·निरुत्ताम् ( निघण्टुः)। वागोखरं वचोभिर्वसिष्ठमुख्यान्मुनीस्तपोभिय । अनुकृतवन्तं वन्दे पितामहं देवराजयज्वानम् ? ॥ ४ ॥ प्राचार्य शाब्दिकानामचि यजुपि च यदृष्टतुल्यप्रभावम् , वन्दे नेरुत कृत्तिक्रममुपनिषदल्लरीणामुपघ्नम् । आभक्तारं क्रतूनामवनिसुखकरप्रक्रियानुक्रियाये, तातं यशेखराये प्रतिहततमसं ज्ञानभाख मयूखैः ॥ ५ ॥ यचा 'रङ्गेश'पुरी-'पर्यंत' ग्रामवास्तव्यः * । विरचयति देवराजो नैघण्टककाण्ड निर्वचनम् ॥ ६ ॥ भगवता यास्केन समानायं नेघण्टु क-नेगम-देवताकाण्ड- रूपेण विविधं गवादि-देवपनान्तं निर्बुषता नैगम-देवताकाण्ड- पठितानि पदानि प्रत्येकमुपादाय निरुतानि दर्शित-निगमानि च, नेघण्टककाण्डपरिपठितानान्तु गवाद्यपार अन्तानामेकचत्वा- रिशच्चतश्याधिकसहस्रं सामान्येन 'एतावन्यस्य सत्वस्य नाम- धेयानि'--इति व्याख्याय तत्र प्रदर्य कतिचिदेव निरुतानि, तथा कानिचिदेव दर्शितनिगमानि; अन्यानि त अन्यविस्तर- . वामधारी। 'बसस्तव्यत बरि खिचरति पा.....। + यदि च कारखवयात्मकस्य मभयम्य 'निघद'-अनि प्रसिहस्य नियतव्यय । स्थावान कत्तव्यमन्ति, तथापि विशेषतो घटक कासनिधनार्थएवेषधारभ पनि चयितुमक नघटकैत्यादि। तर-प्रथमाध्यायौय-महादशखलेषु 'गो'-प्रत्यादि 'पाणि-तस्य नम् पचोर चनु सातम् (४५), Rs. रिसीयाध्यायोय-पाविति-पले. "प.यादिन:'--त्यन्त पोडमाधिक पक्षमतम (१), ततश दतीयाध्यायोय मित पप 'टर-दिपारे-न्य दशहान मतम ...), एर साखनया भरतम् (१३४१)।

·टीका-भूमिका । भीत्या सामान्येन निर्वचनलक्षणस्योतत्वात् बुद्धिमद्भिनिर्व सु- शक्यानीत्यभिप्रायेण चोपेक्षितानि । स्कन्दस्वामी च ततएव निरुतामनुजगाम । तव तु 'दिवशादित्यस्य च साधारणनामानि स्वरादीनि पट्' -'इदमादीनि, च उपमाभेदात् भेदनामानि हादश'-'प्रपित्वे पभोके इत्यादीनि च पशितिय' भाष्यकारेण बहुवक्तव्यखात् प्रकरणश एव निरुतानि 'न, स्कन्दस्वामिना च व्याख्यातानि । प्रतोऽन्येषां यथाक्रमेणानिरुतेनिगमाप्रदर्शनाच स्वरूपमात्र- मप्यध्ययनादेवावगन्तव्यम् || | तचाध्ययनं कलियुगे प्रायेण विच्छिन्नसम्प्रदायमासीत् । ततय कोशएव ना शरणमासीत् । तेषु च केपुचिदर्थेषु लेखकप्रभादादिभिः कानिचित्पदान्यधि- कान्यासन् , अन्येषु च कानिचिन्यूनानि, अपरषु च कानिचिद- पहाय कानिचित् वियस्तानि अक्षराणि च विपर्यस्तानि । एवं व्याको कोशेषु नियमकभूतस्य प्रतिपदनिर्वचन-निगम- प्रदर्शनपरस्य कस्यचिद व्याख्यानस्याभावात् नैघण्टुकं काण्ड- मुत्सनमायमासीत् । . सन्त्यत्र बहनि बनन्यानोति धियेति यावत् । + प्रकरणानुगत यथाक्रम प्रतिपदमुच्चार्य । पव च भाष्यकारगम्यस्थ निघाटमाथकारण यास्के नेत्यर्थो वोश्च । 1 hषो बापादिनियाय न मे श्रम करमेन्याशय । ३ 'पत' एभ्य सनिमितनिक वादिन्यापातपर्दभ्य', 'कन्येषा' सपामेव ॥ पच्ययनमात्र पुस्तकाचरामविहीनदिशामा मम्प्रदायमिड कपरम्पग यत बोध्यम्। न कोमपुसकमैवैषध ।

·8 निरुक्तम् ( निघण्टुः । ततय पाठसंशोधनार्थ वालानां सुगमवाय च तहताना पदाना क्रमेण प्रतिपदनिर्वचननिगमो प्रदर्शयितुं #,-स्वरा- दीनीति पूर्वमुक्तस्य प्रकरणत्रयस्य, नैगम देवताकाण्डगतानाच पदानां भाष्यकारेण निरुतानां स्कन्दस्वामिना च तदव्याख्या- ताना, प्रक्रिययोन्मीलयितव्यम् ; बहुशस्तु नघण्टुकका निर्व- चनानन्तरं तदुम्मोलयितुञ्चायमम्मत्यरियमः । इदच स्वमनीपिकया न क्रियते किन्तु नेघण्टागसेवेव पदेष्वध्यदशत त्रयमानाणि पदानि भाथकारणव तत्र तत्र निग- मेषु प्रसङ्गाविरतानि, स्कन्दम्वामिना गिगमष्याख्यानेषु पन्यानि च पदानि गतहयमावाण्युपात्तानि। तेन च समा. मायपठितानां पदानामन्येभ्यो ध्याहत्त्वर्थ किधिधि कतम् , प्रतस्तेषां पाठशाहिस्तष शुहा । अन्येपाच पदानामस्मत्कुले समानायाध्ययनस्याविच्छेदात्,-थीवेइटाचार्यतनयस्य माधवस्य भाषकृती नामानुझमखा: पाण्यातानुक्रमवा:-स्वरानुक्रमण्या: -निपातानुक्रमया:-निबन्धनानुक्रमणा:-तदीयस्य भाष्यस्य च बहुशः पर्यालोचनात् , बहुदेशममानीतात् घडुकोगनिरीक्षणाच पाठः संशोधितः । निर्वचन-निसा,(१) स्कन्दम्बामिकतां • दयिम् -सम्प परिश्रम:-पत्यका समय । नवट वफार्मर-अकसंध्य तोका। एनाबाई १ क समापितः । प्रत तिच समादियावाने का प्रयास कियत दर-मरदोमोबादि नन्द बयनु मिसनम् । +पदै,-10 दि, दय, मामिच मुनादौनिमारमामि ·टीका भूमिका। पू तव निरुताटीका,(२) स्कन्दस्वामि(क)-भवस्वामि(ख)-राइदेव(ग)- श्रीनिवास(घ)-माधवदेव(ड) -उवटभट्ट E-(च)-भास्करमिय(९)- भरतखाम्यादि)-विरचितानि वेदभाष्याणि (२) पाणिनीयं व्याक- रणं,(४) विशेषत उपादि(क) तहत्ति,(ख) चीरस्वाम्यनन्ता- चार्यादिकता निघण्टु व्याख्या,(५) भोजराजीय व्याकरणं, (६) कमलयनीय-निखिलपदसस्काराय(७) निरोच्य क्रियते । च अस्मदव्याख्येयाना तत्र दृष्टानां पदाना तत्तत्वतञ्च निर्वचन मुपादाय तदेवामप्रकरणानुरूपञ्चदुल्लिख्यते, अननुरूपन्तु किच्चिद विपरिणमय्य, अन्येषाञ्च कतिपयाना निरुक्ताकारोक्तनिर्वचन. सामान्य लक्षणमनुसृत्य, निरुतिः क्रियते । निगमथ न दक्षिणापथनिवासिभिरधीतेषु वेदेषु परिदृश्य- मानस्तत्तद्वाप्याणि निरीक्ष्य तत्र तत्र प्रदर्य ते, प्रदृष्टनिगमानाच पदानां निगमा अन्वेयाः । - अतोऽस्माभिर्यथामति प्रदर्शितौ प्रतिपदनिर्वचननिगमो विहां- सो बुड्या निरूप्य शुकभापितषन्मनसि कुर्वन्तु । सायपमापदात् प्राचौगोप माधव , 'रजोज जन्मगि सवा से - न्यादिमालाचरणपूर्वविवरणपन्यकार' । + निगम-दाराप वैदिशमग्यादि । एतेन विधामपि स्थितिमधारमा सविता। यथा, एका कोरा यानि शायपि वचनानि भाषयनि, नानिमीष यथा तानि, न तु स्वशादिश्वानि तवावाब दुशयर सपाएव श्यारादि नया, न सकपोषसिता - विशाम स्थापयन विपदा ति मात्र ।

·अथ प्रथमाध्यायः । -...- । 'प्रथातोऽनुक्रमियामः' इत्यादि (२,५) निरुत तस्य टीका- याञ्च यनघण्टुककाण्डविषयमुनां तत् सर्वं तवेव द्रष्टव्यम् ॥ पादितएकविंशतिः पृथिवीनामधेयानि- ॐ गौः१) । ग्मार) । उमा३) । मा)। क्षा)। क्षमा। क्षोगि:(०) । क्षिति:) यनिक उर्वी.)। पृथ्वी ११)। मही१२) । रिप:(१५)| अदि- ति:(०)5ळा(१५), निति:(१८) । भू.१० । भू- मि:८) । पूषा(१८) । गातु:(२०) । गोत्रे (५१) त्ये कविंशतिः पृथिवीनामधयानि ॥ १ ॥ (8) 'म.' । 'चामा"-निC. DE. ग; पम्प र निगमा: -स. भ.t,...,८१,१११.११.१. "चाम.'-न्यपि पाठी भवितुमईति, सथापि निगमदर्शनात.स. १, २६.६, ५, १.६,.., . १.१.0.1 "धाम -यपि कमहिताय दम्यते (...- (0) "चोगो-उति कातिरिम संबंद, प्राधान्यतया टोकावण (१३)"पि:-विच हसते एकमहितायाम् -१, २१.०, ११, ११-4..-१.४, १८1 (10) "भुमिः, पातदिति यते । (११) "गा, साबरमभादएबाब निदानमिति गम्यते । . लि दिया. ग।

·प्रथमाध्यायः१ख.। (१). गौः । 'गस्तृगतो (भू० प०) भस्माद 'गी?स् (उ० २, ६३)'-इति कर्तरि कारकै अधिकरणे वा डोः प्रत्ययः । गातेर्वा स्तुत्यर्थात् (प्रदा०प०) बाहुलकोत: (३, ३, ११३) कर्मण्यधिकरणे वा। 'गोतोणित् (७, १,८०)-इति च पिद- झावात् हतिः। अत्र भाष्यम्- 'गौरिति पृथिव्या नामधेयं यहरं गता भवति यच्चास्यां भूतानि गच्छन्ति गार्बोकारो नामकरण: (निरु० २, ५)'- इति। अस्य स्कन्दस्वामी-'दूर गता भवति नैरन्तयेणात्माकाशादिवत् दूरेऽप्युपलब्धेतिक्रिया- व्यवहारः') अन्यत्रान्यत्र चोपलभे रोपदेशः । प्रत्ययोपात्त. रूवार्थसम्बन्धाञ्च गमिरत नरन्तर्योपलब्धिदूरविशिष्टं गमनमुपा- दत्ते, 'तक्षा' 'परिव्राजकः' इति यथा । यञ्चास्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति। चो वार्थे । गातेर्वा स्तुत्यर्थस्य । (पदा० प०) गीयते स्तूयतेऽसाविति, गायन्ति वास्यां स्थिता इति गौः । उदाहरणम्-'गोपदसि ( ? -इति । गाईप्रत्योपस्थाने विनियोगात, गाईपत्यस्य च गषि पृथिव्यां सदनात् गो-शब्दस्य पृथिव्यभिधानत्ववियितमिति । एवमन्येवप्युदाहरणेषु तन, मन्त्रवाक्यार्थसमवायेन अभिधेयं प्रदर्शनोयं निथित्य तत्तदर्था- भिधायित्वम् । “व्रजं गच्छ गोठानम् (य० वा० सं० १, २५- तत्र . प.-४.५ १११, १०, ११। निह.१,५१४..स. + प्रथमभिमाय - यया तदर्ष कुर्वन्त्यनेकएव पर सवेत्युले योगदाटा वर्गकिमान्य कर्शिदस्येव प्रतीयते, एवं परिवनि यावरण पर परिवानक रन्यु योगदा भिरैव बुहात, एवमत्रापि ।

·निरुतम् ( निघण्टुः। २६)"-"गोजगार यह पृच्छान् (ऋ० सं० १०, ३१, १०)"* -“अभवत् पूर्व्या भूमना गौः (ऋ० स० १०, ३१, ६)*++--- इति निगमा:। (२) मा गमेः पूर्वस्मिन्नेव कारकहये 'कनिन्युपितचि (उ० १, १५४)-इत्यादिना विहितः कनिन् प्रत्ययो बाहुलकान भवति । 'गम-इन-जन-खन-घसां लोपः क्डित्यनङि (६,४, ८८)-इत्युपधानोपः, प्रोणादिकेन 'मनिन् (उ. ४, १४०)--- इति सूत्रेण वा मनिनि बाहुलकात् ( ३, ३, १) टिलोपः, 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् (४, १, १३)। अर्थः पूर्ववदेव । 'ग्मा गच्छतेः, गच्छन्तीहीयम्'-इति माधवः । “दिवश्य ग्मयापाई जन्तपः : (ऋ० सं० १०, ४८, २)" *-"दिवय ग्मय मत्त्वम् (ऋ० सं० १०, १२, ६)" F-इति च निगमो।। छान्दसत्वाद्रूपसिदि। (३) मा । जमतिर्गतिकर्मा (निघ० २, १०) 'जमु पदने (भू० प०)-जनी प्रादुर्भावे (दि. प्रा.)-'प्रज्जू व्यक्ति-म्रक्षण- ग्म इत्यत्र • 'गो: पथिको..तां सों..जगार सद्विरदि-इति मा मा । + 'मी देवान पति मन्त्री सत्यादि मा. भा.। 1 'दिवो एमोकल मा प्रयिम्यापोऽरिचते-यादि मा. भा.1 दिरप शुमीकार, मत भूलोकाइ, म मनुघम्-रति सा• मा । समयपि निगमा, वाषिर. सं. १, ५, १०, १०, १. ५.२८,१एव परब च मात्र गेम्।

·प्रथमाध्यायः!१ख.1 . अथवा व्यता कान्ति-गतिधु (रु. प.), मक्षणं सेचनमिति तहत्तिः । एतेभ्यः 'खब्रुक्षन -पूषन् लोहन् ( उ० १, १५५ )-इत्यादिना परिज्मन्निति कनिनन्तं सोपसर्ग निपातितम् , बाहुलकात् (३, ३, १) निरुपसर्गमपि भवति । निपातनादेव कारक- विशेषसिधिः। 'डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् (४, १, १३) । गतो पूर्ववदर्थः। अदन्ति वास्यां भूतानि, जातानि वा खकारणात्, जायन्ते वास्या ओषधयः । तथा चोपनिषत्-'अद्भाः पृथिवो, पृथिव्या ओषधयः ( ते० उ० २, १)-- इति । सर्वेषां प्रत्यक्षा न याकाशादिवदव्यता पृथिवी ; 'तिस्रो मही- रुपरास्तस्थुरत्या गुहा हे निहित दयेका (ऋ० सं० ३,५६, २)' - इति च श्रुतिः । अता सिक्ता भवति वृषण ; 'तम्माद- साविमा वृथ्याभ्युनत्यभिजिवति (ऐ० ब्रा० १, २, १) इति ब्राह्मणम्। “ये के च ज्मा महिनो अहिमायाः (ऋ० सं० ६, ५२, १५)"-"अभिक्रत्वेन्द्रभूरधज्मन् (ऋ० स० ७, २१, -"उमया अत्र वसवोरन्त देवाः ( ऋ० सं० ७, ३८, ३) 4 -"अधज्मो अधंवा दिव: ( ऋ० सं० ८, १,१८)" --इति च निगमाः॥ 1 . + मा प्रथिवीनामतत् , पृथिव्यां अगिरे-पति मा० मा । हे सन्द ! त्व क्रत्वा कणा मन् पृथिव्या वर्तमानान् जन् वाभिभू अभ्यभू' इति मा. भा०॥ है वो वमुमुनका देवा पद पनि यो मया पूपिया रत रमयनाम् इति मा. भा। 8 'जमन्नि गछन्त्यम्यामिति मा थियो, तम्या सुवागादध'-इनि सा. भा। .

·१. निएक्तम् ( निघण्टुः। (8) क्ष्मा * । 'चि क्षये' भूवादिः (प०), 'क्षि निवासगत्योः' सदादिः (प०), 'चि हिंसायाम्' क्रादिः (प०), से, जे, से, क्षये (भू०प०)', 'क्षमूप् सहने (दि. प.), 'क्ष्मायो विधूनने (भू० प्रा०);-एतेभ्यः श्रोणादिके मनिनि ( उ० ४, १४०) बाहुलकाद्रूपसिद्धि.। डापि गतावर्थ उक्तः । चियन्ति निव. सन्त्यस्यां प्राणिनः, क्षायन्ति अवययं गच्छन्त्यस्यां पदार्था इति वा, हिंस्यन्तेऽस्यां पापकृतहति वा, क्षमते वा प्राणिजातरूपं, भारं विधूनयति वा प्राणिनः स्वकोयकाले। "पिता यत्खां दुहितरमधिष्कन् मया रतः (१० सं० १०, ६१, ७) •---- "मया चरति परि सा तृपतु न: ( ऋ० सं० ७, ४६, ३)" : -इति च निगमो॥ (५) क्षा। निरूपिताएव धातवः । । 'पन्येप्वपि दृश्यते ( ३, २, १०१)-इति सोपपदात् जनेर्विधीयमानो ड: प्रत्ययः, 'पपिशब्दः सर्वोपाधि-व्यभिचारार्थ :' मा प्रत्युते निरुप- मि.१., .. + पिता प्रजापतिः यदा बातिर दिसमुषमा राधिका अध्यकन्दर सदानोमेव च्या पश्थिा सह-प्रत्यादि मा. भा•। एतमनवमेव मापी हिमामित्व पुगदी प्रमिाम् । * या चिया चितो चा चरति बांते मा दिएन, गोरखाम् परिणाम परियज'-रति सा• भा. ए सर भार्थ व निममत्व खोकार्यम् । ॥ इत: रेलमा एपिदिनमाभायकारण भगवहारिकियोध्यम् ।

·प्रथमाध्यायः।१ख०॥
।
।
पदेभ्योऽपि भवति । मायस्त छान्दसत्वान्मकारलोपः। प्रथः
पूर्वोत्तएव । “जातस्य च जाय॑मानस्य च क्षाम् (ऋ० सं० १,
८६, ७)"-इति निगमः ॥
(६) मा। निरूपिताएव धातुभावाः । श्रोणादिके
मनिनि ( उ० ४, १४. ) बाहुलकाद्रूपसिद्धिः । अर्थः पूर्वोक्तएव ।
'चमूम् सहने (दि. १०)-इत्यस्माद् वा पूर्ववत् डाप प्रत्ययः ।
"यः पार्थिवस्य क्षम्यस्य राजा ( ऋ० सं० २, १४, ११)"---
इति निगमः॥
(७) क्षोणि: *। 'टुच रच शव्दे' अदादिः (प०) 'वोज्या-
वरिभ्योनि: ( उ० ४, ४८)-इति विहितो नि-प्रत्ययो बाहु.
लकाद् भवति, गुणः णत्वम् । तूयते शब्दाते स्तूयते स्तोटभिः,
क्षुवन्त्यस्यां भूतानीति वा। क्षोणोति ईकारान्त केचित् पठन्ति ।
तदा 'दिकारादतिनो वा डोष् वक्तव्यः (४, १, ४५ वा० )
-इति डोप । “नवन्त क्षोणयो यथा (ऋ० सं० १०, २२,
४)" -- “य तोणीरनुचक्रदे (ऋ० सं० ८, ३, १.)"--इति
निगमौ ॥
(८) चितिः। पक्षि निवासगत्योः (तु. प०), 'क्षि
क्षये (भू. ५०)' 'क्षि हिंसायां (वा. का. प०)- एतेभ्योऽपि
.
।
प.१,१०।
+ नवस विविध व्यावनि । चोपय मनुथ नामैतत्। मनुष्या
सकीय स्वामिन सेवार्थ यथा व्यापनि नात्'-ति मा. भाच चिन्यम् ।
प.१३। निर. १, १४॥

·निरुक्तम् ( निघण्टु:। , 'वसेस्ति (उ, ४, १७५) - इति विहितम्ति-प्रत्ययो बाहुलकाद (३, ३, १) भवति, गुग्णाभावश्च । अथवा 'स्त्रियां तिन् (३, ३, ८४) कर्मवधिकरण (३, ३, ८३) वा भवति। अर्थस्तु मेत्य- वोक्तः । “क्षेति क्षितोः सुभगो नाम पुप्यन् ( ऋ० सं० ५, ३७, ४)" -- “योहि खम्ति सुक्षितिं दिव: (ऋ० सं० ६,२,११)" ---इति निगमो॥ (e) अवनिः । 'अव रक्षण-गति-प्ति-भोत्य-ऽवगम- प्रवेश-श्रवण मामयं-याचन-क्रिये-च्छा-दीत्य-वास्या-ऽऽनिनन. हिंसा-दानभाग-छिपु (भू. प.) अस्मात् 'अर्तिधम्यम्यश्य- वितृभ्योऽनि: ( उ० २, ८५ /- इत्यनि-प्रत्ययः । अवति प्रमा: अश्यन्ते वा भूपैः । एतावत्म्वर्थेषु यो योग्य: म बोद्धय्यः । “श्रा वो रक्षोऽवनिर्न प्रवत्वान् (ऋ • सं. १, १८१, ३ )"-- “यत्सी महीमयनि प्राभि मर्मूगत् (ऋ. मं० १, १४०, ५)”-इति च निगमो॥ (१०) उर्वी । 'ऊ आच्छादने (पदा० उ.)-- अरमात् 'महति इस्वय (उ० १, ३.)-इति उ-प्रत्ययो ग- बोपोइस्वय, उमः । 'वोतोगुणवचनात् (४, १, ४४ ) - इति डोप । जोंति पाच्छादयति उर्वी। महत्त्वादावादयित्री भूमिः म्वस्मिन् हिताना वा पदार्थानाम् । सगोतया (म्या. प.) पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) रूपमिहिः । 'छादनाथं विगिष्टम्' । - . प.१३. मिस ५.१९३१- नि...। +

·प्रधमाध्य य ।, ख.1
मा
-
इति स्कन्द खामो। वृणोतेराच्छादनार्थत्वेऽनुवादश्च ।
सोमवद्य आ भागुर्वी काष्ठा (ऋ० स० ८८०,८)' इति निगम ॥
(११) पृथ्वी । प्रथ प्रख्याने (भू. आ.)-प्रथि नदि
भर्ना सम्प्रसारण सलोपश्च ( उ० १, २७ )- इति कु-प्रत्यय
सम्प्रसारणच । प्रथतेऽसाविति पृथु । पूर्ववद ( ४, १, ४४ )
डीए । पृथ्वी विम्तोपेत्यर्थ । पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तोण ति
पृथिवी।
यहा , अन्तर्भावितण्यर्थात् प्रथते उणादयो बहुलम्
( ३, ३, १), भूतपिदृश्यन्ते (३, ३, २) - इति वचनात् भूते
कु प्रत्यय ब्रह्मणा पूर्वमेव विस्तारितेत्यर्थ । 'तत्पुष्करपणे
ऽप्रथयत् यदप्रथयत् पृथिव्यै पृथिवीखम (य० श. ११, १८ १३,
२)- इति हि बामणम ।
पृथुना राजा अवतारिता पृथ्वी
इति क्षीरस्वामी। ‘स्तेगो न क्षामत्येति पृथ्वीम् (ऋ० स० १०,
२१, ८)' इति निगम । 'यत्रैकार्थाना पदाना सन्निपात ,
तवैक तस्य वाचक भवति , अन्येषा निरुत्यायोजन कर्त्तव्यम्'-
इति मर्यादान', अतोऽत्र क्षामित्यस्य निरुक्त्या योजनम् ॥
(१२) महो । 'मह पूजायाम्' भूवादि प०) । इन्
सर्वधातुभ्य ( उ० ४, ११४ )-इतीन् प्रत्यय । कादिकारात्
(४, १, ४५ वा.) ~ इति डीप् । महातै प्रजाभि, महति वा
देवता स्वभारावतरणाय । अथवा मानेन स्वगुणेन परिमाणन
.
.
+
प.३३० निरु.१ १३ १४ ।
ম আন্যা গ্রন্থাবলি ।
1.१११११३ | निरु. ४ २१ ५ २२ ।

·निरुक्तम् (निघण्टुः)। . स्त्रस्मादूनं परिमाणं पातालं जहाति अतिक्रामति, मानशब्दाज्ज. हातेय महो। पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) निर्वाहः । “मा नो महोमरमतिं सजोषा (ऋ० सं० ५, ४३, ६)'-इति निगमः ॥ (१३) रिपः। 'रेप गतौ (भू. प्रा.), 'तिब्बचिप्रच्छाय- तस्तुकटयूजयीणाम् (३, २, १७८ वा.)-इत्यत्र 'प्राक्प्रत्यय- निर्देशात् इष्टसिदि:'-- इति वचनात् इखे रियः। गौरित्यनेन समानार्थः । यहा; 'रिफ कस्वन-युद्ध-निन्दा-हिंसा-दानेपु' सुदादिः परस्मैपदी। किपि, फकारस्य पकारी व्यत्ययेन (३,१, ८५)। कायन-युद्धादीनस्यां कुर्वन्ति तत्कारिणः । यहा ; 'लिग उपदेहे (तु. उ.), लिप्। गोमयादिना पालिप्यते इति लिए । रलयोरभेदः । तयाच माधवीयनिर्वचनानुक्रमखां 'लेपनादेपणा- दपि'-इति। यहा; 'रप लप व्यक्तायां वाचि ( भू. प.), 'रपेरिचोपधायाः (उ. १, २५)'-इत्युप्रत्यये विधीयमानमित्वं बाहुलकादन्यत्रापि भवति । पालपन्यस्यां प्राणिनः इति रिप , जसि रिपः ; एवंरूपस्य वैदे भूयोदर्शनात् यथादृष्टं पाठः । "रिरिहांस रिप उपस्यै अन्तः ( ऋ० सं० १०, ७८, ३)"- “पाति प्रियं रिपो अग्रं पदं वे: (ऋ. मं० ३, ५, ५)"-~-इति च निगमो। (१४) पदितिः । 'दीड धये (दि. पा.) । 'कत्यस्युटो. बहुनम् (३, ३. ११३)'-इति कर्तरि तिनि छान्दमं इस्वत्वम् , नाममास:। भदितिः सकलप्रपञ्चधारयेवदीना न विद्यते प.११.२.११.३,३०.४, 1.1.1 निर... १७२१ ·प्रथमाध्याय: ख.1 इत्यर्थः। अदितिरदीना (निरु. ४, २२)-इत्यत्र भाष्ये स्कन्द- स्वामी-'यद्यपि नपूर्धात् धरो: क्तिनि 'यति स्यति-मा- स्याम् (७, ४, ४०)'--इतीत्वे च रूपं सिध्यति, तथापि द्यतेनित्यमपूर्वा- दर्यान्वयाञ्च 'दौड् क्षये (दि० प्रा०)' इत्यस्यैवेद छान्दसं रूपं द्रष्टव्यम् । तथाचोक्तम्-'न सस्कारमाट्रिटेत अर्योंनित्यः परीक्षेत (म० भा.)-इति । “दे॒वेभ्यो अदितये स्थोनम् (ऋ० सं० १०, ११०, ४)"-"तममक्षन्त वाजिनमुपस्थे अदितेरधि (ऋ० सं० ८, २६, १)"- इति निगमौ ॥ (१५) इळा है। ईड स्तुती (अदा० प्रा०), 'नि इन्धी दीप्ती (रु. प्रा.)। अनयो: 'अकर्तरि च कारके सन्तायाम् (३, ३, १८/- इति घञ् , पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) ईड़े- स्वत्वम् , इन्धेर्न कारलोपो धकारस्य डकारो गुणाभावश्च । ईद्यते स्तूयते वास्यां यजमानो देवान् , इन्धे दोप्यतेऽस्यां थीभिः । यहा; 'इण गतौ (अदा० ५०), 'कादिभ्यः कित् (उ० १, ११२) -इत्यस्मिन् सूत्रे 'बहुलानुवृत्तेः अत्रमन्तादपि भवति' इति वचनात् ड-प्रत्ययः, कित्त्वाहणाभाव. । गवा समानार्थः । यहा 'इल स्वप्रक्षेपणयोः (तु. ५०)-इत्यस्मात् 'इगुपधा-ज्ञा-प्रो- किरः कः (३, १, १३५)'--इति क-प्रत्ययः, 'क्त्यव्युटो बहुलम् (३, ३, ११३)' इति अधिकरणे भवति । क्षिप्यन्तेऽस्यां भावः, खपन्ते- ऽस्यामिति वा; ड-लयोरकत्वस्मरणात् डत्वम् । यहा; 'इला' --इत्य बनाम गोनाम वा (निघ• २, ७.-२, ११, इला-अन्नं - . ६.११२,०, ११, नि.

·. निरुक्तम् ( निघण्टुः। गौर्वा अस्यामस्तोत्यशं आदित्वात् (५ २, १२७) अच ; अन्नवती गोमती वा इड़ा। वह दानान्तु 'हयोचास्य स्वरयोर्मध्यमेत्य सम्म- द्यते स डकारो ळकार: (प्रानि.)-इति लत्वम् इळा, तु उदाहरणबाहुल्याच ऋग्वेद-दृष्ट पाठः इति । "इळायास्त्वा पदे वयं (ऋ • सं० ३, २८, ४)"--"प्रथा होता न्यसोदो यजो. यानिळस्पद (ऋ० सं० ६, १.२)" ['दळछान्दमत्वादाकारलोपः' -इति स्कन्दस्वामो-“पळस्पदे समिध्यमे (ऋ० स० १०, १८१, १)"- इति निगमा: ॥ (१६) निर्ऋति. * । निम्रतिनिरमणात्' (२, ७)-इति निरुक्तम् । अस्य स्वन्दम्वामी - 'निरमणात् = नियनत्वेनावम्या- नात्-इत्यर्थः ; रमन्ते वास्यां भूतानि'- इति। तव निर्-पूर्वा- ट्रमेः (भू० प्रा०) 'कृत्यल्युटोबहुलम् (३. ३, ११३)-- इति कर्त- यधिकरणे च तिनि (३, ३, ८४) अनुनासिकन्नोपः, 'रममती बहु- लम् (६, १, ५४ वा० )- इत्यत्र बहुलवचनात् सम्प्रसारणम् । भाद्येऽर्थे निर्निचलत्वमाह नानवस्थानम् उत्तरत्र धात्वर्थ मनुवर्तते निः। वैयाकरणपक्षेण तु निरुपसृष्टादत्तः क्लिनि नितिः नि:कान्ताकृतेर्गमनात् निचलवदवतिष्ठते इत्यर्थः । “बहुप्रजा नितिमाविवेश (ऋ० सं० १, १६४, ३२ )"-"प्रधा गयोत नितेरुपस्ये १०,८५, १४)" -- इति च निगमो । (१७) भूः + । भू सत्तायां (भू. प.) मम्पदादित्वात् भावे । (ऋ. मं. . निरु. १,१०१,००,३। + प. निह.०, २७ २८ ।

·प्रथमाध्यायः॥१खा। १७ विप (२, ३, ८४ वा.)। भवत्यस्यां सर्वमिति भुः। “मूर्दा भुवो भवति नमग्निः (ऋ० सं० १०,८८, ६)'-इति निगमः । रेफान्तं व्यत्ययम् , यथा -भूर्भुव: स्व: (य० वा० स० ३६, ३)" -इति ॥ (१८) भूमिः । 'भुवः कित् (उ० ४, ४५)'-पति भवतेः मिमत्ययः । पर्थः पूर्ववत् । अथवा भूतेऽपि दृश्यन्ते (३, २,२)' -इति वचनार भूते मि-प्रत्ययः । 'प्रभूतभूमिम्सया अभूहा इदमिति तद् भूम्यै भूमित्वम्' इति युतिः । “न्यड्डुत्तानाम- वैति भूमिम् । ऋ० सं० १०, २७, १३)”—“भूमिभूमिमगात्”-- इति च निगमी ॥ (१८) पूषा * । 'पुष पुष्टी' (भू० दि० क्रमा०प०) । 'खg. चन्पूषन् (उ० १, १५५ )-इत्यादिना कनिन्-प्रत्ययान्तो निपात्यते, निपासनादुपधायादीर्घः । पुष्यति धान्यादिभिः समझा भवति पोषयति वानः प्रजाः। 'सर्वार्थपोपणात् पूपा' इति भभास्करभियः । तथा 'पृथिवी न्यवत्तयत् सोपधीभिर्वनस्पति- भिरपुष्यत्' इति युतिः। यहा; 'पुप धारणे (उ.प.)- इति धातुः। धारयति सर्वाणि भूतानि पोपयत्याभरणानीति "पा पूधियाईपम् (ऋ० सं० १, २३, १३ )"-- ---'पूषा पोपयतीति तस्य प्रत्यहं रूपम्। “पूपा खेसो नयत इतरमा ( म० १०, ८५, २६)-पति, रखत्ये पूणेऽग्नये स्वाहा (य• वा० सं० ४, ८)"-इति निगमः । यथा। इत्यममाधव:- . 13 ·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। (२०) गातः *! 'गाङ् स्तुती' छन्दसि जुहोत्यादिः (भू. प०), 'गाड् गती (भू. प्रा०), 'के गे शब्दे' भूयादिः (प०)। 'कमि मनि-जनि-गा-भा-या-हिभ्यय (उ० १,००)-इति स-' प्रत्ययः । गीयते स्तयतेऽसौ, स्तुवन्ति वास्यां स्थिता इन्द्रादीन् , गच्छन्त्यस्यां भूतानीति वा, गायन्ति वास्यां स्थिता गायना इति । यहा; गम्यतेऽनेनेति गातुर्मार्गः, 'लुगकारेकाररफायेति बल- व्यम् (४, ४, १२८ वा. २)'- इति मत्वर्थीयस्य लुक् । , गातः मार्गवतो हि भूमिः । “इन्द्राय गारंगतीव येमे ( ऋ० सं० ५, २३, १०)"-"प्रदर्शि गातु रवे वरीयसी ( ऋ० सं० १, १३६ २)"-इति निगमो॥ (२१) गोवा। 'गुङ् पश्यतो शब्दे (भू० प्रा०)। 'गु- घ-धी-पचि-वचि-यमि-[मनि-तनि]-सदि-क्षदिभ्यस्त्र: (उ. ४, १६२)-इति अप्रत्ययः। ‘गुणः । मृगपक्ष्यादयोऽस्यामव्यता- शब्दं कुर्वन्तीति गोत्रा। यहा; गोवा: शेनाः सन्त्यस्याम् पर्शमादित्वात् (५, २, १२७) पन् । प्युपपदे 'बेड पालने (भू. प्रा.)-इत्यस्मात् 'मातोऽनुपसर्ग कः ( ३, २, ३)। टाप् (४, १, ४)1 गास्त्रायते रक्षति यव- सोदकवत्तया। यहा; गोभिरादित्यकिरणवृष्टिप्रदानेन वायते रक्षते इति, 'कत्यस्युटोबहुलम् (३, ३, ११३ )-इति णि 'पातोऽनुपसर्ग कः (३, २, ३)। हवा ; गोशब्दात् 'तस्य समूहः यहा; गोशब्दे कर्म- . निह.५,१६। + मिहानकोसशन मेमोपात्र हो।

·'प्रथमाध्याय:ख। १८ (४, २, ३७) इत्यमित्राधिकारे 'खल-गो-रयात् (४, २, ५०) --इत्यनुत्ती 'इति-व-कवचच '(४, २, ५१)-इति व- प्रत्ययः। गोवा, गवां समूहो मत्वर्थीयोऽकारः। गोसमूहो- ऽस्यामस्तीति गोत्रा। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ इत्येकविंशतिः पृथिवी-नामधेयानि ॥ “उवा में वरुणो मेधिराय (ऋ० सं० ७, ८०, ४)"-इत्यत्र माधव:--'उवाच वरुणो मेधाविन'-इति स तवैकविंशतिनामानि काचिद् गोवि. भीति पृथिवोमाह तस्याहि यास्कपठितान्ये कवियति मा. - हेम। चन्द्रम्" । रुक्मम् (२) । अर्थ), हिर- ण्यम्। पेश: । कृशनम् । लोहम्')। कनकम्। काञ्चनम्।.)। भम।। अमृतम्। ममत् ।। द- वैम्(१। जातरूपम्। इति पञ्चदश हिरण्यनामा- नि+॥२॥ • हम पने 'गे-पदम, पान तत् कापि दिौमिति पप गोयनादिकोनामनु पाठ कि मुधव ! गोद भायपादि- मायामामे ना सब भने स्यास्वागत समुररोगाम , मान मा गय परिष गर अशिक्षित परिमापि तम्य এ খ ম হয়ত্ব নিলামবিলধা নি । (१) मा'-ta ·१२. निरुक्तम् (निघण्टुः । (१) हेम *। 'हि गतौ वृतौ च (स्वा०प०)। अमां- हातोः 'नामन्-सीमन्-सोमन्-हेमन्-रोमन्-लोमन्-व्योमन्- विधम्मन्-पामन् । (उ०४; १४६)'-इति मनिवन्तं निपात्यते । हिनोति गच्छति अनेन सुखं पुरुषः, गम्यते वा तदर्थभिः, गच्छति वा वयं कटकादिरूपां विकृतिम् ; हिनोति वाणिज्या- दिना प्रतिदिनं वईते ; 'ताम्राद्युपरि लेपनाद वईते'- इति सुबोधिनी । अथवा हितमापदि निहितं वा भूम्यादी दधाते- हिरादेशो निपातनात् । हेम। “अस्त्र प्रेषा हेमना पूयमानः ( ऋ० सं०८,८७, १)"-"प्रखो न स्वे दम पा हेम्यावान् (ऋ० सं० ४, २,८)-इति च निगमौ । हेम्यावान्- हिरण्मयकक्ष्यया युक्तः॥ (२) चन्द्रम् || । 'चदि प्राडादने दीप्तौ च (भू.प.) अस्मात् 'स्फायि-तश्चि-वधि-शकि-विपि-तुदि (उ० २, १२)-इत्या- दिनारक् । चन्दयति, भातादयति तहत् दीप्यते वा खयं तेजसत्वात्। यहा; णिजन्ताञ्चदेर्बाहुनकात् णिलोपः, दीप- यति धारयितॄन् ,-दीप्यतेऽनेन धारयितति वा। कान्त्यर्थो वा चदिः, 'चन्द्रः चन्दतेः कान्तिकर्मणः (निरु ११,५)-इत्युतः । + सिद्धानकौमुदौतिपाउस्त 'मामन् मोमन म्योमन् रोमन् नीमन पाभन धामम्'-व सादिभिः। समशिताया मापरी इयते निगम ·प्रथमाध्याय:।१ख०। काम्यते सर्वे: इति चन्द्रम् । “ये वध्व'यन्द्रं वहन्तु (ऋ० सं० १०, ८५, ३१ )".---"दक्षिणा चन्द्रमृत यहिरण्यम् (ऋ० सं० १०, १०७, ७)"-इति च निगमौ। (३) ' रुक्मम् । 'रुच दीप्तौ (भू. प्रा.)। 'युजि-रुचि- तिजां कुथ (उ० १, १४३)- इति मक् प्रत्ययः कुत्वं च । रोचते तदतिशयेन दीप्यते तेन तदिति च रुक्मम् । "पा रुक्मरायुधा नर:- (ऋ० सं० ५, ५२, ६५" - "एष रुक्मिभिरीयते (ऋ० सं० ८, १५, ५)”-इति च निगमौ। (8) अयः। 'इण् गतौ (अदा०प०)। असुन् (उ० ४, १८४) एति गच्छति अगुलीयकादिरूपेण शरीरम् , ऋक्य-क्रय- संविभागादिना वा, पुरुषात् पुरुषान्तरं गच्छत्यनेन धर्मदानादि- नेति वा। "अय: शो मदेवः (ऋ० सं० ८, १०१, ३"- इति निगमः ॥ (५) हिरण्यम् । “ह हरणे (भू० उ.)। अस्मात् 'हर्यतः कन्यन् हिर च (उ० ५, ४५)-इति विधीयमानः कन्यन् प्रत्ययो हिरादंगच बाहुलकाद भवतः । तथाच अन्यवित्यधि- कृत्य 'हुब च्च'--इति भोजसूत्रम् । नियते जनाजनमिति वा संव्यवहारार्थम् , द्रव्यस्वभावत्वात् नैकवावस्थायित्वं तस्य । अथवा विधातुज रूपम् ,-हिनीते: रमतेय धातुझ्यात् समु- दितात् कन्यन् प्रत्ययो बाहुलकाद्रूपसिहिय ; हितश्च तत् प्रापदि दुर्भिक्षादी, रमयति च सर्वदा सर्वमिति । हर्यसे: प्रेसाकर्मण: (निरु० २, १०);-हर्यतेः कन्यन् हिरय - अथवा ·निरुक्तम् ( निघण्टुः। " - प्रियतेर्यथाप्राप्त रूपम्। सर्वेहि तत् सर्वदा प्राप्नुमिप्यते । 'हर्यति स्वप्रभया दीप्यते'-इति सुबोधिनीकारः। “हिरण्य- रूपः स हिरण्यसन्दृग (ऋ० सं० २, ३५, १०)"- इति निगमः । (६) पेशः * । 'पिश गती (सु. प.) । असन् । पयरत्य- नेन समानार्थम् । “विवन्धुरै त्रिता सुपेसा (क्र. सं. ४७, २)”~इति निगमः । “हिरण्ययेन रथेन (ऋ० सं० ८, ५, ३५)"-हिरण्ययी वां रभिः (ऋ० सं० ८, ५, २८)"--- इत्यादी पखिनोरथस्य हिरण्यकश्युक्तः पेशोऽत्र हिरण्यम् । सई. दारण्यके-'तद्यथा पेशस्कारो पेशसोमात्रा मपादायान्यं नव- तरं कल्याणतरए रूपं तनुते (४, ४, ४ )-इति । यथा । वाजसनेयके “सरस्वती मनसा पेगलम् (१८, ८३)"-इत्यत्र 'पेश इति हिरण्यनाम रूपनाम वा'-- इत्युवटेन व्याख्यातम् ॥ (७) क्शनम् । 'कम तनूकरणे (दि० प०)| कृ-पृ. इजि-मन्दिनि-धाभ्यः क्युः (उ० २, ७६)-इति विधीयमान: क्युर्बाहुलकाद् भवति । कश्यति तनुकरोति यम्। पत्र माध- वस्तु–सशिर्दीत्यर्थः। कश्यति स्वप्रभया दीप्यते ; अपि वा कर्मयति संसृष्टं, कशमेव वा भवति संस्थानतो रजतात'-- इति । “महिष्टयः कशनिनो निरके (ऋ० सं० ७, १८, २३॥" -"अभि स्यावं न छगनेभिरतम् (ऋ• सं० १०, १८, ११)" . f ·प्रधमाध्यायः। ख.1 . -"अभितिं वर्शनर्विखरूपम् (ऋ० सं० १, ३५, ४ )-इति निगमाः॥ (८) लोहम् । 'लुह कत्यनादौ (भू० प.)। घञ् (३, ३, २१)। कत्यते श्लाघतेऽने त्मा,-त्रिवर्गसाधनलात् पुरुषः सम्प्राय॑ते वा। 'लूजीहः इति तु श्रीभोजदेवः । लुनाति छिनत्ति पापसम्बन्ध पात्रे दीयमानम्। निगमोऽन्वेषणीयः * ॥ (e) कनकम् । 'कनी दोप्तिकान्तिगतिषु (भू०प०)। 'आदिभ्यः सम्ज्ञायाम् ( उ० ५, ३६ )-इति वुन्-प्रत्ययो धात्वर्थेष्वपि रुक्मादिवदर्थोऽनुसन्धेयः निगमोऽन्वेषणीयः॥ (१०) काञ्चनम् । पत्र सबोधिनी-'कचि दौतिवन्धनयोः (भू. भा०)। कञ्चत वर्णेन दीप्यते बध्यते कुण्डलादिरूपेणेति 'युच् बहुलम् ( ३, ३, १३० )- इति युच् प्रत्ययः। दीर्घोऽत्र बाहुलकात् । निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (११) भर्म +1 'डु भृञ् धारणपोषणयोः (जु • उ.)। मनिन् ३, २, ७५)। भियते धार्यते, अङ्गस्यादिभिर्धार्यते पाप- दर्थमिति वा, पोषयत्यनेन कुटुम्बमिति वा। हरतेर्वा (भू०उ०) मनिनि 'हग्रहो श्छन्दसि (सि. कौ० ० ३ प.)-ति भकारः। हिरण्येन हरति-धातुजैन समानार्थम् । “सुवीरा- भिस्तिरते वाजभर्मभिः ( सं ८, १८, ३.)"--"अरिष्ट- भर्मनाहि (ऋ० सं० ८, १८, ४)"-इति च निगमौ। 'वाज- . यते तु लोड पद यजुर्वानसनेये-"हो में मोसंध में (१०, १३)" --ति। ' लोकांस्य रजत कमक वा-इति च तदव्याखानि महीचर। + निर•०,१५.

·प्रधमाध्यायः ।।खा रोचयति ; माते: पूर्वार्द, रौतेर्योत्तराईम् ; पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) साधु । हिरण्य हि अग्न्यादि-तेजति-पदार्धेभ्यो मितं भोगादिभ्योऽमित रोचते ; अर्थिभ्योदीयमान लोकहयेऽपि कोर्ति कारयति । तथाच सुभाषित-लोक:--'शृणु पाणे । बयि न्यस्तं कियलाणादि कझणम्। इदमेवार्थिहस्तस्य राव. यति 'च रोचते'। यहा; मृडो रुतिः,-नियतेर्धातोः (तु. पा.) रुतिप्रत्यये रूपम्। म्रियन्तेऽनेन पुरुषाइति मरत् , ----एतदर्थ हि चौरादिभिः पुरुषाः हन्यन्ते । निगमोऽन्वेषणीय ॥ (१४) दत्रम् । 'डु दाञ् दाने ( जु० उ.)। 'अमि- चिमि-मिदि-प्रसिभ्यः क्रः (उ० ४, १५९)-इति विधीयमानः को बाहुलकात् (३, ३, १) भवति। 'दो दद घोः (७, ४, ४६ )-इति दद्भावः । दीयते पात्रे दत्रम् । “इन्द्र ! यत्ते माहिनं दत्रमस्त्य (ऋ. सं. ३, ३६, ८)"-इति निगम. ॥ (१५) जातरूपम् । 'जनी प्रादुर्भावे ( दि. प्रा.)। निष्ठा- तकारः। 'जनसनखनाम् (६, ४, ४२)-इत्यात्वम् । जातः । 'रच दोप्तौ (भू. प्रा.)। 'खा-शिल्प-शष्य-वाष्प-रूप-पर्प- तपा. (४० ३, २६ ) - इति य-प्रत्ययान्तो निपातित., निपा- • माइन्युकास्तु बहवो मम्वा वृधन्ते, पर सेषु हिरण्यदाधिन एक महतोऽन्वेषयाम खौकसव्य इति भाव । +ना मत्यये वाव दमिति हितकारात्मकरूपं धात् परं न सोप- सभ्यत पचिदपि। N 4 ·२५ निएक्कम (निघण्टुः)। तनादुकारस्य दीर्घयकारलोपथ। रोचते रूपम् । पनाहार्य. तया जातं रूपमस्य जातरूपम्। तथाच योरामायण स्कन्दो. त्पत्ती- हेमयते भागे गोऽयं सविवश्यताम्'-दृश्यतः 'परिनिक्षिप्तमाने गर्भ त तेजोभिरभिरक्षितम् । सर्वं पर्वतमन्नई सौवर्णमभवदनम् । जातरूपमिति ख्यातं सदा प्रभृति राघव ! । सुवर्ण पुरुषव्याघ्र ! हुताशनसमप्रभम्'-इति (का. । लासं रूपं सीन्दयं मनेन धारयितृणामिति वा जातरूपम् । "जातरूपमयेन च पवित्रेणान्तर्धायाभ्यपिवति (ऐ. मा०८, १८)"-इति निगमः। इति पञ्चदश हिरनामानि ॥२॥ अम्वरम्।। वियत्' । व्योम। वहि: । धन्य। अन्तरिक्षम्। पाकाशम्। प्राप:) । पृथिवी)। भूः। खयम्भूः१५ । अध्वा पुष्करम्')। सगर । समुद्रः पध्वरम् । इति पोडशाना रिक्षनामा- नि ॥३॥ (१) पपरम् +। 'पविड गदे (म.पा.)। 'सद- (1) 'म'-परपिर राना (१) 'ग'.ch.F ............। *tifi re..। .

·प्रथमाध्यायः।३ख.। रादयश्च ( उ० ५, ४२ )-~इति भरच्-प्रत्ययान्तो निपात्यते । पम्बन्ते शब्दायन्तेऽस्मिन् मेघाः, अम्बते शब्दायते वा स्वयं पायुमेधादिसंसर्गात् ,-आकाशगुणो हि शब्दः । अथवा अतें- र्धातोः 'अर्जिशिकम्यमिपसिबाधामजिपशितधुक्दीर्घहकाराय (उ० १, २६ )-इति प्रमतेर्विधीयमान उ-प्रत्ययोबुगागमय बाहुलकाद् (३, ३, १) भवति ; तस्मिन् , गुणे, र-परत्वे च 'रेफस्य मकारय ; अम्बु। अमतेरेव वा तेनैव सूत्रेण उ-प्रत्ययो बुगागमश्च । उभयत्रापि गच्छति देशाद्देशान्तरं गम्यते वा माणिभिरित्यम्बु जलम् । तद्राति ददातीत्यम्बरो मेघः । 'पातो- अनुपसर्गे क. (३, २, ३), पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) उका- रस्थाकारः । तदाकाशमप्यम्बरम् । 'लुगकारकाररेफाथ वक्तव्या. (४, ४, १२८ वा० २)-इति मत्वर्थीयस्य लुक् । तदेव वा घर्षासु प्राणिभ्य उदकं ददातीति अम्बरम् । अथवा अम्बु शब्द उपपदे राजतेर्धातोः 'अन्येष्वपि दृश्यते ( ३, २, १०१)- इति दृशिग्रहणात् डः; अपिशब्दस्य सर्वोपाधिव्यभिचारार्थवादर्थ- सिद्धिः । अथवा अम्बुवद्राजते स्वस्थस्तिमितसाराम्बुवदवभासते । कल्पितीपमानञ्चैतत् , तद्यथा-'पुञ्जीकतमिव ध्वान्तं मेघोभाति शरप्रसन्नाम्भोनभःखण्डमिवोज्मितम् ।' पर- मार्थतः स्वरूपमवकाशः । अथवा अम्बुमत् भवति रोमत्व- ीयः ; पूर्ववदुकारस्याकारः; अन्तरिक्षं हि वर्षोदकेन तद्वत् । "यनासत्या परावत यहास्थी अध्यम्बरे (ऋ. सं. ८, ८, १४)" -इति निगमः ॥ मतगजः। सर ·निरुक्तम् (निघण्टुः)। (२) वियत्। 'यमु उपरमे (भू. प.)-इत्यस्मात् पौणादिके क्विपि, 'गमः को (६, ४, ४०)'--'गमादीनामिति वताव्यम् (६, ४, ४० वा.)-इत्युक्तेरनुनासिकलोपः । "इस्वस्थ पिति कृति तुक् (६, १,७१)। विगतं यमनमुपरमणममा. दिति वियत् ;-अन्तरिक्षं हि सर्वत्र व्याप्तत्वात् न कुत्रचित् उप- रतम् । 'वियच्छति न विरमणि'- इति क्षीरस्वामी। यहा; विपूर्वात् 'यती प्रयत्ने ( भू. प्रा.)-- इत्यस्मात् किम् । विविध यतन्तेऽस्मिन् प्राणिनः ;-पाकाशे हि सर्वे व्या प्रियन्ते । निगमो. इन्वेषणीयः * ॥ (३) व्योम । विपूर्वादयतेात्यर्थत्वात् (भू. प.) प्रोणादिके 'सर्वधातुभ्यो भनिन् (उ. ४, १४०)-इति सूत्रेण मनिन्-प्रत्यये 'ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाद्य (६, ४, २०) -इत्यु ठि गुणः। व्यवति व्याप्नोति सर्वं जगत् । यहा; अपति- गत्यर्थः (भू०प०) भावे मनिन् ( उ० १, १३८),- प्रोम् ; अवनं गमनं विविधमम्मिन् विद्यते । यहा; रक्षणार्थः (भू. प्रा.), विशेषणावति प्राणिनोऽवकामप्रदानेन । उहादी स 'नामन्-मीमन्-व्योमन् (उ०४, १४६)-इत्यादिना 'ध्येञ् संघरणे (भू० उ०)-इत्यस्माननिनि उत्वं निपात्यते । दीयते तहायुना व्योम । तथाच नितम्-'योनिरन्तरिक्षं महानवयवः • समशितायाम' चितम् (१९०१) पर नव सायन "मिथि. ताम्-इल न ·प्रथमाध्याय: । ३ज। २४ । १ परिवीतो वायुना (२, ८)- इति । इदं निर्वचनमेतत्पद- कारयोः शाकल्यानेययोरनभिमतं बोल्यस्मिन्नवरहीतत्वात् । “स. हस्राक्षरा परमे व्योमन् (ऋ० सं० १, १४६, ४१ )"--"सत्या- माथिर पूर्ये व्योमनि (ऋ० सं०६, ७, १)” इति च निगमौ॥ (४) बर्हि । वृहि वृदो (भू०प०)। 'बृहर्ननोपथ (उ० २, १०२)'-इति इसि-प्रत्ययः । “बुंहति वईतेऽनेन प्राणि जातम् ,-सर्वे हि प्राणिन आकाशे वर्दन्ते ; परिहाई वा त्वयं विभुत्वात् । “यस्य विधावहतं बर्हिः (ऋ० स० ८, १०२, १४)" -इति निगमः । (५) धन्च ।। 'इवि रिवि धवि गत्यर्थाः (भू. प०)। दित्वानुम् ( ७, १, ५८ ।। कनिन्युषितक्षिराजिधन्विद्युमति- दिवः (उ० १, १५४ )-इति कनिन् । धन्वन्ति गच्छन्ति यहा ; 'धन धान्ये ( दि. पा.), अनेकार्थः त्वादर्थनार्थः। कनिए । धन्यते अर्थ्यते ऽवकाशप्रदानाय, देवता- खात् व समभीष्ट वा। "यः परस्याः परावर्तस्तिरोधबा. तिरोचते ( ऋ० सं०१०, १८७, २)"-इति निगमः ॥ (१) अन्तरिक्षम् । 'अन्तरिक्षं कस्मात् ? (निरु. २, १.)-इत्यादि भाषस्य स्कन्दस्वामि-ग्रन्यो यथादृष्टं लिस्यते- प्रमादाप:। . . प. १, २, निरु.५, ५,११ ·निरतम् ( निघण्टुः)। - 'अन्तरामध्ये सर्वभूतानां चान्तं नि:क्रियं वा शान्तमव्यहं विष्कम्भ- स्थानामकखात् । अन्तरा इमे रोदस्यौ क्षियतीति वा । अन्त- रेमे क्षोण्याविति वा । एवमनेकविकल्पमुत्तरपरम् । पूर्वशरीरे- वन्तरचयमिति वा; अन्तः शब्दात् पूर्वपदमक्षयशब्दादुत्तरपदं विनाशिष्वप्यविनाशीत्यर्थः' इति । सर्वत्र, पृपोदरादित्वात् (६, ३, १०८) साधु । न यस्य द्यावापृथिवो न धन्व नान्त- रिक्षम् (ऋ० सं० १०,८६, ६)" - इति निगमः ॥ (७) आकाशम् । आङ् पूर्वात् 'का दीप्ती (दि. पा.) -इत्यस्मात् 'पुंसि सज्ञायां घः प्रायेण (३, ३, ११८) इति घ-प्रत्ययः । पा समन्तात् काशन्ते दीप्यन्ते सूर्यादयोऽत्र । यहा; नञ्-पूर्वात् कागेः पचाद्यच् (३, १, १३४), नान्दसो ( १, ३, १३६ ) दीर्घः। न कागते, पृथिव्यादिवत् अप्रत्यक्ष- त्वात् । तथाच युति:-तिस्रो महोरुपरास्तस्थुरत्या गुहा है निहित दश्य को (ऋ• सं० ३, ५६, २)'इति। 'सम्मा- सान्तरिक्षं पश्यति' इति च । “तस्माहा एतस्मादामन पाकाण: सम्भूतः (ले० उ० २, १)"-इति निगमः ॥ (८) पापः । 'प्राप्न व्यामी (भू. ५०)। 'प्राप्नोते. ईस्वच (उ० २, ५५)-इति किप-प्रत्ययः उपधाइवय । जसि 'मातृन्तृचस्वस (६, ४, ११)-इत्यादिना दीर्घः । व्याप्नोति धन्तरिक्षं सर्व जगत् , पाप्यसे वा प्रापिभिः । अप-शम्दस्य नित्यं बहुवचनान्तत्वात् बहुवचनान्तस्य पाठः । * प. १९. मि. २६ ।

·प्रथमाध्याय:। ३ ख.। ॥ "टतीर्यमप्सु नृमणा अजस्रम् (ऋ० सं० १०, ४५ )"-इति निगमः ॥ (e) पृथिवी । प्रथ प्रख्याने (भू. आ.) । 'प्रथैः षिवन् सम्प्रसारणं च ( उ० १, पा.)। "पिहोरादिभ्यश्च (४, १, ४१)' इति डीए । प्रथते पृथिवी। “यः पार्थिवस्य क्षम्यस्य राजा (ऋ० सं० २, १४, ११)"--"स दोधार पृथिवीं द्यामुतेमाम् (ऋ० सं० १०, १२१, १)"-इति च निगमौ । (१०) भूः । भवतेः (भू० प.) क्विम् । भवत्यस्माद ध्यादिः। निगमोऽन्वेषणीयः (११) स्वयम्भूः । स्वयं भवति न केनचित् सृज्यते, केपा- ञ्चिद् वादिना पक्षे नित्यं ह्याकाशम् । स्वयम्वित्युकारान्तं केषु- चित् । तदा 'मृगवादित्वात् (उ० १, ३६)' कुः । निगमस्या- दर्शनात् उभयमपि लिखितम् , निगमदर्शनाविर्णय: कार्यः ॥ (१२) अध्वा। 'प्रद भक्षणे ( अदा. प.)। 'अर्ध च (उ० 8, ११२ )-इति वनिप् धकारश्चान्तादेशः । अदनं स्वस्ति- गच्छता पक्ष्यादीनां विषमस्थानाभावात् । यहा; अधिगत्यर्थः कविडातः, बाहुलकात् पूर्वेण पनिप् , गच्छन्यस्मिन् देवादय- इत्यध्वा । 'अधेर्गतिक्रियात्'-इति माधवः । प.१,२५ । निर. १, १९,२१ ११.१.१३.1 . + परिवाचकतेन सयभशब्दस्य सायचादिभिरध्यात्यावखादित्येक मार, सयभूपदघटितमन्वन्तु दृश्यते एप अन्र्भामी पमिमातिवाद (१.स. १०, पनि । यहा; मध्वा ·निरुतम् ( निघण्टुः)। मार्गोऽस्मिन् विद्यते मत्वर्थीयस्य लुक , सन्ति याकाशे मेघ- पथादयः । 'अर्धय'- इति भोजसूत्रम् । 'श्रत सातत्यगमने (भू.प.)। सततं गच्छन्त्यत्र सूर्यादयइत्यध्वा । “भूमी रेजन्ते अध्वनि प्रवित (ऋ० सं० ६, ५०, ५)".-"असमने अर्ध्वनि सजिने पथि (ऋ० सं० ६, ४७, १३)”- इति निगमौ ॥ (१३) पुष्करम् । 'पुप पुष्टी (स्वा.प.)। "पुष: फित् (उ• ४, ४)'-इति करन् प्रत्ययः । पुपिरत्रान्तीराण्यर्थः, पोप. यति भूतान्यय कागप्रदानेग उदकदानाद्युपकारण च। 'पुष्क वारि राति पुष्करम्'-इति चोरम्बामी। पुपरन्ततिपयर्थात् 'एमृभृशपियुधिभ्य. किम् ( -इति विहित. करन् प्रत्ययो । याहुलकाद् भवति । सपृषीचीपुषिमुपिमूशूभ्यः कित्' -इति करः श्रीभोजदेवः । पोपयति भूतानोति । पुष्कोपपदा. ट्रातः 'पातोऽनुपसर्गे कः ( ३, २, ३)। यहा; पपुरित्युटक- नाम ( निघ• १, १२), तत्का गोलमस्येति को रातादी- स्पामुम्लोम्येषु (३, २, २.)-इति टः, वपुष्कर मद वकारलौपिन पुष्करम् ; पृषोदरादिः । “विने' देवाः पुष्करे खाददन्त (स. सं० ७, २२, ११)"-इति निगमः। (१४) मगरः। महगम्दपूर्वात् ‘ग निगरप (तु.प.)- इत्यामात् 'दोरप ( २, ३, ५७), महस्य सभाव: (६, २, ३८) सह गिरस्त्यस्मिन् पिता पादिन्यरग्मयो भोमरममिति मगरः । सर द्विरम्यस्मिन् स्थिता मेघा पोंदकमिति वा। - यता;

·प्रघमाभ्याय: ।३ ख.. गीर्यते अभ्यवयिते विद्यते इति गर. उदकम् , तेन सह वर्तते इति सगरः। तथाच 'रश्मयय देवा गरगिर.'-इत्यत्र ग्ग(रा)हदेवः 'गरमुदकं गिरन्ति गरगिरः' इति भाष्यं कृत- वान् । यहा; 'गृ शब्दे (क्रया• प्याप०)' इत्यादि। गीर्यते इति गरः शब्दः पूर्ववत् , गरेण शब्देन सह वर्तते इति सगरः; -पाकाशीहि स्वगुणन शब्देन सहव सर्वदा वर्तते । "अपः प्रेरयं सर्गरस्य बुनात् (ऋ० सं० १०, ८८, ४)" ---इति निगम. ॥ (१५) समुद्रः । समुद्र्वन्ति सङ्घता जई द्रवन्ति गच्छ- त्यस्मादापोरश्मिभिराकष्यमाणा आदित्यमण्डलम् । समुत्-पूर्वात् द्रवतर्गत्यर्थात् 'अन्येष्वपि दृश्यते (३, २, १०१)'-~~-इति अपादान ड-प्रत्यये टि-लोपे च रूपम् । यहा; संहता अभिद्रवन्त्येन मापो भौमरसन्नक्षणा वायुना प्रेर्यमाणाः आदित्यमण्डलाहा वर्षाकाले रश्मिभिः प्रवर्तमानाः । अव उदित्येष उपसर्गों ऽभीत्यर्थे वर्तते ; कर्मणि ड प्रत्यय इति विशेषः । सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि अन्तरिक्षचारीणीति वा। सम्पूर्वात् 'मुद इर्षे ( भू० आ.)-इत्यस्मात् 'स्फायितञ्चिवचि (उ० २, १२)-इत्यादिना अधिकरणे रक्-प्रत्यये, समो म-लोपे च रूपम् । यहा; 'सम्'- इत्येकीभावे, उदकात् उच्छब्दः, रो मत्वर्थीयः। एकीभूत. मुदकमस्मिन् विद्यते वर्षाविति उदकशब्दस्योडावश्छान्दसः । यहा; सम्पूर्वात् 'उन्दी क्लोदने (रु. ५०)-इत्यस्मात् 'स्फायित- चिवधि (उ० २, १२)'- इत्यादिना कर्तरि रक्-प्रत्यये कित्त्वा- • प. निर.....१.४१.११, २१. NI ·निशक्तम् (निघण्टुः। बलोपे च समुद्रः। समुनत्ति वर्षेण भुवनं समुद्रः। “एक: सुपर्णः स समुद्रमा विवेश (ऋ० सं० ८, ६, १६, ४ )"-इति निगमः॥ (१६) अध्वरम् । भध्वा व्याख्यातः (३१पृ. १४५०)। अध्वानं मार्ग राति ददाति (अदा. प. ) स्वस्मिन् गच्छता पक्ष्यादीनां । यहा; अध्वा मार्गों विद्यतेऽस्मिन् मेघादीनाम् । रो मत्वर्थीयः । यहा; ध्वरतिहिंसाकर्मा ( निघ• २, १८), तत्प्रतिपेधः । अध्व- व्यं न हिंस्यमित्यर्थः । नञ्-पूर्वात् ध्वरतः 'पुंसि सज्ञायां घः प्रायेण ( २, ३, ११८)-इति घः । "शिशू क्रोळन्ती पनि यातो अध्वरम् ( ऋ० सं० ८, २, २३, ३)"इति निगमः । "अध्वरं यन्नम्'-इति स्कन्द स्वामी व्याख्याति ; तदा निगमो- इन्वेषणीयः ॥ इति पोड़शान्तरिक्षनामानि ॥ ३ ॥ ख:) । पृश्नि:(२) । नाक:(२) । गौ:(०) । विष्टप्५) । नभ: । इति षट् साधारणानि ॥ ४ ॥ खरादीनि षट् त भाष्यकारेण स्कन्दस्वामिना च कृतव्याख्या. भानोति नामाभिरत्रोच्यन्ते ॥ ४ ॥ । • ६.५,१७। निह..११.१९ (१) प.१२। निरु. १, १.५ .. १८. १t, | (१) निह. १,101 (१) माका..ख, निर.१॥ (1) पु.१,११६...। (1) नि.....। (0) .. १९. ६. निर.., ·प्रथमाध्याय: ।५ख.॥ खेदयः । किरणा.)। गाव:(३) । रश्मयः) । अभीशवः) । दौधितयः । गर्भस्तयः । वनम्() । उस्राः) । वसवः) । मरीचिपा:(१) । मयखा:(१२) । सप्तर्षय.(१५) । साध्या:(१) । सुपर्णाः(१४) । इति पञ्च- दश रश्मिनामानि ॥ ५ ॥ (१) खेदयः । 'तेपामादितः साधारणानि पञ्चाखरश्मिभिः (नि २, १५)'- इत्युक्तः पूर्वमादित्यरश्मिनामानन्तरमखरश्मीनाञ्च निर्वचन प्रदी'। 'खिद देन्ये दिवादिः रुधादिथ प्रात्मनेपदी, 'खिद परिघाते तुदादिमुंचादिः परस्मैपदी। 'प्रकर्तरि घ कारके सज्ञायाम् ( ३, ३, १८)-द्रति घञ्। खिद्यते खिले घाऽनया, लोको धर्मकाले, अम्बो बन्धनकाले । परि- इन्यन्ते सर्वतो.हिंस्यन्ते अनया लोक आदित्येन, भवो बन्धन- काले। यहा; अनेकार्थत्वात् धातूनां खिदिः खेदने वर्त्तते । तथाच 'खेदन छेदनम्' इति माधवः । अस्मात् पचायचि (३, १, १३, ४) खेदति छिनत्ति नाशयति तमः । तथाहि 'दोषश्छिल इत्यादी छिदिर्नाशने इष्टः; धनि छिद्यते- यहा; ("दिधौतय"," रादिविक्रि नहि। (४) “म्य"G,। (१२) “मष्टुपा । (११) "समय" । • “नि रमोनाम् ग। + लौकिकम्यवहारएप : h ·नियतम् (निघण्टुः। - दृष्टः। खोऽनयेति खेदा अखरश्मिः । वतीयकवचनान्तस्य पाठो यथा- “खेदंया त्रिता दिवः ( ऋ० सं० ६, ५, १५, ३)"- इत्यवरश्मेनिगमः, अादित्यरश्मेरन्वेषणीयः * ॥ (२) किरणाः । 'कृ विक्षेपे' तुदादिः (प.), 'कृञ् हिंसा- याम्' कादिः (प.)। 'कृपृजिमन्दिनिधाभ्यः क्युः ( उ० २, ७६)'~ इति क्यु-प्रत्ययः । किरन्ति तापम् ; एकत्रीष्णेन, इतरत्र बन्धनेन। कीर्यन्ते वा ; श्रादित्येन दि खेषु, अश्व- वालेनाखग्रीवादिषु। यहा; लखन्ति हिंसन्ति तमः, हिंस्यन्त- एभिरखकिरणाः । "भिया हळहास: • किरणा नैजन् (ऋ. सं० १, ५, ४, १)"-इति निगम: प्रादित्य रश्मेः । “रेणुं रेरिहत् किरण ददखान (ऋ० सं० ३, ७, १२, १)"-इत्यश्वरश्मः ॥ (२) गावः । व्याख्यातः पृथिवीनामसु (१, १) । गच्छन्ति सर्वतस्तमो विहन्तुं, भीमं रसंवा इत्त, गीयन्ते स्तूयन्ते स्वाभि- मतसाधनाद् यजमानरखपालेय । “यत्र गायो भूरिदा अयमामा-“खेदा"-दूस्थस्य रश्मिपर्यायवे "वेदयः"-रति कच पठितम् । निगम दृष्टयथापाठावलम्बनमेव जयतयेत् "दया"-पति पाठेन भवितव्यम् । पधिकमायमेतत्-यहीकाकारण 'खेदय.'-गति प्रतीकमवलम्व 'वंदा'-ति मायाय 'खेदया'-उत्थु दाइत्य च निरसमिति। फाक्संहिताया मपरावपि रो निगमी,-'पराएब खेदया (८, ५, २९, ३)-इति, "दामद- हा दृषख (८, ९, २०, ५)-इति च । १०१, ४, : परं 'खेदयः -प्रत्यय पदं न हम्यते शापि + कारतामिति स एव चात्र ढकार समक्षा मन्त्रा:-ति प्रानिशाणाम् ।

·प्रथमाध्याय: ५ख.। . प्रयासः ( ऋ० सं० २, २, २४, ६)"-"को अद्य युके धुरिगा ऋतस्य (१, ६, ८, १)”–त आदित्यरश्मेनिंगी। अखरश्मे रन्वेषणीय. ॥ (४) रश्मयः * 'रशियमनार्योधातुः (सौ०)। नियोमिः (उ०४, ४३)-इति विधीयमानो मि-प्रत्ययो बाहुलका भवति । रणना रश्मिरिति कतिपयप्रयोगविषयएवायं रशिः, भरत्यादि- वत् , न सर्वत्र, बन्धनप्रतोतेः। वनन्त्युदकमथवा बध्यते ते रुदकमखीवा। यहा; 'प्रशू व्याप्ती ( स्वा० भा.)। अशरय च ( उ० ४, ४६ )-इति मि-प्रत्य योरमादेशय। अश्रुषते सर्वं जगत् अश्वग्रीवादि वा रश्मयः । “सूर्यस्येव रश्मयो द्राव- यित्रयो (ऋ० सं० ७, २, २२, १ )”—“रिश्मयोजनाए अनु (ऋ. सं. १, ४, ७, ३)-इति आदित्यरश्मे निगमौ। "मनः पवादनु' यच्छन्ति रश्मयः ( ऋ० सं० ५, १, २०, १)"--"ते रश्मिभिस्तभिः सुखादयः (ऋ० सं० १, ५, १२, ६)"-इति चाखरश्मः। (५) पभोगवः। पभिपूर्वात् 'प्रशू व्याप्ती (म्वा० प्रा०) -इत्यस्मात् 'भूमशीतृचरित्सरितनिधनिमिमजिभ्यउ. (उ० १, ७)-इति 8-प्रत्ययो बाहुलकाद् भवति धावषयवम्याकारस्ये. जस् । भभि च्यानुवन्ति अगदम्वयीवों या। अभिपूर्वात् 'ई। ऐश्वर्य (पदा. पा.)-इत्यम्मात् पूर्ववटु- मिर... + 'पीएम-तिमि.सी.पार। : प..... | मि.tu कारय। या;

·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। प्रत्ययः। ईटे सूर्यस्तमोऽपहन्तुमेभिः, अखपालोऽवं बडुम् । "अभीशूनां महिमानं पनायत ( ऋ० सं० ५, १, २०, १ )"-- इत्यम्वरश्मे निगमः। आदित्यरश्मे रन्वेषणीयः ॥ (६) दोधितय: । एतदादीन्यादित्यरश्मिनामान्येव । 'दीधिङ् दीप्तिदेवनयोः (पदा० प्रा०)। 'तिचिनी च सञ्जा- याम् ( ३, ३, १७४)-इति लिचि पृषोदरादित्वादेव (१, ३, १०८) यथाकचिद्रूपसिहिरुनेया। धीयन्ते विधीयन्ते प्रेयन्से रसाहरणादिकर्मखादित्येन, धार्यते वा वर्षार्थमुदकमेभिरादित्येन तथा। 'प्रथास्य कर्मरसादानं रश्मिभिप रसधारणम् (५, १०) -इति नितम्। 'न वा म तं गर्भ भास्करस्य गभस्तिभिः । पीत्वा रसं समुद्राणां द्योः प्रसूते रसायनम्' इति श्रीरामा- यणम् । “शुचोदयन्दी धंतिमुक्यगासः (ऋ० सं० ३, ४, १८, १)” इति निगमः । 'दीधिति रश्मिमियर्थ:-- इति (१८,६८) वाजसनेयभाष्यतदुषटोऽभापयत् । (७) गमम्तयः । गो-गन्दपूर्वादन्तीसयर्थात् 'भस भक्षण- दीप्त्योः (चु. प.)-इत्यस्मात् पूर्ववत् त्रिचीड़भाये च पो. दरादित्वात् गो-गन्दस्याकारान्तादेगः । गां भूमिश्च भासयन्ति दीपयन्ति। यहा; गघि मंमगें दीप्यते । यहा; वमतिरति. कर्मा (निघ० २, ८०)। गामुदकं भीमरमनक्षर्ण बभमति पदन्ति। यहा; 'भमेगट 'इति भोज-मवेण नि-प्रत्ययः धातोगडागमध, धमति दीप्यन्त इति गभस्तयः। 'रई- .... f...1 1

·प्रथमाध्यायः। पूख.1
वारणाया
गभस्ति:'-ति माधवः, तदा पूर्वसूत्रेण ति-प्रत्यये धातोरसुगा.
गमः, 'ग्रहोर्भग्छन्दसि (सि. कौ० वै० ३ प्रा.)-इति निर्वाहः,
ग्रान्ति भौम रसं। “गर्भस्तिपूतो नृभिरट्रिभिः सुतो (० स०
७, ३, १८, ४ )"--"वृष्यो अपराभ्यां गभस्तिपूतः ( य० वा. स.
७,१)"-~ति च निगमौ ।
(८) वनम् । 'धन पण सम्भको' भूवादिः परीपदी।
'पुंसि सज्ञायां घः ( ३, ३, ११८)। वन्यते सेव्यते शीतादिनि-
अथ वा वननिहिसार्थ: (भू. प०)। वन्यते हिंस्यते-
ऽनेन तमः। यहा; 'वनु याचने' तनादिरामनिभापा । बन्यते
यायते हटिदानाय । यहा ; 'वन गद' भूवादिः परस्पटी।
पन्यते शब्दाते स्तूयते म्तीभिः । “अयुधे राजा वरुणो धनस्य
(ऋ• सं० २, १४, २)"- इति निगमः । 'बननीयस्य तेजस.'
-ति माधयः ।
(e) उस्राः । 'वस निवासे (भू. प.) । 'स्थायितति-
वधि ( उ० २, १२)-इत्यादिना रक् , अदादित्वात् सम्प्रसारणं
बाहुलकार , 'गासिषमिघमीनाच (८, ३, ६.)-इति पत्ता-
भावः । यसत्येषु परतेजः वमन्त्येषु रसाः इति था।
उत्पूर्वात् 'सु गती (भ. प.)--इत्यस्मात् 'उपमर्ग च मम्तायाम्
(३, २, ८८)-इति जनविधीयमानो इ-प्रत्ययो वाहुलकाद
भवति, उदोऽन्तनोपय। उत्सयन्ति एभ्योरमाः। “उम्रा
म्नसराणि (. मं. १, १, ६.२)" इति निगमः।
यहा;
...ifr...

