·January. २२/
1934
CHOWKHAMBÂ SANSKRIT SERIES
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Works.
N0.433.
अग्निष्टोमपद्धतिः।
वामनाचार्यविरचिता कानुसारिणी
आध्वर्यवपद्धतिः ।
नानाभाई इत्युपनामक रामकृष्ण त्रिपाठिकृता
औद्गात्रपद्धतिः ।
रघुनाथद्विवेदिनिर्मिता शाखायनसूत्रानुसारिणी
हौत्रपद्धतिः।
Agnistoma Paddhati
Consisting of (i) ADHVARYAVA Pandhati by
Vāmanācharya, (ii) AUDGATRA PADPAATI
by Rāmakrşņa Tripāthi Nānābhāi and
(iii) HAUTRA PADDHATI following the
Sāmkhyāyana Sūtras by
Raghuvātha Dvivedi
Edited with notes ete, by
PANDIT BHAGAVAT PRASĀDA S'ARMĀ,
· Vedāchārya, Professor of Veda,
Government Sanskrit College, Benares,
FASCICULAS, 1-9.
Harde
POBLISHED & SOLD BY THE SECRETARI,
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE.
Benares City.
1934.

·गरती-भवन पुस्तकालय प्रयाग मिक संख्या १६४८ श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभब्याभशतपत्रपरिष्कृता॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबक ४३३ Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vila: Press, Benares.

·2294 श्रीगणाधिपतये नमः॥ अथाग्निष्टोमपद्धतिः। आध्वर्यवपद्धतिः। लक्ष्मीनृसिंहपितरौ गूरुन्नत्वानजांस्तथा । अग्निष्टोमस्य सरणिं वक्ष्ये कर्कानुसरिणीम् ॥ अग्निष्टोमं चिकीर्षुरादौ भूमि पूजयेत् । तद्यथा--कर्ता सपत्नीको गुरुविप्रदेवशशिल्पिसमेतः पूजासामग्री गृहीत्वा सोमारम्भात् प्राग्ज्योतिर्विदादिष्टे सुमुहूर्ते पूर्वाह्ने उक्तलक्षणलक्षितायां भूमौ गत्वा गुर्वाद्यनुज्ञातः कुशहस्तः कुशेषूपविश्य आचभ्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा अमुकगोत्रोऽमुकप्रवरान्वितोऽमुकशर्मा सपत्नीकोऽहं करिष्यमाणाग्निष्टोमसंस्थज्योतिष्टोमयागोपयोगिप्राच्यादिदिकसाधन- पूर्वकशालायतनादिनिर्मातुं तदङ्गतया विहितानि स्वस्तिवाचनभूमि- कूर्मानन्तवराहविश्वकर्मपुरोहितदैवज्ञपूजनानि करिष्ये । तत्रादौ (९)निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं गणपतिगौरीपूजनं करिष्ये । यथो- तविधिना गणपतिगौरीपूजनस्वस्तिवाचने विधाय अक्षतपुळे भूमि- कूर्मानन्तवराहान् पूजयेत् । यष्टहस्तपरिमिते काष्ठे गज इत्याख्ये विश्वकर्माणं पजयेत् । आदौ भूमेः- चतुर्भुजां शुक्लवर्णा कूर्मपृष्ठोपरिस्थिताम् । प्रसन्नवदनां चक्रशूलशङ्खादिधारिणीम् । इति ध्यानम् । आगच्छ सर्वकल्याणि वसुधे लोकधारिणि । लोकदत्तासि पृथिवि कश्यपेनाभिवन्दिते । इत्यावाहनम् । स्योनेति पूजनम् । “ॐ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथा” (शु० य० सं० ३६।१३) । (१) एतञ्च सर्वकर्मस्वादौ कर्तव्यं निर्विघ्नार्थत्वात् । “न ते त्वत्क्रियता (रु १०।१०।११२।९) इति मन्त्रलिङ्गाच्च । “सवकर्मसमृद्धयर्थमादौ पूज्यो विनायक इति लैङ्गात् , नाचितो हि गणाध्यक्षो यज्ञादौ यत्सुरोत्तमाः । तस्माद्विघ्नं समुत्पन्नमाकस्मिक- मिदं खल्विाति पाझाच, "विलोक्य विनेशविधि तदेश्वरः इति (भा०८१७१८)शुकोक्तेश्च ।

·अग्निष्टोमपद्धतौ-- आवर्यवपद्धतिः । पूजान्ते- उद्धृतासि बराहेण कृष्णेन शतबाहुना । दंष्ट्रानीलया देवि यज्ञार्थं प्रणमाम्यहम् ॥ इति प्रणमेत् । ततो दधिदूर्वायवफलपञ्चरत्नयुतं जलं ताम्रादिपात्रे गृहीत्वा विशेषाघ(१) दद्यात् । ब्रह्मणा निर्मिते देवि विष्णुना शङ्करेण च । पार्वत्या चैव गायच्या स्कन्देन वरुणेन च । यमेन पूजिते देवि धर्मस्य विजिगीषया! सौभाग्यं देहि पुत्राँश्च धनं रूपं च पूजिते । गृहाणाघ मया दत्तं प्रसन्ना शुभदा भव । भूम्यै नमः इदमघ(२) समर्पयामि ॥ ततो गन्धपुष्पपायससक्तुलाजैः सघृतैः सदीपैर्युक्तं महावलि दद्यात् । "ॐ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धीं । पृथिवीं यच्छ पृथिवीं ठव्ह पृथिवीम्माहि०सी(: (शुष्य० सं०१३।