतः, (भूषणे समवाये च.)
उपस्कृता कन्या, उपस्कृता जनाः,
एधोदकस्योपस्कुरुते.
उपस्कृतं भुक्ते, उपस्कृतं ब्रूते.
लोपश्चास्यान्यतरस्यां वोः
प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्. तन्वः, तनुवः,
नन्मः, तनुमः, ननुते,
ननुते, तनु,
अतनीत्, अतानीत्.
843 ननादिभ्यम्तथाना:-
सिनो घा लुक.
अतत, अननिष्ट, अतनिपाताम्
अतथाः,
पतनिष्टाः, तनिष्यति, तानिता,
तानिता, ततान
नने.
कोणी कोणीय, क्रीणीयात् ,
उतश्च
,

·19 141 बध्नाति, बनानि, चवन्ध, शिति. क्रीणीत, क्रीयात् , केपीष्ट, अझैपी, अष्ट, ऋष्यति. यधातु, वनीतात्. हलः श्नः शानच् हो, यधान, बध्यात्, भास्यति, अभान्सीत्, वन्धा, यवधतुः. ज्ञाजनोर्जा, जानाति, जानीहि. वान्यस्य संयोगादे, आत ऐलिडि. शायात्, झेयात्, अशासीत्. ज्ञास्यति, ज्ञाता, जौ. ग्रहि ज्या वयि व्यधि वष्टि विचति वृश्चति पृच्छति- भृज्जतीनां डिति च. किति सम्प्रसारणम्, गृहाति, गृहीतः, गृहाण, गृह्मात्, अग्रहीद. ग्रहो ऽलिटि दीर्घः अग्रहीटाम्, महीष्यति, ग्रहीता, जमाद्द. 849 प्वादीनां हवः पुनाति, लुनाति. सन्धि, रणधानि, अंरणत्, अरुधन , मरोस्तीत् , अरुख, रोत्स्थति, रोदा, एरोध. इट:.

·142
अतः
भिनत्तु, भिन्द्धि, अमिदत्, अभेत्सीत्,
अमित्त, मेत्स्यति.
इन्धे, ऐन्धिष्ट, इन्धिप्यते.
अनक्ति,
अञ्जन्ति.
अञ्जिष्यति, अक्ष्यति.
अञ्जः सिचि,
इट्. आजीत् , आनञ्ज.
सुनु,
सूयात्, असावीत्,
सोष्यति.
सोपीट, असोष्ट. आप्नुहि, आपत्,
आप्स्यति. शक्नोतु, शक्नु हि, अशकत्.
शक्क्ष्यति. स्पर्धते, स्पर्धस्व, अस्पर्धिष्ट,
स्पर्धिप्यते.
श पूर्वाः खयः, शेषा अभ्यासस्य.
पस्पर्ध.
इदितो नुम् धातो:-
वन्दते,
वन्दिप्यते, अवषिष्ट.
यतस्व,
यतिप्यते, अयतिष्ट.
अत एकहल्मध्येऽनादेशादेलिंटि, अङ्गस्य
पदभ्यासलोप किति. येते.
थलि च सेटि, तथा. नेदिथ.
815 अत आदेः, अभ्यासम्य दीर्घः. (था.के)

·143
उपधायां च,
अपते,
अपिष्यते,
तस्मान्नुड् द्विहल:.
धातोः आनके.
वाञ्छति,
वाञ्छिप्यति, अवाञ्छीत.
र्वार्धात्वोर इको दीर्घः हलि.
मूर्च्छति, मूच्छिष्यति, अमूर्चीत्.
अनोपेष्ट.
तु फल भज पश्च, अत एदभ्यासलोपश्च किति
लिटि सेटि थलि च.
पे.
गुपू धूप विच्छि पणि पनिभ्य आय:-
गोपायति, अगोपायीत्, गोपायिष्यति.
आयादय आर्धधातुके वा.
गोपियति,
अगोपीत् ,
अगोप्सीत्, जुगोप, जुगुपतु:-
कास्प्रत्ययादाममन्ने लिटि. (भनेकाचः)
गोपायाञ्चकार, बभूष,
कमेणि. कामयते, कामयिष्यते, कमिप्यते.
णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ्. ब्लेखंडि.
णेरनिटि. लोप आर्धधातुके.
885 णौ चड्युपधाया हखः, भङ्गस्य, (कम् अत.)
गोपस्थति,
आस.

·*
144
अभ्यासस्य
चडि.
एकाचो द्वे प्रथमस्य.
(कम् कम् अतः
अजादे द्धितीयस्य धातोरनभ्यासस्य.
सन्वल्लघुनि चङ्परे ऽनग्लोपे.
सन्वलघुनि परे चपरे णौ परे.
(चङ्परे णौ अङ्गस्याभ्यासस्य सन्वल्लघुनिपरेऽस्य
चपरे णौ परे.
चङपरेणी अङ्गस्याभ्यासस्य सन्वल्लनिपरे.)
दी? लघोः,
अभ्यासस्य पूर्वविपये.
अचीकमत.
कमेश्च्लेश्च
अचकमत.