·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। (१०) वसवः *। 'वस निवामे (भू. ५०)', 'वस आच्छा- दने ( अदा० प्रा.)। 'शृखम्रिहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धि- मनिभ्यच । ७. १, १०)- इति उ-प्रत्ययः । वसन्ति लोकपु, वसन्यत्र रसाः, वसत्यव परं तेजः, आच्छादयति वा लोकान् वृष्ट्या, विवासयति वा तमः । 'बहुलमन्यत्रापि सनाच्छन्दसोः (६, ४, ५१ वा०)'- दूति णि-लुक् । वासयितारो वा लोकानां वृट्यादिप्रदानेन। “ज्मया अत्र वसवो रन्त देवाः (ऋ० सं० ५, ४, ६. ३)"-"सुगावो' देवाः सदना प्रकर्म य आजग्मुः सर्वनमिदं शुपाणाः । जक्षियांमः पपिवांमय विश्वम्म धत्त वसवो वसूनि पा. सं० ८, १८ + )',-"हिहखती वसपती वसूनाम् (ऋ० सं० २, ३, १८..)"- इति च निगमाः ॥ (११) मरीचिपा: । 'मृड् प्राणत्यागे (तु. प्रा.) 'मृकणिभ्यामीतिः ( उ० ४, ७०)-इति ईचिः प्रत्ययः । मियते तमोऽस्मिन्निति मरीचि: रश्मिः । पत्र मरीचिशम्देन मरीनिमान् सूर्य उच्यते, मवयस्य लुक माहचर्याद भाष्यते, मरीचिममूर्य- मण्डलं पान्ति मरीविषाः, 'मातोऽनुपसर्ग क. (३, २, ३)' । “देवे. भ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य: (य० वा. सं. ७, ३)”- इति निगमः । (१२) मयूखाः । 'डु मिथ् प्रक्षेपण (स्वा० उ.) । अम्मात् 'मुहे: खो डयूट् च (उ. ४, २२ 2)-इति विधीयमानः खु- प.१,..,... | मि. ५.११.१२.१। .माहागरपाठयम्। : 'माछत्रपोमय । ... ९.'--ता र हिम्।।

·प्रथमाध्यायः । ख.1 - - प्रत्ययो बाहुलकाद् भवति ; डयूडागमय प्रत्ययस्य बाहुलकादेव । मिन्नन्ति तम: मयूखाः । व-प्रत्ययाधिकार 'मयेरुट च'-इति श्रोमोजदेयः । महतिर्गत्यर्थः (भू. आ.)। गच्छन्ति सर्व- लोकेषु मयूखाः। “दाधर्य पृथिवी मभितो मयूखैः ( ऋ० सं. ५, ६, २४, ३ )"-"इमे मयुमा उपसेदुरु सदः ( ऋ० सं० ८, ७, १८, २)"- इति च निगमौ । (१३) सप्तश्पयः । । 'सप्त सप्ता सह्या (निरु. ४, २६)--- इत्युम: स्पेर्गत्यर्थात् 'सम्यशूभ्यां तट ध ( उ० १, १५५)'-इति सपैविधायमानः कनिम् प्रत्ययस्तुडागमर दाहुल काद भवति मटकारस्याकारय । पभ्य. मकाथात् सूप्ता सझ्या सह। 'ऋप गतौ (१०५०)भनेकार्थवाजातूना दर्शनार्थः । 'इगुपधात् (उ० ४, ११६) इति इन् प्रत्यय । अपयः ट्रष्टारः। सप्त- सयाकास से झपयो ट्रष्टारय लोक्यस्येति सप्तऋपयः । 'ऋत्यकः (1.1, १२८)--इति प्रतिभायः । "मा युनन्ति रथमेक- चकम् । ऋ० सं० २, ३, १४, २)"-इत्यत्र 'सप्तादित्यरमिय: (४, २६)-इति वदन्ति नेमका: । यहा; 'पप समवाये (भू. प.)', 'सम्यगृभ्यां राट् च (उ० १, १५५ )-रसि कनिन् सत्ययमाडागमय। समवेताः सत; पिरपिगत्यर्थ एय मल्लय. । ममता गध्यन्ति दिनुमानि सप्तर्षय.। “यवा सप्त ऋपीन् पर एमाहुः (12० सं० ८, ३, १७, २)"-मास ऋषयः पति- . प.सनि........। N 6 ·११ लिपणम् (लपणा हिताः गरीरं ( य० वा. सं. ३४, ५५ )"-*पासत ऋषयः सप्त साकम् (पथ. सं. १०, २६.८)"-इति निगमाः ॥ (१४) साध्याः - । 'राध साध संसिद्धो (स्वा० दि. प.)। 'लोयंत् (३, १, १२४)-इति एयत् प्रत्ययः, 'कत्यल्युटी बहुलम् (३, ४, ११३ ) - इति कर्तरि भवति । 'रसाहरणादिक स्त्रध्यापारं सानुवन्ति संसिहं कुर्वन्ति' इति स्कन्दस्वामी। 'साध्यन्ते पाराध्यन्ते साध्या-इति क्षीरस्वामी; पत्र यथा. प्राप्तोण्यत्। “यम पूर्वे' साध्याः सन्ति देवाः ( फर० सं० २, ३, २३, ४)" इति निगमः ॥ (१५) सुपर्णाः ।। सूपसृष्टात् 'पृ पालनपूरणयोः (शु. , माया प्वा• प०)'- इत्यस्मात् 'धावस्यव्यतिभ्यो नः ( उ० २, ६) इति न-प्रत्ययः । 'पर्ण पततेः पृणात: प्रोणातः वा'- इत्याष्टकपष्ठाध्यायदृष्टत्वात् पत्-धातो: बाहुलकात् न-प्रत्ययः तकारस्य रफादेशय। प्रोणातेरोकारस्य प्रकारादेशः स च पका- रात् परः। शोभनं पृणन्ति पालयन्ति जगत् गीतादिनिवार- पात् ; अथवा पूरयन्ति वा वृघ्या; शोभनं पतनं गमन मेषा- . मिति वा ; सुष्छु प्रोपन्ति तर्पयन्ति जगत् वर्षपदाननेति वा सुपर्षः । यहा; सुमत्वर्थः, भावे च न प्रत्ययः। पतनादि- मन्तः सुपर्णाः। तथाच-'वृहदेम विदथे' सुवीर: (ऋ० सं० -- . प. मिह १२,४.। निहा३,१३. .. .....

·१, ६, ६, ६)'-इत्यत्र 'वीरवन्तः कल्याणवीरा वा (निरु.१,७)। पष्टादशाध्याये च 'सुपर्म विप्रा: (ऋ. सं. ८, ६, १६, ५)- इत्यत्र 'पसवन्तं कल्याणपर्ण वा'-इति चेति सुर्मवर्थे बहुगो. दृष्टः। “यवा सुपर्णा अमृतस्य भागम् (ऋ० सं० २, ३, १८, १)"-"वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्रम् (ऋ० सं०८, ३, ४, ६)" -इति च निगमो रश्मिना प्रायो बहुवचनान्तत्वेन दृष्ठत्वात् रश्मिनामाभिप्रायेण बहुवचनान्तानि पठितानि। एवं दिइनाम- खपि(६) द्रष्टव्यम् ॥ इति पञ्चदश रश्मिनामानि ॥ ५ ॥ पाता:(१) आशा:(२) । उपरा:(३) । आठा)। काष्ठा: । व्योम०) । ककुभः)। हरित. ॥ इत्यष्टी दिङ्गामानि * ॥ ६ ॥ (१) भाता:। पाइपूर्वादततेर्गतिकर्मणो (भू. ५०) 'प्रक- तरिच कारके (१, ३, १८)-इति घञ्। प्राभिमुख्येन गम्यन्ते माणिभिस्तं तं कार्य प्रति । यहा ; प्राड्पूर्वात् तनोते: 'उपसर्ग च सन्तायाम् (३, २, ८८)-इति जनेर्विधीयमानो ड-प्रत्ययो बहुलवचनाद् भवति। "मन्याताः सुस- मृष्टासो ( ऋ० स० ३. ३, ७, ६)"-"उदातैर्जिहते हजारो (ऋ. सं०६, ७, २४, ५)"-इति निगमो। पातता: भाताः । L.... (३) माठा- । • “मि दिमाम् ।

·88 निकम (निघण्टुः। प्राथा 'श्रा प्रयु- (२) प्राशाः । आपूवात् 'शदल मातने (भू.प.) -इत्ययमत्र गत्यर्थः, अनेकार्थवादातूनाम् । पूर्वघडडः। ते तमर्थ प्रत्यागमनात्। यहा; मा पोऽौल स्याचे वर्तने । 'अशू व्याप्ती (खा० प्रा० )-इत्यस्मात् धजियम् । उपदशा भवन्यभ्यशनात् परस्परादभिः संस्थाले । वते आशा:'-इति क्षीरस्वामी। अत्र पचायच् (३, १, १३४) ।। “इन्द्र आशाभ्यस्परि (ऋ. सं० २, ८, ८, २)" - इति निगमः ॥ (३) उपरा: ।। उपरगन्ते प्रास्त्राणि प्राणिनो वा स्व- स्व व्यापारीभ्यः । पूर्ववत् डः। “उपाहरे यदुपरा अपिन्वन् (अट० सं० १, ५, २, १)" - इति निगमः । “तमस्य पृक्षगुपं. रासु धीमहि (• सं० २, १, १२, ५)-पत्या दिग्याची न वेति चिन्त्यम् ॥ (8) आष्ठाः । पाइपूर्वात् तिष्ठते (भू. प.)ीतीर्घायें कविधानम् । 'स्थानागापायधिहनियुष्यर्थम् (२, ३, १८ ग. भा.)-इति वा-प्रत्ययः । सुपामादित्वात् (८, ३,८८) पखम् । पा समन्तात् स्थोयते आभिः। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (५) काछाः । 'काष्ठा दिशो भयन्ति (निरु० २, १५)- इत्यत्र स्कन्दम्वामी-'काला सर्वमतोत्य स्थिता: प्राकाशवद व्यतिरेकपः। अव्यतिरेकेऽपि तएव शब्दाटयः सर्वन सन्ति संस्थितायेति। उपदिशोऽप्येवमेव । व्यतिरेकेऽपि इतरेतरापेमया . प.४, मिरु.,! नि...१, १.६२ +१.१. निह १ ११।

·प्रथमाध्यायः । ३५ - - - परवापरत्ववत् सर्वत्र व्यवहारोऽस्तित्वमिति' । कान्वा-शब्दात् पूर्वाई स्थिता शब्दादुत्तराई मित्यर्थः । पृषोदरादिः । वया. करणपक्षे त 'का दीप्तौ (भू. आ.)। 'हनिकुपिनीरमिका- शिभ्या क्यन् ( उ० २, २)-इति क्धन् प्रत्ययः । “तितुलतथ- सिसुसरकसेषु च (७, २,८)-इति इड़भावः । काशन्ते दीप्यन्ते काठाः । "नरस्त्वां काटाखवत: ( ऋ० सं० ४, ७, २७, १)" -इति निगमः। (६) व्योमा व्याख्यातमन्तरिक्षनामस(३) । स एवार्थों- ऽत्रापि। परिवीता वायुना। 'पर्वमानो हरित आ विवेश (ऋ. सं० ६, ७, ८, ४) इति श्रुति.। यहा ; विविधमीम- मनस्मिन् विद्यतइति व्योम । 'प्रोमानमापी मानुषीरमृतम् (ऋ० सं० ४, ८, ८, २)-इत्यत्र 'प्रजेर्वा ओमन्'-इति माधवः। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (७) ककुभः न। 'ककुमाति विस्तारयतीति ककुप्'- इति चौरस्वामी। 'ककुप कुमेरुच्छ्रयार्थात् उच्छ्रिता इव हि दिशो वृक्षाग्रेषूपलभ्यमानाः' - इति माधवः । कैन प्रजापतिना विस्तारिता इति वा। सर्वत्र 'किब्धचिपच्यायतस् ( ३, २, -इत्यत्र 'माक् पत्ययनिर्देशादिष्टसिहिः (म० भा०)' -इत्युः विपि पृषोदरादित्वाच रूपसिदिः । "य' ककुभोनि- धारर्य (का. सं० ६, ३, २६, ४ )"-इति निगमः ॥ - १७८वा. पु .. १९.प.।

·। नियतम् (निघण्टुः। हरितः * 'दृञ् हरणे' भूवादिः (3.), 'सध- करणे' जुहोत्यादिः (प.)। 'हसरुहिपुषिभ्यः (दृश्याभ्यामितन् । उ. ३,८.)-इति इतिः। हरन्ति जइति वा पास स्थिता- चौरादयो धनादिकम् । 'हरन्त्याभिः'-इति क्षीरस्वामी । पर्वमा- नो हरित प्राविवेश (ऋ० सं० ६, ७, ८, ४,"-ति निगमः ॥ 'वायुरेव पवमानो दिशो हरित भाविष्टे'- इत्युपनिषत् (ऐ. इत्यष्टी दिड्नामानि ॥ ६॥ श्यावी क्षपाए । शर्वरी । अक्तुः) । का राम्या । यम्या)। नम्या । दोषा)। ना.)। तमः(११) । रज.(१) । असिनी(११) । पर्यखतीतम- खती ४)। घृताचौ १०। शिरिणा(१०)। मोकी) शोकीका अध.)। पयः(१) । हिमा। वखी)। इति पयोविंशतीराविनामानि ॥७॥ । । • प. ११.१...सि. ५, १।। (1) "ताची । (३) "रम्या"CD.F.ग,क! (१०) योषा C. D. F. म. . ! घ-पुसकै नर (1) मोहित (1)"अभिक्ति (1.) (१५) “पयखति बत (९०) “चा' (1) "तमसति (१२) "हम (११) “खित प.पु.11 'यति" म. C. D. F.I -विरोध-दृयाबदृश्योः देवराजतपुरको पाठः । + “अनि रावः ।

·५७ . (१) श्यावी । श्यैड् गतौ (भू. प्रा.)। 'इण्शीभ्यां बन् (3. १५० ~इति विधीयमानो वन्प्रत्ययो बाहुलकात् भवति । यायते गच्छति स्वाश्रयमिति। श्यावो धूसरारुणो वर्णः तमः सन्ध्याटिबन्धात् श्याववर्णा रात्रिः श्यावी, 'अन्यतो. डीए (४, १, ४.)। "प्यावो च यदरपी च खसारी (ऋ० सं० २, ३, ३०,१)-इति निगमः ॥ (२) क्षया । 'क्षप्यते सूर्यचारेण क्षपा'- इति क्षीरखामी। 'क्षा प्रेरणे', 'क्षपि क्षात्याम्'-इति कथादिषु पठितोऽपि बहुल- मेतनिदर्शनमित्यस्योदाहरणत्वेन धातुहत्ती पठ्यते । 'क्षपः क्षययन्ति चान्त्या प्रेरणे शपयेत्'-इति दैवम् । 'क्षप: क्षपयतेनिंगा'-इति च माधयः । क्षपा-गब्दोऽन्तोदात्तो रात्रिनाम् , अायुदात्तस्तु क्षपणवचनः । "नृणां नर्यो नृतमः चपावान् ( ऋ० सं०७, ७, २२, १)"-इनि निगमः । “त्वमिदसि क्षपावान् (ऋ० सं ६, ५, ११,२)-इति.क्षपणवचनः । (३) गर्वरी। 'शू हिंसायाम् (क्रया. प॰) । 'कृगवतिभ्यः वरच् (उ. २, ११४)। टित्त्वात् (४, १, १५) डीप् । गृणाति चेष्टाम, रात्री हि स्व-स्व-व्यापारीभ्यः उपरमन्ते प्राणिनः ; भीर्यन्ते वास्यां प्राणिनी नक्तचरैः । “प्रति कन्दन्ति शर्वरीः (ऋ. सं. ४, ३, ८,३)"-~इति निगमः ॥ (४) पाः + । 'अभू व्यक्तिमक्षणकान्तिगतिषु (रु. प.)। 'प: किञ्च (उ. १,६८)- इति विधीयमानः तु-प्रत्ययः किवच , . + निह ।।१८ १९०१९ ।

·४८ नियम (निघण्टुः) बाहुलकाद् भवति। 'पाननृभ्यः तुः' इति नुरिति श्रीभोज. देवः । 'अनिदिताम् (६, ४, २४)' - इति न-लोपः। अज्यते सिच्यतेऽस्यामवश्यायेन जगत् , गच्छति वा प्रतिदिनम् अतः । "विशामनोरुषसः पूर्वइतौ (ऋ० सं० ५, ४, ६, २)"- इति निगमः॥ (५) अर्ध्या । 'ऊर्जु आच्छादने (अदा. उ०) । 'जर्णोते. लोपच ( उ० १, २८ ? )- इति मि-प्रत्ययः' इति इति केचित् । 'अरुन्च ( उ० ४, ४४)-इति मि-प्रत्ययः'-इति कमलनयनः । अमिः तमः-सङ्घातः, आच्छादकत्वात् लोकस्य । नमईति ( ५, १, ६३), 'छन्दसि च ( ५, १, ६७)--इति यत् प्रत्ययः । “इन्द्राय नामाः सुवाचः (ऋ• सं० ६, ६, ३२, १)" -इति निगमः ॥ (६) राम्या । 'रम क्रीड़ायाम् (भू, प्रा.)। अन्ततख- र्थात् प्रोपार्थविशिष्टादस्मात् 'कट ल्युटो बहुलम् (३. ३, ११३)- प्रति बहुलवचनात् 'पोरदुपधात् (७, १,८८)' . इति यत बाधित्वा 'हलोण्यत् (३, १, १२४}' भवति, ‘प्रचोरिणति (७, २, ११५)' -इति वृद्धिः । प्ररमयति भूतानि नाचराणि, उपरमयति दिवाचराणि म्वयापारम्यः । माधवस्तु सर्वभूतानि रमयति । तथाच कोपोतकि:-'ये वै के चानन्दा भन्ने पाने मिथुने रावया एव ते सन्तता अवच्छिवाः क्रियन्ते, तेषां रात्रिः कारोतर- 'अधोरामः सावित्रः (य० वा. सं• २८, ५८)-इत्यत्र 'पूतः कृष्णोदरः' इति भाथम्। 'रामयारी सितेऽसिते'--इति . - इति।

·प्रथमायायः ! ७.
वैजयन्ती। तस्मादामशब्दः कणपर्यायः । स्वाश्रये रमते रामः
'ज्वलिति कसन्तेभ्यो ण: (३, १, १४०)। 'तदईति (५, १, ६३),
'छन्दसि च (५, १,६७)-इति यत् ।
प्रय कृष्णमहर नंच
(ऋ• सं० ४, ५, ११, १)-इति श्रुतिः * * *। यहा;
रमणं रामः । भावे घञ् ( ३, २, १८)। स्त्रीभिः सह कोड़ा
रामः। 'तत्र साधुः (४, ४,८८)-इति यत् । “सई'धान
उपसो राम्या अनु (ऋ० सं० २, ५, २१,३)"--- इति, “प्राविधेना
अक्षणोद्राम्याणाम् (ऋ० स० ३,२,१५, २)"-इति ध निगमौ ।
(७) यम्या। 'यम उपरमे (भू. प.)। 'भनयादयय (3.
४, १०८)-इति यक्-प्रत्ययान्तो निपात्यते । उपरमयति माणि-
नां चेष्टाः। अथवा 'गदमदचरयमयानुपसर्गे (१, १, १००)-
इति यत् कर्तरि बाहुलकेन । यहा; यमनीया उपरमयितव्या
पादित्यचारणेति यथाप्राप्ती यत् निगमोऽन्वेपणीयः ॥
(८) नम्या । (e) दोषा। (१०) मता। (११) नमः।
(१२) रजः। (१३) असिको
.
अतएव "रामर्मस्थात् (ऋ० स०३, 1, २१, २)-ति व्याख्यावसरे
एक सायणेग-'राम लए शावर तमोऽभ्यस्थात्-पति।
+ कमहितायान्तु मन्वये दृश्यते 'यम्या-ति। कर (२,१,
२००४) यम्या यमर मिटनभूते पाश विवेत्थत-ति, पपरम (, stx)
'यम्या यम्ये नियमनाये दुम्मभूते वा-ति, पन्यव 'यम्या युगलभूते-ति
व्याखासिवान सायण ।
(10) नि...
(११) नि. २१
+ समामि पानि मायामानि भारतब।
x7

·मियतम् ( निघण्ट्र)। (१४) पयस्वती । पयोऽस्या अस्तीति । 'अम्मायामेधास्रजो- विनिः (५, २, १२१)। बहुशं छन्दसि (५, २, १२२)-इत्यु हो. मपि ववे च 'उगितथ (४, १, ६)- इति डोप । 'तसी मत्वर्थे (१, ४, १८)-~-इति भ-सज्ञाविधानात् एवं न भवति । निगमोऽन्वेषणीयः॥ (१५) तमखती। तान्य न्यनेनेति (दि. ५०) तमोऽन्धकार तेन तद्वती। पूर्ववत् प्रत्या। निगमोऽन्वेषणीयः॥ (१६) घताची । 'क्षरणदौत्योः (चु. ५०), 'ट ए सेचने (भू. प.)। 'अशिषिभ्यः ताः (उ० ३, ८६)। संचयत्यनेन भूमि पर्जन्यः, चरति मेधात् दीप्तं वा स्खेन तेजसा देवतावादिति तमनापश्यायलक्षणं जनम् , सदश्चति । 'विग्दधक्सग्दिपिण- गचुयुजिनुनाञ्च ३, २, ५८)-इति अञ्तर्गत्यात् (भू. प.) विनि 'अनिदिताम् (६, ४, २४)-इति न-लोपे, 'अवः (६, ४, १३८'-इत्य कारलोपे, 'चौ (६, ३, १३८)-इति दोघे, 'पञ्चत योपसह्यानम् (४, १, ६ वा.)--इति डोप, ताचोति। निगमो. इन्वेषणीयः । १७) गिरिणा। गोड: ( अदा. पा. अन्तत एयर्थात् 'बहुलमन्यत्रापि ( उ० २, ४६ )-इति इनच्-प्रत्यये बड़ागमो. धातोरवय। शाययति पापिन: शिरिणा। शाययेनिगेति माधवः । “शिरिणायां रिदन नामभि: (ऋ० सं० २, ६, २,३)" -रति गिगमः।

·प्रथमाध्यायः। सख। (१८) मोको। 'मुच्ल मोक्ष (१० उ०)। 'इन् सर्व धातुभ्यः (उ० ४, ११४)-इति इनि बाहुलकात् कृत्वम् । 'शादि- कारादतिनः (४, १, ४५ वा.)' इति डो । मुञ्चत्य स्याम- वश्यायं मध्यम , मुश्चन्ति पाणिन: वस्त्रन्यापारात् मोका । तदल्या. मस्तीति 'छन्दसीवनिपौ च ( ५, २, १२२ वा० )- इति मत्व- ोय ईकार-प्रत्ययः, व्यत्ययेन (२, १, ८५) हयादिलोपः (६, १,६८)। "अनुव्रतं सवितुर्मोक्यागार (० सं० २, ८, २, ३)" -इति निगमः ॥ (१८) शोको। 'शुच् मोके (भू. ५० ), ज्वस्तति-का (निध० १, १७) वा। पूर्ववत् पक्रिया । शोचन्त्यस्यां विरहिणः, शोकस्तेजोऽस्या पस्तौति वा, अग्निना व तेजसा रात्रिस्तेजस्वती' -इति ब्राह्मणम्। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (२०) अधः । रात्रिनाम निर्वचनार्थ प्रसिद्ध तापटुच्यते । गोरुध उद्धृततरं भयति प्रसवकाले अङ्गान्तरेभ्य उच्छ्रिततरं भवति । यहा; उपोबदमुपरि सष्टभूमिय केनचित् । तत् नेई रसानुप्रदानसामान्याटु राविम्यूध उच्यते। यहा; 'उन्दी लेदने (रु. प.)। अनि (उ० ४, १८४), बाहुलकाबलोपे दकारस्य धत्त्वे दोघे ध रूपम् । उनत्त्यवश्यायेन सूतानि । 'उनत्त्यूधः-- इति तोरस्वामी। “यो अस्मै धंस उत वा य अर्धगि (ऋ० से. ४, २, ३, ३)"--"जधन नग्ना जरन्ते (ऋ० सं ५, ७, १८,१२)" A -- ·५१ विपतम् ( निषण्ट)। . इति च निगमो। अधनीत्यत्र छान्दसत्वादन (३, ४, १२१-१४२) (२१) पयः । व्याख्यातं पयखतीत्यत्र, मत्वर्थीयस्य तक् । निगमोऽन्वेषणीयः॥ (२२) हिमा। 'हन्तेईि च (उ० १, १४४) इति मक- प्रत्ययो हिरादेशय । इन्ति (अदा०प०) पद्मानीति हिमम् , अर्थ- पादित्वादच ( ५, २, १२७)। “शं भानुना शं हिमा शं पणेने (ऋ० सं००,८,१३, ४)"-इति निगमः ॥ (२३) वस्ती। 'वस आच्छादने (भदा. पा.)' । 'शृवृनि. हिवयसियसि (• १,१०)-इति उ-प्रत्ययः । वस्ते पाच्छा. दयते लोकमिति अवश्यायप्तमी वा, तातो वसुः। 'छन्दसी. पनिपी च (५, २, १२२ वा.)-इति ईकारः, 'वषादीनाच (६, १, १०२)'-इत्यायुदात्तत्वम् । यहा; प्रशस्य-वचनाद वसुभदास 'वोतोगुणवचनात् (४, १, ४४)'-इति डीप, सर्वभूत- रमणत्वाद्राधाः प्राथस्त्यम् । निगमोऽन्वेषणीयः ॥ रतियोविंगतीराविनामानि ॥७॥ + एसएन निमोऽस भवितुमईति-सी मरिय-ति (e.सं. .१,९.)। तर सोपानराम हति-विधायचीय-व्यापा, परखी। सु-जति पदस्यविरोधापंचार मा। एपमुवि परमादिक मई- बिना एकम. पिण ·प्रथमाध्यायः। 7.1 विभावरी। सूना भाखती। ओदती। चित्रामघा)। अर्जुनी वाजिनी । वाजिनीवती । सुम्नावरी । अहना(९०) । द्योतना (1)। श्वेत्या(१९) । अरुषी ५॥ सूत्रता)। सूतावती सुनतावरी । इति षोडशोषोनामानि * ॥८॥ (१), विभावरी। 'भा दीप्तौ (अदा• प०)' विपूर्वः । 'मातो. मनिन्वनिब्वनिपथ (३, २, ७४ )-इति वनिप् । 'वनी र च (४, १, ७)'-- इति डी फौ। विशेषेण भाति दोग्यत आदित्य- किरणसम्बन्धात् । “आपमुषो' विभावरि ( ऋ० सं० ३, ८, ३, ६)"-इति निगमः। . (२) सूनरी। शोभना नरा अस्यां सन्ति, मत्वर्थीय ईकारः, व्यत्ययेन हल्यादिलोपः। अथवा बहुब्रीहिः, पियल्यादेराकृति. गणवादीकारः। नराणां प्रसन्नचित्तत्वेन धर्मादिविशिष्टतया नदानों शोभनत्वम् । तथाच महाकवि:--'पचिमाद यामिनी- यामात् प्रसादमिव चेतना'- इति । यहा; सूनरी शोभनं नयति कालम् । 'नृ नये (क्रया. प.), सुपूर्वात् 'प्रच इ. (उ० ४, १३४ ), 'कादिकारादक्तिनः (४, १, ४५ वा. )-ति डीम् । सुनरी सुधना। यहा; 'नृभिदेवः समन्विता'-इति माधवः । (6) वाजिनियतीमु, । (११) "चो पछ। (1) 'सुन्त'-ति । (11) "मूदतावति ।

·५४ नियताम् (निघण्टुः । 'अन्येषामपि दृश्यते (६, ३, १३७)'-इति दीर्घः । व्यत्ययेनाव- धारणान्नावश्यते । “ज्योतिष्कृणोति सूनरौ' (ट० सं० ५, ६, १,.)"-इति निगमः । (३) भालतो । 'भासू दीप्तौ (भू. प्रा.), विप् । भासत. इति भास: प्रकाशः । भासा, तहती भास्वनी 'तसौ मत्वर्थे ( १, ४, १८)-इति भ-सजया पदकार्य रत्वं न भवति भा. स्वती । “भावती नेत्री सन्तानाम् (ऋ० सं० १, ८, १, ४)"- इति निगमः ॥ (४) प्रोदती। 'उन्दो लोदने (रु. ५०)' । उन्देलटः यसरि 'छन्दस्यभयथा ( ३, ५, ११७) - इति गराधातुकत्वेन विक- रणाभावः, सार्वधातुकत्वात् 'सार्वधातुकमपित् (१, २, ४)-इति डि हद्भावात् 'अनिदिताम् (६, ४, २४)' - इति न-लोपः, व्यत्ययेन गुणः, 'उगितश्च (४, १, ६)-शि ङी। उनत्यवश्यायेन मोदतो। * "पदं न वैत्योदंतो ( १, ४, ५, १)" -- इति निगमः ॥ (५) चित्रामवा । 'चिञ् चयने स्वा० उ.) । 'पमिधि मिमिदिशंसिभ्यः तः (उ• ४, १५८)- इति का-प्रत्ययः, चित्रम्। महतिर्दानकर्मा (निघ• ३, २०), पर्थे क विधानमित्य परि गणनस्योपलक्षणार्थत्वात् क-प्रत्यये 'अनिदिताम् (६, ४, २४)'--- इति न लोपः, पृपोदरादित्वात् (६, ३, १०८) घत्वम् । मञ्चत दीयतेऽर्थिभ्यः इति मधं धनम् चित्रमार्यभूतं धनं यस्या इति - . प. 11

·प्रथमाध्याया। ख.!
यहा;
.
चित्रामघा, 'अन्येषामपि दृश्यते (६, ३, १३७)---दीर्घः । “वाजि.
नोवतो सूर्यस्य योपा चित्रामघा ( ऋ० सं० ५, ५, २२, ५)"
-इति निगम ॥
अर्जुनी * । 'अर्ज सर्ज अर्जने (चु० प० । अर्जेणि-
लुकि उनन्-प्रत्यय: ( उ० ३, ५५), अर्जयति ।
गतिस्थानार्जनेषु (भु० प०) । बाहुलकादुनन् । गम्यते तदर्थभिः
तिष्ठति स्वाथये। अर्जुनमिति रूपनाम ( निघ० ३, ७), तक्षा-
धादित्यरश्मिसम्बन्धात् श्वेतम् , अर्जुगो पूवेता, 'अन्यतो डी
(४, १, ४•) | यहा ; अर्जुन्यो गावः ता अस्याः सन्ति वाहनत्वेन
मत्वर्थीय कारः, व्यत्यन हन्ड्यादिलोपः ; “या गोमतीरुषसः
सर्ववीरा ( ऋ० सं० १, ८, ४, ५)”-इति श्रुतिः। “दिपच्चतु-
प्पदर्जुनि ( ऋ० सं० १, ४, ६, ३)" इति निगमः ।
(७) वाजिनो वाजइत्यतनाम (निघ० २,७), वाजी-
इविलक्षणमन्नमस्या अम्ति, 'प्रत इनिठनी ( ५, २, ११५)-
'ऋणे म्योडोप् ( ४, १, ५) । यजमानेभ्यो यानि देयान्यनानि
"वायविन्द्रय चेतयः सुतानां वाजिनीवसू ( ऋ०
सं० १, १, ३, ५)"-इति निगम. ॥
(८) वाजिनीवती वाजो बलं वेगों वा तेन तहती वाजिनी,
कामी उपस, स्वभूता तेन तदत्तो वाजिनीवतो। यहा; धाजो
-
1
म्तहतो वा।
.
। प.., 1 निद. १, २८ १, १ ०.२०१८-३११
+ नि... ११.९५. १० ।

·लिदतन (निघण्टुः)
हविर्लक्षणम् अवास्या अस्तीति वाजिनी यागसप्ततिः ; तहतो
वाजिनीवती।
यहा; वाजमव्र तहती वा वाजिनी, कासी प्रव.
यवभूतेनानेन तहती पत्र संहतिः, तया अवसंहत्या तहतो
धाजिनोवतो। यहा; हावतो नवर्थीयो तयोरेकार्थणातितरो-
मत्वयः अतिशयेनानवतोत्यर्थः 'वाजिनोवतीविषा हि सर्वेऽवं.
लभन्ते'-इति माधवः । 'सज्ञायात् (८, २, ११)-इति था
'छन्दसीरः (८, २, १५) - इति वा मापोवत्वम् । “व्यखेभ्यः
सुभगे वाजिनीवति ऋ० सं० १, २, २२, ३)"--"अस्मभ्यं वाजि-
नोवति (३र० सं० ३, ८, ७, ४)"-इति निगमौ ।
(e) सुम्नावरी। सुपूर्वात् 'ना माने (प्रदा• प.)'- इत्य.
मात् 'उपसर्गे च सन्तायाम् (३, २,८८)-इति जनविधीयमानी
ड-प्रत्ययो बाहुलकाद भवति। सुठु माम्नायते अभ्यस्यते इति
सुम्न सुरवं, तहि सर्वेः सर्वदा ममेदं भूयादित्यभ्यामेन मार्यते ।
तथाच-'मुखं सुनातेः, प्रजा वै पयवः मुम्नम्'-इति माधवः ।
तदस्या पस्ति।
'छन्दमोवनिपौ च (५, २, १२२ वा.)'--'वनी
र च '४, १, ७'-इति डोनी, 'अन्येषामपि दृश्यते (६,३, १३७)'
-इति दोघः । सुनावतीत्यर्थः । “सुनायरी सूतृता दुरयन्ती
(ऋ. सं. १,८, ३, २)"-इति निगमः ।
(१०) पहना। 'अदि गती', भुवादिरामनेपदी; 'पद
ध्यामो', स्वादिः परमेपदी। 'युच् बहुलम् (उ• २, ७४)- इति
युच्-प्रत्ययः, बहुनव वनात् पूर्वत्र नकारनोपः। महन्ते गच्छत्या-
वाये प्रतिदिनं चयं गच्छतीति वा। न्यानोति भासा मोकं
।

·प्रथमाभाय:ख." . . व्याप्यते वादित्यरश्मिमि । "ग्टई गृहमहना यात्यच्छा (ऋ. से. २, १, ४, ४)-इति निगम । (११) द्योतना। एयन्तार 'द्युत दीप्तौ (भूः प्रा.)- इत्यस्मात् 'ण्यास थन्यो युच् ( ३, ३, १०७)-इति बाहुलकाव कर्तरि युच् , 'परनिटि (६, ४, ५१)- इति णि-लोपः। द्योत- यति सर्यान् पदार्थान् प्रकाशकत्वात् । यहा; केवनाद मनु- दातष इलादेः (२, ३, १४८)-इति युर। योतते स्वयं द्योतना। "सिपासन्ती द्योतना गखदागात (फ्ट० सं० २, १, ४, ४)" इति निगमः । (१२) नेत्या 1 'जिता पहें (भू. पा.)। अनादि. खात् (उ• ४, १.८ यक् द्रष्टव्य: । प्रदेशते त्या। 'खिता पणे रति यसामान्य सामात् शुक्लव ऽपि पे पर्यवसितं द्रष्टव्यम् उपसि तथा दर्शनात् । “रुगइसा रुगती खेत्यागात् (र. सं. १,८,१, २)"- इति निगमः। (११) परुषी । ' स गतो' शुहोत्यादिः (प.), 'क गति. मापणयोः' भूवादिः (प.)। नहिभ्यामुपन् (उ० ४, ७४), पिप्पम्यादेशकसिगणवादीकारः । इयर्ति गच्छति वादियो. दयेनासं प्रतिदिनम् प्रापयति वा स्तोतुन ऐश्वर्यादि। यहा; पाड पूर्वात् 'ध दौती (भू. पा.)-यस्मात् बाहुम. प... मि. ११..1 : 'वादिषमिराठ । पापार न मार 'Kit.१.१.)-या-तिमि वि. दारिवामिमीप्रमाण। , पिलादिवोदय (...),tor | - --

·निगलम् (पिएटुः।
व
.
कात् डुप, टिलोपः, पाडोइवय ; पारोचते परुषी। यहा;
परुषमिति रूपनाम (निघ• ३, ७), सामर्थ्यादब रातविषयम् ,
सक्लवर्णा अरुषो। 'अन्यतो डी ( ४, १, ४०) ।
चित्रारषी (ऋ० सं० २, ८, ३, २)"-इति व निगमः ।
(१४) सूतृता । (१५) सूतावती। (१६):सूनृता.
परी। सुष्छु जन्यते अप्रियैरिति सून्। सुपूर्वात 'कण परिहाने
(दि. पा.)-इत्यस्मात् क्षिप् । ऋतमिति सत्यनाम (निरु.
४, १८)। मूंथ तहतच सूतृतम् , पृषोदरादित्वात् (६, ३, १.८)
न-लोपाभावः । प्रियच सयच्छ । पूर्व मत्वर्थीयोऽकारः, उत्तरत्र
मतप् , अन्यष 'छन्दसीवनिपौ च ( ५,२, १२२ वा. )-- इति
वनिप् , मती वत्वरत्वो, 'मन्येपामपि दृश्यते (६, ३, १३०)-
इति दीर्घः।
यहा; प्रियसत्यरूपा वाचः सूनृता उच्यन्ते ।
“सन्नावरी' सूनृता ईरयन्ती (ऋ० सं० १, ८, ३, २)"-"उदी'-
रय प्रति मा सूढता उपः ( ऋ० मं० १, ४, ३, २)"-इत्यादि
दर्शनात् तदत्यः सून्तादयः । दी? नापेचपीयः ।
यहा;सू.
नृतत्य बनामस ( निध० २, ७) पाठादवम् ।
( १ ) माधवपक्षेण अद्रवत्यो धनवत्यो वा सूटतादयः । “रेवत्-
स्तोवे सूनृते जारयन्ती (३० सं० २, १, ८, ५)"--"रषदमे
घ्युच्छ स्तनापति ( • सं० १, ६, २६, ४)"-"चिकित्वित् :
नृतावरि (स. से. ३.८, ३, ४)"- इति च निगमाः क्रमेण ।
रति पोडगोपीनामाभिः
सुत्ता धननाम
1
.

·प्रथमाधायः।।.1 वस्ती: . द्यो:) । भानु:(२) । वासरम् । खसरा- णि) । घंस। धर्म:(०) । घृणः) । दिनम् । दिवा)। दिवेदिवे११द्यविद्यवि(१) । इति हाद- शाहर्नामानि * ॥८॥ यस्तो: अत्र स्कन्दखामो-वस्तीरितीशमवेदं माम, न विभक्त्यन्तरम् , “दोषावस्तोईविमती कृताची (३० सं० ५, १, २४, १)".-"दोषावस्तोर्वधी' यसः प्रपित्वे (ऋ० सं० १, ७, १८, १)"-इति समस्तस्यापि दर्शनात्। वस्ते ज्योतिरिति वस्तीः, द्योततइति धीः । एवं सर्वत्र'-इति। बस्ते (पदा. मा० ) पाच्छादयतोति ज्योतिः । व्यत्ययेन कर्तरि सोसन (२, ४, १३)। “कुह विदोपा कुछ यस्तोरविना (ऋ० सं० ७, ८, १८, २)"-- इति निगमः । कुह केति सप्तमीमामानाधिकरण्यात दोषावस्तोरित्यपि सप्तम्या एवाव्ययलुगध्यवसित:। द्यौः। 'द्युत दीप्तौ (भू. पा.), बाडुलकात् डी. 'प्रत्यय. (उ० २, ६४)। द्योतते किरणसम्बन्धात् । 'धु यहा " (२) "*-कातिरिषु भवेवमेव टोकाकता अमापन सौकता। (6) वि-CDF. ग,। प.१०,१५॥ (१) “चिव-ति । . 1 निरु.१,५। * मि... २,९..२,१५ १....-10 ·निरुक्तम् ( निघण्ट)। तदा 'डिच' अभिगमने (पदा०प०)'; 'युगमिभ्यां डो:'- इति श्रीभोजदेवः । अभिगच्छन्त्यस्मिन् स्वं स्वमभिमतप्रदेश माणिनः। 'गोतोणित (७, १,८०)- इति वृदिः । "मध्य भारोधेने दिवः (१, ७, २२, '१)"--इति निगमः ॥ केचित् द्युरिति पठन्ति । -इत्यधिकार 'बुद्रुभ्यां च'-इति भोजसूत्रेण उ-प्रत्ययः । 'धु अभिगमने (प्रदा० प० ।' धुतैरेव वा 'प्रयादयश्च (उ० ५, ३.) - इति डुन्-प्रत्ययान्तो निपातितो द्रष्टव्यः । उभयत्र पूर्वोत्रा- एवार्थः। "युमिरतुभिः परिपातमम्मान (ऋ० सं० १, ७, १०, ५)"--"लमग्ने द्युभिः स्त्वमशिशुक्षणिः (ऋ. सं. २, ५, १०,१)" -पति निगमौ। (३) भानुः । 'भा दोगी (पदा०५०)'; 'भादाभ्यां नः (उ. १, ३१)। भात्यादित्याधिकरणसम्बन्धादेव । “उद्देश्या उपसो' भामुरत (ऋ. सं. ३, ४, १५, २)"--इति निगमः। रश्मि- र्भानुरिति माधवोतमहभवितुमर्हति । (४) वासरम् । 'वस निवासे (भू.प.); पिजन्तः एकोऽपि वि-पूर्वस्यायें वर्तते। 'पर्तिकमिधमिदिविचमिवा- सिम्यचित् (उ. ३, १२८)-इत्याच् प्रत्ययः । विवासयति पप. नयति भोसादिकम् । यहा ; वमेः स्वाथै हिदि प्रधिकरणेऽरन् । पसत्यस्मिन् सुखेनेति वासरम् । यहा ; 'वाए दौमी (दि.पा.); • पूर्वमादेव सूत्रादरच् दीप्यते वासरम् । यहा; विपूवात् सात- र्गत्यर्थात् पचायचि वीत्यस्येकारस्याकार: एपोदरादित्वात् , विविध ·प्रथमाध्यायः1.! सरामि सतानि विम्तोर्यानोत्यर्थः । 'वासराणि वेसराषि (निरु. ४, ७)' इति भाष्ये स्कन्दस्खामो-'वेसरशब्दस्यायमेका- रस्याकारः। सादृश्येने चान वर्तते । यथा वैसरी निष्पादक- गताभ्यां विरुद्धाभ्यां जातिभ्यामम्वत्वजात्या गईभवजात्या सम्पत्र । एवं यावत् हो निष्पादको पूर्वभागापरभागौ तहताभ्यां विरुद्धाभ्यां शीतोष्णाभ्यां पूर्वभागगतेन शीतेनापरभागगतेन चोणेन सम्बन्धाद वैसरसहशवाद वासरम्'-इति। “हानीव सूर्यो' वासरापि (ऋ० सं०६, ४, १२, २)" । महानोत्यनेन पौनरुत्या. दन्योऽपि निगमोन्वेपणीयः ।। ५) स्वसराणि * । स्वशब्दे उपपदे सत्तर्गत्यर्थात् भू. प.) पचायच् । ३, १, १३४ ।। खेन प्रात्मनैव गच्छन्ति । अपि च, खरित्यादित्यनाम (निरु. २, १४) । सत्तः । 'पुंसि सन्ज्ञायां घः प्रायेण (३, ३, ११८) । अन्तर्णीतस्यर्थचान सतिः । स्वरित्येतस्य रेफलोपः पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८)। भादित्येन सार्यते । स हि खोदयास्तमयाभ्यां तानि गमयनि । यहा; सुपूर्वात् 'पस क्षेपण (दि. ५०)-इत्यस्मात् कदगदित्वादरच् ( उ० ५, ४२) द्रष्टव्यः। सुटु अस्यन्ते क्षिप्यन्ते सूर्यण स्वोदयास्तमयाभ्याम् , तथाच 'खसरइहेत्युपसृष्टात्'-इति माधवः । “उस्राईव वसं. राणि (ऋ० सं० १.१, ६.२)" इति निगमः । (६) घेस: । 'ग्रह उपादाने (क्रमा० उ०)' प्रमात धषि प्पोदरादित्वात् (६, ३, १.८) गकारस्य धकारस्य घकारी प... मि. ५।।

·निरुक्तम् (निघण्टः)।
नुगागमः इकारस्य सकारः। धन्तेऽस्मिन् रसा अवश्याया
पादित्येन। “यो अंसी घंस उत वा य अधनि (ऋ० सं० ४,
३, ३)" इति निगमः ॥
(७) धर्म: * । ' क्षरणदीत्योः (जु. ५०!); 'धर्म: (.
1, १४६)-इति म-प्रत्ययान्तो निपातः। जिघर्ति दीप्यते
रश्मिसम्बन्धात्। निगमोऽन्वेषणीयः ।
(८) घणः । जिध: (ज. प. ?) 'इसिनिदीडुप्यविभ्यो
नक् (उ० ३, २)'-इतीग्णादिभ्यो विधीयमानो नक्-प्रत्ययो वाहु-
सकाद भवति। पूर्वपदर्थः । “पृणा वयोऽरुषासः परि ग्मन्
(ऋ. सं. ३, ७, १८, ६)"-इति निगमः In
(e) दिनम् । 'दो अवखण्डने (दि. प.)'; पूर्ववदौणादिक
नक्-प्रत्यये बाहुलकात् (उ. २, ४६); 'यतिस्यतिमास्याम् (७,
४, ४. )-इतीत्वम्। पतितमः दिनम् । “प्रधा सुरिभ्यः
सुदिना व्युच्छान् ( ऋ० सं० ५, २, २८, १)"-इति निगमः ॥
(१.) दिवा
द्योतनात् । प्रश्थयमिदम् । “दिवा
भिपित्वेऽयसा गमिष्ठा ( ऋ० सं० ४, ४, १०, २)"-"दिवा नस
मसा गन्तमेन (० ४, ३,१७, ३)"-इति निगमौ ॥
(११) दिवेदिवे । 'दिव क्रीडाविजिगोपाष्यवहारद्युति.
-
प...1 कि.....-१३।
। विििन पाठानरपान निगमः -'पो बचायाम् -अनि अन्य
भायां यदा किरचमनचाया पनि यो मायनेन १.० १, 11
६ निर...'

·प्रथमाध्याय,१.ख.। सतिमोदमदस्वप्रकान्तिगतिषु (दि. प.)। 'दिवेर्डिविः (1) - इत्यधिकरणे डिविप्रत्ययः । दिश्यन्तेऽस्मिमिति द्यौः । दिव- शब्दात् परस्य सप्तम्या एकवचनस्य 'सुपांसुलुक् (७, १, ३८)- इत्यादिना शे आदेशः, प्रग्य ह्यत्वं (१, १, १३) सु व्यत्यदैनात्र न भवति । चतुर्थी वा व्यत्ययेन। ततो वीप्सादिः (८, १, ४), दिवसेदिवसे इत्यर्थः। यथादृष्टं पठितमिदं नाम । "उपत्वाग्ने दिवेदिवे (१, १, २, २)"-"दिवेदिवे वाममस्मभ्यं सावीः (z. सं० ५, १, १५, ६)"-इति च निगमौ ॥ (१२) विधवि । योशब्दो व्याख्यात (२) । सप्तम्येकवचनं, वौसादि पूर्ववत् , “मिनीमसि विद्यवि ( ऋ० सं० १, २, १६, १)"-इति निगमः। इति हादशाहर्नामानि ॥ अट्रि.(१) । ग्रावा(२) । गोत्रः३) । वल:(.)। अनं। पुरुभीजा:) । वलिशान.(०)। अम्मा)। पर्वत)। गिरि...)। व्रज चमः(१)। वराह| शम्बर: रोहिया(४)। रैवत:(१) । फलिग:१०) । उपर:(१८) | ॥८॥ (0) “निगान* क, छ । “पर्मान* C D ग अयमेव पाठी युद्धनराति गम्यते अस्य निगम-ना) ऋक् म.! ०, ५, ४. ५, १०, ११, र "पलान" F| पुरवे न वापि पा चूर्णम् । (4) "चनमा च वालेखन लिखितखानादर्श पाठे भमलिकपा शिफ्-ि रिब मेने मामरापर-लिखित 'मा-रस्थस्य 'मुमा पाउसमसभवात् ।

·निरकम (निघण्टुः । उपलः) । चमस:(२०) । अहि:१)। अधम्। बलाहक: २) मघ:(२४) । दृति (९४) । ओदन:(२६) । वर्ष- धि:(२०) । वृत्र:(२८) । असुर:(२२) । कोश: । इति विंश- न्मेघनामानि ॥ १० ॥ 'पा उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानि पर्वतनामभिः (निरु. २, २१/- इत्युते मेंघनामत्वं पर्वतनामत्वं क्रमेण निरुध्य प्रदर्यते । (१) पद्रिः । ‘पद भक्षणे (अदा० ५०)। 'पदिशदि- भूमिभ्यः किन् (उ• ४ पा०)-इति किन्- प्रत्ययः । अत्ति हि मेघो वर्षार्थमादित्यरश्मिभिराहतान् भौमरसान् , पत्ति मेघरलि. पृष्टं जलम् , पद्यते वा प्राणिभिस्तम्प्रभवपदार्थभक्षणं तत्रोपचर्यते, प्रदन्त्यस्मिन् पदार्थान् मनुष्या इति वा । यहा; नपूर्वात् ' विदारणे (क्रया• प.)-इत्यस्मात् बाहुलकात् रिन्-प्रत्ययः टि- तोपथ । पदरणीय इत्यद्रिः पर्वतः । “वि जयुपा यययुः सान्वटे' (१, ८, १६, १)”- इति मेघस्य निगमः । “नान्तरित नाट्रयः सोमो' पक्षाः ( ऋ० सं०८, ४, १५, १,"--इति पर्वतस्य ॥ (२) ग्रावाः। इन्तेः (पदा० प.) 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते । (११) “वम् ग. C. D. FI ५.११.१३॥ (१३) "दलाएका रत्येक कानिरिक-सर्व पुस्तके, पर टोकाविरोधापचाः । (1) “नम्" ग. C. D.F) (२०) “विभि."-बपि टोकामतम् । • “ति मचानामा : ., नि.,-र।

·प्रथमाध्यायः!१.ख। (३, २, ७५)'- इति क्वनिए । पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) धातोर्मादेशः । हन्यते हि मेघ इन्द्रेण 'अहवाहम् (ऋ० सं०.१, २, ३६, १)-इति श्रूयते । हन्यतेऽनेन सोमः। यहा; 'ग निगरणे (तु• प०)', 'गृ शब्दे (क्रया प०), ग्णातितुतिकर्मा (निर० ३, ५); एभ्यः पूर्ववत् हनिपि अडागमः ।। दृशिग्रंक्षणात् (३.२, ७५ ) सर्व सिद्धम् ।। गिरत्युदकं वर्षितम् । अत्र गिरति रुत्पूर्वस्यार्थे वर्त्तते, समुहिरति जलं दृष्टिसमये, समुद्रीण इति वा अन्तरिक्षण, गुणाति गर्जितलक्षणं शम्दं करोति, स्तूयते वा वर्षार्थिभिरिति ग्रावा मेघः। पर्वतोऽपि इन्द्रेण हन्यते पक्षध्वेद- समये, 'गिरति मेधैरभिवष्टं जलमुहिरति निझरजलम् , ससुदीर्ण इष वा गुहादिगतसिंहादिशब्देन, शब्दकारी, स्तूयते च पदार्थ- बाहुल्यात् प्राणिभिस्तदायिभिरिति पावा। “इन्ट्र ग्रावाणी पर्दितिः सजोषाः। ( ऋ० स० ४,१, २८, ५)"-इति मेघस्य निगमः । “ग्रावाणो अप टुच्छनामपं सेधत ( ऋ० सं०८,८, २३, २)"--"ग्रावाण उपरेवा महीयन्ते (ऋ० सं० ८,८,३३,३)" इति पर्वतस्य निगमो । (३) गोत्रः। 'गुड् अव्यक्त शब्द (भू. पा.)। 'राध्वी. पचिवचि यमि [मनितनि:] सदिक्षदिभ्यस्त्रः (उ० ४, १६२)- इति व-प्रत्ययः। मेघोगर्जितलक्षणमध्यसाधरं शदं करोति, गूयते प्रदाते या,-'अहो! अयमतीवधर्मकाले वर्षार्थमागतः' -इति । यहा; गामुदक रश्मिभिराहतं वर्षाव्यतिरिक्तषु वायते पातयति । 'पातोऽनुपसर्गे कः (३, २, ३)। गरदादिषु हि मानयो पाठो हमने भी। - ! . N9 ·. मिदतम् (निघण्टुः)। मेघेषु धनीभूताम्तिष्ठ न्यापः। गां पशुजोतिं पायते वा वृध्या' पानीयप्रदानात् । पर्वतोऽपि निर्भरादिपतनजन्यमध्यक्त शब्द करोति, अभिवृष्टमुदकमुदकाधारेषु धारणाद रक्षति च, गोय सुयवसवत्तया गोत्राः। "गोवा शिक्षन् दधीचे मातरिखने (ऋ. सं० ८, १, ५, २)"-"वं गोवमनिरोभ्योऽवृणोरप (ऋ. सं. १, ४, ८, ३)"-"उहोत्राणि ससृजे दंसनावान् ( ऋ० सं० ३, २, २५, ४)"- इति च मेधनिगमाः । “गोत्रभिदं गोविदं वज़वाहम (ऋ. सं. ८, ५, २२, ६)"- इति पर्वतस्य ॥ (४) घन: । ' आवरणे (स्वा. उ.)'ग्रहनिधि- गमथ ( २, ३, ५८)-इत्यप् । अपि लकादित्वात् लत्वम् । यहा; 'वल संवरणे (भू.प्रा.), अस्मात् 'पंसि सज्ञार्या घः मायेण (३, ३, ११८)'- इति घः। वियतेऽनेन दिश आकाशय मेघः पर्यतेनापि स्वगरीरेण भूमिराकाशय संवियते । “अलाणो बल ईन्द्र व्रजो गो: (ऋ. सं० ३, २, २, ५)"-इति निगमो मेघस्य । "इन्द्रो' वन शितारं दुचानाम् ( ऋ० सं० ८, २, १५, ६)"- इति पर्वतस्य ॥ (५) प्रश्नः । 'पशू व्याप्ती मा. पा.)', 'पश भोजने (क्रया. प०)' ; प्राभ्याम् 'मिनिदोडुष्यविभ्यो नक् ( उ० ३, २)'-इति विधोयमानो नक्-प्रत्ययो वाहुलकाद भवति, चुत्वं च म भवति 'भात् (८, ४, ४४)-इति प्रतिषेधात् । उभावपि व्या- पुत प्राकाशमयीतयोदकम् , एको वर्पितयमपरोष्टम् । प्रशनन , 1 निर..,९९.१.१५॥

·प्रथमाध्याय ।१.स.॥
६७
चाव तत्स्थत्व लक्ष्यते । “प्रश्नापिनड मधुपर्यपश्यन् ( ऋ० स०८,
२, १८,०)"-इति मेघस्य । निगमोऽन्वेपणीची वा।
(६) पुरुभोजा । 'भुज पालनाभ्यवहारयी (रु. ५०)-
इत्यस्मात् विदिभुजिभ्या विण्डे (७० ४, २३१)'--इति विश्वशब्द
उपपदे विहितोऽसु-प्रत्यय पुरुशब्देऽप्युपपदे बाहुलकाद (३,
१) भवति । पुरु बहु प्राणिजात भुनक्ति पालयति वृष्टिप्रदानेन
मेघ , पर्वतो हि दुर्भिक्षादेरक्षति । 'समुद्र पर्वतो राजा नव
दुर्भिक्षनाशका'~-इत्युक्ते । पुरु अभ्यवहरति सामज्जिलमत्र
विशेष्यम् , एको वपितव्यमपरो हि दृष्टमिति विशेष । बहुभि
भुज्यते पाल्यते अभ्यवद्भियते वा। मेघस्य विन्द्र आदित्यरश्मयश्च
रचितार , पर्वतस्य ततद्देशाधिपतय । मेघ वादकदारण
अभ्यवद्यिते। हयोरपि निगमावन्वेषणीयौ ॥
धलिशान । बल सवरणे (भू. पा. ,ौणादिक
किए। ईश ऐखये अदादिक (आ.) । लट शानच् । सह
खन्नाकाशमौष्टे वर्षितुम् , पर्वताऽपि स्वभोगेन भूमिमाकाश सह
खन्नोटे दुभिक्षादेर्मनुथादोबक्षितुम् वलीशान इति , लोकवेदनि
घण्टो दृष्टान्तात् पृपोदरादित्वात् इव । निगमावन्वेषणीयौ ॥
• मृक सहित ग्रामव दृश्य ते उभयोरपि निगमो पर तक सब सन ब्याख्या
भिन योनिमुष्टि चिप्तति नीपलमा दवराजन । पुरुभोगी पो (५५ ९१
-ति मेघश्य 'गिरि म पुरुभोज मम् (
८१)--इति पवनम् ।
7 “पान -ति (ग CDषि मायपादिभाथै दिशाम तु
नवाणग्राम । तपकि-याने पर भतम् (म. म.)-
अषय निगम पाए मिानिनिनिहत पशानामामन (म.1
२४ ४)-तिपय

·*45 निरुक्तम् (निघण्टुः। (८) अश्मा * । 'प्रशू व्याप्ती (स्वा. पा.)', 'अश भोजने (या. प.)। 'पशिशकिभ्यां छन्दसि (० ४, १४४)-इति मनिन् । प्रश्न इत्यनेन समानार्थः । “अपावृणोदुरो प्रश्मवजा- नाम् ( ऋ० सं० ८, ७, २७, ६)” इति मेघस्य निगमः । “यो चश्मनोरन्तरग्निं जजान (ऋ० सं० २, ६, ७, ३)” इति पर्व- तस्य। अत्र स्कन्दस्वामिना मेघवेन व्याख्यातम् ॥ (e) पर्वतः + । 'पृ पालनपूरणयोः (करा. प.)' । 'सामदि- पद्यत्तिपृशकिभ्यो वनिप् ( उ० ४, १.८)| पृणन्ति पालयन्ति अवयविनं पूर्यन्ते वा तेन इति पर्वाणि । यहा ; प्रोणातेहुलकात् (३, ३, १) वनिपि ईकारस्याकारः स च पकारात् परः प्रोणयन्ति स्वाथयमिति। पर्याएयवयवाः मन्त्यम्य 'पर्वमरुयां तम् धातव्यः ( ५, २, १२१ वा ) -- इति मत्वर्थीयस्तप्-प्रत्ययः। मेघस्य पर्य- तस्य च देवतात्मकत्वस्य च विद्यमानत्वात् अवयविनि व शक्यम् । यदा ; परिदृश्यमानाकारणापि मेघस्य धूमादिसातत्वात् , पर्व- सम्य च शिलादिमत्त्वादवयवित्तम् । यद्दा ; 'पर्व, पूरणे ( प०)', अस्मात् 'भृमृशियजिपविपमितमिनमिहर्यिभ्योऽतच् (उ• ३, १०७)- इत्यतच्-प्रत्ययः । पर्वति पूरयति वर्षेण भूमि स्वगरीरेणाकाशं वा पर्वतोऽपि निर्भरनदीप्रवाहादिना भूमिखोब. त्याकाशच पूरयति । “नि पर्वता, अद्मसदो न सेदुः (पा. सं. ४, १, २, ३)"-"यळित्या पर्वतानाम् (ऋ० सं० ४, ४, २८१)" 3 . मि...। 1 मि.,... ११..

·प्रथमाधाय ...। १ -इति मेघस्य निगमौ । “यदंद्रय पर्वताः साकमाशव. (ऋ. ८, ४, २६, १)"--" पर्वतानामुशती उपस्थात् ( ऋ० सं० ३, २, १२, १)" इति च पर्वतस्य । (१०) गिरिः । 'गृ निगरणे (तु. ५०)', अथवा 'गृ शव्दे (क्रा. ५०), गणातिः स्तुतिकर्मा (निरु. ३, ५)। किदिति वर्तमाने (उ० ४, १३७), 'कृगृपृकुटिभिदिलिदिभ्यश्च इ (उ०४, १२८)-- इति इ-प्रत्यय , 'ऋतदातो: (७, १, १००)-इती. खम् ; गिरिः। ग्रावेत्यनेन समानार्थः। “निराविध्यद गिरे- भृष्टिर्न भाजते तुजा शव ऋ० सं० १, ४, २१, ३)"-- इति पर्वतस्य । “मृगो न भीमः कुचरो गिरिठाः (ऋ. स. २, २, २४, २)".-इत्युभयस्य । (११) व्रज. । 'व्रज गती (भू.प.) । 'गोचरसच्चरवह- वजयजाएण निगमाय ( ३, ३, ११८)-इति निपातनात् घ करणाधिकरणयोस्तहातिरिक्त कारकेऽपि घो भवति । रिचे व्रजत्यनेनेन्द्र इति वा व्रजोमेघ, मेघवाहनोहोन्द्रः पर्वतोऽपि पक्षच्छेदात् पूर्वमन्तरिक्षे ब्रजति । अथवा स्वशरीरेण भूमिमन्त- रिक्षञ्च व्रजति । व्रजन्ति तत्र माणिन इति वा। "अप ब्रज मूर्णथः सप्तास्यम् (ऋ. स. ७, ८, १८, ३)"- इति मेघस्य निगमः। "ब्रज गोमन्तमुशिजो विवंबु ( ऋ० सं० ३, ४, १४, ५)"-इति पर्वतस्य । (१२) चरु । 'चर गति-भक्षणयो. (भू.प.)। 'भूम व्रजत्यन्त- 1 y . मिर...

·नियतम् ( निघण्टुः)। शीटचरित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उ: ( उ० १,७)-इति उ- प्रत्ययः । चरन्ति गच्छन्त्यमादापो मेघाहर्षाकाले, पर्वतानां निझर- लक्षणा: चरयन्ति जलं वर्षितव्यमिति चरुमेधः; चरन्ति तत प्राणिनः, चर्यते भक्ष्यते स्वप्रमवपदार्थरूपेणेति चरुः पर्वतः । “स नो' वृषवमं चरुम् (ऋ० सं०२,१,१४,१)"-इति मेघस्य निगमः । पर्वतस्यान्वेषणीय: *॥ (१३) वराह न । हणोते: (म्बा. ५०)। 'ग्रहनिधिगमय (३. ३, ५८)'—इत्यकार: ( अय्); वरशब्दे कर्मण्युपपदे पाड्- पूर्वाडरते 'कर्मण्यण (३, २, १) । वरमुदक माहरतीति वराहः । वर उदकलक्षण: पाहारोऽस्येति वा वराहः (निरु० ५, ४) भाङ्- पूर्वादरतर्घञ् । 'वरमाहारमाहापीः'- इति च ब्राह्मणम् । पृषी- दरादित्वात् श्राहारशब्दस्याकाररेफयोर्लोपः । यहा ; वरशम्दे उपपदे हरते राड्पूर्वात् 'प्रन्येवपि दृश्यते (३, २, १.१)-ति. बाहुलकात् ड-प्रत्ययः । वराहाकागे वा कपणो मेघो वराहसा. श्येन वर्तते। वरमुत्कष्टमुदकं वृहति उद्यच्छति वर्पितम् '१६ उद्यमने (त. प.) ** इन्तेः पूर्ववत् डः । यहा ; वरशन उपपदे जुहोतेदानार्थाद डः। वरमुदकं ददाति पादत्ते या वर्पितमिति वराहो मेघः, पर्वतोऽपि वरमुत्कृष्टं पदार्थमाहारयति माणिभिः, पदार्थानां सर्वत्र सोलभ्यादाहरयतोल्युच्यते । . मायविरोधामा नदेव ए३ निगम -प्रतो मचकर परावपि (८.स. #०) नवन प्याश मेहत्र कटकममा कता।

·प्रथमाध्याय।१०ख०। वरं मूलं - पाहारोऽवेति वा। वराहवत् कृष्णवर्ण इति वा । पृहयुद्यच्छत्यस्मादिति वा (निरु. ५, ४)। वरं वरमित्यत्रकस्य वरशब्दस्य निवृत्तिः । वरशब्दाद हेय वराह इयर्थः । वरमुदक- माददाति आदीयते च तस्मात् पुरुषैर्वरः पदार्थ उदकमेव वा । "विध्यंतराहं तिरो अद्रिमस्ता ( ऋ० सं० १, ४, २८, २)"- "राहमिन्द्र एमुषम् (ऋ० सं० ६, ५. ३०, ५) - इति च मेघस्य निगमौ। पर्वतस्यान्वेषणीय ॥ (१४) शम्बरः । 'शमु उपशमे (दि. प.)। प्रवान्तीत- ण्यर्थः । 'शमेवन् (उ० ४, ८१)-- इति बन्-प्रत्ययः । शमयति नाशयति असुरानिति शम्बो वचः । यहा; शानयते हुलकात् बन्-प्रत्यये पोदरादित्वात् शमादेशः। शम्बोऽस्य प्रहर्तृत्वेनास्ति । रो मत्वर्थीयः । प्रहरति हि वचः इन्द्रप्रेरितो मेघात् पर्वतानाञ्च पंक्षच्छेदसमये । यदा ; सम्पूर्वाड कृणोते: (स्वा० प० ) 'ग्रहबाट- निधिगमश (३, ३, ५८)- इत्यपि सम्बरः सन् वर्णव्यत्ययेन शम्बरः । सं वियते मेघेनाकाश, भूमिः पर्वतेन । यहा ; शम्बर- मित्युदकनाम (निध० १, १२), मत्वर्थीयस्य लुक् , होति वा, उभयवापि तुल्यम् । “उतार्दमन्युना शम्बराणि वि (ऋ० सं० २, ७, १, २ )"--"अधूनोत् काठा अव शम्बरं भेत् (ऋ० सं० १, ४, २५, ६)”-पूति मेघस्य निगमौ। पर्वतस्यान्वे. पणीय.॥ (१५) रोहिणम् । 'रह वोजजन्मनि (भू. प.), भावे धञ् (३, ३, १८) रोः पारोहणम् पादित्यप्रक्षादीनामम्मिन्नस्तीति । उदकमस्या- , ·७१ निरुक्तम् ( निघण्टुः)। 'प्रत इनिठनी (५, २, ११५), रोहि अन्तरिक्षम् । 'तत्र भवः (४, ३, ५३)'-इन्य ण 'इनण्यनपत्ये (६, ४,१६४)-इति प्रकृति. भावः रोहिणः। अन्तरिक्षण हि गच्छति मेघः, पक्ष केदात् पूर्व पर्वतथेति तव भव इति वर शक्यते । यहा; 'बहुममन्यत्रापि (उ० २, ४६)-इति इनच्-प्रत्यये रोहिण इन्द्रः । तस्येदम् (8, ३, १२०)-इत्यण रोहिग्यः । पारोहति मेघमिन्द्रः स्ववाह- नत्वात् , 'तराषाएमेघवाहनः (अमको० १, ४७)-इति तत्पर्यायेषु पठ्यते । मसरोभिः सह रिरंसया पर्वतेविन्द्रस्य गम. नात् तदोयता । यहा ; उभयत्रापि छेद्य-छेदकभावेन सम्पन्धः । तथाच चरकावणां ब्राह्मणे इतिहास: यूयते- 'प्रजापतेर्वा एत- ब्जयोहन्तीकं यत्पर्यतास्ते पक्षिण प्रासन् , ते यव यत्र कामयन्ते तत्परा तमासत, इयं हि मिथिनासीत् , तेषामिन्द्रः पक्षानधि- नत् , तैरिमा इदति' । “अहवाहिममिनद्रोहिणम् (ऋ. सं. १, ७, १६, २)" ~~*यो रोहिणमस्फुरहाबाहुः (ऋ० सं० २, ६, ८,२)- इति निगमो क्रमेण । (१६) रेवंतः। रेवत्यो गावः 'पावो व रेवती:'- इति युतेः। 'तस्पेदम् ( ४, ३, १२.)- इत्यए । मेघो हि सर्वत्र वर्षति यवसं पानीयं च जनयित्वा तदीयो भवति, पर्वतमहत्तया । यहा; रयिरस्याम्तीति मपि 'रयेमतो बहुलम (६, १, ३४ वा.) -इति सम्प्रसारणम् , 'मज्ञायाम् (८, २, ११)-इति यत्वम्, सर्वम्य धनस्येगिरत्वात् रेवान् इन्द्रः, मघवेति हितस्य नाम, तदोयो रेवतः । पूर्ववत् तदीयत्वं दृष्टयम् । निगमायन्येषपीयो ।

·प्रधमाभायः।१.सं.। - (१७) फलिगः। प्रतिफलति तत् फलम् । तदस्मिन्नस्तीति फलि स्वच्छमुदकं तहच्छत्याधारत्वेम मेघो वर्षिष्यमाण पर्वती हि दृष्टमिति विशेषः। ड-प्रकरणे 'अन्धेवपि दृश्यते (३, २, १.१) -इति गमई- -प्रत्ययः, स्वच्छोदकपूर्ण इत्यर्थः । यहा; फलवत् मानपानादि-प्रयोजनवत् अदकं फलि, तदच्छतीति पूर्ववत् । माधवस्तु– 'फलिर्भेदनकर्मापि भिन्दन् गच्छति फलसंयुही गच्छ. तोति वा' इति निरवोचत् । तस्यायमभिप्रायः प्रायेण मेघो हि वर्षास ग्रोपजन्य तापं भिन्दन् गच्छति, पर्वतोऽपि स्वभारेण भूमि भिन्दबधोगच्छति, अन्तकाले वा शतधा स्वयमेव भिद्यमानी गच्छति नायम्। कपिफलस्य मेघायसवात् फलसंयुती गच्छति इत्युच्यते। तथाच कालिदास:--'खदायत्त क्वपिफलमिति भूवि- कारानभि:'--इति मेधकाव्यम् । पर्वतोऽपि शस्यादिल्टरचादि. फलसंयुमो गच्छति च। फलवावदशायां। फलेमि गम्या- दिवादिन् ( ? ), गमेः पूर्ववत् ः (१, २, १०१) इति च । "वसं रोज भलिगं रवैप (म. मं. ३, ७, २६, ५)"--ति निगमः। (१८), (e) उपरः, उपन+1 'पा उपर उपन्न इत्ये- माया साधारणानि पर्वतनामभि (निरु. २, २१)-इत्यादि. भाष्यस्य कन्दवामि-ग्रन्य:-'पा उपर उपल इति; भाइ अमि. विधी मर्यादायामित्यन्ये, विना उपरपन इत्येताभ्यां साधारणा- पा उपरादिति वलय्ये उभयोरुपादानं रलयोरवि. नीत्यर्थः। . t fr... N 10 ·नियम (निघण्टुः) शेषत्वप्रदर्शनार्थम् । तयोय कनिघनत्वप्रदर्शनार्थमेकयोगपधत्व चाङ्गोकत्याह-'उपर उपलो मेघो भवति (निरा. २, २१ -- इति । वक्ष्यमाणनिगमापेक्षया उपलशब्दस्य च पापारी प्रसिद्धत्वात 'नेपामुपरः स्थविष्ठो मध्यमः' इति तत् सातशब्दे पर्वत उपल- गदवाच्यत्वेन प्रसिद्ध एवेति मेघाहणं कृतम् । मर्यादापत्रस्य च मेघग्रहणमेव लिमिति उत्तराणि मेघस्यैवेति। यदा पर्वतस्तदा "रुपेत्य रमन्ते धस्मिन् अभ्राणीति, मेघपचे भाप इति । भभि. विधिपक्षे नेदं निर्वचनम्' इति । जनेर्विधीयमानो ड-प्रत्ययो (३, २, ८७) बाहुलकाद्रमेर्भवति (२, २, १); दुत्तरपदप्रकृति खरं (१, २, १३९) बाधित्वा प्रत्ययपूर्वपदम कतिवरत्वम् (६, २, २)। 'उपरोजलवापनात्'-इति माधवः । वपः कदरादित्वात (उ० ५, ४२) अरन् ट्रष्टव्यः, सम्प्रसारणं च बाहुलकात्। उपर- मिव हि नभस्य भूमौ पर्वतय'-इति माधयः। पत्र श्रीभोगः '-'पृषिपटिदेविक विवपिचिभ्ययित्'-इत्यलच्-प्रत्ययः । व्युत् पत्त्यनवधारणाबावरते। मेघनामले तत्र- - "एपामुपंग उदा. यन् (ऋ० सं०७, ७, १८, २)" इति निगमः । पर्वताना धान्ये- 'पणीयः । "हिरण्यनिर्णिगुपैरा न ष्टिः (ऋ० सं० २, ४, ४, ३)" -इति । मन 'उपरा सम्माच्छिला दीर्घा:'-इति माधवः । (२०) घमस: । 'धम् अदने ( भू.प.)'; 'पत्यविचमि " (इ. ३, ११३)-इत्यादिना असच ॥ (२१) पहिः ।। 'इण् गती (प्रदा०प०) ; 'इन् सार्व- . निर. १.१.१२.१८॥

·प्रथमाध्यायः१ ..। - धातुभ्यः (. ४, १९४)-इतीन् प्रत्ययः, गुग्णावादेगी,. यकारख हकारी व्यत्ययेन। एत्यन्तरिक्षे। प्रयतेरेव गत्यर्थादिन्-प्रत्यये पूर्ववद व्यत्ययः । यहा; 'पहि गतौ' भौवादिकः (मा.), इन् प्रत्ययः, बाहुलकाबलोपः, पागमानित्यत्वाहा नुम् न क्रियते । -प्रत्ययाधिकार श्रीभोजदेव:-'पाहिकुण्डलिक पात्रलोप- इति । यहा; 'मह व्याप्ती' खादिः (4.), इन्, अझोति व्याप्नोति पाकाशं दिगन्तराणि वा। यहा; पाइपूर्वाइन्तेः हिंसार्थाद गत्यर्थाहा 'पाड थिहनिभ्यां इस्त्रय (उ. ४, १२३)-इति इण- प्रत्ययो डिच, पा समन्तात् इन्ति भिनत्ति उष्णमाभिमुख्येन, हन्ति गच्छन्त्यन्तरिक्षम्। यहा; केवलादेव हन्तेाहलकादि प्रत्ययो डिच्च, हिः इन्ता, न हन्ता -इन्ता, पहिः अ-हिंसक इयर्थः ; सर्वदा लोकस्य वर्षप्रदत्वात् । माधवेन तुबमपामंपि. धाना हपोरप ( ऋ० सं० १, ४, ८, ४)-इत्यत्र, वाजसनेये त 'सोऽग्निपोमावमिसम्बभूव मी विद्या सर्व यशः सर्वमवावं सी श्रियं स यसर्यमेतत् समभवत् तस्मादहि-ति प्रदर्शितम् । तेन घेराद युक्तम् । पहिशष्दोऽसुरवाचक पायुदात्तः । “यदिन्द्राहन प्रथमजामहीनाम् (फर० सं० १, २, ३६, ४ )"-इति । नदी- पचनोऽसोदात्तः । 'इन्द्रोदकं परि जानादहीनाम् (ऋ० सं०८, ७, २७, ३)"इति। पवाहि-गप्दम्मेघनामवेनामाषयत् स्कन्द- खामी । “दास नीरहिंगोपा पतिष्ठन् (फ• सं• १, २, ३८, १) -रति निगमः। (२३) पनम् । 'पन गती (भू. प.)"; पचाप (१ . निर।

·नियतम् ( निषण्टः। १, १३४ ), अनन्यन्तरिसे। पापो रातीति वा प्रप्शन्दे कर्म- प्युपपदे रातेर्दानार्थात् 'पातोऽनुपसर्गे कः (३, २, ३), पकारस्य भकारी व्यत्ययेन (३, ४,८८)। न भंस्यम्यस्मादापो वर्षासमया- दन्यत्रेति वा। यदुत-'न भंस्यति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि नान्यत:'-इति । नञ् पूर्वात् 'भ्रसभंस अधःपतने (भू. पा.) -इत्यस्मात् 'अन्येष्वपि दृश्यते (३, २, १०१)-इति ड-प्रत्ययः । न भाजने या वर्षासु मलिनवर्णत्वात् भ्राजतेः पूर्ववत् डः (२,२, १०१)। "प्र णः पिन्व विद्युद व रोदसी ( ऋ० सं० ७, ३, १, २ )"-"उद्भाणीव स्तनयंत्रियति (ऋ० सं० ४, ७, १८, २)" -इति च निगमो॥ (२३) वलाहकः । वलाकाभिहीयते गम्यते इति वलाहकः, वारिवाहको वा ; पृषोदरादित्वात् (६, ३, १.८) वर्णागमादिना साधुः। वराह-शम्दाहा 'मज्ञायां कन् (५, २, ७५ )'; रेफस्य, सकारः। उक्तार्थो वराह-शब्दः (१३), विकृतस्यासाधारण्यार्थत्व- प्रदर्शनाय पुनः पाठः । निगमोऽन्वेषणीयः । “(२४) मेघः * । मिह सेचने (भू. प.)'; पचायच् (२,१, १३४), न्यडक्वादित्वात् कुत्वम् । मेहति सिञ्चति वर्षणभूमि मेघः । "कृषी वां मेघो षणा पीपाय (ऋ० सं० २, ४, २६, ३)"- "पस्मिन् मेघे विद्युत् ( , )"---इति च निगमौ ॥ (२५) दृतिः। 'ह विदारणे (क्रया०प०) । 'दृणातेईस्वय (उ० ४, १७८)-इति ति-प्रत्ययः, इस्खविधानसामाद गुणो न गिर...:~।

·प्रथमाधायः। १.स. 09 - भवति। दीयते इन्द्रेप, इतिवत् स्यन्दमानाधारवाहा। हर्ति सुकर्ष पर्पितं न्यश्चम् (का. सं० ४, ४, २८, २)"--"ईमानो विसृजद तिम् । १ )-इति च निगमो॥ (२६) प्रोदन: *। उदकपदे उपपदे ददानेः 'कत्यस्युटो बहुलम् (३, ४, ११३)'-इति कर्तरि ल्युट् । प्रोदनः उदकदाते- त्यर्थः । ** २७ । यहा ; 'उन्दी क्लेदने (रु. ५०)'; 'उन्देर्नलोपश्च (उ० २, ७२)--इति युचप्रत्ययः, गुणः ; उनत्ति वनभूमिम् पोदनः । “धारयत् पक्कमोदनम् (ऋ० सं० ५, ५, ३०, १)"-- इति निगमः ॥ (२३) हपन्धिः । 'हप सेचने (भू. प.)'; 'कनिन्युक्षपोत्या- दिना (उ. १, १५४ ) कनिन् , तपा। शत्रुजयादिसाधनत्वात् कामानां वर्पिता यन्त्रः, सविधीयोऽस्मिनिन्द्रेण प्रहारकाले 'कर्म- प्यधिकरणे च ( ३, ३, ८३ )-इति कि-प्रत्ययः न लोपाभाव- छान्दसः। “विपन्धि."-इति केचिय कोशेषु दृष्टम् । तदा विर्ष जलं धीयतेऽस्मिमिति निर्वाहः, मुगागमछान्दसः । निगम- दर्शनाविषयः । “पा पंधिश्चतुरथिमस्यन् (ऋ० सं० ३, ५, ०, २)"-~इति मेघनाम न वैति सन्दिग्धम् ॥ (२८) हवः। कृणोते राच्छादनार्थात् (म्बा. प.)'पमि- चिमिमिदिशंसिभ्यः कन्६ (उ० ४, ४,१५८)-इनि वन्-प्रत्ययो * + अवधि मेघ-भेदनहाय वर्ष कुर्वन्नम्'-दति सामयीयमाच्यम् । : प... निह. १,१५,१ ''--अनि नपाउ ।

·नियक्तम् ( निघण्टुः)। बाहुलका भवति ; पाच्छादयति धसौ करतं नमः। वर्ततर्वा गतिकमयः (निघ० २, १४) 'स्फायितचिवचि ( उ० २, १२)- इत्यादिना रक्मत्ययः ; गच्छत्यसौ कत्न नभः । वर्षा वार्थात् (भू० प्रा०) बाहुलकात् वन् , धकारस्य तकारी व्यत्ययेन ; बईते हि वर्षास मेघः। ब्राह्मणोता एवामी अयोऽप्यर्थाः-'यदिमा• शोकानणोत् तद हवस्य अत्रत्वम् , सइपुमामिपुमा विषड पवईत'-इति। "वाय व मीशान: कियेधाः (ट० सं० १, ४, २८, २)" -- "पायद सवनय' विषेपः ( 2. सं. ८, ८, ५, १)"-इति च निगमौ । (२८) असुरः । 'मम क्षेपणे (दि. ५०)'; 'पसिमसोकरन् (उ• १, ४२-४३) इति उरन्-प्रत्ययः , पस्यति धिपति भूमी जम्लम्। यहा; अस्यते शिष्यते स्थाने इन्द्रेण वर्षार्थम् । यहा; अम्ति । भ. प.) तिष्ठति 'गम्वृनिहित्रयमिमि (उ• १, १.)- इत्यादिना उ-प्रत्ययः प्रमः । शरीर पसतीत्य सः प्रायः । 'प्राणा पा पाप:'--'पानीयं प्राणिनां प्राणा:- इत्यादिदर्शनात् पस- शब्देनात्र जल मुच्यते । तद्राति, 'पातोऽनुपमर्ग कः (१, २, ३)। यहा; जनवान् प्राणवान् वा! रो मत्वर्थीयः। यहा; "पस गतिदोत्यादानेषु' भौवादिक: बरितेत् ; पूर्वम्पादेव सूत्रादुरन् । पमति गमत्यन्तरिक्षे, दीप्यते स्यम् , पादत्ते वा जनं वर्षियम् । यहा; 'मुर ऐपये (उदा. प.), इगुपधनक्षण: क: (२,१, १२५), सरतीति पर ईजरः स्वतन्त्र रत्यय:, असुरः पनीम्बरः, इन्द्राटिपर.