१८) । उपचारमिमं तुभ्यं ददामि परमेश्वरि । भक्त्या गृहाण देवेशि त्वामहं शरणं गतः॥ ततः कुर्मानन्तवराहादीना(३) नाममन्त्रेण पूजनम् । विश्वकर्मपूजन- मपि नाममन्त्रेण । ततः पुरोहितपूजनं दवज्ञस्य च, ताभ्यां गोप्रदानम् । शिल्पिनं संतोष्य भूयसीं सङ्कल्प्य ब्राह्मणान् भोजयेत् । इति भूमिपूजनम्। (१) आवाह्य "भूरसी ति पुष्पाञ्जलिं दत्वा प्रणम्या दत्वा भूरसीति भूमि सम्पूज्य पूजां निवेद्य बलिं दत्वा प्रार्थयेदिति क्रमो रुद्रकल्पद्रुमे (३६३ पत्रे )। (२) अन्न यकाररहित एवार्यशब्दो वाजसनेयिभिः पठनीयः पारस्करसूत्रे तथैव प्रायशो दर्शनात्। "आपः क्षीरं कुशाग्राणि दघिदूर्वाक्षतास्तथा । फलं सिद्धार्थकांश्चैव अर्थोऽष्टाङ्गः प्रकीर्तित" इति । (३) श्रीवराहस्य यज्ञात्मतां प्रपञ्चितं श्रीमद्भागवते (स्कं०३। अ०१३ श्लो० ३५-३८)- "रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोभस्वाज्यं दृशि त्वन्रिषु चातुर्होत्रम् ॥ सुक् तुण्ड आसीत्त्रवाईश नासयोरिडोदरे धमलाः कर्णरन्ध्रे । प्राशिनमास्ये असने ग्रहास्तु ते यञ्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ दीक्षाऽनुजन्मोपसदः शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्टः । जिह्वा प्रवर्यस्तव शीर्षकं क्रतोः सभ्यावसथ्यं चितयोऽसवोहि ते ॥ सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः संस्थाविभेदास्तव देव धातवः । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धिस्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टवन्धनः। ॥ इति ।

·३
विहारनिर्माणकारिकाः।
आध्वर्यवपद्धतिः।
ततस्तत्र समे देशे सङ्कुच्छायादिना प्रागुदक्सूत्रे संसाध्य प्राक्सूत्रे
प्रागुपचारं विहारं रचयेत् ।
अथ विहारनिर्माणम्-
इतः परं तु सौमिक्या , वेदर्भानं मयोच्यते ।
द्विपदः प्रक्रमस्तत्र पदं तु त्रिविधं मतम् ॥ १ ॥
तिथ्यर्कपङ्क्तिकरजैाद्यं तद्धि यथायथम् ।
अरनिना सदोमानं सर्वत्र प्रक्रमैन हि ॥२॥
पृष्ठयां विधायापरेऽन्ते विमितं चतुरस्त्रकम् ।
दश द्वादश वा दैध्ये विस्तारे स्युररत्नयः ॥ ३ ॥
शाला वा दशविस्तारा देयं च द्विगुणा मता।
तस्यानुदग्दिग्द्वाराणि त्रीणि स्युद्धिकराणि हि ॥ ४॥
तस्मात्प्रत्यग्बहिस्तद्वत्पश्चारनिमितं मितम् ।
तथवोदक्स्यात्तन्मध्ये गर्तश्च करसम्मितः॥५॥
तयोस्तु द्वारमेकैकं प्रागुदग्वा यथारुचि ।
विहारः प्राकृतस्तस्मिन्विशेषस्त्वधुनोच्यते ॥ ६॥
पूर्वद्वामध्यतः पश्चात्प्रक्रमद्वितये भवेत् ।
मध्य आहवनीयस्य पश्चात्सप्तान्तरे पुनः॥ ७ ॥
मध्यः स्याद् गार्हपत्यस्य, शेष प्राकृतमीरितम् ।
तन्मध्ययोरुद्शङकू स्यातां सार्द्धकरद्वये ॥ ८॥
तौ मध्यौ खरयोस्तौ च वेदास्त्रो करसंमितौ।
पात्यादक्षिणतः प्रान्ते खर उच्छिष्टसंज्ञकः ॥ ४॥
दक्षिणाप्रवणोऽऽध्यनः सर्वेऽपि द्वयङ्गुलोछिताः ।
पूर्वद्वामध्यतः शङ्कुः पुरस्तात्प्रक्रमत्रये ॥ १० ॥
सोऽन्तः पात्यो महावेदेः पश्चिमप्रान्त इष्यते ।
तस्मादुभयतः श्रोणी तिथिप्रक्रमसम्मिते ॥ ११ ॥
वाऽर्धसप्तदशेषु स्तो वेदः प्राशस्त्यमिच्छतः ।
अन्तः पात्यात्पुरः शङ्कुः षट्त्रिंशत्प्रक्रमेषु तु ॥ १२ ॥
तस्मादुभयतः स्यातां द्वादशप्रक्रमेऽसकौ ।
अन्तः पात्यात्पुरः सार्द्धप्रक्रमे सदसोऽवधिः ॥ १३ ॥
तस्मादुभयतः श्रोणी नवारत्नौ ततः पुरः ।
नवारत्नौ ततस्तद्वदंसौ द्वारद्वयं भवेत् ॥ १४ ॥
पत्यात् षट्स प्रक्रमेषु पुरः शङ्कुस्ततः पुनः ।
एकविंशत्यङ्गलेषु शङ्कुस्तहक्षिणोत्तरा ॥ १५ ॥

