·राजशेखरविरचिता
काव्यमीमांसा
KĀVYAMİMAMSA
OF
RĀJASEKHARA
EDITED WITH INTRODUCTION & NOTES
BY
THE LATE C. D. DALAL, M. A.
AND
R. A. SASTRY
Re-issue is corrected)
Sad

·Published by Newton Mohun Dutt, Curator of Libraries, for the Government of
H. H. the Maharaja Gaekwad of Baroda.
Printed by Ramobandra Yesu Shedge, at the Nirnaya Sagar Press,
23, Kolbhat Lane, Bombay.
Price Rs. 2-4,

·CONTENTS, Pages. Preface VIL .. . # Introduction ... ... . Abbreviations ... XXVIII . Summary XXIX .. 0. Text 9-993 .. ... Notes 113 ... .. 44 Table showing the portions borrowed from the Kavyamimamsa 140 ... +10 Index of verses 141 ... ... 150 56. . Index of proper names Index of geographical names 152 ... ...

·PREFACE. The text of the Kavyamimånså has been based on two MSS. from the Pattan Jain Bhandars, designated A and B. A is a palm-leaf MS. belonging to the Bhandar deposited in the Vakhatji's Sheri in Folia Wada. This is the very MS. mentioned by Dr. Peterson in his 5th Report. The MS. is very correct and reliable, but unfortunately it is incomplete and much injured. It is 13" x 11" with 5 lines on a side, and consists of 4-11, 13-25, 29-54 leaves and 8 much-injured pieces containing the ends of the 16th and the 17th chapters. The fourth leaf begins with greatestaret (second chapter page 4 line 2nd), and the 54th leaf ends with them the beginning of the 13th chapter (page 69 line 1). The first of the 8 much-injured leaves begins with quanghay tha: 1997: (page 88 line 23 ) and ends with rei alleard yahHTàu (page 98 line 8). The MS. seems from its writing (which is Brahmanical and not Jain) to have been copied at about the end of the 13th century A. D. It is numbered only on the left side with numerical figures. This MS., being old and very correct, has been mainly relied upon as far as available. B is a part of a paper MS. from the Bhandar deposited in the Wadi Paraswanath's Temple at Pattan. It is a very beautifully-written old Jain paper MS. with numerical signs on the left and letters on the right to show the pagination. It contains two works (1) 204 HETTORER ( leaves 1-31a lines 3) (2) TER- वृत्ति a commentary on Hally udha's कविरहस्य (कविगुह्य) by रविधर्म (31a lines 4-55). The MS. was written, like most of the MSS. of this Very important Bhandar, in the time of Jinabhadrasûri, the pontiff of the Kharatara gacchha in Samvat 1491 (A. D. 1434). The writer's colophon runs as follows:--शुभमस्तु लेखकपाठकयोः । छ। मंगलं महाश्रीः। छ। संवत् १४९१ वर्षे चैत्रवदि १३ शनौ श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिविजयराज्ये भाण्डागारे काव्य- मीमांसा लिखितं ॥छ॥ श्री। छ। श्रीः छ । श्रीः। छः श्रीः। कल्याणमस्तु । छ । श्रीः । छ। श्रीः ।

·VIII PREFACE. ओं नमः सर्वज्ञाय ॥ पीत्वैव श्रुततोयानि यस्याः शुद्ध्यन्ति देहिनः । मुनिहंससमाकीर्णा तां नमामि सरखतीम् ॥ कविगुह्यं प्रसत्त्यादिभावगम्यमनेकधा । यस्य येनोपसर्गेण धातोः कविपदं च यत् ॥ अर्थतः शब्दतो वापि समान्धातून्निबध्नता । तथा हलायुधेनेदं कृतं कविरहस्यकम् ॥ आभासन्ति पदान्यत्र प्रचुराण्यपशब्दवत् । तद्विषमं खभावेन निबन्धनमपेक्ष्यते ॥ ततष्टीका प्रसिद्धार्था व्याख्यातुरुपयोगिनी। मुग्धबुद्धिप्रबोधार्थ क्रियते रविधर्मणा ॥ गुणान्वितां सुवर्णान्यां बह्वर्था विपुलां धनाम् । इमामहं न मुञ्चामि क्षुद्रभीतेर्युगामि च ॥ नौरिवेह भवाम्भोधेरुत्ताराय सतामियम् । गतढबन्धसमायोगा मिद्यते न जडैढा ॥ विचारयन्तु तां सन्तः मात्सर्येण विवर्जिताः । हलायुधकथाख्याने नूनं नारायणः क्षमः ॥ Ends काव्यं हलायुधकृतं कविगुह्यनाम ख्यातेह तस्य रविधर्मकृताऽस्ति टीका। अभ्यस्यतां यदि वदन्ति बुधा विवादे "स्पष्टक्रियेतरपदैविजयं लभन्ते ॥ छ । अपशब्दाभासाख्ये काव्ये टीका शतानि चतुर्दशानि । रचितानि कविरहस्यं नाम काव्यं समाप्तमिति ॥ संवत् १४९१ बर्षे वैशाखसुदि १ बुधे श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिविजयराज्ये भाण्डागारे कविरहस्यं नाम काव्यमिदं लेखितेति । छ । शुभं भवतु कल्याणमस्तु लेखकपाठकयोः । छ । श्रीः। छ। श्रीः । छ । श्रीः। छ। श्रीः । छ। छ। श्रीः । The paper MS. contains the complete text of Kavyamimânså-Kavirahasya and is generally correct. As it seems to have been copied from the palm-leaf Ms. in the Jesalmere Bhandar, the copyist has occasionally erred in reading and transcribing the MS. Besides these, three MSS.of Hemachandra's Kavyanusasanaviveka have been also utilized in the portion borrowed by Hemachandra from the Kavyamimåpså. It may here be noted that a critical edition of Hemachandra's Kavyânusàsana with the Viveka is a necessity. The celebrated Jesalmere Bhandâr also contains an old palm- .

·PREFACERE IX not in a good state of preservation. It is a matter for regret that the valuable treasures of this Bhandar-one of the most important Bhandars are not accessible even to Jain Sådhus. The work of editing from such insufficient materials was somewhat difficult, but we have tried our utmost to make the best of the materials that were available, and have ventured to bring to light this important work of a famous writer in Sanskrit literature. We have to thank the keepers of both these Bhandårs for lending their MSS. and especially Sheth Vadilal Hirachand, the keeper of the Bhandar of the Wadi Pars'wanath's temple, for putting at our disposal the rarest MSS. of the Bhandar for publication in the Gaekwad's Oriental Series. Our hearty thanks are also due to Pravartaka Kantivijayaji for helping us in procuring the MSS. THE UNIVERSITY RECEIVEC 2 OCT 1925 ALLAILA: $6 Wor 4 1 The late Mr. Dalal, subsequent to the publication of this book, paid & visit to Sesalmer and collated the text with this palm-leaf MS. Variant readings have been incorporated in the present edition and this MS. is termed as O. It bonsists of two works ( 1 ) LHTATET and (2) DECERY comprising 90 and 74 leaves respectively and is 11" x 2" in size. The colophon of seratat runs ·INTRODUCTION. . The author of this first work in the Gaekwad's Oriental Series now presented before the public is Rajas'ekhara, the wellknown author of the four dramas, Balaramayana, Balabharata, Viddhas'alabhañjika and Karpuramañjari. Rajasekhara's Ancestry. Rajasekhara calls himself in the Kavyamimansa as Yayavariya' (born in the Yayavara family). He seems to have been better known as Yâyâvara to his successors. Dhanapala in the introductory verses to his Tilakamaħjarî refers to him as Yâyåvara Kavi?. The author of the Udayasundari refers to him simply as Yâyâvara'. and praises him for his dramatical skill. 1 यायावरीयः सक्षिप्य मुनीनां मतविस्तरम् । p. 2. 1. 11 “पञ्चमी साहित्यविद्या" इति यायावरीयः। p. 4. 1. 14 2 समाधिगुणशालिन्यः प्रसन्नपरिपक्रिमाः। यायावरकवेर्वाचो मुनीनामिव वृत्तयः॥ Tilakamarijart 33. 3 यायावरः प्राज्ञवरो गुण राशंसितः सूरिसमाजवः । नृत्यत्युदारं भणिते रसस्था नटीव यस्योढरसा पदश्रीः॥ Udayasundari 8th Uc'ho'hhvåsa. This Udayasundari is & Champûkathê composed by Sottala, a Valabha Kayastha of Latadesa, in emulation of Bana's Harshacharita, about Samvat 1050, in the reign of Vatsarâja and under the patronage of king Mummuņiraja of Konkaņa. The author has over and above his own caste and lineage given about 25 verses in praise of old poets. It will be instructing to quote these verses; such versos are rare in Sanskrit literature. लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयः क नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः। ये हि प्रलीनखलरोलभराः सुखेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि ।। श्रीविक्रमो नृपतिरत्र-पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसदृश कविमित्रनामा। यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ।। हाले गते गुणिनि शोकमराबभूवुरुच्छिन्नवाजयजडाः कृतिनस्तथामी । त्यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं सरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव परं.विदन्ति । श्रीहर्ष इत्यवनिवर्तिषु पार्थिवेषु नाम्नैव केवलमजायन वस्तुतस्तु । गीहर्ष एष निजसंसदि येन राशा सम्पूजितः कनककोविशतेन बाणः ।। मुष्टं इत्र युवराजनरेश्वरेण यदुष्करं किमपि येन गिरः श्रियश्च ।

·INTRODUCTION. Some particulars about the ancestry of the author can be gathered from his dramas. He is very proud of his family and his literary देव्याः सरोजदलधामनि हंसपृष्ठे लीलायितं चरणयोतियेन यस्याः। सा कि रमामिषनिषण्णविलोचनेषु चिल्लाविपेषु............टं करोति ।। योऽप्यस्ति लोकतिलकः क्षितिपेषु कश्चिदेकः कृती स्वयमसावनुपासितोऽपि । निर्मथ्य पत्ररथनाथ इव द्विजिहान् क्षिप्तामृतं नमसि नेष्यति कान्यकुम्भम् । ये नाम केचिदमुना कवितारसेन व्यासादयः कृतधियो भुवनेषु सिद्धाः। तेषामुपासितपदाः कवयः किमेन्यदासादयन्ति परमन सुवर्णसिद्धिम् ।। बाणस्य हर्षचरिते निशितामुदीक्ष्य शक्ति न केऽत्र कवितास्त्रमदं त्यजन्ति । मान्छ न कस्य च कवेरिह कालिदासवाचां रसेन रसितस्य भवत्यवृष्यम् ।। IUohobhyasa आसीदसीमस्फुरितोरुधामा वाल्मीकिरमण्यतमो मुनीनाम् । निर्वाणमार्गकमहाध्वगोऽपि सम्पकिंतःक्वापि न यो रजोभिः ।। ब्राह्मीनिवासानुमितः स साक्षाद्देवः स्वयंभूरिति कीर्तितो यः। कोऽन्यः क्रमस्थापितवर्णसारां सृष्टि कृती काव्यमयीं चकार ।। छन्दोविचित्रनिहितैः क्रमेण पदैः समन्तान्मसृणीकृतोऽन्तः । निषेच्यते वर्णमहाटवीषु यस्यैव दिव्यैरपि काव्यमार्गः॥ वंशः कवीनामुदियाय तस्मान्मूा धृते भूमिभृतां गणेन । अच्छिद्रितेऽपि त्रिदशप्रतोषी वाणीगुणः स्फूर्जति कोऽपि यत्र । यस्मिन्नभूदग्रभवः कवीनां व्यासो मुनिर्यस्य गुणैविजेतुः। ध्वजच्छटेवोत्रतसोमवंशमालम्बिता वलाति मारते गी॥ कविर्गुणाब्धिः स च येन सृष्टा बृहत्कथा प्रीतिकरी जनानाम् । या संविधानेषु सुसन्धिबन्धैः निपीड्यमानेव रसं प्रसूते ।। स कश्चिदालेख्यकरः कविले प्रसिद्धनामा भुवि भर्तृमेण्ठः रसप्लवेऽमि स्फुरति प्रकामं वर्णेषु यस्योज्वलता तथैव ॥ ख्यातः कृती सोऽपि च कालिदासः शुद्धा सुधास्वादुमती च यस्य । वाणीमिषाचण्डमरीचिगोत्रसिन्धोः परं पारमवाप कीर्तिः। बाणः कवीनामिह चक्रवती चकास्त्रि यस्योज्वलवर्णशोभम् । एकातपत्रं भुवि पुष्पभूतिवंशाश्रयं हर्षचरित्रमेव ।। मान्यो जगत्यां भवभूतिरायः सारस्वते वर्त्मनि सार्थवाहः । वाचं पताकामिव यस्य दृष्ट्वा जनः कवीनामनुपृष्ठमेति ॥ सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः। यः स्थापयाप्यन्यमपीडयच्छन्नुत्पादयत्यर्थमनन्यदृष्टम् (१)॥ वन्धः स विद्वानमिनन्दनामा विश्रम्भपात्रं च वचोऽधिदेव्याः। समर्पिता यस्य खलु स्वकीयकोशाधिकारेषु सुवर्णमुद्रा ।। यायावरः प्राशवरो गुणराशंसितः सूरिसमाजवयः। नृत्यत्युदार माणिते गुणस्था नटीव बस्योढरसा पदश्रीः ।। बभूवुरन्येऽपि कुमारदासमासादयो इन्त कवीन्दवस्ते । यदीयगोभिः कृतिनां द्रवन्ति चेतांसि चन्द्रोपलनिर्मलानि । तस्मिन्सुवंशे कविमौकिकानामुत्पत्तिभूमौ कचिदेकदेशे। किञ्चित्कविः सोट्टल इत्यजातनिष्पत्तिरासीजलविन्दुरेव ।। यो वत्सराजेन वरेण राज्ञां लाटाक्नीमण्डलनायकेन।

·XII INTRODUCTION. forefathers.' Akalajalada his great-grandfather was famous for his poetical gems. His verses were plagiarized by Kâdambarirâmaa in his drama. Surânanda, Tarala and Kaviraja also belonged to this family. Surânanda seems to have been famous at the court of Chedi. It appears from his opinion quoted in the Kavyamimânsâ that he had written some work on poetics. Tarala was also a poet of some eminence. Nothing is known about Kaviraja. Râjas'ekhara's father Durduka or Dubika was a great minister (Mahamantri), and his mother's name was S'ilavati. Rajasekhara's caste. We have seen that Râjas'ekhara belonged to the Yâyåvara family, but it is not clear whether he was a Brahmana or a Kshatriya. His position as the Upadhyaya of King Mahendrapala speaks in favour of his being a Brahmana; while the name Rajas'ekhara and the fact that his wife was of the Chahuâņa® family may lead one to think that he was a Kshatriya. Râjas'ekhara not a Sectarian. As the author of the Haravilâsa, Râjas'ekhara might be regarded to have been a staunch S'aiva, but from the quotations in the Kâvyamimâņsa? in praise of Vishņu, it seems that he was not a sectarian. On the other hand from the Mangala verse of the Haravilâsa, it is clear that he believed . जडेन तेनोदयसुन्दरीति कथा दुरालोकिनि काव्यमार्गे। सारस्वतालोकलवैकदृष्टा सृष्टा कविम्मन्यमनोरथेन ।। सा चात्र देवीभवने निवृत्तशापार्तिना बाणकवीश्वरेण । कविश्रमोद्भूतकृपेण सम्यक श्रुता धृता हृद्यमिनन्दिता च ॥ वागीश्वरं हन्त भजेऽभिनन्दमर्थेश्वर वाक्पतिराजमीहे । रसेश्वरं स्तौमि च कालिदासं बाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽसि ।। 8th Uchohhvasa. , 1 समूतों यत्रासीगुणगण इवाकालजलदः सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा। न चान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले । Balaramayana I-13. 2 अकालजलदेन्दोः सा हृद्या वचनचन्द्रिका । नित्यं कविचकोरैया पीयते न च हीयते ॥ Rajasekhara quoted in the Suktimuktavali. 3 अकालजलदश्लोकैश्चित्रमात्मकृतैरिव । जातः कादम्बरीरामो नाटके प्रवरः कविः॥ Tbid. 4 नदीनां मेकलसुता नृपाणां रणविग्रहः । कवीनां च सुरानन्दश्चेदिमण्डलमण्डनम् ॥ Tbid. 5 यायावरकुलश्रेणेहरियश्च मण्डनम् । सुवर्णवर्णरुचिरस्तरलस्तरलो यथा ॥ Ibid. 6 चाहुआणकुलमोलिमालिआ राअसेहरकइन्दगेहिणी। भक्षुणों कश्मवन्दिसुन्दरी सा परचयिदुमेअमिच्छह ॥ Karp.1-11 ·INTRODUCTION. XIII in the unity of the three godheads. It appears from the "Yas'astilaka Champū of Somadeva that in Rajas'ekhara's works honour was done even to Jinâs when occasion arose. His wife an accomplished lady. Râjas'ekhara quotes thrice in the Kavyamimânså the opinion of his wife Avantisundari. It would thus appear that she had composed some work on rhetorics. The Karpûramañjarî was also first acted at her desire. Râjas'ekhara's date. It is understood from the prologues of Rajas'ekhara's dramas that he was the Upadhyâya of Mahendrapåla, king of Kanouj, and was also patronized by his son and successor Mahîpala. The Siydoni inscription tells us that king Mahendrapala was reigning in 903 and 907 A. D. and Mahipala in 917 A. D. ( Epigraphia Indica Vol. I, p. 171). Independent of his references to King Mahendrapala of Kanouj in his works, we can fix his date from other sources too. He quotes in the Kâvyamimåpså Vakpatirâja*, the author of Gaudavaho, and also Udbhata* who was the Sabhapati of Jayapida, king of Kashmir, who reigned from 779 to 813 A. D., and quotes Anandavardhana' who flourished in the reign of Avantivarma. of Kashmir (857-884 A. D.). Rajasekhra is also referred to by Somdeva in the Yas'astilaka Champú which was completed in 960 A. D. and praised by Sot tala who flourished about 990 A. D. From this we can conclude that Rajas'ekhara lived about 880-920 A.D. - 1 तथा उर्वभारविभवभूतिभर्तृहरिभर्तुमेण्ठकण्ठगुणाढ्यव्यासमासवोसकालिदासबाणमयूरनारायण कुमारमाधराजशेखरादिमहाकविकाव्येषु, तत्र तत्रावसरे भरतप्रणीते काव्याध्याये, सर्वजनप्रसिद्धेषु तेषु तेषूपाख्यानेषु च, कथं तद्विषया महती प्रसिद्धिः। ( 4th As'vasa, pt. II, p. 113.) 2 "इयमशक्तिर्न पुनः पाकः" इत्यवन्तिसुन्दरी । p. 20 "विदग्धभणितिनिवेद्य वस्तुनो रूप न नियतस्वभावम्" इति अवन्तिसुन्दरी । तदाह- 'वस्तुखभावोऽत्र कवेरतनो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये । स्तुवन्निबध्नात्यमृतांशुमिन्दुं निन्दस्तु दोषाकरमाह धूर्तः ॥ p. 48 "अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम् , अयमप्रतिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्, अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोऽयं मृद्वीकावचनोऽहम् ,अनादृतभाषाविशेषोऽयम् अहमादृतभाषाविशेषः, प्रशान्तशातृकमिदम् , देशान्तरितककमिदम् उच्छन्ननिबन्धनमूलमिदम्' म्लेच्छितकोपनिबन्धनमिदमित्येवमादिमिन कारणैः शब्दहरणे अर्थहरणे चाभिरमेत" इति अवन्तिसुन्दरी । p. 57 3 "न" इति वाक्पतिराज: p. 62. 4 "तस्य च त्रिधाऽभिधान्यापारः" इत्लौद्भटाः pp. 22 and 41.

·XIV INTRODUCTION. Râjas'ekhara a Kaviraja. Râjas'ekhara calls himself not a Mahakavi, but a Kavirâja.? According to the Kåvyamîmânså there are tens stages of poetical skill. The sixth is that of a Mahakavi and the seventh that of a Kaviraja. Kavirâja is defined* as one who is unrestrained in various languages, various sorts of poetical compositions and various sentiments. Thus a Kaviraja is one stage further than a Mahakavi and Kavirâjas are rare“. The sequence of Râjas'ekhara's known works and his undiscovered works. From the Karpûramañjarî 1-9, it is understood that Rajas'ekhara began his literary career as a Balakavi, so called from his Balarâ mâyaņa and Balabhârata. It is thus evident that these two dramas are his early productions; so also Viddhas'alabhañjika. The Karpûramañjarî and the Kâvyamimânså are his later productions, as by this time he had achieved fame as a Kaviraja. Verses from his three Saņskrita dramas are found quoted in the Kavyamîmânså. Hemchandra in his ®Kâryânuśâsanaviveka (page 335 ) gives the example of Râjas'ekhara's Haravilâsa as a poem bearing the name of its author. The same author quotes two verses from Haravilâsa both evidently from the first canto. The first” is the benedictory verse of the poem, while the seconde pertains to the description of the bad and the good. 'Ujjvaladatta also quotes one half of a verse from the Haravilása. This Haravilâsa, a mahậprabandha, must have been his 1 aletis 5cT31t ( Karpûramañjarî I. 9). 2 17 Taft Taft (p 19 ). 3 योऽन्यतमप्रवीणः स महाकविः (p. 19). 4 यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषेषु, तेषु तेषु प्रबन्धेषु, तस्मिंस्तसिंश्च रसे स्वतन्त्रः स कविराजः (p. 19). 5 ते यदि जगत्यापि कतिपये (p. 19 ). 6 खनामाङ्कता यथा राजशेखरस्य हरविलासे 7 आशीर्यथा हरविलासे- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म श्रुतीनां मुखमक्षरम् । प्रसीदतु सतां स्वान्तेष्वेकं त्रिपुरुषीमयम् ।। 8 सुजनदुर्जनस्वरूपं यथा हरविलासे- इतस्ततो भषन्भूरि न पतेत्पिशुनः शुनः। अवदाततया किञ्च न मेदों हंसतः सतः।।

·ETTRODUCTION. mature production as a Kaviraja. Here either in the first or the last canto, but most probably in the first, may be found appreciatory Verses about poets (Vis'eshakavipras'anså) quoted in Jahlaņa's Sukti-, muktavalt. Generally the poet's family-history and praise of old poets are given in Âkhyâyikâs and Kathâs such as the Harshacharitra, the Tilakamñjari and the Udayasundart; but references to old poets are also made in the Mahakavyas. Mankhaka in his Srikantha- Charita refers to old and contemporary poets and Somes'vara in the first canto of his Kirtikaumudi eulogizes old poets. This practice of eulogizing the old poets in the beginning of a poem is also found in Prakrita poems of the 12th century e. g. in the S'antináthoscharitra of Devachandra, guru of the great Hemachandra. Some say that Rajas'ekhara wrote a work named Kavivimars'a, wherein are to be found the appreciatory verses attributed to him in the Saktimuktavalt ; but it does not seem probable that Rajas'ekhara, should ever have written any such work when he had composed such a large work as the Kavyamimánsd with 18 adhikaraņas. It was conjectured that the appreciatory verses may occur in the Kdvyamimansa; but these verses do not occur in the first Adhikarana, nor is there possibility of their being found in other adhikarañas, as the first adhikaraņa alone, judging from the contents of the whole work, seems to contain such matter. Besides the Haravillsa, Rajas'ekhara composed a work, named Bhuvanakosa, on the world's geography. At the end of the 17th chapter of the Kavyamimánsd he refers the reader to this work for detailed information about the world's geography. Ujjvaladatta quotes a line from Råjas'ekhara about synonyms of S'iva. This may be found either in the Haravilása or in some unknown lexicon of Rajas'ekhara. It will thus appear that Rajas'ekhara was an extensive writer and might have written more works than those hitherto known. The present work only the first part of the Kâvyo mimânsâ. From the first chapter S'astrasamgraba, we understand 1 इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रितः सुधियाम् । यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मझुवनकोशमसौ। p. 98.

·XVI INTRODUCTION. that the author planned a very large work; but unfortunately only the first adhikaraṇa is hitherto available. From remarks like dates faciles greater (p. 10, 1. 5), muttaqien 79964: (p. 11, 1. 10), it is clear that he had in his mind the execution of the whole work planned out in the first chapter. Whether he succeeded in this and composed the whole work, wa have no sufficient data to determine. Alankaras'ekhara? however has quoted 2 verses from Râjas'ekhara. The verses, if they really belong to our author, may have been taken from the life adhikaraña of the Kavyamimánsd. The same work also quotes another verse' which seems to be in the gallets adhikaraņa. The style of the Kâvyamîmânsâ. As the work is somewhat on the lines of a Sûtra-work, like Kautilya's Arthas ástra and Vâtsyâyana's Kámasútra, its style is also more or less aphorism-like; and it is no wonder that it is terse and vigorous, charming and pleasing to the ears. The passages and phrases borrowed from the Arthasastra and the Kamasutra will be referred to in the notes. The Kâvyamîmânsâ and later writers on rhetorics. It will be easily seen that Hemachandra has borrowed about one fourth of the present work in his Kavyánus'asanaviveka. Chapters 17th and 18th are verbally copied with slight changes in the order. Vågbhata, son of Nemikumâra, has also borrowed the same portion in the 1st and 5th chapters of his Kávyánus'dsana from Hemachandra with some changes, substituting his own verses in some places. Later writers of Kavis'ikshâs, like Kshemendra, Amara, Vinayachandra and Deves'vara, seem to have been indebted to the Kavyamimánsd for some of the topics treated in their 1 तदाह राजशेखर:- समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च । सकुल्यं सोदरं कल्पमित्याद्याः साम्यवाचकाः॥ अलङ्कारशिरोरत्नं सर्वखं काव्यसम्पदाम् । उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम ।। अलङ्कारशेखरे-एकादशे मरीचौ. 2 उत्पाटितैर्नभोभीतैः शैलैरामूलबन्धनात् । तांस्तानर्थान् समालोक्य समस्यां पूरयेत्कविः॥

·INTRODUCTION. XVII works. The author of the Sarasvatt-kanthabhrana has quoted & few verses, which are found only in the Kavyamtmánsd, and the commentator, Ratnes'vara, refers one verse to the Kavyamtmansda By the bye, it may be mentioned that the name of the Kavyamimånsåkåra occurs in Sankara's commentary (Rasachandrika) on the S'akuntala. The origin and the promulgation of poetics. Like other S'astrakârâs our author attributes the origin of poetics to the Supreme Being and the celestials. Srikantha taught this science to Parameshthi, Vaikuntha and others of his sixty-four pupils. The self-born God imparted it to His will-born pupils. Among these was Kavyapurusha, born of Sarasvati. Prajapati set him to promulgate this science in the three worlds. He taught this to his divine pupils in 18 adhikaraņas. Of these, Sahasråksha and other 17 pupils composed separate treatises, on the portions learnt by them. On account of these separate treatises, the science was to some extent lost. The whole, therefore has been abridged by our author and set forth in one book in 18 adhikaraņas. The position of poetics in literature. Our author claims a high position for poetical science both in sacred and in profane literature. Rhetorics, says Rajas'ekhara, is the seventh Anga, as without it the meanings of the Vedic texts cannot be grasped. In another place he puts literature by the side of the four profane sciences, saying that it is the fifth lore, and makes it the fifteenth division of learning embodying all others. The Kâvyapurusha. The idea of the Kavyapurusha and his bride Sahityavidyâvadhu is quite novel in Sanskrita literature. It seems to have been suggested by the Vedapurusha in the Rigveda, and the Vedic text "EIR RIKT:--" has been made to praise the Kavyapurusha. The Goddess of Learning was practising penance 1 "उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्" इति यायावरीयः। ऋते च तस्वरूपपरिज्ञानावेदार्थानव- Tia: Il p. 3. 2 "पञ्चमी साहित्यविद्या" इति यायावरीयः । “सकलविद्यास्थानकायतनं पञ्चदशं कान्यं विद्या- 7 ·XVIII INTRODUCTION. on the Himalayas with the desire of having a son. Pleased with her penance, Brahmå gave her a son, afterwards called the Kavyapurusha. It was from him that metrical speech first originated. Word and meaning make up his body, the different languages his limbs. Sentiment is his soul, and figures of speech are his ornaments. Once upon a time, while Sarasvati was going to the celes. tial assembly as a judge, the Kavyapurusha persisted in following her. In order to prevent him, Sarasvati created Såhityavidyâvadhú as his bride and asked her to follow him. The bride had to adopt various sorts of dress and dramatic devices to win him. The Kavyapurusha was gradually captivated by her, and at the end of the journey, he was wholly won over. The pair was then married in Vatsagulma by the Gândharva marriage. The different kinds of dress and the dramatic modes adopted by Sahityavidyavadhù in different countries are imitated by the people of those parts. The literary court of a king-poet. The king-poet should have a special chamber for testing literary compositions. The chamber should have sixteen pillars, four doors and and eight turrets. The pleasure-house should be attached to this chamber. In the middle of the chamber there should be an altar one hand high with four pillars and jewelled floor. Here the king should take his seat. On its northern side should be seated Sanskrit poets and behind them Vaidikås, logicians, Paurâņikas, Smártás, physicians, astrologers and such others; on the eastern side the Prâkſita poets, and behind them actors, dancers, singers musicians, bards and such others; on the western side the vernacular poets and behind them painters, jewel-setters, jewellers, goldsmiths, carpenters, 1 राजा कविः कविसमाजं विदधीत । राजनि कवौ सर्वो लोकः कवी स्यात् । स काव्यपरीक्षायै सभां कारयेत् । सा षोडशमिः स्तम्मैश्चतुर्भिारैरष्टभिर्मत्तवारणीभिरुपेता स्यात् । तदनुलग्नं राज्ञः केलिगृहम् । मध्येसमं चतु:स्तम्भान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका । तस्यां राजासनम् । तस्य चोत्तरतः संस्कृताः कवयो निविशेरन् । बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिकं प्रवीणः स तेन व्यपदिश्यते । यस्त्वनेकत्र प्रवीणः स सङ्कम्य तत्र तत्रोपविशेद । ततः परं वेदविद्याविदः प्रामाणिकाः पौराणिकाः सार्ता भिषजो मौहूर्तिका अन्येऽपि तथा- विधाः। पूर्वेण प्राकृताः कवयः; ततः परं नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथा- विधान पश्चिमेनापभ्रंशिनः कवयः, ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यबन्धका वैकटिकाः स्वर्णकारवर्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः । दक्षिणतो भूतभाषाकवयः, ततः परं भुजङ्गगणिकाः प्लवकशौमिकाजम्भकमलाः शस्त्रोप- ·- INTRODUCTION. XX blacksmiths and such others; and on the southern side Pais'acha poets, and behind them paramours, courtezans, rope-dancers, jugglers, wrestlers and professional soldiers. 'Literary Examinations. After giving a very glowing picture of what an ideal poet should be and how he should daily conduct himself, Rajas'ekhara says that a king should hold assemblies for the examination of the works of poets. He should patronize poets, become the Sabhapati (President) like the ancient kings Vasudeva, Satavahana, Sudraka, and Sahasanka, and honour and give donations to the poets, whose works stand the test. Assemblies of learned men (Brahmasabhås ) should be held in big cities for examining poetical and scientific works; and the successful should be conveyed in a special chariot (Brahmaratha) and should be crowned with a fillet. Such assemblies for examining in poetry were held in Ujjaint. Kalidasa, Mentha, Amara, Rupa, Sura, Bhâravi, Harichandra and Chandragupta were examined here. Påtaliputra was the centre for examinations in sciences. It was after passing from here that 'Upavarsha, Varsha, Pâņini, Pingala, Vyâdi, Vararuchi, and Patañjali got fame as S'âstrakârås. Literary traditions noted in the Kâvyamîmânså. Rajas'ekhara has noted several traditions which are important in the history of Sanskrita literature. Medhavirudra and Kumaradåsa were born blind. "S'is'unaga, king of Magadha, had prohibited 1 वासुदेवसातवाहनशूद्रकसाइसाकादीन् सकलान् सभापतीन् दानमानाभ्यामनुकुर्यात् । महा- नगरेषु च काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसभाः कारयेत् । तत्र परीक्षोत्तीर्णानां ब्रह्मरथयानं पट्टबन्धश्च । श्रूयते चोज्जयिन्यां काव्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारक्यः। हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः। वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः p. 55. 2 It may be noted that these names are in strict chronological order, This shows also that Panini flourished in a period after the transference of the capital of Magadha from Rajagraha to Pataliputra.-B. B. 3 मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते । p. 12. 4 श्रूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा तेन दुरुच्चारानष्टौ वर्णानपारस खान्तःपुर एवं प्रवत्तितो नियमः, टकारादयश्चत्वारो मूर्धन्यास्तृतीयवर्जमूष्माणस्त्रयःक्षकारश्चेति । श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राजा, तेन परुषसंयोगाक्षरवर्जमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । श्रूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन प्राकृतभाषात्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । श्रूयते बोज्जयिन्यां साहसाट्टो नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषात्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण ।

·INTRODUCTION. the use of cerebrals except ņ and s', sh, h, aad ksh, in his harem, and Kuvinda, king of S'drasena, the use of harsh conjunct consonants. Satavahana, king of Kuntala, had ordered the exclusive use of Pråkțita in his harem, while Sahasånka, king of Ujjayani, that of Sanskrita. "Writing-materials. Rajas'ekhara says that a poet must have always near him a box, a board with chalk, leaves of the Tâdi tree or barks of the Bhurja tree with pens and inkpots, leaves of the Tåla tree with iron nails and well-rubbed plates. It will be seen from this that the palmyra leaves used by the Southerners are the leaves of the Tåla tree ( Taladalani), while those found in the Jain Bhandârs are the leaves of the Tâdi ( Tadipatrâņi ). Quotations in the Kâvyamîmânsâ. The illustrations given in the Kavyamimánså are literary gems and seem to have been selected from many sources. He has quoted from the Ramayana, Mahabharata, Gita, Raghuvans'a, Kumarasambhava, Vikramorvas'iya, S'akuntala, Kirátârjuniya, Janakiharana; Kadambart, Hayagrivavadha, Malatimadhava, Suryas' ataka, Venisamhara, S'isupalvadha, Mahandtaka, Mahimnah-stotra and his own dramas. Yet the major part of these verses remains untraced. Quotations from the S'is'upálavadha and Ventsamhâro show that these poets flourished before the 9th century. Rhetoricians quoted in the Kâvyamîmânsa. Râjas'ekhara has quoted the opinions of Surânanda, Syâmadeva, Vamana, Udbhata, Åparâjiti, Drauhiņi, Rudrața, Kalidasa, Vak'patirâja, Avantisundari and Ananda. Vamana, Udbhața, Ananda and Rudraţa are well-known as poeticians. As regards the others, though the names of some of them are familiar, we know nothing about their works on poetics. As the opinion of Rudraţa is refuted in the Kavyamimansa, he must be placed earlier than 900 A. D. Repetitions in the Kâvyamimânsa. Rajas'ekhara frequently repeats whole stanzas in his dramas. In the Kavya- 1 This is a strong argument in favour of taking this king as a Vratya who displayed his hatred towards the harsh sounds current in the Orthodox Brahmanical Speech.-B. B., - ·INTRODUCTION. XXI mtmánsd too the same fact can be easily noted. The verses : स्तोकोऽपि (pp. 25 and 83), स्नानार्दाः (pp. 67 and 76) and संविधातु- मभिषेकमुदासे (pp, 73 and 74) एतास्ताः (pp. 45 and 82), एतां विलोकय (pp. 19 and 45) are quoted twice while the verse गुणानुरागमिश्रेण is quoted thrice (pp. 26, 41 and 82). Râjas'ekhara's partiality for Kanauj and Pånchâlâs. . We have seen that Rajas'ekhara was the Upadhyâya of the kings of Kanauj. His partiality for Mahodaya and Panchala can be easily marked in the present work. In the 7th chapter he says that directions should be measured from Mahodaya; and in the 3rd he describes the dress of the ladies of Mahodaya as adorable. In the Balaramayana too, he describes Kanauj as a Sery sacred place, and the way of dressing, ornamentation, braiding and speech of its ladies as being studied by the females of other countries. In the same way, the Pånchalâs have been described as the ornament of Antarvedi. *Its people like elegant and new compo- 1 "तत्रापि महोदयं मूलमवधीकृत्य" इति यायावरीयः। Kavymimansa p. 94. 2 ताडकवल्गनतरङ्गितगण्डलेखमानाभिलम्बिदरदोलिततारहारम् । माश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं वेषं नमस्यत महोदयसुन्दरीणाम् ।। Kavyamimansbp 8. 3 इदं पुनस्ततोऽपि मन्दाकिनीपरिक्षिप्तं महोदयं नाम नगरं दृश्यते । शश्वत् सुधामवसुधामहितं द्विषद्भिर्नो गाहितं भवति गाधिपुरं पुरस्तात् । वैदेहि देहि शफरीसदृशं दृशं तदसिन्नितम्बिनि नितम्बवहासिन्धौ।। इदं यं सर्वमहापवित्रं परस्परालङ्करणैकहेतुः । पुरं च हे जानकि कान्यकुब्ज सरिच्च गौरीपतिमौलिमाला ॥ अपिच। यो मार्गः परिधानकर्मणि गिरां या सूक्तिमुद्राक्रमे भङ्गिा कबरीचयेषु रचनं यद्भूषणालीषु च । दृष्टं सुन्दरि कान्यकुब्जललनालोकैरिहान्यच्च य- च्छिक्षन्ते सकलासु दिक्षु तरसा तत्कौतुकिन्यः लियः॥ Balaramayana, Act. x. 88,89& 90. 4 इमे अन्तर्वेदीभूषणं पञ्चालाः। यत्रार्थे न तथानुरज्यति कविामीणगीगुम्फने शासीयासु च लौकिकेषु च यथा भव्यासु नन्योक्तिषु । पञ्चालास्तव पश्चिमेन त इमे वामा गिरां भाजनाः त्वद्दष्टेरतिथीभवन्तु यमुनां त्रिस्रोतसं चान्तरा॥

·XXII INTRODUCTION. sitions, and the works of its poets are well constructed and the mode of their recitation is, as it were, pouring honey in ears. Râjas'ekhara and the Lâtades'a. Rajas'ekhara seems to have come much in contact with the Lâtades'a, probably through his royal patron. He has made Karpuramañjari, the heroine of his play Karapnramañjari, the daughter of the king of the Lâtades'a. The Viddhasâlabhañjika also belongs to the king of the same country. In the Balaramdyana, it is described as the crest of the earth. The elegance of speech and beauty of its ladies are much dilated upon by him in the Kavyamimánsâ and the Balaramayana. Ancient Indian Geography according to the Kâvyamimânsâ. Rajas'ekhara seems to have been very fond of and much acquainted with the geography of India. In the tenth act of his Balaramayana, he describes the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhyâ. Comprehensive knowledge of the various countries of India is obtained from the 17th chapter of the Kavyamimánsá. Hemachandra and Vågbhata have borrowed this wholesale in their works. The information given in this chapter, however, is in brief, as he refers one who wants further information on the subject, to his Bhuvana-Kos'a. Rajas'ekhara. divides आर्यावर्त into five parts 1 पूर्वदेशः, 2 दक्षिणा- पथः, 3 पश्चाद्देशः, 4 उत्तरापथः and 5 मध्यदेशः. 1 अयमसावितो विश्वम्भराशिरःशेखर इव लाटदेशः| Act x 2 पठन्ति लटभ लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः। * जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ॥ Kavyamîmânsâ p. 34. 3 यद्योनिः किल संस्कृतस्य सुदृशां जिह्वासु यन्मोदते यत्र श्रोत्रपथावतारिणि कटुर्भाषाक्षराणां रसः । गयं चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृतं यद्वचस्तांलाटां ललिताङ्गि पश्य नुद्रती दृष्टेनिमेषव्रतम् ॥ किञ्च- लक्षीकर्तु प्रवृत्तोऽपि लाटीलडहवीक्षितैः । 1 ·INTRODUOTION. . XXIII पूर्वदेश is the part lying east of Benares. It contains:- Countries. Mountains. Rivers. Produots. 1 अङ्ग 9 नेपाल 1 शोण 2 लौहित्य 1 लवली 2 प्रन्थिपर्णक 10 पुण्डू 3 गङ्गा 2 कलिङ्ग 3 कोसल 4 तोसल 5 उत्कल 11 प्राग्ज्योतिष 12 तामलिप्तक 1 बृहद्ह 2 लोहितगिरि 3 चकोर 4 दर्दुर 5 नेपाल 6 कामरूप etc. 3 अगर 4 द्राक्षा 13 मलद 4 करतोया 5 कपिशा etc. 5 कस्तूरिका 14 मल्लवर्तक 6 मगध 7 मुद्र 15 सुझ 8 विदेह 16 ब्रह्मोत्तर etc. The portion lying beyond माहिष्मती is दक्षिणापथ. It consists of:- Countries. . Mountains. . Rivers. Products, 14 चोड Same as those of the Malayas. 3 मलय 1 महाराष्ट्र 2 माहिषक 15 दण्डक 3 अश्मक 16 पाण्ड्य 4 विदर्भ 17 पल्लव 5कुन्तल 18 गाङ्ग 6 ऋथकैशिक 19 नाशिक्य 7 सूर्पारक 20 कोकण 8काची 21 कोल्लगिरि 9 केरल 22 वल्लर 10 कावेर etc. 1 विन्ध्यदक्षिणपाद 1 नर्मदा 2 महेन्द्र 2 तापी 3 पयोष्णी 4 मेकल 4 गोदावरी 5 कावेरी 6 भैमरथी 7 सह्य 7 वेणा 8 श्रीपर्वत 8 कृष्णवेणा etc. 5 पाल 6 मजर 9वक्षुरा 10 तुगभद्रा 11 मुरल 12 वानवासक 13 सिंहल 11 ताम्रपर्णी 12 उत्पलावती 13 रावणगडा ·XXIV INTRODUCTION. The portion lying beyond देवसभ is पश्चाद्देश. It contains:- Countries. Mountains. Rivers. Products. 1 देवसभ 1 करीर 2 पील 2 सुराष्ट्र 3 गुग्गुल 3 दशेरक 4त्रवण 5 भृगुकच्छ 6 कच्छीय 7 आनत 8 अर्बुद 9ब्राह्मणवाह 10 यवन etc. 1 गोवर्धन 2 गिरिनगर 3 देवसभ 4 माल्यशिखर 5 अर्बुद etc. 1 सरस्वती 2 श्वभ्रवती 3 वार्तनी 4 मही 5 हिडिंबा etc. 4 खजूर 5करभ ३ etc. The portion lying beyond पृथूदक is उत्तरापथ. It comprises:- - Countries. Mountains. . Rivers. Products. 1शक 12 तजण 13 तुषार 14 तुरुष्क 1 हिमालय 2 कलिन्द्र 3 इन्द्रकील 4चन्द्राचल etc. 1 गङ्गा 2 सिन्धु 3 सरस्वती 4 शतट्ठ 5 चन्द्रभागा 1 सरल 2 देवदार 3 द्राक्षा 4 कुङ्कुम 5चमर 15 बर्बर 2 केकय 3 वोकाण 4 हूण 5 वाणायुज 6 काम्बोज 7 वाहीक 8 वलव 9लिम्पाक 10 कुलूत 11 कीर 16 हरहूव 17 हूहुक 18 सहुड 6 यमुना 7 इरावती 8 वितस्ता 9 विपाशा 19 हंसमार्ग 20 रमठ 21 करकण्ठ etc. 6 अजिन 7 सौवीर 8 स्रोतोजन 9 सैन्धव 10 वैदूर्य 10 कुहू 11 तुरन 11 देविका etc. etc. Between these lies the मध्यदेश. Dialects of different parts of India. From the Kavyamimånså we gain some knowledge as to what particular dialects were spoken in different parts of India. "Gaudâs and other people spoke Sanskrit, Latas were fond of Prakrit, those living in Marwar, 1 गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्या: सापभ्रंशप्रयोगाः सकलमरुभुवष्टक्कभादानकाश्च । आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः ॥p.51 ·INTRODUCTION. XXV Takka and Bhâdânaka were fond of Apabhraņs'a, those living in Avantî, Pâriyâtra and Das'apura used Bhatablåshå, while those living in the Madhyades'a were well-versed in all languages. Rajasekhara's love for Prâkrita languages. It is said in the prologue of the Balaramayana that Rajas'ekhara was well-versed in all languages. His definition of a Kaviraja also requires that he should be proficient in various languages. To him all the languages should be equal. His Karpdramañjart would seem to be an illustration of this. In another place, he says that a good poet should pay attention to all the languages according to his ability, taste and curiosity. *One and the same idea assumes, different forms of beauty according to the language in which it is expressed. A poet, whose intellect is thus ready in all the languages acquires fame all throughout the world. In the Bilardmdyano, he describes. Prakrita as elegant and possessing natural sweetness, Apabhraņs'a as verey elegant, and Bhůtabhåshå as well-formed. *In the Karptramañjari, it is said that Saņskțit compositions are harsh, while those in Prakrit are smooth. The modes of speech and recitation of ancient Indians. Much interesting information about the modes of speech and recital of peoples of different countries of ancient India can be derived from the 7th chapter of the Kávyamimánsa. "Magadhàs and some others living east of Benares speak Saņskřit well, but are 1 सर्वभाषाविचक्षणश्च स एवमाह । 2 स्वतन्त्रस्य पुनरेकवत् सर्वा अपि भाषाः स्युः । काव्यमीमांसा p. 51. 3 संस्कृतवत् सर्वास्वपि भाषासु यथासामर्थ्य यथारुचि यथाकौतुकं चावहितः स्यात् । Ibid. p. 49. 4 एकोऽर्थः संस्कृतोक्त्या स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मिन् अन्योऽपभ्रंशगीर्भिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । दिवाभिः कोऽपि वाग्भिर्भवति चतसृभिः किञ्च कश्चिदिवेक्षु NI #: 971 va atrofia | Ibid. pp. 48 and 49. 5 गिरः श्रच्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुरः सुभव्योऽपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विभिन्नाः पन्थानः किमपि कमनीयाश्च व इमे निबद्धा यस्त्वेषां स खलु निखिलेऽस्मिन् कविवृषा ॥ Balaramayana. Act. I. 10. 6 परसा सक्कअंबन्धा पाउअबन्धो वि होइ सुउमारो। पुरिसमहिलाण जेत्तिअमिहन्तरं तेत्तिअमिमाण ॥ Karpûramanjari, Act. I. 4. 7 "पठन्ति संस्कृतं सुष्ठ कुण्ठा प्राकृतवाचि ते । वापारसीतः पूर्वेण ये केचिन्ममधादयः ।।" p. 33.

·XXVI INTRODUCTION. blunt in Prakrit. A. Gauda cannot speak Prakrit well. Either he should give up the attempt or the Pråkrit language should be otherwise. A Gauda Brahman is neither a very clear nor a confused, neither a harsh nor a very soft, neither a deep nor a very loud speaker. Whatever may be the sentiment, style or quality, all the Karnâ tâs recite proudly making a twangling sound at the end. Dravidas, without any exception, recite either prose, poetry or mixture of both in a musical way. The Lâ tâs, who have hatred for Sanskrit, speak beautiful Pråkțit with their warbling tongue. 'The people of Surashtra and Travana, etc., speak Sanskrita, stimulating it with an admixture of Apabhrans'a, so as to impart beauty to their speech. The Kashmirians are good poets through the favour of Sarasvati; yet their mode of reciting sounds to the ear like a mouthful of gudůchi (cocculus cordifolius). "The poets of the Uttarapatha, though refined, recite with a nasal sound. * Rich in properties, with the voice corresponding to the style and the perfection of arrangement of words, and divided into cæsuras, the sweet recitation of the Pånchåla poets is, as it were, a flow of honey in ears. Female education in Râjas'ekhara's time. Rajas'e- Khara's views in this connection were very forward and liberal. He 1 आह स- "ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां स्वाधिकारजिहासया । गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरस्वती ॥ नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न रूक्षो नातिकोमलः । न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाडवः॥ 2 रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोप्यस्तु वा गुणः। सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिनः॥ 3 गये पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि । गेयगर्भे स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडः कविः ॥ 4 पठन्ति लटभ लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः। जिह्वया ललितोलापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ।। 5 सुराष्ट्रत्रवणाया ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम् । अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचांस्यपि ॥ 6 शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविर्जनः । कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु! ॥ 7 ततः पुरस्तात्कवयः ये भवन्त्युत्तरापथे । ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः॥ 8 मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिमिविभक्तः । पाञ्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति किचन काव्यपाठः || pp. 33 & 34. :

·INTRODUCTION, XXVII say that 'women too may become poetesses like men. Accomplishment is intimately connected with the soul, but does not depend upon the distinction of the sex, In his time daughters of princes and prime ministers, courtezans and vives of jesters were found well-versed in sciences, and poetesses too. Foreign travel and the dress question. It appears from the Kavyamiminså that 'ancient poets used to travel to foreign countries and islands, and utilized their experience in those countries in their works. As regards the dress to be worn, it is said that divine and other beings should be represented as putting on the dress of the country, where they live for the time being. In one's own country, however, one may adopt any dress one likes. The colour question of Indians. Froin the #Kavisamaya, we get some idea of the colours of Indians. The colour of the easterners has been described as brown, that of southerners as dark, that of westeners as white, that of northeners as fair, while that of persons living in the Madhyadeśa as dark, brown and white. 1 पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः। संस्कारो ह्यात्मनि समवैति न स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते । भूयन्ते दृश्यन्ते च राजपुत्र्यो महामात्रदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रप्रहतबुद्धयः miqyat II p. 53. 2 किचन महाकवयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रयां व्यवहति निबन्नन्ति स्म । p. 12. पूर्वे हि विद्वांसः सहस्रशाखं साङ्गं च वेदमवगाह्य शास्त्राणि चावबुख देशान्तराणि दीपान्तराणि च परिभ्रम्य p. 78. 3 ततः परं दिव्याया अपि य देशमधिवसेयुस्तद्देश्य वेषमाश्रयन्तो निबन्धनीयाः । स्वभूमौ तु FiThart: I p. 10. 4 तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्णः, दाक्षिणात्यानां कृष्णः, पाश्चात्यानां पाण्डुः, उदीच्यानां गौरः, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरश्च । p. 96. 1

·ABBREVIATIONS.
A-the palm-leaf MS. of Fromathiar deposited in the Fofalia
Wada Bhandâr at Pattan.
Y
B-the paper MS. comprising alopathiet and afaceri deposited
in the Wadi Pars'vanatha Bhandar at Pattan.
Cthe palm-leaf MS. in the Bhandar at Jaisalmere dated Samv,
1216 from which B was copied.
K-47347garaat of the printed in the ‘Kavyamala' Series.
V-काव्यानुशासनविवेक of हेमचन्द्र printed in the same Series,
VA-the first MS, of #rigatiwalaam,
VB-the second MS. of the same work dated Samv. 1668.
VC-the third MS. of the same work dated as above.
Of the three MSS. of mag two are in the Central Library
and the third cannot be traced).