·प्रथमाध्याय: । ११ख.। ७४ सन्न इत्यर्थः। “दिवः श्येनासी असुरम्य नीळयः ( ऋ० सं०८, ४, २४, १)"--"दीर्घा धियोरमाणा असुर्यम् (ऋ० सं० २, ७, १, ४)"-इति च निगमौ । (३.) कोशः ५ । कोशः शब्दकर्मणः (भू० ५०) पदाधचि (३, १, १२४) पृषोदरादिला (६, ३, १०८) नेपालोपः कोशः । मेघो हि गर्जितलक्षणं शब्द करोति । कुप्यतेर्वा डार्थात् (दि. ५०), अस्मिन्नेवार्थे पकारस्य शकारः, घुमात्रमवईतेत्युतम(२८)। क्रोतिश्छादनार्थइति माधवः, पूर्व वदवच्छादयत्यसो हत्यं नमः । जलस्य कोशस्थानीय वात् कोश इत्यन्ये । यहा; 'कु शन्द (त. भा.', 'कुदापाभ्यः श:'- इति योमोजदेवः ; कौति (अदा ०५०) गर्जितशब्दं करोति कोश | "दिव्या न कोशासी अभवर्धा: ( स० सं० ७, ३, २४, ६)"--"महान्तं कोशभुदचा नि पिच (ऋ. सं. ४, ४, २८, २)"-रि च निगमौ । इति विंशोधनामानि ॥१०॥ शोकः) । धाग) । इळा)। गौ. गौरी। गान्धी) । गभीरा०) । गम्भीरा । मन्द्रा)। मन्द्रा- जनी)। वाणी)। वाणी। वाणीची १५) । वाण: पवि: भारती धमनि:०॥ नाळी:(१) + निक.१,२८ । (1) मालीख, छ । पर क-पुनकोदाइत-निगम-विरोधादुपै पित । माजि.प“मौलि*CDF, ·ए निरक्कम (निधण्ठः)। मेना(१८) । मेकि.(२.) । मूर्या(५१) । सरखती। नि- वित् स्वाहा । वग्नः(१५) । उपब्दि:( मायु:(०। काकुत्र)। जिह्वा(१८) । घोषः। स्वर:(५१) शब्द:(३२) खन:(२३) । कस(२४) । होवा(३५) । गी:(२६) । गाथा ३०) । गण:५८) । धेना) | ग्ना:(४०) । विपा(४) । नग्ना(४२) । कशा(५) । धिषणा | नौ:५)| अक्षरम् मही(५०)। पर्दिति:४८। शची। वाक्। अनुष्टुप् । धेनु:(४२)। वरगुः(५१। गल्दा)। सर:(४)सुपर्णी । बैकुरा। इति सप्तपञ्चाशद् वाङ्नामानि * ॥ ११ ॥ (१२), (१०) कातिरिकषु सर्व व्यत्ययपाठ: “मकि: मनाः" इति। “मनि. ग. iid प.१,१. (१४) "बाद. (५५) “म. iid, I (७) “कार' ग ॥d,छ। (९) “जिन्दा य. (१८) 'गण'-पन्यपि टोकासम्मत पाठः। (..) "पा."-ति क-D-E-पुस्तकानिरिए सर्वे, पां क-समय काहामन्चमलान प्राधान्दम। (५) 'नमा -इत्येव कातिरिक मापुस केषु, परं टोकालता वैचिनि यासापाचा योनितम्। निद .. (11) " -ति। (१३) * CD.F..' (..) *गला" E1 "गदग C. F.VI RED, (11) "रस:'.CFCI १.१५.१, 01 “D, ·प्रथमाध्यायः । ११ । स "मा उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानि पर्वतनामभिः । * | बाड्नामान्युत्तराणि (निरु. २, २१-२३)'- इति भाथे स्कन्दस्वामो-'उत्तराणि सप्तपञ्चाशत् श्लोकइत्यादीनि वाङ्: नामानि। उच्यते इति षाक् इन्द्रियम् , तकार्यः शब्दोऽम्युच्यते इति वाक् , उच्यतेऽनया अर्थः इति वाक् , स्तनयिबुलक्षणा माध्यमिका साम्युच्यते इति वाक् , तदधिष्ठात्रापि देवता वागि. थते । सर्वतशास्या मेघहेतत्वात् मेघनामभ्य उत्तराणीति । च वाक्-शब्दो 'वचिपरिभाषणे (अदा० ५०)'-~इत्यस्मात् धातोः 'विय वचि (उ० २, ५४ । ३, २, १७० वा.)-इत्यादिना लिपि दीर्घत्वे सम्प्रसारणामावे घ व्युत्पन्नः । (१) शोकः । 'श्रवणे (भू०.५०)'; 'इण्भीकायाश- स्थतिमचिभ्यः कन् उ० ३,४१)-इति कन्-प्रत्ययो बाहुलकाद- भवति, गुणः, कपिलकादित्वात् लत्वम् ; श्रूयते इति श्लोकः । यहा ; 'लोक सङ्घात (भू० प्रा०)'; 'पुंसि सज्ञायां ध: ( ३, ३, ११८); लोक्यते पद्यते रुपण महन्यात कविभिः श्लोकः 'पद्ये यशसि च श्लोक' (३, ३, २)'-इत्यमरसिंहः । “ऋतस्य श्लोको' बधिरा नेतर्द ( ऋ० सं० ३, ६, १०, ३)"--"सोको न यातामपि वाजो पस्ति ( ऋ० सं० ७, ६, ११, ५)"-- इति निगमौ ॥ (२) धारा । ञ् धारणे (भू० उ०।'; 'हतमति च (३,१, २६)- इति णिचि 'एरजण्यन्तानाम् (२,३,५६ भा.)- इत्यस्या- प्रापकबादेव 'कत्यल्युटो बहुलम् ( ३, ३, ११३)- इति कर्तरि . . . 1. मिर. १३." N 11 ·निरुताम् (निघण्टुः। - भवति । यहा; धारः पचायच (३, १, १२४); लोकस्य धार- यित्री वर्षप्रदानेन स्वाभिधेयस्य वा। "तनसहे सुधारा"-इत्यत्र धारा वाङ्नामा "धारा मतस्यं रोचते ( ऋ० सं० ७, ६, २४, १)"--"य: ससाद धारा मृतस्य (ऋ० सं० १, ५, ११, ४)"- इति च निगमौ। (३) का। 'इल क्षेपणे (तु. ५०); इगुपधेभ्यः (२, १, १२५) कारि विधीयमानः कः प्रत्ययो बाहुलकाद (३, ३, १) भवति । क्षिम्यते प्रेयते उच्चारणकाले प्राणन ; इला। बचाना लवमुक्त पूर्वमेव(१)। यहा; 'ईड स्तुती (पदा. पा.)'-'नि इन्धो दोमो (रु. पा.) ; पाभ्यां पूर्ववत् कः ( २, ३, १), पृषो- दरादिः (६, ३, १०८); ईडति स्तूयतेऽनया देवता ईधते या या स्वयं देवतावात् , दीपयति प्रयोक्तारं, दीप्यते वा खेन तेजसा । यहा; इलेत्य बनाम (निघ० ३, ७), प्रवारो मत्वयः ; यज- मानानां देयेनाबेन इविलक्षणेन वा तदती इला । “अभिनळा यूथस्य माता ( ऋ० सं० ४, २, १६, ४)"~~-इति निगमः । (४) गौ: ।। व्याख्याता पृथिवीनामस(१) गच्छति यो. वाहता, गीयते स्तूयते वा। "अयं स निको येन गौ रभीरता (२. सं. २, ३, १५, ४)" इति निगमः । (५) गोरो। रोषतेचलतिकर्मण: ( निघ० १, १६)। 'पेद्राप्रवचविनकुद्र (उ. २, २०)-~इत्यादि-सूवेष रन्-प्रत्य- याम्तो गौरशदो निपातितः, तम्माद्दुचेर्धातोगांवादेगः, 'पिहोरादि- . : प... नि...

·प्रथमाधाया।११खा १ भ्यश्च (४, १, ४१)' इति डोष् । स्वया दौस्या ज्वलति वाग- देवतावात्। यहा; 'गूरी उद्यमने (त. पा.), अस्मात् पनि पूर्ववत्रिपातनादुकारस्योकारः, 'रोरि (८, ३, १४)-इति रेफ- लोपः, डोष ; गुरते उद्यच्छति स्वमभिधेयम् ; उद्यमनं चारु प्रकाशनम् । यहा ; 'गुड् अश्यक्ने शब्द (भू. प्रा.)-इत्यस्मानि. पातनादिनि वृद्धि: ; गवते गर्जितलक्षणमव्यहाब्दं करोतीति गौरो। यह्रा ; शुक्रवर्णत्वात् गौरी, 'भाखल्कपदी शिकला- मिन्दुकुन्दावदन्ताम्'-इत्याचार्याः, 'सर्वशुक्ला सररूती'- इति च। "गौरोमिमाय सलिलानि तक्षति ( ऋ० सं० २, ३, २२, १)"-सोमो' गौरी अधिथितः (ऋ० सं० ६, ७, ३८, ३)"-- इति च निगमौ। (६) गान्धर्वो । गविगध्यज्यत्रो यः ( . )। ञ् धारणे (भू० उ०)-इत्यस्मात् गोशब्दोपपदाहा व-प्रत्ययः, उपपदस्य गवादेशः, गन्धर्वः ; गोर्यन्तस्य धारयितेन्द्रः। भोजस्तु 'गन्धेरक्च' - इति व-प्रत्ययोऽधिकत: धातोरगागमय । गन्धयते अध्यति हिनम्ति देवशनिति गन्धर्वः इन्द्रः । 'गन्ध आईने'-~-इति धातु- शुरादिरामनेपदी। 'तस्येदम् (४, ३, १२०)'-- इत्यण , डोप (४, १, १५), गान्धर्वी । ऐन्द्रीत्यर्थ. । तथाच ब्राह्मणम्-'प्रय येन्द्रवायवो तस्यै यदैन्द्रं पदं तेन वाचं कल्पयति, वाग्वैन्द्री (ए. मा० २, ४, २)'-इति। यहा; गन्धर्वा देवानां गायकाः, तपा- मियम् । तथाचेतरेयवाह्मणे-'सोमो धे राजा गन्धर्ववासीत् (ऐ. बाः १, ५, १) इत्यम्मिन् खण्डे वाचो गान्धर्वीत्वं मष्टमुहम् । .

·२ नियतम (निघण्टुः)। भवति। - यहा ; धारः पचायच् (३, १, १२४); लोकस्य धार- यित्री वर्षप्रदानन स्वाभिधेयस्य वा। "तनसह सुधारा"-इत्यत्र धारा वाहनामा "धारा सुतस्य रोचते ( ऋ० सं० ७, ६, २४, १)" - "यः ससाद धारा मृतस्य (ऋ. सं. १, ५, ११, ४ )"- इति च निगमौ। (३) इळा*। 'इल क्षेपणे (तु. प.)'; इगुपधेभ्यः ( १, १३५) कर्तरि विधीयमानः कः प्रत्ययो बाहुलकाद (३, ३, १) भवति । सिम्यते प्रेर्यते उच्चारणकाले प्राणेन ; इला। बहचानां लचमुक्त पूर्वमेव(१)। यदा; 'ईड स्तुती (अदा. पा.)'--'नि अन्धो दोमो (रु. पा.)' ; पाभ्यां पूर्ववत् कः ( ३, ३, १), पृषो- दरादिः (६, ३, १०८); ईडति स्तूयतेऽनया देवता ईधते या या स्वयं देवतावात् , दीपयति प्रयोक्तारं, दीप्यते वा खेन तेजसा । यहा; इलेत्य बनाम ( निघ० ३, ७), भकारो मत्वर्थीयः ; यज- मानानां देयेनाग्रेन हविलक्षणेन वा तहती इला । "अभि नळा यूथस्य माता (ऋ० सं० ४, २, १६, ४)” इति निगमः ॥ (४) गौ: ।। व्याख्याता पृथिवीनामस(२) । गच्छति यो- वाहता, गोयते स्तूयते वा। "अयं स जिस येन गो रमोहता (ऋ० सं० २, ३, १८, ४)"-इति निगमः । (५) गौरोधे। रोचतेजनतिकर्मणः (निघ० १, १६)। 'कचे द्राप्रवनवित्रकुन (उ. २, २०)-इत्यादि-वेष रन्-प्रत्य. यातो गौरशदो निपातितः, तमाहचेर्धातोवादेशः, पिहोरादि- प... I जि.स ·प्रथमाध्यायः ११७॥ A भ्यश्च (४, १, ४१)-इति डोष् । स्वया दीया ब्वलति वाग्- देवतात्वात्। यहा ; 'गूरी उद्यमने (तु. भा.), अस्मात् इनि पूर्ववत्रिपातनादुकारस्योकार', 'रोरि (८, ३, १४)-इति रेफ- लोपः, डोष् ; गुरते उद्यच्छति स्वमभिधेयम् ; उद्यमनं चार प्रकाशनम् । यहा; 'गुड् अव्यक्त शब्दे (भू. प्रा.)-इत्याग्नि पातनादिनि वृद्धिः; गवते गर्जितलक्षणमयलशब्दं करोतीति गौरो। यहा; शुकवर्णत्वात् गौरी, 'भाषकपदी शशिकला- मिन्दुकुन्दावदन्ताम्'-~इत्याचार्याः, 'सर्वशला सररूती'- इति च। “गौरोमिमाय सलिलानि तक्षति (ऋ० सं० २, ३, २२, १)"--सोमो' गौरी अधिथित. ( ऋ० सं० ६, ७, ३८, ३)"-- इति च निगमौ॥ (६) गान्ध: । विगन्ध्यज्यञो वः (.)। "ध्ञ् धारण (भू. उ.)--इत्यस्मात् गोशदोपपदाहा व-प्रत्ययः, उपपदस्य गोर्यजस्य धारयितेन्द्रः। भोजस्तु 'गन्धेरक च' -~-इति व-प्रत्ययोऽधिकृतः धातोरगागमय । गन्धयते भक्ष्यति हिनस्ति देवशनिति गन्धर्वः इन्द्रः । 'गन्ध आईने' इति धातु- युरादिरामनेपदी। 'तस्येदम् (४, ३, १२० )-- इत्यण , डीप (8, १, १५), गान्धर्वो। ऐन्द्रीत्यर्थः । तथाच ब्राह्मणम्-'मथ येन्द्रवायवी तस्यै यदन्द्रं पदं तेन वाचं कल्पयति, वाग्धेन्द्री (0. ब्रा० २, ४, २)-इति। यहा; गन्धर्वा देवानां गायकाः, नेपा. मियम्। तथाचतोयबामणे-सोमो वै राजा गन्धर्वेष्वासीत् (ऐ. मा. १, ५, १) इत्यप्रिन् खरडे वाची गान्धर्षीत्वं मष्ट मुभम् । गवादेशः, गन्धर्वः; - ·8 निरुक्तम् (निघण्ट" यहा; 'तां गन्धर्योऽवदीत् गर्भ अन्त:'- इति श्रुतिः। “अग्निर्गान्धी पया मृतस्य ( ऋ० सं०८, ३, १५, ६)"-इति निगमः ।। (७) गभीरा, (८) गम्भीरान भीयन्ति (दि०५०) रातीति (प्रदा० ३०) भौराः। 'मातोऽनुपसर्ग कः (३, २, ३) । गया भौरा गभीरा गम्भीरा च। पृषोदरादित्वात् (६, ३, १.१.) गो-शब्दस्य ग-भावो गम्भावश्च । स्तनयित्नु-लक्षणा हि माध्य- मिका वाक् श्रूयमाणैव सर्वप्राणिनां भियमादधाति । उषादी गभीरादि सूत्रेण गमे तोरीरन्-प्रत्यये नुमागमो मका- रस्य विकल्पेन लोपो निपात्यते ( उ० ४, ३४)। गच्छति यन्ने, अधिगम्यते वा ज्ञानार्थिभिः । यहा; 'गाध प्रतिष्ठालिप्सयोन्ये च' भौवादिकः (प्रा.), अस्य इस्वत्वं, भयान्तादेशः, पा च नम् निपात्यते । प्रतिष्ठिता स्वस्मिन् स्थाने, लिास्यन्ते वा प्राणिभिः, यथिता वा गद्यपद्यादिरूपेण गभीरा गम्भीरा। उभयोरपि निगमा- वन्वेषणीयौ ॥ (e) मन्दा । 'मदि तिमोदमदरूप्रकान्तिगतिपु (भू. पा.)। गच्छति खाभिधेयं प्राप्नोति, अधिगम्यते वा तदर्थभिः । "स मन्द्रयां च जिद्रया (22. सं. ५,२,३२,३)"--इति निगमः । (१०) मन्द्राजनो। मन्द्रशब्दो व्याख्यातः । 'अज गति- शेप्रणयोः (भू०५०), ल्युट । मन्द्र मजनं गमनं क्षेपणं प्रेरण मुचा- रणं वा यस्याः सा मन्द्राजनी, पिप्पल्यादिपु द्रष्टव्यम् । (४, १, . ५. १२.१.१,-.। : मि. ११.२८-२९.

·प्रथमाध्याय:।११ख.।
४१ ग.) “मन्द्रानी चोदते अन्तरासनि (T. सं. ७,२, २१,
२)"-इति निगमः ।
(११) पाशी । 'वा शब्दे' देवादिकः (प्रा.)। वसि-
पपियजिराजिवजिवजिसदिहनिकमियाशिवादिवारिभ्य इञ् (उ.
४, १२१) कर्मणि कारके वा दृश्यते, वाशि: । 'कदिकारादतिनः
(४, १, ४५ वा.)- इति डी , वाशी। "ते वाशीमन्त इमिणो
अभीखो (१, १, १३, ६)".-"वाशीभिस्तक्षताश्मन्मयौभिः (ऋ.
सं०८, ५, १८, ४)"-इति च निगमौ ।
(१२) वाणी । 'वणि शन्दे (भू. ५०) । बाहुलकादिञ्
(उ० ४, १२१ । ३, ३, १), डी (४, १, ४५ वा.)। “वाणी':
पुरुहतं धर्मन्तोः (ऋ० सं० ३, २, २,१०)"-"अभिवाणीवीणां
सप्त नूषत ( ० सं० १, ५, ६, ३)"--- इति निगमौ ।
(१३) वाणीवो। वाणी स्तुतिरूपां वाच मञ्चति गच्छतीति
विसहा ऋखि गित्यादिना (३, २, ५८) विनि न-लोये, 'अचः
(६, ४, ११८)- इत्यकारलोये 'अञ्चयोपसङ्ख्यानम् (४,१,६ वा.)
-इति डीप् । “रय वाणीचाहिंता (ऋ० सं० ४, ४, १५, ४)"
-इति निगमः ॥
(१४) वाणः । वण्यते शश्यते धाणः । 'भकर्तरि च कारके
सम्तायाम् ( २, ३, १८)-इति घञ्। यहा; वणनं शब्दनं
वाणः, भावे धञ् (३, ३, १८), पर्श ग्रादित्वादन् (५, २, १२७) ।
.
1
निद
...

·नियतम् ( निघण्टुः ।
खतिमती हि वाक् । “दौना दक्षा वि दुइन्ति प्रयाणम् (फ्ट. सं.
३, ६, १२, ४)"- इति निगमः।
(१५) पविः । 'पूञ् पवने (का. उ०)'; 'प्रचदः (उ०४,
१३४)-इति इ-प्रत्ययः । पुनाति हि वाक् । 'पापका न:
सरखती ऋ० सं० १, १, ६, ३)-इति मन्त्रः । पूयते वा
सङ्कीर्तनादिना, 'वाचं गौरिकथालापप्रसङ्गे पुनीमहें' इत्युक्तेः ।
पूयतेऽनयेति वा शुद्धिकरणं हि वाक् । 'पवित्र हि वाग् विदु.
पाम्'-इति माधवः । "वाणस्य चोदया पविम् (ऋ. सं०१,
१,७,१)"--इति निगमः।
(१६) भारती । 'डु मृज् धारणपोषणयोः (भू. उ.);
'भृमहशियजिपर्विपमितमिनमिहर्थिभ्योऽतच् (४. ३, १०७) ।
भरतशब्दात् 'प्रजादिभ्यय ( ५, ४, ३८)-इति स्वार्थिकोऽण ,
डीप् (४, ९, १५)। विभर्ति जगदर्घप्रदानेन, वाभिधेयं वा भियते
प्राणिभिः व्यवहारसाधनत्वेन । अथवा 'अग्निर्भरतः, प्राणो भूत्वा
हवींषि विभन्ति' इति वाजसनेयकम् ; तदीया भारती। तथाच
'अग्निर्वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत्-इत्युपनिषत् (ए. ७०१८)।
अथवा भरतः (निध० ३, १८)- इति ऋलिड्नाम ; तदीया,
सुतिसाधनत्वात् भारती। "पा भारती भारतीभिः सजोपा
(ऋ० सं० २, ८, २३, ३)"-इति निगमः ।
(१७) धमनि: । धमतिर्गसिकम्मा (निध० २. १४),
.
प....१,३। निर
.११,३.।

·प्रथमाध्यायः।१। तथाच 'अतिधम्यस्यश्यवितरिभ्योऽनि: (उ० २,८५)-इत्यनि-प्रत्ययः । गत्या बुद्ध्यर्थाः । गम्यते ज्ञायते अनया अर्थः, जायते वा विवद्भिः साध्वसाधुविभागेन । यहा; 'धमति' इति बवकर्मवपि पव्यते (निघ• २, १८)। हन्तेऽनया शापाक्रोशादिरूपयेति । 'वच्छ एव वाक्' इति ब्राह्मणम् (ऐ. ब्रा० २, ३, ३)। वासा- यका पदनानिःसरन्ति पौराहताः' इति च महाभारतम् । "इन्ट्रेषितां धमनि पप्रथन्नि ( ऋ० सं० २, ३, ४, ३)"-इति निगमः ॥ (१८) नाळीः । 'नल गन्धे (भू० प.); 'बसिवपियजिराजि- अजि (उ० ४, १२१)'-~-इत्यादिना विहितः इञ्-प्रत्ययो बाहुल- कात् भवति, 'कृदिकाराद् (४, १, ४५ वा. )-इति डीप, व्यत्ययेन सोर्विसर्जनीयः । 'गन्ध अईने (चु• पा०)', 'अई हिंसा- याम् (भू.प.)-इति पठ्यते । गन्धनं हिंसात्मकं सूचनम् , सूचयति परमाणि। "श्यमस्य धम्यते नाळी: ( ऋ० सं० ८,७, २३, ७)"-इति निगमः ॥ (१८) मैना । 'मान पूजायाम् (चु. पा.)--इत्यस्मात् 'बहुलमन्यत्रापि इनच् भवति (उ० २, ४६) ---इति वचनादिनन्, बहुलग्रहणान-लोपः। पूज्यतेऽनया गुर्वादिरुपदेशवाक्येन, पूच्या वा देवतात्वात् । “आन्भेनों कृखन्नन्युतो भुवदीः (ऋ० सं०८, ६, १.३)" इति निगमः । 'मेना गर्जितशब्दम्'- इति माधवः । (२०) मैळिः । सम्पर्कार्थो धातुः (चु. पा.)। पूर्ववत् . ५.३,२९। निह...।

·गिरतम् ( निवण्टुः। बाहुनकादिञ् । सम्पृक्ता ह्यर्थेन वाक् । तथाच- 'वागर्थाषिष सम्पृतो'-इति (रघौ १, १) कालिदासः । 'नेळि मदन्तं पित्री- रुपस्थे (ऋ० सं० ३, १, २०, ४)"-इनि निगमः। मत्वर्थीयस्य कि वाग्मिन मियर्थ: । “मेलि. स्यात् त्राणयोजनात्"- इति माधयः॥ (२१) सूर्या ।। सत्तेर्गत्यर्थात् (भू. ५०), सुवर्षा प्रेरणा- र्थात् (तु. प.) 'राजसूय पूर्य (३, १, ११४):-इत्यादिना निपा- तनात् क्यपि सत्रुत्वं सुवर्वा रुड़ागम: । सरति गच्छति स्तोतृन प्रति, कर्णशष्कुलिं वा मुवत प्रेरणति चोदनारूपा पुरुषादीनिर्द कुर्विति । यदा ; सुपूर्वादोरते: 'कत्यस्युटो बहुलम् (२, ३, ११३)' -~-इति कर्मणि क्यपि निपातनाद्रूपसिद्धिः । मुटु ईर्यते उच्चार्यते प्रति सूर्या । यहा; 'घु प्रेरणे (म्बा. उ०)', 'सुसूधौग्रषिभ्यः का (उ० २, २३)-इति मान्-प्रत्ययः। पर्यते उच्चारणकाने पाणन सूरा 'छन्दसि स्वार्थे । -इति या प्रत्यय., पूर्या। यहा; सूरयो मेधाविनः, सानहति 'छन्दसि च (५, १, ६७)-इति यत् यहा; सूरिय साधः तत्र साधुः (४, ४,८८)-इति यत् । निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (२२) सरखती। सत्तेरसुन् (उ० ४, १८४) सरः । गद्यपद्यादिरूपेण प्रसरणमस्यास्तीति 'प्रमायामधास्रजोधिनिः प्रत्ययः। .. . ‘লি দল লাশান্তাভাবনা যা অন্ধবি (থ যা- रम्'-लि मायब प. १, ५ . नि. २,१.१५.११...!

·प्रथमाधाय:।११ख.। (५,२,१२१), 'बहुलं छन्दसि (५,२,१२२)- इत्युक्ते मतुपि डीम् । यहा ; सर इत्युदकनाम (निघ० १, १२ । सत्तेस्तहती इध्यधि- देवतालादुदकवती हि माध्यमिका वाक् । सैव चामीनदी सर- खती। तदुक्तं भाष्यकारेण-~-'तत्र सरस्वतीत्येतस्य नदीवत् देवता- व निगमा भवन्ति (निर० २, २१-इत्यादिना । “पावका नः सरखती ( ऋ० सं: १, १, ६, ३)"- इति निगम: देवतायाः । "इय शुभिः (ऋ० सं० ४, ८, ३०, २)"-इत्येया नद्याः।- (२३) निवित्। 'विद माने ( अदा. १०)', 'नि-पूर्वः। 'सत्सू विषद्रुइदुह ( ३, २, ६१)-इत्यादिना विपि [अन्तर्णीत- ण्यर्थशात्र विदिः ] नितरा वैदयति ज्ञापयति समभिधेयम् । "तान् पूर्वया निविदा इमहे वयम् (ऋ० सं० १, ६, १५, ३)"-- इति निगम म (२४) स्वाहा । यस्य राम्रो यादृनिर्वचनं दृष्टं तरसर्व तपणेव लिख्यते। भत्र निरुताम् -'खाहेत्येतत् स ाहेति वा खा वागाहेति धा खं प्राहेति वा स्वाहुत हविर्जुहोती ति वा (निरु० ८, २०)-- इति । अस्य स्कन्दवामी-वाहेत्येतत् स्वाहा- पति-शब्दस्य पूर्वपदं स्वाहाकारान्तो होममन्त्राणों कर्तव्यः, न है वे पाहुतयो देवान् गच्छन्ति य अवषट्कता वा अस्वाहाक्तता वा भवन्ति (शत. प्रा. ८, ३, ६-१४)-इतिश्रुति. । स्वाहा- कारस्य सम्प्रदानखेन मन्त्रान्तेऽवश्यम्भावित्वात् । अयमर्थः यस्यान्ते श्रूयते स होममन्त्रः गोभनमर्थमा । अथवा प्रजापते: स्वा पात्मीया धागाहेति वाहाकाररूपा वाक् प्रजापतिसष्टेत्यर्थः । ५.८... निह ..। N 12 ·मिरुतम् (निघण्टुः)। रिति। . अथवा वं प्राइति यजमानस्य, स्वं हविः देवताय दत्तं तदुदिन त्यागात् । तस्य यजमानो सौवं प्राहेति स्वाहा ; सम्प्रदानत्वं खाहाकारस्य स्पष्टमनेन प्रकारेण दर्शितं स्वातमित्यादिना । अथवा यदनेन वाहाकारेण जुहोति तदेव सुठुमर्यादया जुही- 'तीति । एवञ्च सति पूर्वकाणि निर्वचनाति ब्रूमः । इदन्तु जुहोते. अत्र भास्करमिय:--'ख्यं सरस्वती थाइ चूत' । 'स्वैष ते वागित्यब्रवीत्'-इति ब्राह्मणम्। स्वयमेवाहेत्यस्यार्थस्य द्योतको- ऽयं निपात: प्रदेशान्तरेऽपि विभक्तयन्तसमुदायामनिपातः स्वाहेति । संस्कारविशेषानवधारणावावग्रयते। अत्र चीरस्वामी-'सछु भावयति स्वाहा। अत्र स्वाहा-सब्दी नाश्ययम् अम्यग्निजाया. वांचित्वमित्यर्थः । भाष्ये तु स्वाहा- शय्दस्य वाड्नामत्वेनाभिव्यक्तो- दृष्टानि निर्वचनानि लिखितानि; तेषु यचोच्छ्रितं तद ग्रहन्त विद्वांसः । तस्याः वाचः सूटी पृथिवी चाग्नियेति बाचोऽग्नेय कारणकार्यभायः श्रूयते । 'अग्निर्वाक भूत्वा मुखं प्राविशा (ऐ० उ० १, ८)- इति। तस्मादग्नेचच सम्बन्धात् अग्नायो खाहा वागित्युच्यते । वाति वातात्मत्वेन वागुच्यते इति सन्देहः । निगमः सुलभः स्वाहाकारपते, अन्यत्रान्वेषणीयः ॥ (२५) बग्नुः। 'यच भाषणे (पदा०प०); 'यचेर्गय (उ. २, ३२) इति नु-प्रत्ययः, चकारस्य गकारय । वग्नुः वाचा समानोऽर्थः । “यग्नु मियर्ति यं विदे (ऋ० सं० ६, ८, ४, १)" -“इन्द्रस्येव वग्नुरा राख भाजी ( ऋ० सं० ७, ४, १२, ३)" इति च निगमौत ·प्रथमाध्यायः।१९ख०॥ ५ घकारः। (२५) उपब्दिः । उप-पूर्वात् पदेगत्यर्थात् (दि. पा.) इन सर्वधातुभ्यः (उ० ४, ११४)-इतोन्-प्रत्ययो बाडुलकादुपधालोपः, 'न पदान्तहिर्वचन (१, १, ५८)- इत्यनेन जविधि प्रति स्थानि- वडावनिषेधात् 'झलां जश् झथि (८, ४, ५३)-इति पकारस्य उप समीपे भक्तानां गच्छति, उप प्राचार्यसमीपे गम्यते इति वा । यहा ; उ-पूर्वात् ददाते (जुउ०), यतः (दि. ५०), दयतेः (भू० प्रा०) वा 'कत्यल्युटो बहुलम् (३, ३, ११२)-इति बहुलवचनात् 'उपसर्गे घीः किः (२, ३, ८२)-इति कि-प्रत्ययः कर्तरि भवति बकारचोपजनः । उपत्य ददातीत्यभिलपितम् , प्रयोक्तृष्णा, खण्डयत्यज्ञानं तांदिसमये प्रतिवादिनां वा, रक्षति भक्कानिति या उपब्दिः । “आघोषयन्तः पृथिवीमुपब्दिभिः (ऋ. सं० ८, ४, २८, ४)"--"उपब्दिरियर्ति सोमः (ऋ० सं० २, ३, २४, ५)"--"शृख प्रायता मुंपष्दि. (म० सं० २, ४, ८, २)"- इति निगमाः॥ (२७) मायुः । 'डु मिञ् प्रक्षेपणे (रा. १०) । 'वा- पाजिमिस्खदिसाध्याशुभ्य उण् (उ० १, १)', 'मोनातिमीनोतिदीडा त्यपि च (६, १, ५०)' इत्यात्वम् , 'पातो युक् चिपाहतोः (७, ३, ३३)-इति युक् । तिप्यते प्रेयंते उच्चार्यते इति मायः, प्रति- पति ट्युदकं भूमाविति वा। "मिमाति मायुं ध्वसनावधियिता (० सं० २, ३, १८, ४)"-~इति निगमः ॥ (२८) काफुत् ।। 'गैरे गम्दे (भु. ५०) सम्पदादि- निद.२,१,४२॥ + प. ४, १। निर.1,२९ ।

·१२ निरक्तम् ( निघण्टुः। . २ वात् ( २, ३, ८४ वा.) किप् । कानं शम्दनं करोतीति का, मृगवादित्वात् कुः, (उ० १, २६) बाहुलकात तकार उपजनः । यदा ; 'ककवक लील्ये भू. पा.)', 'मृपोतिन् (उ० १,८१) -~-इत्येष वाहुनकाद (३, ३, १) प्रमाद भवति पिच काकुन् । ककसे चञ्चला भवति एक मित्र न प्रतिनिष्ठतीत्यर्थः ; सपाहि गदा पने कार्या बड्यः, एकार्थाय कामादिनाभिधीयमामा पने- कार्या भयन्ति। ककुदुसम्यान मग्यास्तोति काकुत्। मत्वर्थी- यम्य लुक् , छाम्दमो दोघः. मथा प्रपोदरादिरयं गतः । "या ने काकुत् मुकना या वरिछा (पा. मं. ४, इति निगमः। (२८) शिला गयाइनिद्वारोवावामीधा-उति मिपाताः। निह पाम्पादने (पदा० उ.). य-प्रत्यये, पाप्यादेजकारो निपा. न्यते । लेयाम्पादयत्यनया पन्यविषयावमारान् । यहा; भाद- यो (भू• 3.) जुहोते (शु. ५.) यं यडन्तम्य कः, मम्ममारणम् 'पम्प परम्य च (१. १, ३.)-इनि, मम्ममारणे व न धातुमीप पारधातुके ( १, १, ४)- रति गुणनिधादुवादगे पम् । जोहुपाति पुन:पुमायति गम् करोति रमान् दादरो शुहो- त्यपानि, जोएवा मति पोकारम्य कागदेगे उकारमोपच जिहा। "पुणे विनाधिों मन्दजिएम् (मं. १, २, २४, १)"-'पनषभं मदडिम् (. . २, ५, १२, १)" -रति मनिममी।

·प्रथमाध्यायः ११ खः। घोष: * । 'घुष शब्दार्थः (भू. ५०)'; 'हलथ (३, ३, १२१)-इति घम् । धुषते शक्यते धोषः । "उतो पितभ्यां प्रविदानु घोषम् (ऋ० सं० ३, १, २, १)"-"इन्द्रे घोषा अक्षत (ऋ० सं० ६, ४, ४३, १)- इति च निगमौ । (३१) स्वरः । 'स्कृ शब्दोपतययोः (भू. प); पुंसि मनाया घः (३, ३, ११८)। स्वर्यते शब्दातेऽनेन देवता उपतप्यतेऽनया मर्मस्पृक्प्रयुक्तयेति वा। स्वरतिरर्चतिकर्मा वा (निघ० ३, १)। स्वर्यते स्तूयते देवतात्वात्। 'गोचरसञ्चर (३, ३. ११८)-इत्यत्र चकारस्यानुत समुच्चयार्थत्वात् घः । यहा ; स्वरति देवतामिन्द्रा- दिम् ; पवायच् (३, १, १३४) । “खरंच मे लोकय मे (य० वा. सं० १८, १)" इति निगमः ॥ (३२) शब्दः । शपत्याक्रोश शाशपित्यां दानी। अस्य हत्ति- ग्रन्थः-'भपी अनैति शब्दः संस्कृता वाक् । भला हतीये इति योगविभागात् प्रचतुर्थेऽपि ढतीयं भवति'~ इति। 'शब्दनं शब्दः' -ति क्षीरस्वामी। खेऽन्तरि शब्दं करोतीति वा। "शब्दो रोगिणो मीमांसा च ( ? )"-इति निगमः ॥ (३३) खनः। 'स्वन शब्द भू० प.)'; 'वनहसोर्वा (३, ३, १२)- इत्यम् । खन्यत इति खनः। "सिन्धोरूमेरिव स्वनः (३० सं० ७, १, ७, २)"-इति निगमः ॥ (३४) ऋक् । ऋयतै (तु५०) स्तूयतेऽनया । यहा ; स्तूयते स्वयं देवतात्वात्। 'ऋच स्तुती (त• प.)-इत्यस्मात् 1 मिह. १८ ·8 नियतम् ( निघण्टुः)। यदा; होति सम्पदादिलात् ( ३, ३, ८४ वा.) किम् । “ऋचा ने मानः (ऋ० सं०८, ५, २७, ३)"-इति निगमः ॥ (३५) होता *। 'हु दानादानयोः (जु० प०) 'हुयामाशु- भसिभ्यस्त्रन् (७० ४, १६८)। इयतेऽनया मन्त्ररूपया हविः, इयतेऽस्यां प्राणः, इयते वा प्राणः । तथाच-'वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम्' इत्युपनिषत् (ऐ०) । यजनाम (निघ• ३, १७), इयतेऽस्मिन् हविरिति यत्रय वागित्यु. च्यते तत्साध्यत्वात् । वाचं यच्छति वाग्वै यजः' इति प्राणम् (ऐ• बा• ५, ४, ५)। ऋतयाजपेषु दशमे प्रेषे-"वनेम तहो. या चिन्तन्त्या (ऋ. सं०२, १, १७, २)"-इति निगमः, “वोति- होत्रं त्वा कवे (ऋ० सं० १, १, १८, ३)"-इति च निगमः ॥ (२६) गी: । गणातिरर्चतिकर्मा (निध० ३, १४), पोणा- दिकः विप् , 'ऋत हातो ७, १, १००)', 'योरुपधाया दीर्घ- एक: (८, २, ७६)'--इति दीर्घः, इल्यादिलीपः (६, १,६८), रेफस्य विसर्जनीयः। एणात्यनया गोः। "तमिहन्तु नो गिरः (ऋ० सं• ६, १, १०, ३)"-इति निगमः । (३७) गाथा । 'गै भब्दे (भू. प.), अर्चसिकर्मा च (निध. ३, १४); 'उपिकुपिगार्त्तिभ्यस्थन् ( उ० २, ३)। गायतीत्यसो देवताः, गायन्ति तामिति वा गाथा। "तं गार्थ या पुराया (ऋ. मं० ७, ४, २५, ४)"-"युनन्ति हरो' इपिरस्य गार्थया (ऋ. मं. 4, ७,२, ३)"-इति निगमो। ।

·प्रथमाध्यायः । १९ख० । ५ यहा; पानमत्र (३८) गणः *। 'गण गणने' चुरादिरदन्तः (प.) । 'प्रक- तरि च कारके सज्ञायाम् (३, ३, १८)- इति घञ् । 'अतोलोपः (६, ४, ४८) । गण्यते या गणः, अतोलोपस्य स्थानिवद्भावात् बहिन भवति । गणेति केचित् पठन्ति । निगमोऽन्वेषणीयः । (३८) धेना । दधातैलटः शानचि व्यत्ययेन एत्वाभ्यास- लोपौ दधाना स्वमभिधेयं वर्षग्रदानेन लौकिकाय वा। 'धेट पाने (भू. प०); धेटदृश्य (उ• ३, १०) इति न-प्रत्ययः इकारवान्तादेशः, गुणः, धयन्ति तामिति धेना। खोकारः। यहा ; प्रास्वादः । धीयते पोयते प्रास्वायते वानन, धयन्ति प्राणमिति वा धेना । तथाच-'तं माता रेव्हिस रेब्हि मातरम्' इति श्रुतिः (ऋ० सं० ८, ६, १६, ४) । यहा; "धिविः प्रोणनार्थः (भू. ५०) बाहुलकात् न-प्रत्ययो नकार-वका- रयोलीपश्च, गुण , धेना । प्रौणयति हि वाक् सुष्टु प्रयुक्ता ! 'धेना धाक् प्रोणनादि वा'-इति माधव | "धेना जिगाति दाश' (ऋ. सं० १, १, ३, ३)"-"जनानां धना अवचाकंगही ( . सं० ७, ८, २५, १)-इति च निगमो॥ (४०) ग्नाः । गमेर्धातो: (भू० प०) 'धावस्यव्यतिभ्यो नः (उ. ३.६)-इति बाहुलकात् न-प्रत्ययो भवति टि लोपश्च । टाप् (४, १, ४)। गत्यर्था बुध्यर्थाः । जानन्ति काममिति स्नाः । यहा; गच्छति यतेष्वभूत् । 'अभि यहं गणीहि नो ग्नावः (१, १, २८, ३) इयत्र छन्दासि वै ग्ना:'-इति ब्राह्मणम्'--इति निरनिर१, २१. १,५९, १६ ।

·निरुतम् (निघण्टुः)। - माधवः। ***, तस्मात् छन्दसां गायवादीनां वायूपत्वात् ग्ना-व्यपदेशः। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (४१) विपा। 'विपरणे (चु. ५०)। सम्पदादिचात् (३, ३, ८४ वा.) किप । तीयेकवचनम् । प्रेयने मनसा विपा । 'मनसा वा इपिता वाग्वदति (ऐ० प्रा० २, १५)- इति ब्राह्म- णम्। '"वरुणाय विपा गिरा (ऋ० सं० ४, ४, ६, १)"- इति निगमः । गिरीति पदं निरुत्या योजनीयम् ॥ (४२) नग्ना। न गच्छति पिटकुलात् वाल्यात, अनावर- णापि न गच्छति लज्जामिति वा। 'नग्निकाऽनागतार्तवा'- इत्यमरः (२, ६, ८)। नग्ना कन्या । ग्ना शब्दः पूर्वमेव निरुक्तः, इह न-पूर्वः। नायं नञ् , किन्तु प्रतियेधार्थोऽयं निपातः, प्रती 'न लोपो नञः '६, ३, ७३'- इति न भवति । *** । “नना" -इति केचित् । नमते नं-प्रत्ययो बाहुलकाम्मकारलोपथ । नमयत्यनयेति नना। निगमोऽन्वेषणीय. ॥ (४३) कशा । 'काय दोप्तौ (भू. पा.)। अतीत पचायच् (३, १, ११४)। आकारस्य इस्वत्वं छान्द- सम्। प्रकाशयत्यर्थान् । यद्दा ; खेशया सती वर्मव्यत्ययादिना कशा ; वाग्घि मुखात् कागते तत उपलब्धः। यहा; 'कश शब्दे (भू. प.)। पत्र शब्दायते कशा। यहा; 'कश गतौ (भू.प.); अच् (३, १, १९४)। गच्छति गन्तव्यम्। "या वां कशा मधु'- मती (१, २, ४, ३)" - इति निगमः ॥ । एयर्थः। . एष एव निगम:-'जधन नया नर (..,., १६..)-रनि। पिचमा, पाइन्दांमि'-तितव मायकन्याया। + मिह.८.१८ ॥

·प्रथमाध्याधः। ११ ख. । (४४) धिषणा । धारयत्यर्थमिति धीः बुद्धिः । धारयति कतारं फलप्रदानेनेति धीः कम्मेबुद्धिः कर्म वा। सनोति सम्भजते इति सनोतेः (पण त० उ०) पचायचि (३, १, ११४), पृषोदरादि- त्वात् (६, ३, १०८) पूर्वपदहस्वत्वे च धिपणा। यहा; "जि पा प्रागल्भ्ये (स्वा. प.)। 'पेर्धि च सज्ञायाम् (उ० २, ८०) -इति क्यु प्रत्ययो धिपादेशय धिषणा। प्रगल्भसमर्था रक्षितुं जगद् वर्ष-प्रदानेनेत्यर्थः । यहा; 'दिधियामि बिन्ः (ऋ. सं. २,७, २३, १२)--इत्यत्र स्कन्दस्वामिना पठितात् 'धिषि धारणे' ~इत्यस्मात् 'धिष शब्देन (ज. प.)--इति धातुपाठपठितादा बाहुलकात् क्युप्रत्ययो धिषणा वाचि स्वाभिधेयं धारयति सम्बन्धस्य नित्यत्वात् । शब्दायते वा मेधे अधिथिता 'मिमाति मायुं धिषणा- वधि श्रिता (ऋ० सं० २, ६, १८, ३):--इति श्रुतिः । “प्रापंच मित्रं धिषणा च साधन (ऋ० सं० १,७,३,१)"--इति निगमः ॥ (४५) नौः । 'नद प्रेरणे (तु. उ.); 'ग्लानुदिन्या डौ (उ० २, ६.)-इति डी -प्रत्ययः । नुद्यते प्रेर्यते मूलाधारादि- स्थानेभ्यः प्राणेन। नमतेर्वा (भू. प.) बाहुलकात् (३, ३, १) डौ, नम्यते वा देवतात्वात् । “सुतर्माणमधिनावं रहेमेति यो वै सुतर्मा नौः कृष्णाजिनं वै सुतर्मा नौ ग्वैि सुतर्मा नौः (ऐ. ब्रा० १, ३, २)"--इति ब्राह्मणम् , “ममिती नाव्याहिंतम् ( ऋ० सं०८, ६, २३, ४)"-इति च निगमौ । + 'पय धारपाऽपि'-ति मायण (2.स. १, २, ३४, । नि. ५, १३ N 13 ·20 निरुक्तम् (गिवण्टुः)। वाक् । (४६) अवरम् । 'प्रशू व्याप्ती (स्वाप्रा०); 'प्रश भोजने (करा. प.) । अशः सरन् ।, (उ• ३,६७)-इति सरन्- प्रत्ययः, तथादिना (८, २, २६) पत्वम्, 'पटोः कः सि (८,२,४१)। अगुते योतुं स्वाभिधेयम् , व्याप्नोति वा प्रश्नाति वा हविः । प्रश्न (रु. प.) बाहुलकात् सरन् नकार-लोपश्च । 'खरि च (८, ४, ५५)---इति चलम् । अनति मक्षयति सेचयति वर्षेण भूमिम् । यहा ; नञ्-पूर्वात् घरतेः (भू. ५०) पचाद्यच् (३, १, ११३) । न क्षरति, सर्वदा सर्वैः प्रयुज्यमानापि न क्षीयतइत्यर्थः । 'वाग्व समुद्रो न वै क्षोयसे' इति (ऐ. बा० ५, ३, १) ब्राह्मणम् । "अक्षरेण प्रति मिम एताम् (ऋ० सं० ७, ६, १३, ३)" इति निगमः । 'वाचा विरूपनित्यया'--इत्यर्थं माधवोऽवादीत् । “उपा- क्षरा सहस्रिणी' (ट: सं० ५, २, १८, ४)”–इति च निगमः ॥ (४७) महो थे । व्युत्पादिता पृथियोनामस (१, १२)। मद्यते पूज्यतेऽनया देवता इति वा । “अमावं वा धिपणा तित्वेपे मही ( ऋ० सं० १, ७, १५, २)”–इत्यत्र वाड्नामत्वमपि युज्यते । (४८) अदितिः । व्युत्पादिता पृथिवी नामस (१, १४)। प्रदीना, सर्वदा सर्वेः प्रयुज्यमानापि न क्षीयतइत्यर्थः । “अनागसो अदितये स्याम सं० १, २, १५, ५)"-इति निगमः ॥ (४८.) शची] । अव धीरस्वामी-'शच खच गतौ' । गच- . *प.१९1 निह११.४१। + 'मर'-इति मनपाठः। निरास ६ प. २.११.१.१....., मिर.., १९.१९॥१९॥ १.२, १.५ मि.११.१२, १०।

·प्रथमाध्याय:।१९ख। तीति तु धातुपाठे गत्यर्थो न दृष्टः । 'शच व्यक्तायां वाचि (भू. प्रा.)'; 'इन् सर्वधातुभ्य (उ० ४ पा० ११४)। 'कदिकारात् (४, १, ४५ वा.)-इति डोए । शवते गच्छति यज्ञम् , शच्यते गम्यते जायतेऽनयाऽर्थः, शचत व्यतां वाचं करोतीति वा। "शची. मंदन्त उत दक्षिणाभिनेजिमार्यन्त्यो नरकं पताम (निरु. १,११)" --इति निगमः॥ (५०) वाक् । निरुता पूर्वमेव (पृ. ८१)। “यद्वार वदन्त्यविचेतनानि ( ऋ० सं० ६, ७, ५, ४)' इति निगमः ॥ (५१) अनुष्टुप् ।। स्तोभतिवार्थ: (भू. पा.)। किम् । अनुपूर्वए क्रमेण, पूर्वमकारात्मना ततः स्मर्यादिभिर्व्यज्यमाना वईते। तथाचोपनियत्-'अकारो वै सर्या वाक् सेव स्पीभभि. Wज्यम.ना बढी नानारूपा 'परा' 'पश्यन्ती' 'मध्यमा' 'वैखरी' इति । तथाच 'विरूपं वन्ति वाक् तावकं वपुः'-इति मंदिप्रकाशे वामनदत्तः । 'ध्वनि वर्ण पदं वाक्य मित्याहुः पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिरूपेण वाग्वेवों ता मुपास्महें'-इति योभोजदेवः । । प्रति- स्तुतिषु चचारि वाक परिमितानि पदानि (निरु० १३,८)- इत्यत निरुत्या एव वा वृदिः प्रतिपादिता। यहा; पूर्व पञ्चा- दक्षरात्मना ततो गद्यपद्यादिरूपेण वर्दते। तथाहि-परिमिता वर्णा अपरिमितां वाचोगति मानुवन्ति'-इयि भगवानाखलायनः । यहा; स्तोमति रतिकर्मा (निध० ३, १४)। भानुपूयं गए स्तौति . प." मिहा २, २३ ८.११ + : भोजगीर-याकाम्य मानाचरमिदम् ।

·। निकतम (निघण्टुः)।
देवताः। "अनुष्टुभमनु च चर्यमाणमिन्द्रम् ( ऋ० सं०८, ७,
१०,४)" इति निगमः ॥
(५२) धेनुः । 'धेट् नाने (भू.प.)। 'धेट इच (उ०
• ३, ३३)----इति नु-प्रत्ययः, इकारोऽन्तादेशः। धयति ता मिति
धनुः, पीयते हि वा तत्प्रवृत्तष्टिधारण, धेनुवद्दोग्धी सर्वकामान्
इति वा । 'अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुयुवाए अफलामपुष्पाम्
(ऋ. सं. ८, २, २३, ५)'-इति श्रुतिः। “गौ!ः कामदुधा
सम्यक् प्रयुक्ता स्मर्यते बुध:'-इति दण्डी। तथाचागम:--'एक
शब्दः सम्यक् जातः मुटु प्रयुक्त: खगें लोके कामधुग् भवति (शि.
भा.)-इति । “अभि सप्त धेनवः (ऋ० सं०,७, २, १६, ५)"-
“नेष्टुः सचन्त धेनवः (ऋ० सं० २,५,२६,५)" इति च निगमौ ॥
(५३) वलाः ।
'वल संवरणे (भू. पा.) । 'वलेगुक् च (उ०
१, १८)-इत्यु-प्रत्ययः । संहणोत्याच्छादयति जगत् व्याप्नोतीति
यावत् । यहा ; वलाति: शब्दार्थः (भू० ५०), बाहुलकादु प्रत्ययः ।
गर्जितादिलक्षणं शब्दं करोति वलाः । “अयं नाभा वदति वल
वोग्टहे (ऋ० सं० ८, २, १, ४)"-इति निगमः ॥
(५४) गल्दा । 'गल अदने' भौवादिः (५०) । गलनं
पूरणं कामानां, गल: पूरणार्थ: स्कन्दस्वामिनोतः, तहदाति ।
'मातोऽनुपसर्गे कः (३, २, ३), गल्दा। निगमोऽन्वेषणीयः ॥
(५५) सरः। 'स गतौ (भू. ५०); असन् प्रत्ययः (उ.
४, १८४)। गत्यर्थाः बुद्दार्थाः । सरति आनाति सर्व देवतात्वात्,
.
प.५, निह. १,५।
मि. ५.११.२,२८ ।

·अन प्रक- प्रथमाध्यायः १२ख । 4169 जायने वा विद्भिः, सरति गच्छत्येव वाहता। “सरो न पर्णमभिती वदन्तः ( ऋ० सं० ५, ७, ४, २)"--इति निगमाः । रणात् स्तोत्रशस्वात्मिका बागुयते एवं माधव ऐच्छत् ॥ (५६) सपर्णी । सुपर्णशब्दो रश्मिनामसु व्याख्यातः (१, ५)। 'पाककपर्णपुष्पफलमूल (४, १, ६४)'-इत्यादिना डीम् । निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (५७) वेकुरा +1 'भा दीप्तौ (अदा. प.); कान्तिं करी- तीति किचित् विग्रह करोते रोणादिके क-प्रत्यये कृते 'उदोष्ठा- पूर्वस्य (७ १, १०२)-'बहुलं छन्दसि ( ७, १, १०३ )-इति ऋकारस्यानीठा-पूर्वस्यापि उकारो मकारस्य बकारेण आकारस्य एकारेण च व्युत्पत्ति छान्दसत्वात् वैकुरा दीप्तिकारिणी प्रयोक्तः । "बेकुरानामासि जुष्टा (ता. म. ब्रा० १, १, ३)"-इति निगमः । छन्दोगानां सामकल्ये पठितोऽय मन्त्रः। 'व्यचे ाप्तिकर्मणः बेकुरा'-ति भरतस्वामि-भाष्यम् । इति सप्तपञ्चाशत् वाड्नामानि ॥ ११ ॥ अगा': चोद.२) । ३) । नम:४)। अम्भ.(४) । कवन्धम् । सलिलम्। वा: । वनम् वृतम् ।। १ . पु.५१. ३२.१। निक.०,२१ । ताजामहाआघपस्यायाध्यायषय सामकल्प उच्यते। () *air-इति छ । 10 "चा ख। "' ग। “दई । “*~। (७) "कबन्धम् क-ग-भिन्ने सर्वद, मुष्ट्रिने मवेदसतिापुस्तके धैकम (५११५,१)श्यले , पर टोहान्मतरिका । मा

·निरुक्तम् ( निघण्टुः)।
मधु(१)। पुरौषम् ॥ पिप्पलम्चौरम् विषम्
रेत: कश:१७ | जन्म १) । बवूकम्(१८) । वुसम्९०) ।
तुग्रा)। बुधुरम्" १२) । सुक्षेम)। धमणम्(२०) ।
सिरा(२५) । अररिन्दानि(२६॥ ध्वस्मन्बत् २०) । जामि।
आयुधानि'२९) । चप:१०) । अहि:(२) । अक्षरम् ३२) ।
स्रोत: (१।। दृप्ति.(३४) । रस(१५)। उदकम्(२६)। प्रय: १०) ।
सर:८) भेषजम् २९) । सह:(४०) । शव:(४१) । यह (४२) ।
योज:४२) । सुखम् ४) | आवम्) । पाया: । शु-
भम्(४०) । यादुः(४८) । भृतम्(८) । भुवनम्५.)। भवि-
प्यत् ॥ महत्)। आप:(५२)
व्योम(५४)
।
। यश:(५५) । .
(१०) “गकम्" C. D. FI (१८) "ब्र"C. "मन" ग. D F।
(२२) “डुडुरम्" इति पाठ टोकाशसम्मतः । “बुबुर."-इति ग. C. W.F
पुसक; एभ्यो ऽन्यत्र सर्व गवरम -इति ।
(१३) “सुईमा ख“सुचीम-वपि टोकाशमम्मनः ।
(१५) "मुरा* च 5. टोकालसम्मतया प्राधान्थेन । “सरा ख. F। “मूरा, ग, छ ।
(१६) “पररिदामि" ख. ग, छ ।
(२८) जामिःख ग. D. I,I “नामिका'-रचपि टीकाकासमतः ।
(१२) “पदरा" ग, छ । 'चर" C D.F,
(१०) *पय इन्टर कातिरिषु मवैव, पर टौकाविता।
() "बाद .C. D FI
(१२), (१३) एवमेवामपूर्ण पाठ., टोकाकत. मम्मत , ग-पुभाने च ।

·प्रथमाध्यायः१२ख.। मह:५६) । सर्गीकम्)। खतौकम्() । सतीनम्(५८) । गहनम् ५०) । गभीरमा)। गम्भरम्पर)। ईम् । अन्नम्हवि:( स०। सदनम्६०)। ऋतम् योनि) । ऋतस्य योनि:() । सत्यम्(०॥ नौरम्॥ रयि:(०१) । सत्१००) । पूर्णम्(०४) । सर्वम् । अक्षि- तम्०) । बहि:(८) | नामं०८) । सपि:(८०) | अप.(८१) । पवित्रम्)। अमृतम्(८)। इन्दु:(८) हेम'५) .। सर्गा:०॥ शम्वरम् । अवम् (२) वपुं...अम्बु' तीयम्(८२) तूयम् ४२१ कृपौटम् । शुक्रम्'४) तेज: खधा वारि जलम् ॥ जलापम् ॥ इदम्॥ इत्येकगतमुदकनामानि ॥ १२ ॥ (10) "atकम" क RC DF निकैथ्यो, यर पाठ, पर टोकाभिषापेथा। (10) "मोक-पि टोकाश समत। म CD FY "मृतक - पुरतात तोकम् -ति, परसा “मतोम-तिरे पनि। (a) "भनिनम् । (6) गारम' म CD F.नि. १४, ११। (३) मा कम पिकम् ग CDF.....fre... १४.१८ (१)"म-लिस। (04) “मम् - (८१) "पवित्रम् । (८१) “मा' (२) ""CD. (1) C.D.Fram (१७) "पेटम् ग FRI “पोटCD, (a) पत्रम् (धमान)। (१०) सरम् " प-Tansfer C. I suts।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। 'उदकनामान्युत्तराण्येकशतम् (निरु० २, २४)- (१) अर्ण: * । 'ऋ गतौ (भू. ५०) । 'उदके नट् च (उ० ४,१८२)-इति अर्तेरसुन् प्रत्ययः । अर्यते तत् प्राणिमिरित्यर्थः । ऋछति निम्नं प्रदेशमिति वा प्रकारान्तोऽप्यस्ति न । 'ऋ गतौ (कया. प.)', पचाद्यच् (३, १, १३४)। ऋणाति गच्छति दिवो भूमि हपमाणम् । “सृजदसांस्यव याधा (ऋ० सं० २, ४, १६, ४)"-"अग्ने' दिवो अर्ण मच्छा जिगासि ( ऋ० सं० ३, १, २२, २)"-इति निगमौ। (२) क्षोदः। 'सुदिर् सम्प्रेषणे' भौवादिः स्वरितेत् । पसन् (उ० ४, १८४)। क्षुद्यत क्षोदः। तुसं हि जल पर्वतादिभ्यः शिलादिष्वधःपतनात् । “नावा न होदः प्रदिशः पृथिव्याः (ऋ०सं० ८, १, १८, ७)"--"याभौरसाक्षोर्टसोगः पिपिन्चथुः (ऋ० सं० १, ७, २५, २)" इति च निगमो (३) क्षम'चद स्थेयें (सौ०)-इति स्कन्दस्वामी। 'क्षद गतिहिंसनयोः (मौ०)- इति सुबोधिनीकारः। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते (३, २, ७५)-इति मनिन् । चदौति पिपासादनिवर्तने । स्वकार्य स्थिरं भवति जलाशयं व्याप्य स्थिरं भवतोति वा। तथाच 'स्थावराद ग्रहामि'-इति श्रुतिः, गतावर्णसोरसमित्यर्थः । हिनस्ति पिपासा मुणं वा प्रतीप्सितं वा पुरुषम् । “च वार्थेषु तरीय उपा (• मं०८, ६, २, २)"-इति निगमः । प.१० ·प्रथमाध्यायः । १३ख. (४) नभ. * 'नह बन्धने (दि. ३०); 'नहेर्दिवि भय (उ. ४, २०५)'-इति विधीयमानोऽसुन् भकारादेशच बाहुल कादुदको- ऽपि भवतः । नद्यते हि तन्मेधैर्दिवि भूमी मैचादिभिः, नाति माणिनां मनासोति वा । प्राणिनी हि यत्रोदकं विद्यते तत्रैव स्थातुं मन कुर्वते । तथा-'स-मनसः खलु वै पशवोऽनाहतास्से पशवो हि स-मनस.' इति श्रुतिः । न न भातीति वा; एकम्य नी लोप: इतरस्य न-लोपाभावः । भातेरसुनि टिलोपथ बाहुलकात् । भात्येव स्वया दीया देवतात्वात्। यहा; नभ इव नमः । तथा- बरनिर्वचन 'अम्बुवाजते'-इत्यादिना अन्येन (२७ पृ.) आका- शस्य जलसाम्य मुक्तम्, साम्यस्योभयनिष्ठलात् अत्र जलमग्याकाथ- सदृशमित्युच्यते । “मदन्युतमौशानं नमोजाम् (ऋ० सं० ७, ७,- २५, ४)"--"नभोवसान परियास्यध्वरम् (ऋ० सं० २,३, ८,५)" ---इति च निगमौ॥ (५) अम्भ. - । 'पान, व्याप्ती (म्वा०प०)। उदके नुम्भौच (उ० ४, २०४), अन्नापो इस्त्रोऽसुन्निति (उ. ४, २०२) च वर्तते । च्यानोति सर्वमम्भः। तथाचाधर्वणो श्रुति:--'सर्वमिदमम्भः (प्रथ. ना०/-इति, 'आपो वा इदं सर्वम् (अथ० स०)-इत्यादि- रनुवाकय । “अम्भः किमासीद गहनं गभीरम् ( ऋ० सं० ८, ७, १७,१)"-इति निगमः ॥ (६) कवन्धम् । बन्धिरनिभृतले (निरु. १०,४), निभृतं पु.४ । प०३,३. निमः २,१४॥ + निकः । N 14

·निरुक्तम् (निघण्टुः)।
निर्वाहः।
.
चल मतोऽन्यदनिभृत मचञ्चलम् तदनिभृतं, कवन्धः कमनीयञ्च
नइन्ध चेत्यर्थः। कमेर्डप्रत्यये का, बन्धेः पचायचि बन्धः इति
यहा; के सुखं बनाति नानपानादिना। कर्मण्यन् ।
ववयोरविशेषात् वकारः; कवन्धम् । "नीचीनवारं वरुण: कंवन्धम्
(ऋ० सं० ४, ४, ३०, ३)"-"पर्यमणो न मरुतः कवन्धिन: *
(ऋ. सं० ४, २, १६, ३)"- इति च निगमी ।
(७) सलिलम् 'सल गती (भू.प.) । 'सलिकल्यनिमहि.
भडिभडिशण्डिपिण्डिसुण्डिाकिभूभ्य इलच् (उ०१,५४)। सलति
गच्छति निम्नं देशं, गम्यते प्राणिभिरिति वा। “गौरीमिमाय
सलिलानि तक्षति (ऋ० सं० २, ३, २२, १)"-इति निगमः ।
(८) वा। वागणे (खा. उ०)। स्वार्थिकोऽण
छान्दसः, तदन्तात् किम् , अणि लोपः इल्ड्यादिलोपः, रेफस्य
विसर्जनीयः । तं हि तदिन्द्रेण । तथाच श्रुतिः-'अपकामं
स्यन्दमाना अवीवरत वाहिकम्'-इति । इन्द्रो दिवः गतिभिर्देवः
तस्मादमयो हितमिति। "वार्ण पथा रष्येव खानीत् (ऋ. सं.
२, ५, २५, १)"- इति निगमः ॥
(e) वनम् । 'वन पण सम्भती (त. प्रा.)' । 'पुंसि सनायां
धः प्रायेण (३, ३, ११८)पन्यते सेव्यते वनम् । “यथा याती
यथा वनम् (फ० सं० ४, ४, २०, ४)"--"सोमो विवान्यतमा
वनामि (ऋ. सं. ८, ४, १४, ५)” इति च निगमौ ।
• मनर-प्रकाशित समाधारितापनदे तु 'कश्चिमः' - पवमभ
पाठः स्थितः । परमनपदोल-श्योरश्मेिश यकार:-रत्युमा देवान मततिः
* प.१,१९.८९1
पु. ५१०२५,

·प्रथमाध्यायः।१२। तत्र (१०) एतम् । 'ए सेचने (भू.प.)। 'अमितिभ्यः त: (उ० ३, ८६)-इति -प्रत्ययः । सेंचयत्यनेन भूमि वरुणः, सिञ्चत्यनेनेति वा । "कृष्णं निपानं हरयः सुपर्णाः ( ऋ० सं० १, २२, ८, ४७)-इत्यत्र 'तमित्युदक नाम (निघ० १, १२) जिधर्तेः सिञ्चति-कर्मण. (निरु० ७,२४)-इति भाष्यम् । यता; 'ध क्षरणदीस्योः (जु. ५०)। गत्यर्थाकर्मकेत्यादिनाऽकर्मकत्वात् कतरिता: (३, ४, ७२)। जिघर्ति शरति मेघात् पर्वतादिभ्यो वा, दीप्यते .या स्वया दीत्या । “पादिट्टतेनं पृथिवी व्युद्यते (ऋ० सं० २, ३, २३, १)"--इति निगमः । (११) मधु । मेघोदरवर्ति सलिलं मध्वियुच्यते । पुनर्वेधुतात्मना दद्यमानं सर: स्वर्णेन तहतेनैव यायुना भायमान धमति (भू० ५०)। धमतिर्गतिकर्मा ( निघ० २, १४) वा पन्त- गीत-एयों निःकालने द्रष्टव्यः निर्धाम्यते निःकत्यते हि तम्मे- घात्। यदा; 'मद बतौ (दि. प.) । माहाहुलकादु-प्रत्ययो धान्तादेश। माद्यन्ति हि तेन पीतेन प्राणिनः । यहा मधु यत्स्वादुत्वात् मध्वित्युच्यते। इमानि स्कन्दस्वामि-निर्वचनानि । वैयाकरणपक्षे तु 'मनजाने (दि. भा.)--इति, प्रमात् निदिति (उ० १,८) वर्तमाने 'फलिपाटिनमिमनिजनां गुपटिनाकिधतच (उ० १, १८)-इत्यु-प्रत्ययो धोऽन्तादेपथ । मन्यसे प्रतिगयेन जनैः इति मधु। 'मननीय मधु'-इति भभाम्करमियः। "विद्वान् मध्न उन्नभारा दृशे कम् (*. सं. ७, ५, ३३, ५)" -इति निगमः। निर.१,१.३0२१ ·निरुत्ताम् ( निघण्टुः)। (१२) पुरीषम् * । 'पृ पालनपूरणयो: (जु०प०) । 'शृपभ्यां किच (उ• ४, २७)-इति ईपन्-प्रत्ययः । 'उदोष्ठयपूर्वस्य (७, १, १०२)-इति उद्रपरत्वम् । पूरयति जगत् प्रलयकाले, पूर्यतेऽनेन तड़ाकादि, पालक वा जगतः शम्योत्पत्ति-हेतुत्वात् । प्रोणाते (क्रया० उ.) बाडुलकात् कोपन्-प्रत्यय , ईकारस्योकारादेशः स च पकारात् परो द्रष्टव्यः । प्रीणाति जगत् पुरीषम् । “उद्यनसमुद्रा. दुत वा पुरीपात् (ऋ० सं० २, ३, ११, १)"-इति निगमः ॥ (१३) पिप्पलम् । 'पृ पालनपुरणयोः (जु. प.)' । 'कल पृट- पादिभ्यः ( ? )-इति कल-प्रत्यये 'उदोष्ठा पूर्वस्य (७, १, १०२)-इति 'बहुलब्छन्दमि ( ७, १, १०३)'-इति बहुलवच- नात् उत्वाभावे, बाहुल कत्वात् द्वित्वे, अभ्यासस्य उरदत्वे, 'पति- पिपोथ (७, ४, ७७)' 'बहुलब्छन्दसि ( ३, ४, ७८)-इतीखे, उत्तरस्य पकारस्य हित्वकारतोपश्चापि । पिपर्तिपिप्यनम् । पुरी- पेण समानार्थम् । 'पपि प्रवते' - इति नरुक्ताः' इति क्षीर- स्वामी। सवतेऽपि । 'मुड गतौ (भू. पा.)। गच्छत्यपि । अपिगम्दात् तिष्ठतीति च गम्यते। तयाहि-जलं नदी प्रवाह पत्वात् गच्छति निम्नं प्रदेणं वा । 'जलाशयादियु तीरादिनिरुद- खान चिद् गच्छति' - इति माधवः । अपिवा प्रवतर्गत्यर्थाद जोतेर्ड-प्रत्ययो बाहुलकाद् भवति, टिनोपाभावो बाहुलकादेव। पकारस्य खिमकारोपजनय। 'यष्टि भागुरिरलोप मवाप्योकप- + कोमयान'कममप (७.१.१.१)-इति पाठः । ति(.1.1-ति कम-प्रथयेन भन्यम् । नानु 'पादिभव- ·प्रथमाध्यायः।१२ख । सर्गयोः (२,४,८२ भा०)'-~-इत्यपि-शब्दस्याकारलोपः, पिप्पलम् ; पृषोदरादिः। "तस्येदाहुः पिपलं स्वाहने (ऋ० सं० २, ३, १८, २)"--इति निगम ॥ (१४) झीरम् । 'घस्त्र अदने (भू. पा.)। 'घसे विश्व (उ०४,३३)-इति ईरन् प्रत्ययः, चकारात् किति अनुवर्ततेगी, कि स्वात् 'गमहनजन (६, ४, ८८)'~-इत्युपधालोपः, 'खरि च (८, ४, ५५)- इति चत्वं धकारस्य ककारः, 'शासिवसिंघसीनान (८, ३,६०)-इति पदम् । अदन्ति तदिति क्षीरम् । "क्षर सञ्चलने (भू.प)- इत्यस्माद बहुलकात् डोरन्-प्रत्ययः टि- लोपध। क्षरति हि तत् मेघात् । "क्षोरणं म्रातः कुर्यवस्य योये' (ऋ० सं० १, ७, १८, ३,"--इति निगमः ॥ (१५) विषम् ॥ । 'विष्ल व्यामो (जु• उ०) । "वियामि- कर्मणि (1)'इति क-प्रत्ययः । येष्टि व्याप्नोति सर्व विषम् । यहा; विपूर्वात् 'णा शौचे (भदा० प०)- इत्यस्मात् 'अन्येष्वपि दृश्यते (१, २, १०, १)'-इति जनेर्विधीयमानो -प्रत्ययो बाहुल- कात् भवति, कारलीयोऽपि बाहुलकादेव । विशेपेय म्रात्यने- नति विषम् , तद्दि प्रथम शौचसाधनम् । विपूर्यात मचतर्वा पूर्व- यत् ड-प्रत्ययः । तहि स्नानपानावगाहनार्थिभि: सेव्यते । “जातं विष्वाची' भहतं विपेई (ऋ० सं० १, ८, १६, १)"--"केश्य 'ग्नि केशी विषम् ( ऋ० से. ६, ७, २४, १)"- इति च निगमौ ॥ . निह.२,५॥ 7 'घसे कित्येव पाठो दृश्यते कोमधाम् । + निरु. १,३१२,२६।

