·ज एक प्रकारको प्रचार फेटलाक साधु समुदाय तरफथी तथा श्रावकवर्ग तरफथी थइ रयों छे के साधुओ धमोपदेश सिवाय. श्रीजी पण सामाजिक उपदेश आपी शके अने गृहस्थनी आर्थिक उन्नति तथा व्यवहारिक ज्ञाननी वृध्धिनो उपदेश आपी शके तेओने माटे आ मन्थनी अंदर आपेल उपदेश अत्यंत विचारवा लायक छे के जे विचारवादी पोतानी थनी गेरसमजनो म्हजे ख्याल आवी शकशे. सदरहु प्रन्यना फर्ना श्रीतपागच्छना आयपुरुष आचार्य श्रीमज्जगच्चन्द्रसूरीश्वरजीनी परम्परामा थयेल घालनाशनारी लघुक्य- दीक्षित सहस्रावधानी आचार्य श्रीमद् मुनिसुन्दरसूरीश्वरजीना पिनेयरत्न आचार्य श्रीसोममण्डनमूरीश्वरजी छे, अने ते हकीकत तेमणे मन्थनी समाप्तिमां जगावेल छे, सदर प्रधनी रचना कयारे फरवामां आवी तथा प्रत्यकर्ताए फयारे अने कयां दीक्षा लीधी तथा फयारे निर्वाण पाम्या ते विगैरेनी माहिती सामग्रीना अभावे आपी शफाइ नथी. सदरहु ग्रन्थ प्रथम पइित अमृतलाल अमरचन्द्र सरफथी छपाइने बहार पडेल परंतु तेमा केटलीक अशुधिओ होवाथी अने हाल से अन्य अलभ्य होवाथी अने बालजीवोने उपदेश आपवामा अति उपयोगी होवाथी आ प्रन्यने अमारी संस्था तरफथी फरी प्रकाशित करवामां आवे छे. प्रथम छपायेल प्रन्थनी अशुधिो दूर करवा माटे वीजी हस्तलिखित प्रत माटे तपास करवामां आवी, परंतु तेनी प्राप्ति न थवाथी छपायेल प्रतने तपासी रोमांनी अधिो दूर करवा उपर पूातुं लक्ष्य आपी संशोधनहुँ कार्य मुनिवर्य श्रीमानविजयजी महाराजे करेल छे, जेथी सदरहु संस्था तेओश्रीनी अत्यंत ऋणी छे. एमोश्रीए संशोधनमा पूरतुं ध्यान आपवा छतां पण दृष्टिदोष अगर प्रेसोपने लीधे कांद पण स्खलना रहेवा पामी होय तो वांचकवर्ग सुधारी लेशे एवी आशा राखवामां आवे छे.

·काशकांय
निवन
सदरहु ग्रन्थने प्रकाशित करवामां आर्थिक सहाय पुना शहेरमा वि. सं. १९९६ ना चातुर्मासमां पूज्य साध्वी महाराज
लक्ष्मीश्रीजीना उपदेशथी श्राविकाओए नवकारमंत्र तपनी आराधना करेली ते वखते शानद्रव्यनी उपज तथा पुना लश्करमा पूज्य
मुनिराजश्री मनोहरविजयजी महाराज कालधर्म पाग्या ते वखते स्व. मोहनलाल बुलाखीदासना धर्मपत्नी क्युब्हेन तरफथी वोलाएल
रफमनी मळेल छ, तेथी वेगओनी श्रीश्रुतज्ञाननी भक्ति परत्वेना बहुमाननी प्रशंसा करवामां आवे छे.
सदरहु सस्थानी स्थापना वि. स. १९९४ नी सालमा बहु नाना पाया उपर नाना प्रन्यो प्रसिद्ध करवा माटे मारा तरफयी
गुरुभक्ति निमित्ते करवामां आवी हती, परंतु त्यार पछी ए परमवारक गुरुदेवना समुदाये पोताना उपदेशद्वारा धर्मिजनोनी
आर्थिक सहायथी अने पोताना अमूल्य अवसरनो अमूल्य लाभ ग्रन्थो संशोधन पाछळ आपी संस्कृत, प्राकृत अने भापाना ग्रन्थो,
अने तेमा केटलाक तो अद्यापि पर्यन्त नहि प्रसिद्ध थयेल तेवा ग्रन्थोन प्रकाशित करावी मारा ते कार्यने अत्यंत वेग आयो जेना प्रतापे
छव्वीसमा प्रन्यांक तरीके सदरहु ग्रन्थ प्रकाशित करवामां आवे छे. आरीत्ते आ संस्थाने वेग आपनार ते ते पूज्य महात्माओनो अने
पातानी चंचल लक्ष्मीनो सदुपयोग करनार गृहस्थोनो अा संस्था तरफथी आभार प्रदर्शित करवामां आवे छे. ते रीते हजु पण सस्था
तरफथी वीजा ग्रन्थो प्रकाशित याने बहार पाडवामां अमोने तेषी सहाय मळो एम अमे आशा राखीए छीए. एज.
कायच मोहल्लो, गोपीपुरा-सूर्यपूर.
ली.
वि. स. १९९७ सौभाग्यपंचमी.
मास्तर हीरालाल रणछोडभाई.
कार्यवाहक. आ. श्रीविजयदानसूरीश्वर जैन ग्रन्थमाला.
॥२॥

·आचार्यश्रीमद्विजयदानसूरीश्वरेभ्यो नमः ॥ युगादिदेशना कर्ता-श्रीसोममण्डनसूरि. 5. श्रीमानादिजिनः श्रेयो, विश्राणयतु भदिनाम् । युगादी युग्मिनां शास्ता, धर्मकर्मव्यवस्थितेः ॥१॥ यस्याः श्रवणमात्रेण, जन्मकोटिकृतान्यपि । नश्यन्त्येनांसि जन्तूनां, सा पुत्रप्रतिवाधिनी ॥ २ ॥ श्रीमदाघाईतो धर्म-देशना किश्चिदुच्यते । स्वान्ययोः पुष्यपोपाय, मया मोपाय चांऽहसाम् (युग्यम् ) ॥३॥ इयं हि मे फलोत्पन्ना, नर्मदाऽपि सरस्वती । सम्यदृष्टिभिरासेव्या, यत्तीर्थगुणशालिनी ॥ ४ ॥ तथाहि--युग्मिलोकानृजुजनान्, व्यवहारे प्रवर्तयन् । युगादी श्रीयुगाधीश-चिरं राज्यमपालयत् ॥ ५॥ अथ प्रथयितुं पथ्यं, तथ्यं मुक्तिपथं नृणाम् । स मानाजीच्छतं पुत्रान्, न्यस्य राज्ये पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥ सहस्रं शरदः स्वामी, खड्गधारावतं चरन् । सुदुस्तपं तपस्तप्त्वा, केवल-

·DEEP
भथमः
उद्धासः
•दशना
ज्ञानमातान् ॥ ७ ॥ अथ पट्खाइभूभा, भरतेश्वरभूपतिः । आजूहवत् स्वसेपार्थ,
सहलाननुजन्मनः ॥ ८ ॥
आहृता अग्रजेनाऽg-नवतिस्ते सहोदराः । व्यशनिति संभूप, विपण्णमासो मिथः ॥ ९॥ विभज्य राज्यं तातेन, दत्तं नो
भारताय च । सेव्यमानः फिमस्माक-मधिकं स करिष्यति ॥ १० ॥ समापतन्तं किं काले, कालं प्रस्ख लयिष्यति । कि
जराराक्षसी देह-ग्राहिणीं निग्रहिण्यति ? ॥ ११ ॥ वाधाविधायिनः किं वा, च्याधिव्याधान् हनिष्यति ! । यथोत्तरं वर्धमानां,
या तृष्णां दलिप्यति ? ॥ १२ ॥ ईरसेवाफलं किश्चिन, स दातुं यदि न क्षमः । मनुष्यभावे सामान्य, तर्हि कः केन
सेव्यताम् । ॥ १३ ॥ यदत्तं भुज्यते राज्यं, स सेव्यस्तैरिति स्थितिः । ताताप्तराज्यैर्भरतः, सेव्यते च किमात्मभिः ॥ १४ ॥
पट्खण्डभरतोर्वीश-विजयोन्मत्तमानसः । यदेप सेमीकर्तु--मस्मानपि समीहते । ॥ १५ ॥ सोध्ननः किं न वेत्यस्मां-स्तत्तस्यैव
पितुः सुतान् । विले विले न गोधा यत्, कापि स्यादुत्कगः फणी ॥ १६ ॥ एवं सत्यपि चेदेप, कयश्चिन विरस्यति ।
स्वाम्यहं सेवकाचैते, ममेत्यध्यवसायतः ॥ १७ ॥ हेलयैव विनित्यैनं, तत्सभूय रणे वयम् । एतद्राज्यं ग्रहीष्यामः,
पदवण्डविजयाहृतम् ॥ १८ ॥ परं युद्धे कृते यूयं, ज्येष्ठभ्राता ममं किमु ! । दुर्विनीता अयुध्यध्व-मिति कर्ता रुष पिता ॥ १९ ॥
सस्तेनात्मभिर्गत्वा, प्रथमं पृच्छयते पिता । पश्चाद्यथातदादेश, पुनः कार्य विधीयते ॥ २० ॥ इत्यालोच्याऽटनवतिः कुमारा:
स्फटिकाञ्चले । ययुः प्रश्नयितुं तातं, पभं जिनपुङ्गवम् ॥ २१ ॥ प्रभु प्रदक्षिणीकृत्य, नत्वा स्तुत्वा च तत्र ते । उपाविशन् यथा-
स्थान, देवमानवसंसदि ।। २२ ॥ अथारेभे जगनाथा, प्रथमां पुण्यदेशनाम् । मोहापोहाय पुराणां, संदोहाय च संसदाम् ॥२३ ॥
तथाहि -दुप्पापं प्राप्य मानुष्यं, सौम्याः ! सर्वाङ्गसङ्गतम् । धर्मे सर्वात्मना यत्नः, कार्यः स्वात्मसु वार्थिभिः ॥२४ ।। तत्र च-
॥१॥

·--2 दुर्मरन्धनोपाया, अन्तसया सुखश्रियाम् । सपसामाप्रपा हेयाः, कपायाः मथमं युः ॥ २५॥ सकायो नरः सत्सु, गुणगनाप नापते । यता न पिसम्क्तं परमानमपीप्यते ॥ २६ ॥ यथा प्रचलितोऽरण्ये, दवाग्निदहति द्रुतम् । कायानगो जन्तु-स्तथा जन्मानितं तपः ॥ २७ ॥ धर्मश्चिते दुराधेयः, कपायकलुपात्मनाम् । रङ्गो यथा कुसुम्भस्य, नीलीभाषिताससि ॥ २८ ॥ यथाऽन्त्यनं स्पृशन् स्वर्ण-वारिणापि न शुध्ध्यति । सरुपायस्तथा जन्तु-स्तपसाऽपि न शुष्यति ॥ २९ ॥ हरत्येकदिनैनेर, तेजः पाण्मासिकं ज्वरः । क्रोधः पुनः क्षणेनापि, पूर्वकोट्यार्जितं तपः ॥ ३० ।। समिपानाचरणे, क्रोधेन व्याकुलो नरः । कृत्यात्यक्षिके हा, विद्वानपि जडीभवेत् ॥ ३१ ॥ तपोभिर्धशमुक्त-रावर्जितसुरी मुनी । फरटोत्करदी सोपात, प्रपाती नरकाबनीम् ।। ३२ ॥ विवेकलोचनध्वंसा-दन्धङ्करणमात्मनः । मानाऽभिधं तमो नूनं, पातये- मरयायटे।। ३३ ।। क्षेप्नुं क्षमोऽप्यलोकान्त-लोकं वीरजिनेश्वरः। ईपद्गोनाभिमानेन, नीचैर्गो हवातरत् ॥ ३४ ॥ यदुक्तम्- जातिभालचर्य-चलरूपतप:श्रुतैः । कुर्वन् मदं पुनस्तानि, हीनानि लभते जनः ।। ३५ ॥ आवृत्तपनी दोप-धान्तप्रसरयामिनी। अपधजननी हेया, माया दुर्गतिवर्तिनी ।। ३६ ।। तपोऽपि दुस्तपं तप्त्वा, पूर्वजन्मनि मायया । मल्लिनाथोऽभवमारी, पारीणोऽपि भगम्युः॥ २७ ॥ दौपाणामारः सर्व-सद्गुणद्रुमपावकः । फलिफेलिंगृह लोमा, पातयेयसनार्णवे ॥ ३८॥ द्वितीयभरतैश्चर्य- लोभेनाम्युनिरिं तरन् । सुभूमभूपत्तिभोंग-जीवितभ्रंशमाप्तगान् ।। ३९ ॥ एकैकोऽपि पायधे-देव जन्तुभिराहतः । महाऽनर्थाय चत्वारो, न तत्समुदिताः कथम् ? ॥ ४० ॥ कपायपरिहारेण, नरो भवति निश्चितम् । माननीयो मनुन्येपु, देवानामपि दातम् ।। ४१ ।। अान्तरे कुणालोधा, कुमारस्तात! तत्कथम् } धर्मो भविष्यत्यस्माकं, कपायालुपात्मनाम् ।। ४२।। M

·प्रथमः
उल्लास
খনা
॥ २॥
क्रिमस्मानादिशत्येवं, भरतः सेवकानिव । इति क्रुद्धा वयं हन्त ! सोदरं हन्तुमिच्छवः ॥४३॥ ऐश्वर्याहार्यदोर्वीर्या-
भिमानोगतचेतसाम् । अप्यग्रजन्मने नात ! कन्धरा न नमन्ति नः ॥ ४४ ॥ पदूखण्डोजियोन्मत्तं, भरतं जेतुमिच्छवः । मायया
विविधं एस, चिन्तयामोऽस्यहनिगम् ॥ ४५ ॥ पट्खण्डपृथिवीभर्तु-ज्येष्ठभ्रातुराप श्रियम् । विजित्याशु जिघृक्षाम-स्तीवलोभोद-
याट्यम् ।। ४६ ।। एवं चतुर्भिरप्युः, कपायः फलुपाशयाः । कथं तात ! भविष्यामो, यास्यामो वा गतौ क्व हा! ॥४७॥
अयादिगत् पुनः स्यामी, वत्साः ! कटुफलोदयाः । चत्वारोऽपि विधीयन्ते, न कपाया हितैपिभिः ॥४८॥ वत्साः !
स्वच्छाशयीभूय, भवनिर्वेदकारणम् । सकपायकुटुम्बस्य, दृष्टान्तोऽत्र निशम्यताम् ॥ ४९ ॥ जम्बूद्वीपेऽत्र भरते, निःसमान-
समृद्धिभिः। आसीत्स्वर्गपुरस्सा, पुरं विजयवर्धनम् ॥ ५० ॥ तस्मिन्नुनिद्रभद्रश्री, रुद्रदेवोऽभिधानतः । श्रेष्ठी श्रेष्ठगुणश्रेणी-
पात्रं सर्व श्रियामभूत् ॥ ५१ ।। परं स रोपदोपेण, गुणवानप्यदुप्यत । निम्वविदोपहन्तापि, कटुत्वेन यथा जने ॥ ५२ ॥
प्रेयसी श्रेयसी भक्ति-स्तस्याऽभूद् गुणवत्यपि । रोपेणामिशिखारूपा, सुरूपाऽग्निशिखाऽभिधा ॥ ५४॥ निमित्तेऽप्यनिमित्ते वा,
पोधोद्योथेन तावुभी । सस्नेहालापहास्यादि, मियो जानु न तेनतुः ॥ ५५ ॥ तिस्रोऽथेभ्यसुता नाम्ना, शिलानिकृतिसंचयाः ।
कमेगावाइयामास, यांचने स सुतखिभिः ॥ ५६ ।। चतुर्भिरपि कोपाचैः, कपायैः प्रबलोदयः । विभज्येव क्रमात्तेपु, द्वन्दं द्वन्द्व-
मधिष्टिनम् ॥ ५७ ।। तथाहि-रुद्रदेववामिशिखा, क्रोधेन विकताननी । न मिथस्तनयादी च, क्वचिच्छेतल्यमापतुः ॥५८ ॥
इंगरोऽथ सपत्नीको, गलिलेव कुगीलताम् । मानाईप्वपि मानेन, ननाम न कदाचन ॥ ५९ ॥ कुंडंगो निकृतिथापि, मायया
स्वननेप्यापि । यञ्चनानिरती कापि, न विश्वास्यौ यभूवतुः ॥ ६० ॥ समुद्र इव दुप्पूरः, सागरः सञ्चयान्वितः । जगतोऽपि
॥ २ ॥

·धनं लोभा-दात्मसात्सर्तुमिच्छति ॥ ६१॥ एवं कर्मानुभावेन, कपायैः मबलोदयः । वपूरोगैरिवोद}-स्तकुटुमं विडम्यते ॥ ६२ ॥ रुद्रदेवोऽन्यदा चादीस्नेहेनाऽमिशिखामिति । विकारबहुलं कान्ते ! यौवनं यामनामपि ।। ६३ ॥ उक्तं च पोरने विकरोत्येव, मनः संयमिनामपि । राजमार्गेऽपि रोहन्ति, माकाले फिलाकुराः ॥ ६४ ॥ ततो विकारवाहुल्याद्, गृहिणीवशवर्तिनः । नाधुनाप्यनुवर्तन्ते, त्वां सुता विनयोज्झिताः ॥६५॥ समितं तव वध्वोऽपि, यौवनोन्मत्तचेतसः । आत्मानं बहु मन्पन्ते, भक्तितो भाती न तु ।। ६६ । न सम्पग् जीवितेयता, च्छमस्थैरवगम्यते । यज्जातु म्रियतेऽधैवा-थवा पहपि जीव्यते ॥ ६७ ॥ दुनिर्वाहं वार्ष च, परायत्ताखिलाक्रियम्।धनिनामपि जायेता-ऽधनानां तु किमुच्यते । ॥ ६८।। आयती तव 'तेनाय- माशाविश्रामहेतये । मया दत्तोऽध दीनार-सहतः स्थाप्यता रहः ।। ६९ ॥ स्नुपानामिदमाख्येयं, न कदाचित्वया मिये ! कुड्याऽन्तरास्थिताऽश्रीपी-दखिलं निकृतिश्च तत् ॥ ७० ।। अन्यदा चावदच्छ्रेष्ठी, पत्नीमिति क्षिताविमौ । निधीयमानौ दीनार--सहस्रौ पश्य वल्लभे ! ॥७१ ॥ विशूचिकानिहृच्छल-नीरोरगविषादिभिः । मृतिश्चैज्जातु जायेत, ममाकस्मादतर्किता ! ॥ ७२ ।। परलोकाध्यपान्थस्य, मम पनि ! त्वया तदा । मनाम्नैतद्वययेनान, देयं सुम्तशम्बलम् ॥७३ ।। अवमत्य सुतान् । फान्ते रवासासोप्यमप्यदः । तथैवाख्यायि यत्पली, पत्युः समसुखासुखा ।। ७४ रुद्रदेवेन जायायाः, पोच्यमान रहस्यपि । पुरंगः कपटी पुड्या-न्तरस्थः श्रुतवानिदम् ॥ ७५ ॥ अथान्पदा तदावाभ्यां, श्वशुरेणार्पितं धनम् । श्वशं कश्चिदावज्य, विभग्यादीयते ध्रुवम् ॥ ७६ ॥ अन्योऽन्यं मन्त्रयित्वेति, लुब्बे निकृतिसंचये । कैतवेनाहतुः श्वश्रे, वाप्पाविलविलोचने ॥ ७७ ।। (युन्मम्) शिला ज्येएरधूलि-गर्वेगोनत्तान्धरा । स्नानाभ्यङ्गादिसत्कारं, तनोस्तव तनोति न ॥ ७८ ॥ यौवनोन्मत्तचित्ताभ्या-

·युगादि-
प्रथमः
उल्लास:
दशना
॥३॥
मावाभ्यामपि नाऽस्य ! यत् । अद्य यावतातेने, तनोः स्नानादिस कृतिः ॥७१ ॥ आशं तु साम्पतं पश्चा-तापवाह
तमात्मनः । निर्यापयितुमिच्छावा, श्वश्रृसत्कृतिवारिभिः ॥ ८० ॥ इति च्छमवचोभिस्ता-मावर्य प्रथमेऽहाने । निकृति जयामास,
स्नानाभ्यङ्गादिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥ संचयापि द्वितीयेशह्न, तथैवादतिपूर्वकम् । घृतपूराज्यपक्यान-विशेषात्तामापिमिणत् ॥ ८२ ॥
प्रत्यहं वारवारेण, स्नुपे निकृतिसंचये । वर्धमानां क्रमणष, श्वश्रुभक्ति वित्तेनतुः ॥ ८३ ॥ वधूनयिकेनाऽथ, कृत्रिमेणापि तेन
सा । सत्येनेव भृशं प्रीता, ऋजुरेवं व्यभावयत् ॥ ८४ ॥ काचित्स्नुपा सपत्नीव, च्छिद्रान्वेपणतत्परा । श्वश्रूननान्दभिस्साकं,
सर्वदा कलहायते ।।८५॥ आगतैव स्नुपा कापि, न्यूनाधिकालापिनी । स्वच्छन्दा पतिमावर्य, पितृभ्यां कुरुते पृथक् ।। ८६ ॥
सस्नेहा विनयोधुक्ता, श्वश्रूभर्तननान्हपु । कमलादेहिनी पुत्र-हिनी काचिदीक्ष्यते ॥ ८७ ॥ परं पुरातनः पुण्यै-रेवं शुश्रूपणो-
द्यते । कुलीने शीलसम्पन्ने, ममाभूतामिमे स्नुपे ॥ ८८ ॥ अन्यच्च सुकृतैः स्त्रीणां, विश्वासस्थानमादिमम् । तनयोपरि हुन्नेत्रा-
नन्दिनी नन्दना भवेत् ।। ८९ ॥ सा तु मे तनुजा नाऽभूत, परं दैवानुकूल्यतः । स्नुपारूपेण संजाते, सुते निकृतिसंचये॥९० ॥
स्नुपे चेदिति शुश्रूषां, यायजीवं करिप्यतः । तत्कि धनेन मे कार्य-माशाविश्रामहेतुना ? ॥ ९१ । किञ्च गोप्यं न मे किञ्चि.
स्नुपयोर्भक्तिनिष्ठयोः । दर्शयामि ततो गुप्त, स्वं निधिस्थानमंतयोः ॥ ९२ ॥ आकस्मिकेऽपि मरणे, मम कहिचिदागते ।
भवाम्युच्छ्रावणा चैव-मेतद्भक्तैर्धनार्पणात् ॥ ९३ ॥ सर्वकर्मसु भदेव, साहङ्कारतया शिला । मया त्यक्ता पुरापीति, तस्याः स्वं
कथमर्प्यते ? ॥ ९४ ॥ इत्यालोच्यामिशिखया, तत्स्थानं दर्शितं तयोः। युवाभ्यां मन्मृती ग्राह्य, खं विभज्येत्यवादि च
॥९५ ॥ मातर्भूयाश्चिरायुस्त्वं, किं कार्यममुनाऽऽवयोः । इति निःस्पृहतादम्भ-माविर्भावयतः स्म ते ॥ ९६ ॥ यतः-
?
॥ ३॥

·मतदम्भः अनदम्भः, स्नातफदम्भः समाधिदम्भव । निःस्पृहदम्भस्य तुला, यजन्ति नैते शतांशेन ।। ९७ ॥ पञ्चयित्वाऽ. न्पदा पy, लोभनादाप तद्धनम् । निशीयेऽन्यत्र भूपीठे, रहस्ताभ्यां निचिक्षिपे ॥ ९८ ॥ कृताभ्यां ततस्ताभ्यां पति- पातरि सत्ततिः । छायेव दिनपूर्वावं, हीयमाना व्यधीयत ॥ ९९ ॥ मागादरमथालोक्य, पथाच्चानादरं तयोः । चामिनानिनिता चित्त, निनमलिष्ट तं निधिम् ॥ १०० ॥ अनवेक्ष्याऽथ सा ध्यौ, हृतो नूनं निधिर्मम । मायापिनीभ्यामेताभ्यां यत्स्थानं वेनि नाऽपरः ॥ १ ॥ साम्यमय साभासी-जानीयस्तं स्नुपे युवाम् । ते अपि पोचतुर्मात- निधि रियो यदि प्रिया ॥ २ ॥ देवस्य सद्गुरूणां च, स्पृशाववरणी तदा । सर्वतीर्थगरीयस्या, भर्तमातुस्तथा तव ॥३॥ फुस्थानां नपयः शुद्धि-पली ऽस्य | महत्यपि । प्राणान्तेऽपि यतो मिथ्या, कुलीनास्तान कुर्वते ॥४॥ आवयोः अपयरेनः मत्पपस्ते न घेचदा । त्वदादिष्ट फरिप्यावः, शुद्ध दिव्यमपि ध्रुवम् ॥५॥कि योत्सगै पितृभ्यां ते, क्षिप्तत्वेनापि गॅशगन् । पिता माता गुरुन्धुः, वक्षापि स्वमावयोः ॥ ६ ॥ एवं स्वमपि चेद दोपा-नावयोरप्यदोपयोः । सम्भावयसि तन्नून, उरणाझपमुत्थितम् ॥ ७ ॥ वधूभ्यां नगृहे वित्त, निचित्यति तादेङ्गितः । मानेनामिशिखा तस्थौ, तयोः फलपिताशया ॥८॥ इतथा रुद्रदचन, प्रान्तपुण्यव्ययाय यत् । वसुधायां धनं पत्नी-समक्षं निहित रहः ॥ ९॥ फुडगेनापि तद्वत्त, सागराय न्यगत । मिलत्यारक्षनाराणा-मिर यल्लोभिमायिनाम् ॥ ११० ॥ ततः कश्चिदावर्य, तातं तन्निहितं धनम् । आवाभ्यां गृपते लोभा-देवं व्यमशतामुभी ।। ११ ॥ ततस्तो उमयिनया-दित्यं पितरमाहतुः । तात ! पुत्रास्त्रयो जाता, चर्धिताय त्वया गगम् ॥ १२ ॥ परमेकोऽपि शुश्रूषां, न तेने जरतस्तव । तत्सत्यं बहुपु स्वेषु, माघूर्णी म्रियते क्षुधा ॥ १३ ॥ अधुना तु

·गादि-
ময়না
उल्लासः
॥४॥
दुनोत्सावा, पूज्यपूजां विना दिनस् । जङ्गमं तीर्थमाराद्ध-मिच्छावस्त्वां तत.' पितः ! ॥ १४ ॥ इत्युक्त्वा छद्मवान्वप्तः, कुडंगः
प्रथमेऽहाने । स्वयं सत्कारमातेने, स्नानभोजनकर्मभिः ॥ १५ ॥ सागरोऽपि द्वितीयेऽह्नि, तथैव तमपिपिणत् । दृधैरशनपानायैः,
सस्नेहालापपूर्वकम् ॥ १६ ॥ वारकेणेति सत्कृत्य, ताभ्यां कतिपयर्दिनैः । भृशमावर्जितस्तात-चिन्तयामासिवानिति ॥ १७ ॥
मान्तपुण्यव्ययार्थं हि स्थापितं द्रविणं मया । पुण्यव्ययश्च वित्तस्य, सुस्थानस्थापनं स्मृतः ॥ १८ ॥ सुस्थानं चादिमं तत्र, पुत्र:
पित्रोः प्रपूजकः । कुडंगसागरी चैव, पित्रोरत्यन्तभक्तिकौ ॥ १९ ॥ न्यासीकृतधनस्थान, दर्शयाम्येतयोस्ततः । भावी पुण्यव्ययोऽ
प्येव-मनृणवाहमेतयोः ॥ १२० ।। विचिन्त्येत्याह तो वप्ता, युवाभ्यां मरणे मम । द्विसहस्रमितं वत्सौ !, ग्रहीतव्यमिदं धनम्
॥ २१ ॥ आजन्मदुर्विनीतत्वा-दनिष्टो डुंगरस्तु मे । युवाभ्यामर्पणीयोऽस्मै-न भागोऽस्य धनस्य तत् ॥ २२ ॥ आहतुस्ती
चिरं तातो, नन्दतात् किं धनेन नौ । छत्राकारस्त्वमस्माक-मापत्तापहरोऽसि यत् ॥ २३ ॥ यतः-यत्र तत्रापि
सुलभ, धनं लाभादये नृणाम् । हितान्येपी पुनस्तातः पत्तनेऽपि न लभ्यते ॥ २४ ॥ छद्मवाचति विश्वास्य,
प्सारमजुचेतसम् । लोभात्ताभ्यां निधिलावा, रहोऽन्यत्र न्यीयत १॥ २५ ॥ ततस्ताभ्यां च विनयो-पचारः खण्डितः पितुः ।
पत्तिष्ठे-चिराय नहि कृत्रिमम् ॥ २६ ॥ खण्डिते रुद्र-देवश्चेतसि शङ्कितः । ऐशिष्ट सुतयोरुक्तं, निधिस्थानं रहा
। २७ ॥ सत्कलत्रमिवापत्य-शून्यं शून्यमवेक्ष्य तत् । विलक्षः शिश्यिकभ्रष्ट-विडालवदभूदसौ ॥ २८ ॥ सुनाभ्यामपरो
। नेविस्थानमिदं न हि । गृहीतो नूनमेवाभ्यां, मायाविभ्यां ततो निधिः ॥ २९ ॥ इत्यमाक्षी सुतौ श्रेष्ठी, वत्सौ ! क्वासो
यो । आइतुस्तौ च यद्यावां, जानीवस्तं निर्षि मनाए ॥ १३० ॥ तव तात ! पदी तर्हि, स्पृशावो वा प्रसूवपुः । वक्षि
॥४॥

·चैत्कर्पयावो था, तप्तामपि कपर्दिकाम् ।। ३१ ।। तातस्याप्यमतीतिश्वेन्मनस्येवमिहावयोः । तम्भून माच्यमस्मार्क, दुप्फर्जीवापराध्यति ॥ ३२ ॥ तर नी न प्रतीतिवेत्सान्येषां तद् भवेत्कथम् । यल्लोकोक्तिर्लधुर्गेहे, वायुना गृह्यते बहिः ॥ ३३॥ कौटिल्यपाठवेनाभ्या- मित्याधुक्तिमयुक्तिभिः । जिज्ञासुः स्वनिधि श्रेष्ठी, वदन्नेर निवारितः ॥ ३४ ॥ ततः कोपाज्ज्वलनन्त-रिष्टिकापाकवभृशम् । न हि सस्नेहमालाएं, स केनापि सहातनोत् ॥ ३५ ॥ एवं कल्पचित्तानां, तपां कालः कियान्ययो । गतं स्वनिधिमन्येयुः, श्रेष्ठिनी श्रेष्टिने जगी ॥ ३६॥ श्रेष्ठिनाऽथ तदाफर्ण्य, खिन्नेन स्नुपयोरिदम् । आः ! पापे कथितं कस्मा-दित्युक्ते सा रुपाऽवदत् ॥ ३७ ॥ अनात्मज्ञ । त्वमेवासि, पापीयान् भवताऽपि यत् । आख्याय सुतयोरन्त-र्धनं निर्गमितं निजम् ॥ ३८ ॥ तद्दिति ज्वलन्सोभ्यम्, घृताहुत्येव पायकः । पापे । कुलाना नासि, यत्पत्युः प्रतिजल्पास ॥३९॥ दण्डघृष्टोरगीवाथ, साऽऽल्पद्रोपारुणेक्षणा । यदाहं त्वत्करे लगा, कुलं यातं तदैव मे ॥ १४० ॥ गक्तमत्युक्तिभिवं, मद्धे कलहे भृशम् । जपात निर्दयं श्रेष्ठी, दण्डेनाऽग्निशिखां. रुपा ॥ ४१ ॥ भवितन्यतया तेन, मर्मघातेन तत्क्षणात् । श्रेष्ठिनी मुमुचे रुद्र-देवानीत रियासुभिः॥ ४२ ॥ रौद्रध्यानेन सा मृत्वा, स्वसमन्युदपद्यत । रक्तक्षणा विपोदना, कृष्णच्छाया महोरगी ॥४॥ भ्राम्यन्तीतस्ततो वीक्ष्य, तं निधि मुदिताथ सा । आधिष्ठाय च लोभेन, तत्रैवास्थत्सदा सुखम् ॥ ४४ ॥ गृहाना निधिमन्येधु- शापित्याय संचयाम् । दष्टा वरेण सापेण्या, ममार निकृतिर्लघु ॥ ४५ ॥ तिध्यानेन तत्रैव, नकुली साप्यजायत । लाभेन फल हायेते, निधानार्थ मियश्च ते ।। ४६ ॥ भृशं स्वाङ्गनिधिमाप्ति-मुदित्ता संचयाप्यथ । मृता दुष्टोरगीदष्टा, कार्येणोपनिधिस्थिता लोभादयन सझाता, स्वसमन्यव सा शुनी । ताडितापि च सा मोहा-जातु मुञ्चति नाङ्गणम् ॥ ४८ ।। विपेण सागरे- 1४७ ·युगादि- देशना प्रथमः उल्लास: णाथ, निधिलुब्धेन मारितः । कुडंगः समभूत्सप्पो, गेहान्तः कालदारुणः ॥४९॥ तं वीक्ष्य स्वाना लोभा-तत्रैवास्थात्स सर्वदा । सागरोऽपि निधि गृह्णन् दष्टस्तेनात्मरतः ।। १५० ॥ तत्कालं च मृतः सोऽभू-नकुलो निधिसन्निधौ । युध्यते निधि- लोभन, मिथस्तावपि सर्वदा ॥ ५१ ॥ आयातेनान्यदा हट्टात् श्रेष्ठिनाऽदर्शि समाने । निधाय डुंगरः पाद-मुपविष्टः पदोपरि ॥ ५२ ।। कार्ये तेन नियुक्तश्च, नाऽदात्पतिवचोऽपि सः । मन्यमानः स्वमुत्कृष्टं, गर्वेणोन्नतकन्धरः ॥ ५३ ॥ स्वावज्ञया तनूजन्म- दुर्विनीततया तथा । ज्वलन्नुवाच कोपेन, रुद्रदेवोऽथ डुंगरम् ॥५४ ॥ आस्तामन्यो गुणस्ताव-नोदरम्भरिरप्यसि । स्वचित्तकल्पितं गई, वहन् मूढ ! न लज्जसे ? ॥ ५५ ॥ यतः-स्वचित्तकल्पितो गर्व, उपहासाय जायते । उत्क्षिप्य टिटिमः पादौ, शेते भङ्गभयाद्भुवः ॥ ५६ ॥ अवज्ञावचनैरेमि-भृशं प्रज्वलितः धा । उचावयवचा- स्थाख्यद्, डुंगरः पितृसम्मुखम् ॥ ५७ ॥ अक्तिमत्युक्तिभिः क्रोध-मानभ्रष्टविवेकयोः । कलि कुर्वाणयोरेवं, जनकाs- गजयोस्ततः ॥५८॥ सर्पिणी नकुली चोभे, भुजङ्गनकुलौ च ती । क्रोधारब्धकलीभूमे-निर्गत्याङ्गणमीयतुः ॥ ५९ ।। ( युग्मम् ) शिलाप्युपनिधिप्राप्ता, तदा कार्येण केनचित् । शुन्या तत्रस्थया दया, क्रन्दन्ती चाङ्गणेऽपतत् ।। १६० ।। सा शुन्यपि शिलामुक्त- घातकण्ठगताऽसुका । आङ्गणे न्यपतत्तत्र, रसन्ती विरसं तदा ॥ ६१ ॥ अहो! आश्चर्यमाचर्य-मिति विस्मितचेतसः । विलोकनाय तत्रेयु-स्तदा लोका अनेकशः ॥ ६२ ॥ अभूदाश्चर्यमेकेपा-मैकेपांच हसोद्गमः । तत्र माध्यस्थ्यमन्येपा-मन्येपांच विरागिता ॥६३ ।। ज्ञानगर्भमुनिझनी, भ्रमन्गोचरचर्यया । तस्मिन्नवसरे श्रेष्ठि-पुण्यर्भिक्षार्थमाविशत् ।। ६४ ॥ वृत्तं श्रेष्टिकटुम्बस्य, ज्ञानाजानन् यथातथम् । हा! कपायविपाकोऽय-मित्युक्त्वा द्राक् च निर्ययो ॥६५॥ पुरो भूत्वा मुनि श्रेष्ठी, कलिन्यग्रोऽपि ( पृष्टवान् ) ·सदापयार्थमयोवान, साधुः सौम्य ! निशम्यताम् ।। ६६ ।। एतद्भवति भाद्गृह-विलसितमतिकटुकवायत्तरुकुसुमम् । निर्वदाय युधाना-मयुधजनानां तु हास्याय ।। ६७ ॥ कुडंगसागरी पुत्रौ, भुजङ्गनकुलाविमौ । सपिण्येपा च ते पत्नी, नकुली निकृतिः पुनः ।। ६८॥ संचयैपा शुनी चैर्य, कपार्यस्त्वत्कुटुम्बकम् । अन्यान्यरूपतां नीतं, नटपेटकवद् ध्रुवम् ॥६९ ॥ आख्याते मुनिना पू-भाटते च तत्पुरः । जातिस्मरणतो बुद्धा, जीयाः पशोरगादयः ॥१७०॥ प्रधानशनं साधोः, शान्तपैराः परस्परम् । पभातापेन दुष्कर्म, दलयित्वा ययुर्दिवम् ।। ७१ ॥ ततः समातसंवेगो, रुद्रदेवश्च इंगरः । श्रुतसागरसूरीश-पार्षे अवजिता- युभो ।। ७२ ॥ रुद्रदेवमार्जाित, श्रमणाऽऽवश्पफेऽलसः । प्रवर्तक: मेर्यमाणः, पूर्वाभ्यासेन कुप्यति ॥ ७३ ॥ डुंगरपिरपि तप- स्तप्यमानोऽपि दुस्तपम् । नमात माक्स्वभावेन, नहि रत्नाधिकानपि ॥ ७४ ॥ शास्त्रगर्भोक्तिभिः काम, शिक्षिती तो मवर्तः । प्रोधमानाधिकत्वेन, तः समं कुरुतः फलिम् ॥७५ ।। सदा तत्कल होमिः, साधुभिः प्रेरितरथ । गुरुभिः फर्पितो गच्छा-- छुद्रदेवापिइंगरी ।। ७६ ॥ तदा गच्छान्तर प्राप्ती स्वस्वाभाविकदोपतः । ततोऽपि कार्पती तो च, कीटकाकुलितश्ववत् ॥ ७७ ॥ भ्रष्टी सर्वगुणेश्यों, न स्थैर्य क्यापि चापतः । मुक्त्या गच्छमथो जाती, ती शीतलविहारिणी ॥ ७८॥ न सत्यापयतः सम्यरु सी: गूनार्थपौरुषीः । निगुप्ति समितीः पञ्च, नाप्याराधयतथ ती ॥ ७९ ॥ प्रमत्तौ सफलेप्पेर्च, साधूनां धर्मकर्मसु । अन्यदाऽ- मिशिखादेयो, भर्तृपुत्री प्यलोकत ॥ १८० ॥ कृत्वा सोऽमिशिखारूपं, प्रतिवोधकृते तयोः। रात्री भ्रमति तत्रैत्य, तत्पुरतादि- तस्ततः ॥ ८१ ॥ विलोपयामिशिखां रुद्र-देवो वदति विलितः । मृताऽभूद्भवती भद्रे ! फर्य संप्रति जीविता ॥ ८२ ॥ देतोपासनमन्त्र, रसा वापि सेवितैः । मृता जातु न जीवन्ति, सझिोक्तिरियं यतः ।। ८३ ॥ देवोऽप्याख्यत्तदादाया-नशन -न्यास

·युगादि-
दशना
प्रथम:
उल्लासः
सर्पिणीभवे । देवभुवमगामेत-द्रूपश्चाहमिहागमम् ।। ८४ ॥ रुद्रदेवोऽवदन्मुन्ध ! भवानपिरतोऽधुना | तत्सविरतावावां, कर्थ
नाम न वन्दते १.।। ८५ ॥ स सुरोऽप्यवदत्सर्व-विरतिर्युवयोः कुतः । दुर्विपाक कपायाणा-मिति विज्ञातपूर्विणौ ॥८६॥ युवां
दुष्कर्मदोषेण, कषायकलुषाशयौ । सेवितं साधुभिनित्य-सहायैर्धर्मकर्मसु ॥ ८७ ॥ ऐहिकामुमिकाऽनेक-सुखश्रेणिनिवन्धनम् ।
मूलोत्तरगुणग्रामा-धिष्ठितं सुकृताकरम् 11८८१ गच्छं वा संपरित्यज्य, प्रपन्नौ साधुगहितम् । यच्छीतलविहारित्वं, दुःखदुर्गतिका-
रणम् ।।८९।। (चतुभिःकलापकम्) परिणामहितं धर्म, तयोरित्युपदिष्टवान् । सुपर्वा स तिरोधाच्च, विद्युदुधोतवल्लघु ॥ १९०॥
तद्वाक्योत्पन्नसेवेगौ, रुद्रदेवपिडुगरी । श्रुतसागरसूरीशं, व्रतार्थ पुनरीयतुः ॥९१॥ क्रोधमानाधिकत्वेन, युवयोर्दुस्तरं व्रतम् । इत्युक्ते
गुरुणा रुद्र-देवः संवेगतां गतः ।। ९२ ।। कारणेऽपि न कुप्यामि, यावज्जीवं मनागाप । जग्राहाभिग्रहं सूरि-साक्षीति व्रतसाग्रहः
॥९३॥( युग्मम् ) यावज्जीवं गुरुग्लान-बालवृद्धतपस्विषु । विधास्ये विनयं चैव-मभिनगाह डुंगरः ॥९४॥ ज्ञात्वाथाऽभङ्गवैराग्य-
रङ्गौ रुद्रपिंडुंगरौ । गुरुणाऽऽलोचनां दत्त्वा, प्राग्वद्गच्छे प्रवेशितौ ॥ ९५ ॥ अष्टकालाद्यतिचार-परिहारेण नित्यशः । अप्रमत्ततया
सम्यक्स्वाध्यायं सृजतः स्म तौ ॥ ९६ ॥ सम्यक्त्वमिश्रमिथ्यात्व-कर्मपुञ्जत्रयक्षयात् । अष्टधा दर्शनाचारं, सम्यगाचरतः स्म
तौ ॥ ९७ ॥ क्षयेण लिष्टचारित्रा-चरणीयस्य कर्मणः । चारित्रं निरतिचार, प्रापतुस्तौ शुभाशयौ ॥ ९८॥ ऐहिकामुष्मिकाशंसा-
नेपक्षमथ नित्यशः । पष्टाष्टमप्रभृति ती, तेपाते दुस्तपं तपः ।। ९९ ॥ श्रीजिनोपज्ञयोगेपु, मुक्तिसाधनहेतुपु । वीर्य प्रयुक्तवन्तौ च,
ती विधापि यथाविधि ॥ २०० ॥ पालयद्भयां निजनिज, ताभ्यां सम्यगभिग्रहम् । शुभध्यानामिना भूरि, कर्मेन्धनमदह्यत ॥१॥
जीववीर्यविशेपस्य, सामर्थेनातिशाायेना । कर्मणः परिणामस्य, सुविचित्रतया तथा ॥ २ ॥ एवमुद्युक्तयोर्मुक्ति-मार्गे
॥६॥

·कतिपयैर्दिनः । उत्पेदे केवलशानं, घातिकमक्षयात्तयोः ॥ ३ ॥ (युग्मम् ) कुणालोऽथावदत्तात! पूर्व भूत्वा तथाविधी। तो कथं केवलज्ञान, लघु पवादवापतुः ॥४॥ अथ स्वाम्यादिशइत्सा ! जीवसामर्थ्यमद्भुतम् । चिनः कर्मपरिणाम-शान हेतुर्यदुच्यते ॥५॥ जीवाण गई कम्माण, परिणई पुग्गलाण परियई । मुत्तूण जिणं जिणवरमयं च को जाणिजे तरह ॥ ६ ॥ सिञ्च- पथगुरवी जातु, स्खलन्ति गुरुकमिः । तथापि गुरुसत्कृत्यै--स्ते स्युर्गुरुतराः पुनः ॥७॥ साध्य सपाधिकैः पुम्भि- नि:सत्वैवातिदुस्तरम् । आयं च गुरुकृत्येपु, तप एवोदितं जिनैः ॥ ८॥ दुर्लभं सुलभ वळ, सरळे वाऽस्थिर स्थिरम् । दुःसाध्यं च सुसाध्यं स्पा-तपोभिरमलैर्नृणाम् ॥९॥ भरनन्तराची-न्येनांस्पतिगुरुण्यपि । तपो भस्मीकरोत्याशु, काठानीवाशुशुक्षणिः ॥ २१ ॥ यदुक्तम्-~दीप्यमाने तपोवी, वाये चाभ्यन्तरेऽपि च । यमी जरति फर्माणि, दुर्जराण्यपि तत्क्षणात्॥ || शुमान् फमेरितः कृत्वाऽप्येनास्यतिमहान्त्यति । सम्यगालोचनापूर्व, शुध्यत्येव तपः सूजन् ।। १२ ।। यत:-- तपः स्वभावतः सर्वपापविध्वंसि यत्पुनः । सम्यगालोचनापूर्व, सिंहः मक्षरितच सः ॥१३॥ दृष्टान्तो प्रामणी चान, महादुष्कर्मकारिणी 1 सम्यगालोच्य कृत्वा तपः शुद्धिमुपेयुपी ॥ १४ ॥ तथाहि भरतक्षेने, श्रीविशालपुरे पुरे । आसीदासकृतारातिः, सूरतेजा नृपो विधा ॥१५॥ सरलपतिः सौम्यः, कृतशः परदुःखवित् । सदाक्षिण्यः क्षमाशीलो, गम्भारो रूपमन्मथः ॥ १६ ॥ द्विजन्मा परदेशीयः, सर्वविद्याविचक्षणः । पुरोधाः समभूत्तस्य, नाम्ना वेदविचक्षणः ॥ १७ ॥ चलमानोऽन्यदा राज-सदसस्स चतुप्पथे । उपसव्यानसंव्यान-शवलस्थूलकम्पलाम् ॥ १८॥ शिरस्थितितक्रादि- भाण्डामाभीरशामिनीम् । काश्चित्सुरूपामालोक्य, सविषादमचिन्तयत् ॥ १९ ॥ (युग्मम् ) अनईफर्मनेपथ्य-रिदं २

·गुगााद-
दमना
मथमः
उल्लास:
॥७॥
खीरलमीटगम् । कयं विडम्बयामास, रत्नदोपी हहा ! विधिः ॥ २२० ॥ इतथागान्मदोन्मत्त-स्तत्र राज्ञो
मतगनः । आलानस्तम्भमुन्मील्य, निरङ्कुशतया भ्रमन् ॥ २१ ॥ कृतान्तभपिणे तस्मिन्नागच्छति मतङ्गाजे ।
अनेन् भयविभ्रान्त-मनसः सर्वनो जनाः ॥ २२ ॥ तदाऽऽभीर्यपि नश्यन्ती, काचिच्चान्याम्बुहारिणी । मिथः शरीरसंघट्टा-
दुभे अपि निपेततुः ।। २३ ॥ पतनाद्भाण्डभङ्गेध्य, समेऽप्याभीरगेहिनी । उदस्थानिर्विकारास्या, रुदती त्वम्वुहारिणी ॥ २४ ॥
रुदनीमय ता वीक्ष्य, तस्या दुःखेन दुःखितः । पुरोधाः पृष्टवान् भद्रे !, त्वमित्यं किमु रोदिपी ॥ २५ ॥ सदुःखमवदत्सापि,
शृणु बन्धोऽय कारणम् । पथः स्वभावतो दुष्ट-प्रकृतिर्मयि कुप्यति ॥ २६ ॥ अद्य कुम्भद्वयीभङ्गा-दतीय कुपिता तु सा ।
प्रवेशं मम समान्त-भोजनं च न दास्पति ॥ २७ ॥ वदिष्यति च सा रुष्टा, केष्याम्यद्य घटद्वयम् । तव भोजनमूल्येने-त्येवं
दालेन रोदिमि ॥ २८ ॥ ततोऽस्यै सदयः कुम्भ-दयमूल्पं वितीर्य सः। विस्मितो निर्विकारास्यां, वीक्ष्याधीमधावदत् ॥ २९ ॥
दधिनकादिकदिवा-मत्रभजातवाधुना । वही हानिरभूतेन, किनु रोदिपि न स्वसः ! ॥ २३० ॥ ईपद्विहस्य साप्याख्यत्, शृणु
पन्धोऽध कारणम् । अतिदुःखमदुःखं यद्, चटणं न ऋणं यथा ॥३१॥ तद्वनकठिनीभून-हृदयाऽहं न रोदिमि । अस्या पराक्या
फिमु हा, महादुःखमिहाजनि ! ॥ ३२ ॥ इत्याद॑मानसोऽधावर, पुनस्तां स द्विजाग्रणीः । त्वद्वृत्तं श्रोतुमिच्छामि, स्वसः ! कथय
सम्मति ॥ ३३ ॥ साप्याह स्वान्यलनाकदुश्चरित्रनिदर्शनम् । अनुद्घाटितमेवेदं, निनजछेव शोभनम् ॥ ३४ ॥ तथापि सर्वदा
सब-जनीनमनसस्तु ते । यदिष्याम्यन्यदुःखन्न ! चतुष्फर्ण स्वत्तकम् ॥ ३५॥ आसन्नवाटयामेतस्यां, परमेहि खमेककः । तयेत्यु-
तय तत्त, शुः स तथाऽकरोत् ॥ ३६ ।। उद्भिन्नस्नेहपुलका, संगमेन पुरोधसः । सा विश्वस्तहृदाऽऽचख्यो, स्वदृत्तमाखलं
॥ ७॥

·प्रथमः
उल्लास:
युगादि-
दशना
इयर्न में भई-पुत्रौ हा ! पिलिती क्वचित् ॥ ५६ ॥ वैदेशिकद्विजेभ्यस्त–च्चेद् ददे स्वर्णमार्थतम् । तावप्यागच्छतो नूनं,
तदा लोभन कहिचिन् ॥ ५७ ॥ इति सा दातुमारेभे, द्विजेभ्यः स्वर्णमीप्सितम् । सर्वत्र प्रासरत्तस्याः, कीर्तिश्च स्वर्णदानजा ॥ ५८॥
ततो दारिद्यनात्मा, वेदसारोऽपि साड्गजः । तत्रागत्यान्यदा दत्ता-ऽऽशीर्वादस्तामयाचत ॥ ५९ ॥ किश्चित्तमुपलक्ष्याथ,
पाच्यभेममणोदिता । कस्त्वं कुतस्त्वमागा वा, का च ते सहचारिणी ॥ २६० ॥ फियच्चास्ति कुटुम्वं ते,
कि सकीयो लघुस्त्वयम् । इत्येकान्ते निवेश्यैनं, कामलक्ष्मीः स्म पृच्छति ॥ ६१ ॥ (युग्मम् ) असम्भावनया
भूरि-वत्सरातिक्रमेण च । स तामनभिजानानः, स्ववृत्तं वक्ति मूलतः ॥ ६२ ॥ लक्ष्पीतिलकवास्तव्यो, वेदसार-
दिनोऽस्म्यहम् । अभृगुणवती काम-लक्ष्मीर्नाम्ना प्रिया तु मे ॥ ६३ ॥ अथैफवार्पिकं पुत्रं, मुक्त्वा वेदविचक्षणम् । वहिर्गतायां
नीराय, तस्यामागाद् द्विपद्धलम् ॥ ६४ ॥ वले पश्चागते चाथ, सर्वत्रापि व्यलोकि सा। न प्रापि परमेतस्याः, शुद्धिमात्रमपि कचित
।। ६५ ॥ ततोऽई फेर्यमाणोऽपि, स्वैः पाणिग्रहसाग्रहः । तस्याः स्नेहेन नाकार्पम्, पुनः पत्नीपरिग्रहम् ॥ ६६ ॥ ततो मयैव कप्टेन,
पालितस्तनयः शिशुः । भाणितोऽथ वयस्थश्वसर्वा विद्याः स निस्तुपाः ॥ ६७ ॥ प्रसिद्धिं स्वर्णदानोत्या, तवाकर्ण्य प्रसारिणीं ।
दारिद्यदूनः पुत्रेणानेन साईमिहागमम् ॥ ६८॥ इत्युक्ते वेदसारेण, कापलक्ष्मीर्चिपादभाक् । सर्च स्ववृत्तमप्याख्यत्, पत्ये
नृपग्रहादिकम् ।। ६९ ॥ प्राच्यस्नेहादथाद्यापि, यियासुः सह तेन सा | समर्पोऽनर्व्यरत्नानि, रहस्येवमभापत २७०॥ प्रेपय
स्वेप्टसकैत-स्थाने राज्यान्तरेऽधुना । सुतं रत्नयुतं पश्चा-चावाभ्यामपि यास्यते ॥ ७१ ॥ सप्तमेह्न श्मशानस्थे, परं चण्डीगृहे
निशि । कयचिदमप्यापि, तवागम्यं त्वयाऽपि च ।। ७२ ॥ तद्वाश्यनाथ स प्रैपीत्, स्वेष्टस्थाने सुतं द्विजः । सतिनिशि चागत्य,
॥ ८॥

·चण्डीसमनि सुप्तवान् ॥७३॥ राजानमथ धूर्तत्वात्, कामलक्ष्मीळजिज्ञपत् । स्वामिन् ! सरसि यत्तेऽभूच्छिरोऽतिविपमान्यदा ॥७४ ।। तस्यामनुपशान्तायां, मन्चतन्त्रैः सभैपजैः । अहं मुक्तानपानीया, भृशं व्याकुलतामगाम् ॥ ७५ ॥ ततस्तदुपशान्त्यर्थ, पासरन्महिमश्रिये । चप्ड्य श्मशानभूस्थायै, मेनेऽहमुपयाचितम् ॥ ७६।। यच्छिरोर्तिव्यथाशान्ती, मयैव सह भूपतिः । तनागत्याम्म ! भरती, मदोपे पूजयिष्यति ॥७७॥ तदा वामद्य गच्छाव-श्रण्डीमचायतुं निशि । तदाज्ञावशवार्तत्वा-चानुमेने नृपोऽपि तत् ॥७८॥ ततोऽर्चिचायपुश्चडी, वाहारुढस्तया समम् । पूजोपहारमादाय, नृपोऽचालोनिशामुखे ॥ ७९ ॥ तमस्यशूचीभेधेऽथ, गच्छन्पथि पुरावाहि. | काचित्फेरण्डफेत्कार-रक्षाकोलाहलाकुलम् ।। २८० ।। क्वाचिदिभीपकोद्योत, क्वचित्कौशिकवासितम् । क्वचित्त- परित्रस्त-शवसंस्कारकृज्जनम् ।। ८१ ॥ दाकिनीशाकिनीवर्गा-रवहल्लीसक्वचित् । मुच्यमानाट्टहासं च, पिशाचैश्वपलैः क्यचिन् ॥ ८२ ॥ क्वचित्कापालिका-माणसत्पुण्यमस्तकम् । सर्वतोप च दुर्गन्ध-पूरपूरितनासिकम् ॥ ८३ ॥ उपर्युपार- पर्यस्त–रुद्रमुण्डस्खलद्गमम् । ददर्श निर्भयो राजा, श्मशानमिति भीपणम् ॥ ८४ ॥ ( पञ्चभि कुलकम् ) फामलक्ष्मी च जानानो, मुग्धामित्थं स ऊचिवान् । हृदीपदपि मा भैपी-पश्येिदं देवि ! दारगम् ॥ ८५॥ निभ्यतश्ललयन्त्यन, भूतमेतादयो हि यत् । मुग्धो न वेत्त्यसौ दुष्टा, यत्सा भापयते परान् ॥ ८६ ॥ अथायाते गृहे देन्या, बाहादुत्तीर्य भूपतिः । यावच्चास्याः समर्यासिं, चण्डिकां पूजयनभूत् ॥ ८७. ॥ तावच्च च्छलघातिन्या, तया छिनशिरा बसी । पपात पुरतश्चण्ड्या, सर्वाङ्गं मणमन्निर ।। ८८ ॥ आदायाभरणान्यस्य, सा ततो मुदिताशया । तं मत्तवारणे सुप्त, द्विनं द्रागुदतिष्ठिपत् ॥ ८९ ॥ भूमिमुक्तारिवाथ, दष्टो दुष्टाहिना हि सः । दुर्दैववशतो यत्र, मृत्युमापच्च तत्क्षणात् ॥ २९० ॥ विपसादाभपभ्रंशात, २. S ·उल्लास: फामलक्ष्मीन्तनी भृगम् । वाहमारुध चानेशव, त्वरित भयविद्रुता ।। ९१ ।। एकाकिन्यपि सा यान्ती, निशि वर्मनि निर्जने । उनोऽप्पभपीन बीणा, साहसं सहजन्म यत् ।। ९२ ॥ मालिकौकसि वध्वावं, विदेशेऽथ पुरे क्वचित् । छुटिता बहुभिर्व- पसमनियन्त्रणा ॥ ९३ ।। संच्याविहारपिच्छन्ती, क्यापि देवकुले निशि | मुरजध्वनिमाकर्ण्य, सा ययौ नाद्यमीक्षितुम् ॥ ९४ ॥ (युन्मम्) सङ्गालकां दिव्य-रूपसौभाग्यशालिनीम् । नवीनामिव तां तत्र, वीक्ष्य काचित् पणाङ्गनाम् ॥ ९५ ॥ शुभे ! फासि कुनी वार, त्वमागा: कस्य चातिथिः । आदरणेत्थपप्राक्षीत, सापि कल्पितमित्यवक ।। ९६ ॥ (युग्मम् ) भन्येषुः श्वशुरकुले, सुन्दरे पितृवेश्मनः । यान्त्यां मपि समं पत्या, पथि धाटी समापतत् ।। ९७ ॥ लुटिते सार्थसर्वस्वे, पत्यौ च निहने तया । नश्यन्तीतस्ततो वाह-माख्दाऽहमिहागमम् ।। ९८ ॥ वजनश्च पुरे नात्र, कश्चिदप्यस्ति मे ततः । आरामिफगृहे वाह- मार याऽगताऽधुना ॥ ९९ ॥ ततो निःसामिकामेता, विभाव्य खकुलोचिताम् । मायावचोभिरावय॑, सद्म पण्याङ्गनाऽनयत् ॥ ३०० ।। शिक्षायित्वा च गीतादि-कलाः सर्वातिशायिनीः । क्रमातां स्वकुलाचारे, प्रावर्तत पणाङ्गना ॥१॥ अथ देगान्तरायातः, समृदस्तरणः पुमान् । आगत्य तस्थिवान् कश्चित्, कामलक्ष्मीगृहेऽन्यदा ॥ २ ॥ सदा सुखैश्च सर्वाङ्गः, स्वैरं विलसतोस्तयोः । क्रमेण निविडः प्रेमा-नुबन्धोऽभूत्परस्परम् ॥ ३॥ फियत्यथ गते काले, कार्येणान्यत्र कुत्रचित् । यातुमिच्छू रहः काप-लक्ष्मीमापृच्छो स्म सः ॥ ४॥ न गच्छन्प्रियमाणो वा, कश्चितिष्ठति फेनचित् । न च प्राघुर्णकैर्गेहा, वसन्तीति जनश्रुतिः ॥५॥ रहस्नईऽपि तमनो, निपेढुं गमनोत्सुकम् । अपारयन्ती विच्छाय-मुखी साऽप्यवदत्तदा ॥ ६॥ (युग्मम् ) सामिन् । सलगोगादि, गन्छन्नपि बदाधुना । त्वद्वियोगे यदेतन्मे, जीवितालम्बनं भवेत् ॥ ७ ॥ ततो निविडमालिङ्ग्य, ॥ ९ir