·SUMMARY. प्रथमोऽध्यायः श्रीकण्ठस्य परमेष्टिवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः काव्यशास्रोपदेशः । सार- खतकाव्यपुरुषात्काव्यविद्याप्रवृत्तिः। सहस्राक्षादिभ्यो दिव्येभ्यः काव्यविद्यानात- केभ्यः काव्यविद्याया अष्टादशाधिकरणीप्रवचनम् । तेषां पृथक्पृथक् स्वशास्त्रविरचनम् । प्रकीर्णत्वाचेषां किञ्चिदुच्छेदेन ग्रन्थका सङ्केपेणास्य ग्रन्थस्य प्रणयनम् , एतद्न्या- ध्यायनिर्देशश्च । p.2 द्वितीयोऽध्यायः शास्त्रं काव्यं चेति वाङ्मयं द्विधा । शास्त्राणां परिसङ्ख्यानं, लक्षणं, सूत्रादि- मिश्चैषां प्रणयनम् । वृत्तिपद्धतिभाष्यसमीक्षाटीकापत्रिकाकारिकावार्तिका इति शास्त्रभेदाः, तेषां व्याख्याश्च । साहित्यविद्याया व्याख्या । तृतीयोऽध्यायः सरस्वत्याः पुत्रेच्छा । स्वयम्भूवरदानम् । सरस्वत्याः काव्यपुरुषोत्पत्तिः। तस्य छन्दस्वद्वागुच्चारणम् । काव्यपुरुषस्य स्तुतिवर्णनं च । सारखतेयस उशनसे वाल्मी- कये च छन्दवद्वाक्सञ्चारणम् । काव्यपुरुषस्य सरस्वत्या ब्रह्मलोकेऽनुगमनम् । तन्निवर्तनाय तद्वशीकरणाथै साहित्यविद्यावधूत्पादनं, वस्सै काव्यपुरुषानुवर्तनाय, का- व्यविद्यानातकेभ्यश्चैतयोः चरितस्तवनायादेशः। प्रथमं प्राची प्रति चलनम् । तत्र काव्यपुरुषममियुखाना सा औमेयी यं वेषं यथेष्टमसेविष्ट स तत्रत्यामिः स्त्रीमिरनुकृतः । सा औड्रमागधी प्रवृत्तिः । गौडाङ्गनावेषवर्णनम् । तयोरनुसारेण भारतीवृत्तिगौडीरीत्योः प्रादुर्भावः। ततः पाञ्चालान प्रति चलनम् । पाञ्चालम- ध्यमाप्रवृत्तिसात्वतीवृत्तिपाञ्चालीरीतीनां प्रादुर्भावः। ततोऽवन्तीं प्रति चलनम् । तन्नेपथ्यानुसारेण आवन्तीप्रवृत्तिसात्वतीकैशिकीवृत्तीनां प्रादुर्भावः । ततो दक्षिणां प्रति चलनम् । तत्र दाक्षिणात्याप्रवृत्तिकैशिकीवृत्तिवैदर्भीरीतीनां प्रादुर्भावः । सम्पू- र्णतया च काव्यपुरुषस्य वशीकरणम् । विदर्भेषु वत्सगुल्मे तयोर्गान्धर्ववत्परि- णयनम् । ततो विनिवृत्य तेषु प्रदेशेषु विहृत्य तुषारगिर्यागमनम् । गौरीसरस्वतीभ्यां वन्दनम् । तयोराशीर्वादेन कविमानसनिवासकरणं कविलोकवर्गसर्गश्च । - D...10.

·XXX SUMMARY चतुर्थोऽध्यायः शिष्यो द्विविधः बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च । ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्बुद्धिः । समा- ध्यभ्यासयोर्व्याख्ये । तयोः शक्त्युद्भासनम् । शक्तिकर्तृके प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । प्रतिभाव्याख्या । तस्याः कारयित्रीभावयित्रीभेदेन द्वैविध्यम् । सहजाहायौंपदे- शिकीति त्रिविधा कारयित्री। तासां व्याख्याः। तदनुसारेण सारस्वतः, आभ्या- सिकः औपदेशिक इति त्रिविधाः कवयः। तेषां लक्षणानि । भावयित्रीव्याख्या । भावकत्वकवित्वयोः पृथक्त्वम् । अरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणः, मत्सरिणः, तत्वामिनिवेशिनश्चेति चत्वारः भावकाः । तेषां लक्षणानि । तत्वाभिनिवेशिनः विर- लत्वम् । भावकविषये सङ्ग्रहश्लोकाः । p. 15 , पञ्चमोऽध्यायः व्युत्पत्तिप्रतिभयोर्व्याख्ये । तयोः कतरा श्रेयसीति विचारः । उभययोगः श्रेयानिति यायावरीयमतम् । शास्त्रकविः, काव्यकविः, उभयकविश्चेति कवयस्त्रिधा। तेषां स्वस्खविषये गरीयस्त्वमिति यायावरीयमतम् । त्रिधा शास्त्रकविः, यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्त्रे काव्यं विधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते । काव्यकविः पुनरष्टधा रचनाकविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, रस- कविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । रचनाकवेरुदाहरणम् । त्रिधा शब्दकवि - माख्यातार्थभेदेन । तेषामुदाहरणानि । अर्थकवेरुदाहरणम् । द्विधाऽलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन । तयोरुदाहरणे । उक्तिकबिरसकविमार्गकविशास्त्रार्थकवीनामुदा- हरणानि । दश च कवेरवस्थाः । बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योः सप्त, तिस्रश्चौपदेशिकस्य । तद्यथा काव्यविद्यानातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महा- कविः, कविराजः, - आवेशिकः, अविच्छेदी, सङ्क्रामयिता च । तेषां लक्षणानि । पाकविवेकः । पिचुमन्दपाकं, बदरपाकं, मृद्वीकापाकं, वार्ताकपाकं, तिन्तिडीकपाकं, सहकारपाकं, क्रमुकपाकं, पुसपाकं, नालिकेरपाकमिति नवंधा काव्यम् । तेषां त्रिकत्रये आद्यानां हेयता इतरेषाञ्चोपादेयता। अनवस्थितपाकस्य कपित्थपाकता 21 . . p. षष्ठोऽध्यायः पदस्य व्याख्या । तस्य सुन्वृत्तिः, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृवृत्तिः, तिङ्- वृत्तिश्चेति पञ्च वृत्तयः । पदजावस्थानन्त्यम् । वाक्यस्य व्याख्या । तस्य त्रिधाऽभिधा ·SUMMARY XXXI . व्यापारः वैभक्तः, शाक्तः, शक्तिविभक्तिमयश्चेति । तेषां व्याख्या उदाहरणानि च । एकाख्यातम् , अनेकाख्यातम् (सान्तरं निरन्तरञ्च), आवृत्ताख्यातम् , एकाभिधेया- ख्यातम्, परिणताख्यातम् , अनुवृत्ताख्यातम् , समुचिताख्यातम् , अध्याहृताख्यातम् , कृदभिहिताख्यातम् , अनपेक्षिताख्यातमिति वाक्यं दशधा । गुणवदलङ्कृतश्च वाक्य- मेव काव्यम् । असत्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यमिति मतनिरासः । असदुप- देशकत्वानोपदेष्टव्यत्वमिति मतनिरासः । असभ्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यं काव्य- मिति मतस्य श्रुतौ च शास्त्रे चैतदर्थस्योपलब्धेनिरासः। p.28 सप्तमोऽध्यायः ब्राज़, शैवं, वैष्णवमिति प्रणेतृभेदेन पुराणादिमतेन वाक्यं त्रिधा । स्वायम्भुवं, ऐश्वरं, आर्षम् , आर्षीकम् , आर्षिपुत्रकं चेति ब्राह्मं वचः पञ्चधा । तेषां व्याख्याः । सारस्वतकवीनां मते तु ब्रह्मविष्ण्वादिशिष्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरम् । क्रमेण चैतस्य देवैर्देवयोनिमिश्च यथामत्युपजीव्यमानत्वाहिव्यत्वेन व्यपदेशः। तच्च वैबुध, वैद्याधरं, गान्धर्व, योगिनीगतं चेति चतुर्धा । तेषां सव्याख्योदाहरणानि । वैष्ण- वस्य मानुषत्वेन व्यपदेशः। तच्च वैदर्भी, गौडीया, पाञ्चाली, चेतिरीतित्रयभेदेन त्रिधा। काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयमिति रुद्रटमतस्य निरासः। काकोः पाठधर्मत्वम् । साकाङ्क्षा निराकावा चेति तस्या द्वैविध्यम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति त्रिधा साकाङ्क्षा । निराकाङ्क्षाऽपि विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति त्रिविधा । तासामुदाहरणानि । अभ्युपगमानुनयकाकूदाहरणम् । अभ्यनुज्ञोपहासकाकूदा- हरणम् । त्रिचतुरकाकुयोगोदाहरणे । काकुकलनायां सामान्यपाठप्रतिष्ठायां च सङ्ग्रहश्लोकाः । मगधगौडकर्णाटद्रविडलाटसुराष्ट्रकाश्मीरोत्तरापथपाश्चालोद्भवानां कवीनां पाठप्रतिष्ठायां परिकरश्लोकाः। p. 34 अष्टमोऽध्यायः , श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकम् , उचितसंयोगः, योक्तृसंयोगः, उत्पाद्यसंयोगः, संयो- गविकारः इत्येताः काव्यार्थानां षोडश योनयः । श्रोत-स्मात-ऐतिहासिक पौराणिक- मैमासिक-सांख्यीय-न्यायवैशेषिकीय-बौद्धीय-लौकायतिक-आहेत-शैवसिद्धान्तीय-पा- श्वरान बौद्धसिद्धान्तीय-नाट्यशास्त्रीय-कामसूत्रीय-लौकिक-विरचनाविषयक-हर्तिशि- ·XXXII SUMMARY क्षीय-रत्नपरीक्षीय-धनुर्वेदीय-योगशास्त्रीयाणामुचितसंयोगयोक्तृसंयोगोत्पाद्यसंयोगसं- योगविकाराणां काव्यार्थानामुदाहरणानि । p.41 नबमोऽध्यायः दिव्या, दिव्यमानुषः, मानुषः, पातालीयः, मर्त्यपातालीयः, दिव्यपातालीयः, दिव्यमर्त्यपातालीयश्चेति सप्तधा अर्थः । दिव्यमानुषश्चतुर्धा दिव्यस्य मा. गमनेन मर्त्यस्य स्वर्गगमनेन, दिव्यस्य मर्यभावेन मर्त्यस्य दिव्यभावेन, दिव्येतिवृत्त- परिकल्पनया, प्रभावाविर्भूतदिव्यरूपतया च । तेषामुदाहरणानि । मर्त्य-पातालीय. मर्त्यपातालीय-दिव्यपातालीय-खय॑मर्त्यपातालीयानामुदाहरणानि । निःसीमार्थसाथै रसवत एव निबन्धो युक्तः । सरिद्वर्णनरसवत्ता, अद्रिवर्णनरसवत्ता, सागरवर्णनरस- वत्ता, विप्रलम्भेऽप्यतिरसवत्ता । तासामुदाहरणानि । वस्तुस्वरूपविचारः। मुक्त- कप्रबन्धविषयत्वेनार्थस्य द्वैविध्यम् । तावपि प्रत्येकं पञ्चधा शुद्धः, चित्रा, कथोत्थः, संविधानकभूः, आख्यानकवांश्चेति । तेषामुदाहरणानि । संस्कृतवत्सखिपि भाषासु अवधानावश्यकता। p. 49 , दशमोऽध्यायः नामधातुपारायणादिकाव्यविद्यानां काव्यमातॄणां च परिगणनम् । शुचि शीलनं कवेरावश्यकम् । तस्य भवनस्य, परिचारकस्य, मित्राणां, लेखकस्य च वर्णनं, तस्य गृहे भाषानियमश्च । शिशुनागकुविन्दसातवाहनसाहसाङ्कानां प्राक्तननृपाणां खभवने वर्णभाषानियमः । कवेर्लेखनसाधनानि, काव्यप्रबन्धे भाषानियमश्च । कवेराहोरात्रि. कम् । असूर्यम्पश्यनिषण्णदत्तावसरप्रायोजनिकानां चतुर्विधानां कवीनां लक्षणानि । पुरुषवत् योषितामपि कवीभवनम् । सिद्धस्य प्रबन्धस्यानेकादर्शकरणम् । प्रबन्ध- विनाशकारणानि । राज्ञः कविसमाजवर्णनम् । काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ महानगरेषु ब्रह्मसभाकरणम् । p.55 एकादशोऽध्यायः पञ्चविध शब्दहरणं पद्तः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च । श्लिष्टस्थ श्लिष्टपदेन हरणम् , श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम् , श्लिष्टस्य यमकेन हरणम्, श्लिष्टस्य प्रश्नोत्तरे हरणम् , यमकस्य यमकेन हरणम् । अप्रसिद्धादिकारणः शब्दार्थहरणेऽ. मिरमेव इत्सवन्तिसुन्दर्या मतम् । ज्यविकपदहरणं हरण न वेति विचारः । पादहरणं ·SUMMARY XXXIII स्वीकरणापरनामधेयं हरणम् । तद्वदर्धप्रयोगे व्यस्तार्धप्रयोगे च । पाद एवान्यथात्व- करणं पादोनहरणं वा न स्वीकरणम् । भिन्नार्थानां पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवि- त्वमेव, तद्वत् कतिपयपदैकदेशप्रयोगौ । वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरण हरणं वा । परकीयस्य स्वीयत्वेन विलपनं दोषोदाहरणम् । मूल्यक्रयोऽपि हरणम् । नास्त्यचौरः कविजनः, परं तु यो निगुहितुं जानाति, स विना वाच्यं नन्दति । कविः कश्चिदुत्पादकः, कश्चित्परिवर्तकः, कश्चिदाच्छादकः, कश्चित्संवर्गकः, परं तु यः शब्दार्थोक्तिषु किञ्चन नूतनं पश्येत्, प्राच्यं किञ्चन चोल्लिखेत् , स महाकविः । p. - , 62 द्वादशोऽध्यायः p.68 अर्थहरणस्य विचारः । अन्ययोनिर्नि[तयोनिरयोनिरिति त्रयो भेदाः। अन्ययो- निर्द्विधा प्रतिबिम्बकल्प आलेख्यप्रख्यश्च । निद्भुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः पर- पुरप्रवेशसदृशश्च । अयोनिः पुनरेकादश एव । व्याख्या उदाहरणानि च प्रतिबिम्ब- कल्पादिचतुर्णामर्थानाम् । अमीषामर्थानामयस्कान्तवञ्चान्वर्थाः भ्रामकचुम्बककर्षक- द्रावकाः चत्वारः लौकिकाः कवयः । पञ्चमश्च चिन्तामणिरलौकिकोऽदृष्टचरार्थदर्शी । तेषां व्याख्याः। चिन्तामणे: लौकिकालौकिकमित्रत्वेन त्रयो भेदाः। तेषामुदाहर- णानि । प्रतिबिम्बकल्पादिचतुर्णामर्थानां प्रत्येकमाष्टक्यवशाहात्रिंशद्धरणोपायाः । तत्र प्रतिबिम्बकल्पस्याष्टौ विकल्पाः व्यस्तकः, खण्डं, तैलबिन्दुः, नटनेपथ्यं, छन्दोविनिमयः, हेतुव्यत्ययः, सङ्क्रान्तकं, सम्पुटश्च । तेषामुदाहरणानि । सोऽयं कवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयाः । त्रयोदशोऽध्यायः आलेख्यप्रख्यतुल्यदेहितुल्यपरपुरप्रवेशसदृशानां प्रत्येकमष्टौ भेदाः । तत्र सम- क्रमः, विभूषणमोषः, व्युत्क्रमः, विशेषोक्तिः, उत्तंसः, नटनेपथ्यम् , एकपरिकार्यः, प्रत्यापत्तिः इति आलेख्यप्रख्यस्य अष्टौ भेदाः । विषयपरिवर्तः, द्वन्द्वविच्छित्तिः, रत्नमाला, सङ्ख्योल्लेखः, चूलिका (संवादिनी विसंवादिनीति द्विरूपा), विधानाप- हारः, माणिक्यपुजः, कन्द इति तुल्यदेहि तुल्यस्याष्टौ भेदाः अनयोर्मार्गयोरनुप्रा- ह्यत्वम् । हुडयुद्धं, प्रतिकञ्चुकं, वस्तुसंचारः, धातुवादः, सत्कार, जीवखीवकः, भावमुद्रा, तद्विरोधी इति परपुरप्रवेशसशस्य अष्टौ भेदाः। इति द्वात्रिंशद् हर- णोपायाः । अर्थवैपरीत्येन च तेषां प्रतियोगिनः । एतेषां हानोपादानविज्ञाने कवित्वम् । त n78 ·XXXIV SUMMARY चतुर्दशोऽध्यायः कविसमयलक्षणम् । स्वय॑भौमपातालीयभेदैः कविसमयत्रैविध्यम् । तेषां मध्ये भौमस्य जातिद्रव्यगुणक्रियारूपतया चतुष्प्रकारत्वम् । तेषां प्रत्येकम् असतो निब- न्धनात् , सतोप्यनिबन्धनात् , नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । p. 82 पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्यापि असतो गुणस्य निबन्धनं, सतोप्यनिबन्धनं, नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । p 86 p. 98 षोडशोऽध्यायः भौमवत्स्वग्र्योऽपि कविसमयः, विशेषस्तु चन्द्रमसि ऐक्यकल्पनादि । भौम- स्वयंवत् पातालीयः कविसमयः। विशेषस्तु नागसर्पयोः दैत्यदानवासुराणां च ऐक्यकल्पनम् । सप्तदशोऽध्यायः जगत एकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविंशतिरिति पृथक् पृथक् कल्पनाभेदेन भेदाः । भूलोकस्य द्वीपाः समुद्राश्च । जम्बूद्वीपस्य वर्षाणि वर्षगिरयश्च । भारतवर्षस्य नव भेदाः । सम्राट्चक्रवर्तिनोर्व्याख्ये । आर्यावर्तस्य पूर्वदेशो, दक्षिणापथः, पश्चादेशः, उत्तरापथः, मध्यदेशश्चेति पञ्च विभागाः । विभागपञ्चके जनपदानां, पर्वतानां, सरितामुत्पन्नद्रव्याणां च निर्देशः । दिग्विचारः । पौरस्त्यदाक्षिणात्यपाश्चात्योदी- ध्यानां देहवर्णनियमः। अष्टादशोऽध्यायः सौरचान्द्रमसे माने । ऋतुषु वायुदिग्विचारः। वर्षाधर्मवर्णनम् । शरद्धर्मवर्ण- नम् । हेमन्तधर्मवर्णनम् । शिशिरधर्मवर्णनम् । वसन्तधर्मवर्णनम् । ग्रीष्मधर्मवर्णनम् । सन्धिः, शैशवः, प्रौढिः, अनुवृत्तिश्चेति ऋतूनां चत्वारोऽवस्थाः । तासामुदाहरणानि । शोमान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पस्य षोढा उपयोगः । अन्ताजं, बहिर्व्याजं, बाह्यान्ताजं, सर्वव्याज, बहुव्याज, निर्व्याजमिति फलानां षोढा भेदः । p. 112 p.98 ·राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा कविरहस्यम् । --- प्रथमोऽध्यायः शास्त्रसङ्ग्रहः । अथातः काव्यं मीमांसिष्यामहे यथोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्टि- वैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः । सोऽपि भगवान्वयम्भूरिच्छा- जन्मभ्यः स्वान्तेवासिभ्यः । तेषु सारखतेयो वृन्दीयसामपि वन्यः काव्यपुरुष आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुषा भविष्य- दर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्त्रितयवर्तिनीषु प्रजासु हितकाम्यया प्रजापतिः काव्यविद्याप्रवर्तनायै प्रायुक्त । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्यः काव्यविद्यालातकेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच । तत्र कनिहस्यं सहस्राक्ष: समानासीत् , औक्तिकमुक्तिगर्भः,रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः,आनुपा- सिकं प्रचेतायन:, यमकानिचित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमौपकायनः, अतिशयं पाराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्या, उभयालङ्कारिकं कुबेरः, वैनोदिकं कामदेवः, रूपकनिरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं घिषणः, गुणोपादानिक- मुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमारः, इति । ततस्ते पृथक् पृथक खशा- स्त्राणि विरचयाश्चक्रुः इत्थङ्कारश्च प्रकीर्णत्वात् सा किश्चिदुचिच्छिदे। इतीय प्रयोजकाङ्गवती सङ्क्षिप्य सर्वमर्थमल्पग्रन्थेन अष्टादशाधिक रणी प्रणीता। तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः। शास्त्रसङ्ग्रहः १ चित्राङ्गद may go with यमकानि too.

·२ कविरहस्ये द्वितीयोऽध्यायः । शास्त्रनिर्देशः, काव्यपुरुषोत्पत्तिः, पदवाक्यविवेकः, पाठप्रतिष्ठा, अर्थानुशासनं, वाक्यविधयः, कविविशेषः, कविचर्या, राजचर्या, काकुप्रकाराः, शब्दार्थहरणोपायाः, कविसमयः, देशकालविभागः, भुवनकोश, इति कविरहस्यं प्रथममधिकरणमित्यादि । इति सूत्राण्यथैतेषां व्याख्याभाष्यं भविष्यति । समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय नः। चित्रोदाहरणैर्गुर्वी अन्थेन तु लघीयसी॥ इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् । इयं सा काव्यमीमांसा मीमांसा यत्र वाग्लवः । वाग्लवं न स जानाति न विजानाति यस्त्विमाम् ॥ यायावरीयः सङ्क्षिप्य मुनीनां मतविस्तरम् । व्याकरोत्काव्यमीमांसां कविभ्यो राजशेखरः॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः शास्त्रसङ्ग्रहः ॥ द्वितीयोऽध्यायः शास्त्र निर्देशः। इह हि वाङ्मयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च । शास्त्रपूर्वकत्वात काव्यानां पूर्व शास्त्रेष्वभिनिविशेत । नवप्रवर्तितप्रंदीपास्ते तत्त्वार्थ- सार्थमध्यक्षयन्ति । तच्च द्विधा अपौरुषेयं पौरुषेयं च । अपौरुषेयं श्रुतिः।सा च मन्त्रब्राह्मणे। विवृतक्रियातन्त्रा मन्त्राः। मन्त्राणां स्तुति- निन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थो ब्राह्मणम् । ऋग्यजुःसामवेदात्रयी। अथर्वणश्च तुरीयः। तत्रार्थव्यवस्थितपादा ऋचः। ताःसगीतयः सा- मानि।अच्छन्दांस्यगीतानि यजूंषि। ऋचो यजूंषि (सामानि) चाथर्वणं त इमे चत्वारो वेदाः । इतिहासवेधनुर्वेदी गान्धर्वायुर्वेदावपि चोप- वेदाः। "वेदोपवेदात्मा सार्ववर्णिकः पञ्चमोगेयवेदः" इति द्रौहिणिः। शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दोविचितिः, ज्योतिषं च १C प्रदीपास्तमसि.

·काव्यमीमांसायां ३ षडङ्गानि" इत्याचार्याः । “उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्” इति यायावरीयः । ऋते च तत्खरूपपरिज्ञानाद्वेदार्थानवगतिः। यथा- "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति अननन्नन्यो अभिचाकशीति ॥" सेयं शास्त्रोक्तिः। प्रत्यधिकरणं च ऋचं यजुः सामाथर्वणं ब्राह्मणं चोदाहृत्य भाषामुदाहरिष्यामः। तत्र वर्णानां स्थानकरणप्रयत्ना- दिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा आपिशलीयादिका । नानाशा- खाधीतानां मन्त्राणां विनियोजक सूत्रं कल्पः। सा च यजुर्विद्या। शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम् । निर्वचनं निरुक्तम् । छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दोविचितिः । ग्रहगणितं ज्योतिषम् । अलङ्कार- व्याख्यानंतुपुरस्तात् । पौरुषेयं तु पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितमिति चत्वारि शास्त्राणि । तत्र वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायं पुराणमष्टादशधा। यदाहुः- "सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्वन्तराणि वंशविधिः । जगतो यत्र निबद्धं तद्विज्ञेयं पुराणमिति ॥" "पुराणप्रविभेद एवेतिहासा' इत्येके । स च द्विधा परिक्रियापु- राकल्पाभ्याम् । यदाहुः- "परिक्रिया पुराकल्प इतिहासगतिर्द्विधा । स्यादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका ॥" तत्र रामायणं भारतं चोदाहरणे। आन्वीक्षिकीं तु विद्यावसरे। वक्ष्यामः । निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्रेण विवेकी मीमांसा। सा च द्विविधा विधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च । अष्टादशैव श्रुत्यर्थस्मरणात्स्मृतयः। “तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदाश्चत्वारः, षडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि" इत्याचार्याः। तान्यतानि कृत्लामपि भूर्भुवःखस्त्रयीं व्यासज्य वर्तन्ते । तदाहु:- "विद्यास्थानानां गन्तुमन्तं न शक्तो जीवेद्वर्षाणां योऽपि साग्रं सहस्रं । C वेदार्थानबगतेर्यथा.

·naisa कविरहस्से द्वितीयोऽध्यायः। तस्मात्सझेपादर्थसन्दोह उक्तो व्यासः संत्यक्तो ग्रन्थभीरुप्रियार्थम् ॥" "सकलविद्यास्थानकायतनं पञ्चदशं काव्यं विद्यास्थानम्" इति यायावरीयः। गद्यपद्यमयत्वात् कविधर्मत्वात् हितोपदेशकत्वाच । तद्धि शास्त्राण्यनुधावन्ति । "वार्ता कामसूत्रं शिल्पिशास्त्रं दण्ड- नीतिरिति पूर्वैः सहाष्टादश विद्यास्थानानि" इत्यपरे । आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः। “दण्डनीतिरेवैका विद्या" इत्यौशनसाः।दण्डभयाद्धि कृत्लो लोकः खेषु स्वेषु कर्मखवतिष्ठते । "वार्ता दण्डनीति विये” इति बार्हस्पत्याः । वृत्तिविनयग्रहणं च स्थितिहेतुर्लोकयात्रायाः । “त्रयीवादिण्डनीतयस्तिस्रो विद्याः" इति मानवाः । त्रयी हि वा दण्डनीयोरुपदेष्ट्री । “आन्वीक्षिकी त्रयीवार्तादण्डनीतयश्चतस्रो विद्या" इति कौटिल्यः । आन्वी- क्षिक्या हि विवेचिता त्रयी वा दण्डनीयोः प्रभवति । “पञ्चमी साहित्यविद्या” इति यायावरीयः। सा हि चतसृणामपि विद्यानां निष्यन्दः । आभिर्द्धर्मार्थों यद्विद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् । तत्र त्रयी व्याख्याता । द्विधा चान्वीक्षिकी पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम् । अर्ह- इदन्तदर्शने लोकायतं च पूर्वः पक्षः । सायं न्यायवैशेषिको चोत्तरः। त इमे पैट् ताः । तत्र च तिस्रः कथा भवन्ति वादो, जल्पो, वितण्डा च । मध्यस्थयोस्तत्त्वावबोधाय वस्तुतत्त्वपरामर्शों वादः । विजिगीषोः स्वपक्षसिद्धये छलजातिनिग्रहादिपरिग्रहो जल्पः । स्वपक्षस्यापरिग्रहित्री परपक्षस्य दूषयित्री वितण्डा । कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता । आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डस्तस्य नीतिर्दण्डनीतिः। तस्यामायत्ता लोक- यात्रेति शास्त्राणि । सामान्यलक्षणं चैषाम्- "सरितामिव प्रवाहास्तुच्छाः प्रथमं यथोत्तरं विपुलाः । ये शास्त्रसमारम्भा भवन्ति लोकस्य ते वन्याः॥" १ Cण्यअधावति. २B omits षट् तर्काः । तत्र च.

·काव्यमीमांसायां
-
सूत्रादिभिश्चैषां प्रणयनम् । तत्र सूत्रणात् सूत्रम् । यदाहुः-
"अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् ।
अस्तोभमनवद्यश्च सूत्रं सूत्रकृतो विदुः॥"
सूत्राणां सकलसारविवरणं वृत्तिः । सूत्रवृत्तिविवेचनं पद्धतिः ।
आक्षिप्य भाषणाद्भाष्यम् । अन्तर्भाष्यं समीक्षा। अवान्तरार्थवि-
च्छेदश्च सा । यथासम्भवमर्थस्य टीकनं टीका । विषमपदभञ्जिका
पञ्जिका । अर्थप्रदर्शनकारिका कारिका । उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ता
वार्तिकमिति शास्त्रभेदाः ।
"भवति प्रथयन्नर्थ लीनं समभिप्लुतं स्फुटीकुर्वन् ।
अल्पमनल्पं रचयन्ननल्पमल्पं च शास्त्रकविः ॥"
शास्त्रैकदेशस्य प्रक्रिया प्रकरणम् । अध्यायादयस्त्ववान्तरवि-
च्छेदाः।कृतिभिः स्वतन्त्रतया प्रणीता इत्यपरिसङ्ख्येया अनाख्येयाश्च।
शब्दार्थयोयथावत्सहभावेन विद्या साहित्यविद्या । उपविद्यास्तु
चतुःषष्टिः । ताश्च कला इति विदग्धवादः । स आजीवः काव्यस्य ।
तमोपनिषदिके वक्ष्यामः ।।
इत्यनन्तोऽभियुक्तानामन्त्र संरम्भविस्तर।
त्यक्तो निपुणधीगम्यो ग्रन्थगौरवकारणात् ॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
द्वितीयोऽध्यायः शानिर्देशः ॥
तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः ।
एवं गुरुभ्यो गिरः पुण्याः पुराणीः शृणुमः स्म, यत्किल विषणं
शिष्याः कथाप्रसङ्गे पप्रच्छु, कीदृशः पुनरसौ सारखतेयः काव्यपुरुषो
वो गुरुः ? इति । स तान् बृहताम्पतिरुचे।
पुरा पुत्रीयन्ती सरखती तुषारगिरौ तपस्थामासाप्रीतेन मनसा
१B विच्छेदः,

·६ कविरहस्ये तृतीयोऽध्यायः । तां विरिवः प्रोवाच पुत्रं ते सृजामि । अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे । सोऽभ्युत्थाय सपादोपग्रहं छन्दस्वती वाचमुदचीचरत् । “यदेतद्वाभयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्त्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको ॥" तामानायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससम्म- दमङ्कपर्थङ्केनादाय तमुदलापयत् । “वत्स सच्छन्दस्काया गिरः प्रणे- तर्वाायमातरमपि मातरं मां विजयसे । प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति। त्वत्तः पूर्वे हि विद्वांसो गचं ददृशुर्न पद्यम् । त्वदुपज्ञमथातः छन्द्रखद्वचः प्रवस्यति । अहो श्लाघनीयोऽसि । शब्दार्थों ते शरीरं, संस्कृतं मुखं, प्राकृतं बाहुः, जघनमपभ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम्।समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि उक्तिचणं चते वचो,रस आत्मा, रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तरप्रवह्निकादिकं च वाकेलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलजु- वैन्ति । भविष्यतोऽर्थस्थाभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिस्तौति ॥ "चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्य (त्या)माविवेश ॥" "तथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोचितं चेष्टख" इति निगद्य निवेश्य चैनमनोकहाश्रयिणि गण्डशैलतलतल्पे लातुमभ्र- गङ्गां जगाम । तावच्च कुशान् समिधश्च समाहर्तुं निःसृतो महामुनि- रुशनाः परिवृत्ते पूषण्युष्मोपप्लुतं तमद्राक्षीत्। कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन्खमाश्रमपदमनैषीत् । क्षणादाश्वस्तश्च स सारखतेय- स्तस्मै छन्दखतीं वाचं समचारयत्। अकस्माद्विसापयन्स चाभ्युवाच। "या दुग्धाऽपि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहं । हृदि नः सन्निधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरखती॥” इति तत्पूर्वकमध्येतॄणां च सुमेधस्त्वमादिदेश । ततः प्रभृति तमुशनसं सन्तः कविरित्याचक्षते । तदुपचाराच कवयः कवय इति लोक- १B बिरंचः ·काव्यमीमांसायां यात्रा । कविशब्दश्च क वर्ण इत्यस्य धातोः काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाच सारखतेयेऽपि काव्यपुरुष इति भक्त्या प्रयुञ्जते । ततश्च विनिवृत्ता वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती मध्येहदयं चक्रन्द । प्रसङ्गागतश्च वाल्मीकिमुनिवृषा सप्रश्रयं तमुदन्तमुदाहृत्य भगवत्यै भृगुसूतेराश्रमपदमदर्शयत् । सापि प्रस्तुतपयोधरा पुत्रायाङ्कपाली ददाना शिरसि च चुम्बन्ती स्वस्तिमता चेतसा प्राचेतसायापि महर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निषादनिहतसहचरीकं क्रौञ्चयुवानं करुणक्रेङ्कारया गिरा, क्रन्दन्तमुदीक्ष्य शोकवान् श्लोकमुजगाद । "मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" ततो दिव्यदृष्टिदेवी तस्मा अपि श्लोकाय वरमदात्, यदुतान्यदन- धीयानो यः प्रथममेनमध्येष्यते स सारस्वतः कविः संपत्त्यत इति।" स तु महामुनिः प्रवृत्तवचनो रामायणमितिहासं समहमत्, द्वैपायनस्तु श्लोकप्रथमाध्यायी तत्प्रभावेन शतसाहस्री संहिता भारतम् । एकदा तु ब्रह्मर्षिवृन्दारकयोः श्रुतिविवादे दाक्षिण्यवा- न्देवः स्वयम्भूस्तामिमां निर्णेत्रीमुद्दिदेश । उपश्रुतवृत्तान्तश्च मातरं ब्रजन्तीं सोऽनुवबाज । वत्स परमेष्ठिनाऽननुमतस्य ते न ब्रह्मलोक- यात्रा निःश्रेयसायेत्यभिधाना हैठान्यवर्तयदेनमात्मना तु प्रव- वृते । ततः स काव्यपुरुषो रुषा निश्चक्राम । प्रियं मित्रमस्य च कुमारः साक्रन्दं रुदन्नभ्यधीयत गौर्या तात तूष्णीमास्ख साऽहमेषा निषेधामीति निगदन्ती समचिन्तयत् । प्रायः प्राणभृतां प्रेमाण- मन्तरेण नान्यद्वन्धनमस्ति, तदेतस्य वशीकरणं कामपि स्त्रियं सृजामीति विचिन्तयन्तीसाहित्यविद्यावधूमुदपादयदादिशबैनामेष ते रुषा धर्मपतिः पुरः प्रतिष्ठते तदनुवर्त्तखैनं निवर्तव च।भवन्तोऽपि हन्त मुनयः काव्यविद्यारलातकाश्चरितमेतयोः स्तुध्वमेतद्धि वः १ A भृगुभूतेः. २० अनुप्रेक्षितच. ३ A भयान्. ४ B निषेधयामीति, ५B साहि- त्यवधू०. ६B एतद्विषं.

·कविरहस्ये तृतीयोऽध्यायः । काव्यसर्वखं भविष्यतीत्यभिधाय भगवती भवानी जोषमासिष्ट । तेऽपि तथा कर्तुमवतस्थिरे। ' अथ सर्वे प्रथमं प्राची दिशं शिश्रियुयंत्राङ्गवङ्गसुमब्रह्मपुण्ड्राद्या जनपदाः । तत्राऽभियुञ्जाना तमौमेयी यं वेषं यथेष्टमसेविष्ट, स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरविक्रियत । सा प्रवृत्तिरोड्रमागधी । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "आचिन्दनकुचार्पितसूत्रहारः सीमन्तचुम्बिसिचयः स्फुटबाहुमूलः। दूर्वाप्रकाण्डरुचिराखगुरूपभोगा- गौडाङ्गनासु चिरमेष चकास्तु वेषः ॥" यहच्छयाऽपि याहङ्गेपथ्यःससारखतेय आसीत् तद्वेषाश्च पुरुषा बभूवुः । साऽपि सैव प्रवृत्तिः। यदपरं वृत्तवाद्यादिकमेषा चक्रे सा भारती वृत्तिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्प- यापि तया यदश्वशंवदीकृतः समासवदनुप्रासवद्योगवृत्तिपरम्प- रागर्भ जगाद सा गौडीया रीतिः । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । वृत्तिरीतिखरूपं यथावसरं वक्ष्यामः । ततश्च स पञ्चालान्प्र- त्युच्चचाल यत्र पाञ्चालशूरसेनहस्तिनापुरकाश्मीरवाहीकबाहीक- बाह्नवेयादयो जनपदाः । तत्राऽभियुञ्जाना तमोमेयीति समानं पूर्वेण-। सा पाञ्चालमध्यमा प्रवृत्तिः। तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "ताडकवल्गनतरङ्गितगण्डलेख- मानाभिलम्बिदरदोलिततारहारम् । आश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं वेषं नमस्थत महोदयमुन्दरीणाम् ॥" किञ्चिदातिमना यन्नेपथ्यः स सारखतेय आसीदिति समानं पूर्वेण । साऽपि यदीषवृत्तगीतवाद्यविलासादिकं दर्शयांबभूव सा सात्वती वृत्तिः । आविद्धगतिमत्त्वात्सा चारभटी । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्पयापि तया यदीषद्वशम्वदीकृत १A परिमण्डलितान्तरीयं.

·काव्यमीमांसायां ईषदसमासं ईषदनुप्रासमुपचारगर्भश्च जगाद सा पाचाली रीतिः। तांते मुनय इति समानं पूर्वेण । ततः सोऽवन्तीन्प्रत्युच्चचाल यत्रा- वन्तीवैदिशसुराष्ट्रमालवावुदभृगुकच्छादयो जनपदाः । तत्राभि- युञ्जना तमोमेयीति समानं पूर्वेण । सा प्रवृत्तिरावन्ती । पाञ्चाल- मध्यमादाक्षिणात्ययोरन्तरचारिणी हि सा । अत एव सात्वतीकै- शिक्यौ तत्र वृत्ती । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "पाश्चालनेपथ्यविधिनराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः । यजल्पितं यचरितादिकं त- दन्योन्यसंभिन्नमवन्तिदेशे॥" ततश्च स दक्षिणां दिशमाससाद यत्र मलयमेकलकुन्तलकेरल- पालमञ्जरमहाराष्ट्रगङ्गकलिङ्गादयो जनपदाः । तत्राऽभियुञ्जाना तमौमेयीति समानं पूर्वेण । सा दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः। "आमूलतो वलितकुन्तलचारुचूड- शूर्णालकाचयलाञ्छितभालभागः। कक्षानिवेशनिबिडीकृतनीविरेष वेषश्चिरं जयति केरलकामिनीनाम् ॥" तामनुरक्तमनाः स यनेपथ्यः सारखतेय आसीदिति समान पूर्वेण । सापि यद्विचित्रवृत्तगीतवाद्यविलासादिकमाविभावया- मास सा कैशिकीवृत्तिस्तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । यदत्यर्थं च स तया वशम्वदीकृतः स्थानानुप्रासवदसमासं योगवृत्तिगर्भ च जगाद सा वैदर्भी रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तन्त्र वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिा, विलासविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचन- विन्यासक्रमो रीतिः। “चतुष्टयी गतिवृत्तीनां प्रवृत्तीनांच, देशानां पुनरानन्त्यं तत्कथमिव काल्येन परिग्रहः' इत्याचार्याः । अनन्तानपि हि देशांश्चतुधैवाकल्प्य कल्पयन्ति । "चक्रवर्तिक्षेत्र १Bानिनीनाम. २ ·कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः। सामान्येन, तवान्तरविशेषैः पुनरनन्ता एवं" इति यायावरीयः। दक्षिणात्समुद्रादुदीची दिशं प्रति योजनसहस्रं चक्रवर्तिक्षेत्रं, तत्रैष नेपथ्यविधिः । ततः परं दिव्याद्या अपि यं देशमधिवसेयुस्तद्देश्य वेषमाश्रयन्तो निबन्धनीयाः । स्वभूमौ तु कामचारः । द्वीपान्तरम- वानां तदनुसारेण वृत्तिप्रवृत्ती । रीतयस्तु तिस्रस्तास्तु पुरस्तात् । तत्रास्ति मनोजन्मनो देवस्य क्रीडावासो विदर्भेषु वत्सगुल्मं नाम नगरम् । तत्र सारखतेयस्तामौमेयीं गन्धर्ववत्परिणिनाय । ततस्त- द्वधूवरं विनिवृत्त्य तेषु प्रदेशेषु विहरमाणं तुषारगिरिमेवाजगाम, यत्र गौरी सरखती च मिथः सम्बन्धिन्यौ तस्थतुः । तौ च कृत- वन्दनौ दम्पतीदत्त्वाशिषं प्रभावमयेन वपुषा कविमानसनिवासिनी चक्रतुः । तयोश्च कविलोकवर्गसगै तमकल्पता, यत्र काव्यमयेन शरीरेण मर्त्यमधिवसन्तो दिव्येन देहेन कवय आकल्पं मोदन्ते । इत्येष काव्यपुरुषः पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा । एवं विभज्य जानानः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः॥ चतुर्थोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः। द्विविधं शिष्यमाचक्षते यदुत बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च । यस्य निस- गतः शास्त्रमनुधावति बुद्धिः स बुद्धिमान् । यस्य च शास्त्राभ्यासः संस्कुरुते बुद्धिमसावाहार्यबुद्धिः। त्रिधा च सा, स्मृतिर्मतिःप्रज्ञेति । अतिक्रान्तस्यार्थस्य मत्री स्मृतिः। वर्तमानस्य मन्त्री मतिः। अना- गतस्य प्रज्ञात्री प्रज्ञेति । सा त्रिप्रकाराऽपि कवीनामुपकी । तयो- बुद्धिमान् शुश्रूषते शृणोति गृह्णीते धारयति विजानात्यूहतेऽपोहति तत्त्वं चाभिनिविशते । आहार्यबुद्धेरप्येत एव गुणाः किन्तु प्रशा- स्तारमपेक्षन्ते । अहरहा सुगुरूपासना तयोः प्रकृष्टो गुणः । सा हि बुद्धिविकाशकामधेनुः । तदाहु- ·काव्यमीमांसायां ११ "प्रथयति पुरः प्रज्ञाज्योतियथार्थपरिग्रहे तदनु जनयत्यूहापोहक्रियाविशदं मनः। अभिनिविशते तस्मात्तत्त्वं तदेकमुखोदयं सह परिचयो विद्यावृद्धैः क्रमादमृतायते ॥" ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्बुद्धिः। तत्र बुद्धिमतः प्रतिपत्तिः। स खलु सकृदभिधानप्रतिपन्नार्थः कबिमार्ग मृगयितुं गुरुकुलमुपासीत । आहार्यबुद्धेस्तु द्वयमप्रतिपत्तिः सन्देहश्च । स खल्वप्रतिपन्नमर्थ प्रतिपत्तुं सन्देहं च निराकर्तृमाचार्यानुपतिष्ठेत । दुर्बुद्धस्तु सर्वत्र मतिविपर्यास एव । स हि नीलीमेचकितसिचयकल्पोऽनाधेयगुणा- न्तरत्वात्तं यदि सारस्वतोऽनुभावः प्रसादयति तमोपनिषदिके वक्ष्यामः । “काव्यकर्मणि कवेः समाधिः परं व्याप्रियते” इति श्यामदेवः। मनस एकाग्रता समाधिः। समाहितं चित्तमर्थान्प- श्यति । उक्तश्च- "सारखतं किमपि तत्सुमहारहस्यं यद्बोचरे च विदुषां निपुणेकसेव्यं । तत्सिद्धये परमयं परमोऽभ्युपायो यचेतसो विदितवेद्यविधेः समाधिः ॥" "अभ्यासः" इति मङ्गलः । अविच्छेदेन शीलनमभ्यासः। स हि सर्वगामी सर्वत्र निरतिशयं कौशलमाधत्ते । समाधिरान्तरः प्रयत्नो बाह्यस्त्वभ्यासः। तावुभावपि शक्तिमुद्भासयतः । “सा केवलं, काव्ये हेतुः” इति यायावरीयः । विप्रमृतिश्च सा प्रतिभाव्युत्पत्ति- भ्याम् । शक्तिकर्तृके हि प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । शक्तस्य प्रति- भाति शक्तश्च व्युत्पद्यते । या शब्दग्राममर्थसार्थमलङ्कारतनमुक्ति- मार्गमन्यदपि तथाविधमधिहृदयं प्रतिभासयति सा प्रतिभा । अप्रतिभस्य पदार्थसार्थः परोक्ष इव, प्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि १B क्रियाविसरं. २ A वृत्तिः. ३ B काव्यहेतुः. * Explained in A in the margin as दूरवर्तिमी. .

·कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः। प्रत्यक्ष इव । यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते । किश्चन महाकवयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रयां व्यवहृतिं निबध्नन्ति स्म । तत्र देशान्तरव्यवहारः- "प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे बने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्काङ्कन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तमिस्तपस्यन्त्यमी ॥" द्वीपान्तरव्यवहारः-"अनेन साई विहराम्बुराशे- स्तीरेषु ताडीवनमर्मरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पै- रपाकृतखेदलवा मरुद्भिः॥" कथापुरुषव्यवहारः-"हरोऽपि तावत्परिवृत्तधैर्य- श्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरौष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥" आदिग्रहणात् "तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेत्रभृदाबभाषे। बाले बजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥ सा च द्विधा कारयित्री भावयित्री च । कवेरुपकुर्वाणा कार- यित्री । साऽपि त्रिविधा सहजाऽऽहार्योपदेशिकी च । जन्मान्तर- संस्कारापेक्षिणी सहजा । जन्मसंस्कारयोनिराहार्या । मन्त्रतत्राशु- पदेशमभवा औपदेशिकी। ऐहिकेन कियतापि संस्कारेण प्रथमांतां सहजेति व्यपदिशन्ति । महता पुनराहायर्या । औपदेशिक्या: पुनरैहिक एव उपदेशकाला, ऐहिक एव संस्कारकालः । त इमे A. रुणौष्ठे. १A संख्या:

·काव्यमीमांसायां १३ त्रयोऽपि कवयः सारखत, आभ्यासिक, औपदेशिकश्च । जन्मा- न्तरसंस्कारप्रवृत्तसरखतीको बुद्धिमान्सारखतः इह जन्माभ्यासो- द्भासितभारतीक आहार्यवुद्धिराभ्यासिकः। उपदेशितदर्शितवाग्वि- भवो दुर्बुद्धिरौपदेशिकः । तस्मान्नेतरौ तनशेषमनुतिष्ठताम् । “नहि प्रकृतिमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते" इत्याचार्याः । "न" इति यायावरीयः । एकार्थ हि क्रियाद्वयं द्वैगुण्याय सम्पद्यते । "तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्" इति श्यामदेवः । यतः- "सारस्वतः स्वतन्त्रः स्याद्भवेदाभ्यासिको मितः । औपदेशकविस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति ॥" "उत्कर्षः श्रेयान्" इति यायावरीयः। स चानेकगुणसन्निपाते भवति । किञ्च- "बुद्धिमत्त्वं च काव्याङ्गविद्याखभ्यासकर्म च । कवेश्वोपनिषच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम् ॥ काव्यकाव्याङ्गविद्यासु कृताभ्यासस्य धीमतः। मन्त्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्ठा कविराजता॥" कवीनां तारतम्यतश्चैष प्रायोवादः। "एकस्य तिष्ठति कवेह एव काव्य- मन्यस्य गच्छति सुहृद्भवनानि यावत् । न्यस्या(स्य)विदग्धवदनेषु पदानि शश्व- कस्यापि सञ्चरति विश्वकुतूहलीव ॥" सेयं कारयित्री । भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री। सा हि कवेः श्रममभिप्रायं च भावयति । तया खलु फलितः कवेापारतरु- रन्यथा सोऽवकेशी स्यात् । “कः पुनरनयोर्भेदो यत्कविर्भावयति भावकश्च कविः" इत्याचार्याः । तदाहुः- "प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा मुवि भूरिधा। भावकस्तु कविः प्रायो न भजत्यधमां दशाम् ॥"

·४ कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः । "न" इति कालिदासः । पृथगेव हि कवित्वाद्भावकत्वं, भाव- कत्वाच कवित्वं । स्वरूपभेदाद्विषयभेदाच । यदाहु:- "कश्चिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुमेवाऽपरस्तां कल्याणी ते मतिरुभयथा विस्मयं नस्तनोति । नोकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः॥" "ते च द्विधारोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणश्च" इति मङ्गलः । "कवयोऽपि भवन्ति” इति वामनीयाः । “चतुर्की” इति याया- वरीयः मत्सरिणस्तत्त्वाभिनिवेशिनश्च । “तत्र विवेकिनः पूर्वे तद्विपरीतास्तु ततोऽनन्तराः" इति वामनीयाः । “अरोचकिता हि तेषां नैसर्गिकी ज्ञानयोनिवर्वा । नैसर्गिकी हि संस्कारशतेनाऽपि वङ्गमिव कालिकां ते न जहति । ज्ञानयोनौ तु तस्यां विशिष्टज्ञे- यवति वचसि रोचकितावृत्तिरेव” इति यायावरीयः । किञ्च सत. णाभ्यवहारिता सर्वसाधारिणी । तथाहि व्युत्पित्सोः कौतुकिनः सर्वस्य सर्वत्र प्रथमं सा। प्रतिभाविवेकविकलता हि न गुणागुण- योविभागसूत्रं पातयति । ततो बहु त्यजति बहु च गृह्णाति । विवे- कानुसारेण हि बुद्धयो मधु निष्यन्दन्ते । परिणामे तु यथार्थदर्शी स्यात् । विभ्रमभ्रंशश्च निःश्रेयसं सन्निधत्ते। मत्सरिणस्तु प्रतिभा- तमपि न प्रतिभातं, परगुणेषु वाचंयमत्वात्। स पुनरमत्सरी ज्ञाता च विरलः। तदुक्तम्- "कस्त्वं भोः कविरस्मि काप्यभिनवा सूक्तिः सखे पठ्यतां त्यक्ता काव्यकथैव सम्प्रति मया कस्मादिदं श्रूयतां । यः सम्यग्विविनक्ति दोषगुणयोः सारं स्वयं सत्कविः सोऽस्मिन्भावक एव नास्त्यथ भवेदैवान्न निर्मत्सरः॥" तत्त्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्रं यद्येकस्तदुक्तम्- "शब्दानां विविनक्ति गुम्फनविधीनामोदते सूक्तिभिः सान्द्रं लेढि रसामृतं विचिनुते तात्पर्यमुद्रां च यः। A reads न after हि. २A omits न. ३ B विरलं. ४ A. रसोदयं. ----

·काव्यमीमांसायां
पुण्यैः सङ्घटते विवेक्तृविरहादन्तर्मुखं ताम्यतां
केषामेव कदाचिदेव सुधियां काव्यश्रमज्ञो जनः ।।
खामी मित्रं च मन्त्री च शिष्यश्चाचार्य एव च।
कवेर्भवति ही चित्रं किं हि तद्यन्न भावकः ।।
काव्येन किं कवेस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना ।
नीयन्ते भावकैर्यस्य न निबन्धा दिशो दश ।
सन्ति पुस्तकविन्यस्ताः काव्यवन्धा गृहे गृहे ।
द्विवास्तु भावकमनःशिलापट्टनिकुहिताः ॥
सत्काव्ये विक्रियाः काश्चिद्भावकस्योल्लसन्ति ताः।
सर्वाभिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा नयाः ॥
वाग्भावको भवेत्कश्चित्कश्चिद्धृदयभावकः ।
सात्त्विकैराङ्गिकैः कश्विदनुभावैश्च भावकः ॥
गुणादानपरः कश्चिद्दोषादानपरोऽपरः।
गुणदोषाहृतित्यागपरः कश्चन भावकः॥
अभियोगे समानेऽपि विचित्रो यदयं क्रमः।
तेन विद्मः प्रसादोऽत्र नृणां हेतुरमानुषः ॥
न निसर्गकविः शास्त्रे न क्षुण्णः कवते च यः।
विडम्बयति सात्मानमाग्रहग्रहिलः किल ॥
कवित्वं न स्थितं यस्य काव्ये च कृतकौतुकः।
तस्य सिद्धिः सरखत्यास्तन्त्रमन्त्रप्रयोगतः ॥
पदान्तरं वेत्ति सुधीः खवाक्यपरवाक्ययोः।
तदा स सिद्धो मन्तव्यः कुकविः कविरेव वा ॥"
कारयित्रीभावयित्र्यावितीमे प्रतिभाभिदे।
अथातः कथयिष्यामो व्युत्पत्तिं काव्यमातरम् ॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः
पदवाक्यविवेकः । काव्यविशेषेषु कारयित्री भावयित्री नाम समीक्षा ।
१A दोषहान०, २ A गुणदोषा हृदि. ३ A सोत्मानं. ४ शिष्यविशेषेषु.

·कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः। पञ्चमोऽध्यायः काव्यपाककल्पः। "बहुज्ञता व्युत्पत्तिः" इत्याचार्याः। सर्वतोदिका हि कविवाचः। तदुक्तम्-"प्रसरति किमपि कथश्चन नाभ्यस्ते गोचरे वचः कस्य । इदमेव तत्कवित्वं यद्वाचः सर्वतोदिकाः॥" "उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः" इति यायावरीयः । "प्रति- भाव्युत्पत्त्यो प्रतिभा श्रेयसी" इत्यानन्दः । सा हि कवेरव्युत्प- त्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तदाह- "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संत्रियते कवेः। यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्येवावभासते ॥" शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्तते। "एतत्किं शिरसि स्थितं मम पितुः खण्डं सुधाजन्मनो लालकिमिदं-विलोचनमिदं हस्तेऽस्य किं पन्नगाः। इत्थं क्रौञ्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससः शूलिनः प्रश्ने वामकरोपरोधसुभगं देव्याः मितं पातु वः॥" "व्युत्पत्तिः श्रेयसी" इति मङ्गलः ॥ सा हि कवेरशक्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तथा हि- "कवेः संब्रियतेऽशक्तियुत्पत्त्या काव्यवम॑नि । वैदग्धीचित्तचित्तानां हेया शब्दार्थगुम्फना ॥" व्युत्पत्तिर्यथा-"कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापत्रं अवसि निहितं कुण्डलमुचि । न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं तु वसितं समासन्नीभूते निधुवनविलासे वनितया ॥" "प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौ” इति यायावरीयः। न खलु लावण्यलाभाहते रूपसम्पहते रूपसम्पदो वा लावण्यल- धिर्महते सौन्दर्याय । उभययोगो यथा- १B omits वा. ...

·काव्यमीमांसायां G “जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जमस्त्रीरभृङ्गः। भ त्यानुकारे जयति निजतनुखच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनयादण्डपादो भवान्याः॥" प्रतिभाव्युत्पत्तिमांश्च कविः कविरित्युच्यते । स च त्रिधा । शास्त्रकविः काव्यकविरुभयकविश्च । “तेषामुत्तरोत्तरीयो गरी- यान्” इति श्यामदेवः । "न" इति यायावरीयः । यथा खविषये सर्वो गरीयान् । नहि राजहंसश्चन्द्रिकापानाय प्रभवति, नापि चको- रोऽन्यः क्षीरोद्धरणाय । यच्छास्त्रकविः काव्ये रससम्पदं विच्छि- नत्ति । यत्काव्यकविः शास्त्रे तर्ककर्कशमप्यर्थमुक्तिवैचित्र्येण श्लथ- यति । उभयकविस्तूभयोरपि वरीयान्याभयत्र परं प्रवीणः स्यात् । तस्मात्तुल्यप्रभावावेव शास्त्रकाव्यकवी । उपकार्योपकारकभावं तु मिथः शास्त्रकाव्यकव्योरनुमन्यामहे । यच्छास्त्रसंस्कारः काव्यमनु- गृह्णाति शास्त्रैकप्रवणता तु निगृह्णाति । काव्यसंस्कारोऽपि शास्त्र- वाक्यपाकमनुरुणद्धि काव्यैकप्रवणता तु विरुणद्धि । तत्र विधा शास्त्रकविः । यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्त्रे काव्यं संविधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते । काव्यकविः पुनरष्टधा । तद्यथा रचना- कविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, रसकविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । तत्र रचनाकविः लो "लोलल्लाङ्गलबल्लीवलयितबकुलानोकहस्कन्धगोलै- ोलालै दद्भिः प्रतिरसितंजरत्कन्दरामन्दिरेषु । खण्डेषद्दण्डपिण्डीतगरतरलका प्रापिरे येन वेला- मालच्योत्तालतल्लस्फुटितपुटकिनीबन्धवो गन्धवाहा। -prer BARA त्रिधा च शब्दकवि माख्यातार्थभेदेन । तत्र नामकवि "विद्येव पुंसो महिमेव राज्ञः dewre प्रज्ञेव वैद्यस्य दयेव साधोः। ateCAL १ A reads विदधदभिनवां. २Breads तान.

·कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः। wains cleanliness लज्जेव शूरस्य मृजेव यूनो विभूषणं तस्य नृपस्य सैव ॥" आख्यातकविर्यथा-"उच्चैस्तरां जहसुराजहषुर्जगर्जु- राजनिरे भुजतटीनिकरैः स्फुरद्भिः। सन्तुष्टुवुर्मुमुदिरे बहु मेनिरे च. the obtaiment वाचं गुरोरमृतसम्भवलाभगर्भाम् ॥" with tikes shonlders rema नामाख्यातकविः-"हतत्विषोऽन्धाः शिथिलांबाहवः श्रियो विषादेन विचेतना इव । न चुक्रुशुर्नो रुरुदुर्न सखनु ने चेतुरासुलिखिता इव क्षणम् ॥" अर्थकविः-"देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्धजे हर्षाङ्गिरियाबुदाहतगिरा चामुडयाशुलिङ्गिते । । Producing more पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिधनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- torm their man रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः ॥' द्विधाऽलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन । तयोः शब्दाऽलङ्कार:- "न प्रासं विषमरणं प्राप्तं पापेन कर्मणा विषमरणं च । न मृतो भागीरथ्यां मृतोऽहमुपगुह्य मन्दभागी रथ्याम् ॥" (ketonfas an whaling Eriere sometrita carak. अर्थाऽलङ्कार:-"भ्रान्तजिहामताकस्य फणच्छत्रस्य वासुके। दंष्ट्राशलाकादारिन का योग्योऽस्ति मे भुजः॥" उक्तिकविः-"उदरमितमनिन्यं मानिनीश्वासलाव्यं Realiस्तनतटपरिणाहो and the fresher like aans. स्फुरति च वनेन्दुइप्रणालीनिपेय- स्तदिह सुदृशि कल्याः केलयो यौवनस्य । received the motion after presh leaves of 325a यथा वा-"प्रतीच्छत्याशोकी किसलयपरावृत्तिमधर कपोला पाण्डुत्वादवतरति ताडीपरिणति। • १० जहसुरुज्जहषु० २ ० भुजतदानि करैः, ३ B रन्योन्याशनिपातजर्जरजरत्सूरास्थिजन्मा. ४ A. प्राप्तमपापेन कर्मणा विषमरणं. ५B लव्यं. cionarson love had of making the power of the cello des in are hing oth ·काव्यमीमांसायां परिम्लानमायामनुवदति दृष्टिः कमलिनी- मितीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते ॥" रसकवि:-"एतां विलोकय तदरि ताम्रपर्णी Wrecki मम्मोनिधी विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या बामध्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥" मार्गकविः-"मूलं वालकवीरुधां सुरभयो जातीतरूणां त्वचः सारश्चन्दनशाखिनां किसलयान्यााण्यशोकस्य च। शैरीषी कुसुमोगतिः परिणमन्मोचं च सोऽयं गणः ग्रीष्मेणोष्महरः पुरा किल ददे दग्धाय पश्चेषवे ॥" शास्त्रार्थकविः-"आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्वनिष्ठाः। यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्ता- तं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥" एषां द्वित्रैर्गुणैः कनीयान् , पञ्चकर्मध्यमः, सर्वगुणयोगी महाकविसर दश च कवेरवस्था भवन्ति । तत्र च बुद्धिमदाहार्यबुझ्योः सत, तिस्रश्च औपदेशिकस्य । तद्यथा काव्यविद्यालातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महाकविः, कविराज, आवेशिका, अविच्छेदी, सामयिताच। यः कवित्वकामः काव्यविद्योपविद्यान- हणाय गुरुकुलान्युपास्ते स विद्यारलातकः । यो हृदय एव कवते निहुते च सहृदयकविः । यः स्वमपि काव्यं दोषभयादन्यस्येत्यप- दिश्य पठति सोऽन्यापदेशी। यः प्रवृत्तवचनः पौरस्त्यानामन्यतम- च्छायामभ्यस्यति स सेविता । योऽनवयं कवते न तु प्रबध्नाति स घटमानः । योऽन्यतरेप्रबन्धे प्रवीणः स महाकविः। यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषे तेषु प्रबन्धेषु तस्मिंस्तसिंश्च रसे खतन्त्रः स कविराजः । ते यदि जगत्यपि कतिपये । यो मन्त्राद्युपदेशवशाल्लब्धसिद्धिरावे- , wota nito and १A तलोदरि. २ A & B वीक्ष्यन्ते. ३ B संक्रमयिता.

·२० कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः। Finna - शसमकालं कवते स आवेशिकः। यो यदैवेच्छति तदैवाविच्छिन्न- वचनः सोऽविच्छेदी । यः कन्याकुमारादिषु सिद्धमन्त्रः सरस्वती सङ्कोमयति स सङ्कामयिता । सततमभ्यासवशतः सुकवेः वाक्यं पाकमायाति।"का पुनरयं पाकः?" इत्याचार्याः । “परिणामः" इति मङ्गलः । “कः पुनरयं परिणामः" इत्याचार्याः । “सुपां तिडां च अवः सैषा व्युत्पत्तिः” इति मङ्गलः । सौशब्द्यमेतत् । “पदनिवे. शनिष्कम्पता पाकः” इत्याचार्याः । तदाहुः- "आवापोद्धरणे तावद्यावदोलायते मनः । पदानां स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरस्वती ॥” "आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्यपर्यवसायस्तस्मात्पदानां, परिवृत्ति- वैमुख्यं पाकः” इति वामनीयाः॥ तदाहुः- "यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुतां। तं शब्दन्यायनिष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते ॥" "इयमशक्तिन पुनः पाकः" इत्यवन्तिसुन्दरी। यदेकस्मिन्वस्तुनि महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान्भवति, तस्माद्रसोचित- शब्दार्थसूक्तिनिबन्धनः पाकः । यदाह- "गुणालङ्काररीत्युक्तिशब्दार्थग्रथनक्रमः। खदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति॥" तदुक्तम्-"सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रसे सति । अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाङ्मधु ॥" "कार्यानुमेयतया यत्तच्छन्दनिवेद्यः परंपाकोऽभिधाविषयस्तत्स- हृदयप्रसिद्धिसिद्ध एव व्यवहाराङ्गमसौ” इति यायावरीयः। स च कविग्रामस्य काव्यमभ्यस्यतो नवधा भवति। तत्राद्यन्तयोरखादु पिचुमन्दपाकम् , आदावस्वादु परिणामे मध्यमं बदरपाकम् , आ- दाववादु परिणामे खादु मृद्वीकापाकम् , आदौ मध्यममन्ते चा: खादु वार्ताकपाकम् , आद्यन्तयोर्मध्यमं तिन्तिडीकपाकम् , आदी ३ B संक्रमथिता. ५ Bअवापो०. Bच. १ A सिद्धिमन्त्रः. २B संक्रमयति. ४ A श्रवः०-या.

·काव्यमीमांसायां आद्यन्तयोः खादु मध्यममन्ते खादु सहकारपाकम् , आदावुत्तममन्ते चाखादु क्रमुक- पाकम् , आदावुत्तममन्ते मध्यमं पुसपाकम् , त्रपुसपाकम् , आद्यन्तयोः " नालिकेरपाकमिति । तेषां त्रिष्वपि त्रिकेषु पाकाः प्रथमे त्याज्याः। वरमकविन पुनः कुकविः स्यात् । कुकविता हि सोच्छ्वासं मरणम् । मध्यमाः संस्कार्याः । संस्कारो हि सर्वस्य गुणमुत्कर्षति । द्वादशव- णमपि सुवर्ण पावकपाकेन हेमीभवति । शेषा ग्राह्याः। खभावशुद्धं हि न संस्कारमपेक्षते । न मुक्तामणे शाणस्तारतायै प्रभवति । अन- वस्थितपाकं पुनः कपित्थपाकमामनन्ति। तत्र पलालधूननेन अन्न- कणलाभवत्सुभाषितलाभः । सम्यगश्यस्यतः काव्यं नवधा परिपच्यते। हानोपादानसूत्रेण विभजेत्तद्धि बुद्धिमान् ॥ अयमत्रैव शिष्याणां दर्शितस्त्रिविधो विधिः। किन्तु विविधमप्येतत्रिजगत्यस्य वर्तते ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शिष्यविशेषेषु काव्यपाककल्पः पञ्चमोऽध्यायः ।। . षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः । व्याकरणस्मृतिनिीतः शब्दो निरुक्तनिघण्ट्रादिभिनिर्दिष्टस्त- दभिधेयोऽर्थस्तौ पदम् । तस्य पञ्च वृत्तयः सुवृत्तिः, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृत्तिः, तिवृत्तिश्च । गौरश्वः पुरुषो हस्तीति जाति- वाचिनः शब्दाः । हरो हरिहिरण्यगर्भः काल आकाशं दिगिति द्रव्यवाचिनः । श्वेतः कृष्णो रक्तः पीत इति च गुणवाचिनः । प्राद- यश्चादयश्चासत्त्ववचनाः । नगरमुप प्रस्थितः पन्थाः, वृक्षमनु द्योतते विद्युदिति कर्मप्रवचनीयाः। “सेयं सुवृत्तिः पञ्चतय्यपि वाडायस्य माता" इति विद्वांसः । सुवृत्तिरेव समासवृत्तिः। व्याससमासा- १Breads हारो. २B निर्घटादिमिः, ·२२ कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः। वेवानयोर्भेदहेतू । सा च षोढा द्वन्द्वादिभेदेन । तत्र षट्समासीस- माससूक्तम्- "द्वन्द्रोऽस्मि द्विगुरस्मि च गृहे च मे सततमव्ययीभावः । तत्पुरुष कर्म धारय येनाऽहं स्यां बहुव्रीहिः ॥" तद्धितवृत्तिः पुनरनन्ता। तद्धि शास्त्रप्रायो वादो यदुत तद्धित- मूढाः पाणिनीयाः । मानिष्ठं रौचनिकं सौरं सैन्धवं वैयासीयमिति तद्धितान्ताः । प्रातिपदिकविषया चेयम् । कृवृत्तिश्च धातुविषया । कर्ता हत्ती कुम्भकारो नगरकार इति कृदन्तान तिवृत्तिर्दशधा दशलकारीभेदेन । द्विधा च सा धातुसुब्धातुविषयत्वेन । अपाक्षीत् पचति पक्ष्यतीति धातवीयान्याख्यातानि। अपल्लवयत् पल्लवयति पल्लवयिष्यतीति सौब्धातवीयानि । तदिदमित्थङ्कारं पञ्चप्रकारमपि पदजातं मिथः समन्वीयमानमानन्त्याय कल्पते।तजन्मा चैष विदुषां वादो यत्किल दिव्यं समासहस्रं बृहस्पतिर्वक्ता शतऋतुरध्येता तथापि नान्तः शब्दराशेरासीत् । तत्र दयितसुवृत्तयो विदर्भाः । वल्लभसमासवृत्तयो गौडाः । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः । कृत्प्रयो- गरुचय उदीच्याः। अभीष्टतिवृत्तयः सर्वेऽपि सन्तः । तेषां च विशेषलक्षणानुसन्धानेनावद्धताख्यातगणः । उक्तश्च- "विशेषलक्षणविदा प्रयोगाः प्रतिभान्ति ये । आख्यातराशिस्तैरेष प्रत्यहं छुपचीयते ॥" पदानामभिधित्सितार्थग्रन्थनाकरः सन्दर्भो वाक्यम् । “तस्य च त्रिधाभिधाव्यापारः" इत्यौद्भटाः । वैभक्तः शाक्तः शक्तिविभक्ति- मयश्च । प्रतिपदं श्रूयमाणासूपपदविभक्तिषु कारकविभक्तिषु वा वैभक्तः । लुप्सास्वपि विभक्तिषु समाससामर्थ्यात्तदर्थावगतौ शाक्तः । उभयात्मा च शक्तिविभक्तिमयः । तत्र वैभक्त:- "नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीं। खुरयोर्मध्यगो यस्य मेरु खणखणायते ॥" १ Bन. २ Aaddsच, ३ A गतयो.

·काव्यमीमांसायां २३ n शाक्त:-"वित्रस्तशत्रुः स्पृहयालुलोक: प्रपन्नसामन्त उदग्रसत्त्वः। अधिष्ठितौदार्यगुणोऽसिपत्र- जितावनिर्नास्ति नृपस्त्वदन्यः ।। यथा वा-"कण्ठदोलायितोदामनीलेन्दीवरदामकाः। हरिभीत्याश्रिताशेषकालियाहिकुला इव ॥" शक्तिविभक्तिमय:-"अथागादेकदा स्पष्टचतुराशामुखद्युतिः । तं ब्रह्मेव शरत्कालः प्रोत्फुल्लकमलासनः॥" तत्र वाक्यं दशधा । एकाख्यातम् , अनेकाख्यातम्, आवृत्ता- ख्यातम्, एकाभिधेयाख्यातं, परिणताख्यातम्, अनुवृत्ताख्यातं, समुचिताख्यातम् , अध्याहृताख्यातं, कृदभिहिताख्यातम् , अनपे- क्षिताख्यातमिति ॥ तत्रैकाख्यातम्-"जयत्येकपदाक्रान्तसमस्तभुवनत्रयः । द्वितीयपदविन्यासव्याकुलाभिनयः शिवः ॥" अनेकाख्यातम् । तच्च द्विधा सान्तरं निरन्तरम् ॥ तयोः प्रथमम्- "देवासुरास्तमथ मन्थगिरां विराम पद्मासनं जय जयेति बभाषिरे च । द्वारभेजिरे च परितो बहु मेनिरे च खाग्रेसरं विदधिरे च ववन्दिरे च ॥" द्वितीयम्-"त्वं पासि हंसि तनुषे मनुषे विभर्षि विभ्राजसे सृजसि संहरसे विरौषि । आस्से निरस्यसि सरस्यसि रासि लासि सङ्गीडसे छेडसि मेसि मोदसे च ॥" "आख्यातपरतन्त्रा वाक्यवृत्तिरतो यावदाख्यातमिह वाक्यानि" इत्याचार्याः । “एकाकारतया कारकग्रामस्यैकार्थतया च वचोवृत्ते- रेकमेवेदं वाक्यम्" इति यायावरीयः। १BOशक्रः २८हरिभीत्याश्रिताः शेष० ३C मेघसि. .

·२४ همه دستاس ستم گریه ، م س هههه कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः। आवृत्ताख्यातम्-"जयत्यमलकौस्तुभस्तबकितांशपीठो हरि- जयन्ति च मृगेक्षणाश्चलदपाङ्गदृष्टिक्रमाः। ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना- विनाशकरणक्षमो जयति पञ्चमस्य ध्वनिः॥" एकाभिधेयाख्यातम्- "हृष्यति चूतेषु चिरं तुष्यति बकुलेषु मोदते मरुति । इह हि मधौ कलकूजिषु पिकेषु च प्रीयते रागी॥" परिणताख्यातम्-"सोऽस्मिन्जयति जीवातुः पञ्चेषोः पञ्चमध्वनिः। ते च चैत्रे विचित्रैलाककोलीकेलयोऽनिलाः॥" अनुवृत्ताख्यातम्-"चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुलेषु कुन्दासो गुणाश्च ते ॥" समुचिताख्यातम्-"परिग्रहभराकान्तं दौगैत्यगतिचोदितं । मनो गन्त्रीव कुपथे चीत्करोति च याति च॥" यथा च-"स देवः सा दंष्ट्रा कृतकिटिविलासस्मितसिता द्वयं दिश्यात्तुभ्यं मुदमिदमदार जयति च.more उदञ्चद्भिभूयस्तरलितनिवेशा वसुमती युदने यच्छ्ासैनिरिगुडकुलीलामुदवहत् ॥” ped from his apus the digit van ron. अध्याहृताख्यातम्-"दोर्दण्डताण्डवभ्रष्टमुड्डखण्डं विभर्ति यः । व्यस्तपुष्पाञ्जलिपदे चन्द्रचूडः श्रिये स वः॥ कृदभिहिताख्यातम्-"अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकथोदयं । विनयवाधितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः॥" अनपेक्षिताख्यातम्-"कियन्मानं जलं विप्र १ जानुदन्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते न सर्वत्र भवाइशाः॥". 1 गुणवदलङ्कृतश्च वाक्यमेव काव्यम् ॥ "असत्यार्थाभिधायित्वा- मोपदेष्टव्य काव्यम्" इत्येके ॥ यथा- Bronie drade Conceal ·काव्यमीमांसायां 4 "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्तिः मध्येक्षीराब्धि मनाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीहकप्रकारः। इत्थं दिग्भित्तिरोधाक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः स्तोकावस्थानदुस्थैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः॥" यथा च- "भ्रश्यद्भूभुनभोगीश्वरफणपवनाध्मातपातालतालुः त्रुव्यन्नानागिरीन्द्रावलिशिखरखरास्फाललोलाम्बुराशिः। उद्यनीरन्ध्रधूलीविधुरसुरवधूमुच्यमानोपशल्यः कल्योद्योगस्य यस्य त्रिभुवनदर्मनः सैन्यसम्मई आसीत्॥" आहुश्च-"दृष्टं किञ्चिददृष्टमन्यदपरं वाचालवार्पित भूयस्तुण्डपुराणतः परिणतं किञ्चिच्च शास्त्रश्रुतं । सूक्त्या वस्तु यदन्न चित्ररचनं तत्काव्यमव्याहतं रत्नस्येव न तस्य जन्म जलधे! रोहणाद्वा गिरेः॥" "न" इति यायावरीयः- "नासत्यं नाम किञ्चन काव्ये यस्तु स्तुत्येष्वर्थवादः। स न परं कविकर्मणि श्रुतौ च शास्त्रे च लोके च ॥" तत्र श्रौतः-"पुष्पिण्यौ चरतो जो भूष्णुरात्मा फलेग्रहिः ।... शेरेऽस्य सर्वे पाप्मानः अमेण प्रपथे हताः ॥” Purifier शास्त्रीयः-"आपः पवित्रं प्रथमं पृथिव्या- मपां पवित्रं परमं च मन्त्राः। तेषां च सामय॑जुषां पवित्रं महर्षयो व्याकरणं निराहुः॥" किश्च-“यस्तु प्रयुङ्क्ते कुशलो विशेषे शब्दान्यथावद्व्यवहारकाले । सोऽनन्तमामोति जयं परत्र वाग्योगविहुष्यति चापशब्दैः॥ १ A explains as उपकण्ठः. २A दसनः २ A दसनः. ३ B स्तुत्यैर्थवादः. ४ A पुष्पिन्यौ. ५B सर्वपाप्मानः. Prossereres ४ ·२६ काव्यमीमांसायां "क। वाग्योगविदेव । कुत एतत् ? । यो हि शब्दाञानात्यपश- ब्दानध्यसौ जानाति । यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म, एवमपशब्दज्ञानेऽप्य- धर्मः। अथवा भूयानधर्मः प्राप्नोति । भूयांसो ह्यपशब्दा अल्पीयांस: शब्दाः । एकैकस्य हि शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः। तद्यथा । गौरि- त्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः। अथ योऽवाग्योगवित् अज्ञानं तस्य शरणम् । नात्यन्तायाज्ञानं शरणं भवितुमर्हति । यो ह्यजानन्वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिवे. सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि "सोऽनन्तमामोति जयं परत्र वाग्योगविदुष्यति चापशब्दैः । कः? । अवाग्योगविदेव । अथ यो वाग्योगवित् विज्ञानं तस्य शरणम् । क पुनरिदं पठितम् १ । भ्राजा नाम श्लोकाः।किञ्च भोः श्लोका अपि प्रमाणम्। किश्चातः । यदि प्रमाणमयमपि श्लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति ।" 'यादुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्ग किं तत्क्रतुगतं नयेत् ॥ इति "प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणमेव" इति गोनीयः। लौकिक:-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम् ॥" "असदुपदेशकत्वात्तर्हि नोपदेष्टव्यं काव्यम्" इत्यपरे।यथा एवं- "वयं बाल्ये डिम्भास्तरुणिमनि यूनः परिणता- वपीच्छामो वृद्धान्परिणयविधेस्तु स्थितिरियं । त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिदं न नो गोत्रे पुत्रि कचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ॥" "अस्त्ययमुपदेशः किन्तु निषेध्यत्वेन न विधेयत्वेन" इति याया- वरीयः । य एवंविधा विधयः परस्त्रीषु पुंसां सम्भवन्ति तानवबु- ध्येतेति कवीनां भावः। किश्च कविवचनायत्ता लोकयात्रा। "सा च निःश्रेयसमूलम्” इति महर्षयः । यदाहुः- १C"दुष्यति अपशब्दैः कः ?"

·षष्ठोऽध्यायः "काव्यमय्यो गिरो यावच्चरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारखतं स्थानं कविरासाद्य मोदते ॥" किञ्च-"श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाश्च सुधाशिनां याः। ये च प्रभावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविभ्यः श्रुतयः प्रसूताः॥" उक्तश्च-"ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिं । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सदृशः सहायः॥ वल्मीकजन्मा स कविः पुराण: कवीश्वरः सत्यवतीसुतश्च । यस्य प्रणेता तदिहानवयं सारस्वतं वर्त्म न कस्य वन्द्यम् ? ॥" ; "असभ्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यम्” इति च केचित् । यथा- "प्रसन्प्रग्रीवैभृतभुवनकुक्षिझणझणा- करालः प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु । विलासव्यत्यासाजघनफलकास्फालनधन- स्फुटच्छेदोत्सित्तः कलकनककाञ्चीकलकलः॥" अपि च-नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपत्र भङ्गी- ताडताडनविपाण्डरगण्डलेखाः। लिह्यन्तु रत्नरशनारणनाभिराम- कामातिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः॥" "प्रक्रमापन्नो निबन्धनीय एवायमर्थः” इति यायावरीयः। तदिदं श्रुतौ शास्त्रे चोपलभ्यते । तत्र याजुषा- delorrus १ A तंकि.

·२८ काव्यमीमांसायां “योनिरुदूखलं शिश्नं मुशलं मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते ॥" आर्च:-"उपोप मे परामुश मा मे दभ्राणि मन्यथाः। सर्वाऽहमस्मि रोमशा गान्धारीणामिवाचिका ॥" शास्त्रीय:-“यस्याः प्रसन्नधवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलं । नवनीतोपमं तस्या भवति स्मरमन्दिरम् ॥" पदवाक्यविवेकोऽयमिति किञ्चित्यपश्चितः। अथ वाक्यप्रकारांश्च कांश्चिदन्यान्निबोधत ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः ॥ सप्तमोऽध्यायः पाठप्रतिष्ठा । वाक्यं वचनमिति व्यवहरन्ति । तच्च विधा प्रणेतृभेदेन ब्राह्म, शैवं, वैष्णवमिति । तदिदं वायुप्रोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं यदुत ब्रामं वचः पञ्चधा खायम्भुवमैश्वरमार्षमार्षीकमार्षिपुत्रकं च । स्वय- म्भूर्ब्रह्मा तस्य स्वायम्भुवम् । तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतयः पुत्रास्ते ईश्वरास्तेषामैश्वरम् । ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम् । ऋषी- णामपत्यानि ऋषीकास्तेषामार्षीकम् । ऋषीकाणां सूनव ऋषिपुत्र- कास्तेषामार्षिपुत्रकम् । स्वयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः, श्रुतेरन्यच्चे खायम्भुवम् । तहाहुः- "सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्भवेत् । कचिनिरुक्तमोक्षार्थ वाक्यं खायम्भुवं हि तत् ॥” तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्वरं वचः । उक्तश्च- "व्यक्तक्रममसंक्षिसं दीसगम्भीरमर्थवत् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च लक्ष्यतामैश्वरं वचः॥" - १B तत्ते जननं. २ A.गन्धारीणा०. ३ A. omits च. ४ A.लिंग्यता..

·२९ सप्तमोऽध्यायः। आर्षम्-"यत्किश्चिन्मन्त्रसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः । प्रत्यक्षाभिहितार्थ च तदृषीणां वचः स्मृतम् ॥" आर्षीकम्-"नैगमैर्विविधैः शन्दैर्निपातबहुलं च यत् । न चापि सुमहद्वाक्यमृषीकाणां वचस्तु तत् ॥" आर्षिपुत्रकम्-"अविस्पष्टपदप्रायं यच्च स्याहहुसंशयम् । ऋषिपुत्रवचस्तत्स्यात्ससर्वपरिदेवनम् ॥" तदुदाहरणानि पुराणेभ्य उपलभेत । सारखताः कवयो न: पूर्व इत्थंकारं कथयन्ति । ब्रह्मविष्णुरुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादिशि- व्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरम् । क्रमेण च सञ्चरद्देवैर्देव- योनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानं दिव्यमिति व्यपदिश्यते । देव- योनयस्तु- "विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः। सिद्धगुद्यकभूताश्च पिशाचा देवयोनयः॥" तन्त्र पिशाचादयः शिवानुचराः स्वभूमौ संस्कृतवादिनः, मत्येतु भूतभाषया व्यवहरन्तो निबन्धनीयाः। अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया। तदिव्यं वचश्चतुर्दा । वैबुधं वैद्याधरं गान्धर्व योगिनीगतं च । शेषा- णामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिसादृश्येन । तत्र वैबुधम्- "समासव्याससंदृब्धं शृङ्गाराद्भुतसम्भृतं । सानुप्रासमुदारं च वचः स्यादमृताशिनाम् ॥" यथा-"यचन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम बभ्रुणि जटाकुहरे हरस्य । तद्वः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्ज- झात्कारडम्बरविरावि सुरापगाम्भः॥" वैद्याधरम्-"स्तोकानुप्राससच्छायं चतुरोक्तिप्रसादि च । द्राधीयसा समासेन विद्धि वैद्याधरं वचः॥" Hemanus प १ A सुमहा०. २ A ऋषीणां हि. ३ B उपलभ्येत. ४ Boवुद्दिष्टं, ·काव्यमीमांसायां यथा- यथा-"प्रणतसुरकिरीटप्रांशुरत्नांशुवंश- च्छुरितनखशिखाग्रोद्भासमानारुणाङ्ग्रे । उदिततरणिवृन्दोहामधामोर्ध्वनेत्र- ज्वलननिकरदग्धानङ्गमूते नमस्ते ॥" यथा वा-"भ्रमति भ्रमरकरम्बितनन्दनवनचम्पकस्तबकगौरः। वात्याहत इव वियति स्फुटलक्ष्मा रोहिणीरमणः॥" गान्धर्वम्-"हस्वैः समासैर्भूयोभिर्विभूषितपदोच्चया। तत्त्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरखती॥" यथा-"नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे ॥" योगिनीगतम्-"समासरूपकमायं गम्भीरार्थपदक्रम । सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वचः॥" "दुःखेन्धनकदहनामृतवर्षमेघ संसारकूपपतनैककरावलम्ब। योगीन्द्रदर्पण जगद्गतकृत्लतेज:- प्रत्यक्षचौरवर वीरपते नमस्ते ॥" महाप्रभावत्वाद्भौजङ्गममपि दिव्यमित्युपचर्यते । "प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यासभागवत् । अनोजविपदप्रायं वचो भवति भोगिनाम् ॥" "सुसर्जितां श्रोत्रसुखां सुरूपा- मनेकरत्नोज्वलचित्रिताङ्गीं। विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृह्य वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि ॥" "किमर्थं पुनरनुपदेश्ययोर्ब्राह्मपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोरुपन्या- सः" इत्याचार्याः। “सोऽपि कवीनामुपदेशपरः” इति यायावरीयः। १ Explained in A as समूह. यथा- ma ·सप्तमोऽध्यायः । यतो नाटकादावीश्वरादीनां देवानां च प्रवेशे तच्छायावन्ति वा- क्यानि विधेयानीति दिव्यम् । इह हि प्रायो वादो यदुत माव- तारव्यवहाररुचे गवतो वासुदेवस्य वचो वैष्णवं तन्मानुषमिति व्यपदिशन्ति । तच्च त्रिधा रीतित्रयभेदेन । तदाहुः- "वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति रीतयस्तिस्त्रः। आशु च साक्षानिवसति सरखती तेन लक्ष्यन्ते ॥ रीतिरूपं वाक्यत्रितयं काकुः पुनरनेकयति ॥" "काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दाऽलङ्कारोयम्" इति रुद्रटः ॥ "अभि- प्रायवान्पाठधर्मः काकुः, स कथमलङ्कारी स्यात्?” इति यायावरीयः। सा च द्विधा साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा च । वाक्यान्तराकाङ्गिणी सा- काङ्क्षा, वाक्योत्तरभाविनी निराकाङ्क्षा। तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्कम् । तदेव काक्वन्तरेण निराकाङ्कम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति साकाङ्क्षा । विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति निराकाङ्क्षा । तत्राक्षेपगर्भा- "यदि मे वल्लभा दूती तदाऽहमपि वल्लभा। यदि तस्याः प्रिया वाचः तन्ममाऽपि प्रियप्रिया।" एवमेव निर्देष्टुर्विधिरूपा । प्रश्नगर्भा- "गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्म वल्लिषु । वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ॥" इयमेवोपदेष्टुरुत्तररूपा । वितर्कगर्भा- "नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्सनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकपलिग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी॥" इयमेवोपदेष्टुनिर्णयरूपा । ता इमास्तिस्रोऽपि नियतनिवन्धाः। तद्विपरीताः पुनरनन्ताः। तत्राभ्युपगमानुनयकाकू--

·३२
काव्यमीमांसायां
"युष्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मनेन नाम स्थितं
प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि ।
कोषोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा-
नद्यैकं दिवसं ममाऽसि न गुरुनाऽहं विधेयस्तव ॥"
अभ्यनुज्ञोपहासकाकू-"मनामि कौरवशतं समरे न कोपाद्
दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः।
सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू
सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥"
एवं त्रिचतुरकाकुयोगोऽपि । तत्र त्रियोगः-
"सेयं पश्यति नो कुरङ्गकवधूत्रस्तैवमुदीक्षते
तस्याः पाणिरयं न मारुतवलत्पत्राङ्गुलिः पल्लवः ।
तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते
सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिला कूजति ॥"
चतुर्योग:-"उच्यतां स वचनीयमशेष
नेश्वरे परुषता सखि साध्वी।
आनयनमननीय कथं वा
विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः॥"
"सख्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ ।
सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता ॥
पदवाक्यविदां मार्गों योऽन्यथैव व्यवस्थितः ।
स वाङ्गाभिनयो द्योत्या (नयद्योत्यः?) तं काकु: कुरुतेऽन्यथा॥
अयं काकुकृतो लोके व्यवहारो न केवलं ।
शास्त्रेष्वप्यस्य साम्राज्यं काव्यस्याप्येष जीवितम् ॥
कामं विवृणुते काकुरर्थान्तरमतन्द्रिता ।
स्फुटीकरोति तु सतां भावाभिनयचातुरीम् ॥
इत्थं कविर्निबध्नीयादित्थं च मतिमान्पठेत् ।
यथा निबन्धनिगदश्छायां काश्चिन्निषिञ्चति ॥
.

·सप्तमोऽध्यायः। करोति काव्यं प्रायेण संस्कृतात्मा यथा तथा। पठितुं वेत्ति स परं यस्य सिद्धा सरस्वती ॥ यथा जन्मान्तराभ्यासात्कण्ठे कस्यापि रक्तता। तथैव पाठसौन्दर्य नैकजन्मविनिर्मितम् ॥ ससंस्कृतमपभ्रंशं लालित्यालिङ्गितं पठेत् । प्राकृतं भूतभाषां च सौष्ठवोत्तरमुद्गिरेत् ॥ प्रसन्ने मन्द्रयेद्वाचं तारयेत्तद्विरोधिनि । मन्द्रतारौ च रचयेन्निर्वाहिणि यथोत्तरम् ॥ ललितं काकुसमन्वितमुज्ज्वलमर्थवशकृतपरिच्छेदम् । श्रुतिसुखविविक्तवर्ण कवयः पाठं प्रशंसन्ति । अतितूर्णमतिविलम्बितमुल्वणनादं च नादहीनं च । अपदच्छिन्नमनावृतमतिमृदुपरुषं च निन्दन्ति । गम्भीरत्वमनैश्वर्य नियूँढिस्तारमन्द्रयोः । संयुक्तवर्णलावण्यमिति पाठगुणाः स्मृताः ॥ यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिश्च न पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् ॥ विभक्तयः स्फुटा यत्र समासश्चाकदर्थितः। अम्लानः पदसन्धिश्च तत्र पाठः प्रतिष्ठितः॥ न व्यस्तपदयोरैक्यं न भिदां तु समस्तयोः। न चाख्यातपदम्लानिं विदधीत सुधीः पठन् । आगोपालकमायोषिदास्तामेतस्य लेह्यता। इत्थं कविः पठन्काव्यं वाग्देव्या अतिवल्लभः ॥ येऽपि शब्दविदो नैव नैव चार्थविचक्षणाः । तेषामपि सतां पाठः सुष्टु कर्णरसायनम् ॥ पठन्ति संस्कृतं सुष्टु कुण्ठाः प्राकृतवाचि ते । वाणारसीतः पूर्वेण ये केचिन्मगधादयः॥" आह स्म-"ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां खाधिकारजिहासया। गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वास्तु सरखती ॥ १० गम्भीरत्वमवैखय. ५ -

·काव्यमीमांसायां
नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न रुक्षो नातिकोमलः ।
न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाडकः ॥
रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोऽप्यस्तु वा गुणः ।
सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिनः ॥
गये पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि ।
गेयगर्भे स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडः कविः ।।
पठन्ति लटभं लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः ।
जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया।
सुराष्ट्रनवणाद्या ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम् ।
अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचास्यपि ॥
शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविर्जनः ।
कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु ! ॥
ततः पुरस्तात्कवयो ये भवन्त्युत्तरापथे ।
ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः ॥
मार्गानुगेन निनदेन निधिगुणानां
सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्तः।
पाञ्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां
श्रोत्रे मधु क्षरति किञ्चन काव्यपाठः॥
ललल्लकारया जिह्म जर्जरस्फाररेफया।
गिरा भुजङ्गाः पूज्यन्ते काव्यभव्यधियो न तु ॥
पश्चस्थानसमुद्भववर्णेषु यथास्वरूपनिष्पत्तिः।
अर्थवशेन च विरतिः सर्वखमिदं हि पाठस्य ॥"
सकाकुकलना पाठप्रतिष्ठेयं प्रतिष्ठिता।
अर्थानुशासनस्याथ प्रकारः परिकीर्त्यते ॥
॥ इति. राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः
वाक्यविशेषाः काकुकलना पाठप्रतिष्ठा च ॥
१B लटसं. २B प्रदर्शिता.

·अष्टमोऽध्यायः। अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः। "श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकं च काव्यार्थानां द्वादश योनयः” इति आचार्याः । “उचितसंयोगेन, योकृसंयोगेन, उत्पाद्यसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह षोडश” इति यायावरीयः। तत्र श्रोतः । “उर्वशी हाप्सराः पुरूरवसमैडं चकमे" ।अबार्थे- "चन्द्रादुधः समभवद्भगवानरेन्द्र- मायं पुरूरवसमैडमसावसूत । तं चाप्सराः स्मरवती चकमे किमन्य- दत्रोर्वशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः॥" -"यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लोकोऽथ यदेतदचिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स सानां लोकोऽथ य एष तस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः सैषा त्रय्येव विद्या तपति।" अबार्थे-"एतद्यमण्डलं खेतपति दिनकृतस्ता ऋचोऽचौषि यानि द्योतन्तेतानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूंषि । एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्ग:स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिःसोऽस्तु सूर्य:श्रिये वः॥" तच्चेदं वेदहरणं यदित्वं कथयन्ति- "नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये या दुहन्ति पदे पदे । ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामति ॥" स्माता-"बह्वर्थेष्वभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" अनार्थे-"हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता। सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" १B प्रमाणं. २ A मैल. ३ B प्रपलायिना. ४V सम्भावितैक०.

·काव्यमीमांसायां ऐतिहासिक:-"न स सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः॥" अत्र-“मदं नवैश्वर्यलवेन लम्भितं विमृज्य पूर्वः समयो विमृश्यतां । जगजियत्सातुरकण्ठपद्धति- न वालिनैवाहतंतृप्तिरन्तकः ॥" पौराणिक:-"हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यां सिवाऽप्युदैक्षत । भयभ्रान्तः सुरैश्चक्रे तस्यै तस्यै दिशे नमः॥" अत्र-"स सञ्चरिष्णुर्भुवनत्रयेऽपि यां यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः । अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्- करैस्त्रिसन्ध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः॥" अनाहु:-"श्रुतीनां साङ्गशाखानामितिहासपुराणयोः । अर्थग्रन्थः कथाभ्यासः कवित्वस्यैकमौषधम् ॥ इतिहासपुराणाभ्यां चक्षुामिव सत्कविः । विवेकाननशुद्धाभ्यां सूक्ष्ममप्यर्थमीक्षते ॥ वेदार्थस्य निबन्धेन श्लाघ्यन्ते कवयो यथा । स्मृतीनामितिहासस्य पुराणस्य तथा तथा ॥" द्विविधः प्रामाणिको मैमासिकस्तार्किकश्च । तत्र प्रथमः । शब्दस्य सामान्यमभिधेयं विशेषश्चार्थः । अत्र- "सामान्यवाचि पदमप्यभिधीयमानं मां प्राप्य जातमभिधेयविशेषनिष्ठं । स्त्री काचिदित्यभिहिते सततं मनो मे तामेव वामनयनां विषयीकरोति ॥" B जिधित्सा०. २B हित. ३ । त्रिसन्ध्यं त्रिर्दिशे नमः, ४ B भुवनान्तरेषु. ५B तदाहुः, Bश्लाघते.

·अष्टमोऽध्यायः। ३७ तर्केषुसायीयः-"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदृष्टिभिः॥" अत्र-“य एते यज्वानः प्रथितमहसो येऽप्यवनिपा मृगाक्ष्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया। अमी ये दृश्यन्ते फलकुसुमनम्राश्च तरवो जगत्येवंरूपा विलसति मृदेषा भगवती ॥". न्यायवैशेषिकीयः-स किसामग्रीक ईश्वरः कता? इति पूर्व- पक्षः। निरतिशयैश्वर्यस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र- "किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतक्र्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः॥" बौद्धीयः-विवक्षापूर्वा हि शब्दास्तामेव विवक्षां सूचयेयुः । "भवतु विदितं शब्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः स्मरवति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति । न न न म म मा मा मां स्पाक्षीनिषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥" लोकायतिकः-भूतेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत् । अत्र- "बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यमितः कलेवरात् । अपि च सुदति ते सचिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया ॥" आर्हतः-शरीरपरिमाण आत्मा, अन्यथा शरीराफल्यमात्मा- फल्यं वा। १A दर्शिमिः. २B •दितः. ३ कडेवरातू. ४ A& B स. ५A च.