·निरुक्तम् ( निघण्टु)। (१६) रेतः । "रि रोङ् सवणे' देवादिकः (प्रा.) 1 'स्तुरिभ्यां तुट् च (उ०४, १८७)-इत्यमन्-प्रत्ययो तडागमच गुणः। रोयते स्रवति रेतः। यद्दा ; दृष्टिलक्षणानामपां देवानां रेतस्त्वानेत उच्यते तथाचोपनिषत् -'देवानां रेतो वर्षम्'- इति । अस्मे रेत: सिञ्चतं यन्मनु' हितम् (ऋ० सं० ५, १, १४, २)"--"समाईगर्भा भुवनस्य रेतः (१० सं० २, ३, २१, १)"-इति निगमौ ॥ (१७) कशः । 'कश गतौ (भू. प.)', 'कश शब्दे (भू. प.)। उभयोरसन् (उ० ४, १८४)। कति गच्छति निम्न प्रदेशम् , मेघेभ्यः पतत् शब्दं करोतीति धा कशः । “याभिर्महा- मंतिथिम्व' कंगो जवम् (ऋ० सं० १,७,३५,४)"--इति निगमः ॥ (१८) जन्म * । 'जनी प्रादुर्भावे (दि. पा०) । 'पन्येभ्यो. ऽपि दृश्यन्ते (१, २, ७५)'-इति मनिन् , प्रोणादिको वा (उ.४, १४०).। जायते सूहिकाले स्वकारणात् । 'पग्नेरापः (ते. ४०) -इत्युपनिषत् । जायन्ते वास्मिन् जलचारिणो मस्यादयः । निगमोऽन्वेषणोयः। (१८) हधूकम् । प्रवीत: गदार्थात् (प्रदा० उ.), भंगते. वधि:पतनात् (भू. पा.); उभाभ्यां ममुदिताभ्यां वा 'उन्नूका- दयप ( उ. ४, ४.)-इति जक-प्रत्यये निपातनादूपमिहिः । 'जक-प्रत्यये धातुइयस्य प्रभाव:'-इति योनियामः । क्रमेणार्थ: -~तहि विपतत् साध्याकारं शब्दं करोति,भापति दिवोनावरण- 'त्वात् ; मेधेभ्यो मध्यति गम्दयति "ताटकं वहतः पुरीपम् (. सं. ०, ७, १८, ३)-इति निगमः । . क ·प्रथमाध्यायः।१२ख०॥ वदर्थः । (२०) बुसम् । विपूर्वात् नाते: (अदा०प०) 'पातयोप- सर्ग (३, ३,१०६)-इति क-प्रत्यये उपसर्गकारस्योकारो बाहुल- काद् भवति, धातोर्न कारलोपोऽपि बाहुलकादेव । विशेषण मात्यनेनेति वुसमन। तहि प्रथमं शौचसाधनम् । मंशतेर्वा पवायचि (३, १, १३४), पृषोदरादित्वादूहनीयं रूपम् । पूर्व- यहा ; 'बुस उत्सर्गे (दि. प.)। 'गेहे कः (३, १, १४४)-इति बाहुलकादस्मादपि भवति । बुस्थते उत्सृज्यते मेध. रिति बुसम् । “प्रावि. खः कृणुते गूहते बुसम् (ऋ. सं. ७, ७, २८, ४)"इति निगमः ॥ (२१) तुग्रा। तुजतिहिंस.याम् (भू० ५०)। 'विप् च (३, २, ७६)-इति किम् । तुजन्ति हिंसन्ति तम औषणेन जना- निति वा तुजो रश्मयः । तहान् तपाः। रोमत्वर्थीयोऽतिमायने । तुम आदित्यः, तब भवा तुग्रा । 'भवे छन्दसि (४, ४, ११.) इति यत् । 'आदित्याजायते दृष्टिकृष्टेरनं ततः प्रजाः' इति मनुः (३ • ७६ श्लो०)। यहा ; तपशब्देन ग्रोम उच्यते, अति- येनादित्यकिरणवान् हि ग्रीमकालः । 'तत्र साधु. (४, ४, ८.८) --इति यत् । तुग्रया। 'अन्याकाशयमवरिष्ठेषु तपशदा'--- हसिकारः। तत्रभवे इत्यर्थे 'तग्राद धन (४, ४, ११५)----इति धन्-प्रत्यये प्राप्त व्यत्ययेन 'भवै छन्दसि (४,४,१६०)-इति यस् । 'तथा भाप:'--'तुयामुदकम्' उभयमपि दृश्यते । 'प्रग्नेरापः (ते. उ.)-इत्या कारणत्वेन अग्नेः सुतत्वात् , अग्ने वें धूमो. . * नि. ५,१॥ । वपयोरपिमेषत्रमेव पुरकान (..)।

·न- ११५ निरुक्तम् ( निघण्टुः। जायते, धूमादभ्रम् , प्रमाद वृष्टिः (म : उ० २, ५)-इति क्रमेण वा अाका दृष्टिलक्षणेनापां विद्यमान वात् , यनस्यापि 'अग्नी मास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्याज्जायते इष्टि:- इति (मनुः ३० ७६ नो०) प.रम्पयेण दृष्टिहेतुत्वात्। सर्वखर्य- यतया वरिष्ठ इन्द्रो विवक्षितः, दृष्टिप्रद.नाच ; तस्मात् तत्र भव इत्येपोऽर्थः सर्वच यथाकयञ्चित् यतुं शक्यते। "भावः गर्म हपभं तुप्रयास (३० सं० १, ३, ३, ५ )"-"उत यस्तु सची (2० म ६, ३, ४, ५)"- इति च निगमो । (२२) बुर्भुरम् । 'पू पालनपूरणयोः (ज. प.) । 'गेहे कः (१, १, १४४)- इति बाहुलफात् कः। 'उदोष्ठापूर्वस्य (०, १, १.२) । पुरम् । यपुषः गरीरस्य पूरक पालकं वा यपुः पुरं मत् । पृषोदरादित्वात् ( ६, ३, १.८) यकाराकारलोपेन पकारदयस्य बकारादेशो विसजनीयस्य रेफ.देशेन वुर्बुरम् । बुर्धरममिन्नम्तीति घा मत्वर्थीयोऽकार: ( ५, २, १२७), बु(रयत् । निगमोऽन्वेषणीयः॥ (२३) सुवेम । 'शि निवासगत्योः (तु. ५०), "थि क्षये (भू. प.)-इत्यम्माहा 'पतितुमुहुराषितुभायावापदियझिनोभ्यो मन् (उ. १, १३०) बाहमकादभिधाननक्षणादा। 'कचिवकार- स्ये सरना न भवति' इति उणादित्तिः । धियन्ति निवमन्त्यनेन प्रापिना, गत्यनेन पन्यानमिति वा, उपरिभागेन चीयते वा । • यहा; पूर्वमाद धातुझ्यामनिनि रूपमितिः। 'मुक्षोम'-ति माधयः पठति, निगमदर्गनाविन्यः। 'टा वा माय त्वा (य. !)-इत्यत धेमगद उदकनामापि भयितुमईति ।

·प्रथमाध्याय:।१२.। (२४) धरुणम् । 'ध्व धारणे (भू० उ०) । 'हतमति च (१, १, २६)-इति णिच् । धारणिलुक् क्युन् प्रत्ययः । धारयति जगत् धरणम् । “पया विसर्ग धरुणेषु तस्थौ (ऋ० सं० ४, ५, ३३, ३)”—“धीरा इच्छकुर्धरणेष्वारभम् (ऋ० सं० ७, २, २८, ३)"- इति निगमी (२५) सिरान। स गती (भू. प.) पचायचि (३, १, १२४) टाप् (४, १, ४), सरा; अकारस्यकारी व्यत्ययेन (३, १, ८५) । “ष माभयान सिरास' (ऋ० सं० १, ८, २६, १)"- प्रति निगमः। 'सरणशीलाखप्पु'-इति माधयभाष्यम् । 'सरा' -इति केचित् पठन्ति । 'पुञ् अभिषये (स्वा..); 'भभिषवः केदनम्'-इति तहत्तिः। 'ए प्रसवे' वादिरदादिव (प.)। 'मुसूधाग्यधिभ्यः अन् (उ० २, २३)-इति कन्-प्रत्ययः । सुनोति केदयति भूमिमिति । प्रसौति पनुजानाति सस्थायुत्पत्ति खस- तया, सूयते या परेपो स्वामिनां विनियोगाय। यहा; 'सर ऐलये' तुदादिः (५०)। सुरति वरं भवति जगत् का समर्थो भवतीत्यर्थः। निगमोऽन्वेषणीयः । (२५) पररिन्दानि। 'रादाने (पदा. प.)। 'पाहगम- हनानः कि-किनी लिट् च (१, २, १०१)-रति कि-प्रत्ययः । लिडापात दिवचनादिः । ररिदाता । ररियस्य म विद्यते तदररि, पन्धरदत्तमित्यर्थः। तदासि पातोऽनुपसर्ग कः (१, २, ३) भर. रिदम् । नकार उपनः पररिन्दम् । पथया 'सत्यस्युटो बहसम् + ''fi.... 015

·निरुतम् ( निघण्टः।
..
(३, ४, ११३) इति कर्मणि किर्भवति । ररि-दसम् , न ररि
पररि-प्रदत्तम् पृथिव्यादिभिः ; किन्तत् ! सुखम् । पररि
ददातीति पूर्ववत् । उदकेन यद्दीयते सुखादिकं तवान्यः पृथिव्या-
दिभिः दातुमणक्यत्वाददत्तमित्युच्यते। "पधारयदरिन्दानि सुक्रतु':
(ऋ० सं० २, २, ४, ५)" इति निगमः । भत्र 'पदतदानमुदकः'
---इति माधवभिवचनानुक्रमणी।
(२७) ध्वस्मन्वत् । 'ध्वंस गती च (भू. पा.) | चकारादधः-
पतनेऽपि। प्रोणादिको मनिन् भावे (उ०४, १४०) ! बाहुल.
कादु-लोपः (१, ३, १)। भम्म ध्वंसनं मधेभ्यः पर्वतादिभ्यो वा
अधःपतनं निम्नमदेशगमनम् । जलार्थिकर्तृकं वा गमन मस्या-
स्तीति मतप ; 'पनी नट् च (८,२,१६)-इति मतपो मुडागमः,
नटो ऽसिहत्वात् (८, २, १) तस्य च वत्वं भवति (८, २, ८)।
"ध्वस्मन्वत् स्यात् ध्वंसनयत्' इति माधवनिर्वचनानुक्रमणी । "
त्वा ध्वस्मन्वयेत पाथः (ऋ० सं० ४,५,१८,२)"-इति निगमः ।
माधवस्तु 'समभ्येतु त्वा मदीये वर्धमानं ध्वसनक्रियायुस्तमन वचनं
स्पृहणीयं सहस्रममाकम् --इत्यभापयत् ॥
(२८) जामिन। जामेर्गतिकर्मणो (निघ० २, १४) 'वमि-
यपियजि (उ• ४, १२१) इत्यादिना विहित इम् बाहुनकाद
भवति । जमति गच्यति निमं प्रदेणं, गम्यते या जलार्थिभिः ।
यहा; 'जनी प्रादुर्भाव (दि. पा.)। प्रमात् 'जनिघसिभ्यामिण
।
.
प पाठी बातसायरोया।
प..... नि...........
+

·प्रथमाभ्याय:१२स
(उ० १२६)-इति इण् प्रत्ययो बाहुलकात्रकारादेशच दीर्घः (३,
२, १)। जायतेऽस्मात् पृथिव्यादि, जायते वा स्वकारणात् 'भग्ने-
रापः श्रद्धाः पृथिवीति (ते. उ०) श्रुत.। "जामिवत्" इत्यन्ये
पठन्ति । निगमदर्शनादिर्णेयः ॥
(२८) पायुधानि । 'युध सम्प्रहारे (दि. पा.) । 'घणे
क-विधानम् (३, ३, ५८ वा.)-~ति कः। पायुध्यत्यनेनेत्या-
युधम् । यहा; 'गुपधज्ञापोकिरः कः (३, १, १३५)'-इति
कर्तरि कः। प्रायुध्यते सम्प्रहरति रक्षांसि । जसि भायुधानि ।
"इन्द्रे सतिष्ठ जनयायुधानि (ऋ० सं० ७, ४, ८,२)"-"मामि
ब्रुवाण प्रायुधानि पैति (ऋ० सं० २, ३, ४, २)"-इति च
निगमो।
सं. १
(३०) चपः। 'क्षध प्रेरणे उ. प.) । कथादिष्वपठितो.
ऽपि 'बहुलमेतविदर्शनम् (बु. ग. सू.)-इत्यस्योदाहरणत्वेन
धातुहत्ती पठ्यते। अनि हिलोपः । क्षिपयति प्रेरयति नाशयति
पिपासाम् । “चपो जिन्वन्त पूर्वतीभि ऋष्टिभिः (ऋ.
५, ७, २)"-इति निगमः ॥
(२३) पहिः । मेघनामसु निरुताम् (१, १०)। गच्छन्ति
निम्न प्रदेशम् , भाभिमुख्येन हन्ति तापम् , पहिसकंधा प्राणि-
नाम् । “पृथिस्या निग्गंगा अहिम् (ऋ. सं. १, ५, २८, १)"
.
, सानिमावि, मरादाबाता पठिता ।
: पु... २०११!
~

·निरुक्तम् (निघण्टुः।
-इत्यत्र 'शश मुतगती (भू. प.), अन्तर्घातण्यर्थः, निर्गमभूमी
पातनमुच्यते, अहिम् मेघ हनमित्यर्थ:-ति स्कन्दस्वामिभाष्यम् ।
उदकं भवितुमईति। अन्वेषणीयो निगमः ।।
(३२) अक्षरम् । निरुक्तं वाङ्नाम: (१, ११)। व्याप्रीति
जगत , अश्यते भुज्यते या प्राणिभिः, अनति मेच यति भूमिं या, न
शरतिक्षीयसे कदाचिदपीति वा । "ततः क्षरत्यक्षरम् (ऋ. भ.
२, ३, २२, २)"-इति निगमः ।
(१३) स्रोतः । 'सु गती (भू. प.)। 'सुरीभ्यां तद घ
(उ० ४, १८७)-इत्यमन् । सयति निम्र देशम् । “धन्वन् स्रोतः
कणसे गात भूमिम् (ऋ० सं० १, २, २, ५)"-इति निगमः ।
(२४) सप्तिः। 'सप् प्रेरणे (दि. प.)। लिन् ।
"
क्तिसो च सन्तायाम् (१, ३, १०४)-इति लिन् । टप्यन्ति हि
देयताम्तेन तर्पिसाः, टप्यन्ति तेन पीतेन प्राणिन इति वा । तथाच
ति:-'मन्ये' भेजानो पमतम्य सहि हिरण्यवर्णा पटपं यदा
व:
(पथ• मं० ३, १५,१)। निगमोऽन्वेषणीयः ।
(२५) रमः । रमति: गदाधः (भू. प.)। पचाय
(१, १, १३४)। रमति हि सम्मेधपर्वतादिभ्यः पतत् । यदा;
'रम पासादने (उ. प. प.)' । 'मि भज्ञायां घः (१,६,११८)
रस्यते पाम्पावते जिद्रया सियते इति रमः ।
गुपः क, गुपगुणिनोरभेदोपवारणास्वायते ; मत्वर्थी यग्य लगवा
रमवान् रसः। यहा; रसतिरतिकर्मा (१, १४), पचायच् (१.
यहा।
यहा; रमोपी
१. 1......।
: 'पाप-fo.....।

·प्रथमाध्यायः । १९ख०।। '१,१३४); अय॑ते देवतालात् , अर्यतेऽनेन देवता इति वा । "मा वा विशन्विन्दवः (ऋ० सं० ६, ६, १८, २)"-इति निगमः । (३६) उदकम् । 'उदकञ्च (उ० २, २६)'-इत्युपादि सूत्रण उदकशब्दो निपात्यते । कुन्-प्रत्यये खनतेरुत्पूर्वस्य धात- लोपः । उत्खायते तद वायुना विभज्यमानं कर्म, उत्खनति वा भूमि खेन वेगेन कर्ता । उत्पूर्वस्य वाचसेापः उदकमिति ; उदश्चतीत्युदकम् । “उदानिपुर्महोरिति तस्माद्कयते (अध. म० २, १३, ४ )"-ति, “समानमेतद्दकम् (ऋ• सं० २, ३, २३,५)”-पति, "मगडूको इवोदकान् (ऋ० सं०८,८, २४, ५)" --इति, "मगडूको उदकार्टिव (ऋ० सं० ८, ८, २४,५)"--इति घनिगमाः। (३०) प्रय: ।। 'प्रौञ् तर्पणे (रा. प.)। असन् (उ. ४, १८४)। टप्यन्तेऽनेन देवताः। यहा; प्रपूर्यात् यमते (भू. पं०) रसुनि टिलोपो बाहुनकात् । प्रकर्षण गच्छन्ति प्रयः । "पापो न दीपं दर्धति प्रयोसि । सं० २, ४, ८, ३)"- रति भिगमः। (३८) सरः। स गती (भू. प.)। प्रसन् (२.४, १८४)। सरति म्रियते वा सरः। "सार्क सरोसि पिगतम् (. सं. २, ५, २८, ४)" इति निगमः । (३८) भेषजम् । 'भिषज् चिकिमायाम् कण्णादिः (प.)। पुंसि सन्तायां ध: (१, २,११८) । भिपज्यम्त्यनेन मेपनम् , 'पन. - .। नि... ।

·निरुक्तम् (निघण्टुः। न्तावसथेतिह भेषजात्'-इति निर्देशात् साधु । "आप इदाई भेषजीरापो' (ऋ. सं०८, ७, २५, ६)"-इति श्रुतिः । 'भषं रोगं जयति'-इति दुर्गः । यदा ; भेषजमस्मिवस्तीति भेषजम् । अर्श पादित्वादच् (५, २, १२७)। तथा "अप्सु मे सोमो' अब्रवीदन्त- विश्वानि भेषजा (ऋ० सं० १, २, ११, ५)” इति श्रुतिः । निगमो- ऽन्वेषणीयः॥ (४०) सहः * 1 सहिरभिभवार्थः ( दि. ५०), अभिभवते उष्णमग्निं वा। यदा ; सहो बलं (निघ० २, ८), तदस्थास्तीति मत्वर्थीयस्य लुक ( १, ४, १८ वा.)। बलवत् हि बलम् । “सह- दातुं पुरुहत क्षियन्ते' (ऋ० सं० ३, २, ३, ३)"-इति निगमः । सकारलोपरछान्दसः॥ (४१) शवः 11 'टु भो खि गतिही: (भू० ५०) । 'खे: सम्प्रसारणच (उ• ४,१८८)-- इत्यमुन् । खयति गच्छति बईते वा वर्षाकाले । शवसेर्वा गतिकर्मण: (निघ० २, १४) असन् । शवति गच्छति शवः । निगमोऽन्वेषणीयः । माधवेन स्वीये नामनिधएटी 'शवः' इत्येतबापाठि, शिवम्'-'शापम्' इत्येते पठिते । द्वितीय मागप्ताशिवास मालपु प्रतीपं शपत्तद्यो वदन्ति । शिवमिति सनि. गर्म दृष्टमपि भाषायामपि जलपर्यायत्वाम् अत्र तत्पर्यायेन तस्य पाठे प्रयोजनं मन्दम्, शापमित्येतत्त्व त्यन्तामसिहा प्रायः पूर्वाधार्य: समानाये अपठितम् । अस्य च उदकनामत्वेनामसिदत्वात्, गवस्य प... मिर.1,२.१८ प. २,१। निर...१.१११.१९,२५। + ·प्रथमाध्यायः। १२ खः । पोजः सदा इत्याभ्यां सह प्रसिइपाठन हटवार, प्रायोऽक्षरसा- म्याच लेखकाः प्रायेण शव इति लिखितमिति । शपन्त्यनेनेति भापम् । 'प्रकर्तरि च कारके सम्झायाम् (३, ३, १८)-इति घञ्। हस्ते धुदक मादाय मपन्ति मुनय इति यूयते । (४२) यहः *। यात मान पिपासितैः, हुतं च यजे देवता- त्वात् । अनि यावईयतेय विधातुजं रूपम् ; पृषोदरादिः । (६, ३, १०८) निगमोऽन्वेषणीयः॥ (४२) भोजः । 'उन आर्जवे (तु. ५०) 1 ‘उलेवलोपय (उ• ४, १८७'-इत्यसन् , बाहुलकादुदकऽपि भवति। उसते सतपचे न्यग्भावार्थच । उमर्या नेतधातोर्वृधिकर्मणोऽसन् प्रत्ययः । उसत्यनेनेत्यु । न्यग्भावयति या खगेनानतप्रदेश, वईते या वर्षास बलयदा। निगमोऽवेषणीयः ।। (४४) सुखम् । सुखावहत्वात् सुखम् । 'सुखं करमारा ? सहित खेभ्यः निरु. ३,१३)- इति भाष्ये स्कन्दस्वामी। सह हितं खेभ्यः । नेयं हितयोगलक्षणा चतुर्थी (१,४,४४ वा.), इन्द्रियाणा- मचेतन्यात् सुखादिभिरसम्बन्धात् ; भत इयं हेती पञ्चमी (२, ३,२५), इन्द्रियविषयसमिकर्षस्य सुखहेतत्वात् उपपद्यते इन्द्रियाणा हेत्वर्थकयघातसम्बन्धानुपपत्तेस सम्बन्धयोगपदार्थान्तराध्याहारः। प्रतिगयेन हितं पुरुषस्य, खेभ्यः ख-हेतुकमित्यर्थः। हितं वा पुरुष भामधर्मवान् सुखादीनां धर्माधिकरणत्वाच धर्मिणाम् । पया खेभ्य इति चतुर्थेप ; प-गप्देन प भामा मनसा संयुज्यते .

·१२० निरुक्तम् ( निघण्टुः)। . मन इन्द्रियेणेति सम्बन्धिसम्बन्धात् पुरुप एवोच्यते इति यथात- सम्बन्धः । तथाचोपनिषत्-वर्यः स एष इह प्रविष्ट प्रानखाग्रेभ्यो यथा तुरः'। सुराधाने अन्यवहितं स्यादित्युपलक्ष्य प्राणान्से प प्राणानां भवतीति प्राणादिशब्दस्त स्योहसिहं दर्शयति-'खं पुनः खनतेः (निरु० ३, ३१), उत्पूर्षस्य उत्खनति यिनाशयति, किम् ? परब्रह्मप्राप्तिमुखम् , कथम् ? कायसुखप्रहत्तेरधोगमनात् इति मुखम् । निगमोऽन्वेपणीयः । (४५) क्षत्रम् । 'क्षदिः सौत्रः'। 'द स्थर्ये' इति स्कन्द- स्वामी। माधवपक्षे चदिः शकलीकरणार्थो हिंसार्थय । 'क्षद गति- हिंसनयो:'-इति सुबोधिनीकार: । गुध्वोपचिदचियमि [मनि] सदिक्षदिभ्य स्वः (उ० ४, १६२)। वर्षाव्यतिरितेषु माता सूर्य- रश्मिभिराइता धापो मधेषु धनीभूताः पापाणवत स्थिरा भवन्ति ; जलाययं प्राप्य या ; अश्यते भुज्यते वा; अतिपीतं लेभादि जन- यित्वा प्राणिनो हिनस्ति या ; गच्छति निम्रगम्यते वा तदर्थभिः । या ; क्षवशदो बलनाम । अपायच (१, २, १२७)। बलयरि जलम् । धननाम वा ( निघ० २.१.), सहेतुत्वात्तादाम् । चसादवष्टिक्कतकेगात् ब्रायन्ते इति वा पत-गब्दात् ब्रायवेध पत्रम् , पृषोदरादिः (१, ३, १.८)। "युवं नो येषु' वरुण धनम् (पट. सं. ३, ४, २, ६) | बहस बल म वैति माधवभायम् । "उत यावापृथिवी पत्रमुरु (फर० सं० ४, ८, ८, ३)" इत्यत्र च वर्ष धममिति इटम् । उभयमभ्युदकं भवितुमईति । + सदबावपि रोबोपनीयतविकपटुम, यतो भवदिति।

·प्रथमाध्यायः।०७। (४६) पावयाः । प्राङ् पूर्वात् 'यो गतिव्याप्तिमजनकान्त्यस- "नखाद नेषु (पदा० प.) इत्यस्मात् 'इणयासिः (उ. ४, २१६) -~-इति बाहुलकादासि-प्रत्ययः। उपसर्गच धावानुवर्तक: म.भिमुख्यार्थी या ; प्रत्यरी वीयते भाभिमुख्येन गम्यते इति वा भाषया: निगमोऽन्वेषणीयः ।। (४७) शुभम् । 'शुभ दीप्तौ (भू. पा.)। किम् प्रत्ययः । शोभते दीप्यते खेन जसा देवतात्वात्। द्वितीयकपचनस्य प्रयोगी यथादृष्टम्। “शुभं पृचमिपमूज वहन्त (५, १, १, ४)".-"इपं जनाय वक्ष्यः शभस्पती: (७,८,१८, ४)"-"ट्रवत्पाणी समस्पती (१, १, ५,१)"इति च निगमाः। (४८) यादुः । 'या मापणे (पदा०प०)। 'भृ-भूगोटप- रिसरितनिधनिमसजिभ्य : (र. १,७)-इति बाहुलकादु. प्रत्ययो दुड़ागमय । याति निम्नं प्रदेणं यादुः । 'यादुः स्थाद गमन- क्रियम्'-ति माधवः । तदानीम-प्रत्ययो बाहुनकात् । “ददाति 'मां यारो'--( ऋ० सं० २, १, ११, ६) इत्यन स्कन्दस्वामी 'यादुरित्युदकनाम, रोमवर्थीय:'-इति । (४८) भूतम्। 'भू सत्तायाम् (भू.प.), निष्ठातकार: करि। पूर्वमेव मत् भूतम् प्रयमदृष्टवान् । 'अपएव समर्जादी सामु वीजमयामृजत् (१५० ८ मो०)-इति मनुः । अथवा 'मू माप्तौ (वा पा.) इति धाराः। माप्यं पिपासितः । पघस प्रयियादिषु महाभूतेषतर्भावात् भूतमित्युच्यते । 'मातात- रिनिर्भायन्ते पम्मिन् भूतानि (२,८)-इति निराहा एवोदार- रपम् । निगमोऽन्वेषणीयः । - यदा; 116 ·निरुक्तम् ( निघण्टुः । (५०) भुवनम् . । 'भू सत्तायाम् (भू. ५०)' । 'भूसधू- भजिभ्यश्छन्दसि (उ० २, ७५)-इति क्युन्-प्रत्ययः, उघडा- श्यः। भवन्त्यनेन सर्वे पदार्था इति भुवनम् । “य इमा विश्वा भुपेनानि जुत् (ऋ० सं०८, ३, १६, १)"-"इमा च पिता भुवनान्यस्य (ऋ० सं० ३, ३, ३१, ४)"-इति च निगमौ ॥ (५१) भविष्यत् । भवतेरेव । 'लट् शेपे च (२, ३, १३) -इति लुट् , 'लुटः सदा (३, ३, १४), 'स्यतासी ललुटोः (३, १, ३३), डागमः (७,२,३५) । जलं हि आगामिन्यपि काले विद्यते, प्रलयेऽपि जलत्वस्य नागाभावात्। निगमोऽन्वेषणीयः । (५२) महत् न । 'मह पूजायाम्' भूयादिः (प.), कथादिय (चु. प.)। अस्मात् 'वर्तमाने पृष्ट महहहन्नगच्छवञ्च (उ० २, ७८)-इति निपातनम् । महति महयति वा देवता मनेन पुरुष स्येति महत् , मघते वा देवतात्वात् । यहा; मानेन स्वगरीन परिमाणेन अन्यान् स्वस्मादूनप्रमाणान् पदार्थान् जहाति पति- .फ्रामति 'दशोत्तराण्यावरणानि सप्त'-इत्यत्र विष्णुपुराणे सर्व- महत्त्वं जलतत्त्वस्योत्तम्। मानगष्दानहातेय,पृषोदरादित्वाद्रूप- सिडिः। "महत्त उस्य स्थविरं तदासीत् (र. सं० ८, १, १२, १)"-इति निगमः। (५३) पापः । एतदुतसमानार्थम् ।* * * I कार्य ताभिईि च्यातम् , पापोते: महा-कर्मकत्वात् । तयाचाथषिका . निए..११.०६.८१.१.१५% B. ११७

·प्रथमाध्याय:।१५ख.
श्रुति:--पापो पो विर्समावन् ( अथ० सं० ४, २, ६-इति।
यदा; कर्मणि किप् , इन्द्रेण प्रामा पापः, तदापोतीन्द्री या।
'तदानोदिन्द्रो वो यतीस्तनादापो अनु' टन (प्रथ० सं० १, १३,
२)-इति श्रुतिः। "पापो हि ठा मयोभुवः (७, ४, ५,१)"
-इति निगमः ॥
(५४) व्योम । निरुत्तमन्तरिक्षनामस (३। पृ०२६ २०११) ।
व्यवति माणिनः संहणोति भूमिमिति वा । निगमोऽन्वेषणीयः ।
(५५) यशः । 'पशू व्याप्ती (स्वा० भा.)-'प्रश भोजने
(कमा प०)' | 'भशेर्देवने युट् च (उ• ४, १८६)-इत्येतस्माद
बाडुलकादुदकऽपि भवति । 'पर्युट च'-इत्येव योभोजदेवः ।
भाते च्याप्नोति जगत् , पश्यते वा प्राणिभिः । “तिर्यग् विलयमस
जवनो यस्मिन् यगो निहित विखरूपम्। पन्नासत ऋषयः
सप्त माकं ये अस्य गोपा महती बभूवुः (मथ० सं० १०, २६,८)"
-इति निगमः।
(५५) महः। महदित्यनेन समानम्। पत्रासुन् प्रत्ययः
(४.४, १८४)। "मला जिनीर्षि महिनि (ऋ० सं० ४, ४,
२८, १)"- इति निगमः । 'महो अर्म (ऋ० सं० १, १, ६, २.
निरु. ११,२७) इत्यत्र 'म उदक नाम'-इति स्कन्दस्वामी।
"महोम्यः स्वाहा ( . )- इति च ॥
(५७) सकम् । 'ए गतौ (भ. प.) : 'ससर्नुम् १ (४० ४,
२३)-इतोकन् प्रत्ययः। पधिकृतं कित्त्व वाइलका भवति,
.
. पु.१.२८ ...1

·निकम (निघण्टुः । गुणः, धावति सीकम् । “सलिलाय वा सीकाय वा सतीकाय खा ( ? )"-इति निगमः ॥ (५८) स्वृतीकम् । 'स्कृ शब्दोपतापयो (भू. ५०), खरतिगं. त्यर्थ: (निघ० २, १४), अर्चतिकर्मा च (निघ• ३, १४)। 'पली. कादयथ (उ० ४, २५)-इतीकन्-प्रत्ययान्तेषु द्रष्टव्यः, निपात- नात्तुगागमः । शब्दं करोति, गच्छति, पूज्यन्तेऽनेन देवताः, पूज्यते वा स्वयं देवतात्वात् इति स्तृतीकम् । निगमोऽन्वेपणीयः ॥ “मती. कम्" इति केचित् पठन्ति । 'पट्ल विशरणगत्यवसादनेषु (भू• तु० प.)-पूर्ववदीकन् (उ० ४, २५); दकारस्य तकारः । गच्छति अवसीदति कुद्यानि, प्रनेन ति का। "सतोकाय त्वा (?)" -इति पूर्वमुनो निगमः । पत्र स गन्देऽवग्रहकरणं पदकाराणा- मभिमायस्य वैचिधात् * ॥ (५८) सतोनम् । पूर्ववत् मर्वम् ; दकारस्य तकारोऽपि निपातनात् । यहा ; सती गोभना अमौ; सामान्माध्यमिका वाक् , सा ईना ईखरा अस्य तत् सतीनम् ; 'मज्ञापूरपोच (६, ३. १८)-इति पुम्बडायनिषेधः । “प्रयो' सतीन कहतः (क्र० सं० २, ५, १४, १)"- इति निगमः । “मतीन मत्वाहव्यो भरेषु (ऋ० सं० १, ७, ८, १)"- इति च ॥ (५०) गहनम् ।। 'गार्ड विलोड़ने (भू. पा.)। 'युच बहुलम् (उ. २, ७४)-ति युच् प्रत्यय , बहुलवचनाम्बत्वम् पयगाधते प्राणिभिः गहनम् । “प्रभः किमासीद गईनं गभीरम . पदकारसमि'मनौकाय' एवमसमातम्।

·प्रथमाध्यायः । १९ख०। (ऋ० सं०८,७,१७, १)"~-इति निगमः । प्रशाम्भः गभीर मित्येते निरुत्या योजनीये । (६१) गभीरम् ० १ गमेर्धातोः 'गभीरगम्भीरौ (उ० ४,२४, इति नुगागम ईरन्-प्रत्ययो मकारलीपञ्च निपात्यते । गच्छति यजेवाहृतं वसतीवर्यादिरूपेण । “पर्यि दीने गंभीर मा (ऋ० सं० ६, ४, ५३, १)"-"न तं इन्ति स्रवतो' गभीरा: ( ऋ० सं०८, ६, ५, ४)"--इति च निगमौ। (६२) गम्भरम् । 'सदरादयश्च ( उ० ५, ४२) इत्यर- प्रत्ययान्तेषु द्रष्टव्यः । निपातनाद गमेरन् मडागमय । पूर्ववदयः । यता ; 'ग्रह उपादाने (क्रा०३०), पूर्ववदरन्, 'यहोर्भश्छन्दसि' (सि० की. वे० ३ अ.)। रेफस्य सकारो बाहुलकात् स चाका- रात् परः । रयते वसतीवर्यादित्वेन । “गम्भर'षु प्रतिष्ठाम् (ऋ. सं० ८,६, २, ४)"-इति निगमः । (१३) ईम् । अव्ययमिदम् । “वि यदना पथनाई यथा (० सं० ४, ३, १४, ४)" इति निगमः। बहुषु पाठेषु "कम्"-~इति दृश्यते, तल्लिपिधमतः 1 * *पत ईमित्येव पठितव्यम् ॥ (६४) प्रनम् । 'अन प्राणने (अदा. प.)' । 'कृवजमि- छपन्यमिखपिभ्यो नित् (8, ३, 4)-इति न-प्रत्ययः । अन्यते मायते प्रजाभिः; न हि कदाचिदपि जलेन बिना जीवन्ति प्राणिनः 'अस्य शोषादयो दोषा भवन्ति यदनामतः । नहि + ..११.८४ प.३ । घ...। निर, १५१ * १. लिह,१४.४, २५!

·निबक्रम ( निषण्टः)। - तीयाद् विना सृप्तिः स्वस्थस्याप्यातुरस्य च"- इति वाग्भटः । पत्तेर्वा निष्ठातकारः; अबान इति निर्देशात् जग्ध्यादेशाभावः, प्रद्यते । अन्नहेतुत्वाहा अब मित्युच्यते । "हिरण्यदा ददतव- मसी (ऋ. सं० २, ७, २३, ५)"-इति निगमः। (६५) हविः । 'हु दानादानयोः (ज. प.)। 'अर्चिशचि- हुसभिच्छदिच्छर्दिभ्य इसिः (उ० २, १०१)- इति सि-प्रत्ययः । दीयते पिपासितेभ्यः, प्रादीयते वा जनरुपभोगाय। अथवा इयते देवतोदेगेन, प्रक्षिप्यते वैवानरे हविरिदं जुहोमोत्यादि मले। "हथियाजारो अपां पिपर्ति (ऋ० सं० १, ३, २३, ४)"-- "विश्वकर्मन् हविषा वावधान: ( ऋ० सं० ८, ३, १६, 4)"- इति च निगमः॥ (६६) सन *। (६७) सदमम् न'पदल विशरण. गत्यवसादनेषु (भू. तु. प.)। पूर्वत्र, 'मनिन् (उ० ४, १४०) -इति मनिन् प्रत्ययः। उत्तरत, 'युच् बहुलम् (उ० २, ७४)' इति युन्। विशोर्यते शिलादिषु पातात , विशीयन्तेऽनेन कुद्यादय इति वा; गच्छति वागच्छति निन, गम्यते वा प्राणिभिः; अवसादयति पिपासायुक्त वा। 'इविविमो महि मद्म देव्यम् (० सं० १, ३, ८, ५)"-इति निगमः ।। (६८) ऋतम् (६८) योनि: ६ : 'यु मिथणे (प्रदा० ५०)। "वहिथियुद्ध- । + निह..१०.०७.१२.१॥ प.................१.२९.८,fre...

·प्रथमाध्याय,।१२ख..
तोरण वा।
साहालरिभ्यो निः (उ० ४, ५१)-इति नि-प्रत्ययः । युतं मितं
सम्मृतं सर्वपदाथैः ।
यहा; वेतर्वकारस्य उकारः, स च ईकारा-
स्परः यणादेशः, स एव प्रत्ययः। परिवीतं हि जलं वायुना
यहा; योनि: कारणमनस्य । "इष्टेरनं ततः प्रजा:
(मनुः ३, ७६)-इति हि स्मृतिः। “चरत् प्रियस्य योनिपु प्रियः
सन् (ऋ० सं०८, ७, ९, ५)"-"त्व पञ्चन्त्युपरस्य योनी' (ऋ०
सं० १, ५, २७, ३)" इति च निगमौ।
(७०) ऋतस्य योनिः । यन्नस्य योनिः ; नहुंदकेन विना
कथिदपि यनः कत्तुं शक्यते, ऋतस्य आगामिनो वर्षजलस्य
योनिर्वा,-आदित्यो भोमं रसं रश्मिनादत्ते पुनर्वर्षाकाले वर्पति ;
तथा-'सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः' इत्युक्तम् । 'अस्य
योनिर्भवति'- इति माधवः । "ऋतस्य योनि मा संदः (ऋ• सं०
४, १, १३, ४)"-"तस्य योनागमें सुजातम् (ऋ० सं० १, ५,
८,२)"--इति निगमौ।
(७१) सत्यम् । सत्सु भवम् भवेच्छन्दसि (४, ४, ११०)
-इति यत्। यहा; सत्सु साधुः 'तत्र साधः (४, ४, ८८)-
इति यत् । सतोऽहमिति वा 'छन्दसि च (५, १,६७)-इति
यः। "विद्युदसिविद्यामयाहानभूतान्सत्यमुपैति ( ? )"-
"ऋतात् सत्य मुपागात् ( ? )"-इति च निगमौ ॥
(७२) नौरम् । 'यो मापणे (भू. ३०) । 'स्फायितधि-
वधिकि (उ० २, १२)-इत्यादिना रन्-प्रत्यय. । नयति प्राप.
प..... नि१,११,११५ ।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः) ।
।
यति शहिं नीयते वा पुरुषेण स्वाभिमतकार्यसम्पादनाय । निगमो-
इन्वेषणीयः ।
(७३) रयिः *। 'रोड् गतौ ।' अच इ: (उ० ४,१३४)
-इति इ-प्रत्ययः, गुण: । रीयते गच्छति रयिः । यहा; रातः-
(प्रदा• ५०) इ-प्रत्यये बाहुलकारा युगागमो धाताईवय । दीयते
पिपामितेभ्यः। निगमो न्वेषणीयः ॥
(०४) सत् । 'प्रस भुवि (अदा० ५) | लटः भतरि
'श्रसोरलोपः (६, ४, १११), सत् । सर्वदा विद्यमानं प्रलयेऽपि
नाशाभावात् 'सदसि भूयाः ( ? )--इति निगमः ॥
(७५) पूर्णम् । 'पृ पालनपूरणयोः (जु• क्रा०प०) । निष्ठा-
सकारः 'उदोष्ठयपूर्वस्य (७, १, १०२), 'हलि च (८, २, ७०),
'रदाभ्याम् (८, २, ४२/- इति निष्ठानत्वम्., 'रसाभ्यां नो णः
(८, ४, १)-इति पत्वम् ; पूर्णम् । रचितं मेत्वादिना, तदर्थिभिः
पूरितं वा कटाहादिषु । यहा ; 'पूरी चाप्यायने दिवादियुरा-
दिय । “वा दाम्तगान्तपूर्णदस्त (७, २, २०) -इत्यादिना निपा.
तितम् उपभोगतीणं प्राप्यायितम् । “पूर्ण पूर्णेनं सियते (अध.
सं. १०,८,२९)"-इति निगमः ।
(७६) मर्वम् । 'स, गतो (भू. प.)' । 'सर्वनिवरिष्वलच.
शिवपट्यप्रदेवो. पतम्वे ( उ. १, १५१)-इति निपातितम् ।
1
.
प... नि.....
+ 'रोरारदिशदिरी गतिरषरधो. काशिरतेमनुः
बती कापि।

·प्रथमाध्यामः । १२स प्रतन्वे प्रकर्तरीत्यर्थः। मृतमनेन। यहा; माहुलकात् कर्तरि भवति ; सर्पम् । उभयत्रापि पचाय (३, १, १३४)। हिनति पिपासामुष्णं वा । 'सर्वमसि सर्व मे भूया: (.)-इति निगमः ॥ (०७) पक्षितम् । 'शि क्षये (भू. ५०) भावे निष्ठात- कारः। धितं क्षय', स यस्य न विद्यते, तदक्षितम्। सर्वदा सय रुपभुज्धमानमपि स्वमहत्तया उपर्युपरि वर्षषाहा भयरहित- मित्यर्थः । क्षिय 'निष्ठायामयदर्थे । वाक्रोगदेन्ययोः (६, ४, १.-11)-इति विहितो दीर्घः, अन च भायो यदर्थ , तस्मात् सन भवति ; दीर्घाभावात् 'क्षियोदीर्घात (८, २, ४६)---ति निष्ठान वमपि न भवति । “उसमचितं व्यन्ति (प्रथ० सं० ४, २७, २)"--"समानमर्थमक्षितम् (पासं० २, १, १८, ५)"- "पषितमत्य होमि साहा ( . )"-इति च निगमाः । (०८) यहि । निगमोऽन्वेष्यः । हेर्ननोपय (उ० २, १.२)---इत्यादिना पूर्ववत् साध्यम् । (७) नमानमत: (भू.५०), 'मनिन् (उ. ४, १४.) ति मनिन्-प्रत्यये धातोमनीपो दीर्घय निपात्यो । नम्यते पुरषदेयतात्वात् । पिम्से या निपातनम् । नमयसि नदीतीर- निकटवर्तिनो बैतसादोन्। पथया 'पम गत्यादिषु' 'भवादिः 'प्रम रोगे' पुरादि., नम्-पूर्वः; पम्माविपासनं पूर्ववत् । न - - + पु.११.८.।।.., नि..। B मन-मोहन (...)-नारत N 17 ·निरुक्तम् (निघण्टुः। प्रमन्ति गच्छन्त्यनेन । न हि सानपानोपयोगिजले विद्यमाने प्राणिनोऽन्यव गच्छन्ति । तथाहि-थोत्रियसजलनदीप्रतिषु विद्यमानेष्वेव वासो विधत्ते स्मृतिः । न पामयत्यनेम रोगी न भवत्यनेनेत्यर्थः । 'आपो' अमीयचातनीः (ऋ० सं०८, ०, २५, ६'--इति श्रुतिः । “नामानि यतो अधि येषु वईते ( ऋ० सं० ७, २, ३३, १)"-"दधाना नाम यष्टियम् (ऋ० सं० १, १, ११, ४)"-इति च निगमौ। (८०) सर्पिः। 'सृप गती (भ. प.)। 'प्रशिचिदुस- पिछदिच्छर्दिभ्य इसिः (० २, १०१)-इति सि-प्रत्ययः । सर्पति द्रवद्रव्यत्वात् । * * । निगमोऽन्वेषणीयः । (८१) अपः . । 'पान व्याप्ती (स्वा. उ०), पापः कर्मा- ख्यायां इखो नुट् च वा (उ• ४,२०२)-इत्यसन् प्रत्ययो बाहुल. कात् जलेऽपि भवति ; अपः । पाप इत्यनेन समानार्थम् । "दीनां गर्भो' अपसामुपस्यात् (ऋ. मं० १, २, १, ४) *जामीनामग्निरपसि स्वसृणाम् (ऋ. सं. २, ८, १४, १)"-इति च निगमी (८२) पवित्रम् + । 'पू पयने (करा. उ.)। 'पुवः सजा याम् (१, २, १८५)'--इति करणे इव-प्रत्ययः । सातः । अथवा 'कर्तरि चर्यिदेवतयोः (३, २, १८६)'- इत्यपाँ देवतात्वात् कर्तरि इव-प्रत्ययः । पुनाति पापक्षतः । मनु:-'जानं तपोऽग्निराहारोमृन्मनोवायुपातमम् । वायुः पुनात्यनेमामानं तयार कर्माक • प... मिर..,.1 । प... मिर...

·प्रथमाधायः। १२ख.1 कालौ च शुः कर्तृणि देहिनाम् (५ ० १०५ मी.)'-इति । "शतपवित्राः सधया मदन्ती: (ऋ० सं०५, ४, १४, ३)"-इति निगमः ॥ (८३) अमृतम् * । नञ्-पूर्वात् सियवर्धातो: 'तनिमड्भ्यां किञ्च (उ० ३,८५)-इति तन् प्रत्ययः । न नियन्ते हि प्राणिनी- ऽनेन पोनेन । अथवाऽत्यन्तस्वादुरसवादमृतमित्युच्यते ; तथा 'अमृतीधाप:'-इति अतिः। “यवा सुपर्णा अमृतस्य भागम् (ऋ० सं० २, ३, १८, १)"- इति निगमः ॥ (८४) इन्दु. । 'जि इन्धी दीसो (रु. प्रा.) । अस्मात् 'उन्देरिसादः (४.१, १२):-इति विधीयमान उ-प्रत्ययो बाहुल- काद भवति, धकारस्य दकारच! इन्धे दीयते स्वेन तेजसा देवतात्वात् । यदा ; 'उन्दी केदने (रु. प.)। 'छन्देरिश्चादेः (उ• १, १२) -इन्यु-प्रत्यय प्रादेरिदादेशय उनत्ति भूमिमिन्दुः । यहा; "हि परमेश्चय (भू. ५०)। प्रमादु-प्रत्ययः । परमेश्वर हि जलं देवतात्वार , प्राणिनां मापनस्य जीवनस्य च तदायत- वाश। निगमोऽन्वेषणीयः॥ (८५) इम। हिरण्य नामसु व्याख्यातम् (२ । १. २. प.)1 हिनोति गच्छति निम्नं प्रदेश, गम्यते या सदर्थिभिः, दईसे वा यस । निगमोऽन्वेषणीयः ६॥ (८५) ख.। सुपूर्यादत्तग्न्तर्भायितण्यात् 'पन्येभ्योऽपि + पु .1.12.१९॥ + ५.१.१... नि.. पु.२.१५प..1 १.७६.१५॥

·निरुक्तम् (निघण्टुः । 3B दृश्यन्त (३, २, ७५)-इति विच गुणः, 'खरादिनिपातमध्ययम् (१, १, ३०), सुपो लुक् , रेफस्य विसर्जनीयः। अनादृष्ट्यादि. ननितं केशं सुठु शोभनं गमयति नाशयति; स्वः । यहा ; केवला- देव स्वाथै णिच् , 'अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थ:-प्रत्युको रिष्टार्थसिदिः। भरणं गमनं दोषरहितत्वेन शोभनं यस्य, मुह गच्छति निम्र प्रदेशमिति वा, सुठु माणिभिर्गम्यते इति वा; खः । प्रकाराम्तमप्यस्ति । सुपूर्वाद्रमतेच बाहुलकाद भवति । ****। "आविः खः कणते गूईते वसं (ऋ० सं० २, ७, १८, ४)"-"स्वर': सिपासथिरो गविष्टिषु (ऋ० सं०७, २, १, २)"-इति च रेफा. न्सस्य निगमो। “मासु सासु वंगः (ऋ• सं० ८, ७, २, ३)" -त्यकारान्तम्य । (८७) सर्गाः। 'सृज विसर्ग (तु. प.)। कर्मणि घम् । सृज्यते मेघविसृज्यत इति सर्गः ; जसि मर्गाः । यहा; सर्गों वेगः; 'अर्शमादित्वादच् (५, २, १२७) । वेगवन्ति हि जलानि । “मर्गी- सो वताईव (e. सं. ७, ७, ११, ४)"-इति निगमः । (८८) गम्बरम् * । सम्पूर्वाद हणोतेः ' ग्रनिनिगमय (३, ३, ५८)-इत्यम्। मंत्रियों मेघः । यहा ; पचायच (२, १५ १३४), हणोति हि भूमि संवरम् । पृषोदरादित्वात् (६, ३, १ गम्बरम् यदा; गम्बो वचः निरुतो मेघनामस (11००१ प०८ तहानपीन्द्रः गम्बः, मत्वर्थीयस्य तुक् । 'रा दाने (पदा• ५०); गम्येनेन्द्रेप दीयते शम्बरः । 'धार्थे क-विधानम् (३,३,५८ वा.) समानायपाठ: उभयत्र समानः। पु. १.. १.( ०.१ ·प्रथमाध्यायः १२ख.। -इत्यस्योपलक्षणार्थलात् कः। यहा; तदरञ्च शम्बरः । शमनं च रोगाणामुत्लष्टश्च सर्वपदाधु इत्यर्थः। 'शम्बरं सम्बरं जलम्' इति माधवः । “अतिथिम्वाय शम्बरं गिररुग्री प्राभरत् (ऋ. सं. २, १, १८, २)"-इति निगमः ॥ (८८) अवम् * 1 प्राड् पूर्वात् भवत: क इत्येष बाहुलकाद भगति, उपसर्गइस्तत्वच । 'छन्दस्युभयथा (६, ४, ८६)'--इति सुपि भूसुधियो विधीयमानो यणादेशी व्यत्ययेन क-प्रत्ययेऽपि भवति । पा समन्ताद भवति विद्यते अश्वम् । 'अवमा भवति' -इति माधयः । “सनेम्यम्ब मरुतो' जुनन्ति (ऋ० सं० २, ४, ८, ३)"--- इति निगमः॥ (2.) वपुः । 'टु वप बोजतन्तुसन्ताने (भू. उ.)। 'प्रति पृथपियजितनिधनितपिभ्यो नित् (उ०२,११०)-इत्युसि-प्रत्ययः । उमेऽनेन वीजम् ; वोजवपने हि जलं साधकतमं भवति। “चरित. १'चिर्वपुषामिदेकम् (ऋ० सं० ३, ५, ७, ४)"-इति निगमः ॥ (८१) अम्बु । अन्तरिक्षनानीऽम्बरशब्दस्य निर्वचने विस्त- रणोताम् (२ । पृ. २०५०७)। निगमोऽन्वेषणीय.॥ (८२) तोयम् । तवतेवृधिकर्मणः (निरु• ८, २५) भन्नगा दयद्य (उ०४, १०८)- इति यत्-प्रत्ययो निपातितो द्रष्टव्यः । वते वर्षासु। 'तदति तोयम्' इति क्षीरस्वामी। तदतेः पूर्ववत् यत्-प्रत्यये निपातनाद दकारलोपो गुणः । यहा; तदिः पु. १. प. प. १०) 1 निम ...।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः ।
सौत्र आवरणार्थ:। "तोयेन जोवद्राः ससर्ज भूम्याम् ( ! )"
-इति निगमः ॥
(८३) तूयम् । पूर्ववनिपातनाद्रूपसिद्धिः । उकारस्य दीर्घः
(६, ३, १२३)। निगमोऽन्वेषणीयः ।
(८४) कृपीटम् । 'कपू सामर्थ्ये (भू० प्रा०)। कटसपिभ्यः
कोटन् (उ• ४, १८.)' इति कीटन् प्रत्ययः । 'कपो रो लः (८,
२,१८)-इत्यत्र, काधिकात्ति:-कपण-क्लपीट-कर्पूरादयोऽपि
कपेरेव द्रष्टव्यः' । 'उणादयो बहुलम् (३, ३, १)-इति च रुपे-
रेव बाहुलकालत्वाभावः। भाथे तु-लपणादीनां प्रतिषेधो
वतव्यः (८,२, १८ भा.)- इति लवाभावः । कल्पते साप
निवारणाय । “यत्रा कपोटमनु तइहन्ति (ऋ. सं. २१,
२)"-इति निगमः ॥
(८५) शक्रम् । 'शुच दीप्तौ (निव० १, १७) । प्रभात
'ऋज्वेन्द्राग्वजविप्र (उ० २, २०)'-इत्यादिना ककारान्तादेशो
र-प्रत्ययो गुणाभाषय निपान्यते । गोचते शुक्रः । यदा;
चलतिकर्मण: (निघ० १, १०) सम्पदादित्वात् (३, ३, ८५ वा.)
किम् । शुचि, तद्यस्य; रो मत्वर्थीयः। दीप्तमित्यर्थः । शुक्र
तेजः मन्दो वा, रेतः-पर्यायत्वात् 'देवानां वे रेतो वर्षम्'--इति
सतेः उदकनामस्वमपि बोडव्यम् । “एकासु ते शुक्रमायुनाम् (१)"
इति मिगमः।
शोधते
.
प.१, १७ मि.८,१५।
+
म. म...०.२..एव्य ।

·प्रथमाध्यायः । १२खा। (८६) तेजः । 'तेज़ पालने' भुवादिः परस्मैपदी । पसन् (७० ४, १८४)। तेजयति पालयति प्राणिनः पिपासा दनिवार- पात्। यहा; "तिम निशाने (भू. पा.) असुन्। अग्नि जलादपा कार्यकारणयोरभेदोपचारात् तेज इत्युतिः। निगमो- इन्वयणीयः। (८७) स्वधा । स्व-गद उपपदे 'डु धाञ् दानधारयोः (ज. इ.)-इत्यस्मात् 'पातोऽनुपसमें कः (३, २, ३) ।। स्वमा- मानं सर्वातर्यामिणं भगवन्त नारायणं धारयति 'पापो नारा पति पोका आपो वे नरसूनयः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायण: स्मृत (मनुः १ • १० मो.)-इति। खं धनं ददातीति या ; शस्योत्पत्तिहेतुत्वात् । निगमोऽन्वेषणीयः । (८८) पारि। कर्णोतेः दूगा प्रत्ययः । वार्य तत् मेवा- दिभिः पुरुषः । वाजमनेये सौवामणी-प्रेय-"देवं वहिरिती- नाम् (य० वा. सं० २१, ५७)'-इति निगमः । अदुवट:-'यारितीनामुदकयतीनां वारिप्रभवाना वा पोषधीनां सम्बन्धिनि अध्वरे स्तोमम्' इत्यादि । (e) जनम्। 'जन घातने (भू.प.), 'धातनं हाम्' ---ति हत्तिः। जन्नति गीतं भवति । यहा; जायत इति जः । "अन्येष्वपि दृश्यते (३, २, १.१)-इति डो निरुपपदादपि बने. भवति । जः जातः प्राणिमि नायते पादीयते इति जनम् । 'मा पादाने (पदा० प.)। निगमोऽन्वेषणीय.. प्रस्य भाष्य- ६.१.. : दमादल राम-रहिम-पा।

·निरुक्तम् (निघण्टुः। (१००) जलापम् * । जैः जातः लप्यते वाच्यते (भू. उ.) इति जलापम् । ज-शब्द उपपदे लपेः कर्मणि घञ्। 'जलार्ष ज-लपितं जातेः-इति माधवः । यहा'; जलापमिति सुखनाम, सुख हेतुवादपा तडेती ता छज्यम् । “रुद्र जलाषभेषजम् (फ. सं. १, ३, २६, ४)"-इति निगमः । 'जन्नापनुदकमाम वा- इति माधवोऽभापयत् ॥ (:.१) इदम् । 'इदि परमेश्खये (भू. ५.), इतित्वानुम् । 'इन्देः कमिनलोपथ ( उ० ४, १५२)--इति कमि-प्रत्ययः । देव वादपा परमेश्वयं विद्यते । 'इणो दमुग्'-इति योभोजदेवः ; ईयले निम्न प्रदेशं गम्यते या। यहा ; इन्धेः कामिन् बाहुलकान लोपो धकारस्य दकारय । इन्धे दीप्यते इदम् । “खसारो या इदं ययुः (ऋसं० २, ५, २६, ५)"-"ता जिया सदमेदं समेधाः (ऋ. सं. ५, १, १०, ३)"-"रूपामिमानो पकंपोदि. दत: (स• सं० ४, २, १८, ३)” इति च निगमाः । ॥ इत्ये कगतमुंदकनामानि (१०१) ॥ १२ ॥ अवनयः।। याह्या खा। सौरा: स्रोत्या:। एन्य । धुनयः । मनाना: । वक्षणा:() । खादी- अर्णा::.)। रोधचक्रा: १) । हरित:(१०)। सरित :। अगुव:।। नभन्व:) | वय 10 हिरण्यवर्णा: (१) । (२) शनिरिकसने पुलक"मम्मा:-ति, टोकाहरुमा (५) r:-मि। (11) "-"। "-मन-C. D. TI ·प्रथमाध्याय:।१३.1 १३ रोहित:१८) । ससुतः । भणी:(९०) । सिन्धव.() । कुल्या:(१) । वर्य:(१) । उय:(| दुर्गवत्यः(१४) । पार्य- त्या(१६) । सर्वत्यः५०)। कनखत्या(स) । पर्यस्वत्यः५८) । सरस्वत्यः) सरस्वत्यः (१)। हरखत्यः ३३) । रोधख- व्यः) भावत्यः(१७) | अजिरा:(१५)। मातर:(१) । नद्यः २०) । इति सप्तविंशन्नदीनामानि * ॥ १३ ॥ (१) प्रवनय । पृथ्वीनामस व्याख्यातः (१३ पृ.१२ १०७)। भयन्ति जगत् खोदकेन, अध्यन्ते प्राणिभिस्तीरादिनिर्मापन। "पा- सिहतौरवनय समुद्रम् (ऋ० सं० ४,४,११,१)".-"गा न माणा भवनोरमुचत् (ऋ० सं० १,४,२८,५)"~-इति च निगमी । निग- मेषु बहुवचनानवेन प्रायशः यवणात सर्वत्र बहुवचनान्तत्वम् । (२) यहा: 'या प्रापणे (पदा० ५.)' ! 'शेवया जिद्रा- पीवाप्वामीवा (रु. १,९५२)-इति निपासनात् भ प्रत्ययो धातो. खवं गागमय । बाहुलकादापः स्थाने डीप् पीप्पल्यादित्वाद (११) ""नि माधयति । (१५) "अन्य CH (१) वाम C.D FRI "at'दि। (९०) “य'-चिौबार। (२५) "मातt-~-ति। (१०) ""-तिर . हिनदीना पानामपाला पिकाने पर कि सपा सामान -...-भूमिम् । स . . . पति-भूमि, 1.नि-भूमि ति, एस - ति स्यामा समान १६.। NIB ·१३. निरुक्तम् (निघण्टुः)। - द्रष्टव्यम् । याति तास्तान् प्रदेशान् प्राम्यन्ते वा प्राणिभिः । यहा; 'यह्नः'-इति महन्नाम (निघ०३,३), पूर्ववत् छोप् । यहाः महत्यो नद्यः। द्विधातुज वा इदं नाम,-यातेजः, पृषोदरादिः (६, ३, १०८) । याताय प्राणिभिः इताय यनेष्वित्यर्थः । “खयमत्कः परि- दीयन्ति यतीः ( ऋ० सं० २, ७, २४, ४)"-"अवईयन्तसभर्ग सप्त यह्वीः (३र० सं० २, ८, १३, ४)"-इति च निगमो । केपु चित् कोशेषु “यव्या:"- इतीदं नाम दृष्टम् । 'यु मियणे (अदा• प०)' पृथग्भावोऽप्यस्यार्थ:- इति नगमकाण्डे 'वियुते (निरु. ४, २५)' इत्यस्य निर्वचने स्कन्दस्वामिना प्रतिपादितः । 'यु मियणे'-इति अयं पंव्यते, प्रयुज्यते च-'जनयत्ये त्वा संयोमि'- इति, तथापि पृथग्भावेऽपि वर्तते । न चायं वरुपसर्गस्यार्थः, केवल. स्यापि दर्शनात्–'युतं धनमस्य', 'युतं भोजनमस्य', 'युतोऽयम्'-- इति पृथग्भूत इति गम्यते'-इति । अम्मात् 'प्रासयुवपिरपिल पिचपिघमय (२, १,१२६)'-इति यति प्राप्ते कृत्यल्पुटो बहुलम् (१, ३, ११३)'-इति 'प्रचो यत् (२, १,८७), गुण, 'वान्तो यि प्रत्यये (५, १, 2) वर्षासु मेघेरुदकेन मिथणीयाः, अन्येषु सूर्य- रश्मिभिरालटेन पृथग्भवन्तीति वा । अथवा 'यु बन्धने (का. ७.) अस्मात् अनादित्वात् (उ० ४, १०८) यक् द्रष्टव्यः । यध्यते पास सेतुरिति, यव्याः। यहा; यवेभ्यो धान्ययिपेभ्यो हिताः 'खलयवमापतिलपब्रह्मणय (५, १, ७)-इति यत् । नदीजवे- भापि यन्ते यथ्याः । वार्म त्वा यथ्याभिः (ऋ० सं० ६,७,२, २) -इति निगमः। 'इदमिव कुस्वाभिः' इति माधवभाष्यम् पनयोयुतां गहन्तु सूरयः ।

·प्रथमाध्यायः । १३ख। । (३) खा:* । 'खन अवदारणे (भू. उ.)', 'अन्येष्वपि दृश्यते (१, २, १०१)-इत्यत्र 'अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः (३,२, १०१ भा०)-इत्यु तो निरुपपदादपि जनिव्यतिरिक्तादपि खनेर्ड: प्रत्ययः, टाप । वहननादिन्द्रेण खाताः । तथा च श्रुतिः--'अपां बिन मविहितं यदासीद वृत्रं जघन्वा अप तद्दवार (ऋ० सं० १, २, ३८, १)-इति, 'इन्द्रो' अस्मा अंदद वर्जबाहुः (ऋ० सं० ३, २, १३, १)-इति च नदोवाक्यम् । यहा ; खनन्ति भूमि वैगेन वहन्त्यः । अथ वा । 'खै दाने ( १ )', 'घञर्थे क-विधा- नम् (३, ३, ५८)'-इत्यस्योपलक्षणार्थत्वात् कः, टाप् । 'खै स्थैये हिंसायाञ्च (भु०प०)- इति वा। खायन्ति स्थिरा भवन्ति वृत्रेण रुधाः, हिंस्यन्ते वा तेन, खाः। “सरायस्खामुप सजा रणानः (ऋ० सं० ४, ७, ८, ४)"--"ऋध्याम ते वरुण खामृतस्य (ऋ० सं० २, ७, ८, ५)"-इति च निगमौ । (४) सोरा: । 'पिञ् बन्धने' भौवादिकः क्रपयादिकम् । 'सिचिमोनां दीर्घय (उ० २, २४) इति र-प्रत्ययः। सीयन्ते वध्यन्ते पास सेवादित: शिलादिमिरवतारा वा । 'सरणात् सौरः' -इति सर्ते र्धातोः 'कृपृशकटिपटिगौटिभ्य ईरन् (उ० ४, २८)' -~-इति बाहुलकाद भवति टि-लोपश्च । 'सौरा शम्दो नदी-बच- नान्तोदात्तः, इल-वचन अायुदात्त.'-इति माधवः । “द्रविन्वः निर. ३,१३ १०, + नयाथैय मनुकमणिका-'सत्र नदीवाक्य चतुर्शवाष्टमौदाभ्य'-ति तत्र हो। -- ·'निरुक्तम् ( निघण्टुः)। पृथियां सौरा अधि (ऋ० सं०८, १, ८, ४)"-"सौरा इन्द्रः सवितवे पृथिथा (ऋ० सं० ३, ६, २, ३)"-इति च निगमः । "सीरी युस्नन्ति कवयः (० सं०८, ५, १८, ४)"-इति इल- वचनः॥ (५) स्रोत्याः। स्रोतसि भवाः । 'स्रोतसो विभाषाघडडयौ (४, ४, ११३)'-इति द्य-प्रत्ययः । स्रोतोऽनुसरणादि नद्यो भवन्ति । “नवति स्रोत्या नव सर्वन्तौ (ऋ० सं० ८, ५, २५, ३)" -इति निगमः ॥ (६) एन्यः । 'इण गती (अदा० ५०) । 'योग्यावरिभ्यो नि: (उ० ४, ४८)-इति बाहुलकावि- -प्रत्ययः । 'क्कदिकारात् (४, १, ४५ वा.)-इति डीए । यन्ति एभ्यः गमन-स्वभावा हि नद्यः गम्यन्ते वा प्राणिभिः । “वि यद वर्तन्त एन्यः (ऋ० सं० ४, ३, १२, २)"--इति निगमः । एनी-शब्दो नदी-वचनो ऽन्तीदात्तः अन्यत्राद्युदात्तः इति माधवः । “एनी त एते सहती अभिथिया (ऋ. सं. २, २, १३, ६)”-इति अस्योदाहरणम् ॥ (७) धुनयः * । 'धूञ् कम्पने' भौवादिः । बहुलानुत्तेः 'णिनिपार्णिचूर्णिभूर्णि ( उ० ४, ५२ )-इत्युक्तो नि-प्रत्ययः किच । धुन्वन्ति कम्पयन्ति तौरक्षादीनि, कम्मन्ते वा खयं गमनशीलत्वात् । "दिवेदिवे धुनयो यस्त्यर्थम् (ऋ० सं० २, ७, १२, २)"-इति निगमः। (८) रजाना: । 'रजो भङ्गे' सुदादिः परमपदी । व्यत्ययेन . + प., मिर...1 ·प्रथमाध्यायः । १३ ख.! शानच् , अत्र च प्रथमा-समानाधिकरणे शानच् भवति, मुगागमस्त न क्रियते भागमानित्यत्वेन व्यत्ययेन वा । रजन्ति कूलानि । “सं रुजाना: पिपिष इन्द्रशत्रुः (ऋ०सं०१,२,३३,१)"-इति निगमः । (c) वक्षणा:* | 'वक्ष रोपे (भू. प.) । 'क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च (?)-इति युच् । वक्षन्ति क्रुध्यन्तीव हि ताः वर्षासमये वेगेन गच्छन्त्यः । चित्तरं बाधित्वा व्यत्ययेन प्रत्ययस्वरः । यहा; "वह प्रापणे भू. उ.)। अस्माद 'युच् बहुलम् 'उ० २, ७४)-इति युचि पुगागमो बाहुलकाद् भवति । स्वयं प्रवहन्ति हि ताः । 'वक्षति: प्राप्तिकर्मणः स्यात्' इति माधवः । युच् । प्राप्यन्ते दि. ताः प्राणिभिः प्राप्नुवन्ति वा समुद्रं निम्नं वा । “प्र वक्षणा अभिनत् पर्वतानाम् (ऋ० सं० १, २, ३६, १)"--"महि ज्योतिर्नि हित वक्षणास (ऋ. सं. ३, २, ३,४)"-इति निगमो । (१०) स्वादोर्णाः । 'स्वाद भक्षणे (भू. प्रा.)। कय्य- मुन्-(उ. ४, १८४) अर्मशब्दोऽकारान्तोऽपि निरुक्त उदकनामसु (१२ / ८८ पृ० २५.)। स्वादः, भक्ष्यमाणः । भक्षणेन चाय बाधनं लक्ष्यते, तेन फूलं बाधमानोऽर्थों जलं यासामिति खादोधर्मः, वेगवज्जला इत्यर्थः । 'प्रकृत्यान्तः पादमव्यपरे (६, १, ११५)। तथा च माधव:-"धन्वर्ससो नद्य': खादोपाः ( सं ४,२, २६,२)"-इन्यत्र 'धन्वर्णसस्तबज्जलाः । स्वादोर्या जलान्विताः। खादी वेगवज्जलं यासां वास्तथोक्ता: भक्षितकूलोदका:-इति । "धन्वर्स सः (ऋ० सं० ४,२,२६,२)"-इत्ययं निगमः । धार्मम्- शब्दो विशेषणम् , भन्यो वा निगमोऽन्वेषणीयः ।

·निरुक्तम् ( निघण्ट)। (११) रोधचकाः । 'रुधिर् आवरणे (रु. ५०), 'भावे (३३ १८) घञ्। 'डु कृ करणे (तना० उ०), 'घथें क -विधानम् (३, ३, ५८ वा०)-इति कः। 'कजादीनां के हे भवतः' इति शिवम् । चक्रम् करणम् , रोधः, रोधस्य निरोधस्य चक्रं करणं कृतिरासां विद्यते इति रोधचकाः। नद्यो वृध्या प्राणिनां वर. सञ्चरणनिरोधकारिणः । यहा; रोधः तीरं, तस्य करणं निर्माण- मासां विद्यते तीरवत्यो हि नद्यः । सकारलोपशान्दसः । यहा ; रुधेः करणे घञि (३, ३, १८) रुध्यतेऽनेन जलप्रयाह इति रोधः शब्द: कर निर्माणमासां विद्यते। “समुद्रं न स्रवतो रोधचक्राः (ऋ० सं० २, ५, १३, २)" इति निगमः ॥ (१२) हरितः * । 'दृञ् हरणे' भूवादिः (१०), " प्रसा- करणे' जुहोत्यादिः ( ? )। 'हसरहियुपिभ्य इतिः (उ० १, ८४)। हरन्ति वृक्षगुल्मादोनि वेगेन, प्रसह्य हरन्ति वा। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (१३) सरितः । ‘स गतो (भू० ५०)' । पूर्वेण सूत्रेण (उ० १, ८४) इति-प्रत्ययः एन्य इत्यनेन समासार्थः। “सम्यक् संवन्ति मरितो न धेनाः (ऋ० सं० ३, ८, ११, १)"-"यो वीं समुद्रान्त सरितः पिपर्ति (३० सं० ५, ५, १७, २)"-इति च निगमौ । (१४) अगुवः न । 'अहि गतौ (भू. प्रा.) । 'जन्वादयय (उ० ४, १०.)-इति रु-प्रत्ययान्तेषु निपातितेषु द्रष्टथ्योऽयं सदः, निपातनाव-लोपः, 'तन्वादीनां छन्दसि बहुलम् (६, ४, ·प्रथमाध्यायः। १३ ख. १४१ - । ८६ वा.)--इत्युबड्। गच्छन्ति तांस्तान् प्रदेशान् । 'अवो गम- नात् नद्यः' इति माधवः । “समग्रुवी न समनेष्वलन (ऋ० सं० ५, २, १, ५)”-इति निगमः । (१५) नभन्यः । 'म तुम हिंसायाम्' भूवादिरात्मनेपदी, दिवादिः यादिव परपदी। 'दाभाभ्यां नुः (उ० ३, ३१)-इति बाहुलकात् नु-प्रत्यये नकार उपजन । नभन्ते, नभ्यन्ति, नम्नन्ति इति नभन्वः । 'जसादिपु छन्दसि वा वचनं प्राड् णौचयुवधाया.' -इति विकल्पितत्वात् 'असि च (७, ३, १०८)-- इति गुणा- भावः । नद्यो हि बाधिका: कूनादीनाम् । “प्राग्रुवो' नभन्वी ३' नवक्ताः (ऋ० सं० ३, ६, २, २)"-इति स्त्रीलिङ्गो निगमः । “म पर्वतस्य नभन रखुयः (ऋ० सं० ४, ३, २४, ७)”-इति पुंलिङ्गे । भत्र 'सिन्धव. स्युनभन्य'~इति माधवनिर्वचनानुक्रामणी * ॥ (१६) वध्वः । 'वह प्रापणे (भू. उ.)। 'वहो धश्च (उ०१, ८०)- इति ज-प्रत्ययः । वहन्ति उधन्ते वा भूभ्याम् । यद्दा ; समुद्रस्य भार्यात्वात् वव इत्युच्यते । सरित्पतिहि समुद्रः । निगमोऽन्वेषणोयः ॥ (१७) हिरण्यवर्साः। हिरखशब्दो निवता: (१।२।१) 'हर्यतेः कन्यन् हिरय'-इत्यादिना । 'सञ् वरणे (खा. ३०) । 'येन्द्राग्रवच (उ० २, २०)-~-इत्यादिना रन्-प्रत्ययान्तो निपा- तितः। कृणोति वियते वाऽसाविति वर्ष देतादिः। हिरण्या 'मनी शब्दकर्मयोगमाडितियत नमनद. उदकामितिमय भायपीयव्यख्यानम्। + निर... + 2. मे... द्रष्टव्य ।

·१०४ निराकम् ( निघण्टुः। कान्त इष्टो वो यास ताः । यहा; हिता धर्मादी रमणीया मन:: प्रल्हादजनयित्राः, वारिकाय तापादेर्भूम्या वा इति। "हिरण्य- वर्णाः परियन्ति यहीः (ऋ० सं० २,७,२३,४)"-इति निगमः ॥ (१८) रोहितः । 'रह वीजजन्मनि (भू.प.) । 'स. गहियुषिभ्य इतिः (उ० १,८४)। रोहन्त्याभिर्वीजानि, तज्जलेन हि वीजानि प्ररोहन्ति। निगमोऽन्वेपणीयः॥ (१८) समृतः । सम्पूर्वात् 'सु गतौ (भू० प०)'- इत्यस्मात् 'विप् च ( ३, २, ७६ )- इति क्विप् प्रत्ययः । सङ्गताः संसृतः । समोऽन्तलोपकान्दस: । क्षुद्रनद्यो महानद्यय परस्परं सङ्गता भवन्ति ततः समृत इत्युच्यन्ते। समृत सङ्गता इति माधवः । सवः सम्पदादित्वात् (३, ३, ८४ वा.) किप्। सवर्ण सुतजलप्रवाहः स्रोत इत्यर्थः, तया सह वर्तन्ते इति ससुतः । 'सहस्य सः सन्तायाम् (३, ६, ७८)-इति सः, सस्रुतः । 'ससुतः स्रोतसा युक्ता:'--इति च माधयः । "ऋतस्य धेना प्रयनन्तसमुतः (ऋ० सं० २, २,८,१)"-इति निगमः । (२.) पर्णाः'ऋण गती' तनादिः (प.)। 'पचाद्यच (३, १, १३४)' । पर्सन्ति गच्छन्त्याः । यहा; अर्म इत्यकारान्त. मयुदकनमित्युताम् (१४१पृ० १३५०) । अर्थ मादित्वादच् (५,२, १२०) । जलवत्यो हि नद्यः । 'परमास्युपगा:'-इति माधवः । तव पक्षे 'धापृयस्यन्यतिभ्यो न (उ३, ६)'- इति न-प्रत्ययः । यदा; पचाद्यचि ( ३, १, १३४ ), अतः 'उदके न च (उ० 8, यदा . +-मिर.११,१०॥