·गुतम् । एप्यामि
ससंदमादत्स ताम् । सिश्चन् भाविवियोगोतः, स्नेहासाररिवाश्रुभिः ॥ ८॥ वेदसारहिजस्याभू-लक्ष्मीतिलकवासिनः ।
कामलक्ष्मीनियोत्पन्नः पुत्री वंदाचक्षणः ॥ ९ ॥ तस्मिंश्च वार्षिके काम-लक्ष्मीर्याता पुराद् वहिः । अकस्मात्परचक्रस्या-ऽऽगमे
नागातु समनि।।३१०॥ ततो न बुध्यते सम्पग, सा जीवति मृतेति वा । पित्रा च पालितः पुत्रः, सर्वविद्याश्च भाणितः॥११॥
अथ दारिमनात्मा, सपुनः स द्विजोऽन्यदा । मकरधनभूपस्प, प्रेयसी याचितुं ययौ ।। १२ ॥ तयाथ सममेकान्त
गृहपालोच्य फिञ्चन । युक्तं तदपिताऽनर्घ्य-रत्नकाञ्चनमौक्तिकै ॥ १३ ॥ सङ्केतस्थानमादिश्य, प्रैपीद्राज्यान्तरे
पृटतो यौः, सप्ताप्टैरिति चावदत ॥ १४ ॥ (युग्मम् ) सङ्केतस्थानमाप्यासौ, पितुर्वर्म
व्यलोकपत् । नाऽगातु स पिता तस्य, तन फेनापि हेतुना ॥ १५ ॥ ततः स तनयश्चिते, सखेदं समभावयत् ।
नून पयि इतवारै-घिधिक्षितः स वा ॥ १६ ॥ अचिन्तयच्च दुःखार्ती, वत्सलं पितरं मम । जहे वियोजयनद्य,
सर्वस्वमपि हा! विधि ॥ १७॥ नाद्राक्षमा यन्मेऽभूत, पितरावयमेव तत् । दुरात्मना तु देवेन, न सोढः
सोऽपि साम्पतम् ॥ १८ ॥ अथवाऽलमुपालम्भ-देवस्य स्त्रीजनोचितः । यच्छुभाऽशुभयोर्हेतुः, प्राफर्मैव तृणां भवेत् ॥ १९ ॥
संगारे सर्वसंयोगान्, वियोगान्तान् विभावयन् । व्यसुचत् स पितुः शो, झमेश रमेव सः ॥ ३२० ॥ ततः सर्वत्र विधाभिः
पूनासत्तारमाप्नुपन् । भ्रमंधानाssगत: सोऽह, कान्ते । वेदविचक्षणः ॥ २१ ॥ तत्तश्रवणादित्य, ज्ञात्वा स्वागजमेव तम् ।
कामरक्ष्मीः परं पधा-नापमाप निजे हृदि ॥ २२ ॥ अचिन्तयच्च घिग् दैवं, यत् पापाया ममाऽधुना । अभूत् स्वाङ्गजसंयोगः,
समिनिहिनः ॥ २३ ॥ इति पापाऽनुतापाऽग्नि-प्रज्वलद्हृदयापि सा । तदा प्रकाशयामास, नात्मानं तनुजन्मने ॥ २४ ॥

·प्रथमः
गुगात
उल्लासः
दमना
॥१०॥
पश्चानापामिदनात्मा, माला मां जननीमयम् । प्राणान् कदाचिन्मा त्याक्षी-दिति स्नेहेन हेतुना ॥ २५ ॥ (युग्मम् )
तदिन्द्रियगुग्वोदिमा-Sण्यात्मानं सा निग्रहितम् । मिथ्योपचारवचन-रावर्ण्य व्यस्जच तम् ॥ २६ ॥ जीवितोदिनचित्ता सा,
रिमुकाबनला ततः । अां काष्टान्ययाचिर, स्मरन्ती तत् स्वदुष्कृतम् ॥ २७ ॥ अकाऽप्यवोचद् दुःखार्ता, स्वर्लते ! मम
समनः । भास्मादिदमारब्ध, किं त्वया स्थान्यदुःखकृत् ॥ २८॥ किं दोयाऽस्ति ते काचि-दाधिव्याधिव्यथाऽथवा ।
पदी मुभ्र ! यदात्मान-पिदानी होतुमीहसे ! ॥ २९ ॥ फिञ्च-दुष्मापं मर्त्यजन्माप्य, कि मुधा गमयस्यदः । भुड्क्ष्य
भोगानिहायातान्, स्वेच्छया युपभिः सह ॥ ३३० ॥ निष्फलई नृपैन्यिं, सर्वाङ्गसुखसंगतम् । पुनराप्स्यसि कुत्रदं,
वेश्याजन्म मनस्विनि ! ॥ ३१ ॥ कामलक्ष्मीस्तदाऽवादी-दकामन्तपिादभारु । दोयाऽस्ति न काप्यम्म !"
नाधिव्याधिध्ययाऽपि मे ॥ ३२ ॥ फिन्त्यस्य सुचिराचीर्ण-पण्यस्त्रीपापकर्मणः । अधुना शुद्धिमिच्छामि, हुत्वाऽऽत्मानं
हुनागने ॥ ३३ ॥ अनन्ता:फलं स्त्रीत्वं, जन्तूनामुन्यते बुधैः। यद्वेश्याजन्म तत्रापि, कालिकं क्यथितं च तत् ॥३४ ॥
दं सर्चनसां घीन-मपि वेश्यामनुख चेत् । शोभनं कथयस्यम्य !, विरूपं किमु तद्वद ॥ ३५ ॥ सा गर्हणीयं सर्वत्र, पुत्रसं-
भागदप्फनम्, सम्यग्मृतिनिदानं तु, प्रादुरके न लज्जया ॥ ३६ ॥ पौरैर्निवार्यमाणाऽपि, कुट्टिन्या चाथ भूभुजा । न न्यवर्तत
सा काट-भक्षणाभ्यासायतः ॥ ३७॥ मरणकाग्रचित्ता सा, सप्तभिलवनस्ततः । नृपायनुमता दीन-दुःस्थेभ्यो ददती धनम्
॥ ३८॥ अवाला कृता पारः, सरितः पुलिने चिनाम् । तत्स्वदुष्कर्मदुःखार्ता, प्रविवेशान निर्भया ॥ ३९॥ (युग्मम् )
मालेनो ज्वलनस्तस्यां यार पावस्यनागरः । अझम्मानारदेवागाह, भवितव्यतया घन: ॥ ३४० ॥ तध्धारामहता नीचे:-
॥१०॥

·कृतास्या अपमा इस । सस्थानमगमन् सर्वे, साजन्याभावतस्तदा ॥४१॥ विध्यातायां तदेवाशु, चितार्या ज्वलिता मनारु । नगिन्मता साना, पूरणाशाध्यन सुनम् ॥ ४२ ॥ लाग्यमाना नदीपा, सा देवाइयलगत्स्यचित् । हटा गोकुलिना फेन-लिप फागुका ॥४३॥ फामलक्ष्मी सतोऽनैपी-मिगवेश्म स गोकुली । उपाचरच्च फारुण्या-यान्तचित्तः सारोपः॥४॥ िफतिपगैरस्या, पउभूततनोः पुनः। रूपसंपदभूद् देवा-द्विशेपेणाऽतिशायिनी ॥४५॥ अथ तां सौभाग्य-सारणललितरितम् । क्ष्णि स्मरामिन-मना: माह स गोकुली ॥ ४६॥ यदि स्थास्यसि मोह सर्मामाभगेगुना । सदा लामह रामख-स्वामिनी किङ्करस्त्वदम् ॥ ४७ ।। अय यास्यसि चेत्माणा, अपि यास्यन्ति मे लघु। शक शाला शुभे। सम्यम्, गधारी रागाशुना ॥४८॥ इति पद्वापयमाफर्ण्य, फामलक्ष्मीर्च्यचिन्तयत् । प्रागप्यहोऽर्जितं सा-रकाई मगाशहु॥४९॥ तस्यापीमस्त्येतनिनिमिपोपफारिणः । यथाशतं पुनस्तदत, पश्चाशदति यत्मथा ॥३५०।। -सा सवगी, गरमनिछापि नीपिता । महापापस्तु तज्जाने, न्यूनैस्तपापपूर्तये ।। ५१॥ विपयोद्विग्नचित्तापि, विमृश्ये- रमापने का । किशिविजिगनापल्यात, सालिगहिनी ॥ ५२ ॥ गोदोहदाधमन्यादि-क्रिया गोपटहोचिताः । संसर्ग- HOTE , शिष्मनो सा शनैः शनैः ॥ ५३॥ गोलाद् दापताकादि, विफयाप पुरेऽत्र सा। आयाति प्रत्यहं पापा, दुःखदग्धाs ५ ॥ १४ ॥ पतिपुपानिगोगा, पली भूला महीभुजः । तमप्यवधिपं माच्य-पतिस्नेहपशात्कुधीः ॥ ५५ ॥ tust T-पात पति पलाग प । मेश्या देशान्तरेऽभवं, भुजङ्गं चापमानम् ॥ ५६ ॥ ततश्चित प्रविष्टाऽहं, प्लाविता Muml गानाभू, नी फर्माणि तन्वती ॥ ५७ ॥ इत्यमेतेषु दुःखेषु, पतितेपूनरोत्तरम् । भ्रातः । Me

·पगाद.
दमना
प्रथमः
उल्लास:
गोगामि कि दुःखं, साम्मतं भनभानना ।। ५८ ।। (चतुर्भिः कलापकम् ) अतिदुःखमदुःखं यद्, वणं न ऋणं यथा । इत्यतो
पन्मि दुखाप-पिथविधुरामया ॥ ५९ ॥ इति तदृचमाकर्ण्य, कामलक्ष्मी स्वमातरम् । एतामेव विदन् वेद-विचक्षणपुरो-
हिनः ॥३६०॥ सधः स्वजननीभोग-दुचरित्राऽनुतापभार । न्यपतत्पदयोस्तस्या, वाष्पाविलविलोचनः ॥६१॥ (युग्मम् ) सङ्कोच-
पन्ती चरणी, साऽप्पवोचत्ससम्भ्रमम् । वर्गोत्तम ! किमारब्ध-मयुक्ताचरणं ह्यदः ॥ ६२ ॥ पुनराख्यत्पुरोधास्तां श्यामवक्त्रः सगद्ग-
दम् । ननयसे स एवास्मि, मातवेदविचक्षणः ॥ ६३ ॥ अथ तो ज्ञातसम्बन्धौ, श्यमास्यौ जननीसुतौ । भूमिदत्तदृशौ तत्र,
प्रयेप्नुमित समूही ।। ६४ ।। स्वदुर्दृतानुतापाग्नि-उज्वलन्मनसी मिथः । ब्रीडावेशवशाच्छक्ती, नापि सन्मुखमीक्षितुम् ॥ ६५ ॥
(पुग्यम् ) नीरानिभृगुपानाये-रय शुद्धय॑ स्वपाप्मनः । आत्मघातं चिकीर्पन्ती, कामलक्ष्मीमवम् द्विनः ॥ ६६ ॥
मानः ! किमात्मयातेन, किञ्चाऽतीतार्थशोचनः । यतस्वाऽयविधाताय, तपाकर्मणि
साम्मतम् ॥ ६७ ॥ यदङ्गी
नात्मयातेन, मुच्यते पाच्यफर्मगः । किन्तु तकलभोगेन, तीवेण तपसैव च ॥ ६८ ॥ तथा च सिद्धान्त:---
पागाणं च खलु भो कडाणं फम्माणं पुलिं दुचिण्णागं दुप्पडिकंताणं । वेदत्ता मुक्खो नत्यि अवेइत्ता तपसा वा सोसइत्ता । इति
॥ ६९ ॥ ततस्तीनं तपाकर्म, किञ्चनाऽम्य ! कुरुप्य तत् । येनात्मा शुध्यति क्षिप्रं, ज्वलनेनैव काञ्चनम् ॥ ३७० ॥
सप्तधातुमयादस्मा-दसाराद् मयंवर्मणः । सारमुधियत विज्ञै-धर्मः शुद्धिकृदात्मनः ॥ ७१ ॥ यतः-आयरेण
पिरो समलेण निम्मलो परपमेण साहीणो। दहेण जई विढप्पइ, धम्मो ता किं न पज्जत्तं ॥७२॥ इत्थं स्वजननीमात्म-
पाता यावाक्तियुक्तिभिः । विनिवार्य तया सार्द्ध, पापशुद्धिविधित्सया ॥ ७३ ।। उद्यानवनमायातान्, श्रुताब्धेः पारदृश्वनः ।
॥११॥

·श्रीगुणाकरमरीशान्, तदैवागात् स वन्दितुम् ॥ ७४ ॥ वन्दित्वाऽथ यथास्थानं, तयोस्तत्रोपविष्टयोः । कृपालुमनसस्तेजप, धर्ममित्थमुपादिशन् । ७५ ॥ पिता पुत्रः सुहृच्छत्रु-भवेच्च जननी जनी । जन्तूनां तन्न नैयत्य, भवेत्कर्मवशात्मनाम् ॥ ७६ ॥ प्रत्येक जनिता जीवाः, सर्वेऽप्येकेन जन्तुना । लालिताः पालितावात्रा-उपत्यस्नेहादनन्तशः ॥७७ ।। तथैव जन्तवः सर्वेऽप्येकनीवेन भूरिशः । क्रोधोखाधाद्धताः स्वाङ्ग-पुष्टये भक्षितास्तथा ॥७८॥ तत्कश्चिद्वस्तुतो नास्ति, स्वः परो वाऽत्र कस्यचित् । पापं मुधैव हा ! राग-द्वेपाभ्यामयते जडः ॥ ७९ ॥ संसारे सर्वसंवन्धा-नैयत्येनेत्थमङ्गिनाम् ।, प्रियाऽपत्यादिषु मेम्णा मुह्यन्ति न विवकिनः ॥ ८०॥ रुच्यमेफस्य यज्जातु, द्वेष्यमकस्य तत्पुनः । रम्यारम्यव्यवस्थापि, तन वस्तुषु वास्तवी ॥ ८१ ॥ यदुक्तम्- स्वस्थ हृदि सुवासिक्त, दुःखे विषमयं जगत् । वस्तु रम्यमरम्यं वा, मनःसङ्कल्पतस्ततः ।। ८२॥ रागद्वेपन्यपोहेन, ततो निखिलवस्तुषु । समतां ममताहीना, भजन्ते भवभीरवः ॥ ८३ ॥ इत्याकर्ण्य भवोद्विनी, प्रव्रज्याग्रहणोत्सुकौ । तौ मातृतनयावित्थं भणिती गुरुभिः पुनः ।। ८१ ॥ शुद्ध कुडेय यथा लेख्यं, शोभाऽतिशयमश्नुते । सम्यगालोचनाशुद्धे, व्रताऽऽरोपस्तथाऽङ्गिनि ॥ ८५ ।। ततो मनोवचःकायै-राजन्माउर्जितमप्यघम् । प्रागालोचयतं सम्य-प्रवज्यासाग्रही युवाम् ॥ ८६ ॥ ततो यदिहितं राग-देपाभ्यां दुष्कृतं यथा । सम्यगालोचितं ताभ्या-मवाच्यमाप तत्तथा ॥ ८७॥ प्रवर्द्धमानसंवेगी, निश्छममनसी च तो। प्रायश्चिततपो दत्चा, दीक्षिती गुरुभिस्ततः ॥ ८८ ॥ निर्निदानं तपोऽच्छम, तप्यमानाऽथ दुस्तपम् । अममता निनोपना-अनुष्ठा- । नेषु निरन्तरम् ।। ८९ ॥ विहृत्य सह साध्वीभिः; कामलक्ष्मीविरं भुवि । क्षिप्त्वा चाऽशेपकर्माणि, जगाम परमं पदम् ।। ३९० ॥ (युग्मम् ] चङ्गसंवेगरगोऽथ, मुनिवेदविचक्षणः । उद्युक्तः पञ्चधाऽऽचारं, निरतिचारमाचरन् ॥ ९१ ॥ सूत्रतथाऽर्थतः सर्वो,

·प्रथमः
उल्लास:
दादगादगीमधीतवान् । पत्रिंशता गुणः मूरि-पदाऽईश्वाऽजाने क्रमात् ॥ ९२ ॥ आचार्यपदमासाद्य, स ततो विरहन् क्षितौ ।
प्रतियोधयितुं प्राणि-वर्गमेवमुपादिशत् ।। ९३ ॥ श्लाघ्याः सुकृतिनलेऽत्र, ये वालब्रह्मचारिणः । संसारमोहमुत्सृज्य, सर्वचारित्र-
माश्रिताः ॥ ९४ ॥ श्लाघ्या एव हि तेऽप्यन, मयेवासादिता न यः । लोकद्वयविरुद्धार्था-ऽऽचरणाद् वचनीयता ॥९५॥
अश्या-फस्य स्पान स्वातं, पूर्णाः सर्वे मनोरथाः कस्य । कस्येह सुखं नित्यं, देवेन न खण्डितः को वा ॥ ९६॥ इति
न्यायेन फेचिध, मेरिताः प्राच्यकर्मभिः । निषिद्धान्यपि कृत्यानि, रचयन्त्यत्र कहिचित् ॥ ९७ ॥ परं तच्छुद्धिमिच्छन्तः,
सम्पगालोन्य सद्गुरोः । तन्वते चेत्तपस्तोत्रं श्लाघ्याः स्युस्तेऽपि निश्चितम् ॥९८ ॥ आसने स्वाऽन्तकालेऽथ, क्षमयित्वा-
खिलागिनः । सत्यादपोपगमना-ऽनशनं प्रतिपद्य च ।। ९९ ।। युगपत् सर्वकर्माणि, शिरप्या ध्यानतपोवलात् । अन्तकृत्केवली
जशे गरिदविचक्षणः ॥१०० ॥ कामलक्ष्मीः पुरोधाश्च कृत्वा दुष्कर्म गुर्वपि । तपोभिरेवं गुरुभिर्नातो गुरुतरी पुनः ॥१॥
फत पालयितुं शक्ता, महान्तः पापकर्म तत् । नीचास्तु कर्तुमेवाऽलं, जानीतेत्थं शुभाशयाः ! ॥२॥ अथ पुण्योपदेशैस्ती,
रुद्रदेवापिंहुंगरी । प्रतियोध्य चिरं भव्यान्, मयाती परमं पदम् ॥ ३ ॥ इत्येकैकपायस्य, विपाकं विरसं विदन् । द्राक् कपाय-
दुदुम्मेऽत्र, श्रयेन् कवतुरीऽपि तान् ।। ४ ॥ निर्मल्पभूत कुमारागां, कपायोपशमात्मनः । उपदेशात् प्रभोरेवं, पयोऽगस्त्योदयादिय
॥ ४०५ ॥ इति श्रीसोमसुन्दरमरिपट्टमभाकरपरमगुरुश्रीमुनिसुन्दरमरिविनेयवाचनाचार्य-सोममण्डनगणिकृतायां श्री-युगादिजिन-
देशनायां मथम उल्लासः ॥
॥१२॥

·अथ द्वितीयोल्लासः प्रारभ्यते ॥ निश्छद्म परमत्रल-पदनिष्ठो निरञ्जनः । प्रालीवप्ता जगज्ज्येष्ठो, नाभिजन्माऽस्तु नः श्रिये ॥ १॥ अथाऽन्तरे प्रभोः पुनः, कुरूणामधिपः कुरुः । तातं विज्ञपयत्येवं, ललाटघटिताञ्जलिः ॥ २ ॥ विपाक कर्मणामित्य, त्वय्यऽप्यादिशितीशिनः । किमपत्यादिकप्रेम-पाशाः परमदुस्त्यमाः ॥ ३॥ एकतो दुर्नपो मोहो, भवभीरन्पत्तस्तु नः । हा व्याघ्रदुस्तटीन्यायो, विषमोऽयं समाययौ ।। ४ ॥ अथ चाख्यत् प्रभुर्वत्सा-स्तुच्छ वैषयिकं सुखम् । अनित्यं च भवेत्तत्तु, नित्यमात्यन्तिकं शिवे ॥ ५॥ शुभाशुभगतो जीवः, मेत्य याता तु यत्र यः । मनोवचःकायचेष्टा, संभवेत्तस्य ताध्यी ॥ ६॥ यदुक्तम्----ठाणं उच्चुपयर, मर्म हीर्णच होणतरगं वा । जेण जाहिं गंतव्वं, चिठ्ठावि से तारिसी होइ ॥ ७॥ कर्मानुभावजानितं, सौम्याः! संवेगकारणं । पञ्चानामय जीवानां, वृत्तमत्र निदर्शनं ॥ ८॥ तयाहि-अतीववाससंकीणे, संसारपुरपत्तने । आसन् पञ्च कथाशेष-पितरः कुलपुत्राः ॥९॥ अभव्यो दूरभव्यश्व, भन्यश्वासनसिद्धिकः । तेषां तद्भवसिद्धि-त्यभिधाः क्रमतोऽभवन् ॥ १० ॥ इतथासन्निरयपू-स्तिर्यग्पूनरपूस्तथा । सुरपूः सिद्धिपूश्चेति, पुर्यः पञ्चातिविश्रुताः ॥ ११ ॥महामोहोऽतिमोहच, संमोहो मोहनामकः । क्षीणमोहश्च पञ्चाऽमी, तत्रासन् सार्थनायकाः ॥ १२ ॥ एतेषां नरकगतिः, क्रमात्तिर्यग्गतिस्तथा । गतिः सर्गतिः ३

·द्वितीय
युगादि.
दाना
॥१३॥
सिदि-गतिर्थत्यभयन् मुनाः ॥१३॥ लात्वा निजनिनां कन्या, ते पश्चाप्युचितं वरं । मार्गयन्ताऽथ सर्वन, संसारपुरमाययुः ॥१४॥
अभव्यादीन मियो धर्म-विचार सृजतोऽथ तान् । वक्ष्यि ते कि ब्रुवन्तीति, निकटीभूय शुथुवुः ॥ १५ ॥ अभव्यो न्यगदत्तत्र,
पुण्यपाप तयोः फलं । भोक्ता प्रेत्यगतिनायो, बन्धमोक्षी च सन्ति न ॥ १६ ॥ शीतोष्णातापनालोच-मलभृत्यादिका व्यथाः ।
सोहा धर्मधियाप्येताः, कायरेशाय फेवलम् ।। १७ ।। क्षुधो मृतिस्तपःकर्म, प्रव्रज्या भोगवञ्चना । देवाधर्चा व्ययोऽर्थस्य, दम्भो
माननटातिः ॥ १८ ॥ धूधर्मकयाख्यान, मुग्धलोकमतारणं । स्वेच्छया तेन सेव्यन्ते, विपयास्ताविका इति ॥ १९ ।।
अयेन्द्रियमुखत्यागा-पलोऽमुत्र सुखाय यः । उड्डाप्प स्वकरात्पाश-रचना सानु पक्षिणः ॥ २०॥ तद् भुज्यते यथामाप्त, पीयते
परिधीयते । इष्टोऽयमेव मे धर्मो, दूरभव्यो जगाविति ॥ २१ ॥ भव्यचोवाच तत्रैवं, धर्माधमी सुशोभनो । अर्थाध सेव्यमानी
-नकासक्तस्तु भूयते ॥ २२ ।। आसन्नसिद्धिक्याह, धर्मः सर्वार्थसाधनं । मधानं पुरुषार्थेषु, सेव्यः सद्भिः सदाद्यतेः ॥ २३ ॥
आनीवाद्यर्थमुद्योगो, गृहिणां युज्यते परं । ऐहिकेष्वपि कार्येषु, द्वित्रयामान् मनागिति ॥ २४ ॥ तत्रानवद्यधीश्वाख्य---दित्थं
तपसिद्धिकः । सेवितः सर्वदोद्युक्तः, पुरुपैरुवमोचमैः ॥ २५ ॥ अत्रामुत्र शुभोदः, सर्वसावधवर्जनात् । सेवनीयः सदा
साधु-धर्म एव हिताधिभिः ॥ २६ ॥ (युग्मम्) वाक्यानुसारतस्तेपा, पश्चानामपि पञ्च ते । क्रमेण स्वस्वकन्याया, उचिता
रुचिता पराः ॥ २७ ॥ ऊनुस्त तांश्च युप्मभ्यं, दो निजसुताः परं । एतदाज्ञापशेर्भाच्य-मिति तैः संश्रुतं च तत् ॥ २८॥
तपाभव्यो महामोह-तनयां नरको गतिम् । अतिमोहागनां दूर-भव्यस्तिर्यग्गतिं तथा ॥ २९ ॥ पर्यणपीच्च गति, भव्यः
संमोहनन्दिनी । मोइस्य तनयाँ स्वर्ग-गति चासन्नसिद्धिकः ।। ३०॥ क्षीणमोहभुवं सिदि, पुनस्तद्भवसिद्धिकः । अनुरूपमिया-
॥१३॥

·त्यवं, भृशं प्रमुदिताय ते ॥३१॥ (त्रिभिर्विशेषकम् ) वधूपरोचितस्नेह-संपन्धमीतचेतसः। महामोहादयोऽप्यस्थुस्तत्र जामातृसनिधी
॥३२॥अथाऽभव्यादयः पञ्च, स्वस्ववल्लभया समम् । सेव्यमानाः सदा सौख्य, निन्युबहुमनेहसं ॥३३॥ अन्याः पञ्चभिः पोते-
वित्तोपार्जनहेतवे । विधाय सर्वसामग्री, नानाभाण्डसमन्विताः ॥ ३४ ॥ पञ्चापि ते सपत्नीकाः, कृतकौतुकमनालाः । शुभेऽहनि
शुभोत्साहा, रत्नद्वीपं प्रतस्थिरे ॥ ३५ ॥ तेषां पोतेषु वेगेन, सागरान्तर्गतप्वथ । तदभाग्यमिवोदन-मुदभूदभ्रमम्बरे ।। ३६ ॥
उल्काभविंधुदुद्योते-निर्घातोर्जितगर्जितः। अदृश्यात्मभुनैरन्ध-तमसानशे नमः ॥३७॥ विमुच्य जीवितव्याशा, केचित्पोत-जना-
स्तदा । अत्राऽमुत्र शुभोदका, व्यधुर्देवगुरुस्मृतिम् ॥ ३८ ॥ धनपुत्रकलनादि-व्यामूढमनसः परे । मृत्युमागतमालोक्य, मुमूर्छ:
फातराः परेः ॥३९॥ मुशलमामिता वारि-धारा धाराधरः किरन् । तत्क्षणात्तदभाग्येन, पोतान् पूरितवान् जलैः॥४०॥ असाधिते-
हिताः पुष्प-हीनस्येव मनोरयाः । तेपां पञ्चाप्यगुः पोताः, सद्यः स्मरणशेपताम् ॥४१॥ यानपात्रजनःसर्वः, सामुदायिककर्मणा ।
तत्क्षणान्मृत्युमापन-स्तत्र हाहारवं सृजन् ॥४२॥ अभव्याधाच पञ्चापि, तत्र स्वस्वप्रियायुताः। प्रापुः फलकमेक, भवितव्यतया
तदा ।। ४३ ॥ आइन्यमानाः कल्लोले-रतिलोलैरितस्ततः । भक्ष्यमाणाश्च सर्वत्र, तिमिशिलगिलादिभिः ॥ ४४ ॥ अथाब्धि
फलकनस्ते, दिनरुत्तीर्य सप्तभिः । देवात् पञ्चापि कन्यारि-कुडड्गं द्वीपमाययुः ॥ ४५ ॥ इत्यूचुः समदुःखास्ते, हृवाचकत्र
सदगमे । जागर्त्यद्यापि नः पुण्य, नैवं मिलिता वयम् ॥ ४६ ।। विविक्ताङ्गास्थितिस्थानं, वीक्ष्यमाणाश्च सर्वतः । पश्चापि ददृशुः
पथ, फुडगान् नीलयाकृतीन् ॥ ४७ ॥ कपिफच्छुकुडगान्त-स्तत्रामव्यः स्म तिष्ठति । समं नरकगत्याख्य-कान्तया
मुदिताशयः ।। ४८ ॥ दूरभव्यस्तु फन्थारि-कुडङ्गे स्वमियासखः । वदरीकुडङ्गे भव्यो, नृगत्या सह चावसत् ॥ ४९ ॥

·द्वितीय:
उल्लास:
युगादि-
दमना
॥१४॥
मर्गगत्या मणपिन्या, सममासन्नसिद्धिकः । फाफोदुम्मारिफास्फार-कुडगे न्यवसत्पुनः ॥ ५० ॥ प्रेयस्या सिद्धिगत्याय, समं
तहासिद्धिफः । ती फरणीसार--कुडङ्ग वासमातनोत् ॥५१॥ आश्रयाप्त्येति ते पञ्च फिश्चिनित्तचेतसः । खादिराम्भः
पपुस्ता, शापिताः पल्लले फागत् ॥ ५२ ।। क्षुधितास्ते कपित्यादि-फलैरतिपचेलिमैः । सदा नत्र सपत्नीकाः, प्राणवात्त-
मान्पपन् ।। ५३ ॥ आधी हो तत्र मुदिती, मन्यते सुतरां सुखम् । सुखं दुःखं च नो भन्यो, दुःखं चासन्नसिद्धिकः ॥ ५४॥
दुवं लतिनरामफ-स्तर तद्भवसिद्धिकः । तत्रानुकूलवातेना-न्यदा पल्लविता द्रुमाः ॥ ५५ ॥ अभव्योऽवग् विलोक्यता-निति
पुष्पफलोद्रमः । अचिरादेषु भावता, तनः शुभमुपस्थितम् ॥ ५६ ॥ दूरभन्योऽथ तदास्य-मनुमेने प्रमोदभार । भव्यः
पुनस्तदाफये, नाभूदर्पविषादभाक् ॥ ५७ ॥ अदोऽपि चेन्मुदः स्थानं, विपादस्य तदा किमु । इत्याहतुः पुनस्तत्रा-
सम्मतहासिदिको ।। ५८॥ अथ ते भग्नवोहित्या-भिज्ञानं तत्र पादपे । निवध्य स्वकुडगांस्तां-वायमाणाः स्थिताः
गुरखम् ।। ५९ ॥ सायाविकः सुबित्ताख्य-स्तदभिन्शानदर्शनात् । भग्नमवहणः कश्चिद् द्वीपेनास्तीति बुद्धवान् ॥ ६० ॥ तदेव
नारमादाय, सदानपनहेतवे । कपालुहृदयस्तर, नरान् प्रेपितवानसी ॥ ६१ ॥ सांयात्रिकस्वरूपं तै-हाला ते भाणेता इति ।
दीपे दुःखनियासेऽस्मिन् , सन्तो मा विनश्यत ।। ६२ ।। एतत्सयोऽम्बुधैस्तीरं, मापयामः सुखेन वः । तत्रामाणीदभव्यो भो,
घून दुःखं फिमत्र नः ।। ६३ ॥ पश्यतार स्वयं सिद्धा, कुहगः सदनं वरम् । तथा पुष्पफलादीनि, संपद्यन्ते सुखेन नः ॥६४॥
सकलदिशाभिमुख्या-धुना पल्लरितदुपु । पलीयं च सदासमा, हृद्गातानन्ददायिनी ॥६५॥ अम्बुधेस्तटमाप्ताना-मतः
रिमधि गुग्यम् । फिश जीवितसन्देहो, जलात्मनि गच्छनाम् ।। ६६ ॥ द्वीपोऽयं शोभनस्तेन, नागमिष्याम्यहं तटम् । तद्वाश्य
॥१४॥

·-- - - -त्याख्य- नरकगात-श्वानुमने प्रमोदभाक् ॥ ६७ ॥ आगमिष्याम्यहं तीरं, परं चिरतरेण भोः। दुरभव्ये यदत्येवं, पत्नी तिर्यग्गति- जंगी ॥ ६८॥ ममैवाभिमतं नाथ, भवान् साधूक्तवानिदम् । अवादीच्चति भव्यस्तान्, भद्रा । गच्छत संपति ॥ ६९ ॥ आगन्तास्मि तटं येन, वः कतिपयैरहम् । प्रतिशुश्राव तदारपं, तत्पनी गतिस्तदा ॥ ७० ॥ यत्सरेणादमागन्ते- दासत्रासद्धिकः । तस्य स्वर्गगतिः पत्नी, युक्तमेतत्मियेत्यवक् ॥ ७१ ॥ अहो प्रकृतिसादृश्य, दम्पतीनामिहेक्ष्यते । यथा मावचाकायै-स्तथा नान्यत्र वीलितं ॥ ७२ ॥ दूरान्मिलति दम्पत्योः, संयोगः सदृशोज़ यत् । गुणरूपमकृत्यायै- स्तद्विधरेख फौशलम् ।। ७३ ।। उक्तं च-तचिल्लो विहिराया, जाणइ द्रवि जो जहि वसइ । जं जस्स होइ सरिसे, तं तस्स विडान्जिों देइ ॥ ७ ॥ चिन्तयद्भिर्मनस्यवं, चतुरस्तानपेक्ष्य तैः । किं कर्तासि स्वमित्युक्त- वारस्यत्तद्भवसिद्धिकः ।।७५ ॥ विना कालविलम्चेन, भो निष्कारणवान्धवाः । दुरन्तव्यसनाम्भोधे-निस्तारयत मामितः ॥७६ ।। मधुलिप्तासिधारान-ग्रसनप्रतिम ह्यदः । स्थानं बहुविधापाय- मतितुच्छसुखं च यत् ॥ ७७ ॥ इति मियोक्तिमाकर्ण्य, पत्नी सिद्धिगतिः पुनः । माणेश ! रोचते मा-मप्येवं मुदिता जगी ॥ ७८ ।। सप्रियस्तैनरः सार्थे, ततस्तद्भवसिद्धिकः । नावमारुह्य बगेना-ययी सांयात्रिकान्तिकम् ।। ७९ ॥ तस्य स्ववृत्तमाख्यायो-तीर्य तेन सहाम्युधिम् । मिलितः सुहृदादीनां, सोऽभूच्च सुखिनविरम् ।। ८० ॥ वत्सा ! सांपतमाख्यातो, दृष्टांतस्तावदेप कः । एतस्योपनपः सम्यगुच्यमानो निशम्यताम् ॥ ८१॥ अप्रोदिता अभव्याया, ये पञ्च कुलपुत्रकाः । जानीत पञ्चधा जीवां-स्तान् पञ्चगतिगामिनः ॥ ८२ ॥ आकीर्णः परितो जन्म- जरामृत्युरु नादिभिः । अयं दुरन्तः संसार-पारावारः स्मृतो बुधैः ।। ८३ ॥ दुःखदारिद्यदीर्भाग्य-गोगोटेगादिसड्कुलम् ।

·द्वितीय:
११५
am-
में
मर्त्यजन्म च फन्धारि-कुडझदीपसनिभम् ॥ ८४ ॥ सदा दुखकवंद्यत्वा-त्तिर्यग्नारफदुर्गती । ते कन्यारिफपिकच्छु-कुडङ्गप्रतिमे
सूतं ॥ ८५ ॥ मिये पापोदपेनते, सम्पयेते तनुमताम् । एतयोः प्रतिवन्धस्तु, प्रायः पापारमनां भवेत् ॥ ८६ ॥ माऽमवंगती
चान, मुखदुःखोभयात्मफे । यदर्युदुम्बरस्कार-कुडङ्गसनिभे मते ।। ८७ ॥ मध्यमैः सुकृतैवते, मिये सम्भवतोङ्गिनाम् । मध्यमानां
भोगायो, च्यासः पुनरेतयाः ।। ८८ ।। उत्तमानां भवेत् मायः, प्रतिवन्धस्तु वस्तुतः । एकान्तात्यन्तसौख्यायो, महोदयगती
सदा ।। ८९॥ आधिव्याधिवियोगादि-दुःखादसन्ति मोहतः । फलतुल्यानि डिम्भानि, स्थिताले नरजन्मनि ॥९०
गरिकगुविचाभी, धर्माचार्योऽध युध्यताम् । निर्यामनराभाय, साथयो धर्मदेशकाः ॥ ९१ ॥ यदुक्तम्-माणिनोऽपारसंसार-
वारेश्य मज्जतः । तारयन्ति ततो वाच-यमा निर्यामकाः स्मृताः ॥ ९२ ॥ नौस्थानीया वसावया, मत्रज्या पारमेश्वरी ।
रियान्तिरमुग्वं चान, निर्माण तटसन्निभम् ॥ ९३ ॥ दयद्भिरुत्तमा मैत्री, चातुर्गतिकजन्तुपु । साधुभिर्भगिताः पश्चा-प्येते समुदिता
इति ॥ ९४ ॥ गपैककाफिनीहेतो-निप्पुण्यः कविध्वगः । रूपकाणां पुरा मात, सहस्रं निरजीगमत् ।। ९५ ।। आस्वाद्याम्रफलं
+ -अपमान यया पुरा । भंगपाप नृपः कथित, स्वजीवितनृपश्रियाम् ।। ९६ ॥ अत्र तुन्डेन्द्रियसुखा-सक्ताः केचिज्जडास्तथा।
• सुखं सर्वाऽपवर्गयोः ॥ ९७ ॥ जुगुप्सनीयान भो ! भोगान् , तुच्छान् शुक्रादिसम्भवान् । विमुच्याराध्यतां
नितिः ॥ ९८ ॥ इति साधूक्तमाफ़ा-भव्यः माह इसनिति । नितिः कीदृशी सा च, दृष्टा केनाऽत्र
९९ ॥ अगायं विषयग्रामः, सर्वेन्द्रियसुखावहः । घृतपूराज्यपक्वान्न-खर्जुराग्रं च भुज्यते ॥१०० ॥ वसनाभरणायत्र,
परिधीयते । नीयते च सुख कालः, क्रीडाहास्यकुतूहलैः ॥१॥ एतेषां नैकमप्यस्ति, यत्र तत्रापुनर्भवे । को नु
॥१५॥

·दुःखात्मके तत्त्वा- दात्मनीनो यियासति ॥ २ ॥ अयमत्यैवमेझान्त-सुखमप्यपुनर्भवम् । गःशूरवानित्या--सक्तो निषयकर्दमे ॥३॥ आधिव्याधिजराजन्म-मरणादिभिरादितः । भ्रमिताऽनन्तसंसारे, स वराको निरन्तरम् ॥४॥ (युग्मम्) । तथैव दूरभव्योवग्, पिधास्ये च त्वदीरितम् । परिणामहितं किन्तु चिरेणैवाधुना न यत् ॥ ५॥ यौवनं धनसंपत्तिः, पत्नी च्छन्दानुवर्तिनी । नीरोगे चाड्गमित्यादि, माप्तमुझेत् कथं सुधीः ॥ ६॥ यौवने यच धर्मार्थ, पञ्चेन्द्रिपसुखोज्शनम् । युध्यतां पीलुकालास्प-पाकोक्तिसदृशं तु तत् ।। ७ ।। कालान्तरे तथैवोक्तः, कृपया साधुपुङ्गवैः । तेने प्राक्तनजातीय-मेवोत्तरमसी पुनः ॥८॥ एवमालम्बनः सत्या- ऽसत्यैः साधून प्रतारयन् । वराको दरभन्योऽपि, न धर्म प्रतिपद्यते ॥ ९॥ प्रायो नरकतिर्या, जातु माऽमरेवपि । पदे पदेश्य दुःखार्नो, भ्रान्त्वाऽनन्तमनेहसम् ।। ११०॥ ययामवृत्तकरणा-द्विवरं प्राप्य कर्मणः । सम्यग्गुरूपदेशेन, स धर्म प्रतिपत्स्यते ॥११॥ (युग्मम्) । सम्यगाराधयन् धर्म, भवः कतिपयैस्ततः । निर्दधाऽशेपफर्माणि, स सिदिसुखमाप्स्पति ॥ १२ ॥ भव्यश्चोयाच तत्रैवं, करिप्ये मुक्तिकाम्यया । युष्माभिरुदितं धर्म, परं सप्ताटवत्सरः ॥ १३ ॥ यत्साधानाधुना पत्नी, वालवापाठितः सुतः । सुता नोवाहिताऽधापि, तद् द्राग् मोक्तुं न शक्यते ॥ १४ ॥ विभाव्य योग्यतां वः, सप्ताटैरथ साधुभिः । तपस्यामाईती भद्र, भजस्वत्युदितः पुनः ॥ १५ ॥ प्रतिपद्याहतं धर्म, स संवैगतरङ्गितः । सप्ताह सुभवः कर्म-निर्मुक्तः शिवमाप्स्याति ॥ १६ ॥ श्रुत्वा साधुवचश्चाख्य-देवमासनसिद्धिकः । रोचते भवदुक्तं मे भृशं पीयूपपानवत् ॥ १७ ॥ परं नियन्त्रितो जाया-पत्यादिप्रेमवन्धनैः । मुमुक्षुरपि गार्हस्थ्य, सहसा मोक्तुमक्षमः ॥ १८ ॥ तद्वियोज्य मियाऽपत्य-प्रतिवन्यं शनैः शनैः । करिष्यामि भवद्वाक्यं, परमागामिवत्सरे ॥ १९॥ आगामिवत्सरे जात-श्रद्धा .

·“पादि.
दाना
द्वितीय
उल्लास:
॥१५॥
महँगन्म घ फन्यारि-कुड़मद्वीपसनिभम् ॥ ८४ ॥ सदा दुसकवेद्यत्वा-निर्यनारकदुर्गती । ते कन्धारिकपिकन्छु-कुडङ्गमतिमे
स्मृतं ।। ८५ ॥ पिये पापोदयेनेते, सम्पयेते तनुमताम् । एतयोः प्रतिवन्धस्तु, प्रायः पापात्मनां भवेत् ॥ ८६ ।। माऽमवंगती
चार, सुखदुःखोभयात्मके । बदर्युदुम्बरस्फार-कुडङ्गसन्निभे मते ।। ८७ ॥ मध्यमः सुकृतश्चते, प्रिये सम्भवतोऽङ्गिनाम् । मध्यमानां
भोमायो, व्यासङ्गः पुनरेतयोः ॥ ८८ ॥ उत्तमानां भवेत् प्रायः, प्रतिवन्धस्तु वस्तुतः । एकान्तात्यन्तसौख्यायां, महोदयगती
सदा ।। ८९ ॥ आधिव्याधिवियोगादि-दुःखाद्रान्ति मोहतः । फलतुल्यानि डिम्भानि, स्थितास्ते नरजन्मान ॥ ९ ॥
सांयाविरमुविचाभी, धर्माचार्योऽध युध्यताम् । निर्यामानराभाच, सायवो धर्मदेशकाः ॥ ९१ ॥ यदुक्तम्-प्राणिनोऽपारसंसार-
पारावारे मज्जतः । तारयन्ति ततो वाचं-यमा निर्यामकाः स्मृताः ॥ ९२ ॥ नास्थानीया त्वसावद्या, प्रव्रज्या पारमेश्वरी ।
आत्यन्तिममुखं चात्र, निर्वाण तटसनिभम् ।। ९३ ।। दधद्भिरुत्तमा मैत्री, चातुर्गतिकजन्तुपु । साधुभिर्भगिताः पञ्चा-येते समुदिता
इति ॥ ९४ ॥ यथैमाफिनीदेतो-निप्पुण्यः कश्चिदध्वगः । रूपाणां पुरा प्राप्त, सहस्रं निरजीगमत् ॥ ९५ ॥ आस्वाद्याम्रफलं
तुन्छ-मपथ्यं च यया पुरा । भ्रंशमाप नृपः कश्चित् स्वजीवितपश्रियाम् ॥ ९६ ॥ अत्र तुन्छन्द्रियसुखा-सक्ताः केचिज्नडास्तथा।
हारपन्ति इहामुत्र, सुखं स्वर्गाऽपवर्गयोः ॥ ९७ ॥ जुगुप्सनीयान् भो ! भोगान् , तुच्छान शुक्रादिसम्भवान् । विमुच्याराध्यता
धर्मः, प्राप्यते येन नितिः ॥ ९८ ॥ इति साधूक्तमाका-ऽभव्यः प्राह हसनिति । नितिः कीदृशी सा च, दृष्टा केनाऽत्र
कथ्यताम् ॥ ९९ ॥ अवार्य विषयग्रामः, सर्वेन्द्रियमुखावहः । घृतपूराज्यपक्वान-खर्जुरायं च भुज्यते ॥१०० ॥ वसनाभरणापत्र,
स्वच्छया परिधीयते । नीयते च सुखं काला, क्रीडाहास्यकुतूहले. ॥१॥ एतेषां नैकमप्यस्ति, यत्र तत्राऽपुनर्भवे । को नु
॥१५॥

·दुःखात्मके तत्वा- दात्मनीनो यियासति ॥ २॥ अयमत्यैक्मेकान्त-सुखमप्यपुनर्भवम् । गर्ताशूकरवान्नित्या--सतो तिपयकर्दमे ॥३॥ आधिव्याधिजराजन्म-मरणादिभिरदितः । भ्रमिताऽनन्तसंसारे, स वराको निरनारम् ॥४॥ (युग्मम्) । तथैव दूरभन्योधन, विधास् च त्वदीरितम् । परिणामहितं किन्तु चिरेणेवाऽधुना न यत् ॥ ५॥ यौवनं धनसंपत्तिः, पत्नी च्छन्दानुवर्तिनी । नीरोग ! चाङ्गमित्यादि, प्राप्तमुज्झेत् कथं सुधीः ॥ ६॥ यौवने यच धर्मार्थ, पञ्चेन्द्रियसुखोज्झनम् । बुध्यतां पीलुकालास्प-पाकोक्तिसदृशं । तु तत् ।। ७ ।। फालान्तरे तथैवोक्तः, कृपया साधुपुङ्गवैः । तेने प्राक्तनजातीय-मेवोत्तरमसो पुनः ॥८॥ एवमालम्बनः सत्या- ऽसत्यः साधून मतारयन् । पराको दूरभव्पोऽपि, न धर्म प्रतिपयते ॥ ९॥ मायो नरकतिर्यक्ष, जातु माऽमरेष्वपि । पदे पदेऽथ दुःखातों, भ्रान्त्वाऽनन्तमनेहसम् ।। ११० ।। यथामत्तकरणा-द्विवरं प्राप्य कर्मणः । सम्यग्गुरूपदेशेन, स धर्म पतिपत्स्यते ॥११॥ (युग्मम्) । सम्यगाराधयन् धर्म, भवैः कतिपयस्ततः । निर्दद्याऽशेषकर्माणि, स सिद्धिसुखपाप्स्पति ।। १२ ।। भव्यर्थावाच तत्रैवं, फरिप्ये मुक्तिकाम्यया । युष्माभिरुदितं धर्म, परं सप्ताऽष्टवत्सरैः ॥ १३ ॥ यत्साधानाधुना पत्नी, बालथापाठितः सुतः । सुता नोद्वाहिताऽधापि, तद् द्वार मोक्तुं न शक्यते ॥ १४ ॥ विभाव्य योग्यता वः, सप्ताप्टेरथ साधुभिः । तपस्यामाईनी भद!, भजस्वत्युदितः पुनः ॥ ॥ प्रतिपद्याईतं धर्म, स संवेगतरङ्गितः । सप्ताष्टः सुभवः . कर्म-निर्मुक्तः शिवमाप्स्याति ॥ १६ ॥ श्रुत्वा साधुवचचाख्य-देवमासनसिद्धिका । रोचते भवदुक्तं मे भृशं पीयूपपानवत् ॥१७॥ पर नियन्त्रितो जाया-पत्यादिमवन्यनैः । मुमुक्षुराप गार्हस्थ्य, सहसा मोक्तुमक्षमः ॥ १८ ॥ तद्वियोज्य प्रियाऽपत्य-प्रतिवन्धं शनैः शनैः । करिष्यामि भवद्वाक्य, परमागामिवत्सरे ॥१९॥ आगाभिवत्सरे जात-श्रद्धः

·गादि-
द्वितीय:
उल्लास:
मिपादयानु, किमन्यदर्शनान्तरः । नितिलभ्यते यस्मिन्, सरांगणापि चतसा ॥ ५५ ॥ कल्पितान्यपराणीह, दर्शनानि तु
हाभिः । मुग्धमतारणार्यय, मिथ्याचारोक्तियुक्तिभिः ॥५६॥ ततो विपयसामग्री, यावदस्तीयमत्र वः । तावद्विलसते स्वैरं, निःशङ्क-
मनमोऽधुना ॥५७॥ पायन्टिमिटयान्त, भोगान् मा मुशताऽऽगतान् । इत्थमुन्मार्गमन्येभ्यः, कुधीः सोपादिशत् पुनः ॥५८ ॥
(गम्मम् ) प्रग्नः प्रीतिमत्याध्य, पुस मवरलक्षणः । श्रेष्ठी हृष्टस्ततोऽकाप-दीपनमहोत्सवम् ॥५९॥ देवदिन्न इति न्यस्त-नामा
पित्रादिभिः सः । लान्यमानः सदा पश-धात्रीभिर्वर्द्धते सुखम् ॥ १६० ।। भाग्यसौभाग्यनिलयः, समयेऽध्ययनाय सः ।
को पिना सदने, फलानार्यद्विनन्मनः ॥ ६१ ।। उद्युक्तः शिक्षते सोऽपि, क्रमाद् दासप्ततिं कलाः । अथास्ते सुन्दरी
स्तर प्रादिमानू ॥ १२ ॥ रूपेणाऽतिरतिस्तस्य, दुहिता पालखण्डिता । आस्ते सरस्वती नाम्ना,
उनम् ॥ ६३ ॥ फलानार्यस्य तस्यैव, समीपे स्वीजनोचिताः । अधीते च चतुःपष्ट्रि, कलाः साऽपि सदोधता
• जानकोपभूगोदोधा, फस्मिविद् दुर्मयेऽन्यदा । उपाध्यायीमुपाध्यायः, स ताडयति निर्दयम् ॥६५॥ दयामनसो
पा लेग्यमालिकाः । सर्व न्यवारयन्नेत, द्राक् प्रविश्याऽन्तरे तदा ॥ ६६ ॥ परं सरस्वती स्थाना-नोदस्थादप्यवशया ।
माती-गो रहो इदि विस्मितः ॥ ६७ ॥ उपाध्यायी पियेणे, ताज्यमाना शुभेऽधुना । किं त्वयोपेक्षितेतीप-
पार ॥ ६८ ॥ योजनं किमतस्याः, कुनार्या मम चिन्तया । इयं कथं कुनारीतितेन पृष्टा पुनर्नगी
नारी सैर या पत्या, स्वदारोनय कारयेत् । गृछत्यानि कुर्याच, तस्य साहाय्यमापदि ॥ १७० ।। तथा फर्तुमशक्तेय,
या गलेन् । सुनारी मुहिना संपा, तमुनीव स्वलक्षणः ॥ ७१ ॥ तस्याः सर्वनराज्यशा, गर्जमुहल वचः ।
॥१७॥

·देवदिमा निगम्येत्प, समन्युइंदि दध्यियान् ।। ७२ ॥ परिणीय मयावश्य, सर्वस्वननसाक्षिकम् । मोक्तच्या द्राग् न दृष्टयाऽपि, प्रापा सहदायी ॥७३ ॥ पदेषानुभरत्यात्म-गर्वगरफलमात्मना । साप्यमानानदाफूर्त, दसा तादृशमिश्रितः ।। ७४ ॥ तनोऽधीत्याल्पकालन, स्वोगिताः सकलाः फलाः । देवादिनसरस्वत्यो, मापतुः स्वस्खसमनि ।। ७५ ॥ महेभ्या यहयोऽधेयुः, भिय- रगुष्ठिरापान। देवदिमकमाराय, दातुं निमनिना फनीम् ।।७६ ।। परं सुन्दरसाथैश-सुतामेव सरस्वतीम् । पारणेष्यामि न त्वयां, भारमिति पति सः ॥ ७७ ॥ स एवैफः सुतस्तस्य, छिनधातिवल्लभः । तदिऐ नान्यथा कर्तु-मेतद्वाक्यं पिताऽपि सः ॥७८ ॥ भनाध्यमत्य सर्वेभ्यान, कन्यां दातुं गृहाऽऽगतान् । श्रेष्ठी सुन्दरसाथैशं दिजास्येनेत्यमवर्वात् ।। ७९ ॥ सरस्वती द्विधाs. प्यास, साश! तर या कनी। दोहे तो दिव्यरूपाय, मदीयतनुजन्मने ॥ १८० ॥ देवदिनसरस्वत्यो-यत्तुल्यकुलशीलयोः । स्वर्णमन्योरिव छिन् ।, सम्मन्धः प्रतिभाति नः ॥ ८१ ।। पुराप्यास्ते समानादि-शीलयोः मीतिरावयोः। तां चेच्छामि स्लीम सम्पन्धनामुनाभुना ॥ ८२ ।। सरलाकृतिः सार्थ-पतिः सोऽपि तदा सुताम् । तामाकार्योपवेश्याऽथो-सङ्गे सस्नेहमित्याए ॥ ८३॥ मियदगुत्रेष्ठिना पत्से !, प्रहितोश्यं द्विजोत्तमः । देवदिनकुमारार्थ, भवती याचतेऽधुना ॥ ८४ ॥ अप में देशदिनस्य, दुरात पिदत्यापे । फौशल्यात् सोक्तिनिर्वाह-विकीस्तातमुवाच सा ॥८५ ॥ यदि दास्यसि मां तान , समन्यस्यापि फस्यनिन् । कुलशीलायोविद्या-दिभिस्तदुचितो सौ ॥८६॥ ततः सार्थपतिः प्रीतः, समं तेन दिनन्यना। मिपदगुठिसमेत्प, देवादनाय तां ददौ ॥ ८७ ॥ विवाहः शुभलमेऽथ, महेन महता तयोः। मिथः सन्मानसत्कार- मासः समपरत ॥ ८८ ॥ दुष्टहद् देवदिनोऽय, परिणीय सरस्वतीम् । तदेव तपितुर्गेहै, विमुच्यागात् स्वसमाने ॥ ८९ ।। am ·सदा साधु-धर्मानुष्ठानमाचरन् । कृत्स्नकर्मक्षयादाप, मुक्तिं तद्भवसिद्धिका ॥ ३८॥ प्रायो नरकतिर्यक्षु, सञ्चरन पापकर्मभिः । अज्ञानकप्टक्रियया, जातु स्वर्गिनरप्वपि ॥ ३९ ॥ भाग्यहीन इव स्वर्ण-निधि नाऽभव्यचेतनः अनन्तनाऽपि फालेन, लप्स्यते पदमव्ययम् ॥ १४०॥ (युग्मम् ) अनन्तनाथ कालेन, दूरभव्यश्च सेत्स्यति । सप्ताश्च भवेभव्य-- खिभिवासनसिद्धिकः ।। ४१ ।। तस्मिन्नेव भये चातः, सिद्धिं तद्भवसिद्धिकः । तारतम्येन मोहस्य, भिदाऽपीपामपीत्यभूत् ।।४२॥ यायान् यस्य भवेन्मोह-स्तावः तस्य संमृतिः । तन्मोहचयापचया-नुगा संसृतिरदिगनाम् ॥ ४३ ॥ तदत्ताऽसुखसन्दोहा, प्ररोहः पापकर्मणः । आत्मब्रह्मकृतद्रोह--स्त्याज्यो मोहः शियार्थिभिः ॥४४॥ यच्च भ्रान्ता भ्रमिष्यन्ति, भ्रमन्ति च भवेऽगिनः। मोहस्येवाखिलो नून, महिमाऽयं महत्तमः ॥ ४५ ॥ सायं पैशून्यमुन्मार्ग-देशनाऽलीकवादिता । अत्यन्तविपयासक्ति- मिथ्यात्वैकान्तनिष्ठता ॥ ४६ ॥ अवज्ञाऽऽर्हतधर्मस्यो--पहासथ सुसाधुषु । महामोहस्य मानि, लिद्गान्याहुर्मनस्विनः ॥ ४७ ॥ (युग्मम् ) पय॑जन्मादिसामग्री-भवाप्यापि यथाचिरम् । भियगुर्भवकान्तारे, भ्रान्तो मोहानुभावतः ॥४८ ।। मोहपरित्यागात, समियोऽपि तदङ्गजः । उत्तीर्णश्च भवारण्य, तथा पत्सा ! निशम्यताम् ॥ ४९ ॥ (युग्मम् ) तथाहि पोतनपुरे, पुरे परमश्मद्धिमान् । श्रेष्ठी प्रियगुनामाऽभू-मिथ्यात्वैकान्तनिष्ठधीः ॥१५० ॥ अर्हद्धम्र्पक्रियाशुद्ध-साधुश्रद्धोपहासकृत् । नित्यं कूटक्रियाऽलीक-~-परद्रन्यापहारदृक् ।। ५१ ॥ (युग्मम् ) समं प्रीतिमतीनाम्न्या, मियया रूपरम्भया । स भुक्ते विषयान रं, कामतीनाऽभिलापवान् ॥ ५२ ॥ श्रेष्ठिन् । किं मन्यसे पट्स, दर्शनेविति केनचित् । भाणित: फीतुफेनाख्य-द्धसभेवं स मूढधीः ॥५३॥ मन्येऽहं शोभनं प्राण-प्रियाया एव दर्शनम् । अवाप्नोति सरागोऽपि, पुरुपो यत्र नितिम् ॥ ५४॥ यदुक्तम्- यथा

·द्वितीयः
उल्लास:
युगादि-
दाना
॥१६॥
साधूपदेशतः । सद्यः प्रपद्यते जैनी, दीक्षामासन्नसिद्धिकः ॥ १२० ॥ सम्यगाराध्य तां स्वगी, भविता स चिरं सुखी
ततकावतारण, नूपु मुक्तिमवाप्स्यति ॥ २१ ॥ साधुवाफ्यमधाकर्ण्य, पुण्यमाहात्म्यगर्भितम् । कृताञ्जलिरुवाचैर्य, हृष्टस्तद्भवसिद्धिक:
॥ २२ ॥ अनादिकालतो मोह-निद्रया नष्टचेतनः । अहं प्रबोधितः साधु, युष्माभिः साधुपुङ्गवैः ॥ २३ ॥ धन्यानामपि धन्योऽहं,
सम्पग्मागोपदेशकाः । यायं मिलिताः सम्प-त्युत्पथे गच्छतो मम ॥ २४ ॥ मज्जतात्र मयाऽपार-संसारमकराकरे ।
निर्यामकनिभा युय-माप्ताः सद्धर्मनीयुताः ॥२५॥ स्नेहपाशैर्निबध्याशु, पञ्चेन्द्रियमलिम्लुचैः । क्षुत्पिपासादिदुःखातों, निक्षिप्तो
भाचारके ॥ २९ ॥ हन्यमानोऽन्वहं जन्म-मृत्याधिव्याधितर्जनः । न त्राणमामुवं किश्चि-देतावन्तमनेहसम् ॥ २७ ॥ (युग्मम्
शुभदैवाऽनुभावेना-धुना त्यावद्धमोचकाः । आसादिता मया यूय-मत्राणवाणकारिणः ॥ २८ ॥. सुलभा एवं संसारे
मयाऽमरमहर्द्धपः । संयोगः सद्गुरूणां तु, जन्तूनामतिदुर्लभः ॥ २९ ॥ बहुशोऽपि मया लोल्यात् , पडप्यासादिता रसाः
सद्गुरूक्तिसुधा जन्तु-जन्ममृत्युंहरा न तु ॥१३०॥ विद्वानपि न जानाति, सम्यक् तत्त्वं गुरून् विना । यथा दीपं विना ध्वान्ते, न
पश्यत्यपि शुद्धदृक् ॥ ३१ ॥ संसाराऽसारसौख्यायो-पक्रमन्ते यथाऽङ्गिनः । तथा जैनक्रियायै चेत्, करान्तर्निनिस्तदा ॥ ३२ ॥
नानादुःखीयसंयुक्त-सांसारिक सुखादहम् । निटत्तो विपसमृक्त-परमानादिवाधुना ॥ ३३ ॥ वाणिज्यं स्वार्जनेनैव, जिनधर्मेण
वर्जितः । इयान दिनव्ययो वाद, वैफल्येन दुनोति माम् ॥ ३४ ॥ भवाम्भोधितरी पाप-हरी जन्तुशिवङ्करी । दीयतामाईती
दीक्षा, क्षिप्रं मे मुनिपुङ्गवाः । ॥ ३५ ॥ सान्तरायो यतो धर्मः, प्रायो बहुलकर्मणाम् । अत एवाकथि प्राज्ञे-धर्मस्य त्वरिता
गतिः ॥ ३६ ।। इत्थमुत्सर्पिसंवेगः, मात्राजीन्मुनिसनियो । संसारवासमुत्सृज्य, श्लेष्माणमिव च द्रुतम् ॥ ३७ ॥. अप्रमत्तः
॥१६॥

·- सदा साधु-धर्मानुष्ठानमाचरन् । कस्नफर्मक्षयादाप, मुक्ति तस्यसिद्धिका ॥ ३८ ॥ मायो नरकतिर्यक्षु, सभरन पापकर्मभिः । अज्ञानफष्टक्रियया, जातु समिनरेवपि ॥ ३९ ॥ भाग्यहीन इस स्मर्ण-निधि नाऽभव्यचेतनः अनन्तनाsपि फालेन, लप्स्यते पदमव्ययम् ॥१४०॥ (युग्मम् ) अनन्तेनाय कालेन, दूरभव्यत्र सेत्स्यति । ससाऽभ भवैभव्य- स्त्रिभिभासनासिद्धिका ॥४१॥ तास्मिमेव भवे चासः, सिदि तरवासदिकः । तारतम्येन मोहस्य, भिदाऽपीपामपीत्यभूत् ।।४२।। यावान यस्य भवेन्मोह-स्तावती तस्य संशतिः । तन्मोहचयापचया-नुगा संरतिरदिनानाम् ॥ ४३ ।। तदाऽसुखसन्दोहा, मरोदः पापकर्मणः । आत्मब्राह्महतद्रोह--स्त्याज्यो मोहः शिवार्षिभिः ॥४४॥ या भ्रान्ता भ्रमिष्यन्ति, भ्रमन्ति च भवेऽमिनः। मोहस्येवाखिलो नून, महिमाश्यं महत्तमः ॥ ४५ ॥ सायं पैशून्यमुन्मार्ग-देशनाऽलीकवादिता । अत्यन्त विषयासक्ति- मिथ्यात्वैकान्तनिष्ठता ॥ ४६ ॥ अवज्ञाऽऽहतधर्मस्यो--पहासा सुसाधुगु । महापोहस्प चैमानि, लिद्गान्याहुमनस्विनः ॥ ४७ ॥ (युग्मम् ) मर्त्यजन्मादिसामग्री-मवाप्यापि यथाचिरम् । प्रिपद्गुर्भवकान्तारे, भ्रान्तो मोहानुभावतः ॥ ४८ ॥ यथा मोहपरित्यागात, सप्रियोऽपि तदङ्गजः । उत्तीर्णध भयारण्य, तथा घत्सा ! निशम्यताम् ॥ ४९ ॥ (युग्मम् ) तथाहि पोतनपुरे, पुरे परमशद्धिमान् । श्रेष्ठी मिय इगुनामाऽभू-मिथ्यात्वैकान्तनिष्ठधीः ॥१५० ॥ अहंदर्मकियाशुद्ध-साधुश्रद्धोपहासात् । नित्यं कूटक्रियाऽलीफ-परद्रव्यापहारहरु ।। ५१ ॥ (युग्मम् ) सम मीतिमतीनाम्न्या, प्रियया रूपरम्भया । स भुक्ने विषयान् सौर, कामतीवाऽभिलापवान् ।। ५२ ॥ श्रेष्ठिन् । किं मन्यसे पसु, दर्शनेविति फेनचित् । भाणत: कौतुफेनाख्य-द्धसमे स मूढधीः ॥ ५३॥ मन्येऽई शोभनं प्राण-मियाया एव दर्शनम् । अपानाति सरागोऽपि, पुरुपो यप्र नितिम् ॥५४॥ यदुक्तम्- na .