·काव्यमीमांसायां अत्र-"शरीरमात्रमात्मानं ये वदन्ति जयन्ति ते । तचुम्बनेऽपि यजातः सर्वाङ्गापुलकोऽस्य मे ॥" सर्वपार्षदत्वात्काव्यविद्यायाः तानिमानन्यांश्चार्थान्व्युत्पत्तये प्रत्यवेक्षेत । आहुश्च- "यस्तकर्कशानर्थान्मुक्तिवाद्रियते कविः। सूर्याशव इवेन्दौ ते काश्चिदर्चन्ति कान्तताम् ॥" समयविद्यासु शैवसिद्धान्तीयः- "घोरघोरतरातीतब्रह्मविद्याकलातिगः। परापरपदव्यापी पायादः परमेश्वरः॥" पाश्चरात्र:-"नायन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तोऽप्यनुशासितारः। सर्वज्वरान्वन्तु ममानिरुद्ध- प्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः ॥ बौद्धसिद्धान्तीया-"कलिकलुषकृतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यतां स लोकः । मम हि सुचरितेन सर्वसत्त्वाः परमसुखेन सुखावनी प्रयान्तु ॥" एवं सिद्धान्तान्तरेष्वपि । राजसिद्धान्तत्रय्यामर्थशास्त्रीय:- "शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तरुरिव । बहुव्याज राज्यं न सुकरमराजप्रणिधिभि- दुराराधा लक्ष्मीरनवहितचित्तं छलयति॥" नाट्यशास्त्रीयः-"एवं धारय देवि बाहुलतिकामेवं कुरुष्वाङ्गक मात्युच्चैनम कुश्चयाग्रचरणं मां पश्य तावस्थितं । देवी नर्तयतः स्ववक्रमुरजेनाम्भोधरध्वानिना शम्भोः परिपान्तु लम्बितलयच्छेदाहतास्तालिकाः॥" १ A विदन्ति. २ A तचासदपि. ३C मात्युच्चैनै च.

·अष्टमोऽध्यायः। ३९ कामसूत्रीय:-"नाश्चर्य त्वयि यलक्ष्मीः क्षिध्वाधोक्षजमागता। असौ मन्दरतस्त्वं तु प्राप्तः समरतस्तया ॥" लौकिकस्तु द्विधा प्राकृतो व्युत्पन्नश्च । तयोः प्रथमः- "स्फुटितपिठरीबन्धश्लाघ्यो विपक्षगृहेप्यभूत् प्रियतम ययोः लेहग्रन्थिस्तथा प्रथमं स नौ । जनवदधुना समन्यावां वसाव इहैव तौ धिगपरिचितं प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम् ॥" यथा वा-"इक्षुदण्डस्य मण्डस्य दनः पिष्टकृतस्य च । वाराहस्य च मांसस्य सैष गच्छति फाल्गुनः ॥" द्वितीयो द्विधा समस्तजनजन्यः कतिपयजनजन्यश्च । तयोः प्रथ- मोऽनेकधा देशानां बहुत्वात् । तत्र दाक्षिणात्यः "पिबन्त्यास्वाय मरिचं ताम्बूल विशदैर्मुखैः । प्रियाधरावदंशानि मधूनि द्रमिलाङ्गनाः ॥" यथा वा-"विरम मदन कस्त्वं चैत्र का शक्तिरिन्दो- रिह हि कुसुमबाणाः कुण्ठिताग्राः स्खलन्ति । हृदयभुव इमास्ताः कुन्तलप्रेयसीनां प्रहतिकिणकठोरग्रन्थयो वज्रसाराः॥" उदीच्यः-"नेपाल्यो वल्लभैः सार्द्धमाट्टैणमदमण्डनाः । ग्रन्थिपर्णकपालीषु नयन्ति ग्रीष्मयामिनीः ॥" द्वितीयः-"मिथ्यामीलदरालपक्ष्मणि वलत्यन्तः कुरङ्गीहशो दीर्घापासरित्तरङ्गतरले तल्पोन्मुखं चक्षुषि । पत्युः केलिमतः कथां विरमयन्नन्योन्यकण्डूयनात् कोऽयं व्याहरतीत्युदीर्य निरगात्सब्याजमालीजनः।" कविमनीषानिर्मितं कथातन्त्रमर्थमात्रं वा.विरचना । तत्राद्या- "अस्ति चित्रशिखो नाम खड्गविद्याधराधिपः । दक्षिणे मलयोत्सङ्गे रत्नवत्याः पुरः पतिः ॥ - १ B द्रविडांगनाः. २ A ग्रंथिभिर्वजसाराः. ३ B रत्नावत्याः.

·काव्यमीमांसायां तस्य रत्नाकरसुता श्रियो देव्याः सहोदरी। खयम्वरविधावासीत्कलनं चित्रसुन्दरी॥" द्वितीया-"ज्योत्ला लिम्पति चन्दनेनस पुमान्सिश्चत्यसौ मालती- मालां गन्धजलैमधूनि कुरुते खादून्यसौ फाणितैः। यस्तस्य प्रथितान्गुणान्प्रथयति श्रीवीरचूडामणेः तारत्वं स च शाणया मृगयते मुक्ताफलानामपि ॥" अत्राहु:-"नीचैर्नार्थकथासर्गे यस्य न प्रतिभाक्षयः । स कविग्रामणीरत्र शेषास्तस्य कुटुम्पिनः॥" अभिहितेभ्यो यदन्यत्तत्प्रकीर्णकम् । तत्र हस्तिशिक्षीयः- "मेघानां क्षणहासतामुपगतो हारः प्रकीर्णो दिशा- माकाशोल्लसितामितामरवधूपीनस्तनास्फालकः । क्षुण्णश्चन्द्र इवोल्बणो मदवशादैरावणप्रेरितः पायावः परिपाकपाण्डुलवलीश्रीतस्करः शीकरः॥" रत्नपरीक्षीयः-"द्वौ वज्रवौं जगतीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ । यः स्याजपाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्वारससंनिकाशः॥" धनुर्वेदीय:-"स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांशमाकुञ्चितसव्यपादं । ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥" योगशास्त्रीय:-"यः सर्वेषां हृदयकमले प्राणिनामेकहंस- स्त्वं जागर्षि खपिषि च मुहुर्बुध्यसे नापि बुद्धः। तं त्वाराध्य प्रविततधियो बन्धभेदं विधाय ध्वस्तातङ्का विमलमहसस्ते भवन्तो भवन्ति ॥" १B .स्त्वत्र. २ B मराधिपवधू. ३ A B लवलश्री०.

·अष्टमोऽध्यायः। एवं प्रकीर्णकान्तरमपि । उचितसंयोगः- "पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिझरोद्गार इवाद्रिराजः॥" योक्तृसंयोगः-"कुर्वद्भिः सुरदन्तिनो मधुलिहामखादु दानोदकं तन्वानैनमुचिट्ठहो भगवतश्चक्षुःसहस्रव्यथां । मजन्सर्गतरङ्गिणीजलभरे पङ्कीकृते पांसुभि- यद्यात्राव्यसनं निनिन्द विमनाःस्वलॊकनारीजनः।" उत्पाद्यसंयोगः-"उभौ यदि व्योनि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेतां। तेनोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥" संयोगविकारः-"गुणानुरागमित्रेण यशसा तव सर्पता दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मावर्द्धकुडमम् ॥" यथा वा-"उन्माद्यत्यम्बुराशिर्विदलति कुमुदं सङ्कुचन्त्यम्बुजानि स्यन्दन्ते चन्द्रकान्ताः पतितसुमनसः सन्ति शेफालिकाश्च । पीयन्ते चन्द्रिकाम्भः क्रमसरलगलं किं च किञ्चिचकोरा- श्चन्द्रे कर्पूरगौरातिभूति नभसो याति चूडामणित्वम् ॥" इदं कविभ्यः कथितमर्थोत्पत्तिपरायणम् । इह प्रगल्भमानस्य न जात्वर्थकदर्थना ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने षोडश काव्यार्थयोनयः अष्टमोऽध्यायः॥

·४२ काव्यमीमांसायां नवमोऽध्यायः अर्थव्याप्तिः। "स विधा" इति द्रौहिणिा; दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च । "सप्तधा" इति यायावरीया, पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्य- पातालीयो, दिव्यमर्त्यपातालीयश्च । तत्र दिव्यः- "स्मृत्वा यन्निजवारवासगतया वीणासमं तुम्बुरो- रुद्गीतं नलकूबरस्य विरहादुत्कञ्चुलं रम्भया । तेनैरावणकर्णचापलमुषा शक्रोऽपि निद्रां जह- श्रूयः कारित एव हासिनि शचीवके दृशां सम्भ्रमम्॥" दिव्यमानुषस्तु चतुर्दा । दिव्यस्य मांगमने, मर्त्यस्य च खर्ग- गमन इत्येको भेदः । दिव्यस्य मयंभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । प्रभावाविर्भूतविब्य- रूपतया चतुर्थः । तत्र दिव्यस्य मांगमनम्- "श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वसन्ददर्शावतरन्तमम्बरा- द्धिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः॥" मर्यस्य स्वर्गगमनम्- "पाण्डोनन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पजैः सीधुभिः कृप्तापानककेलि कल्पतरुषु द्वन्द्वैः सुधालेहिनाम् । अप्यनेन्दुशिलालवालवलयं सन्तानकानां तले ज्योत्लासंगलदच्छनिर्झरजलैयनं विना पूर्यते ॥" विव्यस्य मयंभाव:-"इति विकसति तस्मिन्नन्ववाये यदूना समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलनम् । किमपरमथ तस्मात्षोडशास्त्रीसहस्त्र- प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव ॥" १VA कण्ठुलं, V B कण्ठलं. २ A जनं. ३ A पूर्जते.

·नवमोऽध्यायः।
मर्त्यस्य दिव्यभावः-"आकाशयानतटकोटिकृतकपादा-
स्तद्धेमदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः।
कौतूहलात्तव तरङ्गविघट्टितानि
पश्यन्ति देवि मनुजाः स्खकलेवराणि ॥"
दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना-
"ज्योत्लापूरप्रसरविशदे सकतेऽस्मिन्सरय्वा
वादद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनोः कयोश्चित् ।
एको ब्रूते प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः
स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ॥"
प्रभावाविर्भूतदिव्यभावः-
"मा गाः पातालमुर्वि स्फुरसि किमपरं पाव्यमानः कुदैत्य
त्रैलोक्यं पादपीतप्रथिम नहि बले पूरयस्यूनमनेः ।
इत्युत्खमायमाने भुवनभृति शिशावङ्कसुप्से यशोदा
पायाचकाङ्कपादप्रणतिपुलकितस्रगण्डस्थला वः॥"
मर्त्यः-"वधूः श्वश्रूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे
पदे रिक्ते रिक्त विनिहितपदार्थान्तरमिति ।
नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकक्रमधनं
न च प्रत्यावृत्तिः प्रवहति जगत्पूर्णमथ च ॥"
पातालीय:-
"कर्कोटः कोटिकुण्ठः प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि चक्षुः
सज्जः सेवाञ्जलिस्ते कपिलकुलिकयोः स्तौति च स्वस्तिकस्वां।
पद्मः सझैष भक्तेरवलगति पुरः कम्बलोऽयं बलोऽयं
सोत्सर्पः सर्पराजो ब्रजतु निजगृहं प्रेष्यतां शङ्खपालः॥"
मर्त्यपातालीय-"आर्द्रावले वजन वेत्स्यपकर्ण कर्ण
द्विः सन्दधाति न शरं हरशिष्यशिष्यः।
तत्साम्प्रतं समिति पश्य कुतूहलेन
मत्यैः शरैरपि किरीटिकिरीटमार्थम् ॥"
१VA देव. २ B मुर्भि. ३ B कोटिकृत्त्वः. ४ A नाथम्.

·४४ काव्यमीमांसायां इहापि पूर्ववत्समस्तमिश्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीय:- "स पातु वो यस्य शिखाश्मकर्णिकं खदेहनालं फणपत्रसञ्चयम् । विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं पिनाकिनः कर्णभुजङ्गपङ्कजम् ॥" वर्गमर्त्यपातालीय:- "आस्तीकोऽस्ति मुनिः स्म विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा- त्राता तक्षकलक्ष्मणः फणभृतां वंशस्य शक्रस्य च । उद्वेल्लन्मलयाद्रिचन्दनलताखान्दोलनप्रक्रमे यस्याद्यापि सविभ्रमं फणिवधूवृन्दर्यशो गीयते ॥" "सोऽयमित्थङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःसीमार्थसार्थः सम्प- यते । अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः । किन्तु द्विरूप एवासौ विचा- रितसुस्थोऽविचारितरमणीयश्च । तयोः पूर्वमाश्रितानि शास्त्राणि तदुत्तरं काव्यानि" इत्यौद्भटाः । यथा- "अपां लवयितुं राशिं रुचा पिञ्जरयनमः। खमुत्पपात हनुमान्नीलोत्पलदलद्युति ॥" यथा वा-"त आकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः। आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः॥" यथा च-"तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्थेमार्चिषामिति" इत्यादि । "न स्वरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेवा किन्तु प्रतिभासनिबन्धनम् । न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते यदि तथा स्यात्सूर्याचन्द्रमसोमण्डले दृष्ट्या परिच्छिद्यमानद्वादशाङ्गु- लप्रमाणे पुराणाद्यागमनिवेदितधरावलयमात्रे नस्तः" इति यायाव- रीयः। एवं नक्षत्रादीनांसरित्सलिलादीनामन्येषांच।यथाप्रतिभासं च वस्तुनः स्वरूपं शास्त्रकाव्ययोर्निबन्धोपयोगि । शास्त्रे यथा- १ A अस्तीको. २ खन्दोलनं. ३C मुल्लेख्योपजीव्यमानो. ४C दृष्ट्यपरिच्छिद्यमान.

·नवमोऽध्यायः। "प्रशान्तजलभृत्पङ्के विमले वियदम्भसि । ताराकुमुदसम्बन्धे हंसायत इवोडराई ।" काव्यानि पुनरेतन्मयान्येव । “अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः । किन्तु रसवत एव निवन्धो युक्तो न नीरसस्य” इति आपराजितिः। यदाह- "मज्जनपुष्पावचयनसन्ध्याचन्द्रोदयादिवाक्यमिह । सरसमपि नातिबहुलं प्रकृतरसानन्वितं रचयेत् ॥ यस्तु सरिदद्रिसागरपुरतुरगरथादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः स इह ॥" 'आम्' इति यायावरीयः। अस्ति चानुभूयमानो रसस्यानुगुणो विगुणश्चार्थः, काव्ये तु कविवचनानि रसयन्ति विरसयन्ति च नार्थी। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेदमुपलभ्यते । तत्र सरिद्वर्णनरसवत्ता- "एतां विलोकय तलोदरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामनुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥" अद्रिवर्णनरसवत्ता- "एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुव- श्वापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः। यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोव॑चत्रु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः॥" सागरवर्णनरसवत्ता- “धत्ते यत्किलकिञ्चितैकगुरुतामणीदृशां वारुणी वैधुर्य विदधाति दम्पतिरुषां यच्चन्द्रिकाई नभः । यच्च स्वर्गसदां वयः स्मरसुहृनियं सदा सम्पदा यल्लक्ष्मीरधिदैवतं च जलधेस्तत्कान्तमाचेष्टितम् ॥" .. १ Bomits तु. २ B reads न चार्थाः, ३ B तनूदरि. ४ B श्छाया.

·४ काव्यमीमांसायां एवं पुरतुरगादिवर्णनरसवत्तापि । विप्रलम्भेप्यतिरसवत्ता- "विधर्माणो भावास्तदुपहितवृत्तेर्न धृतये सरूपत्वादन्ये विहितविफलौत्सुक्यविरसाः। ततः खेच्छं. पूर्वेष्वसजदितरेभ्यः प्रतिहतं क हीनं प्रेयस्या हृदयमिदमन्यत्र रमताम् ॥" कुकविर्विप्रलम्भेऽपि रसवत्तां निरस्यति । अस्तु वस्तुषु मा वा भूत्कविवाचि रसः स्थितः॥ "यथा तथा वास्तु वस्तुनो रूपं, वक्तृप्रकृतिविशेषायत्ता तु रस- वत्ता । तथा च यमर्थ रक्तः स्तौति तं विरक्तो विनिन्दति मध्य- स्थस्तु तत्रोदास्ते” इति पाल्यकीर्तिः। "येषां वल्लभया समं क्षणमिव स्फारा क्षपा क्षीयते तेषां शीततरः शशी विरहिणामुल्केव सन्तापकृत् । अस्माकं न तु वल्लभा न विरहस्तेनोभयभ्रंशिना- मिन्दू राजति दर्पणाकृतिरयं नोष्णो न वा शीतल ॥" "विदग्धभणितिभङ्गिनिवेद्यं वस्तुनो रूपं न नियतखभावम्" इति अवन्तिसुन्दरी । तदाह- "वस्तुखभावोऽत्र कवेरतन्त्री गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये। स्तुवन्निबध्नात्यमृतांशुमिन्दु निन्दस्तु दोषाकरमाह धूर्तः ॥" "उभयमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। स पुनर्द्विधा । मुक्तकप्रब- न्धविषयत्वेन । तावपि प्रत्येकं पञ्चधा । शुद्धः, चित्रा, कथोत्था, संवि- धानकभूः, आख्यानकवांश्च। तत्र मुक्तेतिवृत्तः शुद्धः स एव सप्रपञ्च- श्चित्रः। वृत्तेतिवृत्तः कथोत्थः । सम्भावितेतिवृत्तः संविधानकभूः। परिकल्पितेतिवृत्तः आख्यानकवान् । तत्र । १ B पूर्वेष्वरसमितरेभ्यः प्रणिहितं. २ A तन्त्रं.

·नवमोऽध्यायः।
मुक्तके शुद्धः-"सा पत्युः प्रथमापराधकरणे शिक्षोपदेशं विना
नोजानाति सविभ्रमाङ्गवलना वक्रोक्तिचित्रांगतिम्।
खच्छरच्छकपोलभित्तिगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला
बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकैरश्रुभिः॥"
चित्र:-"दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं
संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाञ्चितभूलतं ।
मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्ण क्षणा-
चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥"
कथोत्यः-"दत्या रुद्धगतिः खसाधिपतये देवी ध्रुवस्वामिनी
यस्मात्खण्डितसाहसो निववृते श्रीशर्मगुप्तो नृपः।
तस्मिन्नेव हिमालये गुरुगुहाकोणकणत्किन्नरे
गीयन्ते तव कार्तिकेयनगरस्त्रीणां गणैः कीर्तयः॥"
संविधानकभूः- .
"दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा-
देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा-
मन्तहाँसवलत्कपोलफलकां धूतोंऽपरां चुम्वति ॥"
यथा च-"कुवा कुडमाम्भःकपिशितवपुष यत्तदा राजहंसी
क्रीडाहंसो मयासावजनि विरहितश्चक्रवाकीभ्रमेण ।
तस्यैतत्पाप्मनो मे परिणमति फलं यत्पुरे प्रेमबन्धा-
देकत्रावांवसावो न च दयित दृशाऽप्यस्ति नौ सन्निकर्षः॥"
आख्यानकवान्-
"अर्थिजनार्थधृतानां वनकरिणां प्रथमकल्पितैर्दशनैः।
चक्रे परोपकारी हैहयजन्मा गृहं शम्भोः॥"
१B अच्छे. २Bात. ३ A श्रीसेनगुप्तो. ४ B संगते. ५ B आख्यानवानू,

·४८ काव्यमीमांसायां निबन्धशुद्धः-"स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भूलतानां ममृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजां। प्रतिनयननिपाते किञ्चिदाकुञ्चितानां सुचिरमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥" चित्र:-"अलसवलितमुग्धस्निग्धनिष्पन्दमन्दै- रधिकविकसदन्तर्विस्मयस्मेरतारैः। हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्ष- रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥" कथोत्थ:-"अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः खसुतायामकरोत्प्रजापतिः। अथ तेन निगृह्य विक्रिया- मभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् ॥" संविधानकभू:-"क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्भिरः खे मरुतां चरन्ति । तावत्स वहिर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार ॥" आख्यानकवान्-“पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रचयित्वा चरणौ कृताशी- माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥" किञ्च । संस्कृतवत्सर्वाखपि भाषासु यथासामर्थ्य यथारुचि यथा- कौतुकं चावहितः स्यात् । शब्दार्थयोश्चाभिधानाभिधेयव्यापार- प्रगुणतामवबुध्येत। तदुक्तम्- एकोऽर्थः संस्कृतोतया स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोसिन अन्योपभ्रंशगीर्भिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । । A. संविधानभूः २B आख्यानवान्, ·दशमोऽध्यायः। द्वित्राभिः कोऽपिवाग्भिर्भवति चतसृभिः किश्च कश्चिद्विवेत्तुं यस्येत्थं धीः प्रपन्ना लपयति सुकवेस्तस्य कीर्तिर्जगन्ति ।। इत्यङ्कारं घनैरथैर्युत्पन्नमनसः कवेः । दुर्गमेऽपि भवेन्मार्गे कुण्ठिता न सरखती ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने अर्थव्याप्तिनवमोऽध्यायः॥ " - दशमोऽध्यायः कविचर्या राजचर्या च । गृहीतविद्योपविद्यः काव्यक्रियायै प्रयतेत । नामधातुपारायणे, अभिधानकोशः, छन्दोविचितिः, अलङ्कारतत्रं च काव्यविद्याः। क- लास्तु चतुःषष्टिरुपविद्याः । सुजनोपजीव्यकविसन्निधिः, देशवार्ता, विदग्धवादो, लोकयात्रा, विद्वद्गोष्ठ्यश्च काव्यमातरः पुरातनक- विनिबन्धाश्च । किञ्च- स्वास्थ्यं प्रतिभाभ्यासो भक्तिर्विद्वत्कथा बहुश्रुतता। स्मृतिदायमनिर्वेदश्च मातरोऽष्टौ कवित्वस्य ।। अपि च । नित्यं शुचिः स्यात् । त्रिधा च शौचं वाक्शौचं, मन:- शौचं, कायशौचं च । प्रथमे शास्त्रजन्मनी । तार्तीयीकं तु सनख- च्छेदौ पादौ, सताम्बूलं मुखं, सविलेपनमात्रं वपुः, महाहमनुल्बणं च वासः, सकुसुमं शिर इति । शुचि शीलनं हि सरस्वत्याः संव- ननमामनन्ति । स यत्स्वभावः कविस्तदनुरूपं काव्यम् । यादृशाकार- श्चित्रकरस्तादृशाकारमस्य चित्रमिति प्रायो वादः । स्मितपूर्वमभि- भाषणं,सर्वत्रोक्तिगर्भमभिधानं, सर्वतोरहस्यान्वेषणं, परकाव्यदूष- णवैमुख्यमनभिहितस्य, अभिहितस्य तु यथार्थमभिधानम् । तस्य भवनं सुसंमृष्टं, ऋतुषट्कोचितविविधस्थानम् , अनेकतरुमू- लकल्पितापाश्रयवृक्षवाटिकं, सक्रीडापर्वतकं, सदीर्घिकापुष्करि- १ A.प्रगल्भा.

·काव्यमीमांसायां , णीकं, ससरित्समुद्रावर्तकं, सकुल्याप्रवाहं, सबर्हिणहरिणहारीतं, ससारसचक्रवाकहंसं, सचकोरक्रौञ्चकुररशुकसारिकं, धर्मक्लान्ति- चौरं, सभूमिधारागृहयन्त्रलतामण्डपकं, सदोलाप्रेडं च स्यात् । काव्याभिनिवेशखिन्नस्य मनसस्तद्विनिवेदच्छेदाय आज्ञामूकपरि- जनं विजनं वा तस्य स्थानम् । अपभ्रंशभाषणप्रवणः परिचारकवर्गः, समागधभाषाभिनिवेशिन्यः परिचारिकाः। प्राकृतसंस्कृतभाषाविद आन्तःपुरिका, मित्राणि चास्य सर्वभाषाविन्दि भवेयुः। सदासं- स्कारविशुद्ध्यर्थ सर्वभाषाकुशलः, शीघ्रवाक्, चार्वक्षर, इङ्गिता- कारवेदी, नानालिपिज्ञः, कविः, लाक्षणिकश्च लेखकः स्यात् । तद- सन्निधावतिरानादिषु पूर्वोक्तानामन्यतरः। स्वभवने हि भाषानियम यथा प्रभुर्विदधाति तथा भवति । श्रूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुच्चारानष्टौ वर्णानपास्य वान्तःपुर एव प्रवर्तितो नियमः, टकारादयश्चत्वारो मूर्द्धन्यास्तृतीयवर्जमूष्माणस्त्रयः क्षकारश्चेति । श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राजा; तेन परुषसंयोगाक्षर- वर्जमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । श्रूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन प्राकृतभाषात्म- कमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । श्रूयते चोज्जयिन्यां साहसाङ्को नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषा- त्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । तस्य सम्पुटिका सफलकखटिका, समुद्कः, सलेखनीकमषी- भाजनानि ताडिपत्राणि भूर्जत्वचो वा, सलोहकण्टकानि तालद- लानि, सुसम्मृष्टा भित्तयः, सततसन्निहिताः स्युः। "तद्धि काव्यवि. चायाः परिकरः" इति आचार्याः। "प्रतिभैव परिकरः” इति याया- वरीयः। कविः प्रथममात्मानमेव कल्पयेत् । कियान्मे संस्कारः, क भाषा- विषये शक्तोऽस्मि, किंरुचिलोंका, परिवृद्धो वा कीशि गोष्ट्या पसभूतिधारागृह. २B सौरसेनेषु. ३C कविन्दो. ४ B सपलक. Aसलेखनी. ५ B समुद्क.

·दशमोऽध्यायः। विनीतः, कास्य वा चेतः संसजत इति वुद्धा भाषाविशेषमाश्रयेत" इति आचार्याः । “एकदेशकवेरियं नियमतन्त्रणा, स्वतन्त्रस्य पुनरेक- भाषावत्सर्वा अपि भाषाः स्युः" इति यायावरीयः । देशविशेषव- शेन च भाषाश्रयणं दृश्यते । तदुक्तम्- "गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशप्रयोगाः सकलमरुभुवष्टक्कभादानकाश्च । आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः ॥ जानीयाल्लोकसाम्मत्यं कविः कुत्र ममेति च । असम्मतं परिहरेन्मतेऽभिनिविशेत च ॥ जनापवादमात्रेण न जुगुप्सेत चात्मनि । जानीयात्खयमात्मानं यतो लोको निरङ्कुशः ॥ गीतसूक्तिरतिक्रान्ते स्तोता देशान्तरस्थिते । प्रत्यक्षे तु कवी लोकः सावज्ञः सुमहत्यपि ॥ प्रत्यक्षकविकाव्यं च रूपं च कुलयोषितः । गृहवैद्यस्य विद्या च कस्मैचिद्यदि रोचते ॥ इदं महाहासकरं विचेष्टितं परोक्तिपाटच्चरतारतोऽपि यत् । सदुक्तिरत्नाकरतां गतान्कवीन् कवित्वमात्रेण समेन निन्दति ॥ वचः खादु सर लेां लेशवादपि कौतुकात् । बालस्त्रीहीनजातीनां काव्यं याति मुखान्मुखम् ॥ कार्यावसरसज्जानां परिव्राजां महीभुजाम् । काव्यं सद्यः कवीनां च भ्रमत्यहा दिशो दश ॥ पितुर्गुरोनरेन्द्रस्य सुतशिष्यपदातयः। अविविच्यैव काव्यानि स्तुवन्ति च पठन्ति च ॥" १ A विनीतोस्मि. २ B omits अपि. ३ B प्रत्यक्षं तु कविकाव्यं.

·५२ काव्यमीमांसायां "किंञ्च नाईकृतं पठेदसमाप्तिस्तस्य फलम्" इति कविरहस्यम् । न नवीनमेकाकिनः पुरतः। स हि खीयं ब्रुवाणः कतरेण साक्षिणा जीयेत । न च स्वकृति बहु मन्येते । पक्षपातो हि गुणदोषौ विप-, यासयति । न च दृप्येत् । दर्पलवोऽपि सर्वसंस्कारानुच्छिनत्ति । प- रैश्च परीक्षयेत् । यदुदासीनः पश्यति न तदनुष्ठातेति प्रायो वादः। कविमानिनं तु छन्दोनुवर्त्तनेन रञ्जयेत् । कविम्मन्यस्य हि पुरतः सूक्तमरण्यरुदितं स्याद्विप्लवेत च । तदाह- "इदं हि वैदग्ध्यरहस्यमुत्तमं पठेन्न सूक्तिं कविमानिनः पुरः। न केवलं तां न विभावयत्यसौ खकाव्यबन्धेन विनाशयत्यपि ॥" अनियतकालाः प्रवृत्तयो विप्लवन्ते तस्मादिवसं निशां च यामक्र- मेण चतुर्दा विभजेत् । स प्रातरुत्थाय कृतसन्ध्यावरिवस्था सार- खतं सूक्तमधीयीत । ततो विद्यावसथे यथासुखमासीनः काव्यस्य विद्या उपविद्याश्चानुशीलयेदाप्रहरात् । न ह्येवंविधमन्यत्प्रतिभा- हेतुर्यथा प्रत्यग्रसंस्कारः। द्वितीये काव्यक्रियाम् । उपमध्याहू लाया- दविरुद्धं भुञ्जीत च । भोजनान्ते काव्यगोष्ठी प्रवर्तयेत् । कदाचिच्च प्रश्नोत्तराणि भिन्दीत। काव्यसमस्याधारणा, मातृकाभ्यासः, चित्रा योगा इत्यायामत्रयम् । चतुर्थ एकाकिनः परिमितपरिषदो वा पूर्वा- हभागविहितस्य काव्यस्य परीक्षा । रसावेशतः काव्यं विरचयतो न च विवेकी दृष्टिस्तस्मादनुपरीक्षेत । अधिकस्य त्यागो, न्यूनस्य पूरणम् , अन्यथास्थितस्य परिवर्तनं, प्रस्मृत त्यानुसन्धानं चेत्यही- नम् । सायं सन्ध्यामुपासीत सरखतीं च । ततो दिवा विहितपरी- क्षकस्याभिलेखनमाप्रदोषात् । यावदार्ति स्त्रियमभिमन्येत । द्विती- यतृतीयौ साधु शयीत । सम्यक्खापो वपुषः परमारोग्याय । चतुर्थे सप्रयत्नं प्रतिबुध्येत । ब्राह्म मुहूर्ते/मनः प्रसीदत्तांस्तानर्थानध्यक्षय- तीत्याहोरात्रिकम् । Voodiap.in १Bomits किञ्च, २B मन्येतू. ३ B तस्मात्तदनु परीक्षयेत, ४ B परीक्षितस्य. , ·दशमोऽध्यायः । चतुर्विधश्चासौ । असूर्यम्पश्यो, निषण्णो, दत्तावसरः,प्रायोजनि- कश्च । यो गुहागर्भभूमिगृहादिप्रवेशान्नैष्ठिकवृत्तिः कवते, असाव- सूर्यम्पश्यस्तस्य सर्वे कालाः । यः काव्यक्रियायामभिनिविष्टः कवते न च नैष्ठिकवृत्तिः, स निषण्णस्तस्यापि त एव कालाः। य: सेवादि- कमविरुन्धानः कवते, स दत्तावसरस्तस्य कतिपये कालानिशाया- स्तुरीयो यामाईः स हि सारखतो मुहतः । भोजनान्तःसौहित्यं हि स्वास्थ्यमुपस्थापयति; व्यवायोपरमः यदातिविनिवृत्तिरेकमेका- ग्रतायतनं याप्ययानयात्रा। विषयान्तरविनिवृत्तं हि चित्तं यत्र यत्र प्रणिधीयते तत्र तत्र गुडूचीलागं लगति । यदा यदा चात्मनः क्षणिकतां मन्यते स स काव्यकरणकालः। यस्तु प्रस्तुतं किञ्चन संविधानकमुद्दिश्य कवते, स प्रायोजनिकस्तस्य प्रयोजनवशात्का- लव्यवस्था। बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योरियं नियममुद्रा । औपदेशिकस्य पुनरिच्छैव सर्वे कालाः, सर्वाश्च नियममुद्राः। पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः। संस्कारो ह्यात्मनि समवैति, स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते। श्रूयन्ते दृश्यन्ते चे राजपुत्र्यो महा- मात्रदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रमहतबुद्धयः कवयश्च । सिद्धं च प्रबन्धमनेकादर्शगतं कुर्यात् । यदित्थं कथयन्ति- "निक्षेपो विक्रयो दानं देशत्यागोऽल्पजीविता। त्रुटिको बहिरम्भश्च प्रवन्धोच्छेदहेतवः॥ दारियं व्यसनासक्तिरवज्ञा मन्दभाग्यता। दुष्टे द्विष्टे च विश्वासः पञ्च काव्यमहापदः ॥" पुनः समापयियामि, पुनः संस्करिष्यामि, सुहृद्भिः सह विवेच- यिष्यामीति कर्तुराकुलता राष्ट्रोपल्लवश्च प्रवन्धविनाशकारणानि । "अहर्निशाविभागेन य इत्थं कवते कृती। एकावलीव तत्काव्यं सतां कण्ठेषु लम्बते ॥ १ Explained in A as शिविकागमनं. २ B तत्र. ३ C प्रयोजक० ४ B omits च. ५ A त्रुटिमो. न ·काव्यमीमांसायां - यथा यथाभियोगश्च संस्कारश्च भवेत्कवेः। तथा तथा निबन्धानां तारतम्येन रम्यता ॥ मुक्तके कवयोऽनन्ताः सङ्घाते कवयः शतं । महाप्रबन्धे तु कविरेको द्वौ दुर्लभास्त्रयः॥" अत्राह सं-"बपि खेच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते । अनुज्झितार्थसम्बन्धः प्रबन्धो दुरुदाहरः॥- रीतिं विचिन्त्य विगणय्य गुणान्विगाह्य शब्दार्थसार्थमनुसृत्य च सूक्तिमुद्राः। कार्यों निबन्धविषये विदुषा प्रयत्नः के पोतयत्ररहिता जलधौ प्लवन्ते ॥ लोढाभिधोपनिषदां सविधे वुधाना- मध्यस्यतः प्रतिदिनं बहुदृश्वनोऽपि । किश्चित्कदाचन कथश्चन सूक्तिपाका- द्वाक्तत्त्वमुन्मिषति कस्यचिदेव पुंसः॥ इत्यनन्यमनोवृत्तेनिःशेषेऽस्य क्रियाक्रमे । एकपत्नीव्रतं धत्ते कवेर्दैवी सरखती॥ सिद्धिः सूक्तिषु सा तस्य जायते जगदुत्तरा। मूलच्छायां न जानाति यस्याः सोऽपि गिरां गुरुः ॥" राजा कविः कविसमाज विदधीत ।राजनि कवौ सर्वो लोकः कविः स्यात् । स काव्यपरीक्षायै सभां कारयेत् । सा षोडशभिः स्तम्भै- चतुर्भिीरैरष्टभिमत्तवारणीभिरुपेता स्यात् । तदनुलग्नं राज्ञः केलि- गृहम् । मध्यसभं चतुःस्तम्बान्तरा हस्तमात्रोत्येधा समणिभूमिका वेदिका । तस्यां राजासनम् । तस्य चोत्तरतः संस्कृताः कवयो निवि. शेरन् । बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिकं प्रवीणः स तेन व्यपदिश्यते। यस्त्वनेकत्र प्रवीणः स सङ्कम्य तत्र तत्रोपविशेत् । ततः परं वेदवि- द्याविदः प्रामाणिकाः पौराणिकाः स्मााभिषजो मौहूर्तिका अन्ये- ऽपि तथाविधाः। पूर्वेण प्राकृताः कवयः, ततः परं नटनर्तकगायन- २ B मूल्यच्छायां. १ Bomits स.

·दशमोऽध्यायः। वादकवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथाविधाः। पश्चि- मेनापभ्रंशिनः कवयः, ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यवन्धका वैक- टिकाः वर्णकारवर्द्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः । दक्षिणतो भूतभाषाकवयः, ततः परंभुजङ्गगणिकाः प्लवकशोभिकजम्भकमल्लाः शस्त्रोपजीविनोऽन्येऽपि तथाविधाः। तत्र यथासुखमासीनः काव्यगोष्टी प्रवर्तयेत् भावयेत्परीक्षेत च। वासुदेवसातवाहनशूद्रकसाहसाङ्कादीन्सकलान्सभापतीन्दानमा- नाभ्यामनुकुर्यात् । तुष्टपुष्टाश्चास्य सभ्या भवेयुः, स्थाने च पारितो- षिकं लभेरन् । लोकोत्तरस्य काव्यस्य च यथाहाँ पूजा कवेर्वा । अन्तरान्तरा च काव्यगोष्ठी शास्त्रवादाननुजानीयात्। मध्वपि नॉन- वदंशं खदते । काव्यशास्त्रविरतौ विज्ञानिष्वभिरमेत । देशान्तरा- गतानां च विदुषाम(न्य?) द्वारा सङ्गं कारयेदौचित्याद्यावस्थिति पूजां च । वृत्तिकामांश्चोपर्जपेत् सङ्कलीयाच्च । पुरुषरत्नानामेक एवं राजोदन्वान्भाजनम् । राजचरितं च राजोपजीविनोप्यनुकुयुः। राज्ञ एव ह्यसावुपकारो यद्राजोपजीविनां संस्कारः। महानगरेषु चे काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसभाः कारयेत् । तत्र परीक्षोत्तीर्णानां ब्रह्मरथयानं पट्टबन्धश्च । श्रूयते चोजयिन्यां का- व्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः। हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः । वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः॥" इत्थं सभापतिर्भूत्वा यः काव्यानि परीक्षते । यशस्तस्य जगद्व्यापि स सुखी तत्र तत्र च ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कविवर्या राजचर्या च दशमोऽध्यायः ॥ १ B वादनाग्जीतन. २ B वैगडिक. ३ B नानवरं देशं. ४ उपजयेत् ५A महाकाव्य.

·काव्यमीमांसायां एकादशोऽध्यायः शब्दहरणम् । परमयुक्तयोः शब्दार्थयोरुपनिबन्धो हरणम् । तद्विधा परित्याज्य- मनुग्राह्यं च । तयोः शब्दहरणमेव तावत्पश्चधा पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रवन्धतश्च । “तत्रैकपदहरणं न दोषाय” इति आ- चार्याः। “अन्यत्र व्यर्थपदात्” इति यायावरीयः। तत्र श्लिष्टस्य श्लिष्टपदेन हरणम्- "दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरानो किं किरातानिमा- नाराट्यावृतपीतलोहितमुखान्किं वा पलाशानपि । पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोप्येनं वसन्तं वने मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रियां देवताम् ॥" यथा च-"मा गाः पान्थ प्रियां त्यक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम् । स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पश्यसि ॥" श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम्- "नाश्चर्य यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः ॥" यथा च-"कोपान्मानिनि किं स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधरः किं वा चुम्बनकारणाहयित नो वायोर्विकारादयम् । तस्मात्सुभ्र सुगन्धिमाहितरसं लिग्धं भजखादरा- न्मुग्धे मांसरसं त्रुवन्निति तया गाढं समालिङ्गितः॥" श्लिष्टस्य यमकेन हरणम्-"हलमपारपयोनिधिविस्तृतं प्रहरता हलिना समराङ्गणे । निजयशश्च शशाङ्ककलामलं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥" यथा च "दलयता विशिखैबलमुन्मदं निरवधीरितमाकुलमासुरम् । दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥" १A पुरः, २V मुक्त्वा. ३ A. चुंबनकारणादपि तनोर्वायोर्विकारादयं.

·, एकादशोऽध्यायः। श्लिष्टस्य प्रश्नोत्तरेण हरणम्- "यस्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतेक्षणं कामिनीवदनं च ॥" यथा च-"किं करोति कियत्कालं वेश्यावश्मनि कामुकः । कीदृशं वदनं वीक्ष्य तस्याः कर्णायतेक्षणम् ॥" यमकस्य यमकेन हरणम्- "वरदाय नमो हरये पतति जनोऽयं स्मरन्नपि न मोहरये। बहुशश्चक्रन्द हता मनसि दितिर्येन दैत्यचक्रं दहता॥" यथा च-चक्रं दहतारं चक्रन्द हतारं खड्गेन तवाजी राजन्नरिनारी। एवमन्योन्यसमन्वयेऽन्येऽपि भेदाः। नन्विदमुपदेश्यमेव न भवति । यदित्थं कथयन्ति-"पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यति । अपि पुत्रेषु पौत्रेषु वाक्चौर्य च न शीर्यति॥" "अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम् , अयमप्रतिष्ठा प्रतिष्ठावानहम् , अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोऽयं मृद्वी- कावचनोऽहम् , अनादृतभाषाविशेषोऽयमहमादृतभाषाविशेषा,प्र- शान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरितकर्तृकमिदम् , उच्छन्ननिबन्धनमूल- मिदं,म्लेच्छितकोपनिबन्धनमूलमिदमित्येवमादिभिः कारणैः शब्द- हरणेऽर्थहरणे चाभिरमेत" इति अवन्तिसुन्दरी। “त्रिभ्यः पदेश्य: प्रभृति त्वश्लिष्टेभ्यो हरणम्” इति आचार्या:- यथा-"स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः। नीलोत्पलानामिव नालपुले निद्रायमाणः शरदीव हंसः॥" यथा च-"स पातु वो यस्य हतावशेषा- स्तत्तुल्यवर्णाञ्जनरञ्जितेषु । लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः खकान्तानयनोत्पलेषु ॥" : १B अन्योन्यसंबन्धादन्येपि मेदाः. २ V न विशीर्यते. ३V उत्सन्न.

·काव्यमीमांसायां
"न" इति यायावरीयः । उल्लेखवान्पदसन्दर्भः परिहरणीयो
नाप्रत्यभिज्ञायातः पादोऽपि । तस्यापि साम्येन किञ्चन दुष्टं स्यात् ।
यथा-"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्पं
मनः समाधाय जयोपपत्ती ।
उदारचेता गिरमित्युदारां
द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्र:-
यथा च-"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं
रामानुजन्मा विरराम मानी।
सङ्किसमाप्तावसरं च वाक्यं
सेवाविधिज्ञैः पुरतः प्रभूणाम् ॥"
उल्लेखवान्यथा-"नमः संसारनिर्वाणविषामृतविधायिने ।
सप्तलोकोर्मिभङ्गाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥"
यथा च-"प्रसरद्विन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने ।
नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे॥"
"पाद एवान्यथात्वकरणकारणं न हरणम् , अपितु खीकरणम्"
इति आचार्या।
यथा-"त्यागाधिकाः स्वर्गमुपाश्रयन्ते
त्यागेन हीना नरकं ब्रजन्ति ।
न त्यागिनां किञ्चिदसाध्यमस्ति
त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥"
यथा च-"त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ती-
त्यलीकमेतद्भुवि सम्प्रतीतम् ।
जातानि सर्वव्यसनानि तस्या-
स्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः॥"
तदिदं खीकरणापरनामधेयं हरणमेव। तद्वदर्द्धप्रयोगेपि। यथा-
'C प्रत्यभिज्ञायातः

·एकादशोऽध्यायः। "पादस्ते नरवर दक्षिणे समुद्रे पादोऽन्यो हिमवति हेमकूटलग्ने । आक्रामत्यलघु महीतलं त्वयीत्थं भूपालाः प्रणतिमपास्य किन्नु कुर्युः ॥" यथा चोत्तरार्द्ध-"इत्थं ते विधृतपदद्वयस्य राज- नाश्चर्य कथमिव सीवनी न भिन्ना॥" एवं व्यस्ता प्रयोगेऽपि । यथा- "तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्गते संकलधामनिधौ तु तस्मि- निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥" यथा च-"तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न किश्चिदपि गौरतरा हसन्ति । ताभिः सुनर्विहसिताननपङ्कजाभि- रिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः॥" पाद एवान्यथात्वकरणं न स्वीकरणं पादोनहरणं वा । यथा- "अरण्ये निर्जने रानावन्तर्वेश्मनि साहसे। न्यासापहवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया॥" यथा चोत्तरार्द्ध- "तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया।" यथा वा-“यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु । कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥" यथा चोत्तरार्द्ध-"कुक्षौ समुद्राश्चत्वारः स सहेत स्मरानलम् ।" भिन्नार्थानां तु पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव । यथा- १B चोत्तरार्द्ध. २ A प्रयोगोपि. ३ B अभ्युद्यते. ४VS तुहिनधामनिधौ. ५ A पादा.

·काव्यमीमांसायां
"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा
व्रजति दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित् ।
भ्रमति विहगसार्थानित्थमापृच्छमानो
रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः॥"
यथा च-"जयति सितविलोलव्यालयज्ञोपवीती
घनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौघः।
अविदितमृगचिह्नामिन्दुलेखां दधानः
परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ठः पिनाकी ॥"
यथा च-"कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजखण्ड
त्यजति मैदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः ।
उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं
हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ॥"
यथा च-"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा
घनकपिलजटान्तान्तगङ्गाजलौघः।
निवसति से पिनाकी यत्र यायां तदस्मिन्
हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ॥"
पादोनवत्कतिपयपदप्रयोगोऽपि यथा-
"या व्यापारवती रसान् रसयितुं काचित्कवीनां नवा
दृष्टिया परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती।
ते द्वे अप्यवलम्ब्य विश्वमनिशं निर्णयन्तो वयं
श्रान्ता नैव च लब्धमधिशयन त्वद्भक्तितुल्यं सुखम् ॥"
यथा च चतुर्थपादे-
"श्रान्ता नैव च लब्धमुत्पलदृशां प्रेम्णः समानं सुखम् ॥”
पादेकदेशग्रहणमपि पदैकदेशोपलक्षणपरम् । यथा-
"असकलहसितत्वात्क्षालितानीव कान्त्या
मुकुलितनयनत्वायतकर्णोत्पलानि ।
-
१शितिकण्ठः, २V मुद. ३ A omits यथा च. ४ B reads न. ५ V सवंशं.

·एकादशोऽध्यायः। पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥" यथा चोत्तरार्धे-"पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः।" वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न खीकरणं हरणं वा । यथा- "सुनु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव मयोज्झिताः सुरभयः स्रग्दामधूपादयः । कोपं रागिणि मुश्च मय्यवनते दृष्ट प्रसीदाधुना सद्यस्त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः॥" एतच्च कान्ताप्रसादनपरं वाक्यं कुपितदृष्टिपरतया व्याख्यातं, ने खीकृतं हृतं वा। यत्तु परकीयं खीयमिति प्रोक्तानामन्यतमेन कारणेन विलपन्ति, तन्न केवलं हरणम्, अपि तु दोषोदाहरणम् । मुक्तकप्रबन्धविषयं तत् । मूल्यक्रयोपि हरणमेव । वरमप्राप्तिर्य- शसो न पुनर्यशः। सभापतिस्तु द्विधा, उपजीव्य, उपजीवकश्च । तत्रोपजीवनमात्रेण न कश्चिद्दोषः । यतः सर्वोऽपि परेभ्य एव व्युत्पद्यते, केवलं तत्र समुदायो गुरुः । “तद्वदुक्तिहरणम्” इति आचार्याः । यथा-"ऊरुद्वन्द्वं सरसकदलीकाण्डसब्रह्मचारि।" यथा च-"ऊरुद्वयं कदलकन्दलयोः सदंशं श्रोणिः शिलाफलकसोदरसनिवेशा। वक्षः स्तनद्वितयताडितकुम्भशोभं सब्रह्मचारि शशिनश्च मुखं मृगाक्ष्याः ॥" "उक्तयो वर्थान्तरसङ्कान्ता न प्रत्यभिज्ञायन्ते, खदन्ते च; तद्- र्थास्तु हरणादपि हरणं स्युः” इति यायावरीयः।- "नास्त्यचौरः कविजनो नास्त्यचौरो वणिजनः। स नन्दति विना वाच्यं यो जानाति निगृहितुम् ॥ 9A. omits न. २ B प्रोक्त्वा नान्यतमेन. ३ B कदलि०. ४C सवंशं.