·प्रथमाध्याय: । १३ ख.] १४५ १४२)-दूयसुनि विहितो नुडागमो बाहुलकाद् भवति। "ऋणो. रपो अनवद्यार्माः (ऋ० सं• २, ४, १६, २)"-इति निगमः ॥ (२१) सिन्धवः । 'स्यन्टू प्रस्रवणे (भू० प्रा०) । 'स्यन्देः सम्प्र- सारणं धय (उ० १, ११)'-दूत्यु-प्रत्ययः। स्यन्दन्ते इत्यर्थः । "अंधो अक्षाः सिन्धवः स्रोत्याभिः (ऋ० सं० ३, २, १३, ४)"-- “यस्य॑ ते सप्त सिन्धवः (ऋ० सं० ६, ५, ७, २)"-इति च निगमी ॥ (२२) कुल्याः । 'कुल संस्त्याने (भू. ५०)। कोलन्ति संस्त्यायन्त्यस्मिन् शिलादय इति कुलं पर्वतः । कुले प्रधान भूते पर्वते भयाः कुख्याः । 'भो छन्दसि (४, ४, ११.)-इति यत् । कुलिशनिर्वचने 'कुलशातन: (निरु० ६, १७)। मेघस्य पर्वतस्य वा समुच्छ्रिताः प्रदेशाः, कुलाः, तेषां च शातनः इत्यु तोः। मेघस्य पर्वतस्य वा समुच्छ्रिते प्रदेश कुले भवन्तीति कुल्याः । क्षीरस्वामी तु 'कुलानि पर्वतानि श्यति पक्षच्छेदनेन तनूकरोति, कुलिग:'-- इत्युक्तवान्। यदा ; 'कुल्याऽल्पा क्तत्रिमा सरित् (अम० १,१०, ३४)-इत्यत्र चोरखामिनो व्याख्या-कनिमा अल्पा च क्षेत्रसे- कार्था कुल्या' । कुले साधुः 'तत्र साधुः (४, ४,८८)-इति यत् । यदाहुः--'कुल्यादानं जलं विद्यात् कुल्यो मान्ये व्यवस्थितः । दाम्पत्यं कुलमित्यन्ये हलं • वा कुलमुच्यते'-इति । "स्यन्दन्तां । . . + निह.५, २७.१,२८ १.५॥ "अष्टागव धर्मल षड्गा मौवितानाम् । चतुर्गव मान्यानां गिव अाधातिनाम् *-इति चारीत 'षड्गर्व मध्यम इमिति तथाविध इलायन यापतो भूमिांधते तत्व नमिति वदति-इति वृद्धक (मनु ०,११९)। N 19 ·१४८ नितम् ( निघण्टुः। कुल्या विपिताः पुरस्तात् (ऋ० सं० ४, ४, २८, ३)"--"दं कुल्या ईवाशत (ऋ० सं० ३, ३, ८, ३)" इति च निगमौ ॥ (२३) वर्यः । 'सञ् वरणे (स्वा० उ०), 'हङ् सम्भती (क्रया पा०)। 'अच : (उ० ४, १३४)-इति इ-प्रत्ययः, 'कदि. कारात् (४, १, ४५ वा.)-इति डो। वरणीयाः सम्भजनीया वा वयः। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ इदं नाम माधवः "ऋतावर्यः" इत्यपठत् । 'ऋतमित्युदक- नाम (निरु० २, ५२), 'छन्दसी वनिपौ च (५, २, १२२ वा.) -इति मत्वर्थीयो वनिप् , 'वनो र च (४,१,७)-इति डोनेफौ, 'अन्येषामपि दृश्यते (६, ३, १३७)' इति दीर्घः ; ऋतावर्यः । "ऋतावरीरुप मुहुर्तमेवै': ( ऋ० सं० ३, २, १२, ४)"-इति अव स्कन्दवामिना 'नदीनाम'-इति नोक्तम् , युक्ती ग्रहन्तु सूरयः । (२४) उठ: । 'ऊर्यु आच्छादने (अदा० उ०)-इत्य- स्माद क्षणोतेय । उर्व्य इति पृथिवीनामसु व्याख्यातम् (१,१,..)। महत्यो नद्यः, छादयित्रयो वा भूमेः स्खेनोदकेन । एतदादीनामुत्तरेषां नानां निगमा अन्वेषणीयाः प्रायेण । (२५) इरावत्यः । 'इण गतौ (अदा. प.)। 'ऋये. न्द्रायवाचविप्र (उ० २, २७)-इत्यादिना र-प्रत्ययो गुणाभावो निपात्यते। पूरा बलं, तदासामस्ति मतुप् , वत्वं, डीप् । (२६) पार्वत्यः । पर्वतशब्दो निरुती मेधपर्वताना नामत्वे निगमः॥ - 1 . पु. १. ११५.१५ + भासे...., १निगम्य एकः ·प्रथमाध्याय:।१३ ख.1 (१,१०,। 'तस्थापत्यम् (४, १,८०)-इत्यण , डोष् (४, १, १५)। (२७) सवन्त्यः । 'सु गतौ (भू० प.), । लट् , शटतो डीप् । सर्वदा गमनस्वभावः । भवति सोया नवं च सवन्तीः (ऋ० सं०८, ५, २५, ३)"-इति निगमः । अत्र स्रोत्या इति विशेषणम् ॥ अस्य स्थाने “रेवत्यः" इति केचित् कोशेष दृश्यते । तदा ; 'रथि:'-इत्युदकनाम (१२, ७३)। रयिरासामस्तीति मतप , 'रयेमतो बहुलम् (६, १ ३४ वा०)-इति सम्प्रसारणम् । “पतिः सिन्धूनामसि रेवतीनाम् (ऋ० सं० ८.८,३८,१)" इति निगमः । सिन्धुशब्दी विशेषणम् ॥ (२८) जर्जवत्यः । 'अर्ज बलप्राणनयोः' 'चुरादिः (प.)। असन् ( उ० ४, १८४)। अर्जयतोत्यूर्जी बलं तेन तदत्यः । 'अस्मायामेधास्रजो विनिः (५, २, १२१)-'बहुलचन्दसि (५, २, १२२)-इत्यु तो मतप , 'तसौ मत्वर्थे (१, ४, १८)-इति भ- सन्जा। बलवत्यो हि नद्यः यत: स्ववेगेन स्थिरानपि वृक्षादीन् हरन्ति । 'प्रोजसा वा एता वहन्ती रिवोहती रिव प्राकूलन्ती रिव धावन्ती रिव (2) इति श्रुतिः ॥ (२८) पयस्वत्य. । 'पा पाने (भू. ५०) । पियतेरी चासन् (६, ४, ६६ । उ०४, १८४)। पीयत इति पयः । प्यायती (भू. पा.) असुनि बाहुलकात् ; 'प्याय: पी (4,1, २८)-इति . निक, १२ । + पु.भ.प.११ ।

·निरुक्तम् (निघण्टुः।।
निष्ठायां विहित. पी-भावो भवति। वईतेऽनेन पीतेन प्राणिन
प्रति पयः। उदकं तदत्यः ॥
(३.) सरखत्यः ।। सर इत्युदकनाम्नि निरुतम् (१२,
३८); तदत्यः सरस्वत्यः ॥
(३१) तरस्वत्यः । 'तृ प्लवनतरणयोः (भू. प.) । असन्
(उ० ४, १८४)। तरन्त्यनेनापदमिति तरो बलं, तदत्यः ॥
(३२) हरस्वत्यः । 'हृञ् हरणे (भृ. उ.) । असन् (उ० ४,
१८४)। 'उदकं हर उच्यते'-इति निरुतम् (४, १८); तदि
बहवो हरन्ति, स जियते वा पाणिभिरुपभोगाय, तहत्यः ॥
(३३) रोधखत्यः। रोधसा तोरण, तहत्यः । “चित्रा रोध
खती रन' (ऋ० सं० १, ३, १०, १)"-इति निगमः ॥
(३४) भास्वत्यः || । 'भा दीप्ती (अदा०प०)' । असन् (त.
४, १८४)। भा दीप्तिः, तहत्यः ; दीप्तिमत्यो हि नद्यः ।
(३५) अजिरा: गा।
'अज गतिक्षेपणयोः (भू.प.)।
'अजिर-शिशिर-शिथिल-स्थिर-स्फिर-स्थविर-खदिरा: (उ० १,
५३)-इति किरच्-प्रत्ययो वी-
-भावाभावय निपात्यते । अजन्ति
गच्छन्ति क्षिप्यन्ते प्रेयन्ते पास नाव इति ।
इति क्षिप्रनाम (निघ• २, १५), अजिराः शीघ्रगाः ।
(३६) मातरः * 'माड् माने (प्रदा० प्रा०) । टन्-वची,
यहा; 'अजिरम्'-
1
. मियमस्वस्य क.स.१,१,१६,२द्रष्टव्यः।
पु. ११ 1....। निगमस्तस्य १. सं.1, ८, २.२ द्रश्य ।
इ नियसत्वस्व. स. २, ३.१ इष्टव्यः ।
पु.८ १.५५प.१॥
निरु. १.८...८,१२,०॥

·प्रथमाध्यायः १४ ख.1 १४ 'शंसिक्षदादिभ्यः सन्ज्ञायां बन्-टची* (उ० २, ८७) इति वचनात्। 'न पटलस्रादिभ्यः (४, १, १.)-इति डोप-प्रति- पेधः । निर्मीयते प्रजापतिना, मान्ति मासु अाप इति वा, मान- वलोकम्य रचिका इति वा ; नदीमाटक इति हि देशस्य व्यप. देशः । “जन्नानं सप्तमातरः (ऋ० सं० ७,५,४,५)"-~-द्वितीयमा समणिवास माट' (स• सं० २, २, ८, २)"-इति च निगमी । (२०) नद्यः के । 'णद अश्यतो शब्दे (भू. ५०)। पचायच् (३, १, १३४)। तव च 'नद-इति टिदयं पव्य ने (४, १, १५ भा०), ततो डीप् । नदन्ति नद्यः । * । “सो अर्यवो न नयः समुद्रियः (ऋ० सं० १, ४, १८, २)-~~ "प्रतोपं शाप नद्यो' वहन्ति ( ऋ० सं०७, ७, २०, ४ ) - इति च निगमो । ॥ इति सप्तविंशवदीनामानि ॥ १३ ॥ अत्य:() । य: । वाजी)। सप्ति। वद्भिः) । दधिक्रा:(०)। दधिक्रावा)। एतरवार) एतश:०)। पैड:(१) । दोह:(१०) । औच्चैःयवसः(१३) तार्य':0। आशुः । ब्रमः। अम्प:(१०) । • की कमियादिश्य साया चामिटी--ति की. पाठ । 1 'मो नमान्दु-मम्पनीस्पिादित । सानदीमाको कमाइकर यथा- हमम् -तपम• को• ११, १२। प ... लि.,.,१५ १.४८ । (e) “पप"क-ग-म्यतिरिक्ष १. #. १,८,०,1-विस निगम । (१३) कानिरिक्षण मय चम"-ति ।

·१५. निरुक्तम् (निघण्टुः)। मांश्चत्व:१८)| अव्यय: (१)| श्येनास:(२०) । सुपर्णाः(१) । पता:(२२) । नर:(२३) । हार्याणाम्(२५) । हंसास:(२५) । अश्वा.(२६) । इति षड्विंशतिरश्वनामानि * ॥१४॥ (१) प्रत्यः । श्रत सातत्यगमने (भू० प ) | 'सत्यल्युटी बहुलम् (३, ३, ११३) - इति कर्तरि यत् । अथ वा 'अनादयय (उ० ४, १०८)- इति यत् प्रत्ययो ट्रष्टव्यः । अतति सततं गच्छति, गच्छत्यनेनाखारोह इति वा। “वामत्या अपि कसे वहन्तु (ऋ० सं० ४, १,३०, ४)"-इति निगमः ॥ (२) हयः। 'हय गतिविक्रान्ते (भू. प०)। पचायच (१, १, १३४)। हयति गच्छत्यध्वानं, विक्रमते वा । 'अखादीनां गतिविशेषो विक्रमणम्'- इति पत्तिः। “हयो न विही अयुजि स्वयं, धुरि (ऋ० सं० ४, २, २८, १)"-"हयोसि (ता. ब्रा• १, १, ७)"-इति च निगमो॥ (३) अर्वा । 'ऋ गतिमापणयोः (भू. प.)। 'सामदि- पद्यतिपृशकिभ्यो वनिप् (उ० ४, १०८)-इति पनि प्रत्ययः । गच्छत्यध्वानं प्रापयत्यध्वनः पारमिति या। 'पररणवान् (निरु. १०, ३१)-इति भाष्ये स्कन्दस्वामी। भाये तु प्रर्वररणवान् (१८) “माःयत्व." । "मायव ड, अन्वेदमपि निगमः स. म. 01, २०११ क. सं. १, ४, २१, १ त्यस्यावय-माता -ति पदकारममतः, “मथतः -रवि माधवस्य च । "मपती"1"म:-अनिका (१२) “यथ्यय"C.D. F.1 (९०) “स्य नाम.ख। (१४) “दार्याचाम् iid. । * *दनानाम्ग। निर. १., ·प्रथमाधाया।१४ ख.1 - इत्यर्थ प्राप्तवचनं द्रष्टव्यम् । अत्रन्तीतर्थाहा 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (३, २, ७५)'-इति वनिनि रूपम् । प्रर्यते कसादिना प्रतिक्षणं पार्णादिनति वा। यहा; • अन्यमाश्रित: प्रख. तन्त्र इत्यर्थः अग्लो धारोहिपरतन्त्रः । "दुन्नी यन्वन् मत्वा न. (ऋ० सं० ४, ५, १४, ४)"- इति निगमः ॥ (४) वाजी० । 'वज गतौ (भू. ५०) । घञ्। वाजी वेग । रहस्तरणिः प्रसभी वैगो रपो जवी वाजः' इति निघण्टुः (१) । 'अजिव्रज्योच (७, ३, ६.)-इत्यत्र न्यास.---'चकारस्यानुसमु-. सयार्थ चाद बजेरपि कुत्सातिधसिद्दे भवति वाज: वाज्यम्'- इति । धाजी ऽस्याम्ति 'प्रत इनिठनौ (५, २, ११५)' वाजी। वेगवान् धनः। यदा; वाजोऽत्र देवतात्वे हविलक्षणेन, प्रख- जातीयत्वे तज्जायुनितमुदाद्यनेन तद्वान् । 'वाजाः पक्षाः अभूपन्न स्येति वाजी'--इति क्षीरस्वामी । जनवान् वा। वैजनं कम्मनं कम्पितः ख्यं, कम्पयिता वा परेपा मित्यर्थः । पत्र 'यो विजी भय चलनयोः (रु. ५०)'- इत्यस्माद वाजगन्दः पृपोदगदित्वात् मिशः । “विमोचनं वाजिनी रामभस्य (ऋ० सं० ३, ३, १८, ५)" -इति निगमः॥ (५) सप्ति: + । 'पप समयाये (भू.प.)। 'सपिनसिवसि- पदिभ्यस्तिप्-इति थीभोजदेवः । सपति सहामेषु सहमामयति। गति-कर्मणो वा सप्तिः। 'सपनेः सर्थात्' इति माधयः । "EE गती (भू.प.)-अमाहा ति-प्रत्यये गुणे च रैफलीपो . १.८१.प. ११ 1 निरा ·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। बाहुलकात् , सर्पति सप्तिः। “जुषाण ईन्द्र सप्तभिन आ गहि (ऋ० सं० ६.१, ८, ३)"-इति निगमः । (६) वह्निः *। 'वह प्रापापे (भू. उ.)। 'वहिथिथुयुट्ठ- ग्लाहात्वरिभ्यो नित् (उ० ४, ५१)'-इति नि-प्रत्ययः । “ये ला वहन्ति वह्नयः (ऋ० सं० १, २, २६, ६)"-इति निगमः ॥ (७) दधिक्रा: । 'तत्र दधिक्रा इत्येतद् दधत् कामतीति वा दधत् कन्दतीति वा दधदाकारी भवतीति वा (निरु० २,२७)' .-इत्यत्र स्कन्दस्वामो-'द धकाः ; दधत् धारयत् खारोहिणं कामति ; दधत् क्रन्दति हर्षार्थं हुषारवं करोति ; दधदित्याकारी भवति अधिष्ठितम् ; ईपदवनत-मध्यभागः, उहत-कन्धरः, कुञ्चित- घोणः, स्तिमितचक्षुः, कर्मशक्तिकाकारो भवति'- इति । सर्वत्र दधच्छब्दः पूर्वपदं तस्य पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) तकारलोप इकारान्तादेश य । कामतेः क्रन्दते राड्पूर्वात् करोतेर्वोत्तरपदं, झामने: 'जनसनखनक्रमगमो विट् (३२, ६)-इति विट् , ‘विडनोरनुनासिकस्यात् (६,४,४१)—इत्यात्वम् । क्रन्देः 'अन्येभ्यो- ऽपि दृश्यन्ते (३, २, ७५)-इति विच् , व्यत्ययेनानुनासिकस्यात्वं, दकारनोपय पृषोदरादित्वेन करोत: क्विप् युक् चानुवर्तते । पाड, च धातोः परो यणादेश. ; दधिक्रा: । "क्रतुं' दधिक्रा अनु' सन्तवी'- खत् (ऋ० सं० ३, ७, १४, ४)"-इति निगमः । (८) दधिक्कावा । अत्र 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (२, २, ७५)-- प्रति पनि । अन्यत्सर्वं पूर्वण समानम् अर्थख । "दैधिकाईपमूजे खर्जनत् (ऋ• मं० २, ७, १४, २)"-इति निगमः ॥ तत्र, . + .., नि.९,१०,१८.१,३.।

·प्रथमाध्याय:।१४.। গৱৰ () एतग्वा । 'इण् गती (पदा० ५०)' । 'हसिमगृरावामिद- सिलूपूधूयिभ्यम्तन् (उ० ३, ८३)-इति तन् मत्ययः कर्मणि । 'भूतेऽपि दृश्यन्ते (३, ३, २)'--इत्युक्तोः भूतेऽपि भवन्ति । एतं मासम् । 'गस्तृ गतौ (भू० ५०)', 'इशोभ्यां वन् (उ० १,१,५०) -इति बाहुलकाद वन् प्रत्ययः टि-लोपय । गम्यत इति ग्वः गन्तव्यो देशः। एत: प्रासो गन्तव्यो येन स एतग्वः । अघ्रातिशयेन गमनारम्भ एपाविलम्बितं गन्तव्यदेशं प्रापोतीति एत उच्यते । “एसग्वा: प्राप्तगन्तव्या:'-इति माधवः । यदा; एत- शब्दः शकपर्यायः, गमः क्लिप , गमः को (६,४,४०)-इत्त्यनुना- सिकलोपः, 'ऊञ् च गमादीनाम् (६, ४, ४० था.)-इत्युकारो- ऽन्तादेशः । प्रागमनमागूः । धातूपसर्गयोः स्थानविपर्ययः प्रातः । एतस्य शक्तवर्णस्यागमनमस्यास्ति मत्वर्थीयस्य लक्। एतग्वाः शक्तयां भखाः। यहा; एतः शुलवर्णो स्थास्तीति 'केगाहोऽन्य. तरस्याम् (५, २, १०८)-'अन्येभ्योऽपि दृश्यते (५, २, १०८वा.) -ति य-प्रत्ययः, गकारउपजनः । एतस्य खेतवर्णम्य खो मत्वर्थीयो भवति'-रति माधकः । सर्वेपामखानां यत्र कापि यीकमस्ति रूपेण या। एतग्वा-पदोखे वर्तते । तथाच 'विशाखा. पाठी मन्यदण्डयोः ( ? )-इत्यत्र पदमचरी-'विशाखा- पाटगदी पटिरूपेण मन्यदएडयोसे, तेन यथाकधिच्छा- भुत्वानुमामनायें व्युत्पत्तिः क्रियते'-इति। नामस्वयेंऽपि न दोपः । 'एतग्वा'-इत्याकारान्तपाठो यथादृष्टम् । “एतंग्वा चिव सयुजी युजानः (• सं. ५,५,१०,२)"--"एतंग्या विद्य एतंशा N20 ·१५४ निरुक्तम् (निघण्टुः। युयोजसे (ऋ० सं० ६, ५, ८, २)" इति च निगमादौ 'सुपा मुलुग (७, १, ३८)-इति विभक्राकारः। (१०) एतशः । 'इण् गतौ (प्रदा०प०)। 'इणस्तशन्तशसुमो (उ० ३, १४५)-इति तशन्-प्रत्ययः । एतशः गमनकुशलः । यदा ; एत-शब्दात् लोमादित्वात् (५, २, १०) शस्। एतदा एतच्छरीर एतश: ; पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) सर्वसिद्धिः । "एतशो वहति धूर्षु युक्त: (ऋ० सं० ५, ५, ५, २)" - "यदेतीभिः पतर रेयसि (ऋ० सं० ७, ८, १२, ३)"-इति च निगमौ ॥ (११) पैदः । ‘पद गतौ (दि० प्रा०)'। 'कृग्यशृदृभ्यो धः (उ० १, १५३)' इति व-प्रत्ययो बाहुलकात् , अकारस्यकार: पृपोदरादित्वात् (६, ३, १०८)। पद्यते गच्छति पद्यतेऽनेनेति था। 'पदे: पैदो गतिक्रियायाम्'-इति माधवः । “पैहो न हि त्व महि नानां हन्ता (ऋ० सं० ७, ३, २४, ४)"-दति निगमः ॥ (१२) दौर्गहः। दुर्-शब्दे एपपदे ग्रहाते: (या० ०) गाहेर्या (भू. प्रा.) 'ईपदुःसुषु कच्छार्थेषु खल् (२,३,१२६), पृषो. ' दरादित्वात् (६, ३, १०८ ) ग्रहाते: रेफलोपः, गाईखत्वम् । अवहृदयानमि होत मशक्यत्वात् दुर्गह इत्युच्यते। दुर्गह एवं दौर्गहः, प्रज्ञादित्वादण् (५, ४, ३८)। यहा; 'दुःखेन गहितथ्य- त्वात् दुर्गाई जल मुच्यते'--इति माधवः, तत्र भयो दीर्गहा, 'तत्र भवः (४, २, ५३)'-इत्यण ; 'अमु योनिर्वा अखः (शत० वा. .५, ४, ४, ४ )-इति युतिः। “सप्तऋषयो दोगहें बध्यमान (क० सं० ३, ७, १८, २)” इति निगमः ॥ - .मरपाठे नामक संमादिग्देन दम्पते एतस्द ।

·प्रथमाध्यायः1१४ख। यहा; गेन (१३) प्रौच्चै.यवसः। अमृतमन्यने जातोऽख उच्चायवाः । उच्चमहच्छ्रवः कीर्तिरस्येति, 'तस्थापत्यम् (४, १, ५२)-इत्यण । तत्कुलीना घखा: सर्वे। निगमोऽन्वेषणीयः * ॥ (१४) ताय: ।। तूर्ममगुते गन्तव्यं, तो अन्तरिक्ष क्षिय- तोति ताः। तूर्ण-शव्दात् तीर्ण-शव्दादा पूर्वपदम् , अग्नोतः क्षोयते र्वोतरपदम् ; पृपोदरादिः (६, ३, १०८)। अखो हि वेगवगादाकाशे गच्छत्रिय हि दृश्यते प्रेक्षकः । ताच्यसादृश्यात् ।। सायं इत्युच्यते । 'तुरनगरुडी तायौँ (अम० को० २, ३, १४५)'-इत्यत्र टक्षस्यापत्यं ताक्ष्यः, गर्गादित्वात्'- इति क्षोरखामो। निगमोऽन्वेषणीय. ६ (१५) पाशः ॥ । 'पशू व्याप्ती (स्वा० प्रा०) । 'कवापाजिमि. खदिसाध्यशूभ्य उण (व० १, १)। अयुरोऽध्वानम् । प्रयासर्वा बाहुलकादुण (३, ३, १)। प्रशाति महाशनो भवति । रिति क्षिपनाम (निघ० २, १५), गोध्रो वा। "ट्रपञ्चकेवारा' (र. सं. ६, २, १३, ८)"-इति निगमः । (१६) प्रभः ।। अव भास्करमियेण-'बधम् परिवटम् , अरुप मारोचनम्'-इति व्याख्यातम् । वाजसनेये तु,-"युघ्नन्ति अधमरुपञ्चरनाम् (ऋ• सं० १, १, ११, १)"-इत्यन, उपट:- 'पावं युम्नन्ति अधमिति, खोऽनादियत् स्तयत इति वा । "fe पर्यो राधाम पनि पथ• म. १०, १२८, १५ दरम्य । + प.निय......। :ताचा वायु (दि. २८)। ६ पम् । (८, ८, १०)-शेष सपि निगमो भरिनुमति । प... मि.१०२५ म ·१५६ निरुक्तम् (निघण्टुः)। १, ४, २१, ४)" (१७) अरुषः । 'ऋ गतिप्रापणयोः (क्रा०प०)। ऋणाति अभ्यामुखं गच्छति, अर्यते वा तदर्थभिः । यहा; भरुष- मिति रूपनाम (निघ० ३, ७), मत्वर्थीयोऽकारः, प्रशस्तरूप इत्यर्थः। “हरि मृजन्त्यरुषो न युज्यते (ऋ० सं० ७,२,२७,१)” --इति निगमः ॥ (१८) मांयत्वः । 'मन जाने (दि. आ.)। पदस्य न- लोपाभावः प्रपोदरादित्वात् (६, ३, १०८)। “महीमे अस्य रूप- नाम भूपे मांयत्वे वा पृर्शने वा वर्धवे (ऋ० सं० -इत्यत्र, माधवस्य प्रथमभाष्यम्-'मही महती, इमे, अस्य सोमस्य, शूपे सुखकरे भवतः । ये च कर्मणी माथत्वे । अखनाम- मत्तु चरतीति । अवैः क्रियमाणे युद्धे बाहुयुडे, वत्रे शबूणां हिंसनशीले भवतः। सोऽयं अस्खापयच्छवूम्प्रेयच्च । अथ प्रत्यक्षरुत:'-इत्यादि । अत्र माथत्वस्य * * * । समानायपाठेषु । मंशत्व इति दृश्यते । 'बनं मांगतो. वरुणस्य बभुम् (ऋ० सं० ५, ४, ११, ३)' इत्यत्र माधव:- 'मंया रित्यखनाम ** *। इह तु वरुणविशेषणम्' मंयतो वरुणस्य महान्तं धभुम्'-इत्यभाषयत् ; निरूपणीयम् ॥ (१८) अव्यथयः । एपामष्टावुत्तराणि बहुवदित्युक्तम् (निरः २,२४७)', असन्देहाथमेतदादीनि बहुवचनान्तानि नामानि । 'व्यथ + निहलममायायपाठेषु अत्यावश्चमामसु इत्यर्थः । + मस्तिापाठ 'मायती -इम्सेद, पदपाठे त मरतो.'-ति , व्याखाकाद पर 'मती:-इत्येव प्रतीकम वलम्बितमिति धेयम् । १ २ एवमेव पहियांस्कए । तत्। सेहनं प्रद्रावणम् । । पु.८.५२५०४।

·प्रथमाध्यायः।१४ख.1 - . भयचलनयोः (भू० प्रा०) । 'इन् सर्वधातुभ्यः (उ० ४, ११४)--- इतीन् प्रत्ययः, नञ्-समासः । न व्यधन्यभि सद्यामेषु अन्यथयः दृष्ट भयेऽप्यव्यय: स्यादिति भावः । यहा; व्यथिरिति क्रोधनाम (निघ० ३, १३), पारोहण-ताडन-बन्धनादिमिन क्रुध्यन्तीत्यर्थः । "पतविमिरयमरव्यथिभिः (ऋ० सं०५,५,१६,७)- इति निगमः ॥ (२.) श्येनासः । 'श्येनः शंसनीयं गच्छति (निरु. ४, २४) इति भाष्ये। जसि 'आज्जमेरसक् (७, १, ५०)। "श्येगासी न दुवसनासो अर्थम् (ऋ० सं० ३, ५, ५, ५)” इति निगमः ॥ (२१) सुपर्णः ••'पृ पालनपूरणयोः (जु० प०) 'धापू- वस्यज्यतिभ्यो नः (उ० ३, ६)' इति न-प्रत्ययः । सुपात्यन्ते यव- सादिप्रदानेन, पूरयन्ति वा नभः क्षेपारवादिना सवामसाधन- खात्। पतते वो बाहुलकात् न-प्रत्ययस्तकारस्य रेफः, शोमन- गमना इत्यर्थः। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (२२) पतङ्काः । 'यत्ल गतौ (भू०प०) । 'पतरङ्गच (४०१, ११७) । यहा; **** खच्-प्रकरणे 'गमेस्तु खयुपसद्धानम् (३,२,६८ वा.)-इति खच् , खच्च डिहा बक्तव्यः (१,२,६८ वा.), 'खित्यनव्ययस्य (६, ३, ६६)--इति मुम् पतङ्गा इति । 'अखाः पूर्व पक्षिणो भूवन्'-इति श्रूयते । “रघे युक्तास आशवः पतनाः (ऋ० सं० १,८,१८,४)" इति निगमः । आशशब्दो विशेषणम् ॥ (२३) नरः ६ । 'गोञ् प्रापण (भू० उ.)। 'नयते डिच्च (उ०३,८३ इति ऋन् प्रत्ययः । जति नर। नयन्ति प.५५1 नि: ४, २४.११॥ + पाकिमपन्तु 'ममे मपि बार'-इति। . + पु०५ पृ.१५१०४१ ५.२,१ नि.१॥

·निरुक्तम् ( निघण्टुः ।। पारोहिणम् , कर्मणां नेतारो वा नरः। "त्वं सूरो' हरितो' रामयो नून (स. सं० १, ८, २६, ३)”- इति निगमः । 'नृन् भग्वान्' --इति माधवः । (२४) हार्याणाम् । 'कौटिल्ये (भू० ५.) । 'ऋहलोखंत् (३, १, १२४) । खलोनाद्याकर्षणे मुंखादिचङ्गेषु कुटिलोक्रियन्ते घवाः। यहा ; हरतिरतिकर्मा (निघ० २, ८), 'अंत्यत्युटो बहु. लम् (३,३,११३)'-इति यत् । 'रत्यर्थम् अक्षाः धार्याः । 'हरि गतो'-इति माधयः । “हाणाम्" इति यथादृष्टपाठः । “पुत्री न हार्यायाम् (ऋ० सं० ४, १, १, ४)"-~इति निगमः ॥ (२५) हमामः । 'हन हिंसागत्योः (भदा• ५०) । 'हतृ- यदिहनिकमिकपि-(युध्यवि)-भ्यः सः (उ० ३, ५८)-इति स- प्रत्ययः । प्रन्ति गच्छन्त्यध्वानं, गच्छन्तः परिधानं हिंसन्ति वा (ऐ• ब्रा० ५,१,१)। "हंसासो ये वा मधुमन्तो पसिधः (ऋ० सं० २, ७, २१, ४)"--इति निगमः । (२६) प्रवाः । 'अशू व्याप्ती (सा. बा.) । 'पशमुषि- नटिकसिखटिविशिभ्यः कुन् (उ. १, १४८)-इति कुन् प्रत्ययः । अमातेर्वा बाहुलकात् । अचवतेऽध्वानं महाशना भवन्तीति च । * * *। “यदाक्षिपुर्दिव्यमममखा: (ऋ० सं० २, ३, १२, ५)" -इति निगमः ॥ ॥ इति पडिगतिरखनामानि ॥ १४.] + । पर। निह. १, ११.२,२७८।

·प्रथमाध्यायः।१५ख.1 १५ . । 'दशोतराण्यादिटोपयोजनानीत्याचक्षते साहचर्यज्ञानाय (निमः २, २८)---इतिहासपोऽपि पूर्वपक्षापरपक्षावहोरात्र वा ॥ हरी इन्द्रस्य(?) । रोहितोग्ने:(२॥ हरितं आदित्य- स्य(२) । रासभावविनो':४) | अजाः पूषण:) । पृपंत्यो मरुताम् । असण्यो गाव उषस: श्यावा: संवितुः८) विश्वरुपा वहस्पते: नियुतो वायोः । इति दशा- ऽऽदिठोपयोजनानि * ॥ १५ ॥ “[१] हरी इन्द्रस्य । सोमपानादिक्रियायाः साधनवात् । [२] रोहितोऽग्नेः । नित्यपने ज्वाला अश्या व्याप्तिमस्य ।। [३] हरित आदित्यस्य । हरितवर्णा रश्मयः प्रातरादित्यस्य । [४] रासभावश्विनीः । अश्विभोगकाले रासभवर्णी, तत्कालो- चितेन श्यामलेन वणेनायं व्यपदेशः ॥ [५] मजा: पूष्णः । प्रजा अजनात् । पूष्णः काले रश्मयो লি। [६] पृपयी मरुताम् । प्रापि सर्वतः पत्यो विचित्रा मेघ- माला मरुताम् । [७] अरुण्यो गाव उपसः । उपसः काले तमोऽभिमवे अरुणिमाया मागन्वयः। यावा. सवितुः । सवितः काले सामर्श भयन्ति। (6) “परयो गाव पठाम --नि कानिरिश्लेषु सच, पर सम्मामि দাবিব। • “इस्थादिटोपयोनमामि ग।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः । । रुणो वर्णः, तहम्तोऽपि स्यावा: ; 'गुणवचनेभ्यो मतपो लुग्वक्तव्यः (१, ४, १८ वा.) । “वि जनाञ्च्यावा: शितिपादो' अख्यन् (० सं० १, ३, ६, ५)"-इति निगमः ॥ (e) विश्वरूपाः । नानावश्वा: । “हहस्पतिय सविता च विखरूपैरिहागतम् ( ? )"-"बृहस्पतिविश्वरूपा मुपाजत (ऋ० मं० २, ३, ५, १)"-इति च निगमौ । (१०) नियुतः +। नि-पूर्वात् 'यु मिथणे (अदा०प०)-- इत्यस्मात् क्विम् । नि युवन्ति मिययन्ति वएपलादीनि, आत्मानं रथेन वा । यहा; नि-पूर्वात् 'यमु उपरमे (भू. प.)-~दूल्यस्मात् 'मृग्रो रुतिः (उ० १, ८१)-इति बाहुलकात् उति-प्रत्ययष्टि- लोपच । नियम्यन्ते सारथिना नियुतः। "नियुर्वाि यविष्टये दुरोणे (ऋ. सं. ५, ६, १४, ३)" इति निगमः ॥ इति दशादिष्टोपयोजनानि ॥ १५ ॥ भाजते । भ्रात। भाश्यति(२) । दीदयति शोचति । मन्दते । भन्दत)। रोचते) । द्योत- ते(२) । ज्योतते.) । युमत् ११) । इत्येकादश ज्वलति- कर्माणः ॥ १६ ॥ । निक.१०,१४. ११,२९.१२.२८॥ (२) माध्यति त्यपि टोकामचल पर कापि दृश्यने । “धाश्ते ग, । "चायते* C. D.I “साम्यते" Fजनमय लिपिषमादः। (२), (१०) "ध्यातते। योतते'-इति व्यत्ययपाठः। ! ति बन्नतिकमांग। 'इत्येवादश व्यवतिकर्मारो धातरः।

·प्रथमाध्याय: १६ ख.।
(१) भाजते । 'टु माज दीप्ती' भूवादिरामनेपदी । “भ्राते
शिंदन (ऋ० सं० ७, ७, २, ३)"-इति निगमः ।
(२), (३) माशते । भ्राश्यति । 'टुभाश लाश दीप्तौ'
भूवादी आमनेपदिनौ । 'वा भ्राशनाशनमुक्रमुलामुवमित्रुटिलपः
(३, १, ७०}---इति पक्षे श्यन् , परस्मैपदिलं छान्दसम् ! "नि
तिम्मानि भ्राशयन् माश्यानि (ऋ. सं. ८, ६, २०, ५)"--
इति निगमः। 'भाश्यति शिलाजितादीनि-इति माधयः
लाखतीति पाठान्तरम् । भ्राश्यतीतिवत् प्रक्रिया ॥
(४) दौदयति । नैरुतो धातुः (निरु० १०, १८) । यहा;
'दोधोड दौतिदेवनयोः (अदा. आ.) इत्यस्य धकारस्य दकारो
व्यत्ययेन, 'बहुलं छन्दसि (२, ४, ७३)' इति शपो लुगभावः ;
परस्पदिवं छान्दसम् । “यो अंनियो दीर्दयदास्वन्तर: (ऋ०
सं० ७, ७, २४, ४)" इति निगमः ।
(५) शोचति । 'शुच शोके' भूवादिः परमायदो, दीत्यर्थत्वं
त्वनेकार्थवादातूनाम् । “अजस्रेण शोचिपा शोचानः (ऋ० सं०
५, २, ७, ४)" इति निगमः ।
(६) मन्दते। 'मदि स्तुतिमोदमदस्वप्रकान्तिगतिपु' अव
दौस्यर्थः । भूवादिरामनेपदी। निगमोऽन्नपणीयः ।
(७) भन्दने । 'भदि कल्याणे सुखे च' भूवादिरामने-
पदी, दीप्त्यर्धवं पूर्ववत् । निगमोऽन्वेपणीयः ।
.
निर.१., ।
1 निरु.५,३,४११
। ५.३, १४. निद.१,५. ४, २४.१,५११
इ.५०३, १४) नि. ३,२॥

·निरुक्तम् (निघण्टुः). (८) रोचते । 'रुच दीप्तो चुरादिरामनेपदी कथादिय "वि यत् सूर्यो न रोचते बहाः (ऋ० सं० ५, २, ११, ४)"- इति निगमः॥ (e) द्योतते ।। 'द्युत दीप्तौ' भुवादिरामनेपदी। अदिद्यु- तत् (ऋ० सं० ४, ५, १३, ४)"-इति निगमः ॥ (१०) ज्योतते । 'युटजुट दीप्तौ' भूवादिरात्मनेपदो। यकार छान्दसः । यहा ; द्युतेविगृहीतः। 'द्युतैरिसिन्नादेथ जः (उ• २, १०३)-इति इसिन्-प्रत्यये विहितो जो बाहुलकाद- वापि भवति। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ केचिदस्य स्थाने “छन्द्यते”- इति पठन्ति । 'दि संवरणे' -इति पुरादिः परस्मैपदी, व्यत्ययेनात्मनेपदं टिलोपः ; 'छन्द- स्युभयथा (३, ४, ११७)'- इत्यादधातुकवादा टिलोपः । निगम- दर्शनाविर्णयः ॥ (११) द्युमत् ||| द्योतते द्युत् , सम्पदादित्वात् (३, ३, ८४ वा.) क्विप् । युरस्तीति मतप , पृषोदरादित्वात् (६,३,१०८) तकारलोपः। यहा ; 'दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुति. कान्तिगतिषु (दि. ५०)-इत्यस्मात् दौत्यर्थात् दिव्यतीति विचि प्रत्यये द्योतनं दिव् , ततो मतपि 'दिव उत् (६. १, १२१) -इत्युत्वं दोप्तिमदित्यर्थः । समानाये यस्य पदार्थस्य यद वाचक माख्यातं नाम च तत्स हैवान्यवापि पठ्यते । तथाहि-कान्ति कर्मसु (निघ• २, ६) उशिगादि, व्याप्तिकर्मसु (निघ• २, १८) भावान • निरु. २,२०.६, ११.११३८ । 1 निद.११.१. निरु.२१॥ ६५.२,६३, १४ । निरः । विकास ·प्रथमाध्यायः।१७खा। इत्यादि महवामम (निघ• ३, ३) ववक्षिय विवक्षसे, पश्यतिकर्मसु (निघ० ३, ११) विचर्षणिरित्यादि ; एव मिहापि युमदिति नाम- पदस्थ धातुमध्ये पाठ. किञ्चित् योततेविकतत्त्वाहिवेद्यानेकार्थखात् ज्वलनार्थवस्थापनार्थम् । “द्युमदमोवचातनं रक्षोहा ( ऋ० सं० ५, २, १२, ६)*-इति निगमः ॥ इत्ये कादश ज्वलतिकर्माणो धातवः ॥ १६ ॥ जमत्) । कल्मलीकिनम्(२) । ननणाभवन्(३) । मलालाभवन्)। पर्चि। शोचि:। तपः। तेज) हा वृणि:। शृङ्गाणि (1) शृङ्गागि इत्येकादश ज्वलतो नामधेयानि नामधेयानि ॥२०॥ गौ हेमा ऽम्बरं खा१: खेदंय आता यावी विभावरी वस्तो रट्रिः शोको ऽौँ ऽवनयो ऽत्यो हरी- इन्द्रस्य भाजते जमदिति सप्तदश +॥ इति निघण्टौ प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ '(१) कलानौकिनम्"-सि छ । (४) "मरानाभवम्”-नि: (5) पय".च,छ। (10) “णि क-गव्यतिरिनी। “णि" ग, छ । (1) भद्राणि च। . "पाणि महायोति दलव" । इत्येकादश जलती नामानि 1 ख-द-पुत्तकातिरितोषिद सहयतोकमायाका र दृश्यते, पामत्येषा गेली सर्वश्व वैदिकपयेषु । दुनिभषयके प्रथमाऽध्याय" । “ति चतुर्थोऽध्याय "ग , पत्र नये शिवाया माध्यायत्वम् , इन्दयो हितोयलम , नतो न्योनिय तृतीयाध्याय तलीभी निघयो प्रथमाध्याय मुतरा चतुर्थ। सम् ।

·निरुक्तम् (निघण्टुः। (१) जमत् । अत्र स्कन्दस्वामी-तावन्त्येवोत्तराणि जम- दिलादीनि ज्वलतो दीप्तिमतः सत्वस्य नामधेयानि ***- इति । 'जमु अदने (भू०प०) । "गणाना जमदग्निना (३, ४, ११, १८)"--इत्यादिपु जमच्छब्द उदाहरणम् ॥ (२) कल्मलीकिनम् । '*** कलालीकं भवेत् - इति माधवः । पोदरादिः, उत्तरे च। “नमस्या कलालीकिन । नमोभिः (श० सं० २, ७, १७, ३)" इति निगमः । (३) जनणाभवन् । “अचिपी जनणाभयन् (ऋ० सं० ६, ३, ३०, ४)"-इति निगमः ।। (४) मल्मलाभवन् । “मल्मलाभवन्तीत्यासादयामि (1) --इति निगमः ॥ (५) पर्चि: $1 'अचं पूजायाम् (भू० ५०) । 'अर्चि- शचिहुसूपिछदिछर्दिभ्य इसिः (उ०२, १.१)-तीसि-प्रत्ययः । पर्वले देवतापर्चनसाधनत्वाहा अर्चिरग्न्यादिज्वालादिः । दंष्ट्रो पर्चिा यातधानान् (ऋ० सं०८,४,५,२)" इति निगमः ॥ (६) गोचिः। गोचतेज़लतिकर्मणः (निघ० २, १६) । पूर्व- सूत्रेण इसिः (२० २,१.१)। गोपति गोचिः । “यदम्य दातो' अनुयाति गोधि: (ऋ• सं० ३, ५, ७, ५)"-इति निगमः । भयो- . प. १.१. नि......१४ । 1 'कलरपरमयत ममिति कपनीक तन, मरम्'-ति मायः। परमरावामयमयः। सारामािदी,पि हामते का Fut-...', ... TET:-दमय ।

·प्रथमाध्याय:।१७खन (9) तपः । 'तप सन्ताप (भू. प.) । 'तय दाहे (भू.प.) था। अमन् (उ• ४, १८४)। तपतीति शरीरादि। “परी शृणोहि तपसा यातुधानान् (ऋ० सं०८, ४, ७, ४)"--"अग्ने यो तपस्तेन तं पति तया (प्रथ० सं० २, १८, १)"--इति च निगमौ। (८) तेज: * । 'तिज निशाने (भू. आ.) । असन् (उ० ४, १८४)। निश्यति तनूकरोति तमः पापं वा । यहा ; 'तेज पालने (भू. प.)। अमुन् । तेजति पालयति प्राणिनां प्रकाशदानेन । "अग्ने यत्ते तेजस्तेन (अथ० सं० २, १८, ५)" ~ इति निगमः ॥ (e) हरः+। 'हृञ् हरणे (भू० उ०) । असन् । हरति समः । “अग्ने यत्ते हरस्तेन (प्रथ० सं० २, १८, २)"-"रक्षी हरसा शृणीहि (ऋ० सं०८, ४, ७, ४)"~~~इति च निगमौ ॥ (१०) एणिः । 'णिनिपार्णिचूर्णिभूwि' इति । ' क्षरणदीस्योः (भू.प.)'-~इत्यस्मानि-प्रत्यये गुणाभावो निपात्यते। जिघर्ति दीप्यते । यता ; 'पण दोशी (तना० उ०) । 'इगुपधात कित् (उ० ४, ११६/- इति इ-प्रत्ययः । दीप्यते धणिः । "उप छायाभिव एणे: (० सं० ४, ५, २८, ३)"~इति निगमः । श्रा पुणे सं संचावहै (ऋ० सं० ४, ८, २१, १)" इति च ॥ “हथि:"-इति केषुचित् कोशेषु दृश्यते, तदयुक्तम् ; नेगम- काण्डे "भा थि: (निरु. ५,८)"~-इत्यत्र, 'ज्वलनामसु क्रोध- . + ५०१, १५.४नि.१८ पु.११. २८.८१.२, १३, निरु .॥

·निरुतम् ( निघण्टुः। नामस (निध० २, १३) च पाठादनेकार्थलम्'-इति स्कन्द- स्वामिवचनात् ॥ (११) शृङ्गाणि * । 'शृगि शब्दे (१), अत्र शृगस्थानीय- वाद दीमय उच्यन्ते । 'विञ् सेवायां (भू० उ०)-' हिंसायाम् (क्रा० प०) । 'शृणातेईस्वच (उ० १, १२५)' गन् (१२१), कित् (१२२), नुट् (१२४) च इति अधिक्रियते, थियते हुलकात् सम्प्रसारणादि च भवति। यितं हि तदाश्रितं मण्डले हिनस्ति तत् ग्रीमेण प्राणिनः । 'शृङ्गं ययतेः (निरु० २, ७)--इत्यत्र 'मातेर्वा'-इति निर्वचनस्य पाठः श्रीनिवासीये व्याख्याने दृष्टः । 'गम हिंसायाम्' कादिः (?) अस्मात् गः, अकारस्य ऋकारः। पूर्ववदर्थः। यहा; द्विधातुजं, शरणाय हिंसाय गतं मस्तकादे. रुगतम् ऊईगत मित्यर्थः । 'शृणातेईस्वच (उ० १, १२५)-इति गन्प्रत्यये नुमि च रूपम् । अथ वा शरणं रक्षणं तदर्थ मुहतं रक्षति तत् , माणिनम्तस्य निष्यत्यादिना शिरसो निर्गतमिति वा शिर:-गम्दानिर्गमेय शृङ्ग, थिरस प्रादित्यात्रिर्गतमित्यर्थः ; 'असा- यादित्यः शिरः प्रजानाम्'-इति श्रवणात् (गत. ब्रा० ७, ४, १, २०) शिर उपपदे गमे शिरसः गृ-भावे मकार चोपजने रूपम् । पृषोदरादित्वात् (६,३,१०८) मर्वत्र रूपसिदिः; गम् । तेजामि शृङ्गाणि । “यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः (. सं. २, २, २४, ६)"-"वि गृहिणा मभिनच्छुणमिन्द्रः (ऋ० म० १, ३, ३, २)" इति च निगमी निरु.२,..

·प्रधैमाध्यायः।१७खे। 'अध्यायपरिसमातिसूचनं दिर्वचनं, शुतो तथा दर्शनार'- पति पत्र स्कन्दस्वामी। अन्यत्रापि स एव सर्वत्र । यक्षा; हित- पदस्य शब्दशास्ते 'तस्य परमानेड़ितम् (८, १, २)- इति महा- सन्ज्ञाकरणस्य प्रयोजनं वर्णितम् 'अन्वर्थसज्ञानम् , आमेधते अधिक मुच्यते (८, १, २ भा०)-इति ; तेनैवनातोयकदिवचना जायन्से इति शब्दविदो विदाञ्चकुः । T-'पाहोदर्शनीयाहो. दर्शनीय' (महा. भा०) --इति । यथा- इति पत्रिगोत्रस्य देवराजयन्वनः कते नेघण्टु ककाडनिर्वचने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 122 ·अथ द्वितीयाध्यायः ॥ "कम्मनामान्युत्तराणि (निरु० ३, १)"--इति भाष्ये स्कन्द- स्वामी 'ज्वलनकर्मसम्बन्धात् आह कर्मनामान्युत्तराण्येव पड्- विंशतिः अपः अनः' इत्यादीनि । क्रियते इति कर्म। अनाथित- विशेषाणां कर्मणां नामधेयानि, सति साधारण्येऽसाधारणानि च निणेतव्यानि, वाक्यार्थवशात्"-इति ॥ अप:(१) । अन:(२) । दंस: । वैष:(७) | वेप:(५) । विष्टौ । व्रतम्) । कर्वरम् । शक । क्रतुः कमर्णम्(१) करणानि(१२) | करांसि।करती करिक्रत्) । चक्रत्। कर्वम्(१०) । कर्ता:(८) । कर्तवै१५)कृत्वीर.)। धी:(२१)। शची'(१५)। शमी'(२६) । शिमो९ि४शक्ति:(४)। शिल्पम् । इति पड्विंशतिः कर्मनामानि * ॥१॥ (४) "वैग: ग. च.क.C.D.FI (९) "विधी' च, छ । (९) “म" ग.C. D.F,छ। "क" । {११) "करणम् । (1) “कगसि'-छ। (1) "करनि'म. iids (10) "चक्रतु."-जयपि टोकासन्नतम् । (१०) "क" म. C. D. F, I (२४) "शनिFI “ति कर्मचा .

·दिवीयाध्यायः १ख.। १७१ (१) अपा। (२) अमः । 'प्राप्त व्याप्ती (खा. ५०)। 'आपः कर्माख्यायां खो नट् च वा (उ० ४, २०२)-इत्यसुन् विकल्पेन नुड़ागमश्च । प्राप्नुवन्ति हि तल्क रम् पापोति वा तान् फलरूपण। “इन्द्र सोमेभिस्तदपो वो अस्तु (ऋ० सं० २, ६, १४, ५)"-"ते सौभगं वोरवहोमदमः (ऋ० सं०७, ८, ११, ३)" -~-इति च निगमो॥ (२) दंसः । “दसि दंसनदर्शनयोः' चुरादिरामनेपदी ; असन् (उ० ४, १८४)। दर्शयति हि तत्तत्कारणेन, दृश्यते दृष्टिभिरिति अथ वा; 'दसि मोक्षणे' चुरादिः परस्मैपदी ; असन् (उ० ४, १८४)। दसयति मोक्षयति पाप्मनः पुरुष संसारादापदी यहा ; 'तमु उपक्षये दस च (दि. ५०)। अवान्तीत- एयर्थः। कर्मण्यमुनि बाहुनकाबुम् । उपक्षिपयितव्यं हि तदन्त- नैतव्यमित्यर्थः। “दस्मस्य चारुतममस्ति दंसः (ऋ० सं० १, ५, २,२)" इति निगमः। (४) वेषः। 'विष्ल व्याप्तौ (जु. ३०) । पदावच (३,१, १३४), वैवेष्टि व्यानोति कर्तृन , व्याप्तं विस्तृतं वा । यहा ; 'वेष्टि'-इत्यत्तिकर्मस (निध० २, ८) पठ्यते । परिर्वेष्टि भोजयति स्वफलं कत्तृत् । “कर्मणे वां वैपाय (य० वा० सं० १, ६)" इति निगमः। (५) वैषः। 'विपिः प्रेरणार्थ:'--इति माधवः । असन् (उ० ४, १८४)। प्रेयन्तेऽस्मिन् कर्मकराः। यहा; 'वेट कम्मने . निर.०,२०॥ + R०२३, 01 निक,iti ·२७२ निरुक्तम् ( निघण्टुः) (भू० प्रा०)'; असन् (उ० ४,१८४); वेप: । "वं वैपसा तुविजात स्तवान: (ऋ० सं० ३, ५, ११, २)"-इति निगमः ।। (६) विष्टी * । 'विष्ल व्याप्ती (जु• उ.) । 'गृस्तृजाग्टभ्यः किन् (उ० ४, ५४)-इति बाहुलकात् क्विन् तुडागमय । वेष- समानार्थम् । यथादृष्टं पाठः । “विष्वी शर्माभिः सुकृतः सुकृत्यया (ऋ० सं० ३, ४, ७, ३)"-"विष्ट्वी शमी' तरणित्वेनं वाघत: ( ऋ० सं० १, ७, ३०, ४)"-इति च निगमो। उभयत्रापि शमोति विशेषणम् ।* * * ॥ (७) व्रतम् । अत्र भाष्यम् (निरु० २, १३)-'व्रतमिति कर्मनाम-कृणोतीति सतः'-इत्यादि । अत्र स्कन्दम्वामी-'व्रत- मिति कर्मनामेति । कर्तरि सतइति कृतव्याख्यानम्'। तद विविधम् । शुभम शुभं वा वृणोति निबध्नाति कर्तारम् तथा छ श्रुतिः–'ते विद्याकर्मणी सम त्वारभते पूर्व प्रज्ञा च'--इति । इद- मपीतरद व्रतम्' गुड़-लवण-स्त्यादिविषयनिहत्तरूपं कर्म । एतस्मा- देव' रूपसामान्यात् प्रसक्तं व्रतं निरुच्यते 'वारयतीति सतः' । निप्रतिरूपो हि सङ्घल्पः, तदतिक्रम्य प्रमादात् प्रवर्तमानं पुरुष वारयति'-इति। पाठोऽयंच-'व्रतमिति कमनाम नित्ति- कर्म वारयतीति सतः (निरु. २, १३)'-इति । व्रतं कर्मोच्यते । कस्मात् ? वारयते तहि सहल्पपूर्वकं प्रतिरूपमग्निहोत्रादिकर्म प्रत्यवायं वारयतीति पुरुषः प्रवर्तमानो निवर्तमानय व्रतेनाभि- सम्बन्धम्तेनाव्रतेन नियायत इति व्रतस्यैव प्राधान्याद हेतुकर्तृत्वेन . + निद.१,१५ ११.१५.१२, १९.।।

·दितीयाध्यायः । १ ख. - विवक्ष्यते। भोजनमपि व्रतं सुधादिनिवारणात् । वृणोतेर्धातोः (वा. ३०) 'पृषिरजिभ्यां कित् (उ० ३, १०८)-इति विधीय. मानोऽतच्-प्रत्ययो बाहुलकाद् भवति कित्त्वाद् गुणाभावः, यणा. देशः। 'वारयते तत्'- ' इत्यत्र लुगिति लुगपि बाहुलकात् । 'व्रते:' इति श्रीभोजदेवः' इति क्षीरस्वामी। त्यते बज्यते सर्वभोगोऽलेनि मुबोधिनीकारः। व्रतेर्धातोः 'पुंसि सब्ज्ञायां घः प्रायेण (३, ३, ११८)'~-इति घ-प्रत्ययः । वतिय वर्जनार्थः । "अया वयमादित्यवते तव (ऋ० सं० १, २, १५, ५)" ---"ब्राधणा व्रतचारिणः (ऋ० सं० ५, ७, ३, १)"~~-इति च निगमी । “अग्ने' व्रतपते व्रतं चरिष्यामि (य. वा० सं० १, ५)"--इत्यादौ व्रतशब्दे বিনিময় । (८) कवरम् । कर्वतेर्धातोः (भू. ५०) 'पुंसि सज्ञायां घः प्रायेण (३, ३, ११८)' इति ध-प्रत्यय: ; कर्षरम् । “कृ विक्षेप (तदा० ५०)', 'कृञ् हिंसायाम् (खा. ३०) । 'कृगशयतिभ्यः परच (उ० २, ११४)। किरति फलं, कीर्यतेऽस्मिन् पाचादीति वा; हिनस्ति तत् शुभं पुरुषभावमशुभं पुण्यम् । “अतंइनोपि कर्वरा पुरुणि (ऋ० सं० ८, ७, २, २)"--इति निगमः । (e) गम। "शल शक्ती (दि. ३०)। 'अशिकिभ्यां छन्दसि (उ० ४,१४२)-~~इति मनिन्-प्रत्ययः । शक्यते अनिनाभि- मतं प्रासु, शक्कोतीष्टं साधयितुं वा, शक्यते कर्तुमिति का। "मध्याकत्तीर्यधाच्छका धीरः ( ऋ० सं० २, ८, २, ४ )"-इति निगम.॥

·१७४ * . “प्राविहाएजाह विदुपे करीसि (ऋ० सं० ३, ६, २, ५)"-इति निरुक्तम् (निघण्टु:). (१०) क्रतुः । करोते: (भू. उ०) 'कजः कतुः (उ० १,७४) -इति कतु-प्रत्ययः। क्रियते द्विजातिभिः । "क्रतुं' दधिका अनु सन्तवोत्वत् (ऋ० सं० ३, ७, १४, ४)"-"शतक्रतो माद- यंखा सुतेषु (ऋ० सं० ४, ७, १३, ५)" इति च निगमो॥ (११) करुणम् । 'कृ विक्षेपे (तदा० प०)', 'कृञ् हिंसायाम् (खा. उ०) । “कृवृदारिभ्य उनन् (उ० ३, ५.) । कर्वरेण समा- नार्थम् । “स विखस्य करुणस्येश एकः (ऋ० सं० १, ७, ८, २)" -इति निगमः॥ (१२) करणानि । करोते: 'युच् बहुलम् (उ० २, ७४)- इति युच् क्रियते ल्युट वा। करणं साधनमिति प्राप्ते जसि पाठो यथादृष्टम् । 'कर्मवाचि करण माधुटात्तम्'-इति माधयः । "प्र ते पूर्वाणि करणानि वोचम् ( ऋ० सं० ४, १, ३०, १)"- "प्र ते पूर्वाणि करणानि विप्र (ऋ० सं० ३, ६, २, ५)"-इति च निगमो॥ (१३) करांसि । करोतेरसुन् (उ० ४, १८४)। 'भूतेऽपि दृश्यन्धे (३, ३, २) - इति भूते वा भविष्यति वा । अर्थः पूर्ववत् । 'करांसीति कृतानि म्युः क्रियमाणानि केचन'-इति माधयः । निगमः॥ (१४) करतो । 'कञ् करणे भूवादिः (उ.)। शतरि डीप् । करणमभिमतं कर्तुः । यथादृष्टं पाठः । निगमोऽन्वेषणीयः । . प..। निद.१,२८.१.१.1 श.म.८,१.१.य. “करनि'।

·द्वितीयाध्यायः १ख। शट। (१५) करिक्रत् । 'दाधर्ति दर्धर्ति दषि (७, ४, ६५}---- इत्यादि सूत्रेण छन्दोविषयेण करोतेयुङलगन्तस्य शतरि नुमत्वा- भावो ऽस्यासस्य रिगागमोऽपि निपात्यते । अन्न न्यासः -- 'यादेश ते अटकारातत्वादन स्थाभ्यासस्य रिगागमो न प्राप्नोतीति सो. ऽपि निपात्यत इति । पुन पुनः करीतोष्टप्राप्तिमनिवारश्च । निगमोऽन्वेषणीयः (१६) चक्रत्। 'शञ् करणे' भूवादिः (उ०)। 'जुहोत्यादिभ्यः क्षुः (२, ४, ७५)'-~~-'बहुलब्छन्दसि (२, ४, ७६)" -~~-इति शपः झुर्विचनादिः यणादेशः । करोत्यभीष्टम् । निगमो- इन्वेषणीयः ॥ केचित् कोशेषु चक्रतुरिति दृष्टम् , निगमदर्शना- निर्णयः । अस्य स्थाने चकत्यमिति माधवीये दृष्टम् । “चर्कत्यानि कतः (ऋ० सं० ३, ६, ७, १३)" '---इत्यत्र 'कर्माणि चकत्यानि' -~ति भाष्यञ्च ॥ (१०) कलम् । करोते: 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (२, २, ७५)' -~-इति धन्-प्रत्ययः क्रियते । यहा; 'सत्यार्थे तवैकेकेनयवनः (३, ४, १४) इति लन् प्रत्ययः, सत्यार्यत्वं भाषकर्म । “तहेवानी देवतमाय कलम (ऋ० सं० २, ७, १, ३)" इति निगमः ! प्रक स्कन्दसामि-भाष्यम्-'कर्वमिति कर्मनाम' इति । (१८) कौः। करोते: “सितनिगमिमसिसच्चविधा. थिभ्यतन (उ० १,६७)-इति बाहुलकात् तन्-प्रत्ययः । अर्थ: शु. १, रय। हैरतत सारदीयम् । दुइयानि यानि कमाधिपति ·निरुक्तम् (निघण्टुः)। । - पूर्ववत् । पठेकवचनस्य पाठो यथादृष्टम् । “मध्याक वितत सन्नभार (ऋ० सं० १, ८, ७, ४)"-"मध्याकन्धिाच्छमधीरः (ऋ० सं० २, ८, २, ४)"-इति च निगमो (१८) कर्तवै। करोते: ‘कृत्यार्थे तवैकेकेन्यत्वनः (३, ४, १४)-इति तवे-प्रत्ययः । 'कन्मेजन्तः (१, १, ३८)-इत्यव्यय- खम्। निगमोऽन्वेषणोयः * ॥ (२०) क्वीन। करोते: 'प: किञ्च (उ० १,६८)-इति विधीयमानस्तु-प्रत्ययो बाहुलकाद् भवति । क्रियते कतु । 'शिल्पा- यन्ये क्वतुर्यकम् ( ? )- इत्यत्र माधवेनापि कर्मनामस पठितः । 'सुपां मुलुक् (७, १, ३८)-इत्यत्र 'इयाडियाजीकाराणामुप- सध्यानम् (७, १, ३८ वा.)-इति विभक्ते रोकारादेशः। "त्वं रथ मेशं करव्ये धने (ऋ० सं० १, ४, १८, १)"-इति निगमः । अत्र स्कन्दस्वामि-भाष्यम् -- 'कत्वीति कर्मनाम, कर्मणि धने निमित्ते धनार्थ यत् कमेंत्यर्थः। कर्मात्र संथीमः महामार्थमाजि: स्यात्'-इति। 'रुत्वी सर्वमददर्विवस्वते (३० सं० ७, ६, २३, २)- '-इत्यत्र तु त्वान्तं तथा स्कन्दम्वामिना व्याख्यातत्वात् ॥ (२१) धीः । ञ् प्राधार' दिवादिः (उ.)। धारयति कारं फल प्रदानेन । यहा; दधाते: किपि 'धुमास्यागापाजहा. तिसां हलि (६, ४, ६६)'-इतीत्वे रुपम् । इत्वञ्च किबोपेऽपि ***। धारयति कर्तारमिति पूर्ववद ददाति वा फलं धीः कर्म । . "कवि.म....,. न्यादि। प., । मि. ११.२९. १२, १८."

·हितीयाध्यायः । १ यदा धातर्निहितं द्रव्येषु तत्'-इति माधवः । शायः सम्प्रसारणत्वे किपि रूपम् । ध्यायते चिन्यते कर्तृभिरेवं कर्तव्य- मिति। "धिय धियं सीपधाति म पूषा (ऋ• सं• ४, ८, ६,३)" ---इति निगमः। (२२) शची० । 'शच व्यक्तायां याचि' भूवादिरामनेपदी । 'इन् धातुभ्यः (उ० ४, १:४) । 'कदिकारात् (४, १, ४ था. .) -इति डी। शचन्ते व्यता वाचः कुर्वन्त्यस्यामिति थची। क्षीरस्वामी तु-'गचति गची; शव श्वच गतौ इति व्याख्यत् । गत्यर्थः शविर्धातुपाठ न ZE: । “यद देवयन्त मर्वधः शचीभिः (ऋ० सं०५, ५, १६, ४)"~-इति निगमः ॥ (२१) गमी ! 'शम उपभमे (दि. ५०; अस्मात् इन् , डीम् च पूर्ववत् । गम्यत्यनयाऽनिष्टानि । णिजन्ताहा पूर्ववत् इन्-डीपी। शमयत्यनिष्टव्याध्यादीनि । “शमीममंजस्य वा (ऋ० सं० ६, ५, २६, ४)--इति निगमः । (२४) मिमी । शमतेः पूर्ववनिर्वाहोऽर्थय । बाहुलका. दकारस्यकारः। शोवर्या ककारस्य मकारः, पकारस्येकारय । शकोत्यनेन समानार्थः । "धुनिः शिमोधाच्छ रमाए ऋजीपी (क्र. से०८, ४, १४, ५)"~~-इति निगमः (२५) गति:| मनोसे: 'स्त्रियां लिन् (१, ३, ८४) । शक्यते कर्ख गध्यते वानया परीनीकं जैतुम्। “अजोजनच्छतिभी. रोदसिमाम् (सं. ८,४, ११, ५)"सि निगमः । । - 1 निर.. मि.११.१॥ 5 नि... 11 N 23 ·निरुक्तम ( निघण्टुः) (२६) शिल्पम् । 'शील उपधारणे' न चुरादिः (५०), 'शील समाधी' भूवादिः (प.)। अनयोः 'खष्पशिल्पशष्यवाष्यरूप- सर्पतल्पाः (उ० ३, २६)'-इति प-प्रत्यये णि-लोपे (६, ४ ५१) च उपधाया इखत्वं निपात्यते । शीलयति शीलतीति वा शिल्पम् । 'यत् कुम्भकारादि कर्म'--इत्यु णादिहत्तिः । शीलयन्ति पुनः पुन- रभ्यस्यन्ति तदिति शिल्पम् । यद्दा ; शिनोति करिं तनूकरोति दुष्करत्वेनातिलोशकरत्वादिति निपातनाद्रूपसिद्धिः। 'शिञ् निगाने (खा० उ.)' 'निशानं तनूकरणम्' इति सुबोधिनीकारः । “यत्ते' शिल्पं धः कश्यप रोचनावत् (अथ० सं० १३, ३, १०)"--"दिवः शिल्प मवन्तम् ( ? )"-इति च निगमौ ॥ इति पड्विंशतिः कर्मनामानि ॥ १ ॥ तुक । तोकम् । तनयः। तोक्मतका । शेष:)। अप्न:(०)। गयः(८) । जा:९) । अपत्यम्(१) । यहुः॥१॥ सूनुः(१२) । नपात(१२)। प्रना(१४) वीजम् ।। इति पञ्चदशापत्यनामानि ॥२॥ (१) तक् । 'तुज हिंसायाम् (भू.प.), विप् ।' तोजति हिनस्ति मातापितरौ गर्भवासादिना । तथाच मन्त्रः--'यदा पिपप मातरं पितरं पुत्रः ( ? )-इत्यादिः। 'तजिर्गत्यर्थः प्रेर. + चन्द्र-इति रोषमुद्रिनगाखापाठः । (1.) "गा*- 1 (1) जम् . ud | + 'उपधारयमभ्याम:'-तिकी। (१) “समयम्" ग. C. D.F.

·द्वितीयाध्यायः २ख.1 वा। पार्थय-इति साधवः । विप् । गच्छत्यनेन पिरलोकं पिता, गच्छत्यनेनानण्य पिलभ्य इति वा, प्रेय॑ते प्रसवकाले वायुनापि यहा ; 'टुच प्रसादे (भू० प्रा०); किप , पोदरादित्वात् सकारलीपः । प्रसाद्यन्तेऽनेन पिता वा। "तुचे तु नो भवन्तु वरिवोविदः (ऋ० सं० ६, २, ३३, ४)"--"तुचे तनाय तत्सु नो (ऋ० सं०६, १, २९, ३)"~-इति च निगमौ । उभयत्र चतुर्थी । (२) लोकम् * । 'तद व्यथने (उदा०प०)'; 'पुंसि सज्ञायां ध: (२, ३, ११८)', 'पोदरादित्वात् दकारस्य ककारः। तदने निन म ता गर्भवासकाले, तुद्यते व्याध्यादिभिरिति वा । यहा ; 'टुच स्तुती (भू. आ.)'; 'लदाधारार्चिकलिभ्यः कः (उ० ३,३८)' -~-इति बाहुलकात् क-प्रत्ययः, स-लोपश्च स्तूयते तोकम् । तथाच हरियन्द्रोपाख्याने "ऋणमस्मिनसत्रयत्यमृतवं च गच्छति (ऐ.बा. ७, ३, १)"-इत्यादिभिर्गाथाभिः प्रशस्यते पुत्रः। यहा ; 'तु'- इति सौत्रो धातु र्वार्थ ; क-प्रत्ययः पूर्ववत् । वहाते वा मातापिटभ्याम् । यहा; सर्वेभ्य एव धातुभ्यो धनि रूपम्। अर्थश्च स एव । तदेत ककारी बाहुलकात टुचे सकार. लोपश्च । “मा नस्तोकेषु तनयेषु रीरिपः (ऋ० सं० ५,४, १३,३)" --इति निगमः। (३) तनयः ।। 'तनु विस्तार (तना० ५.); 'वलिमलि. तनिभ्यः कयन् (रु. ४,८७)--इति कयन्-प्रत्ययः । कुल तनोति विस्तारयति । "मा नस्तीकै तनये मान पायो (ऋ० सं० १,८, ६, ३)" इति निगमः ॥ । बईते हि तत् , . निरु. १,०१२। 1 नि.१,०१२, ·निरुक्तम् (निघण्टुः। इत्यर्थः । (४) तोक्म। तुजेः, स्तुचेः, तनतेः, तुद्यते , मनिनि (उ. ४, १४०) ककारोऽन्तादेशः, तक्तेः कुगागमः पृषोदरादित्वात् । निगमोऽन्वेषणीयः*॥ (३) तक्म । तकतर्गतिकर्मणो (निघ० २,१४) मनिन् (उ. ४, १४०), तुचेर्गत्यर्थादा मनिन् (उ० ४, १४०), अत्त्वमुकारस्य (६, ३, १०८)। पूर्वेण तुचा समानार्थः । निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (६) शेषः ६ । 'शिष सर्वोपभोगे' चुरादिभूवादिय (प०); अमन् (उ० ४, १८४)। म्रियमाणे पितरि कुलसन्तानाथं परि- शेषयति, परिशिष्यते वा पित्रादिभिः सह न म्रियते स्वयमवतिष्ठते यद्दा ; 'शिष्ट विशेषणे' रुधादिः परस्मैपदी; असन् (उ• ४, १८४)। विशिष्यते पित्राद्यान्मनोऽतिशवितं करोति हि विद्यादिभिः । 'पुनातु पिता प्रजा मे पतच्छ्रेयसी मामनः कुरुते' तथा 'पुत्रमेवैकमिच्छन्त्याग्मनोगुणवत्तरम्' यहा ; "शिष हिंसार्थः' भूवादिः परस्म- पदो, शेपति हिनस्ति मातापितरौ। 'यहा पिपष'--इति मन्त्रः पूर्वमेय दर्शित: (१७८ पृ.)। “न शेपे' अग्ने अन्यजातमस्ति ( ऋ० सं० ५, २, ६, २)".-"मा गेषसा मा तसा ( ऋ० सं० ४, ४, ८, ४)"-इति च निगमौ ॥ (७) अनः । कर्मनामसु व्याख्यातम् (२,१.१० १७१ प०१) वार्ड लकादपत्येऽपि भयति । 'आनोते ईवथ नुट् वा'-इति भोजराजेन -इति ब्राह्मणम् । --इति महाभारतम् । । - . अयमेवारस निगमीभवितुमति-•म•८, २,२,। + कि.१, २५ । " पु. १.१.१.प.01 : प. म. १, ४,1,मिमी दी।

·दितीयाध्याय:ख.} । कर्माख्यायहणं न कृतम् । प्राप्रीत्यनेन सर्वान् , कामान् पिता, प्राप्यते वा महता पुण्येन । “यश्चित्र माने उषसो वहन्ति (ऋ० सं० १, ८, ४, ५)" | 'पाप्यम् धनम्'-इति माधषः, अपत्य भवितुमर्हति ॥ (८) गया । गमेः 'अन्नप्रादयय ,उ. ४, १०८)-इति थक्-प्रत्ययान्ती निपात्यते, निपातनान्मकारलोपः । 'गाड गती (भू. आ.) ; अमादा यक्-प्रत्यये इस्खत्वम् । गतायर्थः पूर्व- मुलः । गीयते स्तूयते देव-भट्टारकेत्येवमादिभिः । “इन्द्रो वसुभिः परि पातु नो गय॑म् (ऋ० सं०८, २, १२, २)"-इति निगमः ॥ “गयस्फान. प्रतरणासु वीरः (ऋ. सं. १, ६, २२, ४)"~-इति च। 'ग्टहापत्ययोर्नाम' इति हरदत्तः, 'म्यहम्' इति त माधव। - (e) जाः। 'जनी प्रादुर्भावे (दि. पा.)'; "अन्येष्वपि दृश्यते (३, २, १०१) -~-इत्यत्र अपिशब्दस्य सर्वोवाधिव्यभिचारार्थ. त्वात् केवलानने ईः, टाप् , जम् । जायते मातापिटम्यां सका. भात् । “सीमः परि तुना पश्यते जाः (० सं० ७, २, २६, ४)"--"अनमोवो इंद्र जासु नो भव (ऋ० सं० ५, ४, १३, २)" • ~~-इति च निगमौ॥ (१०) अपत्यम् । अपपूर्वात् तनोतेः नपूर्वात् पते 'अन्नादयथ ((उ०४, १०८)-इति यक-प्रत्ययान्तो निपात्यते, * कोमयान्तु कर्मायायमति (४० ४, २.५)। . प.१०,,। + मिरु. ३० ·२८२ निरुक्तम् (निघण्टुः)। तनोते ष्टिलोपः । ** | "कवेरपत्यमा दुहे (ऋ० सं० ६, ७, ३५, ३)"-इति निगमः ॥ (११) यहुः। यातेहयतेयौरादिक मृगवादित्वात् (उ० १, ३६) कु-प्रत्यये निपातनाद्रूपसिडिः । यातः प्राप्तः पुण्यवशेन खनाना हूयते च । 'यहुर्यातयाहतच'- इति माधवः । “ईशानः सहसो यहो (चर० सं० १, ५, २७, ४)"-इति निगमः ॥ (१२) सूनुः । 'पूज् प्राणिप्रसवे (अदा० प्रा०)'-'सवः कित् (उ० ३, ३४)'- इति नु-प्रत्ययः। सूयते मात्रा। “अग्नि सूनुं सनश्रुतं सहसो जातवेदसम् ( ऋ० सं० ३, १, ८, ४)"-- इति निगमः ॥ (१३) नपात् । । नञ्-पूर्वात् पतेय॑न्तात् 'बहुलमन्यवापि सम्ताछन्दसोः (६, ४, ५१ वा.)'- इति णि-लोपः। 'न भान- पात् ( ६, ३, ७५ )-इत्यादि सूत्रेण नञः प्रकृतिभावः । पातयति न तेन पततोत्युक्तम् । “एहि वां विमुचो नपान (ऋ. सं० ४, ८, २१, २)"-इति निगमः ॥ (१४) प्रजा । प्रपूजिने: 'उपसर्गे च सतायाम् (३,२,८५) इति डः, टाप् | “प्रजा देवि दिदिट्टि नः (ऋ० सं० २, ७, १५, ६, ८, १०, २)" इति निगमः ॥ (१५) बीजम् । 'वीज प्रजननकान्यसनखादने (?); इत्यस्मादच्-प्रत्ययः (३,१,१३४)। तथाच मोजराजीये 'वियो जक' -इति व्युत्पादितम्। बवयोरभेदः। वेति प्रजायते गच्छत्यने. - . निह. २५,१५ ११,१०॥ t निर.८।।

·द्वितीयाध्यायः । ३ख। मानण्य पिनेति वा। प्रत्र दीरमामी-वीज्यते वैति वा वीज पाजिलौकिक:'---इति । वीजिः स्यात् प्रेरणक्रिया'~इति माधवः । * * * यंते हि कार्यकारणाय वा बीजम् । यथा धान्यादिवोजमुत्तरोत्तरं वाभिधये भवति एव मपन्यमपि पितृणा- मभिडिहेतुरिति वीजमित्युच्यते । “यस्यां बीज मनुष्या ३' वर्षन्ति (ऋ० सं०८, ३, २७, २)" इति। बीजमपत्यार्थमिति दृष्टम् ॥ इति पञ्चदशापत्यनामानि ॥२॥ मनुष्या: । न धवा:(२)। नन्तव, विश:) क्षितय कृष्टयः। चर्षणय: नहुंघः)। हरयः॥ माँ:४१ मा:(२)। मती: १२१ बात:(४) तुर्वशा:(१५)। द्रुाव (१६) । आयव (१०) । यदवः(१८) । अनवः (१६) | पूरव ०) । नर्गत: । तस्थुषः(२२)। पञ्चजना:(१३) । विवक्षन्तः(१४)। पृतना:(९५) । इति पञ्चविंशतिर्मनुष्य- नामानि ॥३॥ (१) मनुष्याः । 'मत्त्वा कर्माणि सौव्यन्ति (निरु. ३,०) -~-इति भाष्यस्य स्कन्दखामो-'मत्वेन्यादिना मनः सीवेद्य विधातु- जत्वं प्रदर्शयति-जात्वाऽनेनेदमिति साध्यसाधनभावं कर्माणि (२), "नरा. धवा] गर" "मरा। नर-C.D F छ। (५) विलय *-छ। (6) “नषा ग nd । (१०) "भयत्र * म छ। • 'इति मनुष्याशम् । +नि, ·. निरुक्तम् ( निघण्टुः। सीव्यन्ति सन्तन्वन्ति, यथा पखादयः मनस्यमानेन प्रजापतिना सृष्टाः । मनस्यतिः कस्मिवयें ? इत्याह-प्रशस्तीभाये, प्रशंसायां मत्वर्थीयः, प्रशस्तं मनः प्रसन्नं सत्वप्राधान्यात् अतः प्रसवमनस्केन सूटा इत्यर्थः। तथा च श्रुतिः-‘स पितॄन् सृष्ट्वा मनस्यदनु मनु- प्यानसृजत'-इति। नित्यपक्षेऽम्यसति स्रष्टरि कायें सौमनस्यं दृष्ट्वा सृष्टिकारणानुविधायित्वात् कार्यस्य वा। 'मनोर्जाताव. यती षुक् च (४, १, १६१)-इति वैयाकरणाः। जातिय प्रत्ययान्तोपाधिः। मनोरपत्यं जातियेत्येती। अपत्यमाचविव- क्षायामन्तरेण च जातिं भवति मानव इति। मनुपो वा पका- रान्तमेकं प्रातिपदिकमस्ति, प्रतस्तदन्तात् व्युत्पादयति ; प्रात्- प्रत्ययसन्नियोगेन पुगिति स्मरणान्तरं विनापि प्रत्ययेन पकारान्त- प्रयोगदर्शनात्-‘समिदो अद्य मनुषो दुरोणे (ऋ० सं०८, ६, ८, १)'-इति पृषोदरादित्वात् सर्वं सिद्धम् । अत थीनिवास:- 'मनर्मनुः * * * मनेरुसि मनुपीति । यत् । सा चास्या मनु. प्यगी:-इति । "स्मार्दा यस' मनुष्या देदीमहि (• सं० २, ६, २०, ४)"-"देव्याः शमितार पारमध्व मुत मनुष्याः (ऐ• ब्रा० २, १, ६)"-इति च निगमौ॥ (२) नर: * । 'पोञ् प्रापणे (भू० उ०)'; 'नयतेर्डिच (उ. २,८३)'-इति ऋन्-प्रत्ययः ; जस्। नयन्ति संसारचक्रम् । पदार्थ वात् देशान्तरं नीयन्ते वा स्थानोत्तरकालेन । गावविक्षेपे (दि. ५०)'; बाहुलकान् डिच्च । नृत्यन्ति गावविक्षेप - यहा 'तृती निर ...