·द्वितीय: उल्लासः दशना ॥१७॥ प्रियादर्शनमेवास्तु, किमन्यदर्शनाऽन्तरः । नितिर्लभ्यते यस्मिन् , सरागेणापि चतसा ॥ ५५॥ कल्पितान्यपरागीह, दर्शनानि तु दाम्भिः । मुग्धप्रतारणायक, मिथ्याशास्त्रोक्तियुक्तिभिः ॥५६॥ ततो विषयसामग्री, यावदस्तीयमत्र वः । तावद्विलसते स्वेरं, निःशङ्क- मनसोऽधुना ॥५०॥ पाखण्डिविमलुब्धास्तु, भोगान् मा मुञ्चताऽऽगतान् । इत्यमुन्मार्गमन्येभ्यः, कुधीः सोपादिशत् पुनः ॥५८ ।। (युग्मम् ) प्रस्तः प्रीतिमत्याऽथ, पुत्रः प्रवरलक्षणः । श्रेष्टी हृष्टस्ततोऽकापी-दीपनमहोत्सवम् ॥५९।। देवदिन्न इति न्यस्त-नामा पित्रादिभिश्व सः । लाल्यमानः सदा पञ्च-धानीभिर्वर्द्धते सुखम् ।। १६० ॥ भाग्यसौभाग्यनिलयः, समयेऽध्ययनाय सः। मुक्तोऽथ पिना सदने, कलाचार्यद्विजन्मनः ॥ ६१ ॥ उद्युक्तः शिक्षते सोऽपि, क्रमाद् दासप्तति कलाः । अथास्ते सुन्दरो नाम, साथैशस्तर ऋद्धिमान् ॥ ६२ ।। रूपेणाऽतिरतिस्तस्य, दुहिता वालखण्डिता । आस्ते सरस्वती नाना, पनितामालिमण्डनम् ॥ ६३ ॥ कलाचार्यस्य तस्यैव, समीपे स्त्रीजनोचिताः । अधीते च चतुःपष्टिं, कलाः साऽपि सदोद्यता ॥ ६४ ॥ जातकोषभृशोद्वोधः, कस्मिविद् दुर्नयेऽन्यदा । उपाध्यायीमुपाध्यायः, स ताइयति निर्दयम् ॥६५॥ दयाईमनसो देव-दिन्नाचा लेखशालिकाः । सर्वे न्यवारयन्नेतं, द्राक् प्रविश्याऽन्तरे तदा ॥ ६६ ॥ परं सरस्वती स्थाना-नोदस्थादप्यवज्ञया । देवदिन्नस्ततोऽमाती-तां रहो हृदि विस्मितः ॥ ६७ ॥ उपाध्यायी पियेणे, ताड्यमाना शुभेऽधुना । किं त्वयोपेक्षितेतीप- न्मुखमामोव्य साऽप्यवर ॥ ६८ ॥ प्रयोजनं किमेतस्याः, कुनार्या मम चिन्तया । इयं कथं कुनारीति, तेन पृष्टा पुनर्जगी ॥ ६९ ॥ सुनारी सैव या पत्या, स्वदासनेव कारयेत् । गृहकृत्यानि कुर्याच्च, तस्य साहाग्यमापदि ॥ १७० ॥ तथा कर्तुमशक्तेयं, न पत्युवाप्रया चलन् । कुनारी कुहिता संपा, तच्छुनीव स्वलक्षणैः ॥ ७१ ॥ तस्याः सर्वनराऽवज्ञा, गर्जमुदुशृङ्खलं वचः । १णा ·देवदिनो निशम्येत्यं, समन्युहदि दध्यिवान् ।। ७२ ॥ परिणीय मयरवश्य, सर्चस्वजनसाक्षिकम् । मोक्तव्या द्रार न दृष्टचाऽपि, दष्टव्पा सकृदयसी ॥ ७३ ॥ यदेपानुभवल्यात्म-गर्ववाक्फलमात्मना । साप्यजानात्तदाकूतं, दक्षा तादृशमिङ्गितः ॥ ७४ ।। ततोऽधीत्याल्पकालेन, स्वोचिताः सफलाः कलाः । देवदिन्नसरस्वत्यो, मापतुः स्वस्वसमनि ॥ ७५ ॥ महेभ्या बहवोऽथेयुः, प्रिय- इगुष्ठिसमनि । देवदिनकुमाराय, दातुं निजनिा कनीम् ॥७६॥ परं सुन्दरसायंश-सुतामेव सरस्वतीम् । पारणेप्यामि न त्वन्या, वप्तारमिति वक्ति सः ॥ ७७ ॥ स एवैकः सुतस्तस्य, श्रेष्ठिनश्वातिवल्लभः । तदिष्टे नान्यथा कर्तु-मेतद्वाक्यं पिताऽपि सः ॥७८॥ अतोऽधमत्य सर्वेभ्यान, फन्यां दातुं गृहाऽऽगतान् । श्रेष्ठी सुन्दरसाथैशं; द्विजास्येनेत्यमनवीत् ॥ ७९ ॥ सरस्वती द्विधाऽ. प्यास्ने, सार्येश ! तव या कनी । दाई तां दिव्यरूपाय, मदीयतनुजन्मने ॥ १८० ॥ देवदिनसरस्वत्यो-पत्तुल्यकुलशीलया। स्वर्णमण्योरिव श्रेष्ठिन् !, सम्बन्धः प्रतिभाति नः ॥ ८१ ।। पुराप्यास्ते समानर्द्धि-शीलयोः प्रीतिरावयोः। तां चेच्छामि हनीपत, सम्पन्धनामुनाऽधुना ॥ ८२ ॥ सरलमकृतिः सार्थ-पतिः सोऽपि तदा सुताम् । तामामार्योपवेश्याऽथो-त्सों की सस्नेहमित्यवर ।। ८३॥ प्रियङ्गुधेष्ठिना वत्से !, प्रहितोऽयं द्विजोत्तमः । देव दिन्नकुमारार्य, भवती याचतेऽधुना ॥ ८४ ॥ अपत देवदिनस्य, दुष्टाऽऽकूतं विदत्याप । कौशल्यात् स्वोक्तिनिर्वाह-चिकीस्तातमुवाच सा ।। ८५ ।। यदि दास्यसि मां नात !, त्वमन्यस्यापि कस्यचित् । कुलशीलवयोविद्या-दिभिस्तदुचितो ह्यसौ ॥ ८६ ॥ ततः सार्थपतिः प्रीतः, समं तेन दिनन्मना । प्रियद्गुष्ठसत्य, देवादेन्नाय तो ददौ ।। ८७ ॥ विवाहः शुभलग्नेऽथ, महेन महता तयोः । मिथः सन्मानसरकार- सरसः समपद्यत ।। ८८ । दुष्टहद् देवदिनोऽथ, परिणीय सरस्वतीम् । तदेव तपितुर्गेहै, विमुच्यागात् स्वसमान ॥ ८९ ॥ SORLD

·hait--
पुगादि-
दमना
द्वितीयः
एल्लासः
॥१८॥
स मिस्सननर्लोफ-विरुद्धत्वादियुक्तिभिः । बहुशो भण्यमानोऽपि, नानैपीत्तां पितुर्ग्रहात् ॥ १९० ॥ आनिनीपुरपि श्रेष्ठी,
किनिन् फिश्चिपिपेण ताम् । नाऽनपीत पुत्रदोया-भीतो जातु स्वमन्दिरम् ॥ ९१ ॥ पालयन्त्यमलं शीलं, मनोवचनकभिः ।
निर्विपादा पितुर्गेहे, तिष्ठति स्म सरस्वती ॥ ९२ ॥ पितुः प्रसादानिश्चिन्ती, देवदिन्नः सुहृत्सखः । नानाक्रीडाभिराक्रीडा-
दिपु क्रीडति सर्वदा ॥ ९३ ॥ अथ दिनसुहृदोष्ठी-व्याक्षिप्तमनसोऽन्यदा। लीलया देवदिन्नस्य, राजवर्त्मनि गच्छतः ॥९४॥
अनाभोगवशान् स्कन्धो, गाउँ लमः पणस्त्रियः। नाम्ना कामपताकाया, आयन्त्याः पथि सम्मुखम् ॥ ९५ ।। (युग्मम् )
प्रसादपा भूपस्प, साऽपि दूनमना भृशम् । देवदिन्नं कर धृत्वा, तदा सास्यमित्यवक् ॥९६॥ यौवने स्वार्जितामेव, त्याग-
भोगादिभिः श्रियम् । युझानस्य नरस्यत्थं, यद्गर्वोऽपि प्रशस्यते ॥ ९७ ॥ भुजानः स्वपितुर्लक्ष्मी, मिथ्या-हङ्कारभाग्भवान् ।
स्कन्धेनाऽऽध्नन् जनान् श्रेष्ठि-कुमारचलतीति किम् ? ॥९८॥ पोडशाब्दवया भुते, यः पुत्रो जनकश्रियम् । स प्राच्यत्ररणसम्बन्धे-
नापातस्तस्य निमितम् ॥ ९९ ॥ यतः-मातुः स्तन्यं रजाक्रीडा, मन्मनावागलज्जता । शैशवे भान्ति निर्हेतु-हास्यं भोगः पितुः
श्रियः ॥ २०० ॥ किञ्च-स्वसा पित्रान्तिा लक्ष्मी, परखी च पराजिता । स्थानिय ततो भोक्तुं, युज्यते पहतां ध्रुवम् ॥१॥
अधिक्षपश्चस्तस्याः, स्वत्रीठाकरमप्यदः । गुरुशिक्षामिवामस्त, देवदिनो हितावहम् ॥२॥ दथ्यौ च हृदि हृष्टात्मा, सुष्टु
सापितमेनया । क्रीडया से मुधाऽगच्छदयो वित्ताऽर्जनोचितम् ॥ ३ ॥ यदुक्तम्- प्रथये नानिता विद्या, द्वितीये नाजितं धनम्
तृतीये नाजितो धर्मः, स तु किं फरिष्यति ! ॥ ४ ॥ ततः समभवत्याशु, विनयाऽधनमच्छिराः । देवदिन्नः शुभोत्साहः,
पितरं माह सादरम् ॥ ५ ॥ अनुमन्यस्व मां तात !, यास्याम्यनयितुं श्रियम् । भृत्वा ऋयाणकः पोतं, परद्वीपपयोनिधी ॥६॥
॥१८॥

·ही लोभाभिभूतोऽपि, पुरस्नेहात्तदा वदत् । विदेशा विषमा वत्स!, सत्राधिस्तु विशेषतः ॥७॥ त्वमेवैकसुतो वत्स!, पुरस्पारम्बन मम । माणसन्देहकारिप्या, तरसृतं चार्दियात्रया ॥ ८॥ देवदिनोऽप्यवकू तातो-यमेनैवाप्यते रमा । अल्सध्यसायिभ्यः, सा तु द्रं पलायते ॥ ९॥ यदुक्तम्-अव्यवसायिनमलस, देवपरं पुरुपकारपरिहीणम् । ममदा इव वृद्धपति, नेपउन्त्यवादित लक्ष्मीः ।।२१० ।। श्रिया सर्वत्र दृश्यन्ते, कष्टेनाऽन्तरिता मृणाम् । वैधव्यथा साहित्वैव, कर्णः कुण्डलभाग् भवेत् ॥ ११॥ अर्थार्जनार्यमत्यर्थ-मित्युत्कण्ठितचेतसम् । अथ श्रेष्ठी सुतोत्साह-हृष्टस्तमनुमन्यत ॥ १२॥ ततधतुर्विधः पश्य, पोतमापूर्य भूरिभिः । विधाय सर्वसामग्री, तदमपरामपि ॥ १३ ॥ अविश्वासः श्रियो मूल-मस्यायें मनसि स्मरन् । मा मयातः परद्वीपे, कस्यचिद् वत्स! विश्वसीः ॥ १४ ॥ प्रमोदेन अपयेता, पितृशिक्षाहिताशिपम् । आराध्य बलिपूजाधे-रुदधेश्वाधिदैवतम् ॥ १५ ॥ दीनादिभ्यो दददान, कृतदेयनमस्कार्तिः। सुलो पोतमारुता, स सुधीः सपरिच्छदः ॥१६॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) भय पारसकूल स्प, संमुख श्रेष्ठिनन्दनः । सोत्साहः सत्वरं पोत-वाहः पोतमचीचलत् ।। १७ ॥ दुर्दैवात्तैः परं पोतः, मेर्यमाणोऽपि सत्सये। उत्पथे याति दुर्वात-मणुनः शूफलाऽश्ववत् ॥ १८॥ अत्रैप भक्ष्यते भूत, स्खलित्वा क्वाचिदश्मान । अयैवं देवदिभादौ, पोतोफे विषादति ॥ १९ ॥ भावितव्यनियोगेन, क्वचिदज्ञातनामके । मन्दिरे धवलात्युश-मन्दिरेगात्क्रमेण सः ॥ २२० ॥ मन्यमाना मुदात्मान-मापातं नष्पजन्मान । देवदिन्नादयः सर्वे, पाहनादुदतारिपुः ॥२१॥ तात्पं फश्चिदमाक्षीद्, देशदिनोऽध मानरम् । फिमिदं मन्दिरं फोऽत्र, राजा के च महत्तराः ॥ २२ ॥ सोऽध्याइ मन्दिरं घेत-दन्यायपुरपत्तनम् । प्रचारशासनः येष्ठिन, निर्विचारोन भूपतिः ॥ २३ ॥ सुधीः सजिलो मन्त्री, शिलापातः पुरोहितः । आस्ते ४ NA

·युगादि-
दशना
द्वितीयः
उल्लास:
॥१९॥
श्रीकरणाध्यक्षो-नाचारस्तस्य भूभुनः ॥ २४ ॥ विश्रुतः सर्वलुण्टाक-स्तलारक्षोऽत्र सर्वतः । तपस्वी पुनरज्ञान-राशिः
मान्यमाश्रितः ॥ २५ ॥ राज्ञः प्रसादसदनं, मान्या पूरमहत्तरः । आस्ते परिवाजिकैका, कूटबुध्यभिधा पुनः ॥ २६ ॥
शत्रूणां सङ्कटे प्राप्ते, विपमेऽस्य महीभुजः । निधिः कपटवुद्धीनां, सा ददाति धियं तु ताम् ॥ २७ ॥ यस्या चलेन भूजानि-
निखिलानपि तानरीन् । निर्नित्य तेपा निःशेषा-मात्मसात्कुरुते श्रियम् ॥ २८ ॥ इति ज्ञाताखिलव्यक्ति-देवदिन्नोऽथ तन्मुखात् ।
स मौढमामृतो गवा, पणनाम महीभुनम् ॥ २९ ॥ राज्ञा मदत्तसन्माना, कृतसभ्योचितक्रियः । तत्रासीनः स तद्राज्य-व्यवस्था
यावदीक्षते ॥ २३० ॥ विमुक्तकेशा जरती, निर्दयं ताडयन्त्युरः । उच्चैः पूत्कुर्वती काचि-तावत्तत्र समागमत् ॥ ३१ ॥
कावं कि पूत्करोग्यम्य !, राज्ञेत्युक्ताचदच्च सा । नाथाहं चौरजननी, वसामि भवतः पुरे ॥ ३२ ॥ परं शुभाऽशुभां तप्ति, जातु
कुर्वे न कस्यचित् । फलहा येन केनापि, यामि कस्यापि नो गृहे ॥ ३३ ॥ अस्या वाग्विपयातीतं, सुशीलत्वमहो इति । विस्मि-
तोऽन्तपोधोच-तनः फिमिति साऽप्यवर ॥ ३४ ॥ एक एवाङ्गजन्माऽभू-दन्वयष्टिसमो मम । गृहनिर्वाहमातन्यन् , स्तन्येनात्र
पुरेशनिशम् ॥ ३५ ॥ खानं खननभूत्सोऽध, देवदत्तेभ्यसमाने । अकस्मान्न्यपतत्तस्यो,-परि भित्तिश्च जर्जरा ॥ ३६ ॥ स
तर मृतस्तेन, विनाथ भविता कथम् । ममाधारविहीनाया, योगक्षेमविधिहहा! ॥ ३७॥ इति दुःखातिरेकेण, दूनात्मा
पूत्करोम्यहम् । ततो विपादं मा कापी-रिति मातम॒ते सुते ॥ ३८ ॥ यत्ते तृप्तिं करिष्यामि, सर्वो भरणपोपणैः । इत्थं
सन्तोप्य भरती, सदयं व्यसृजनृपः ॥ ३९ ॥ देवदत्तेभ्यमाकार्य, सकोपमथ सोऽवदत् । जर्जरामाशी भित्तिं-रात्मन् !
फिमचीकरः ? ॥ २४०॥ वराकस्तस्करोग्यानि, निपतन्त्या यया द्रुतम् । सोऽप्याख्यत्सभयोक्तम्पं, स्वामिन् ! कि मेध
॥१९॥

·दमणम् ॥ ११ ॥ स्वार्थमास्थाय सामग्री, निखिलाऽप्युपौकिता । यन्मया सूत्रधारस्य, त्तिथापि यथार्थितम् ॥ ४२ ॥ ततस्तस्यैव वैगुप्प, फिमप्यत्र विचारप । आहूप सूत्रधारोऽथ, पृष्टः कोपात् स भूभुजा ।। ४३ ॥ चौरपाताय किं भित्ति- महापारित जर्जराम् । सोऽप्यवोचद् यथासूत्रं, चयनावहितोऽप्यहम् ॥ ४४ ॥ उदारस्फारशृङ्गारा, देवदत्तसुता पुरः । प्रजन्नी साक्षितामा, वीक्ष्याभिनवयौवनाम् ॥ ४५ ॥ तद्रूपाक्षिप्तचित्तत्वा-रछून्यो व्यररचं मनाक् । इष्टिकाशिथिलन्यास, || तन्मे दोपः प्रभोऽध फः ॥ ४६॥ (त्रिभिर्विशेषकम् ) तामप्याफार्य राजाख्याद्, मुग्धे चिन्वनभूत् गृहम् । यत्रैकागमनाः सूत्र-धारस्तष किपागमः १ ॥ ४७॥ देवदत्तसुताऽप्युचे, यान्त्यहं सुजनांकास । वीक्ष्य नर्म परिव्राज-मू भूय स्थित पथि ॥ ४८ ॥ ग्रीडाशयशाद्वाज-नुत्पथमस्थिता सती । तत्र प्राप्तवती तन्मे, नद्यत्रागो मनागपि ॥ ४९ ॥ परिव्राजकमप्याह, फोपेनाहूप तं नृपः । फिमस्या नम निर्लज, त्वमूर्यो राजवर्मनि ॥ २५० ॥ सोऽत्याह राजन् ! यदह, चिरमूर्ध्वन्दमः स्थितः । अश्वै शिक्षयता तत्र, जामात्रा सवलितः पथि ॥५१॥ तत्को ममापराधोऽयं, न्यायवर्त्म विलोकय । स जामाता- प्ययाहूय, कोपनामाणि भूभुजा ।। ५२॥ पुरान्तः सर्वलोकानांगमनागमनाऽध्वनि । किमरे शिक्षितो वाजी, भवता विविधा गतीः ।। ५३ ॥ रामपुत्रोऽप्यवर राजन् !, न दोपोऽन मनाए मम । फिन्त्वीटग्पुद्धिदो मेऽत्र, विधिरेवापराध्यति ।। ५४ ॥ भूपश्च प्रावदत् सभ्यान, नियध्यानीपता बलात् । विधिमप्यन यनाई, सहे फस्यापि दुर्भयम् ॥ ५५ ॥ धूर्ताः सभासदः पाहु, सापराधतया धुपम् । त्वदण्डचकितो देव, ! पलायिष्ट तदैव सः ॥ ५६ ।। प्रचण्डशासनाचत्तः, पलाय्यापि परं विधिः । गालीव वेदेव, फियर प्रयास्यति ॥ ५७ ॥ यतस्ततोऽसौ तत्पुम्भि-निव-यानाययिष्यते । इति तथ्यरिवाऽतथ्य-रपि ATMLA

·पगादि-
दमना
द्वितीयः
उल्लास:
॥२०॥
चर्दितः ।। ५८ ॥ हदि हृष्टो विमृज्याथ, निर्विचारनृपः सभाम् । आवासन्तर्ययो भुक्त्यै, खं विदन् न्यायतत्परम् ।। ५९ ॥
(युत्मम् ) एतत्तु निखिलं साक्षा-दक्ष्यि न्यायाध्वष्ठिवम् । देवदिन्नवाणिग् वाह, विस्मितो हाद दध्यि-
वान् ॥ २६० ॥ अष्टाऽश्रुतपूर्वस्य निर्विचारमहीभुजः । अहो ! कापि नवीनेयं, राज्यनीतिव्यवस्थितिः ॥ ६१ ॥
पोतादुत्तार्य पप्यानि, भाटकातेऽथ वैश्मान । देवदिन्नः सुखं तस्थौ, क्रयविक्रयनिष्ठधीः ॥ ६२ ॥
अन्ययुः श्रेष्टिमूः सोऽथ, परिवानिकया तया । सादरं सपरिवारो, भोजनाय निमन्त्रितः ॥ ६३ ॥ भोज्यः फलालिपक्कान-
शालिदालिमृतादिभिः । सा सत्यौचित्यसत्कार-पूर्वं च तमभुनत् ॥ ६४ ॥ सरलपकृतौ देव-दिन्नेऽथ सपरिच्छदे ।
तत्र सुस्पर्थमायाते, कूटपुद्धिधिाऽपि सा ॥६५॥ तदुत्तारकगेहान्त-गुप्तस्थाने कचिद्रहः । निजाप्तपुरुपैः स्वर्ण-स्थालमे
न्यनिक्षिपत् ।। ६६ ॥ (युग्मम् ) भुक्त्वा स्वस्थानमाप्ताय, देवदिन्नाय सा पुनः । पृष्टतः स्वनरं मेप्य तन्मुखेनेत्यचीकथत् ॥६७॥
सुवर्णस्थालमस्माक-मैफमध गतं कचित् । युष्मत्परिजनाच्चान्यो, न कोऽप्यत्राऽगतोऽभवत् ॥ ६८॥ ततस्तं निखिलं पृष्ट्वा,
सावि विलोक्य च । सिपमर्पय तद्वार्ता, यथैपा न पतेद् वहिः ॥ ६९ ॥ देवदिन्नोऽप्यवम् भद्र !, कालभावेन कर्हिचित् ।
परिमायामुदत्यकों, मर्यादा चाधिरुन्झति ॥ २७० ॥ नास्माकीनः परं कोऽपि, रम्येऽपि परवस्तुनि । कर तिपति तद् गत्ला,
स्वीफस्पेर तीक्ष्यताम् ॥ ७१॥ ततः सा रूपमप्येत्य, देवदिन्नमा पुनः । श्रेष्ठिस्तत्स्थालमायासी-तवैवोत्तारके कचित्
॥ ७२ ॥ तन्मे युटुम्पाचारण, मार्गयन्यास्तदर्पय । भुक्तवान् यत्र तय, मा भाइझीद् भाननं भवान् ।। ७३ ॥ अथ चेत्
सामयुस्त्येत्य, मार्गितो नार्पपिप्यसि । आदास्ये दण्डयुस्त्यापि, तर्हि राजवलेन तत् ॥७४ ॥ ऋजुस्तस्कूटमविदन्,
॥२०॥

·TA देवदिनोऽप्युवाच ताम् । फिमित्यमधिकन्यूना-न्याख्यासि मुखरे मुथा! ।। ७५ ॥ जातु जात्यसुवर्णेऽपि, श्यामता लगति, कनिन् । अस्मत्परिजनस्यैतत्, परं फर्म घटेत न ॥ ७६ ॥ भविष्यति ततः स्थालं, त्वत्समन्येव कुप्रचित् । तत्तत्र त्वरितं गच्छ, पृच्छ चात्मपरिच्छदम् ॥ ७७॥ न शुध्यत्पात्मनो ह्यात्म-पृष्टमेवं विदन् सुधी। मिथ्यापदोपं सहसा, परप्वारोपयेत् कथम् ? ॥ ७८॥ विसादे पर्द्धमाने चे-त्युक्तिमत्युक्तिभिश्विरम् । प्रयाती तन्नित्यर्थ, ती महीजानिपदि ॥७९ ।। तद्विवादव्यतिकरं, सालान्पोऽन्य विनार्य च । तयोर्नपतिसामन्तै-रित्यादिष्ट महत्तरैः ॥ २८० ॥ स्थालं यदन्तालोपय-मानमुद्घटते हि तत् । तदीयं गृहसर्व, भवेदन्यस्य निधितम् ।। ८१ ॥ समं महत्तरैर्देव-दिन्नोत्तारफरामान । तत आगत्य सा स्थालं, ऋभिराप्तMलोफयत् ।। ८३ ।। पूर्वमन्यान्यस्थानेषु, धूर्तत्वेन विलोक्यते । पवादाकृष्य तज्ज्ञात--स्थानात्तस्याः समर्पितम् नृपापनुमता सप-सर्वस्वादानम् । कूटयुद्धिस्तदा देव-दिन दासीचकार ८५ ॥ एवं निपतिते तस्य, पके परिजनोऽखिलः । फूट्युद्भिग्रहाद् भीतः, पलाय्य द्वार यया काचित् ॥ ८६ ॥ पुरापि परदेशीया, पहयो व्यवहारिणः । छलेन हृतसर्वस्या, एवं दासीकृतास्तया ॥ ८७॥ कुर्वाणो नीचकर्माणि, दासीभूतोऽथ तद्गृहे । देवदिवोऽतिदुखातोमनस्पैवं ध्यभाषयत् ।। ८८ ।। धनार्जनार्थमाप्तस्य, प्रौढर्मेऽत्र मनोरथैः । कीदृशी दुरवस्थेय, हा व्यधीयत वेधसा! ॥ ८९ ।। अन्यथा चिन्तयते कार्य, देवाद भवति चान्यया । वसेत् कर्णे हि भूपार्थो-कीर्णे दरिद्रिणां मलः ॥ २९० ॥ दीनस्य प्राणहीनस्य, पराधीनस्य में हहा! । अपि जीवितमत्रव, सर्वस्वमिव यास्यति ॥ ९१ ॥ जातः कृष्णचतुर्दश्याः, स || फधिनास्ति पिष्टपे। यो मोचपति मामस्माद, दुष्टसीदास्यकर्मणः ॥ ९२ । तथापि शापयाम्पेत-निजवृत्तं यथास्थितम् । पितुः ॥ ८४ ॥ ।। POSSESSI ·युगादि- दशना द्वितीय: उछासः ॥२१॥ फयञ्चिदुधम्य, लेखमेपणतोऽधुना ।। ९३ ॥ सामिज्ञानं पितुर्लेख, ततः पयति स्म सः । स्वदेशं गच्छतो हस्ते, सार्थवाहस्य फस्पचित् ॥ ९४ ॥ प्राप्तं तत्र क्रमेणाथ, तं मियावाचयत् । ज्ञातस्वपुत्रदौस्थ्यथा-शोदीत्तारस्वरेण सः ॥ ९५ ॥ देवदिन्नेऽथ याताया, मस्थिते निजमन्दिरम् । मागेव श्रेष्ठिना स्नेहा-दानीताऽऽस्ते सरस्वती ।। ९६ ॥ दुःखाऽऽपूर्णमिवाऽस्माद्, विलोक्य वारं तदा । नवीनं हि किमप्यो-साशङ्कारानुसफुला ।। ९७ ॥ तत्र सा सहप्ताऽऽमत्यप्राणिपत्य च साश्रुक् । अमाक्षीत् किमिदं तात I, दुःखमाकस्मिकं हि षः ॥ ९८ ।। (युग्यम् ) निश्वस्य चावदत्तस्याः, प्रियगुर्गद्गदं स्वरम् । विदेशे देवादिनस्य, दुर्दैवकृतदुर्दशाम् ॥ ९९ ।। वज्राघातनिभा पत्यु-स्तां श्रुत्वा सा पतिव्रता । दुःखातहृदयाऽप्येतं, सावष्टम्भमभापत ॥ ३०० ॥ पुनदुःखार्तितस्तात !, मा रोदीरिति विस्वरम् । राज्यं किमपि यत्तात, रुदितेन न लभ्यते ॥१॥ परं प्रसव धूवेपं, सपर्याऽन्यायपत्तने । स्वज्ञाताप्तपरीवार-परीतां पयाशु माम् ॥ २ ॥ यया दुष्टस्त्रियास्तस्या, दुरन्तादास्यकर्मणः । विमोच्य धीवलेनात्र, युप्मत्तनयमानये ॥ ३ ।। श्रेष्ठयायवोचद् दुःखानों, न मुग्धे वेस्सि यत् पुरा । न कोऽपि कुशलेनाऽऽमा- दन्यायपुरपत्तनात् ।। ४ ।। तद्देवादिति नष्टस्य, कथं पुत्रस्य पृष्टतः । नाशयामि वधूं धेनो-रिव वत्सतरी जडः ॥५॥ सा पुनगदचात !, मा ध्यासीरिति चेतसि । यद्विनामरितो लाभो, भवेद् भाग्यवतामपि ततो बुद्धिवलात्यन्तो-साहां निश्चित्य तां स्तुपाम् । श्रेष्ठी स्वपुत्रमोक्षार्थी, यातुं तत्राऽन्यस्त सः ॥७ पुंरपं परिवायाय, सा सती श्वशुराप्तिम् । नानापण्ययुता सर्व-नवीनात्तपरिच्छदा ।। ८ ।। माचलत् पोतमारुा, शुमेऽह्नि शानः शुभैः । दिनः कतिपर्यधाप-दन्यायपुरपत्तनम् ॥ ९ ॥ (युग्मम् ) अपूर्वनाभूतनाथ, तत्र संतोप्प सा नृपम् । तदाप्त- R ·गुरुमन्माना, भाटफरनं गृहेऽयसन् ॥ ३१० ॥ महेभ्यतनयः कश्चित्, सोमदत्ताऽभिधः मुधीः। अयोध्याया इहायात, इति सा प्रपिता नने ॥ ११ ॥ लोभाभिभूतयाऽन्येषुः, परिग्राजिया तया । सादरं मागिपापि, भोजनाय न्यमन्त्र्यत ।। १२ ।। परं भोर अनन्नी सा, सुधीः स्वोत्तारके क्वचित् । शिक्षयित्वाऽमुचत् सप्त, नरान् प्रच्छन्नवीक्षकान् ॥ १३ ॥ परिवाजिकया। मेन्य, पापया निजपूरुपम् । तत्रैकन सिती स्वर्ण-दीं निक्षेपिता रहः ॥१४॥ सरस्वत्या निदेशेन, गृहीत्वा पीक्षकैः रः । सा परिवानिकामेहे, दुमूले च पधीयत ॥ १५ ।। फ्रमेण वर्णदळ, परिवानिकया तया । विवादे क्रियमाणेऽय, पिससदि ।। १६ ॥ महतरर्व्ययस्थायां, विहितायां च पूर्ववत् । उत्तारके सरस्वत्याः, प्रथमं सा ध्यलोक्यत ॥ १७ ॥ तर तस्यामलब्धायां, परिवानिरूया क्वचित् । जगामाय विषाणाया-स्तस्या गेहे सरस्वती ॥ १८ ॥ सर्वलोकसमक्षं च, यक्ष्यि मितस्ततः । तां शातन्यासभूमिती, नरैः पश्चादचीकृपत् ॥ १९ ॥ निरीक्ष्य निर्गतां तत्र, तां तदा सर्वसाक्षिकम् । विध्यातादना दध्यो, सा परिवानिका हृदि ॥ ३२० ॥ नानाच्छाभिराजन्म, यद्वितं मेलितं मया । ही मे तदध दुर्दैवात्, सर्पभेफपदे गतम् ॥ २१ ॥ यच्चेभ्यतनया दास्य, कारिताः कुधिया मया। पूर्व तन्मम तत्पापो-दयादध गतं इहा। ॥ २२ ॥ सरस्वती पाभात्या-अनुमत्या ततोऽखिलम् । तस्या मुक्तामणिस्वर्ण-द्विपदादिकमग्रहीत् ॥ २३ ॥ नियोज्य दृष्टानरणा, तो निगे दास्यकर्मणि । तया दासीकृतान् पूरे, सर्यानिभ्याङ्गजन्मनः ॥ २४ ॥ सत्कृत्याशनवस्रायै-हेयः सा हुगलासपा । सर स्वस्थपुरस्थाने, प्राप्तये व्यसनन् पुनः ॥ २५॥ (युम्मम् ) मदीयदास्या यहासो, महाभाग ! समस्यतः । निष्टदाना लमव, गृहकर्माणि चिन्तयन् ॥ २६ ॥ त्वन्नीतं त्वां नेप्यामि, निनपुर्यो प्रजानहम् । इत्युक्त्वा देवदिन्नं तु, TH Emain

·द्वितीयः
उल्लास:
युगादि-
देशना
॥२२॥
स्वान्तिके तमतिष्ठिपत् ।। २७ ।। (युग्मम् ) फिश्चित् प्रमुदितचिते, स्वदेशगमनाशयः । देवदिनोऽथ तत्राऽभूत्, तदादिष्टाऽ-
खिलाऽर्थकृत् ॥ २८ ॥ अस्याऽद्भुतं महाभाग्य, कौशलं चेभ्यजन्मनः । एपाप घर्पिता येन, जगतो विमतारिका ॥ २९ ॥
लाध्यमाना जनरेवं, सर्वत्राथ सरस्वती । सञ्जातेष्टार्थसंसिद्धि-विक्रीयाऽऽत्मक्रयाणकम् ॥ ३३० ॥ महामणिमुक्ताये',
पोतमापूर्य वस्तुभिः । नृपमापृच्छो नीति-निपुणा चलनोन्मुखी ॥ ३१ ॥ (युग्मम् ) तां तदाऽत्यर्थमभ्यर्य, दानसन्मान-
पूर्वकम् । नृपतिस्तनुमात्रेण, कूखुद्धिपमोचयत् ॥ ३२ ॥ तत्रेभ्यान् दानसन्मानः, सत्कृत्याऽथ यथाविधि । स्वदेशं प्रति साs-
चालीत, पोतेन परिवारयुक् ॥३३॥ अन्यदा पथि पुर्वपं, परिहत्य सरस्वती । दिव्याऽलङ्कारनेपथ्या, देवदिन्नमभापत ॥३४॥
ननु मामधुना किञ्चि-दुपलक्षयसि प्रभो ! । किमेतदिति सभ्रान्त-चित्तः सोऽपि न हत्यिवक् ।। ३५ ॥ सा तदोवाच सेवाऽस्मि,
वत्पत्नी सुन्दराङ्गभूः । परिणीय पितुर्गेहे, यां तदैवाऽनुचद् भवान् ॥ ३६ ॥ आचरन्त्याईत धर्म-पेतावन्तमनेहसम् । स्थिता
समाहितस्वान्ना, पिवश्वशुरवेश्मनोः ॥ ३७॥ महापदमिदानीं तु, तव विशाय दुःसहाम् । पारिणामिकधीः भैपीत्, पशुरो मां
तवान्तिके ॥ ३८ ॥ पुरतस्तु यथाजातं, सर्व प्रत्यक्षमेव ते । आकय॒त्यमाभिज्ञात-पत्नीकः स महेभ्यः ॥ ३९ ॥ सर्वाङ्गोनिन-
पुलको-ऽप्यतीवानन्दमैदुरः । विलक्षास्यो मनाग् ब्रीडा-शानीचैर्व्यलोकयत् ॥ ३४० ॥ अथ सा विनयौचित्य-कुशला कुल-
वालिका । ब्रीडाविपादापस्मारा-ऽपनोदाय जगाद तम् ।। ४१ ॥ विपादामिति मा कापी, परिवानिकया तया। यनिर्जित्य
छलेनाई, नियुक्तो दास्यकर्मणि ॥ ४२ ॥ जातु नीचर्भवेयुर्य-न्महान्तोऽपि विधेर्वशात् । परं तूच्चस्तरास्ते स्युः, सत्कर्मोपक-
मैनिजैः ॥ ४३ ॥ यदुक्तम्-जइपि गुरुयल्लिगहणे, भग्गकम्मो फहवि केसरी जाओ। तहवि हु मत्तगयाणं, पुणो वि कुंभत्थल
॥२२॥

·HTTA दलद ।। ४४ ॥ सवामगुणः सर्व-पलासु कुशलोऽपि चेत् । ता नाऽजपी: फिमहत्व-मियतैव तवाययौ ॥४५॥ यतः- यदि नाम सपिकणं, शानोति फरी करेण नादातुम् । इयताऽपि तस्य किं ननु, पराक्रमग्लानिरिह जाता ॥४६॥ सदनय्याऽपि सा दुष्टा, विजिग्ये मयफापि यत् । तन्मे सर्वोत्तमात्वत्तो, नापीक्यं फिमपीयता ॥४७॥ यतः-यत्तमो भूमिसमस्थं, नाशपद्धतुर्मशुमान् । न तस्मादतिशेते हि, दीपस्तदपि नाशयन् ॥४८॥ इत्यापैहयवचन-स्तमानन्ध सरस्वती । विमोच्य पं दास्याई-मिभ्याई पर्पधापयत् ॥४९॥ मायाधिपत्यं साधु, यानपात्रजनेपु सः । तदाधिकमदीपिट, मेघमुक्त इवार्थमा ।। ३५० ।। आराधयन्त्या विनयात्। शृङ्गाररसफुल्यया । मुक्त्वाऽन्तथितकालुप्य, रममाणस्तया सह ॥ ५१ ॥ ततः प्रमुदिताच पित्रोरुत्काण्ठितः क्रमात, आगात् स्वनगरोपान्ते, कुशलः कुशलेन सः ॥ ५२ ॥ (युग्मम् ) श्रेष्ठी सूनुस्नुपाक्षेमा-गमेन मुदितस्तदा । राज्ञ मौदोपदापाणिः, मणम्यारख्यत् सुतागमम् ।। ५३ ॥ तत्मवेशोत्सवं फर्ते, श्रेष्ठिने सोऽपि तोपभाक् । सरउपचामराऽऽतोध-पट्टइस्तिनमापित् ।। ५४ ॥ ततो नृपासादात, सर्वमादाय तधयो । स्वजनेभ्ययुतः श्रेष्ठी, महद्धर्या गुतसम्मुखम् ॥ ५५ ॥ पदोनमन्तमालिज-स्तत्र स्नेहेन नन्दनम् । विहितस्वोक्तनिर्वाहां, ज्वालास्यकमला स्तुपाम् ॥ ५६ ॥ इरानमन्ती विनयात्, पश्यन् स्निग्यदृशा च सः । संसारसुखसर्वस्वा-ऽनुभवं हृधमन्यत ॥ ५७॥ (युग्मम् ) सोत्साई याधमानेषु, नानावायेषु पादकैः । पुरः पापपुरन्ध्रीपु, नृत्यन्तीपु च लीलया'॥५८॥ गीयमानं कुलस्त्रीभिः, पृष्टे मङ्गल- गीतिभिः । आनन्यमानं भया-ऽभितो जयजयारवः ॥ ५९॥ दीनदुस्थार्थिा स्वर्णा-शुफैर्वर्पन्तमन्दवत् । प्रशस्यमानापाश्चात्य- भरपुप्याच्चयं जनः ॥ ३६० ॥ आरोष्याय गजे पुत्रं, वधूयुक्त महोत्सवैः । हृष्टः शिरोधृतच्छन, श्रेष्ठी मावेशयत् पुरे ॥ ६१ ॥ ४.. H मप्र -

·द्वितीय:
युगादि-
(चतुर्मिः कलापकम् ) देवदिन मियायुक्त, मणमन्त पदोस्ततः । माता चिरपियोगार्ता, हपाश्चभिरसिञ्चत १६२ ।। मुदा चेत्यं
गृहेऽभूवन्, मियोः सुन्दरस्य च । सत्गजन्मनाघाटी, दिनान् बहीपनोत्सवाः ॥६३॥ अथावसरमासाय, देवदिन्नं सरस्वती ।
शिरस्पञ्जलिपाधाय, विनयेन व्यजिज्ञपत् ॥ ६४ ॥ केनापि कारणेनामद, परिणीय पतिर्दृतम् । वराकी तद्विधा धार्ता,
दीक्षामियमुपाददे ।। ६५ ।। दुःखगर्भमिति स्पष्ट, ज्ञानगर्भमपि ध्रुवम् । मंस्यते मम वैराग्य, लोकोऽयमिति हेतुना ॥६६॥
यदुक्तं वालचापल्यात्। त्वत्पुरी वाफ्यमुद्धतम् । आरोपयामि प्रामाण्य-मेकशस्तदपीति च ॥६७ ॥ आवाल्याज्जाततचत्वाद्,
विषयेभ्यो विरकहत् । नाऽग्रहीपमियरकालं, जिरुरपि सद्वतम् ॥ ६८ ॥ (चतुर्भिः कलापकम् )
सन्तरापाणां, नितिः सुकृतैरभूत् । तत् स्वामिन्मनुमन्यस्व, मां दीक्षामतिपत्तये
इति
तद्वाक्यमाकर्ण्य, तदा दूनमना जगी । आवद्धाऽस्थिदृढमेमा, देवदिन्नः सरस्वतीम् ॥३७० ॥ घिग मया
दुर्विदन्धेन, विनयौचित्यवत्यपि । स्त्रीरत्नं त्वमियत्कालं,
दुनिीत
॥ ७१ ॥ अज्ञानतिमिरान्धस्या,
याथातथ्येन मेऽधुना । प्राचाशः पुनर्दीप-शिवेवात्मानमात्मना ॥ ७२ ॥ आविर्भाव्य तदात्मान-मित्यं गुणवति मिये! ।
दृढा प्रमाणाधुना, फिमकस्माज्जहासि माम् ॥७३१ आप च-प्रिये ! प्रशस्यमप्यतत्, नपस्नुर्याश्रमोचितम् । वाम्मूले शर्कराचूर्ण-
मिव युक्तं न यौवने ।। ७४ । सवैः सार्वः प्रिये ! माय-स्तत्वज्ञैरपि यौवने । भुक्त्वा वैपयिक सौख्यं, वाईके व्रतमाददे ।।७५ ॥
तदैतान् साम्मतं काप-भोगान् भुक्त्वा यथेप्सितम् । मतिपत्स्यावहे सार्द्ध-मेवावो वाईके व्रतम् ।। ७६ ॥ ततः पत्युपरोधेन,
तबज्ञाऽपि सरस्वती । प्राग्भोगफलमुक्त्यर्थ-पस्थावत्र गृहाश्रमे ।। ७७ ॥ पुण्योपदेशः पीयूप-देशीयैः सा पतित्रता ।
॥२३॥
॥२३॥

·S प्रतियोध्य पति शुद्ध-मईद्धर्ममशिक्षयत् ।। ७८ ॥ हृदन्तः शुद्धसद्वर्य-परिणत्या क्रमेण सः । आवश्यकक्रियोद्युक्तो, निधपः श्रावकोऽभवत् ॥ ७९ ॥ यदुक्तम्- सामग्गिअभावे वि हु, वसणे वि सुहेवि तहा कुसंगेवि । जम्मि न हायइ धम्मो, निच्छयो जाण तं सहें ॥ ३८० ॥ आस्तिक्यायौवनेऽप्युद्य-द्धर्मानुष्ठाननिष्ठयोः । तनयस्नुपयोर्नित्यं, पापभीरुहदोस्तयोः ॥ ८१॥ संसर्गेणोपदेशैव, मियगुश्रेटिनो हृदि । नाऽतीवगुरुकर्मत्वाद् । धर्मः परिणतो मनाक ॥ ८२ ॥ निखिलेप्यपि पूर्वोक्त-दूषणेषु पुरात्मनः । निवृत्तं नैकमप्यस्य, वयापरिणतावपि ॥८३॥ धनधान्यपणिस्वर्ण- रूप्यकुप्यादिमूठितः । मोहेन कामभोगेषु, नित्यतीवाभिलापवान् ॥ ८४ ॥ कुर्वन् मदीयं मदीय-मिति सर्वत्र सर्वदा । धर्मसत्कर्मनामापि, श्रेष्ठी जात न युद्धवान् ॥ ८५॥ (युग्मम् ) चतुर्विधाऽऽर्तध्यानस्य, जातु रौद्रात्मनः कचित् । एवमेवाफलं जन्म, भियगोः सर्वमप्यगात् ॥ ८६ ॥ ईमौदिमुपेत्तोऽपि, स्वायुःमान्ते स्यकर्मभिः । हहा मियगुरुत्पन्नो, चिफलेन्द्रियजन्तुषु तत्र पापगतौ प्राप्ता, पापान्याचर्य भूरिश: अधोधो निपतन्नेके-न्द्रियजाती स पास्पति ॥८८ ॥ जीवपिण्डेपु, तन कायेपु पञ्चसु । विपत्त्युत्पत्तिदुखातों, भ्रमिप्याले चिरं भवे शोकसिन्धुनिममात्मा, देवदिन्नोऽथ कसप्तवान् । परलोकमुपेतस्य, मियगोरोदेहिकम् ।। ३९० ॥ संभूय स्वजनस्त-शोफव्यपगमोऽथ सः कुटुम्वभारमारोप्य, प्रियङ्गुठिन: पदे ॥ ९१ ।। पापभीरुः सदाक्षिण्यः, सत्यशीलदयानिधिः । शुद्धव्यवहृती निष्ठः, श्रीदेवगुरुभाक्तिका ॥ ९२॥ सार्वज्ञधर्मे श्रद्धालु- निश्छमहृदयः सुधीः । भवर्द्धिष्णुमहत्वर्द्धि-देवदिन्नोऽभवत् कमात् ॥ ९३ ॥ तं तापितुरुत्पन्न, वीक्ष्यदृशमवर जनः । ॥ ८७ ॥ ततध

·द्वितीयः
उल्लास:
1॥२२॥
शिगन्गुधामाद-फटमतदही प्रभूत् । ॥ ९४ ॥ देवदिनसरस्वत्योः, समाननेइशीलयोः। चिरं भुखानयोदिच्य-भोगान्
मानारिधान गुग्यम् ॥ ९५ ॥ ननया नियोयुक्ता, रूपसीभाग्यशालिनः । चत्वारोऽध वपुप्मन्तः, पुरुषार्था इवा-
भान ।। ९६ ॥ (गुन्मम् ) पौरपुप्यस्यिाम्टाः, सम्यग्ज्ञानक्रियाधनाः। अथ तत्रान्यदा जग्मुः, श्रीयुगन्धरमूरयः ॥ ९७ ॥
पराः पुन्पानिधान, गौगुग्यमुतागिरं । तापता इस कासार-मापूर्णममलैजलः ।। ९८ ॥ सरस्वत्या समं तत्र, श्रद्धालु-
दगः गुणीः । देवदिशोऽपि तदारय-मृतमापानुमागमन् ॥ ९९ ॥ दाहशान्तित हुन्छेद-मलसालनकर्मभिः । अथ ते जगम
भार-नीमियमुरादिनन् ॥ ४०० ॥ वर्गापर्गसम्माप्ति-प्रतिभूर्भवभीरुभिः । कार्यः कृपामयो धर्मः, शुद्धः सर्वात्मना
पुर: ॥१॥ पराजित भोगीरा, गेनानीर्णेन फर्भगा । न तन्मनोपचकार्यः, कर्तव्यं कुशलार्थिभिः ॥२॥ कृताना-
मनोरन्प-नपरगादिपाप्मनाम् । भवेद् दशगुणः प्रत्य, यद्विपाको जयन्यतः ॥ ३॥ तीव्रतीत्रतरद्वेपा-यवसायवशात्
पुनः । मायानः पपतः, पादसन्यगुणोऽपि सः ॥ ४ ॥ यदागमः-यहमारणअन्भरखाण-दाणपरघणविलोवाईणं
मनायो उदी, दमगुणिो दमाम काणं ॥ ५॥ निव्वयरे उ पएसो, सयगुणिओ सयसहस्सकोडिगुणो । कोडा
पोरिगुणी ना हुन लागो महगरो वा ॥६॥ आतां परेषु प्रदेषा-नीर्णमुग्रं ययाधयम् । धर्माख्यानमपि न्छम-गर्भ
भन्या प्रसारण ॥ ७ ॥ यया पोपदेशोशी, उपगों धनाश्रयः । अभून प्रजापनीदुःख-देतुत्वान् मेत्य दुःखदः ॥ ८॥
गादि- पोपवादपी, गमनपुरपनने । गुदव्याहातेवामी, त्यागी भोगी चियों निधिः ॥ ९॥ विहिताशेषदुष्फर्मो-
परयः पामा। प्रभूद पनेश्वरः श्रेठी, धनान्यसमृदिपान् ॥ ४१० ॥ प्रेयमी श्रेयसीभक्तिः, नीलसद्गुणशालिनी ।
॥२४॥

·लक्ष्मीरभिषया तस्य, दिव्यरूपश्रियाप्यभूत् ॥ ११ ॥ मायपुण्यानुभावेन, हृढस्नेहानुबन्धयोः । तयोर्भानयोर्दिय-भोगान् । फाल: फियान् ययौ ॥ १२ ॥ पाश्चात्येऽथ तमीयामे, सुखशय्यास्थयोस्तयोः । श्रुतिवाऽन्यदा प्रापत् पठ्यमानमिति कचित् ।। १३ ॥ यत्र न स्वजनसङ्गतिरुच्चै-पत्र नो लघुलघूनि शिशूनि ॥ यत्र नैव गुरुगौरवचिन्ता, इन्त तान्यपि गृहाण्यगृहाणि अधुप्रस्थ यई शून्यं, दिशः शून्या अवान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्य, सर्वशून्या दरिद्रता ।। १५ ।। उत्पतनिएतन् रिसन , हसन् लालावलीमन् । कस्याश्चिदेव धन्यायाः, क्रोडमायाति नन्दनः ॥ १६ ॥ अध्येकान्तसुखास्वादे, ततः प्रभृति चैतयोः । अनपत्यतया चित्तं, सुतरां समतप्यत ॥ १७ ॥ भृशं सौख्योपभोगान्त-स्तदुःखमनयोरभूत् । कर्करः शर्कराचूर्ण- स्वादान्तरिव दुस्सहम् ॥ १८॥ नानासुरसुरीपूजा, योगभोगादिकं बहु । मिथ्यात्वमादिशन्मिथ्या-दृशोऽपत्यार्थमन्वहम् ॥ १९ ॥ परं विशुद्धसम्यक्त्वा-महाजेनतया तयो । कदाचन मनो मेरु-नियर नाचलन्मनाक् ॥४२० ॥ (युग्मम् ) अहद्भक्तित्तपोदीन-दुःस्थदानादिकर्मभिः । माच्यान्तरायदुष्कर्म, क्रमाद् दलयतः स्म तौ ॥ २१ ॥ तस्याथ. श्रेष्ठिनोऽन्येधु- जिनमभ्यर्य तत्पुरः । आईन्त्यध्यानलीनस्य, कायोत्सर्गेण तस्थुपः ॥ २२ ॥ अईद्भक्त्यानुभावेन, व्यतीताऽशुभकर्मणः । आसन्नाथ तवाऽभीष्ट-सिद्धिः स्पष्पपिति ब्रुवन् ॥ २३ ।। सत्कर्मनुन्नस्तरैत्य, पकाम्रफलयामलम् । तुष्टस्तद्बुटिकां चैकां, फोऽन्यदृश्यः समाविपत् ॥ २४ ॥ (विभिषिशेषकम् ) अर्पितं वीक्ष्य साक्षाच, श्रेष्ठी हृष्टो व्यभावयत् । नूनं साधर्मिक फश्चित् । सुपर्वाध्य प्रसत्तिमा ॥ २५॥ हार्ददुःखापनोदाय, ममाऽचैतत् ममर्पणात् । भाविपुनसुतारूपा--ऽपत्यत्रयममूचयत् ॥२६॥ (युग्मम् ). सतो विशिष्य सद्धर्म-कर्महष्टहदोस्तयोः । सुनद्वयसुतारूपा-ऽपत्यत्रयमभूत् क्रमात् ॥२७ ।।। MARA

·व्यधात्ततः
दशना
द्वितीय:
उल्लासः
॥२५॥
अस्मत्समधनस्वामी, जातोऽयमिति निर्ममे । श्रेष्ठी धनपतीत्याग्या, तत्रायस्याऽङ्गजन्मनः ॥ २८॥ तन्नाम्नश्वानुसारेण,
पायात्याऽपत्ययोः क्रमान् । धनावहो धनश्रीधे-स्याख्यामेप
॥ २९ ॥ समये सदुपाध्यायात्। 'सर्वाः
समुचिताः फलाः। मुतो दुहितरं पाय, ग्राहयामासिवान् पिता ॥४३०॥ व्यवहारिसुते नान्ना, पद्मश्रीकमलश्रियौ । श्रेष्ठी महामहेनाथ,
पुत्रयोः पर्यणाययत् ॥ ३१ ॥ सुतेन सुन्दरेभ्यस्य, रूपसौभाग्यशालिना । धनश्रियमपि प्राप्त यौवनामुदवाहयत् ॥ ३२ ॥
स्थित्वा दश दिनी सापि, सानन्दं श्वशुरीकसि । मिलनोत्कण्ठिता पित्रो-राजगाम पितुर्दाहे ॥ ३३ ॥ तावदाशस्थितोदना-
ऽसाध्यपाधिव्ययाभरः । तस्या दुर्दैवतोऽममात्, पतिः पञ्चत्वमाप्तवान् ॥ ३४ ॥ श्रुत्वा स्वपतिपञ्चल-प्रवृत्तिमथ दारुणाम् ।
धनश्रीर्हदि दुःखार्ता, विलपन्तीत्यचिन्तयत् ॥ ३५ ॥ अङ्गुष्ठमुक्तञ्चलन-ज्यालेवातीव दुःसहा । इयं कथं हि सोढव्या,
पालवधव्यवेदना ॥ ३६ ।। समापयाम्येकपदे, दुःखमेतन्महत्ततः । ज्वालामालाकुलेऽथैव, हुत्वात्मानं हुताशने ॥ ३७॥
गोकातः जनस्तत्र, मिलितः साथुलोचनैः । सानुकम्पमथालोक्य माना सा तातमित्यवक् ॥ ३८॥ प्रसय सद्यस्ताताध,
दद्याः काष्ठानि मेधुना । पतिमार्गानुसरणा-लाभरेखा सतीषु यत् ।। ३९ ॥ अथोत्सङ्गे निवेश्यैतां, पिताप्याह सगद्गदम् । वत्से !
साहसकमें, न तत्वजनौचितम् ॥ ४४० ।। ईदृग्नृजन्मसज्ज्ञानं, मुधा निर्गम्यते कथम् ? । मुग्धे ! यत्र क्षणेनापि, भवेत् कर्मक्षयो
महान् ॥ ४१ ।। यदुक्तम्-नं अन्नाणी कम्म, खवेइ बहुआहिं यासकोडीहिं । तं नाणी तिहिगुतो, खोइ उसासमित्तेण ॥४२॥
वत्से ! वहिपोशायः, कटरप्यतिदुस्सहैः । शुभभावजुपो जीवा, व्यन्तरीभावमाप्नुयुः ॥ ४३ ।। यदागमः- जग्गहविसभक्षण-
जलजलगपरेसताहमुद्ददुइओ गिरिसिरपडणाउ मया, सुइभावा हुति वंतरिया ॥ ४४ ॥ दोपं नियमित पात्रे,
॥२५॥

·मान्त्रिकास्तायेद् यथा । तपोऽग्निना तथात्मानं, वपुस्तं ताडयेत् सुधीः ॥ ४५ ॥ परं तत्कालमुडीने, दाहभीत इवात्मनि । निर्जीववपुषः कस्मै, गुणाय ज्वलनं शुभे ॥ ४६॥ भईमार्गानुसरणं, यस्त्रीणां काष्ठभक्षणात् । तदपि व्यवहारेण, वस्तुयत्या तु नो मनाए ॥४७॥ परलोफजुपो जीवा, स्नेहात् सह मृतावापे । विभिलगतयो यत् स्युः, पारनश्यन कर्मणाम् ॥४८॥ गावप्युक्तम्- रुदता कुत एव सा पुनर्न शुचा नानुमतेन लभ्यते । परलोकजुपा स्वरुर्मभिर्गतयो भिन्भपया हि देहिनाम् ॥४९॥ तन्मात्वा बालमरणा-ऽध्यवसायममुं हृदः । आस्तस्यादाईत धर्म, सर्वदुःखोपधं सज ॥ ४५० ॥ यथाई ददती दान, द्धती शीलमुज्वलम् । तन्वती शपत्या, सुखं तिष्ठ शुभाशया ॥ ५१ ॥ फिश-नित्याजस्थानतो ना-भत्यासनात् पितुर्मुहे । अवज्ञा मे भवित्रीति, मा शहिया मनाग हदि ॥५२॥ त्वदन मट्टदे सर्न, भोक्ष्यते परिधास्यते । स प्रमाणे सर्वस्य, लत्कृतं च शुभाशुभम् ॥ ५३॥ सुधासारैरियावास्य, वचनैरिति शीतलैः । भेडी न्यार्तयत् पुरी, भरणाध्यवसायतः ॥ ५४ ॥ पनीः पितृवेश्मस्था, सतः संविममानसा । श्रद्धया पुण्यकृत्यानि, तनुते नित्यमुरता ॥५५॥ अपत्यातुल्यवात्सल्या-चथास्याः पितरों कमात् । भाजन्माऽऽराद्धगुनाद-धर्मी स्वलॊकमीयतुः ।। ५६ ।। हा भातभातमायाना, स्वासयतात्मनाम् । ग्यवहारस्य पम्या-दय तो पितरी पिना ॥ ५७ ॥ अग्रतो मम निर्वाहः, फर्य नाम भविष्यति । इत्थे विफल्पसङ्कल्प-दुःखार्वा च रुदोद सा ॥५८॥ (युग्मम् ) छलाय समये पित्रो-तभ्यामीर्व- देदितम् । धनश्रीः समनाध्यक्ष, हार्दभेम्णेत्यमौच्यत ॥ ५९॥ त्वमेव मुख्या मातेव, संमत्पस्महे ततः । भावजाये निmsten, गणाई सर्वकर्मसु ।। ४६० ॥ स्वयपारम्भानर्मुक्ता, पावैधावश्यकोरता । ससाने ददती दान, कृतार्थय