·६२ काव्यमीमांसायां उत्पादकः कविः कश्चित्कश्चिच परिवर्तकः। आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्गकोऽपरः॥ शब्दार्थोक्तिषु यः पश्येदिह किञ्चन भूतनम् । उल्लिखेत्किञ्चन प्राच्यं मन्यतां स महाकविः॥" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे एकादशोऽध्यायः शब्दहरणानि ॥ द्वादशोऽध्यायः शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रति- बिम्बकल्पविकल्पस्य च समीक्षा । "पुराणकविक्षुण्णे वर्मनि दुरापमस्पृष्टं वस्तु, ततश्च तदेव सं- स्कर्तुं प्रयतेत" इति आचार्याः । "न" इति वाक्पतिराजः। "आसंसारमुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोऽपि । अद्याप्यभिन्नमुद्रो विभाति वाचां परिस्यन्दः ॥" तत्प्रतिभासाय च परप्रबन्धेष्ववदधीत । “तदवगाहने हि तदे- कयोनयोऽर्थाः पृथक्पृथक् प्रथन्ते” इत्येके । “तत्रत्यौनामर्थानां छा. यया परिवृत्तिः फलम्" इत्यपरे । महात्मनां हि संवादिन्यो बुद्धय एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति, तत्परित्यागाय तानाद्रियेत" इति च के चित् । “न” इति यायावरीयः । सारखतं चक्षुरवाङ्मनसगोचरेण प्रणिधानेन दृष्टमदृष्टं चार्थजातं वयं विभजति । तदाहुः-सुप्तस्यापि महाकवेः शब्दार्थों सरखती दर्शयति तदि- तरस्य तत्र जाग्रतोऽप्यन्धं चक्षुः । अन्यदृष्टचरे ह्यर्थे महाकवयो जात्यन्धास्तद्विपरीते तु दिव्यदृशः । न तत् त्र्यक्षः सहस्राक्षो वा यचर्मचक्षुषोऽपि कवयः पश्यन्ति । मतिदर्पणे कवीनां विश्वं प्रति- फलति । कथं नु वयं दृश्यामह इति महात्मनामहंपूर्विकयैव श- ब्दार्थाः पुरो धावन्ति । यत्सिद्धप्रणिधाना योगिनः पश्यन्ति, तत्र १ Explaine in C as अनेककाव्यार्थग्राही. २ B तत्रस्था०. ३ A वा. ४ B omits अन्य.

·द्वादशोऽध्यायः। यथा- वाचा विचरन्ति कवयः इत्यनन्ता महाकविषु सूक्तयः । “समस्त- मस्ति" इति यायावरीयः। किन्तु त्रिपथमर्थमध्यगीष्महि यदुता- न्ययोनिनिहतयोनिरयोनिश्च । तत्रान्ययोनिर्द्विधा प्रतिबिम्बकल्प, आलेखप्रख्यश्च । निद्भुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवे- शसदृशश्च । अयोनिः पुनरेकादृश एव । तत्र- अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचनापरं यत्र । तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ॥ "ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः कण्ठप्रदेशघटिताः फणिनः स्फुरन्तः । चन्द्रामृताम्बुकणसेकसुखप्ररूहे- यैरकुरैरिव विराजति कालकूटः॥" यथा च-"जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महाहयः । गलद्गङ्गाम्बुसंसिक्तकालकूटाकुरा इव ॥" कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति । तस्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यम् । तत्रैवार्थे यथा- "जयन्ति धवलव्याला शम्भोजूदावलम्बिनः । गलगङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाकुरा इव ॥" विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिनितान्तसादृश्यात् । तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बध्नन्ति सुधियोऽपि ॥ यथा-"अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो यावदवधिः पशुधन्यस्तावत्प्रतिवसति यो जीवति सुखम् । अमीषां निर्माणं किमपि तदभूदग्धकरिणां वनं वा क्षोणीभृद्भवनमथवा येन शरणम् ॥" १B संसिक्ताः ·काव्यमीमांसायां यथा- अत्रा-"प्रतिगृहमुपलानामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्घिताः पूजिताश्च । स्फुरति हतमणीनां किन्तु तद्धाम येन क्षितिपतिभवने वा स्वाकरे वा निवासः॥" मूलैक्यं यत्र भवेत्परिकरबन्धस्तु दूरतोऽनेकैः । तत्परपुरप्रवेशप्रतिमं काव्यं सुकविभाव्यम् ॥ -"यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि स्फूर्जदर्जितनिर्जिताम्बुधिरवस्फाराभवृन्दाकुलम् । उत्सृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किञ्चित्कुश्चितलोचनाभिरसकृद् घाताः कदम्बानिलाः ॥" अबार्थे-"आच्छिद्य प्रियतः कदम्बकुसुमं यस्यारिदारैर्नवं यात्राभङ्गविधायिनो जलमुचां कालस्य चिहं महत् । हृष्यद्भिः परिचुम्बित नयनयोन्यस्तं हृदि स्थापित सीमन्ते निहितं कथञ्चन ततः कर्णावतंसीकृतम् ॥" तदेतचतुष्टयनिषन्धनाश्च कवीनां द्वात्रिंशद्धरणोपाया। अमीषां चार्थानामन्वर्था अयस्कान्तवच्चत्वारः कवयः, पञ्चमश्चादृष्टचरार्थ- दी। तदाहु:- "भ्रामकश्चुम्बकः किश्च कर्षको द्रावकश्च सः। स कविलौकिकोऽन्यस्तु चिन्तामणिरलौकिकः ॥ तन्वानोऽनन्यदृष्टत्वं पुराणस्यापि वस्तुनः। यो प्रसिद्ध्यादिभिभ्राम्यत्यसौ स्याड्रामकः कविः ॥ यश्चम्बति परस्याथै वाक्येन खेन हारिणा । स्तोकार्पितनवच्छायं चुम्बकः स कविर्मतः ॥ परबाक्यार्थमाकृष्य यः स्ववाचि निवेशयेत् । समुल्लेखेन केनापि स स्मृतः कर्षकः कविः॥ १B मूल्यैक्यं. २ A नैकः.

·द्वादशोऽध्यायः।
अप्रत्यभिज्ञेयतया खवाक्ये नवतां नयेत् ।
यो द्रावयित्वा मूलार्थ द्रावकः स भवेत्कविः ॥
चिन्तासमं यस्य रसैकसूतिरुदेति चित्राकृतिरर्थसार्थः ।
अदृष्टपूर्वो निपुणैः पुराणैः कविः स चिन्तामणिरद्वितीयः ॥"
तस्य चायोनिरर्थः । स च त्रिधा लौकिकालौकिकभेदेन, तयो.
मिश्रत्वेन च। तत्र लौकिक:-
"मा कोशकारलतिके वह वर्णगर्व
कि डम्बरेण चणिके तव कौसुमेन ।
पुण्ड्रेक्षुयष्टिरियमेकतरा चकास्तु
या स्यन्दते रसमृतेऽपि हि यत्रयोगात् ॥"
अलौकिका-"देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्धजे
हर्षाङ्गिरिटाबुदाहृतगिरा चामुण्डयालिङ्गिते ।
पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिधनध्वानप्रवृत्तिस्तयो-
रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः॥"
मिश्रा-"स्थिते कुक्षेरन्तर्मुरजयिनि निश्वासमरुतो
जनन्यास्तन्नाभीसरसिजपरागोत्करमुचः।
निपीताः सानन्दं रचितफणचक्रेण हलिना
समन्तादस्यासुः प्रतिदिवसमेनांसि भवतः॥"
तेषां च चतुर्णामर्थानाम्-
चत्वार एते कथिता मयैव
येऽर्थाः कवीनां हरणोपदेशे।
प्रत्येकमष्टखवशाइवन्ति
द्वात्रिंशता तेऽनुगताः प्रभेदैः॥
तत्र प्रतिबिम्बकल्पविकल्पाः । स एवार्थः पौवापर्यविपर्यासा-
व्यस्तकः।
१ B अन्योन्याङ्ग. २ B प्रत्येकमाष्टक्य० ३ B पूर्वापर्य.

·काव्यमीमांसायां
यथा-"दृष्ट्वान्येभं छेदमुत्पाद्य रज्वा
यन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय ।
गच्छन्दः नागराजः करिण्या
प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः ॥"
अनार्थे-"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः
प्रेमबन्धनमशृङ्खलदाम।
यत्प्रति प्रतिगजं गजराज:
प्रस्थितश्चिरमधारि करिण्या ॥"
बृहतोऽर्थस्यार्द्धप्रणयनं खण्डम् ।
यथा-"पुरा पाण्डुपायं तदनु कपिशिना कृतपदं
ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्गितवपुः ।
शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषम
वने वीतामोदं बदमरसत्वं कलयति ॥"
अत्रार्थ-"पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन
संवर्गितारुणगुणं वपुषा निजेन ।
आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषा-
देतदने विरसतां बदरं बिभर्ति ॥"
संक्षिप्तार्थविस्तरेण तैलबिन्दुः ।
यथा-"यस्य तन्त्रभराकान्त्या पातालतलगामिनी।
महावराहदंष्ट्राया भूयः समार मेदिनी ॥"
अबार्थे–“यत्तत्राक्रान्तिमजत्पृथुलमणिशिलाशल्यवेल्लत्फणान्ते
क्लान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा।
सस्मार स्फारचन्द्राति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्षा-
स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकषणसितमप्याशुदंष्ट्राप्रमुग्रम् ॥"
अन्यतमभाषानिबद्धं भाषान्तरेण परिवर्त्यत इति नटनेपथ्यम् ।
यथा-"नेच्छइ पासासंकी काओ दिण्णं पि पहिअघरिणीए ।
१-A & C क्रान्ता. २B परिवर्तने. ३ नेच्छति पाशाशङ्की काको दत्तमपि पथिकगृहिण्या।
अवनतकरतलोद्गलितवलयमध्यस्थितं पिण्डम् ॥
+

·द्वादशोऽध्यायः।
ओहत्तकरयलोग्गलियवलयमज्झट्ठिअंपिण्डं ॥"
अत्रार्थे-"दत्तं पिण्डं नयनसलिलक्षालनाधौतगण्डं
द्वारोपान्ते कथमपि तया सङ्गमाशानुबन्धात् ।
वक्रग्रीवश्चलनतशिराः पार्श्वसञ्चारिचक्षुः
पाशाशङ्की गलितवलयं नैनमश्नाति काकः ॥"
छन्दसा परिवृत्तिश्छन्दोविनिमयः।
यथा-"कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी खयं बन्धनात्
तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चिनितम्बे स्थितम् ।
एतावत्सखि वेनि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुन:
कोऽसौ कास्मि रतं नु किं कथमपि खल्पापि मे न स्मृतिः॥"
अनार्थ-"धन्यास्तु याः कथयथ प्रियसङ्गमेऽपि
विश्नब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु।
नीवी प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण
सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि ॥"
कारणपरावृत्त्या हेतुव्यत्ययः ।
यथा-"ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतरुचिः शशी।
दर्तो कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥"
अत्रार्थ-"समं कुसुमचापेन गर्भिणीगण्डपाण्डुना ।
उदयाद्रिशिरःसीनि निहितं पदमिन्दुना ॥
दृष्टस्य वस्तुनोऽन्यत्र सङ्क्रमितिः सङ्क्रान्तकम् ।
यथा-"लानाद्राविधुतकबरीबन्धलोलैरिदानी
श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् ।
अप्यतेभ्यो नभसि पततः पतिशो वारिबिन्दून्
स्थित्वोद्रीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ।।"
अत्रार्थ-"सालातजपत्तपोधनजटामान्तस्रुताः प्रोन्मुखैः
पीयन्तेऽम्बुकणाः कुरङ्गशिशुभिस्तृष्णाव्यथाविक्लवैः ।
Aओउत्तकरयलो B ओहुत्तकरयलो. C explains this as अवनतकरतलावगलित.
२ A धन्यासि या कथयसि. धन्याः स्थ याः कथयथ, ३C कारणप्रवृत्त्या.

·काव्यमीमांसायां एतां प्रेमभरालसां च सहसा शुष्यन्मुखीमाकुल: श्लिष्यन् रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायः शकुन्तः प्रियाम्।।" उभयवाक्यार्थोपादानं सम्पुटः। यथा-"विन्ध्यस्याः परिसरनदी नर्मदा सुभ्र सैषा यादोभर्तुः प्रथमगृहिणी यां विदुः पश्चिमस्य । यस्यामन्तः स्फुरितशफरत्रासहासाकुलाक्षी खैरं खैरं कथमपि मया तीरमुत्तारितासि ॥" यथा-"नाभीगुहाबिलविशचलवीचिजात- मनुध्वनिश्रुतिकणत्कलकुक्कुभानि । रेवाजलान्यविरलं हिलीक्रियन्ते लाटाङ्गनाभिरपराह्ननिमन्जनेषु ॥" अत्रार्थे–“यद्वाभिर्जगाहे गुरुशकुलकुलास्फालनत्रासहास- व्यस्तोरुस्तम्भिकाभिर्दिशि दिशि सरितां दिग्जयप्रक्रमेषु । अम्भोगम्भीरनाभीकुहरकवलनोन्मुक्तिपर्यायलोल- कल्लोलाबद्धमुग्धध्वनिचकितरणत्कुकुभं कामिनीभिः॥" सोऽयं कवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयः। यत:-"पृथक्वेन न गृह्णन्ति वस्तु काव्यान्तरस्थितम् । पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति खवपुः प्रतिबिम्बितम् ॥" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रतिबिम्बकल्पविकल्पस्य समीक्षा द्वादशोऽध्यायः ।। B शफरी. २B कगजल. ३ B गृहिणी० ४ A&C कवेरकवित्व.

·त्रयोदशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः। आलेख्यप्रख्यपरिसङ्ख्याः । सदृशसञ्चारणं समक्रमः । यथा-"अस्तादिवेश्मनि दिशो वरुणप्रियाया- स्तिर्यकथञ्चिदपयन्त्रणमास्थितायाः। गण्डेकपार्श्वमिव कुङ्कुमपङ्कचुम्बि बिम्बं रुचामधिपतेरगुणं रराज ॥" यथा च-"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः कुङ्कुमारुणकपोलतलेन। साम्यमेति कलितोदयरागः पश्य सुन्दरि तुषारमयूखः ॥" अलखतमनलकृत्याभिधीयत इति विभूषणमोषः। यथा-"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राकुराभं तदनु खलु ततोऽने पाकपीताम्रपीतम् । अभिनवरविरोचिडूंमधूनं शिखाया- मिति विविधविकारं दिद्युते दैपमर्चिः ॥" अत्रार्थे-"मनाङ्मूले नीलं तदनु कपिशोन्मेषमुदरे ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तदनु । शिखायामाधूनं धृतविविधवर्णक्रममिति क्षणादचिर्दै दलयति तमः पुञ्जितमपि ॥" क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रमः। यथा तत्रैव-"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं ततोऽधः स्तोकावपाण्डुरघनं च ततोऽप्यधस्तात् । आपिञ्जरं तदनु तस्य तले च नील- मन्धं तमःपटलमईति दैपमर्चिः॥" सामान्यनिबन्धे विशेषाभिधानं विशेषोक्तिः। यथा-"इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूती- संलापसञ्चलितलोचनमानसाभिः ।

·काव्यमीमांसायां अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः॥" अत्रार्थे-"चकार काचित्सितचन्दनाङ्के काञ्चीकलापं स्तनभारपृष्ठे। प्रियं प्रति प्रेषितचित्तवृत्ति- नितम्बबिम्बे च बबन्ध हारम् ॥" उपसर्जनस्यार्थस्य प्रधानतायामुत्तंसः। यथा-"दीपयन्नथ नभः किरणौधैः कुमारुणपयोधरगौरः। हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधे- रुन्ममज शनकैस्तुहिनांशुः॥" अश्रार्थ-"ततस्तमः श्यामलपट्टकचुकं विपाटयत्किञ्चिददृश्यतान्तरा। निशातरुण्याः स्थितशेषकुङ्कम- स्तनाभिरामं सकलं कलावतः॥" तदेव वस्तूक्तिवशादन्यथा क्रियत इति नटनेपथ्यम् । यथा-"आननेन्दुशशलक्ष्म कपोले सादरं विरचितं तिलकं यत् । तत्प्रिये विरचितावधिभङ्गे धौतमीक्षणजलैस्तरलाक्ष्याः॥" अत्रार्थे-"शोकाश्रुभिर्यासरखण्डितानां सिक्ताः कपोलेषु विलासिनीनाम् । कान्तेषु कालात्ययमाचरत्सु खल्पायुषः पत्रलता बभूवुः॥" परिकरसाम्ये सत्यपि परिकार्यस्यान्यथात्वादेकपरिकार्यः। "अव्यागजेन्द्रवदनः स इमां त्रिलोकी यस्योद्गतेन गगने महता करेण । 10 नवनेपथ्यम

·त्रयोदशोऽध्यायः।
भूलावलग्नसितदन्तविसाकुरेण
नालायितं तपनबिम्बसरोरुहस्य ॥"
अबार्थे-"सरलकरदण्डनालं गजवपुषः पुष्करं विभोर्जयति ।
मूलविसकाण्डभूमौ यत्राभूदेकदंष्ट्रव ॥"
विकृतेः प्रकृतिप्रापणं प्रत्यापत्तिः ।
यथा-"रविसङ्कान्तसौभाग्यस्तुषाराविलमण्डलः ।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥"
अबार्थे-"तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्विषादा-
सद्यो विमुक्तं मुखमावभासे ।
निःश्वासबाष्पापगमे प्रपन्नः
प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः॥"
ता इमा आलेख्यप्रख्यस्य भिदाः । सोऽयमनुग्राह्यो मार्गः।
आहुश्व-"सोऽयं भणितिवैचित्र्यात्समस्तो वस्तुविस्तरः।
नदवद्वर्णिकायोगादन्यथात्वमिवाछति॥"
अथ तुल्यदेहितुल्यस्य भिदाः । तस्यैव वस्तुनो विषयान्तरयो-
जनादन्यरूपापत्तिर्विषयपरिवर्तः।
यथा-"ये सीमन्तितगात्रभस्मरजसो ये कुम्भकद्वेषिणो
ये लीढाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यद्रुहः ।
ते कुप्यगिरिजाविभक्तवपुषश्चित्तव्यथासाक्षिणः
स्थाणोदक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिलाः पान्तु वः॥"
अत्रार्थे-"ये कीर्णकथितोदराब्जमधवो ये म्लापितोरःस्रजो
ये तापात्तरलेन तल्पफणिना पीतप्रतीपोज्झिताः।
ते राधास्मृतिसाक्षिणः कमलया सासूयमाकर्णिता
गाढान्तर्दवथोः प्रतप्तसरलाः श्वासा हरेः पान्तु वः ॥"
द्विरूपस्य वस्तुनोऽन्यतमरूपोपादानं द्वन्द्वविच्छित्तिः ।
यथा-"उत्क्लेशं केशवन्धः कुसुमशररिपोः कल्मषं वः स मुष्या-
द्यनेन्दुं वीक्ष्य गङ्गाजलभरलुलितं बालभावादभूताम् ।
.
१C मूलप्ररूढ.

·काव्यमीमांसायां
क्रौञ्चारातिश्च फाण्टस्फुरितशफरिकामोहलोलेक्षणश्रीः
सद्यः प्रोद्यन्मृणालीग्रहणरसलसत्पुष्करश्च द्विपास्यः ॥"
अनार्थे-"दिश्यार्जटिजूटकोटिसरिति ज्योत्लालबोद्भासिनी
शाशाङ्की कलिका जलभ्रमिवशाहांग दृष्टनष्टा सुखम्।
यां चञ्चत्सफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन्फणाली मुहु-
मुंह्यल्लक्ष्यमहिर्जिघृक्षतितमामाकुञ्चनप्राश्चनैः॥"
पूर्वार्थानामर्थान्तरन्तरणं रत्नमाला।
यथा-"कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेडि शशिनः
तरुच्छिद्रप्रोतान्विसमिति करेणुः कलयति ।
रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति
प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ॥"
अत्रार्थे-"ज्योत्लार्दुिग्धबुद्ध्या कवलितमसकृद्भाजने राजहंसैः
खांसे कर्पूरपांसुच्छुरणरभसतः सम्भृतं सुन्दरीभिः।
पुम्भिर्व्यस्तं स्तनान्तात्सिचयमिति रहासम्भ्रमे वल्लभानां
लीढं द्राक्सिन्धुवारेष्वभिनवसुमनोलम्पटैः षट्पदैश्च ॥"
सङ्ख्यावैषम्येणार्थप्रणयनं सङ्ख्योल्लेखः ।
यथा-"नमन्नारायणच्छायाच्छुरिताः पादयोर्नखाः ।
त्वच्चन्द्रमिव सेवन्ते रुद्र रुद्रेन्दवो दश ॥"
अत्रार्थे-"उमैकपादाम्बुरुहे स्फुरन्नखे
कृतागसो यस्य शिरसमागमे ।
षडात्मतामाश्रयतीव चन्द्रमाः
स नीलकण्ठः प्रियमातनोतु वः॥"
सममभिधायाधिकस्योपन्यासभूलिका । द्विधा च सा संवादिनी
विसंवादिनी च।
तयोः प्रथमा यथा-"अङ्गणे शशिमरीचिलेपने
सुप्तमिन्दुकरपुञ्जसन्निभम् ।
राजहंसमसमीक्ष्य कातरा
रौति हंसवनिताश्रुगद्गदम् ॥”

·त्रयोदशोऽध्यायः। अत्रार्थे-"चन्द्रप्रभाप्रसरहासिनि सोधपृष्ठे दुर्लक्षपक्षतिपुटां न विवेद जायाम् । मूढश्रुतिर्मुखरनू पुरनिःस्वनेन व्याहारिणीमपि पुरो गृहराजहंसः॥" द्वितीया तत्रैवार्थे यथा-"ज्योत्लाजललायिनि सोधपृष्ठे विविक्तमुक्ताफलपुञ्जगौरम् । विवेद हंसी दयितं कथञ्चि- चलतुलाकोटिकलैर्निनादैः॥" निषेधस्य विधिना निबन्धो विधानापहारः। यथा-"कुरबक कुचाघातक्रीडारसेन वियुज्यसे बकुलविटपिन् स्मर्त्तव्यं ते मुखासबसेचनम् । चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ॥" अत्रार्थे-"मुखमदिरया पादन्यासैर्विलासविलोकितै- बकुलविटपी रक्ताशोकस्तथा तिलकद्रुमः । जलनिधितटीकान्ताराणां क्रमाककुभां जये झगिति गमिता यदाभिर्विकासमहोत्सवम् ॥" बहूनामर्थानामेकत्रोपसंहारो माणिक्यपुचः। यथा-"शैलच्छलेन खं दीर्घ भुजमुत्तभ्य भूवधूः । निशासख्याः करोतीव शशाङ्कतिलकं मुखे ॥" यथा च-"फुल्लातिमुक्तकुसुमस्तबकाभिराम- दूरोल्लसत्किरणकेसरमिन्दुसिंहम् । दृष्ट्वोदयाद्रिशिखरस्थितमन्धकार- दुर्वारवारणघटा व्यघटन्त सद्यः॥" यथा च- "संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलौघः। १०

·काव्यमीमांसायां
यामिनीवनितया ततचिह्नः
सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः॥"
यथा च-"उदयति पश्य कृशोदरि दलितत्वक्षीरकरणिभिः किरणैः।
उदयाचलचूडामणिरेष पुरो रोहिणीरमणः ॥"
यथा च-"उद्यतिनवनीतपिण्डपाण्डः कुमुदवनान्यवघयन्कराः।
उदयगिरितटस्फुटाहासो रजनिवधूमुखदर्पणः शशाङ्कः॥"
यथा च-"प्रोषितैकेन्दुहंसेऽस्मिन्सलाविव तमोऽम्बुभिः।
नभस्तडागे मदनस्ताराकुमुदहासिनि ॥"
अत्रार्थे-"रजनिपुरन्धिरोधतिलकस्तिमिरद्विपयूथकेसरी
रजतमयोऽभिषेककलशः कुसुमायुधमेदिनीपतेः ।
अयमुदयाचलैकचूडामणिरभिनवदर्पणो दिशा-
मुदयति गगनसरसि हंसस्य हसन्निव विभ्रमं शशी॥"
कन्दभूतोऽर्थः कन्दलायमानैर्विशेषैरभिधीयत इति कन्दः ।
यथा-"विशिखामुखेषु विसरति पुक्षीभवतीच सौधशिखरेषु ।
कुमुदाकरेषु विकसति शशिकलशपरित्रुता ज्योत्ला ॥"
अनार्थे-"वियति विसर्पतीव कुमुदेषु बहूभवतीव योषितां
प्रतिफलतीव जरठशरकाण्डपाण्डुषु गण्डभित्तिषु ।
अम्भसि विकसतीव लसतीव सुधाधवलेषु धामसु
ध्वजपटपल्लवेषु ललतीच समीरचलेषु चन्द्रिका ।।
स्फटिकमणिघट इवेन्दुस्तस्यामपिधानमानममिवाङ्कः ।
क्षरति चिरं तेन यथा ज्योत्ला घनसारधूलिरिव ॥
सितमणिकलशादिन्दोहरिणहरितृणपिधानतोगलितैः।
रजनिभुजिष्या सिञ्चति नभोलणं चन्द्रिकाम्भोभिः ।।
संविधातुमभिषेकमुदासे
मन्मथस्य लसदंशुजलौघः।
१ Explained in Cas सदृशैः. २ K विपाण्डुषु. ३ र हसतीव.

·त्रयोदशोऽध्यायः । यथा- यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः॥" ता इमास्तुल्यदेहितुल्यस्य परिसंख्याः । “सोऽयमुल्लेखवाननु- ग्राह्यो मार्गः” इति सुरानन्दः। तदाह- "सरस्वती सा जयति प्रकामं देवी श्रुतिः खस्त्ययनं कवीनाम् । अनर्घतामानयति खभङ्गया योल्लिख्य यत्किश्चिदिहाथरत्नम् ॥" अथ परपुरप्रवेशसदृशस्य निदाः। उपनिबद्धस्य वस्तुनो युक्तिमती परिवृत्तिहुंडयुद्धम् । "कथमसौ न भजत्यशरीरतां हतविवेकपदो हतमन्मथः । प्रहरतः कदलीदलकोमले भवति यस्य दया न वधूजने ॥" अत्रार्थे- "कथमसौ मदनो न नमस्यता स्थितविवेकपदो मकरध्वजः । मृगदृशां कदलीललितं वपु- यंदभिहन्ति शरैः कुसुमोद्भवैः॥" प्रकारान्तरेण विसदृशं यद्वस्तु तस्य निबन्धः प्रतिकञ्चकम् । "माद्यच्चकोरेक्षणतुल्यधान्नो धारां दधाना मधुनः पतन्तीम् । चश्वग्रदष्टोत्पलनालहृद्या हंसीव रेजे शशिरत्नपारी॥" জন্মার্গ— "मसारपारेण बभौ ददाना काचित्सुरां विद्रुमनालकेन । यथा- - १ Explains as ख्यातिकारणं.

·काव्यमीमांसायां
वल्लूरवल्लीं दधतेव चश्वा
केलीशुकेनाञ्जलिना धृतेन ॥"
उपमानस्योपमानान्तरपरिवृत्तिर्वस्तुसंचारः ।
यथा- "अविरलमिव दाना पौण्डरीकेण बद्धः
लपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण ।
कवलित इव कृत्स्नश्चक्षुषा स्फारितेन
प्रसभममृतमेघेनेव सान्द्रेण सिक्तः॥"
अत्राथे-"मुक्तानामिव रजवो हिमरुचेर्माला: कलानामिव
क्षीराब्धेरिव वीचया क्लममुषः पीयूषधारा इव ।
दीर्घापाङ्गनदी विलङ्घय सहसा लीलानुभावाश्चिताः
सद्यः प्रेमभरोल्लसा मृगहशो मामभ्यषिश्चन्हशः॥"
शब्दालङ्कारस्यार्थालङ्कारेणान्यथात्वं धातुवादः।
"जयन्ति बाणासुरमौलिलालिताः
दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः ।
सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो
भवच्छिदस्यम्बकपादपांसवः ॥"
अत्रार्थ- "सन्मार्गालोकनप्रौढिनिरजीकृतजन्तवः ।
जयन्त्यपूर्वव्यापाराः पुरारेः पादपांसवः॥"
तस्यैव वस्तुन उत्कर्षेणान्यथाकरणं सत्कारः।
यथा-"लानादीदैविधुतकरीबन्धलोलैरिदानी
श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् ।
अप्यतेभ्यो नभसि पततः पतिशो वारिबिन्दून्
स्थित्वोडीवं कुवलयदशा केलिहंसाः पिबन्ति ।।"
अत्रार्थ-"लक्ष्म्याः क्षीरनिधेरुदक्तवपुषो वेणीलतानच्युता
ये मुक्ताग्रथनामसूत्रसुभगाः प्राप्ताः पयोबिन्दवः ।
यथा-

·त्रयोदशोऽध्यायः। यथा- - ते वः पान्तु विशेषसस्पृहदशा दृष्टाश्चिरं शाह्मिणा हेलोदीवजलेशहंसवनितालीढाः सुधास्त्रादवः ॥" पूर्व सदृशः पश्चाद्भिन्नो जीवञ्जीवकः । "नयनोदरयोः कपोलभागे रुचिमद्रनगणेषु भूषणेषु । सकलप्रतिबिम्बितेन्दुबिम्बा शतचन्द्राभरणैव काचिदासीत् ॥" अत्रार्थे-"भावत्कपोलतलकुण्डलपारिहार्य- सन्मेखलामणिगणप्रतिबिम्बितेन । चन्द्रेण भाति रमणी रमणीयवक्त्र- शोभाभिभूतवपुषेव निषेव्यमाणा ॥" प्राक्तनवाक्याभिप्रायनिवन्धो भावमुद्रा। यथा- "ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगा- खेलालतालिङ्गितचन्दनासु । तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु॥" অগাগ— "निश्चेतनानामपि युक्तयोगदो नूनं स एनं मदनोऽधितिष्ठति । एला यदाक्लिष्टवतीह चन्दनं पूगगुमं नागलताधिरोहति ॥" पूर्वार्थपरिपन्थिनी वस्तुरचना तद्विरोधी। यथा- "हारो वक्षसि दन्तपत्रविशदं कर्णे दलं कौमुदं माला मूर्ध्नि दुकूलिनी तनुलता कपूरशुक्लो स्तनौ। वके चन्दनबिन्दुरिन्दुधवलं बालं मृणालं करे वेषः किं सित एष सुन्दरि शरच्चन्द्रावया शिक्षितः॥" अबार्थे-"मूर्तिौलदुकूलिनी मृगमदैः प्रत्यङ्गपत्रक्रिया बाहू मेचकरत्नकङ्कणभृतौ कण्ठे मसारावली।

·काव्यमीमांसायां व्यालम्बालकवल्लरीकमलिकं कान्ताभिसारोत्सवे यत्सत्यं तमसा मृगाक्षि विहितं वेषे तवाचार्यकम् ॥" इत्यर्थहरणोपाया द्वात्रिंशदुपदर्शिताः। हानोपादानविज्ञाने कवित्वं तत्र मां प्रति ॥ । किं चैते हरणोपाया ज्ञेयाः सप्रतियोगिनः। अर्थस्य वैपरीत्येन विज्ञेया प्रतियोगिता ॥ किच । शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते यद्वाभयं श्रुतिधनस्य चकास्ति चक्षुः । किन्वस्ति यचसि यस्तु नवं सदुक्ति- सन्दर्भिणां स धुरि तस्य गिरः पवित्राः ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदास्त्रयोदशोऽध्यायः ।। : चतुर्दशोऽध्यायः जातिव्यक्रियासमयस्थापना। अशास्त्रीयमलौकिकं च परम्परायातं यमर्थमुपनिबन्नन्ति कवयः स कविसमयः। "नन्वेष दोषः कथङ्कारं पुनरुपनिबन्धनाहः" इति आचार्याः। "कविमार्गानुग्राही कथमेषदोष?" इति यायावरीयः। "निमित्तं तर्हि वाच्यम्” इति आचार्याः ॥ "इदमभिधीयते” इति यायावरीयः। पूर्वे हि विद्वांसः सहस्रशाखं साङ्गं च वेदमवगाह्य, शास्त्राणि चावबुध्य, देशान्तराणि द्वीपान्तराणि च परिभ्रम्य, यानर्थानुपलश्य प्रणीतवन्तस्तेषां देशकालान्तरवशेन अन्यथावेऽपि तथात्वेनोप- निबन्धो यः स कविसमयः। कविसमयशब्दश्चायं मूलमपश्यद्भिः प्रयोगमात्रदर्शिभिः प्रयुक्तो रूढश्च । तत्र कश्चिदाद्यत्वेन व्यवस्थितः कविसमयेनार्थः, कश्चित्परस्परो- पक्रमार्थ स्वार्थाय धूत्तः प्रवर्तितः। स च त्रिधा खग्यों भौमः ·+ चतुर्दशोऽध्यायः। पातालीयश्च। स्वर्गपातालीययोभौम प्रधानः। स हि महाविषयः।स च चतुर्दा जातिद्रव्यगुणक्रियारूपार्थतया । तेऽपि प्रत्येकं विधा असतो निबन्धनात्, सतोप्यनिबन्धनात् ,नियमतश्च । तत्र सामा- न्यस्यासतो निबन्धनं यथा । नदीषु पद्मोत्पलादीनि, जलाशयमा- त्रेऽपि हंसादयो, यत्र तत्र पर्वतेषु सुवर्णरत्नादिकं च । नदीपद्मानि यथा-"दी/कुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः । यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूल: शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः॥" नदीनीलोत्पलानि-"गगनगमनलीलालम्भितान्खेदविन्दून मृदुभिरनिलवारैः खेचराणां हरन्तीम् । कुवलयवनकान्त्या जाहवीं सोऽभ्यपश्यत् दिनपतिसुतयेव व्यक्तदत्ताकपालीम् ॥" एवं नदीकुमुदाद्यपि । सलिलमात्रे हंसा यथा- "आसीदस्ति भविष्यतीह स जनो धन्यो धनी धार्मिकः यः श्रीकेशववत्करिष्यति पुनः श्रीमत्कुडुङ्गेश्वरम् । हेलान्दोलितहंससारसकुलकेङ्कारसम्मूच्छिते- रित्या घोषयतीव तन्नवनदी यचेष्टितं वारिभिः॥" पर्वतमात्रे सुवर्ण यथा-"नागावासश्चित्रपोताभिरामः वर्णस्फीतिव्याप्तदिक्चक्रवालः। साम्यात्सख्यं जग्मिवानम्वुराशे- रेष ख्यातस्तेन जीमूतभर्ता ॥ रत्नानि यथा-"नीलाश्मरश्मिपटलानि महेभमुक्त- सूत्कारसीकरविमृद्धि तटान्तरेषु । आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनाला: सानन्दमम्बुधियाऽत्र मयूरनार्यः॥" १C& V वीचिमिः, २Vवर्णस्फाति.

·काव्यमीमांसायो
एवमन्यदपि । सतोऽप्यनिबन्धनं तद्यथा । न मालती वसन्ते,
नं पुष्पफलं चन्दनहमेषु, न फलमशोकेषु ।
तत्र प्रथमः-"मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम् ।
आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः॥"
द्वितीय:-"यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः।
निजवपुषैव परेषां तथापि सन्तापमपहरति ॥"
तृतीयः-"देवायत्ते हि फले किं क्रियतामेतदत्र तु वदामः ।
नाशोकस्य किसलयैर्वृक्षान्तरपल्लवास्तुल्याः॥"
अनेकत्र प्रवृत्तवृत्तीनामेकनाचरणं नियमस्तद्यथा । समुद्रेष्वेव
मकराः, ताम्रपामेव मौक्तिकानि ।
तयोः प्रथमः "गीत्राग्रहारं नयतो गृहत्वं
खनाममुद्राङ्कितमम्बुराशिम् ।
दायादवर्गेषु परिस्फुरत्सु
दंष्ट्रावलेपो मकरस्य वन्द्यः ॥”
द्वितीयः-"कामं भवन्तु सरितो भुवि सप्रतिष्ठाः
खादूनि सन्तु सलिलानि च शुक्तयश्च ।
एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपर्णी
नान्यत्र सम्भवति मौक्तिककामधेनुः॥"
असतोऽपि द्रव्यस्य निबन्धनं तद्यथा । मुष्टिग्राह्यत्वं सूचीभे-
यत्वं च तमसः, कुम्भापवाद्यत्वं च ज्योत्लायाः।
तत्र प्रथमम्-"तनुलग्ना इव कुकुभः भूवलयं चरणचारमात्रमिव ।
दिवमिव चालिकदनी मुष्टिग्राह्यं तमः कुरुते ॥"
यथा च-"पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमुखाग्रनिर्भये ।
मयि च निमीलितनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तम् ॥"
द्वितीयम्-“यत्रद्रावितकेतकोदरदलस्रोतःश्रियं बिभ्रती
येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधेर्योग्यच्छविः प्रागभूत् ।
१८ जनितः. २ V कुम्भोपवाह्यत्वं. ३ V शङ्खद्रावित० C तन्नद्रावित० तन्त्र is explained
as औषध.

·चतुर्दशोऽध्यायः। उत्सेच्या कलशीभिरञ्जलिपुटै ह्या मृणालाकुरैः पातव्या च शशिन्यमुग्धविभवे सा वर्तते चन्द्रिका ॥" द्रव्यस्य सतोऽनिबन्धनं तद्यथा । कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्यो- लाया:, शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य । तयोः प्रथमम्- "ददृशाते जनस्तत्र यात्रायां सकुतूहलैः। बलभद्रप्रलम्बनौ पक्षाविव सितासितौ ॥" द्वितीयम्-"मासि मासि समा ज्योत्ला पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। तत्रैक शुक्लतां यातो यशः पुण्यैरवाप्यते ॥" द्रव्यनियमस्तद्यथा । मलय एव चन्दनस्थानं, हिमवानेव भूर्जात्प्र- त्तिस्थानम् । तत्र प्रथम:-"तापापहारचतुरो नागावासः सुरप्रियः। नाऽन्यत्र मलयादद्रेदृश्यते चन्दनद्रुमः ॥" द्वितीयः "न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः ।। ब्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा- मनङ्लेखक्रिययोपयोगम् ॥".. प्रकीर्णकद्रव्यकविसमयस्तु तद्यथा । क्षीरक्षारसमुद्रयोरैक्यं, सागरमहासमुद्रयोश्च । तयो प्रथमः-"शेतां हरिभवतु रत्नमनन्तमन्त- लक्ष्मीप्रसूतिरिति नो विवदामहे है। हा दूरदूरसपयास्तृषितस्य जन्तोः किं त्वत्र कूपपयसा स मरोजघन्यः॥" द्वितीयः-"रङ्गत्तरङ्गभ्रूभङ्गैस्तर्जयन्तीमिवापगाः। स ददर्श पुरो गङ्गां सससागरवल्लभाम् ॥" असतोऽपि क्रियार्थस्य निबन्धनं यथा । चक्रवाकमिथुनस्य निशि भिन्नतळाश्रयणं, चकोराणां चन्द्रिकापानं च । १ Vउत्सेक्या. २V किन्वस्ति. ११ ·८२ काव्यमीमांसायां तत्र प्रथमः-"सङ्क्षिपता यामवतीस्तटिनीनां तनयता पयःपूरान् । रथचरणाह्वयवयसां किं नोपकृतं निदाघेन ॥" द्वितीयः-"एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुव- श्वापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः। यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचञ्चु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः॥" सतोऽपि क्रियार्थस्यानिबन्धनं तद्यथा । दिवा नीलोत्पलाना- मविकासो, निशानिमित्तश्च शेफालिकाकुसुमानामविस्रसः । तत्र प्रथम:-"आलिख्य पत्रमसितागुरुणाभिरामं रामामुखे क्षणसभाजितचन्द्रबिम्बे । जातः पुनर्विकसनावसरोऽयमस्ये- त्युक्त्वा सखी कुवलयं श्रवणे चकार ॥" द्वितीयः- "त्वद्विप्रयोगे किरणैस्तथोप्रै- दग्धाऽस्मि कृत्र दिवसं सवित्रा। इतीव दुःखं शशिने गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पबाष्पैः॥" नियमस्तु तद्यथा । ग्रीष्मादौ सम्भवतोऽपि कोकिलानां विरुतस्य वसन्त एव, मयूराणां वर्षाखेव विरुतस्य नृत्तस्य च निबन्धः। तयोः प्रथम:-"वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" द्वितीय:-"मण्डलीकृत्य बाँणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः । कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥" कवीनां समयः सोऽयं जातिव्यक्रियागतः। गुणस्थैष ततः खर्ग्यः पातालीयश्च कथ्यते ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे जातिव्यक्रियासमयस्थापना चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १C गुणस्थोऽथ.

·८३ - पञ्चदशोऽध्यायः। पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्थापना । असतो गुणस्य निबन्धनं यथा । यशोहासप्रभृतेः शौल्यम् , अयशसः पापप्रभृतेश्च काष्ण्य, क्रोधानुरागप्रभृतेश्च रक्तत्वम् । तत्र यशाशोत्यम्- "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्ति- मध्येक्षीराब्धि मग्नाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीहक्प्रकारः। इत्थं दिग्भित्तिरोधाक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः स्तोकावस्थानदुःस्थैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः॥" हासशोत्यम्-"अट्टहासच्छ लेनास्याद्यस्य फेनौघपाण्डुराः । जगत्क्षय इवापीताः क्षरन्ति क्षीरसागराः॥" अयश कृष्णत्वम्- "प्रसरन्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् । कुवलयदलसंवलिताः प्रतिदिनमिव मालतीमालाः॥" पापकार्ण्यम्-"उत्खातनिर्मलमयूखकृपाणलेखा- श्यामायिता तनुरभूद्धयकन्धरस्य । सद्याप्रकोपकृतकेशववंशनाश- सङ्कल्पसंजनितपापमलीमसेव ॥" क्रोधरक्तता- आस्थानकुद्धिमतलप्रतिविम्बितेन कोपप्रभाप्रसरपाटलविग्रहेण । भौमेन मूञ्छितरसातलकुक्षिभाजा भूमिश्चचाल चलतोदरवर्तिनेव ॥" अनुरागरक्तता यथा-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम् ॥" सतोऽपि गुणस्यानिबन्धनम् । कुन्दकुमलानां कामिदन्तानां च रक्तत्वं, कमलमुकुलप्रभृतेश्च हरितत्वं, प्रियङ्गुपुष्पाणां च पीतत्वम् । १ तिदिशमिव.

·काव्यमीमांसायां
कुन्दकुमलायरक्तता-
"द्योतितान्तःसभैः कुन्दकुमलाग्रदतः सितैः।
लपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरखती ॥"
पद्ममुकुलाहरितत्वम्-
"उद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्पृशा दंष्ट्रया
मन्ना लावणसैन्धवेम्भसि महीमुद्यच्छतो हेलया।
तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं
शौरेरादिवराहलीलमवता_लिहाग्रं वपुः॥"
प्रियङ्गुपुष्पापीतत्वम्-"प्रियङ्गुश्याममम्भोधिरन्ध्रीणां स्तनमण्डलम्।
अलङ्कर्तुमिव खच्छाः सूते मौक्तिकसम्पदः॥"
गुणनियमस्तु तद्यथा । सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणता,
पुष्पाणां शुक्लता, मेघानां कृष्णता च ।
तत्र प्रथम:-"सांयात्रिकैरविरतोपहृतानि कूटै
श्यामासु तीरघनराजिषु सम्भृतानि ।
रत्नानि ते दधति कचिदिहायताक्षि
मेघोदरोदितदिनाधिपबिम्बशङ्काम् ॥"
पुष्पशुक्लता- "पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या-
न्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् ।
ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या-
स्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥"
मेघकाष्यम्-"मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिर्विमानराट् ।
मध्ये महेन्द्रनीलेन रत्नराशिरिवावभौ ॥"
कृष्णनीलयोः, कृष्णहरितयोः, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्कयोः,
शुक्लगौरयोरेकत्वेन निवन्धनं च कविसमयः । कथं कृष्णनी-
लयोरक्यम्-
"नदीं तूर्णं कर्णोप्यनुसृतपुलिनां दाक्षिणात्याङ्गनाभिः
समुत्तीणों वर्णामुभयतटचलाबद्धवानीरहाराम् ।
१ C पद्ममुकुलानां हरितत्वं. २V दानवनुतै०,

·पञ्चदशोऽध्यायः।
तटे सह्यस्योचैः खसलिलनिवहो भाति नीलः स यस्याः
प्रियस्यांसे पीने लुलित इव घनः केशपाशः सुकेश्याः॥"
कृष्णहरितयोरैक्यम्-"मरकतसदृशं च यामुन
स्फटिकशिलाविमलं च जाहवम् ।
तदुभयमुदकं पुनातु वो
हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः॥"
कृष्णश्यामलयोरक्यम्-
"एतत्सुन्दरि नन्दनं शशिमणिलिग्धालवालटुमं
मन्दाकिन्यभिषिक्तमौक्तिकशिले मेरोस्तटे नन्दति ।
यत्र श्यामनिशासु मुश्चति मिलन्मन्दप्रदोषानिला.
मुद्दामामरयोषितामभिरतं कल्पद्रुमश्चन्द्रिकाम् ॥"
पीतरक्तयोरैक्यम्-
"लेखया विमलविद्रुमभासा सन्ततं तिमिरमिन्दुरुदासे।
दंष्ट्रया कनकभङ्गपिशङ्गया मण्डलं भुव इवादिवराहः ॥"
शुक्लगौरयोरैक्यम्-"कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः
पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् ।
अवेहि मां किङ्करमष्टमूत्तः
कुम्भोदरं नाम निकुम्भपुत्रम् ॥"
एवं वर्णान्तरेष्वपि । चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम् ।
तन चक्षुषः शुक्लता-
"तिष्ठन्त्या जनसङ्कलेऽपि सुदृशा सायं गृहप्राङ्गणे
तद्वारं मयि निःसहालसतनौ वीजामृदु प्रेतति ।
हीनम्राननयैव लोलसरलं निश्वस्य तत्रान्तरे
प्रेमाः शशिखण्डपाण्डिममुषो मुक्ताः कटाक्षच्छदाः ॥"
श्यामता-“अथ पथि गमयित्वा रम्यक्लसोपकार्ये
कतिचिदवनिपाल शर्वरी शर्वकल्पः।

·काव्यमीमांसायां पुनरविशदयोध्यां मैथिलीदर्शिनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ॥" कृष्णता-"पादन्यासकणितरशनास्तत्र लीलावधूत रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षान् ॥" मिश्रवर्णता-"तामुत्तीर्य व्रज परिचितचलताविनमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मविम्यं पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे गुणसमयस्थापना पञ्चदशोऽध्यायः॥ षोडशोऽध्यायः खर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना । भौमवत्वर्योऽपि कविसमयः। विशेषस्तु चन्द्रमसि शशहरिण- पोरैक्यम् । यथा-"मा भैः शशाङ्क मम सीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं बिभेषि । प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥" यथा च-"अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुराक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः॥" कामकेतने मकरमत्स्ययोरैक्यं यथा- "चापं पुष्पमयं गृहाण मकरः केतुः समुच्छ्रीयता चेतोलक्ष्यभिदश्च पञ्च विशिखाः पाणी पुनः सन्तु ते । दग्धा कापि तवाकृतेः प्रतिकृतिः कामोऽसि कि गृहसे रूपं दर्शय नात्र शङ्करभयं सर्वे वयं वैष्णवाः ॥" १V पुरमविशदयोध्या.

·पोडशोऽध्यायः।
ये
यथा च-"मीनध्वजस्त्वमसि नो न च पुष्पधन्वा
केलिप्रकाश तव मन्मथता तथापि ।
इत्थं त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः
कान्ताजनस्य जननाथ चिरं विलापाः॥"
यथा वा-"आपातमारुतविलोडितसिन्धुनाथो
हात्कारभीतपरिवर्तितमत्स्यचिह्नाम् ।
उल्लङ्घय यादवमहोदधिभीमवेलां
द्रोणाचलं पवनसूनुरिवोद्धरामि ॥"
अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पन्नचन्द्रयोरैक्यम्-
"वन्द्या विश्वसृजो युगादिगुरवः स्वायम्भुवाः सप्त
तत्रात्रिदिवि सन्दधे नयनजं ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत् ।
एका यस्य शिखण्डमण्डनमणिदेवस्य शम्भोः कला
शेषाभ्योऽमृतमामुवन्ति च सदा स्वाहाखधाजीविनः ॥"
बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम् ।
"मालायमानामरसिन्धुहंसः
कोटीरवल्लीकुसुमं भवस्य ।
दाक्षायणीविभ्रमदर्पणधि
बालेन्दुखण्डं भवतः पुनीतात् ॥"
कामस्य मूर्तत्वं च यथा-
"अयं स भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो
विभर्ति वपुषाधुना विरहकातरः कामिनीम् ।
अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं
करेण परिताडयन् जयति जातहासः स्मरः॥"
यथा च-"धनुर्माला मौवी कणदलिकुलं लक्ष्यमबला
मनो भेद्यं शब्दप्रभृति य इमे पञ्च विशिखाः ।
इयान जेतुं यस्य त्रिभुवनमनङ्गस्य विभवः
स व कामः कामान्दिशतु दयितापाङ्गवसतिः॥"
१V adds one verse after the verse वन्द्या; see notes. P V मूर्तत्वममूर्तत्वं.