·145
वृद्भ्यः स्यसनोः,
अतो लान्तस्य,
बतो वृद्धिः सिचि परस्मैपदेपु.
अफालीत्, अस्पालीत्.
सलिटोर्जे,
अभ्यासस्य कु..
जिगाय,
जिग्यतु
धुझ्यो लुङि, परस्मैपदं वा.
अद्युत,
मद्योतिष्ट.
परस्मैपदं वा.
न वृद्भ्यश्चतुर्थ्यः,
इट् सादेरार्धधातुकस्य
परस्मैपदेषु. वत्स्यति, : चर्तिध्यते,
अवृतत्,
अवर्तिष्ट, यस्यति, चर्धिष्यते,
अवृधत्,
अवर्धिष्ट. स्यरस्यति, स्यन्दिप्यते,
अस्यदर, अस्यन्दिष्ट, अस्यन्त.
कृपो रो ल: कल्पते.
लुटि च क्लप:. स्यसनोः परस्मैपदं वा.
तासि च क्लप:. नेट सादेरार्धधातुकस्य
परस्मैपदेपु. कल्प्स्यति, कल्पिप्यते.
अक्लपत्, अपलप्त,
अकल्पिष्ट.
893 फणां च सत्तानाम् ,
अच पदभ्यासलोप किति
लिटि सेटि थलिच. रेसतुः.

·146
पतः पुम्,
अडिः
अपप्तत्.
वा जू भ्रमुत्रसाम्, एदभ्यासलोपश्च किति लिटि
थलि च सेटि. भ्रमतुः, बभ्रमतुः
तीष सह लुभ रुष रिषः, वेडार्धधातुकस्य सहिता.
सहिवहोरोदवर्णस्य, ढलोपे. सोढा.
पा घ्रा ध्मा स्था म्ना दाण दृश्यति सर्ति शद सदा
पिब जिघ्र धम तिष्ठ मन पश्यर्छधौशीयसीदाः-
शिति. सीदति.
अदुपधाया गोहः,
अचि प्रत्यये. गृहति.
गूहिष्यति, अगृहीत्, घोक्ष्यति, अधुक्षत्,
अगूढ.
आदे च उपदेशेऽशिति, धातोः. धास्यति.
विभाषा धेट् श्व्योः कलेश्वङ्कर्तरि लुङि.
अधत्, अधासीत्.
विभाषा घ्राधेट शाच्छासः सिचो लुक् परस्मैपदे.
अधात.
892 ऋतश्च संयोगादेर्गुणः, लिटि.
सस्मरतु:.

·147
गुणोतिसंयोगाद्योः, ऋतश्च यग् लिङोः.
स्मर्यात्.
सर्तगितायां गतौ धावादेश:. धावति.
श्रुवः शृच, नुः कर्तरि सार्वधातुके.
शृणोति.
दयतेर्दिगि लिटि, दिग्ये. (न द्वे.)
ऋत इद्धातोः, तीर्यात्.
वृतो वा, भलिटि दीर्घः. तरीप्यति,
तरीप्यति, तरिष्यति.
(वृङ् वृञ् ऋ.)
गुतिकिझ्यः सन्.
गुपेनिन्दायाम् . जुगुप्सते.
तिजेः क्षमायाम्.
तितिक्षते.
कितेाधिप्रतीकारे निग्रहेऽपनयने नाशने
चिकित्सति.
मानवधदानशानुभ्यो दीर्घश्वाभ्यासस्य, सम्.
माने जिज्ञासायाम् , मीमांसते.
905 बधेचित्तविकारे, धीभत्सते.
संशये च.

·148
दानेरार्जवे. दीदांसते.
शानेनिशाने, शीशांसते.
इषुगमियमां छः, शिति. गच्छति, गन्ता.
गमेरिट परस्मैपदेषु, से. गमिष्यति.
अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्यां झल्यमकि
स्त्रप्स्यति, सय॑ति, सप्ता, सप्ती.
सृजिशोझल्यमकिति. द्रक्ष्यति, द्रष्टा.
ऋशोऽङि गुणः अदर्शत्.
न दृशः,
च्लेः क्लो न. अद्राक्षीत्.
देशसञ्जस्वञ्जां शपि, न लोपः. दशति.
स्पृशकृशकृषतृपदुपां च्ले सिज्वा.
अकृक्षत्,
अकाक्षीत् , अकाीत् .
सः स्यार्धधातुके, तः. वत्स्यति, अवात्सीत्.
वेञो वयिः, लिटि.
लिटि बयो यः,
ऊयतुः,
वश्वान्यतरस्यां किति, वयो यः लिटि. ऊवतुः.
920 वेञः, न सम्प्रसारणं लिटि. ववों, ववे.
उवाय.
.

·20
149
अहत.
:
न व्यो लिटि, आत्यं न. विव्याय, विव्ये.
लिपिसिचिहश्च, च्लेरङ्. अद्वत्.
आत्मनेपदेप्यन्यतरस्याम्. च्लेरड्.
अभ्यस्तस्य च, द्वेनः सम्प्रसारणम्. जुहाव.
देविष्यति,
अदेवीद.
सेऽसिचि कृतवृतदतृदनूनृतः, बेडार्धधातुकस्य.
नयति, नर्तिप्यति.
विभापा लीयतेः, आ अशिति त्यपि च.
लास्यते, लेप्यते, अलैपीत् , अलामीत्.
ओतः श्यनि, लोपः. इयति, स्यति, पति.
दीप जन बुध पूरि तायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्.
ते चिण या च्लेः.
अनि.
चिणो लुक्
हस्य.
जनिवध्योश्च, न वृद्धिणिति कृति च.
न हो धः. झलि पदान्ते च..
नास्यति,
अनारमीत्.
932 चिण ते पदः, अपादि,