·अनिष्टोमपद्धत , आध्वर्यवपद्धतिः। पृष्टया, तस्यां धिष्णियाः स्युः, शङ्कोदक्षिणतो भवेत् । मध्यः शास्तुस्तु धिष्ण्यस्य अरत्नौ सनवाङ्गुले ॥ १६ ॥ पृष्ठयाशङ्कोरुदक्पञ्चात्रादौ शङ्कुर्नवाङ्गुले । षट्त्रिंशदङ्गुले तस्मादेवं शङ्कुचतुष्टयम् ॥ १७ ॥ एते मध्या धिष्णियानां, विस्तारोऽधादशाङ्गुलः । वेदाङ्गुलोचा वेदास्राः षट् धिष्ण्याः सदसि स्मृताः ॥ १८ ॥ शङ्कोः प्रक्रमषट्कस्थाद्दक्षिणा तु करत्रये । भवेदौडम्बरीगतः प्रक्रमो हि महानयम् ॥ १६ ॥ षट्त्रिंशत्प्रक्रमे शङ्कौ मध्यो यूपावटस्य तु । तस्मात्पश्चात्पदे शङ्कः पञ्चारत्नौ पुनस्तथा ॥ २० ॥ शोरुभयतो . वेदियोण्यंसाः पदपञ्चके । सर्वतः सा दशपदा स्यादुञ्चा चतुरङ्गुला ॥ २१ ॥ चतुर्विशत्यङ्गुला वाऽथवा षट्त्रिंशदङ्गुला । तत्पश्चात्रिप्रक्रमान्ते शङ्कुर्दशस्नु चापरः ॥ २२॥ तयोः शक्कोरुभयतः श्रोरयंसौ दशभिः पदः । पूर्वपश्चिमदिन्द्वार हविर्धानं कटव॒तम् ॥ २३ ॥ दशप्रक्रमन तच्चतुरस्र समन्ततः । तस्मिन्दक्षिणपूर्वार्द्धमध्यमध्यं करात्मकम् ॥ २४ ॥ वेदास्नमस्त्रिषु छिद्राण्यर्कच्यासानि चाक्ष्णया। संभिद्यात् तेह्युपरवाः, सम्यक् चेत्पूर्वयो न हि ॥ २५ ॥ खरस्त। वेदानः पात्रार्थोऽरत्निसम्मितः । हविर्धानोत्तरश्रोणेरुदक् क्रमचतुष्टये ॥ २६ ॥ शङ्खः, सोऽग्नीन्मण्डपस्य स्तम्भो नैर्ऋत्यधिष्ठितः। पश्चारनिर्मण्डपः स्यान्मध्ये कुण्डं तु धिषण्यवत् ॥ २७ ॥ मार्जालीयोऽप्येवमेव दक्षिणश्रोणितो भवेत् । तन्मध्ये धिष्ण्यवद्वेदेः प्रान्त उच्छिष्टवत्खरः ॥ २८ ॥ ऐन्द्रीयाम्योरुत्तरस्मिन् द्वाईयं दक्षिणे झुदक् । महावेदेरुत्तरांसादुदक् स्यात्रिंशद्गुले ॥ २६ ॥ शङ्ख,स्तस्मात्पुनः पश्चाच्छङ्कुः स्यात्रिष्वरनिषु । मध्यश्चात्वालगञ्जस्य स स्याद् द्वात्रिंशदङ्गुले ॥ ३० ॥ तदुत्तरेण शामित्रं यथायोगं तु तन्मितिः । वेदेः खातस्त्र्यङ्गुलः स्यात्पृष्ठया भूमिसमा मता ॥ ३१ ॥ यूपावटात्मत्यगर्कप्रक्रमेषत्तराननौ ।

·। चिहारनिर्माणकारिकाः सङ्कल्पश्च । आध्वर्थवपद्धतिः। प्रादेशब्यासो गर्तः स्यादुत्करो यज्ञिये ऋतौ ॥ ३२ ॥ इति प्रक्रममानेनेरिता वेदिस्तु सौमिकी। अथैतदुपयोगिन्याः प्राकृन्या मानमुच्यते ॥ ३२ ॥ पृष्टयायामधिकव्यासवृत्तं नर्यस्य कल्पयेत् । तन्मध्याद्वसुरुद्रार्कान्यतमप्रक्रमेध्वथ ॥ ३३ ॥ हस्तमात्राभ्यस्त्रमध्यः प्रक्रमो द्वादशाङ्गुलः । कुण्डमध्यान्तरालांशुं सस्वषष्ठं भजेत्रिधा ॥३४॥ नियम्यान्तौ मध्यशङ्कोर्वत्मकं दक्षिणा नयेत् । स मध्यस्तदुदङ् नन्दाङ्गुले वृत्तं प्रकल्पयेत् ॥ ३५ ॥ सपादाष्टत्रिव्यासं तहक्षार्धं धनुराकृति। वेदानमध्यात्पूर्वस्मात्परस्माद्वापि शङ्कुतः ॥ ३६ ॥ पश्चादिस्यरलिस्तच्छोणी उभयतस्ततः । करद्वयमिते अंसौ सार्धहस्तौ तथा पुरः ॥ ३७ ॥ श्रोणितः पार्श्वयोर्मध्यौ सार्द्धद्वात्रिंशदङ्गुले । पञ्चचत्वारिंशद्वयासार्धयोः सङ्ग्रहयोर्मतौ ॥ ३८ ॥ सभ्यावसथ्ययोः कुण्ड वृत्ते च नर्यसंमिते । वृत्तवेदास्नयोश्चोदग यथा सम्भवमीरिते ॥ ३ ॥ उदगंसात्पश्चिमेनोत्करो गर्तः षडङ्गुलः । अर्कोच्छिताश्चतुासा मेखलाः कुण्डसन्निभाः ॥ ४० ॥ वेद्याः खातस्त्र्यङ्गुलादिरखातौ सङ्ग्रहो मतौ । वेद्यां सर्बो बहिः सर्वो बहिरन्तश्च भागतः ॥ ४१ ॥ त्रिविधोऽस्त्याहवनीयो वेदिः सर्वत्र तावती। वेदात्र आहवनीयो, वृत्ताधं दक्षिणस्य च ॥ ४२ ॥ त्रीणि कुण्डानीतराणि वृत्तान्युक्तानि धीमता। प्राकृतस्य विहारस्थ विज्ञेयैषोपकल्पना ॥ ४३ ॥ एवं विहारं सम्पाद्य यज्वा यष्टुं समारभेत् ॥ इति । अथ ज्योतिष्टोमप्रयोगः। तत्र प्रथमप्रयोगे स्वस्तिवाचनादिमातृपूजा- पूर्वकमाभ्युदयिकश्राद्धं नियमेन, द्वितीयादिप्रयोगे तु गणपतिगौरीपू- जनस्वस्तिवाचने एव, आभ्युदयिकश्राद्धं विकल्पेन । ततः सुत्योपसद्दीक्षाद्यनुरोधेन सुमुहूर्ते कर्ता सपत्नीको देवतागुरु- विप्रादीनमस्कृत्य निर्णेजनान्तं वैश्वदवं च कृत्वा कुशहस्तो गार्हपत्य- स्य पश्चात्पृष्ठयाया उत्तरतः कुशेषु शान्तिपाठपूर्वकमुपविश्य आचम्य प्राणानायम्य सुमुखश्चेत्यादि देशकालौ स्मृत्वा अमुकगोत्रोऽमुकाब-

·No text on this page.