·काव्यमीमांसायां
द्वादशानामप्यादित्यानामैक्यम्-
“यस्याधोऽधस्तथोपर्युपरि निरवधि भ्राम्यतो विश्वमवे.
रावृत्तालातलीलां रचयति रयतो मण्डलं चण्डधान्नः।
सोऽव्यादुत्तप्तका-खरसरलशरस्पर्दिभिर्दामदण्डै-
रुद्दण्डैः प्रापयन्वः प्रचुरतमतमःस्तोममस्तं समस्तम् ॥"
नारायणमाधवयोश्च यथा-
"येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरस्त्रीकृतो
यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः।
यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः
सोऽव्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः॥"
एवं दामोदरशेषकूर्मादेः । कमलासम्पदोश्च यथा-
"दोर्मन्दीरितमन्दरेण जलधेरुत्थापिता या स्वयं
यां भूत्वा कमठः पुराणककुदन्यस्तामुदस्तम्भयत् ।
तां लक्ष्मी पुरुषोत्तमः पुनरसौ लीलाश्चितधूलता-
निर्देशैः समवीविशत्प्रणयिनां गेहेषु दोष्णि क्षितिम् ॥"
भौमवर्यवत्पातालीयोऽपि कविसमयः ।
तत्र नागसर्पयोरैक्यम्-“हे नागराज बहुमस्य नितम्बभागं
भोगेन गाढमभिवेष्टय मन्दराद्रेः।
सोढाविषयवृषवाहनयोगलीला-
पर्यवन्धनविधेस्तव कोऽतिभारः॥"
दैत्यदानवासुराणामैक्यं यथा। तत्र हिरण्याक्षहिरण्यकशिपु-
प्रहादविरोचनबलिवाणादयो दैत्याः, विप्रचित्तिशम्बरनमुचिपुलो-
मप्रभृतयो दानवाः, बलवृत्रविक्षुरस्तवृषपर्वादयोऽसुराः।
तेषामैक्यं यथा-"जयन्ति बाणासुरमौलिलालिता
दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः।
सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो
भवच्छिदख्यम्बकपादपांसवः ॥"
१० सोन्यादिष्ट०, २० विक्षुरवृषपर्वादयो.

·सप्तदशोऽध्यायः।
८९
यथा च-"तं शम्बरासुरशराशनिशल्यसारं
केयूररत्नकिरणारुणबाहुदण्डम् ।
पीनांसलग्नदयिताकुचपत्रभङ्गं
मीनध्वज जितजगत्रितयं जयेत्कः ॥"
यथा च-"अस्ति दैत्यो हयग्रीवः सुहृद्वेश्मसु यस्य ताः।
प्रथयन्ति बलं बाह्वोः सितच्छन्नस्मिताः श्रियः॥"
यथा च । हयग्रीवं प्रति-
"दानवाधिपते भूयो भुजोऽयं किं न नीयते ।
सहायतां कृतान्तस्य क्षयाभिप्रायसिद्धिषु ॥"
यथा च-"महासुरसमाजेऽस्मिन् न चैकोऽप्यस्ति सोऽसुरः।
यस्य नाशनिनिपेषनीराजितमुरःस्थलम् ॥"
एवमन्येऽपि भेदाः-सोऽयं कवीनां समयः काव्ये सुप्त इव स्थितः।
स साम्प्रतमिहास्माभिर्यथाबुद्धि विवोधितः॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
खर्यपातालीयकविरहस्यस्थापना षोडशोऽध्यायः ॥
सप्तदशोऽध्यायः देशविभागः ।
देशं कालं च विभजमानः कविर्नार्थदर्शनदिशि दरिद्राति ।
जगजगदेकदेशाश्च देशः। द्यावापृथिव्यात्मकमेकं जगदित्येके ।
तदाहुः- "हलमगु बलस्यैकोऽनड्डान्हरस्य न लागलं
क्रमपरिमिता भूमिर्विष्णोर्नगौन च लाङ्गलम् ।
प्रवहति कृषि द्याप्येषां द्वितीयगवं विना
जगति सकले नेहग्दृष्टं दरिद्रकुटुम्बकम् ॥"
"दिवस्पृथिव्यौ रे जगती" इत्यपरे ।
१C महासुरसमाजेषु. २ निष्पोष०. ३ प्रभवति.
१२

·काव्यमीमांसायां
तदाहुः-"रुणद्धि रोदसी वास्य यावत्कीर्तिरनश्वरी।
तावकिलायमध्यास्ते सुकृती वैवुधं पदम् ॥"
"खय॑मर्त्यपातालभेदात्त्रीणि जगन्ति" इत्येके ।
यदाहुः-"त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् ।
-त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयायसे ॥"
"तान्येव भूर्भुवःखा" इत्यन्ये ।
तदाहुः-"नमस्त्रिभुवनाभोगभृतिखेदभरादिव ।
नागनाथाङ्गपर्यङ्कशायिने शार्ङ्गधन्वने ॥"
"महर्जनस्तपःसत्यमित्येतैः सह सप्त" इत्यपरे ।
तदाहुः- "संस्तम्भिनी पृथुनितम्बतटैधरित्र्याः
संवाहिनी जलमुचां चलकेतुहस्तैः ।
हर्षस्य सप्तभुवनप्रथितोरुकीत्तः
प्रासादपहिरियमुच्छिखरा विभाति ॥"
"तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दश” इति केचित् ।
तदाहुः-
"निरवधि च निराश्रयं च यस्य
स्थितमनुवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् ।
प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्ति-
जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥"
"तानि सप्तभिः पातालैः सहकविंशतिः" इति केचित् ।
तदाहा-"हरहासहरावासहरहारनिभप्रभाः।
कीर्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम् ॥"
"सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। अविशेषविवक्षा यदेकयति,
विशेषविवक्षात्वनेकयति । तेषु भूर्लोकः पृथिवी । तंत्र सस महा-
द्वीपाः।
"जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततश्च प्लक्षो नाम्ना शाल्मलोऽतः कुशोऽतः ।
क्रौञ्चः शाकः पुष्करश्चेत्यथैषां बाह्या बाह्यासंस्थितिमण्डलीभिः
....... चास्य...V. खर्गमृत्यु०.३ V लोकत्रयात्मकः. ४V भोगति०. ५V.शाधि-
विने. V स्थितमनिवर्तित..'

·सप्रदशोऽध्यायः। लावणो रसमयः सुरोदकः सार्पिषो दधिजलः पयःपयाः। स्वादुवारिरुदधिश्च सप्तमस्तान्परीत्य त इमे व्यवस्थिताः ॥" "एक एवायं लावणः समुद्रः” इत्येके । तदाहु:-"द्वीपान्यष्टादशात्र क्षितिरपि नवभिर्विस्तृता स्वाङ्गखण्डै- रेकोम्भोधिर्दिगन्तप्रविमृतसलिलाप्राज्यमेतत्सुराज्यम्। कस्मिन्नप्याजिकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते वीरवर्य चक्रे पुगेन दातुं तदिदमिति धिया वेधसे यश्चकोप ॥" "त्रयः" इत्यन्ये। तदाहु:- "आकम्पितक्षितिभृता महता निकामं हेलाभिभूतजलधित्रितयेन यस्य । वीर्येण संहतिभिदा विहतोन्नतेन कल्पान्तकालविमृतः पवनोऽनुचक्रे ॥" यथा वा-"मातङ्गानामभाचे मदमलिनमुखैः प्राप्तमाशाकरीन्द्रैः जाते रत्नापहारे दिशि दिशि ततयो भान्ति चिन्तामणीनाम् । छिन्नेषूद्यानवापीतरुषु विरचिताः कल्पवृक्षा रिपूणां यस्योदञ्चत्रिवेलावलयफलभुजां मानसी सिद्धिरासीत् ॥" "चत्वारः" इत्यपरे। तदाहु:-"चतुःसमुद्रवेलोमिरचितकावलीलतम् । मेरुमप्यद्रिमुल्लङ्घय यस्य कापि गतं यशः ॥" "भिन्नाभिप्रायतया सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। सससमु. द्रीवादिनस्तु शास्त्रादनपेता एव । तदाहु:-"आगस्त्यचुलुकोच्छिष्टसप्तवारिधिवारिणि । मुहूर्त केशवेनापि तदन्तः पूतराषितम् ॥ मध्येजम्बूद्वीपमाद्यो गिरीणां मेरु ना काञ्चनः शैलराजः। यो मूर्त्तानामौषधीनां निधान यश्चावासः सर्ववृन्दारकाणाम् ।। १V प्रसृमर०. २V पर्याप्तं मे न दातुं. ३V विहितो०. ४ V अगस्त्यचुलकोत्क्षिप्त ५V तरता पूतरायितम्. ६V adds here कविप्रसिद्ध्या वा विमृष्टपरमार्थ सर्वमुपपन्नम्.. .

·काव्यमीमांसायां ॥ तमेनमवधीकृत्य देवेनाम्वुजजन्मना। तिर्यगूलमधस्ताच विश्वस्य रचना कृता॥" स भगवान्मेरुरायो वर्षपर्वतः । तस्य चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम् । तथोत्तरेण यो वर्षगिरयः, नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च । रम्यकं, हिरण्मयम् , उत्तराः कुरव इति च क्रमेण त्रीणि तेषां वर्षाणि । दक्षिणेनापि त्रय एव निषधो हेमकूटो हिमवांश्च । हरिवर्ष, किं- पुरुषं, भारतमिति च त्रीणि वर्षाणि । तत्रेदं भारतं वर्षमस्य च नव भेदाः। इन्द्रद्वीपः, कसेरुमान् , ताम्रपर्णी, गभस्तिमान, नाग- द्वीपः, सौम्यो, गन्धर्वो, वरुणः, कुमारीद्वीपश्चायं नवमः। पञ्चशतानि जलं, पश्च स्थलमिति विभागेन प्रत्येक योजनसहस्रावधयो दक्षिणा- समुद्रादद्रिराजं हिमवन्तं यावत्परस्परमगम्यास्ते । तान्येतानि यो जयति स सम्राडित्युच्यते।कुमारीपुरात्प्रभृति विन्दुसरोऽवधि योज- नानां दशशती चक्रवर्तिक्षेत्रम् । तां विजयमानश्चक्रवती भवति । चक्रवर्तिचिहानि तु-"चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा। प्रोक्तानि सप्त रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ॥" अत्र च कुमारीद्वीपे-"विन्ध्यश्च पारियात्रश्च शुक्तिमातृक्षपर्वतः। महेन्द्रसह्यमलयाः सप्तैते कुलपर्वताः॥" तत्र विन्ध्यादयः प्रतीतस्वरूपा मलयविशेषास्तु चत्वारः। तेषु प्रथमः- "आ मूलयष्टेः फणिवेष्टितानां सचन्दनानां जननन्दनानाम् । कक्कोलकैलामरिचैर्युतानां जातीतरूणां च स जन्मभूमिः ॥ द्वितीय: "यस्योत्तमा मौक्तिककामधेनु- रुपत्यकामर्चति ताम्रपर्णी । रत्नेश्वरो रत्नमहानिधानं कुम्भोद्भवस्तं मलयं पुनाति॥ १A Aand V B ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा. २० वर्षमन्त्यमस्य च. ३VA and V B drop अद्विराज. ४V कुमारीद्वीपे च.

·सप्रदशोऽध्यायः । तत्र द्रुमा विद्रुमनामधेया वंशेषु मुक्ताफलजन्म तत्र। मदोत्कटः केसरिकण्ठनादः स्फुटन्ति तस्मिन्धनसारवृक्षाः॥" तृतीयः-"विलासभूमिः सकलामराणां पदं नृणां गौमुनिपुङ्गवस्य । सदाफलैः पुष्पलताप्रवालै- राश्चर्यमूलं मलयः स तत्र ॥" चतुर्थ:-"सा तत्र चामीकररत्नचित्रः प्रासादमालावलभीविटकैः। द्वारार्गलाबद्धसुरेश्वराङ्का लङ्केति या रावणराजधानी ॥ प्रवर्तते कोकिलनादहेतुः पुष्पप्रसूः पञ्चमजन्मदायी। तेभ्यश्चतुभ्योऽपि वसन्तमित्र- मुद खो दक्षिणमातरिश्वा ॥" पूर्वापरयोः समुद्रयोहिमवद्विन्ध्ययोश्चान्तरमार्यावर्तः । तस्मि- श्चातुर्वर्ण्य चातुराश्रम्यं च।तन्मूलश्च सदाचारः। तत्रत्यो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तत्र वाराणस्याः पुरतः पूर्वदेशः । यत्राङ्गकलि- कोसलतोसलोत्कलमगधमुद्रविदेहनेपालपुण्ड्रमारज्योतिषताम- लिप्सकमलदमल्लवर्तकमुमब्रह्मोत्तरप्रभृतयो जनपदाः। बृहद्गृहलो. हितगिरिचकोरद१रनेपालकामरूपादयः पर्वताः । शोणलौहित्यौ नदी । गङ्गाकरतोयाकपिशाद्याश्च नद्यः । लवलीग्रन्थिपर्णकागुरु- द्राक्षाकस्तूरिकादीनामुत्पादः । माहिष्मत्याः परतो दक्षिणापथः । यत्र महाराष्ट्रमाहिषकाश्मकविदर्भकुन्तलक्रयकैशिकसूरककाञ्ची- केरलकावेरमुरलवानवासकसिंहलचो.दण्डकपाण्ड्यपल्लवगाङ्गना. शिक्यकोङ्कणकोल्लगिरिवल्लरप्रभृतयो जनपदाः विन्ध्यदक्षिणपाद- ११ पुष्पलतावितानैः. २ VA परतः, ३V माहिष्मक. ४v वैदर्भ. ५V चौड, . sVवेल्लर, ·काव्यमीमांसायां महेन्द्रमलयमेकलपालमञ्चरसह्यश्रीपर्वतादयः पर्वताः। नर्मदातापी- पयोष्णीगोदावरीकावेरीभैमरथीवेणाकृष्णवेणाव रातुङ्गभद्रांताम्र- पण्युत्पलावतीरावणगङ्गाद्या नद्यः । तदुत्पत्तिमलयोत्पत्त्या व्या- ख्याता।देवसभायाः परतः पश्चाद्देशः।तत्र देवसभसुराष्ट्रदशेरक- श्रवणभृगुकच्छकच्छीयानावंदब्राह्मणवाहयवनप्रभृतयो जनपदाः। गोवर्धनगिरिनगरदेवसभमाल्यशिखराव॑दादयश्च पर्वताः । सरस्व- तीश्वभ्रवतीवार्तघ्नीमहीहिडिवाधा नद्यः । करीरपीलुगुग्गुलुखर्जू- रुकरभादीनामुत्पादः। पृथूदकात्परत उत्तरापथः । यत्र शकके- कयवोकाणहूणवाणायुजकाम्बोजवाहीकवलवलिम्पाककुलूतकीर- तङ्गणंतुषारतुरुष्कबर्बरहरहरवहहुकसहुडहंसमार्गरमठकरकण्ठप्रभू तयो जनपदाः । हिमालयकलिन्देन्द्रकीलचन्द्राचलादयः पर्वताः। गङ्गासिन्धुसरखतीशतद्रुचन्द्रभागायमुनेरावतीवितस्ताविपाशाकु- हृदेविकाया नद्यः । सरलदेवदारुद्राक्षाकुङ्कुमचमराजिनसौवीरस्रो- तोञ्जनसैन्धववैदूर्यतुरङ्गाणामुत्पादः । तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः । न चायं नानुगन्ता शास्त्रार्थस्य । यदाहु:-"हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्माग्विनशनादपि। प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः॥" तत्र च ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्प्रसिद्धि- सिद्धमिति न निर्दिष्टम् । द्वीपान्तराणां ये देशाः पर्वताः सरितस्तथा । नातिप्रयोज्याः कविभिरिति गाढं न चिन्तिताः ।। "विनशनप्रयागयोगङ्गायमुनयोश्चान्तरमन्तवेदी । तदपेक्षया दिशो विभजेत" इति आचार्याः । “तत्रापि महोदयं मूलमवधी- कृत्य" इति यायावरीयः । “अनियतत्वादिशामनिश्चितो दिग्वि- भाग" इति एके । तथा हि यो वामनवामिनः पूर्वः स ब्रह्मशि- लायाः पश्चिमः, यो गाधिपुरस्य दक्षिणः स कालप्रियस्योत्तर इति। "अवधिनिबन्धनमिदं रूपमितरत्त्वनियतमेव" इति यायावरीयः। "प्राच्यपाचीप्रतीच्युदीच्यः चतस्रो दिशः" इत्येके । १V भैमरवीवेणीकृष्णवेणी. २V ताम्रपणीपलावती. ३V हिण्डिवा. ४y वनायुजक- म्बोज. ५Vतुवार. ६ V हिमालयजालन्धर.

·९५ सप्तदशोऽध्यायः । तदाहुः-"चतसृष्वपि दिक्षु रणे द्विषतः प्रति येन चित्रचरितेन । विहितमपूर्वमदक्षिणमपश्चिममनुसरं कर्म ॥" "ऐन्द्री, आग्नेयी, याम्या, नैऋती, वारुणी, वायव्या, कौबेरी, ऐशानी चाष्टौ दिशः" इत्येके। तदाहुः-"एक ज्योतिर्दशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यजजास्यैश्चतुर्भि- भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि । युष्माकं तानि सप्त निदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाजि भानो- यान्ति प्राहे नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि॥" "ब्राह्मी नागीया च द्वे ताभ्यां सह दशैताः" इत्यपरे । तदाहु:-"दशदिक्तटपर्यन्तसीमसङ्कटभूमिके। विषमा स्थूललक्ष्यस्य ब्रह्माण्डग्रामके स्थितिः॥" सर्वमस्तु, विवक्षापरतत्राहि दिशामियत्ता।तत्र चित्राखात्यन्तरे प्राची, तदनुसारेण प्रतीची,ध्रुवेणोदीची,तदनुसारेणावाची,अन्तरेषु विदिशः, ऊर्ध्व ब्राह्मी, अधस्तान्नागीयेति । द्विविधो व्यवहारः कवीनां प्राकृसिद्धो विशिष्ट स्थानावधिसाध्यश्च । तत्र प्रासिद्ध प्राची- "द्वियोनि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकै- ज्योत्लापानभरालसेन वपुषा सुप्ताश्चकोराङ्गनाः । यातोऽस्ताचलचूलमुद्समधुच्छत्रच्छविश्चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचां जाता च पात्रं ककुप् ॥” दक्षिणा-"दक्षिणो दक्षिणामाशां यियाँसुः सोऽधिकं बभौ । जिंहासुदक्षिणामाशां भगवानिव भास्करः॥" पश्चिमा "पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे विवखता। दीर्घया प्रतिमया सरोम्भस- स्तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ॥ १VA दशदिकूट०. २V द्विधा व दिव्यव्यवहारः. ३C प्रसिद्धो. ४ यियासन. ५ v जिहासनू.

·काव्यमीमांसायां . उत्तरा "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी विगाद्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥" विशिष्टस्थानावधौ तु दिग्विभागे पूर्वपश्चिमौ यथा- "यादांसि हे चरत संगतगोत्रतत्रं पूर्वेण चन्दनगिरेरुत पश्चिमेन । नो चेन्निरन्तरधराधरसेतुसूति- राकल्पमेष न विरंस्यति वो वियोगः॥" दक्षिणोत्तरौ यथा-"काश्याः पुरो दक्षिणदिग्विभागे तथोत्तरस्यां दिशि वारिराशेः। कर्णान्तचक्रीकृतचारुचापो रत्या समं साधु वसत्यनङ्गः॥" उत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानं, अनुत्तरादावपि . उत्तरदिग- भिधानम् । तयोः प्रथमम्-"तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्द्धितो मे हस्तप्राप्यः स्तबकविनतो बालमन्दारवृक्षः॥" द्वितीयम्-सह्याद्ररुत्तरे भागे यत्र गोदावरी नदी। पृथिव्यामिह कृत्लायां स प्रदेशो मनोरमः ॥" एवं दिगन्तरेष्वपि । तत्र देशपर्वतनद्यादीनां दिशांच यः क्रमस्तं तथैव निवनीयात् । साधारणं तूभयत्र लोकप्रसिद्धितश्च । तद्ववर्णनियमः । तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्णः, दाक्षिणात्यानां कृष्णा, पाश्चात्यानां पाण्डुः, उदीच्यानां गौरः, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरश्च। पौरस्त्यश्यामता-"श्यामेष्वङ्गेषु गौडीनां सूत्रहारैकहारिषु । चक्रीकृत्य धनुः पौष्पमनङ्गो वल्गु वल्गति ॥"

·सप्तदशोऽध्यायः। दाक्षिणात्यकृष्णता-"इदं भासां भर्तु तकनकगोलप्रतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम्। अथैष प्राचीनः सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाचनःस्तबकित इव ध्वान्तविसरः॥" पाश्चात्यपाण्डुता-"शाखामेरं मधुकवलनाकेलिलोलेक्षणानां भृगस्त्रीणां बकुलमुकुलं कुन्तलीभावमेति । किं चेदानी यवनतरुणीपाण्डुगण्डस्थलीभ्य: कान्तिः स्तोकं रचयति पदं नागवल्लीच्छदेषु ॥" उदीच्यगौरता-"पुष्पैः सम्प्रति काञ्चनारतरवः प्रत्यङ्गमालिङ्गिताः वाल्हीकीदशनवणारुणतरैः पत्रैरशोकोर्चितः । । जातं चम्पकमप्युदीच्यललनालावण्यचौर्यक्षम माञ्जिष्टर्मुकुलश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः॥" यथा वा-"काश्मीरीगात्रलेखासु लोलल्लावण्यवीचिषु । द्रावयित्वेव विन्यस्तं खणं षोडशवर्णकम् ॥" मध्यदेश्यकृष्णता यथा- "युधिष्ठिरक्रोधवः कुरुवंशैकदाहिनः । पाञ्चालीं ददृशुः सर्वे कृष्णां धूमशिखामिव ॥" तन्मध्यदेश्यश्यामता। न च कविमार्गे श्यामकृष्णयोः पाण्डु- गौरयोर्वा महान्विशेष इति कविसमयेष्ववोचाम । मध्यदेश्यगौरता- "तव नवनवनीतपिण्डगौरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्द्रपुत्र्याः। अवगतमलिके मृगाङ्कविम्ब मृगमदपत्रनिभेन लान्छनेन ॥" विशेषस्तु पूर्वदेशे राजपुत्र्यादीनां गौरः पाण्डुवा वर्णः । एवं दक्षिणदेशेऽपि। तन्त्र प्रथम:-"कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि सरस्मेरः स्फारोडमरपुलके वक्रकमलम् । १V प्राचीतः. २ नागवल्लीदलेषु. ३V कोसलेन्दुपुत्रि.

·१८ काव्यमीमांसायां मुहुः पश्यञ्छृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूट ग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥" द्वितीय:-"तासां माधवपत्नीनां सर्वासां चन्द्रवर्चसाम् । शब्दविद्येव विद्यानां मध्ये जज्वाल रुक्मिणी ॥" एवमन्यदपि यथासम्भवमभ्यूह्यम् । निगदितनयविपरीतं देशविरुद्धं वदन्ति विद्वांसः। तत्परिहार्य यत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोषेषु ।। इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रितः सुधियाम् । यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मद्भुवनकोशमसौ ॥ ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे देशविभागः सप्तदशोऽध्यायः ॥ अष्टादशोऽध्यायः कालविभागः। काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच काष्ठाः कथिताः कैलेति । त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता राज्यहनी समेते। ते च चैत्राश्वयुजमासयोर्भवतः। चैत्रात्परं प्रतिमासं भौतिकी दिवसवृद्धिः निशाहानिश्च निमास्याः, ततः परं मौहर्तिकी निशा- वृद्धिः दिवसहानिश्च । आश्वयुजात्परतः पुनरेतदेव विपरीतम् । राशितो राश्यन्तरसङ्क्रमणमुष्णभासो मासः, वर्षादि दक्षिणायनं, शिशिरायुत्तरायणं, व्ययनः संवत्सर इति सौरं मानम् । पञ्चद- शाहोरात्र: पक्षः । वर्द्धमानसोमः शुक्लो, वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्ण इति पित्र्यं मासमानम् । अमुना च वेदोदितः कृत्लोऽपि क्रिया- कल्पः । पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्षं चान्द्रमसम् । इदमार्यावर्त्तवासि- नश्च कवयश्च मानमाश्रिताः । एवं च द्वौ पक्षौ मासः। द्रौ मासा- घृतुः । षण्णामृतूनां परिवर्तः संवत्सरः । स च चैत्रादिरिति १.V adds before this कालः काष्टादिभेदमिन्नश्च. २ V कला तु. ३ V सोमशुक्लिमा, वर्धमानसोमकृष्णिमा. .. mptin ·९९ . अष्टादशोऽध्यायः । दैवज्ञाः, श्रावणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नभस्यश्च वर्षाः, इष ऊर्जश्च शरत्, सहः सहस्यश्च हेमन्तः, तपस्तपस्यश्च शिशिरः, मधुर्माधवश्व वसन्तः, शुक्रः शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र "वर्षासु पूर्वो वायुः" इति कवयः। पाश्चात्यः, पौरस्त्यस्तु प्रतिहन्ता" इत्याचार्याः। तदाहु:-"पुरोवाता हता प्रावृट् पश्चाद्वाता हता शरत्" इति। तदाहुः-"प्रावृष्यम्भोभृताम्भोदभरनिर्भरमम्बरम् । कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणाः॥" "वस्तुवृत्तिरतन्त्रं, कविसमयः प्रमाणम्" इति यायावरीयः। तदाहुः-"पौरस्त्यस्तोयदतॊः पवन इव पतन्पावकस्येव धूमो विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं वेदराशेः। सन्ध्यावृत्तोत्सवेच्छोरिच मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य॥" शरथनियतदिको वायुर्यथा- "उषासु ववुराकृष्टजडावश्यायशीकराः। शेफालीकलिकाकोशकषायामोदिनोऽनिलाः॥" "हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः" इति एके। "उदीच्य” इति अपरे । "उभयमपि” इति यायावरीयः । तयोः पाश्चात्यः- "भञ्जन्भूर्जद्रुमालीस्तुहिनगिरितटेषूगतास्त्वक्कराला: रेवाम्भास्थूलवीचीचयचकितचलच्चातकान् व्याधुनानः । पाश्चात्यो वाति वेगाततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी मातङ्गक्षुण्णसान्द्रसुतसरलेतरत्सारसारी समीरः॥" उदीच्य:- "लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचना रल्लकांल्लासयन्तः चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डैकचण्डाः । एते कस्तूरिकैणप्रणयसुरभयो वल्लभा वाल्हबीनां कौलूतीकेलिकाराः परिचयितहिमं वायवो वान्त्युदीच्या।" सहाः. २V कदम्ब. ३V B& VC विश्वस्येवादिमार्गः. ४ VA& V B सरत्सारसारी, ५ VB& VC चन्द्रभागों विचितसुमनसः कुङ्कमान् कम्पयन्तः. १V सहाः ·काव्यमीमांसायां शिशिरेऽपि हेमन्तवदुदीच्या पाश्चात्यो वा । वसन्ते दक्षिणः । तदुक्तम्- “धुन्वंल्लङ्कावनालीर्मुहुरलकलता लासयन्केरलीना- मन्धीधम्मिल्लवन्धान्सपदि शिथिलयन्वेल्लयन्नागवल्ली। उद्दामं दाक्षिणात्यो मलितमलयजः सारथिर्मीनकेतोः प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहृन्मानचौरः समीरः ॥" "अनियतदिको वायुग्रीष्मे इत्येके । "नैर्ऋतः" इत्यपरे। “उभय- मपि' इति यायावरीयः। तत्र प्रथमः- "वात्याचक्रकचुम्बिताम्बरभुवः स्थूला रजोदण्डकाः संग्रश्नन्ति भविष्यदभ्रपटलस्थूणावितकै नमः। किं चान्यन्मृगतृष्णिकाम्बुविसरैः पात्राणि वीतासां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेष्वागामिनी सम्पदम् ॥" द्वितीयः-"सोऽयं करैस्तपति वह्निमयैरिवार्कः साङ्गारविस्तरभरेव धरा समग्रा । वायुः कुकूलमिव वर्षति नैऋतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मनश्च हन्ति ॥" किश्च- "गर्भान्धलाकासु निवेशयन्तो वंशाङ्कुरान्खैर्निनदैः सृजन्तः । रजोऽम्बुदाः प्रावृषि मुद्रयन्तो यात्रोद्यम भूमिभृतां हरन्ति । स सल्लकीसालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनदः पुष्पितलाङ्गलीकः । दग्धोर्वरासुन्दरगन्धवन्धुरर्घत्ययं वारिमुचामनेहा ॥ वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरयः स्फुरन्ति । पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्य सान्द्रेन्द्रगोपानि च शाबलानि ॥ चकोरहर्षी यतिचारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवा । गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थः कालोऽयमाध्मातनभाः पयोदैः॥ या केलियात्रा कैरिकामिनीभिर्या तुङ्गहाग्रविलासशय्या। चतुःसमं यन्मृगनाभिगर्भ सा वारिदत्तोः प्रथमातिथेयी ॥ १V चुम्बलदा०. २ मीलहल०: ३ V B& VC किल कामिनीमिः, ·अष्टादशोऽध्यायः। चलच्चटुलचातकः कृतकुरङ्गरागोदयः सदररचोद्यमो मदभरप्रगल्भोरगः। शिखण्डिकुलताण्डवामुदितमद्कङ्कायो वियोगिषु घनागमः स्मरविषं विषं मुञ्चति ॥ दलत्कुटजकुमाला स्फुटितनीपपुष्पोत्करो धवप्रसवबान्धवः प्रचितमञ्जरीकार्जुनः । कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- श्वलनिचुलसञ्चयो हरति हन्त धर्मात्ययः ॥ वर्षाः ॥ द्राग्गर्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररद्विरेफान् । शरत्समभ्येति विकाश्य पद्मानुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि ।। सा भाति पुष्पाणि निवेशयन्ती बन्धूकबाणासनकुङ्कुमेषु । शेफालिकासप्तपलाशकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु ॥ सखञ्जरीटा सपयःप्रसादा सा कस्य नो मानसमाच्छिनत्ति। कादम्बकारण्डवचक्रवाकससारसक्रौञ्चकुलानुयाता ॥ उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष्ट्या पुनती पयांसि। मुक्तासु शुभं दधती च गर्भ शरद्विचित्रैश्चरितैश्चकास्ति ॥ क्षितिं खनन्तो वृषभाः खुराप्रै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः । शृङ्गं त्यजन्तो रुवश्च जीर्णं कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान् ॥ अत्रावदातद्युति चन्द्रिकाम्बुनीलावभासं च नभः समन्तात् । सुरेभवीथी दिवसावतारो जीर्णाभ्रखण्डानि च पाण्डुराणि ॥ महानवम्यां निखिलास्त्रपूजा नीराजना वाजिभटद्विपानाम् । दीपालिकायां विविधा विलासा यात्रोन्मुखैरत्र नृपैविधेयाः॥ व्योनि तारतरतारकोत्करः स्यन्दनप्रचरणक्षमा मही। भास्करः शरदि दीप्रदीधितिर्बुध्यते च सह माधवः सुरैः॥ केदार एव कलमाः परिणामनना: प्राचीनमामलकमर्घति पाकनीलम् । १V B प्रोन्मादयन्ती. VCप्रोन्मोदयन्ती. २V B& VC विशेषयन्ती. ३ ए सुरे. भवीथी दिवि सावतारा.'४ V B& VCजीर्णाजखण्डानि. .

·काव्यमीमांसायां एर्वारुकं स्फुटननिर्गतगर्भगन्ध- मम्लीभवन्ति च जरत्रपुसीफलानि ॥ गेहाजिरेषु नवशालिकणावपात- गन्धानुभावसुभगेषु कृषीवलानाम् । आनन्दयन्ति मुसलोल्लसनावधूत- पाणिस्खलबलयपद्धतयो वधूव्यः ॥ तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिराव्या शृङ्ग रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिव धर्मचिन्ता कामी दरिद्र इव शोषमुपैति पङ्कम् ।। नद्यो वहन्ति कुटिलक्रमयुक्तशुक्ति- रेखाङ्कबालपुलिनोदरसुप्तकूर्माः। अस्यां तरङ्गितनुतोयपलायमान- मीनानुसारिबकदत्तकरालफालाः ।। अपङ्किलतटावर: शफरफाण्टफालोज्वल पतत्कुररकातरभ्रमदभ्रमीनार्भकः । लुठत्कमठसैकतश्चलबकोटवाचाटितः सरित्सलिलसंचयः शरदि मेदुरः सीदति ॥” शरत् ॥ "द्वित्रिमुचुकुन्दकलिकस्त्रिचतुरमुकुलः क्रमेण लवलीषु । पञ्चषफलिनीकुसुमो जयति हिमर्नु वावतरः॥ पुन्नागरोध्रप्रसवावतंसा वामभ्रवः कञ्चककुञ्चिताङ्गया। वक्रोल्लसत्कुङ्कुमसिक्थैकाङ्काः सुगन्धतैलाः कवरीर्वहन्ति ॥ यथा यथा पुष्यति शीतकालस्तुषारचूर्णोत्करकीर्णवातः । तथा तथा यौवनशालिनीनां कवोष्णतामत्र कुचा लभन्ते ॥ वराहवध्राणि नवौदनानि दधीनि सन्नद्धशराणि चात्र । सुकोमला: सर्वपकन्दलीश्च भुक्त्वा जनो निन्दति वैद्यविद्याम् ।। १V मेंघः. २ V द्वित्र०, ३ V सिक्थकाढ्याः. ४ वर्धाणि. ५ बरसानि..... ३ ·अष्टादशोऽध्यायः । १०३ अत्रोपचारः सलिलैः कवोष्णैर्यत्किश्चिदत्र वदनेऽन्नपानम् । सुदुर्भगामत्र निपीड्य शेते वस्त्यस्तु नित्यं तुहिनतवेऽस्मै ॥ विमुक्तबहाँ विमदा मयूराः प्ररूढगोधूमयवा च सीमा। व्याघ्रीप्रसूतिः सलिलं सवाष्पं हेमन्तलिङ्गानि जयन्त्यमूनि ।। सशमीधान्यपाकानि क्षेत्राण्यत्र जयन्ति च। त्रिशङ्कुतिलका रात्र्यः पच्यन्ते लवणानि च ॥ उद्यानानां मूकपुस्कोकिलत्वं भृगस्त्रीणां मौनमुद्रा मुखेषु । मन्दोद्योगा पत्रिणां व्योमयात्रा हेमन्ते स्यात्सर्पदर्पक्षयश्च ॥ कर्कन्धूनां नागरङ्गीफलानां पाकोद्रेकः खाण्डवोप्याविरस्ति । कृष्णेक्षणां पुण्डूकाणां च गर्भे माधुर्यश्रीर्जायते चाप्यपूर्वा ॥ येषां मध्येमन्दिरं तल्पसम्पत् पार्श्वे दाराः स्फारतारुण्यताराः। लीलावहिनिहुतोहामधूमस्ते हेमन्तं ग्रीष्मशेषं विदन्ति ॥" इति हेमन्तः । हेमन्तधर्मः शिशिरः, विशेषस्तु । "रात्रिविचित्रसुरतोचितयामदैर्ध्या चण्डो मरुद्वहति कुङ्कुमपङ्कसाध्यः । तल्पस्थितिर्द्विगुणतूलपटा किमन्य- दर्घन्ति चात्र विततागुरुधूपधूमाः ॥ आश्लेषिणः पृथुरतलमपीतशीत- मायामिनी घनमुदो रजनी युवानः। ऊर्बोर्मुहुर्बलनबन्धनसंधिलोल- पादान्तसंवलिततूलपटाः खपन्ति ।। पानेऽम्भसोः सुरसनीरसयोर्न भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोन चात्र । नो दुर्भगासुभगयोः परिरम्भणे च नो सेवने च शशिभास्करयोर्विशेषः॥ १। हरन्ति च. २ दीर्घा ·काव्यमीमांसायां पुष्पक्रिया मरुबके जलकेलिनिन्दा कुन्दान्यशेषकुसुमेषु धुरि स्थितानि । सौभाग्यमेणतिलकाजतेऽर्कबिम्ब काले तुषारिणि दहन्ति च चन्दनानि ॥ सिद्धार्थयष्टिषु यथोत्तरहीयमान- सन्तानभिन्नघनसूचिपरम्परासु। द्वित्रावशेषकुसुमासु जनिक्रमेण पाकक्रमः कपिशिमानमुपाद्धाति ॥ उदीच्यचण्डानिलताडितासु सुलीनमीनासु जलस्य मूले । नालावशेषाजलताखिदानी विलासवापीषु न याति दृष्टिः॥ मायन्मतङ्गः पृषतैकतोषी पुष्यद्वराहो धृतिमल्लुलायः। दरिद्रनिन्द्यः सधनैकवन्धः स एष कालः शिशिरः करालः॥ अभिनववधूरोषस्वादुः करीषतनूनपा- दसरलजनाश्लेषक्रूरस्तुषारसमीरणः। गलितविभवस्याज्ञवाद्य द्युतिर्ममृणा रवे- विरहिवनितावक्रौपम्यं बिभर्ति निशाकरः॥ स्त्रियः प्रकृतिपित्तलाः कथितकुडमालेपनै- नितम्बफलकस्तनस्थलभुजोरुमूलादिभिः। इहाभिनवयौवनाः सकलरात्रिसंश्लेषितै- हरन्ति शिशिरज्वरारतिमतीव पृथ्वीमपि॥" शिशिरः॥ "चैन्ने मदद्धिः शुकसारिकाणां हारीतदात्यूहमधुव्रतानाम् । : १V निलीनमीनासु. २V B & VOपुष्प्यद्वराहा. ३VC सधनकनन्धः,

·अष्टादशोऽध्यायः।
पुंस्कोकिलानां सहकारबन्धुः
मदस्य काल: पुनरेष एव ।।
मनोऽधिकं चात्र विलासलास्ये
प्रेवासु दोलासु च सुन्दरीणां ।
गीते च गौरीचरितावतंसे
पूजाप्रपञ्चे च मनोभवस्य ॥
पुंस्कोकिला कूजति पञ्चमेन
बलादिलासा युवतौ स्फुरन्ति ।
स्मरो वसन्तेऽत्र नवैः प्रसूनैः
खचापयष्टेर्घटनां करोति ॥
पिनदमाहारजनांशुकानां
सीमन्तसिन्दूरजुषां वसन्ते ।
स्मरीकृते प्रेयसि भक्तिभाजां
विशेषवेषः खदते वधूनाम् ॥
अयं प्रसूनोडरकर्णिकार:
पुष्पप्रपश्चार्चितकाश्चनारः।
विजृम्भणाकोविदकोविदारः
कालो चिकाशोद्यतसिन्दुवारः ॥
रोहीतकाम्रातककिडिराता
मधूकमोचाः सह माधवीभिः।
जयन्ति शोभाञ्जनकश्च शाखी
सकेसरः पुष्पभैरैर्वसन्ते ॥
यो माधवीमुकुलदृष्टिषु वेणिबन्धो
यः कोकिलाकलसते कथने च लाभः ।
पूजाविधिदमनकेन च यः स्मरस्य
तस्मिन्मधुः स भगवान्गुरुरङ्गनानाम् ॥
१.वसन्तः. २रुतेः.
१४

·१०६ काव्यमीमांसायां नालिङ्गितः कुरबकस्तिलको न दृष्टो नो ताडितश्च चरणैः सुदृशामशोकः। सिक्तो न वक्रमधुना बकुलश्च चैत्रे चित्रं तथापि भवति प्रसवावकीर्णः ॥ चैत्रे चित्रौ रक्तनीलावशोको स्वर्णाशोकस्तत्तृतीयश्च पीतः। जैत्रं तनं तत्प्रसूनान्तरेभ्यः चेतोयोनेः भूर्भुवःखस्नयेऽपि ।। गूवाकानां नालिकेरदुमाणां हिन्तालानां पाटलीकिंशुकानाम् । खजूराणां ताडताडीतरूणां पुष्पापीडन्यासहेतुर्वसन्तः ॥ वसन्तः ।। विकाशकारी नवमल्लिकानां दलच्छिरीषप्रसवाभिरामः। पुष्पप्रदः काञ्चनकेतकीनां ग्रीष्मोऽयमुल्लासितधातकीकः ।। खर्जूरजम्बूपनसाम्रमोच- प्रियालपूगीफलनालिकेरैः। द्वन्द्वानि खेदालसामुपास्य रतानुसन्धानमिहाद्रियन्ते ॥ स्रोतांस्यनम्भांसि सकूपकानि प्रपाः कठोरेऽहनि पान्थपूर्णाः। शुचौ समभ्यर्थितसक्तपाने प्रगे च सायं च वहन्ति मार्गाः ॥ यत्कायमानेषु दिनार्द्धनिद्रा यत्लानकेलिदिवसावसाने । Vgमाणां. २ Vमालिकानां. ३ Vधातुकीका. ४V •मपास्य.५V समभ्यर्चितसक्नुधाने..

·अष्टादशोऽध्यायः यात्रिशेषे सुरतावतारः स मुष्टियोगो घनधर्ममाथी॥ या चन्द्रिका चन्दनपङ्कहृद्या या जालमार्गानिलवीचिमाला । या तालवृन्तरुदबिन्दुवृष्टि- जलाञ्जलिं सा शुचये ददाति ॥ कर्पूरचूर्ण सहकारभङ्ग- स्ताम्बूलमाक्रमुकोपक्लुप्तम् । हाराश्च तारास्तनुवस्त्रमेत- न्महारहस्यं शिशिरक्रियायाः ॥ मुक्तालताश्चन्दनपङ्कदिग्धा मृणालहारानुसृता जलाः । सजश्च मौलौ स्मितचम्पकानां ग्रीष्मेऽपि सोऽयं शिशिरावतारः॥" अत्र हि-"पच्यन्त इव भूतानि ताप्यन्त इव पांसवः। कथ्यन्त इव तोयानि ध्मायन्त इव चाद्रयः॥ ऐणाः स्थलीषु मृगतृष्णकया हियन्ते स्रोतस्तनुत्वजनिता जलवेणिबन्धाः। ताम्यत्तिमीनि च सरांसि जलस्य शोषा- दूद्धारघघटिकावलयाश्च कूपाः ॥ करभाः शरभा: सरासभा मदमायान्ति भजन्ति विक्रियाम् । करवीरकरीरपुष्पिणीः स्थलभूमीरविरुद्ध चासते ॥ सहकाररसार्चिता रसाला जलभक्तं फलपानकानि मन्थाः। १V चूर्णः, २V एण्यः. ३ C• दुचारघट्ट,

·"१०८
काव्यमीमांसायां
मृगलावरसाः शृतं च दुग्धं
स्मरसञ्जीवनमौषधं निदाघे ॥
जडचन्दनचारवस्तरुण्यः
सजलाः सहतारहारमालाः।
कदलीदलतल्पकल्पनस्थाः
स्मरमाहूय निवेशयन्ति पायें ॥
ग्रीष्मे चीरीनादवन्तो वनान्ताः
पङ्काभ्यक्ताः सैरिभाः सेभकोला।
लोलजिहाः सर्पसारवर्गा
मूलस्रस्तैः पत्रिणश्चांशदेशैः॥
हम् रम्यं चन्द्रिकाधौतपृष्टं
कान्तोच्छिष्टा वारुणी वारिमिश्रा।
मालाः कण्ठे पाटला मल्लिकानां
सद्यो ग्रीष्मं हन्त हेमन्तयन्ति ॥ ग्रीष्मः ॥
चतुरवस्थश्च ऋतुरुपनिबन्धनीयः । तद्यथा सन्धिः, शैशवं, प्रौढिः,
अनुवृत्तिश्च । ऋतुद्वयमध्यं सन्धिः । शिशिरवसन्तसन्धिर्यथा-
"च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा
मनसि च गिरं गृह्णन्तीमे गिरन्ति न कोकिलाः।
अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो
न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ॥"
वसन्तशैशवम्-
"गर्भनन्धिषु वीरुधां सुमनसो मध्येऽङ्करं पल्लवा
वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकण्ठोदरे पञ्चमः ।
किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैर्द्विनैमनोजन्मनो
देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः ॥"
१V जलचन्दन०. २ V सर्वसारङ्ग०. ३ V किरन्ति.

·अष्टादशोऽध्यायः।
वसन्तप्रौदि:-
"साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं पाण्मासिकैमौक्तिकैः
कान्ति कर्षति काश्चनारकुसुमं माञ्जिष्ठधौतात्पटात् ।
हूणीनां कुरुते मधूकमुकुलं लावण्यलुण्टाकतां
लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतदृन्ताग्रतः केसरम् ॥"
अतिक्रान्तर्तुलिङ्गं यत्कुसुमाद्यनुवर्तते ।
लिङ्गानुवृत्तिं तामाहुः सा ज्ञेया काव्यलोकतः॥
वर्षासु ग्रीष्मलिङ्गाजविकाशानुवृत्तिः।
यथा-खं वस्ते कलविङ्ककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्बलं
चर्चा पारयतीव दुर्दुरकुलं कोलाहलैरुन्मदम् ।
गन्धं मुञ्चति सिक्तलाजसदृशं वर्षेण दग्धा स्थली
दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यते कमलिनीहासेन भासां पतिः ॥"
एवमन्येऽपि ।
किञ्च-पैष्मिकसमयविकासी कथितो धूलीकदम्य इति लोके ।
जलधरसमयप्राप्तौ स एव धाराकदम्बः स्यात् ॥
"धूलीकदम्बपरिधूसरदिअखस्य
रक्तच्छटासुरशरासनमण्डनस्य ।
दीप्तायुधाशनिमुचो ननु नीलकण्ठ
नोत्कण्ठसे समरवारिधरागमस्य ॥"
जलसमयजायमानां जातिं यां काईमीति निगदन्ति ।
सा शरदि महोत्सविनी गन्धान्वितषट्पदा भवति ॥
यथा-"स्थूलावश्यायबिन्दुद्युतिदलितबृहत्कोरकप्रन्थिभाजो
जात्या जालं लतानां जरठपरिमलप्लावितानां जजृम्भे ।
नानाहंसोपधानं सपदि जलनिधेश्चोत्ससापरस्य
ज्योत्लाशुक्लोपधानं शयनमिव शशी नागभोगाङ्कमम्भः॥
स्तोकानुवृत्ति केतक्या अपि केचिदिच्छन्ति ।
१V कर्दमेन जनयन्ति. २ C मुक्तोपधानं.
यथा-

·काव्यमीमांसायां
यथा- "असूच्यत शरत्कालः केतकीधूलिधूसरैः।
पद्मातात्रैनवायातश्चरणैरिव वासरैः॥"
शरवानामनुवृत्तिरत्र
बाणासनानां सकुरुण्टकानाम् ।
हेमन्तवके यदि दृश्यतेऽपि
न दृश्यते बन्धविधिः कवीनाम् ॥
हेमन्तशिशिरयोरैक्ये सर्वलिङ्गानुवृत्तिरेव । उक्तश्च । “द्वादश
मासः संवत्सरः, पञ्चतवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन"।
मरुबकदमनकपुन्नागपुष्पलिङ्गानुवृत्तिभिः सुरभिः ।
रचनीयश्चित्रश्रीः किश्चित्कुन्दानुवृत्त्या च ॥
"गेहे वाहीकयूनां वहति दमनको मञ्जरीकर्णपूरा-
नुन्मादः पामरीणां मरुति मरुबकामोदिनि व्यक्तिमेति ।
सद्योभङ्गानुसारसुतसुरभिशिराशीकरः साहकारः
सर्पन्नम्भाशरावे रचयति च रसो रेचकीचन्द्रकाणि ॥
कुन्दे मन्दस्तमाले मुकुलिनि विकलः कातरः किङ्किराते
रक्ताशोके सशोकश्चिरमतिविकचे चम्पके कुञ्चिताक्षः।
पान्थः खेदालसोऽपि श्रवणकटुरटच्चक्रमभ्येति धुन्वन्
सोत्कण्ठः षट्पदानां नवमधुपटलीलम्पटं कर्पटेन ॥"
यथा वा-"धुनानः कावेरीपरिसरभुवश्चन्दनतरून्
मरुन्मन्दः कुन्दप्रकरमकरन्दानवकिरन् ।
प्रियक्रीडाकर्षच्युतकुसुममामूलसरलं
ललाटे लाटीनां लुठितमलकं ताण्डवयति ॥"
एवमन्याप्यनुवृत्तिः।
विचकिलकेसरपाटलिचम्पकपुष्पानुवृत्तयो ग्रीष्मे ।
तत्र च तुहिनतुभवं मरुबकमपि केचिदिच्छन्ति ।
१ Vadds यथा before गेहे. २ Vadds यथा वा before कुन्दे.