·150
1
विद्यते, वेत्स्यते, अवित्त.
श्लिष आलिंगने, श्लेः क्तः. अश्लिमत् कन्याम्.
अश्चिषजतु काष्ठम्.
रधादिभ्यश्च, झिलि वेट.
नशिष्यति.
मास्जिनशोझलि, नुम्.
नथ्यति.
शमामष्टानां दीर्घः श्यनि.
शाम्यति.
अस्यतेस्थुक्, अङि.
आस्थत्.
भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् , आर्धधातुके.
भ्रक्ष्यति, ते. भयंति, ते. अभ्राक्षीत् ,
अभाीत्, अभर्ट, अभ्रष्ट.
प्रत्ययश्च कित्. उद्विजते.
म्रियतेलुंलिङोश्च, शिति चात्मनेपदम्.
मरिष्यति, मर्ता, ममार, म्रियते,
म्रियते, अमृत,
मृपीष्ट.
अचि विभाषा, गिरते रो लः. गिलति, गिरति,
मरिप्यति,
अगालीत्.
942 शे मुचादीनाम् ,
नुम्. मुञ्चति, ते.
चोरयति, ते. चोरयिष्यति, ते. अचूचुरत् , त.
विज इट्,

·151
भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम्
चड्युपधाया हस्वः. अपिपीडत् , अपीपिडत्.
उपधायाश्व, ऋत इद्धातोः. कीर्तयति.
उर् ऋत् , णौ चड्युपधायाः. वा.
अचिकीर्तत्, अचीकृतत्. अचकथत्.
नाग्लोपिशास्वृदिताम् , णौ चड्युपधायाया इस्वः,
अशिशीलत्,
अशशासत्.
ई च गणः,
अजीगणत्, अजगणत्.
हनस्तो ऽचिण्णलोः, णिति.
कंसं धातयति, कंसमजीघतत्.
अभ्यालस्य णौ.
णिचि विशेषाः
अर्तिहीन्लीरीक्नयीक्ष्मायातां पुड्णो.
अर्पयति, दापयति, हेपयति, आर्पिपत् ,
अदीदपत्, अजिह्वेपत्.
950 तिष्ठतेरित, पो
चड्युपधाया..
अतिष्ठिपत्, स्थापयति.

·152
.
जिघ्रते र्वा, इत् णौ चयुपधायाः,
अजिपित्, अजिघ्रपत्, प्रापयति.
शाच्छासाहाव्यावेपां युक्.
पाययति, शाययति, साययति.
लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य, णौ
चङ्युपधायाः
अपीपयत् , अशीशयत्.
हः सम्प्रसारणम्, णौ च संश्च डोः.
अजूहवत्, अनुहावत. (काण्यादीनां वा.)
स्वापे श्चङि, सम्प्रसारणम्, असूपुपत्.
क्रीजीनां णौ, आदे च..
कापयति, अध्यापयति, जापयति.

·153
भापयते.
इण'.
भियो हेतृभये, पुक्.
भीस्म्योर्हेतृभये, णाघात्मनेपदम्
भीषयते,
भाययति.
विभेतेर्हेतुभये,
एच आत् णौ.
नित्यं स्मयतेः, णौ हेतुभये एच आत्.
विस्मापयते.
णौ गमिरवोधने, गमयति, अजीगमत् ,
प्रत्याययति, प्रत्यायीयत्.
दोपो णौ,
ऊदुपधाया'.
दूषयति, अदूदुपत्.
णो. शातयति, अशीशतत्.
शादयति.
रहः पोऽन्यतग्म्याम् रोपयति, रोहयति,
अरुरुपत्, थरूमहत्.
रभेरशन् रिटोः, नुमचि सररम्मत
अल्लम्मत् , रम्मयति, रम्मयति.
971 अत् स्मृदृत्वरप्रथमदतस्पृशाम्
अभ्यासस्य जो चरि.
अमसरत
शदेरगतो तः,
लभेश्व,

·154
णौ च संश्चङोः, इङो गाङ् वा.
अध्यजीगपत्, अध्यापिपत् ,
अधिजिगीषति, अधीषिषति.
ओ: पुयणज्यपरे, अभ्यासस्येत्.
सन्यास्य, अबीभवत् , अपीपवत् ,
अमीमवत् , अयीयवत् , अरीरवत् ,
अलीलवत्, अजीजवत्.
सनि विशेषाः
विभावयिषति, पिपावयिषति, मिमावयिषति,
यियावयिषति , रिरावयिषति, लिलावयिषति,
जिजावयिषति.
पूर्ववत्सनः, आत्मनेपदम्. एदिधिपते.
रुद विद मुष ग्रहि स्वपि प्रच्छः संश्च.
क्त्वा च कितो.
रुरुदिपति, विविदिषति.
मुमुपिपति.
976 सनि ग्रहगुहोच, उको नेट.
जिवृक्षति.

·155
किरश्व पञ्चभ्यः,
सन इट्.
पिपृच्छिपति, चिकरिषति, जिगरिपति,
दिधरिपते, दिदरिषते.
इको झल्, सन् कित्. (इगन्तात् झलादि.)
वुभूपति.
हलन्ताच, इकः परो झल् कित्.
जुघुक्षति, विभित्सति.
अज्हनगमां सनि, झलू दीर्घः. (अचो गमिः.)
जिगीपति, जिघांसति, जिगांस्थते. (कर्मणि)
इणो गमिरवोधने.
जिगमिपति,
प्रतीविपति.
इङश्च, गमिः सनि. अधिजिघांसते.
रलो व्युपधादहलादेः संश्च.
पत्वा च वा किती
सेटा धातोः.
दिचूतिपते, दिद्योतिपते.
रुचिपते, लिलिखिपति.
सनि मी मा घु रभ लभशकपतपदामच इस्. सि.
आपज्ञप्य॒धामीत्, अचः सि सनि.
986 दम्भ इच,
अच ईरिस सनि.
सनि च.