·द्वितीयः
उल्लास:
दाना
॥२६॥
निनं जनुः ॥ ६१ ॥ एतः सविनयौचित्य-र्वचनैः सोदरोदितः । अतीव गुळभूद् भ्रातु-र्जायादिस्वजनेषु सा ॥ ६२ ॥
क्रयाट्रिगतमोकाय, धनश्रीः सर्वकर्मसु । ययाई स्वप्रजावत्यो, नित्यं भावर्तयत् सुधीः ॥ ६३ ॥ भ्रातु ये अपि श्रेष्ठ-
मुलशीलतयाऽन्यहम् । सननन्यामिनाऽत्यन्तं, तस्यां स्नेहं ववन्धतुः ॥ ६४ ॥ सन्ध्यावश्यककर्माणि, कृत्वा तिस्रोऽपि ता
मियः । तत्त्वनिशासया नित्य, धर्मगोष्ठी वितन्वते ॥६५॥ अथ दुःस्थितदीनेभ्यो, दयादानं निरन्तरम् । श्रद्धादानं
मुपायेभ्यः, सभूपणमदूपणम् ॥ ६६ ॥ अर्थिवौचित्पदानं च, धर्मस्थाने गता कचित् । धनश्रीददती स्वैरं, सर्वत्र श्लाध्यते
जनः ॥ ६७ ॥ (युग्मम् ) शापा भनान्दुरन्पेछु-निशम्य जनताऽऽननात् । स्निग्धे अपि मजावत्यौ, मनाग हाद
पिपीदतः ।। ६८ ॥ ननान्दुः कोऽस्य गेहस्प, सम्बन्धस्तद् व्ययत्यसी । आवयोरेव हा द्रव्य-पित्यं विमृशतः पुनः ।। ६९ ॥
मानिदिमफनारीणां पुरः किश्चिदम्यया । अवशावचनान्युच्चा-बचानि पुनराहतुः ॥ ४७० ॥ पारम्पर्येण तद्भर्तु-नायोक्तमवगत्य
सा। फिशिनुत्पन्नहृदयानुनापा व्यमशन सती ।। ७१ ॥ मायः सर्वाः प्रजावत्यः, सर्वत्रेदग्विधाः किल । ततस्तद्वाक्यदोया, का
नामाऽऽनीयते हदि ।।। ७२ ॥ परं दत्तं कृतं थापि, भ्रातभ्यां रोचते न चेत् । मुधैव समनो वेष्टि-मियती तत्करोमि किम् ॥७३॥
रोचते ग तदातु-जीयोक्तः किमु निष्फलैः । परीक्षे तदई भ्रातो-र्मदास्या हदि कीदृशी ॥७४ ॥ ( युग्मम् ) अग्रने
कानिदासने, ततोऽन्येपुर्यनश्रिया। सायं धर्मविचारान्तः, पद्मश्रीरित्यमीच्यत ।। ७५ ॥ धर्मोऽयमेव नारीणां, शुभे सर्वचलेन
पन् । स्याप्यते गाटिका शुद्धा, किमन्यैर्वहुभापितः ॥ ७६ ॥ अननस्तद्वचः शुला, दथ्यो हदि विपादभार । नन विलुप्त-
सोलय, कानिन्मे सहचारिणी ॥ ७७॥ तथ्यपथ्यमिताऽपाप-चना शीलशालिनी । शास्तीत्यमेता कुशला, भगिनी फथम-
॥२६॥

·न्यथा? ॥ ७८ ॥ वितैः क्लेशार्जितः पुष्णं-स्तदेतां पुंश्चलीमहम् । हहा व्यधामियत्काल-मसतीपोषणं मुधा ॥ ७९ ॥ सुरूपया-प्यलं दोप-दुष्टया तन्ममाऽनया। एवं विरक्तः स भृशं प्राप्तवान् वासवेश्मान ॥ ४८० ॥ समेतां समये पम-श्रियं तत्र रुपारुणः । मा साक्षी महापापे ।, निर्याहीत्यवदच्च सः ॥ ८१ ॥ तत्रैवं कोपवचन-स्तर्जिता सा वियोगिनी । सुदती दती दध्यो, किमागो ही मया कृतम् ।। ८२ ॥ स्वागः किमप्यपश्यन्ती, स्मारयन्त्यपि सा निारी । लुठन्ती फेवलक्ष्मायां, दुःखमत्यन्तमन्वभूत ॥८३ ॥ भृशोत्पन्नाऽधृतिः स्वल्प-पानीये शफरीव सा। त्रियामामपि तो मेने, शतयामाऽधिकां इहा ।। ८४ ॥ विच्छायवदना प्रातः, सा पाच्छे धनश्रिया । वीक्ष्यसे सुभु! हा संप-त्युन्मनो दुर्मनाः किमु ॥ ८५ ।। सरला साप्यवर सर्व, निशारत्तं यथास्थितम् । सङ्केतमूर्त्या हृदये, इसन्ती साऽप्युवाच ताम् ॥ ८६॥ मा धा विपादं यन्मुग्धे, मियं कुन्दमपि त्वयि । तथा युक्त्याऽनुनेष्यामि, यथा स्नेक्ष्यति पूर्ववत् ।। ८७ ॥ अथ स्वगृहदुश्चो-पन्नचिनभृशाs- धृतिः । भ्राताप्यवसर पृष्टो, मृदुवाक्यैर्धनश्रिया ॥ ८८॥ अयं भ्रातस्तवास्येऽध, कालिमा किं निमित्तकः । पलीदुर्वृत्तमाचष्ट, विश्वस्तः सोऽपि तत्स्वसुः ।। ८९ ॥ साप्यारूपद् भ्रातरं पद्म-श्रियं पे किमीशीम् ? । असंभाव्यं द्वितीयेन्दु-कलायामिव लाम्छनम् ॥ ४९० ॥ दृष्टं श्रुतं वा क्वचन, त्वयेदं यदि तद् पद । अन्यथा तु महासस्या, दोपो वक्तुं न युज्यते ॥ ९१ ॥ सोऽप्यूचे जानती सर्वे, ममाऽपलपसि स्वसः।। यत्सायं शाटिकेत्यादि-गिरा तां शिक्षयन्त्यभू: ॥ ९२ ॥ अध्यभ्रष्टे यथाऽध्वोक्तिः, स्खलिते चावलम्बनम् शीलशिक्षा शील-भ्रष्टे स्पष्टमिदं ध्रुवम् ॥ ९३ ॥ सा स्मित्वाख्यदहो माध्य, सुमहद्विदुपाऽपि ते । व्यङ्गयार्थान् कल्पयस्यैव-माऽऽत्मगोष्ठीवचस्सु यत् ॥ ९४ ॥ तथा

·द्वितीय:
उल्लास:
॥२७॥
भ्रानो कदमध्यसिमायानाच्छारामनयन् । नारीणां सर्वपापपु, महद
दोशील्पपातकम्
॥ ९५ ॥
इत्यान्मगाठामाथि, समानी तन्मपा । नहि तस्पास्तु दुत्त-मत्ताया निवृत्तये ॥ ९६ ।। पतित्रतायामतस्या,
नदी पिणम् । पागनिष्टा मुथा वीर ।, दुग्धान्तः पूतरानिय ॥ ९७ ॥ उत्तीर्णः सद्विकल्पोऽथ, वचनप्रत्ययात् स्वसुः ।
शाग्यो पलपाते सीनि, मावन् परप्रियामपान् ।। ९८ ।। एवमेवान्यदासने, धनश्रीव धनावहे । ऊच धर्मविचारान्त-स्तत्पनी
रमाधिपम् ॥ ९९ ॥ बरः सपत्राहुल:, सिं गुथे जनरञ्जनः । धर्मोऽयमेव नारीणां शुद्धिर्भवति यत्करे ॥ ५०० ।।
पनानदारी, माय हादे दध्यिान् । स्तन्यस्वभावो मत्पल्याः, कुल्याया अपि हा ध्रुवम् ॥ १॥ स्वसेयं ध्रुवमित्येतां,
शिसयन कपमन्पा । न मिना खलिन फिशि-दश्वोऽप्यति यत्कगाम् ॥२॥ पूर्ववद् दोषमाशयय, स विषादमनाः
गरा । परमर्गन् मियां सोऽपि, समेतो पासमान ॥३॥ तथैव रजनीमेपा-प्यनपीदतिदुःखिता । पृष्टा धनश्रिया
मान मानावादीदवापिरम् ॥ ४॥ आपास्य वचनः शीत-शीतलस्तां प्रजावतीम् अजानतीव दम्भेन, रहस्यूचे
पनाएम् ॥ ५॥ अपापः रिमु भ्रात-रफरमान् फमलाश्रयम् । सोऽप्याह यत्पुरो ह्यस्या-स्तस्कर्या नाम मा ग्रहीः ॥६॥
मा:प्पान्य पिकणों गो, या फर्ण न करोति ते । तस्यामागसम्भाव्य, सम्भावयसि कि हहा! ॥७॥ इन्दावीण्यं की
पान, कानुपित नाम्पनि । अस्मीपदपि सैन्य-दोष न प्राधे हाद ॥ ८॥ नाऽस्याः स्तन्यस्वभावयेत् । किमित्ता-
मनिमः । स पनाना दिस्य न्यगइन् पुनः ॥९॥ व्यग्नः स्वमायें पुरुषो, यात्यापाते च फहिचिन् । समरक्षा-
निएका गी, पर जानु न मुबाने ।। ५१० ॥ साऽपि मुष्णाति चद्गई, तत्र रसाफरस्तु फः ।। पन् चार्म गुजत्युऐ।
॥२७॥

·शिस्यि तु क वध्यते ॥ ११॥ बन्धो । विरुद्धं तत्पुम्भ्यः, स्तैन्यं स्त्रीणां विशेषतः । इति ज्ञापयितुं चोचे, मयैतदिति । निश्चिनु ।। १२॥ इति वाक्यैः स्वसुस्त्यक्त-दोपाऽऽशङ्को धनावहः । पूर्ववन्मधुराऽऽलापैः, पुनः पत्नीमपिपिणत् ॥ १३ शुभं वाप्यशुभं सर्व, शुभमेवात्र मत्कृतम् । मन्येते भ्रातरौ स्नेहा-दिति सञ्जातनिर्णया ॥ १४ ॥ धनश्रीरथ दानादि-पुण्यं तेने तथैव तत् । अयमत्य प्रजायत्यो-रुच्चावचवचस्ततिम् ॥ १५॥ (युग्मम् ) मायागर्भोपदेशेन, तेनान्याऽसुखहेतुना । वध्नाति स्म परं कर्मा-शुभवेयमसौ दृढम् ॥१६॥ पश्चापि धनपत्याद्याः, संविनमनसः क्रमात् । प्रत्रज्यामय निष्पापा, प्रतिपय ययुर्दिवम् ॥१७॥ पाचात्यभवसंस्कारात्, स्नेहार्दमनसो मिथः । तत्र ते विपुलान् काम-भोगान् घुभुजिरे चिरम् ॥ १८॥ अथाऽऽस्ते भरतेऽव, साकेतपुरपत्तनम् । पुरहूतपुरस्पाई, वर्धिष्णु विभयादिभिः ॥ १९ ॥ अशोकः श्रेष्ठयभूत्तत्रा-ऽस्तोकश्लोकः श्रियां पदम् । तस्याऽभूत् श्रीमती नाम्ना, पत्नी प्रीतिमती सती ॥५२० । भुक्ताऽवशिष्टसकर्मा-नुभावेन ततश्च्युतौ । पुत्रत्वेनोदपत्साता, भ्रातरौ तौ तयोः क्रमात् ॥ २१ ॥ आद्योभूत सागराद् दत्ता, समुद्राच्च परस्तयोः । कलाकलापकुशला-पभूतां च क्रमेण ती ॥ २२ ।। स्वर्गाच्च्युत्ता धनश्रीव, हस्तिनागपुर परे । शङ्खस्य थेष्ठिनो लक्ष्मी-हिन्या समभूत सुता ।। २३ ॥ अन्वर्थसंझा सर्वाङ्ग-सुन्दरी सा शनैः शनैः । वर्धमानेन्दुलेखेव, कलासंपूर्णतामगात् ॥ २४ ॥ व्यवसायार्थमन्येधु-स्तनाऽशोकः समीयिवान् । शङ्ख न्यगादीनां वीक्ष्य, चक्षुपोरमृताञ्जनम् ।। २५ ॥ श्रेछिन् । सागरदत्तस्य, मदायानुजन्मनः । रूपसौभाग्यसौजन्यै-रियं समुचिता कनी ॥२६॥ अईसम्बन्धविज्ञानात्, श्रेष्ठी शवोऽपि हृष्टहृत् । प्रक्षाल्य चरणी तस्मै, ददो सर्वाङ्गसुन्दरी ॥२७॥ अथ सागरदत्तेनो-दहा सर्वाङ्गसुन्दरी । अशोकठिशङ्खभ्य-विहितैर्विविधोत्सवैः ॥२८॥ साप पत्या सपं गत्ला, साकेतपुरपत्तने । ITTE

·द्वितीयः
उल्लासः
पना
॥२८॥
Lael
पित्ला दशदिनी चागाद, मुदिता स्थापित हे ॥ २९ ॥ स्वयं सागरदत्तोऽथ, पित्राऽऽदिष्टः प्रहृष्टहत् । पलीमानेतुमन्या-
सागान वराहसि ॥ ५३० ॥ तत्र तथ्यैरयाऽऽतिथ्यः, प्रीतः सायं स धीनिधिः । वासवेश्मनि पल्यङ्केऽध्यास्तोपरितनाक्षतौ
॥ ३१ ॥ स्फारशृङ्गारमापाप, धानिनीय मनोभुवः । यावदद्यापि नायाति, तत्र सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ ३२ ॥ तावत्तत्याच्यदुष्फर्म-
परितः पुपातिः । मुर्व गाक्षे प्रतिप्य, व्यन्तरः कोऽपि कौतुफी ॥ ३३ ॥ मोतिपात्रं कियघात्र, नाऽऽस्ते सर्वाङ्गसुन्दरी ।
गुसष्टाक्षरमित्युक्त्या, तत्क्षणात् काचिदप्यगात् ॥ ३४ ॥ (युग्मम्) वीक्ष्य सागरदचोऽध, तं वृत्तान्तमनीदृशम् । वाद
रिपादपारनो, मनस्येवं व्यभावयन् ।। ३५ ।। सर्वाङ्गसुन्दरीरूप-व्यामूढो रन्तुमन्वहम् । नूनं कश्चिदुपैत्यत्र, सुरो विद्याधरोऽथवा
॥ ३६ ॥ अन्पया फयमयाऽय-पत्रागत्यति पृच्छति । मूलतस्तदियं माने, कुलटा कुलपांशुला ॥ ३७ ।।
अन्यत्रासक्ताविना , दपिता गलितार्गला । न प्रसादयितुं शक्या,
पत्या गुणशतैरपि ॥ ३८ ॥
पत:-अफाटफोपिनो भर्तु-रन्यासक्तय योपितः । प्रसत्तिवेतसः कर्तु, शक्रेणापि शक्यते ॥३९॥
पिनष्टपापिनमास्याः, शेय वीक्षिप्यते मुखम् । तत्पापां परिहत्यता-मधुनैव बनाम्यहम् ।। ५४० ।। इत्थं विरक्तः स भृशं,
पत्नी दिला पनिप्रनाम् । गापवर्त्मनोत्तीर्य, सहसा स्वपुरेऽगमत् ॥४१॥ तद्वृत्तं चाऽखिलं पित्रोः, श्यामास्यः स रहोs-
पदन् । स्निग्धवारपाऽमनरेत, तमपीत्यमसिनताम् ॥ ४२ ॥ वरं कुलफलकाय, नाऽऽनीता सात्र पुंश्चली । म फरिप्ये विना
परनी, निति मा पा मुधा हृदि ॥४३॥ कुल्या शीलवती रूप-सौभाग्याचवान कनीम् । अन्यामुद्राहयिष्यावोयत् सयः
स्वाइनन्मनः ।। ४४ ॥ एतरतुच्छ्यान्मल्य-पिशुनर्वचनस्तयोः । हित्वा विपादधुर्य, स मनाक् मुखितोऽभवत् ।। ४५ ॥ इतथ
न
॥२८॥

·मारुतम्युला, पमीफमलभियो। कौशलायां महापुर्या, नन्दनछिनो गृहे ॥ ४६ ।। पल्यो प्रीतिमतीनाम्यां, लावण्य- सभितरियो । भभूता श्रीमतीकान्ति-मतीनाम्ना सुते उभे ॥ ४७ ।। (पुग्मम् ) यौवने मदनक्रीडा-पनेऽथ युवमोहने । तयो- मपुर सीवर्य-शोभाभूतिशापिनी ॥४८ ॥ ते मिशे निविदस्नेहाद, वियोग सोदुमक्षम । एकत्र शुरकुले, क्वचिद् दित्सति सरिया ॥४९॥ दुर्तिबार सपनीले, पैर स्नेहेऽपि संभवत् । इत्येफम नै पुन-स्ते प्रदत्ते स पीनिधिः ॥ ५५० ।। तद्गुणैः कुरसीसा-सा भासरी गरौं । गरेपगन् स सर्वत्र, सातपुरमागमत् ।। ५१ ।। अशोफपुत्रयोस्तत्र, विभाव्य हृदि योग्यताम् । सोहितः पुगी, हे सागररामगोः ॥५२॥ श्रीमती सागरादत्ता, सुलग्ने परिणीतवान् । समुद्रदत्तः सुकृति-स्तत्र हा पुनः ॥ ५३॥ शीलशोभाग्यशालिन्पा, पल्पी प्राचीनजन्मनः । ते प्राप्प निविडीती, ती जाती सुखिनी सुरम् ॥ ५४॥ अप पासोकसि माता, सदा सर्गसुन्दरी । अनालोक्य पति तत्र, विषण्णा हयचिन्तयत् ॥ ५५ ॥ मत्कृतेऽ- भागता भेगारसरलही शीलशालिनीम् । साम्मा इन्न कुनाऽगा-दफस्मात् परिहृत्य माम् ॥५६॥ अथ स्नेहेऽपि यद् पोषा-निराकी पमिरित्यगात् । माले मयमासे, मशिफा न्यपतत् पुनः ।। ५७ ॥ स्नेहालाएं विनाऽप्येवें, भर्चा यदरुप- पणि । सपणे न सरोऽपारि साले माग् मफरोऽविशत् ॥ ५८ ॥ ममेन्द्रियसुखाशंसा-वल्लरी हृत्ममृत्वरी। पितात, ए देनेग दुरात्मना ॥ ५९ ॥ भर्तृत्यागेन दौःशील्य-पिशुनेनाऽमुनाधुना । हन्त दुःखाकरोष्येवं, 15. भर पाम् ।। ५६० ॥ व्या कृतमशाह-देवोपालम्भजल्पनैः । यन्मे प्राकृतकमैप, नूनमत्राऽपराध्याति ॥६१।। Attinuireो, गर्म पतिरिलगात् । एवमध्यमलं शील, धर्ममूलमुपास्यते ॥ ६२ ॥ आगोहीनापि हा दीना, पत्या

·द्वितीय:
.
परिलागुना। विधांस्तथा यपस्पानां, दर्शयिप्ये फयं मुखम् १ ॥ ६३ ॥ सर्वाङ्गसुन्दरीत्यात-ध्यानावः निपेतुपी । तवृत्तं
गागागरप, पनीरं न्यगदन पितुः ॥ ६४ । व्यलुलोकल स सर्वर, दुःखितो हृदि तं जनः । न तु क्वचिदपि प्रापत, रत्न
भ्रष्टपिम्पयो । ६५ ६ मा कारिहातं यत्से !, फायर्यालस्यान गतः क्वचित् । तव प्राणमियो घौः, सल्पैरेव समे-
पति ॥ ६६ ॥ मुतापायाप्तपन्ने, सदा मधुरोक्तिभिः । साकेतायातमाऽस्यात्, श्रुतवानिति सोऽन्यदा ॥६७ ॥
- मायानीपिरनामा, पदशोकायनन्दनः । सिपमन्यामुपायंस्त, गुणैः स्लैगशिरोमणिम् ॥ ६८ ॥ व्यथाककर्णयोस्तप्त-
प्रभावपातम् । सपनिमुन्दरी पके, निवेश्य न्यगदच्च सः ॥ ६९ ॥ आकर्ष पाणिग्रहणं, वरस्याऽपरयोपितः अध्या-
मी पुटिनामाय, मा पिरती सती ॥ ५७० ॥ एनोमूलपनन्तन:-आप्पं धिम् जन्म योपिताम् । परायनेन्द्रियाशेप-
गुगमानन्मतोगी पत् ।। ७१ ॥ दासीपनीचकृत्यानि, यद्वा पोहाद् वितन्वते । नार्यः पत्युप्रेहे नित्य, हा घिर तान
पियानपि ।। ७२ ॥ मुशा विषयासातगातरलचेतसः । किश्यन्तेऽपारसंसारे, निष्पुण्याः प्राणिनो हहा! ॥ ७३ ॥
पारग्नोगतो भोगान, मुग नण्डलमत्स्यन् । भंन्युभाभ्यां लोकाभ्यां, हा केचित् कामविह्वलाः ।। ७४ ।। उल्लएसंपदा-
भांगा, भोगामुरी पापनाम् । अनन्तसंविदानन्द प्रतिभूर्योग एव वा ।। ७५ ॥ प्रायोऽनादिभवाऽभ्यासा-नीरयन्नीच-
गामिनः । नित्यं पाकिमनिष्ठा, धर्म केऽपि न जानते ॥ ७६ ।। फेविच धर्म नानन्तः, सम्यक् अवतः पुनः । गाईस्थ्य-
माया मामु, परमारणांदयात् ॥ ७७ ॥ या गृहस्थाश्रमे धर्मो, याऽप्यारम्भमीभिः । एकोदरार्थ पद जीवा, विराध्यन्ते
दिने दिने ।। ७८ ॥ सगी पागनिःश्रेणी, वेणी शान्तरसामसः । तद्युताय तपस्यैव, दुःखदाहोपर्य मम ॥ ७९ ।। इति-
॥२९॥

·पानातान-गीरापरजनः । प्युनिटनाविषयासा, सामोचन पितरं सती ।। ५८० ॥ मःखदुःखितचिते, सन्तापं तात! मा गाः । पराकी यदिग त्यका, मियाऽभासेन मूलतः ॥८१॥ यनिच्छापरवाला-नन्तशर्मसु सरहा । दुःखैफसारं संसारं, मोमपितुः पुराप्पहम् ।। ८२ ।। अपेक्ष्यमाणाऽनुमतिः, पत्युधायताऽभवत् । मूर्त निनर्तिपोः पुंस-स्तदयं मुरजध्वनिः ।। ८३॥ नामाता गुपन्पम्स, इछले च समन्स मे । समितं मनमिष्यामि, सर्वव्यासयनिता श्रेष्ठिनाऽप्पथ हटेन, मस्तानित्यदिना । सर्वस्वननयुक्तना-नुमता सा शुभाराया ॥ ८५ ॥ म्पपित्वा शुध्ध्या ह्यात्म-वित्तं क्षेत्रेषु सप्तसु । मी गुमशागार, मामानीरिपुलोत्सवः ॥ ८६ 11 (युग्मम् ) शुदाचारनियुक्तास्या, वियुक्ता पापकर्मभिः । स्वाध्यायाऽ. ध्यपनोपुका, मुक्ता मुकामगैः ॥ ८७ ॥ गताभिमाना निष्फोपा, तप्यमाना तपोऽधिकम् । पालपत्यामत्ता सा, मम्पह मंयमपन्नम् ॥ ८८ ॥ ( युग्मम् ) अन्येषुः सह साध्वीमि-विहरन्ती क्रमात् क्षिती । साकेतपुरमायासीव, साध्वी मारिरी ॥ ८९॥ नन्य श्रीमतीकान्ति-मत्यो तत्र प्रवर्तिनीम् । अवन्दिपाता मुदिते, साध्वीशान्या अपि क्रमात ॥ ५९॥ रित्रिदिस्मन्नन्नात, स्नेहाच्च प्राच्यजन्मनः । प्रीतिः सर्वाङ्गसुन्दों, विशेषाभूनपोः पुनः ।। ९१ ॥ तयोरय रोजान-निरिन्नने मानिनी निलेवनिनी धर्म-देशनां पापनाशिनीम् ॥९२|| तस्याः प्रणयतो हित्या, मिथ्यादर्शनवासनाम् । बादाम दा, नमानी व ने ॥ ९३ ॥ थाद्धाऽनुष्ठानमूनाणि, सम्या शिक्षितमुधते । सर्वाङ्गसुन्दरीपार्षे, तर ते विमिन् ॥ ?! यामन्य , शून्यं मुक्त्वा गृई युवाम् । अन्येधुरिति भर्तृभ्यां ते पृष्टे स्पष्टमूचतुः॥ ९५ ।। मात्र हा मनुदरी । स्वामिस्तद्वन्दनापर्य, यावस्तत्राऽन्तरान्तरा ॥ ९६ ॥ फिन्नित् सर्वाङ्गसुन्दा,

·द्वितीय:
॥३०॥
पासर्यादातुन ती । यासिष्टं तत्र मा मुग्घे, येन सा नाऽतिशोभना ॥ ९७ ॥ साध्यामिति भर्तृभ्यां, पार्यमाणे पुनः पुनः ।
अदालड्दयलेना-चोचना ते प्रतिनीम् ॥ ९८ ।। सर्वदा वेश्मनः शून्य-विमुक्त्या हादे खिद्यतः । मिथ्याटितया द्वियी,
भगरत्यारयोः पती ॥ ९९ ॥ साझसुन्दरी गेड़े, मेप्यतां भागनाप तत् । आगच्छत्यावयोः सः, सम्यक् श्राद्धविधिर्यथा
॥६००॥ मयतिन्या नियुक्ताप, तयोः शिक्षयितुं विधिम् । सा सदा सदने याति, तत्पती पश्यतश्च ताम् ॥ १॥ आइतुस्ती प्रिये
मुन्धे, पुरातानित्यसंस्तरः । सामान्पाकोरस्याः, शुभोदको भविष्यति ॥ २॥ धर्मास्तिययात्तथा प्राच्य-जन्मस्नेहात्तथापि ते ।
प्परेशों मनास्तस्या, न साव्या नित्यसंस्तवात् ॥ ३॥ अथान्येधुनिंदाधा , श्रीमती चासवेश्मनि । मुक्तामालम्बमुत्तार्य,
फष्ठान्नुस्ता प पार्वतः ॥४॥ साढे सनसन्दर्या, धर्मपोष्ठी चितवती । एवमेवाऽगमत् सद्यः, कात्सुिक्येन कुत्रचित् ॥ ५॥
पन् पलनात् सन्य-पिशुनान प्रान्यनमाने । यदं सर्वाङ्गसुन्दर्या-सद् दुष्कर्मोदगात्तदा ॥ ६ ॥ भित्तेरकस्मादुत्तीर्य,
नस्पानिगनः शिखी । सो गलिला ते हार, गला तरैय तस्थिवान् ॥ ७॥ आलोय तदसंभाव्य, सा चेतसि विसिमिये ।
जाना-पपादोऽयं, पति विषसाद च ॥ ८॥ हारोज्न मुक्तः स ममे-त्यधुना श्रीमती हा! । अन्तरन्याऽप्रवेशन, मामेन
अश्यते धुरम् ॥ ९ ॥ नाऽसंभाव्यमेनरपेन, साक्षाद दृष्टयपि बुवे । मृपाभापित्वमार, तन्मे स्यादपलाञ्छनम् ॥ ६१० ॥
तप्रा.पणोपरं नास्ति, साम्म तेन साम्पतम् । इतो गमनमोति, ध्यात्वा सा निर्ययो द्रुतम् ॥ ११ ॥ आगत्योपाथये नया,
पापास्या सा प्रातिनाम् । पधादृष्टं तदारुप-शिखिनं व्यजिन्नपत् ।। १२ । साऽणचे कर्मनुनस्ते, सुरः कोऽपि कुतूहली ।
निरफिनमास्थाया-गावोन्मुक्ताय शुभाम् ॥१३॥ विषादं हाद मा कापी-स्तन्मुधा या शुध क्यचित् । यच्चुभाऽशुभपोहेतुः,
॥३०॥

·फम्मैव प्राच्यमङ्गिनाम् ॥ १४ ॥ ततो माध्यस्थ्यमास्थाय, दध्यौ सर्वाङ्गसुन्दरी । माक्कर्म किमकार्प हा!, यस्येहग् दुस्सह फलम् ।' ॥ १५॥ माणिनस्तानि पापानि, तन्वते इन्त हेलया । यद्विपाको विपीदगि-द्यतेऽसयजन्मसु ॥ १६॥ दुष्कर्म- मालिनात्मान-स्तावदेवात्र संसृती । नानारूपैविडम्ब्यन्ते, नानायोनिपु जन्तवः ॥ १७॥ सध्यानसदनुष्ठान-पय:- प्रक्षालितांहसः । यायातथ्येन पश्यन्ति, नात्मानं यावदात्मना ॥ १८॥ (युग्मम् ) मैत्रीप्रमोदकारुण्य-माध्यस्थ्यस्थिरचेतसः । स्पाजन्तोः परमग्रा-पदची न दचीयसी ॥ १९ ॥ इति वास्तवसंवेग-रङ्गा. सर्वाङ्गसुन्दरी । अवाप केवलज्ञानं; घातिकर्मक्षयाद् दुतम् ॥ ६२० ॥ आसनः सुरवर्गोऽध, कुर्वन् जपजयारवम् । तदागाद् दिवि दध्यानदुन्दुभिश्च मृदुस्वरम् ॥ २१ ॥. नृपा- अमात्यमहेभ्याधाः, पौराः श्रद्धालचेतसः । तावदेवाययुस्तत्र, नन्तुं श्रोतुं च सपम् ॥ २२ ॥ इतश्च हार श्रीमत्या, तयाऽनालोपय कुत्रचिन् । इतो हारो गतः क्षेति, पृष्टः परिजनोऽवदत् ।। २३ ॥ किञ्चिन्न विद्यः किन्वत्र, नागात् साध्वी विना परः । सरोपं साऽप्यभापिष्टा-सम्बद्धं किमु जल्पय? ॥ २४ ॥ रत्नेश्मनि मृदि स्वर्णे, तथाः सुहृदि शानवे । यत् समानशः साध्व्यः, सर्वया तं न गृह्णते ॥ २५ ॥ सागरोऽथ समुद्रश, श्रीमतीपतिदेवरी । हारं निर्गमितं । ज्ञात्वा, सदास्याग्यमारतुः ॥ २६ ॥ इयं साध्वी न साध्वीति, नाऽस्मदुक्तममन्यथाः। तत्साधु जगृहे मुक्ता-हारो मुग्धे तवाऽनया ॥२७॥ साऽगूचे नवयं हन्त, फर्मयन्यो मुधैव वाम् । हारं हि नि:स्पृहाः साध्व्यो, दूरेणोज्झन्ति सर्पवत् ॥ २८ ॥.सेयमेमोक्ति- प्रत्युक्ती-रिति सर्वेऽपि ते मिथः । यावत्तन्वन्ति तत्रैव, श्रीमत्या वासवेश्मनि ॥ २९ ॥ तावत् किमेतदाचर्य-मिति ते हाद विस्मिताः । हारं चित्रमयरास्या-निर्गच्छन्तं ध्यलोफयन् ।। ६३० ॥ सद्यः सागरदत्तोऽय, तमाकृष्य तदाननात् । उपलक्ष्य -

·युगादि-
दशना
द्वितीय
उल्लास:
॥३१॥
च सबीडः, स्वप्रेयस्याः समापिपत् ॥ ३१ ॥ ततः सर्वविदस्तस्याः, पार्थे सर्वेऽपि ते ययुः । अस्याऽसम्भाव्यवृत्तस्य,
निदानं ज्ञातुमिच्छवः ॥ ३२ ॥ सम्यग्ज्ञानकलाज्ञात-विश्वविश्वाय सा सती । पुरो निपेदुपां तेपां, सर्वेषां धर्ममादि-
शत् ॥ ३३ ॥ न दृष्टं न श्रुतं क्वापि, न चित्ते याद्विकल्पितम् | आचर्यभूतं तदपि, क्रियते येन हेलया ॥ ३४ ॥ प्रवलोच्छ्र-
ङ्खलं यच्च, संसाराऽन्तः शरीरिणः । विडम्बनाभिर्विविधं, विडम्बयति नित्यशः ॥ ३५ ॥ विधिविधाता नियतिः, कालः
प्रकृतिरीश्वरः । देवमित्यादिपर्यायै-र्यदेवोच्यते तीथिकैः ॥ ३६ ॥ दुःखस्कन्धस्य सर्वस्य, भवद्भूतभविष्यतः । निदानं
वर्ण्यते विह-र्यदेवाऽखिलजन्तुपु ॥३७॥ मुक्तिमार्गार्गलामायं, तत्कर्मोच्छेत्तुमाहतैः । सेव्यो धर्मः सदा ज्ञान-श्रद्धानचरणात्मकः
॥ ३८ ।। (पञ्चभिः कुलकम् ) सभासमक्षमपाक्षीद्, देशनान्तेऽथ सागरः । भगवत्यालेख्यशिखी, मुक्ताहारं गलेत् किमु १ ॥३९॥
साऽप्यवोचत् गलेत किन्तु, कर्मनुन्नसुराश्रयात् । यथा गवाक्षे पुरुष-स्त्वत्सत्यक्षं तदाऽवदत् ॥ ६४०॥ सागरः पुनर-
पाक्षीत, प्राक्सङ्केतोक्तिविस्मितः । तत् किं कर्म कथं केन, कृतमित्यवदत्तु सा ॥४१॥ प्राग्जन्मनि मया च्छम-वाक्य-
मौच्यत यद् द्विषः । समभूत् कर्मणस्तस्य, विपाकोऽप्यत्र मे द्विपः ॥ ४२ ॥ वहूनां प्रतिवोधाय, विस्तरेणाथ साऽवदत् ।
याथातथ्येन पाश्चात्य-भववृत्तं तदादितः ॥ ४३ ॥ चत्वारोऽपीत्थमाकर्ण्य, मुखात् सर्वविदोऽय ते । माग्भवाऽनुभवं सर्वे, ह्यो-
दृष्टमित्र सस्मरुः ।। ४४ ॥ हृदि व्यभावयंश्चात्र, भवं प्राप्य शुभाशुभम् । तदेकचित्ता न विदु-जीवाः पूर्वं परं च
तम् ॥ ४५ ॥ जीवा मात्रादिसम्बन्धा-दपि स्नेहाईचेतसः । अन्यान्यरूपतामाता, मिथोऽपि न विदन्ति ही! ॥ ४६ ।।
तेपु सागरदत्तोऽथ, व्यपीदत् सुतरां हृदि । साध्व्यां यदसवोप-माशकिष्ट तदा तदा ॥ ४७ ॥
॥३१॥

·पुनः रागद्वेपमुचस्तस्या, निपत्य पदयोः ब्रीडाविलक्षः क्षमया-मासिवांस्ता निजाऽज्ञताम् ॥ ४८॥ पुनर्विभाव्य संसार-मसारं विरस हृदि । प्रत्यपधन्त चारित्रं, चत्वारोऽपि सहैव ते ॥ ४९ ॥ हृदि सर्वविदः शिक्षा-मक्षामा दधतोय ते । साधुधर्म विधा शुद्ध, विरकालमपालयन् ॥६५० ॥ · तपोध्यानक्रियोघोग-क्षालिताऽशेपकल्मपाः । समयेऽथ समासाघ, सर्वसंविदमुज्ज्वलाम् ।। ५१ ॥ सीणनिःशेपकर्माणः, स्वायुपूतौं क्रमेण ते । जातसर्वार्थसंसिद्धे, सिद्धेरा- विथ्यमाप्नुवन् ॥ ५९॥ (युग्मम्) ईपत् प्रनावतीपीडा-हेतुत्वेनान्यजन्मनि । वाक्यमात्रमभूदीहग्, दुर्विपाकं धनश्रियः ॥५३॥ ततो मनावचःकायै-न फुर्यानापि कारयेत् । कुर्वन्तं वानुमन्येत, नान्यपीडा कचित् सुधीः ॥ ५४॥ इति चाचयमाधीश- वाचं श्रुतिसुधामुचम् । श्रुत्वा हृदि भृशं विभ्य-द्विपाकात् पापकर्मणाम् ॥ ५५ ॥ सद्यो दुरन्तसंसार-फारागारविमुक्तधीः । आप्तोथाभगवैराग्यं, देवदिन्नः मियासखः ॥५६॥ कुटुम्वभारमारोप्य, सर्व ज्येष्ठाङ्गजन्मनि । मव्रज्यामग्रहीत् कृत्वा, चैत्येप्वष्टाह्निकामहम् ॥ ५७ ॥ (त्रिभिर्विशेषकम् ) अन्येऽपि घहवस्तत्र, दुःखदुर्गतिभीरवः साधुश्राद्धटपं सम्यग्, यथाई पतिपेदिरे ॥ ५८ ॥ सम्यक्चारित्रमाचर्य, स्वलोकमयापतुः । देवदिनसरस्वत्यो, क्रमाच्च शिवमाप्स्यतः ॥ ५९ ॥ तीबमोहोदयादेव, प्रियङ्गुरपतद्भवे । मोहमुक्त्या च संसार-मुत्तीर्णः सप्रियः सुतः ॥६६० ॥ तदैवर्षप्रियापत्य-पञ्चेन्द्रिय- मुखादिषु । वत्सा व्यामोहमुत्सृज्य, मनो धर्मे निधीयताम् ॥ ६६१ ॥ इति श्रीतपागच्छाधिराजश्रीसोमसुन्दरमरिपप्रभा- फरत्रीमुनिमुन्दरमूरिविनययाचनाचार्य-सोममण्डनगणिकृतायां श्रीयुगादि-देशनायां द्वितीय उल्लासः ॥

·।
देशना
अथ तृतीयोल्लासः ॥
तृतीयः
उल्लास:
॥३२॥
निधत्ते नरकोच्छेदि, स्फुरद्धामसुदर्शनम् । सदाशये यः श्रीकान्तः, स युगादिजिनः। श्रिये ॥१॥ इतवाऽवसरे
तस्मिन् , कुमारः केवलाद्वयः। प्रणम्य त्रिजगन्नाथ, विनयेन व्यजिज्ञपत् ॥२॥ मुक्ति मोहोज्झनादेव, स्वामिन्नादिष्टवान्
भवान् । मोहाझ्यर्जनादेव, भवेन्मोहोज्झनं पुनः ॥३॥ मोहाङ्गं प्रथम चात्र, लक्ष्मीरेव स्मृता सुधैः । या हि मोहनवल्लीव,
व्यामोहयति मानवम् ॥ ४॥ पुनराख्यत् प्रभुः पुत्र-हिताय विहितादरः । ऐहिकामुष्मिकानर्थ-निवन्धनमियं रमा। ॥५॥.
चतुरङ्गचमूः रम्या, सर्वेन्द्रियसुखावहा । त्रिवर्गसाधनं सा तु, लक्ष्मीमोक्तुं न शक्यते ।। ६ ।। तथाहि प्रथम तावत्, केशेनो-
पायते रमा। अर्जिताऽप्युपघातेभ्यो, लोदुःखेन रक्ष्यते ॥ ७॥ यदुक्तम्-अर्यानामर्जने दुःख-मर्जितानां च रक्षणे । आये.
दुःख व्यये दुःखं, धिगा दुःखभाजनम् ।। ८ ।। सौम्या! निशम्यतामत्र, रत्नार्कः प्रथितो धनी। अर्थार्जनव्ययस्पष्ट-दृष्टकष्टो।
निदर्शनम् ।। ९ । तथाहि-रत्नाकर इति विख्यातः, श्रेष्ठी सूर्यपुरेऽभवत् । पत्नी प्रीतिमती तस्य, तनयश्च सुमङ्गलः ॥६१०।।
विधाय विविधा नीर-स्थलयात्राः स तृष्णहृत् । क्षुत्तुदशीतातपक्लेशान, सहित्वा बहुशः स्वयम् ॥११॥ छन्दोऽनुवृत्तिः,
॥३२॥

·-- साध्यानां कृत्वा सेवां महीभुजाम् । सदम्भारम्भसंरम्भान, व्यापारांचाऽप्यनेकशः ॥ १२ ॥ कुरक्रयायैर्वाणिज्य- र्यवहृत्य चिरं कुधीः । गृहन्ययं च संक्षिप्या-मेलयत् स धनं बहु ॥ १३ ॥ ( त्रिभिर्विशेषकम् ) मेलितस्याथ वित्तस्य रक्षोपायविधानधीः । अन्येधुः सुतमाहूय, स चतुष्कर्णमूचिवान् ॥ १४ ॥ नृपतस्करदायाद-पिशुनाः प्रकट धनम् । लोभादादातुमीहन्ते, भूक्षिप्तमिति तद्वरम् इत्यालोच्य सुतेनाऽमा, श्मशानभुवि सोऽगमत् । फलशं स्वर्णसंपूर्ण, समादाय महानिशि अथैको हारिताऽनल्प-वित्तोऽशक्तस्तदर्पणे । घूनकद तकारेभ्यो, नष्टः मार तत्र विद्यते ॥ १७ एतौ चैतद्धनं यावत्, क्षिती निक्षिप्प यास्यप्तः । निखिलं तापदेवैतत्, फरिष्ये नूनमात्मसात् ॥ १८॥ इति हृष्टमनाः स्थान, रहोवृत्त्या विलोकते । लोभाभिभूतः पतित- स्तनाऽनायशवे च सः ॥ १९ ॥ पक्वबुद्धिरय श्रेष्ठी, निदधनजगी सुतम् । कश्चिद्विलोकयन्मा भू-दिति वीक्षस्त्र सर्वतः ॥२०॥ स धूर्तीजप तदाकर्प, तत्रानाथशवान्तरे । तदेव निपत्याऽस्था-निष्टो धनलिप्सया ॥ २१ ॥ पित्रादिष्ट सुतोऽप्येत्य, सर्वनाऽपि पिलोपय च । पितरं प्राह नास्त्यत्र, कश्चिदन्यः विना ॥ २२ ॥ भाक्षि- तारते च सर्वेऽपि, भृगालापैः क्वचित् चित् । अक्षताऽङ्गस्तु तेप्वेकः, स सबस्कतया पित:! ॥ २३ ॥ तदारुपच्छङ्कितः श्रेष्ठी, श्मशाने निशि निर्जने । शवः कथमियदेल-मक्षताऽङ्गो हि तिष्ठति ? ॥ २४ ॥ धूर्ताः केचित पुनर्वत्स!, परद्रव्याभिलापिणः । दम्भेनापि नियन्ते तद्, मा भूद् दम्भभूतो हि सः ॥ २५ ।। अक्षताङ्गस्य तत्तस्य, कौँ छित्त्वाऽऽनय द्रुतम् । स चेद् दम्भमृतो भावी, न सोढा तदियद्ययाम् ॥ २६ ॥ अथ दध्यौ स धूर्तोऽपि, ममैप च्छेत्स्यति श्रुती । तथापि न शवान्

·युगादि-
दशना
Mail
॥३३॥
तृतीयः
उल्लास:
चलिप्यामि, श्रुतिभ्यां यद् वरं धनम् ॥ २७ ॥ अकोऽपि धनैर्युक्तः, सर्वत्राऽऽद्रियते जनः । तन्मुक्तस्तु सकर्णोऽपि, न
यत्स्यचन कर्मणि ॥ २८ ॥ सुतोऽथैत्य श्रुती तस्य, च्छित्वा स्वपितुरापित । नत्वीपदपि पस्पन्दे, धनलुब्धः स दाम्भिक
॥ २९ ॥ पितापि रुधिरादें ते, व्यालोक्य चकिती हृदि । सुतमूचे भवेद् वत्स !, शवे जातु न शोणितम् ॥ ३०
तद्विभृश्यामिदं किश्चिद्, प्राणच्छेदं विना ततः । अयं धूर्तः शयो वेति, शङ्का याति न मे हृदः ॥ ३१ ॥ समत्सर सुतोऽप्यूचे,
तापत् त्वदुपरोधतः । कृतमीगसत्कर्म, कुलान, मया ध्रुवम् ॥ ३२ ॥ नाऽभूत्तक तथाप्यत्र, प्रतीतिर्मुतजीविते । तत् किं न वोत्स
यजीवन, सहेत्कएपिपत्कथम् ? ॥ ३३ ॥ किञ्च-इत्थं यतस्ततो भीति, शङ्कमानः पदे पदे । लोके न लज्नसे तात , वृद्धो
हृदयदुर्वलः ॥ ३४ ॥ पिताप्युवाच वत्साऽन्य-द्रोहेकमनतां नृणाम् । दुस्सहं दुष्करं चापि, न किश्चिदपि विष्टपे ॥ ३५ ॥
आस्तो कर्णन्छिदाकएं, परस्त्रीं च परश्रियम् । केविच्छिर पणेनापि, स्पृहयन्ति नराधमाः ॥ ३६॥ दिव्यशक्तिजुपो येभ्य-
सस्यन्ति त्रिदशा अपि । पुर्तेभ्यो विभ्यतां तेभ्या, कात्र बीडा च मादृशाम् ॥ ३७॥ यदुक्तम्--उत्सझे सिन्धुभर्तुर्भवति
मधुरिपुर्गाहमाश्लिप्प लक्ष्मी-मध्यास्ते वित्तनाथी निधिनियहमुपादाय फैलासशैलम् । शक्रः कल्पद्रुमादीन् कनकशिखरिणी-
ऽपित्यकासु न्यधासीत, धर्तेभ्यस्त्रासमित्यं दधाति दिविषदो मानवाः के पराकाः । ॥ ३८ ॥ तद् गच्छ नासिका छिन्धि,
तस्य न स्याघदाययोः । जात्वविगमेऽप्येष-मविमृष्टार्थकारिता ॥ ३९ ॥ दध्यो धूतोऽपि यत्किश्चित, करोत्येप करोतु तत् ।
वक्ष्यामि नागलच्छेदात्, परमेतद्रनाशया ॥ ४० ॥ अथैवं पितृवाग्नुन्नः, समत्सामना मनाक । तस्य प्राणमपि छित्त्वा, तत्रागान
वरित मुतः ॥ ४१ । श्रेष्ठी व्यपगताशङ्कः, सुतेन सहितस्ततः । यसुधायां निधायात्म-धनं मन्दिरमाययो॥ ४२ ॥
॥३३॥

·तावत् पीनोधमः श्रोत्र-प्राणहीनोऽप्यदीनहृत् । स द्राक् तनिगृहीतात्म-दौस्थ्यः सर्वे गृहीतवान् ॥ ४३ ॥ धूतादिव्यसनी सोऽपि, निःशङ्कः श्रेष्ठिनः श्रियम् । ततो विलसति खैरं, त्यागभोगैरनुत्तरैः ॥ ४४ ।। स्वायत्तानां परीणां, परस्त्रीणां च मूलतः । यद् भवेयुर्विलासेपु, तादृशाः कुशला भृशम् ॥४५॥ चरन्तं लीलया लून-श्रवणघ्राणमन्यदा । श्रेष्ठयथा- थितमर्थिभ्यो, ददतं स ददर्श तम् ॥ ४६॥ तं वक्ष्यि विस्मयमेर-मनाः स श्रेष्ठी दध्यिवान् । समृद्धिरीगास्यस्य, कुतोऽस्याऽभयदीदृशी १ ॥४७॥ धूर्तोऽयं जातु मा हाती-तनिधानधनं मम । इति शङ्काकुलः सद्य-स्तत्र सोऽमात्तदीक्षितम् ॥४८॥ अनवेक्ष्य च तत्तत्र, वजेणेवाहतः क्षणम् । दुःखातॊ न्यपतद् भूमी, मूछीमीलितलोचनः ॥ ४९ ।। क्षणाच्च लब्धचैतन्या, शीतलैर्वनवायुभिः । पश्चात्तापाऽमिततात्मा, सोऽध्यासीद् पिलपन् भुवि ॥५०॥ प्राणेभ्योऽप्यधिक नैक-कष्टात हरता धनम् । लूमश्रोत्रनसा तेन, धूर्तेनाहं हतो हहा! ।। ५१ ।। दम्भान्मृतः स धूर्वो मे, नाज्ञातवाभवन्मनाक । पुत्रस्तु शत्रुनर्नाऽमंस्त, चेदुक्तं तत्करोमि किम् ? ॥ ५२ ।। दोपो वा नाऽस्य किन्वासी-दवाऽज्ञानं ममैव हा । यच्छतिघ्राणवत्तस्य, तदा नाऽचिच्छिदं शिरः ॥५३॥ सा या संपद्यते घुद्धिः, सा मतिः सा च भावना । तादृशाच सहायाः स्युर्याशी भवितव्यता ॥५४॥ यद्भाव्यं तद् बभूवाय, परमयापि भूभुने । निवेचैतद् ग्रहीतार, गतं प्रत्याहरामि तत् ॥ ५५ ॥ इत्यालोच्य हृदि श्रेष्ठी, तर्जयन् पुरुष रुपा । आनैपीनिर्विकारास्य, तं नृपास्थानसंसदम् ॥ ५६ ॥ आख्यत् पुनः प्रजापालं, दुष्टनिग्रहणायतम् । आददे विपुलं वित्तं, मम दुष्टात्मनाऽमुना ॥ ५७ ॥ नृपस्तदा तममाक्षीद, वक्ति रे किमयं वणिरु ? सोऽप्यूचे सत्यमेवेदं, परं वक्तव्यमत्र किम् ? ।। ५८ ॥ मिथश्चित्तानुकूल्येन, यदत्र व्यवहारिभिः । व्यवहारेण यन्ते,

·युगादि-
तृतीयः
देशना
उल्लास:
॥३४॥
धनकोटयोऽपि नित्यशः ॥ ५९ ॥ चित्तानुकूल्याजातायां, सम्यग्व्यवहती मिथः । कालान्तरेऽन्यथा वक्तु-निपेद्धा घ
महाजनः ॥ ६० ॥ स्वमस्य व्यवहारेण, मयाप्यातं तथा विभो! । तत् किं संप्रत्यसी लोभा-भिभूतः कलहायते ?
॥ ६१ ॥ रोपशुष्यन्मुखः श्रेष्ठी, तदोवाच मलिम्लुचम् । स्तैन्येनादाय मद्वित्त, न्यगादीर्मूढ ! मा मृपा
॥ ६२ ॥ धूतॊऽप्युवाच विमापीमा श्रेष्ठिनात्मवस्तुनः । वित्तं विनिमयेनैव, मयात्तं न पुनर्मुधा ॥६३ ।।
स तदा वृश्चिकस्पृष्ट-कपिवत् काममुच्छलन् । कोपकम्पवपुः श्रेष्ठी, साधिक्षेपमुवाच तम् ॥ ६४ ॥ रे धृष्ट !
स्पष्टमाख्याहि, किं मे विनिमयेऽर्पितम् ? । दुग्धाऽम्भोव्यक्तिरधुना, यद् भवेन्नृपपर्पदि ॥६५ ॥ धूर्तोऽप्युवाच
किं श्रेष्ठिं-स्तत् संमत्येव विस्मृतम् ? । तदा विनिमयेन यन्मे, श्रुतिवाणं त्वमग्रही: ॥ ६६ ॥ श्रेष्ठिन् ! विनिमयश्चायं,
विचारे चापि नैव चेत् । तद् गृह्णीष्व निजं वित्तं, श्रुतिघ्राणं समर्प्य मे ॥ ६७ ॥ नृपामात्यादिभिः पृष्ठ
किमेतदिति विस्मितेः । सोऽय तद्वृत्तमखिलं, यथाजातमचीकथत् ॥ ६८॥ प्रत्ययार्थं च सर्वेषां, सोऽपनीय स्वमौलिकम् ।
अदीदृशाच्छरस्तुम्मी-फलवत् सर्वतः सदृक् ॥ ६९ ॥ इहा चक्रे किमस्येदृग, वराकस्य निरागसः । प्रत्युतैवमुपालभ्य, रुद्धः
श्रेष्ठी स भूभुजा ॥ ७० ॥ चिच्छेदैकः श्रुतिघ्राणं, वित्तं चाऽपाहरत् परः । तद् द्वयोः समतैवाऽत्रे-त्युक्त्वाऽमात्यैश्च मोचितः
॥ ७१ ॥ भूत्वा गतेन सोऽथाऽभूदू धनेनातीय दुखितः । जन्मान्ध्यादपि सच्चक्षु-शिदुःख हि दुस्सहम् ॥ ७२ ॥ अर्थस्याये
व्यये चैवं, गुर्वभूद् दुःखमस्य यत् । अर्थानामर्जने दुःख-मित्यादीत्युच्यते सुताः ॥ ७३ ॥ अथ प्रस्तुतम्-कुलं शीलं च
पैदुष्य-माचारं लक्षणं बलम् । पुग्यं चाप नृणां लक्ष्मी-न्यायान्ती च नेक्ष्यते ॥ ७४ ॥ सन्ध्याकालाऽभ्ररेखेव, खल-
॥३४॥

·रमा प्रीतिरिवायवा । फेपाभित् पश्यतामेक, सयो विघटते जन्तुपातमुपोक्त्यादि-महाफल्मपकारिणम् । म्लेमप्यारणाति श्री-मघमासादिसेविनम् ।। ७६ ॥ पावभावश्यकोयुक्त, शुद्धन्यायपथाऽध्वगम् । कुलीनं सद्गुणोत्कृष्ट माप स्पमात दूरतः ॥ ७७॥ इमामपि रमामाप्य, मधपा इव केचन । पलन्ति मजुपादों, स्खलन्ति च समे पथि ॥ ७८॥ भक्तपो जहमति-स्तृष्णास्पफटुता ज्यरिणामिव जापन्ते, लक्ष्मीसाङ्गत्यमायुषाम् ॥ ७९ ॥ मालिनीक्रियते गुणा, मनोऽमनमपि भिमा । प्रासादोऽन्तर्यथा धूम-लेखयेव सुधोज्वलः ॥ ८०॥ तथाऽतिशायिनी लक्ष्मी- भोपाग्मनिरन्मना । राज्य पुनः सुदुष्पूर, वत्साः पातालरन्ध्रवत् ॥८१॥ घेश्याहृदयवद्राज्य, सर्वथाप्यर्थषल्लभम् । सोदाई तुर्जनस्गेना-ऽणसाने पिरस धुर्व ॥ ८२ ॥ अममसतपा मिन्ये, सदा सर्पफरण्डवत् । नियन्त्रणीयं कपिवद् गुणैः सालानार गमन् ॥८३ ॥ फालतक्षेप्रवमित्य, रक्षणीय सुयलतः । दारुणं परिणामे च, कुपथ्यस्येव भोजनम् ॥ ८४ ॥ (भिभिर्विशेषाम् ) तथा भायोऽप माना, गौवनोन्मसचेतसाम् । सर्वापि श्रीर्विकाराप, राज्यश्रीस्तु विशेषतः ॥ ८५ ॥ राग्यमीसंपन्मपा, जात्यन्धा इस भूवनः । पुरस्थमपि नेक्ष्यन्ते, जनं दिग्यशोऽपि हि ॥ ८६ ॥ तथा वधिरवद भूषा, मगुणपणा अपि । पार्षस्थानामपि भायो, वाषपमाफर्णयन्ति न ॥ ८७॥ जनैः खलपराभूत-र्विज्ञप्ताः स्वार्थसिद्धये । पुकार सवालोणपि, गृपा नैप पदन्त्यपि ॥८८॥ राज्यलक्ष्मीमदोन्मत्ता, गजा इव निरङ्कुशाः । संतापितमजाधर्मा- रामागारमन्यमो ॥ ८९ ॥ स्तुताष पादुवचनै-र्धनान्धैरनुजीविभिः । आत्मानं यत मन्यन्ते, देवेभ्योऽप्यधिकं नृपाः ॥१०॥ गागारिनो देवान, सुनीन् स्वजनान्धवान् । पितरी चापि गण, न नमन्ति नराधिपाः ॥ ९१ ॥ असुन्दरमपि स्वोक्ता ·गादि- 7 तृतीयः उल्लासः स्थापयन्स्यतिसुन्दरम् । परैः सुन्दरमप्युक्तं, भूपाः पुनरसुन्दरम् ॥ ९२ ॥ तमेव वहु मन्यन्ते, तस्यैव च वचो हितम् । सुहृचे सेवकले वा, तमेव स्थापयन्ति च ।। ९३ ॥ नृपास्तमेव शंसन्ति, तस्यैव ददते धनम् । मन्त्रयन्ति च तेनैव, समं गोष्ठी च कुर्वते ॥ ९४ ॥ यस्तेपामजलि कुर्यात्, स्तवं वाक्यैश्च चाटुभिः । वचो युक्तमयुक्तं वा, तथेत्यङ्गीकरोति च ।। ९५ ॥ (त्रिभिविशेषकम् ) छन्दं राज्ञां च यश्चाटु-ग्राह्याणां नाऽनुवर्तते । गुणी सुधीः कुलीनोऽपिस तैर्नाद्रियते क्वचित् ॥ ९६ ॥ प्रतिबन्धस्ततो वत्साः, सदोपायामिति श्रियाम् । अबुधानां भवेत् प्रायो, बुधानां तु न सङ्गतः ॥ ९७ ॥ वयस्यौ शुचिवोद्रव, श्रीदेवो वणिजौ यतः । श्रियाऽनया गुरुकृत्य, तूलादपि लघूकृतौ ।।९८|| तथाहि-नाम्ना भोगपुरेऽभूतां, नगरे वंणिजावुभौ । श्रीदेवः शुचिवोदय, श्रीमन्ती जनकश्रिया ॥ ९९ ॥ शुचिवोद्रवणिक् तत्र, शौचाचारकदाग्रही। यावि सर्वत्र हस्तात्त- सपयस्ताम्रभाजनः ॥ १०॥ द्वारमागत्य मातङ्गः, शुचिवोद्रभियाऽन्यदा। क्यास्ते त्वत्पतिरित्युक्ता, मध्येऽस्तीति जगाद तान् ।। १ ॥ दीनाराः शुचिवोद्रस्य, पितुरेते ततोऽधुना । इमानर्पय मध्ये त्व-मित्युक्ते तैश्च साऽग्रहीत् ॥२॥ तांश्च नीत्वा गृहस्यान्तः, शुचित्रोद्रस्य सार्पिपत् । क्षिप्तामीपु च्छटेत्युक्ता, तेन साऽपि न हीत्यवक् ॥ ३॥ सर्वत्राऽच्छुप्तिभवना-त्तदा खिन्नमना भृशम् । एभिर्मे सम दीनारैः, सर्व हा मलिनीकृतम् ॥ ४॥ तदेपां स्पर्शनाद् भ्रष्टि-रिति जल्पन रुपाऽरुणः । आक्षिपत् शुचिवो. इस्तान्, वामपादेन दूरतः ॥५॥ (युग्मम्) शुचिवोद्रकताऽवज्ञा, सञ्जातगुरुमत्सरा । मोक्तुमिच्छुप॒हं तस्य, लक्ष्मीरेवमचिन्तयत् ॥ ६॥ अटवीमपि लइन्ते, तरन्त्यपि महार्णवम् । आरोहन्त्यचलस्याय, विवरं प्रविशन्ति च ॥७॥ मामाप्नुमिच्छवो लोकाः, सहन्ने वाऽपराण्यपि । क्षुत्तृशीतातपादीनि, महाकष्टानि भूरिशः ॥ ८॥ तथापि स्यां न वा तेपा, प्राच्यकर्मानुभावतः ।

·चतुर्णामपि वानां, मान्यां तामपि मामिति ॥९॥ आसङ्गेन पिनष्टोऽयं, शौचाचारकदाग्रहात् । पचात् क्षिपति पादेना- गच्छन्ती स्वयमोफसि ॥११० ।। (चतुर्भिः कलापमम् ) अत्पासङ्गात् पिनष्टोऽयं, शुचिवोद्रस्तथा मया । वाई विडम्ब. नीयस्त-निधी कृत्य संपति ॥११॥ शौचाचारं विमोच्याशु, मामवाप्तुं पुनर्यथा । चिरं वदति दीनात्मा, मातङ्गस्याप्युपानही ।। १२ ।। इत्यालोच्य मुमोचाशु, कमला तनिकेतनम् । इन्द्रजालमिचाऽनेशद्, धनं सर्वं तदैव च ॥ १३ ॥ यतः-लक्ष्मी शनैः शनैरेति, निर्याति युगपत् पुनः । पठ्या पलर्जलैः पूर्णा, रिच्यते यद् घटी क्षणात् ॥ १४ ॥ निर्धनत्वाच्च सर्वत्र, सुहत्खननबन्धुपु, । अनादरपदं जज्ञे, शुचिचोद्रः शनैः शनैः ॥ १५ ॥ यस्यार्थस्तस्य मित्राणि, यस्यार्थस्तस्य वान्धवाः । यस्पार्थः स्वजनाथापि, तस्य स्युर्वहको जनाः ॥ १६ ॥ स्वस्वार्थरसिका नित्यं, सुहृत्स्वजनवान्धवाः । लक्ष्मीवन्तं निपेवन्ते, फलितद्वमिवाऽण्डनाः ॥१७॥ नि:स्वोऽप्यस्मानसी किञ्चिन्-मा याचिष्टेति विभ्यतः त एवोज्झन्ति दूरेण, दग्धारण्यं मृगा इच ॥ १८॥ पौष भुक्तवान् भोगान् , पाञ्छितोपनतैर्धनैः । दुःस्थीभूतच तत्रैव, दह्यतेऽभिभवामिना ॥ १९ ॥ निष्फल. व्यवसापत्पाद, पुरे तत्र शनैः शनैः । निर्वहत्यपि नैवाऽयं, ततो देशान्तरेऽचलत् ॥ १२० ॥ भ्रमनपि स सर्वत्र, ग्रामाकर- पुरादिषु । न किञ्चित् कचिदप्याप, भाकर्म सहचारि यत् ॥ २१ ॥ निराशः शुचिवोद्रस्तद्, पवले स्वपुरं प्रति । निर्विश्राम वहन साप, पुरोधानमयाप च ॥ २२ ॥ दीर्घाध्वातिकमे श्रान्तः, क्षुत्तृचिन्ताभरादितः । यक्षस्याऽऽडम्पराख्यस्य, गृहे तत्र स तस्थिवान् ॥ २३ ॥ तावदागत्य तत्रैको, मातङ्गो यक्षमादरात् । प्रणम्य पूजयित्वा च, निविष्टो द्वारमण्डपे ॥ २४ ॥ तत्राऽ- चीलिखिता तेन, यक्षिणी पूनिता तथा । मन्त्रश्च तत्पुरो जप्तो, यक्षिण्याविरभूत्ततः ॥ २५॥ मातङ्गेनाथ सा प्रोक्ता, मम स्वामिनि !