·अष्टादशोऽध्यायः।
यथा-"कणे स्मेरं शिरीषं शिरसि विचकिलस्रग्लताः पाटलिन्यः
कण्ठे मार्णालहारो वलयितमसिताम्भोजनालं कलाच्योः।
सामोदं चन्दनाम्भः स्तनभुवि नयने म्लानमाजिष्टपृष्ठे
गानं लोलजलाई जयति मृगदृशां प्रैष्मिको वेष एषः॥"
यथा च-"अभिनवकुशसूचिस्पर्द्धि कर्णे शिरीषं
मरुबकपरिवारं पाटलादाम कण्ठे।
स तु सरसजलाद्रोन्मीलितः सुन्दरीणां
दिनपरिणतिजन्मा कोऽपि वेषश्चकास्ति ॥"
एवमुदाहरणान्तराणि ।
ऋतुभववृत्त्यनुवृत्ती दिङ्मात्रेणात्र सूचिते सन्तः।
शेष स्वधिया पश्यत नामग्राहं कियढूमः ।।
देशेषु पदार्थानां व्यत्यासो दृश्यते स्वरूपस्य ।
तन्न तथा बनीयात्कविबद्धमिह प्रमाणं नः ॥
शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पमुपयोगि ।
घोढा दर्शितमेतत्स्यात्सप्तममनुपयोगि ।।
यत्प्राचि मासे कुसुमं निबद्धं
तदुत्तरे बालफलं विधेयम् ।
तदग्रिमे प्रौढिधरं च कार्य
तग्रिमे पाकपरिष्कृतं च ॥
दुमोद्भवानां विधिरेष दृष्टो
वल्लीफलानां न महाननेहा ।
तेषां द्विमासावधिरेव कार्य:
पुष्पे फले पाकविधौ च कालः ॥
अन्ताजं बहियाज बाह्यान्ताजमेव च ।
सर्वव्याजं बहुव्याज निर्व्याजं च तथा फलम् ॥
यथा-
१Cमान०.२V B& VC शोभानम् VA. शोभान०. ३ Vतत्सप्तममनुपयोगि, तथा.

·११२
काव्यमीमांसायां
लकुचाद्यन्ताजं तथा बहिाजमत्र मोचादि ।
आम्राग्रुभयव्याजं सर्वव्याजं च ककुभादि ॥
पनसादि बहुव्याज नीलकपित्वादि भवति निर्व्याजम् ।
सकलफलानां षोढा ज्ञातव्यः कविभिरिति भेदः॥
एकद्विच्यादिभेदेन सामस्त्येनाथवा ऋतून् ।
प्रबन्धेषु निबध्नीयात्क्रमेण व्युत्क्रमेण वा ॥
न च व्युत्क्रमदोषोऽस्ति कवेरर्थपथस्पृशः।
तथा कथा कापि भवेद् व्युत्क्रमो भूषणं यथा ॥
अनुसन्धानशून्यस्य भूषणं दूषणायते।
सावधानस्य च कवेर्दूषणं भूषणायते ॥
इति कालविभागस्य दर्शिता वृत्तिरीदृशी।
कवेरिह महान्मोह इह सिद्धो महाकविः ॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
कालविभागो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥
समाप्तमिदं प्रथममधिकरणं कविरहस्य काव्यमीमांसायाम् ॥

·NOTES. .. P. 1. 1. 1. अथातः काव्यं मीमांसिध्यामहे. Hemachandra has named his work on Nyaya as प्रमाणमीमांसा. The first sutra of his work is "अथ STATUTHTHİET". For the propriety of the words are and that cf. Hemachandra's vritti on the same. "अथेत्यस्याधिकारार्थत्वाच्छास्त्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाणस्याभिधानात्सकल. शास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति । आनन्तर्यार्थो वाऽथशब्दः शब्द. काव्यच्छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत इत्यर्थः। अनेन शब्दानुशासनादिभिरस्यैककर्तृ- कत्वमाह । अधिकारार्थस्य चाथशब्दस्यान्यार्थनीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायाऽपि कल्पत इति, मगले च सति परिपन्थिविघ्नविघातादक्षेपेण शास्त्रसिद्धिरायुष्मच्छ्रोतृकता च भवति । परमेष्ठिनमस्कारादिकं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना शास्त्रकारेणेति । प्रकर्षेपा, रंग्यादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्वं येन तत्प्रमाणं प्रमायां साधकतमं, तस्य मीमांसोद्देशादिरूपेण पर्यालोचनम् । त्रयी हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षा च, तत्र नाम - धेयमात्रकीर्तनमुद्देशः यथेदमेव सूत्रम् , उद्दिष्टस्यासाधारणधर्मवचनं लक्षणम् , तद्वेधा सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च, सामान्यलक्षणमनन्तरमेव सूत्रं, विशेषलक्षणं विशदः प्रत्यक्षमिति । विभागस्तु विशेषलक्षणस्यैवाझमिति न पृथगुच्यते । लक्षितस्येदमित्थं भवति नेत्थमिति न्यायतः परीक्षणं परीक्षा यथा तृतीयसूत्रम् । पूजितविचारवचनश्च मीमांसाशब्दस्तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोऽत्राधिकृतः किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां नयानामपि । “प्रमाणनयैरधिगम" इति हि वाचकमुख्यः सकलपुरुषार्थेषु मूर्धाभिषिक्तस्य सोपायस्य सप्रतिपक्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि पूजितो विचारो भवति प्रमाणमानविचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाकलहमानं स्यात् , तद्विवक्षायां तु अथ प्रमाणपरीक्षेयेव क्रियेत, तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधितप्रमेयमार्ग सोपायं सप्रतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥१॥" For अथातः ef. also "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" ब्र. सू. 1-1-1 and the Bhashya, 1. 2. चतुःषष्टये शिष्येभ्यः of. ब्रह्मविष्णुरुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादिशिष्येषु चतुः- षष्टावुद्दिष्टं वचः पारमेश्वरम् । ( Kavyamimdnsa p. 29 ). 1. 8. सुवर्णनाभः This name occurs also in the Kama- Sutra; "सुवर्णनाभः सांप्रयोगिकम्." (काम. सू. 1-1-13). 1. 13. औपनिषदिक कुचमारः f. "कुचमार औपनिषदिकम्.” (काम. सू. 1-1-17). Thus it appears that Suvarnanabha. and Kuchamaza wrote both on poetics and erotics. Is. 14-16. ef. "एवं बहुमिराचार्यैस्तच्छास्त्रं सण्डशः प्रणीतमुत्सनकल्पमभूत् । तत्र संक्षिप्य सर्वमर्थमल्पेन अन्धेन कामसूत्रमिदं प्रणीतम् ।” (काम. सू. 1-1-18 & 19 ).

·114 NOTES. M 1. 17. तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः of. तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः (काम. सू. 1-1-19) and अर्थशास्त्र (1-1 ) शास्त्रसंग्रहः. of. (काम. सू. 1-1-20); also the शास्त्रसंग्रह in Amara's कविकल्पलता. Though the work contains 18 chapters, here only 15 headings are enumerated. . P.2.1. 5. व्याख्याभाष्यं व्याख्यारूपं भाष्यं or व्याख्या and भाष्यं separately. Read lines 6-9 as- इति सूत्राण्यथतेषां व्याख्या भाष्यं भविष्यति । समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय नः ॥ चित्रोदाहरणैर्गुर्वी ग्रन्थेन तु लघीयसी । इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् ॥ 1. 6. ef. सङ्केपमिममुक्त्वाऽस्य विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासभाषणम् ॥ (काम. सू. 1-87). 1. 11. यायावरीयः यायावरकुलोत्पन्नः. ls. 18-22. of. Sayana's preface to the Rigveda-Bhashya, Jaimini-Sutra II-1-30 et seq, and Viramitrodaya Paribhasha.prakasa. 1. 26. सार्ववर्णिक of. "तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्" नाट्य- शास्त्र (1-12). P. 3. 1. 1. अङ्गानि अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्तेऽमीभिरित्यङ्गानि उपकारकाणि. Rhetorics also helps in the correct interpretation of Vedic texts; so it is called the seventh Anga. 1. 3. द्वा सुपर्णा (श्वेताश्वतर 4-6). 1. 9. शब्दानामन्वाख्यानं f. प्रकृतिप्रत्ययोपाधिनिपातादिविभागशः । पदान्वाख्यानकरणं शास्त्रं व्याकरणं विदुः ॥ ( अभिधानचिन्तामणिटीका) P. 4. Is. 6-13. ef. अर्थशास्त्र 1-2 and for is. 22-24 of. Ibid. 1-4. P. 5. 1. 14. For the 64 kalas see कामसूत्र 1-3-16. P. 6. 1. 15. चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रौरवीति महो देवो महँ आविवेश ॥ (ऋग्वेद 3-8-10-3). For the different interpretations of this, Ķik see Sâyana's Bhashya, Yaska's Nirukta. 13-18 and Patanjali's Maha. bhashya पस्पशा. Both the mss. of the Kavyamimansh. read शास्त्रयो and मर्त्यमाविवेश. of. 'सप्त खराः, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो वर्णाः, द्विविधा काकुः, षडलङ्काराः, षडङ्गानि इति । भरतनाज्यशाल chapt. 17. . .

·NOTES. 115 ls. 24-25. या दुग्धाऽपि न दुग्धेव found in some ms. of दमयन्ती- चम्पू of त्रिविक्रम as the मङ्गलश्लोक. P. 7. मा निषाद etc.of. ध्वन्यालोक I-5 et. seq. Pp. 8-9. Read तत्राऽभियुजाना तमौमेयी यं वैषं यथेष्टमसेविष्ट, स तत्रत्यामिः स्त्रीमिरन्वक्रियत । सा प्रवृत्ति ड्रमागधी etc. This portion seems to have been based on भरतनाट्यशास्त्र Chapter. 13. of. चतुर्विधा प्रवृत्तिश्च प्रोक्ता नाट्यप्रयोक्तृभिः । आवन्ती दाक्षिणात्या च पाश्चाली चौड्रमागधी ॥ अत्राह-प्रवृत्तिरिति कस्मात् । उच्यते-पृथिव्यां नाट्यदेशवेषभाषाचारो वार्ताः ख्यापय- तीति प्रवृत्तिः, प्रवृत्तिश्च निवेदनैः। अत्राह-यदा पृथिव्यां नानादेशाः सन्ति, कथमासां चतुर्विधत्व- मुत्पन्नम् , समासलक्षणश्वासां प्रयोग उच्यते। एवमेष समानलक्षणप्रयोगः । किंतु नानादेशवेष- भाषाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमते वृत्तिसंश्रितमस्य मया चतुर्विधत्वमभिहितं भारत्यारभटी सात्विकी कैशिकी चेति ।. वृत्तिसंश्रितैश्च प्रयोगैरभिहिता देशाः, यतः प्रवृत्तिचतुष्टयमभिनिवृत्तं प्रयोगश्चोत्पादितः । तत्र दाक्षिणात्या भवेत् , बहुगीतनृत्यवाद्या कैशिकीप्राया चतुरमधुर. ललिताङ्गाभिनया यथा। महेन्द्रो मलयः सह्यो मेलकः पलपिजरः । एतेषु संश्रिता देशाः स ज्ञेयो दक्षिणापथः ।। कोशलास्तोशलाश्चैव कलिङ्गा एव गोशलाः । द्रविडान्ध्रमहाराष्ट्रा वैण्या वै वानवासजाः ॥ दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे । ये देशास्तेषु युञ्जीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः ॥ अवन्तिका वैदिशिका सौराष्ट्रा मालवास्तथा । सैन्धवास्त्वथ सौवीराः आनस्सिार्बुदेयकाः ॥ दाशार्णास्त्रैपुराश्चैव तथा वै मार्तिका मताः । कुर्वन्त्यावन्तिकीमते प्रवृत्तिं नित्यमेव तु ॥ सात्वती कैशिकी चैव वृत्तिमेषां समाश्रितः । भवेत्प्रयोगो नान्यत्र सर्वः कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥ अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वत्साश्चैवौड्रमागधाः । पौण्ड्रनैपालिकाश्चैव अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ॥ तत्र वङ्गसमा ज्ञेया मलदा मल्लवर्तकाः । ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गवास्तथा ॥ प्राग्ज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः। प्रागाः प्रावृतयाश्चैव युञ्जन्ति ह्यौड्रमागधीम् ॥ अन्येऽ देशा एभ्योपि ये पुराणे संप्रकीर्तिताः। तेषु प्रयुज्यते ह्येषा प्रवृत्तिस्त्वौड्रमागधी ॥ पाञ्चालमध्यमायां तु सात्वत्सारभटी स्मृता । प्रयोगस्वल्पगीतार्थ आविद्धगतिविभ्रमः।

·116 NOTES. ... ॥ पाञ्चालाश्शौरसेनाश्च काश्मीरा हस्तिनापुराः ॥ वाल्मीकाः शाकलाश्चैव भद्रकौसीनरास्तथा। हिमवत्संश्रिता ये च गङ्गायाश्चोत्तरां दिशम् ॥ ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाञ्चालमध्यमा। The verses आर्द्राचन्दन and आ मूलतो are quoted in सदुक्तिकर्णामृत (II- 86 and 99 ) under Rajasekhara. P. 8. 1. 22. A reads परिमण्डलितान्त- रीयं instead of परिमण्डलितोत्तरीयं. 1. 7. Read "अनन्तानपि हि देशांश्चतुधैवाकल्प्य, कल्पयन्ति चक्रवर्तिक्षेत्रं समासेन, तदवान्तरविशेषैः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीयः। P. 10. 1. 6. वत्सगुल्म. of. अभूतां दाक्षिणात्यस्य द्विजातेः सोमशर्मणः । वत्सगुल्माभिधौ पुत्रौ (बृहत्कथामजरी I. 3. 4.) दक्षिणापथे सोदयौँ राजपुत्रौ वत्सगुल्मौ, ताभ्यामध्यासितो देशो वत्सगुल्मक इति प्रतीतः। (Jayamangala on Kamasutra 5-6-36). 1. 15. प्रेत्य चेह च नन्दति of. खधर्म सन्दधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति (अर्थशास्त्र 1-3.) 1. 18. बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च of. बुद्धिमानार्यबुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्रविशेषाः । शिष्यमाणो धर्मार्थावुपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् , उपलभमानो नानुतिष्ठल्याहार्यबुद्धिः । अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः । अर्थशास्त्र 1-17. P. 11. 1. 12 of. चित्तैकाग्र्यमवधानम् । अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति । वामनीया- लङ्कार 1-3-17 1. 18 of. अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति । Ibid. 1-3-24. P. 12. मेधाविरुद्र was a rhetorician too of. ननु दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृतानि सन्त्येवालङ्कारशास्त्राणि। नमि साधु's commentary on रुद्रटालङ्कार p. 2. His name occurs in भामह too. प्राणानामनिलेन (अभिज्ञानशाकुन्तल VII-12). अनेन सार्ध. (रघुवंश VI-57 ); हरोऽपि. (कुमार. III-67) तथागतायां. (रघु. VI-82). P. 13. एकस्य. Read न्यस्य विदग्धवदनेषु. of. तत्काव्यमारोप्य पदं विदग्धवक्त्रेषु विश्वं परिबम्भ्रमीति । (रुद्र, शारतिलक II-7). P. 14. Two verses of मङ्गल are quoted in सदुक्तिकर्णामृत- यदाख्यानासनादुषसि पुनते वाचमृषयो यदीयः सङ्कल्पो हृदि सुकृतिनामेव रमते । स सार्वः सर्वज्ञः पथि निरपवादे कृतपदो जिनो जन्तूनुच्चैर्दमयतु भवावर्तपतितान् ॥ निष्किञ्चनत्वाद्विधुरस्य साधोरभ्यर्थितस्यार्थिजनस्य किञ्चित् । नास्तीति वर्णा मनसि भ्रमन्तो निर्गन्तुमिच्छन्त्यसुभिः सहैव ॥ 5-290. P. 14. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च etc. of. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्व कंवयः ॥१॥ इह खलु द्वये कवयः सम्भवन्ति, अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्चेति । अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणाौँ । कोऽसावर्थः। विवेकित्वमविवेकित्वं चेति । यदाह । ।

·NOTES. 117 पूर्व शिष्या विवेकित्वात् ॥ २॥ पूर्वे खलु अरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः। विवेकित्वात् । विवेचनशीलत्वात् । नेतरे तद्विपर्ययात् ॥ ३ ॥ इतरे सतृणाभ्यवहारिणः न शिष्याः। तद्विपर्ययात् अविवेचनशीलत्वात् । न च शीलमपाकर्तु शक्यम् ॥ (वामनीयालङ्कार 1-2-3 ). P. 15. 1. 7. f. सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो (शृङ्गारतिलक. I-17). 1. 10. सर्वाभिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा न याः । नाट्यसृजा ब्रह्मणा । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् । (नाट्यशास्त्र 1-15). P. 16. Is. 7-10. आनन्द is आनन्दवर्धन the author of ध्वन्यालोक. ध्वनिनाऽतिगभीरेण काव्यतत्त्वनिवेशिना। आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥ (राजशेखरस्य.) Cf. द्विविधो हि दोषः कवेरव्युत्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्च । तत्र अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरस्कृतत्वात्कदाचिन्न लक्ष्यते । यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते । परिकरश्लोकश्चात्र-अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संवियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य स झटित्यवभासते॥ (ध्वन्यालोकतृतीयोद्योत.) This verse is quoted by Hemachandra in his काव्यानुशासनविवेक. P. 17. जङ्घाकाण्डो० also in काव्यप्रकाश VII. लोलल्लाल. also in सरखती- कण्ठाभरण. Read मालवयोत्ताल.. P. 18. 1. 11. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सदुक्तिकर्णामृत; also in सरस्वतीकण्ठाभरण. 1. 21. Read as स्तनतटपरिणाहो दोर्लतालेयसीमा. प्रतीच्छत्याशोकी also in सरखतीकण्ठाभरण I. P. 19. Is. 3-7. मूलं वालक० (विद्धशालभजिका IV. 5); I. 11. आत्मारामा. वेणीसंहार. 1-23). P. 20. ls. 5-6. of. सुपां तिडां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्सलकृतिम् । तदेतदाहुः सौशब्दं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी ॥ (भामह 1-14 ). व्युत्पत्तिः सुप्तिडां या तु प्रोच्यते सा सुशब्दता। सरखतीकण्ठाभरण I. आवापोद्धरणे and यत्पदानि (वामन 1-3-15); सति वक्तार (Ibid. 1-2-11). For the text of वामनीयालङ्कार the commentator सहदेव says as under:- वेदिता सर्वशास्त्राणां भट्टोऽभून्मुकुलामिधः । लब्ध्वा कुतश्विदादर्श भ्रष्टान्नायं समुद्धृतम् ।। काव्यालङ्कारशास्त्रं यत्तेनैतद्वामनोदितम् । असूया तन्न कर्तव्या विशेषालोकिमिः कचित् ॥ आकर्ण्य भवतस्तस्माद्दयितस्य विधीयते। विवृतिः सहदेवेन वामनीयस्य सम्प्रति । Pp. 20-21. For सहकारपाक and वृन्ताकपाक ef. वामन (3-2-14). - ·118 NOTES. . गुणस्फुटत्वसाकल्ये काव्यपाकं प्रचक्षते । चूतस्य परिणामेन स बायमुपमीयते ॥ सुप्तिसंस्कारसारं यक्लिष्टवस्तुगुणं भवेत् । काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुगुप्सन्ते जनास्ततः ॥ 1. 4. कुकविता हि सोच्छ्वासं मरणम् । of. कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृति- माहुर्मनीषिणः । भामह 1-12. For कपित्थपाक ef. अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वेप्यपेशलम् । काव्यं कपित्थपाकं तत् केषांचित्सदृशं यथा ॥ (भामह VI-62). P.22. द्वन्द्वोऽस्मि etc. attributed to Bhattamuktikalasa in the Kavikanthabharana 5th Samdhi. . 1. 12. of. एवं हि श्रूयते। बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम । बृहस्पतिश्च प्रवक्ता इन्द्रश्चाध्येता दिव्यं वर्षसहस्र- मध्ययनकालो न चान्तं जगाम । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः। (महाभाष्य-पस्पशा). नमस्तस्मै no.7 of सुभाषितावली. P. 24. चरन्ति चतुरम्भोधि० also in सरखतीकण्ठाभरण. अभिमुखे मयि (शाकुन्तल II. 45) कियन्मानं occurs also in the सरस्वतीकण्ठाभरण. P. 24. गुणवदलङ्कृतं च वाक्यमेव काव्यम् । of. काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोः वर्तते । वामन 1-1-1. गुणालङ्कारचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्ज्वलम् । काव्यमाश्रयसम्पत्या मेरुणेवामरद्वमः ॥ भट्टोद्भटः ॥ भट्टोद्भटः ॥ Contrast with this the later developments of the definition of काव्य. P. 25. पुष्पिण्यौ. ऐतरेय ब्राह्मण 7-15-2, शतपथ ब्राह्मण 15-19. Pp. 25-26. 1. 16 from महाभाष्य पस्पशा. गुणानुराग० also in सरखती- कण्ठाभरण. P. 27. काव्यमय्यो no. 171 of शार्ङ्गधरपद्धति; ख्याता no. 161 of सुभाषितावली, attributed to भट्टगोविन्दवामि. of. महीपतेः सन्ति न यस्य पार्वे कवीश्वरास्तस्य कुतो यशांसि । भूपाः कियन्तो न बभूवुरुा नामापि जानाति न कोऽपि तेषाम् ॥ विक्रमाङ्कचरित्र I-26. P.28. 1.2. उपोप मे परी मृश मा मै भ्राणि मन्यथाः । सहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ॥ ऋग्वेद २, १, ११, ७. निरुक्त ३-४-३. P. 29. यचन्द्र० found in सदुक्तिकर्णामृत & सरखतीकण्ठाभरण. | P. 81. वैदर्भी गौडीया of. सा त्रेधा वैदर्भी मौडी पाञ्चाली चेति । वामन 1.2.17. काकुर्वक्रोक्ति etc. of विस्पष्टक्रियमाणादक्लिष्टा खरविशेषतो भवति । अर्थान्तरप्रतीतिर्थनासौ तिर्थत्रासौ काकुवक्रोक्तिः॥ रुद्रट-काव्यालङ्कार 2-16, ·YOTES. . 119 of. also काकुर्वक्रोक्तिस्त्वलकारत्वेन न वाच्या। पाठधर्मत्वात् । तथा च अभिप्रायवान् पाठधर्मः काकुः, स कथमलङ्कारी स्यादिति यायावरीयः । गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रमेद एव चायम् , शब्दस्पष्ट- त्वेनार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वात् । यदाह ध्वनिकारः- अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते । सा व्यङ्ग्यस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता ॥ सा च काकुर्दिधा-साकावा निराकासा च । वाक्यस्य साकासनिराकाङ्कत्वात् । यस्माद्वाक्यात् यादृशः सङ्केतबलेनार्थः प्रतीयते न तादृश एव, किन्तु न्यूनाधिकः प्रमाणबलेन निर्णययोग्यस्तद्वाक्यं साकाङ्कम् । तद्विपरीतं निराकासम् । वक्तृगता ह्याकाडा वाक्ये उपचर्यते। सा च प्रकरणबलानि श्वीयते । विशिष्टविषयत्वं च तस्यास्तत एवावसीयते ॥ हेमचन्द्रकाव्यानुशासन V. साकासा and निराकाङ्क्षा of. द्विविधा काकुः । साकाङ्क्षा निराकाङ्केति । वाक्यस्य साकाङ्केति । नाव्यशास्त्र chapt. 17; also सरस्वतीकण्ठाभरण 2-56. नवजलधरः. विक्रमोर्वशीय IV. I. P. 32. युष्मच्छासन. वेणीसंहार 1-12; मध्नामि. Ibid. 1-15%; उच्यता. किरात.9-39. Pp. 32-34. For the काकु and पाठगुण f. भरतनाट्यशास्त्र Chap. 17. काकुखरविधान; यथा व्याघ्री हरेत् found in Panini's and Yigiavalkya's Sikshas; ब्रह्मन्विज्ञापयामि quoted in सरखतीकण्ठाभरण 3-14. ब्रह्मनित्यादिना निन्दार्थानुवादेन गौडेषु प्राकृतानौचित्यं राजशेखरेण व्यजितम् ॥ रत्नेश्वर. P. 34. पठन्ति लटभं cf. शृण्वन्ति लटभं लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः । अपभ्रंशेन तुष्यन्ति खेन नान्येन गुर्जराः ॥ सरखतीकण्ठाभरण, II. 18. of. यद्योनिः किल संस्कृतस्य सुदृशां जिह्वासु यन्मोदते यत्र श्रोत्रपथावतारिणि कटुर्भाषाक्षराणां रसः । गद्यं चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृतं यद्वच- स्ताँल्लाटॉल्ललिताणि पश्य नुदती दृष्टेनिमेषव्रतम् ॥ Ibid. II. 16. गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशप्रयोगाः सकलमरुभुवष्टक्कभादानकाश्च । आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते । यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः ॥ काव्यमीमांसा p. 51. and also गिरः श्रव्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुराः सुभव्योऽपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विदग्धानामिष्टे मगधमधुरावासिभणिति- निबद्धा यस्तेषां स इह कविराजो विजयते ॥ बालरामायण. 1-11. - ·120 NOTES. P. 35. काव्यार्थयोनयः f. वामन 1-3. et. seq. लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याङ्गानि; लोकवृत्तं लोकः । शब्दः छन्दोऽभिधानार्था इतिहासाश्रयाः कथाः । लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः काव्ययोनयः ॥ भामह 1-9. Most of this chapter is quoted in Hemachandra's Kávyânus'asana-viveka and Vagbhata's Kavyanusasana. Not quite of this but of a similar type, are the various Parichayås in the fifth Sandhi of Kavikanthâbharaṇa. Vinayachandra in his of mentions तर्कपरिचय, व्याकरणपरिचय, चाणक्यपरिचय, धनुर्वेदीयः (the quotation is the same as one in the Kavyammimansil, स दक्षिणापाङ्ग) उत्पाद्यसंयोग (quotation is the same as in the Kavyamimansa., उभौ यदि व्योनि). भारतपरिचय, रामायणपरिचय, मोक्षोपायपरिचय, आत्मज्ञानपरिचय, धातुवादपरिचय, पुरुषलक्षणपरिचय, द्यूत- परिचय, चित्रपरिचय, वृक्षपरिचय, वनेचरपरिचय, भक्तिपरिचय, विवेकपरिचय, प्रशमपरिचय, हस्तिपरिचय, वैद्यकपरिचय, शास्त्रपरिचय, धनुर्वेदपरिचय, गजलक्षणपरिचय, तुरगलक्षणपरिचय. P. 35. उर्वशी. (शतपथ 5-1-2); यदेतन्मण्डलं ef. महानारायणोपनिषत् XII. 2; एतद्यन्. सूर्यशतक. 89 ; हंस प्रयच्छ. (विक्रमोर्वशीय IV. 17 ). of. वाक्यघटना यथा-हंस etc. इयं पूर्वशास्त्रनिबद्धस्योत्तरार्धस्य तदर्थाननुयायिनाऽपि प्रस्तुतार्थाविरुद्धेनैकवाक्यतयैव घटित. त्वात् वाक्यघटना। सरखतीकण्ठाभरण II: P. 36. न स सङ्कुचितः (रामायण-किष्किन्धाकाण्ड. 34-18); मदं (जानकीहरण XII. 36). The first half reads as पदं नवैश्वर्यबलेन लम्भितं विसृज्य पूर्व समयो विमृश्यताम् । हिरण्य• from अग्निपुराण; स सञ्चरिष्णुः (माघ 1-46); सामान्यबाचि quoted anonymously in कवीन्द्रवचनसमुच्चय. ( No. 270). P. 37. नासतो (गीता 2-16); किमीहः किंकायः (महिम्नःस्तोत्र 5). P. 38. शमव्यायामाभ्यां (बालरामायण 1-24 ). P. 39. असौ मन्दरतस्त्वं of. कामसूत्र 2-1-3, 9 & 13; आदॆणमदमण्डना:= कस्तूरीपत्रमण्डनाः. P. 40. स दक्षिणापाझ० (कुमारसम्भव. III. 70 ). P. 41. पाण्ज्योऽयमंसार्पित० (रघुवंश. VI. 60.); उभौ यदि व्योनि (माघ. III. 8.) P. 42-44. 1. 10. Quoted by Hemachandra in his काव्यानु- शासनविवेक. P. 42. श्रियः पतिः (माघ. I. 1.). P. 44. विचारितसुस्थः of. तत्र दशविधश्चमत्कारः अविचारितरमणीयः विचार्यमाणर- मणीय (कविकण्ठाभरण. Sandhi III.); त आकाशमसिश्याम० (कुमार. VI. 36.)

·NOTES. 121 :- p.215. P. 45. यस्तु सरिदद्रि० quoted in Hemchandra's काव्यानुशासन under लोल्लटः, तथा च लोल्लट:- यस्तु सरिदद्रिसागरनगतुरगपुरादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः प्रबन्धेषु ॥ यमकानुलोमतदितरचक्रादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः । अभिमानमात्रमेतद्गहारकादिप्रवाहो वा ॥ धत्ते यत्किल किञ्चितैकगुरुतामणीदृशां (बालरामायण 10-44). P. 46. For पाल्यकीर्ति a Jain grammarian ef. कुतस्त्या तस्य सा शक्तिः पाल्यकीर्तेर्महौजसः। श्रीपदश्रवणं यस्य शाब्दिकान् कुरुते जनान् ॥ वादीभसिंह-पार्श्वनाथचरित्र. मुनीन्द्रमभिवन्द्याहं पाल्यकीर्ति जिनेश्वरम् । मन्दबुद्ध्यनुरोधेन प्रक्रियासङ्ग्रहं ब्रुवे ॥ अभयचन्द्र-प्रक्रियासह I. This पाल्यकीर्ति is identified with the Jain grammarian शाकटायन. येषां वल्लभया found in भोजप्रबन्ध & प्रबन्धचिन्तामणि. P. 47. सा पत्युः (अमरु. 29 ); दूरादुत्सुकमागते (अमरु. 49.); attributed to रतिपाल in कवीन्द्रवचनसमुच्चय. दत्त्वा रुद्धगतिः records a historical incident. ध्रुवखामिनी or ध्रुवदेवी was the queen of चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य and mother of कुमारगुप्त I; दृष्ट्वैकासनसंस्थिते (अमरु. 19 ). P. 48. स्तिमित (मलतीमाधव. I).; अलसवलित Tbid I; अभिलाष० (कुमार. IV. 4); क्रोधं प्रभो Ibid III. 72; पत्युः शिरश्चन्द्रकला• Ibid VII. 19. P. 49. गृहीतविद्योपविद्यः f. गृहीतविद्यः (वा. काम. सू. 1-4-1.); अभिधानकोश of. अभिधानकोशः छन्दोज्ञानम् Ibid 1. 3. 16; अपि च नित्यं शुचिः स्यात् etc. of. नागरकवृत्त Ibid 1.4. P. 50. कुन्तलेषु सातवाहनः of. कर्तयाँ कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो (वा. काम. सू. 2. 7. 28 ); of. राएण विरइआए कुन्तलजणवयइणेण हालेण । श्रूयते चोजयिन्यां. of. केऽभूवन्नान्यराजस्य राज्ये प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न संस्कृतवादिनः ॥ सरखतीकण्ठामरण II. 16. सुसम्मृष्टा भित्तयः Well-swept walls or well-rubbed plates. In ancient times they used to write, as well as, paint on walls. Brass plates are still being used by shop-keepers for writing daily accounts.

·122 NOTES, P. 53. श्रूयन्ते दृश्यन्ते च of सन्त्यपि खल शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुत्र्यो महा- मात्रदुहितरश्च (वा. काम. सू 1-3-12). Read in the text महामात्रदुहितरो and शास्त्रप्रहतबुद्धय.. Rajasekhara ( quoted in the Súktımuktåyali ) praises four such poetessess. (1) शीलाभष्टारिका (2) विकटनितम्बा (3) विजयाङ्का (4) प्रभुदेवी. शब्दार्थयो समो गुंफ पाञ्चाली रीतिरुच्यते । शीलाभट्टारिका वाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥ के वैकटनितम्बेन गिरा गुंफेन रजिता । निन्दन्ति निजकान्ताना न मौरध्यमधुर वच ॥ सरस्वतीव कर्णाटी विजयाङ्का जयत्यसौ। या वैदर्भगिरा वास. कालिदासादनन्तरम् ।। सूक्तीना स्मरकेलीना कलाना च विलासभू । प्रभुर्देवी कविाटी गतापि हृदि तिष्ठति ॥ also नीलोत्पलदलश्यामा विज्जका तामजानता। वृथैव दण्डिनाप्युक्तं सर्वशुक्ला सरखती ॥ PP. 54. 55. बह्वपि स्वेच्छया ( माघ II. 73 ). मौहूर्तिका of. मौहूर्तिकपौराणिक- सूतमागधाः (अर्थशास्त्र p. 245.), नटनर्तक ef. नटनर्तकगायकवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवक- सौभिकचारणानां सर्वतालावचराणा च Ibid. p. 125, also नटनर्तकवादकवाग्जीवनकुशीलवाः Ibid. p. 48. वासुदेव. There are two such names in ancient history. (1) Vasudeva Kânva, the Brahmana minister of Devabhūti of the solar race usurped the throne made vacant by the murder of Devabhūti and" reigned about 73 B. C. (2) Vasudeva I. the Kushân king who reigned from 140-178 A. D. साहसाङ्क 1s विक्रमादित्य. मेण्ठ is भर्तृमेण्ठ author of Hayagrivavadha. See Rajatarangint 3-26. Verses from this poem are quoted in the present work. वक्रोक्त्या मेण्ठराजस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् । आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जरा ॥ राजशेखरः सूक्तिमुक्तावल्याम् स कश्चिदालेख्यकर. कवित्वे प्रसिद्धनामा भुवि भर्तृमेण्ठ.। रसप्लवेऽपि स्फुरति प्रकामं वर्णेषु यस्योज्वलता तथैव ॥ उदयसुन्दरी ॥ Rajasekhara. calls himself an incarnation of भर्तृमेण्ठ बभूव वाल्मीकमवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम् । स्थित. पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः॥ बालरामायण, I. 16.

·NOTES. at may be arrange the Buddhist poet. cf. also सुबन्धौ भक्तिनः क इह रघुकारे न रमते धृतिर्दाक्षीपुत्रे हरति हरचन्द्रोऽपि हृदयम् । विशुद्धोक्तिः शूरः प्रकृतिमधुरा भारविगिर- स्तथाप्यन्तर्मोदं कमपि भवभूतिर्वितनुते ॥ हरिचन्द्र पदबन्धोज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः । भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते॥ हर्षचरित्र I.4. For वर्ष, उपवर्ष, पाणिनि, व्याडि and वररुचि, see कथासरित्सागर and बृहत्कथा- मजरी-कथापीठलम्बक I. For the controversy between पाणिनि and वररुचि, see कथासरित्सागर कथापीठलम्बक IV 20-25, and बृहत्कथामजरी कथापीठ II. 71-74. For सभापति of. लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयाः क नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः । ये हि प्रलीनखलरोलभराः सुखेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि ॥ श्रीविक्रमो नृपतिरत्र पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा । यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्त्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ॥ हाले गते गुणिनि शोकभराभूवुरुच्छिन्नवाङ्मयजडाः कृतिनस्तथामी। यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं स्मरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति ॥ श्रीहर्ष इत्यवनिवर्तिषु पार्थिवेषु नाम्नैव केवलमजायत वस्तुतस्तु । गीहर्ष एष निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन बाणः ॥ सृष्टं तदत्र युवराजनरेश्वरेण यदुष्करं किमपि येन गिरः श्रियश्च । प्रत्यायनं स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासने समुपवेशयतामिनन्दम् ॥ उदयसुन्दरी-प्रथमोच्छास. सातवाहन, the author of गाथाकोश, and the patron of poets. His गाथाकोश contains gathās of many poets. For the derivation of the word, of. सातेन यस्मादूढोऽभूत् तस्मात्तं सातवाहनम् । नाना चकार कालेन राज्ये चैनं न्यवेशयत् ॥ कथासरित्सागर. सातं दत्तसुखं वाहनमस्य सातवाहनः सालवाहनोऽपि । अमिधानचिन्तामणिटीका. III. 375. जगत्यां प्रथिता गाथा सातवाहनभूभुजा। व्यधुर्धतेस्तु विस्तारमहो चित्रपरम्परा ॥ सूक्तिमुक्तावल्यां राजशेखरः अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विशुद्धजातिमिः कोशं रनैरिव सुभाषितैः ॥ हर्षचरित्र. 5. नमः श्रीहारवर्षाय येन हालादनन्तरम् । खकोषः कविकोषाणामाविर्भावाय सम्भृतः ॥ रामचरित. VI. 93. ..

·124 NOTES. हालेनोत्तमपूजया कविवृष श्रीपालितो लालित ख्याति कामपि कालिदासकवयो नीता शकारातिना। श्रीहर्षों विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफलं सद्यः सक्रिययाभिनन्दमपि च श्रीहारवर्षोऽग्रहीत् ॥ Ibid XXII. 100. of. तत्थ वि। पालित्तयसाहलाहणछप्पण्णयसीहनायसद्देण । संखुद्धमुद्धसारजउव्व कह ता पयं देमि ॥ निम्मलगुणेण गुणगुरुयएण परमत्थरयणसारेण । पालित्तयेण हालो हारेण व सहइ गोट्ठीसु ॥ चकायजुवलसुहया रमत्तणरायहसकयहरिसा। जस्स कुलपब्वयस्स व वियरइ गङ्गा तरङ्गमई ॥ भणियविलासवइत्तण चोकिल्ले जो करेइ हलिएवि । कव्वेण कि पउत्थे हाले हालावियारेव्व ॥ पणईहि कइयणेण य भमरेहि व जस्स जायपणएहिं । कमलायरोव्व कोसो विलुप्पमाणो वि हु न झीणो ॥ कुवलयमाला of इन्द्रसूरि 778 A. D. References to other old poets are also interesting. सयलकलागमनिलया सिक्खावियकवियणा सुमुहयंदा । कमलासणा गुणड्डा सरस्सई जस्स वड्डकहा । जे भारहरामायणदलियमहागिरिसुगम्ममग्गेण ॥ लंघेइ दिसाकरिणो कइणो को वासवंमीए । छप्पन्नयाण कि वा भन्नइ कयकुंजराणं भुवर्णसि । अन्नो वि छेयभणिओ अज वि उवमिज्जए जेहिं । लावन्नवयणसुहया सुवन्नरयणुज्जला य बाणस्स । चन्दावीणस्स वणे जाया कायंबरी जस्स ॥ जारिसयं विमलंको विमलं को तारिस लहइ अत्थं । अमयमइयं व सरसं सरसं चिय पाइयं जस्स ॥ तिउरिसचरियपसिद्धो सुपुरिसचरिएण पायडो लोऐ । सो जयइ देवगुत्तो वंसे गुत्ताण रायरिसी ॥ बुहयणसहस्सदइयं हरिवंसुप्पत्तिकारयं पढमं । वंदामि वंदियं पि हु हरिवंसं चेय विमलपयं । सन्निहियजिणवरिदा धम्मकहा बंधदिक्खियनरिदा ॥ कहिया जेण सुकहिया सुलोयणा समवसरणं वा । सतूण जो जसहरो जसहरिचरिएहिं जणवए पयडो॥ कलिमलयभंजणोचिय पहंजणो आसि रायरिसी। जेहिं कए रमणिजे वरंगपउमाण चरियवित्थारे । कह व न सलाहणिजे ते कइणो जडियरविसेणो । जो इच्छइ भवविरहं भवविरहको न बंधए सुयणो। समयसयसत्थगुरुणो समरमियंका कहा जस्स ॥

·XOTES. 125 P.56. Borrowed in काव्यानुशासनविवेक ef. . छायोपजीवी पदकोपजीवी पादोपजीवी सकलोपजीवी भवेदथ प्राप्तकवित्वजीवी खोन्मेषतो वा भुवनोपजीव्यः ॥ कविकण्ठाभरण सन्धि II. दूराकृष्ट quoted in कविकण्ठाभरण Kshemendra. P. 57. वरदाय नमो हरये पतति जनो यं etc. oceurs as the first verse in वृन्दावनयमककाव्य of मानाङ्क. चक्रं दहतारं (रुद्रटकाव्यालङ्कार III. 4.) विशीर्यति and शीर्यति. Both the Mss. have the Parasmaipada; while the correct form should be विशीर्यते and शीर्यते. The Mss. of Kavyanusasana-viveka have the Atmanepada. स पातु वो यस्य जटाकलापे quoted in सुभाषितावली (no. 68. कस्यापि). स पातु वो यस्य हतावशेषाः attributed to चन्द्रक in सुभाषितावली (no. 30); also quoted in the commentary of ध्वन्यालोक II. 6. P. 58. इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं (किरात III, 10.). P. 59. तत्तावदेव (1) attributed to प्रकाशदत्त. अरण्ये निर्जने Subhashitavali ( no. 555). P. 60. कुमुदवनमपत्रि (माघ XI. 64 ); या व्यापारवती. ध्वन्यालोक III, आनन्दवर्धन says that the verse is his own. For अन्यथाकरण of पद and पाद of. अपरे पुनः पठितिमन्यथा कथयन्ति । पदपादार्थभाषाणामन्यथाकरणेन यः । पाठः पूर्वोक्तसूक्तस्य पठिति तां प्रचक्षते ॥ तत्र पदान्यथाकरणं द्विधा प्रकृतितो विभक्तितश्च ॥ तत्र प्रकृतितो यथा- असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्या मुकुलितनयनत्वायतकर्णोत्पलानि । पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ अत्र त्वयीत्यस्य स्थाने यदा मयीति पठ्यते तदैतत्प्रार्थनावाक्यमपि अनुमतिवाक्यं भवति ॥ पादान्यथाकारणत्वेन यथा,- एकान्ते विजने रानावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापहवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥ 'अत्र यदा तृतीयपादस्थाने तन्वङ्गी यदि लभ्येतेति पाठो भवति तदैतत् परीक्षौपयिकमपि कामौपयिक भवति ॥

·126 NOTES. . अर्धान्यथाकरणेन यथा,- तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं गरीयो यावन तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्यते सकलधामनिधौ तु तस्मिन् इन्दोः सिताम्रकलशस्य च को विशेषः॥ अत्र यदा मध्यमपादयोः स्थाने “यावन्न ताः किमपि गौरतरा हसन्ति ताभिः पुनर्विहसिता. ननपरजाभिः" इति पठ्यते तदैतद्धीरार्थोक्तिरूपमपि शृङ्गारोक्तिरूपं सम्पद्यते ॥ पादत्रयान्यथाकरणेन यथा,- त्यागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति । न त्यागिनां दुष्करमस्ति किञ्चित् त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति । अत्र यदा तुरीयपादमेवादाय पादत्रयान्यथाकरणेन वक्ष्यमाणः पाठो भवति, तदेतत्त्याग- प्रशंसार्थमपि त्यागनिन्दार्थमपि जायते । तद्यथा- त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्तीत्यलीकमेतद्भुवि संप्रतीतम् (१)। जातानि सर्वव्यसनानि तस्यास्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥ सरखतीकण्ठाभरण pp. 80 and 81. P. 61. सुन्नु त्वं कुपिते. attributed to विद्यापति of. वरेण (पठितिः) यथा सुभ्रूः etc. अत्र दृष्टे इत्यत्र प्लुतखरकरणात् कुपितकान्ताप्रासादनपरमपीदं वाक्यमुत्कुपितदृष्टिप्रसादन- परतां प्रतिपद्यते। सरखतीकण्ठाभरण II. P.62. 1. 10. वाक्पतिराज the author of Gaudavadha. . of. दृष्ट्वा वाक्पतिराजस्य शक्ति गौडवधाद्धराम् । बुद्धिः साध्वसरुद्धव वाचं न प्रतिपद्यते ॥ तिलकमञ्जरी 31. सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः । यः स्थापयाप्यन्यमपीडयच्छत्रुत्पादयत्यर्थमनन्यदृष्टम् (१) ॥ उदयसुन्दरी । P. 63. The portion dealing with प्रतिबिम्बकल्प, आलेख्यप्रख्य, तुल्यदेहि- तुल्य and परपुरप्रवेशसदृश is borrowed by Hemchandra. . of. also अर्थो द्विविधोऽयोनिरन्यच्छायायोनिश्च । वामन III. 2-7. अयोनिः अकारणः अवधानमात्रकारण इत्यर्थः । अन्यस्य काव्यस्य च्छाया अन्यच्छाया तद्योनिः । Read एकादश. P. 65. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सदुक्तिकर्णामृत. P. 66. पुरा पाण्डुप्रायं Vide वामनालङ्कार III. 2-2. 2.67. कान्ते (अमरु 101); धन्यास्तु attributed to विजका; ततोऽरुण. attributed to वाल्मीकि, समं कुसुम .

·NOTES ततः कुमुदनाथेन गर्भिणीगण्डपाण्डुना । उदयाद्रिशिरःसीनि निहितं पदमिन्दुना ॥ द्रोणपर्व । P. 70. इत्युइते found in दशरूपावलोक II; दीपयनथ (किरात. IX. 23) P.71. अव्याद्गजेन्द्रवदनः no. 80 of सुभाषितावली attributed to गणपति whom Rajas'sekhara praises as under:- अथो गणपतिं वन्दे महामोदविधायिनम् । विद्याधरगणैर्यस्य पूज्यते कण्ठगर्जितम् ॥ This is attributed by some to विद्यापति. . रविसङ्क्रान्त. in ध्वन्यालोक II; attributed to Valmiki. अन्यथात्वमिवाळुति. आर्च्छति from आऋ ये सीमन्तित० (बालभारत. I. 2). P. 72. दिश्यार्जटिकूट• found in सरखतीकण्ठाभरण. कपाले मार्जारः attributed to भास; अगणे, सैकते शशिमरीचिलेपने (जानकी- हरण. 8-85). P. 73. कुरबक कुचाघातक्रीडारसेन attributed to रत्नाकर (सुभाषितमुकावलि no 2564); संविधातुमभिषेकमुदासे (किरात. IX. 32). P. 74. रजनिपुरन्ध्रि (वामनालङ्कार IV. 3-32); वियति विसर्पतीव quoted in काव्यानुशासन of हेमचंद्र. There we find जरठशरकाण्डविपाण्डषु and हसतीव. P. 76. अविरलमिव (मालतीमाधव. III ); जयन्ति बाणासुर ( ०कादम्बरी 2.) P. 77. Read चन्द्रेण भाति रमणी रमणीय०; ताम्बूलवल्ली (रघु० VI-64). P. 78. शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते ef. ध्वन्यालोक I-7. P. 79. The Chapters XIV to XVIII are borrowed in काव्यानु- शासनविवेक; दी(कुर्वन् (मेघदूत 1-30). मृदुभिरनिलवारैः, चारै would be better; read व्यक्तदत्ताकपालीम्; For कुडुङ्गेश्वर in Ujjaint, see प्रबन्धचिन्तामणि-सिद्धसेनप्रबन्ध; वर्णस्फीति०, स्फाति यद्यपि is the correct grammatical form. P. 80. यद्यपि चन्दनविटपी also in शाघिरपद्धति तनुलना (विद्धशालभजिका. III. 6 ); यन्त्रद्रावित• Tbid III. 14; Mss. of काव्यानुशासनविवेक read शवदावित. P. 81. उत्सेच्या. उत्सेक्या is the correct grammatical form. न्यस्ताक्षरा ( कुमार I.); In शेतां हरिः read विवदामहे instead of विविदामहे, and दूर-दूरस-पयाः for दूर दूर सपयास्तृषितस्य. P. 82. मण्डलीकृत्य attributed to दण्डि. P. 83. 1. 13. Mss. of काव्यानुशासनविवेक read प्रतिदिशमिव; उत्खातनिर्मल. seems to be firom हयग्रीववध of मेण्ठ.