·।
156
मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा.
अत्र लोपोऽभ्यासस्य, मोक्षते मुमुक्षते वा
वत्लः स्वयमेव. सुमुक्षति वत्सं कृष्णः,
दिदम्भिषति, ईप्सति, झीप्सति..
जिज्ञपयिषति, जिज्ञापयिषति.
सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णभरज्ञपिसनाम्,
इट् वा.
छ्वोः शूडनुनासिके च, सम्प्रसारणम्.
दुद्यूषति, दिदेविपति, सुस्यूषति, सिसेविषति,
ईसति, अदिधिपति, विभ्रक्षति, विभक्षति.
विनज्जिषति, विभर्जिषति, शिश्रीषति,
शिश्रयिषति.
उदोष्ठ्यपूर्वस्य, उ.
सुस्वूर्षति, सिस्वरिषति.
युयूपति, . युयविषति. वुभूपति, विभरिपति.
तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वेट.
तनोतेविभापा,
उपधाया दीर्घः सनि झलि.
तितांसति, तितंसति, तितनिपति.
994 आशंकायां सन्.
श्वा मुमूर्पति, कूलं पिपतिपति,
पिन्सति, दिदरिद्रिपति,
दिदरिद्रासति,

·21
157
मित्सति, ते. दिरसति, ते. धित्सति, ते.
रिप्सते, लिप्सते, शिक्षति, ते. पित्सते.
स्मिपूङ् रज्ज्वशां सनि, इट.
सिस्मयिपते, पिपविषते,
अरिरिपति,
अजिजिपति, अशिशिपते.
इट् सनि वा,
वृड्वृञ् ऋदन्तानाम्.
तितरिपति, तितीपति. विवरिपति.
बुपति, ते. दुचूर्षति.
धातोहलादेः क्रियासमभिहारे यट्
गुणो यड्लुकोः, अभ्यासस्येकः.
योभूयते, सोसूच्यते, सोसून्यते.
दीपों ऽकितः,
अभ्यासस्य यड् यड् लुको.
नित्यं कौटिल्ये गतौ, यड् धातोः, न फ्रिया.
सममिहारे, चावयते. (कुटिलं प्रजति.)
लुपमदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम्.
था. लोलुप्यते.
1002 नुगतोऽनुनामिकान्तस्य, अभ्यासस्प नुक्.
पंपम्यते.

·158
जपजभदहेदशभञ्जपशां च, नगभ्यासस्य.
जाप्यते.
रीगृदुपधस्य च,
नरीनृत्यते, वरीवृत्यते.
नीग्वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम्,
पनीपत्यते.
ई प्राध्मो:-
जेघीयते, देध्मीयते.
अययि क्ङिति, शीङः.
शाशय्यते.
स्वपिस्यमिव्येां यङि,
सम्प्रसारणम्.
सोपुप्यते.
ग्रो यङि,
जेगिल्यते.
यङो ऽचि च, अन्यत्र च लुक.
यङो वा, ईट् हलि पिति सार्वधातुके.
बोभूतः,
योभुवति, पास्पर्धांति, पास्पर्द्धि.
रुनिकौ च लुकि,
ऋदुपधस्याभ्यासस्य रीन.
वति, परिवर्ति, घरीवर्ति, ववृतीति.
1013 ऋतच,
रुप्रिमीक् च. चर्कर्ति, चरिकर्ति.
चरीकति, धर्करीति.
रो लः.
वोभवीति,
चोभोति,

·159 सुद च कर्तरि कर्मव्यतिहारे, आत्मनेपदम्. (क्रियाविनिमये.) व्यतिस्ते, व्यतिलुनीते. नेविंशः, आत्मनेपदम्. निविशते. विपगभ्यां जे:. विजयते, पराजयते. आडने दोऽनास्यविहरणे, विद्यामादत्ते, मुखं व्याददाति, नदीकूलं, विपादिकां च. अपाचतुप्पाच्छकुनिष्वालेखने, अपस्किरते वृपो हटः, कुक्कुटो मिक्षार्थी. श्वा आश्रयार्थी च. समवप्रविभ्यः स्थः, संतिष्ठते, अवतिष्ठते, वितिष्ठते. आङ: प्रतिज्ञायाम्. स्थः. शब्दं नित्यमातिष्ठते. प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च, गोपी कृष्णाय तिष्ठते, न्यायाधिपति तिष्ठते. उदोनूर्ध्वकर्मणि. मुक्तावुत्तिष्ठते धने वा. पीठादुत्तिष्ठति, शतमुत्तिष्ठति ग्रामात्. 1028 उपादेवपूजामन्त्रकरण संगतिकरण मित्रकरण- पथिपु. मादित्यमुपतिष्ठते, ऐन्द्रेणेन्द्रमुपतिष्ठते, प्रतिष्ठते, ·160 अकर्मकाच्च, उपातस्थः. आङो यमहनः गंगायमुनामुपतिष्ठते, रथिकानुपतिष्ठते, पन्थाः त्रुघ्नमुपतिष्ठते. भोजनकाले उपतिष्ठते उहिभ्यां तपः, अकर्मकात्. उत्तपते वितपते वा पाणिम्. सुवर्णमुत्तपति. आयच्छते, आहते. समो गम्वृच्छिभ्याम् , अकर्मकाभ्याम्. संगच्छते. स्पर्धायामाङः, ञः. कृष्णचाणूरमादयते, पुत्रमाद्वयति. सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरण ज्ञानभृति विगणन- व्ययेपु नियः शास्त्रे नयते. (शास्त्रप्रवचनेन शिप्यान् सम्मानयति.) दण्डमुनयते, (उरिक्षपति.) माणवकमुपनयते, (विधिना आत्मसमापं प्रापयति.) तत्त्वं नयते, (निम्धिनोति.) कर्मकारानुपनयते, (भृतिदानेन वसमीपं प्रापयनि.) कर विनयते, (धर्मार्थ विनियुक्ने.) 1030 प्रोयाभ्यां समर्थाभ्याम ,