·* युगादि- दाना तृतीयः उल्लास: ॥३६॥ संगति । संपरमानसप्टं, दिलासभानं कुरु ।। २६ ।। तत्क्षणादेव यक्षिण्या, विलासभरने कृते । इन्छोपनतसर्वेष्टः, सुहृत्स्वजनसङ्गतः ॥२७॥ पिललास स मातमः, पत्रेन्द्रियसुखं चिरम् । कृतकृत्यत्र तत्सा, पिससजेन्द्रनालयत् ॥२८॥ (युग्मम्) मातङ्गस्येतिमाहात्म्यं, पीक्ष्य पिस्मितमानसः । तमेव सेपितुं लमः, शुचिवोद्रो धनाशया ॥ २९ ॥ स नमत्यासनं दत्ते, तस्योत्तिष्ठति सम्मुखः । पहत्युपानही तस्य, पादौ मुद्नाति चाऽन्यहम् ॥ १३०॥ तमेर सेवमानस्य, सर्वः शीचकदाग्रहः । अनेशन शुचिवोद्रस्य, कृष्णातरलितात्मनः ।। ३१ ।। आराध्य शुचित्रोद्रेण, तया सुचिरसेक्या । सोऽयम् भद्र ! ममाऽयुक्तो--पचारं कुरुपे किमु ? ॥ ३२ ॥ शुचिरोद्रोऽप्यपर स्वामिन!, शृणु दीनदयापरः । धनाय न्यभ्रमं भूरि-भुवं दारिद्यचिद्रुतः ॥ ३३ ॥ परं स्थाप्यासयामाई, काणामपि कपर्दिकाम् । प्रस्थितोऽहं निराशः सन्, स्वदेशाभिमुखं ततः ॥ ३४ ॥ तत्र देवकुले वीक्ष्या-ऽनुभयं ते महतरम् । पृष्टस्या सेपितुं लग्नो, धनाशापाशयन्त्रितः ।। ३५ ।। तत्तारय मसघाऽस्मान्मा दारिद्यपहार्णवात् । इत्युक्ते शुचियोद्रेण, मातमोऽपि अगाविति ।। ३६ ॥ गृहातु साधनोपाय-पुक्तां विद्यामिमां भवान् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा, सोऽपि जग्राह तां मुदा ॥ ३७ ।। छतार्थ मन्यमानः सं, नतोऽसौ स्वटहं गतः । सर्वसाधनसामग्री-पूर्व मण्डलमालिखन् ॥ ३८ ॥ आलिख्य यक्षिणी तर, पूनपित्ला च यावता । मन्त्र स्मरति तापद्धि, विस्मृतं तस्य तत्पदम् ॥ ३९ ॥ प्रलम्मभ्रष्टापित, स विलक्षाननस्ततः । मानास्पोक्तान गला, सं स्वरूपं ययास्थितम् ।। १४० ।। मातङ्गोऽप्याह भद्राऽमुं, पर विद्याभिमन्वितम् । गृह्णीप्वेष्टपदो भावी, पूमिनो पदसायपि ॥ ४१ ॥ ततः प्रणम्य मान, पटं लाया च गच्छतः । स्वपुरं शुचिसोद्रस्य, तस्करनगृहे पटः ॥ ४२ ॥ तत एर बलियासी, रिच्छायवदनः पुनः । मानोपानमागत्य, पटव्यतिकरं जगी ॥४३॥ मातङ्गः शुचियोद्राय, पुनरप्यनुकम्पया। ॥३६॥ M ·खण्डशः सतः दमान निधिमारपाय, घटं विधाभिमन्वितम् ।। ४४ । नत्वा मातङ्गमादाय, घर्ट स्वयमागतः । ययाचे शुचिौद्रस्त, पूजयित्वा यारिपि ॥ ४५ ॥ यसित ततः कुम्भात्, मायासी मुहृदोऽखिलान् । सादरं भोजयामास, युभुजे च यथारुचि ॥४६॥ भहो गम्भानुभावान्मे, दारिणं दूरतो गतम् इति ममुदितो मूर्ध्नि, कुम्भं कृत्वा ननः सः हर्षातरलनिनस्य, सस्पेयं नृत्यतः अभाग्येनाऽपतन्मूली, कुम्भोऽभूचाशु ॥४८॥ शुनियादी पटे तस्मिन, भग्ने दूनमना भृशम् । पुनर्नगाम मात-पार्षे सोऽपि वभाण ॥४९॥ इयत्वाऽभवानिया, मम नास्त्यापिका पुनः । नागन्तव्यं तया भद्र, मत्समीपे पुनस्त्वया ॥१५० ।। मातोनेत्यमुपत्वाऽसी, शिएट: सरहं यया । आध्यानपरी रात्री, मुप्तयांश स दुरिपत्तः ।।५१॥ स दृष्ट्वा मध्यवयस, ममदां तवाससम् । अभ्युगाप मणम्पारस्पत, का तं स्वामिनि ! साऽस्यवरु ॥ ५२ ॥ या पादेन त्वया क्षिता, साऽई लक्ष्मीस्त्वदोकसः । शुचियोद्रोऽवदन्मातः , र गताऽभूरियागिरम् १ ॥५३॥ उवाच थीरियत्काल-मगो मातद्गसमान । को मातङ्गः स इत्युक्ते, शुचि- गोद्रेण सालपत् ॥ ५४ ॥ वहपानही पस्य, पृष्टस्थो धनकाम्यया । शुचिचोदः सृजन सेवा, सुचिरं दुःखमन्वभूत् ।। ५५ ॥ जगई .शुगिरोदेण, फिम नदिहागमः ? तब शौचावलोकाये-त्युक्त्वा श्रीरु तिरोहिता! ॥५६ ॥ शौचनाऽधात्तमुक्तेना रजानतकन्धर । शुचियोदः स सर्वत्र, हास्यास्पदमनायत ॥ ५७ ॥ शुचियोदः श्रिया त्यक्तः, पत्रात्तापामिनाज्वलत् । जोरिनच्याधि माण-वृत्याप्यासीत् स दुःखितः ॥ ५८ ।। तामेवाय श्रियं तत्त्वात, श्रीदेवोऽभस्त देवताम् । त्यागभोग- महापादि-फला सामादिदेव या ॥ ५९॥ रोपतोपफलं येपो, . प्रत्यक्ष नाऽत्र पक्ष्यिते । अजागलस्तनमायैः, किम

·युगादिः
देशनाः
तृतीयः
॥३७॥
तैर्देवतान्तरैः ॥ १६० ।। इति देवान्तराण्येप, परिहृत्य प्रमोदभार । श्रीमूर्तिमेव पुष्पाद्यै-खिः पूजयति नित्यशः ॥ ६१ ।।
अन्यदा स श्रियं मोच, निरीक्ष्य प्रहसन्मुखीम् । किं हास्यकारणं मातः !, सापि त्वद्वृत्तमित्यवक् ।। ६२ ।।
किं तन्मवृत्तमित्युक्ता, श्रीदेवेन पुनर्जगो । यथास्थितार्थवचनान्, निहतान्तरशात्रवान् ॥ ६३ ॥ उत्तार्य
भवपायोधेः, माणिनो नयतः शिवम् । सुरासुरनराधीश-प्रणतक्रमयामलान् ॥ ६४ ॥ देवाधिदेवसर्वज्ञानवाऽमुत्र च शंपुपः
जिनान हित्वा जगज्जन्तु-करुणाऽवान्तचेतसः ॥ ६५ ॥ आराधयसिं यद् भद्र!, मामेवं स्थिरताचिकी। किञ्च स्थैर्य मम
प्राच्य-पुण्यैरेव न सेवया ॥ ६६ ॥ श्रिया सहासमित्युक्ते, श्रीदेवस्तां पुनर्जगौ । सृजतो मम ते सेवां, यद्भाव्यं तद्
भवविति ॥ ६७ ॥ आराधयन्नसौ भूरि-भक्तिः कतिपयैदिनैः । श्यामास्यां श्रियमालोक्य, श्रीदेवः पुनरभ्यधात् ॥ ६८ ॥
श्यामास्येव किमयाऽध, लक्ष्यसे साऽपि तं जगौ । उदभूत्तनयो वत्स !, तब गेहे विलक्षणः ॥ ६९ ॥
तद्विलक्षणतादोपा-दतिभक्तिभृतोऽपि ते । मन्दिरं मोक्तुमिच्छामि, चिरसेवितमप्यहम्
चिरसेवितमप्यहम् ॥ १७० ॥ यतः-मो
भवति तिर्यङ् वा, कश्चिच्छस्यलक्षणः लक्ष्मीर्यदनुभावेन, गेहमभ्येति सर्वतः ॥ ७१ ॥ मयो-
भवात तिर्यङ् वा, स कश्चिदपलक्षणः । लक्ष्मीर्यदनुभावेन, सद्मनोऽप्यपगच्छति ॥ ७२ ।। अतः श्यामाननाऽभूत्र,
त्वद्वियोगेन भाविना । श्रीदेवश्च विषण्णोऽय, क्व गन्तास्यम्य ! सम्मति ॥ ७३ ।। श्रीरुवाच पुरेऽत्रत्र, प्राग्जन्ममुनिदानतः ।
अर्जिताऽतुलभोगस्य, भोगदेवस्य समनि ॥७४ ॥ ततः सद्यः श्रिया त्यक्तः, श्रीदेवो दुःखितोऽभवन् । विस्तृतश्च हिर-
ण्यायै- गदेवोऽथ सार्थफः ॥ ७५ ॥ लक्ष्मीविस्तारमालोक्य, सर्वतोऽपि स्वसमान । सुकृती भोगदेवोऽवक्, प्रियां भोगरती-
॥३७॥

·भ्रान्ता
मिति ।। ७६ ॥ गृहे विद्युल्लतालोला, श्रीरास्ते याचदापयोः । तावता देहि दीनादी, भुइक्ष्व चापि यथेसितम् ॥ ७७॥
दानीला पुराऽप्येपा, पत्या चैवं मणोदिता । मुनिदुःस्थितदीनेभ्यः, श्रद्धयाऽदा यथार्थितम् ॥ ७८ ।। अन्यदा तत्पुरोधाने,
केवली समवासरत् । श्रद्धालुचेतसो नै, वन्दनाय ययुर्जनाः ॥ ७९ ॥ भोगवस्या समं पल्पा, भोगदेवोऽपि चाययौ ।
वन्दित्तोपाविशन् सर्वे, धर्ममाख्यच्च केवली ॥ १८० ॥ तथाहि-लक्षाश्चतुरशीतिः, माथिता जीवयोनयः ।
जन्तुभिरत्राणे-स्ताः सर्वा अप्यनन्तशः ॥८१॥ ये पुद्गलपरावा, अनन्तोत्सर्पिणीमिताः । संसरद्भिस्तु संसारे, पूरितास्ते-
प्यनन्तशः ॥ ८२॥ परं संसारकान्तारे, भ्रमदिराप दुर्लभः । कृष्णचित्रावजी, क्वापि न मापि सद्गुरुः ॥ ८३ ॥
अथाऽपि गुरौ धर्म, तदुक्तं बहवो इहा ! । पापाः पुस्तफटन्ताका-न्यमूनीत्यवनानते ॥ ८४ ॥ केचित्तु तत्र तं धर्म, सम्यक्
श्रदधते हृदि । न कर्तुमीशते किन्तु, निवद्धनरकायुपः ॥ ८५ ॥ फियन्तस्तु महात्मानः, सभ्यक श्रद्धाय मानसे । सर्व-
शक्त्या सजन्तीह, धर्म सद्गुरुभापितम् ॥ ८६॥ महिम्ना तस्य धर्मस्प, सुसुखैरुतरोत्तराम् । पदवी ते लभन्ते च, महानन्द-
पदावधि ।। ८७॥ अथावसरमासाय, भोगदेवेन केवली। किं दानस्य फलं स्वामिन्निति पृष्टो जगाद तम् ॥ ८८ ॥
पुरे विशालशालाख्ये, महेभ्यजनसले । आस्ते सञ्चयशीलाहः, सार्थवाहो महाकः ॥ ८९ ॥ तस्य वेश्मनि विद्यन्ते, धन-
फोटयत्रयोदश । परं दत्ते न भुमते च, बद्धमुष्टिः स कस्चेित् ॥ १९० ॥ यो दुर्गतपताकाख्य-स्तस्य समनि कर्मकृत् । स हि
दानस्प माहात्म्यं, स्पष्टं कथयिता तव ॥९१ ॥ केवल्युक्तं निशम्यैतत्, स दध्यो हृदि विस्मितः । केनापि कारणेनैवं, ब्रूते
सर्वविदप्यसौ ॥ ९२ ।। पुरे तत्र गुरेऽपि, तद्गत्वाऽहं प्रियासखः । एतत्तात्पर्यमीक्षिष्ये, फौतुझी नाऽलसो यतः ॥ ९३ ॥

·तृतीयः
उल्लास:
देशना
॥३८॥
पुरे विशालशालाख्ये, प्रश्नार्थं ज्ञातुमुत्सुकः । भोगदेवस्ततः संद्यो, भोगवत्या समं ययौ ॥ ९४ ॥ भवितव्यतया तत्र,
प्रविशन्नेव दुर्गिलाम् । स दुर्गतपताकस्य, गहिनी वीक्ष्य पृष्टवान् ॥ ९५ ।। कुत्र सञ्चयशीलस्य, सार्थवाहस्य मन्दिरम् ।
साऽप्याहाऽऽगम्यतामत्र, तद्गृहं दर्शयामि वः ॥ ९६ ॥ साधेशगृहमागत्य, भोगदेवस्तया समम् । पप्रच्छ सादरं नत्वा'
तज्जायां धनसुन्दरीम् ॥ ९७ ॥ किं दुर्गतपताकाख्यो, गृहे कर्मकरोऽस्ति वः । कार्य वः किमु तेनैवं, तया पृष्टः स
चाब्रवीत् ॥ ९८ ॥ ख्याता दानफलस्यात्र, प्रश्नः सर्वविदोदितः । ततस्तं प्रष्टुमेवाऽऽगां, दूरादहमिहाधुना ॥ ९९ ॥
सखेदमवदत् साऽपि, भद्राभूत् कर्मकृत् स नः । परं मासोऽभवत्तस्य, मृतस्य नवमोऽधुना ॥२०॥ अथ तन्मृतिमाकर्ण्य,
भोगदेवो विपादभाक् । तस्थौ तत्रैव सार्थेश-सदनासन्नवेश्मनि ॥ १॥ ध्यातवांश्चयती भूमि, यं प्रष्णुमहमागतः । दैवात्तस्मिन्
मृते को मे, प्रश्नार्थ कथयिष्यति ? ॥२॥ अथान्यदा सुतं श्रेष्ठ, सुपुवे धनसुन्दरी । दास्या व पितः सद्यः, सार्थवाहो
धनाशया ॥३॥ स तु द्रव्यव्ययाद भीरु-मौनमालम्ब्य तस्थिवान् । विलक्षवदना दासी, निराशाऽगाद्यथागतम् ॥ ४ ॥
अन्यदा गृहमायातः, सार्थवाहचतुष्पथात् । सखेदं धनसुन्दर्या, जगदे शृणु वल्लभ ! ॥ ५॥ प्राय ममाजातपुत्रायाः पुण्यैः
पुत्रोऽधुनाऽजाने । न तत्र विदधे वर्धा-पनमात्रमपि त्वया ॥६॥ त्यागभोगव्ययाद् भीरुः, कार्पण्यार्जितदुर्यशाः ।
भूभारभूतया तर्हि, किं कर्ताऽसि श्रीयाऽनया ? ॥७॥ दध्यौ श्रुत्वेति खिन्नोऽसी, न मे चित्ताऽनुगा मिया । यदर्थोपार्जन
क्लेश, जानात्येव न मूलतः ॥ ८॥: अत्यर्थमर्थितस्यापि, स्वजनैरथिभिस्तथा । न मे कपर्दिकामात्र-मप्युत्तरति चेतसः
॥९॥ पत्नी त्वर्थार्जनक्लेशा-नभिज्ञा व्ययीर्धनम् । पुष्ये वर्धापनादौ च, प्रच्छन्नं व्यययिष्यति ॥ २१० ॥ शफर्यम्बु
॥३८॥

·कदाऽन्युस्था, पिवतीति न घुध्यते । तथौकास्वामिनी पत्नी, किं कदा व्ययतीत्याप ॥ ११॥ गृहरक्षानियुक्ता यत्, पत्नी यादृच्छिकव्ययः । गृह खनति तन्नने, दतिः खादति कर्कटी ॥१२॥ विभिन्न प्रकृतावस्यां दयितायां ततः कथम् । गृहे स्थिरकिरिष्यामि, स्वभावचपलां श्रियम् ? ॥ १३ ॥ इत्यार्तध्यानमापनो, जाताऽहारविशुचिकः । तस्मिन्नेव दिने माप, पञ्चत्वं सार्थनायकः ॥ १४ ॥ ततश्च धनसुन्दर्या-स्तच्छोकाग्निहदि ज्वलन् । हाश्रुवारिभिः शान्तः, पुत्रालोकाच्छौः शनैः ।। १५ ।। ददेऽथ धनसुन्दर्या, समये समहोत्सवम् । पुत्रस्य धनदत्तेति, नाम स्वजनसाक्षिकम् ॥ १६ ॥ तत्रैव नगरे सोध्थ, सार्थवाहोऽप्यभूत सुतः । नागिलास्पदरिद्रस्य, ही ! कर्म बलवत्तरम् ॥ १७ ॥ जातमात्रोऽप्यनिष्टोऽसौ, पित्रोदीर्भाग्यपितः। क्षुपादितः सुदीनात्मा, महाकप्टेन जीवति ॥ १८ ॥ धनदत्तशिशुष्टा, गेहें परिजन तथा । जातजातिस्मृतिश्यो, सहर्पमिति भापते ॥ १९ ॥ श्रद्धया यद् ददे दान, मुनये तमभावतः । रङ्कस्यापि ममा भूवन्, धनकोट्यस्त्रयोदश ॥ २२० ॥ ब्रुवन्तं हस्तमुत्पाट्य, तमिदं पद्यमन्वहम् । भावार्थः कोऽयमस्येति, भोगदेवोऽथ पृष्टवान् ॥ २१ ॥ सोऽप्याह मुनिदानोत्यः, सुकतैस्तातकर्मकृत् । स दुर्गतपताकोऽह, जातस्तातगृहाधिपः ॥ २२ ॥ मुनिदानफलं साक्षाद् बक्ष्यि तत्रैदृशं शिशौ । मत्ययो भोगदेवस्य, सर्वविद्वचनेऽजनि ।। २३ ।। अन्यदातिशयज्ञानी, मुनिभिक्षार्थमागतः । सहर्षमिति जल्पन्त, से बालमिदमालपत्र ॥ २४ ॥ एकान्तेन त्वया कार्यो, न हो यत् पिता तव । त्यागभोगविहीनश्री-र्धने सत्यपि दुर्गतः ॥ २५ ॥ मृत्वा | नागिलरोरस्य, सुतीभूतः क्षुधादितः । हन्त पित्रोरपि द्वयो, दुःखं नयति वासरान् ।। २६ ॥ (युग्मम् ) येन दतं न भुक्तं च, किन्तु क्षिप्तं धनं भुवि । सुखेभ्यः स घुमानून, भ्रश्यत्युभयलोकयोः ॥ २७॥ कर्मकृयद् गृहेशोऽभूद, गृहेशः कर्मकृत्पुनः । ७*

·युगादि-
दशना
तृतीय:
?
श्रद्धने को घसम्भाव्य-मैतकर्मविचेष्टितम् ॥ २८॥ भत्तमिति श्रुत्वा, सदुःखा धनसुन्दरी । सद्यो नागिलमाकार्य, पल्लीपुत्रयुतं
जणौ ॥ २९ ॥ सदा मगृहकृत्यानि, दम्पती कुरुतं युवाम् । पुत्रं पालयतं चेयं, स्नेहात्स्नानाशनादिभिः ॥ २३० ।।
यदेपोऽपि वपःस्थः सन्, भावी कर्मफरो गृहे । प्रतिपद्य तदुक्तं तो, दम्पती तस्थतुः सुखम् ॥ ३१ ॥ भोगदेवोऽन्यदा रात्री,
प्रसुप्तो मन्दिरान्तरा । उभे शुभाव सुन्दयौँ, संलपन्त्यौ, परस्परम् ॥ ३२ ॥ तथाहि प्रथमा प्रोचे, का त्वं कथय सुन्दरी।।
अन्याख्यत् भोगदेवस्य, गृहलक्ष्मीरहं शुभे! ॥ ३३ ॥ ततश्च प्रधमा माह, तवास्ते कुशलं खसः ! । सदुःखं तत्र निःश्वस्य,
द्वितीयाऽध्यभ्यधादिति ॥ ३४ ॥ अन्यान्यत्यागभोगादि-कार्यव्यापृतचेतसा । मम व्यापार्यमाणाया, भोगदेवेन सर्वदा ॥ ३५ ॥
भर्तुरामामधानस्य, फर्मकर्या इवाऽनये! । परायत्तस्वभावाया, कुतः कुशलसङ्कथा
॥३६॥ (युग्मम् )
अथाऽन्यामपराभाक्षीत, स्वसः । काऽसीति साऽप्यवक् । द्विधा सञ्चयशीलस्य, लक्ष्मीः ' सार्थपतेरहम् ॥ ३७ ॥
तदास्ते सुखसंवास-स्तव तत्र बद स्वसः । । इत्युक्ता पुनरप्याद्या, सखेदपिदमभ्यधात् ।। ३८ ।। महाघोरान्धकारायां,
गर्तायां निहितावहम् । अथाप्ता करसम्पर्क, चिरादर्सेन्दुसन्नृणाम् ॥ ३९ ॥ वन्दात्तरिघुनारीयो-द्विमा नित्यनिरोधतः ।
सदुःख निवसाम्पत्र, सुखवासस्तु मे कुतः १ ॥ २४० ॥ तदुक्तारित्थमाकर्ण्य, भोगदेवो विमृष्टवान् । स्वस्वस्थानादिमे नून-मुद्विग्ने
संप्रति थियौ ॥४१॥ द्विधा सञ्चयशीलस्य, स्वेच्छया व्ययतश्च मे । दूपणानि श्रियाते, पश्यतः कथमन्यया ॥ ४२ ॥
न भोगेन न शौचेन, न भक्त्या संग्रहेण न । स्थिरा स्यात् कमला लोला, श्रेयोऽस्या दानपेव तत् ॥ ४३ ॥ स्वभावचपला
तेन, श्रीविद् मा न मुञ्चति । गृह्णामि फलपेतस्पा, दत्त्वा पात्रेषु तावता ॥ ४४ ॥ अथ स्वपुरमागत्य, चैत्येवान्दिकामहम्
॥३९॥

·चतुर्विधस्य सङ्यस्य, विधायार्चा च सादरम् ॥ ४५ ॥ अनाथदीनदुस्येभ्यो, दत्वा दाने ययार्थितम् । सुहृत्स्तमनवन्धूंधा- पुण्य सन्मानपूर्वकम् ॥४६॥ कुटुम्बमारमारोप्य, भोगदत्ताभिधै सुते । वर्धमानशुभध्याना-ध्यवसायो विशुद्धधीः ।। ४७ साममभिष्यामी-युक्तवेता निशि श्रिया । सुप्तः स्त्रीरूपधारिण्या, भोगदेवो न्यगधत ॥४८॥ ( चर्तुर्भिः कलापकम् , भोगने लग दसाभुक्ता नाई यथारुचि । अमुंवन्त्येव मुक्ता च, च्छलिताऽस्मि ततस्त्वया ॥ ४९ ॥ तवेष्टं तेन किं सुदी, सोमा लोन मे । नतितज्यामिति भीस्तत्, पारपर निरोहिता ॥ २५० ॥ ततः प्रातः प्रपत्रान, प्रशान्ताचार्यसनिधौ । भोगरत्या र भोग भोगनिरती ॥५१॥ दम्पती तो सदोधुक्ती, पुण्यश्रामण्यपालने । स्वाध्यायाध्ययनाहिती नेपा Tanwunहतानो प्रानो, अपमानशनौ च ती एकावतारौ सर्वार्थ-सिद्धिसम्पदमीयतुः ॥ ५३ ॥ इस अब सभा, भोरेन। सहरीन यः । स कुर्मर जीविताचर्य, कुफर्माण्यन्यवेश्मनि ॥ ५४ ॥ श्रीदेव ! श्रीः फथं भाता पणतो-पिते । इसमालो गरेन, कई नपत्रानेहसम् ॥ ५५ ॥ (युग्मम् ) जातमात्र सुते तस्मिन, जगामाधास्य समनः । सरला रमा ना, निषः स विलक्षणः ॥५६॥ ततः श्री. पुनरप्पस्य, पुप्यैर्मन्दिरमीयुपी । माननीयस्तपा पासोग समना ॥ १७॥ अथ सम्पमसम्पषि-नोन्मावासी पुनः छोपनतभोगाङ्गः, परिणिन्ये पर लियम्॥५०॥ PHI-मगा। पुरुष-समानाAAITE | पूरोपामिभिनाणा, पाराणास मेश्मनाम् ॥ ५९॥ रजन्यामे MALINI | सती शुरली मां, भीना पानिति ॥ २६० ॥काल केन निमितेन, सदुस्खमिति रोडिषि! Wah RE-REATHER चोदन। यो नारा द्वितीयां त्वमुहवान् । अलक्ष्मीः सा पुन ·युगादि- देशना तृतीयः उल्लास: ॥४०॥ तेन, सह वासस्तया न मे ॥ ६२ ॥ तद्भाविना वियोगेन, तव भाक्तिकचेतसः । दुःखिता रोदिमीत्युक्त्वा, सा तिरोऽधत्त तत्सणात् ।। ६३ ।। अथासौ मातल्याय, यावत् स्वगृहमीक्षते । तावत्चद्धनधान्याथै, रिक्त सर्वत्र पश्यति ॥ ६४ ॥ तदा च स विपण्णात्मा, निन्तयामासिवानिदम् । नतमुक्तं यथा लक्ष्म्या, नूनं निर्वाहित तथा ॥६५॥ किसुदूढा हहा नारी, द्वितीया दुधिया मया । यपा सहामवस्थान वरेण श्रीर्गता पहात् ।। ६६ ।। अलं वा तद्विपादेन, यद् यियासुः स्वयं रमा । पत्तदालम्बनान्येवं, मुधा कल्पयति ध्रुवम् ॥ ६७॥ ततो दारिद्यदूनात्या, कर्माण्यन्यगृहे सृजन् । पराभवपद जज्ञे, श्रीदेयो जीवितावधि ॥ ६८ ॥ यो नाऽमस्त हणायापि, परान् यत्र पुरे थिया । जातस्तत्रैव हा कष्ट, सोऽन्यसमनि कर्मकृत् ॥ ६९ ॥ सभावाला धीमान, कमलापवलामपि । प्रतिवन्धविमुरु सौव-कार्यार्थमनुवर्तते ॥ २७० ।। शुचिवोः श्रियाऽमोचि, निघ्नन् पादेन रोपाः । यतत्कारणमुद्दिश्य, श्रीदेववार्चयन्नपि ।।७१ १ मुक्तः सञ्चयशीलोऽपि, रसनुष्णानिलादपि । भोगदेवश्च भुआनो, ददानच ययार्थितम् ॥ ७२ ।। तस्थिरीकरणापरयः, कचनापि न विद्यते । लुलकल्लोललोलायाः, कमलापा जगत्यापि ।। ७३ ।। न ददाति न भुङ्क्ते च, यो निधत्ते तु तृप्णया । धने सत्यप्पसौ दुःस्था, पुमान सञ्चयशीलवत् १७४१॥ समाः सञ्चयशीलेन, सन्त्यत्र वहवो नराः । छजयित्वा नि दास-कर्म ये कारिता जनाः ॥ ७५ ॥ भोगदेवसमाः किन्तु, पुरुषास्तेऽत्र पञ्चपाः । दवा भुक्त्वा च यैरेषा, स्वेच्छया च्छलिता रमा ॥॥७६ ॥ भु च श्रद्धया दत्ते, दचा यथा- नुमोदते । भोगदेव इवाप्नोति, सौख्यं सोभयलोफयोः ॥ ७७ ॥ स्वयं यान्ती गृहालक्ष्मीः, परितापाय भूयसे । सती मुक्ता तु सा पुंसां, सुखानन्त्याय कल्पते ॥ ७८॥ किञ्च-आधिव्याधिव्यथाजन्य-जरामरणवर्जितम् । इच्छता पुनराटत्ति- ॥४०॥ Pai ·पदं चेच्छिवमव्ययम् ।। ७९ ॥ स्वभाववपला राज्य-कमलां कुलटामिव । परिहत्य तदा वत्साः 1, सेवध्वं संयमश्रियम् ॥२८॥ ॥ इति श्रीतपागच्छाधिराजश्रीसोमसुन्दरमूरिपट्टप्रभाकरगच्छनायकपरमगुरुश्रीमुनिमुन्दरमरिविनेयवाचनाचार्य-सोममण्डन- गणिकृतायां श्रीयुगार्दिदेशनायां तृतीय उल्लासः॥ अथ चतुर्थ उल्लासः ॥ rve गणेशसेव्यः स्मरभिद, गिरीशो वृषभासितः । शङ्करः श्रीमहादेवः, सम्पदे वः सनातनः ॥१॥ अथावन्तिपतिः स्वामि-सुतोऽवन्तीति विश्रुतः । अत्रान्तरे प्रणम्येत्यं, प्राअलिः मममूचिवान् ॥२॥ सर्वसङ्गपरित्यागात् , शुद्धसंपमसेवपा। जगजन्तुहितान्वेपी, भवानादिष्टवान् शिवम् ॥ ३॥ पियानसतोऽप्यत्र, केचित्तण्डुलमत्स्यवत् । यत्त्वनादिभवाभ्यासात् , स्पृहयन्ति सुधाङ्गिनः ॥४॥ अयलोपनेतानेतान् , प्राक्तनभोग्यकर्मभिः । वयं तदधुना पोक्तुं, सहसा फयमीमहे ? ॥ ५ ॥ अथ तनावदत् पुत्र-प्रतियोधकृतोधमः । विभुर्विपयवैरस्य, सुधामधुरया गिरा ॥ ६ ॥ आपातमानमधुराः, परिणामेऽतिदारुणाः । विपया वर्जिता विज्ञ:, किम्पाकफलसनिभाः ॥ ७॥ विपयेषु विमुद्यन्ति, मध्यमा एव नोतमाः । ७**

·दनना
चतुर्थः
उल्लास:
॥४१॥
श्रेष्मणीवातिवीभत्से, मक्षिका एव नालयः ॥ ८॥ यदुक्तम्-- विषयगणः कापुरपं, करोति वशवर्तिनम् । न सत्पुरुष
पन्नाति, मशकमेव हि लूतातन्तुर्न मातङ्गम् ॥९॥ तुच्छत्वात् क्षणिकत्वाच्च, नैवेन्द्रियसुखं सुखम् । तत्त्वतो यद् बुधै-
रिट-मनन्तं शाश्वतं सुखम् ॥ १० ॥ अज्ञानाद्रमते वालः, स्वपुरीपेऽपि मुग्धधीः । जुगुप्सनीये मोहान्ध-स्तथा विषयकर्दमे
॥ ११ ॥ मोहान्धानां सुखायन्ते, विपया दुःखदा अपि । स्वायते यथा लोह-मपि धत्तूरितात्मनाम् ॥१२॥ चिरेणापि
यतो दुःखं, यहिनश्यति वा चिरात् । यदन्ते च ध्रुवं मृत्युः, कथं तद् भण्यते सुखम् ? ॥ १३ ॥ विपादप्यतिरिच्यन्ते,
विषयाः खलु यद्विपात् । एकशो म्रियते प्राणी, विषयेभ्यस्त्वनन्तशः ॥ १४ ॥ एकैकेन पतङ्गाद्या, नियन्ते विपयेन चेत् ।
पञ्चता तत्समं पञ्च, सेवमानस्य निश्चिता ॥ १५ ॥ वत्साः ! पञ्चेन्द्रियार्थेपु, भृशासक्तिभृतां नृणाम् । इहाऽमुत्र च दुःखानि,
दारुगााने निशाम्यत ॥ १६ ॥ तथाहि-कलिङ्गविषये भौढ-बासादश्रेणिमण्डितम् । सुवर्णमणिमुक्ताठ्य-मभूत स्वर्णपुरं
पुरम् ॥ १७ ॥ श्रेष्ठी सुमङ्गलस्तर, नृपामात्यादिसंमतः । धनदानदयादक्षो, दाक्षिण्यादिगुणास्पदम् ॥ १८ ॥
फलनं चाभात्तस्प, प्रेमपात्रं जयावली । भादिविनयोद्युक्ता, कुशला गृहकर्मसु ॥ १९ ॥ चतुःपष्टिकलादक्षा, सुन्दरी तनया
तयोः । देहिनी रूपसौभाग्य-हिनीव मनोभुवः ॥ २० ॥ साऽन्यदा सुन्दरेणेभ्य-सुरसुन्दरजन्मना । सखीजनवृताऽदर्शि,
वजन्ती राजवर्त्मनि ।। २१ ॥ तदा तदर्शनाद्विद्धः, सुन्दरः स्मरमार्गणः । तामेव सर्वतः पश्यं-स्तन्मयीभूतमानसः ॥ २२ ॥
जनेऽपि विनने चापि, स्वप्ने वा जागरेऽपि वा । न धृति क्वचिदप्याप, मीनः स्वल्प इवाऽम्भसि ॥ २३ ।। (युग्मम् )
मित्रेभ्यो सातवृत्तोऽय, तदवस्यं विलोक्य तम् । सुमङ्गलं ययाचे तां, सुताय सुरसुन्दरः ॥ २४ ॥ कुलसद्मवराधङ्ग-र्विभाव्य
॥४१॥

·हृदि योग्यताम् । दत्तपेत्यव दत् श्रेठी, स्वस्थो जातश्व सुन्दरः ॥ २५ ॥ अथान्पस्तत्र वास्तव्यो, बहुस्वजनसेवितः । कुरेण समानादि, कुवेरोऽभूद पणिग्यरः ॥ २६ ॥ समन्यागत्य तेनापि, गौरवेण जयावलीम् । मत्सुताय सुतां देही-त्युक्तः प्रत्यशृणोदिदम् ॥ २७ ॥ ततो लग्ने विवाहाय, युगपत् स्वजनेवृतौ । सुमङ्गालगृहद्वारे, परी प्राप्तावुभावपि ।। २८ ।। पुरान्तः सममानाही, सपस्वननवभवी । दानदुर्ललिता मत-गजाविव निरङ्कुशी ।। २९ ॥ सनद्धः सायुधैः स्वामि-भक्तः स्वस्वभटैर्वृतौ । एकदन्पाभिलापेण, योध्थु लगायुभावपि ॥ ३० ॥ (युग्मम् ) महाजनप्रधानेभ्य-र्युक्त्या पर्यवसापिती । साहङ्कारतया किन्तु, नित्ती समरान्न तौ ॥ ३१ ।। भटानां तुमले तर, जायमानेऽभितो भृशम् । किंकर्तव्यतया मूढा-स्तदा श्रेष्ठी सुमङ्गलः ॥ ३२ ॥ पीदमातमादाय, समृद्धः स्वजनैः समम् । नृपं विज्ञापयामास, स्वताख्यानपूर्वकम् ॥ ३३ ॥ पादावधार्यतां देव !, मण्डपे मम समनि । यद् भावी फलहोच्छेदो, नान्यथा द्वितयोस्तयोः ॥ ३४॥ प्रजासु वत्सलत्वेन, मतिपय तदीरितम् । आगत्य भन्स्पे भूपः, सुपल्यङ्ग्रे निषण्णवान् ॥ ३५ ॥ स्वसुतां दर्शयन् श्रेष्ठी, निपत्य नृपतेः पदोः । एवं व्यजिज्ञपत् सर्व-मन्त्रि- सामनसाक्षिरुम् ॥ ३६ ॥ वरस्यान्यतरस्यैपा, दीयतां खेच्छया विभो । आदेशस्य न हि ज्योति-रिति तत्सर्पसंमतम् ॥ ३७ ॥ रूपलावण्यसौभाग्या-धरीकृतसुराङ्गनाम् । निरीक्ष्य सुन्दरीकन्या, स्मरजरभराऽदितः ॥ ३८ ॥ परिगिनीपुस्ता, मुपोत्तरमिति व्यधात् सम्मत्येय ममाकस्मा-च्छिरोऽतिविपमाऽयदत् ॥ ३९ ॥ (युग्मम् ) तशयान्याकुलो जाने, न व्यक्तिमुदयास्तयोः । युक्तायुक्तविमूढस्तत्, फर्थ कन्यां ददेऽधुना ? मुश लमं ततः प्रेष्ठिन् ।, वरौ च विसनाधुना । विमृश्याहं च यधुक्तं, विधास्ये स्वयमेव तत् ॥४१॥ भणित्वति निजा-

·पुगादि
देगना
चतुर्थः
उल्लास:
॥४२॥
वास-मागतो नृपतिस्तदा । सुन्दरीमेव सर्वन, पश्यंस्तद्गतमानसः ॥ ४२ ॥ निश्चलात्मा विमुक्ताऽन्य-व्यापारः शून्यमा-
नसः । ध्यानकोष्टाप्तयोगी, नृपोऽभून मुन्दरीं स्मरन् ॥ ४३ ।। किञ्च-हृत्स्थायां नृपतेस्तस्यां, रुच्या नैकाप्यभूत प्रिया ।
वल्लिनाहाररेखायां, रुप्यमप्यशनं यथा ।। ४४ ॥ एकः सुरेवनङ्गोऽपि, मन्ये सप्रत्ययः स्मरः । सफलोऽपि नराधीशो, येन
द्वार पिकलीकृतः ॥ ४५ ॥ यदुक्तम्-विकलयति कलाकुशलं, इसति शुचिं पण्डितं विडम्बयति । अधरयति धीरपुरुष, क्षणेन
मकरध्वनी देवः ॥ ४६ ॥ अथ सेवागतो मन्त्री, तादृशं वीक्ष्य भूपतिम् । उन्मनो दुर्मनाः स्वामिन् , किं त्वमति पृष्ट-
पान ।। ४७ ॥ नृपोऽप्याह महामात्य !, पीडितस्य स्मरेपुभिः । शरणं श्रेष्ठिकन्या सा-ऽथवा मरणमेव मे ॥ ४८ ॥ श्रुत्वेति
सचिरो दध्यो, दशाऽवस्था हि कामिनाम् । चिन्ता च सङ्गमेच्छा च, निःश्वासाश्च ज्वरस्तथा ॥ ४९ ॥ देहे दाहोऽरुचिश्चान्ने,
मूछीज्योन्माद एव च । नवम्यां माणसन्देहो, दशम्यां मुच्यतेऽसुभिः ॥ ५० ॥ पूर्वमेव ततो युक्त्या, नृपमाश्वास्य याम्यहम् ।
गते हि सलिले सेतु-पन्यो नूनं निरर्यकः ।। ५१ ॥ विमृश्यति नृपं प्राह, कार्य हस्तगतं ह्यदः। आत्माज्ञावशवत्येप, श्रेष्ठी
पेन सुमनलः ।। ५२ ॥ गृहे गत्या तया साम्ना, भाणष्यामे सुमङ्गलम् । स यथा मुदितः स्वामिन्, स्वयं दास्यति ते
फर्नाम् ।। ५३ ॥ इति वापपर्मनार स्वस्थी-भूतचित्तो जगी नृपः । लाये मन्त्रिणि दुष्पापं, किं बुद्धिमफराकरे ? ॥ ५४॥
मुमतिः प्रेष्टिगहेगान, स्वामिकार्योत्सुफस्ततः । अभ्युत्थानादिसत्कार, तस्य श्रेष्ठयापि निर्ममे ॥ ५५ ॥ अमात्योऽप्यवदत्
श्रेष्टिन , परिणामहितं भृणु । राज्ञा त्वचाहेनाऽदर्शि, यदा मोहनवल्लरी ॥ ५६ ॥ ततः प्रभृति भूनानि-स्तामेव हृदि संस्मरन् ।
रागोरगरिपायेग-विस्मृताऽन्यक्रियोऽजान ।। ५७ ॥ तस्य तामौषधी श्रेष्ठि-श्चेत् कथञ्चिन्न दास्यास । मरिष्यति तदा राजा.
॥४२॥

·चकार स्मरापस्मारतो ध्रुवम् ॥ ५० ॥ मृते तस्मिन् विनस्पति, प्रजा नि:स्वामिका इमाः । इत्यालोच्य हृदा श्रेष्ठिन् !' फुरुष्वास्त्र यथोचितम् ।। ५९ ॥ नृपसत्का हि नः प्राणा, अपि फन्या पुनः किमु ।। ततः परिणयत्वेना, राजेत्याख्यत् स नैगमः ॥ ६० ॥ ततो हृदाऽवदन्मन्त्री, कार्यसिदि नरेशितुः । तां गान्धर्व विवाहेनी-पयेमे च मुदा नृपः रूपलावण्यसौभाग्य-रावर्जितमना तृपः । सुन्दरीमेव, सकलान्तःपुराधिपाम् ॥ ६२ ॥ अथ तस्यामुढायां, महीपेन महौजसा । कुबेरेभ्यतनुजन्मा, तदाशंसाग्रई जहौ ।। ६३ ॥ सुन्दरस्तु स्मरान्धस्ता-मुद्दामपि भूभुना । दुरापा शेपर्शार्पस्थ- मणीमिव समीहते ॥ ६४ ॥ रागान्धकारपटलै-राहनान्तरलोचनः । उदर्यमशुभं तत्र, स तु स्वस्य न पश्यति ॥६५॥ यता-न पश्यति हि जात्यन्धा, कामान्धो नैव पश्यति । न पश्यति मदोन्मत्तो, दोपमर्थी न पश्यति ॥६६॥ न पश्यति दिवा धूतः, काको नक्तं न पश्यति । फामान्धः कोपपापीयान, दिवा नक्तं न पश्यति ॥६७ ॥ ततः मरवशात्माऽसौ, त्यक्तान्यसफलक्रियः । सुन्दसिझमोपार्य, सर्वदाऽपि समीक्षते ॥६८॥ स दासीमथ सुन्दर्या, मिलितामन्यदा रहः । वस्खालङ्कारताम्बूला, स्वार्थाय समतूतुषत् ॥ ६९ ॥ सुन्दर्यग्रे तथा चक्रे, साऽपि सुन्दरवर्णनाम् । यथा सा सुन्दरी जाता, पाहं तदनुरागिणी ॥ ७० ॥ भाण च निनां दासी, सरखीवेपेण सुन्दरः। कथाश्चिदन यधति, नित्यमानीयां तदा ।। ७१।। भूपमप्याह सा देव, सूहवा नाम मत्सखी । त्वद्गिराऽत्र सदाऽप्येतु, काठिरनिरारिता ॥ ७२ ॥ प्रतिपने नृपेणैवं, दास्याऽऽहूतः स सुन्दरः । नित्यमेति सखीचेपा, सुन्दरीवासवेश्मनी ॥ ७३ ॥ स्वेच्छया रममाणस्य, सममन्यहम् । क्षणवत् सुन्दरस्यैवं, कियन्तो वासरा ययुः ॥ ७४ ॥ अन्यदोक्तः स सुन्दर्या, यमस्यामे नृपोरुसि । --- ८

·m
देशना
चतुर्थः
उल्लास:
॥४३॥
यत्सदायासि मदहे, किमाधिस्यं त्वयेक्षितम् ॥७५॥ फिञ्च-अत्यन्तविपयासक्तः, सङ्कटेच त्वमाविशन् । दुग्धं पश्यास-
मानार, इस नो लकुट पुनः ॥ ७६ ॥ ईपदिहस्य तामाइ, सुन्दरः शृणु सुन्दरि ! । गुणाधिक्यं विना कोऽपि, यमास्यं प्रविशेत
किमु १ ॥ ७७ ॥ तथाहि-मुत्तममृतश्रावि, शारदं चन्द्रमण्डलम् । त्वदाननतुलामई-त्यकलङ्कं भवेद्यदि ॥ ७८ ॥ आकर्णमायते
नेते, तवान्तःशिततारके । अन्तर्निलीनभ्रमरे, स्मरे तामरसे इव ॥७९।। जात्यचन्दनकर्पूर-कस्तुरीसारसौरभः । तब श्वासाऽनिलः
मुभ्र, नाऽल्पपुण्यैरवाप्यते ॥ ८० ॥ सुधापातालकुण्डपु, कविरूढिरिय फिल! वस्तुतस्तु सुधां मन्ये, जिह्वाग्रे चाऽधरे तय
।। ८१ ॥ नानीतार्थातूलादि-स्पर्शा मृदुमनोहराः । शतांशेनाऽपि नाऽहन्ति, वपुःस्पर्शस्य ते तुलाम् ॥ ८२ ।।
किं पहुना ?-पूर्णिमेन्दुमुखी-त्रस्त-मृगाक्षी गजगामिनी । फरभोरुः भवालोष्ठी, गजकुम्भोन्नतस्तनी ॥ ८३ ॥
सर्वायषासौन्दर्या-भङ्गसौभाग्यशालिनी । कामिनीपु त्वमेवाऽसि, शृङ्गाररसवाहिनी ॥ ८४ ॥ (पुग्मम् ) पुनः स्मितमुखी
सुन्दर्युवाच शृणु मुन्दर ! । परिणामहित स्वस्य, न पश्यसि वरं न तत् ॥ ८५ ॥ दुर्जनाः कुदृशो नैके, परापत्परितोपिणः ।
परेषु सदसदोपारोषस्तेषां हि देवनम् ॥ ८६ ॥ जानीयात वामिहाऽऽयान्तं, चेद् दुर्जनमुखान्नृपः । क्रोधान्यस्तदयं
कुर्याद्, दारुणास्ते विडम्सनाः ॥ ८७ ॥ नैतकर्म शुभोदकै, भवतो भावि सुन्दर! । विले विले प्रक्षिपतां, करं यत्कुशलं
फियत् १ ॥ ८८ ॥ आख्यच सुन्दरः सुत्रु!, हनिप्यनि न वा नृपः । त्वद्वियोगे तु मलाणाः, सम्पत्येव वजन्त्यमी
।। ८९ ॥ ततो मा विपदः कान्ते ।, यदाव्यं तद् भाषिप्यति । यावज्जीवं ध्रुवो भूयात् , संयोगः पुनरावयोः ॥ ९ ॥
इति सुन्दरसुन्दयों-शक्तिमत्युक्तिविस्तरम् । सर्व शुश्राव भूपालः, कुटयान्तरगतः सयम् ॥ ९१ ॥ क्रोयाध्मातमना भूप-
॥४३॥

·मिनापामासिपानिदम् । गहन स्वीचरित हा, न जानन्ति पुधा अपि । ॥ ९२ ॥ उक्तं च-पाप्तुं पारमपारस्य, पारावारस्य पार्यते । खीणां प्रकृतिकवाणां, दुश्चरित्रस्य नो पुनः ॥ ९३ ।। कुल्याः शीलवतीरन्या, राशीरवगणय्य या। पट्टराशी कृता हा पिरु, तस्याभरितमीहशम् । ॥ ९४ ।। यः पुमानतदासक्त, सदाऽप्येति सखीमियात् । स एवं शिक्षणीयः मार, प्रादुष्कृत्य सदोऽन्तरे ॥ ९५॥ इत्यालोच्य क्षमाधीशो, ज्वलन्नपि हृदि कुधा । पहिः संहतिमाधाय, सभायामुपविष्टवान् ॥ १६ ॥ मायातीत्वभुतोऽधास्म, द्वारि निर्गच्छतस्तदा । जहाराधोंऽशुरु भूप-सतेन विदूषकः ॥९७ ॥ नरोध्यमिति निशातः, सर्पसामाजिरसी । अन्यापीति निवदन, सहसा भूपपूरुपैः ॥९८॥ तस्य रिछत्त्वा श्रुती नासो, जिहां चाऽऽकृष्य लोग्ने । वरमलत्यस भूषः क्षारमचीचर ॥ ९९ ॥ मपीलप्सतर्नु पश्चाद, गलगुधिरपङ्किलम् । विस्तच्छनकच्छत्र- मारोप्याऽकर्णरासभे ॥१०० ॥ सप्रमोद खलजनैः, सविपाद च सज्जनः । विलोरयमाने पालैश्व, सकोलाहलकौतुकम् याधमानेषु पापु, काहलाडिण्डिमादिपु । सर्वत्र नगरस्यान्त-भ्रमपित्या चतुष्पये पहिनीला सुपः फोधात् , शूलायां तमनिक्षिपत् । पापकर्मभिरत्युप्रै--रिहाप्येयं विडम्बना ( चतुर्भिः फलापकम् ) रोदध्यानेन मुत्वाऽय, सुन्दरः सप्तमायनी त्रपतिशतगरायुारकोऽजनि दुःखभाक् रासा निष्कासिता रोपात्, लिलवणनासिका । सुन्दर्यय पितु, जगाम गुरुस्खभाक् ॥ ५ ॥ पितरौ तादृशीं वीक्ष्य, रन्दरी परमागताम् । सदुःखदुःखितौ याई, पिलापानि वितेनतुः ॥ ६॥ मार्थनीया तथा भूत्वा, सचिवष्ठिभूभुजाम् । समापिर पतो, कपमाताऽसि सम्मति ? ॥७॥ सरसेभुलतेवासी:, पूर्वमिष्टा महीभुजः । सहसा किमनिष्टाऽभू-पिव- ।

·चतुर्थः
देशना
॥४४॥
लीव साम्मतम् १ ॥ ८॥ सुता माग् मण्डितां वीक्ष्या-ऽधुनात्वेवं कदार्थताम् । हृत् पित्रो ऽस्फुटद्यद् द्राक्, तद्वघाटितं हि
तत् ।। ९ ॥ दुम्धीलेयं सपत्नीयुग्, भर्तुर्नाऽभिमता तथा । निरपत्याऽथवा चैवं, पित्रोदुःखाय पुत्रिका ॥ ११० । कलङ्कीका
सुता येपा, परमन्दिरमण्डना । वप्वृवित्तहरी नाऽभूत्, सुखिता भुवि ते नराः ॥ ११॥ सुन्दर्येन्द्रियचापल्या-ज्जात्वकृत्यं कृतं
यदि । नेहकर्म तथाप्यस्यां, प्रजापाल! योचितम् ॥ १२ ॥ यतः-अपराधशतं साधुः, सहेदेकोपकारतः । शतं चोपकृती चो,
नाशयेदेकदुष्कृतात् ॥ १३ ॥ जने कृतापराधेऽपि, निष्क्रोधाः स्युः खलूत्तमाः । मध्यमा मध्यमक्रोधा, महाक्रोधास्तथाऽ.
धमाः ॥ १४ ॥ कन्दुकैरिव मत्तभ-कुम्भः क्रीडितपूर्विणौ । रणान्तस्ते करी वीर-व्यूढौ किमवलाजने ? ॥ १५ ॥ प्रलप्येति
मुतारुण्ठे, विलाय रुदिती तथा । यथा सर्वः समीपस्थोऽप्यासीद् वाष्पाविलक्षणः ॥ १६ ॥ विमुक्तभक्तपानीया, विपादविधु:
रागया । अथ दुःखभराकान्ता, सुन्दर्याह सगद्गदम् ॥ १७ ॥ प्रसृत्वरयशोज्योत्स्ना--विशदीकृतभूतलः । मृगेणेव शशी
तात, मया यत्त्वं कलङ्कितः ॥ १८ ॥ दुष्फर्मपरितापानि-प्रज्वलन्मनसो मम । क्षन्तव्यं तवया सर्व, सर्वदाऽपत्य-
वत्सल ! ॥१९॥ (युग्मम् ) भूत्वा तवाऽम्ब ! दुहिता, दयिता च महीभुनः । इति लाघवमाप्ताई, तेन दूये सचेतसि ॥१२०॥
पश्चाही प्राघुणाः प्राणाः, प्रतिवन्धो न तेषु मे । परं मरणमेवेदं, सकलङ्क दुनोति माम् ॥ २१ ॥ यदेव विमलं शील-
धनमिन्द्रियतस्करैः । हृतं मम तदैवाई, मृतिमाप्ताऽस्मि वस्तुतः ॥ २२ ॥ भवे भवे मे भूयास्त, वत्सली पितरौ युवाम् ।
मा भूविधं दुःखं, प्रार्थितं यदि लभ्यते ॥ २३ ॥ साध्य सानुशया मृत्वा, स्वयं श्वासनिरोधतः । नरके नारकीभूया
दु.सहाः सहते व्यथाः ॥ २४ ॥ एवं सुन्दरसुन्दयों-त्राऽमुत्रापि चाभवत् । अत्यन्तविपयासक्त्या, दारुणा दुःखवं.
॥४४॥

·-- 41 दना ॥ २५ ॥ भधिगत्याऽनयोःख-विपाफमिति भपिणम् । विषवद्विषयाशंसां, सौम्यास्त्यजत दूरतः ॥ २६ ॥ अपिग- विपगाः समापसास्ताभ प्रायोऽतिपशलाः । अतोऽप्येतांस्त्यजेद्विद्वान, जपन्तसेनराजवत् ॥ २७॥ तथाहि- सरसम्पाशालागा. पिशालामा महापुरि । रोष्यः सबलसामन्तै-विममानितसयशाः ॥ २८ ॥ द्वासप्ततिफलादक्षी, भानगडानः अभूजागन्तसेनास्यो, रागाऽभ कृतिरानः ॥ २९ ॥ (युग्मम् ) नानाफलाए कुशलो, पुगन्यः स भूपतिः । साहार सभासीन, सरस्पानगरापात् ॥३०॥ हो त फलागिगा-स्तुविज्ञानमभुतम् । तारिकमप्यस्ति फुपापिन जानेमा पुनः ॥ २१॥ गधेशमानराः सणे, तमाः धिगणादिनः । सर्ग पेरिस नराधीश, पुर्णालसरपती ॥ ३२ ॥ राजापारमाणामहो माँग माहीमा । गण गण मते, सग कौशवमात्मनः ॥ २३ ॥ गामातस्य राज्ञोऽस्ग, परपुरमायुभाषिणा । तर पापो पूर्व, दालोनिलोऽनिषत् ॥ २४ ॥ पर फामणग, परिणामहिसागहम् । शिबिरगी तम्मन्नी विमानस्गो ॥ २५॥ गत:-यो गुरुथ मन्नी प, गरग राश: मियपदा । शरीरकोशेभ्यः, सिम सपरिक्षीयते ॥ २६ ॥ तो दहि मिनिनगर, दिसानोपीस भूभगः । गमनाग सोग-शानाग पापीत् ।। ३७ ॥ पुष्पलाकार-शि भाग भिगो निभे । । सीपरिमारातुपोशा-निगसि महपिरो । ॥ ३८ ॥ गल्ममा पुगानी, यः utti पणा । गहन सीपरिम ए. सोऽपि राम्गर न पुगो ॥ ३९॥ -उपलनिक गुगणे, पुरुषा WHATणा मेगा । धनिया गोषभाः, सीणा न मिगते निकः ॥ ४० ॥ ततः मतिहतोकिला मीटितो पगिवान् Printine, सीणा गरितका ॥४१॥ मारामा पाने का स्थापयिला तु भूरादे । शुदशीला विधास्यामि,

·चतुर्थः
दिशना
॥४५॥
दुःशीलामपि लक्षणैः ॥ ४२ ॥ विचिन्त्यैवं स सामन्ता-नूचे या कः कनी भवेत् । जातमात्रैव साऽऽनीय, दर्शनीयाऽत्र मत्पुरः
॥ ४३ ॥ पवनायोऽध सामन्तो, जातमात्रां स्ववालिकाम् । आनीयाऽदर्शयद्रूपं, सोऽपि शास्त्रविदश्च ताम् ॥ ४४ ॥ ततः
शास्त्रविदोऽप्यत-ज्जन्मलग्नाङ्गलक्षणैः। निर्णीय पुंश्चलीमेतां, राजानमिदमूचिरे ॥४५॥ हित्वा हित्वाऽथवा राज-नेपा भर्तत्रयं क्रमात् ।
परनीति पम्पस्त्री, जीवनाऽवधि भाविनी ॥ ४६ ।। अथ मिथ्याचिकीरेतत्, फर्तुपेतां पतिव्रताम् । तदैघोद्वाह्य भूपालः सद्यो भूमिगृहेऽ-
क्षिपत् ॥ ४७॥ अथ धानी नृपादेशात्, तत्रस्था तामवीधत् । कामक्रीडावनं चैपा, क्रमाद्यौवनमीयुपी ॥४८॥ ततो भूमिपतिर्धात्री,
यहिनिष्कास्य भूगृहात् । विज्ञानौचित्यकुशलां, विदधे तां शनैः शनैः ॥ ४९ ॥ यौवनोद्भिन्नलावण्य-रूपसौभाग्यशालिनीम् ।
प्रत्यहं परमपीत्या, नृपतिस्तामरीरमत् ॥ १५० ॥ फियत्प्रमाणं भूपीठं, क जगाम च मत्तमः १ । यात चागत्य कुत्रैवं,
सामाक्षीनृपमन्यदा ।। ५१ ॥ भूपीठमियदेवेदं त्वत्समूच व्यपद्यत । सर्वत्राऽस्खलितः स्वैरं, स्वर्गीवाई चरामि च ॥५२॥
आवामेवाधुना सर्व-भूपीठे पुंस्त्रियौ प्रिये ! । इत्याख्यच नृपो धूर्त-तया हृदयकल्पितम् ॥ ५३ ॥ ( (युग्मम् ) साऽप्य-
दृष्टान्यविपया, जन्मतो भूटइस्थिता । मण्डुकीवावटस्यैतत् , सर्व सत्यममन्यत ॥ ५४॥ पातालगृहवासित्वान्नान्ना
पातालसुन्दरी । शुद्धशीलाऽभवत् साऽन्य-पुंसो नामाऽप्यजानती ॥ ५५॥ परमन्तःपुरं हिला, राज्यकार्यश्लथादरः । रूपादि-
रञ्जितो नित्यं तदासक्तोऽभवन्नृपः ॥ ५६ ॥ अथ तत्राऽन्यदाऽऽयासीत् , सार्थवाहो महर्दिकः । रूपेणाऽनङ्गदेवाभोऽनङ्ग-
देवाभिधः सुधीः ॥ ५७ ॥ जात्यमुक्तामणीहारा-धुपायनकरोऽथ सः । राजन्यरञ्जनो देव-मिव राजानमानमत् ॥ ५८ ॥
भूपालोऽपि प्रसन्नास्यः, शुल्कं मुक्त्वाऽभिनन्य तम् । सभायां सर्वदाऽऽगम्य-मित्यवोचद्गुणिप्रियः ॥ ५९ ॥ राजपसादमासाघ,
॥४५॥