·1 ६ अग्निष्टोमपद्धतौ-- आध्वयंवपद्धतिः । रोऽमुकशर्मा सपत्नीकोऽहं करिष्यमाणाग्निष्टोमसंस्थज्यातिष्टोमाङ्गतया विहितानि स्वस्तिवाचनमातृकापूजनवसोर्धारापूजनायुष्यमन्त्रजपना- न्दीश्राद्धानि करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं गणपतिगौरीपूजनं करिष्ये । इति संङ्कल्प्य प्रयोगदर्पणाद्युक्तविधिना तानि कृत्वा यवाक्षत- फलसुवर्णजलहस्तः प्रधानसङ्कल्पं कुर्यात् । अथ प्रधानसङ्कल्पः । अमुकगोत्रोऽमुकप्रवरोऽमुकशर्मा हिर- एयशतगवदक्षिणेन वासोऽश्वदक्षिणेन रथन्तरपृष्ठेन त्रिवृदादिचतुष्टो- मेनाग्निष्टोमसंस्थेन ज्योतिष्टोमेनाहं यक्ष्ये । दौाह्मण्यनिरासार्थ- प्रायश्चित्तपशोः समानतन्त्रेण करणपक्षे सङ्कल्पः । मम स्वीयदौर्ब्राह्मण्य- निरासार्थ करिष्यमाणस्यैन्द्राग्नपशोरग्नीषोमीयेण पशुना सहोपालम्भ कुर्वन् हिरण्येत्यादि। एवमेव पक्षे आश्विनोऽप्यूहनीयः। तत्रादौ ऋत्वि- जो वृणे इति सङ्कल्पयेत् । औद्गात्रपद्धतिः। श्रीगणेशाय नमः । अथाग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रयोग उच्यते । ऋत्विगायोऽनूचानः साधुचरणो वाग्म्यन्यूनाङ्गोऽनतिरिक्ताङ्गो द्वयसतश्चानतिकृष्णोऽनतिश्वेतः (द्राह्मायणौ० सू० १ पटले १ खं ७ सू०) (लाट्यायनश्रौ० सू०१ प्रपाठ० १ कण्डि० । ७ सू०) "असौ ज्योतिष्टोमेन यक्ष्यते तत्रौद्गात्रं भवता कर्तव्यम्” इति सोमप्रवाकेण प्रार्थित उदाता यद्यात्विज्यं न चिकोर्षति तदा "नमः सोमाय राज्ञे, इत्युक्त्वा सोमप्रवाकं प्रत्याचक्षीत "न करिष्यामी” ति। यद्याविज्यं चिकीर्षति तदा तं प्रतिमन्त्रयेत "महन्मे वोचो भर्गों मे वोच यशो मे वोचः स्तोमं मे वोचो भुक्तिं मे वोचः सर्व मे वोचस्तन्मावतु तन्मा- विशतु तेन भुक्षिषीय” इति । इदं लौकिकं वरणम् । यत्रातिथीन्वासयति स आवसथः तं प्रति सोमप्रवाकाय लवणमन्नं दध्नाऽऽहारयेत् । (द्रा० श्रौ० १११११२) हौत्रपद्धतिः। अथाग्निष्टोमहौत्रपद्धतिः । आर्षेयान्यूनोऽनूचानानृत्विजो वृणीते सोमेन यक्ष्यमाणश्चतुरः सर्वान्वा ( शां० श्रौ० ५।०२) । तद्यथा- ब्रह्मादीन्प्राङ्मुखानुपवेश्य स्वयमुदङमुखो यजमानो दक्षिणभागतः स्थितया पल्या सहितो मन्त्रोच्चारणमात्रेण दैववरणेन वृणीते। नाम ·देवत्विग्वरणम् । Holi , आध्वर्यवपद्धतिः । अथ दैवलिंगवरणम् । अथ वरणम् । तत्रादौ दैवविवरणं मन्त्रोच्चारणरूपम् । अग्निमें होता, आदित्यो मेऽध्वर्युः चन्द्रमा मे ब्रह्मा, पर्जन्यो म उद्गाता, आपो मे हात्रा(१)शंसिनः । रश्मयो मे चमसाध्वर्यवः । औद्रात्रपद्धतिः। अथ गृहं प्रत्यागतानामृत्विजां यजमानो दैववरणं कुर्यात् । अग्निमें होता । आदित्यो मेऽध्वर्युः । चन्द्रमा मे ब्रह्मा । पर्जन्योम उद्गता । (स- दस्यपक्षे-आकाशो मे सदस्यः)। आपो मे होत्रशंसिनः । रश्मयो में चमसाध्यर्यवः । इदं मन्त्रजपरूपं दैववरणम् । हौत्रपद्धतिः। "चन्द्रमा मे देवो ब्रह्मा" इत्युपांशु "त्वं मानुषः” इत्युच्चैः । एवं स- र्वान् । "आदित्यो मे दैव उद्गाता त्वं मानुषः। अग्निमें देवो होता त्वं मानुषः । वायुमें देवोऽध्वर्युस्त्वं मानुषः । प्रजापति, दैवः सदस्यस्त्वं मानुषः । ऋतवो मे दैन्या होत्राशंसिनो यूयं मानुषाः । रश्मयो मे चम- साध्वर्यव यूयं मानुषाः” इति दशङ्खयाकांश्चमसाध्व'न्वृणीते । “भर्ग मे वोचो भद्रं मे वोचो भूतिं मे वोचः श्रियं मे वोचो यशो मे वोचो मयि भर्गो मयि भद्रं मयि भूतिमयि श्रीमयि यशः" इति वृतो जपि- त्वा(२) । इति दवत्विग्वरणम् । (१) "महत्विग्व्यतिरिक्ता ब्राह्मणाच्छंस्याद्या द्वादशत्विजो होत्राशंसिन” इति मानवे। (२) "कञ्चिन्नाहीनानुदेश्य-न्यस्ताविज्यनीतदक्षिणानामन्यतम इति पृष्ट्वा प्रतिश्न- णोति प्रत्याचष्टे वा” [शां० श्रौ०१३।१०] इति सूत्रशेषः।अस्यार्थः-"भर्ग मइत्येवमादि- के मन्त्रं वृत ऋत्विक जपित्वानन्तरं जपात्पृच्छति यदि पूर्व न ज्ञातो योऽयं यज्ञः कर्तव्यः। किमयमहीन उत नेति । कच्चिच्छब्दः किं शब्दस्याथ। अनुदेश्यः स उच्यते यः कृत्वाs न्यस्मै जीवते मृताय वा अनुदिश्यते । यथा कात्यायनेनोक्तम् "उखाँ चेद्विभ्रन्त्रियेत सो- पकरणमाहिताग्न्यावृता दग्ध्वा नेदिष्ठयग्नि चित्वा तमस्मा अनुदिशेदित्येक" [ का. श्री० २६।१४।१] इति । न्यस्तात्विज्यस्तु न्यस्तं परित्यक्तमात्विज्यं यस्मिन्नन्येन केन चिद्यजमानस्य दोषेण । नीतासु दक्षिणासु यः शेषः स नीतदक्षिणो यज्ञशेषः । एवं दृष्टा- दृष्टदोषपरिहारार्थम् । यद्येतेषामन्यतमो न भवति ततः प्रतिशृणोति । इतरथा प्रत्या- चष्टे । प्रतिश्रवः क्रियाभ्युपगमः। प्रत्याख्यानं तद्विपर्ययः। ।