·128 NOTES. P. 84. घोतितान्तःसभैः (माघ II. 7.) पुष्पं प्रवालोपहितं (कुमार. I. 44.); Read उभयतटचलाबद्धवानीरहाराम्. P. 85. लेखया (किरात IX. 22); कैलासगौर (रघु II. 25); अथ पथि (रघु IX. 93). P. 86. तामुत्तीर्य ( मेघदूत 1-47 ); अङ्काधिरोपित० (माघ II. 53). मा भैः in वामनीयालङ्कार 3-2-7. P. 87. After the verse वन्द्या, Mss. of काव्यानुशासनविवेक add- यथा च यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता। अयं कः सम्बन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदः विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ॥ Read बहुकालजन्मनोऽपि विचन्द्रमसो बालत्वम्: Mss. of काव्यानुशासन- read कामस्य मूर्तत्वममूर्त्तत्वं च यथा. Separate मनो and मेय; शब्दप्रभृतयः seems better reading अयं स found in प्रबन्धचिन्तामणि धनुर्माला attributed to घण्टक in सुभाषितावली. P. 88. यस्याधोधः attributed to राजशेखर in कवीन्द्रवचनसमुच्चय and in सदुक्तिकर्णामृत and to चन्द्रक in सूक्तिमुक्तावली. येन ध्वस्तमनोभवेन attributed to भारवि; for the meaning see ध्वन्यालोक; Read सोढाविषयवृषवाहनयोगलीलापर्यबन्धनविधेस्तव'; quoted in सरखतीकण्ठाभरण II. जयन्ति वाणासुर० कादम्बरी 2. P. 89. अस्ति दैत्यो. first verse of हयग्रीववध of भर्तृमेण्ठ; दानवाधिपते and महासुरसमाजेऽस्मिन् seem to be from the same work. One more verse विनिर्गतं मानद. is quoted in काव्यप्रकाश. कविसमय of वामन is different from that of राजशेखर. The following quotations will explain the plant and show how far the later writers of कविशिक्षा were indebted to राजशेखर for this. कवीनां समयस्त्रेधा निबन्धोप्यसतस्सतः। अनिबन्धस्सजात्सादेर्नियमेन समासतः ।। असतोऽपि निबन्धो यथा- गिरौ रत्नादि हंसादि स्तोकपद्माकरादिषु । नीरेभायं खगङ्गायां जलजाय नदीष्वपि ॥ तमसः सूचिमेद्यत्वं मुष्टिग्राह्यत्वमुच्यते । अजलिग्राह्यता चन्द्रत्विषः कुम्भोपवाह्यता ॥ प्रतापे रक्ततोष्णत्वे कीत्तौ हंसादिशुभ्रता । कृष्णत्वमपकीर्त्यादौ रक्तत्व कोपरागयोः॥

·NOTES. 129 - चतुष्टत्वं समुद्रस्य वियोग कोकयोनिशि । चकोराणा सुराणा च ज्योत्स्नावासो निगद्यते ॥ रमाया पद्मवासित्वं राजो वक्षसि च स्थिति । समुद्रमथनं तत्र सुरेन्द्रश्रीसमुद्भव ॥ सतोऽप्यनिबन्धो यथा- चन्दन फलपुष्पे च सुरभी माल तीसुमम् । शुक्ल पक्षे तमोऽशुक्ले ज्योत्स्नाफलमशोकके ॥ रक्तिमा कामिदन्तेषु हरितत्वं च कुन्दके । दिवा निशोत्पलाजाना विकासित्वं न वर्ण्यताम् ॥ नियमन निबन्धो यथा- मामान्यन तु धावल्यं पत्रपुष्पाम्बुवाससाम् । चन्दनं मलयप्वेव मधावेव पिकध्वनिम् ॥ अम्बुदाम्बुधिकाकाहिकेशभंगषु कृष्णताम् । विम्बवन्धूकनीरेषु सूर्यबिम्बे च रक्तताम् ।। रवं नाट्यं मयूराणा वीखेव विवर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽन्य कश्चिदत्र प्रकाश्यते ॥ शुभ्रमिन्द्रद्विप ब्रूयात्रीणि सप्त चतुर्दश । भुवनानि चतस्रोऽष्टौ दश वा ककुभो मता ॥ जिनसेन अलङ्कारचिन्तामणि-pp.7 & 8. असतोऽपि निवन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि च । नियमेन च जात्यादे कवीना समयस्त्रिवा ॥ असतोऽपि निबन्धो यथा- रत्नादि यत्र तत्राद्री हंसाधल्पजलाशये । जलेभाय नभोनद्यामम्भोजाचं नदीष्वपि ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यं सूचीविभेद्यताम् । अअलिग्राह्यताकुम्भोपवाह्यत्वे विधुत्विषः । शुक्लत्वं कीर्तिहासादौ कार्घ्य दुष्कीर्त्यघादिषु । प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयो । विभावर्या मिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयो । ज्योत्स्नापानं चकोराणां वर्णयेदसदप्यद ॥ चतुर्भि. कलापकम् । सतोऽप्यनिबन्धो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने । अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयो. ॥ कामिदन्तेषु कुन्दाना कुल्मलेषु च रक्तताम् । प्रियड्डपुष्पे पीतत्वं सरोजमुकुलादिषु ॥ हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानां स्मरता दिवा । शेफालिकासुमे भ्रंशं वर्णयेन सदप्यद ॥ त्रिभिर्विशेषकम् । १७ ·130 NOTES. - - नियमो यथा- मुक्तास्ताम्रपामेवाब्धिष्वेव मकरानपि । भूर्जदून् हिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ सामान्यग्रहणे वारिमुचां कृष्णत्वमेव हि । रक्तत्वमेव रत्नानां पुष्पाणां शौक्लयमेव च ॥ तथा वसन्त एवान्यभूतानां ध्वनितोद्भवम् । वर्षाखेव मयूराणां रुतं नृत्तं च वर्णयेत् ॥ त्रिभिर्विशेषकम् । नियमविशेषो यथा- नीलकृष्णयोर्हरितकृष्णयोः श्यामकृष्णयोः । पीतपाटलयोः शुक्लगौरयोनीगसर्पयोः ॥ महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः । कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ॥ द्वादशानामप्यर्काणां वाय॑त्रिग्जचन्द्रयोः । चन्द्रे शशैणयोर्विष्णुशेषकर्मादिकस्य च ॥ नारायणदामोदरमाधवप्रभृतेरपि । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ चतुर्भिः कलापकम् । दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्बरो नमुचिस्तथा । पुलोमादयोऽथ दैत्या हिरण्याख्यो विरोचनः ॥ बाणो हिरण्यकशिपुर्बलिप्रह्लादकादयः । अथासुरा वृषपर्वबलवृत्रादयः स्मृताः ॥ स्त्रीणामक्ष्णः कटाक्षाणां शुक्लता कृष्णताथवा । कृष्णताप्यथवा शुक्लश्यामता शुक्लकृष्णता ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता। मनोभवस्य मूर्त्तत्वममूर्त्तत्वं च वर्ण्यते ॥ देवदेवीस्थितिं विद्यान्नायिकानायकक्रमम् । खभावान् सर्वजीवानां व्यवस्था देशकालयोः ॥ अमर-काव्यकल्पलतावृत्ति-द्वितीयप्रतान pp. 30-31. असतोऽपि निबन्धेन निबन्धेन सतोऽपि वा। नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा ॥ असतोऽपि निबन्धो यथा- रत्नानि यत्र तत्रादौ हंसाद्यल्पजलाशये। जलेभायं नभोनद्यामम्भोजायं नदीष्वपि ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता । अअलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः ॥ शुक्लत्वं कीर्तिहासादौ कार्ण्य चाकीर्तिपापयोः । प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः॥ - ..

·NOTES. 131 विभावर्या भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्कत्वं पयोनिधेः ॥ सतोप्यनिबन्धो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने । अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता। हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानाञ्च विकासिता॥ वर्णयेन सदप्येतनियमोऽथ प्रकाश्यते । नियमो यथा- भूर्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ।। सामान्यग्रहणे शौक्लचं छत्राम्भःपुष्पवासमाम् । कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ रक्तत्वं रत्नबन्धूकबिम्बाम्भोजविवखताम् । तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ वर्षाखेव मयूराणां रुतं नृत्यं च वर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥ नियमविशेषो यथा- कमलासम्पदोः कृष्णहरितो गसर्पयोः । पीतलोहितयोः स्वर्णपरागामिशिखादिषु ॥ चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य वालता। मानवा मौलितो वण्या देवावरणतः पुनः ॥ देवेश्वर-कविकल्पलता pp. 40, 41 and 42. P. 90. रुणद्धि (भामह. 1-7); There the reading is चास्य. त्वमेव quoted as an example of वर्णश्लेष in सरस्वतीकण्ठाभरण. संस्तम्भिनी description of the palace of King Harsha, the patron of Bana. निरवधि in वामन 4-3-32; the general reading is स्थितमनिवर्तित. P. 91. 1.7. Mss. of काव्यानुशासनविवेक read पर्याप्तं मे न दातुं instead of चके पुजेन दातुं: 1. 22. Mss. of विवेक read अगस्त्यचुलुकोत्क्षिप्त.. P.92. 1. 1. For देवेनाम्बुजजन्मना Mss. of विवेक read ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा; 1. 13. चक्रवर्ति क्षेत्र cf. देशः पृथिवी तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरमुदीचीनं योजनसहस्रपरिमाण- मतिर्यक्वक्रवर्तिक्षेत्रम् । ( Kautilya's Arthas'āstra. p. 338 ). Pp. 93-94. Viveka and Vagbhata read मुद्गरक, माहिष्मक, वेल्लर; Viveka reads भैमरवीवेणीकृष्णवेणी. and वनायुजकम्बोज. Vagbhata reads उपलावती, while Viveka has पलावती. Vagbhata reads हययवन, करकण्ठकुहक. Viveka and Vagbhata have तुवार and हरहूर and add जालन्धर after हिमालय. हारहूर is the correct reading as हारहौर is mentioned by वराहमिहिर.

·132
NOTES.
-
With the five divisions of our author cf.
"The five Divisions of India, or the "Five Indies," as they
are usually called by the Chinese, are as follows:-
I. Northern India. comprised the Panjab proper, including
Kashmir and the adjoining hill states, with the whole of eastern
Afghanistan beyond the Indus, and the present Cis-Satlej States
to the west of the Saraswati river.
II. . Western India comprised Sindh and Western Rajpu-
tana, with Kachh and Gujarat, and a portion of the adjoining
coast on the lower course of the Narbada river.
III. Central India comprised the whole of the Gangetic
provinces from Thanesar to the head of the Delta, and from the
Himalaya mountains to the banks of the Narbada.
IV. Eastern India comprised Assam and Bengal proper,
,
including the whole of the Delta of the Ganges, together with
Sambhalpur, Orissa, and Ganjam.
V. Southern India comprised the whole of the peninsula
from Nasik on the west and Ganjam on the east, to Cape Kumari
(Comorin) on the south, including the modern districts of Berar
and Telingana, Maharashtra and the Konkan, with the separate
states of Haidrabad, Mysore, and Travancore, or very nearly the
whole of the peninsula to the south of the Narbada and Mahanadi
rivers". Cunningham's "The Ancient Geography of India" pp. 11-12.
For the various countries cf.
नक्षत्रत्रयवगैरानेयाद्यैर्व्यवस्थितनवधा ।
भारतवर्षे मध्यात् प्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसङ्ख्याताः।
मरुवत्सघोषयामुनसारस्वतमत्स्यमाध्यमिकाः॥२॥
माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च ।
गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥ ३ ॥
साकेतकङ्ककुरुकालकोटिकुकुराश्च पारियात्रनगः ।
औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥
अथ पूर्वस्यामअनवृषभध्वजपद्ममाल्यवद्रियः ।
व्याघ्रमुखसुमकवटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥५॥
खसमगधशिबिरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्ववदनदन्तुरकाः ।
प्राग्ज्योतिषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥ ६ ॥

·NOTES. 133 उदयगिरिभद्रगौडकपोण्डोत्कलकाशिमेकलाम्वष्टाः । एकपदतामलिप्तककोशलका वर्धमानाश्च ॥ ७ ॥ आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिझवज्ञोपवनजठराङ्गाः । शौलिकविदर्भवत्सान्ध्रचेदिकाथोकण्ठाश्च ॥ ८ ॥ वृषनालिकेरचर्मदीपा विन्ध्यान्तवासिनन्त्रिपुरी। श्मश्रुधरहेमकूज्यव्यालग्रीवा महाग्रोवाः ॥ ९ ॥ किष्किन्धकण्ठकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदाशाणीः । सह नग्नपर्णशवरैराश्लेषाद्ये त्रिके देशाः ॥ १० ॥ अथ दक्षिणेन लङ्का कालाजिनसौरिकीर्णतालिकटाः । गिरिनगरमलयद१रमहेन्द्रमालिन्द्यभरुकच्छाः ॥ ११ ॥ कङ्कणटङ्गणवनवासिशिविकफणिकारकोकणाभीराः । आकरवेणावर्त्तकदशपुरगोनदकेरलकाः ॥ १२ ॥ कर्णाटमहाटविचित्रकूटनासिक्यकोल्लगिरिचोलाः। क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो ऋश्यमूकश्च ॥ १३ ॥ बड्यशङ्खमुक्तात्रिवारिचरधर्मपट्टनद्वीपाः । गणराज्यकृष्णवेल्लूरपिशिकशूर्पाद्रिकुसुमनगाः ॥ १४ ।। तुम्बवनकामणेयकयाम्योदधितापसाश्रमा ऋपिकाः । काञ्चीमरुचीपट्टनचर्यार्यकासिहला ऋषभाः ॥१५॥ बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिशिलाशना भद्राः । कच्छोऽथ कुमरदरी सताम्रपर्णीति विजेयाः ॥१६॥ नैर्ऋलां दिशि देशाः पह्लवकाम्बोजसिन्धुसौवीराः । वडवामुखारवाम्बष्टकपिलनारीमुखानतः ॥ १७ ॥ फेणगिरियवनमाकरकर्णप्रावेयपारशवशुद्राः। बर्बर किरातखण्डक्रव्यादाभीरचञ्चूकाः ॥ १८ ॥ हेमगिरिसिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रवादरद्रविडाः । खात्याये भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽत्रैव ॥ १९ ॥ अपरस्यां मणिमान् मेघवान्वनौषः परार्पणोऽस्तगिरिः । अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ॥ २० ॥ पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजुङ्गवैश्यकनकशकाः । निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिकस्थितास्ते च ॥ २१ ॥ दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुखारतालहलमद्राः । अश्मककुलूतलहडस्त्रीराज्यनृसिंहवनखस्थाः ॥ २२ ॥ वेणुमती फल्गुलुका गुरुहा मरुकुचचर्मरङ्गाख्याः । एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकेशाश्च ॥ २३ ॥ उत्तरतः कैलासो हिमवान्वसुमान् गिरिधनुष्मांश्च । क्रौच्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ॥ २४ ॥ कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुनायनानीध्राः । आदर्शान्तीपित्रिगर्ततुरगाननाश्वमुखाः ॥ २५ ॥ ..

·134
NOTES.
..
केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः ।
तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥ २६ ॥
अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः ।
माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥ २७ ॥
गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च ।
यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ॥ २८ ॥
ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः।
अमिसारदरदतगणकुलूतसैरिन्धवनराष्ट्राः ॥ २९ ॥
ब्रह्मपुरदावंडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।
भल्लापलोलजटामुरकुनटखसघोषकुचिकाख्याः ॥ ३० ॥
एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्टाश्च ।
पौरवचीरनिवसनत्रिनेत्रमुजाद्रिगन्धर्वाः ॥ ३१ ॥
वगैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाचालो मागधिकः कालिगश्व क्षयं यान्ति ॥ ३२ ॥
आवन्तोऽथानतॊ मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः ।
राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥ ३३ ॥
बृहत्संहिता Chapt. XIV.
प्राड्नर्मदाशोणोडूवङ्गसुमाः कलिङ्गबाह्रीकाः ।
शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः॥१॥
मेकलकिरातविटका बहिरन्तः शैलजाः पुलिन्दाश्च ।
द्रविडानां प्रागर्द्ध दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥
चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकलिङ्गाश्च ।
पुण्ड्रा गोलाङ्गुलश्रीपर्वतवर्धमानाश्च ॥ ३ ॥
इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् ।
तुषधान्यकटुकतरुकनकदहन विषसमरशूराणाम् ॥ ४॥
गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुखाराः ।
वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमाईस्थाः ।
निर्विन्ध्या वेत्रवती सिपा गोदावरी वेणा ॥ ९ ॥
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः।
उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥ १०॥
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापुरकोकणाः समन्त्रिषिकाः ।
कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्करजाः ॥ ११ ॥
नासिक्यभोगवर्धनविराटविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः ।
ये च पिबन्ति सुतोयां तापी ये चापि गोमतीसलिलम् ॥ १२ ॥
लौहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्मीरिका रथाह्वा च ।
गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ॥ १६ ॥

·SOTES. 135 10 मथुरायाः पूर्वार्ध हिमवगोमन्तचित्रकूटस्थाः । सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यविलपर्वताश्रयिणः ॥ १७ ॥ चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः । दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालनाः ॥ १९ ॥ सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चाधभरतसौवीराः । सुनोदीच्यविपाशासरिच्छतद्रूरमठसाल्वाः ॥ २१ ॥ त्रैगर्तपौरवाम्बष्टपारता वाटधानयोधयाः । सारखतार्जुनायनमत्स्यार्द्धप्रामराष्ट्राणि ॥ २२ ॥ तक्षशिलमार्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावतकाः । प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिवय. ॥ २६ ॥ ये च पिबन्ति वितस्तामिरावती चन्द्रभागसरितं च । रथरजताकरकुजरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥ २७ ॥ आनदिपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः । नष्टा यस्मिन्देश सरखती पश्चिमो देशः ॥ ३१ ॥ कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशावेदस्मृतीमहीतटजाः । खलमलिननीचतैलिकविहीनसत्वोपहतपुंस्त्वाः ।। ३२ ॥ गिरिदुर्गपहृवश्वतहूणचोलावगाणमरुचीनाः । प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः ॥ ३८॥ वृहत्संहिता-Chap. XVI. cf. also the quotations from reiste in Bhattotpala's commentary cul loc. . of. also महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥ भारतस्यास्य वर्षस्य नव मेदान्निशामय । इन्द्रद्वीपः कशेरुमान् ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ।। नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः । अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥ योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरान् । पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शुद्राश्च भागशः। इज्यायुधवणिज्याविर्तयन्तो व्यवस्थिताः ।। शतQचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिर्गताः । वेदस्मृतिमुखाद्याश्च पारियात्रोद्भवा मुने । नर्मदासुरसायाश्च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः । तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसम्भवाः ।। गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्यादिकास्तथा। सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥

·136 NOTES, . कृतमालाताम्रपणीप्रमुखा लयोद्भवाः । त्रिसामाचर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः॥ ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । आसां नापनद्यश्च सन्त्यन्याश्च सहस्रशः ॥ तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥ पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च सर्वशः । तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथाव॒दाः ॥ कारूषा मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः । सौवीराः सैन्धवा हूणाः शाल्वाः शाकलवासिनः ॥ मद्रारामास्तथाम्बष्टाः पारसीकादयस्तथा । आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥ विष्णुपुराण II. 3 Vinayachandra enumerates 84 countries in his काव्यशिक्षा. 'चतुरशीतिर्देशाः गौडकन्यकुब्जकौल्लाककलिङ्गागवङ्गकुरङ्गाचाल्यकामाक्षओड्रपुण्ड्रोडीशमालवलो- हितपश्चिमकाछवालभसौराष्ट्रकङ्कणलाटश्रीमालार्बुदमेदपाटमरुवरेन्द्रयमुनागङ्गातीरान्तर्वेदिमागधमध्यकुरु- काहलकामरूपकाञ्चयवन्तीपापान्तककिरातसौवीरऔशीरवाकाणोत्तरापथगुर्जरसिन्धुकेकाणनेपालटक्कतुरु- प्रकताइकारवर्वरजर्जरकाश्मीरहिमालयलोहपुरुषश्रीराष्ट्रदक्षिणापथसिघचौलकोशलपाण्डुअन्ध्रविन्ध्यकर्णाट- द्रविडश्रीपर्वतविदर्भधाराउरलाजीतापीमहाराष्ट्रआभीरनर्मदातटद्वीपदेशाश्चेति ।' also हील्याणीत्यादि षट्कम् । पत्तनादि द्वादशकम् । मातरादिश्चतुर्विशतिः। बडू इत्यादि षत्रिंशत् । भालिज्जादि चत्वारिंशत् । हर्षपुरादि द्विपञ्चाशत् । श्रीनारप्रभृति षट्पञ्चाशत् । जम्बूसरप्र- भृति षष्टिः । पडवाणप्रभृति षट्सप्ततिः । दीवतीप्रभृति चतुरशीतिः । पेटलापद्रप्रभृति चतुरुत्तरशतम् । षदिरालुकाप्रभृति दशोत्तरं शतम् । भोगपुरप्रभृति षोडशोत्तरशतम् । धवलक्ककप्रभृति पञ्चशतानि । माहडवासाद्यमर्धाष्टमशतम् । कौङ्कणप्रभृति चतुर्दशाधिकानि चतुर्दशशतानि । चन्द्रावतीप्रभृति अष्टादशशतानि । द्वाविशतिशतानि महीतटम् । नवसहस्राणि सुराष्ट्राः । एकविंशतिः सहस्राणि लाट- देशः । सप्ततिसहस्राणि गुर्जरो देशः पारतश्च । अहूडलक्षाणि ब्राह्मणपाटकम् । नवलक्षाणि डाहलाः । अष्टादशलक्षाणि द्विनवत्यधिकानि मालवो देशः । षड्विंशल्लक्षाणि कन्यकुब्जः। अनन्तरमुत्तरापथ दक्षिणापथं चेति। Hemachandra in his farfarinaior explains the names of countries as follows: :- प्राग्ज्योतिषाः कामरूपा मालवाः स्युरवन्तयः। त्रपुरास्तु डाहलाः स्युश्चैद्यास्ते चेदयश्च ते ॥ वजास्तु हरिकेलीया अङ्गाश्चम्पोपलक्षिताः । साल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ।।

·YOTES. 137 जालन्धरास्त्रिगर्ताः स्युः तायिकास्तजिंकाभिधाः। कश्मीरास्तु माधुमताः सारखता विकर्णिकाः ॥ वाहीकाष्टकनामानः वाल्हीका वाल्हिकायाः । तुरुष्कास्तु सालयः स्युः कारूपास्तु बृहगृहाः।। लम्पाकास्तु मुरुण्डाः स्युः सौवीरास्तु कुमालकाः । प्रत्यग्रथास्त्वहिच्छत्राः कीकटा मगधाह्वयाः ॥ ओण्ड्राः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः । अभिधानचिन्तामणि.4.22-27. Jayamangala in his commentary on the areIRAAHET locates the various countries as under वड़ा लौहित्यात् पूर्वेण । अङ्गा महानद्याः पूर्वेण । कलिङ्गा गौडविषयाइक्षिणेन । वाहीकदेश्या उत्तरापथिकाः । आवन्तिका उज्जयिनीदेशभवाः । ता एवापरमालव्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे- ऽपरान्तदेशः । अपरमालवपश्चिमेन लाटविषयः। नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः। तत्र कर्णाट- विषयात् पूर्वणान्ध्रविषयः । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः । कर्णाटविषयाइक्षिणेन द्रवि- इविषयः । कोकणविषयात् पूर्वेण वनवासविषयः । For the description of the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhya, see his own बालरामायण (X, 26-96). For the modern equivalents of these places, see Cunningham's The Ancient Geography of India', “The Geographical Dictionary of Ancient and Medieval India" by N. L. Dey, and "The Original Inhabitants of India" by G. Oppert. For products of. स्थलपथेपि हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्रेयान् , हस्त्यश्वगन्धदन्ता- जिनरूप्यसुवर्णपण्यासारवत्तराः इत्याचार्याः । न इति कौटिल्यः । कम्बलाजिनावपण्यवर्जाः शङ्खवज्रमणिमुक्तासुवर्णपण्याश्च प्रभूततरा दक्षिणापथे। कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 298. P. 95. एकं ज्योतिर्दशौ. सूर्यशतक 13. 1. 10. Mss. of विवेक read दशदिकूटपर्यन्त. द्वित्रैः (विद्धशाल. I. 11). 1. 14. Viveka reads द्विधा च दिव्यव्यवहारः. 1. 21 & 22. For यियासुः and जिहासुः, Mss. of विवेक read यियासन् and जिहासन्. 1. 23. पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना (कुमार. VIII. 34 ). P.96. अस्त्युत्तरस्यां (कुमार I. 1.) यादांसि (बालरामायण 7-47 ). 1. 14. Read उत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानं. तत्रागार (मेघदूत II. 12). १८ ·138 NOTES. P. 97. 1. 9. पुष्पैः (विद्धशालभजिका 1-25); 1. 25. कपोले जानक्याः (हनुमन्नाटक. III. 50). In B and the two Mss. of fa# and elsewhere the reading is स्मरस्मेरः स्फारोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम्. The reading of the text is that of A. P. 98. FIT etc. cf. with this the divisions of time in a faster अर्थशास्त्र p, 108. Read समेते. 1. 20. Viveka reads वर्धमानसोमशुक्लिमा and वर्धमानसोमकृष्णिमा. P. 99. 1. 1. of. मधुश्च माधवश्च शुक्रश्च शुचिश्च नभश्च नभुस्यश्चेषश्चोर्जश्च सहश्च सहस्यश्च तपश्च तपस्यश्चोपयामहीतोऽसि । तैत्तिरीयसंहिता 1-4-14-1. पौरस्त्यस्तोयदतॊः. सूर्यशतक 55. There the reading is पावनः; l. 24. लम्पाकीनां (बालरामायण 5-35). P. 101. 1. 1. Mss. Band C of Viveka read किल कामिनीभिः 1.21. चन्द्रिकाम्बुनीलावभासं may be taken as one phrase. 1. 22 विवेक reads सुरेभवीथी दिवि सावतारा. P. 102. तीक्ष्णं attributed to भास; चित्तमन्तः instead of धर्मचिन्ता, and 98: instead of 6 are the different readings. Read मीनानुसारिबकदत्तकरालफालाः; द्वित्रि. attributed to कालिदास in सुभाषितमुक्तावली. P. 103. वराहवध्राणि नवौदनानि may mean rice cooked with the fiesh of a boar. P. 104. अभिनववधू० attributed to मालवरुद्र in औचित्यविचारचर्चा and to भास in सुभाषितहारावली; found also in सरखतीकण्ठाभरण. The first pada is found in वामनालङ्कार too. P. 106. 1:23. Read सक्तुधाने. P. 108. च्युतसुमनसः attributed to मालवकुवलय in औचित्यविचारचर्चा; quoted in वामनालङ्कार III 2-5. There the second pada is 'मलयमरुतः : सर्पन्तीमे वियुक्तधृतिच्छिदः'. The vritti runs as ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीयपादे प्रक्रममेदः । एवं द्वितीयपादः पठितव्यः 'मनसि च गिरं बनन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः' । P. 109. साम्यं. of. विद्धशालभलिका 1-25. खं वस्ते quoted in सरखती- कण्ठाभरण II. P. 110. धुनानः quoted in सदुक्तिकर्णामृत (I. 457). 1. 7. द्वादश मासः f. पञ्चपाद, पश्चर्तवः......हेमन्तशिशिरावेकीकृत्येयं कल्पना। शङ्करभाष्य on प्रश्नोपनिषद I-11.

·NOTES. 139 P. 111. कर्णे स्मेरं (बालरामायण 5-26). P. 112. राजशेखर. The following verse in सरखतीकण्टाभरण containing the name of राजशेखर seems to have been taken from his हरविलास. अष्टपत्रमेव कविनामाई यथा- "रातावद्याधिराज्या विसरररसविध्याजवाक् मापकारा राका पक्ष्माभशेषा नयनननयनखा खया तव्यमारा । रामा व्यस्तस्थिरत्वात्तुहिनननहितुः श्रीः करक्षारधारा राधा रक्षास्तु मह्यं शिवमममवशिव्यालविद्यावतारा ॥" निविष्टाष्टदलन्यासमिदं पादाभक्तिभिः । अस्पृष्टकर्णिकं कोणः कविनामाङ्कमम्बुजम् ॥ तत्राको राजशेखरकमलः। सरखतीकण्ठाभरणे-द्वितीये परिच्छेदे, ·Table showing the portions borrowed from the Kāvyamīmānsâ. Subject. हेमचन्द्रकाव्यानुशासन- वाग्भटकाव्यानुशासन विवेक. and वृत्ति. काव्यमीमांसा. व्युत्पत्तिः (काव्यार्थ- अध्याय Ip.5 1. 28- अध्याय I pp. 5-6 अध्याय VIII pp. योनयः) p. 6.1. 30 & p.7 35-41 ls. 16-17 प्रकृतिः (अर्थव्याप्तिः) अध्याय III pp. 122/ अध्याय V pp. 60- अध्याय IX pp. & 123 61 42-44 उपजीवन-शिक्षा अध्याय I. pp. 8-10 अध्याय I pp. 12 अध्याय XI & (हरणम्) 13 XIII 64 Pp. 56- कविसमयः अध्याय I pp. 11-16 अध्याय I pp. 7-12 अध्याय XIV, XV, XVI pp. 78-89 देशः अध्याय III pp.126- अध्याय I pp. 3-4 अध्याय XVII 130 pp. 89-98 काल: अध्याय III pp. 130-135 अध्याय Vpp. 65- अध्याय XVIII 67 pp. 98-112 Vâgbhata has not borrowed wholesale from Hemachandra, but in some places has substituted his own and other verses and has summarised in prose the chapter on कालविभाग. The portions which seem to have been borrowed by the author of the सरस्वतीकण्ठाभरण from this work are referred to in the Notes.

·Index of Verses occurring in the Kâvyamîmânsâ. 5:- पृष्ठं पृष्टं . ८६ . ११० ३ ६९ १०१ १०३ 3 ९१ अनाधिरोपित अङ्गणे अट्टहास० अतिक्रान्त अतितूर्णमति. अनावदात. अत्रोपचारः अत्रोपवर्ष० अथ पथि अथागादेकदा अनुसन्धान अनेन अन्तव्योज अपङ्किल. अपां अप्रत्यभिज्ञेय. अभिनवकुश० अभिनववधू० अभिमुखे अभियोगे अभिलाषं 0 ११२ १२ १११ १०२ ६४ १९ ४३ अव्यागजेन्द्र० अव्युत्पत्ति असकल. असूच्यत अस्ताद्रि० अस्ति चित्र. अस्ति दैत्यो अस्त्युत्तर. अहर्निशा. आकम्पित० आकाश आगस्त्य. आगोपालक० आच्छिद्य आत्मारामा आर्द्रावले आननेन्दु आपः आपात. आ मूलतो आ मूलयष्टेः आर्द्र० आलिख्य आवापोद्धरणे आश्लेषिणः आसंसार० आसीदस्ति आस्तीको आस्थान इति काल. इति विकसति इतिहास इत्थं कविः ६५ १११ १०४ २४ . ३२ अयं काकु० अयं प्रसूनो र० २१ २० १०३ ६२ . ४७ ४४ अयं सः अयमत्रैव अरण्ये अर्थः स एव अर्थिजनार्थ अलस० अल्पाक्षर० अविरल अविस्पष्ट अवीनादौ ४८ ११२ . २९ ६३ ३२ ·112 पृष्ठं इत्थङ्कार इत्थं ते १११ ९८ ५५ ९५ ११२ १३ ४८ ऊरुद्वय ऋतु. एक एकद्वित्र्यादि० एकस्य एकोऽर्थः एणा: एतकि एतत्सुन्दरि एतद्यत् एतां एताः एवं इत्थं देश० इत्थं सभा० इत्यनन्तो इत्यनन्य. इत्यर्थः इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं मनः इत्युकवानुक्तिविशेषरम्यं रामा. इत्युद्गते इत्येषः इदं कविभ्यः इदं भासां इदं महाहास. इदं हि १०७ १६ * * * ८५ १० ३५ १९, ४५ ४५, ८२ ३४ कथमसौन कथमसौ मदनो ७५ २ इयं नः इयं सा कण्ठ. कपाले कपोले ७२ इह १८ ३२ १०३ इक्षु. उच्चस्तरां उच्यता उनलेशं उत्खात. उत्पादकः उदयति नवनीत ४३ १११ ६२ . उदयति पश्य करभाः करोति कर्कन्धूनां कर्कोटः कणे कर्पूर० कलि. कवित्वं कवीनां कवेः कश्चित् कस्त्वं कायाः कान्ते ७४ १५ १०४ ८२ १६ १४ ८४ . उदरं उदीच्य० उद्दण्डोदर० उद्यानानां उन्मावत्यम्बु उपानयन्ती उपोप उभौ उमैकपादा. उषस्सु ऊरुद्वन्द्वं १०३ ४१ १०१ ६७ २८ कामं भवन्तु ८० ४१ कामं विवृणुते कारयित्री कार्या काव्यकाध्या० ३२ १५ ९९ S ६१ १३ ·143 पृष्ठं ! पृष्टं १५ १०६ १०३ . काव्यमय्यो काव्येन काश्मीरी० काष्ठा किं करोति किं चैते किमिह किमीहः कियन्मानं कुकविः गूवाकान गेहाजिरेषु गेहे गोत्रा गौडाद्याः ग्रीष्मे ग्रेमिक० घोरघोर० १०८ १०९ ३८ . ११० . ९२ ६० ७३ ० ९१ कुमुद कुरबक कुर्वत्या कुर्वद्भिः कुवलय. कुक्षौ कृतः चकार चकोर० चक्रं दहतारं चक्रं रथो चतसृष्वपि चतुस्समुद्र चत्वार एते चत्वारि चन्द्र० चन्द्रात चरन्ति चलच्चटुल. चापं ६९ ६ १०२ केदार एव कोपात् कैलास १०१ चिन्ता० १०६ क्रियता क्रोधं क्षिति खं वस्ते खजूर ख्याता चैत्रे चित्रौ चैत्रे मदर्द्धिः च्युत १०४ १०१ १०९ १०६ . १७ २७ जड. गगन. १०८ १०० गतः गये गर्भ गर्भान् गंभीरत्वं गीत गुणादान. गुणानुराग गुणालङ्कार जनापवाद जम्बू जयति जयत्यमल. जयत्येक. जयन्ति धवल. जयन्ति नील० जयन्ति बाणासुर० जल० जानीयात् २३ ६३ ३३ ७६,८८ २६,४१,८३ २० ·144 पृष्ठं पृष्ठं १०१ ज्योत्स्ना ज्योत्स्नाजल. ज्योत्स्नापूर० ज्योत्स्नार्चिः ७३ ७२ ४४ ८९ . त आकाश. तं शम्बरासुर० ततः पुरस्तात् ततस्तम० ततोऽरुण तत्तावदेव तत्र द्रुमा० तत्रागारं तथागतायां तदेव ९६ १२ ४४ ६९ तनु० तन्वनी तन्वानो तमेनं ६४ १८, ६५ दलत्कुटज० दलयता दश० दक्षिणो दानवाधिपते दारिन्छ दिश्यात् दीपयन् दीघीकुर्वन् दुःखेन्धनक. दूराष्ट. दूरातू दृष्टं दृष्ट्वा दृष्ट्वैकासन० देवासुराः देवी देशेषु दोर्दण्ड. दोर्मन्दीरित दैवायत्त द्योतिता० द्राक द्रुमोद्भवानां द्वन्द्वो. द्वा सुपर्णा द्वित्र० द्वित्रै० द्वीपाणि द्वीपान्तराणां द्वौ बज्र० धत्ते धनुः वन्यास्तु धुनानः १११ २४ ४० . तस्याः ८० ८४ १०१ १११ ताड. तापापहार. तामुत्तीर्य ताम्बूल. तासां तिष्ठन्त्या तीक्ष्णं ७७ ३ १०२ ८५ १०२ ९५ ते पान्तु ९१ นี้ : 44 त्यागाधिकाः त्यागो त्वद्विप्रयोगे खं पासि स्वमेव दत्तं ४५ २३ ११० ४७ दशाते । ८१ धूली. १०९ ·115 पृष्ट नदी नद्यो न निसर्ग न प्राप्त नमन्नारायण नमः शिवाय नमः संसार नमस्तस्मै नमस्त्रिभुवना० नमोऽस्तु नयनोदरयोः नव० २८ पच्यन्त पश्च. १०१ । पठन्ति लटभं पठन्ति संस्कृतं १८ पत्युः पदवाक्यविदा ३० पदवाक्यविवेकोऽयं पदान्तरं पनसादि पर. परिक्रिया परिग्रह. पश्य पाक. पाञ्चाल. पाण्डोः पाण्ड्यो ११२ न व्यस्त नस नागावासः नातिस्पष्टो ६६ ९ ८६ नाद्यन्त. नाभी० नालिद्वितः नाश्चर्य त्वयि १०६ १०३ नाश्चर्य यत्० १०५ ३७ २५ पादन्यास. पादस्ते पाने पितुः पिनद्धं पिवन्याखाय पिहिते पुन्नाग. पुरा पुरोवाता पुष्पं पुष्पक्रिया० पुष्पिण्यौ पुष्पैः पुंसः पुस्कोकिलः पृथक्त्वेन पौरस्त्यः प्रतिगृह प्रतिभा० ६६ १०४ नासतो नासत्यं नास्त्यचौरः निगदित. नित्यं निरवधि निर्विवेक० निश्चेतना निक्षेपो नीचैः नीलाश्म० नेच्छा नेपाल्यो नैगमैः न्यस्ताक्षरा. १९ . ५० १०५ ६४ १३ ·1-10 पृष्ठं पृष्टं १८ मनोऽधिक १०५ मरकत. ३० ११० ११ ९३ मरुबक० मसार० महानवम्यां महासुर० ३० मा कोश . १६ मा गाः पाताल मा गाः पान्थ मातङ्गानां माद्यच्चकोरेक्षण. माद्यन्मतः मा निषाद ८३ १०४ ६९ १२ मा भैः प्रतीच्छ० प्रत्यक्ष प्रणत. प्रथयति प्रवर्तते प्रशान्त० प्रसन्न प्रसन्न प्रसरति प्रसरद्विन्दु. प्रसरन्ति प्रसर्पन प्राग्दिशः प्राणानां प्रावृष्यम्भो० प्रियङ्गु. प्रोषितैकेन्दु. फुल्लातिमुक्त. बहुविधमिह बह्वर्थेषु बह्वपि बुद्धिमत्वं ब्रह्मन् भजनू० भवति भवतु भाखतू० भ्रमति भ्रश्यद्भूः भ्रान्त ७३ ८७ १३ ३३ १०७ ७७ ३७ मालती. मालायमानामर० मासी मार्गानुगेन मिथ्या० मीनध्वजः मुक्तके मुक्तानां मुक्तालताः मुख० मूर्ति० मूलं मूलैक्यं मेघ० मेघानां य एते यत्कायमानेषु यत्किञ्चितू यचन्द्र० यत्तत्राकान्ति० यत्पदानि यत्प्राची यथा जन्मा. २५ १८ १०६ भ्रामकः मज्जन. ४५ ८२ मण्डलीकृत्य मनामि मदं मध्ये मनाक २० १११ ·पृष्ठं १०२ । रसः रात्रिः रीति रीतिरूपं रुणद्धि १०३ - ur ८० रोहीतक. यथा यथा पुष्यति यथा यथामियोगश्च यथा व्याघ्री यदि मे यदेतत् यद्यपि यादुम्बर यद्वामिः यन्त्रदावित यश्चुम्बति यः सर्वेषां यस्तु प्रयुके यस्तु सरिदद्रि० १०५ ११२ . २६ । लकुचाद्यन्ता लम्पाकीनां . ३४ ७६ २५ लल. ललितं लक्ष्म्याः लावणो लोढामियोपनिषदां लेखया यस्य केशेषु ६६ । लोलतू० M वचः वधूः वनानि ९२ १०१ १०७ वन्या वयं - १०३ ६ २ ६० ३८ यस्य तन्त्र यस्याः यस्याधोऽधः यस्याराति. यस्योत्तमा या केलि. या चन्द्रिका यादांसि या दुग्धाऽपि यायावरीयः या व्यापारवती यांतर्क० युधिष्ठिर० युष्मच्छासन० येऽपि ये कीर्ण० येन येषां मध्ये येषां बल्लभया ये सीमन्तित यो माधवी० रगतू० रजनि० वरदाय वराह वल्मीक० वसन्ते वस्तु वाग्भावको . ४६ ३२ १०६ ११० २३ . १०३ वाल्या. विकास० विचकिल. वित्रस्त विद्याधराप्सरो० विद्यास्थानानां विधव विधर्माणो विन्ध्यश्व विन्ध्यस्य विभक्तयः ३ ४६ ९२ रवि० ·148 पृष्ठं पृष्ठं ७४ १५ . सद्यः सन्ति सन्मागोलोकन स पातु वो यस्य जटा० स पातु वो यस्य शिखा. स पातु वो यस्य हता. समं . ७४ . २२ ६७ विमुक. वियति विरम विलास विशिखा० विशेष विषयस्य वेदार्थस्य वैदर्भी व्यक्त व्योनि शब्दाना शब्दार्थ शब्दार्थोतिषु शम० २९ ९० समासरूपक. ३१ समासव्यासविन्यासः २८ समासव्याससंहब्धं सम्यक संविधात. संस्तम्भिनी ६२ सरस्वती सरिता ११० सर्गः सर्व ९७ सशमी० स सञ्चरिष्णुः ससंस्कृतं ससल्लकी० ३ ८१ ७० ९६ ६० सहकार० सह्याद्रेः सा पत्युः सांयात्रिकैः सायं ४२ ८४ . शरतू० शरीर० शाखा. सारदायाः शेतां शैल. शोकाश्रुमिः शोभान्धो. श्रान्ता श्रियः श्रीमन्ति श्रुतीनां श्याम श्यामेषु सकाकु० सखबरीटा सख्या सङ्क्षिपता सति सत्काव्ये स दक्षिणापाङ्ग. स देवः ९३ १०१ सा भाति १३ ३४ १०१ सामान्य सारखतः सारखतं सिद्धार्थ सिद्धिः १०४ ८२ २० १५ ६१ ३४ सुराष्ट्र सुसर्जितां सेयं mr m mr ३० २४ ·143 पृष्टं १५ १०८ सोऽयं करैः सोऽयं कवीनां सोऽयं भणिति. सोऽस्मिन् स्तिमित. स्तेमः स्तोकानुप्रास० स्त्रियः स्थिते स्थूलावश्याय. स्नानाः स्फटिक० स्फुटित. स्मृत्वा स्रोतांसि पृष्टं खामी स्वास्थ्य हतत्वियोऽन्धाः हरहास० हरोऽपि २५, ८३ । हर्म्य हलमगु हलमपार० हंस १०९ हारो हिमवत् हिरण्य. हृष्यति हे नागराज १०६ ह्रखैः ३५ ३६ d ·Index of Proper names occurring in the Kâvyamimânsâ. पृष्ठं ७,५८ १ -० अमर अवन्तिसुन्दरी २०,४६,५७ आचार्याः ३, ९, १३, १६, २०, २३, ३०, ३५, ५०,५१, ५६,५७, ५८, ६१, ६२, ७८,९४,९९ आनन्द आपराजिति उक्तिगर्भ ។ उतथ्य १ उपमन्यु १ उपवर्ष उशनाः औद्भटाः २२, ४४ औपकायन औशनसाः कामदेव १ कालिदास १४, ५५ काव्यपुरुष ५,१० कुचमार १ कुडुङ्गेश्वर कुबेर १ कुमारदास १२ कौटिल्य ४ खसाधिपति ४७ गोनर्दीय गौरी १० पृष्ठ द्रौहिणि द्वैपायन धिषण ध्रुवखामिनी नन्दिकेश्वर पतञ्जलि पाणिनि पाराशर १ पाल्यकीर्ति पिङ्गल पुलस्त्य १ प्रचेतायन बार्हस्पत्याः ४ भरत १ भवानी भारवि ११, १४, १६, २. मानवाः मेण्ठ मेधाविरुद्र १२ यायावरीय २,३,४,१०,११, १३, १४, १६, १७, २०, २३, २६, २७,३०,३१, ३५, ४२,४४,४५,४६, ५०,५१,५६,५८,६१, ६२, ६३, ७८, ९०, ९१, ९४, ९९, १०० राजशेखर ३१ चन्द्रगुप्त चित्रशिख चित्रसुन्दरी चित्राहद रूप वररुचि १ ·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted Sanskrit Works, edited by competent scholars and published by the Central Library, Baroda. RS. Ant ... .. # .. ... + 00 .. ... 1. Kárgalimītisã by Rijasekhua Rs-issue 1921 2. Varapālāyanānanda by Vastupāla, editel by CD Dalal, VII 1916 1-4 3. Tarkasamgraha by Anand yñäna or Inandagiri, edited by Tv Tripathi, B A. 1917 4. Pārthaparākiama by Prahladanadera, edited by C D Dalal, J 1. 1917 0-6 5. Rāstraudhasams'a-Mabākāsya by Rudrakui, editel by E Krishnamacharya. Introdluction by CD Dalal, JA 1917 1-18 6. Langānus'ásana by Vāmana, edited by O D Dilal, MA 1918 0-S 7. Vasantavılāsa by Balachandrasūrı, edited by C D. Dalal, N A. 1917 1-8 8. Rūpakástaka by Vatsarāja, edited by C D Dalal, M. A 1918 9. Mohaparājasa by Yasah pala, edited by Mont Chatur Vijayaji. Iatroduction and appendices by O D Dalal, MA 1918 10. Hammiramadamardana by Jayasimbasūri, edited by C D. Dalal, 21. A 1920 1-0 11. Udayasundarikatha by Soddbala, edited by C D. Dalal, M. A. anl E. Krishnamacharya. 1920 12. Mahāvidyåvidambana by Bhatta Vâlindra, edited by R. Telang. 1920 13 Präoinagurjarakāvgasamgraba collection of old Gujarati poems 12th to 15th centuries, edited by C D Dalal, N A. 1920 14. Kumārapālapratibodha by Somaprabhācārya, edited by Muni Jinevijayaji. 1920 15. Ganakärikā by Bhäsarvajia, edited by O. D Dalal, D. 1. 1923 16. Sangitamakaranda by Närada, edited by M. T. Telang. 1920 17. Kavindrācât ya's List List of works in the collection of Kavindicārya, a 17th century pandit, edited by R. A. Shastry, with a foreword by Dr Gang inatha Jha. 1921 0-12 18. Vārāhagrhyasūtra, edited by R. Shama Shastry. 1921 0-10 19. Lekhapaddhati Specimen Sanskrit letters, etc, Sth to 15th centuries, edited by CD. Dalal, M. A., and G. K. Shrigondekar, M.A. (January 1925) 20. Panchamikalā or Bharisayattakaha by Dhanapala, edited by C. D. Dalal, M. A. and Dr. P. D. Gune, M. A., Ph. D., 1923 6-0 ... . 66 .. ... . ... . . . . . .. .. ...

·2 A Descriptive Catalogue of the palm-leaf manuscripts and important paper manuscripts in the Bhandars at Jaisalmere. Compiled by C. D. Dalal, M. A., and edited by L. B. Gandhi. 1924 3.4 22, 23. Paras'urāmakalpasūtra, with commentary by Rames'vara and Paddhati by Unnänanda, edited by A. Mahadeva Shastry, B. A. Director, Adyar Library. 2 vols. 1923 11-0 24. Tantra-Rahasya, edited by Dr. R. Shama Shastry, B. A., Ph. D. Curator, Government Oriental Library, Mysore. 1923 1-8 23. Samarāngana : work on architecture by King Bhojadeva edited by Mabamahopadhaya T. Ganpati Shastri, Ph. D., M, R. A. S. in rols-Vol. 1. 1924 ... .. .. du. ... . ... ... .. BOOKS IN THE PRESS. Tattvasaņgraha: a Buddhist Philosophical work of the 8th century by S'äntarakṣita, with Pajikā by Kamala'sila. Edited by E. Krishnmacharya. 2 vols. Nyāya-Praves'a : Earliest work on Buddhist logic by Dinnāga. with commentaries by Haribhadra Sūri and Pārs'vadeva, Edited by A. B. Dhruva, M. A., LLB. Pro-Vice-Chancellor of the Hindu University Benares. Sādhanamālā: a Buddhist Tantric text of rituals dated 1165 A, D. consisting of more than 300 small works composed by distinguished writers, edited by Benoytosh Bhattacharyya, M. A. ( Illustrated ). Nātya s'astra by Bharata with commentary by Abhinaya-Gupta, of Kashmir, edited by M. Ramkrishna Kavi. (Illustrated ). in 4 vols. Catalogue of Sanskrit manuscripts in the Central Library, Baroda. vol. I Vedic ). Supplement (or Khatimae) to the Mirat-i-Ahmadi, translated from the Persian of Ali Mahhamad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat, by Syed Nawabali, M. A., Professor of Persian, Baroda College, Fellow of Bombay University, author of Tarikh-i-Sofar, Tazkirat-ul-Mustafa, etc., and Charles Norman Seddon, I. O.S. (retired ), late Revenue Minister, Baroda State, with notes, appendices and 3 illustration, 270 pages demy 870. cloth, Price about Rs. 81- Ready about December 1924. I'lris work gives an interesting description of the city of Ahmedabad and the Province of Gujarat in the middle of the 18th century.