·S सायशो मुदितो हृदि । भाटकाते महावासे, न्यवसत् परिवारयुक् ॥ १६० ॥ पण्यैर्देशान्तरानीतै-महामूल्यैश्चतुर्विधैः । शुद्धं व्यवहांधात्र, बहुद्रव्यमुपार्जपत् ।। ६१ ॥ यहुदृश्वान्यचित्तशो, वार्ताविधिविचक्षणः । यथावसरमागत्य, राजानं चाप्यरञ्जयत् ॥ ६२ ॥ पातालसुन्दरीरूपा-धाक्षिप्तोऽय मना विना । सचिवायनुत्त्यर्थ, सदस्यायाति भूपतिः ॥ ६३ ।। सौत्सुक्र्य सचिवाधुक्त-राज्यकार्याणि चिन्तयन् । उपविश्य क्षणं तत्र, पुनरुत्थाय याति च ।। ६४ ।। विमनस्कमिव शात्वा, नराधीश- मयङ्गितः । कारणं तर जिज्ञासुः, कौतुझी सार्थनायकः ॥६५॥ वेश्यां कामपताकाख्या, राशधामरहारिणीम् । द्रव्य- दानादिनावप॑त्यमाक्षीदेकदा रहः ॥६६॥(युग्मम् ) व्यसनं तु सुराज्ञोऽस्य, न किश्चिदपि वीक्ष्यते । सदस्यत्ययमुत्सूरे, सरधोत्थाय यद्मनेत् ॥ ६७ ॥ भद्रे किं कारणं तन, जिज्ञासोर्मे वदाऽधुना । वेश्याऽपर वेमि सार्थेश ! न सम्यगइमत्यदः ॥ ६८ ।। परमन्तःपुरे ह्यास्ते, बार्ता साम्मतमीदशी । यत् क्रीडति स सुन्दर्या, जन्मतो भूटस्थया ।। ६९ ॥ इसीव स सार्येशो, विभिनः स्मरसायकैः यौवनद्रविणोन्मादा-देवं चतस्यचिन्तयत् ॥१७० ॥ हृदि स्फुरति या नारी, सदत्वमा भूपतेः । लावग्यादिगुणैन, सा भविष्यति कीहशी? ॥ ७१ ॥ निखिलं विफल चैतद्धनौवनजीवितम् काजमुन्दरी पावर, तां न पश्यामि लोचनैः ॥ ७२ ॥ इत्यन्तः सारतप्तोऽपि विधायाकारसंवरम् । हसन्नवज्ञयाञ्चोचत, सों गानेकामले ॥७३॥ अदृष्टान्पजना पाल्पाद्, वराकी भूमिसमगा । विलासौचित्यनिपुणा, फामिनी भारिनी ॥ ५५ ॥ अय तो सुन्दरीं द्रष्टुं, जिज्ञासुभूमिसम नत् । रामसमनि सर्वत्राऽस्वलितो राजशासनात् ॥ ७५ ॥ रिलोकनारे, ममत्तानन भुवं पदैः। एपोर्धग्राहलो नृत्यन, क्रामतीति विदुश्च तम् ॥ ७६ ॥ (युग्मम् ) शुपिरति- सा न

·युगादि-
दसना
चतुः
उल्लास:
॥४६॥
त्यभिज्ञानात्, फ्रमेण क्षितिसम तत् । विज्ञाय मुदिनोऽनङ्ग-देवः सार्थपतिर्मनाक् ॥ ७७ ॥. अथात्मपुरुपैरात्मा-वासात्तद्भगृ'
हापाधि । निःसन्विवीटकां धूर्तः, स सुरुङ्गामचीखनत् ॥ ७८ ॥ एकदा पहिरायाते, नरेन्द्रे स स्मरादितः । तत्रागात्
स्फारशृङ्गारः, मुरुङ्गावर्त्मना रहः ॥ ७९ ।। तेन तत्र रतिश्रान्ति-सुप्ता जागरिता शनैः । बीडितेव तदा सद्यः, सा ससम्भ्रम-
मुस्थिता ॥ १८०॥ मुख्य कारभृङ्गारं, मूर्तिमन्तमिव स्मरम् । तमालोक्याथ मुदिते त्याख्यत् पातालसुन्दरी ॥ ८१ ॥
नवीनरूपनेपथ्यः, किं स्वामिन्नय वीक्ष्यसे ? । सोऽप्याख्यन्मृदुवाग भद्रे !, नाऽहं राजा पतिस्तव ॥ ८२ ॥ सार्थेशोऽनङ्गदे-
पोस्मि, फिन्त्वहं परमर्द्धिमान् । आकृष्टस्त्वद्गुणैरागां, पद्मिनीमिव पट्पदः ॥ ८३ ॥ आसेचनकरूपायाः, शुभेऽद्य तव दर्श-
नात् । ममाभूत्सफलः स्रष्टु-चक्षुःसृष्टिपरिश्रमः ॥ ८४ ॥ इत्यादिमधुरालापै-स्तथावर्ण्य वशीकृता । यथाऽऽद्यदिन एवासौ,
तेनारंस्ताऽनुरागिणी ॥ ८५ ॥ स्थित्वा तत्र सुखं राजा-SSगमनावसराऽवधि । सुरुङ्गाद्वारमाटत्य, सार्थेशोऽगायथाग-
तम् ।। ८६ ॥ दिने दिने तयोरेवं; वर्धमानानुरागयोः। ययौ समयवद्भोग-सौख्येन समयः कियान् ॥ ८७ ॥ अथाऽज्ञान-
वशाजात, भूसदस्यस्य भूपतेः । अकस्मान्मा मुखे पत्र, भुजङ्गस्येव मूषकः ॥८८ ॥ इतश्च चिकुरावद्धां, सा नृपाऽभावसूचिनीम् ।
वादयेद् पुर्युरीं नित्यं, विरहाऽसहया तपा ॥८९॥ (युग्मम्) अन्येद्युः सा तमप्राक्षी-दियत्येवास्ति भूरियम् । तत्कान्त कुत आयासि,
कच यासीति मे बद ।।१९०। विहस्याइ वणिकूप-मण्डुकीवासि वल्लभे । ग्रामाकरपुरायथैः, पृथ्वीं पृथ्वी नपेरिस यत् ॥ ९१ ॥
ततः कुपपुराराम-पुंखीहस्त्यश्वसङ्कलाम् । भुवं चादीदृशत्तस्या, आलेख्य स महीपटे ॥ ९२ ॥ दर्श दर्श तदालेख्य,
दृष्टिपत्पिपारणम् । अतीवादृष्टकल्याणा, वराकी मोदते स्म सा ॥ ९३ ॥ आख्यच्चान्यहिताधान-निरतस्त्वमसि प्रिय।।
॥४६॥

·यहालेरय ममादृष्ट-पस्तून्येतान्यदीशः ॥ ९४ ॥ पर कश्चिदेतानि, साक्षात् दर्शय जातु मे 1 मन्ये मदीयता स्वामिंधनः- साफल्पमात्मनः ॥ ९५ ॥ ततो निर्गरछति क्षमापे, कहिचिद्रानपाटिकाम् । आनपीत्समयज्ञस्तां, स गवाक्षं सवेश्मनः ॥ ९६ ॥ मुनि मेवातपत्रेण, ध्रियमाणेन शोभितम् । पार्थयोरिनारीभिवाल्यमानौरुचामरम् ।। ९७ ॥ भद्रजातीभमारूढं, सर्वाभरणभासुरम् । सेवितं मन्त्रिसामन्त-तुरजवलतम् ।। ९८॥ राजवमनि गच्छन्त, वधुघुष्टजयध्वनिम् । पुरतो वाधनादोञ्ध, दामिददनाटकम् ॥ ९९ ॥ फीतुनय देवेन्द्र, सोफा मागतम् । राजानं सा गवाक्षस्था, व्यलोकिष्ट सविस्मयम् ॥२०॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) दध्या चेत्यमयं स्वर, स्वयं सर्वत्र सञ्चरन् । नानाक्रीडाभिराक्रीडा-दिपु क्रीडति सर्वदा ॥१॥ फारागार चावाल्या-निक्षिप्य तितिवेश्मनि । इयत्येव धरेत्यादि-वाक्यर्वश्चयते तु माम् ॥ २॥ (युग्मम् ) परदुःखानभिज्ञोऽथ। दुपान्धी मामिति क्षिपन् । मन्ये मम दुरात्मायं, पाश्चात्यभयशानवः ॥३॥ मीणयन्नपि भोगा - खे मिष्टो विनष्टहत् दुर्भनदायमित्येपा, दाग व्यरज्यत भूपता ॥ ४ ॥ (युग्मम् ) पाश्चात्यभवसम्बन्धी, सार्थेशो नन्वयं मम | चित्राश्चर्यमयीमता, यो धरित्रीमदीदृशन् ॥ ५॥ सार्थेशः. मीतिपात्रं मे, नाशपेलिप्यदयं यदि । कृपणधीरिवामाप्रयं, क्षितावेव क्षयं तदा ॥ ६ ॥ अनेना निमुहृदा, शुचिगुसिरहादतः । मोचिताऽस्मीति सार्थेशे, सा भृशं चान्वरज्यत ॥ ७॥ (त्रिभिर्षिशेपरुम् ) अथ भूगेरमायाता, राशि विष्टहृदयसी । दम्भिनी विनाचित्यं, पहिर्वृत्त्या सदाश्तनोत् ॥ ८॥ जीवत्यस्मिन्न मे मुक्ति-भांविनी भूपृहादतः । इति दुष्टाशयाऽन्येद्युः, पापा पातालसुन्दरी ॥ ९ ॥ ददौ विपेण संस्कृत्य, पीजपूर महीभुजे । तत्स्वादादाकुलीभूतः । सोऽपि वाग् यहिराययौ ।। २१० ।। (युग्मम्) सिक्तः शुक्तिजलेनाप्त-नरैः स्वस्थोऽभवन्नृपः। तद्वयलकिं तु स स्नेहान्नाशकिष्ट मनाम् ·AN युगादि- दनना चतुर्थः उल्लास: ॥४७॥ हृदि ।।११।। अव्यापन्ने तथा राज्ञि, सोपायान्तरादपि । भूटहान्मुक्तिमिच्छन्ती, सार्थेशमिदमब्रवीत् ॥१२॥ निमन्त्रयस्त्र राजानं, का भोजनाय त्वमेकदा । तत्समक्षमहं कुर्वे, येन प्रतिकृति प्रिय ! ॥ १३ ॥ सोऽप्याख्यद् देवि ! राजानं, निमित्तेन विना करम् । निमन्त्रये न यहास्य-मप्येति कुतुझाइते ॥ १४ ॥ साऽप्यवम् मासमेकं हि, कपटेनाऽपटूभव । ततो निमन्त्रयस्वामु- मुलाघस्नानहेतुना ॥ १५ ॥ प्रेमपाशनिवद्धात्मा, चलनेप तदाज्ञया । प्रतिपेदे तथेत्येतत् । तथैवाऽपट्वभूत् पुनः ॥ १६ ॥ तदा विरादेतं पिघ्नभूतया नृपसेवया । पातालसुन्दरीभोग, मुदितः सोऽप्यमस्त च ॥१७ ।। आह्वयद्भिपजो जात्वौपधान्याना- ययेत् पुनः । आयान्त्यारोग्यपृच्छाये, नागरावास्य वेश्मनि ॥ १८ ॥ कियट्यो दिवसेभ्योऽयं, सार्थेशोऽस्त्यपटुर्मनाक् । प्रतिरिति सत्र, मारर्तत जनेषु च ॥ १९ ॥ ततो मासे व्यतिक्रान्ते, सार्थेशः शुभवासरे । उल्लाघस्नानमातेने, नानावर्धा- पनोत्सवः ॥ २२० ॥ परिधाय सुवखाणि, कृतदेवगुरुस्मृतिः । ततो राजकुले गत्वा, स राजानं व्यजिज्ञपत् ॥ २१ ॥ पभूतोऽस्मि ने रामन् , प्रसादेन ततोऽधुना । भुक्त्यै मद्गहमागच्छ, प्रसद्याऽनुगृहाण माम् ॥ २२ ॥ समस्तराजायतने-प्वस्य मान्यस्य भूपतिः । दाक्षिण्यादनुभेनेऽय, तद्भोजननिमन्त्रणम् ॥ २३ ॥ ततः सार्थपतिहटो, मण्डपं निनवेश्मनि । दुकूलैर्विपुलं पश-वर्णहृयमचीकरत् ॥ २४ ॥ स सप्तदशयाभोज्य-मयाष्टादशशाफ्युत् । प्रगुणीकृत्य पाताल-सुन्दय द्राग न्यवेदयत् ॥ २५॥ साप्योर पस्याय, करिष्ये परिचपणम् । सोऽध्ययन सभयोत्कम्प, ला ज्ञास्यति नृयो यदि ॥ २६ ॥ तत्सर्वखापहारेण, मां नूनं पारपिप्पति । साप्याह मरणायिभ्यम् , सत्यस्त्वमसि वाणिजः ॥ २७ ॥ मद्वाश्यमन्यथा कुर्वन्नपि मृढ ! मरिष्यसि ततस्ता कुपितां शाला, सभयं सोऽप्यार पुनः ॥ २८॥ इदमुक्तं मया देवि !, हास्येनैवेति मा कुपः । यचदाज्ञावशस्ये- ॥४ा ·सधः पनान्पयानि मे मनः ॥ २९ ॥ ततो गुप्तावना तेन, हृया पातालसुन्दरी । आययौ स्फारशृङ्गारा, सार्थवाहस्य समान ॥२३०॥ सगौरवमयाहूतः, सामन्तसचिवः समम् । सार्थेशावासमागत्य, राजा भोक्तुमुपाविशत् ॥ ३१ ।। प्रिये। रामस्त्वमेराय, परिवेपणम् । सार्थेशेनेत्यमादिष्टा, पातालसुन्दरी ॥३२॥ कुलवालेव सनी, तन्वती परिवेपणम् । भुआनस्य नृपस्याग्रे यात्यायाति पुनः पुनः ॥ ( युग्मम् तामयालोग्य भूपाल-शक्तिोऽचिन्तयद इदि । मत्पत्नी कथमत्रागादियं पातालसुन्दरी ? साथवा फयपति, तस्मान् पातालसपतः। किन्तु तुल्यारुतिस्तस्या, इसमस्यैव गेहिनी ॥ ३५॥ तथापि भूमिसमान्तः, सद्यो गत्वा विलोकये अन्यया गम न स्वास्थ्य, यारिष्यति सर्वथा ॥ ३६ ॥ उत्सुफोऽध्ययमुशि-स्तगहे लोकलज्जया। चेष्टिकृत्यमिवातेने, भोजन मनसा रिना ॥ ३७॥ ततोत्सुकमयालोक्य, सार्थेशो नृपमित्यवत् । किमीत्सुक्यमिदं नाथ, क्षणे विश्राम्यतामिह ॥ ३८॥ व्यग्रत्वाद्राज्यकार्याणां विलम्बः क्षमते न मे । इत्युक्त्वा त्वरितं यावराति भूमिगृहे नृपः ॥३९ ।। तावत्पागेव पाताल-सुन्द- गत्य भूटहे। गुप्तदारं पिधाय द्रारू, सुप्ता फपरनिद्रया ॥ २४०॥ मुदाङ्गितमयोश्याय, भूसमान्तर्गतेन सा। ज्यलोक भूभुना मुप्ता, सनसत्यापिता पुनः ॥ ४१ ॥ उत्तस्थी कुर्वती जृम्भाः, सयः साऽपि ससम्भ्रमम् । माग्यच्च विनयाचित्य- पाचनार ययानिधि ॥४२॥ राजाप्यनन्यनेपथ्य-परिधापनपूर्वकम् । सम्पग्विलोकमानोऽपि, नानासीत्किञ्चिदन्त- रम् ॥ ४३ ॥ भूटहे या सर्वन, भचारो मरुतोशी न । यातायात कथं नाम, तत्र सम्भवति स्त्रिया ? ॥४४॥ इतिव्यप- गतोगङ्क-चिन्तयामासिवानिदम् । भ्रमेण हा मया पापं, मुधैव किपदर्जितम् ।। ॥४५॥ नूनमेतत्साप-लावण्या सा पणिमिया। सदृशा सदृशी पृथ्वी, लोकोक्तिरिति यत्धुरा ।। ४६ ॥ ततो विशिष्य रागान्धा, स तो मेने महासताम् ।

·चतुर्थः
उल्लास:
HOTE
दृष्टानाप सतो दोपान, मन्यन्ते न हि रागिणः ॥४७॥ ततो मासे गते वाढ-मुद्विमा भूगृहस्थितेः । पातालसुन्दरी सार्थ-
पतिमुक्तवती रहः ॥ ४८॥ सद्यः संदृणु वाणिज्यं, देयलभ्यविशो धनात् । संगृहाण च सत्पातान्, यथा यावोऽन्यनी-
शति ॥ ४९ ॥ कृत्वाय माभृतं प्रौढं, प्रसादाय नराधिपम् । निजानुगमनं चास्मा-याति स्वाब्धितटावधि ॥ २५० ॥ तद्वा-
क्यादध साधेशः, सामग्री सकलां व्यधात् । प्रौढोपायनहस्तश्च, नृपं नत्वा व्यजिज्ञपत् ॥ ५१ ॥ तव सौम्यदृशा राजन्नत्र स्थित-
वता मया । आर्जितं विपुलं द्रव्यं, सर्वत्रापि च सद्यशः ॥ ५२ ॥ महाकारणवाच्यच, पितुर्लेखोऽधुनागमत् । तन्मां प्रभोऽनुमन्यस्त्र,
स्वपित्रोमिलनोत्सुखम् ॥ ५३ ।। राजाप्युवाच सार्थेशो, वदान्यो विनयी नयी । चित्तज्ञः परमप्रीति-पात्रं मित्रं ममास यत् ॥५४॥
उत्कण्ठितमनाः पित्रो-स्तत्वं गच्छन् स्वनीतम् । प्रार्थय स्वेप्सितं किञ्चि-नानुमंस्येऽन्यथाऽन्वहम् ॥ ५५ ॥
सार्थेशोऽवग् न मे न्यूनं, त्वलसादेन किञ्चन । तथापि यदि तुष्टोऽसि, विभो सेवकवत्सल ! ॥ ५६ ॥ राजन्नन्धितट
यावत्तन्मां संपेपय स्वयम् । यन्मे देशविदेशेपु, प्रसिद्धिरियता भवेत् ॥ ५७ ॥ ओमिति प्रतिपद्यैतत्, सार्थेशमवदन्नृपः ।
चलनावसरः स्वस्य, ज्ञापनीयो वयस्य ! मे ॥ ५८ ॥ इति भूपगिरा प्रीत-मनाः सार्थपतिस्ततः । सर्व पातालसुन्दर्यै, भूटहे
तन्न्यवेदयत् ॥ ५९ ॥ अथ भृत्वा तदादेशात्, सर्वान् पोतान् क्रयाणः । स सुखासनमासीनो, निजावासाद्धि निर्ययो
॥ २६० ॥ सार्थेशचलनं ज्ञात्वा, यावत्तत्रागमन्नृपः । प्रस्तावज्ञा च साप्यागात्, तावत्पातालसुन्दरी ॥ ६१ ॥ नृपसार्येशयोस्तत्र
तदा वर्त्मनि गच्छतोः । पृष्ठे सुखासनासीना-ऽचलत्पातालसुन्दरी ॥ ६२ ॥ साप्याह पथि राजान-मपराद्धं तवात्र यत् ।
मद्भर्ना तत्क्षमस्वाध, स्वामिन् ! जातु स्मोय तम् ।। ६३ ॥ अथावलोक्य तां दध्यौ, नृपः साशङ्कमानसः । सेवेयं ममिया
8
॥४८॥

·नन, यात्यनेन समं इहा ॥ ६४ ॥ मुधा वाऽचिन्ति हा दुष्एं, यदेपा तत्समाकृतिः । परिवेपणकृत पूर्व, निीतास्यैव मेहिनी ॥ ६५ ॥ भूसमन्येकदा तत्र, गत्वा वीक्षे तथापि ताम् । पलमानोर्धमार्गातु, लज्जे लोकेषु साम्प्रतम् ॥ ६६ ॥ परं संमेष्य पायोपि-कूले सार्थपतिं द्रुतम् । पश्चात्त्वागत्य विक्षिष्ये मनःस्वाथ्याय तां मियाम् ॥६७ ॥ अथायाते तटे सार्थवाहो-नुज्ञाप्य भूपातम् । भारोहत्सह पाताल-सुन्दर्या वाहनं स्यात् ।। ६८ ॥ गन्तव्यं मन्दिर राजा-दिष्यनेन यदीच्यत । अचीचलच्च वेगेन, पोतानन्यत्र तत्पयात् ।। ६९ ॥ पयादागत्य राजापि, सधो भूगेहमक्षत । शून्यं पातालसुन्दर्या, गमनात्तद् ददर्श च ॥ २७० ॥ मुपितो हाऽस्मि धूतन, तेनैवं घर्पयन् करी । मन्त्र्यादीनामवा चार्य, पत्नीत्तान्तमादितः ॥ ७१ ॥ हृतेयं वणिजा तेन, फर्य भूमिगृहादिति । विस्मयात्सह भूपेन, ययुस्ते भूमिसम तत् ।। ७२ ॥ ते निस्तुपदृशा तत्र, पश्यन्तो मुखवीटिकाम् । सुरुङ्गा दशुः सार्थ-वाहीकय ययुस्तया ॥७३ ॥ शून्यमालोक्य तत्सम, राजा कोपारुणेक्षणः । तं दुरात्मानमावध्या- नयतेत्यादिशद् भान् ॥७४ ॥ अहो देशान्तरीयस्य, वणिजोऽस्य कलाऽमृता । अज्ञाताऽस्माकमप्येपा, हृता येन नृपानिया ॥७५ ॥ इत्यन्तर्विस्मितैर्मन्त्रि-सामन्तसुभर्खतः अधाविष्टात्मनाऽप्युग्रकोपः सार्थेशपृष्ठतः ॥७६ ॥ आगतोऽन्धित सघा, शून्यमालोक्य तन्नृपः पत्नीप्रेमानवद्धात्मा, नाविकानिदमादिशत् ॥ ७७॥ मगुणीकृत्य रे पोतान् , समुद्र चलत द्रुतम् । तेऽप्यूचुरधुनानाब्धि-योग्याः पोता न सन्ति नः ॥ ७८॥ यद्गच्छन् सार्थवाहस्तान् , जग्राह महतोऽखिलान् । विलक्षास्यस्ततो राजा, सान्तप्पिमचिन्तयत् ॥७९॥ रुपेणातिरति मेध हरता जीवितेश्वरीम् । किश्चिन्नाऽमोचि धूर्तेन, तेन पापीयसा इहा ! ॥ २८० ॥ अदृष्टान्यनरे। भर्व-विनयौचित्यवोदिनि ।।

·युगादि-
दशना
चतुर्थः
उल्लास:
॥४९॥
किम कामणिना तेन, वणिना यत्सहागमः ? ॥ ८१ ॥ पातालादपि निर्गत्य, श्रीनिष्पुण्यनृणां यथा । स्वयं याति
ममाऽपुण्य-सया नुन्ना समप्याः ॥ ८२ ॥ अष्टाऽविनये चन्द्र-वदने मंजुभाषिणि ! द्रक्ष्यते क च हा देवि !,
हत दैववियोजिता ।। ८३ ।। पळपन्तमिति क्षमापं, सामन्नसचिवा जगुः । गतं मृतं विनष्ट वा, न स्वामिन् शोच्यमुत्तमैः ।। ८४ ॥
संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते, कर्मणा जीवराशयः । प्रेरिताः पवमानेन, पर्णपुञ्जा इस प्रभो! ॥ ८५॥ किञ्च-अर्थक्रयाण पत्नी,
तहते मलपन् पुनः । हास्यास्पदं सदोदार-चरित्रेयु भविष्यसि ॥८६॥ अथात्राऽवसरे नत्वा, कुमारा विमलाशयाः ।
सहास्यविस्मयोल्लास-मिति तातं व्यजिज्ञपन् ॥ ८७॥ साक्षादपीक्षितानस्या, दोपानवं गुणान्नृपः । मन्यते कुशलोऽप्यत्र, तात
किं नाम कारणम् ? ।। ८८ ॥ अनिर्विष्णमनाः सर्व-जन्तूपकृतिकर्मणि । संशयध्वान्तविध्वंसी, प्रभुरव्यवदत्तदा ।। ८९ ॥
विवेकशमाग्यन् , वियन् दुर्यशो जने । निविडो राग एवैको, ज्ञातव्यस्तत्र कारणम् ॥ २९० ॥ रता पिच्छति गुणा,
दोसे पिच्छति जे विरचन्ति । मज्शत्था वि य पुरिसा, गुणे य दोसे य पिच्छन्ति ॥ ९१ ॥ यतः सा मित्रं सचिवः
सैब, सा तत्वं जीवितं च सा । सा सर्वस्वस्वामिनी सैव, सैव देवो गुरुश्च सा ॥ ९२ ॥ दिवारात्रौ च सर्वत्र, सा से
स्त्रीवशात्मनाम् । महतामाप हा चित्तं, विचाराद्भश्यति ध्रुवम् ॥ ९३ ॥ (युग्मम् ) योपितो निखिलं सद्म, समर्प्य
धनधान्ययुक् । दासपद्धन्त चेष्टन्ते, रागान्यमनसो जडाः ॥ ९४ ॥ रागान्धः स्त्रीवशात्मानः, सुवियोऽपि शुभाशुभे । विवक्तु-
मक्षमास्तत्र, वदुधान्यो निदर्शनम् ॥ १५ ॥ तथाहि-सीमान्तनगरस्थायी, रेवाया दक्षिणे तटे । ग्रामकूटो बहुद्रव्यो,
बहुधान्याऽभियोऽभवत् ॥ ९६ ॥ ऋजुः पतिव्रता भक्ता, तस्याद्या सुन्दरी लिया। कुटिलमकृतिश्चाभू, कुरङ्गी कुला
SMS
॥४९॥

·मिया ॥ ९७॥ कुरङ्गायाः सह रागान्धः, सदा विलसती म सः । पृथह चक्रे च महात्मा, वृद्धा भक्तिमर्ती मतीम् ॥ ९८॥ पानी तया धेन-दर्शसदास्पो च हालि की। सम सोपस्कर चाम्या, पार्थस्ये पतिरापिपत् ॥ ९९ ॥ भुमानः कादिक्षतान् भोगान, स पुरङ्गपा विमोहितः । न कालं वेद गच्छन्न, पारुम्पेय महातुरः ॥ ३०० ॥ विलासहासकुशला, तामाप्य ना. पोरनाम् । पोलोम्यालिङ्गित शक्र, स मेने नात्मनोऽधिकम् ॥१॥ देशेशेनान्पदाहूप, भाणतो पहुधान्यकः । सामग्रीमु- नितां हत्या, स्कंधारारे चल द्रुतम् ।। २ सोऽपि नत्वा चलामीति, निगध गृहमागतः । फुरङ्गी गाहमालिङ्गप, सस्नेह- मिदमृनिवान् ॥ ३॥ रुन्धावारेच गन्तव्य, त्वां विमुच्य गृहे मया । प्रचण्डशासनः स्वामी, यत्कुष्यत्यन्यथा मयि ॥४॥ आफण्येति वचतन्वी, सा यभापे विषग्णपीः । अहमण्यागमिष्यामि, जीवितेश ! त्वया सह ॥ ५॥ सुखेन शक्यते सोई, मालामालालः शिखी । रियोगो न पुनर्नाय , नित्यं सन्तापयंस्तनुम् ॥ ६ ॥ ग्रामकूटस्ततोवादीत, सत्यमेतन्मृगेक्षगे । तथापि तिष्ठ मा कापी-स्त्वं सहागमने मनः ।। ७ ॥ यचा जातु नृपोऽन्यत्री-लम्पटो वीक्ष्य मा ग्रहीत् । खीरलमीदृशं दृष्ट्वा, फर्य मुश्चति शक्तिमान् ॥ ८॥ कुरशीमीत सम्बोध्य, समर्प्य धनधान्ययुरु । सम नास्यै ययो स्कन्धा-चारे द्राग् बहुधा- न्याः ॥९॥ पत्यौ गतेऽय भुजाना, नानाभोगान् विरैः समम् । यर तनारि निःशङ्क, खेरिगी विजहार सा ।। ३१०।। विटानुपारन्ती सा, नानारसाशनादिभिः । अचिराधनधान्याय, रिक्तं कृतवती गृहम् ॥ ११ ॥ रुन्धावारादथासम-माप्त- का नत्पतिम् । पिटविलुप्तसाखा, सा भयेन व्यमुच्यत ॥१२ सतीनेपथ्यमापाय, सनीडा सदने तदा । सापि धित- ती योगा, बभना सहना यतः ॥ १३ ॥ आगच्छन्नेव सोऽप्याशु, स्मरादेशवशंपदः । मनियाय पुरस्कृत्य, फुरङ्गीसदने N

·चतुर्थः
युगांदि-
देशना
नरम् ॥ १४ ॥ कुरङ्गीमित्यवक्सोऽपि समागावत्पतिः शुभे । । संस्कुरुष्व वरं भोज्य, येन सोऽवाघ भोक्ष्यते ॥ १५॥ सोड-
नुरागात्तव मैपी-दिदमाख्यातुमेव माम् । तं चोवाच तदा सापि, कुलटा कपटे पटुः ॥ १६ ॥ ज्यायसी मेयसी तस्य, भद्रेर्द
वद येन सः । भोक्ताद्य तद्गृहे यन्न, युज्यते क्रमलड्यनम् ॥ १७ ॥ ततस्तेन सहागत्य, सुन्दरी साऽवदव स्वसः। कुरु भोज्य
पर भर्ता, भोक्ता ज्यायो गृहेऽद्य यत् ।। १८॥ सुन्दयख्यिात् करिष्यामि, नानारसवतीमहम् । परं कुरङ्गि । ते भर्ता, न मत्समान
भोक्ष्यते ॥ १९॥ ईपदिहस्य साऽप्यूचे, मामिष्टां चेत्स मंस्यते । तदात्र भोक्ष्यते नूनं, सद्यो भोज्यं कुरूचितम् ।। ३२० ॥
कुरङ्गीवचनादस्मात्, सुन्दरी सरलाशया । द्राक् संस्कृतवती सारं, भोज्य पद्रसमञ्जुलम् ॥ २१ ॥ ग्रामकूटोऽथ सोत्कण्ठः,
कुरजीगृहमाययो । तद्विक्तमपि सम्पूर्ण, धनधान्यैरमस्त च ॥ २२ ॥ तस्यापथ तदीयौको-द्वारेऽध्यास्य चतुष्किकाम् । ऊचे च
भोजनं देहि दयिते ! त्वरिता भव ॥ २३ ॥ साप्याख्याद् भ्रकुटी कृत्वा, भुव दुष्टमते ! बज । स्वमातुर्भवने तस्या, यस्याः
माय ज्ञापितं त्वया ॥ २४ ॥ सुन्दर्या ज्ञापयित्वा तत्, स्वयं तस्मै चुकोप सा । योजयन्ति निजे पत्यो, स्वं दोपमिति हा स्त्रिया
तस्यां सकोपायां, संकोच्य सफलं वपुः । स तस्थौ समयोलम्पो, मार्जार्यामिव भूपफः ॥ २६ ॥ आगच्छ
सुक्ष्य तातेनि, सुन्दरीतनयेन सः । मूहः सादरमाहूतो-ऽप्यस्यान्मूक इब क्षणम् ॥ २७ ॥ पाखण्डं किं त्वयारब्ध, खाद
पाहि मियागृहम् । इत्युक्तच तया भीता, स सुन्दर्या गृहं गतः ॥ २८ ॥ आयातस्याथ तस्याशु, वरासनमढौकयत् । पुरस्थ
फनकस्थालं, भोजनाय न्यवेशयत् ॥ २९ नानाभोज्यं च सुस्वादु, सुन्दरी पर्यवेशयत् । रागान्धः स मनःशून्य, इव भुइक्त
तथापि न ॥३३०। ( पुम्मम् ) चित्ते च चिन्तयत्येवं, स स्मराशावर्शवदः । कुरङ्गी किंमिपं रुटा, मम प्राणप्रियाऽधुना ? ॥३१॥
॥ २५॥

·पाया हशा यावन्, कुरङ्गी मां न पश्यति । स्थले जलयरस्पेव, तावन्मे न रातः कचित् ॥ ३२ ॥ अप्सरोजिनसौभाग्यो, सीरित्यकारिणीम् । विनीतामनुनेप्ये ई, फर्थ तो जीवितेश्वरीम् ? ॥ ३३॥ इत्युकृित्य यदनं, स च्छाग इव तस्थिवान् । उने परिजनेनार्य, स्वामिन किमु न मसि ॥३४॥ स जगी किन्नु नेमामि, न किश्चिज्जेमनोचितम् । तत्कुरङ्गीगृहात्किञ्चिद्-भो- ग्यमानीयतां मम ॥ ३५ ॥ इति भईवचः श्रुत्या, सुन्दरी सरलाशया । गत्या च सदने सधः, कुरङ्गीमित्यभापत ।। ३६ ॥ देहि भोज्यं शुभे फिशियदर्तभोजनोचितम् साप्ययादीन्मया नाऽय, स्वसः । किश्चिदपच्यत ॥ ३७ ॥ गोमयं स मया दत्तं, भर्ना पलिभप्यते पदि । तन्मे सहिप्यते सर्व, दूपर्ण सोऽतिरक्तहृत् ॥ ३८ ॥ चिन्तयित्वति सघस्क, फदोष्णं गोमयं तदा । उतरफ रगोधूम, जुगुप्साई यमुद्रयम् ।। ३९ ॥ आनीय भोजने सित्या, सुन्दर्या द्वार समार्पयत् । गृहाण जेमनमिदं, भर्तुरयं निगा सा ॥ ३४० ॥ (युग्मम् ) सुन्दर्यानीय तद् दत्त, स मूढः सर्वमाहरत् । फुरङ्गीप्रहितत्वेन, जानान: परमामनम् ।। ४१ ॥ क्रिमेतदद्भुतं रागी, गोमयं यदभुक्त सः । स स्त्रीजघनवक्त्रस्थ-मशुच्याद्यपि खादति ॥ ४२ ।। गोमयं फेल भुरत्या, शालायां स निविष्टयान् । सादरं विभममाक्षीत् , कुरङ्गीकोपकारणम् ॥४३॥ ज्ञातपूर्वी स तद्वतं, सि: मार महत्तरम् । कुरङ्गी भद्र! ते गेहे, साक्षात्तिष्ठति वैरिणी ॥ ४४ ॥ मिलित्वा यद्विटैः सार्ध, स्वस्य शीलं कुलं पगः । लहस्य धन पा, युगपद्धा ध्यानशत् ॥ ४५ ॥ धनं चैवं तवाऽहापान, या पापा स्वैरचारिणी ।। हरन्ती वार्यते फेन, सा नातु ना जीवितम् ? ॥ ४६ ॥ निशम्येति वचस्तस्य, परिणापहितैपिणः । स गत्वा कथयामास, कुरणयाः सफलं सुधीः ॥ ५७ ॥ साप्ययाचदनात्मता, स्वामिनेप द्विनोन्यदा । मच्छीलं शेपशीर्षस्थ-रत्नवद्धर्तमुद्यतः ॥४८॥ निपिद्धय ·चतुर्थः उल्लास: 15984 मया दूनो, दोपानाख्याति ते पुरः । तदेष स्वगृहाऽनहों, दूरं निर्यतां मभो ! ॥ ४९ ॥ अतथ्यमपि तद्वाक्य, तथ्यमेव विदन् कुधीः । रागान्धः स निरावके, परिणामहितं विनम् ॥ ३५० ॥ कुरङ्गी कुलटाचारा, कुटिलाप्यस्य दुर्भतेः । अभवत् परममाति-पातं धिग् रागनृम्भितम् ॥ ५१ ॥ (युग्मम् ) युप्मभ्यं रागमाहात्म्य-मित्थं वत्सा मयोदितम् । अथ प्रस्तूयमाने च, प्रस्तुतं शृणुताऽधुना ॥ ५२ ॥ किं करोमि क गच्छामि, कथमाप्स्यामि वा प्रिया ? | इति ध्यायन्नृपोऽश्रीपीन्मधुरं दुन्दुभियानम् ॥ ५३ ।। कुनायं मधुरम्यान, इति विस्मितमानसः । गच्छंस्तदनुसारेण, नृपः सामन्तमन्त्रियुक् ॥ ५४ ।। क्रियमाणोत्सर्व देवस्तत्कालोत्पनकेवलम् । स्वर्णाजासीनमालोक्य, मुनि नत्वा च पृष्टवान् ॥ ५५ ॥ सदा स्मितमुखी रूपे-- णातिरम्भा पतिव्रता । पातालसुन्दरी सामिन् , मिलिण्यात कदा मम ? ॥ ५६ ॥ प्रतियोवयितुं नृपं, सोऽप्ययग् रागविह्वलम् । राजन् जन्मान्तरेऽध्येपा, मिलिप्पति न जातु ते ॥ ५७ ॥ तज्जगामेव हा नूनं, मम सा जीवितेश्वरी । विपीदन्तमिति क्षमापं, फेवली पुनरप्रवीत् ॥ ५८ ॥ राजन् शोचसि के याता-मिमा प्रत्यक्षराक्षसीम् । यादेयं सपमुत्तीर्णा, तब शृङ्गेण शृङ्खला ॥ ५९ ॥ स्मरस्येपा तदा वीज-पूरं यदिपयुग् ददी । तेनाभूराकुलः किन्तु, चरमाङ्गीति नाऽमृथाः ॥ ३६० ॥ परिवेषण- येलाया, पश्चितोस्यनया पुनः । अनुशाय च गच्छन्त्या, लोके हास्यास्पदीकृतः ॥ ६१ ॥ इत्यादिदुष्कृतान्यस्याः साक्षाद्वीक्ष्यापि रक्तधीः । विमुलसि किमयापि, राजन् किश्चिन्न घुध्यसे ॥ ६२ ॥ अपि च-गृहे यास्यति यस्यैपा, कालरात्रिरिवाङ्गिनी । तस्यापि सुमहाफप्ट-दायिनी इन्त भाविनी ।। ६३ ॥ तथा नैमित्तिकमोक्त-वाक्यसंवादहेतवे । पुरो भाषिनमेतस्याः, सम्बन्ध शृणु भूपते । ॥६४॥ साशानन्देवेन, समं पातालसुन्दरी । पण्मासावधि सस्नेह, नानाद्वीपेषु रस्यते ॥६५॥ अथास्ते गीतशास्त्रेषु, कुशलो मधुरस्वरः । ॥५१॥ .

·फाणः सार्थपतमित्रं, सुकण्ठ इति विश्रुतः ॥ ६६ ॥ तेन देवरसम्यन्धि, तन्वती नर्म सानिशम् । स मन्मथविकाराणि, जातु वाक्यानि वक्ष्यति ॥ ६७ ॥ स्वच्छन्दमकतिर्लब्ध-असरा सा ततोऽधिकम् । रहः सह सुकादेन, रंस्यतेऽपि शनैः शनैः ॥ ६८॥ नूनं जीवति साशे, सुफण्ठेन समं मम । स्वच्छन्दसुरतक्रीडा-सुखं भापि न कहिंचित् ॥ ६९ ॥ फयश्चितेन इन्म्येत-मिति ध्यास्यति सा हदि । कृतघ्नमकृतिः पापा, सार्येशेऽप्युपकारिणि ।। ३७० ॥ (युग्मम्) ततव तनुचिन्तायै, पोतमातगतं शनैः । सा क्षेप्पयाति तमम्भोधों, विश्वस्तमनसं निशि ॥ ७१ ।। दूरं गतेपु पोतेपु, पूत्करिष्यति मायया । सा च श्याममुखीभूप, नाविकानिति वक्ष्यति ।। ७२ ॥ गतः शरीरचिन्ताये, निप्पुण्यायाः पतिर्मम । अधुनच पपातान्धी, किश्चिदिस्खलितक्रमः ॥ ७३ ॥ तत्पोतान स्थापयित्वात्र, सधः प्राणमियं मम । पक्षिवं फयिने च, दास्यामि मनसोऽर्थितम् ॥ ७४ ॥ नायिका अपि सोत्साई, पीक्षमाणास्तमम्बुधौ । न हि रत्नमिवाप्स्यन्ति, दूरभ्रष्टतया पुनः ॥ ७५ ।। नीवितेश्वर हा नाय हा हा हृदयबल्लभ ।। आशाविश्राम हा कुत्र, द्रक्ष्यसे रूपमन्मथ ! ॥ ७६ ॥ अकस्माकिमु मुक्तास्मि, स्वदेकशरणा मिय! । इति मायविनी मिध्या, तदा सा बिलपिष्यति ॥ ७७॥ (युग्मम् ) प्रीतिपानं मियो यावन्नातिर प्रयात्यप्तौ । तावत् पृष्ठे निपत्याब्धी, तस्य स्या सहचारिणी ॥ ७८ ॥ इत्यम्भोधिनिपाताय, मिथ्या परिकरं दृढम् । यावनश्यति सा तावत, पोतलोको वदिष्यति ॥ ७९ ॥ अकस्मादेव किं देवि !, लानाधारतनोपि नः । देवात्सार्थपती याते, सार्थेशानुभाधुना ॥ ३८० ॥ इत्युक्तं सार्थिक सापि, माननवानुभस्यते । इष्ट वैद्योपदिष्टं च, मुदतधृदि जानती ॥ ८१ ॥ सम्भूय सार्थि कैरेपा, ततः सार्थपतीकता । चालयन्ती पुरः पोतान, नानाद्वीपेषु यास्यति ॥ ८२ ॥ दानमानादिना सार्य-जनानापर्जयिषति । निशिङ्का रस्पते स्वैर, सुकण्ठेन सम FAK

·युगादि-
देखना
चतुर्थः
उल्लास:
॥५२॥
7 सा ।। ८३॥ क्रमेणेजितवेदित्वात्, सुकण्ठोऽपीति वेदिता । यन्नूनमम्युधौ क्षिप्तः, सार्थेशः पापयाऽनया ॥ ८४ ॥
युआनो धनिनी रुप-सौभाग्यौदार्यशालिनी । भृशानुरक्तमनसो, क्षितिभुक्सार्थनायकौ ॥ ८५ ॥ सारालङ्कार-
दान-हुधोपहताऽप्यसी । दुर्जनप्रकृतिः पापा, कृतघ्ना मुमुचे याद ॥८६॥ जनमात्रस्य तदूप-लावण्यविकला.
कृतः निर्धनस्प ममात्मीया, सर्वथा न भविष्यति ।। ८७ ॥ ( त्रिभिर्विशेषकम् ) इयं कर्णात्ताप, गृह्णतो
मुञ्चतोपि मे | भाचिनी चाऽचिरादेव, महाऽनर्थाय पापिनी ॥ ८८॥ एवं विदितदोपलात्, सुकण्ठोऽपि विरक्तहृत्
तया समं वहिर्तृत्त्या, रस्यते पटुवाटुमान् ॥ ८९ ॥ अयं सार्थपतिः, पुण्यैः फलकं प्राप्य वारिधी । तरन् कतिपये-
पसः, सिंहलद्वीपमापयति ॥ ३९० ।। तत्र मिष्टजलै ना-फलैश्वातिपचेलिमैः । स्वस्थीभूतवपुवैच, चिन्तयिष्यति चेतसि ॥९१॥
एकान्तनानुरक्तोऽपि त्यागी भोगी श्रियां निधिः । प्राप्तोऽहं दुरवस्था हा, कीदृशीमनयाऽधुना ॥ ९२ ॥ सा प्रीतिस्तानि
चाहनि, तानचित्यादिसत्नियाः । सर्वमेकपदे इन्त, नाशित पापयाऽनया ॥ ९३ ।। स्वशीलकुलमालिन्यं, जने च वचनीय-
ताम् । न यामनगणं गृहं-स्तस्या वृत्तमिदं च हा! ॥ ९४ ॥ यो दर्शनिशि सख्यातु-मीष्टे निखिलतारकान् । स्त्रीणां सोऽपि
पुमान् सम्यग, दोपेयनां न घुध्यते ॥ ९५ ॥ नानास्यानस्थदीपाणां, परस्परमपश्यताम् । कृपया स्त्रीमिपादेक, गोष्टीस्थानं
व्यधादीधः ।। ९६ ॥ तत्तासामतिरकाणां, मुक्तिषु प्रतियन्ति ये । पश्यन्तोऽपि पुमांसस्ते, जात्यन्धा इति मे मतिः ॥ ९७ ।।
परदोपेक्षण किया, त्वमेपादोयमातनु । यहाघैरुपान यां, सर्वा चाहतव भूः ॥ ९८ ॥ मित्रद्रोहः कृतघ्नत्वं, स्तन्यं
विश्वासपातिता । परस्त्रीगमनं चेति, महापापान्युपार्जयम् ॥ ९९ ॥ तेपां फलमिहाप्याप्त, दुःखमीदृग्मयाऽधुना । यद्ग्रपुण्य-
-
॥५२॥

·पापाना-मिहेव फलमाप्यते ॥ ४०० ॥ नृपतिद्रोहिणे मा–मियं वा युक्तमद्रुहत् । यद्यादृक् क्रियते कर्म, फलं तागवा-
प्यते ॥ १॥ इति ध्यायन्स भोगेभ्यो, घिरक्तः शुद्धधर्मधीः । चारणथमणोपान्ते, तत्र दीक्षा ग्रहीप्यति ॥ २ ॥ तप्यमान-
स्तपस्तीत्रं, नासानन्यस्तलोचनः । कायोत्सर्गे च तत्रैव, स स्थास्यात शुभाशयः ॥ ३॥ अथ पातालसुन्दर्याः, पोताः कति-
पर्यदिनः। आगमिष्यन्ति तत्रैव, तटे देवनियोगतः ॥ ४ ॥ तत्र पोतस्थलोकेपु, गृह्णानेप्विन्धनोदकम् । पातालसुन्दरी स्वैरं,
विलाससुखमिच्छनी ॥५॥ सानुराग सुकण्ठेन, रममाणा प्रवेक्ष्यति । विविधदुमसच्छाय-मुबानं कुसुमाकरम् ॥ ६ ॥
(युग्मम् ) सुफष्ठः सुखमां तस्य, वीक्ष्यमाणः सकौतुकम् । द्रक्ष्यत्यनङ्गदेवर्षि, फायोत्सर्गसुनिशलम् ॥ ७ ॥
स्वस्वामिमुहृदालोकान-मुदितः सरलाशयः। तदा वन्दिप्यते सोऽपि, चरणन्यस्तमस्तफः ॥ ८॥ तं वीक्ष्य सुहृदं हृष्ट-मानसो
मुनिरप्यय । पारयित्वा द्रुतं कायोत्सर्गमालापयिष्यति ।। ९ ।। पातालसुन्दरी वृक्षा-न्तरिता वीक्ष्य तं तदा । ध्यास्यत्यम्युनिधि
क्षिप्तोऽप्यसो हा जीवितोऽधुना ॥ ४१० ।। किञ्च-चैरी सुफण्ठोऽस्मा-ज्ज्ञातमदुप्फतोऽधुना। यावदुद्घाटितां पोत-जनान्तः
पातयेन माम् ॥११॥ दुष्टमय हित्याऽमुं, तावदात्महितं ध्रुवम् । कुर्वे मागेव सज्जे हि, सेतुबन्धः प्रशस्यते ॥ १२ ॥
(युग्मम् ) मत्युत्पन्नपतिः सैर्व, विचार्य फपटे पटुः । पासपूर्णमुखी सार्थ, द्रुतमागत्य वक्ष्यति ॥ १३ ॥ भो भो लोकाः
पलायध्वं, पोतेप्वारा सत्वरम् । नृचक्षाः पृष्ठलमो मे, येनैति यमभीपणः ॥ १४॥ सुकण्ठो भक्षितस्तेन, ग्रासेनफेन पापिना ।
जीवन्ती फयमापागा-पत्र पुण्पयशा लहम् ॥ १५॥ इत्याकस्मिकमुत्थाप्य, भयं सा भृशमुत्सुका । सद्यो लोफैः सहारुह
पोतांथ मेलयिष्यति ॥ १६ ॥ ततो द्वीपान्तरे गला, पुरे क्यापि महत्यसौ । संवरीप्यति पोताचं, सर्वे याह्यमुपस्करम् ॥ १७ ॥

·चतुर्थः
उल्लास:
युगादि-
दसना
॥५२॥
च सा || ८३॥ क्रमेणेजितवेदित्वात्, सुकण्ठोऽपीति चेदिता । यन्नूनमम्बुधौ क्षिप्तः, सार्थेशः पापयाऽनया ।। ८४ ॥
युवानी धनिनी रुप-सौभाग्यौदार्यशालिनी । भृशानुरक्तमनसी, क्षितिभुक्सार्थनायकौ ॥ ८५ ।। सारालङ्कार-
दानद्य-हुधोपकृताऽप्यसो । दुर्जनप्रकृतिः पापा, कृतघ्ना मुमुचे याद ॥ ८६ ॥ जनमात्रस्य तद्रूप-लावण्यविकला.
कतः । निर्धनस्य ममात्मीया, सर्वथा न भविष्यति ॥ ८७ ॥ ( त्रिभिर्विशेषकम् ) इयं कर्णात्तरुक्षीप, गृह्णतो
मुञ्चतोऽपि मे। भाविनी चाऽचिरादेव, महाऽनर्थाय पापिनी ॥ ८८॥ एवं विदितदोपत्वात, सुकण्ठोऽपि विरक्तहृत् ।
तया समं यहिईत्या, रस्यते पटुयाटुमान् ॥ ८९ ॥ अयं सार्थपतिः, पुण्यैः फलकं प्राप्य वारिधी । तरन् कतिपयै-
पस, सिंहलद्वीपमाप्स्यति ॥ ३९० ।। तत्र मिष्टजलै ना-फलश्वातिपचेलिमैः । स्वस्थीभूतवपुश्चैवं, चिन्तयिष्यति चेतसि ॥९१॥
एकान्तनानुरक्तोऽपि त्यागी भोगी श्रियां निधिः । प्राप्तोऽहं दुरवस्थां हा, कीदृशीमनयाऽधुना ॥ ९२ ॥ सा भीतिस्तानि
चाहनि, तायाचित्यादिसस्क्रियाः । सर्वमेकपदे हन्त, नाशितं पापयाऽनया ॥ ९३ ॥ स्वशीलकुलमालिन्यं, जने च वचनीय-
ताम् । न यामजगणं गृहं-स्तस्या वृत्तमिदं च हा! ॥ ९४ ॥ यो दर्शनिशि सड्ड्यातु-मीष्टे निखिलतारकान् । स्त्रीणां सोऽपि
पुमान् सम्पग्, दोपेपत्तां न युध्यते ॥ ९५॥ नानास्थानस्थदोषाणां, परस्परमपश्यताम् । कृपया स्त्रीमिपादेकं, गोष्ठीस्थानं
व्यधाद्वीपः ॥ ९६ ॥ तत्तासामतिवक्राणां, मुक्तिषु प्रतियन्ति ये । पश्यन्तोऽपि पुमांसस्ते, जात्यन्या इति मे मतिः ॥९७॥
परदोपेक्षणैः किं वा, लमेवादोपमातनु । यद्वारुपानद्भ्यां, सर्वा चरितव भूः ॥९८ ॥ मित्रद्रोहः कृतघ्नत्वं, स्तैन्यं
विश्वासघातिता । परखीगमनं चेति, महापापान्युपार्जयम् ॥ ९९ ॥ तेषां फलमिद्दाप्याप्त, दुःखमीहन्मपाऽधुना । यदुनपुप्य-
॥५२॥

·पापाना-मिहेव फलमाप्यते ॥४०० ।। नृपतिद्रोहिणे मह्य-मियं वा युक्तमद्रुहत् । ययाक क्रियते कर्म, फलं तागवा-
प्यते ।। १ ।। इति ध्यायन्स भोगेभ्यो, विरक्तः शुद्धधर्मधीः । चारणश्रमणोपान्ते, तत्र दीक्षा ग्रहीप्यति ॥२॥ तप्यमान-
स्तपस्तीवं, नासाग्रन्यस्तलोचनः । कायोत्सर्गे च तव, स स्थास्यात शुभाशयः ॥३॥ अथ पातालसुन्दर्याः, पोताः कति-
पर्दिनः । आगमिष्यन्ति तत्रैव, तटे देवनियोगतः ॥ ४ ॥ तत्र पोतस्थलोकेप, गृह्णानेप्विन्धनोदकम् । पातालसुन्दरी स्वैरं,
बिलाससुखमिच्छती ॥५॥ सानुराग सुकण्ठेन, रममाणा प्रवेक्ष्यति । विविधगुमसच्छाय-मुद्यानं बुसुमाकरम् ॥ ६ ॥
( युग्मम् ) सुकण्ठः सुखमां तस्य, पक्ष्यिमाणः सकौतुकम् । द्रक्ष्यत्यनजदेवपि, कायोत्सर्गसुनिश्चलम्
स्वस्यामिमुहदालोकान-मुदितः सरलाशयः। तदा वन्दिप्यते सोऽपि, चरणन्यस्तमस्तकः ॥ ८॥ तं वीक्ष्य सुहृद हए-मानसी
मुनिरप्पथ । पारयित्वा द्रुतं कायोत्सर्गमालापयिष्यति ॥ ९॥ पातालसुन्दरी रक्षा-न्तरिता वीक्ष्य तं तदा । ध्यास्यत्यम्बुनिधि
क्षिप्तो-ऽप्यसी हा जीवितोऽधुना ॥ ४१० ॥ किञ्च-बैरी सुकण्ठोऽस्मा-ज्ज्ञातमदुप्कतोऽधुना। यावदुद्घाटितां पोत-जनान्त:
पातयेन माम् ॥ ११ ॥ दुष्टमत्रैव हित्वाऽमुं, तायदात्महितं ध्रुवम् । कुर्वे मागेव सज्जे हि, सेतुबन्धः प्रशस्यते ॥ १२ ॥
(युग्मम् ) मत्युत्पन्नमतिः सैवं, विचार्य फपटे पटुः । श्वासपूर्णमुखी सार्थे, द्रुतमागत्य वक्ष्यति ॥ १३ ॥ भो भो लोकाः
पलायध्वं, पोतेप्यास्य सत्वरम् । नृचक्षाः पृष्ठलमो मे, येनैति यमभीषणः ॥ १४ ॥ सुकण्ठो भक्षितस्तेन, ग्रासेनफेन पापिना ।
जीवन्ती फथपप्पागा-पन्न पुण्यकशा वहम् ॥ १५॥ इत्याकस्मिकमुत्थाप्य, भयं सा भृशमुत्सुका सचो लोफैः सहारुह्या
पोतांय मेलयिप्यति ॥ १६ ॥ ततो द्वीपान्तरे गला, पुरे क्वापि महत्यसौ । संवरीष्यति पोसाधं, सर्वे थाह्यमुपस्करम् ॥ १७ ॥

·चतुर्थः देशना ॥५३॥ नानाभोगांश्च भुजाना, स्वरै नटविटैः समम् । पातालसुन्दरी तत्र, वेश्यात्वं प्रतिपत्स्यते ॥ १८॥ अभक्षभक्षणाऽपेय-पानः पापमुपार्य सा । मृता च नारकीभूय, महादुःखानि भोक्ष्यते ।। १९ ।। ज्ञात्वा दोपानर्थतस्याः, स्वयं मुनिमुखात्तथा । सुरुण्ठो भोगनिर्विष्ण-तत्रैव प्रव्रजिष्यति ॥ ४२० ॥ चारित्रं निरतीचारं, पालयित्वाऽथ तौ मुनी । स्वर्लोकं यास्यतश्चैका-ऽवतारेण ततः शिवम् ॥ २१ ॥ स्वयं प्रयातामप्येता, द्रोहिणी स्रचारिणीम् । यद्याप्तुमीहसेऽद्यापि, पियाजस्तव मूढताम् ॥ २२ ॥ वृत्तेऽस्याश्च श्रुते विद्धि, सर्वस्त्रीवृत्तमीदृशम् । एकस्मिन् वीक्षिते सिक्ये, सर्वा स्थाली हि बुध्यते ॥ २३ ॥ इत्यं दोपप्रयोषासु, सर्वयोपित्सु सर्वथा । व्यामोह तद्विमुच्याशु, राजन्नात्माहितं सूज ॥ २४ ॥ एवं सर्वविदो वाक्य-सुधास्वादेन भुभूजः । स्त्रीव्यामोहविपावेग- स्तत्क्षणादुपशान्तवान् ॥ २५ ॥ विपयेभ्यो विरक्तात्मा, ज्ञातस्त्रीचारतस्तदा । स मात्राजीन्नृपस्सद्य-स्तस्य केवलिनोऽन्तिके ॥२६॥ प्रवर्धमानसंवेग-रङ्गो निःसङाहत्म च । सप्तमेऽनि शुभध्यानात् केवलज्ञानमाप्तवान् ॥२७॥ सर्ववेदी स राजर्पिः प्रतियोध्य भुवं चिरम्। सर्वकर्मक्षयादाप, क्रमेण परमं पदम ॥२८॥ आकलय्येति चापल्यं, महिलानामिहोदितम् । कामेभ्यस्तदधीनेभ्यो, वत्सा विरमताऽधुना ॥ २९ ॥ माऽमर्त्यसुखैर्भुक्तै-कशोऽपि मनीपितैः । शक्यते नातु जीवोऽयं, न सन्तोपयितुं मनाक् ॥ ४३० ॥ स्वमानुभूता विपयाः, स्मृतिशेपा यथाऽधुना । भाविनोऽमी तथैवाग्रे, भुज्यमाना अपि स्फुटम् ॥३१॥ नराऽमरेषु विषयान् , बहुशः सेवितानपि । अपूर्वानिव मन्यन्ते, हन्त मोहेन देहिनः ॥ ३२ ॥ यदुक्तम्-- पत्ता य कामभोगा, कालमणतं इहं सउवभोगा । अप्पुव्वं पिच मन्नइ, तहवि अ जीवो मणे सुक्खम् ।। ३३ ।। अनन्तेनापि कालेन, वत्सा जीवो न तृप्यति । कामभोगैः पुराऽङ्गार- दाहकः सलिलैरिव ॥ ३४ ॥ तथाहि-ग्रीमत्तौं निर्जलेऽरण्ये, कविदारदाहकः । सहादाय पयाकुम्भ-मागादङ्गारहेतवे ॥५३॥ " ·।। ३५॥ तस्मिनितस्ततो भ्रान्त्वा, च्छित्वा दारूण भूरिशः । मध्याह्ने ज्वालयत्येप, राशीकृत्य पृथक् पृथक् ॥ ३६ ।। भ्रमणेन प्रयासेन, लूफया चामिसेवया । भीष्मग्रीष्मानुभावेन, दुस्सहेनातपेन च ॥ ३७॥ स तदाऽतितृपानान्तो, व्याकुली- भूतविग्रहः । कुम्भाऽखिलाऽम्बुपानेऽपि, नाप स्वास्थ्यं मनागपि ॥ ३८ ॥ सर्वतोऽपि जलं पश्यन्, भ्रमदृष्टि स सुप्तवान् । आर्तध्यानपरवाय, स्वमान्तः स्वपुरेऽगमन् ॥ ३९ ॥ तृपातस्तत्र सर्वाम्भो-ऽपिवच स्वपुरौकसाम् । तथैव तपितो विश्व- यापीरूपसरांस्पपि ॥ ४४० ॥ तजलैरप्यशान्तायां, तृष्णायामनितैलवत् । अपात्स सरितोऽशेषाः, सर्वांचापि सरित्पतीन् ॥४१॥ तथापि तपितो नीर-मीक्षमाणो भ्रमन्नयम् । अत्यगाधनलं कूपं, मरुदेशे व्यलोक यत् ॥ ४२ ॥ लताभिस्तत्र निक्षिप्य, फर्पिताद् दर्भपूलकात् । तृशान्तो जिह्वयाऽलिक्षद्, गलन्तीः सोऽम्युविभुपः ॥ ४३ ॥ दृष्टान्तस्यास्य तत्त्वार्य, वत्साः शृणुत साम्मतम् । वापीकूपसरःसिन्धू-दधीनामपि पारिभिः ॥४४ ॥ प्राग्निपीतैर्यथाऽङ्गार-दाहकोऽनुपशान्ततृट् दर्भागविगलद्वारि-पानान भविता सुखी ॥ ४५ ॥ (युग्मम् ) स्वर्गभोगेः समुद्राभै-रहप्तास्तृप्तिमेष्यथ । तथा न हि नृणां भोगैः, कुशासनलसन्निभैः ॥ ४६ ।। संसारासारतागर्भ, कुमाराणां पुनः प्रभुः । समयोपनिपद्वैता-लिकाऽध्ययनमादिशत् ॥४७॥ सम्युलह किं न युज्झइ ? संयोही खलु पिच्च दुलहा । नो हुवणमति सइओ नो सुलहं पुणरावि जीवियं ॥४८॥ तथाहि- डहरा युट्टा य पासह गम्भस्था वि चयंति माणवा । सेणे जह वयं हरे, एवं आउखपंमि तुहुई ॥४९॥ मायाहि पियाहि लुप्पई नो सुलहा सुगई य पेच्चओ। एयाई भयाई पहिया, आरंभा विरमेज्न सुचओ ॥ ४५० ॥ जमिणं जाई पुटो नगा फम्मे हि लुप्पति पाणिणो। सयमेव कडेहिं गाई नो तस्स मुच्चेञ्ज पुढयं ।। ५१ ॥ देवा गंधव्वरक्खसा,