·161
प्रफ्रमने, उपनामते. (मारभते.)
सम्प्रतिभ्यामनाध्याने,
शतं सानीते प्रतिजानीते घा. (अयेक्षते,
अगीकरोति घा.)
भासनोपसम्भापाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु बदः-
विवदन्ते.
व्यक्तवाचा समुच्चारणे, यदः.
सम्प्रवदन्ते विद्वांसः.
विभापा विप्रलापे, चदः.
विप्रयदते वैद्यः.
समः प्रतिज्ञाने, प्रा. संगिरते.
ज्ञाचस्मृदृशां सनः जिज्ञासते धर्मम्.
शुश्रूपते, सुस्मूर्पते, दिक्षते.
प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु प्रयुक्ते, उपयुक्ते,
नियुके, उद्युक्ते.
भुजोऽनयने. ओदनं भुते, महीं भुनक्ति.
1039 गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने.
वालं गधयते, वञ्चयते.
(प्रतारयति, श्वान गर्धयति, अहिं वञ्चयति,
(धर्जयति.)

·162
अकथितं च,
अपाहदः. अपवदते न्यायम्.
अनुपसर्गाज्ज्ञः. गां जानीते.
व्यापरिभ्यो रमः, परस्मैपदम्,
विरमति,
आरमति,
परिरमति.
कर्मापादानादिभिः.
गां दोग्धि पयः, (गोर्दोग्धि पयः, गोः पयो दोन्धि.)
दुह् याच् पच् दण्ड् रुधि प्रच्छि चि ब्रू शासु जि मथ्
मुषाम् । कर्मयुक्स्यादकथितं तथा स्यान्नी है
कृष्वहाम् ॥ ग्रामयजां नयति. (ग्रामाय.)
गति बुद्धि प्रत्यवसानार्थ शब्दकर्मा कर्मकाणां
अणि कर्ता स णौ, कर्म.
अजान् प्रामान
गमयति. (अजाः ग्रामं गच्छन्ति.) बालं
विद्यां बोधयति. शिशुमन्नं भोजयति.
छात्रं पद्यं अध्यापयति. पेट्यां ग्रन्थानासयति.
अधिशीस्था सां कर्म,
अधिशेते अधितिष्ठति अध्यास्ते वा कुटी भिक्षुः.
1046 उपान्वध्यावसः, कर्माधारः, भिक्षुः कुटी
उपवसति, अनुवसति, अधिवसति, आवसति,
उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु ।
द्वितीयाऽऽप्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥
आधारः.

·163
परितो वस्त्रम्.
स्तोकमास्ते पचति या. धिक् शत्रुम्.
उपर्युपरि मस्तकं छत्रम्. अध्यधि सुखं दुःस्रम्.
अधोऽधो मस्तकं हृदयम्.
उभयतः शरीरं
भुजौ. सर्वतः शरीरं लोमानि.
अभितः परितः समया निकषा हा प्रतियोगेऽपि.
मुद्धं न प्रतिभाति किञ्चित्. हा ! रुग्णम्.
निकषा लंकाम्. समया ग्रामम्.
उदरं
मुखमभितः पुस्तकम्.
अकर्मकधातुभिर्योंगे देशः कालो भायो
गन्तव्योऽध्वा च कर्म.
मासमास्ते, गोदोहमास्ते, क्रोशमारते.
अन्तरान्तरेण युक्ते, द्वितीया.
बाहोरन्तरा हृद्यम् . अन्तरेण धर्म न सुखम्.
परिधिमन्तरा नामिः. आहारमन्तरेण न प्राणी.
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे, द्वितीया.
मासमधीते. क्रोशं कुटिला नदी.
अपवर्गे तृतीया.
(फलप्राप्तिः समाप्तिश्च.)
मासेनाधीतं गणितं क्रोशेन वा. (कालावनो..)
1051 सहयुक्तेऽप्रधाने, तृतीया.
पुत्रेण सह याति पिता.
कुरून् स्वपिति.

·164
अक्षणा काण:.
येनांगविकारः, तेन तृतीया.
हेतौ, तृतीया.
अध्ययनेन वसति.
रुच्याणां प्रीयमाणः, सम्प्रदानम्.
देवाय रोचते भक्तिः.
धारेरुत्तमर्णः,
सम्प्रदानम्.
शतं धारयति चैत्राय मैत्रः.
(ऋणम्.)
क्रुधद्रुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः.
सः सम्प्रदानम्.
चोराय क्रुध्यति.
शत्रवे द्रुह्यति, ईर्ण्यति, असूयति.
क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म, यं प्रति कोपः.
ऋरमभिक्रुद्ध्यति, अभिद्रुह्यति.
क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः
फलेभ्यो याति.
( फलान्याहर्तुम्.)
तुमर्थाच्च भाववचनात् ,
चतुर्थी.
यागाय याति.
1060 नमः स्वस्तिस्वाहाम्वधाऽलंबपड्योगाच्च,
योगे चतुर्थी. गुरवे नमः, प्रजाभ्यः स्वस्ति.
.
नुमुनः चतुर्थी.