·अग्निष्टोमपद्धतौ-- मैत्रावरुणो भव, , आध्वयंवपद्धतिः अथ मानुपलिंगवरणम् । तत्रादौ(१)यजमानः सोमप्रवाकस्य उदङ्मुखोपविष्टस्य दक्षिणं जान्वालभ्य गोत्रामुकशर्मन् अस्मिन्नग्निष्टोमसंस्थे ज्योतिष्टोमे सोमे त्वं सोमप्रवाको(२) भवेति वदेत् । भवामीति तेन प्रत्युक्ते तं मधुपर्कादिना- ऽमन्त्रकमर्चयेत् । ततः सोमप्रवाको होतृगृहं गत्वा अमुकशर्मणः सोमो भविष्यति तत्र भवता हौत्रं कर्त्तव्यमिति वदेत् । एवमितरान्। आध्व- र्यवम् ,ब्रह्मत्वम् , औद्गात्रम् , प्राशास्त्रम् , प्रतिप्रस्थात्रीयम् , ब्राह्मणाच्छं- सीयम् , प्रस्तोत्रीयम् , अच्छावाकीयम् , नेष्ट्रीयम् , पौत्रम् , प्रातिहत्रम् , ग्रावस्तुतीयम् , औन्नेत्रम् , आग्नीध्रीयम् , सुब्रह्मण्यीयम् , इति विशेषः। ते च प्रत्येकमां तथेति वदेयुः। ततो यजमानः प्राङ्मुखो ब्रह्मादीन् षोड- शत्विजउदङ्मुखानुपविष्टान् दक्षिणं जान्वालभ्य मानुषान्वृणीते(३)। गोत्रामुकशर्मन् हिरण्यशतगवदक्षिणेन वासोऽश्वदक्षिणेन च रथन्तर- पृष्ठेन त्रिवृदादिचतुष्टोमेनाग्निष्टोमसंस्थेन ज्योतिष्टोमेनाहं यक्ष्ये । तत्र मे त्वं ब्रह्मा भव, एवमेवेतरान, उदाता भव, होता भव । अध्व- युर्भव, ब्राह्मणाच्छंसी भव, प्रस्तोता भव, प्रतिप्रस्थाता पोता भव, प्रतिहत भव, अच्छावाको भव, भव, अग्नीद्भव, सुब्रह्मण्यो भव, ग्रावस्तुद् भव, उन्नेता भव । औद्वानपद्धतिः। अथ मानुषवरणं कुर्यात् । अमुकशर्मा मानुषः । इदमपि मानुषवरणं मन्त्रजपमेव । हौत्रपद्धतिः। ततो यजमानो ब्रह्मोद्गातृहोत्रध्वर्युब्राह्मणच्छ सिप्रस्तोतृमैत्रावरुण- प्रतिप्रस्थातृपोतृप्रतिहर्बच्छावकनेष्टग्नीत्सुब्रह्मण्यप्रावस्तुदुन्नेतृणां सद- स्यानां मानुषवरणं करोति । (१) सव्ये स्फ्यं गृहीत्वा साक्षसेन दक्षिणहस्ताग्रेण दक्षिणं ऋत्विग्जान्चालभ्य वरणं कुर्यादिति देवयाज्ञिकः । (२) यद्यपि सोमप्रवाकः कात्यायन सूत्रे नास्ति तथाप्याचारादत्र लिखितः । ततो यजमानः सोमप्रवाकं प्रति सोमप्रवाक सोमं मे ब्रूहि ऋत्विग्भ्यः। केम्य इति तेनोक्ते अमुकशर्मादिभ्य इति होतृनामपूर्वकमाह- नात्र को यज्ञ इत्यादयः । एतच्छाखायां प्रवादनस्यानभिधानात् । सोमप्रवाक एव न वरणीयोऽनभिधानात् इति याज्ञिकाः केचित् । (३) वरणं नाम करिष्यमाणकर्मस्वरूपदक्षिणाद्रव्यतत्परिमाणश्रावणपूर्वकं स्वयम- प्रवृत्तानां ब्रह्मत्वादिषु कर्मसु कर्तृत्वेनाभ्यर्थनम् । नेष्टा भव, ·। স্থা । आध्वयैवपद्धतिः। अथ मधुपर्कः । ततो मधुपर्कण समन्त्र४० सर्वेषा समनन् । तद्यथा-वृतानृत्विजः प्राङ्मुखानुपवेश्य स्वयं चोदङ्मुख उपविश्य "वृतात्विजो मधुपके- गाईयिष्ये' इति सङ्कल्प्य "साधु भवन्त आलतामर्चयिष्यामो- भवत" इति वृतान्प्रार्थयेत् । "अर्चय” इति प्रतिवचनन्तेषाम् । अर्च- यितुर्विष्टरदानम् । अर्चयितुरन्यो यः कश्चनान्सिस्वोधयति "वि- पूरा विष्टरा विष्टरा” इति । ततोऽर्चयिता “प्रतिगृह्यन्तामिति सकृद्ध- दति । ततोऽयोऽर्चयितुः हलकाशाद्विष्टरं गृहीत्वा ( "प्रतिगृह्णीम” इति प्रतिवचनं प्रतिग्रहीतॄणां सर्वत्र ) स्वासने उद्गग्रं निदधाति । "ॐ वर्मोऽस्मि समानानामुद्यतामिव सूर्यः । इसन्तमभितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति” इति । ततः “पादार्थान्युदकानि पादार्थान्युदकानि पादार्थान्युदकानीत्य- न्यः । प्रतिगृह्यतामित्यर्चयिता, अर्यस्तत्प्रतिगृह्या भूमौ निधाय तदुदक- मजलिनाऽऽदाय दक्षिणं स्वं पादं पूर्व प्रक्षालयेत् । ॐ विराजो दोहो. औद्धानपद्धतिः । ऋत्विजो वृत्वा मधुपर्कमाहरेदिति विधानान्मधुपर्कविधिः । तत्र यजमानविष्टरपुरुषाः विष्टरं पाद्यमय॑माचमनीयं मधुपर्कमा- हरन्ति अहणीयप्रदेशादुन्तरतो गां वध्योपतिष्टेरन (गो० गृ०४।