·दिसीयाध्यायः । ३ ख कुर्वते हि नियमेन गात्राणि विक्षिप्यन्ति कर्मसु तानि कुर्वन्तः । " वा नरः प्रथम देवयन्तः (ऋ० सं० ४, ४, ३५, २)"-"वां हवेबिन्द्र सत्पतिं नरः (ऋ.सं०४,७,२७,१)"~इति च निगमी ॥ (३) धवाः । 'धूञ् कम्पने (खा० उ०), 'धुन' वा (या० उ०)। पचायच् । धूनयति * * * 1 धुनोति स्कावय- वान्धवः; जस् धवाः । तदा ; मनुष्या मृत्युतो वेपन्ले । यहा। 'धावु गतिशयोः (भू० उ०)'; अमात् पचायचि (३, १, १३४) पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) खः । ' इतक्षेतः शरणार्थिनी धयन्ति धाः । “को वा भयुवा विधवैध देवरम् (ऋ० सं ७, ८, १८, २)" इति निगमः ॥ (४) जन्तवः । 'जनी प्रादुर्भावे (दि० प्रा०); 'कमिमनि- अनिगाभायाहिभ्यर (उ० १,७०)-इति तु-प्रत्ययः। जायन्ते जन्तवः । “रज्यग्ने प्रथयख जन्तुभिः (2० सं०८, ७, २८, ४)"इति निगमः॥ (५) विशः । 'विश प्रवेशने (तु. ५०); किप् । विशन्ति अनु प्रविशन्ति सर्वकर्मखधिकारित्वेन। यहा; अनुपविष्टाः भाभीयभूराजादेः श्रिता प्रत्यर्थः। “वियो राजान मुयं तस्थु ऋग्मियम् (० सं० ४, ५, १०, 8)" इति निगमः ॥ (६) क्षितयः। 'जि निवासगत्योः (तु. प.); "किन्नौ च सम्झायाम् (२, ३, १७४) - इति लिन् । नियन्ति निवसन्ति प. निरु १४,९। + निरु.४, १९ पु.१,१। ...। N 24 ·१८६ मिरक्तम् ( निघण्टुः । तथाच भाथ्थकार: भूमी गच्छन्ति वा तस्याम् । “अनु' क्रोशन्ति क्षितयो भने (ऋ० सं० ३, ७, ११, ५)"-इति निगमः ॥ (७) कृष्टयः *। 'रुप विलेखने (भू. ५०); भावतः । कर्षणं कष्टम् । कर्षेण कर्मविशेषेण चात्र सामान्यतः कर्ममात्र लक्ष्यते ; कष्टं कर्म, तदस्यास्तीति 'लुगकारेकाररफाय वक्तव्याः (४, ४, १२८ या०)-इति इकार-प्रत्ययः । -कृष्टय इति मनुष्यनाम' कर्मवन्तो भवन्ति (ऋ० सं० सा. भा. ३, ४, ५, १)-इति। तथाच श्रीभगवहीतायाम्-'नैव कथित् क्षणमपि जातु तिहत्यकर्मवत् (म भा० भी०प० २६१० ५श्लो०)' इति । यहा ; शुद्दोऽपि क्वपि विपूर्वस्यार्थे वर्त्तते । कर्मणि तः। विविधं क्लष्टो विक्षिप्तपरिकण्डूयनाद्यभिलपितक्रियानुष्ठान- समर्थः कः ? इत्यपेक्षायां विकष्टदेहत्वं कृष्ट सामर्थ्यादेहम् , स एपामस्तीति पूर्ववन्मत्वर्थीयः । तथाच भाष्यम्-'विकष्टदेहा वा (ऋ० सं० सा० भा० ३, ४, ५, १)-इति । 'रुपन्ति प्रान्त पदाभ्याम्'-इति माधयः । 'कर्षन्ति वशीकुर्वन्ति'--इति भर- भास्करमिश्रः । “मित्रः कृष्टीरनिमिषाभि चष्टे (ऋ० सं० ३, ४, ५, १)”–सद्यश्चिद्यः भवसा पञ्च कष्टीः (ऋ० सं०८, ८, ३६, ३)" -इति च निगमौ (८) चर्षणयः । चरतेर्धातोः (भू. प.) 'अतिसधम्यश्य- वितृभ्योऽनि: (उ० २, ८५)'-इति बहुलवचनादनि-प्रत्यये पुगा. गमय धरणवत: चरणशीलाः । यहा; 'कपेरादेव चः (उ० २, • मिर. १.९९,११। + निरु.१,१११॥

·दिवीयाध्यायः । ३ ख.। 26)-इति अनि-प्रत्यये परेतद्रूपम् । 'आकर्षन्ति वशीकुर्वन्ति प्रत्यर्थ:-इति भभास्करमियः । यहा; चर्षणयः चायितारो द्रष्टारः सर्वेषां पदार्थानाम् । यद्यपि पश्यतिकर्मसु (निध० २, २) विचर्षणिरिति पठितम् , तथापि पिता कुदस्य चर्षणिः (ऋ० सं० १, ३, २३, ४)-इत्यत्र 'चाययिता द्रष्टा'-इति स्कन्दवामिना व्याख्यातम् । "म चर्षणिभ्यः पृतनाहवेषु (ऋ० सं० १, ७, २८, १)"-"महाएइन्द्रो नृपदा चर्षणिमाः (ऋ० सं० ४, ६, ७, १)" --इति च निगमौ । (e) नहुषः। 'गह बन्धने (दि. ३०) । 'जनरुसिः (उ. २, १०८)-इति बाहुनकात् उस्-प्रत्ययः, 'जस् , नहुषः । नधन्ते कर्मभिः पूर्वकृतेः संसार नयन्ति वा नहनीयम् । “मचा भनेम नईषः सुवीराः (ऋ० सं० २,१,२,३)"-"श्रा यातं नहुष- स्परि ( ऋ० सं० ५, ७, २५, १)"~इत्यादयो निगमा: ॥ अकारान्तमिदं नाम केचित् कोगेषु दृश्यते । तदा 'न- हिन्यामुपन् ( ? )-इति उपन्-प्रत्ययः । पूर्ववदर्थः । “मस- स्राणस्य नहुंपस्य गोपः (३. सं. ४, १, ४, ६)" इति निगमः । (१०) हरयः । 'हञ् हरणे' भूपादिः, ' प्रवधकरणे' जुहोत्यादिः । 'इन् सर्वधातुभ्यः (१० ४,११४)-तीन-मत्ययः । हरन्ति पदार्थान् , प्रसधीक्रियन्ते वा मृत्युनेति वा । तथाच मृत्यु- वाक्यम्-'पई प्रजायाकुमतोहरामि'- इति निगमोऽन्वेषणीयः । • कौमचा इनिभ्याम्पन (७.५), 'पर कृपम् (०४), पति कवियप (५) एष दृश्यते ।

·निरक्कम (निघण्टुः। (११) मर्याः *, (१२) माः । 'मृङ् प्राणत्यागे (त० प्रा०); अघ्नरादयय (उ० ४, १०८)-इति यत्-प्रत्ययान्तं निपात्यते, तुड़ागमस्तु विकल्पेन । गुणः । मियन्ते मर्याः । 'छन्दसि निष्टक्र्य- देवइयाणीयोबीयोच्छिष्यमर्य (३,१,१२३)'-इत्यादिना यत्प्रत्य. यान्तं निपातितम् । “को न मर्या अमिमितः (ऋ० सं० ६, ३, ४८, ३७)"--"मर्यायेव कन्या शखचे तं (ऋ० सं० ३, २, १३, ५)"--"मर्यत्र योषा कणुते सधस्थ प्रा (ऋ० सं० ७, ८, १८,२)" -ति निगमाः। यहा ; 'मृङ् प्राणत्यागे (त. प्रा.); हसि सुग्रिरावामिदमिलूपूर्विभ्यस्तन् (उ०३,८३)'-इति तन्-प्रत्ययः। अर्थ: पूर्ववत् । मर्तगदात् 'वरूमत * * * यविष्टेभ्यश्छन्दसि' -इति स्वार्थिकस्त धितो यत् । “यो मलेवमतो' ऋतावा(ऋ०सं० ३, ४, १६, १)"-इति मिगमः ॥ (१३) मर्ताः। “मा नो मतों अभिट्ठइन् (ऋ० सं० १, १, १०, ५)".-"तं मर्ता अमर्त्यम् (ऋ० सं०८,६, २५, १)"-इति च निगमी। (१४) वाताः । 'वञ् वरणे (स्वा. उ०)'; 'तातवातलात- सुपित्त'- इत्यादि सुत्रेण भोजराजेन कृत्प्रत्यये पाड़ागमो निपा- त्यते। हखन्ति स्वमभिमतं देवताभ्यः तपसाराधितेभ्यः प्रवियन्ते या यज्ञादी। यहा; बातो धान्यादिसञ्चयः । तदन्तो वाताः । मत्वर्थीयोऽकारः । यदा ; व्रतमिति कर्मनाम (निघ० २, १) अग्न था । अन्नमपि व्रतायेतस्मादेवेत्युक्तोः तदीया: 'नस्थेदम् (४,३,१२०) व्याख्याताः। %3 . मि. ,१५,११ ·हितीयाध्यायः ३ख। . यदा; ---इत्यम्। 'कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रमुच्यते'- इत्युक्तो: कर्मणामधिकारिवाश्च मनुष्याणां कर्मसम्बन्धित्तम् । अथो अनाद भूतानि जायन्ले जातान्यन वईन्ते (ते. उ० १, २)-रति, 'पत्रात रेती रेतसः पुरुषः (ते. उ०१, १)-इति च श्रुतेः मनु- थाणामन्त्रसम्बन्धित्वम् । “पञ्च बाता अपस्यवः (ऋ० सं० ६, ७, ३, २)"--इति निगमः। (१५) तुर्वशा: । "तुर्थी हिंसायाम् (भू. ५०)'कले. रश-इति बाहुलकात् अशच्-प्रत्ययः । भोजराजीयमिदं सूत्रम्। हिंसन्ति प्राणिनः, हिंस्यन्ते व्याध्यादिभिर्वा । 'तूर त्वरणहिंसणयोः (दि. मा.)', अस्मात् किपि तूर् ; प्रश्नोतः पवाद्यच् ; तूर्य मथुवते पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) पूर्वपदस्य इखवं वकारधोपजनः । तूस्तूर्णमथुने । 'प्राप्यम्'--इति माधवः । यदा ; तूईशः काम एपामिति तूर्वशाः, पूर्ववत्पूर्वपदस्य इस्खत्वम् । 'वश कान्ती (पदा० ५०) इत्यस्मात् 'वशिरण्योरुपसङ्ख्यानम् (३, २, ५८ वा.)' इत्यप् । यहा ; चतुर्पु धर्मार्थकाममोक्षेषु यम एषामिति चतुर्वशाः सन्तः चकारलोपेन तुर्वर्शवमम्महि (ऋ० से. ५, ७,३३, ४) इति निगमः। (१६) Bधवः । 'हद जिघांसायाम (दि. प.); औणादिकः किम् ; द्रोहः। द्रोहं परेषामिच्छन्ति 'छन्दसि परछायामपि (३, १, ८ वा.)-इति क्यप् , 'क्याच्छन्दसि (३, २, १७०)--- प्रत्युमत्ययः । पहिसारुचयो हि प्रायेण मनुष्याः । “वृष्टि चक्र भृगयो द्रुधवच (ऋ० सं० ५, २, २५, १)"~इति निगमः ।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। । (१७) प्रायवः *। 'इण् गतौ (अदा०प०)'; 'छन्दसीणः (उ० १, २)-इत्युप-प्रत्ययः । गच्छन्ति ग्रामात् ग्रामम् , गमन- शीलाः । “बाहुभ्यामग्निमायवोऽजनन्त (ऋ० सं० ७, ६, २, ५)" "आयोई स्कम्भ उपमस्य नीळे (ऋ० सं० ७, ५, ३३, ६)"-इति च निगमौ । 'अन्तोदात्त आयुशब्दो मनुष्यवचनः' इति माधवः ॥ (१८) यदवः । 'यमु उपरमे (भू. ५०)'; 'यमर्दुक'-इति श्रीभोजदेवः । 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम् (६, ४, ३७)' ----इत्यादिना अनुनासिकलोपः। यम्यते नियम्यते प्राचार्येण अपथप्रहत्ताः, राजा वा । “यो अस्ति याईः पशः (ऋ. सं. ५, ७, १६, १) इति निगमः । अत्र माधवः-'यदुषु भवो यादी यदुरिति मनुष्यनाम'-इति ॥ (१८) अनवः । 'अन प्राणने (प्रदा०प०)'; 'अणय (उ. १,८)-इति विधीयमान उ-प्रत्ययो बाहुलकात् भवति । अन. न्त्यनवः । ज्ञानवत्त्वादेतेषां धर्माद्यनुठानात् अनन्तीत्युच्यन्ते । इतरे पखादयो ज्ञानहीनत्वात् निष्फलमाणनाः । तधाचोपनिषदि--'तस्य य प्रात्मानं विस्तरं वेद'-इत्यत्र प्रकरणे मानवत्त्वात् पुरुषस्य वैशिध्य प्रतिपादितम्। “रोधाय विदनवाय (१)"-इति निगमः । अत्र माधयः-'अनुरिति मनुष्यनाम'-- इति । “अनवम्ते रथमाय तचन् (ऋ० सं० ४, १, २८, ४)"-- पत्र 'अनवः ऋभवः ते च मनुष्याः'। 'मतीसः सन्तो' अमृतत्वमानराः (ऋ० सं० १, ७, ३०, ४)'-इति श्रुतिः । प्राणनस्य फलवत्त्वात् इति च। . निर..., ·हितीयाध्यायः । ३ । तथा ब्राह्मणमपि-~-'आर्मवं शसत्यभवी व देवेषु तपसा सोम- पीथमभ्यजयन् (ऐ० ब्रा० ३, ३, ५) इत्यादि, 'तेभ्यो वै देवा अपवाबीभवसन्त मनुष्यगन्धात् (ऐ. ब्रा० ३, ३, ५)-इति च ॥ (२०) पूरव: । 'पूरी आप्यायने (दि. भा.) । 'भृमशीट- चरिसरि (उ० १,७)-इत्यादिना बाहुलकात् उ-प्रत्ययः । पूर- यितव्याः कामानां 'कपूभ्यां कु:' - इति श्रीभोजदेवः । पूताः शहाः नानार्थिभिरित्यर्थः। “यं पूरवी' वृत्रहणं सचन्ते (ऋ० सं० १, ४, २५, ६)"--इति निगमः ! (२१) जगतः । 'गम्ल गती (भू०प०), 'वर्तमाने एषहहन्महजगच्छवच (उ० २, ७८)-इति किप-प्रत्ययान्तो निपात्यते । प्रत्ययस्थादादेशः, हिर्वचनं, नञि लोपथ निपात्यते । गच्छति ग्रामात् प्रामान्तरम् । “यदै पाम जगता मिरज्यसि (क्ट० सं०८, ३, ६, २)"इति निगमः । (२२) तस्थुषः । 'er गतिनिती (भू. ५०) । 'छन्दसि लुइल लिटः (३, ४, ६)', 'कसः (३, २, १०७) | 'वखेका- जादसाम् (७, २, ६७) इति इडागमः । 'श्रातो लोपः (६, ४, ६४)' | 'लिटि धातोः (६, १, ८)' इति दित्वम् । 'ग'वा: पयः (७, ४, ६१)-इति थकारस्य शेषः । 'अभ्यासे चर्च (८, ४, ५४) -इति तकारः । तस्थिवस, इति स्थिते जस; स्थाने व्यत्ययेन शम् (३, १,८५) 'वसोः सम्प्रसारणम् (६, ४, १३१)। 'शासि- . है ., नि.... ११९ १९.१।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः।
.-.
वसिघसोनाश्च (८, ३, ६०)-इति पत्वम्। तिष्ठन्ति स्वस्मिन् ,
धर्मे । “चरन्त परि तस्थुषः (ऋ० सं० १, १, ११, १)"-इति
निगमः । अत्र वाजसनेयभाग्यवदुवट: 'तम्थुषो मनुष्या: ऋखि-
ग्यजमाना इत्यर्थः' इति ।
(२३) पञ्चजनाः * ! अव भाष्यम्--'तत्र पञ्चजना इत्येतस्य
निगमा भवन्ति । “सदय वाचः प्रथम मंसीय जुषध्वम्
(ऋ० सं० ८, १, १३, ४)”। तदद्यवाचः परमं मंसीय 'येना.
सुरानभिभवेम देवाः'।
असुरा प्रसरता स्थानेष्वस्ता स्थानेभ्य
इति वापि वासुरिति प्रागानामास्तः शरीरे भवति तेन तदन्तः ।
सोदेवानसृजत तत्सुराणां मुरत्वमसोरसुरानसृजत तदसराणा-
मसुरत्वमिति विज्ञायते । 'ऊर्जाद उत यजियासः'। प्रवादाय
यजियायोगित्यद्रनामोर्जयतीति सतः पक्कं सु प्रमिति वा ।
'पञ्चजना मम होत्रं जुषध्वम्'। गन्धर्वाः पितरो देवा असुग
रक्षांसोत्ये के, चत्वारो वर्णः निपादः पञ्चमः इत्यौपमन्ययः ।
निषादः कस्मात् ? निषदनो भवति निपम्पमस्मिन् पापकमिति
नरुताः। “यत्पार्चजन्यया विया (ऋ० सं० ६, ४, ४३, १)"
पञ्चजनीनया विशा, पञ्च पृता सया लिङ्ग चययोगेष्वविशिष्टा ''
(निरु. ३, ७-८)- इति। अस्य स्कन्दस्वामी-'पञ्चजना इत्ये-
तस्य सन्दिग्धस्य विवेकायें निगमा भवन्ति सम्देहच मनुष्यनामस
पाठात् पञ्चशब्देन समानाधिकरणः ।
तत्र यदि देवदत्तादि
-
.
मिर.१,०,८.१,२५॥
'पच का सहा सोनमचविमिटा-तिमिरजपुरक-पाठ ।

·हितोयाध्यायः । ख. । पञ्चक-विषयः स्यात् गन्धर्वादिपञ्चकविषयो वा, न मनुष्यमात्र नामविषयतान स्यात् , मनुष्यमात्रनामैतदित्याचार्यमतान्तरमदर्श नाय पदइयमिदम्मनुष्यपदार्थे वर्तते इति वैचित्रामदर्शनार्थ उप- न मनुष्यनामत्वेन च द्रष्टव्यः ।' एकीयमतेन चाष्टी देव- ताया उच्यन्ते । तत्र पक्षे नागानां गन्धर्वेषु, यक्षाणामसुरेषु, पिशा- चानां रक्षखन्तर्भावदृष्टलाविरोधात् । तदद्य वाचः । सौचिक- स्याग्रे विश्वेषां देवानां संवादो होटजपथायम् । तत् प्रध पस्मिन् कर्मणि वाचो माध्यमिकायाः प्रथममुरकष्टं खरसौष्ठवार्थसदनत्व- देवताविशिष्टं मंसीय जानीय। येन अज्ञानेन असुरा यज्ञविनं कुर्वन्तः, हे देवाः ! अद्य तानभिभवेम। हे अर्जादः। उत अपि यजियासः यजस्य सम्पादयितार' पञ्चजनाः प्राचार्यमतेन ऋविड्. मनुष्याः । यमध्यवस्थपतीष्टौ निपादानां यजसम्पादित्वमस्ति, शूद्रस्याप्योदनसवे ; 'आयुरसीति शूद्राय प्रयच्छति, तत्ते प्रयच्छा- मोति शूद्रः प्रतिग्रताति'-इत्येवमादिना । तथा 'दासी पिनष्टि पत्नी वेत्यत्र दास्थादेापारादम्येवं यजसम्पादित्वमेकीयमतेन । पञ्च यज्ञानभूता देवगन्धर्वादय साधनभावन यन्नसम्पादिनः । उच्यते-~'भम होत्रं जुषध्वम्'। होट-कर्म जपध्वम् सम्मादयते- त्यर्थः। अन्ये मन्यन्ते यदेकीयमतं यच्चौपमन्यवस्य तदुभयमप्या. चार्यस्येति । तथा च मन्वव्याख्यानम् -पञ्चजातयो वाप्रणादयो यजियाः गन्धर्वादयः सर्वेऽपि होतुः सझेन व्यापारेण सेव्यध्वमिति सम्प्रत्ययासाधारण मनुष्यमात्रनामखेनैव निगमं दर्शयति 'यत्याच- जन्यया विशा'। प्रगाथस्यापम् । यत् यदा पानजन्यया पञ्च- जनेषु ममुष्येषु भवया विशेषति पञ्चभिरपि मनुथजातरित्यर्थ:- . N25 ·निरुक्तम् (निघण्टुः) इत्यादि। पति निर्वायम् प्रति निर्वचनम् । सचेति विषय- कथनं सम्बन्धवत् सर्वलिङ्गेरित्याह-'लिङ्गत्रययोगेप्यवशिष्टा'- इति । ननु पड़ादीन्यप्यवशिष्टानि ? उच्यते-प्रत्ययोपातरूप- सम्बन्ध स्थाभिधानात् प्रदोष इत्युक्तम् । अपिच या पृता सा पञ्चेति किन्तु या पञ्च सा पृक्तति तदन्यत्र एकपदनिरुक्तव्याख्यानम्, यत्पञ्चजन्ययेत्यस्य द्वितीयपादादिव्याख्यानं चास्माकमवानुपयुक्ता- खान लिखितम्। 'पृची सम्पर्के (रु. ५०)। 'कनिन् युषि (उ० १, १५४)-इत्यत्र प्राक- -प्रत्ययनिर्देशस्याधिकविध्यर्थत्वात् कनिनि बाहुलकात् कारस्थाकारो नकार उपजनय। भोज- राजस्तु–'पितक्षिराजिघसिपचिप्रतिहिविभ्यः कन्'-इत्याह, तदा 'पचि विस्तार (चु० ५.)-इति धातः। एकादिभ्यो विस्तीर्णा पञ्चसया। जायन्ते जनाः । पचाद्यच् (१, १, ११४) । 'पञ्चभिर्भूतर्जाताः पञ्चजनाः' इति शीरखामी ॥ (२४) विवस्वन्तः । 'वस निवासे (भू. प.) इत्यस्मात् 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (, २, ७५)' इति विच् , दृशिग्रहणात् भाये भवति । विविध वसनं विवः, महन्तो विवखतः । सर्वस्यापि मनुष्यस्य यत् किञ्चित् विवसनमस्ति । 'विवस्वच्छन्द प्रादित्य- वाचायुदात्तः, अन्यत्र मनुष्यविशेपे यजमाने हितीयाक्षरमुदासम्' -इति माधवः । “पाविर्भव सूत्ररूपा विवसते (ऋ० सं० १, २, ३२, ३)"-"शियो दूतो विवस्वतः (ऋ. सं. १, २, -इति च निगमो। पत्र विषखान् यजमानः' इति माधव- २१, .

·दिसीयाध्यायः खान माथम् । 'महो जाया विवस्वतीक नाश (2० सं० १,६,२३,१) -इत्यादित्यवचनस्योदाहरणम् ।। (२५) पृतना: * । 'पृङ् व्यायामे (तु० प्रा०) । “त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेयम् (३० सं०८,०, १५, १)"-इति निगमः ॥ मनुष्याणां बहुत्वं, ततो बहुवचनान्तलम् , तथा निघण्टुष्वपि । 'मनुष्या मानुषा मा मनुजा मानवा नराः। स्युः पुमांसः यच. जनाः पुरुषाः पूरुषा विगः (प्रम० को. २, ६, १)-प्रत्यादिषु च बहुवचनान्तता दृश्यते ॥ इति पञ्चविंशतिर्मनुष्यनामानि ॥ २५ ॥ चायती च्यवाना अभीशुक)। अवाना, विनङ्गसौ। गर्भस्ती। करनौ, बाह)। भुरिजौ क्षिपस्ती। शक्करी)। भरिव १५) । इति द्वादश बाहुनामानि ॥ ४ ॥ (१) प्रायती। 'यती प्रयत्ने (भृ० प्रा०), गतिकर्मा वा (निघ० २, १४)-'इन् सर्वधातभ्यः (४, ११४ उ.)-तीन्- प्रत्ययः । आभिमुख्येन यतते कायेंषु, गच्छन्ती वा साधनत्वम् । बाझोहित्वात् सर्वत्र दिवचनान्तता। निगमोऽन्वेषणीयः । (२) यवाना। 'युड़ गतौ (भू. पा.) । 'सम्यानच् स्तुवः (३) "भोर-ति । () I"-इति । (१०) धिपती-जत्यपि टोकासमतम् । “fatal'-हिका +ति बाहोग। + वास्वायतीपद पर सर्वत्र वागछनौत्येबाधकार सायर । . .

·१५६ निरुक्तम् ( निघण्टुः। स्याकारः। (उ० २, ८३)-इत्यत्र प्राक्-प्रत्ययनिर्देशोऽधिकविध्यर्थ इत्युत्तो- रानच् प्रत्यय, । 'सुपां सुलुक् (७, १, ३८)-इत्यादिना दिवचन- गच्छतः कर्मणामन्तः । निगमोऽन्वेषणीयः ॥ .(३) अभीशू । व्याख्यातो रश्मिनामसु (३७ पृ.)। अभ्यश्रुवात कर्माणि अभिनयन्तो वा कर्माण्यतः अभीशाते कर्माणि कर्तुमिति वा। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (४) अनवाना। 'प्राप्न व्याप्ती (खा• प.)' ; 'ताच्छीत्य- वयोव वनशक्तिषु चानण् (३, २. १२८), अस्य सार्वधातुकत्वात् शुः, 'छन्दस्युभयथा (३, ४, ११७) -इत्याईधातुकत्वात् गुणः, धातो खत्वं पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८)। प्राप्नुतः कर्माणि । यहा'; अन इति कर्मनामसु व्याख्यातम् (१७१ पृ.); तदस्यास्ति “छन्दसीवनिपी (५, २, १२२ वा.)-इति वनिपि विभो राकार पूर्ववत् , सकारलोपश्छान्दसः । कर्मवन्ती हि बाइ । नकारान्ती वेति सन्देहः । निगमदर्शनाविणेयः ॥ विनमृसौ। बाहुनाम । विनम्य असतोऽत्रादिकमिति • माधवः । पृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) पूर्वपदे म्य-लोपो नुक; 'यस अदने (भू० प्रा०)-इत्यस्मात् पचाद्यच् ( ३, १, १३४ ), सम्प्रसारणञ्च । “अन्वंसी जोषमभरदिनमः ( ऋ० सं० ७, २, २७३)"-इति निगमः ॥ (4) गभस्ती ।। व्याख्यातो रश्मिनामस (३७ पृ.)। पुरुषाः अदन्त्याभ्या मनादीन् 'ग्रहेगभस्ती वाह, गृलाति पदार्थानाभ्यां %3 पु. १.१०प०९। + पु. १.५.१०. प. ।

·दितीयाध्यायः ४ ख.1 पुरुपः' इति माधयः । “अयाभि न भरमाणो गर्भस्योः (सं. ७,५, २२, ५)" इति निगमः। (७) करनी * } करांसोति कर्मनामसु करशदी व्याख्यातः (१७४ पृ.)। तमिन् कर्मण्युपपदे 'पणे वेष्टने (भू० ५०}- इत्यस्मात् 'पातोऽनुपसर्ग कः (३, २, ३)', 'मातो लोप इटि घ (६, ४, ६४)' | 'कर्मणां प्रमातारी (निरु. ६, १७) वेष्टयितारी कर्मकरावित्यर्थः । “सृपकरसमूतये' (ऋ० सं० ६, ३, २, ५)" --इति निगमः ॥ (८) बा I 'बाट लोडने (भू. पा.)। 'अर्जिशिकम्य- मिपसिबाधा मुजिपभितधुक्दीर्घहकारथ (७० १, २६)'~-इत्यु- प्रत्ययो होऽन्तादेश। गमयत्याभ्यां कर्माथि, बाधते परानाभ्या 'मिति वा । "ऋश्यातइन्द्र स्थविरस्य वाह (T• सं० ४, ७, ११, ३)"इति निगमः॥ (e) अरिजी। "ह हरये (भू.१०)', 'दु भू धारण- पोपणयोः (ज. उ०)'; 'भृज उच्च (उ० २, ०१)-इति इजि- प्रत्ययः । हरतो विभृतो या पदार्थान् कर्मकरणमामध्ये था। "समधन भुरिजो' र्धिया (ऋ० सं० ६,८,१६,४)--इति निगमः । (१०) क्षिपस्ती। 'चिप प्रेरणे' तदादिः (4.); 'ववित- मैम्तिः (१)-इनि याहुलकात् ति-प्रत्ययः धातोरसगागमो गुणाभावय । मेयी कर्मसु पुरुप: । "धिपती' - इति पाठातरम्। कीमत मलि (.., १०सम् मोम (.., (.) -दिवापरम।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः । सदा शतरि डोपि 'पाच्छीनद्योर्नुम् (७, १, ८०)', “या छन्दसि (६, १, १.६)'-इति हिवचनस्य पूर्वसवर्णः। चिपतः पदार्थान् इतयेतय कर्मसु । यहा; क्षिपः 'कहिनन्दिजीविप्राणिभ्यः शिदा. शिपि (उ० ३, १२३)'-इति बाहुलकात् झच्-प्रत्ययः झोऽस्ता- देशः। विपतः पदार्थात् । निगमदर्शनावियः । (११) शक्करी *। ‘शत शक्ती (खा०प०); 'घामदि- पद्यर्तिपृशकिभ्यो वनिप् (• ४, १०८)-इति पनिप्-प्रत्ययः, 'यनो र च (४, १, ७)' इति डीबी च पूर्ववत् पूर्वसवर्णादेशः । शकुतः कर्माणि कर्तुम् । “अगलयः शक्करयो दिर्शय मे योन कल्पम्ताम् (य• वा० सं० १८, २२)"-इति निगमः। (१२) भरिवे। विभर्ति रश्मीनादित्य इव । 'अभिवा- दिभ्य इवोत्री (उ० ४, १६८)' इति दूत-प्रत्ययः । भूरिवदर्थः । "अंशुं दुहन्ति हस्तिनो' भरित्रः (३० सं० ३, २, २०, २)"- इति निगमः॥ इति हादश बाहुनामानि ॥ ४ ॥ अगुव: पखागविण: चिपं: र्या: रशना: । धौतय:०)। अध:)। विप:( कक्ष्याः । अवनय:४)। हरितः । खसार५। जामय:४)। . प.११. नि...॥ (१) तोमनरं “विभा:-धिक ग पुस्तके। (९) “पर्य."-रत्यपि टीका-ममतम् । “स्था. ग.ह.C. D. FI (१२) पतीनगर रोहित-ति ग. iid | ·दितीयाध्याय: ५ ख १८ सनामयः। योत्राणि योजनानि । धुर:/१८) । शाखा: अभौशव॥ दीधितयः(१) गर्भस्तयः॥ इति द्वाविंशतिरङ्गुलिनामानि ॥५॥ (१) अग्रुवः +। 'जवादयय (उ० ४, १०.)-इति :- प्रत्ययान्तेषु निपातेषु द्रष्टव्यः । “मगि गती (भू० ५.)-इति भासः ; निपातनाव-लोपः, तन्यादित्वादुवड्। गच्छति कर्माणि प्रति। यहा; अप-शब्दे उपपद गमेः पूर्ववनिपातनात् र-प्रत्यये पूर्वपद-प्र-लोपः गमेष्टिलोपथ । अग्रे गच्छन्ति ताः। "तौं हिन्वन्त्यग्रुपः (• सं०६, ७, १७, ३)"-इति निगमः । पन- लीनां बहुत्वात् सर्वत्र बहुववनान्तता। (२) भव्यः । अणतिः शब्दार्थः (भू० ५०); 'पणय (उ. १,८)-इति -प्रत्ययः । 'वोतो गुणवचनान (४, १, ४४) -पति डोप्। प्रणन्ति स्फोटनादि गन्दं कुर्वन्ति, तालादि शब्द कुर्वन्त्याभिरिति वा। यहा; अपव्यः हस्तपरिमाणापेक्षयाल्पपरि. माणाः। "तमोमण्वी': समर्थ पा ० सं० ५, ७, १०,२)" --ति निगमः। (३) विमः। 'विग प्रवेचने (१०५.)। 'शिप पधि (१, २, १०८ वा.)-इत्यव 'माक् प्रत्ययनिहेंगादिष्टमितिः प्रत्युविकिपि रेफ उपजनः विमति साधनभावं कायेंषु । "समी' (१०) माता पदम् R.C. D. F पुर। टोलमा एन स्थाने nिarar-ति, पुचित ममत'-TREEम । - ·२०० निरुक्तम् ( निघण्टुः)। हिन्वन्ति धीतयो दश विशः (ऋ० सं० २, २, १३, ५)"-रति निगमः । 'कर्मसु धीयमाना दशाङ्गुलयः' इति माधवभाष्यम् । (४) क्षिपः । 'क्षिप प्रेरणे (दि. प.); औणादिकः किम् । क्षिप्यन्ते प्रेर्यन्ते पुरुपण कर्मसु निक्षिपन्त्यालगुलीयकादीन् इति वा। "मृजन्ति त्वा दश क्षिपः ( ऋ० सं० ६, ७, ३०, ४)"-- इति निगम: ॥ (५) शर्याः * । 'शृ हिंसायाम् (क्रमा० वा. ५०) । 'भनमा देराकृतिगणत्वात् यत् (उ० ४,१०८) । शृणाति पापात् । “भा यः शर्टीभिस्तुविनम्णो अस्य (ऋ०सं० ८,१,२६,३)"इति निगमः ॥ (६) रणनाः । रशिबन्धनार्थो धातुरित्युक्तं रश्मिनिर्वचने (३७ पृ०)। 'युच् बहुलम् (उ० २, ७४)-इति युच् । बभ्रन्ति बन्धनीयं, बध्यते पाभिरिति वा। इति योभोजदेयः। अश्रुवते कर्माणि । धीताम् (ऋ० सं० ७, ५, २२, ६)"_"अच्छी बीरंशनाभिनयन्ति (ऋ. सं. २, ३, २२, १)" - इति च निगमौ ॥ (७) धीतयः 'धी (दि. भा.)-धातोः 'तिनी च सज्ञायाम् (१,३,१०४) इति तिच् व्यत्ययेन दधातेरपि भवति, 'धुमास्यागापाजहाति (६, ५, ६६)'-इतीत्वम् । धीयन्ते विधी. यन्ते पुरुषः कर्मस, धारयन्ति कर्मसाधनानि वा एयों दधातिः। स सप्तधीतिभिहित: (ऋ० सं० ६, ७, ३२, ४)" -इति निगमः॥ युच्-प्रकरणे 'प्रशरण च'- "रंगनागिरिभ्य- प्रधासीस- . प... निह......, २९ : निद. १.४.१.१.११ ·स्निीयाधाय: । ५ म6A 1 (८) अर्यः । 'प्रा सातत्यगमने (भू.प.); 'इन् सर्वधातुभ्यः (3. ४,११४) 'मेन -प्रत्ययो बहुलकात् धातोरथरादेशः; 'सदिकारादशिन: (४,१ ४ ५वा.)-इनि डोप ; जस् । 'उपर्युध- मयों इन दन्तम् (ऋ०म० ३.५ ५ ३)' इत्यत्र 'प्रथयों न स्त्रिय -इति माधवः । पर्यत तेनाप्यपाठि अङ्गलिनामसु ॥ "प्रथयंत्र "--इति पाठी बहुयु दृष्टः। तदवाहुनामकरण स्पटम्। निगमदर्शनावियः प्र (c) विप:। विप प्रेर मे ( ५०)', किपि, प्रेयन्ते पुरुः कयेषु । “विपो न मा निय वे जनानाम् (म•स• ६,१, ३५३)' इति निगमः । (१०) कच्या: । "दगारनिभ्य. (०सं०८,४ ३०,२)'- इयत्र फ था: प्रकाशयन्ति कर्माणि (निरु. ३,८)- इति भास्यन् । कक्ष्या प्रकाशयत्यनुशनफलेन फलेन वा कर्माणि । 'ख्यातः कस्यपदनिर्वचनम्' इति स्कन्द स्वामी। 'गाहते क्स इति नाम- कर : व्याने (निरु. २२~क यशदनिर्वचनपर भाष्ये स्कन्द. वामिप्रन्य:--'प्या प्रकयने (प्रदा.प.) इत्यमाात स मत्यये निरको निमि कोमो मः यकाराकारयोलोपोभ्याम- বিন্ধাবহ য’ - । গয়নমিয়ায় রাণ হিনি कमि रुपिभ्य' म (उ०३,५८)-इति स्यातेवानकार स प्रन्यये बाहुन कांदा विंची हनादिशेरे इयत्वे 'कुहोयुः (७४,१२) न भानि बाहुनक दे, 'पभ्यामे घई (८,४ ५४)-इति चर्चम्, 1169 . - .१.१ १ .... प. १०। । Thukts, l fam...

·निहाम (लवण्ठः)। उत्तर ख्या इत्यस्य यकाराकारयोनीपः, 'खरि च (८,४,५५)--- इति धत्वम् , 'पादेशप्रत्यययो: (८,३,५८)-इति पत्वम् । प्रकथनेन प्रकाशनं सत्त्यो। मेन नित्यं प्रच्छादनात् पकाश्यने पुरुषेण । वासी बाहुतलम् । तत्र भवः (४,३,५३)-इत्यर्थे 'गरीरावयवाय (४,३,५५) 'दति यत् प्रत्ययः । पङ्गलयोऽपि परम्परया कक्षे भवा इति मांग, प्रसेन नित्यं प्रच्छादितत्वात् . प्रकायो हि सर्वदा क यः, सब भा पहलय तन्तः प्रकाश्याः किन्तु प्रका. थयन्ति कर्माणि अनुष्ठानेन फलेन पा, ययाचाध रम्थिति परकी प्रतिना प्रकाश्ये नत्र भोग्निः प्रकाशको भवति तत् । यहा; ज्नुः तपन्धनसाधनत्त्वात् कल्या-शब्देनोच्यते! 'परि कच्याभिः (०सं०८,५,१८,४)"-- दानिभ्यो 'सं०८,४,१०,२)" इति छ निगमो । *। व्याख्यातं पृथिरीनामम् (१२५०) । अन्यन्तेया। "मनात सनीळा भरमी रवाना "दशःवनिभ्यः (१.८,४,१०,२)"-- - । नदीनामम् (१४२५.)। र- परितो दग (स.सं.५,८,२८३)"- ज्यप 'पम धेयो (दि.३०)--- ८)-पति सन्-प्रत्यय: मुह .....।

·रितीयाध्याय: ५ ख. पयत वियते पदार्थ पाभिः, कायेंधु पेशव्या वा । यहा; म-गन्दे उपपदे परल विशरणे (भू.प.)-त्यस्माद बाहुलकादर् वा सकात् टि-लोपञ्च । वं वं व्यापार गन्ति प्रानुवन्ति, स्वसिन् बमा हस्ते सोदन्तोति था। यहा परस्सर भगिनोव दस्यन्ते, एकहस्त मात्वात् खसार उच्यन्ते 'न षट्स्वस्त्रादिभ्य. (8,१,१.) इति स्त्रीपन्ययनिषेध । 'दुवस्यन्ति स्वसारो प्रयाणम् (ऋ. सं.१,१,२,५)"-- सि निगम । (१४) जामयः सनामयः। प्रनयो~-~~-मोंss- सन्धेय, । जमतेर्गसिकर्मण (निध.२,१४) 'जमिसिभ्यमिण (. ४,१२६) -~~-इति बाहुलकादिप प्रत्ययः । 'मलिलिपलिघास- अन्यपिपणिय ' इति योभोजदेवः । जमन्ति गच्छन्ति कर्माणि प्रति पदत्यामिरनादीनि वा। जनेरेय वा बाहुलकावकारण्य मकार जासा. स्व कारणात् । “ल सानाधि जामय. (Rt. १.९,१६,५)~-इति निगम.. (१५) सनाभय. + । 'यह बन्धने (दि.इ.); नही भय (. १,१२२) इति इत्र-प्रत्यय भोऽस्तादेगा। नतऽनया गर्भ रति नाम,सम नानाभिर सामिासनामय । ज्योतिर्जनपदेन्यमान सहमदप्य स भाव. । समामा हिमातुर्माभिम्तासां, समा भाभि, भूलमासःमिति। "सनामयो पाजिन मूजयन्ति (र.सं.2,१, २५,४)-~-इति निगम.

·- जसि धुरः निरुक्तम् ( निघण्टुः। (१६) योक्त्राणि । (१७) योजनानि +1 'युजर योगे (रु. उ.)' । 'द सोशसयुयुजस्तु तुदसि (३,२,१८२)-- इनि मन् प्रत्ययः पूर्वत्र । 'युच् बहुलम् (उ०२,७४)' इति युच्। युनन्ति पदा. थानामिरिति, युक्ता वा हस्तेन संयम्यते पाभिः केशादय इति वा । शब्दस्वाभाव्यात् नपुंमकलिङ्गता । “दशयोक्त्रेभ्यो दर्शयोजनेभ्यः (ऋ०सं०८,४,३०,२)"-इति निगमः ॥ (१८) धुर । धूर्वतबंधकर्मण: (निघ०२,१८) कर्तरि लिपि (३,२,१७७), रालोप (६,४,११)' इति व नो फस्य विसर्जनोय', । धूर्वन्ति घन्त्युपक्षति कर्मापोत्यर्थः । हिंसन्ति परानाभिरिति वा । धारयतर्वा श्रोणादिक क्विपि बाहुलकार प्राकारस्य उकारः। अहन्या हि ध य सुवर्णादि धारयति । 'दग धुरो दा युमा वहाः (ऋ.०८,४,३०,२"-नि निगमः । (१८) शाखा: $. 'अगू व्यासी (म्वा.प्रा.)'; अमात् ग्व- प्रत्य ये वित 'प्रयोतडित, इमि योभोजदेवेन ख-प्रत्यये ग.तु. शब्दो व्यु त्यादिनः । व्यास हि मर्वम्। ख शम्दाधिकरण उपपदे शेतेः 'प्रधिकरप येतेः (२,२,१५)'-इनि पत्-प्रत्ययः। अङ्गाल्यो हि हस्तापभाग वान से प्राकाणे गेर प्यातिष्ठ, प्र.कागणा- धकागरूपत्वात् उपपवं हि तत्र नम । नया: मयाः प्रपोदग- दित्वात् (६,३,१०८) यक रनोपेन गकागक रयोः सवदीर्घ खगा इति भवति, मनोत्तरस्यम्य स्थ नविनिमय', टाप; गावा। गोर्या पवायचि (१,१, ३४ उपधादोघः, ककारम्य रखकर। .

·हितीयाध्याय: ५. ---- मकुर्वन्ति हि ता अङ्गलयः पुस्तकादि धारयितुं कार्याणि कर्नु वा । यहा ; 'शाख व्याशी (भू०५०), पचायच् (३,१,१३४) । शाखन्ति व्यानुवन्ति कर्माधि । यहा; 'गोड स्वप्ने (अदाभा. •); प्रभार लक्षावयवाच'-- इति ख-मल्लयो बालकात् हस्ताषयवे. ऽपि भवति । शरतेऽवतिष्ठन्ते पासु नख दयः इति शाखा: । 'श्यते. रिच वा'-इति धीमीजदेवः; ख-प्रत्ययोऽधिवतः, कारादेशस्य विकल्पितत्वात् पचे शाखानिष्पत्त्या - शाखास्थानीयवाहा शाखा प्यन्ते तयाधामरसिंह - 'अगत्य करशाषाः स्युः (२. ६,८२)-- इति । 'इस्ताभ्या दशशाखाभ्याम् (ऋ०सं०६,७,२५, ७)"इति निगम । (२०) अभोशव. । व्याख्याता रश्मित मस (३ ४०). अभ्य. श्रुवने कर्माणि, प्रभोशने वा कर्माणि कर्तुम् । “दशाभीअभ्यो पर्चना जरेभ्यः (ऋ० सं०८,४,३०,२)” इति निगम ॥ (२१) दोधितयः । व्याख्याता रश्मिनामस (३ पृ.) । प्रह- रीयकादिधारणाद दोप्यन्त । दीव्यन्ति क्रोडन्याभिरिति वा दवानेयं त्पनो दोधिति शब्दः । “अग्नि नरो दौमितिभिररयोः (ऋ०सं०५, १,२३,१)"-~मि निगम । (२२) गभस्तया व्याख्याता रश्मिनामा ३७४.) । टहन्ति पदार्यानाभिः पुरुषा इति गभस्तयः । "दोम्यते मधो रंशयु गभस्तिभि ()".--इति निगम || "महत्या:"- इति केचित् । * 'पु. १,५११.०५.१९॥ पु. १,५१ १.१८.।

·निकतम (निघण्टुः। एतय स्थाने "मनुतः"-इति च चित् पठति | ताप व्याख्याना नदीनामस (१४४४०)। संसरन्ति सह गच्छन्ति कर्माधि प्रति सता वा। स्पष्ट-मिगमदन दिस यः । तिहाविंशतिरङ्गलिनामानि ॥ ५ ॥ वश्मि)। उ मसि। वेति । नति)। वेससि) । धाञ्छमिका वष्टि । वनाति । जुषते। हर्यति)। पाचकै । उशिक)। मन्यते । छन । चाकन त्१५)। चकमान: (१६ । कन ति(१०) । कानिषद (८) इत्य टादश कान्तिकर्मागाः ॥६॥ 'कान्तिकर्माण: (निरु०३,१) -छार्या धातप:- (१) वरम । 'वग कान्तो' पदादिः परम्मपदी। महत्तमक. वचनम । “तदई पश्मि पवमान संम (ऋ०सं०७,४.५,४)"-इति निगम (२) तोऽननरम "चनि" -रधि गC D FB पुनकैषु । (1) "विमति" : "वेशति" चा टोकाहतापि पाठामरतया खोजतम् । (1.) तीनशरम् यति"-विक्षम्य पुर। (1)"प' छ ग.CD. F. पुसवे माये वेदम पदम। (1) मन्यते । (1) "मन" CDF पुन । • "तिमानिसमा ।

·रितीयाध्यायः। (ख.. (२) उश्मसि * । वनडुत्तम पुरुषबहुवचने मासे सार्वधातुक- मपित (१,२,४)' - इति हिडावात् 'पहिल्या (६.१,१६)- इत्यादिना सम्प्रसारणम् इदन्तो मसि. (७,१,४६)-पति कार । "ता वा वास्तू धुश्मनि गमय (ऋ०सं०२ २,२४,६)" - इति निगमः। (२) वेति : . 'वी गतिप्रजनकान्यशनबादनेषु' पदादिः पर- सौपदी। "वेषि होत्र मुत पोत यजना (ऋ.सं. १,५,२४,४)"- रति निगमः। (४) वेनति थे । नेरुतो धातुः । “पुराणा" पनु वेनति (फ्ट. सं.८,७,२३,१)"--"नसयामा वि वेनतम् (सं० ४,४,१६, २)" इति निगमो। (५) वेसति । अयमपि नैरुतो धातुः । 'वैयति'--इति पाठा. নে। বিলমেনারিয: $ (६) वाध्छति । वाछिरछायां' भौवादिक: (प.)। 'विध खा सर्वा वान्छन्तु र.सं.१८,३१,१)"इति निगमः । (७) यदिए। वो. परोपदमयमरुपैकवचनम् । “समयों मा भाति यस्य वष्टि ( सं० १,३,१,३)"- इति निगमः । •नि.1.1१२,०३,७,१८.११.२८ १२.५-४५ प०१४ ३,४,-13-101,.१.१८ ११, १२ ·निरुक्तम् ( निघण्टुः ।। (८) यनोति । 'वनु धावने' तनादिः (५०). अनेकार्थत्वासातू- न'मत्र कान्त्यर्थः । एव म यत्रापि। "स्याहं यट्रेण परमं बमोषि नत् ऋ•सं• १,२,२४ ४)" - इति निगमः ॥ (८) जपते * । 'जपो प्रोतिर्मदनयोः' तुदादिरामपदी, पत्र कान्तिकर्मा। “स पुष्टिं याति जोपमा चिकित्वान् (ऋ०म०, १, ५२५,५)"-इति निगम: । 'जुषते हर्यति इति पाठात् जोपः इति स्कन्दस्वामिमाध्यम ।। (१०) हयते न । 'हर्य गतिकान्त्योः' भवादिः परस्मैपदी । "ता जुषाणो हति जातवेदाः (ऋ. सं० ३,८,११,३)"-'त 'कामः'- निगम "यम्तै (११) पाचके । 'चक हप्तौ' भूवादिरात्मनेपदी ; लडुमन- पैकचनम् । "प्रनाम्योज पा चके (३०सं ३,४,८,५.)"-इत्यत्र 'कमेलिटि उत्तम इटि मलोपछान्दस:'-इति भानुदत्तः । " 'मवस्य राचके (ऋ०सं० १,२,१८,४"-इसि निगमः । शत्रुत्वमाचके (१०म० ६.३,४,२.५)" इति तु 'लोपस्त घाममे. 'पदेषु ७१,४१) । यथादृष्ट पाठः ॥ (१२) उशिक् । वष्टे: 'वश: कि । (उ० २६८)-इति विक प्रत्ययः, कित्त्वात् सप्रसारणम् । “उशिक् पायको परतिः सुमेधाः (ऋट •सं• ७,८.२,८,१)" - इति निगमः ॥ •मिर... ९.४। .......१० ११, १५ ॥ नि...। ।

·A दिवोयाध्यायः । देख०१ २० (१३) मन्यते । 'मन जाने दिवादिरामनेपदी । “आवचिद्य मन्यमानस्तुरचित् (ऋ०सं ५४,८,२)"-"यदि मन्येतोपमुस्थ- मि योदन: ( ? )" इति च निगमौ ॥ (१४) छात्सत् न । 'छदि संवरणे' चुरादिः । पञ्चमलकारः, तिम्, 'लेटोऽडाटी (३,४,८४), 'सिब्बहुलं लेटि (३,१,३४), इतथ लोयः परपदेषु (३,४,८७)' । हषा छन्दुर्भवति हर्यतः (ऋ.सं. १.४,१८,४)'-इयव 'म यरे छात्सत् चाकना इति कान्ति- कर्मस पाठात्, 'तदिमे छन्सद वपुषः (ऋ०सं० ७,७,२८,३)- इति प्रयोगदर्शनाञ्च छदि. कान्त्यर्थः - इति स्कन्दवामिभाष्यम् । 'दूरवताय छन्सत् (०सं० २,१,२१,६)"- इति, "अच्छामः पञ्चष्टयः (अ.सं. ८,९,२६,६)"~ति च निगमौ ॥ • (१५) चाकनत् । 'कनो दौमिकान्तिगतिषु (भू०प०); यङ्- लुगन्तः । 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य न भवति, व्यत्ययेन पञ्चमलकार:, 'लेटोडाटी (३,४,८४)', 'इतर लोप. परम्पदेषु (३,४,८७) । “बादि द्रव्य चाकनत् (ऋ०सं० ६,२,३८,१)" -- "ये निः शचिट चाकनत् ( ? )" इति च निगमो । (१६) चकमानः । 'चक हलौ' भूवादिरात्मनेपदी। 'साच्छी- ल्यायोषचनशक्तिषु चानश् (२,२,१२८)। "चकमानः पिबत दुग्धमशम् (ऋ०सं० ४,२,७,१)"-इति निगमः। .प. ३,१५-१६ नि.२.१,८४.१५.१,२५,१३८,२५. 11,...। + प .१४. निह.८,८॥ निक.४,१४,१५...१७॥ N27.

·२१. . निरुक्तम् (निघण्टुः। (१७) कनति * ! 'कनी दीप्तिकान्तिगतिषु (भू०प०) भूवादिः परम्पटी। "भानत् कति नुदतम् ( .? "-'इन्द्रः सोमस्य काणका (ऋ०म० ६,४,२८,४)" इति च निगमी । (१८) कानिषत् । कनतेलेटि परस्मैपदप्रथमपुरुषेकवचने सिब्बहुलं लेटि, इडागमः, उपधादिर्बाहुलकात् इकारनोपः पूर्व- वत् । “घग्ने बतीये सबने हि कानिपः (ऋ०सं० ३,१,३१,५)" --इति निगमः। इत्यष्टादश कान्तिकर्माणो धासवः ॥ ६॥ अन्धः) । वाज: (२) । पर्य:(९) । प्रय:०) । पृक्षः। पितुः । वयः (७) । सिनम् (८) । अब सिनम् । अव: । क्षु ) धासि: | इळा (१२) । इषम्(१४) । ऊ (1) खधा(१०) । अर्कः (१८) | क्ष (१९) । नेम:(९०) । ससम् । नमः()। आयु:(४) । सूनृता(४) । ब्रह्म । वर्च:।। कौलालम्(२०)। यश:(१०), इत्यष्टाविंशतिरन्ननामानिtun - । दूरा(१२) (a) | रस •, पुरसात् ५। पु..९ प.११ । (1) रतनना "पात्रः"-पत्यधिकम् ग C D F पुसके। ()"य" --- सत्येतासि क युनकातिरिक्त, देवराम "."- पनाम विकल्प बत: । (0) "वयः" नास्य तन् स्व.. च पुन । तेषु पुनरस्य ने "मुत:"-- इति ने, रोकाहापि वैरिदियाशुन्य समतातरतोला। .C D F पुस्तकेषु तु "सतम् इति। तोडना “सत."-इस्यविकम् छ पुन । (२) "मोमम् ग,.. (११) "मन" न, क. "It'CD. F,.ह । (10) तद दमाने क-पुत्त। (१२) "च.प. (१८) नाना पटस.C.D.Fषु ।

·पितीयाध्यायः । ७ख.. (१) अन्धः । 'भन्धइत्यबनाम । प्राध्यानीयं भवति (निक. ५,१) इति भाथम् । 'आभिमुख्येत हि ध्यातव्यं सर्वेणावं प्रोतः भरोरस्थितेश सदायत्तत्वात' - इनि स्कन्दस्वामी। आइ-पूर्वात् ध्यायतेरसनि बाहुलकात् यकाराकारयोर्लोपः, उपसर्गस्य इखत्वं मुंडागमय धातोः। यहा; 'पद भक्षणे (पदा०प०)'-'इत्यस्मात् 'प्रदेर्नु धत्र (उ० ४,२००)-इति कर्मणि कर्तरि वा कारके अनि नुमागमो धकारशान्तादेशः। अद्यते प्राणिभिः, तान् वा स्वयमसि । तथाच श्रुतिः ~~ 'अद्यतेऽक्ति च भूतानि (ते. उ• २,२) --इति। 'प्रनित्यनेनान्ध:'--इति क्षीरस्वामी। पनिरीरसुनि बाहुलकात् धुगागमः। अनित्यवं हि प्राणनम् । "धामभिः सिञ्चता मद्य मन्धः (० सं० २,६,१३,१)"-"इन्ट्रेहि मल्यन्धसः (ऋ•सं० १.१,१७,१)" इति च निगमौ ॥ (२) वाज: + ! 'यज गती (भ.प.)' । 'अकर्तरि च कारके समायाम् (३,१,१५)इति घञ्। 'अजिवन्योय (७,३,६.) -ति चकार सानुलसमुच्चयार्थ वात् कुत्त्वाभावः। तथाच तत्र न्यासकार:~'चकारस्यानुनसमुच्चयार्थवाइजैरपि कुत्त्वपतिषेधः सिहो भवति वाज.'-इति । निगम्यते अभिगम्यते हि तसः। गच्च त्यनेनादत्तेन मुखानि भुक्तेन हप्तिं वा गत्यनेन शुद्देन सत्वशति भोक्ता । यदाहुः-'आहारशुद्धी सत्त्वादिरिति । यहाः; गत्यर्धा बुद्यार्थाः जानात्यनेन भुक्तेन धर्मम् । 'दश धर्मान् विजामति धृतराष्ट्रनिबोधनात् । मत्त: ममत उन्मत्तः शान्त: हो बुभुक्षितः नि.1.,१६ 11-11

·।
माहिनाय (ऋ०सं० १,४,१७,१)"--"मयस्वन्तः प्रति हर्यामसि
निरुक्तम् ( निघण्टुः।
-इति श्रीमहाभारतम् । सर्वबाबनामसु गत्यर्थाद व्युत्पादितेष्वेव
मर्थो बोहव्यः । “सुतानां वाजिनीवसू (ऋ.सं. १,१,३,५)"-
अन्यत्र “वर्ज हवन पदं रथम् (०सं १,४,१२,१)"- इति
च निगमो॥
(३) पयः * । व्याख्यातं रात्रिनामसु पयइन्यत्र (निरु० २,५)।
यहा ; 'प्रय पय गतौ (भू.आ.)'-इत्यमादसुन् । पीयते धनं ।
तदि चतुर्विधम् पेय-चोय-लेय-चर्यभेदेन । बईन्ते हि नेन भुक्तन ।
जातान्यनेन वईन्ते (ते. ३०२,२)' - इति युति। “पयवानग्न
आगाह (ऋ•सं १,२,१२,३)"-"यदो मृतस्य पयसा पियानः
(ऋ० सं० १,५,२७,३)”- इति च निगमः ॥
(४) प्रय: + ! व्याख्यातमुदकनाममु (११७४०) ।
"उपप्रयो-
भिरागतम् (फा०म० १,१,३,४)"-"तुराय प्रयोन हमि सोम
।
-
-
बा (ट० सं० ८,६,२१,३)"- इति च निगमाः ॥
(४) यवः । 'शु यवणे (भू०प०)। कर्मण्यमुन् । यूयते घ
वर्यमानं यवो यशः। तदर्मात्ताच्छया । "सत्यधिन अवामाः
)"-"मत्तं दधामि यवसे दिवे दिये (ऋ०० १,२,
२२,२)”–अभियव ऋन्यन्तः (०सं०४,७,८,३)"-इति च
निगमा: । “उप प्रयोभिरागतम् (ऋ०सं० १,१,३,४)"-इत्यादिषु
निरुत-टीकायां स्कन्दस्वामिना प्रयइ यवनामत्युच्यते ।
'अचिति ययः (ऋ०सं० १,३,२०,४)'-इत्यादि-निगमेषु वेदभाये,
तथास
.५.११.१०. मिह.२५॥
...। नि............, ११,

·दितीयाध्यायः । ७ ख. 'अब यमन म'-इति स्पष्ट मुच्यते । निमस-टीकायान्तु सन्तुभयथा (निरु: १०,३)। अत: 'प्रय.'-'या'-शब्दयोः उभयोरम्य बनामवं स्पष्टम तवेकतमय पाठो विद्भिनिर्णीयताम् ॥ (५) पृक्ष: * : 'पृचौ सम्म (२०५०)| भोपादिके विपि धातो: कुगागमः । सम्मृकं हि तज्जामिः । पञ्चतिर्दानार्थ इति वा (पदा. पा.) 1 "वायो तव प्र पृञ्चती (ऋ०सं० १,१,३,३)"- इत्यादी माधवेनीलम् । तत्र क्षिपि बाहुलकान्न-लोपः। दीयते ह्यन्त्रमर्थिभ्यः । "कि पक्षो अमे अक्षरेव पिन्वतम् (ऋ०सं० १,३, ४,४)" '-~-इत्यत्र स्कन्दस्वामिभायम् 'पृक्षा अन्ननामैतत् पठन्ति । "पक्षो भदन्त वाम् (ऋ.सं. ४,४,१२,३)"इत्यादिषु बहुवच- नान्तस्य सामानाधिकरयदर्शनात् बहुवचनान्तं दृष्टव्यम्-इति । "पग्निं विखा अभि पृक्षः सचन्ते (ऋ०सं० १,५,१६,२)"~~"पृक्षो वहतमथिना (ऋ०सं १,४,२,६)"-इति ध निगमो। शर्को मारुतं पृक्ष ईशिषे (.सं २,५,१८,१)" इत्यादौ तु पाठ्यकवचनान्तमपि दृश्यते ॥ (६) पित 'पा रक्षणे (प्रदा०प०) ! 'क'मनिज निभाया- गापाहिभ्यश्च (उ० १,७.)-इति सु-प्रत्ययो बाहुलकादिकारः । रक्षितव्य धनम् । प्यायते हुलकात त-प्रत्ययो धातो: पि-भाक्य "पितुं न तोषम् ( सं २,५,६,१)"-"मन्दिने पितुमद- चंता वचः (ऋ० १,७,१२,१)" इति निगमौ । (७) वयः। 'वी गसिप्रजनकान्यशनखादनेषु (अदा०प०)। - परमात ॥ + निप ..। निह.६,१४ । नि. ६४ ·स्वामी। सीयते अनेनेति वा । प्रवेन हि भृत्यादयो अध्यन्ते । "येन स्मासिनं स्मानं मरथ. सखिभ्यः (ऋ.सं. ३,४,६,१)"-इति निरुक्तम् (निघण्टुः)। २४ । पसन् । गत्यादिसर्योऽप्यर्थोऽत्रानुगुण: कारकभेटेन । 'वय गती (भू०पा०) - इयस्मादसुन् था। "हदस्मे वय इन्द्रो दधाति.(. सं• २,१,१०,२)"-"परि घंसमोमन या वयोगातव (सं. ५,५,१६,४)"-इति च निगमौ। केचिदप्य स्थाने "सुमः" इति पठन्ति । तत्र प्राणिप्रसवे (अदा० प्रा०)' । 'तानवातलातसुत'-इत्यादिना ना-प्रत्ययः, धूलो इखत्वञ्च निपात्यते । यो वृध्या । "पादियाजायने दृष्टि ईष्टे- रन नत प्रजाः" इति हि स्मृतिः (मनुः ३,७६) । यहा ; 'सु ए गती (भू०प०) '-इत्येतद्-विषयं निपातनम् । निगमोऽन्वेषणीयः । (८) सिनम् । 'पिञ् बन्धने (वा.का.उ.) । 'पसिञ्- दोङयविभ्यो नक् (उ० ३,२)' । 'सिनाति भूतानि'-इति भाष्यम् । 'सिनाति बध्नाति सुधा विनश्यन्ति भूतानि धारयति'-इति, स्कन्द- निगमः। (e)मा 'पवरक्षणगतिमीतिठत्यवगमप्रवेशवणस्वाम्यसाम- येयाचनक्रियेच्छादोस्यवास्यालिङ्गनहिंसादानभागमहिए (भू.प.)। असन् । धात्वर्थेषु योगः सङ्गीकर्तव्यः । "यवत् अधण्यवसा गमत् । ! )"-"अग्निर्गिरोऽवसा वेतु. धीतिम् (सं. १,५,२५,४)" इति निगमी । (१०) तु। 'टु तु गम्दे पदा०प०)-'शि निवासगत्याः (तु. - प..मि... *निर.1,१८-२। निर• . १५ ·रितीयाध्यायः । ७ख.। . । प.)। 'खनिभ्यां डिच उ० १,३२) इति विधीयम नो डित- कु-प्रत्ययो बाहुलकादाभ्यामपि भवति । यो शयने स्तोरभिः स्तूयते देवतालादत्रम मूलादिभिः गुमवसया वा लोको, निवस यनेन था। "वं वाजस्य क्षुमतो रायईशिप (ऋ०सं० २,५,१८,५)"-"पा तू मइट्र क्षुमन्तम् (ऋ०सं० ६,५,३७,१)"~इति च निगमो । (११) धामि । 'लपिशुषिकुपिभ्यः किसः (उ० ३,१५१)- इतिर्बाहुलकात धाजोऽपि भवति, बाहुलकादेव ईवन भवति । दोयो ऽर्थिभ्यो धारयति प्राणान् वा । “विदासर मा तनयाव धासिभ (ऋ०सं० १,५,१,३)" -- 'अत्र 'धासिरबनाम, इह तु पयस प्रासबकारण वात् गोषु प्रयुक्तः' इति स्कन्दस्वामी। (१२) पूरा । व्याख्यातं नदीनामा (१४६ पृ. १८५०) । (१३) इळा । ईद्यते दोम्यते भुक्तेन जाठरोऽग्निः, क्षिप्यने उदरे, स्वपत्यनेन भुकेन न हि बुभुक्षितस्य निद्रास्ति । “तमा इळां मुबीरा मा यजामहे (ऋ०सं० १,२,३०,४)"~-इति निगमः ॥ (१४) इपमा । 'एषु छायाम् (तु०प.) । श्रोणादिकः किम् । इष्यत इति । यहा; इषु गतौ (दि.प.) किम् । वेदे प्रायण दनाद दिनीयैकवचनान्तम् । 'इव स्तोभ्य पाभर (कसं ३, ६२२,१)"-"अखिना यज्वरोरिषः (ऋ०सं० १.१,५,१)" इति च निगमो॥ (१५) ऊ । 'जनित्यमनाम । अर्जयतीति सत: पर्क सम. उमति वा (निरु. ३,८) इति भाषम् । 'कर्जयत्ति' पबलति - • पुरस्तात् ।। ५.५ प.नि... २५ ,२९११,२९ ·निरक्तम (निधण्टः)। प्रापयति बलवन्तं प्राणवन्तं वा करोतीत्यर्थः । 'पशामिति वा' पक्ष- शब्द य पक रलोपं कृत्वा क-शदं व्यय य वकारस्थोरि कृते रुगा- गमे चोगिंति भाति । 'सुप्रतिमिति वा वये र-शदलोपे कते, सं. योगादिलोपेको अतर योपरे कि अखे च की जर्गिति भवति । मुष्ठिदं हि तद्भवति मृदत्वात्' इति स्कन्दम्वामिग्रन्यः । . 'जयंते प्राण्यने जीव्य नेऽनया' इति भट्टभास्करमिश्रः । अत्र 'ऊर्ज बलपाणनयोः (चु०५०)' इत्यमादेव करणे क्षिप् । “यंसि त्मनमूज न विषध चरध्ये (५०सं० १,५,५,३)"---इति निगमः ॥ (१६) रसः । व्याख्यात मदकनाममु । "महे यत् पित्र र रसः दिवे कः (ऋ०० १,५,१५,५)” इति निगमः । (७) स्वधा । ख-शष्दे उपपदे दधात (जु०७.) 'गेहे कः (३,१,१४४)-इति क-प्रत्ययो वाहुल काद भवति । खेभ्यो दीयते स्वमिन् धीयते वा, खेन धनेन धीयो वा। “विम्वा हि माया प.सि स्वधा वः (•मं ४ ८,२४,१)"-"प्रादहं स्वधामनु (ऋ•सं• १,१,९९,४."-इति च निगमी। (१८) पर्कः का (१८) क्षमा व्याख्यातमुदकनामसु (८५पृ०) । विषर्तना- दिक स्वकार्य स्थिरं भवति, स्थिरो भवत्यनेन भुक्तान भोति वा .पु. १,१11 प ... मि.11.1 परसात् 1913.१३५.1 ......मि.1,४.६, २१ । यसपोर्ट पर टीकापुर स्याख्यात, सो परमशामितिमा प्राधानगय मनकामन्याचाबोररोत्तमति । पुरात ·ar हितीयाध्यायः ।। - स्थितेऽनेनातिभुमो नेति वा अहमवमवमदतमभि (सा.सं. प्रा. १,८)" ---इति श्रुतिः । माधवपचे क्षदिशनार्थ: (सौ०), अश्य बुभुक्षितः । “स्वादु क्षमापो वसनो स्थानकात (1)"---इति निगम ॥ (२०) नेम : 'गीज प्रामणे (भू. उ०)। 'पत्तिस्तुसहुस- क्षितुभायावादियक्षिनीन्धी मन् (उ० १,१३७) । नमयति सुगति दातारं, नीयते देहयावा अनेनेति Ark "नेमा"-इहि नकारान्त केचित् पठन्ति । तदा बाहुलका दभिधानलक्षणादा नकारस्येसजाया प्रभावः । एवमेवास्मिन् सूचे प्रतिकार गोतम् । यहा; मनि'न रुप सहिः । निगमदर्शनाविषय: (२१) ससपन। 'सस खप्ने (प्रदा०प०) 1 सि सभायां : प्रायेण (४.११८) । स्वपत्य तेन भुतोन, न हि धितस्याति- निद्रास्ति । “मसेन चिडिमदायविही वमु (ऋ०सं० १,४८,३)" -~मि निगम ॥ (२२) नम । 'मु प्रहत्वे (भू.प.)। भसन् । सपमतं जारामात्रेभ्यो भूतेभ्य पूर्वजन्मशतकम्भवशात् , नम्यते देवतावात, ना त्यनेन हेतुना तरत्त प्रयोजन न च हेतुलेन विवक्षा । 'प्रवी महे महि नमो भरध्वम (०सं० १,५,१,२)'- "एना को अग्नि नमसा (क्र०सं० ५२,२१,१)"सि च निगमौ । (२३) आयुः । भनन प्रागममम्ति । “पाहि सदमिद विनायः (क.सं० १,२,२२,२)"--इति निगम , - •प... मि.३,२.! 828

·२१..
-"सं माग्ने वसा सूज (म.सं १,२ १२,४)" - "युपा
निरुक्तम् (निघण्टु ।
(२४) सूतृता । व्याख्यातमुदकनामम् (५८ पृ.) । सछु नयन्ति
खं प्रयुक्तान् अर्थी वा तदर्थभिः । यहा; शोभना नरः मुनरः
'अन्येषाम.प दृश्यते (६,३,१३७)'-इति दोघः , सूतृषु नायते विस्ती.
यंते पुण्येन, 'अन्येषामपि दृश्यते (१,३,१३७)'- इति दीर्घः ! वा
टाप् । 'पुरुणीथे जरते सूतृतावान् (ऋ०सं० १,४,२१,७)"---
अखिना मूतावतो (ऋ०० १,२,४,३)"-इति च निगमो ।
(२५) ब्रह्म । 'हि हि वृड्डी (भू०प०)। 'वृहेर्नसोपच
(उ० ४,१४१)-इति मनिन्। परिवद भवति सर्वप्राणिभिः ।
सर्वदा भुज्यमानमयनुपक्षीयमाणत्वात्, म्वभावतो वा परिवई सर्वस्य
जगको भरणात, वहन्तेऽनेन भूतानीति वा 'जामान्ययेन पईन्से
(न.उ. २,२)'-इति युतिः। "उप ब्रह्माणि वाधतः (ऋ••
१,१,५,५)" - इति च निगमः ॥
(२६) वर्चः । वर्ष दीगो (भू०भा०)' । असन् । दीकिकर
यत्र गरीरदेः । "तमा जसा (ऋ०म० १,२ १२,२.)"
-
-
-
सह वर्चसा (ऋ० ८,२,२७,४)" इति निगमाः ॥
(२०) कोलासम् । 'कन्न गतो (५०) चौरादिकः, कोल पश्चगे
(भू.प.)', 'कोल खण्डने (,)। फोन बन्धने इति घ्युत्पत्तो
मिनादर्थः । कोन खंडने ति तु सुच्छेदमित्यर्थः । अपिश कोना
आठराग्नेर्वाना, ता मानि 'कम्मयण (२.२.१)' | "कोनालपे
मोमष्ठाय वेधमे (म० ८,४,२२,४)"-इति निगम ।
-
.पु..,.१८ प..।
।... नि....।

·दिलोयाध्यायः खः । (२८) यथः । व्याख्यात मुदकनामम् (१२३५०) । यशो यगे- टैस्यात् । कीर्तिकरं वेति माधवः । तदा पर्चवदर्थः । “यशो न पकं मधुगोवत्तरा (ऋ०सं० ८,६,२,५)"-"सुविद्युम्न यशस्वता' (ऋ०० ३,१,१६,६)-इति निगमो । इत्यष्टाविंशतिरचनामानि | OR भावयति । भर्वति(२) वर्भस्ति । वैतिवेष्टि अविष्य () वससि मसथ.(८ बधाम् । रति(१०)। इति दशात्तिकर्माणः॥८॥ (१) अवयति । । पाइपूर्वात् वेते: (पदा०प०) 'बहुलं छन्दसि (२,४,७३)'~~इति भयो लुगभावः। यहा ; 'वेड्ड् सन्तुसन्तान (उ०)' भूवादि.; अनेकार्थत्वात् धातूनामवात्तिकमखम् । एवमन्ये- वपि द्रष्टव्यम् । "पा तन. स वयति गव्यमश्यम् (ऋ.स. ६,२, २,१०)"-~इति निगमः ॥ (२) भर्वति । भर्व हिंसायाम' भूवादिः परस्मैपदो। पृथून्यग्नि रन याति भन (ऋ०म० ४,५,८,२)"-"नेन भई गतवत सहस्रम् (सं० ८,५,२०,५)" - इति निगमो॥ (३)वभस्ति || ‘भस भर्सनदोत्योः' जुहोत्यादिः पर मैपदी । "हरी इवान्धाति बसता (ऋ० सं० १,२,२६,२)'-इति निगमः ॥ - -- पुरस्तात् ११० १२३ ५.९। (१०) "यति" ग.C D F..। "वनिर्माण 'ग। ५.१४ निह. १,१४१.३..11111 हुनिह.६,२१ ।

·नितम् (निघण्टुः। ? (४) वेष्टि * ! 'विष्ल व्याप्तो (जु उ.)' । 'जुहोत्यादिभ्यः म. (२,४,५' । “स्वतैदयोयथातिथि ज्योतिष्कृया परिवेष्टि- )"-यदा वा प्रतिथयः परिवेष्टि ( "मरुतः परिवेष्टारः ( 1 )"- इति च निगमाः । “प्रयोजक- व्यापार प्रयुक्तत्वात् निरुपणीयम् ॥ (५) वेति । वो गत्यादी पदादिः परस्मैपदो। "बोतं पातं पयंस उस्रियायाः (ऋ०सं० २,२ २३,४)” इति च निगमः ॥ (६) अविष्यन् छ । अवार्वतमाने व्यत्ययेन लट् ; लटः सहा । श्वविश्वनतसेषु तिष्ठति (ऋ०सं० १.४,२३,२)"-इति निगमः । पाच 'पविष्वत्तिकम्मा भचयनित्यर्थः' इति स्कन्दम्बामो । सम्मादविष्ठादिति पाठो न युक्तः । (७) बसति । भमेः प्रयमपुरुषे बहुवचने 'घसिभसो हेलिप (६,४.१..)- युपधालो रूपम् । (ऋ.सं. ६,३,२८,३)"-इति निगमः ॥ (८) मसथ || । भसेल ट यास 'बहुलं छन्दसि (२,४,७६):-- रति गपः सर्न भाति । “न देवा भसयशन (ऋ.मं. ४,८, २५,४)"-इति निगमः ॥ (c) वधामा । भसेलेटि नसम्तामि नौ दिव वनम् , दिपचना. तत्वानि व्यत्वात उपधानोपः प्राप्नोति छन्दम वात्र. 'घसिभसोईलि च (१.४.१००/-युपधानोपः । 'धिं च (८२,२५):-इत्यादि. सो मिचो लोप इति पचे सकारलोपरवान्दमः मकारमानसोप "दद्विवनानि वसति - पु. पर। .. .:. पुरणा र.१।

·हितीयाध्याय : ख. . १ इति पक्ष 'झलोमलि (८,१,१६)' इति सलोपः, भस्वजन्वे । बधामिति पृथपाठे प्रयोजनं मुग्यम् । ७ **-1 "बब्धां ते हरीधाना ( y-इति निगमः ॥ (१०) हरति । इ कोटिल्यै' भूवादिः परस्मैपदी । "अपा- मतियहरुणहरन्तमः (ऋ०सं० १,४,१८,५)"--"उपही यदुपरा अमिन्वन् (ऋ०सं० १,५,२,१)"~-इति निगमो ॥ इति दशातकर्माणः ॥ ८॥ - - तक)। - -- प्रोज) । वाज: वा) पान:(२) 1 शव.(६) । तर, त्वच) । शई। बाधः । नम्णम्() । तवि- पौ । शनम् । । शुष्णम्'२)। शूषम् । दक्ष.१४) । वोन ५) । च्यौनम्(१६) । सह:(१०। यह. ८) । क्ध.१) । वर्ग:५०॥ पूजन (२)। वृक् २२। मउमना)। पौंस्थानिक धर्णसि.०० । द्रविणम् १६। स्यन्द्रास:२०। थम्बरम्'८) । इत्याविंशतिर्वलनामानि * ॥६॥ (१) भोज । व्याख्यातमुदकनामसु (११८पृ.) । उसन्यनेन, । (6) "दक्ष' C.D F, (९) "प्रणाम' इति छ । (१४) "वोलु" स.CD FI (1) "ब'-इति छ । (११) "विट" । (२४) "सि र उ पुरुयोरग्यव, मि"-ति। ."मिलस्य ग। पुरसात् ॥ ११॥ . ११ ।

·। 1 - निरुक्तम् ( निघण्टुः । बलवसविधौ हि जवो भवन्ति भीत्या, न्यग्भावयत्यनेन वा शत्रुन् । बईत नेन ऐखादि, वईते व्यायामादिना । इमावन्तरापि, हवार्येषु बोहव्यो । 'उर्वधिकम्' इति माधवः । हिंस्यन्तेऽनेन भवो वा। 'उपेजुट च'-इति थीभोजदेवः। असुनि गुणः । श्रोपति दहति शवन् । "ओजसो जातमुतम य एनम् (ऋ०सं०८, ३,४.३)"-"वसूनि जाते जनमान श्रीजसा (ऋ.सं. ६, ३,३)"- इति निगमो॥ (२) वाजः *। व्याख्यातमव्रनामसु (२११४०)। गच्छन्त्यनेन शवून प्रति जिगीषवः। गम्यतेऽधिगम्यते व्यायामादिना यत्तेन । इमावर्थात् त्तरतापि गत्यर्थेषु बोहव्या । ‘वाजोवलं, वाजयने: प्रेर- मार्थात्' इति माधवः । अनेन शत्रून् प्रेरयति विद्रावयतीति । 'परिवाजेषु भूषयः (ऋ०सं० ३,१,१२.४)" इति निगम. ॥ (वा) पाज: । 'पा रक्षणे (अदा०प० । 'पाते टच'- इत्यसन् बलेन हि यते सर्वम् । 'कणव पाजः प्रसितिं न पृथ्वोम् (म: सं० २,४,२३,१)" इति निगम । समिडस्य रुशददर्शि पाजः (क्र.सं. २,८,१२.२)"- "-इत्यत्र स्कन्दम्वामिना 'पाजी इलम्'- इत्येतावरेवो न तु बननामेति वाजशदे तु 'परिवाजेषु भूषथः (ऋ०सं० ३,१,१२,३)' इत्यत्र बलनामैतदित्युक्तं, 'अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनम् (सं० १,५,७,१)-इत्यव, 'प्रत्यं न वाजे हवनस्यद रथम् (ऋ०सं० १,४,११,१)' - इत्यादी घ ऋभाये वाजशब्दोपरि 'अपि बलनाम'-इत्युच्यते । अतो वा- . .पु. १.१.१११ प.११॥

·द्वितीयाध्यायः । । ख
२५२
पांजरायोरुभयोरपि बलनामत्व स्पष्टम् ; तत्रैकतमस्थ पाठो विह
रिधीयताम् ।
(२) शव . । व्याख्यातमुदकनामम् (११८पृ.) । "मा मम
शासस्पते (ऋ०सं० १,१,२१,२)"~ति निगमः ॥
(४) नरः । 'तृ प्लानतरणयो: (भू०प०)'; असन् । तर य नेन
प्रापदम् । “यावशरो मघवन् यावदोजः (ऋ.स. १,३,३,२)"-
इति निगमः॥
(५) तन । तपतिवार्थ ; असन् । 'अपादमिद्र तवसा जघन्य
(ऋ० सं ३,२ २,३)'- 'योगेयोगे नवस्तरम् (ऋ•सं० १,२,२८,२)"
-इति च निगमौ।
(६) लक्ष । 'तक्ष तनूकरणे (भू०प०)'; असन् । तन कियन्ते
शेन शत्रयः । “स प्र रिक्को त्वक्षसा मो विश्व (ऋ• सं० १,७,
१०,५)"-इति निगमः ॥
(७) गईः । 'भई तिरुत्साहाथः' इति स्कन्द प्वामो ; असन् ।
शत्रुजयादावनेन उत्साहितवात् । 'अनाजिगों मरुतोयदणसम्
(०स० ४,३,१५,६)" - इति निगम ॥
(८) बाधा । बाट विलोडने (भू.प्रा.); अकर्तरि च कारके
सन्तायाम् (३,३,१८)' - इति घम् । बाध्यते ऽनेन शत्रवः । निगमो
-
इन्वेषणीयः॥
(८) नृप । 'नृम्णं * * * नृन् नतम् (निमः .१,८'-
पृ० ११८ प.१२॥
.नि., १५..।
1.नि...,
..