·23
165
अग्नये स्वाहा,
पितृभ्यः स्वधा, भीमोऽलं
दुर्योधनाय. घपडिन्द्राय.
मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिपु, चतुर्थी.
तृणाय मन्यते धनं तृणं चा.
गन्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनि.
ग्राम ग्रामाय या याति, अध्यान याति.
भीत्रार्थानां भयहेतुः,
अपादानम्.
योराद् यिमेति, प्रायते वा.
पराजेरसोढः,
अपादानम्.
अध्ययनात् पराजयते.
वारणार्थानामीप्सितः, अपादानम्.
यवेभ्यो वारयति गाम्.
अन्तर्धी यनादर्शनमिच्छति, सोऽपादानम्.
मातुर्निलीयते बाल.
जनि कर्तुः प्रकृतिः, अपादानम्.
ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते.
1068 अन्यारादितरर्ते दिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहि युक्ते
पञ्चमी. जलादन्यत्तेजः, भारात्पत्तनात्पल्ली.
ग्रामात् पूर्च,
प्राग्वा.

·166
पञ्चम्यपाङ्परिभिः, योगे. आ समुद्राद्भूमिः.
प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् , पञ्चमी.
शर्कराभ्यः प्रति गुडः.
तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान्.
विभाषा गुणे ऽस्त्रियाम् , हेतौ पञ्चमी.
जाड्याद्वद्धो जाड्येन वा. धूमावह्निमान्,
पृथग्विना नानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम् ,
पञ्चमी द्वितीये च. लक्ष्मणः पृथक् रामात्
रामेण रामं वा.
दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च. पञ्चमी तृतीये.
ग्रामस्य दूरं दूरेण दूराद्वा.
भंतिकं केन काद्वा.
षष्ठी हेतुप्रयोगे, अन्नस्य हेतोर्वसति.
सर्वनाम्नस्तृतीया च,
केन हेतुना वसति.
षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन, ग्रामस्य दक्षिणतः पुरः
पुरस्ताहा, उपरि, उपरिष्ठात्.
एनपा द्वितीया, दक्षिणेन ग्रामं परेण वा.
1078 दूरान्तिकार्थः पष्ठ्यन्यतरस्याम् . पञ्चमी च.
दूरं निकटं वा ग्रामस्य ग्रामाद

·167
कृत्योऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे, षष्ठी.
पञ्चशत्योऽलो भोजनं घालानाम्.
द्विरदो भोजनं नीरोगाणाम्.
कर्तृकर्मणोः कृति, पष्ठी.
गजस्य गतिः,
फलस्य मोक्ता,
उभयप्राप्ती कर्मणि, पष्ठी. गयां दोदो गोपेन.
न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम्, पष्ठी.
पाकं कुर्वन् कुर्याणो वा, प्रकाशं दिक्षुः.
शत्रु घातुका, रामेण हतो वाली.
वालिनं हतवान् रामः, ईपत्करो व्याघ्रयधो
लक्ष्यस्य.
न षष्ठी.
मया मम वा
अकेनोर्भविष्यदाधमर्ण्ययोः,
सतः पालकोऽवतरति. बज गामी, शतं दायी.
कृत्यानां कर्तरि वा, पष्टी
सेव्यो गुरुः सेवनीयः सेवितव्यः,
तुल्याथैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम्.
तुल्यः सदृशः.
समः काचः स्फटिकस्य, केन वा.
1036 चतुर्थी चाशिप्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः-
पष्ठी च.

·168
षष्टी. आयुष्यं चिरंजीवितं मद्रं भद्रं कुशलं
सुख शं प्रयोजनं हितं पथ्यं वा बालस्य बालाय
भूयात.
यस्य च भावेन भावलक्षणम् , ततः सप्तमी.
गोषु दुह्यमानासु गतः.
षष्ठी चानादरे. पश्यतो व्याघ्रस्य हन्ति.
यतश्च निर्धारणम् , ततः सप्तमी षष्ठी च.
गोषु कृष्णा बहुक्षीरा, गवां वा.
गच्छतां धावन् शीघ्रो, गच्छत्सु वा.
पञ्चमी विभक्ते
माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढयतरा:.
साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः
मातरि साधुः निपुणो वा.
प्रसितोत्सुकाभ्यां तृतीया च, सप्तमी.
प्रसित उत्सुको वा भोजने, भोजनेन. (आसक्तः.)
सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये, कालावनो.
अद्य भुक्त्वायं यहे हाहादा भोक्ता.
इहस्थोऽयं क्रोशे क्रोशाहा लक्ष्यं विध्येत्.
10064 परवल्लिङ्गं इन्द्वतत्पुरुपयोः.

·169
फुफ्फुटमयूर्याधिमे, मयूरीकुफ्कुटायिमो.
तस्मूलम्, राजपुरुषः, राजस्त्री.
रात्राहाहाः पुसि,
द्वन्द्वतत्पुरुषयोः.
अहोरात्रः, पूर्वरात्रः, पूर्वाल, यह
सङ्ख्यापूर्व रात्रं क्लीबम् द्विरात्रम् ,
त्रिरात्रम्, नवरात्रम्, दशरात्रम् ,
गणरात्रम्, बहुरात्रम्.
जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्.
विद्वांसः पूज्याः, पूज्यो विद्वान्
गजा महान्तः
गजो महान्.
पञ्चकपालः,
सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः. (वक्ष्यमाणे)
तद्धिताथोंत्तरपदसमाहारे च
दिक्सवये समस्येते.
पाण्मातुरः स्कन्दः, त्रैमातुरो रामः,
पाणां मातॄणामपत्यं पुमान.
मानुरुत्सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः, अण् च.
द्वै मातुरो गजाननः साम्मातुरः
भाद्रमातुर. (द्वयोर्मात्रोरपत्यम्.)
1101 द्विगुरेकवचनम्, त्रिलोकम्,