१०१)। "ॐ अहणा पुत्रवाससा धेनुरभवद्यमे । सा नः पयस्वती दुहा उत्तरा मुत्तरा समाम्" । अथोराता तिष्ठन जपेत्- "इदमहमिमा पद्यां विराजमन्नाद्यायाधितिष्ठामीति । यजमानपुरुषै"विष्टरो विष्टरो विष्टरः प्रतिगृह्यतामिणत्युक्ते विष्टर प्रतिगृह्य "ॐ या ओषधीः सोमराज्ञीर्वह्वीः शतविचक्षणाः । तामहमस्मि- नासनेऽच्छिद्राः शर्म यच्छत” इत्युदगग्नमास्तीर्योपविशेत् । पाद्यं पाद्यं पाद्यं प्रतिगृह्यतामित्युक्ते पाद्यं प्रतिगृह्यापः प्रेक्षेत । "ॐ यतोदेवीः प्रतिपश्याम्यापस्ततोमाराद्धिरागविणति ततः सव्यं पाद हौत्रपद्धतिः। ततो मधुपर्कः । तत्र यजमानेन कूचं गृहीत्वा "कूर्चः कूर्चः कूर्चः प्रतिगृह्यताम्" विष्टर इति वा "प्रतिगृहामी”ति प्रतिगृह्णीयात् । “ॐ अहं वर्म सदृशानां विद्युतामिव सूर्यः । इमं तमधितिष्ठामि यो अस्माँ अभिदासतीति मन्त्रेण तदुपरि तिष्टेटुपविशेद्वा । ततः "पाधं पाद्यं पाद्यं प्रतिगृह्यताम्” इति यजमानेनोक्ते “ॐविरा- २ अग्नि ·अग्निष्टोमपद्धता KIMPATNIO आध्वर्यचपद्धतिः। ऽसि विराजो दोहमशीय मयि पाद्यायै विराजो दोह" इति । पुन- स्तथैव सव्यं पाई मन्त्रेणेव । ततः पूर्वव"डिष्टरा विष्टरा विष्टराः प्रतिगृह्यन्ताम्" । अच्यों "व- भोऽस्मीति विष्टरस्थोपरि पादौ करोतीति विशेषः । ततोऽन्यो "ऽर्घा अर्धाऽअइति। "प्रतिगृह्यन्तामिति यजमानः। अर्यः " आपः स्थ युष्माभिः सर्वान्कामानवानवानि इत्य प्रतिगृह्य शिरसा- भिवन्ध प्रागुदग्वा निनयन्ननुमन्त्रयते। “ॐ समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां यो- निमभिगच्छत । अरिधा अस्माकं वीरा मा परासेचि मत्पय” इति । ततोऽन्यः "आचमनीयान्याचमनीयान्याचमनीयानि प्रतिगृह्यन्ता- मिति यजमानः । अय॑स्तत्प्रतिगृह तदेकदेशेजाचामति सकृत् "ॐ आमागन्यशसा सठ सृज वर्चला। तमा कुरु प्रियं प्रजानामधिपति पशनामरिष्टिं तनूनामिति । ततः स्मार्ताचमनम् । औद्वानपद्धतिः। प्रक्षालयेत्। ॐसव्यम्पादमवनेलिजेऽस्मिन्याष्टश्रियं दधे इति तज्जलैकदेशेन दक्षिण पादं प्रक्षालयेत् “ॐदक्षिणम्पादमवनेनिजेऽस्मिन्नाष्ट्रश्रियमावेश- यामीति । शेषोदकेनोभौ पादौ प्रक्षालयेत् पूर्वमन्यमपरमन्यमुभौ पादाववनेनिजे । राष्ट्रस्या अभयस्यापरुध्या” इति । "अयंमऱ्यामध्यं प्रतिगृह्यतामित्युक्त्वा यजमानपुरुषा उद्गातुरअलौ कांस्यपात्रेणायं निनयेत् । उद्गाता प्रतिगृह्णीयात् “अन्नस्य राष्ट्रिरसि राष्ट्रिस्ते भूयासमिति । "आचमनीयमाचमनीयमाचमनीयं प्रतिगृह्यतामिणत्युक्ते तज्जलं प्र. तिगृह्याचामेत् “ॐयशोऽसि यशो मयि धेहीति । हौत्रपद्धतिः। जो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मयि पाद्यायै विराजो दोहः, इति पाद्यं प्रतिगृह्य ततः पादयोस्तूष्णीं त्रिनिनयेत् । "अय॑मय॑मयं प्रतिगृह्यतामिणत्युक्ते तदयं प्रतिगृह्णामीति प्रति- गृह्य तूष्णीं पादयोर्निनयति । तत "आचमनीयमाचमनीयमाचमनीयं प्रतिगृह्यतामि"त्युक्त त्पात्रं "प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य “ॐ आपो हि ष्ठा (१)मयोभुव०" इति तिसृभिः ऋग्भिः प्रत्येकमन्त्रान्ते आचामेत् । (१) ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्ज दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः ॥ तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ (ऋ० १०१९।१-३।)

·मधुपर्क . आध्वयंवपद्धतिः। ततोऽन्यो "मधुपर्का मधुपको मधुपर्काः प्रतिद्धन्तामिति यजमा- नः । ततोऽयो दातृहस्तस्थ अधुपर्क प्रतीक्षते "ॐ मित्रस्य त्या चक्षुषा प्रतीक्षे” इति। मधुपर्क प्रतिहालि-"ॐ देवस्य स्वा सवितुः प्रलोड श्विनोर्वाहुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्याम्प्रतिगृहामिण इति वामकरे धृत्वान- क्षिणानामिकया मधुपर्कमालोडयति सकृत्--ॐ नमः श्यावाल्याया- नशने यत्त आविद्धं तत्ते निष्कृन्तामीपति । ततोऽनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां मधु- पकदेशं गृहीत्वा प्रागुदग्वा क्षिपति, पुनरेवं