·निएकम ( निघण्टु) . . - दति भाथन् । नन् शत्रुभवान् अनि नमनि ; ण्यर्थो वा नमिः,नम• यति प्रोकरोति'-इति स्कन्दस्वामी। 'इट्रे नम्णं हि ते शत: ( '. १,५ २८) '-यव कक्भाथ५- 'यम्माच्छत्रुभूतानां मनु प्याणामपि नमनकरणं तव व नम्'- इति । स ए। तत्र प्रपोदरा दिन न नमन-शद य वर्णलोपादो तृणमिति द्रष्टव्यम् । 'थयो वृणणं च रोदसी सपर्यंत (म.स. ८...८.१)" "महि श्रवस्तु- विनम्णम् (ऋ०सं० १,२,२०,१:"- इनि च निगमी। (१०) तविमौ । तविः सोनो धानहाथः । तवेष्टिपन् प्रत्ययः । हित्यात डोप् । कणा रजांसि तविषीं दधानः (ऋ.सं. ६.४)"--"युभाक मस्तु रविषो पनोयसो ऋ०सं० १,३,१५२)"--- इति निगमो॥ (११) शमम् । 'रुष गोषणे (दि०प० । 'अविसिविसि- शुविभ्य: कि । (उ० १,१४१)-इति मन् प्रत्ययः । शुप्यत्य नेनारिः । 'शुषिः प्रोगनार्थः --इति माधय: । प्रियं हि बलम् । 'शुभ- मिले व नन म गोप्य नोति मत: (निरु. २,२४)-इति भाष्यम् । 'परस्परमायागिकमपि बलं विशेषयति उपमेयतोन्यर्थः' - इति स्कन्द वामो । तत्र गोषयनेमनिन् 'बहुलम यत्रापि सनाचन्दसोः' --- इति लुक् । “शुमा इन्द्र मवाना अहुतसवः (० सं० १.४, १२,४)"-"यस्य शुभाद्रोदसी अभ्य मेताम् (स.सं. २,६ -त निगमो॥ .मि.१०२५१ नि. २.१५.१,११,१.।

·रितीयाध्यायः ।। . (१२) शुष्णम् । (१३) शूषम् । 'शुष गोषणे (दि.प.) । पूषमुपकलुषका- रूपशैलपादयः' इत्यादिग्रहणात् 'उषः प्रत्यूषादयोऽपि भवन्ति'- इति दण्डनाथ-त्तिः । अयप्रत्ययष्टिलीपच निपात्यने शमवदर्थः । "इन्द्राय शूप मर्चति (ऋ० सं० १,१,१८,५)” दुनतमः सत्वभि यौह शूपः (ऋ० सं०३,३,१३,२)"- इति निगमी । (१४) दक्षः। 'दक्ष गेध्ये च (भू-पा०) पकाराद पड़ी। 'द गतिहिंसनयोः (चु. ५० ५.)' ! 'दातरुमाहार्थ:'--ति स्कन्दस्वामी। प्रसुन् । शत्रुविजये क्षिपो भवत्यनेन, हिंस्यन्ते वा ऽनेन भवः, प्रोत्साहितो वा भवति शत्रुविजये। "मित्र हुवे पूतदनम् (फ्रसं० १,१,४,२) इति भाथे स्कन्दस्वामी-~'दा ति सकारात बलनाम'। प्रकारान्तमपि तस्येवमर्थान्तरे द्रष्टव्यम् । "जमाना पूतदक्षसा (ऋ• सं १,२,८,४)"~ति निगमः ॥ (१५) पीळ । बोलयति सस्तम्भकम्मा। भमगोठचरिमरित- निधनिमिमस्जिभ्य हः (४० १,०) ~ति उ-मस्ययो बाडुलका- दमादपि भवति । संप्तधो दृढो भवति पनेन, संस्तभ्यन्ते निभ शवव इति वा। निगमोऽन्वेषणीयः । (१६) थोत्रम्। "थुङ् गतौ (भू० प्रा०)। पत्ततियों वा । यवन्ति च्यावयन्ति शवमनेन राज्यात् । .नि.२.११.he1 N.29

·निरजम् ( निघण्टुः)।
।
(सं.
"प्रयोनेन मघवा सत्यराधाः (2० सं० ८.१,८,६)" इति निगमः ॥
(१०) सहः * । 'पह मर्शने (भू.प्रा.), छन्दयभिभवार्थ. ।
पसन् । सहत्यनेन भवन् । “ये सहासि सहसा
महन्त
५,१६,४)"-इति निगमः ।
(१८) यह 1 व्याख्यानमुदकनामसु.
(११८५.)। प्राप्यते
भाइयते वानेन शत्रुः । निगमोऽन्वेषणीयः ॥
(१८) वर्ष । 'इन हिंमागत्योः (भू.प.)। 'हनय पधः
(३,३,७,६)-इत्यप् । हन्यतेऽनेन शत्रुः । निगमोऽन्वेषणीयः ।
(२०) वर्ग: । (२१) वजन । (२२) एक् । 'जी वर्जने
(रु. ५०) । घञ् । 'कृपृहजिमन्द्रिनिधाभ्यः पशु: (१० २,७१).
"क्षिप् च (३,२,७६) ।
वज्यन्तेऽनेन प्राणः, “जरयन्ती जन
यदीयने (ऋ० स: १,४,३,५)"-प्रताचीनं वजन दोहसे गिरा
४. २, २३, १)" इति च निगमौ। माधवस्त -
'मध्यादात अन वत्त धलयुयोः । "मैन इंजिनासम्म
घेष (० म० ३,२,१५,१)"-"वं राष्ण बजने पर पाणी
(ऋ० सं० १,५,४,३)"-"नरयन्ती अनं (२० सं० १,४,३,५).
तु वर्तते उपट्ये-। सदान्वेषणोयो निगमौ ॥
(२३) ममना । 'टु मम्जो शूखौ (तु. ५०), पोग्णादिको
मनिन् (उ० ४,१४.)। 'झलां जम् झगि (८,४,५३), पुत्वम.
.पु. RI1-१८...
+१.११.१६.1 ।

·रिसीयामाय: -- द्वतीयकवचनम् । मज्ययति गवून । “नाभा पृथिव्याभुवनस्य मजमना (ऋ० म० २,२,१२,४}"-"स महानि समिथानि मज्मना (ऋ० सं० १,४,१८,५)"-"वि रोदसी मज्मना बाधते • सं० १,४,१०,५)"- इति निगमा. । निगमेषु बतो. यैकवचनान्तस्य प्रायशोदर्शनात् बदन्तः पठितः । (२४) पास्यानि । 'पुंसि भभिवईने (प.) चुरादिः । 'पनयादयच (उ. ४,१.८)-इति यत्-प्रत्ययान्तेषु, निपातितेषु द्रष्टव्यः । “योस्यानि नियुतः सयुरिन्द्रम् (ऋ० सं० ४,७,८,३)" -"यस्मिन् विखानि पोस्या ० सं० १,१,१०,४)"-"मह, सदय पास्यम् (ऋ० सं० १,५,३०,५)"- इति निगम ॥ (२५) धर्णसि । 'अ धारणे (भू. उ.) । "सानसिवर्णसि. पसि (उ. ४,१.४)"रत्यसि-मल्ययोनुमागमोऽपि निपा- त्यते गुण । ध्रियतेऽनेन राज्यादि। निगमोऽन्येषणीयः । (२५) द्रविणम् । हगती (भू. प.) । हृदक्षिभ्यामिनिन् (उ० २,५२) | 'समो ददात द्रविणम् (")"-इति निगम. ! (२०) स्यन्द्रास । 'स्थदि किश्चिञ्चलने (भू. पा.)। 'पन्ध्र- रन्धसिलिन्ने भ्रघुइतीवयीघ्रगोरेन्द्राभट्रस्यन्द्रकुलीरादयः' इति रन- प्रत्ययालो निपात्यत । तस्मात् जमेरसुक् (७,१,५०) । स्यन्दतेनिन गन् । निगमोऽन्वेषणीयः। (क. +.... मिर.६,।

·२२८ निरुक्तम् (निघण्टु)। (२८) गम्बरम् * । व्याख्यातमुदकनामसु (१३२५०) । संवि- यतेऽनेन शत्रुः, संहणीति वा तत्वत पापदम् । शमनमुपद्र वाणा मुस्कृष्टं च युद्धादी, शम्बेनेन्द्रेणादीयते वा। बलाधिदेवता- होन्द्रः । 'या १ का च बलकतिरिन्द्रकमव तत् (निरु० ०,१०)--- पति भाष्यम् मिगमोऽन्वेषणीयः । इत्यहाविशतिर्बलनामानि ॥८॥ मघम् । रेकर्ण रिक्यम् । घेदः । वरिवः । श्वाचम् । रत्नम् । रयिः)। क्षवम्() | भग:() मीबहुम् (१५॥ गय: (१२) । झुम्नम्। इन्द्रियम्(७) । वसु१५) । राय:(0 | राध:१७) । भोजनम्॥ तना। नृमणम्। बन्धुः(१। मेधा(१२) । यश:।। ब्रह्मा)। द्रविणम्(१५० । श्रवण वृत्रम्(२०) । वृतम्) । दूत्यष्टा- विंशतिरेव धननामानि ॥ १० ॥ - .पु.1.1.१३९ प०१८॥ (11) "मोहम्*क। (१)"गयः । गएम् । एमम् --नि, "नमा "-ति र ग.CDF,Ct (१)रतोनभर":"-त्यधिक (२८) "सतम्" इति ग. iid, "वितम्-तिल टोकाकता परम गति. पावतम्। “यसमिनिममामानि'. "रमिय'..

·दितीयाशाय । १.ख.! १ (१) मवम् ७ । मंहतिर्दानकर्मा (प० ३,२०,१०) 'अर्थे क-विधानम् (३,३,५८ वा.)-इत्यत्र परिगणितस्य प्रायिकत्वात् क-प्रत्यये पृषोदरादित्वात् लोपो इकारस्य धकारय । दीयते- ऽर्थिभ्यः । “तेभिरिन्द्र चोदय दातये मघम् (क्ट०सं० ७,२,३३,५)" -“यदिन्द्र दक्षिणा मधोनी (ऋ० सं० २, ६, ६, ६)"-इति निगी। (२) रेक: । 'रिचिर् विरेचने (रु. ४०)। 'रिचे धने धिव (३० ४,१८४)'यसन्, नुड़ागनी गुपय, पित्वात् 'चजो. कुपिण्यतोः (७,३,५२) इति कुलम् । “रेकण इति धननाम रिचते प्रयतः (निरु० ३,२)-इति भाष्यम् । रिभ्यते प्रवतिष्ठते प्रयतः नियमाणस्य धनं धनिना सहन नियत इत्यर्थः । 'रेकपोधनं रिने प्रेरणा स्' इति माधव । प्रेर्यते- ऽनेन दत्तेन भृयादिः कर्मसु । स्पाई यदेक्यः परमं वनोपि तत् (क्र० सं० १,२,३४,४)" "परिपचं धरणस्य रेशः (३०सं० ५,२,६,२)"इति च निगमौ । (३) रिकृधम् । रिचेः (२०७०) 'पातृतदिवचिरिचिसिचिभ्य- स्था (5०, २,६)'--इति थक् । पूर्ववदर्थः । “न जामये सान्वीरिक्यारेक् (ऋ० सं० ३,२,५,२)"---इति निगमः । (8) वैदः । 'विदल लाभ (भदा०५०) । सुन्। विदन्त्येतत्, ·1 .. - निरुक्तम् (निघण्टु । लभ्यते वाऽनेन धर्मादिः । "होतारं विश्ववेदसम् (ऋ० सं० १,१,२२.१)"-इति निगमः ॥ (५) वरिवः । 'हश् वरणे (खा०३०), प्रसाद यलगतान अनि बाहुल कादिलोपः । भृशं वियते, वरिवसो हेतुत्वका वरिवः "वितं धन्धु वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमो। एतानि मान्य- स्थानानि गरीयोयघदुतरम् (२,१३६)-इति मनः। “युधा देवेभ्यो वरिषयक (ऋ० सं० २,४,२५,५}"--"अहोराजन् पूरचे कः (ऋ• सं. १,५,५,२)"-इति निगमी । (६) ग्वावम् * । पारगद उपपदे 'प्रस सातत्यगमने (भू.प.)' -न्यस्मात् 'मादित्यथिदमि'-इति वष ययः ; प्रपोदरादित्वेन पाशशदय व्युत्पत्स्यते ; यणादेश-सवर्णदीर्घो। पाए पतति पाए गच्छति , चञ्चलं हि धनम् । निगमोऽन्वेषणीयः। (७) रनम् न । 'रमु क्रीडायाम (भू.पा.)', 'रमस्त प (० ३,१२)-इति न-प्रत्ययस्तकारवान्तादेशः । रमपीयं हि तत्। 'रमोस्मिन्' इति धोरखामी। “वित रमख बहु मन्यमानः' इति युतिः। “धा रखें महि स्यूरं सहन्तम (क्र. सं. ४,६,८,५)"-- "होतारं रनधातमम् (ऋ• सं० १,१, १,१)"--इति निगमी। (८) रयिः । व्याख्यानमुदकमामसु (१२८५०)। गम्यते प्राप्यते पुण्येन गच्छत्यनंन हप्ति भोगमाधनत्वाद, यगो पादत्ते, - ......... मि.। FRI. १९८५.३॥

·दिसीयाध्यायः १.ख.! दीयते ऽर्थिभ्य इति वा । 'अग्निना रयिमश्ववत् ( ऋ० सं० १, १, १, ३.)" - इति निगमः । (e) क्षत्रम् । व्याख्यातमुदकनामस (१२० पृ.) । पूर्वजन्म- सकतवशेन तइति विरं भवति, रहने उपभोगसाधनचात, हिनस्ति दारिद्राम् । गतावपि शब्दवदर्थः । तात् पापात वायने । शवदात् वायतेय पृषोदरादिलात् क्षयम् । धरेव पाप नरा निस्तरन्तीम्युच्यते । “न हि ते अन्नं न सहो न मन्युम (#. स. १,२,१,१)"- "सुक्षत्रासो रिभादस: (ऋ. सं. १,१,२६,५)"-इति च निगमौ। (१०) भग. + । 'भज सेवायाम् (भू. उ.)। 'पुंसि सज्ञायां पः प्रायेण (३,३,११८)', 'चोंः कुधिरतातोः (७,२,५२) । भज्यते सेयते भोगार्थिभिः । यहा सेव्यतेनिन हेतुना तहान् । भगशब्दः मुभिशोधनवचन । “शिक्षास्तोभ्यो मातिधभगो न: (० म. २,६,६,६)".--'यदित-स्थोभग (1)"इति निगमो : (११) मौजहुम् । 'मिह बेचने (भू०प०)। • * * । ठन्व-चर्च-ष्टल-ढलोप दीर्धाः, सहकार भावश्च । सिनेऽर्थि- भ्योदाभिः सहस्रमोहुष्टमशिवानमा ? इत्यत्र भटभास्कर- मियभायेऽपि "मोचहु इति धननाम इति दृश्यते। ततो निष्कृत्य उकारा सनिगमदर्शनाभावात् पकारासनिगमदर्शनात् - , , .पु...१२.प.८॥ ..., नि.१.१० ११ ११५ ·निरुक्तम् ( निघण्टु)। उकारान्ताकागतयोरपि स्वीकारोऽस्माकम् । मोन्हुपः सन्ति पुत्रा. (ऋ० सं० ५,१,७,३)" - "ता पा रुद्रस्यं मोबहुपः (ऋ. सं० ५,४,२५,५)" इत्यादी निर्वाहकच्छवात् "मोबहुम्" - इति पठितव्यमिति केचिदाहुः । पन्ये तु "मोहः" इति सकरातमपि ...। तेषां मोहांसमिति निर्वाहः । उभयेषामपि "सहस मोहे (ऋ०सं० १,७,३४,५) इत्य- कारान्तस्य पाठोऽपेक्षणीयः । बहुभ्यस्तु निर्ययः । (१२) गय *। व्याख्यानमपत्यनामस (१८१पृ.)। हापि तदर्थः । गोयते स्तूयने होटभिः । “पपक्षहाशुपेगयम् (० सं० १,५,२१,२)-इति निगमः । -(१३) धुनम् " । 'एनसम्बनिन'-इत्यादिना 'घुत दीनो (भू.पा.)-इत्यस्मात् न-प्रत्ययो मकारयातादेशो निपात्यते । तेन महान् । दीप्यते |नम् । 'धु, अभिगमने (पदा. प.)-इति क्षीरस्वामी । पत्र धातोमंगागमो निपात्यते । "गुग्नं सहवसातमम् (ऋ. सं. १,१,१८,३)"-"द्युघा वाजे- भिरागतम् ( ! )"-इति च निगमी। (१४) सन्द्रियम्। 'इन्द्रियमिन्द्रनिामिन्द्रदृष्टमिन्द्रसष्टमिन्ट्र- जष्टमिन्द्रदत्तमिति वा (५.३.८३)'-ति घ-प्रत्ययान्तमन्तोदात्तं निपात्यते । इन्द्रः--'इदि परमेश्वयें भू.५०), परमेहर्ययुज उच्यते । इन्द्रय लिगम धनेन हि ऐवयंयुल इति व्यज्यते । पत्र 1 . . .पु.1.15.प.४।

·रतीयाध्याय ११. खे.. , - की, समर्थात लिहायें धन । यहा; इन्द्रेण दृष्टम इन्द्रि- यम् । यस ; इन्द्र प्रामा तरकृतेन गुभाशुभेन कर्मणा सम्। इन्द्रन का; पामना मेविनम्, तहाण भोगोत्पतेः । इन्द्र. दतं वा इन्द्रेण पूर्वकमंश वा अन्त्य पद तम् । भट-जुष्ट- दत्तार्थेषु हतोया समेत् । 'दक्षिणं पादमयनेनिजे मित्र इन्द्रियं दधामि (ऐ० प्रा० ८,५,४)"-~इति निगम ॥ (१५) वसुः * राविनामस “वस्त्रो"~la श्याख्यातम् । वस्ते पाच्छादयति तिरोभावयति दारिद्युम् । * * * । "पाई भुवं वसुन पूर्वक ति (ऋ० सं० ८. १, ५, १) इति निगमः ॥ (१६ राय - ‘रा दाने (पदापं.)। 'गते: (उ. २, १२) । जम् । दीयार्थिभ्यः, तदेव प्राप्यते वा पूर्व सेन पूण्येन । प्रनामणः कुविद दस्य रायं. (म. सं. १, ३. १,१)" इति निगमः । (१७) राधः । राध साध मंसिडी (87. प. अन् । 'रानवन्ति सानन्ति धमादोन पुरुषार्थान्'-'त स्कन्दवामी। राध्यतेऽनेन धर्मादिरिति वा । राधिरिमार्थोऽपि । हिनम्ति दारिदाम् । ‘राध इन्द्र वरेण्यम (ऋ० सं० १, १, २०, ५' '--'रातको विदामा ( स. ४, २, १०, १)" -इति निगमो । .मि... ११,२. N32

·निरुक्तम् (निघण्टु: ।
-
८,१८, ५)"
1
(१८ भोजनम् * । 'भुज पालनाभ्यवहारयोः (रु. प.),त्युट
'अत्यल्युटो बहुलम् (३, ३, ११३) इति। यहा; अभिमनायें
भवति भुज्यते तदहिः, भुज्यन्तेऽनेन विषयाः इति वा, पाल्पोऽनेन
था। "शत्रूयतामा भरा भोजनानि (ऋ. सं.
-"मा न: प्रिया भोजनानि प्रमोषी: (. सं. १, ७,
१८, ३)'-इति निगमौ ॥
(१८) समा। 'तनु विस्तार (त. प.)। पदावद
(३, १, १३४ )। तनोति विस्तारयति त्रिवर्गसाधनं हि धनम् ।
सोयेकवचनभ्य 'सुपा सलुक् (७, १, ३८)-त्याकारः ।
वियन्ते तना गिरा
(ऋ• सं० ६, ३, २५, १)"-"पा वो
मचू तनाय कम् (ऋ• सं० १, ३, १८, २)"-इति निगमो ॥
(२.) नृम्पम् । व्याख्यातं बम्लनामस (२२३ पृ.)।
नमति प्रोकरात्यदिभ्यः तद वस्तु । 'हस्ते दधानो ग़म्पा
विश्वन (म. मं० १, ५, ११, २)"-इमि मिगमः ॥
(२१) बन्धुः । 'बश्व बधने (क्या० ५.)। "स्वृद्धि-
हितप्यसिसिहनिक्लिदिवन्धिमतिभ्यब'-ति उ-प्रत्ययः वधा
न्यनेन भृत्यादीन् । यहा; बन्धुरित वधुः ।
"प्रबन्धुना
सोपामुषः (ऋ. सं. १, ४, १६, ४ )" -शि निगम..
-
पु... २११५..."

·रितीयाध्यायः १
..।
यहा;
(२२) मेधा * } 'मिट मैट समे च (भू० १०) चका-
रात् हिंसामेधयो । 'मिधिः स यर्थः' - इति माधवः । धम् ।
सनच्छतेऽनेन सर्व तहता, हिंस्थते वा सहान् चौरादिभिः 'न्ति
वैवार्थकारणा'-रति महाभारतम् । मती धीयते
पयितव्यं रचितम्य दातमिति धनवता बुद्धौ धार्यते । तब
मति-गद उपपरे धातोः 'धत्रय क-विधानम् (१, ३,
५८ वा. )"-इति कः, पृषीदरादिवान (६, ३, १०८)
मैतिशब्दस्य मै-भाषः । मेधाकारं विदधस्य प्रसाधनम् (ऋ० म.
८, ४, २१, ३)"-इति निगमः ॥
(२३) यशः +1 व्याख्यातमननामस (२१८ पृ.)। "उत
त्या भे यशसावेतनाय (R० सं० २, १, १, ४)"- इनि निगम: *
(२४) बा| व्याख्यासमबनामम् (२१८ पृ.)। पईन्से.
ऽनेन धर्मादयः, बृहक वा भोगानाम् । "अम्माकं ब्रा
पृतनासु सधा (T० सं० २, २, २२, ७)" इति निगमः ॥
(२५) द्रविषम् । व्याख्यातं बलनामम् (२२० पृ.)।
रयिवदर्थः । "त प्रा यजन्त द्रविणं ममी ( ? )"इति
निगमः ॥
(२६) यवः ।। ध्यात्यातमननामम् (२१२ ४०)। "अमे
•निद
.1
पु
.१२.१९५५.८१

·. गत्यब म निएकम् ( निघण्टुः।। पृथु श्रवो हात (ऋ. सं. १, १, १८, २)"-"या पसुरो- बर्हणालतः (ऋ० सं० १, ४, १७, ५)"-इति निगमौ ॥ (२०) हवम् * ! व्याख्य तं मेघनामम् (७७ पृ.)। पाच्छा. दयति दारिद्युम् , भाच्छाधने वा राजत: करादिभयात् । रयिवदर्थः । हही बनवदथः । 'शु पहकुलाय रधीः (ऋ० सं० २, ४, १६, २)"- इति निगमः । अव स्कन्दस्वामिना हवं धननाम'-ति याख्यातत्वात् केचित् कोगेषु दृश्यमानमपि “वित्तम्"-इति न पठनीयम् । (२८) वृतम्। 'हङ् सम्भको (क्रा०प०)। 'दुतनिभ्यां दीर्घय वा (उ० ३, ८७)।-इति चकारसानुल समुथयार्थत्वात् मा-प्रत्ययः । सम्भज्यो सर्वेः । सम्भज्यो सर्वे: । "तथयः सहरिविक्षारित: (१० सं० २, ६, २७, ३)"- इति निगमः । इत्यष्टाविंशतिरेव धननामानि ॥ १॥ भन्ना। उसा (२॥ उसिया) अहो मही)। अदितिः) । इका) जगतो)। शक्करी । इति नव गोनामानि+॥११.॥ (१) पनगा। 'महम्तष्या भवतीत्यघनीति वा (निरु. ११, ४३)-इति भाष्यम्। पधय दुर्भिधादेईली वा पह- ....1.... " (१) बिबालिका (1) 'बहिति :। +दि बशम्। .नि. १११ ...

·द्वितीयाध्यायः।
। ११ ख..
तथा। प्रध शब्दे मषि वा उपय? हत: 'अनादयश्च (उ
४, १.८)-इति यत्-प्रत्ययान्तं निपात्यने । 'नहि मे पत्पनमा
(० सं०
६, ७, १२, ४)"-"पहि छ मन्त्र विद्यदानी
(.
० सं० २, ३, २१, ५)- इति निगमो।
(२) उस्रा # | व्याख्यातं रश्मिनामसु (३८ पृ.)। वसति
चीरादि हविरस्याम् । 'उनियेति । गो-नामोत्स्राविणोऽस्या
भोगा उखेति च'-इति (निरु. ४, १८) भाष्यम् । 'उत्सा.
विणोऽस्या भोगास्ते जई सवन्ति गच्छन्ति क्षीरदधिनानौतक्रमण'-
इति स्कन्दस्वामी। "मयोभू र्याती अभियानाः (ऋ० सं.
८, ८, २७, १ )"--"उस्र. पितेव जारयायि यज्ञः (ऋ. स.
४, ५, २४, ४)" इति च निगमो ।
(२) उसिया । उस्र-शष्दात् प्रपोदरादित्वेन स्वाय ध ।
पर्ष. पूर्ववत् । “अविद उनिया अनु (क्र. सं० १, १
११, ५)"- 'समुस्रियाभि विशन्त नर (फ० सं० १, ५,
१,३)"इति च निगमो॥
(४) महो। अहिशब्दो व्याख्यातो मेघनामस (७४५.)
'कदिकारात् (४, १, ४५ वा.)-इति डोप् । गम्यतेऽनया क्षीरादि
हविः, गम्यते दत्तया पुखम् ; मंहति गङ्गादिना मनुष्यान,
न हन्तव्या वा। निगमो ऽन्वेषणीय । “शेण्यासो पो
..
.
।
.पुरतात... १९.१
+नि.,

·- न २३० निरुक्तम् ( निघण्टुः). नचारवः (ऋ० सं० २, ३, २, ३)" इति भायं दृष्टव्यम् ॥ (५) मही,' अदितिः, (७) rळा । व्याख्यातानि पृथिवीनामम् (१३-१४-१५ पृ.)। तत्र छः लिनि, यति. स्थति (४, ७, ४० )-इतीले दितिः ; ना -समासः । दिति-शब्दस्य व्युत्पत्तिः। मद्यते पूज्यते सर्वदेवतात्मकत्वात् उपभोगसाधन चाहा। मह्यन्तेऽनया देवा: पय मादीनां हविषा तदायत्तत्त्वात्। "देवाय याभियंजते ददाति च ( 1 )" -इति युतिः । पुनः पुनः दुधम नापि न धीयते । यति, प्रखण्डनीया वा। ईद्यते स्तूयते देवतात्वात् दीप्यते वा चालतया । गम्यते तदर्थभिरित वा । महीनां पयोसि (य० वा. सं. ४, ३)"-इति, "पदित एहि सरखत्येक (य० वा. सं० २८, २)"-इति, "मिमिध्वा समिळाभिरा (फ्ट० सं० १, ४, ५, ६)"-"डे रस्ते हव्ये काम्ये (य. वा० सं० ८,४३)" इति च निगमाः। () जगती । मनुष्यनामसु "जगत:"--इत्यत्र व्याख्या- तम् (१८१ पृ.) । शट । 'उगितय (४, १,६)-इति डोप । गम्यते तदर्थमिः। जगत्या छन्दसा पाहायवाद प्रवाहार्या- हरस्खयोरभेदेन वा जगतो। "जगता हि पशवो बगतो हि । .पु ... १५५. " +पु ..। . १४ प. ९॥ पु.1.1 प.१ प.स ....१९१.९।

·रितीयाध्यायः । १२ ख.। -- सामनाहरत् ( "- इति हि ब्राअणम् । "जागताः पायः (ऐ. बा. ४, १, ३)"-~ति च। 'समोषधयोरसेन सक्तीगसोभिः ( !"~-इति निगमः ॥ (e) गकरी+। व्याख्यातं बाहुनामम (१८९ पृ.)। मनोति क्षीरादिप्रदानेन नहन्त नौणयितुं समर्थनेन वा पाय- मपने गम् । गक्षरोशब्दसम्बन्धादभेदेन वा गरी । "पशवो व शकर्यः पशूनेवावरुन्धत ( "--इति श्रुतिः । निगमो न्वेषणीयः। पनि नव गौनामानि । ११ । रहते हळते) भामत) । हणीयता भौगाति । भ्रषतिर । दोधति । वनुष्यति । कम्पते ।। भोजतः(१०) । इति दश क्रुध्यतिकर्माणः * ? - (१) रेळने । अयं नैरुती धातुः । 'पीता मनसा देवानां पतेत् ( ! "इति निगमः । (२) हेगे। 'हेड अन दरे क्रोधे च' भूवादिरामनेपदी। "पळमानोररिश प्रजाय (ऋ. सं. २, २, २, ४ )"-"पहे. मानो वह बोधि (ऋ. सं. १, २, १५. १)" इति निगमो. ५.४१.१८ प. ....... दृश्योऽपरनिगम । (e) "भतीयत'कानिरिक र ·निरुतम् (निघण्टुः । । (३) भामते । 'भाम क्रोधे' भूवादिरात्मनेपदी । “देव अष्टोचो भामिनेगी: (० सं० १, ५, २५, १)"-"स्वयम्भूभीमों अभिमातिषाहः (० सं०८, ३, १८, ४)"-इति निगमौ ॥ (४) होयते । 'गोरोपे वैमनसे च' कलादिः । “पुनः प्राय दह पौयमानः (ऋ० सं०८, ६, ७, २)"--"यमानो पप हिमये. (ऋ० सं० ३, ८, १५, २)"इति निगमो । (५) भ्रीणाति । 'भी भये' क्यादिः परस्मैपदी। अनेकार्थ- त्वात् क्रुध्यतिकर्मा। एवमुत्तरतापि । लवसमसर भीणन्ति (. सं० २. ७, १०, २)'- इति निगमः ॥ (६) भ्रपति। 'भेषु वलने' भूवादिः स्वरीित् । निगमो. इन्वेषीयः । (७) दोवति । नैरुतोधातः । “इन्द्रो हवस्य दोधत. (ऋ० सं. १, ५, २८, ५)"-इति निगमः। (८) वनुष्यति । 'वनुष्थतिईन्तिकमी (निरु. ५, २)-- इयत्र स्कन्दस्वामो- वनोते: क ग्रहादिप्रक्षेपात यक-मन्ययः, सास- वियोगेन च वनुभावो द्रष्टव्यः' इति । निगमोऽन्वेषणीयः ।। (e) कम्पते । 'कांप चलने' भूवादिरामनेपदो। निगमो. इन्वेषणीयः। 1 "दोषयुमति थी वर्गात (१. , , १.१ " ·रितीयाध्यायः १३ ख.। २१ । - (१०) भोजते । 'भुज कौटिल्य तदादिः परमपदी। 'हन्द- स्युभयथा (३, ४, ११७ )इत्याई धातुकत्वात् गुण.। ध्यत्यये- नामनेपदम्। निगमोऽन्वेषणीयः । इति दश क्रुध्यतिकर्माणः ॥ १२ ॥ हे... हर)। वृगि। त्यज: भाम.()। राह.८० 1 घर:०) । त{षी) । जूर्णि:) । मन्युः । व्यथि:(११) । इत्येकादश क्रोधनामानि ॥ १३ ॥ (१) हेळ: । हेलतेः भावे असन् । “देवस्य हेळोऽवं यासि सौठाः (१० सं० ३, ४, १२, ४)"-इति निगमः ॥ (२) हर :। 'हरणे (भू. उ.) छन् । हरति कात्यातत्यविवेकं, जियते याऽनेम पुरुषः स्वशम ; दुर्नयोऽन्तरः यः क्रोधः। निगमोऽन्वेषणीयः ६॥ (1) दृषिः। व्वस्वन्नामस व्याख्यातम् (१६७४० १३५०)। भरत्यनेन खेद.दिः, दोम्यतेऽनेन वा ; गेऽग्निरिव स्वलसि हि (२) "मिस कनिदिने। (0) "घर" C D FRI t"तिक्रोधस्थ' ........." 52. R. ९.१,५-१६.८,८,१९७१.- सीपियें। NI

·२४२
निकतम (निघण्टुः)।
प्रसिद्धः । “आण संसंचावरे (ऋ० सं० ४, ८, २१, १)"-इति
निगमः । “मा ईणानस्र्य (० सं० १, २, १६, २)"-इत्यप
भाष्ये 'इणिरिति क्रोधनामस पाठात् हरति क्रोधार्थोऽपि गम्यते'
-~इति स्कन्दस्वामी, तत् कथमिति विचिन्त्यम् ।
(४) त्यजः । 'त्यज हानी (भू० .)। असन् । त्यन्यते
सत्पुरुषः, त्यज्यन्तेऽनेन प्राणा: इति वा, त्यज्यते वा स्वधर्मः। “धः
पापं किव कुर्यात् अहो हन्यात् गुरुनपि । क्रुद्धः परुपया वाचा
नरः साधूनपि क्षिपेत्"- इति हि महाभारतम् । “महचिदसि
त्यजसो वकता (१० सं० २,४,८,१)"-"किं देवेषु त्यज एनच
कर्थ (ऋ० सं० ८, ३, १४, ७)"-इति निगमौ ।
(५) भामः । भामर्भाव घश् । यदा 'भा दीप्ती (पदा.
प.)। 'भर्तिस्तुसहसचिचुभायावापदियधिनीभ्यो मन् ( उ.
१, १३०)-इति मन्। दीप्यते तेन तवान् । "देवजुधोयते
भामिने गी: (ऋ० सं० १, ५, २५, १)"-"स्वयम्भूर्भामो' अभि-
मातिषाहः (• सं०८, ३, १७, ४}"-इति निगमी
(५) एहः । 'हन हिंसागली: (प्रदा० प.) असन् ।
'मधि
हन एह च (उ० ४, २१८) इति नजुम्पपदे विधीयमान एहा-
देशो बाहुलकात् मम्-विनापि भवति । "नेहसस्ते हरिकी
अभिष्टौ (ऋ० सं० ६, १, ३०, २)"-इति निगमः ॥
.(०) हर: । ' कौटिस्य (भू.प.) पतिकर्मा च । पमन् ।
हरति कुटिनो भवत्यनेम प्रति वा । **

·m हितोपाध्याय: । १३ ख.। २४३ (८) सपुषी * () जूर्णिः । 'जूणिर्जवतैर्वा द्रवतेवा जीर्यता - इति भाष्यम् (निरु. ६, ४)100% { गच्छत्यनेन दुःखं, लोकगही वा, हिनस्ति परान् वा। निगमान्वेषणीयः ॥ (१०) मन्युः।। 'मन जाने (तना. प्रा.)। 'यजिनि- शन्धिदसिजनिभ्यो युच् (उ० ३,१८)-इति युच् । बाहुलकादना- देशाभावः । जायते त्यान्यत्वेन । यहा ; मन्यतःमिकर्मणो युन् । टीप्यतेऽनेन तद्दान् । “न हि से' न सही ने मन्युम् (2० सं० १, २, १४, १)"--"पा गानस्य मन्यव (. सं. १६, २)"~ति निगमौ। (११) व्यथि: । 'व्यथ भयचलनयोः (भू० था.)। 'इन् सर्वधातुभ्यः (उ० ४, ११४)-इति इन्। विभत्यस्मात् सन्ननः, चलति पानिन स्वधर्मात् । "पतविभिरथमव्यथिभिः (ऋ. सं० ५, ५, १६, ७)"-"ये मार्किट व्यथिरा दर्षीत् ( . सं. २, ४, २५, ३)"इति च निगमौ । इत्येकादग क्रोधनामानि ॥ १३ ॥ .मि. 1. "नधि, १५.१५। निह..। मनिकना पुस्तके तु नीयत वातस्य स्थाने 'गोष'-तिहासते। B FOR किम चति (२. स. १, १,१०,१"~reaनिमाति सका एक धारमा ·२४४ निरक्त निघण्टु: । वर्तते ।। अयंते लोटते लोठता स्थन्द- ते। कसति । सर्पति)स्यमंति)। सर्वति)। संसति.)। पर्वति) । थोति)। ध्वंसति)। वनति मार्टि'. भुरण्यति। गति का- लयंति) पलयति। कण्टेति.)। पिस्येति । वियति(२)| मिय तिर)। प्रवते २४) । प्लवते(१५) । च्यव- ते(२८)। कर्वते (२०) । गवते(२८) नवते(५९) । क्षीदंति)। नति)। सर्वति(२२)। यक्षति(२२) । सचंति) ऋकृतिः) | तुरीयति() । चतंति) । अततिः) । गाति३) । यक्षति(५०) । सतित्सर्गति(४२) रह- । (१) “स्यन्दति" ग C. D. F,क। (१.) "म"-रति पाठप छ । (11) “ति नाति, परप्तान (२८) पाठभेदेन हया ग. C. D. F. (२८) "" . C D. F... (१३) तोऽनन्तरमेव “यति (..)ग. C D ri (२३) “मियचति' ग C. DF, (१४) इतोऽननरन् “पति-सत्यधिकम् ग. C D. F .। (२०) “चति (1.) स्थाने "मति (१)* ग. C D. FI (१९) "गाति (११) खाने "पति (1) ग. C. D.FI (४.) “यति इति गत पुरतात (१२), सत्य साने "चति (१०) ग. DI (११) गतमिर पुरतान् (१७)ग CFI

·रितीयाध्यायः । १४
ति। यतते। भमति जति (६) रजति)।
लति)। नियति) | धर्मति(५०)। मिनाति५५)
खति) । रणोति)। खरति५७) । सिसति)
विर्षिष्टि) | योर्षिष्टि(७) । रिणाति(५८) । रोयते ५५)
रेजति । यति।)। दम्नोति । युध्यति(२) ।
धन्वति)। अरषति(५) । पायति । सौयते(१०) ।
(४) नास्वतन ग. C. D. FI
(४) तोऽनन्तरमेष "धमति (५०) ग. C. D FI
(१०) गतमिद पुरस्तात् (२) ग. C D F I
(1) "मिनोति -प्रत्यपि टोकाशसम्भवम् । एतस्यैव स्थाने "चिपीति"
-निग. C. DF.क
(५२) गरिखति* F, ।
(३), (४)स एक मे ग. C D FI
(14) "गिरि ख.C. D. F I “देषिरि"।
(10) "योगिरि ।
(५८)"पाति* D. F, तीननरमिा “भूपति - D. F"अति
C. . “यति (०८)"-दपि ग. C. D. FI
((.) "मेदति" ग C. D. FI
(6)"यति* F, I तोमगर "नयनि-प्रषिक
() "दामिन C D F..।
(२) "दुमले ग CD F...
(a) नि' व टौमाहिमचनमपि । “चरपंति" न C. D. F, E |
(4) 'चलDि ri 'MCN
(१०) "गेको 'बानिरिकसपुर

·नियक्तम् (निघण्टः)। तति)। दीयति। ईति) 1 फाति) हन- ति(०२॥ अति(०)। मर्दति(०४) । सर्पत (c) नसते॥ यति००)। यति)। ईत्ते) ईलते। चयति श्वाति) गन्तिआगनीगन्ति()। नन्ति निवतिणजसति गर्मति' प्रति धाति । ध्रयति(९१) । वहते २) । ग्ययति) जेहत) । यः- (८) "दीयः ग C. D. F, | (०१) "वहि"C.D. F... (०२) "मसति" ग CD. FI (०१) “सिसति" ग. C. D. FI (०४) "चरति ग C D. FI (01) "धापति" - C. D. Ft (61) “सम्पति" ग. C. D. FI “ति"-प्रति (०७) "यति" ग. C. D. F! (८) गमिद पुरसान (१८). C. D. FI (..) एतदपि नास्येव ग. C. D. F S पति"-रतिछ । (४) "गनीगनि" ग.C. D. FI “भागमोगनि-जवपि पुरसादसि (11) ग. C.D. FI (61) "जगनि"-नति। (50) नगाति" C. D. FI “निम्नति-पति। (८०)"गतिम. C D. FI (८) मोरम "मिमति (41)". C.D. FI (११) "अति 2. C. D. FI निमोना माय" ग CD.F. () पचति' CD FIोनिनाम * . C D. FI (८) “ति" FC, तोमरम्-"म"1 *पति (१... "पनि । “एमति (१.१)। बनि (1)।

·हितीयाध्यायः १४ ख! इषति..) कति)। क्षुम्यति) साति। वाति) याति) । द्राति) । टूळति१०२) । एजति(१०३) । नमंतिक नतिर.)। वञ्चति(0) अनिसि.)। पर्यतेहन्ति १०६) । सेधति)। अगंग(५५) । अर्ज- गर) | जिगाति । पतंति(५४) । इन्वति ५१७) । द्रमति(११) । द्रवति'१०) । वेति८) । हन्तात् (१८) । एतिर जगायात्'१९७अयधुः(१२) । इति द्वाविंश- शतं गतिकर्माण: * ॥ १४ ॥ (१५) *ष कति" ग D. FI “कति" C,छ। (२६) "क्षिम्पति" ख च, छ । (१..) "नायप्ति" ग C D F, छ । (१.१) "पतयति' ग C. D. F, छ । (१०२), (१०३), (१.४) (१.५) (1.0, (१००),-मानौहन सन्नि ग, C. D. FI (१०८) प्रवति" D, (११२) तोऽनन्सरम-“भागनौगन्ति (-४)" "गाति (३९)" ग C. D FI (११४) गमिटं पुरस्तात पाठभेदेन (२८) ग C D FI (१५) अप्ति' म C D FI (११७) "वति" C D. F तोऽनसरम-"म्मति (१.२)" ग C D FM (११९) “यनात'-ति सर्वश्व, पर टोकायामप्राधान्येन खोकतम् । (१९०) गमिट पुरसान (es)ग C D FI (१११) "अयुधु” ख कु च। “आयुध " ग. C. D F..। •ति गतिकमांग ·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। . मह वसते इत्यादीनां गत्यर्थानां गतिकर्मकत्वं स्कन्धस्वामिना प्रतिपादितम् । अनेकार्थवाहा गतिकमत्वम् । एवप्रदर्मितमिग- मानां निगमा अन्वेषणीयाः। अनुताविकरणामां भूवादिलं जेयम्, पनुनी परस्पदिखच ॥ (१) वर्तते । हत वर्तने (भू.) पात्मनेपदी। (२) अयते । (३) लोटते। (8) लोठते। (५) स्यन्दते। 'स्यन्दु प्रस्रवणे (भू.)। पामनेपदी । "स्यन्दन्तां कुल्या विर्षिताः पुरस्तात् (ऋ० सं० ४, ४, २८, ३)"- रति भिगमः॥ (६) कसति। 'कस गती (पदा. प.)। (७) सर्पति । 'सृप गतौ (भू० प०) । “नमो पस्तु सभ्यः ! )"-"अहिर्न जामति सर्पति ववम् (२. सं. ७, २, २०, ४)"-इति निगमो। (८) स्यमता (e) सवति । 'मु गती (भू. प.)। "प्रस्रवेदधामो पतरम् (ऋ. सं. १, १, १७, १)"-इति निगमः ॥ (१०) संसते 'संम पवलंमने (भू०) प्रामनेपदी । "जातन जातमति स प्र मते (ऋ० सं० २, ३, ४, १)"-रति मिगमः । 'समनिरन्तीतश्यर्थ:-इति हरदत्तः । .नि.,.११ +नि.....१६,५,६,१८ १९,

·.
हितीयाध्यायः । १४खा
--
१११) प्रयति । 'अव रक्षणगत्यादी (भू० ५०) "प्रायम्
पालीः पुरुइत धमन्तीः (ऋ० सं० ३,२,२,५)"--"तं घेदग्निधा-
वति (ऋ० सं०६, ५, २६, ४)"-इति निगमो ।
(१२) थोतति । 'युतिर् क्षरणे (भू. ५०)। योतन्ति
से वसो स्तोकाः ( ऋ० सं०३, १, २१, ५)"-ति निगमः ।
(१३) वसति।
(१४) वेनति $। नेरुतधातुः । “पा म य हरियो मा
वि वैन: ( ऋ० सं० ४, १, २८, २)".-"नासत्या मा वि मतम्
(ऋ० सं० ४, ४, १६, २)"-ति निगमौ ।
(१५) मार्टि || । 'मज शुद्धौ' अदादिः । "मृगी म भीमः
(R० सं० २, २, २४, २)"--"उरावन्तरि मर्जयन्त (ऋ. सं.
५, ४, ६, ३)" इति निगमौ ।
(१६) भरण्यति । 'भरण धारणपोषणयोः' कण्डादिः।
"भरण्यन्त जना अन (ऋ० सं० १,४,८,१)"--"शचिर्वी स्तोमो
भरणावजीगः ( स० सं००, ७, २२, १)"-इति च निगमौ ।
.g• ८ पृ. ९."
है मिरु. ५,११.
निक...
पु. प.३.०५.1
N.32

·स्वामी। - ३२० निरूक्तम् ( निघण्टुः ।। (१७) शवति । 'शव गतौ'। 'श गौ'-इति सन्द- "मा मैम शवसस्पते (ऋ० सं० १, १, २१, २)"-ति निगमः॥ (१८) कालयति ! 'काल क्षेपे' चुरादिरदन्तः । व्यत्ययेन स्थानिवद्वावाहडिः । “तं काले कालभागते यते ( ."-- प्रति निगमः । 'कालः कालयतर्गतिकर्मण: (निरु. २, २५)- इति यास्कः ॥ (१८) पेलयति । 'पेल फेल भेल गती ( भ. प.)। "धयांसि पक्षा गन्धेन पिपीलिकाः प्रशाद ( ?॥"- इति निगमः । 'पिपोलिका पेलतेगतिकर्मणः (निर००, १२)- इति यास्कः॥ (२०) कण्ठति पा । 'कटि गतौ (भू० प.) । “यातुधानेभ्य कण्टकोकारीम् (य० वा. सं० ३.८)"-इति निगमः । 'कण्टकः कन्तपोया कन्ततेर्या कण्टतेर्या स्याद गतिकर्मणः इति निरुताम् (८, ३२)। 'कण्टति पश्यति परान्'- इनि स्कन्दस्वामी । - .प.१, निह.९.२६ २,८,१२। पद्य मं.१९५१-५४. भूकरयं दृश्यम्। नि.०११। ॥ . म... (२१, विचार्य । 2.मं......

·हितीयाध्यायः । १४ ख.।
(२१) पिस्यति ।
'पिस पेस गती (भू. प.)। व्यत्ययेन
(२२) विस्यति । (२३) मिस्यति । “बिस प्रेरणे',
'भसी परिमाणे' दिवादिः। मिस्थतीतोकार छान्दसः। "इयं
शभिबिसखा स्वारुजत् (ऋ० सं० ४, ८, ३०, २")"इति
निगमः। भत्र विस्यतिगतिकर्मसु पठ्यते इति स्कन्दस्वामी ।
भाष्ये-बिस्यति मिस्यति मौ नरुक्तधातू ।
(२४) प्रवते । (२५) प्लवते । (२६) यवते।
'युड ब्युड प्रड प्लुङ् ग्लुङ् लुड् गतौ (भू. प्रा.)। "अभि
प्रवन्त समैनेव योषा: (० सं० ३,८,११,३)"--"तिस्रः पृथियो-
रुपरि प्रवा दिवः (क्र० सं० १, ३, ५, २)" इति निगमौ ॥
(२७) कवते । 'कुड गतिशोषणयोः (भूप्रा०) ।
"नीचीनबार वरुणः कर्बन्धम् (क० सं० ४, ४, ३०, ३)" इति
निगमः । 'कवतेर्गतिकर्मणः कवन्धमुदकम्' इति स्कन्दस्वामी ।
(२८) गवते।
(२८) नवते। 'ए तौ' अदादिः (प.)। 'बहुलं छन्दसि
(२, ४, ७३)-इति पो लुगमावः, आत्मनेपदन्तु व्यत्ययेन ! 'म
धेन उद्गुतो' नवम्त (ऋ० सं० ५, ४, ८, १)" इति निगमः ॥
.-
.नि. २,२७।
+ निर. ०,१०॥

·२५२ निएक्तम् (निघण्टुा)। (३०) क्षोदति। 'दिर् सम्प्रेषणे' रुधादिः, खरितेत् । व्यत्ययेन शप। "क्षीदन्त आपो' रिणते वनानि (ऋ० सं०४,३, २३, ६)" इति निगमः ॥ (३१) नचति । 'नक्ष गतौ (भू० ५०)। "शफयुतो- रेनक्षत द्याम् (ऋ० सं० १, ३, ३, ४)" इति निगमः ॥ (३२) सक्षति +। 'पच समवाये' स्वरितेत् (भू.)। "सिप बहुलं लेटि (३, १, ३४), "लेटोऽडाटौ ( ३, ४, ८४ ) | नैरानाधासुर्या । "सक्षादेव प्रथस्युरः (ऋ० सं० १, ३, २४, १)" -इति निगमः। 'सक्षतेः सचते व गतिकर्मणो रूपम्'- इति स्कन्दस्वामी। (२३) म्यक्षति। म्यगतिकर्मणों रुपम्'-इति स्कन्द- -- स्वामी ।। (३४) सचति । सच समवाये (भू० ४.)। "पछिअपना: सचन्ताम् (ऋ० सं० १, २, ६, १)"-"अग्नि विण्डा अभि पृतः सचन्ते (ऋ० सं० १, ५, १६, २)"-इति निगमी । सघत्यूच्छतीति गतिकर्मस पाठास्'-इति स्कन्दस्वामी। .प.१८. नि......। १५.१४,१, २९ निर. १,11.3०,१५, २५

·हितीयाध्यायः । १४ खन
६५६
है
(३५) ऋच्छति । 'ऋ गतिप्रापणयोः (भू० ५०) । 'पात्रामा
(०, २, ७८)-इत्यादिसूत्रेण ऋच्छादेशः । वाचा स्तेनं भरव
ऋच्छन्तु (ऋ० सं०८, ४, ७, ५)"-इति निगमः ।
(२६) तुरीयति। नरुतधातुः ।
(३७) चतति * । 'चते याचने' खरितेत्। “दूदादूरमची-
चतम् ( ? )"-इति निगमः। 'चततिगत्यर्थे च'-इति
भटभास्करमियः।
(३८) अतति । 'श्रत सातत्यगमने' । “प्रयम' ते समतसि
(ऋसं० १, २, २८, ४)"-इति निगमः ॥
(३८) गाति । 'गाड गतौ (पदा० प्रा०) । व्यत्ययेन
परस्मैपदी। “निर्यत्-पूतेव स्वधितिः शुचिर्गात् (र० स०
५, २, ४, ४)"-इति निगमः ॥
(४०) इयक्षति । 'यज पूजायाम् तदादिरामनेपदी।
व्यत्ययेन परस्मैपदम्। 'छन्दस्युभयथा (३, ४, ११७)-इति हि
माईधातुकत्वात् णि-लोपः। यजेः सनि या रूपम् , अभ्यासस्य
सम्प्रसारणं व्यत्ययेन। "कृषिमियक्षसि प्रयन्यो (कर० सं० ४,८,
५, ४)" इति निगमः। 'गतिकर्मा'-इति हरदत्तः ।
+ नि.१,१९१२
१., २९ ३०,१०,१।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः। (४१) सथति। सचतेरेव छान्दसः शमारउपजनः । "असंयन्ती भूरिधारे पयस्वती ( ऋ० सं० ५, १, १४, २)"-- "जीषिण वृषणं सथतः श्रिये ( ऋ० सं० १, ५, ८, २)"- इति निगमो। (४२) सरति । 'सर छद्मगती (भू०प०)। "अभि सरन्ति धनुभिः (ऋ० सं० ५, ७, १८, १)"-"अबसरस्पृशत्य- चिकित्वान् (ऋ० सं० १, ५, १५, ५)"-इति निगमौ । (४३) रंहति है। 'रहि मतो (भू०प०) । “सहस्रसाः अंतसा अंस्य रहिः (ऋ० सं०८, ८, ३६, ३)"-"पुरोहरिभ्या हपभोरथो हिपः . (ऋ० सं० १, ४, १०, ३)"-इति निगमी । "रथी रहतगतिकर्मणः (निरु०८, ११)-इति भाप्यम् । (४४) यतते । 'यती प्रयो' पात्मनेपदम् (भू.)। "हंसा ईव थेणियो यतन्ते (ऋ० सं० २, ३, १२, ५)"--"मित्रं न यात. यजनम (+2. सं०६, ७, ११, २)"-इति निगमो॥ (४५) भ्रमति । 'भमु चलने (भू. ५०)। "धमिरस्पमि- रकम ानाम् ( ? )" इति निगमः ॥ (४६) ध्रजति । 'ध्रज धजि गतौ (भू. ५०) । "भ्राजिकिस्स .प.४, निरु.५, १। निह.५,.. पिर.८११ ॥ मि. १२, २०॥

·द्वितीयाध्याय १४ ख
१
ददृशे न रूपम् (ऋ० सं० २, ३, २२, ४)"-"अहि(निर्यात इय
ध्रजीमान् (ऋ० सं० १, ५, २७, १)"-इति निगमौ ॥
(४७) रजति । (४८) लजति । (४८) क्षियति
(५०) धमति । 'अमि: सौत्र:'--इति स्कन्दखामी।
यहा ; 'भा शब्दाग्निसंयोगयोः (भू०प०)। पाघ्रामास्था (9,
३, ७८)-इत्यादिना धमादेशः । “प्रावन्वाणी': पुरुहूतं धमन्ती:
( ऋ० सं० ३, २, २, ५)"-"नि.योमझो धर्मो निःषधस्थात्
(ऋ० सं० ४, १, ३०, ४)"-इति मिगमौ ॥
(५१) मिनाति || 'मी हिंसायाम्। 'मीनातेनिंगमे
(७, ५, ८१)---इति इस्खः । “मिनोति"-इति पाठान्तरम् ।
तत्र 'डु मिञ् क्षेपणे' स्वादिः । "सप्तचक्र रय मविखमिन्वम्
(ऋ० सं० २, ८, ६, ३)"इति निगमः । 'मीनातेरेतद्रूपम् , सर्वे.
णापि लोके नावगन्तुमशक्यम्'-इति हरदत्तः ।
(५२) ऋण्वति । 'ऋवि रवि गतौ (भू० प०) । 'इदितो
नुम् धातोः (७, १, ५८)', 'रयेमतो बहुलम् (६, १, ३४ वा०)-
'इति बहुलवचनात् सम्प्रसारणम् । “व्यानुषग् वार्या देव ऋण्वति
.प. २०१४
+ निरु
.॥
निक. २
,,,,
१९३, १४ I नि., ।
॥१.१९ निरु. ०२९।

·२५६ गिरक्तम् (निघण्टु)। (ऋ० सं० १, ४, २३, ३)” इति निगमः। 'ऋण्वतिर्गतिकर्मा, अन्ततित्यर्थः। विविधं गमयति' इति स्कन्दस्वामि-भाष्यम् । (५३) ऋणोति । 'कण गतौ' तनादिः खरितेत् । “सन्ना- पूर्वको विधिरनित्यः (प० ०८३)' इति लघूपधगुणाभावः "पभि कृष्णेन रजसा वामृणोति (ऋ० सं० १, ३, ०, ४)"- "ऋणी रपो पनवद्यार्णाः ( ऋ० सं० २, ४, १५, २)"-इति निगमौ। उभयोरपि 'ऋणोतिर्गतिकर्मा' इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । (५४) स्वरति * । 'स्व शब्दोपतापयोः' । “हरी' इन्द्रमत- वसू अभिर्खर (ऋ० सं०६, १, १२, २)"-इति निगमः ॥ भव 'गतिकर्मा'-इत्यु स्कन्दस्वामी। "पनिमपं विदधाभि स्वरन्सि (० सं० २, २,१८,१)"-इत्यादौ 'गतिकर्मखपठितोऽपि गत्यर्थः' इत्युक्तम् ॥ (५५) सिसति । 'सर गती' जुहोत्यादिः । 'पर्ति- पिपाय ( ७, ४, ७७), 'बहुल छन्दसि (०, ४, ७८ )-इति अभ्यासस्येत्वम् । “प्र बाहवा सिसतं जीवमेन (ऋ० सं० ५, ५, ४. ५)"-इति निगमः ॥ (५६) पिपिटि । 'विप्ल व्याप्ती' जुहोत्यादिः (3.)। लेटि मिञ्चहुसं लेटि (३, १, ३४)। "पने वैषिपोरयिम् 1 मि.१.१९,१.१

·दितीयाध्यायः । १४ वा
(ऋ० सं०६, ५, २६, १)"~इति निगमः । 'समन्तात् प्रापय'-
इति भट्टभास्करमियः॥
(५७) योपिष्टि। 'युष हिंसायाम् (भू.प.)। लेटि
सिपि व्यत्ययेन गुणः ॥
(५८) रिणाति । 'री गतिरेषणयोः' यादिः स्वादिश्च ।
"ऋघायमाणो निरिणाति शबून (ऋ० सं० १, ४, २६, ३)"--
"लोपामुद्रा वृषणं नौरिणाति ( ऋ० सं० २, ४, २२, ४ )"-
इति निगमौ।
(५८.) रोयते । 'रोड अषणे दिवादिः। “एदु' निम्न न
रीयते (ऋ० सं० १,२,२८,२)"--इति निगमः । 'रीयते रजतीति
गतिकर्मसु पाठात् गत्यर्थ:'- इति स्कन्दस्वामि-भाष्यम् ॥
(६०) रेजति + नरुतधातः। "हव्यो नय पवान् मन्म
जति (ऋ० सं० २, १, १५, १)"-'चलति गच्छतीत्यर्थ:-
इति स्कन्दस्वामी॥
(६१) दध्यति । 'दध पालने' स्वादिः । व्यत्ययेन श्यन् ।
"पश्चादेधा यो अधस्य धाता ( ऋ० सं० २, ८, ४, ५)-~~इति च
-
निगमः
(६२) दम्मोति । 'दभु दम्भे' स्वादिः ।
प. नि..!
N,33

·.
१५८
निरुक्तम् (निधण्टु"
।
(६३) युध्यति। 'युध सम्पहारे' दिवादिरात्मनेपदी, व्यत्य.
येन परस्मैपदो॥
(६४) धन्वति । 'रिवि रवि धवि गत्यर्थाः (भू. प॰) । “पkि
सोम प्र धन्वा स्वस्तये ( ऋ० सं० ७, २, ३३, ५)"-"न यस्य
द्यावापृथियो न धन्व (ऋ० सं० ८,४,१५,१)".---इति च निगमी ।
(६५) अरुपति * । नरुक्तधातुः । “वि धूममग्ने अरुषं
मियेध्य (ऋ० सं० १, ३, ८,४)"--"स्वसौर: यावी मरपोमजुपन्
(ऋ० सं० १, ५, १५,१)”—“मतीचोरग्नेररुपीरजानन् (. सं.
१, ५, १८, १०)"-इत्यादिषु स्कन्दस्वामिभाष्यम्-'अरुपतिर्गति-
कर्मा'-रति दृष्टम्। “युनन्ति वधमरुषं चरन्तम् (ऋ० सं०
१, १, ११,१)"--इत्यादी दिवयोः प्रदेशयोः 'परुष्यतिर्गतिकर्मा'
-इत्यपि । उभयथा दृष्टमपि, बहुषु प्रदेशेषु दर्शनात् परुपतीति
पाठोयुक्तः ।
(६६) भार्यति। "मामार्यन्ति कृतम कावेन च (.
८, १, ५, ३)"--"तमिचौनेरार्यन्ति (ऋ० सं० ६, १, २१, ६)"
-इति च निगमो॥
(१७) सीयते। पिम् बन्धने' स्वादिः कादिय । व्यत्व येन
स्यन् । “डोयते"--इति पाठान्तरम् । सदा 'डोड विहायमा
गती' दिवादिः। निममदर्शनाविर्मय:
म.
R

·हितीयाध्यायः १४ ख.. . (६८) तकति । 'तक हसने (भू० प.)। "यः शूरमाता परितका धने' ( ऋ० सं० १, २, ३३, १ )"--"अन्योन्यान्मत्सर्ग प्रतके ( ? )" इति निगमौ । (६) दीपति ('दौड, चय' दिवादिः। व्यत्ययेन परस्म- पदम् । "येनो न दीतबन्वेति पार्थः (ऋ० सं० ५, ५, ५,५)"-- इति निगमः ॥ (७०) ईपति। "ईप गतिहिंसादानेषु' पात्मनेपदी, व्यत्ययेन परम्मैपदम्। "उतानोगा ईयते कृष्णयावतः (ऋ० सं० ४, ५, २०, २)” इति निगमः । बहुषु 'ईपतीति गतिकर्मस पाठात्' इति स्कन्दस्वामी ॥ (७१) फणति - 'फण गतौ'। “यथामद्धांस्य न्वापनी- फणत् (ऋ० सं० ३, ७, १४, ४)"-इति निगमः । (७२) हनति । 'हन हिंसागत्योः' अदादिः । 'बहुलं छन्दसि (२, ४, ७३)-इति शपोलुग न भवति। "यहनन्त मन्युभिर्जनासः (कर. सं. ५, ४, २६, २)"-इतिं निगमः ॥ (७३) प्रर्दति । 'अर्द गती याचने च ॥ (७४) मर्दति । । 'मृद मदने' । व्यत्ययेन परस्मैपदम् । . ."ते" नि. ४, २, ६, ८, , ११। + नि. २,२८॥ निक. २. १०,६१,०, २५ .। पदयनि ५. १

·नियतम् ( निघण्टुः।
(७५) सर्सते *। ' स गतौ' जुहोत्यादिः परस्मैपदी।
व्यत्ययेनात्मनेपदम् । मृषोदरादित्वात् (६, ३, १०८) अभ्यासस्य
रुगागमः । “म मर्माते दीर्घमायुः प्रयक्षे (क्र० सं० ३, १, १,१)"
-"जातेनं जात मति स प्र सर्मूते (ऋट• सं० २, ३, ४,
इति निगमो॥
(७६) नसते । 'नस कौटिल्ये' पात्मनेपदी । "प्रक्षोभ्यां
से नासिकाभ्याम् (ऋ० सं० ८, ८, २१, १)"-इति निगमः ॥
(७७) हर्यति । 'हर्य गतिकान्त्योः' ।
(७८) इयर्ति । 'पट सृ गती' जुहोत्यादिः। 'पर्ति-
'पिपर्योय (७, ४, ७७)। "कष्टोरियोजसा (क• सं० १, १,
२४, ३)"-इति निगमः ॥
(२) ई। ईर गतौ कम्पने च' पदादिरामनेपदी ।
"मरसरासः प्रसुपः साकमीरते (• सं० १, २, २२, १)"-इति
निगमः॥
(८०) ईते । “इखि गती' (भू.) प्रामनेपदो। “यis.
यन्ति पर्वतान् ( 42. सं० १, १, ३७, २)" इति निगमः । अव
"ईतिर्गतिकर्मा'-इति स्कन्दम्वामि-भाष्यम् ।
+ "मसत".., । "नम, १०मि..
१.११
.. ।

·हितीयाध्यायः । १४ ख..
(८१) चयति । (८२) सावति । एती ने राधातू ।
(८३) गन्ति । 'गम्ल गतौ ( भू०प०)। व्यत्ययेन
शपोलुक् । “अङ्गिरोभि रागहि यजियेभिः (ऋ० सं० ७,६,१४,५)"
-इति निगमः॥
(८४) आगनोगन्ति । 'गम्ल गतौ (भू. प.) । दाधर्ति-
दर्धति (७, ४, ६५) इत्यादिना पाइपूर्वस्य गमेलटि अभ्यास प्य
चुत्वाभावो नीगागमय निपात्यते। यड्लुगन्ताहा लटि निपात.
नाद्रूपसिद्धिः । “वक्ष्यन्ती वेदा गनीगन्ति कर्णम् (ऋ० सं० ५, १,
१८, ३)" इति निगमः ॥
(८५) जगन्ति । गमेयंड्लुकि 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्थ
(७,४,८५)'- इति नुकि च रूपम् । “प्रातर्मनू धियाव सुर्जगम्यात्
(ऋ० सं० १, ४,२४,४)"-
'-इत्यत्र 'जगन्तेर्गतिकर्मणएतद्रूपम्'-
इति स्कन्दस्वामि-भाष्यम् ।
(८६) जिन्वन्ति । 'इवि जिविधिवि प्रीणनाः (भू०प०)।
-
• "गमध्ये" निरु. २,०। “मग्मुषः निर• १२, १३ ।
"पागच्छान्” निह. ४, ५. 1 "पागम् निह.., ।
"श्रागत निक. .। "पा गान" मि.",
"पानम" निरु. १२, ४१। “भागनोन्नि मिहः८11
"समम्म निः ११, २ समान" निह., ११।
ट्रष्टव्यम् पुरतादिदेव (८३)।
+Y. दृष्टयमिद (८३)।
• ४, ३ . निह• . ११ । “मनिमोवि निह 1001

·निरुक्तम् (निघण्टुः)। (८०) जसति । 'जसु मोक्षणे दिवादिः (प०)। व्यत्ययेन गप्॥ (८८) गमति * । 'गम्ल गतौ (भू०प०) । लेट् । 'लेटो. ऽडाटौ (३, ४, ८४' । बाहुलकात् 'सिबहुलं लेटि (३,१,३४) -इति मिप् न भवति । यहा ; 'म विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' -इति छत्वाभावः। “ता गमन्तु तह ध्रुवन्तु ( ऋ० सं० ४, ८, ५, १)"-इति निगमः ॥ (८८) ध्रति। (20) धाति। (८१) धयति । वयो. ऽपि नहताः (८२) वहतेन । 'वह प्रापणे' (भू० उ०) स्खरितेत् । “देखा. नरं मातरिखा परावतः (२. मं० ४, ५, १०, ४)"--इत्यव 'परापूर्वस्य यहतगतिकर्मणः परावच्छन्दः' इति स्कन्दखामी । (८३) रथयति। नरुताधातुः । हितेर्वा रथो रंहणं गम- नम् इच्छतीति क्यचि रथीयतीति प्राप्ते रेफउपजन ईडाभायय प्रपोदरादित्वात् (६, ३, १०८).-इति स्कन्दम्वामी। "एप देवो रंथर्यति ( ऋ० सं० ६, ७, २०, ५)"-ति निगमः । माधव- भाष्यं द्रष्टव्यम् । (८४) जेहते। वह जेह वा प्रपत्रे' पात्मनेपदो। "ये . पु. दरम्यमिव (८३). +धि मि.८१५॥ * पत" निहार, १.५। प., मिर .१८ ।

·द्वितीयाध्याय १४ ख..
तारपुर्देवता जेहमाना (ऋ० सं० ७,६,१८,४)" इति निगमः ।
'श्रो हाड् गतावित्यस्य रूपम्'-इति स्कन्दस्वामी।
(८५) खःकति। (६) तुम्पति। (८७) साति ।
(८८) वाति । (८८) याति
(१००) इपति । 'इष गतौ दिवाति: (प.)। व्यत्ययेन
शः । “तवास्मभ्यमिवः शर्म' यंसन् (क्र० सं० ५, १, २१, १)"-
इति निगमः ॥ 'इषुरिपतेर्गतिकर्मण (८,१८)- इति निरुक्तम् ॥
(१.१) द्राति । 'द्रा कुत्सितायां गतो' अदादिः (५०) ।
वसु यामतयो' दस्म दट्ठः ( ऋ० सं० १, ५, ३, १ )"--इति
निगमः॥
(१.२) दूळति। नैरक्तधातुः ॥
(१०३) एजति ।। 'एज़ कम्पने (भू० प०) । "यूथेन
वणिरंजति (ऋ० सं० १, १, १८, २)"-"यथा समुद्र एजति
(ऋ० सं० ४, ४, २०, ३)"-इति निगमौ ।
(१०४) अमति " | 'अमु अदने (भू० प.)। “न जामये
* प.४, २। नि. ५, ६ ।
+ निरु. १, २४, ३, ५, १० ११ ।
प०३, १९ गिरु. २,१,३,१८॥
निक.८, १८, "इषित"८,८
|| निह. १,३॥
पानिक. ३,१५ ।
"नि.३.१ "नमत् पु. १, १७ ।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः।
,
--
तान्वोरिक्थ मारक ( ऋ० सं० ३, २, ५, २)"-इति निगमः ।
'जामिजमतेर्गतिकम्मणः- इति स्कन्दस्वामी ॥
(१०५) जवति * । 'जु गतौ' इति क्षीरस्वामी । “न पातव
इन्द्र जुजुर्नु नः (
)"--"विपाट शुतुद्री पय॑सा जवेते
(ऋ० सं० ३, २, १२, १)"-इति निगमौ ।
(१०६) वञ्चति । 'वच्चु गतौ (भू. ५०)। "नमो वचत
परिवञ्चते (य. या० सं० १६, २१)"-इति निगमः ॥
(१०७) अनिति । 'खस प्राणने, अन च (अदा० प॰) ।
“अव मातर्यात्वनिति ( ? )"--इति निगमः । 'अनितिर्गति-
फर्मा-ति माधवः ॥
(१०८) पयते । 'पूङ पवने । “नेन्द्रादृते पवते धाम
किचन ( ऋ० सं० ७, २, २२, १)".-"मृकं संशाप पविमिन्द्र
तिग्मम् ( ? )"-इति निगमौ ॥
(१०८) इन्ति । 'हन हिंसागत्योः' पदादिः (५०) । “नि
येनं सृष्टिहत्यया (ऋ० सं० १, १, १५, २)"_"पास्य पच मधि-
सानौ जघान ( ऋ० स० १, २, २७, २)"-इति निगमी ॥
."ते" निर.,८ ।
.नि. १९४७ ।
"पत्रम्ब” १, २. ।
६ “वचम् 'निक. १, १०; ७, २५; "तोः" । "
"उपजिने* 1.1

·दितीयाध्यायः । १४ ।
,
-
(११०) सेधति। "पिधु गत्याम् (भू. प.) । "मेधतं हेपो
भवतं सचा भुवी ( ऋ० सं० १, ३, ५, ५)*~इति मिगम ॥
(१११)। प्रगन् । 'गम्ल गती (भू० प०)। लुडि तिपि
चे: 'मन्चे घस (२, ४, ८०)-इति तुकि, 'इतथ (३ ४,८७)---
'संयोगान्तलोपः (८, २, २३)', 'मोनोधातोः (८, २, ६४)-इति
मकारस्य नकारः। यदामार्गन् प्रथमजा ऋतस्य (ऋ० सं० २,३,
२१, २)"--इति निगमः ।
(११२) अजगन् । गमै डि 'बहुलं छन्दसि (२,४ ७.)-
इति शपः । पूर्वयत्रत्वम् (८, २, ६४) “यभातरजेगन्नपः
•ि सं० ३, १, ५, २)” इति निगम ॥
(११३) जिगाति । 'गा स्तुती (अदा०प०)। छन्दसि
जुहोत्यादिः । 'अतिविपल्थ (७, ४, ७७) 'बहुलं छन्दसि
(७, ४, ७८)-इति अभ्यासस्येवम्। “धेना जिगाति दाशय'
(क्ट• मं० १, १, ३, २)”~-इति निगमः । 'जगतीति पाठान्तरम्'
---इति स्वान्दस्वामिभाष्यम् ॥
(११४) पतति । 'पत्ल गती (भू.प.) | "गोभिः सहा
पतति प्रसूता (ऋ० सं० ५, १, २१, १)"-इति निगमः ॥
(११५) इन्वति ।। 'इवि गतौ (भू. य.)| "देवीदारो
बहतीविश्वमिन्वा (य. वा. स. २८, ३०)"-~ति निगमः ।
., है है। पुरक्षात् (३)।
व पुरसत (२२)।
"भापमव* मि. ११, १४॥
1,31

·निरुक्तम् ( निघण्टुः। । (११६) द्रमति । 'ट्रम हम्म मीम गती (भू. प॰) । "प्र चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः (ऋ० सं० ८,३,२३,४)-इति निगमः । 'चन्द्रमायायं द्रमति' इति भाष्यम् (निरु० ११, ५) । 'द्रमति- गतिकर्मा'- इति स्कन्दस्वामी। (११०) ट्रवति । 'टु ? गती (भू०प०)। “यत्रा नरः संच वि च द्रवन्ति (१० सं० ५, १, २१, १)"-इति निगमः ॥ (११८) वेति । वी गतिप्रजननकान्त्यश नखादनेषु' अदा. दिः। “अपामीवा बाधते वेति सूर्यम्”–“पदं न वेत्योदंती (ऋ० सं० १, ४, ४, १)"-इति निगमौ॥ (११८) हन्तात् । हन्तेर्लोटि तातडि रूपम् । “हयन्तात्”- इति केचित् पठन्ति । तत्र 'हय गती (भू. ५०)-इत्यस्थ तातडितकार उपजनः ॥ (१२०) एति । 'दु गती' पदादिः (प०)। चन्द्रमा नामेति (ऋ० सं० १, २, १४, ५)"-इति निगमः । (१२१) जगायात् ६ । 'गा स्तुती' जुहोत्यादिः (प०)। लिडि 'छन्दस्युभयथा (३, ४, ११७)-इत्यादधातुकत्वेन 'ई हल्यघीः ११३)'--इतीत्वं न भवति । "खाशितः पुनरस्त यात् (ऋ० सं० ७,७,२०, १)"-इति निगमः ॥ "विचाकंश- । (६,४, जगा. देव पुरस्मात् (२६।

·द्वितीयाध्यायः । १५ ख.. (१२२) अयथुः । हितोऽथुद् (२, ३, ८)-इति बाहुलका- दयतेरथुच् भवति । इति हाविंशशतं गतिकर्माणः ॥ १४॥ नु.)। मधुर)। ट्रवत् । गोयम्) । जीराः । जूर्णी:। शूर्ता:। शूधनासः८) । शोभम् । षु । तूयम्"।। तूर्गि:। बजिरम्'। भुरप्युः(१)। शु) आशु१६) | प्राणु:(१७) । तूतु निः(१८) । तूतुजान:(१९) तुज्यमानास: । बच्चा:।। साचिवित्"। ागत् ।। ताजत्'२०) । तरणि: २५॥ वातरंहा। इति षड्विंश- तिः क्षिप्रनामानिः ॥ १५ ॥ (५) “निग" ख। (5) "गधनसा" ख । “शूधना" ग C. D I, I “शूधनाय (10) "विषु" CT (11) कोयम्" म CDF (१२) "तूर्णि" ख ग। (११) अनिरम्" ख ! (१५) "*म। (१) "पा "ख ग. १ C D FI (१०) "चित गC FI “प्रायवित* D। (15) “जनजिन गC D. F | (१८) "तूतुजानाम ग C D F, I (९) "जय" । (२२) "साचीवित छ । “सापोवन"ग। (२३) “युगन्ग udi अति विपस्य' ग।

·निहक्कम (निघण्टुः। 'क्षिप्रनामान्युतराणि पशितिः (निरु० ३, ८)-इत्यव भाष्ये 'गुणस्य चैतामीति क्षिप्र स तदतो वा नामधेयानि । तथाच वक्ष्यति 'भुरण्युः' 'शकुनिः' इति स्कन्दस्वामी । गुणय चिरकाल- विशिष्टा स्वल्पकालविशिष्टा वा क्रिया। तत्कर्तरि कर्तुरल्पकाल- विशिष्ट वञ्च तथाविधक्रियाकर्तृत्वाल्पक्रियाहारकम् । तत्र ‘मछु' 'कणहि' इत्यादिषु क्रियाविशेषण वा क्रियारूपम्तहान् । निकष्ट. गुणनामधेयोदाहरणानि पुनरन्वेषणीयानि । केचित्तु यद्यपि गुण. शब्दो व्यवच्छेदकमात्रवचनतया ह्यत्र कर्तृविशेषणभूतक्रिया: लक्षणा व्यवच्छेदकविशेपे वर्तते निकष्टा गुणमानवाचिनि गम्यादी लभ्या ; तथापि सत्वशम्दस्य व्यवचनत्वे स्वारस्यात् क्रियायाया- ट्रव्यत्वात् क्रियाया इव द्रश्यस्यापि नामधेयानि'-इत्याहुः । इदानीं किया विशेषणानि गुणनामधेयोदाहरणानि 'जीराः' 'पजि- रम्' इत्यादीनि ॥ (१) नु। निपातोयम् । “इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवचम् (ऋ० सं० १, २, ३६, १)"-इति निगमः । (२) मनु । 'मस्जो शुडी (तु. ५०)। 'मस्जोपीयुक इति भोजमूत्रेण पुक्-प्रत्ययः । संयोगादिलोपः । आन्ततिण्यर्थय मम्जी। क्रियाया; पापतो वा मजयति चिरकालमिति । म कण हि गोजितौ नः ( ? )"-इति निगमः ॥ - * 4.३, १३ सि. १, ४; ११, ५.। “कम्', ११ 'न*-*चिन" प• 1, १; निद. ६, १०, १.,..