·170 - द्वन्द्वश्च. स नपुंसकम् , (समाहारे.) पाणिपादम्. द्विगो:, डीप स्त्रियाम्. पञ्चवटी, त्रिलोकी. सह सुपा, समर्थ समस्यते सुप् च. अनुभवति. (पूर्व भूतः.) भूतपूर्वे चरट्- ‘भूतपूर्वः. अव्ययविभक्तिसमीपसमृद्धिव्यध्यर्थाभावात्यया- सम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्य- सादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु. समस्यते समर्थन. अधिकाशि, उपगृहम् , सुभद्रम् , दुर्यवनम् , निर्मक्षिकम् , अतिहिमम् , (अत्ययो ध्वंसः.) अतिनिद्रम्, इतिहरि, अनुकृष्णम्. अनुरूपम्, प्रत्यर्थम् , यथाशक्ति, सहरि, अनुज्येष्ठम्. अव्ययीभावे चाकाले, सचक्रम् , सक्षत्रम्, सतृणम् , सभाप्यम्. आङ् मर्यादाभिविध्योः, पञ्चम्या. यासमुद्रम्, आवालम. 1109 अव्ययीभावश्च, नपुंसकम्. सहस्य सः..

·171
छाया बाहुल्ये, नपुंसकम्. इक्षुच्छायम्.
समासान्ताः.
अच् प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः-
प्रतिसामम् , अनुलोमम् , प्रतिलोमम्.
अहः सर्वैकदेशसङ्ख्यातपुण्याञ्च रात्रेः. अच्,
अहोरात्रः, सवेरात्रः, पूर्वरात्रः, सहयातराना,
पुण्यरात्रः, द्विरानम्, अतिरात्रः.
राजाहः सखिभ्यष्टच् बीरराजः, रामसखः.
आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः.
महादेवः,
महत्सेवा.
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः
पुंक्त्कर्मधारयजातीयदेशीयेपु.
महानवमी,
कृष्णचतुर्दशी.
स्त्रियाः पुंवद्भापितपुस्कादनूङ् समानाधिकरणे
स्त्रियामपूरणीप्रियादिपु.
रूपयद्भार्यः,
दीर्घजतः
गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य,
1120 एच इग् हस्खादेशे, चित्रगुः.
महाराजः,

·172
सङ्ख्ययाऽव्ययासन्नादूराधिकसङ्ख्याः
सङ्ख्येये. समस्यन्ते स बहुव्रीहिः,
बहुबीहौ सङ्ख्येयेडजबहुगणात्.
उपदशाः, आसन्नविंशाः, अदूरत्रिंशाः,
अधिकचत्वारिंशाः, द्वित्राः पञ्चषाः,
द्विदशाः. (द्वौ वा त्रयो वा.)
तत्र तेनेदमिति सरूपे.
गृहीत्वा प्रहत्य च प्रवृत्तमिति. (युद्धम्)
इच् कर्मव्यतीहारे,
केशाके शि, दण्डादण्डि,
मुष्टीमुष्टि, वाहवादवि.
अन्यषामपि दृश्यते दीर्घः.
नित्यमसिच् प्रजामेधयोः, नन्दुःसुभ्यः.
अप्रजाः, दुष्प्रजाः, सुप्रजाः, अमेधाः,
दुर्मेधाः, सुमेधाः.
धर्मादनिच् केवलात्, कल्याणधर्मा.

·23
1173
,
गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः
उद्गन्धिः, पूतिगन्धिः, सुगन्धिः
पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः, बहुनाहौ.
व्याघ्रपात्.
सयासुपूर्वस्य, पादस्य लोपो बहुव्रीही.
चतुष्पात्, द्विपात्, सुपात्.
पादः पत. भस्य. चतुष्पदा, सुपदा.
वयसि दन्तस्य दत.
सहयासपूर्वस्य.
द्विदन् , चतुर्दन , सुदन् , सुदती.
युकः किति, एकाचो धातोर्नेट,
श्रितः, श्रितवान् , श्रित्वा. भूतः, भूतवान,
भूत्वा, भूतिः, भूरणु .
श्रीदितो निष्ठायाम् धातोर्नेट.
मत्तः, चित्तम् , नृत्तम् ,
जात', दीप्ता,
मत्तवान् .
यस्य त्रिभाषा,
स्ट् तस्य नेट निष्ठायाम्.
छत्तम्, वृत्तम् , अक्तम् , मतम् , कतवान्.
1138 आदितश्च, निष्ठाया नेट. स्विन्नः, विनधान्,
त्रस्त

·17 वसतिक्षुधोरिट, क्त्वानिष्ठयोः. उषित्वा, उपितः, उषितवान् , क्षुधित्वा, तः, तवान् अञ्चेः पूजायाम्. इट्. अञ्चितः, त्वा, तवान्, जत्रश्च्योश्च क्वि, इट्. जरित्वा, वश्चित्वा. उदितो वा. शमित्वा, शान्ता, भ्रमित्वा, भ्रान्त्वा. अनुनासिकस्य किझलोः क्ङिति, दीर्घः. शान्त्वा, धूत्वा, देवित्वा. न क्त्वा सेट.. किन्न, शयित्वा. नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः- नन्दनः, जनार्दनः, स्थायी, मधुसूदनः, सन्त्री, विभीषणः, विषयी, ग्राही, पचः, करः, घटा, विशयी, धरः, लवणः, चला, भावी, चोरः, देवः, गणः, श्वपचः. परिभवी, इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः, वुधः, कृशः, प्रियः, 1147 वाऽसरूपो ऽस्त्रियाम् , बोधकः, बोद्धा. किरः.