पारद्वयमालोडनप्रक्षेपणे। ततो मधुपर्कैकदेशं प्राश्नाति "ॐयन्मधुनो मधव्यं परमर्ड० रूपसन्चाद्यम् । तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नाद्येन परमो मधयोऽनादोऽला- नीति । एवं द्विरपरं मन्त्रेण, शेष प्रागसञ्चरे निनयेत् । ततो द्विरा. चमनम्। प्राणान्त्सम्मृशति जलेन वाङ्म अस्येऽस्तु" इति मुखे । ॐ नसोर्मे प्राणोऽस्तु" इति इक्षिणनासायाम् । ॐ सोम प्राणोऽस्तु" इति वामनासायाम्। “ॐ अक्षणोमें चक्षुरस्तु” इति दक्षिणाक्षणि । औज्ञानपद्धतिः। "मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्कः प्रतिगृह्यतामित्युक्ते मधुपर्क प्रतिगृ. हीयात् "ॐयशलो यशोऽसीति तस्यैकदेश हस्ते निधाय पिवेत् इद- मन्त्रमयठं० रस इमा गायः सह श्रिया तत्सवितुर्वरेण्यं वाग्बहु बहु से भूयात्स्वाहेति। पुनस्तस्यैकदेश हस्ते निधाय पिवेत् "ॐइदमशायरस इमा गावः सह श्रिया भर्गो देवस्य धीमहि प्राणो वै वाचो भूयान्वहुर्ने भूयो भूयात्स्वाहेति पुनस्तस्यैकदेश हस्ते निधाय पिबेत् “ॐइदमन- मयरस इमा गावः सह श्रिया धियो यो नः प्रचोदयान्मनो वाव सर्वर्ट हौत्रपद्धतिः। ततो "मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्कः प्रतिगृह्यतामिणत्युक्ते ॐ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे” इति प्रतीक्षते । ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्वि- नोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्प्रतिगृह्णामि यशसेब्रह्मवर्चसायेति मधुपर्क प्रतिगृह्य वामहस्ते निधाय ॐ वसवस्त्वाग्निराजानो भक्षयन्तु" पूर्वार्द्ध सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णों निलिम्पेत् । “ॐ पितरस्त्वा यमराजानो भक्षयन्तु” इति दक्षिणाद्धे सकृत् । अप उपस्पर्शनम् । ॐ आदित्यास्त्वा वरुणराजाऽनो भक्षयन्तु” इति पश्चाद्धे सकृत् "ॐ रुद्रास्त्वेन्द्रराजानोभ- क्षयन्तु" इत्युत्तरार्धे सकृत् । अपउपस्पर्शनम् । “ॐविश्वे त्वा देवाः प्रजा- पतिसजानो भक्षयन्तु” इति मध्याहूर्व क्षिपेत् । लवन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम्। भुवः स्वः' इति प्रत्येकं प्राश्नीयात् । ततः "ॐ भूर्भुवः । ततः ·१२ अरिष्टोमपद्धतो- । । -- आध्वर्यवपद्धतिः। अक्षणोमें चक्षुरस्तु” इति वामाक्षणि । “ॐ कर्णयोमें श्रोत्रमस्तु" इति दक्षिणकर्णे । “ॐ कर्णयोमें श्रोत्रमस्तु" इति वामकर्णे । “ॐ बाह्वोमें बलमस्तु" इति दक्षिणव हो। ॐ बहोने बलमस्तु” इतिवामबाही "ॐ ऊोंमें ओजोऽस्तु” इति दक्षिणोते। "ॐ ऊोंमें ओजोऽस्तु” इति वामोरौ। “ॐ अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु” इति शिरः प्रभृति सर्वाङ्गानि स्पृशेत् । अत्र पुनराचमनं केचिदिच्छन्ति । औद्वानद्धपतिः। सर्व मे भूयात्स्वाहेति तूष्णीं चतुर्थम् । अनोच्छिष्टशङ्का (१) न कार्या । आचमनीयेनाचम्य शेषं ब्राह्मणाय दद्यात् । नापितेन गौौगौरित्युक्त उद्गाता उत्स्सृजत गां तृणानि गौर- त्त्विति ब्रूयात् । अत्र मातारुद्राणामित्यनुभन्त्रणं नास्ति । हौत्रपद्धतिः। स्वः इति सकृत्शेष पिवेत् । ततो ब्राह्मणायोच्छिष्टदानं सर्वपानं वा, अप्सु वा प्रक्षिपेत् । ततः (२)स्मार्तमाचमनम् । "ततः शन्नो देवीरभिष्टय(३) इत्याधाभियोक् च सूर्य दृशे इत्यन्ता- भिहृदयस्थलमभिमृशेत् । “ॐ प्राणपा असि प्राणं से पाहि" इति नासि- के मुखं च युगपदभिस्पृशेत् । “ॐ चक्षुष्पा असि चक्षुमे पाहि” इति च ( १ ) तान्बूलेक्षुफले चैव भुक्त स्नेहानुलेपने । सोमे च मधुपर्क च नोच्छिष्टं मनुरब्रवीत् । लघुहारीत १३९ । "मधुपके तथा सोमे अप्सु प्राणाहुतीषु च । अनुच्छिष्टो भद्विप्रो यथा वेदविदो विदुः" । अङ्गिरास्मृ०॥ "प्राणाहुतिपु सोमेषु मधुपर्क तथैव च । आस्यहोमेषु सबषु नोच्छिष्टो भवति द्विजः ॥ (२)स्मार्ताचमनं यथा- "कृत्वाऽऽदौ पादशौचं विमलमथ जलं त्रिः पिवेदुन्मृजेद् द्वि- देशिन्यङ्गुष्टयुग्मं सजलमभिमुखं नासिकारन्ध्रयुग्मम् । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नयनयुगयुतं कर्णयुग्मं कनिष्टा- गुष्ठाभ्यां नाभिदेशे हृदयमथ तलेनाङ्गुलीभिः शिरोंऽसौ' ।। अशक्तौ त्रिः पीत्वा हस्तौ प्रक्षाल्य मुखं विमृज्य खानि स्पृशेदिति निर्णयसिन्धु- पूजाविधिनिरूपणे ११९२ पत्रे । (३ ) ॐ शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शायोरभिाववन्तु नः ॥ ईशाना- वार्याणां क्षयन्तीश्चर्षणीनाम् । आपो याचामि भेषजम् ॥ अप्सु मे सोमो अब्रवोदन्तर्वि- स्वानि भेषजा । अनि च विश्वशम्भुवम् ॥ आपः पृणीत भेषजं वरु तन्वे मम । ज्योक च सूर्य दृशे ॥ (२० १०॥९॥४-७)।