·दितीयाध्यायः । १५ ख.।
(३) द्रवत् * । 'ट्ठ गतौ (भू. ५०) । 'संयत्-टम्पद वैहत्
(उ० २, ७८)-इति बाहुलकात् अति-प्रत्ययान्ती निपात्यते ।
द्रव यनेन । *** | "त्यागी शुभम्पती (ऋ० सं० १,१,५,१)"
-इति निगमी।
(४) ओषम् । निपातोऽयम् । “ोपमित् पृथिवीमहम्
(ऋ० सं० ८, ६, २७, ४)"--"ओषः पात्रं न शोचिपा (३० सं०
२, ४, १८, ३)" इति निगमो। 'अन्तोदात्तो निपातः स्यादा-
ख्याने चायुदात्तता'-इति हि माधवः ।
(५) जीराः । जतिर्गतिकर्मा । 'जोरी च (उ० २, २५)'-
इति ट्रैक् प्रत्यय ईकारथान्तादेशः । जस् । “जोरा अंजिरशोचिषः
(ऋ० सं० ७, २, ११,५)"-"जोर दूतममर्त्यम् (ऋ० सं० १, ३,
३, ३०, ११)"-इति निगमौ ।
(६) जूर्णि: । व्याख्यातं क्रोधनामस ( २३५ पृ.)।
निगमोऽन्वेषणीयः।
शूर्ताः। 'तातवातसत'-इत्यादि भोजसूत्रे पादि-
शब्देन शृणात्यस्मात् त-प्रत्ययान्तो निपात्यते । शृणाति फल.
लाभम् । “खया शूर्मा वहमाना अपत्यम् (ऋ० सं० २, ४,
.
• "का वो भच तनायकम् (१० स० १, ३, १९, ५)"-त्यपि निगमो
भवितुमईति।

·नियतम (निघण्टु)
-
॥
१० १)"-इनि निगमः। 'शूर्णः क्षिप्रास्त्वरमाणा:-इति
भभास्करमियाः।
(८) शूघनामः । मुगदे उपपदे इन्तेः 'युच् वहुलम् (उ०
२. ०४ )"-इति युचि बाहुनकात् कुत्व गिलोपय निपात्यते
दोघंय। गीघ्रमाग व्यत्यनेन क्रियाफलम् । तस्मात् जसोऽसक् ।
“मिन्धोरिव प्राश्चने गधनामः (य० वा. म. १०,८५)"-इति
निगमः । 'शूचनासः क्षिप्रगमना:'- इत्युवटः
(e) गोभम् । 'गोभ कत्यने (भू० प्रा०)' । घञ् । शोभ्यते-
ऽनेन सहान् । “प्रयात शोभनाशुभिः (ऋ० सं० १, ३, १४, ४)"
-"या वक्षा: पृणध्वं यात गोभम् ( ऋ० सं० ३,२,१४,२ )-
इति निगमो॥
(१०) टप । 'जि त्वरा सम्भ्रमे (भू. पा.) । 'मस्जोपो-
पुक्' इति बाहुलकार पुक्-प्रत्ययो धातोस्तृभावथ । तरत्यनेन
फललाभमद्य, वरतेऽनेन फलमागन्तुम् । "तृष्वयिष्यत्तसेषु तिष्ठति
(ऋ० सं० १, ४, २, २)"-"थ्वीमनुप्रसितिं द्रुणानः (ऋ० सं०
३, ४, २३, १)"-इति निगमौ।'
(११) तूयम् । व्याख्यातमुदकनामस ( १२८ पृ.) ।
वईतेऽनेन तदन्तः माघ्याः। “पापित्वे नः प्रपित्वे तूयमा
गंहि
(ऋ० सं० ५, ७,३०, ३)" इति निगमः ।
- निरु. ६, ११।

·द्वितीयाध्याय । १५ ख.
२७२
।
(१२) तूर्णि: * : 'जि त्वरा सम्भ्रमे' । 'पहिथियुटुग्लाहा-
खरिभ्यो नित् ( उ० ४, ५१ )-~-इति नि प्रत्ययः। त्वरतेऽनेन
फलमागन्तुम् । “अपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् (ऋ० सं०८, ४,
११, १)"-- सुतमा गन्त तूर्णयः ( ऋ० सं० १, १, ६, २)"--
इति निगमो।
(१३) अजिरम् +1 'अज गतिक्षेपणयोः (भू०प०)।
'अजिरशिशिरशिथिलस्थिरस्फिरस्थविरख दिरा (उ० १, ५३)'-
इति किरच्-प्रत्ययो जि-भावश्च निपात्यते । चिपति फलोत्पत्ति-
माद्यम् । "त्वा मौळते अजिर दूत्याय (ऋ• सं० ५, २,१४,२)'
---इति निगमः ॥
(१४) भुरण्युः धे। भुरण्यतिर्गतिकर्मा । 'मृगवादयय
(उ० १,३६)'~-इति क्यु प्रत्ययः । “येनी पावक चईसा (ऋ० सं०
१, ४, ८, १)" इत्यन स्कन्दस्वामिना 'भुदण्यतिः शीघ्रकरणार्य'
- इति प्रतिपादितम् । तत्र 'भुरण्य शब्दस्य शीघ्र विशिष्टगमनादि-
क्रियाकर्तरि सत्वन्धेष दृक्ति । 'थोणानुपस्यादिव' भुरणुः
(ऋ० सं० १, ५, १२, १)"-इति निगमः। 'भुरयतेतिकर्मण
इदं, क्षिप्रनाम वा' इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् ॥
(१५) : निपात. । “खान यस्तो धयितार
+निक १२, २९।

·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। 'प्राशु इति मनवीत् (२० सं० २, ३,६,३)"---इति निगमः । 'शु पाशगामी' -इति निरुक्तम् (६, १)॥ (१६) अाशुः ॐ । 'अशु व्याप्तौ' । 'हावापाजिमिस्वादिसाध्य- शूभ्य उण (उ० १, १)। व्यामोत्यनेन नरवलक्षण्येन व्याप्तव्यम् । 'पाशु इदं क्षिप्रनाम क्षिप्रगामी' - इति स्कन्दस्वामिभाष्यम्। पाश इति च शब्दस्वरूपापेक्षया नपुंसकनिर्देशः । तेन प्राशु त निपातः, पाशुरिति सत्ववाची च उभयमपि पठितं भवति । तथा च स्कन्दस्वामी “समाशुमाशवे भर ( ऋ० सं० १, १, ८, २)"- इत्यत्र ऋग्भाष्ये 'पारामिति क्षिप्रनामैतत्'- इति । शु इति च क्षिपनामनी भवत.'-इति भाष्ये (निरु० ६, १) निर्विवक्षयोपन्यास इति चेत् ? न ; निपातत्वादिति चोहात्वात् । "खमंग्ने द्युभिस्त्वमाशशुक्षणि: (ऋ० सं० २, ५, १७, १)"--इति निगमः। (१७) प्रायः न । 'मत्ववाच्याशुशब्दयत्'--इति भाष्ये प्रक- र्थोिऽतिरिक्तः । 'हस्तो इन्तेः प्राशुईनने (निरु. १. ७)'-इति भाष्ये 'प्राशु. क्षिम:'- इति स्कन्दस्वामी। "मुनाया: प्राशुपाळेप वीरः (ऋ० सं० ३, ६, १४, १)"-इति निगमः ॥ (१८) व्रतुभिः । 'तुज तुजि हिंसायाम् (भू. ५०) । 'किं किनो: प्रकरणे' इत्यये 'इन्दसि सदादिभ्यो दर्शनान्'-इति नि.१...

·द्वितीयाध्यायः । १५ ख.। किन् प्रत्यय । लिड्वद्धावात् द्विवचनम् । “तुजादीनां दो?- ऽभ्यासस्य (६, १, ७)-इति दोघः। तुर्क्सवदयः। आयुक्षाता मखिना तूत'जि रयम् (ऋ० सं० ७,८,७,१)”- इति निगम । (१८) तूतुजान । सोजतेलिटि कानजादेशः । "इन्द्रा याहि जानः (३० सं० १,१,५,६)"-इति निगमः । 'क्षिप्रार्थे स्वर अादित अन्तोदात्तः तुगर्थस्तूतुजानो महे मतः' इति माधव । (२०) तुज्यमानास: तोजतेरेव कर्मणि लाट शानन् । तुज्य- मानास प्राविपुः ( ऋ० सं० १, १, २१, ५)" - इति निगमः ॥ (२१) अजाः । अनतेः 'स्फायितशिवलि (उ० २, १२)'.--- इत्यादिना रक् । 'बाहुलकादाईधातुके विकल्प इय:'- इति वैकल्पिकत्वात् वीभावाभावः । अजिरवदर्थ । “द्यौर्न भूमि गिरयो नाचन् (ऋ० स०८, १, २२, ३)"- इति निगम । 'अजान् सत्वरान् शीघ्रान्'-इति भभास्करमियः । (२२) साचीतित्। (२३) युगत् । (२४) ताजत् । वयो निपाता। साची विदित्यस्य निगमोऽन्वेषणीयः । "मतस्त्वा गोभिर्युगदिन्द्रकेगिभिः • सं० ६,६,३६,४)"-इति निगमः । अत्र माधवस्तु-'युगत् दीप्तिं द्युलोकं गच्छ हरिभिः' इति चैत- द्भाथे उक्तवान् । 'तूतुजान तरणि. युग'- इति क्षिप्रनाममु N.B - The forms nos 33 and 34 of this fasciculus base hindly been revised by my brother Prof Shivaursta Samaratna, Manager, The Satya Press, rhte I was absent from Calcutta. M.35 ·૨૨ निरुक्तम् ( निघण्टुः)। - मनवीत् (२० सं० २, ३,६,३)"---इति निगमः । 'शु अाशुगामी' -इति निरुतम् (६, १) (१६) प्राशुः * । 'अशु व्याप्तौ'। 'शावापाजिमिस्खदिसाध्य- शूभ्य उण् (उ० १, १)। व्याप्नोत्यनेन नरवलक्षणेन व्याप्तन्यम् । 'पाश इदं क्षिप्रनाम क्षिप्रगामी' - इति स्कन्दस्वामिभाप्यम्। प्राश इति च शब्दखरूपापेक्षया नपुंमकनिर्देशः । तेन आशु इत निपातः, पाशुरिति सत्ववाची च उभयमपि पठितं भवति । तथा च स्कन्दस्वामी “समाशुमाश भर ( ऋ० सं० १, १, ८, २)"-- इन्यत्र ऋग्भाष्ये 'पामिति क्षिप्रनामेतत्'-इति । 'धाशु इति शु इति च क्षिपनामनी भवत.'-इति भाष्ये (निरु० ६, १) निर्विवक्षयोपन्यास इति चेत् ? न ; निपातत्वादिति चोक्तत्वात् । "वमग्ने द्युभिस्त्वमाशशुक्षणिः (ऋ० सं० २, ५, १७, १)"- इति निगमः॥ (१७) प्राश: न । 'सत्ववाद्याशशब्दवत्' इति भाष्ये प्रक- र्थोिऽतिरिक्तः । 'हस्तो हन्तेः प्राशुहनने (निरु. १. ७)'--इति भाष्ये 'प्राशु. क्षिप्र:'-इति स्कन्दम्वामी। "सुमाव्याः प्राशपाळेप वीरः (ऋ० सं० ३, ६, १४, १)"- इति निगमः ॥ (१८) तजिः । 'तुज तुजि हिंमायाम् (भू. ५०) । 'किं किनोः प्रकरणे'-इत्यर्थे 'छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनात्'-इति .पु. 1,१४ । ifr.१...

·द्वितीयाध्याय: । १५ ख । किन् प्रत्यय । लिड्वद्भावात् हिर्वचनम् । “तुजादीनां दो?. ऽभ्यासस्य (६, १, ७)'.-~-इति दीर्घः। तूर्णवदर्थः। प्रायु'माता मश्विना तूतुजि रर्थम् (ऋ० सं० ७,८,७,१)"~ इति निगम ।। (१८) तूतुजान *। सोजतेलिटि कानजादेशः । “इन्द्रा याहि तूतुजाना (ऋ० सं० १,१,५,६)" इति निगम. । विमार्थे खर आदित अन्तोदात्तः तुगर्थस्तूतुजानो सहे मत'-इति माधव ॥ (२०) तुज्यमानासः तीजतेरेव कर्मणि लाट भानच् । तुज्य- मानास प्रावियः ( ऋ० सं० १, १, २१, ५)"~ इति निगमः ॥ (२१) अचा। अजते: 'स्फायितक्षिवचि (उ० २, १२)--- इत्यादिना रक् । बाहुलकादाईधातुके विकल्प इण्य ।'-इति वैकल्पिकत्वात् वोभावाभावः। अजिरवदर्थ । “यौन भूमि गिरयो नाचन (ऋ० सं०८, १, २२, ३)" इति निगमः । 'अचान् सत्वरान् शोघ्रान्'-इति भट्टभास्करमियः । (२२) साचीतित् । (२३) दागत् । (२४) ताजत् । यो निपाताः । साचीविदित्यस्य निगमोऽन्वेषणीयः । "अतस्त्वा गोभिर्युगदिन्द्रकेशिभिः (ऋ० सं० ६,६,३६,४}"-इति निगमः । श्रव माधवस्तु-~-'युगत् दीप्तिं द्युलोकं गच्छ हरिभिः'~-दति चैत. झाये उक्तवान् । 'तूतुजान तरणिः युगत्' इति विपनाममु N. B- The forms nos 33 and 34 of this fasciculus have kindly been revised by my brother Prof Shivayrsta Samaratna, Manager, The Satya Press while I tras absent from Calcutta. • निर...। 4.35 ·१८४ निरक्षम (निषष्ठ। शुगवाद लेनाप्यपाठि: "ताजत् -मार्थति( ! )- "साजत् प्रमीयते ( ! )"-इति निगमो। (२५) सरथिः । तरते: 'पतिमुधम्यम्यम्य पितृभ्योऽमिः (७. २,८५)-त्यनि-प्रत्ययः । एपुषदः। “विष्टी गमी तरणि खेन पातः (7. मं० १, २, ३०, ३)"-"तनिशिगंतः (स• . १, ४, ७, ४)"नि निगमो। (२५) दान | 'पा गनिगधनयोः (पदा.प.)। गि- गपिशामिदमिमभ्यतन (४० १, ८४)-नितम् । 'रमु माड़ायाम (भ. प.); rमय [पंगे] (१.४, २.८/-यमुन गागमय । पात रो पय मः । “पारडमो दियाभो पन्या: (..२, ४, २५, २)-निनिगमः । ति पदपिमान: दिमामानित. तन्ति । पामात् । पम्यग्म्"। नुवंग। पनमो। पाके। उपाके)। पक) पना- मानाम् । पवमें.)। उपमेये फादशामिक नामानि ॥१॥ .) --......

·रिसीयाध्याय । १९ख
(१) नळित् । 'तड पाघाते' पुरादि । 'साडेफ्लुिक प
(उ• १, ५)'-इतीति प्रत्ययः । “दूर चित् सन्तळिदियाति
रोष ( स. स. १, ६, २१, २)"-"या नो' ददे तळितो य
परीतयः (ऋर० स० २, ६, ३०, ४)" इति निममौ ॥
(२) पासात् । 'पास उपवेशने (पदा• प्रा० । 'पुषि
सज्ञाया घ' मायेण ( २, ३, ११८)। पन्तिके पासते। "पा
न इन्द्रो दूरादान पासात् (र० स० ३, ६, १, १)"--"म नो'
दूराचासाचा (३र० स० १, २, २२, ३)".-इति निगमी।
"भासादित्यन्तिकनाम-इति स्वन्दस्वामिभाथम् । 'पासादासे'
-दूति माधव
(३) अम्बरम् 'कदरादय'-इत्यरन् प्रत्ययो मुगागमय
निपात्यते । माध्यते धासदम् । “यालत्या परापति यहा
अध्यम्बर ( स. ५,८,२०,४)"-इति निगम'। स्कन्दस्वामि-
व्यतिरिक्षमायकारमते । स्कन्दस्वामी रा 'परिमार-इति
(४) सर्वशः। व्याख्यात मनुष्यणामस (१८८५.) तूर्ण
व्याप्यते पन्तितम् । “यवासत्या परावति यहा स्यो पधि तुगे'
( स. १, ४, २, २)"~-इति निगम ।
(५) मस्तमौके । पस्त-गदे उपपदे माते. 'पलीकादयर
(3. स. ४, २५)~-इति वीकम्प्रत्ययो धातोलापप निपात्यते ।
'स्यो
+
पु
...२९.१८॥

·निरुक्तम् (निघण्टुः)।
अस्तं प्राप्यते अस्मिन् , पन्तिकस्यं हि नाश्यते । “सर्चस नः पराक
आ सचखास्तमीक प्रा (३० सं० २,१,१७,४)"-इति निगमः ।
(६) श्राके *। (७) उपाके ।। (८) अर्वाके । आङ्-
डुपार्व'क्छन्देषूपपदेषु कामतेः 'वलाकादयय (उ० ४, १४)-इति
चाकमत्ययो धातोर्लोपथ निपात्यते। अर्वाक् गन्ता। आक्रम्यते
उपक्रम्यते गन्सृषिः । क्रमते च ह्यासन्नम् । “आके नियासो अहमि
विद्युतः (१० सं० ३,७,२१,५)"-"सिन्धोर्मा उपाक (ऋ.
सं० १, २, २३, १)"-"यवाप्सत्या पराके अकि अस्ति भेषजम्
(.सं. ५, ८, ३२५)" - इति च निगमः ॥
(e) पत्तमानाम् । अन्तिकशब्दात्तमपि 'तमोदय'-इति
तादितोप: । पन्तिकतमकन्तिमम् । “अथात अन्तमानाम् (ट.
सं. १, १,७, ३)”—“शिक्षा वस्खो अन्तमस्य (ऋ० सं० १, २,
५)" इति निगमौ। प्राादात्तमन्तिकम् , अन्तोदात्तन्तु
ढतोयाबहुवचनम् ; "पतो' वयमन्तमेभिर्युजानाः ( ऋ० सं०
२, ३, २४, ५)”-प्रति माधवः ।
(१०) अयमे । 'घर रक्षणादिषु (भू०प०) 'अवेय था
इति म प्रत्ययः । गम्यते चासत्रम् । “अस्मै बहनामवमाय सस्ये'
(ऋट• सं• २,७,२४,२)" - "मध्यमस्यामयमस्यामृत स्थः (. सं.
१, ७, २०, ५)"इति निगमौ ।
(११) उपमे । उपपूर्वात् मिनातेः 'अन्येष्वपि दृश्यते (३, २,
२२,
..
.

·दितीयाध्यायः । १७ ख.। १०१)'-इति डः । उपच्छिद्यते ह्यन्तिकम् । “उपमे रोचने दिवः (ऋ० सं० ६, ६, १, ४)"-"अस्माइत्यमुपमं वर्षाम् ( ऋ० सं० १, ४, २७, ३)"--इति निगमौ ॥ इत्येकादशान्तिकनामानि ॥ १६ ॥ रण:(१)। विवादका विखादः(३) नदनुः । भरे'५)। आक्रन्दे)। आहवे(०)। आजौका पृतनाज्यम्(९) । अभीके (१०। समौके ममसत्यम्(१२)। नेमधिता(॥ मा:१७ । समितिः(१० । सम॑नम् (१६) । मौव्हे(1०। पृतना:(१८) । स्ट, (१२)। मृध:(२०॥ पृत्सु(३)। समत्सु'(२२)। समर्ये (२२) । समरंणे(२४) । समोह(५५) । समिथे(२६) सङ्के(२०) । सङ्गे (२८) । संयुगे(२९) । सगथे(३०)। सङ्गमे(३५) (१२) "नेमधिति" ग C D. F, छ । (१०) “मौट्दै छ । (२१) “पृत्सुध" ग C. D F “पृत्सु” छ । (२२) अस्ये सन् “सयुगे (२९)-इत्यस्यानन्तरम् ग. C D FI (२४) "ममरणे" छ । (२५) “सम्मोह" क-E. श्रमयोरन्यव । (२६) अत्येतत् “सम-इत्यनन्तरम “समीथे-तिग. C. D. F, छ । (२०) कातिरिक्त सर्वत्र व "मी"-इति । (२०) ग C D F. अस्येतत् “सयन्”-इत्यस्य पुरस्तात् । (३) नात्येतत् ग. C D FI ·निबक्तम् (निघण्टुः। वृत्रतूर्ये १२) । पृक्षे(२३) । आणी(५०)। शूरसाती(५) । वानसाती(३८) । समनी ३०) । खले (३८) । खजे'(९) । पौंस्खे (४०) । महाधने(४१)। वाजे'४२)| अज्म(७२। सञ४) । सयत्(४५) । संवत: (४०॥ इति षट्चत्वारिंशत् सङ्ग्राम- नामानि * ॥ १०॥ (१) रणः -- । 'अण रण क्वण शब्दार्थाः (भू.प.) । 'पशि- रण्यो रुपसङ्ख्यानम् (३, ३, ५८ वा०)-इत्यप् । 'रणन्ति दुन्दु भयोऽत्र योधा वा परस्परं शम्दायन्ते । यहा; रमतेः 'राम्रासाम्रा- स्थूणावीणाः (उ० ३, १३)' इत्यादिना न-प्रत्ययो मकारलीपय निपात्यते । रमणीयो हि सहामो विचित्रकर्माधिष्ठानत्वात् । "मरुत्वा इन्द्र हपभोरणाय ( ऋ० सं० ३, ३, ११, १ )"-इति निगमः॥ (२) विवाक् । विविधा विरुक्षा वाचो यत्र योधानाम् । "हवन्त उ त्वा हव्यं विवाचि (ऋ० सं० ५, ३, १४, २)"-इति निगमः। (१४) इतोऽननरम् “प्रधने -यधिकम् ग. C. D. FRI (४१) "अयमन्' ग. CF, छ । (४४) "सम्मन्" ग.C.FI "सम्मन्" DI (४) "सयत.' ग.C. FI (10 “संवतम् गह। “इति सहयामस' ग। +निह.., ८, ९, २०७१, + ·दितीयाध्यायः (३) विखादः । 'खद स्थैर्य हिंसायाश्च (भू. ५०)। विशिष्ट स्थैर्यमत्र शूराणां हिंसने वा। "तं विखादै सनि मद्य श्रुतं नरम् । (ऋ० सं०७, ८, १४, ४)" इति निगमः । (४) नदनुः । णद अव्यक्त शब्दे (भू०प०) । 'अनुड् नदेय (3० ३, ४८)'-इति चानुड्-प्रत्ययः । “यदा कृणोपि नन समूहसि ( ऋ० सं० ६, २, ३, ४)"--इति निगमः ॥ (५) भरे * । 'डु भृञ् धारणपोषणयोः (जु० उ.)। 'नन्दि- ग्रहिपचादिभ्यः (३,१,१३४) तत्र गणपाठा:-'पच-वच-व-वद- लप-तज-भरा:'-इति। बिमति पोषयति सुमटानां धैर्य यशो वा। यहा; 'सि सज्ज्ञायां घः (३, ३, ११८) । विनत्यनेन जय लक्ष्मी योधाः । उभयत्रापि पृषोदरादेराकृतिगणवादाद्युदात्तत्वम् यहा; 'भ भर्सने क्राादिः स्वादिश्च । भर्सयन्ते हि तन शत्रवः । हरते या भः। नियन्ते हि तत्र योभना मायूपि धनानि च । 'हग्रही भंग्छन्दसि ( ३, १, ८४ वा.)। “अस्मिन् भरे कृतम वाजेसाती (#. सं० ३, २, ४, ७)"--"अनु' क्रोशन्ति क्षितयो भरेषु (ऋ० सं० ३, ७, ११, ५)"-इति निगमौ । (६) माक्रन्दे । 'कदि ऋदि क्लादि अाहाने रोदने च (भू. पा.) 1 क्रन्दन्त्यावयन्तेऽन्योन्यमत्र, रुदन्ति वानेन बन्धुविनाश- हेतुत्वात् । निगमोऽन्वेषणीयः । (७) पाइये । वे स्पायाम् (भू. उ०) 1 'पाडि युद्धे .नि., १४ । + निद. १.१७॥ 'थाहाय".८ ।

·२८. निरुतम् ( निघण्टुः)। ar (३, ३, ७३)'- इत्यप् । “बहुलं छन्दसि ( ६, १, ३४ ) --इति सम्प्रसारणञ्च। पाहूयन्तेऽत्र परस्परं स्पईया योधाः । “न कयन संहत आहवेपु' (ऋ० सं० ४, ७, ३०, १)"--इति निगमः ॥ (८) आजौ * । 'अज गतिक्षेपणयोः (भू. प.)' । 'अन्यति. भ्याञ्च (उ• ४,१२७)' इति इण्-प्रत्ययः । बाहुलकाद वो भाषा- भाव: । अजन्ति गच्छन्त्यत्र विजयथियं योडारः, कातराः पराभवं एव मर्थो गत्यर्थेषु द्रष्टव्यः । क्षिप्यन्ते शस्त्राणि क्षिपन्या- क्षिपन्ति वान्योन्यं वीर्यतारतम्यात् । ***“तेन वाजे सनिष- स्मिन्नाजी (ऋ० सं० ८, ३, ७, ४)”–इति निगमः ॥ (e) पृतनाज्यम् । पृतना-शब्दोपपदादनतेश्च अनादि- खात् ( उ० ४, १०८) यत्-प्रत्ययः । पृतनानां मेनानामजनं • यत्र । “गवा मुहलः पृतनाज्ये पु (ऋ० सं० ८, ५, २१, ३)-इति निगमः ॥ (१०) अभीके 1 अभिपूर्वादेतेः 'अलोकादयश्च (उ० ४,२५)' -इतीक-प्रत्ययो धातोर्लोपय निपात्यते । भौर्यपां ते अभोकाः । अभीकैः क्रियमाणत्वात् अभीकमित्युच्यते । "पाहि वचिवो दुरिताभीके' (ऋ० मं० १, ८, २६, ४)"-इति यहा; न विद्यते - निगमः ॥ (११) समोके । सं पूर्वोऽत्र एतिः। अभीकवत् । निगमो. । इन्वेपणोयः॥ -भिन.२५ ।

·दितीयाध्यायः १७. २८९ " (१२) ममसत्यम् । मम सचं जयः इति योद्दणी वाक्यविषय- 'खान्भमसत्यमित्या चक्षते । पोदरादिः । “त्वां जना ममसत्ये- विन्द्र (ऋ० सं० ७, ८,२२, ४)" इति निगमः ॥ (१३) नेमधिताको 'सुधितवसुधितनेमधित घिष्यधिषीय च (७, ४, ४५)'-इति नेमपूर्वाधातः त प्रत्यये इत्वमिडागमो वा निपात्यते। नेमशन्दो दानपर्यायः । सप्तम्येकवचनस्याकारादेशः (७, १, ३६)। “इन्द्रबरो नेमधिता हदन्ते (T० सं० ५, ३, ११, १)"--"विदन्मों' नेमर्धिता चिकित्लान् (T• सं०१,५,१७,४)" --"नेमधिता न पोत्या (ऋ• सं० ८, ४, २८, १३)"-इति निगमः॥ (१४) सका। मचतगतिकर्मणः * * * बाहुलका- दक्षमत्ययष्टिलीपश्च । यहा ; संपूर्वात् किरते: सतत 'पन्येष्वपि दृश्यते (३, २, १०१)'-इति ड.। सोय॑न्तेऽत्र योहारः, सम्यक - अत्यन्ते विद्यन्ते प्रायुधैर्वा। पुषिः सदाः पृतनाव सर्वाः (ऋ० सं० ५, १, १८, ५)"-दति निगमः ॥ (१५) समितिः । सम्पूर्वादेतः तिम् । 'राजाम: समिताविवे (ऋ० सं०८, ५, ८, १)"-इति निगमः । (१६), ममनम् । 'सम थम अवैलव्ये (भू. प॰) । समन्ति विवाभवन्त्यभिन् शूराः । * * * ! "ज्या इय समने पारयन्ती . "म" ५.३, २१ नि. ३ . निद. १४ । 1. ६, ८, ... १.! > 4.36 ·निरुक्तम् ( निघण्टुः)। - यदा; -- (ऋ० सं० ५, १, १८, ३)"-इति, “वि या राजति समनं (क्र. सं० १, ४, ४, १)"-इति गिल्ली। (१७) मीळ्हे" । "मी"-इति धनवान व्यासातचर (२३१ प्र०)। मोळहार्थवार समानोऽदि मोशन् । मीळ्हमस्मिवस्तीति नकारारीपाद (३,४,१२८ वा. २)-- इति मत्वर्थीयस्य उ । “प्रध-त्यपडितमादि सहममान । সল্লীশ্বঅিক্সিলিনি ত্বক খনবিত্রিকা। “ खेळ नर पासा पन्चे (ऋ० ० ९,५,३,१)"-ति निगलः । वर्मीळथे। सरियुदलमा । दसाई याने भाजी गन्य- मिपि राहाम-दति सान्दवाजिनापन् । "सालिनाम- जातिमोळ (र० सं० १, ७, १०, १)"-दलिया। (१८) पुतना: ।। ' व्यायामे (त. पा.)। उस कित्'-इति तगन् प्रत्ययः । व्याप्रियाय बोचारः। "रणाय निधन प्तगास भवन ( ? )"--इति लिगाः । (१८) स्पः । 'कई सा (पा.) । 'सिनपचिाधि- (३, २, १०८ पा.)-सत्य मा प्रत्ययपिगारिधि (१,२ १०८ भा०)-इत्युको लिम्। पृषोदत दिलात् सारो- लोपप । शसि सधः । पईन्सान परस्परं योशारः। "यर युधि स्मृधः (८० सं० :, १, १५, ३)" इति निगनः। 'स्पृष् इति सकामनाम, 'तलरोति (३, १, २५ दा० २) इति णिजन्मात् विप् , सड्डामकारिण इत्यर्थः- इति स्कन्दम्वामिभायम् । .पु.२.१. पृ. ११.१५ मिर ..॥

·हितीयाध्यायः । १७ ख.। २३ , - (२.) कृषः। 'अमहन्ता सोलपेयाय देवा (ऋ० सं० २.१, २५, ४)'--'निहो नपत्र (उ० सं० ३,१४,१)-इत्यादौ 'मृधिहिसा;'-प्रति स्कन्दवामि-भाष्यम् । तत्र पूर्ववत् किए भस्। मुलरला यमः (ऋ० सं० २, ६, २१, ४)" मृधो' शि(१० सं०८, ८, १०, ४)"-इति मिमी (२९) मधु। पृतमामय सहारनामा पठितोऽपि 'गा. विचार-TRET-मां पप्पलाद-दो दाया. (६, १, ६३ वा.) - दिस्तखारद पुरपाउ । “धर्मग्रे पुरसु सव॑म् (-०८०९, २, २३, २)"-प्रतिनि: (२३) दम । इम्मू ने दिए सन्ति योयाना- यूंपि। दादी CCTET किषि यसो नसोपः । संपन्ति awar | "जमार खावा (३० सं० ५, ८, ३६, ३)" -मनालीमा: उमदी जयेम ( ३० सं० १, १, १८,२)"- प्रतिमिली। (१२) नवें । मर्यशब्दोलनधनानम् व्याख्यातः (१८८०) सय परिभिः यह पर्तते ; सहशदस्य स-भावः । "मा नागपंगूह. समय (३० सं० १,७,१८,४)"--"त स्वधाव पूय- मारमये (ऋ० सं० १, ५, ७, १)"-दति निगमो । .नि., + मिहा ६, १७, ३. निर...१५ ·२८४ - निशक्तम् (निधी (३४) समरपे । सम्पूर्ण क स गती (भू. प.)--- इत्यस्मात् स्युट । “मां हताः समरणे हवन्ते (ऋ० सं०३, ७, १७, ५)"-इति निगमः ॥ (२५) बमोहे । 'उहिर दुहिर पईने (भू० प०) । नञ्-पूर्वा दुहे चञ् । पम्पयन्ते पऽ मिथो योद्धारः। 'अधिगव मोहम् (१० सं० १, ४, २५, १)-प्रत्यादी वहरिदं रूपमिति स्करस्वामी। स प सम्पूर्णबहेपनि पृषोदरादित्वात् सम्प्रसारणे सघूपधगुपः । बसुन्धन्तेऽप रयादिना सुभटाः, सुभटेर्वा कवचानि । "समोशे या य पात (१० सं० १, १, १६, १)" इति निगम । 'चलोदात्त सवामनाम, मध्योदात णमुलन्तम्' इति माधवः । "श्यति रेणु मघवा समोहम् (ऋ० सं० ३, ५, २३, ३)"--ति मुलम्तम् । (२६) अमिथे। सम्पूर्वादेतेः 'समीण: (उ० २,१.)-इति थक् । “पदन्यपः समिथे बभूयं (म० सं० ५, ६, २५, ६)"- "म महानि समियानि मानी (० सं० १, ४, १८, ५)"- इति निगमो॥ (२०) महे। सम्पूर्वात् पहिडः ‘पन्येष्वपि दृश्यते (३, २ ,१.१)-ति :, 'दहुसं सताच्छन्दसोः (२, ४, ५४ वा.)- इति स्यामादेश: ; पृषोदरादित्वादकारलोपः। सम्पूर्वधिर्वर्ज- नार्थः । सञ्चयते कातरः। यहा; सम्पूर्वात् प्रयोत: 'डिच्च'- - %3 - .मि. ११.८1 f नि:, 6101 ·हितीयाध्यायः । ९७ छ.. २५ + ति ख-प्रत्ययः, टि लोपेन धातुलोपः । समवऽम्भिवन्योन्यं 'योहारः। निगमोऽन्वेषणीयः ॥ (२८) सफ़े। सम्पूर्वाद गमेर्ड' 'अन्येष्वपि दृश्यते (३, २, १०१)" इति डा. पूर्ववद वा । “सङ्गे समत्सु वहा (० सं० ८, ७, २१, १)"-इति निगमः ॥ (२८) संयुगे। 'युजिर् योगे (रु. उ.), घञ्। उक्थादिषु यगशब्दस्य पाठात् निपातनादगुणत्वम् ; "विशेपे सौ निपातनमि- यते, कालविीपे रखाद्युपकरणे च'-इति वृत्तिः । सङ्गीता रथ- युगा यस्मिन् । निगमोऽन्वेषणीय ॥ (३०) सनथे । सम्पूर्वात् 'गूथ यूथ प्रोथ पृष्टादयः':-इति थ-प्रत्ययान्तो निपात्यते। "आ ये वामस्य सनथे (१० सं० २,८,६, ५)”-इति निगमः । (३१) सङ्गमे पम्पूर्वाद गमेः 'ग्रहवनिधिगमय (३,३,५८) --इत्यम् । “जेवं यते' पनुमदाम सङ्गम (ऋ० सं० १,७,१४,३)” -इति निगमः॥ (३२) चतुयें है। बवान्दो मेधनाम, अवासरः शत्रुवचनः । मेघनामसु व्याख्यात: (७७ पृ.) । 'तरि गतिवरहिंसयोः (दि. प्रा.), अनादिखाट ( उ० ४, १०८)। वस्तूयतेनिनास्मिन् • केमुदौपाठवेवम्-'तिथपथमोश (३० १, १0-इति। + निर. १. २९. 15 ...। १.०७.१८॥

·२८६ निरुक्तम् (निघण्टुः)। वा। “इन्द्रोबणीत वृत्रतूर्ये ( . )"-यूयमिन्द्रमधयोवं त्रतूर्ये ( ? )" इति निगमौ । (३३) पृथे। 'पृची समायों (१० प०) । 'हधिकृत्यृषिभ्यः कित् (उ० ३,६२)-इतिरक्षात् स-प्रत्ययो भवति । सम्मृच- न्तेऽस्मिन् परस्परं चोद्धारः। विसणीयः ॥ (३४) पाणी । “पर क्षर शब्दार्थाः (भू० ५.) । 'अविविविपतिपशिलशिनिय प्रण' । रणवदर्थः । “त्वं शरणं जने' पृक्ष पापो (१० सं० १, ५, ४, ३)”-इति निगमः । 'पाणी इति समाजगाम-इति करनानि-पाथम् ॥ (३५) शूरलाली ६ । 'समती (चौध:) --प्रत्यस्मात् 'शसिचि. मोनां दीर्घथ (उ० २, २४)'-इति ए-लयः। 'पण दाने (त० उ०)' । 'असिलिकूतिसनितिकीचय (३, ३, ८७)- इति सनोतेः 'जनजान (६, ४, ४२)'-प्रत्यारे ते खरो निपात्यते । सो यो पतिस्पति (७, ३, ४०)-इतीवाभावय । पुरापां गतिः देतनादानं सारं वा देन। "य: रसाता परि- तक्मेर (फ्ट० सं० १, २, ३३, १)" इति निगमः । . • मी तुमसम्मानपायवाभिन येते, परं सत्य कास्य पो निगमा मग्वेद संहितायाम् । सदाहि-त्रय' १, २६, १। (२,१७१८i" ६१.५। ८,२४, १६.१.०४.२ १२ १.६८% 3A : यं १,६,१७, ८,३०॥ "पूर' नि. ३, १.

·हितीयाध्याय । १७ ख.। २८७ त्यते। (३६) वाजसाती। दामोऽत्र दीयते येन । “धे च नो भवतं वाजसाती (२० सं० १, ३, ५, ६)"-इति निगमः ।। (३०) मिनी । 'पम मापने (अदा०प०) । 'अनिषिभ्यां किच्छ (७० ४,१७)- तिन् प्रत्ययः । यिनीकम् । यहा; नञ्-पूर्याभयले. 'पिपीलिकादपथ (उ० ४, २५)'-ति निपा- जमीयते न पायले भनीकन सेनापिशेषः । समतान्यनी. कानि दधिन्। “भोज अचूनामनीफपु जता (3० सं०८, ६, ४, ५)"-ति जिगनः। (३८) से । 'उन मन्ये (भू. ५०)' । 'पुंधि सज्ञायां घः (२, ३, ११८) । व्यत्ययेग अपारस्य लदार । सन्थ्यते योहार- स्तन । 'हाच पधली (भू. ५०)-इत्यस्माद्दा घः । व्यत्ययेन सकारलोपः । सूदरून्ति तम क्षातराः । “खदे न पुर्पान् प्रति हन्मि भूरि (ऋ० सं० ८, १, १६, २)"-इति निगमः ॥ (३८) राजे। 'उन मन्ये भू. ५०) । पूर्ववत् साध्योऽर्थय । “कमैन् यकृतमूति. खजदर ( ऋ० सं० १, २, १५, १)"-- इति दिगा। (४०) गौरथे। वलनामा व्याख्यातम् (२२७ ५.)। पभि- पईतेऽनेन । निगवेषणीयः । (४१) गहाधने । 'मह पूजायाम् (भू. प.)। 'वर्तमाने प्रपदहाहन्महजगासपच (उ० २,०८)- निपातनम् । धयिः गिर.१२, HI

·.
निरुक्तम् ( निषण्टुः)
प्रीणनार्थ: 'भू० ५०)1, इंदित्वानुम् । . पपायप् । १कालाप,
इकारस्थाकारय पृषोदरादित्वात् । धिनीतीति धनम् प्रोणयतीति
सट्टामो यद्दारा । महचासौ धनञ्च महाधनम्। महदनमर्थोऽने-
नेति वा ] . “इन्द्रं वयं महाधने ( ऋ० सं. १, १, १३, ५)":-
"नास्य वर्ता न तरुता महाधने (. सं. १, ३, २१, ३)"-
ति निगमौ।
(४२) वाजे* । वाज-शब्दो व्याख्यातो बलनामसं (२२२४०)।
"इन्द्र वाजेपु नो अब (ऋ० सं० १,१,१३,४)"-"तं त्वा वाजे'
'वाजिनम् (ऋ० सं० १, १, ८, ३.)-इति निगमौ ॥
(४३) अज्म । 'अज. गतिवेंपणयोः (भू. प.)' । मनिन् ।
"अग्निर्नादौदेचित इही अज्मन्ना (ऋ० सं० १, ७, १६, २)".-''
इति निगमः। 'यजग्राह युद्धे वा' इति माधवः ॥
(४४) सद्म । सदेर्मनिन् । अवसाद्यन्तेात्र प्राणिनः निगमो.
इन्वेषणीयः ॥
i
(४५) मयत सम्पूर्वात् यमर्यतेर्वा प्रोणादिक: फिप् । यमेरनु-
नासिकलोप. तुगागमः । संयतन्ते संयच्छन्ति हयादोन् । “ळाय:
मंयत. करण (ट० सं० ५, ७,०२, २)"। संयत सद्दामः-इति
हरदत्तः । “भासयत मिन्द्रण: स्वस्तिम् (ऋ० सं० ४, ६, १४,५)"
-इत्यत्र 'संयतं युहम्' इति माधव::।
-
.
.
.
प.१.४।
:
१.११..६.११॥

·हितीयाधाया। खै. (४६) संवतः सम्पूर्वाद वनेः सम्पदादित्वात् क्षिप, अनुनासिक- नीपे तुगागमः । संवननोयो हि शूरैः सट्टामः । “परस्या अधि संवत: (ऋ० सं० ६, ५, २६, ५)"--"स संवतो नवजातसु तर्यात् (. .सं. ४, १, २, ३)"-इति निगमौ । इति पट्चत्वारिंशत् सवामनामानि ॥ १७ ॥ दूवति। नति(२) । आमाण.(1। आनंट)। आ। आपान: । अर्शत् । नर्शत(क) । पानी() । अशुत:(१०)| इति दश व्याप्तिकर्माणः ॥ १८॥ (१) इन्वति। अत्र वधकर्मसु ऐश्वर्यकर्मसु च अनेकार्थवादि मंतिकमादावुलमनुसन्धेयस् । 'इवि व्यासौ (भू० ५०) । “सधीनां योगमिन्वति (ऋ० सं० १, १, ३५, २)"-~इति निगमः ॥ (२) नक्षति | 'नक्ष पक्ष गतौ (भू. ५०)। "नवहाभंत. सुरि पर्वतेठाम् (ऋ० सं० ४, ६, १३, २)"-"हस्य चिहतो द्यामिक्षत $ (ऋ० सं० १,४,१०,४)" इति निगमौ । 'इन्वति नक्षतीति व्याप्तिकर्मसु पठितम्य इकार भागमाहान्दस.'- इति सन्दस्वामिभाष्यम C_DF, () 3" ग “recr, 1 *; "D, (१०) "ते" इति । “इति भ्यानिकमांच' । + पु० २,१४ । y.१५२.४॥ वयाकारन उन'-कश्दमा tor A.37 ·निरुक्तम (निघण्टुः। (३) आक्षाण: । अश्नोतेर्लटि शानच् । 'सिब्बहुलं लेटि (३, १, ३४)'-इति बाहुलकात् सिप् , उपधादीर्घश्य, व्रशादिषले 'पढोः कः सि (८, २, ४१)', 'प्रादेशप्रत्यययोः (८,३,५८)', णत्वम् "आमाणे शूर वचिवः (ऋ० सं० ५, ७, ८, १)"-इति निगमः । भाष्यं द्रष्टव्यम् ॥ (४) आनट । 'एश प्रदर्शने (दि. ५०)' । लुङि च : 'मन्त्रे धसहरणश (२, ४, ८०)-इति लुक् । संयोगान्तलोपे (८, २, २२), वयादिपत्वे (८, २, ३६), जश्त्वम् । 'छन्दस्यपि दृश्यते (६, ४, ७३) - इति पाड़ागमः । “किमिच्छन्ती' सरमा प्रेद- मनिट ( ऋ० सं० ८, ६, ५, १ )"..."धर्मस्खे देभिर्द्रविणं व्यानट ( ऋ० सं० ८,२, १६, १)"-इति निगमौ ॥ यहा; अशोतनिटि एश्त्वे व्यत्ययेन एशोलुक् , व्रयादिना पत्वम् , 'झलां जशोऽन्ते (८, २, ३८)', 'वावसाने (६, ४, ५६) । “उपांशुना मर्मममृतत्व. मनिट (३० सं० ३, ८, १०, १)"-इति निगमाः ॥ (५) बाट । असोते डि आत्मनेपदाथमपुरुषकवचनम् । "आष्ट मविदाथगाधम् ( ? )"-इति निगमः ॥ (६) आपाना । 'प्राप्लु व्याप्ती (म्वा.प.)। शानच् । अन्तते "बंधकर्मण 'सपम्' इति स्कन्दखामी । “पापानामो' विवस्य॑तः '( ऋ० सं० ६, ७, ३४, ५)" इति निगमः । भाष्यं द्रष्टव्यम् (निरु. ३,१०) + निक, १८,४१५, (८, ११, १६. ११, १२, १८ ।

·. (१)"Id. नमाम मातरम"atr".1 हितीयाध्यायः १ ख २६१ (७) अशत् । अश्रोते यंत्ययेन लडि : पूर्ववत् लुक् । 'बहुलं छन्दस्यमायोगेऽपि (६, ४, ७५)-इत्यड़भावः । निगमो- इन्वेषणीयः॥ (८) नशत् । नशयतेलेटि 'लेटोऽडाटौ (३, ४, ८४), 'इतथ लोपः परस्मैपदेषु (३, ४, ८७) । “स धीतये ते नशत् ( ? )". -"न किः शामि ते नशत् (०सं०६,५,२,३)" - इति निगमौ ॥ (e) पानशे। प्रश्नोतलिटि रूपम् । “न कि स्वख पानशे (० सं० १, ६, ६, १)" इति निगमः ॥ (१०) प्रवृते । “मतप्ततनूनतदामो थुते (ऋ० सं०७३, ८,१)"-"व्यंशुहि तर्पया काममपाम् (ऋ० सं० १, ४, १८, ४)" -इति निगमो. इति दश व्याप्तिकर्माइः ॥ १८ ॥ नीतिका नयतिका ध्वरति धूर्वतिका गा. तिला स्थति कृण्वतिका कृन्ततिका प्रवमितिका नर्भते १०) । अयंति।। स्मृणातिक) । रोष्यनि) (१) तोमनरम् "प्रति जयधिकम ग..। (२) “नि C D FI "पति - (0) fr's "एपनि uda (e) वमति'म. nd,.. (1.) 'fa , (10 मत म.ndi (1) tand, ot ·निरुक्तम् ( निघण्टुः। यातयंति)। स्फुरति । स्फुलति नि वपन्तुर । अब तिरति | वियातः(१। आ तिरत्र तकित(२५) आखण्डल(२) टूणाति(२२| रम्णाति(५०)। गृणाति(२४)। शम्राति(२६) टोन्हि(२०)। ताहि २८) नि तोशते(२८)। नि वह यति(३)। मिनाति(२) मिनोति(२२)। धमति) इति वयस्त्रिंशत् वधकाण: * ॥ १८ ॥ व्याप्तिकर्मसु शाकपूणेरतिरिक्ता भव “विव्याकः"-"उरुव्यचा:"- "विने"-इति स्कन्दस्वामी ॥ (१) दम्रोति । 'दम्भु दम्भे' स्वादिः (प.) । “न त्वा केता पा भुवन्ति भूर्णयः (ऋ० सं० १, ४, २०,२)"-इति निगमः ॥ (२) अथति । अथ कथ क्रथ हिंसायाम् (भू. प.) । प्रथंद सनोति वाजम् (४, ८, २०, १)"-"नव पुरो' नवति च श्वथिष्टम् (ऋ० म० ५, ६, २३, ५)"-इति निगमी । हव मुत (१४) “गति" ग ud) “यावति" Cछ। (२४), (२५) मे न त एव ग. C. D. F, । (२५) तोऽनन्तरमि है “मिनाति (२१)"-इति ग. C. D. F, । (२९) “निटोशयति" गC. D. F, I “नितोष" च, छ । (२०) "दईयति" F, छ । (१) अनि"-इस्यधिकम् ग. C. D. I, छ । “तिपयकमांग.'ग। नि., २१; १७ ॥

·२६३
1
(१२) स्तृणाति । 'स्कृञ् पाच्छादने' कादि धादिय। “कदु
हितीयाध्याय ( १८ ख.
(३) ध्वरति । (४) धूर्वति । 'तुर्व धुर्व दुर्व युर्व हिंसाः
(भू० प.)', 'उपधायाच (८, २, ७८)-इति दीर्घः । “धूरसि
धुर्व धूर्वन्तं धूर्व (य० वा० सं० १, ८)"-इति निगमः ॥
(५) वृणक्ति । बजी वर्जने' रुधादिः । “नि चक्रेण रथ्या
दुष्पदा वणक् (ऋ० सं० १, ४, १६, ४)”- इति निगमः ॥
(६) यति । 'प्रय छेदने तुदादिः । 'पहिल्या (६,१,१६)'
--इत्यादिना सम्प्रसारणम् । 'वृथा मध्यं प्रत्यग्रं' शृणीहि (ऋ०सं०
३, २, ४, २)"--"वि कृय बजेण वमिन्द्रः ( ऋ० सं० १, ४,
२८, ५)"-इति निगमौ ।
(७) कवति ।। 'कवि हिंसाकरणयोः (भू. ५०) । 'व्यत्य.
येन 'धिन्वितव्योरञ्च (३, १,८०)-इत्येतन भवति ।
(८) रुन्तति । 'कती छेदने (५०) तदादिः । 'शेमुचादोनाम्
(७, १, ५८) । “वि दस्यू योनायरतो वृथापाठ (ऋ० सं० १, ५,
४, ४)"--इति निगमः ॥
(१०) नभते । 'गभ तुभ हिंसायाम्' (भू.) पामनेपदी।
"नभन्ता मन्य के ममे (० सं०६, २, २२, १)"-इति निगमः ॥
(११) पयति । 'मई हिंमायाम् (भू. प.)' पापोयः ।
"युवं विपर्यमईयत् (ऋ० सं० २, ५, ६, १)"-इति निगमः ।
.
वृनधी प्रस्तृतम् (• मं० १, ४, ४८, ५)"-इति निगमः ।
५
..

·२८४ निरुक्तम् (निधण्ट)। (१३) नेहयति । 'णिह मेहने' चुरादिः । “यः सीहितोष पूर्व्यः (ऋ० सं० १, ५, २१, २)"-इति निगमः। नेहयतिबंध- कर्मा' इति स्कन्दस्वामी। (१४) यातयति । 'यति निकारोपस्कारयोः' चुरादिः । अयातयन्त क्षितयो नवग्वा: (ऋ० सं० १, ३, २, १)"-इति निगमः। (१५) स्फुरति । (१६) स्फुलति । 'अफुर स्फुरणे', स्फुल सञ्चलने' तुदादिः, कुटादिः । “पदा क्षुम्यमिव स्फुरत् (ऋ० सं० १, ६, ६, ३)"--"पार्वी इमे विस्फुरन्ती' अमिवान् (ऋ. सं. ५, १, १८, ४)"-इति निगमः । स्फुरतीति बधकर्मस पाठात्' --इति स्कन्दखामी। (१७) नि वपन्तु ।'टु वप वीजसन्ताने (भू० उ०)-इत्यस्मात् लोट । “अन्यन्ते अनिवपन्नु सेना: (ऋ० सं० २, ७, १८, १)" -इति निगमः। (१८) अव तिरति । तरतर्लट् 'बहुलं छन्दसि (७,४,७८)' :-इतीत्वम् “प्रातिरज्जयोतिपाग्निम्तमांसि ( ऋ० सं० ४, ५, ११, १)"--"यदिन्द्र शारदी रवातिरः (ऋ० सं० २, १, २०,४) -इति निगमो * निरु. १०, २१ ! + निर..,.,,.. निक. १.,.,!", १५.., १५.११.३.

·हितोयाध्यायः । १९ख० २६५ (१८) वियात: *। 'तत्र 'वियात इत्येतद् वियातयन इति वियातयेति का (निरु० ३, १०)-इति भाष्ये स्कन्दस्वामी तस्य समाधिमर्थ व्याचष्टे -'वि पूर्वस्य यातयते ये प्रत्यये वियातय इति भवति धारयः पारय: इतिवत् । तस्य सम्बोधनम् वियातयेति । वियातयितरिति वा पाठान्तरम्'-इति । धारय-पारयेति दृष्टान्त- प्रदर्शनेन 'व्यत्ययोबहुलम् (३, १, ८५) ---इति अस्मादपि 'अनुप- सर्गालिम्पविन्द ( ३, १, १३८)- इति सूत्रेण श-प्रत्यय इति दर्शयति ॥ (२०) आ तिरत् । भाड् पूर्वात्तरते लंड पूर्ववत् इत्वम् । “इन्द्रः पूभिरातिरत दासम ( १ )"-इति निगमः ॥ (२१) तलित् । अन्तिकनामस व्याख्यातम् (२७५ पृ.) । (२२) आखण्डन. । 'खड खडि कडि भेदे (प.) चुरादिः । अम्मादाडपूर्वात् 'मझेरलच् (उ० ५,०२)' इति बाहुलकादलच् । "आखगडल प्र ईयसे (ऋ० सं० ६, १, २४,२)” इति निगम. ॥ (२३) द्रूणाति । 'दू हिंसायाम्' क्रमादि. । “दृश्यो मनु មន្ត្រី दूणान. (३० सं० ३, ४, २३, १)"-इति निगम ॥ (२४) रम्णाति || | 'रमु क्रियायाम्' भूवातिरात्मनेपदी; ध्यत्ययेन श्रा, परस्मैपदम् ॥ .. + व पुरस्ताद (1) T-K...२०५ .11 निर. ३.... निक. २, 16, २०,१०, ८, ११।

·।
नितम् (निघण्टुः)।
(२५) शृणाति । 'शृ हिंसायाम्' क्रादिः प्वादिय । "शृणानि
घोळ रुजति स्थिराणि (ऋ. सं. ८, ४,१५,१)"-इति निगमः ॥
(२६) शम्नाति । 'शम उपशमे' दिवादिः। व्यत्ययेन था।
"शिगिरं जीवनायकम् (निरु. १, १०)"- इति निगमः ।
'शिशिरं शृणाते: शनाते-इति निरुताम् (१, १०) । 'शम्ना
हिंसार्थस्य'- इति स्कन्दस्वामी ।
(२५) टणेहि । 'टहि हिंसायाम्' रुधादिः । लटि सि
*** एकारभावः । निगमोऽन्वेषणीयः॥
(२८) तादिह । 'तड आघाते' चुरादिः ।
पृपोदरादित्वात् रूपसिद्धिः । “वि ग'न्ताळिह वि मृधोनुदख
(ऋ० सं० ८,८,३८, २)"-इति निगमः ।
(२८) निनोगते। तोगते नैरुतो धातुः। "मन्दी मदाय
तोगते (ऋ० सं० ७, ५, १३, ४)"-"इन्दुरिन्द्राय तोगी नितो'-
गते (इ. सं. ७, ५, २१, ११)"-"सुनासोरा हविषा तोग
मानाः (१)"- इति निगमाः ।।
(३.) निवर्हयति । 'वहिं हिंसायाम्' चुरादिः, मिपूर्वः
"वहन नि सहस्राणि बईयः (ऋ० सं० १, ४, १६, १)-
इति निगमः।
(३१) मिनाति, (३२) मिनोति, (२३) धमसिन । गतिकर्म
व्याख्याताः (२५५ पृ.)। “न ता मिनम्ति मायिनो न धीर।
लण-मध्यमः।
-
• *मान" प..,४४,३नि. ६,८ ।
११.१.२.५ ८०४।

·११२ जातकमाला। 6 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवनयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चैदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्ड्यनवरसुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खल्लु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ । 25 20 ·- --- 5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं .. बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममित्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण यचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं : 'गार्हस्थ्यमिलीवमात्मकामाः परित्यज-तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला।. . 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥१८॥ बाहुल्येन च खल ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९॥ 15 . 20 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्बहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । लब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। + 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहयासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·5 " १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वमनमपन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इमाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेन तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसमाध गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यजन्तीति । धाखादा प्रविवेके, न कामेष्वानर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।। -- ·११२ जातकमाला। 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- Pणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खल ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमायकाशः ॥ १९ ॥ 16 20 25 ·5 1 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २०॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यनगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यज-तीति । लब्धाखादा प्रविवेके, न कामेष्वानर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। .. . 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति मेह- मथ गेहाभिमुखंः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्या- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्युवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं ।' बहुतीबदुःखनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः। अधर्ममिनं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मनान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् तत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा. परित्यजन्तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·जातकमाला। 5 10 3 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृह्यास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिखाम्युवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ।। 15 20 ·5 - १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं .. बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २०॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । लब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 -- ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहयासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं में प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- णकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९॥ । 15 20 ·5 . १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विपेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं : गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । लब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ , 7 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। - 5 10 3 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखंः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·१८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिराममुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगैहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विपेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकैण वचसा स्वबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं : 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·११२ जातकमाला। 5 10 m गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विपयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९॥ । 25 20 25 ·-- । 5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः । अधर्ममिश्र तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा स्वबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ १ 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। है 5 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ , 15 20 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्लहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहमुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥२०॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने। प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विपेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयमाहरण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमिहीवमात्मकामाः परित्यज-तीति । लब्धास्वादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 20 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।। . x ·जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मय गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्यात्प्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ 16 20 ·१८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमियान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा बहुमानमेव तस्मिन् नसत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंवाध गार्हस्थ्यमिलेवमात्मकामाः परित्यज-तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्यावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। . 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखंः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवनयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ।। मुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्ड्डयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 ·5 १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वहमत्रमपन्तमनुनयामि-- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । . क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यया चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ।। २२ ॥ इत्यवगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेर तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास । तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसवाध 'गार्हस्थ्यमित्येनमात्मकामा परित्यज-तीति । लब्धास्वादा प्रपिवेके, न कामेष्वानर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। 5 10 m गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमायकाशः ॥ १९ ॥ 16 20 25 " ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्लमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलय । बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥२१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे यनान्तेषु कुचेलसवृतः। अधर्ममिनं तु सुखं न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यजन्तीति । छब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्या- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभव. स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु.खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमन कुत. कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥१८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाश. ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·5 . १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहमुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २०॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा बहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं : गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·जातकमाला। 8 . 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख. कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश.पराभपः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवनयज्ञाः ॥ १६॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याअशमारकाश ॥ १९ ॥ । 15 20 25 ·5 , १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्बमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिन तु सुख न कामये विपेण सपृक्तमियान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेन तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यज-तीति । उन्धाखादा प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥ - ·जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥१५॥ नियत च यश पराभर स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवषैः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवरसुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमानकाशः ॥ १९॥ । 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजंगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीनदुःखनिलयं निलयम् ।। २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे यने । प्रसीदति यया चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥२१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्व सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंवाधं 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 20 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 6 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवानदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखावबहृदयस्त साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराम्मक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवनयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैक क्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति विभौस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुत क्थ कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा द्रणकण्डूयनव सुखाभिमान |॥ १८ ॥ वाहुल्येन च खल्लु ब्रवीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुठेनापि वन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाश ॥१९॥ । 25 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने। प्रसीदति यया चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥२१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ।। इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास || तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । लब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रयिवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 - 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखाववहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथ कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्ड्यनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति मेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोष व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्यात्प्रशमायकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 है ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खत्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा स्वबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यज-तीति । लब्धाखादा. प्रविवेके, न कामेष्वानर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखावरहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मनिरोधदूषितत्या- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥१५॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायपन्नयज्ञा ॥ १६॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद में प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमन कुत कथ कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा ठणकण्डूयनवत्सुखाभिमान ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुठेनापि बरेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमापका ॥ १९॥ . 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोडभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीत्रदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् सत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवारदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखारबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ।। इति धर्मविरोधदूपितत्या गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायपन्नयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुत क्थ कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हणकण्डयनवत्सुखाभिमान ॥१८॥ बाहुल्येन च खल्लु ब्रवीमि- प्राय समृझ्या मदमेति गेहे मान बुलेनापि बरेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमापकाश !! १९॥ । 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रपिपिक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यज-तीति । उन्धाखादा प्रविरेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 20 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गों गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोष व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥२१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मनान् ॥ २२ ॥ इत्यपगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेन तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यज-तीति । लब्धास्वादा प्रदिवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्मत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखाक्वद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मनिरोधदूषित वा- गृहवास क इवात्मपान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायपनयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति विभवैस्तोयनिधेरिखाम्घुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमन कुत कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमान ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु प्रीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुठेनापि बरेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाश ॥ १९ ॥ 18 20 25 * ·११३ 5 १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इयाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तमुख बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । ब्धाखादा. प्रविवेके, न कामेश्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। + 10 15 इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥ - ·जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैत्रावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवरसुखाभिमानः ॥ १८ ॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोष व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाशः ॥ १९ ॥ . 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्यहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहमुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं ।' बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ।। २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे यनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास || तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाध गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । ब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखारवहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहवास क इवात्मान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मनिरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे यधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते। नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमन कुत कथ कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्वणकण्डूयनवत्सुखाभिमान ॥१८॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन देन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमापकाश ॥ १९॥ . 16 20 25 ·5 7 - १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्बमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं ।' बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगैहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिनं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमियान्नमात्मवान् ।। २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेय तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । ब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·जातकमाला। 10 m गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवरसुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोष व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·5 प १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजंगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ।। २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यजन्तीति । छब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। 10 -- गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- ठणकण्डयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खल ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकासः ॥ १९ ॥ . 15 20 25 ·5 2 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । कब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ इ 20 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। 5 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखाववहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन। यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽत्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैफलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुत. कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥१८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाश ॥ १९॥ । 16 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 16 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥ - ·૧૬૨ जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ।। इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९॥ । 15 20 25 ·5 १ १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिराममुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीनदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिनं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । ब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रयिवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ F 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मय गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवनयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हणकण्ड्यनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्यात्प्रशमायकाशः ॥ १९॥ । 25 20 ·. 5 -- १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपळय प्रशमाभिरामसुखचिप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे यनान्तेषु कुचेल्सवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेर तस्मिन् हासत्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यजन्तीति । इन्धाखादा प्रविवेके, न कामेष्वारर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·११२ जातकमाला। 6 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवारदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखापबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ।। इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायपन्नयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभौस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमन कुत कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विपयोपनिवेशनेऽपि मोहा एणकण्डयनवत्सुखाभिमान ॥१८॥ वाहुल्येन च खलु प्रवीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बरेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाश ॥ १९ ॥ । 16 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजंगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः । अधर्ममिश्र तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा. परित्यजन्तीति । लब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 3 20 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। । 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखंः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहयासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ . नियतं च यशःपराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं में प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ मुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोपं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमायकाशः ॥ १९ ॥ 15 4 20 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं .. बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंवाधं : गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । ब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।। .

·जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवारदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखारबद्धहृदयस्तसाधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितल्या गृह्यास क इवामान् भजेते । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश पराभव स्या दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायरन्नयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद में प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबधव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमन कुत कथ क्दा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा ठणकण्डूयनवत्सुखाभिमान ॥१८॥ वाहुल्येन च खल्लु ब्रीमि- प्राय समृझ्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वरेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकास ॥ १९॥ । 15 4 20 25 ·5 १ १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।। क इवाश्रयेदभिमुखं विलय । बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुख बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥२१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मनान् ॥ २२ ।। इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । उन्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख. कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश पराभगः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवनयज्ञाः ॥ १६॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमाकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 25 .

·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीनदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ।। सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ।। परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यज-तीति । ब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 16 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥ - ·११२ जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख. कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमन कुत. कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्राय: समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोष व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्यात्प्रशमारकाराः ॥ १९॥ । 15 20 25 ·5 -- १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । . क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीव्रदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने। प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा स्वबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा. परित्यज-तीति । लब्धास्वादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणमयायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·११२ जातकमाला। 5 . 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन. । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥१६॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमन कुत. कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाशः ॥ १९॥ , 15 20 25 ·१८ अपुत्रजातकम्। ११३ 5 अतश्च खल्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रनिरिक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसवृत । अधर्ममिन तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमा मनान् ॥ २२ ॥ इत्यगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयमास्केण वचसा खबहुमानमेन तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसमाध* गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा परित्यज तीति । लब्धाखादा प्रविवेके, न कामेष्वावर्तत इति प्रविवेकयणकथायामप्युपनेयम् ।। . 10 । 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·११२ जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवायदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखाववहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्व पराक्रमक्रमेण ।। १४ ।। इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- एणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाशः ॥ १९॥ । 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खत्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीबदु.खनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यागमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा. परित्यजन्तीति । लन्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 - 15 - ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·११२ जातकमाला। 8 . 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ।। १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवषैः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- द्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाशः ॥ १९ ॥ । 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खत्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहमुजगोपलय प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुख विलय बहुतीबदु खनिलय निलयम् ॥ २०॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुत ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे यनान्तेषु कुचेल्सवृत । अधर्ममिश्र तु सुख न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमामपान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमति स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसबाध 'गार्हस्थ्यमित्येवमामकामा परित्यज तीति । उन्धाखादा प्रविवेके, न कामेष्वार्तत इति प्रयिकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 16 ।। इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।।

·जातकमाला। . 5 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख. कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमन कुतः कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विपयोपनिवेशनेऽपि मोहा- ठणकण्डूयनवरसुखाभिमानः ॥ १८ ॥ वाहुल्येन च खलु प्रीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुःखेन रोष व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमापकाशः ॥ १९॥ , 25 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहमुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ।। २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुख बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्र तु सुखं न कामये विषेण सपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेव शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं "गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा. परित्यजन्तीति । ब्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ।। - ·जातकमाला। 5 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराम्मक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहयास क इवात्मपान् मजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥१५॥ नियत च यश पराभव स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायपन्नयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहयास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति विभवैस्तोयनिधेरिखाम्युवर्षे ॥ १७ ॥ मुखमत्र वुत कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- एणकण्डूयनवरसुखाभिमान ॥१८॥ बाहुल्येन च खल ब्रीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमापकाश ॥ १९॥ . 15 20 25 ·5 १८ अपुत्रजातकम्। अतश्च खत्वमत्रभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपळ्य प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीबदुःखनिलयं निळयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने। प्रसीदति यथा चेतत्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ॥ तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । उब्धावादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥ ।

·११२ जातकमाला। 10 गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेपामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्या- गृहयास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश.पराभवः स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षेः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुतः कथं कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विषयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८॥ वाहुल्येन च खल्लु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्यं तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाशः ॥ १९ ॥ 15 20 ·4 5 १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिराममुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं . बहुतीनदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे बने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसवृतः । अधर्ममिनं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तैन पितृवयस्यो हृदयप्राहकेण वचसा खबहुमानमेव तस्मिन् पहासत्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं ''गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । उब्धास्वादाः प्रविवेक, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् ॥ 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·११२ जातकमाला। 6 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वत ॥ १३ ॥ तदय गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जन । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुख कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमत्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूपितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभव स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञा ॥१६॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभौस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षे ॥ १७ ॥ सुखमन कुत कथ कदा या परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विपयोपनिवेशनेऽपि मोहा- गुणकण्ट्रयनवत्सुखाभिमान ॥१८॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्राय समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि वलेन दर्पम् । दुखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमारकाश ॥ १९ ॥ । 26 20 25 ·१३ १८ अपुत्रजातकम् । अतश्च खल्वहमनभवन्तमनुनयामि- मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् ।. क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं । बहुतीबदुःखनिलयं निलयम् ॥ २० ॥ सतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे यने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवेऽपि तथा कुतः ॥ २१ ॥ परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे बनान्तेषु कुचेलसंवृतः। अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवानमात्मवान् ।। २२ ॥ इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकैण वचसा स्वबहुमानमेर तस्मिन् हासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास ।। तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं 'गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । न्धाखादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकराणकथायामप्युपनेयम् ।। 10 15 ॥ इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् ॥

·११२ जातकमाला। 6 10 - गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृपा। न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १३ ॥ तदयं गृहसुखावबहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेह- मथ गेहाभिमुखः कुतोऽस्य धर्म । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १४ ॥ इति धर्मविरोधदूषितत्वा- गृहवास क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्म नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १५ ॥ नियत च यश पराभव. स्या- दनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मनिरोधिन भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञा ॥ १६ ॥ अपि च । सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिद मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदु खे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्ति- विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवः ॥ १७ ॥ सुखमत्र कुत. कथ कदा वा परिकल्पप्रणय न चेदुपैति । विपयोपनिवेशनेऽपि मोहा- हणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८ ॥ वाहुल्येन च खलु ब्रवीमि- प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मान कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोप व्यसनेन दैन्य तस्मिन् कदा स्याप्रशमावकाश. ॥ १९ ॥ । 15 20 25