·चतुर्थ
युगादि-
उल्लास
देवाना
॥५४॥
असुरा भूमिवरा सरीसिवा । राया नरसेहिमाहणा, गणा ते वि चयति दुक्खिया ॥ ५२॥ कामहि अ संथवेहि अ, गिध्धा कम्म-
सहाकालेण नंतवो। ताले जह वंधणच्चुए, एवं आउखयमि तुट्टई ॥ ५३ ।। भुत्तुं विसए सुरेसुणुत्तरे जइ तित्ती तुम्भे न तेहि
वि। ताकि तुच्छेहिं इमेहिं ही परितित्ती तुम्माण होहीहि ॥५३ ॥ अहिणव्य सया भयंकरे जलनिहितरलतरंगभंगुरे विसए ।
परिणामदारुणे जाणिय मा एएसु रज्जहा ।। ५५ ॥ विसयामिसलूद्धमाणसारागंधा विवसा विसंटुला । परिहरिआ हिया हया-
सया पहुहा नासमुर्विति पाणिणो ।। ५६ ॥ वरचीणावंसवादणं सद्देसुं सुइसुकरबदासु। आसत्ता मूढमाणसा नासं जति मय-
व्य गसो ॥ ५७ ॥ सिंगारविआरबंधुरे सुललिअलासविलासपेसले रूबे । विणिविदिहिणो विणिवायं सलहुन्वज्जति
ते ॥ ५८ ॥ सरसाहाराभिलासिणो महुरपज्जमहुपंसभोइणो। विडिसामिसलुद्धबुद्धिआ मीणा इव हम्मति पाणिणो ॥ ५९ ॥
मूढमणा न मुणंति अत्यं गंधे लुद्धा जहालिणो । विणिवायं नणुवनंति, पाणिणो वरकुसुमामोअमोहिमा ।। ४६० । मिउमण-
हरफासलालसा अमुणिभदोसगुणे सयालसा । वमति गयव्यवालिसा रमणीरागविमूहमाणसा ॥ ६१ ॥ इत्यादीन्यष्ट-
नयति, काव्यान्यादिश्य सर्ववित् । सूतानप्यष्टनवति, क्रमेण प्रत्ययूचुनत् ॥ ६२ ।। प्रभोमिराऽथ ते जाति-स्मृतिमाप्ताः समे
सुताः। योभुक्तवत् पुरामुक्तं, सस्मरुः स्वर्गिगां सुखम् ।। ६३ ॥ चिन्तयन्ति स्म सर्वार्थ-सिद्धी याः सुखसम्पदः । एका
न्तात्यन्तनिणि-सुखानां वर्णिकाः क्व ताः । ॥ ६४ ॥ नवस्रोतः सवदिन-रसबीभत्सबर्मणाम् । पर्त्यानां तु सुखामासाः"
क्वामी तुच्छतराः पुनः १ ॥६५॥ (युग्मम् ) अनुतरसुखं तेषां, सुचिरं भुक्तपूर्षिणाम् । तुच्छेषु विपयेप्पेषु, न रेमेऽथ मनो
मनाक् ॥६६ ।। यता-अविदितपरमानन्दो, विपसुखं मन्यो हि रमणीयम् । तस्यैर तैलामिष्टं, येन न दृष्टं घृतं
॥५४॥

·404 क्यापि ॥ ६७ ॥ अहमिन्द्रपदे नित्यं, सुखिता ये चिरं स्थिताः भरताज्ञावश राज्ये, न तेषां रुरुचे हादि ॥ ६८॥ यत:-क्रीडीता ये चिरं इंसा, निर्मलाम्भसि मानसे । तेपो रुचिर्न सेवाल-जटिले खातिकाम्भसि ॥ ६९ ॥ उल्लसच्छुद्धभावाश्य, ततस्ते स्वामिनन्दनाः नत्या विज्ञपयन्त्येवं, कृताअलिपुटाः मभुम् जन्ममृत्युजरारोगै-स्तावदेवात्र बाध्यते । त्यद्गीरसायनं शुद्धं, यावज्जन्तुर्न सेवते ॥ ७१ ।। तापयेत्ताचदात्मान, चतुर्गत्यापदातपः त्वत्पादपादपच्छायां, तात यावन सोऽश्नुते ॥ ७२ ॥ तावद् भ्रमन्ति संसारे, दुःस्थिता भव्यजन्तवः।यावश्नुवते नैते, त्यो नगमसुरद्रुमम् ॥ ७३ ॥ न तरन्ति भवाम्भोधि, तात ! त्वय्यपि तारके । भव्यजीवा महामोह-माहात्म्यं तत्र कारणम् ॥७४॥ भुनक्तु भरतैश्वर्य, निखिलं भरतेश्वरः । वयं त्वात्महितां दीक्षा, प्रतिपत्स्यामहेऽधुना ।। ७५॥ इति ते विषयोद्विग्ना, भृश संविनचेतसः । तृणवद्राज्यमुत्सृज्य, दीक्षामाददिरे द्रुतम् ॥ ७६ ॥ क्षपफणिमारुह्य, व्रतादानादथाचिरात् । घातिकर्मक्षयेणेते, सर्वे सर्वविदोऽभवन् ॥४७७॥ ॥ इति श्रीतपागच्छाधिराज सोमसुन्दरसूरिपसभाफरगच्छनायकत्रीमुनिसुन्दरमरिविनेयवाचनाचार्य-सोममण्डनगणिकृतायो श्रीयुगादिजिनदेशनायां चतुर्थ उल्लासः॥ - १०

·देशना
अथ पञ्चम उल्लासः ॥
पञ्चमः
उयासः
अनन्तसिद्धिः समदृक्, स्वर्णवर्णोऽस्तदुस्तमः । अविपादी नवीनोऽय-मादीशः सम्पदेऽस्तु वः ॥१॥ अथोपेतान् निनोपान्ते,
चरज्ञात्वा सहोदरान् । चिन्तयामासिवानेवं विपण्णो भरतेश्वरः ॥२॥ ऐश्वयोन्मत्तचित्तेन, सेवामुद्दिश्य यन्मया । आहूता
भ्रातरोऽप्येते, मसभं प्राकृता इव ॥ ३ ॥ दूनात्मानस्ततो नूनं, ते तेजस्वितया समे । पितरं मदनौचित्य-कथनायोपतस्थिरे
॥ ४ ॥ देवाऽसुरसभासीनो, इन्त तातोपि नन्मुखात् । श्रुत्वैतन्मदनौचित्यं, मनसि त्रप्स्यते मनाक् ॥ ५॥ राज्यलोभाद् ध्रुवं
ज्येष्ठः, कनिष्ठानिरवासयत् । इति तातः सुराश्चापि, इन्त ज्ञास्यन्ति चेतसि ॥ ६॥ चक्रस्यायुधशालायामप्रवेशेन हेतुना ।
प्रेरितो मन्त्रिसामन्तै-विस्पं तद्वयां ध्रुवम् ॥७॥ किञ्च-बालभावाल्लपिष्ठावेन चलन्त्यग्रजाज्ञया । तथापि स शुभान्चेपी,
परुष तर्जयेन तान् ॥ ८ ॥ यतः-अतितर्जना न कार्या, शिष्यसुहृद्भुत्यसुतकलत्रेषु । दध्यपि सुमध्यमान, त्यजति स्नेहं नसन्देहः
॥९॥ तातोपान्ते ततो गत्वा-ऽथानुनीयानुजन्मनः । आनयाम्यत्र राज्ये च, स्थापयामि निजे निजे ॥१०॥ अष्टापदे ततो
गत्ला, नत्वा च नृपभमभुम् । सोदर्यान् समयामास, निजागो भरतः कृती ॥ ११ ॥ आइ चागत्य राज्यान्तर्भुलाना विविध
सुखम् । निजाग्रजरमा वत्साः, कृतार्थीकुरुताधुना ॥ १२ ॥ एवं सस्नेहमाहूता, भरतेनाग्रजन्मना । रागद्वेषवियुक्तास्ते, निःसङ्गा न
॥५५॥

·पदन्त्यपि ॥ १३ ॥ नूनं दोद्यया नाऽमी, वदन्तीत्यसुखामिना । दहामानं नृपं स्वामी, सिसेचेति वचोऽमृतैः ॥१४॥ मा धा दुःखं मुधा राजन, दोद्यारफयाऽनया । रोपतोपरशा नाऽमी, यन्महान्तो महर्षयः ॥ १५ ॥ यतः-शत्रौ मित्रे तृणे स्टेणे, स्वर्णेश्मान मणौ मृदि । मोक्षे भवे च सर्वत्र, समचित्ता महर्पयः ॥ १६ ॥ एपो साम्यसुधामन-मनसो तद्गतेनसाम् । न तृष्णा राज्यसम्पत्सु, विपयेषु च हारिषु ॥१७॥ अपि च-गृहन्त्याहारमपि ये, धतुं संयमजीवितम् । विपयेषु विमुह्यन्ति, भवाकुरेष्वमी फपम् ? ॥ १८ ॥ रागद्वेषविहीनांस्तान ,संसारसुखनिःस्पृहान् । तातवाचा यतीभूतान, ज्ञात्वा भूपतिरानमत् ॥ १९ ॥ अथ || पार्तिकपपयान-शालिदालिप्रभृत्यसौ । भोज्यं दातुं कनिष्ठभ्यः, सूदैरानीनयन्नृपः ॥२०॥ दीयमानं स्वहस्तेन, भोज्य भरतभूभुजा । अनेपणीयमिति तत् , पश्येयुर्न शापि ते ॥२१॥ नाऽमी मद्दत्तमाहारं, गृह्णीयुः केन हेतुना । इति चिन्तापर भूपं, पुनरूचे जगद्गुरुः ॥ २२ ॥ राजपिण्डो ह्ययं तावत्, अथवाऽभ्याहृतः पुनः । कल्पते नैव साधूनां, नृकपालस्थमविव ॥ २३ ॥ ततो विपादभाग् दध्यौ, नृपस्तातसहोदरैः । सम्पत्यहमयोग्यत्वा-यूनं त्यक्तोऽस्मि सर्वथा ॥ २४ ॥ ममाद्भुतमिदं राज्यं विफलं धकेशिवत् । आहारस्यापि दानेन, न सोदर्योपयोगि यत् ॥ २५ ॥ नूनं श्रमणसत्पात्र-दानमालम्बनं विना । इयत्परिग्रहारम्भ-भारितः पतितोऽस्म्यदः ॥ २६ ॥ यतः-नरकं येन भोक्तव्यं, चिरं तत्पापपूर्तये । नियुङ्क्ते तं विधी राज्ये, वहारम्भपरिग्रहे ॥ २७ ।। यदत्तं भोज्यवस्खादि, श्रमणेपूपयुज्यते । माकृता अपि ते धन्या, न तु राजापे मादृशः ॥ २८ ॥ एवं विपादविच्छाया-नन वीक्ष्याय भूपतिम् तद्विपादापनोदाय, सुरेन्द्रः सार्वमित्यवफू ॥२९॥ कियन्तोऽवग्रहाः स्वामि-स्तेषां दानेन कि फलम् । ततः प्रभुरवसौम्या-ऽवग्रहाः कीर्तिताः ॥ ३० ॥ -

·युगादि-
देशना
पञ्चमः
उल्लास:
॥५६॥
तथाहि-सौधर्माधिपतेर्मेरो दक्षिणस्यामवग्रहः । ईशानेन्द्रस्य तूदीच्यां, देवेन्द्रावग्रहो ह्यसौ ॥ ३१॥ राज्ञः पखण्डभूभ -
द्वितीयः स्यादवग्रहः । तृतीयो मण्डलेशस्य, तुर्यः शय्यातरस्य च ।। ३२ ।। साधोः साधर्मिकः साधुः, पञ्चमस्तवग्रहः । स्वस्वा.
वग्रहदानं च, भवेदिष्टार्थसिद्धये ॥ ३३ ॥ सौधर्माधिपतिर्दृष्टः, प्रभुमेवमभापत । श्रमणानामनुज्ञातः, सर्वः स्वावग्रहो मया
॥ ३४ ॥ तदैव भरतो दध्यो, साधूनां स्वमवग्रहम् । अहमप्यनुजानामि, धन्यः स्यामियताऽपि यत् ॥३५॥ ततः
स्वावग्रहानुज्ञा-भाविपुण्यफलाशया । किञ्चित् प्रमुदितस्वान्तः, सर्वज्ञमवदन्नृपः ॥ ३६॥ स्वैरं सर्वत्र निःशङ्काः, पट्खण्ड-
भरतावनौ । विहरन्तु महात्मानो-नुज्ञातोऽवग्रहो मया ॥ ३७॥ किञ्च भोज्यमिदं तात !, कुत्र कार्य जिनोऽप्यवक् । शुद्ध-
धर्मक्रियोद्युक्ताः, स्वल्पारम्भपरिग्रहाः ॥ ३८॥ इच्छन्तः सर्वचारित्रं, पञ्चाणुव्रतधारिणः । राजन् सत्पात्रमुच्यन्ते, श्रमणो-
पासका आप ॥ ३९ ॥ ततस्तातगिरा जात-श्रद्धः श्राद्धान् नराधिपः । प्रत्यहं प्रवरैर्भोज्यै-रतिवारमभुनत् ॥ ४० ॥
अलसाः सरसाहार-लम्पटत्वेन तेप्वय । दम्भेन श्रावकीभूय, क्रमात्सुबहवोऽमिलन् ॥ ४१ ॥ ततः सोद्वेगमुशि, सूपकारा
व्यजिज्ञपन् । शक्यन्ते नाऽतिभूयस्त्वाद, देव ? भोजयितुं ह्यमी ॥ ४२ ॥ विक्षिप्य सूक्ष्मवीजानि, श्राद्धानां सत्रवर्त्मनि ।
परीक्षामातनोद्राना, प्रत्युत्पन्नमतिस्ततः ॥४३॥ न प्राप्ता ये परीक्षायां, श्राद्धेभ्यस्तान् पृथग व्यधात् । प्राप्तानां तु स काकिण्या,
रेखाभिज्ञानमातनोत् ।। ४४ ॥ पष्ठे पष्ठे ततो मासे, नव्यांस्तान् स परीक्षते । कुर्यात्पुनरभिज्ञान-मेवं ते तत्र भुञ्जते ॥४५॥
जितो भवान् वर्धते भी िहन् मा ईस्ततो भवान् । जल्पन्त्यवहितीकर्तु-मिति ते नृपमन्वहम् ।। ४६ ॥• सुश्राद्धधर्मनिष्ठानां,
सर्वदाऽपीतिजल्पनात् । क्रमेण पाथे तेपा, लोकान्तर्माहनाऽभिवा ॥४७॥ भरतेशकृतान् वेदान, श्राद्धानुष्ठानगर्भितान् ।
॥५६॥

·पठन्तः पाठयन्तथा - , श्रादधर्म वितेनिरे ॥ ४८ ॥ एवं तदन्वयोद्भुताः, क्रमात्सूत्रोपवीतिनः । सुविधरहतस्तीर्थ, पावदासन् महास्तिकाः ॥ ४९ ॥ व्युच्छेदः साधुधर्मस्य, सुविधेः शीतलस्य च । अन्तरे पल्पतुर्याश-मभूत् काळानुभावतः ॥५०॥ तनाभावेन साधूना-मपृच्छन् 'माहनान् जनाः । धर्ममार्ग कियत्कालं, ते तं तथ्यमची- फथन् ॥ ५१॥ पश्वाच्छन्नैः शनैस्तै च, साध्वभावानिरङ्कुशाः । सर्वदाऽपि स्वसन्तान-सुखनिर्वाहकाम्यया ॥ ५२ ।। स्वर्णगोभूमिदानानि, स्वस्य चान्यदपि प्रियम् । स्वैरं भद्रकलोकभ्यो, महाधर्मतयाऽचदम् ।। ५३ ॥ (युग्मम् ) परिग्रहारम्भमग्ना) अब्रह्महानिरता अपि । आत्मनि ब्रह्मपीजत्वाने पानत्वमपमथन् ॥ ५४॥ स्वष्टदानक्रियाचार-गर्भितानि यदृच्छया । मुग्धमतारणायापी, नन्पशास्त्राम्पसूत्रयन् ।। ५५ ॥ साध्यभावे च तान् मुग्धाः, सद्गुरुत्वेन मेनिरे । एरण्डेऽपि भवेत्पीठ, यतो निक्षनाचति ॥ ५६ ॥ तदुक्तं वेदपदवत्तथ्यं मुग्धाश्च मेनिरे । जात्पन्धः किमु संदेधि, फर्पकोदितवमनि ? ॥ ५७॥ मुश्रादास्तेऽभवन्ने, क्रमाजिनमतद्रुहः । राज्ये निःस्वामिके किं न, तलारक्षा मलिम्लुचाः ? ॥ ५८॥ अथ च-प्रस्तुतः मतियोऽत्र, पूनाणां प्रथमप्रभोः । तदुच्यतेऽधुना किश्चि-दयं बाहुवलेरपि ॥ ५९॥ नृपैरमात्यः सार्यशैः, श्रेष्ठिभिश्च नटभैः। आसेव्यमानमास्थाना--सीनं श्रीभरतेश्वरम् ।।६० ॥ किं स्वामिश्चक्रमघापि, न विशत्यायुधौफसि । इति व्यजिझपन्नत्या, सेनापतिरथान्यदा ॥ ६१ ॥ (युग्मम् ) तदैवं भरतोऽवादीद, जेतव्योऽद्यापि कोऽस्ति नः । विरोधिवीरो भरते, योऽस्मदाशा न मन्यते ।। ६२ ।। वृद्धापात्पस्तदोषाच, प्रतापतपनस्य ते । जेतन्यः कोऽपि भरते, माऽमत्येषु नेक्ष्यते ॥६३ ॥ चक्र वधिष्ठित देने-र्न विशत्यायुधौफसि । तद्विमृश्यमिदं फिश्चित, स्मृत वा साधु साम्प्रतम् ॥ ६४ ।। तवानुजन्मा बहुली-पतिर्बाहुबली १०.

·दशना
पञ्चमः
उचासः
॥५७॥
पली । आज्ञा न मन्यतेऽद्यापि, बलिष्ठे वलसूदनः ॥ ६५ ॥ एकतः माभुजः सर्वं, स वाहुबलिरेकतः। सादृश्यं न तथाप्यन,
ज्योतिश्चक्रायोरिव ॥ ६६ ॥ मह्यां महाबलः स्वामी, दिवि वज्रधरः पुनः । स तु देव ! महावाहु-रुभाभ्यां प्रति सम्मति ॥ ६७॥
मयाऽस्मिन्नजिते नूनं, कि जितं भरतावनौ ? । मन्ये चक्रमिति हीणं, न विशत्यायुधोकसि ॥ ६८ ॥ पष्टया वर्षसहस्रेस्ते,
साधितोऽखिलभूभुनः । इयं जनेपु हास्याय, कनिष्ठेनावहीलना ॥ ६९ ॥ स्वेप्ववज्ञास्पदं तन्व-नाज्ञैश्वर्यं परेषु यत् ।
नरोऽनास्तृतखट्वोध्यो-लोचवद्धस्यते जनैः ॥ ७० ॥ इत्यमात्यगिरा नुन्नो दुनो दुनियाल्लयोः। साम्नैव सिसाधयिपुः,
कनिष्ठं पैरभीरुकः ।। ७१ ॥ नृपः सारपरीवारं, सुवेगमनुशिष्य सः। प्राहिणोद्धाहुवलये, सम्यग्दूतकलाविदम् ॥ ७२ ॥
(युग्मम् ) उत्तिष्ठतस्तदाऽस्याऽभूत्, क्षुतं मागेव दक्षिणम् । रथमारोहतवाथ, कीले वस्त्राञ्चलोऽलगत् ॥ ७३ ॥
एतत्कार्यविधी वाम, दैवं पश्यदिवासकृत् ! पस्पन्दे नयनं वाम, ब्रजतस्तस्य वनि ॥ ७४ ॥
दक्षिणाद्वाममुत्तीर्णा, हरिणा विपमा द्रुतम् । उत्ततार च दुर्गास्य वामं वामार्थशंसिनी ॥ ७५ ॥ उत्तीर्णः पुरतस्तस्य, प्रलम्बः
कृष्णपन्नगः । आशेव दत्ता दैवेन, सैतद्यानरुरुत्सया ॥ ७६ ॥ प्रत्यूहपिशूनरेभिः, शकुनैः स्खलितोऽपि सः । चचालाऽस्व-
लितस्तत्र, स्वाम्यादेशेऽकनिष्ठधीः ॥ ७७ ॥ भीपणा यमराजस्य, राजधानीरिवाऽध्वनि । सोऽतीत्य व्याघ्रसिंहाथैः, सकुला
विपुलाटवीः ।। ७८ ॥ राज्ञः श्रीवाहुबलिनः, सर्वत्रापि बलीयसः । खञ्जीभवन्मृगं सद्यो-ऽप्यन्यायालयाज्ञया ।। ७९ ॥
समृद्धसम्लग्राम-पुरपत्तनकटम् । सौस्थ्यसीराज्यमुदितं, बहुलीदेशमागमत् ॥८० ॥ (त्रिभिर्विशेपम् ) ऋपभस्वमिनः
शृण्वन, राज्ञो वाइवलेस्तथा । स्थाने स्थाने मुदा गोपै-गीयमाना गुणावलीः ॥८१ ॥ स म्लेच्छान् कोटिश पश्यन्, भयेन
॥५७॥

·15
भरतशितुः। नंष्ट्रवानार्यखण्डेभ्य-स्तं देशं निर्भयं श्रितान् ॥ ८२ ॥ दानकदीक्षितैरिभ्यै-यामे ग्रामे पुरे पुरे । चायाक्यः
माय॑मानान, दानादानाय चार्थिनः ॥ ८३ ॥ भरतं भरताधीश-मापि जातमजानतः । सुनन्दानन्दनं मन्य-मानान् सर्वजगत्म-
भुम् ।। ८४ ॥ स्वस्वामिनः प्रियीकर्तु-मिच्छतोऽप्यात्मनोऽसुभिः । जनान् जानपदान् मार्गे-प्वनानि वार्नयन् मुहुः ।। ८५ ॥
समृद्भया स्वःपुरीमख्या-मथ तक्षशिलापुरीम् । प्राप्तवान् परिखास्वर्ण-माशुपाकारवेष्टिताम् ॥८६॥ (पद्भिः कुलकम् ) नैकेन
गच्छदागच्छ-ध्वस्त्यश्वरथपतिभिः विस्तीर्णमपि सङ्कीर्ण, राजवर्त्म विभावयन् ॥ ८७ ॥ वीक्ष्प वैदेशिकैः पूर्णान्, नानावस्तुभि-
रापणान् । नृपभाग्यरिहायातां-स्तर्फयस्तरादाकरान् ।। ८८ ॥ महेभ्यान् सदलङ्कारान्, रूपसौभाग्यशालिनः । अट्टोपविष्टां-
सिदशा-निय पश्यन् सविस्मयम् ।। ८९ ।। ध्याक्षेपाद्विस्मृतं स्वामि-वाचिकं च हृदि स्मरन् । सिंहद्वारमयो राज्ञा, सुवेगोगा-
छनः शनैः ॥ ९० ॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) जगदद्वैतदोवार्य, विपुलैश्वर्यसम्पदम् आदित्यमिव दुप्मेक्ष्य,
निस्सपत्नमहाश्रिया ॥ ११ ॥ कुमारामात्यसामन्त-साधेशः सेवितक्रमम् । सम्भावयन्तं परितः, सेवकान् स्निग्धया
शा॥९२॥ नन्दनं श्रीसुनन्दाया, द्विपत्कन्दनिकन्दनम् । राजाज्ञयाऽन्तर्मुक्तोऽथ, स तं राजानमानमत् ॥९३॥ (त्रिभिर्विशेषकम् )
पश्यन् जनोऽयं मद्रातु-रिति स्नेहाया दृशा । ससम्भ्रम तमप्राक्षी-दित्यं श्रीभरतानुजः ॥ ९४ ॥ चतुरङ्गचमूचका-कान्तसर्व-
महाभुजः । अयोध्यायामुपेतस्य, कृत्वा दिग्विजयं चिरम् ॥ ९५ ॥ प्रेयसीपुत्रपौत्राद्यैः, परीतस्याग्रजन्मनः। आस्ते विजयिनो
भद्र ! , भद्रं श्रीभरतशितुः ॥ ९६ ॥ (युग्मम् ) चिकीर्षुः स्वनृपोत्कर्ष-पपकर्प च विद्विषाम् । जगाद गलितक्षोभः, सुगः
पटुवाक्तदा ।। ९७ ।। जनानामापे यस्याशा, वनपजरायुपाम् । ईप्टे नानिष्टमाधातुं, यमराजोऽपि फर्हि चित् ॥ ९८ ॥

·- पुगादि- चना उल्लास: ॥५८॥ भासमुद्रान्तभूभर्नु-स्तव तस्याग्रजन्मनः । राजनभद्राऽऽरेकोऽपि, कुतस्त्यो वद सम्भवेत् ? ॥ ९९ ॥ (युग्मम् ) परं विधाय दिया, निरादहिन वैदमनि । मिलनोत्कण्ठया स्नेहात, तेनाहूता निजानुजाः ॥१०० ।। किश्चित्मकल्य चित्तान्त-य॑लोक तेऽग्रजन्मनः । प्रारजस्तातपादान्ते, राज्यमुत्सृज्य सत्वरम् ॥ १ ॥ तद्वियोगाग्निना चित्ते, स भृशं परितप्यते । सांपतं शीतलाकुर्या-स्तत्तं समिलनाम्भसा ॥ २ ॥ समानोदर्य एवासि, सापल्योऽप्यस्य साम्पतम् । अन्धयष्टिसमो राज्ये, भ्रातृप्पेफस्यमेव यत् ॥ ३॥ अननस्य च सौदर्य-वियोगव्यथितात्मनः । मिलनाय विशिष्याया-ssगतं तव विलोक्यते ॥४॥ स निःस्सोऽपि प्रतिष्ठागान, सेव्यते यः स्वबन्धुभिः । तैः समृद्धोऽप्यवज्ञातः, प्रतिष्ठां तु न विन्दति ।। ५॥ किञ्च-अखण्डशासन- स्पास्य, पाकशासनतेजसः । सेवाहेवाफिमिः सः, सम्भूय वसुधाधवैः ॥६॥ महेरनुत्तरैर्मोहाद्, वर्षाणि द्वादशान्वहम् । पटखण्डभरतश्वर्या-ऽभिपेफो विदधेधुना ॥ ७॥ (युग्मम् ) यत्सर्वाचित्यकुशलो-ऽप्यगास्तत्रापि नाऽनुजः । कैथिदाशङ्कयते सैप, मिशिदा फरहो मियः ॥ ८॥ राजन् ! हृदयदाहाय, स तु स्यात्सुहृदां भृशम् । सन्तुष्टानां परापाय-मनस्तोपाय च दिपाम् ॥ ९॥ तत्साभौम सेवख, द्रुतमेत्य तमग्रजम् । विद्विपां च विलीयन्ता, मनस्येव मनोरयाः ॥ ११० ॥ विज्ञो पदान्यस्तेनस्वी, न्यायनिष्ठः त्रियां निधिः। अग्रजः स्थाप्यते स्वामी, स्वर्ण सुरभि तद् ध्रुवम् ॥ ११ ॥ सार्वभौमतयाऽप्यस्य, परिवस्या छता तयाभिप्रने विनयस्नेह,जनेषु धोतयिष्यति ॥१२॥ भ्रातृत्वान्मे विरादोऽपि,विधाता नैप विप्रियम् । इति चेतसि मा शासी-निःसाने यन नानकम् ॥१३॥ आरमनीनः सदाराध्यो, पिराध्यस्तु न जातु सारोपतोपफलं यस्य, विभोः साक्षातसमीक्ष्यते ॥१४॥ युद्धे निर्मित्य निःशेपान, माभुनोऽनेन हेलया। आशुहिमवच्छेलं, साधिता भारतावनी ॥१५॥ अयस्कान्तैरिवाऽयांसि, ॥५८|| ·सेवार्य नृसुरासुराः । पुण्यैः प्रकृौराष्टा, आयान्ति भरतेश्वरम् ॥१६॥ नृदेवाचासतां मन्ये, तमर्धासनदानतः । श्रीसीधर्ममहेन्द्रोऽपि, प्रमोदाहु मन्यते ॥ १७॥ दर्षात्तमवजानानः, ससैन्योऽपि रणे ध्रुवम् उद्वेले तहलाम्भौधो, सक्तुमुष्टिभविष्यति ॥ १८ ॥ प्लान्यन्तः क्षितिं यस्य, इस्तिनोऽश्वा रथा भटाः। शक्याः स्खलयितुं फेन, कल्लोला इव वारिधेः ॥१९॥ समापतन्तीः सहसा, शनुसेनाः सहस्रशः। एकः सुपेणः सेनानी-र्यस्य स्खलयितुं क्षमः ॥ १२० ॥ हेलाहतद्विपच्च यन्मुक्तं चक्रमायुधम् । रोल्धुं शक्यं न फेनापि, कालचक्रमिवापतत् ॥ २१॥ वाञ्छिताऽखिलवस्तूना-माकरा यस्य सर्वदा । चरन्ति भाग्यैराकृष्टाः, पदाधो निधयो नव ॥ २२ ॥ मदुक्तं मन्यसे राजन् , फर्णकट्वपि चेद्धितम् । तर्हि सेवस सम्राज- ममुमैकाप्रभावतः ॥ २३ ॥ त्वं स्वामिनोऽनुजन्मेति, स्नेहादित्युपदिश्यसे । यथात्मप्रतिभासं तु, कुरु कर्मानुसारधीः ॥ २४॥ एवं सुवेगदूतोक्ती-निशम्य मृदुकर्कशाः । जगाद जगतीजानि-रिति गम्भीरमार्पभिः ॥ २५ ॥ सम्पूर्णस्यापि सर्वाङ्ग, सुदूरे स्वस्य तस्थुपः । अयो तदन्तिकादासात, क्षेममश्नो न दृष्यति ॥ २६ ॥ राज्यग्रहणसम्बन्धे-नैव लोभाचेतसः । ज्ञातस्तस्याऽनुजस्नेहा, कितैस्ते मृपादितः ॥ २७ ॥ अन्यान्यराज्यग्रहण-व्यग्रत्वादेव सोऽग्रजः । मन्ये कनिष्ठराज्यानि, नह्यगृह्णादियधिरम् ॥ २८ ॥ यदयं त्वन्यव्यापारा-भाचे तान्यधुना हरन् । जठराग्निः पराहारा-भावे धातूनिवान्तरान् ॥ २९॥ तुच्छेनाप्यनजेनामा, युध्यतेऽद्य कथं हहा ? । दाक्षिण्यादिति निर्लोभा, प्राप्रजन्ननुजाश्च ते ॥ १३०॥ नास्मि ताइक्सदाक्षिण्यो, निलोभमकृतिः परम् । लोभाभिभूतस्तदसा-वनात्मशस्तव प्रभुः ॥३१॥ इदं पित्रार्पितं राज्यं, ममाप्यान्छेत्तुमुघतः। भद्र ! भ्रंशिष्यतेऽवश्य-मात्मगेहघृतादपि ॥ ३२ ॥ (युग्मम् ) राज्यादानादनेनेच, बालानामनुजन्मनाम् । घुटुम्ये कलहो १०

·युगादि-
देशना
पञ्चमः
उल्लास:
॥५९॥
न्यस्त-स्तदोपः कोऽत्र मे ? यद ॥ ३३ ॥ वृद्धस्नेहं लधिष्ठाश्वत, स्वस्मिन् पश्यन्त्यकृत्रिमम् । तत्ते भ्रमान्त
पृष्ठस्था, धेनूनामिय तर्णकाः ॥ ३४ ॥ तीर्थेशः परमब्रह्म-स्वरूपः प्रथमः पिता। स्वर्गापवर्गप्रतिभू-रेक एवास्ति नः
प्रभुः ॥ ३५ ।। मिथ्याभिमानी भरतो, धान्यकीटस्तु नः प्रभुः । अनया किंवदन्त्यापि, ब्रीडामो हा वयं हृदि ॥ ३६॥
भ्रावस्नेहादपि कता, सेवामस्य मया ध्रुवम् । अवद्धवाश्चक्रित्वा-द्वदन् वार्यः कथं जनः ? ॥ ३७॥ निःस्वाने नात्रका-
भावाद्, राज्यं सोटा स चेन मे । पहखण्डराज्यं तस्येदृक् , सहिये न विशिष्य तत् ॥ ३८॥ मन्ये मदर्थमेवाय-मिय-
देपर्यमानयत् । सेनानीरिव निर्जित्य, चिरेणाखिलभूभुजः ॥ ३९ ॥ कष्टार्जिताया निर्भाग्यैः, श्रियो भोक्ता भवेत्परः ।
दलितेक्षा रदैर्दुःखा-जिहवामोति यद्रसम् ॥ १४०॥ भ्रमामि यदि तृष्णात्तों, भवद्भूप इव ध्रुवम् । साधयामि तदा भूमि-
मामहाहिमवद्विरिम् ॥४१॥ कृपालुचित्तः लीवे', स्वराज्यमुखतोपभाक् । ग्रहणे परराज्याना-मौदासीन्यं परं भजे ॥ ४२ ॥
लोभाभिभूतरानान-स्तं सेवन्तां सहस्रशः । सेवामहे किमर्थ तु, सन्तुष्टमनसो वयम् १ ४३ ॥ यद् दीनमुक्त्वा नत्वाऽन्यं, कृत्वा
चाहनि याऽसछन् । राज्यमप्पाप्यते प्राज्यं, न नस्तेन प्रयोजनम् ॥ ४४ ॥ भक्तिमांस्तातपादेपु, वलभिद् बहु मन्यते । तं
तदाऽऽयमुतलेन, वीर्यश्वर्यगुणैर्न तु ॥ ४५ ॥ तबलाब्धी ससैन्याः स्युः, सक्तुमुष्टिः परे नृपाः । वढवाग्निर्भविष्यामि,
तेजोभिर्दुस्सहस्त्वहम् ॥ ४६॥ राजाऽनुजीविभिर्मात्रा, पुत्रो दाता तथाऽथिभिः । सुतरां वर्ण्यमानोऽपि, प्रतिष्ठां नाधिरोहति
॥ ४७ ॥ स्वयं क्लीवस्य यत्सेना-पत्यायुधगजादिभिः । बलाधानं तदन्धस्य, प्रदीपोद्योतनं पुरः ॥४८॥ शोभामा हि
शूराणां, सेनाबादम्परं रणे । पले प्रचण्डी दोर्दण्डी, सहायौ हृदि मन्यते ॥४९॥ दोर्वलं तु निजभ्रातु-र्जाने नूनं
॥५१॥

·नव्यः पुराऽप्यहम् ॥ फ्रीडयोल्लालितः सोच्चैः, शतशो व्योन्नि यन्मया ॥१५० ॥ हा मृतोऽध वराफोऽय-मिति संभापितः सुरैः। पतन् मतिगृहीतर, पाणिभ्यामनुफम्पया ॥५१॥ (युग्मम् ) परं साम्मतमैश्वर्या-न्तरितस्याऽस्य भूभुजः । तत्सर्व विस्मृत मन्ये, यदाज्ञापयतीति माम् । ॥ ५२ ॥ एपैय सेवा खेतस्य, यदेपर्यमियत्सहे। सम्प्रेषणं हि व्याघ्रस्यै-तदेवानाति यन सः ।। ५३ ।। वीराभिमानी भरतो, मत्सेवामीहतेऽथ चेत् । नन्मे सकृद् दर्शयतु, वीरसतिं निनां युधि ।। ५४ ।। ततः सुवेगः । बेगेन, गत्या ग्रूहि निशितुः । त्वच्छासनं न सहते, पर्याणं केसरीच सः कुमारामात्यसामन्ता, शीर्यादिति गिरः प्रभोः । संग्रामपिशुना हो-लासरेचानुमेनिरे ॥५६ ॥ जीवन् मुक्तोऽधागरसः मुद्धरप्पा- या प्रभोः । धैर्यमालम्न्य सदसः, सुवेगः सहसोत्थितः ॥५७ ॥ फोऽयं पुमान् ? दूतो, भरतस्यैप को नु सः १ । अग्रजः श्रीवाहुबले-स्तदा स क्वास्ति साम्पतम् ? ॥ ५८ ॥ भुक्ते राज्यमयोध्यायां, कि मैपीदेनमन सः । श्रीवाहुबलिमा हातुं, सेवा फारयितुं निजाम् ॥ ५९ ॥ स दुर्दैवहतस्तर्हि, किं निमस्यानुनन्मनः । दोर्वीर्य निजगज्जेतुं, जानाति नहि भूडधीः १ ॥१६० ॥ पाल्येऽनुभूतं तत्तस्य, शानमेवाभवत्परम् । विस्मृत चाटुक्रवाश्य-रस्यायोजितस्य तत् ।। ६१॥ नंष्ट्वा यास्यन्ति ते युदे, सर्वे चाटुकता ध्रुवम् । सोढा स एकः श्रीवाहु- बलियापलाद्वयथाम् ॥ ६२ ॥ मन्त्रणे भूपकोऽप्यस्य, तलिं नास्ते सुषुद्धिदः । सन्त्येव सचिवास्तस्य, वहवो घुद्धि- शालिनः ॥ ६३ ॥ सोऽनात्मनीनं कर्महरु, तत्कुर्वन् किं न वारितः । प्रवर्तितोऽस्मिंस्तैरेव, यद्भाव्यं नान्यथा भवेत् ॥६॥ नन्मूटेनाम्ना नूनं मुप्तः सिंहोऽध पोधितः । समीराभिमुरवीभूय, ज्चालितच दवानलः ॥ ६५ ॥ शक्तोऽप्यखण्ड भूखण्ड

·Mpr
पश्चमः
उल्लास:
जेतुं पाहुवर्लिवली । सुखोपविष्टः स्वस्थाने, यदेवं दुजर्नकृितः ॥ ६६ ॥ शृण्यान्नित्युक्तिप्रत्युक्ती-मिथः परिजनैः कृताः । अथासी
युगादि- त्वरितं तक्ष-शिलापुर्या विनिर्ययो ॥ ६७ ॥ (दशभिः कुलकम् ) गच्छन्नथेत्यमव्यध्यासी-त्स विषण्णमनाः पथि । अविमृष्टमिदं
देशना
Aisi कर्य, मारब्धं भूभुना हहा! ॥ ६८ ॥ पखण्डभूपैः सेव्यस्य, किं न्यूनं भूभुजोऽध यत् । आहूतोऽयं स्वसेयाये, वाहनायेय
फेसरी ॥ ६९ ॥ इहा धिर पण्डितमन्यान, मन्त्रिणस्तान् क्रमागतान् । कर्मण्यस्मिन् सुदुःसाध्ये-ऽधुना यैः प्रेरितः प्रभुः
॥१७०॥ भाव्येतन्न शुभायाऽस्य, गृह्णतश्चाथ मुश्चतः । छुच्छ्न्दरीग्रहीतास्ये, सर्पस्येव, यदुच्यते॥७१।। जइ गलइ गलइ उयरं, पच्चु-
गालिए गलंति नयणाई । हा विसमा फज्जगई अहिणा इच्छुन्दरी गहिया ॥७२॥ गलाऽनेन मिथो भ्रातो-विरोधश्चालितोऽधुना ।
ममेत्यवर्णो भावीति, घिग्दौत्यं गुणदूपणम् ॥ ७३ ॥ इत्यायनेकसड्कल्प-विकल्पविधुराशयः । अयोध्यायां क्रमेणत्य,
श्यामास्यः सोऽनमत्लभुम् ॥ ७४ । नवयं तेन पर्यस्त, आगादित्यास्यवीक्षणात्। ज्ञात्वाऽप्यक्षुभितश्चिते, भरतेशतमूचि-
पान् ।।७५ ॥ भद्र ! शाखाप्रशाखाभि-विस्तरों पटक्षयत् । कुशली सवली वाहु-पलीति पद मे मुदे ॥ ७६ ॥
सादरं स्वामिनाऽथैवं, पृष्टो हृष्टमना मनाक । सुवेगः स्पष्टमाचप्टे. विनयावनमच्छिरा: ।। ७८ ॥ नूत
यचक्रिणयक्र-मपि वर्ज च यत्रिणः । भ्रष्टपर्पटबच्चूर्ण, मुष्टिमाग पूर्णयेत् ॥ ७८ ।। मस्तानात्तव.
सेनानी-सेन्पादी वर्णिते मया | फिमेतदिति दुर्गन्या-दिव नकं भनक्ति ॥ ७९ ॥ पुत्रपौत्र-
प्रपौत्राधा, दोप्मन्तो यत्र कोटिशः । कुमाराच पतद् व्योमा-यवटन्धुं क्षमा ध्रुवम् ॥१८० ॥
मन्ये पीराधि-
वीरस्य, तस्य त्वदनुनन्मनः । देवदेवोऽपि हि लीयः, स्पादमङ्गलकर्मणि ॥ ८१ ॥ ( चतुर्भिः कलापकम् ) अथ वाहु-
॥६॥

·स घलेस्तास्ता, उच्चावचवचस्ततीः । निवेध स्वामिनः सम्प-गिति तत्त्वमुवाच सः बहूक्तः स्वामिसेवाये, वाक्यदुकर्कशैः । मन्यते तु न गम्भीर चेदी गज इचाकुशम् ॥ ८३ ॥ दर्पकण्डूलदोर्दण्डः, स मतापी तवानुजः । युयुत्सया समेत्यत्र, न तु सेवाविधित्सया ।। ८४ | तेजस्विनो महोत्साहाः, सामन्तपपत्त्यः । तस्याशयान भियन्ते, भृशभक्तिभृतः प्रभो! ॥८५ ॥ युद्धश्रद्धालवस्तस्य, ज्वलन्त इव तेजसा । कुमारा वैपिभिः सार्दै, वैरं कृत्वापि गृह्णते ॥ ८६ ॥ आसतां वेतनक्रीताः, सामन्तनृपपत्तयः । यस्यैष्टं कर्तुमीहन्ते, नूनं प्राणैरपि प्रजाः ॥ ८७ ॥ भिल्ला अप्यदिवास्तव्या, जातु हटथाप्यनीक्षिताः । गुणर्वश्याः पुरस्तस्य, जिघांसन्ति भवच्चमूम् ॥८८ ।। इष्टं वा जात्वनिष्टं ते, सत्यमेतत्वहं त्रुचे । मिथ्यावाक्यैर्न यत्स्वामी, पञ्चनीयोऽनुजीविभिः ॥ ८९ ॥ दृशं ज्ञात्वाऽनुजस्येक्, कुरुप्वाथ यथोचितम् । सत्यवाचिकवतारो,.दूतास्तु नहि मन्त्रिणः ॥ १९० ॥ तवक्त्रादित्यवज्ञा-वचनान्यनुजन्मनः । निशम्यापि नराधीशो, निर्षिपादो जगाद तम् ॥ ९१॥ जगज्जैत्रा- ऽतुलक्षात्र-तेजसोऽस्यानुजन्मनः । मुक्तमेवान्यराजन्य-शासनाऽसदनं ध्रुवम् ॥ ९२ ॥ आलानं शरमः श्रेष्ठः, सिंहो- ऽन्यश्वापदस्वनम् । जात्यावश्व फशापात, सहते यन्न कहिंचित् ॥ ९३ ॥ बलिष्ठेन कनिष्ठेना-ऽमुना श्लाघ्योऽस्मि सर्वथा । यद्हरीयान् भात्येको, भुजेऽन्यस्मिन् लघीयसि ॥ ९४ ॥ दाराः सम्पत्तयः पुत्रा, पत्तयः सुलभा भुवि । नाप्यते हि कचिद् पन्धु-विशिष्पेटवलः पुन: ॥ ९५॥ यच सेवार्यमाहूता, लधिष्ठनातरः पुरा । प्रावजन् सहसाऽद्यापि, सा हीहदि न पाति में ॥ ९६ ॥ तद् दोप्मानेप सोऽमस्त, ममाशां भुवि विश्रुताम् । एवमुच्चावचैर्वाक्यैः, पुनर्मामवमन्यताम् सहनेऽस्यागसो लोका, मामशक्तं यदन्तु विरोधं वन्धुना साई, विधास्यै नामुना वा

·युगादि-
देशना
पञ्चमः
उल्लास:
॥६॥
परम् ॥ ९८ ॥ इति स्वोक्तस्य नृपति-र्युक्ताऽयुक्तविविक्तये । स्निग्धदृष्टयाऽथ चैशिष्ट, सदस्यमुखसम्मुखम्
॥ ९९ ॥ अवज्ञया बाहुबलेः, प्रभोध क्षमया तया । दून: सुपेण: सेनानी--स्तदा राजानमित्यवक् ॥ २०० ॥
दीनदुःस्थाभीतान्ध-कुणिपङ्गुपु जन्तुपु । दयाहे वेव युज्येत, क्षमा देव ! क्षमाभुनाम् ॥ १॥ दोवोच्छृङ्खलाश्चाज्ञा-विद्विषो
दुष्टयुद्धयः । मनाहितोचते पैः, शिक्षणीयास्तु निर्दयम् ॥२॥ दमनं दुष्टबुद्धीनां, सद्बुद्धीनां च पालनम् । आश्रितानां च
भरणं, राज्ञामेतद्धि लक्षणम् ॥ ३ ॥ यदुक्तम्-शठदमनमशठपालन-माश्रितभरणानि राजचिह्नानि । अभिपेकपबन्धो,
वालव्यननं वणस्यापि ॥ ४ ॥ किञ्च-वित्तै त्यैः सुतैमित्रैः, कलत्रैरपि चाऽसुभिः । महान्तो हि समीहन्ते, तेजो वधीयतुं
निनम् ॥ ५ ॥ न्यूनं किं च स्वराज्येन, तवाभू देव ! यत्त्वया । इयान दिग्विजयश्चक्रे, तेजोवृद्धयर्थमेव सः॥६॥
पराभिभूतर्भयतः, सुखमुज्झन्ति जीवितम् । कथमप्यात्मतेजस्सु, मानमूलं हि मानिनः ॥७॥ महद्भिः सर्वदा सबै-रुपायैर्निजते-
जसः । योगक्षेमविधिचिन्त्यो, धनस्यैव वणिग्जनः ॥ ८॥ मृदुता शस्यते स्वामिन्, वणिजां शीतलात्मनाम् । सेव तेजःप्रधानानां,
राजन्यानां च इस्यते ! ॥ ९ ॥ तेजस्विप्रकृतेः पुंसः, शङ्कन्ते प्रायशो द्विपः । मृदुस्खभावस्तैरेव, सर्वदा परिभूयते
२१० ॥
यदुक्तम्-तुल्येऽपराधे सर्भानु-र्भानुमन्तं चिरेण यत् । हिमांशुमाशु असते, तन्मदिम्नः स्फुटं फलम् ॥ ११ ॥ तवाय
क्षितिभृन्मौलि-मिटत्पादस्य भास्वतः । तीवधाम्नो ध्रुवं राहु-रिव धामविघातकृत् ॥ १२ ॥ प्रियमाणं नृपः सर्व-र्माल्यवन्मूर्ध्नि
शासनम् । अमन्यमानस्ते नूनं, रिपुरेवानुजोऽप्यसौ ॥ १३ ॥ दनिजभुनस्थाम्न-स्त्वामयं च तृणीयते । शाध्यतुं तद् दुरात्मानं, (
सम्राइ यदसि भारते ॥ १४ ॥ शखसमाविशच्चक्र-मपि द्वपिनियूदनम् । स्वामिन् मदुक्तमेवार्थ, समर्थयति सम्मति ॥ १५ ॥
॥६॥

·अयुक्तं निगदन किश्चिद्, भवेयं भरतेश ! चेत् । युक्तथा धीनिधयोऽमात्या-स्तदेते वारयन्तु माम् ॥ १६ ॥ तदा न्यगादीनीतिज्ञः, स्वामिनं सचिवाग्रणीः । युक्तमेवाह सेनानी, मभुभक्तः पराक्रमी ॥ १७॥ वेश्याजन इचाऽस्नेहे, यत्स्नेहोशमस्तवानुजे । नूत तदेकहस्तेन, तालिकाबादनं प्रभो ! ॥ १८॥ हृदि दुष्टान्मुखे मिष्टा-ज्जाने वेश्याजनादपि । मुखे हदि च दुष्टोऽयं, कनिष्ठस्तेऽतिरि- च्यते ॥ १९ ॥ यत्सर्वक्ष्माभुजां जेतु-र्नेतुश्वास्मिन्पराजयः । उत्तीर्णस्याथ पाथोधि, गोष्पदे तन्निमज्जनम् ।। २२० ॥ नूनं भ्रात्रा समं योध्धु, सैन्ययुक्तस्य गच्छतः । अवर्णवादो मे भावी-त्यपि मा धा मुधा हृदि ॥ २१ ॥ सपल्योर्भगिनीत्वं यद्, यद् भ्रातृवं च तद्भुवोः । साक्षाद्वैरेक्षणात्तद्धि, नाम्नैवास्ते न वस्तुतः ॥ २२ ॥ मायः स्वभावात्स- वेंपो, सापत्नभ्रातरो द्विपः । मिथस्तेजोऽसहिष्णूना, विशिष्य क्ष्माभुना पुनः ॥२३॥ आज्ञाऽवमन्तरि भ्रात-र्यपि विद्विपि वस्तुतः । लोक शास्वानुमत, राशा यथाणिनम् ॥ २४ ॥ तेजोज्यानिकरः सब-स्तदुच्छेयस्त्वया बसी । महानाय | विद्वेषी, व्याधिश्व यदुपेक्षितौ ॥ २५ ॥ तदा सदस्यैः सामन्त-क्ष्मापाद्यैरपरैरपि । स्वामिभरतमहोत्साहै-रियदेव न्यगयत ॥२६॥ सेनापत्यादिभिः स्निग्ध--मपि भ्रातारे भूभुजः । चितं विरोधवरस्प-मिति सघोऽप्यनीयत ॥ २७ ॥ यदुक्तम्-वल्लीनरिंद- चित्तं नफरखाणं पाणिभं च महिलाओ । तत्थय वचंति सया जत्थय धुत्तेहिं निज्नन्ति ॥ २८ ॥ अथो निगमिपुर्नेत, सामर्पः स नृपोऽनुनम् । प्रयाणपिशुना ढकां, निर्विलम्बमवीवदत् ॥ २९ ॥ तदैव ढकानिप-सङ्केतेन ससम्भ्रमम् । सर्वतोऽपि समागत्य, मिलिसं सफलं बलम् ॥ २३० ।। प्रतिरूपाणीव राज्ञ-स्तत्र शौर्यादिभिर्गुणैः । आदित्ययशःप्रमुखाः, कुमाराः कोटिशोऽ- मिलन ॥ ३१ ॥ स्वामिकत्येषु सोत्साहा, दत्तदाहा हदि दिपाम् । आवद्धरत्नमुकुटा, भूभुनश्च सहस्रशः ॥ ३२ ॥ संयुक्ताः

·जितकाशित्वा-नितंमन्य इहापि सः । नरेन्द्रो बहुलीदेश-सीमोपान्तं समागमत् ॥ २५०॥ (पञ्चभिः कुलकम् ) स्वसीमो.
पान्तमायात, विजिगीपुमथाग्रजम् । ज्ञात्वा निजचरै राजा, वलीयान् बाहुवल्याप ॥५१॥ तदैव ढकामाताड्य, संमुख
निरगान पुरात् । दोप्मन्तो न सहन्ते हि, स्वसीपातिक्रम परैः ॥५२॥ (युग्मम् ) पत्युरेव पुरः फाचित् , सङ्ग्रामो-
कमयर सुतम् । युधि शीर्य तथा कुर्याद , विकल्पो न भवेद्यथा ॥५३॥ कायाह पुत्री वीरस्य, पत्नी चास्मि पुरा सुत ।।
तत्तया युधि युध्येथा, यथा स्यामय चीरः ॥ ५४॥ धृत्वा मां हृदि मा युद्धे, कान्त ! पश्चात्पदं कृथाः । यन्मे गतिस्त्व-
मेवात्रा-मुत्र चेति च काप्यवर ॥ ५५ ॥ कथिच्चिचलिपुः सैन्ये, स्नेहेन स्वप्रियामुखे । पत्रवल्ली सजनेवं, सहास्यं सुहृदो-
दितः ।। ५६ ।। अश्वा एवाध भूयन्ते, नतु नार्यों यदाहवे । द्विपत्महाराः सोढव्या-स्तैरेव सममात्माभिः ॥ ५७॥
तदाह स्त्री
फपिवद्धा, मार्यन्तेऽश्या बलागणे । नियन्तेऽनुपति यास्तु, स्वैरं तासां वलिः क्रिये ।।५८॥ शौर्यात्कश्चिच्छिशुः काष्ठ-कृपाण कम्पयन्
फरे । मयान्तं जन योद्ध-मेष्याम्यहमपीत्यवर ॥ ५९॥ इत्यमुत्तेजिता मातृ-पल्याथै रणकर्मणि । स्वामिभक्तिभृतः शूरा-चेलस्त-
मनु कोटिमः ॥ २६० ॥ संयुक्तः सत्त्वशौर्याये-श्रतुरङ्गचमूतः । पाप सीन्नि स्वदेशस्य, सुनन्दासुरपि द्रुतम् ॥६१॥
सन्धाचारादधाभ्या-वृत्तीणी संमुखी मिथः । पूर्वापराविवाम्भोधी, अभातां प्रलयोद्यतौ ॥६२॥ सर्वराजकसमित्या-रं
सिंहरथं सुतम् । अथ वाहवलिनक्तं, सेनानीत्वे न्याविशत् ॥ ६३ ॥ सौवर्णपट्ट चैतस्य, सर्वराजन्यसाक्षिकम् । स मनि
न्यस्तवान्मून, स्वमतापमिव स्वयम् ॥ ६४ ॥ कुमारामात्यराजेपु, सन्मानेन प्रमोस्तदा । सोऽदीपिष्टाधिक सोम---स्तारफेविका
तेजसा ।। ६५॥
कुमारामात्यसामन्तान्, भरतोऽप्यन्वशात्तदा । युप्माभिरेपा निःशेषा, साधिता भारतावनी ॥६६॥

·युगादि-
पञ्चमः
उल्लास:
॥६॥
सर्वसामाया, रथिसादिनिपादिनः । लक्षावतुरशीतिश्च, पराऽसह्यपराक्रमाः ॥ ३३॥ उच्छाल्योच्छाल्य गृह्णन्तो, व्योम्नि
शखाणि हेलया। भक्ता नितश्रमाः शूराः, पत्यथापि कोटिशः ॥ ३४ ॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) परीतः सर्वसैन्येन, परितः
फम्पयन् रिपून् । चक्रपती घचालाय, बहुलीनीवृतं प्रति ॥ ३५ ॥ सर्वविपिविध्वंसो-कण्ठोद्भूतत्वरं तदा। चलतोऽस्य
पुरव, प्राचलद् व्योमवर्त्मनि ।। ३६ ॥ इयत्कटकसंरम्भः, कुत्रायं चलितो नृपः १ । क्षितिं निरीक्षितुं स्त्रैर, निर्गतो भविता
त्वयम् ॥ ३७ ॥ विद्वेपिपादघटितं, चक्रं किमु परोऽस्य तत् । जेतच्यो भरतेऽप्यस्य, न रिपुः कोऽपि वीक्ष्यते ? ॥ ३८ ॥ अथ
न त्वस्ति जेतव्यः, सम्रानोऽप्यस्य कोऽपि चेत् । तदस्यैवानुनो वाहु-बलिः स वलभिडलः ॥ ३९ ॥ जेतुं तमेव भूभर्तुः, संरम्भस्त-
दसी ध्रुयम् । तदायं कुरुते नून-मत्रिमृष्टमिदं हहा! ॥२४०॥ यदस्य विजयेऽप्यत्र, प्रतिष्ठाऽल्पैव भाविनी । महत्त्वहानिर्महती, पुन-
नोतु पराजये ।। ४१ ।। अन्यच्च भ्रातपुत्राया, दक्षः कचन दुर्नये । शिक्षणीया रहस्येव, द्वयानां लघुताऽन्यथा ॥ ४२ ॥
आत्मसाततपसण्ड-राज्यस्यास्य महीभुजः । विनाऽनुजन्मनो राज्यं, न्यूनं नामाऽभवत् किमु ? ॥४३॥ लोभोऽद्यापी-
यदश्वर्य-भृतोऽप्यस्य इहा क्रियान् । महतामपि वा नूनं, कपायाः सुदुस्त्यनाः ॥४४॥ तदाऽस्मिंश्चलिते क्षमापे, ग्रामे ग्रामे
पुरे पुरे । जनानामिति सर्वत्र, गिरः पथि मियोऽभवन् ॥ ४५ ॥ ( नवामः कुलकम् ) भूरिभारेण सैन्यस्य, नमयन्
प्रेपफन्धराम् । भपन्देर्वाधनियाँप-चोपातं सृजन् भुवि ॥ ४६॥ तृणतोयानि सर्वत्र, सीम्नि दुर्लभयन् वलैः। पुनः
गुलभयंस्तानि, दिपदास्यपियाक्षिषु ।। ४७ ॥ कल्पान्तक्षुभिताम्भोधि-वेलयेव स्वसेनया । मन्यमानः क्षितिभृतं, द्रुतं प्लापि-
तमेश नम् ॥ १८ ॥ कनिष्ठमिलनाययो-कण्ठितो हठिनो भृशम् । प्रयाणरनवच्छिन-च्छन् वेगेन वर्मनि ॥ ४९ ॥ सर्वत्र
॥६२॥

·जितकामित्ता-नितंमन्य इहापि सः । नरेन्दो बहुलीदेश-सीयोपान्त समागमत् ।। २५० ॥ (पञ्चभिः कुलकम् ) स्वसीमो. पान्नमायात, विजिगीषुमधाननम् । शाला निजचरै राजा, वलीयान् बाहुवल्याप ॥५१॥ तदैव ढकामाताज्य, संमुखं निरगात् पुरात् । दोप्मन्तो न सहन्ते हि, स्वसीमाऽतिक्रमं परैः ॥ ५२ ।। (युग्मम् ) पत्युरेव पुरः काचित् , सझामो कमारु सुनम् । युधि ना तथा कुर्याद् , विकल्पो न भवेद्यया ॥५३॥ काप्याह पुत्री वीरस्य, पत्नी चाऽस्मि पुरा सुत ।। तनया युधि युध्येथा, यथा स्पामथ परिमः ॥५४ ॥ धृत्वा मां हृदि मा युद्ध, कान्त ! पश्चात्पदं कृथाः । यन्मे गतिस्त्व- मेरात्रा-भुर चेति च काप्पचरु ।। ५५॥ फश्चिच्चिचलिपुः सैन्ये, स्नेहन स्वप्रियामुखे । पत्रवल्ली सूजनेवं, सहास्यं सुहृदो- दितः ॥५६॥ अश्वा एवाध भूप्यन्ते, नतु नार्यों यदाहवे। द्विपत्महाराः सोढव्या-स्तरेच सममात्माभिः ॥ ५७ ।। तदाह स्त्री परिग्दा, मार्यन्नेऽश्या पलाद्रणे । नियन्तेऽनुपति यास्तु, स्वैरं तासां वलिः क्रिये ॥५८॥ शौर्यात्कश्चिच्छिशुः काष्ठ-कृपाणं कम्पयन् फरे । मपान्तं जन योद्ध-मेप्याम्यहमपीत्यवर ॥ ५९ ॥ इत्यमुत्तेजिता मातृ--पल्याथै रणकर्मणि । स्वामिभक्तिभृतः शूरा-श्चलस्त- मनु फोनिः ॥ २६० । संयुक्तः सत्त्वशौर्यायै-श्चतुरङ्गचमूतः । माप सीन्नि स्वदेशस्य, सुनन्दासूरपि द्रुतम् ॥ ६१ ॥ रुन्धावागदयार्पभ्या-वृत्तीणी संमुखी मिथः । पूर्वापराविवाम्भोधी, अभातां प्रलयोधतौ ॥ ६२॥ सर्वराजकसांमत्या-चरं सिंहरणे मुतम् । अय पाहुबलिनक्त, सेनानीत्वे न्यचीविशत् ॥ १३ ॥ सौवर्णपट्ट तस्य, सर्वराजन्यसाक्षिकम् । स मृरिन त्यस्तवान्मू, स्वमतापमिर स्वयम् ॥ ६४ ॥ कुमारामात्यराजेपु, सन्मानेन भोस्तदा । सोऽदीपिष्टाधिकं सोम-स्तारफेष्विव जैसा ।। ६५॥ फुमारामात्यसामन्तान, भरतोऽप्यन्वशात्तदा । युष्माभिरेपा निशेपा, साधिता भारतावनी ।। ६६ ।।