·175
णः,
कृत्यल्युटो बहुलम्. स्मानीयम् , (चूर्णम्.)
दानीयः (भिक्षु:)
अहे कृत्यतृचश्च.
गम्यम्, देयम् , कर्ता,
हर्ता,
भर्ती, गाता,
गमनीयम्,
गन्तव्यम्.
श्याच्यधातुसंस्त्रतीणवसावह लिलिपश्चतच.
प्रतिश्यायः, दाय., व्याधः,
आनायः, संन्नावः, अत्ययः, अवसायः,
अवहारः, लेहः, श्लेषः, श्वासा.
शिल्पिनि प्वुन्. नर्तकः, सनका,
हावामश्च, कर्मण्यण. स्वर्गहायः, तन्तुवायः.
धाग्यमायः, तुमवायः.
आतोऽनुपसर्गे कः कर्मणि.
गरद, गोदः.
गापोष्टक् कर्मणि. सामग', सराप..
चरेष्टः
कुरुचर: (अधिकरणे.)
1156 कृयो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु, ..
यशस्करी विद्या. श्राद्धकरः, वचनकरः,
सेवक,
रजका
धनद',

·176
न शब्दश्लोककलहगाथावरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु.
शब्दकारः. श्लोककार:. कलहकार:.
गाथाकारः. वैरकारः, चाटुकारः. सूत्रकारः,
मन्त्रकारः. पदकार:.
प्रियवशे वदः खच्.
अरुपिदजन्तस्य मुम् ,
खिति.
प्रियंवदः, वशंवदः.
आख्य सुभग स्थूल पलित नमान्धप्रियेषु च्य.
र्थेष्वच्वौ कृतः करणे ख्युन्.
कर्मसूपपदेशु. अनाढ्य आढ्यो भवत्यनेन
आयकरणम्.
कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुको.
आख्यादिपु व्यर्थप्वच्च्यन्तेषु.
अनाढ्य आदयो भवतीति आन्यम्भावुकः.
प्रियम्भावुकः.
णिनिः.
पण्डितमानी.
1163 क्विप् च,
कर्मणि.
उखानत.
आत्ममाने खश् च.
पण्डितम्मन्यः,

·177 पारमा. दृशेः क्वनिप्. कर्मणि भूते. सहे च. कृमः कनिप्. सहशत्वा. सप्तम्यां जनेर्डः, सरसि जः. अन्येप्वपि दृश्यते, ड.. दधाते हिः, ति किति. हितम्. दो दद्घोः, ति किति. दत्तः अदो जग्धि Mप ति किति. मजः, द्विजः जगाचा, प्रजग्थ्य, जग्धः. कसुः लिए: भाषायां सद बस श्रुवः, निपेदिवान् , अध्यूपियान, शुश्रुषान्, आक्वेस्तच्छीलतहर्मतत्साधुकारिपु. तृन् की कटान् अलंकृञ् निराकृञ् प्रजनोत्पतोन्मद रुच्यपत्रप- वृतु वृधु सहचर इणुच अलंकरिष्णुः, वर्धिष्णुः, चरिष्णु, 1175 भुवश्चः भविष्णुः, प्राजिष्णु:-

·178
लाजिस्थश्च रस्नु:: ग्लास्नुः, जिष्णुः, स्थास्नुः.
सिगृधिधृषिक्षिपेः कः : वस्तुः, गृध्नुः.
लष पत पद स्था भू वृष हनकमगमशृभ्य उकञ्.
लीशुकः, पातुकः, पादुकः, . स्थायुका.
भावुकः,. वर्षुकः, धातुकः, कामुकः,
गामुकः, शारुकः.
जल्पभिक्षकुहलुण्टवृङः शाकन्.
जल्पाकः, भिक्षाकः, कुहाकः, लुण्टाकः,
वराकः, यराकी.
:

·179
कस्वर:.
नमि कम्पि स्म्यजस कम हिस दीपो र:
नम्रः, करम', स्मेरः, अजस्रम्. कन्नः,
हिंघः, दीपः.
स्थेश भास पिस कसो वरच् स्थावर',
ईश्वरः, भास्वरः, पेरघर:,
भ्राज भास धुविद्युतो पजु ग्रावस्तुवः क्विप्.
विनाट् , भा', भासौ, धू', धुरौ, विद्यत् ,
ऊर्जा, पूः, पुरी, ग्रावस्तुत्.
तच्छील तद्धर्म तत्साधुकारीति निवृत्तम्.
धः कर्मणि ट्रन्
धात्री.
दाम्नी शस यु युज स्तु तुद सि सिच मिह पत
दश नहः करणे
ट्रन्
दानम् , नेत्रम्,
ति तु त्र त थ सि सु सर क सेषु च लेट.
कृति. शस्त्रम् , योनम् , योक्त्रम्. स्तोत्रम्,
तोत्रम् , सेत्रम् , सेक्त्रम् , मेदम् , पत्रम् ,
दष्ट्रा, नद्धी.
1192 अर्ति लधू सू ग्यन सह चर इत्रः करणे.
अरित्रम् , लवित्रम् , पवित्रम्, सचित्रम् ,
खनित्रम् , सहित्रम्, चरित्रम्
.

·BHAVAN'S LIBRARY
This book should be returned within a fortnight from the date
last marked below:
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
م
>