·युगादि-
दशना
पञ्चमः
उल्लासः
॥६३॥
भूमिवारिक्षितीगेपु, विद्याधरसुरेषु वा । प्रतिमल्लः पुनस्तस्यां, कोऽप्यासीद् दोप्मतां न वः ॥ ६७ ॥ एक कोऽपि क्षमः क्षेप्तुं,
पुधि योऽक्षोहिणीदिपाम् । आसतां वाहुवलिना, पुत्रपौत्रादयस्तु ते ॥ ६८॥ महात्साहस्य पादाति-मात्रस्यापि महौजसः ।
वीर्यधैर्यादिभिर्नाने, तुल्यस्तेपु न कोऽप्यभूत् ॥ ६९ ॥ तत्स एव सिती वीरो, योद्धा सन्यैः सहास्य यः । नृतं तन्महालक्ष्मी-
दृष्टी सञ्चरितं हि यत् ॥ २७० ॥ स्वामिभक्ती रणोद्युक्ति-हुशक्तिश्च वस्तुतः । सहैतस्य वलयुध्य-मानानां ज्ञास्यतेऽधुना
॥ ७१ ।। तदस्मिनाहवे पाहु-वलेरस्य वलीयसः । अयं सुपेणसेनानी-रत्नं क्षात्रमहोनिधिः ॥ ७२ ॥ भक्तैः कृतजैविक्रान्तः,
स्वमभोर्जयमिच्दुभिः । सर्वकृत्येषु युष्माभि-बैटव्योऽदमिवाधुना ॥ ७३ ॥ (युग्मम्) कुमारामात्यसामन्ता-नित्पादिश्य तदैव सः।
मौलि मूलि सुपेणस्य, सैन्यभारमिव न्यधात् ॥ ७४ ॥ इत्याप्तस्वामिसन्मानः, स सेनानीर्महाबलः । सपभूद द्विगुणोत्साहः,
सपनोच्छेदफर्मणि ॥ ७५ ॥ अथ तत्सैन्ययोर्योधा, युद्धश्रद्धालवी मियः । मातः मागेव सेनान्या-देशाधोध्धु ढुढीकिरे
॥७६ ॥ सामनान्दीनिनद-श्रवणाच्छीर्यशालिनाम् । न सन्नाहाः शरीरेपू-च्छ्वसितेषु मास्तदा ॥ ७७ ॥ गजा
गर्नेईयायाधः, पद्गाः पद्नै रथा रथैः । न्याययुद्धन तत्रैवं, योधा युयुधिरेतराम् ।।७८|| दीनवाचोऽन्यमनसो, वदनात्ताशुलीखणाः ।
नश्यन्तः पतितावात्र, योषा योधैर्न जमिरे ॥७९॥ केचित्तत्र द्विपद्भीताः, कातरा नष्टुमिच्छवः । भट्टरुत्तेज्य मार्यन्ते,
पितृसादिकीर्तनः ॥ २८० ॥ सदाऽप्येवं द्वये योधाः, स्वस्वस्वामिजयार्थिनः । युध्यमाना मिथस्तत्र, बहवोऽपि क्षयं ययुः
॥ ८१॥ स्वस्वसेनापतिन्यस्त-सर्वकृत्यो परं नृपो । तौ धीरललिती किश्चि-नावासिष्टामपि ध्रुवम्
इयत्माणिक्षयं जाय-मानं मलाऽथ तत्र
त्रिदशास्तनिवृत्त्यर्थ, सानुकम्पाः समागमन् ॥८३॥
॥६॥

·मियो नपार्शिनः नूरान, युध्यमानानय क्रुधा । दचा श्रीनपभस्याज्ञां, पूर्व ते विन्यवारयन् ॥ ८४ ॥ तदैवं व्यमशन योचा, पुनिटना निनामा । अस्मद्या अमी देवाः, किमुताऽपिरपालिकाः ? ॥ ८५ ॥ पापरमीभियस्तै, वैरं तावदपोप्यत । गुदानराप तनान-युदोकमनसा हिनः ।। ८६ ॥ चिरं जय जयेत्याशी-मुंखराः प्रथमं सुराः । भरतेशमुपेत्याथ, विनयेनेत्य- मगिर ।। ८७ ॥ पदम्पदभरतक्ष्मा--हेलयर जितर्न ते । शृगालेरिय सिंहस्य, युद्धश्रद्धा ह्यपूर्यत १॥ ८८॥ तत्पूर्तये बलिष्ठेन, कनिष्टनामुना समम् । महायुदमिदं पोरं, तदारयं त्वया ध्रुवम् ।। ८९॥ इदं पुनर्विचारश !, तव नूनं न युज्यते । भनेन दक्षिणेतद्, यदाममुनफर्तनम् ।।२९०॥ सार्वस्प सुतयोः सर्व-जनीनमनसस्तु पाम् । युज्यते न चिशिष्याय, जन्तुजात- गोयमः ॥९१ ।। मिश-निर्ममस्प निरीहस्प, राजस्तस्पाईतः मुती । राज्यलोभान लज्जेथे, युध्यमानी युवा मिय: ॥१२॥ नारसदयनिषेप्यस्प, नृपवादपरंय ते । किमु नाम पिना सेवां, न्यूनमस्यानुजन्मनः ॥ ९३ ॥ अकालमलयादस्माता सम्परागातलोभुना । निवर्सस्त्र नराधीश ! , राजधानी निजां प्रन ॥ ९४ ।। समपशः समायाता, समायातयति त्वयि । प्रपाले गानुनोउपेप, सय पचानयास्यति ॥९५।। समरारम्भसरम्भ-निटत्ती युपपोर्षियः । सैन्ययोरुभयोः सया, संहारोऽपि निरनाम् ॥९६।। अकालोपस्थित पृथ्न्या-मित्य शाम्पतु पिद्रवम् । स्वस्थास्तिष्ठन्तु रामानः, सुखिताः सन्तु च मजाः ।।९७॥ प्रिंदगोतीरिति श्रुत्सा, सभापे भरतेश्वरः । फोऽन्यो हितषिणो युप्मान, विना यक्तीति निर्जराः॥ ९८ ।। परेपी कलहे मायः, स फीतकमीक्षितम् । यग्ननो मिलति सिर्म, फोऽपि भवतुं न तं पुनः ।। ९९ ॥ युपुत्गुर्नाऽनुजेनाऽस्मि, दोमानीति गतिः । शिष्यो क्षुरिका फिन्तु, स्योदरे स्वर्णमयपि ? ॥ ३०० ॥ आददे राज्यमस्येति, लुब्धक्षास्मि न खल्यहम् ।

·पञ्चमः
उल्लास:
युगादि-
दशना
॥६४॥
?
दित्साम्यपरमप्यस्य, राज्यमेत्य न तस्य यत् ॥ १ ॥ फिन्त्वायातस्य मे वेश्म, कृत्वा दिग्विजयं चिरात् । अयमागान्मदोन्मत्तो,
नायनस्यापि मेलितुम् ॥ २ ॥ आगोऽस्पाऽवर्णभीरुत्वात, सोढवांश्चितदप्यहम् । स्वामिभक्ताः पर
शूराः, सहन्ते
नानुनीविनः ।। ३ ।। सहन्ते तेऽप्यथो जातु, शस्त्रसमाऽविशत्पुनः । अविशोध्य द्विपच्छेद, चक्ररत्नं न तुष्यति ॥ ४॥
न मां नाम नमत्येप, दर्पानिजभुजौजसः । नाप्येकस्मिन्न नभ्रे तु, चक्रमेत्यायुधौकसि ॥ ५ ॥
शस्त्रसमाविशत्यस्मिन् , ग्रीडा चातीव चक्रिमः । तन्मया युद्धमारब्धं, विरुद्धमपि वन्धुना ॥६॥ युक्तियुक्तं विभाव्योक्तं,
मुरा भरतचक्रिणः । अथ वोधयितुं युक्त्या, श्रीवाहुवलिनं ययुः ॥७॥ अथ तेपां सुनन्दासू-रपि स्वागतमातनोत् । भ्रश्यन्ति
विनयाचित्या-न सन्तो हि गृहागते ॥ ८॥ अथाहुलिनं वाहु-वलिनं विनयेन ते । अनर्हः कलहः कोऽय-मग्रजेन तवाना
॥ ९॥ कुशलस्य कुलीनस्य, तवाप्यतिवलीयसः । पूज्येऽस्मिन् विनयौचित्या-चरणं हि विलोक्यते ॥ ३१० ॥ यत:-
नमन्ति फलिता वृक्षा, नमन्ति कुशला नराः । शुष्कं काष्ठं च मूर्खाथ, भज्यन्ते न नमन्ति च ॥ ११ ॥ तदेत्याशु भवानेतं,
नमस्याई नमस्यतु । न हि नातु शुभोदः, पूज्यपूनाव्यतिक्रमः ॥ १२ ॥ आप्ता अप्यद्भुतैश्वर्य, नमन्ति कुलजाः सदा
न ताग्वैभवाभावे-ऽप्यकुलीनास्तु कहिचित् ॥ १३ ॥ यदुक्तम्- कोटिद्वितयलाभेऽपि, नतं सदंशजं धनुः । अवंशजः
शरःस्तब्धो, लक्षस्यापि हि लिप्सया ॥ १४ ॥ यदि वाऽद्भुतमैश्वर्य, स्वस्य राजन्समीहसे । हेलाजिताऽतुलैश्वर्यो, दातुमी-
शस्तदप्यसी ॥ १५ ॥ इयच्चाद्भुतपैश्वर्यमानितं स्वभुजौनसा । स्वभ्रात्रे संविभाज्यायं, भोक्तुमिच्छुः स्ववत्सलः ॥ १६ ॥
संत्यज्य स्तब्धतां द्रव्य-भावभिन्नां गृहागतम् । सेवस्व स्वाग्रनं सौम्य !, तत्सेवकसुरद्रुमम् ॥ १७ ॥ अत्रामुत्राशुभोदो,
॥६४॥

·युवयोराहवादियम् । मर्त्यवाजीमकोटीनां संहतिय निवर्तताम् ॥ १८॥ हितशिक्षागिरः सम्यम्, निशम्यति सुपर्वणाम् । पीराधिवीरो बहुली-पतिर्गम्भीरमित्यपक ॥ १९ ॥ अधिकाधिफराजश्री-लुब्धो नैकनृपतिः । योद्धमागादयं साई, समासीनेन चन्मया ॥ ३२० ॥ तदेतेनाग्रनेनापि, युध्यमानस्य मेधुना । दूपणं फिमु नामात्र , सुरा विमृशत स्वयम् ॥ २१ ॥ मितं च जितकाशित्वाद, सर्वत्राप्येष मन्यते । भाद्रभ्रोक्षणः सर्वो, हरितार्दामिय क्षितिम् ॥ २२ ॥ अनेनैवाभिमानेन, जेतुमागाच्च मामाप । दन्तीवादि पदादेत्तुं, हेलोन्मूलितपादपः ॥ २३ ॥ तदस्यामुमहङ्कार-ज्वरापस्मारमीदृशम् । सुवैध व भक्ष्यामि, युधि निर्नित्य हेलया ॥ २४ ।। गुणैरेवाप्यते गौरै-गौरवं वयसा नतु । सर्वेभ्योऽपि वयोटद्धा, गौरव्या गिरयो न यत् ॥ २५ ॥ शरीरे चिरलमोऽपि, दुर्गन्धस्त्यज्यते मलः । पुप्पं शिरसि सधस्क, मूर्ध्नि च ध्रियते जनः ॥ २७ ॥ पिदनानि राज्यानि, गृह्णानेनाऽनुजन्मनाम् । अमुना तु स्वयं स्वस्य, प्रागप्याविष्कृता गुणाः ! ॥ २७ ॥ अमर्यादमिग लुब्ध, निर्दाक्षियं मदोद्धतम् । फमाश्रित्य गुणं चूत, मध्यस्थास्तन्नमाम्यहम् ? ॥ २८ ॥ नम्रतापि गुणेष्वेष, सुधाभिः शस्पते नृणाम् । गुणाभावे पुनः सापि, दोपोद्योपाय कल्पते ॥ २९ ॥ यदुक्तम्-अर्जयत्यद्भुतां लक्ष्मी, गुणं मति नमस्तुः । पिना गुणं नमत्कार्ट, वक्रं त्वपयशः पुनः ।। ३३० ॥ अनेनार्जितमैश्वर्य, भुज्यमानं न मे मनाक । मनोमो- दाय सिंहस्य, परर्दतमिवामिपम् ॥ ३१ ॥ पट्खण्डभरतश्वर्य, कुर्वतः सर्वमात्मसात् । अमुमेव निग्राह्याशु, लगत्येका हि मे पटी ।। ३२ ॥ स्वराज्येन खदारय, सन्तुष्टस्य पर मम । पराश्रयः परस्त्रीच, तृणवन्मन्यते मनः ॥ ३३ ॥ विपाकं मेत्य पापस्प, दुस्सह हृदये विदन् । दुवेत्परेभ्यो निःशङ्का, राज्यमात्रकते हि कः ? ॥ ३४ ॥ संविभागचिकी यं, दृष्टममाऽनुज- ·" युगाई. दाना पञ्चमः उल्लास: न्मनु । राज्यादानाय समाप्तो, निस्तितारायपुस्तु नः ॥ ३५ ॥ अत्याकृष्टं त्रुटत्याशु, स्फुटत्यतिभृतं पुनः । विपं स्याचाति- मयितं, न वेत्तीत्यप्ययं किमु ? ॥ ३६॥ आत्ताशेपाऽन्यराजन्य-राज्यो राज्यकृते ह्यसौ । अतिलोभाभिभूतोऽयं, मामप्या- हयतेऽधुना ।। ३७ ॥ जाने समनिपण्णस्य, राज्यदानाय मेऽधुना । प्रतिभूतिरिवाकृष्यानाय्यसावत्र मन्त्रिाभिः ॥ ३८ ॥ स्वयं चान्यवचोनुन्नः, पश्चादद्यापि याति चेत् । तद्यातु कुशलेनैप, न लोभो हृदि पे मनाक् ॥ ३९ ॥ मयाऽस्योपेक्षितैवास्ते, राज्यलक्ष्मीरियं ध्रुवम् । अनात्मई तदद्यापि, युद्धादेनं निषेधत ॥ ३४० ॥ न केनापि सहोदीर्य, युद्ध कहिचिदाददे । मुरसमाप्तमिव ग्रासं, न मुझे ह्यागतं पुनः ४१ ॥ इति शौर्यानितैस्तस्य वचनैयुक्तिगर्भितैः । सुरा निरुत्तरीभूता, भूयोऽप्येवं यभापिरे ॥ ४२ ॥ शस्त्रीकसि मवेशाय, चक्ररलस्य साम्प्रतम् । युध्यमानस्त्वया साई, चक्री केन निपिध्यते ? ॥ ४३ ॥ त्वमप्यमुञ्चन्नापान्त, युद्धं नाम न वार्यसे । इदं हि तेजः सत्राणां, यत्सत्राणां कुलवतम् ।। ४४ ॥ सौजन्यशालिनोधात्रो-पि तधुवयोर्मियः । नूनं जगदभाग्येन, युद्धमेतदुपस्थितम् ॥४५॥ अर्थिताऽर्थप्रथाकल्प !, तथाप्यस्माभिरर्यसे । उत्तमेनाथ युद्धन, युध्येयायां युवां मियः ॥ ४६॥ लोकद्वयविरोध्येत-जन्तुजातविघातकृत् । यद्वीर! युवयोयुद्धं, युज्यते हि मध्यमम् ॥४७॥ युद्धं दृष्टयादिभियात्र, स्वल्पारम्भतयोत्तमम् । ज्ञास्येते वामनेनापि, स्पष्टं जयपरा- जयी ॥ ४८ ।। तत्सुरोक्तं वाहुवलिः सानुकम्पः प्रपन्नवान् । साभिमानोऽनुपेनान-स्तत्तथा भरतोऽप्यथ ॥ ४९ ।। अयोग्रवा?हुली-पतेवेती द्विपस्थितः । इति न्यवर्त्तयद्योधान, निजान्युयोधतान् युधः ॥३५० ॥ रणकण्डूलदोर्दण्डः, प्रार्थितविदर्शः प्रभुः। योत्स्यते वपुपैचाय, समं भरतभूभुजा ॥ ५१ ॥ ततो विद्वेपिपु युद्धे, देपं त्यजत साम्मतम् । निवर्तध्वं पुनः ·शूराः, ! रात्सयामकर्मणः ॥५२॥ अदृष्टपूर्व क्यचन, स्वामिनो रणकौशलम् । विस्मयस्मेरनयना-स्तटस्थावाच पश्यत ॥ ५३ ॥ अथो निवर्तमानास्ते, स्वाम्यादेशेन वेत्रिणा । सोद्वेगं व्यमशन्नेवं, युद्धोत्कमनसो हृदि ॥ ५४ ॥ चिरं नः पश्यतामासीद, युद्धपर्वेदमागतम् । आस्याद् ग्रास इवैतत्तु, दुर्दैवेन हतं हहा ॥ ५५ ॥ न कश्विन्दरतादन्यो, भरतेऽप्यथवाऽस्ति सः । युद्धाय स्वभुजस्थाम्ना, मभुमावास्यते तु यः ॥५६ ॥ ततश्चके थाऽस्माभि-रियान् शस्त्रपरिश्रमः । मभोसोऽपि दायादै-रिव जग्धश्न हा मुधा ।। ५७ ॥ प्रभोरुपस्थिते दैवाद्, रणेऽस्मिन् सह बन्धुना । वैरिविध्वंसनेनाध, न घभूमोपयोगिनः ॥ ५८॥ तथैव भरतस्यापि, तदा वेत्री स्वसैनिकान् । विद्वपिविजयोधुक्तान, दारु भासारयद्रणात् ॥ ५९ ॥ अथापसार्यमाणास्ते, तेनादेशेन चक्रिणः । इत्थमालोचयन्ति स्म, वृन्दीभूय पदे पदे ॥३६०॥ वैरिणः कस्य मन्त्रण, साम्मतं स्वामिना इहा। द्विवाहुमात्रिकेणेव, युद्धमेतदमन्यत ॥ ६१ ॥ राज्ञा युध्यात्मरक्षार्थ, सङ्गृह्यन्ते हि सेवकाः । दाहाभावाय हस्तस्य, दर्वी च परिवेपणे ॥६२ ।। स्वयं चेयुध्यते राजा, सेवकेष्वथ सत्स्वपि । अजागलस्तनमायाः, फस्मै कार्याय तेऽस्य तत् ॥ ६३ ॥ नूनं भृत्येपु नष्टेपु, विनष्टेपु जितेषु वा । अङ्गेन स्वामिनों युद्धं, युज्यते नान्यथा पुनः ॥ ६४ ॥ युद्धं च कचिदन्यत्र, स्वामिनोऽस्य महौजसः । न स्यात्पराजयारेका, मुक्त्वैकं वहुलीपतिम् ॥ ६५ ॥ यत्तस्यैकाङ्गवीरस्य, पुरो पजधरोऽपि न । युद्धे स्थातुमलं धान्य-कीटका ह्यासता परे ।। ६६ ॥ तन्नूनं बलिनाऽनेन, समं न स्वामिनोऽधुना । द्वन्दयुद्ध परिणाम-सुन्दरं प्रतिभाति नः ॥६७ ॥ एवं पराजयाशङ्का-शकुसफुलचेतसः । सैनिकानिङ्गितैत्विा, न्यगार्दादथ चप्रभृत् ॥ ६८ ॥ युष्माभिनिःसीमस्थाम-धामामः परितो धृतम् । मा यावन वलिष्ठोऽपि, योध्दुं फोऽध्याययौ रिपुः ॥६९॥ तन्नादर्शत दोवार्य, फचिन्मे तत्पराजयम् । शड्कध्येऽत्र भयं

·युगादि-
देगना
पञ्चमः
उल्लासः
॥६६॥
प्रीति-रस्थानेऽपि हि शङ्कते ॥३७०॥ तद् दोवार्य पराऽसह्यं, सकृत् पश्यत मेऽधुना । युष्माकं मनसः शङ्का, यथैपाशु प्रणश्यति
॥७१।। इत्युक्त्वा महतीं गो, खानयित्वा स्वपूरुषैः । सिंहासनं निवेश्याथ, तत्कण्ठे च निविष्टवान् ॥७२॥ लम्बाः सहस्रशो
लोह-कलाः प्रतिशृङ्खलाः । अथातिनिविडाः पाणी, चक्रपाणिरवन्धयत् ॥७३॥ सोऽथ द्वात्रिंशतं भूप-सहस्रानेवमा-
दिशन् । सर्वे सर्वोजसा सर्व-सैन्यैर्युक्ता महौनसः ॥ ७४ ॥ यूयमाकृप्य गर्तेऽस्मिन् , द्रुतं पातयताऽद्य माम् । मद्भुजौजसः-
परीक्षार्थं, नात्राऽवज्ञाच्छलं हि वः ॥ ७५ ॥ दुःस्वमथाय यामिन्यां ददृशेऽस्माभिरीदृशः । सोऽप्येवं प्रतिहन्येत, चरितार्थी-
छतः स्वयम् ॥७६ ॥ ईदृश्स्वामिदृढादेशात् , सर्वे सर्ववलेन ते । अथ तच्छृङ्खलाजालं, विलग्याऽऽचकृपुः समम् ॥ ७७ ॥
चक्रिणाय स्वयं पाणी, वीटिकार्थं प्रसारित । एतावत्मभुराकष्ट, इत्यमोदन्त ते हृदि ॥ ७८ ॥ अथास्ये वीटिकां क्षेप्तु-
मस्मिन् पवाच्च बालिते । ते सर्वे प्रत्युताकृष्टा, गन्तिपतन् द्रुतम् ॥ ७९ ॥ विभाव्येत्यतुलं स्वामि-दोर्यलं मुदिताशयाः ।
अथाऽत्पनन् हृदः शङ्का, करेभ्यः शृङ्खलाय ते ॥ ३८० ॥ अथ तावापभी पूर्व, द्वन्द्वयुध्धोबतौ शुची । जिना मर्चित
स्वस्व-देवतासम जग्मतुः ॥ ८१ ॥ धर्म न हि महाकार्या-पातेऽप्युज्झन्ति पण्डिताः । सर्वत्र श्रूयते ह्येवं, ' यतो धर्मस्ततो
॥ ८२ ॥ नत्र श्रीपभस्वामि-प्रतिमा परमार्हतौ । तावपूजयतां भक्त्या, दिव्यमाल्याक्षतादिभिः ॥ ८३ ।।
कृताराविकमङ्गल्य-प्रदीपी विधिनाऽथ तौ । श्रद्धया तेनतुस्तव्या-मित्यं स्वामिगुणस्तुतिम् ॥ ८४ ॥ जय प्रथमतीर्थेश !,
धर्मकर्माध्वदेशक! । दुष्टाष्टादृष्टनिर्मुक्त ! मुक्तिसीमान्तीवर ! ॥ ८५ ॥ जय त्रिभुवनाधीश ! केवलज्ञानभास्कर ! ।
म्भोनिधिनिर्मन-जन्तुनातकतारक !
॥ ८६ ॥ तापोत्तीर्णसुवर्णाभ !, जय त्रैलोक्यलोचन। नतमामराधीश 1,
जयः
भवा.
॥६६॥

·विजयस्य पध्वन! ।। ८७ ॥ इति स्तुत्वा प्रभु नत्वा, महोत्साही महौजसी । अथ सर्वाङ्गसनद्रौ, तो युद्धभुवमीयतुः ।। ८८॥ अन्योन्यसंमुखन्यस्त-निर्मिमेपारणेक्षणी । प्रतिशयाऽथ दृग्युद्धं, तत्र तो सुचिरं स्थिती ॥ ८९ ॥ सुरैर्नभस्यैः पृष्ठस्पैः, सनिय सौतुकम् । अदर्शिपातां मुक्तान्य-व्याप्ती योगिनाविध ॥ ३९० ॥ अथ न्यमीलतां चक्रि-चक्षुपी गलदम्बुनी । ती याहुवलेषा-स्तेजः सोदुमिवाःक्षमे ॥ ९१॥ तदा तत्र जितं वाहु-वलिनेति दिपि ध्वनिः । देवानां समभृत्कीर्ति-भवास- पटहायितः ॥ ९२ ॥ पले बाहुबलेरासी-धर्मकोलाहलो महान् । अभूद्विपादविध्यात, वन चक्र च चक्रिणः ॥ ९३ ॥ वीक्ष्य बीटाविलक्षास्य, तदा भरतभूपतिम् । साभिमानमना पाहु-बलिरेवमभापत ॥ ९४ ॥ इदं घुणाक्षरन्याया-ज्जितं न नितमुच्यते । वाग्युद्धनाथ युध्यस्व, तदुत्तिष्ठ महासुन! ।। ९५ ॥ सिंदनादमथाकापी-च्चक्री हटमना मनाए । फल्पान्तका- लजलद-स्तनितध्यनिसोदरम् ॥ ९६ ॥ रश्मि नाऽजीगणन् रथ्या, नाऽकुशं मत्तदन्तिनः । हयाश्च न कपाघातं, तेन त्रासा- कुलास्तदा ॥ ९७ ॥ महाबाहुहुचलिः, सिंहनादमथाऽतनोत् । । घावापृथिव्यौ परितः, पूरयन्तं प्रतिस्वनैः ॥ ९८॥ प्रतिघाताद् ध्यनेस्तस्य, चकम्पि परितोऽपि भूः । चुक्षुभे जलधिः शैला-शैलसुश्च दिग्गजाः ॥ ९९ ॥ तदा दिवौकसोऽप्या- सन, श्रुत्वा तमतिदुःश्रयम् । नभस्यकाण्डब्राह्माण्ड-स्फोटशकाकुलाः क्षणम् ॥४००॥ एवं ती चक्रतुरौि, सिंहनाद पुन: पुनः । नमेणाधममैत्रीच, चक्रिणः स सहायर ॥ १ ॥ राज्ञोऽतिवलिनो पाहु-पलिनश क्रमेण सः । दिनाऽपरार्द्धच्छायेव, पढ़ते साऽधिकाधिकम् ॥२॥ जितयफ्रीति पाग्युद्धे, वाहुयुद्धचिकीरथ । निजं प्रासरयद् वाहु, गोपुरस्यार्गलामिव ॥ ३ ॥ चफ्रिलाई द्रुतं वाहु-चलिः कमलनालयत् । नमायित्वा निनं वज-सारं प्रासारपद् भुजम् ॥ ४ ॥ सपाजसा नमयितुं तमुपास्त

·पुगादि-
देशना
पञ्चमः
उल्लास:
६७॥
चक्रभृत् । अपि चालयितुं स्थाना-चिरेणाप्यशकन्न तु ॥ ५॥ श्यामास्यं भरतं वाहु-युद्धेऽपीति पराजयात् । पुनर्वाहु-
वलिः मोचे, तेजसामेकशेवधिः ॥ ६॥ मैवं वादीस्त्वयाऽत्रापि, काकतालीयवजितम् । आगच्छ मुष्टियुद्धना-प्यथ युध्यस्व
भूपते । ।। ७ ॥ ततः स मुदितो मुष्टि-युद्धार्थ पुनरुत्थितः । " पराजयो हि स्वादिष्टो, युद्धेऽपि चूतवद् भवेत् ॥८॥
धर्मदिग्गजशेपाहि-चराहादीन् महीभृतः । सोत्कर्षमवदन् भट्टा-स्तदेत्युचितवादिनः ॥९॥ वज्रसारशरीरेण, यद् वाहुबलिना समम् ।
वनसारवपुश्चक्री, मल्लपुद्रेन योत्स्यते ॥४१०॥ आहन्यमानावरण-प्रहारैरसकृत् तयोः । प्रायासीन्मा स्म विश्लियन् सन्धिरेप.
रसातलम् ॥ ११ ॥ इति सर्वोजसा सर्वेऽप्यद्य सम्भूय सर्वतः । सावधानतयाऽधत्त, धरणीमनणीयसीम् ॥ १२ ॥
(चतुर्भिः कलापकम् ) अथ ती मल्लयुद्धन, युध्यमानी महौजसौ । संयुज्यते वियुज्यते, तत्क्षणात्कांस्यतालवत् ।। १३ ।। उत्पतेता
क्षणाद् व्योम्नि, निपतेता च पक्षिवत् । चञ्चयन्तौ मियो मुष्टी-रिति चिक्रीडतुश्विरम् ॥ १४ ॥ (युग्मम् )
अथ चक्रिणमुक्षिण, पाणिभ्यां बहुलीपतिः । यन्त्रणेवाश्मनो गोलं, सुदूरमुदलालयत् ॥ १५ ॥ अनुजोच्छालितो व्योम्नि,
दिवं जेतुमिव बनन् । क्षणात् सोश्टश्यतां भेने, धनुर्मुक्त इवाशुगः ।। १६ ।। नूनं पुरनमयायं, चक्रवर्ती मृतो हहा ।
इतिहाहारवयासीत्, सन्ययोरुभयोरपि ॥ १७ ॥ तदा हृदि मुनन्दासू-विपादादिति दध्यिवान् । अविचारितकारित्य-मिदं पिम्
धिक् च पौरुपम् ॥ १८ ॥ क्षत्रश्लाघ्यामिमां धिक् च, परतेजोऽसहिष्णुताम् । यदभ्रातृनिग्रहान्तोऽयं, विग्रहः समभूमम ॥ १९॥
अलं वाध्याऽनुतापेन, पतित्वा यावदम्बरात् । खण्डशो न भवेत्तावत्, प्रतीच्छाम्यमुमङ्गलम् ।।४२०॥ इत्यालोच्य नभोन्यस्त-स्थिर-
दृष्टिस्ततविरम् । स विलोक्य पतन्तं तं, प्रतीच्छ्य मुमुचे शनैः ॥ २१ ॥ परेऽपि भ्रातृस्नेहेन, तेन स्थाम्ना च विस्मिताः
॥६॥

·बदा बाहुपले नि, पुष्पटाष्टिं व्यधुः सुराः ॥ २२॥ अथ तापपराभूति-त्रीडितो भरतः कुधा । मुष्टिमहारं मुमुचे, दानापलियासि ।। २३ ।। पनमहारपद् बजे, कृतघ्ने चोपकारवत् । ढोऽपि स परं तत्र, यजसारे विकल्यभूत् ॥ २४ ॥ पुनर्वासकोपाधि-रथ यायनिर्यली । मुष्टया चक्रभृतं वक्ष-स्याहन कुलिशदेश्यया ॥ २५ ॥ तद्घातेन भ्रमचा-भरतो व्यथितो भूगम् । ऐशिष्ट सातो वि, चकारूढामिव क्षणम् ॥ २६ ॥ तत्क्षणानष्टचैतन्यो, मृीमीलितलोचनः । समं च निपपातोा-मनुजीविजनानुभिः ॥ २७ ॥ अथ ते मन्त्रिसामन्तैः, शीतलैश्चन्दनाम्युभिः । सिच्यमानं चीज्यमान, गलमयेलाचलर्मुहुः ॥ २८ ॥ भ्रातहत्योरयत्पभा-त्तापः स्निग्धाशयोजे । अपि याहुयलिः साश्रु-दृष्टिः स्वयमानयत् ॥ २९ ॥ (युग्मम् ) सणेनायासचेतन्या, फिश्चिदुन्मीलितेक्षणः । उत्तस्थौ भरतः सैन्य-हर्पकोलाहलैः समम् ॥४३०॥ वीजयन्त स्वं लेन, तदा भृत्यमिाग्रतः । वीक्ष्य याहुयलिं हीण-अक्री नीचZलोकपत् ॥ ३१ ॥ अथ ब्रीडाविलक्षास्य, ते पाहुबलिरित्यवक् । नूनं पराजितोऽस्माति, वैवयं धीर ! मा म गाः ॥ ३२ ॥ येन निर्जित्य सर्वोपी, हेलयैवात्मसात् कृता । पुरस्तुल्यवलस्तस्य, तच नास्ते जगत्यपि ।। ३३ ।। देवात् पराजयेऽप्यत्र, वीर एवासि तद ध्रुवम् । मपित्तोऽप्युदधिर्देवा-सुरैरुदपि एच यत् ॥ ३४ ॥ इति मशस्यमानोऽपि, मर्मविद्ध इवाधिकम् कुद्धशकी पुनर्योधु, दण्डरत्नमुपाददे ॥ ३५ ॥ साभिमानमना युद्धा-ध्यवसायमयं हहा ! । अद्याप्यमुश्चनियतं, भ्रातृहत्या भदास्यति विमृशन्तमिति स्वान्ते, बहुलीशमय जुधा । दण्डेनाहतवान् मूनि, निरपेक्ष नृपाग्रणीः ॥ ३७ ॥ व्यथितस्तेन घातेन, धूर्णमाणेक्षणः क्षणम् । सिमी न्यमन्जदानानु, तदा तक्षशिलापतिः ॥ ३८ ॥ स्वास्थ्यमामः क्षणेनाथ, सितेर्निर्गत्य स क्रुधाः । जधान

·युगादि-
देगाना
पञ्चमः
उल्लास:
॥६॥
भरता शं, मूर्ध्नि दण्डेन निर्दयम् ॥ ३९ ॥ वनपद् दुःसहेनाथ, तद्घातेनादितो भृशम् । आकण्ठं नष्टचैतन्यः, प्रविष्टो भरतः
रिती ॥ ४४० ॥ तदा गाढव्यथावेशाद् , पूर्णमानः स भानुना । मुर्धावशिष्टः सभयं, क्षणं राहुरतर्यंत ॥ ४१ ॥ चिराच्छीता-
निलः प्राप्त-चैतन्यो निर्गतः सितेः । व्युन्छिन्नविजयाशोऽथ, सविषादं स दध्यिवान् ॥ ४२ ॥ सुरासुरनराध्यक्ष, हहाऽनेन
महौजसा । नित्वाऽहं पञ्चकृत्वोऽध, नीतो जीवितसंशयम् ॥ ४३ ॥ तन्नूनं कथमप्याजी, महावाहुरयं मया । न जेतुमथ शक्येत,
चमरणेव वासवः ॥ ४४ ॥ न दृष्टं न श्रुतं चैत-ल्लोके शाखे च कुत्रचित् । राजाधिराजो यचक्री, जीयते राजभिः परः
॥ ४५ ॥ अयमेव महावाहु-यक्रवर्ती ततः क्षितौ । नूनमैतस्य निर्देश-वर्ती सेनापतिस्त्वहम् ॥ ४६ ॥ इतिचिन्तयतश्चित्ते
सदुःखमय चक्रिणः । चक्राधिष्ठातभिर्देवै-वक्रं पाणौ न्यवेश्यत ॥४७॥ पाणौ चक्रागमात् स्वस्मिन्, नातचक्रित्वनिश्चयः ।
पुनर्नातनयाशोऽय मुमुदे भरतो हृदि ।। ४८॥ आत्तचक्रं तमालोक्य, बहुलीशोऽथ दध्यिवान् । न्याययुद्धाध्वनो भ्रष्ट-मिमं हा!
धिग् नृपाथमम् ।। ४९ ॥ सदृग्यानायुधैः साई, योद्धव्यमिति यन्नयः । माये दण्डधरे त्वेप, योद्धं चक्रमुपाददे ॥ ४५० ॥
विमृशन्तमिति स्वान्ते, भरतस्तमथाब्रवीत् । किञ्चिद्विनष्टं नायापि, वत्सागच्छ भजस्व माम् ॥५१॥ भ्रावहत्यां मुधा मा दा
यदुरछेत्तुं मदोद्धतान् । धावमानमिदं चक्र-रत्नं धत्तुं न कोऽप्पलम् ॥ ५२ ॥ तदा वाहुबलिः प्राह, इसन्त्रीपदवज्ञया । भ्रातः
किं दर्शयस्यस्य, लोहखण्डस्य मे भयम् १ ।। ५३ ।। ईदृविभीपिकातो ये, विभ्यत्यन्ये हि ते नराः । न हीदं तत्कपित्थं हि,
यद्भश्यति नभस्वता ॥ ५४ ॥ इयद्वले व्यलोकिप्ठाः, स्वदोष्णोर्विपुलं बलम् । अथास्यापि सकृत्किश्चिद्, वलं वीर ! विलोकय
11.५५ ॥ अयानुजन्मनेत्युक्तो, भरतः कुपितो भृशम् । मृोर्ध्व भ्रमयित्वाशु, चक्र सौजसाऽमुचद् ॥ ५६ ॥
॥६॥

·मारपरानपकालुष्य क्षालित সম্বগানা अर्य चक्रभृतः सैन्ये, सानन्दमिति पश्यात दुरमीः शस्त्यापै-रिदमिति प्रभोर्वपुः ता बाहुबले वाहु-पलेश्र्व विपीदति ॥ ५८॥ भयुक्तमिदमाचीर्ण, राज्यलुन्धन गफ्रिणा । हाहाकारमिति प्योन्नि, फुर्वाणेषु सुरेषु च ॥ ५९ ॥ विमुञ्चत् सर्वतोऽप्यनि- स्फुलिशानेतदापतत् । विलोक्याय सुनन्दा-शेतस्येवं न्यचिन्तयत् ॥ ४६० ॥ (चतुर्भिः फलापकम् ) फिमेतत् स्खलयाम्याशु, इरादाइत्प सुनरैः । मुष्टिमहारैः मसर्भ, पार्थमाप्तं पिनामि पा ॥ ६१॥ कपोतपोतवत् पाणी, गृह्णाम्यागच्छदेव था। इदमल्यान पुर्या-दिति पश्यामि या सकृत् ॥ ६२ ॥ इति चिन्तयतो पाहु-घलेनिर्भयचेतसः । दया प्रदक्षिणां पश्चा- दगाच पधागतम् ॥ ६३ ॥ अकृत्वाऽर्थमयोऽमोघ-शखे तस्मिनुपागते । इति चक्रवरचिते, सविपादं व्यभावयत् ॥ ६४ ॥ निर्दाक्षिण्यं जगनिनां, फर्मापीहा व्या हहा! । अथ चाभून फाप्यत्र, कार्यसिद्धिः समीहिता ॥६५॥ इति नूनं पपासाना, पाटफेऽपि प्रविष्टवान् । तति स्थिभिरप्यासीद, तथ्याऽभूल्लोफीरियम् ॥६६॥ अयैवं विफलीभूत-नि:शेषो- पक्रमोगुने । पीडारिलक्षो भरता, फिफर्तव्यजदोऽभवत् ॥६७॥ उपेक्षितविरं नून, भ्रातृभाषादयं मया । नोज्यत्ययापि पागत्मा, पर प्रकृतिमात्मनः ॥ ६८ ॥ निरपेक्षमयाहत्प, तन्मुटया चूर्णयाम्यमुम् । न हि प्रत्येति मूढारमा, शरीरानुभवं गिना ॥ ६९ ॥ एवंरुतमतिः शोधा-मातोऽथ बॉलीपतिः । भरतं हन्तुमुत्पाटय, दूरान्मुष्टिमधाचत्त ॥ ४७० ।। निहन्तुं भ्रात पावन फोपदारहरु । विममर्श मनस्येवं, स विवेकवृहस्पतिः ॥ ७१ ॥ धितामविमृष्टार्थ-कारिता विश्वहिताम् । पदन्तमपनोऽस्म्पेयं, पितृस्थानीयमानम् ॥ ७२ ।। इन्यन्ते भातरोऽप्येवं, यत्र लुब्धैर्नराधिपः । साधूक्तं नरकान्तं तद् ,

·युगााद-
दराना
पञ्चमः
॥६९॥
राज्यमीटर मलीमसम् ।। ७३ ॥ यद्राज्यं माज्यमप्येवं, निहत्याऽग्रजमय॑ते । तेन दुष्फर्ममूलेन, न मे नूनं प्रयोजनम्
॥ ७४ ॥ ततो लोभाभिभूतात्मा, वराको मदुपेक्षितः । जीवत्वेप चिरं राज्यं, निःसपत्नं भुनक्तु च ॥७५॥ वियुक्तः
सर्वसावया-रम्भयोगैरहं पुनः । प्रतिपये पितुः पुण्य-पद्धति परमेशितुः ॥ ७६ ॥ इत्यभगुरवैराग्य-रङ्गादालोच्य चेतसि ।
जिगीपुरान्तरारातीन् । दीक्षामादातुमुद्यतः ।। ७७ ॥ दूरादुत्पाटितां मुष्टिं, निहन्तुं भरतेश्वरम् । उद्धर्तुं मूर्धनान् सद्यः स्वमूर्द्धन्येव
सोऽमुचत् ।। ७८ । (युग्मम् ) अथ सांसारिकक्लेश-कन्दानिव चिरोद्गतान् । उद्धृत्य स्वाशिरःश्मश्रु-कुन्तलान् पञ्चमुष्टिना ॥ ७९ ॥
सुपर्वकृतसानिध्य, सार्वभौम मद्दोजसम् । सर्वयुद्धेषु जित्वापि, राज्यश्रीसुखनिःस्पृहः॥ ४८० ॥ यदीदृशरणारम्भ-संरम्भेऽप्येप
सत्वरम् । शान्तस्वभावः समभू-दिदं चित्रमहो महत् ! ॥ ८१॥ एवं सविस्मयेर्देवै-वक्ष्यिमाणो नभःस्थितैः । स भेने
सर्वसावध-विरतिं सत्त्वशेवधिः ॥ ८२ ॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) अथ सम्पत्युपेतस्य, तातपार्ध मपाऽनुजाः । वन्दनीया
भविष्यन्ति, ज्ञानिनः पूर्वदीक्षिताः ॥ ८३ ॥ तन्मे नोत्पद्यते यावत्, केवलज्ञानमुज्जलम् । तावदत्रैव तिष्ठामि, त्यक्त्वाहारं
चतुर्विधम् ॥ ८४ ॥ विमृश्यैवं वाहुवलिः, साभिमानमना मनाक् । कायोत्सर्ग विधायाऽस्थात्, तत्रैवाऽचलनिश्चलः ॥ ८५ ॥
(त्रिभिर्विशेषकम् ) अथ तं देवतादत्त-यतिवेपममत्सरम् । वीक्ष्यात्माराममनसं, हीणश्चक्रीति दध्यिवान् ॥ ८६ ॥
निर्जित्याखिलयुद्धेपु, मामयं स्वभुनौजसा । आत्मसात्कृतमप्येवं, हेलया राज्यमत्यजत् ॥ ८७ ॥ बहुधाऽप्यमुना युद्धे,
पराभूतोऽप्यहं पुनः । अद्याप्यखण्डभूराज्य-कदाशां न त्यजामि हा ! ॥ ८८ ॥ तदेकस्य जगन्नेतुः, पुत्रयोः पश्यतावयोः ।
न्यपतत् कर्मवैचित्र्या-दुभयोः कियदन्तरम् ! ।। ८९ ॥ अथावोचत् स सामन्त-सचिवैः सर्वतो वृतः । निपत्य पदयोः साश्रु-दृष्टि-
॥६॥

·तस्याऽनुजन्मनः ॥ ४९० ।। अतिलोभाभिभूतेन, मयेदानी दुरात्मना । अपराद्धं किमपि यत्, तत् क्षमस क्षमापन ! ॥९१ ॥ भावी माक्सर्वसोदर्य-वियोगव्यथितस्य मे । त्वद्वियोगः क्षतक्षार-क्षेपवद् दुस्प्तहोऽधुना ॥ ९२ ।। भ्रातर्भातवियोगामि-तप्तं सिक्त्वा तदाशु माम् । सस्नेहालिङ्गनालाप-जलैः शीतलयाऽधुना ॥ ९३ ॥ त्वदेकजीविताचैतान, पत्नीपुनानुजीविनः । संभावय महावीर !, सकृत्स्नेहाया दृशा ।। ९४ ।। इत्यायुक्तोऽपि बहुधा, चक्रिणा चाटुभापित । सदृक्शनुसहृत्स्वर्ण-लोष्टस्त्रैणतणो- करः ॥ ९५ ॥ शुभ यानाधिरूढोऽयं वासीचन्दनतुल्यहृत् । नासाग्रन्यस्तहम् नेप-दालोकिष्टापि सम्मुखम् ॥९६ ॥ (युग्मम् ) तमस्ताऽशेपसंसार च्यासङ्गं चक्रभृत्तदा । विनयावनमन्मौलि-रस्तौपीदिति सादरम् ९७ ॥ जय भ्रातर्जगद्वीर !, सर्पशानामित्वर । जय तत्त्वज्ञकोटीर !, पापपांशुसमीरण ॥९८॥ जय तातपथा-वन्या, जय संसारपारग! । जय शान्तरसाधार!, रागद्वेषवियुक्तहत्।।९९||भ्रातृव्यं सोमयशस,स्नेहादाहूय चक्रभृत् । अतिष्ठिपदयो तक्ष-शिलाराज्ये महामहैः।।५०० लोकोत्तरचरित्रण, तेन तस्यानुजन्मनः । हृदि विस्मयमानथ, राजधानी निर्जा ययौ ॥१॥ इतश्च प्रथमे पुण्यो-पदेशे प्रथमेशितुः । ब्राह्मी मयुद्धा मानाजीद्, भरतेशसहोदरी ॥२॥ आददाना तदा दीक्षां, सुन्दर्यपि शुभाशया । स्त्रीरत्नं मे भवित्रीति, निपिद्धा चक्र- वार्तना ॥ ३ ॥ आचामाम्लानि दीक्षाया-मतीवोत्कण्ठिताऽथ सा । पष्टि वर्षसहसाण, तनोति स्म निरन्तरम् ॥ ४॥ चिरं दिग्विजयं कृत्वा, भरतोऽथ गृहागत । राज्येऽभिषिक्तः क्षमापाले-महैर्दादशवापि ॥५॥ निजं कुटुम्म निःशेष, निश्चि- न्तोऽथ निभालयन् । सुन्दरी सुकृशां वीक्ष्य, हिमप्लुटाऽविजनीमिव ।।६॥ स सूपकारानमाक्षीद, दुर्वलेयं किमीदृशी।। कि भोज्यन्यूनता काऽपि, विद्यतेऽस्मारुमोफसि ॥७॥ विपमोऽस्पास्तनी कथिद, व्याधिळ वाधतेऽधिकम् ? । फेनाऽप्येपा ·पञ्चमः उल्लास: पुगादि- दाना 11७11 गृहान्न, माननीयाऽपमानिता । ॥ ८॥ (तिभिर्विशेषकम् ) तेऽप्यूचुरस्या दौर्बल्ये, नैतत् किमपि कारणम् । प्रवजन्ती परं देव!, निपिपा यदा तया ॥९॥ ततः प्रभृति संसार-व्यासव्यासङ्गवर्जिता । आचामाम्कतपो देहा-नपेक्षं तनुते सदा ।। ५१० ॥ आकलय्याऽथ ततार्य-हेतुमात्मानमेर सः । जातचित्तानुतापस्ता, सप्रश्रयमभापत ॥११॥ प्रवज्यां पति- पित्सोस्ते, - मोहान्धमनसा मया । अन्तरायस्तदा तेने, तं क्षमस्त्र शुभाशये ! ॥ १२ ॥ त्वमप्येवं भवाम्भोधी, विपर्यज्जता मया । निमज्जयितुमारब्धा, धिम् ममाऽज्ञानचेष्टितम् ॥ १३ ॥ प्रवज्यापतिपत्यर्थ, तपो! दुःसाधमीदृशम् । सुभ्र! साभिन- हाफापी-रहो ते भाभीरता! ॥ १४ ॥ तलपद्य पितुः पार्थे, प्रवज्यामथ सत्वरम् । उत्तीर्य च भवाम्भोधि, परमं पदमा- नुहि ॥ १५ ॥ इत्पभगुरवैराग्या-नुमति प्राप्य चक्रिणः । हृद्यमोदत सा वाई, निधानमिव निर्धनः ।। १६ ॥ अथ म- सयेगा, सा शुभेऽहनि शुभाशया। प्राचाजीस्पित्पादान्ते, चक्रितर्महामहैः ॥ १७॥ साहङ्कारस्प तनव, तस्थुपोऽध रण- सिनी । श्रीगहुगलिनः कायो-सर्गनिचलयेनसः ॥१८॥ वर्षान्ते प्रतियोधाय, तद्वृत्ताख्यानपूर्वकम् । अमूढलक्षस्ते ब्राह्मी-सुन्दयों माहिणोलभुः ॥ १९॥ (युग्मम् ) ततस्ते तत्र सीन, वीक्षमाणे अपि स्फुटम् । तमीक्ष्य प्रभुं तत्र, नेक्ष्यते सेत्यवोचताम् ॥ ५२० ।। तनापहिले यत्से, तं वीक्षामिति प्रभुः । तयोः पुनरभिज्ञाना--ख्यानपूर्वं समादिशत् ॥ २१ ॥ ते चाथापाहते तत्र, वीक्ष्यमागे इतस्ततः । वलीरितानः परितोऽ-प्याटन वनरक्षयन् ॥ २२ ॥ वेष्टिताऽधयवं सः, प्रसर्पद्भिर्यदृच्छया । कृप्तनीडं श्राणयोः, सुविधस्तः शान्तिभिः ॥ २३ ॥ वर्षाशीतातपलेशान, सहमानं सुदुस्सहान, । शितैः स्यूतपदं भूमी, दर्भगद्भिद्य निस्सनः ॥ २४ ॥ नानोपसर्गसमर्ग--ऽस्पनलावलाविग्रहम् । नाप्सायन्पसहन्दन्दं तं मुनीशमपश्यताम् ॥ २५ ॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) ॥७०॥ FORICT ·साहङ्कारहृदं दूरात, तं नमस्कृत्य पान्धवम् । परिणामहितां चैते, वाचमेवमावोचताम् ॥ २६ ॥ फरिस्कन्धाधिरूढस्य, केवल. ज्ञानमुज्वलम् । भ्रातर्नोत्पद्यते जातु, तदस्माद् द्रुतमुत्तर ॥ २७॥ तदा श्रुत्वा स तां स्वस्रो-रुपलक्ष्य च दध्यिवान् । एतकिमुक्तं साध्वीभ्या-मसम्भाव्यमिवाऽधुना ॥२८॥ चिरात्परिहताशेप-सावधस्य मम त्रिधा । बने तपस्यतो यन्ना सम्भवोऽप्यत्र हस्तिनः ॥ २९ ॥ घटते वा मृपाऽप्युक्ति नैतयोतनिष्ठयोः । तदत्र किमु तात्पर्य, ज्ञातमेतन्मयाऽथवा ॥५३० ॥ व्रतज्येष्ठान् कथं ज्ञान-यतो वन्देऽनुजन्मनः । इति गर्वगजस्कन्ध-मध्यारुह्य स्थितोऽस्म्यहम् ॥३१॥ मूढेनेपदहङ्कार- पङ्कसम्पर्फतो मया । ईदृक्पवित्रं चारित्रं, हहा धिग् मालिनीकृतम् ॥ ३२ ॥ एतदेव परिज्ञानं, यच्छान्तरसपेशलम् । नाऽहङ्काररजःपुख-मलिनीकुरुते मनः ॥ ३३ ॥ दीक्षा क्षणमपि प्रायः, सम्यकपरिणता हृदि । पुंसां क्षपयति क्षिप्रं, पाप नैकभवार्जितम् ॥ ३४ ॥ अत एव क्षणेनापि, प्राग् यः भवजितो यतिः । सामान्यमपि तं सार्व---भौमसाधुनमस्याति ॥ ३५॥ ततस्तेपां महणां, सर्वेपामनुजन्मनाम् । प्राणिपत्य पदौ सद्यः, शुदि फुर्वे निगैनसाम् ॥ ३६ ॥ यदुक्तम्-अभिगमणचंदण- नमसणेण पडिपुच्छणेण साहूणं । चिरसंचिपि कम्म, खणेण विरलत्तणमुवेइ ॥ ३७॥ इत्यस्ताऽहकृतिर्गन्तु-मुत्क्षिपणे च संक्रमे । घातिकर्मक्षयात् प्राप, केवलज्ञानमुज्वलम् ॥ ३८ ॥ प्रभु प्रदक्षिणीकृत्य, केवलज्ञानिपपदि । गत्या न्यपीदनियूंढ- मतिज्ञोऽथ स केवली ॥ ३९ ॥ प्रतिवोध्य चिरं भव्यान्, प्रसुप्तान मोहनिद्रया । श्रीयुगादिजिनेशोऽथ, केवलालोकभास्करः ॥ ५४० ।। कुमारा बाहुवल्याद्याः, सर्वे चाष्टौ सुताङ्गजाः। सिद्धिसौधमलञ्चक्रुः, सहवाशापदाऽचले (युग्मम् ) ।। ४१ ॥ तप्यमाने तपो ब्राह्मी-सुन्दर्यावापि दुस्तपम् । क्षिप्त्वा निम्शेपकर्माणि, क्रमानितिमीयतुः ॥ ४२ ॥ अथ च-नवापि निधयो १२**

·देशना
उल्लास:
॥७१॥
यस्य, सञ्चरन्ति पदोरधः । चतुर्दश च रलानि, सुरसेव्यानि सद्मनि ॥ ४३ ॥ कोटयः पण्णवतिर्यस्य, ग्रामाः पादातिकास्तथा।
लक्षाधतुरशीतिश्च, रथसामजवाजिनाम् ॥ ४४ ॥ यं यक्षा परिवस्यन्ति, सहस्राः पञ्चविंशतिः । द्वात्रिंशच्च सदा पद्ध-
मुकुटाश्च महीभुजः ॥ ४५ ॥ चतुःपष्टिसहस्राश्च, भोगभूमिर्वराङ्गनाः । सपादलक्षामिता, यस्य वाराङ्गनाः पुनः ॥ ४६ ॥
सहस्रा विंशतिर्यस्य, बजरत्नादिकाकराः । द्वात्रिंशच्च महादेशाः, सौराज्यमुदितप्रजाः ॥४७॥ सहस्रा यस्य पट्त्रिंशद् ,
वेलाकूलानिवित्तभूः । दासप्ततिसहस्राणि, सत्पुराणि महान्ति च ॥४८॥ यस्य पत्तन ४८००० खेटानि, १६००० समृद्धानि
सहस्रशः । मडम्ब २४००० कर्वट २४००० द्रोणमुख ९९००० संवाधनानि १४००० च ॥ ४९॥ ग्रामादीनां च
लक्षणमिदम्- ग्रामो वृत्यातः स्यान्नगरमुरुचतुर्गोपुरोगासिशोभम् । खेदं नथदिवेष्टं परिटतमभितः कर्बट पर्वतेन ॥ ग्रामयुक्तं
मडम्यं दलितदशशतैः पत्तनं रत्लयोनि-द्रोणाख्यं सिन्धुवेलावलयितमथ सम्बाधनं चाद्रिशृङ्गे ॥ ५५० ॥ सहस्राः पोडश म्लेच्छ-
भूभुजो यस्य सेवकाः । यस्य चोत्कृष्टमैश्चर्य-मित्याधन्यदपि क्षितौ ॥ ५१ ॥ स्नातावलिप्तः सर्वाङ्ग-भूपितश्च स चक्रभृत् ।
प्रत्यहं स्ववपुःशोमां, पश्यत्यादर्शसमान ॥ ५२ ॥ तत्राऽन्यदा-मुलीं वीक्ष्य, विच्छायां भ्रष्टमुद्रिकाम् । सर्वाङ्गाभरणान्येप,
फौतुकेनामुचत् क्रमात् ॥ ५३॥ स्ववपुः फाल्गुननष्टा-ऽशेपपर्णद्रुवत्तदा !, तत्र वीक्ष्यातिनि:श्रीकं, व्यपीदद्भरतो हृदि
॥५४ ॥ अचिन्तयच धिगहो !, वपुपो भूषणादिभिः । श्रीरहार्यैव कुड्यस्य, पुस्तायैरिव फर्मभिः ॥ ५५ ॥ अन्त:-
लिनस्य विष्टायै-र्मल श्रोतोभवैर्वहिः । चिन्त्यमानं किमप्यस्य, शरीरस्य न शोभनम् ॥ ५६ ॥ वहिः कथञ्चिद् यद्येतत् ,
मरोच्येत तथापि हि । नैयग्रोधं फलमित्र, मध्ये कृमिकुलाकुलम् ॥ ५७ ॥ इदं शरीरं कर्पूर-कस्तुरीप्रभृतीन्यपि । दूपयत्येव
॥७१॥

·पाथोद-पपांस्यूपरभूरिव ॥५८ ॥ यकृच्छकुन्मूत्रमल-स्वेदाऽऽमयमयस्य यत् । प्रसाधनं वपुपस्तद्, गृहोतोऽधिवासनम् विरज्य विपयेभ्यो यै-स्तेपे मोक्षफलं तपः । तैरेव फलमेतस्य, जगृहे तत्त्ववेदिभिः ॥ ५६० ॥ गत्वरणामुना यच्च, मोक्षः साध्येत साधु तत् । विद्युतेव क्षणाद् दृष्ट-नष्टया वर्मवीक्षणम् ॥ ६१॥ किञ्च-अरघट्टीघटी- न्याये-नैहिरेयाहिरे हहा । कुर्वन्तोऽद्यापि संसारे, निविद्यन्ते न जन्तवः ॥ ६२ ॥ शुभध्यानामलजलैः, स्फुरद्भिारति मानसे | प्रक्षालिताखिलमलो, राजहंसोऽभवच्छाचः ।। ६३ ।। ईदृक्श्रीसम्पदाभोग-संयोगेऽपि महामनाः। पद्मपत्रमिवालेप- प्रकृतिभरतेश्वरः ॥ ६४ ॥ धृतातपत्रो वारस्त्री-चीज्यमानोरुचामरः । सद्यो भावयतीभूतः, केवलज्ञानमाप्तवान् ॥ ६५ ।। (युग्मम् ) अथात्तयतिनेपथ्यः, कृतज्ञानोत्सवः सुरैः। भव्याङ्गिनाश्चिरं चक्री, प्रतिवोध्य ययौ शिवम् ॥ ६६ ।। कुमारश्चादि- त्ययशाः, प्रभुपौत्रः पराक्रमी। प्रधानैरभिपिक्तोऽथ, पट्टे भरतभूभुजः ॥ ६७ ॥ प्रस्तावात् प्रतियोधोऽन, भरतेश्वरचत्रिणः । राज्ञो बाहुबलेाह्मी–सुन्दर्योश्चैवाच्यत ॥ ६८ ॥ सुतानामष्टनवतः, प्रतिवोधविधायिनीम् । ऐहिकामुष्मिकानेक दुष्कर्म- फलदर्शिनीम् ।। ६९ ।। आदिनेतुर्निशम्यैतां, देशनां पापनाशिनीम् । श्रीजिनोपशधर्माय, यतध्वं भव्यजन्तवः। ॥ ५७० ।। (युग्मम् ) आसंस्तीवतपोनिष्ठाः, " श्रीतपा" इति विश्रुताः । बृहद्गच्छे गुणश्रेष्ठाः, श्रीनगच्चन्द्रसूरयः ।। ७१ ॥ आनुपूर्व्या- भवंस्तेभ्यो, भाग्यसौभाग्यनिःसमाः । तपागच्छशितारः श्री-सोमसुन्दरसूरयः ॥ ७२ ॥ युगोत्तमगुणाथासं-स्तत्पट्टे प्रथि- सोदयाः । सहस्राद्वावधानाः श्रीमुनिसुन्दरसूरयः ।। ७३ ॥ तेनिवांस्तत्पदाम्भोज-भ्रमरः सोममण्डनः । एतां खान्योपका- राय, युगादिजिनदेशनाम् ।।७४ ॥ अत्रोत्सूत्रं यदज्ञाना-नाभोगाभ्यां मयोच्यत । तन्मिय्यादुष्कृतं भूया-दसिद्धादि- ·उल्लासः युगादि- देशना साक्षिकम् ।। ७५ ॥ शोध्या सुधीभिः साक्षेप, परोपकृतिकर्मटेः । वाचनीया चिरं चैपा, जयाभ्युदयदायिनी ॥७६ ॥ मुनिसुन्दरसूरीश--पट्टे विजयिनोऽधुना । श्रीरत्नशेखरगणा--धाशा व शिवसम्पदे ।। ५७७ ॥ इति श्रीतपागच्छाधिराजश्रीसोमसुन्दरमरिपदालङ्कारतपागच्छनायकपरमगुरुश्री--मुनिसुन्दरमरिपिनेयवाचनाचार्य-सोम- मण्डनगणिकृतापां श्रीयुगादिजिनदेशनायां पञ्चम उल्लासः ।। ॥ समाप्तेयं युगादिदेशना॥ ॥७२॥ किंमत किंमत १. -- आचार्य श्रीमद् विजयदानसूरीश्वर जैनग्रन्थमाला तरफर्थी बहार पडेल ग्रन्यो ग्रन्थांक ग्रन्थांक नाम १ मौन एकादशी पद्य कथा १५ लघुप्रवचनसारोऽधार मूल भेट २ यवराजर्पि कथा १६ आवश्यकनियुक्तिदीपिका मा. १३-८--. ९ प्रक्रिमणसूत्रपदविवृत्ति १९ प्राचीनसम्झाय पदसंग्रह १२-० ११ पिंडाविशुद्धि सटीक १-१२-० २० स्वाध्यायदोहन १३ विविध प्रश्नोत्तर भा. २ ०-३-~० २१ श्रीसिध्याचल महातीर्थादि १४ मुप्रतऋपिकथा प्राकृत भेट स्तवनावलि ।।७२॥ .