·। आध्वयंवपद्धतिः। ततोऽन्यो "गावो गावो गावः” इतिः । यजमानः “प्रतिगृह्यन्ताम् । ततोऽयः "ॐ माता रुद्राणां दुहिता वसूना स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः । अनुवोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदिति वधिष्ट । मम चामुकशर्मणो यजमानस्य च पाप्मा हत उपांशु " उत्सृजत" इति ब्रूयादुचैः। ततो यजमानेन दत्ते वाससी प्रतिगृह्य तयोरन्यतरत्परिदधाति "ॐ परिधास्यै यशोधास्य दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरस्मि । शतञ्च जीवामि श- रदः पुरुची रायस्पोषमभिसंव्ययिष्ये” इति। तत आचमनम् । ततस्तद्दत्तं यज्ञोपवीतं "यज्ञोपवीतमिति मन्त्रेण (परिदधाति) "ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमयं प्रति मुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेज" इति । तत आचमनम् । तत उत्तरीयम् "ॐ यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती। यशो भगश्च मा विदयशो मा प्रतिपद्यताम्" इति । द्विराचमनम् । दत्तं चन्दनमालिप्य जपति “ॐ सुचना अहमक्षीभ्यां भूयासठ सुवर्चा मुखेन । सुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति । ततस्तथैव माल्यानि प्रतिगृह्णाति "ॐ था आहरजमदग्निः श्रद्धाय मेधायै कामायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च भगेन च" इति। औदात्रपद्धतिः। एवं प्रस्तोतृप्रतिहसुब्रह्मण्याना लौकिक देवं मानुषवरणमहत्वकर्म च भवति । तत्र विशेषः। "यशसो भक्षोऽसि महसो भक्षोऽसि श्रीभक्षोऽ. सि श्रियं मयिधेहि” इति मन्त्रेण मधुपर्क विभक्षयेयुः प्रस्तोत्रादयः तूष्णीं चतुर्थम् । मातारुद्राणामित्यनुमन्त्रणं न कुयुः । गवि प्रोक्तायां कुरुतेति न ब्रूयुः कलौ निषिद्धत्वात् । “मुञ्चागां वरुणपाशाद्विषन्तं मे धेहि । तञ्जह्यमुष्य चोभयोरुत्सृज(त) गामतु तृणानि पिबतूदकम्" इति प्रस्तोत्रादयो मन्त्रं ब्रूयुः ऋत्विजः प्राप्तत्वात् । अस्मिन् मन्त्रे अमु- प्यपदे यजमानस्य षष्ट्यन्तं नाम गृह्णीयात् । एको विष्टरो द्वौ वा, स्मा- तसूत्रे गोभिले यज्ञे ऋत्विजां विशेष उक्तः । होत्रपद्धतिः। क्षुषी युगपत् । “ॐ श्रात्रपा असि श्रोत्रं मे पाहि” इति श्रोत्रे, प्रतिश्रोत्र- मन्त्रावृत्तिः । ॐ अनु नो माष्टुं तन्वो यद्विलिष्टं" इति मुखं विमृज्य । ततो यजमानेन "गोर्गौगौरि"त्युक्ते "ॐ मातारुद्राणामिति जपित्वा "ओमुत्सृजत तृणान्यत्तु" इति वदेत् । इति मधुपर्कः । ।

·अग्निष्टोमपद्धतौ--- । । आध्वर्यवपद्धतिः। तानि धारयति "ॐ यद्यशोप्सरसामिन्द्रश्चकार विपुलं पृथु । तेन सम- थिताः सुमनस आबध्नामि यशो मयोति । ततो दातृदत्तकुण्डलादि मन्त्रावृत्त्या "ॐ अलङ्करणमसि भूयोऽलङ्का- रणं भूयादिशति । ततो नैवेद्यं दत्तं प्रतिगृह्णाति । इति मधुपर्कः । अत्र वा स्वस्तिवाचनम् । यजमानाय सोमसमर्पणम् ! यजमानस्थ मागल्यकरणमा देवयजनप्रार्थना । ततो यजमानो देवयजनभूमि गत्वा दैवविग्भ्यो मानुषेभ्यश्च देव यजनं प्रार्थयेत् । तत्र देवप्रार्थनामुपाशु मानुषप्रार्थनामुच्चैः । तद्यथा- उपांशु-अग्निमें होता स मे देवयजनं ददातु, उच्चैः होतर्देवयजन मे देहि । एवं सर्वत्र । आदित्यो मेऽश्वर्युः स मे देवयजनं ददातु, अध्वों देवयजनं मे देहि । चन्द्रमा मे ब्रह्मा स मे देवयजनं ददातु, ब्रह्मन् देव- यजनं मे देहि । पर्जन्यो म उद्गाता स मे देवयजनं ददातु, उद्गातर्देवयजनं मे देहि । आपो मे होत्रोशंसिनस्ते मे देवयजनं दतु, होत्राशंसिनो देवयजनं मे दत्त । रश्मयो से चमसाध्वर्यबस्ते मे देवयजनं ददतु, चम- साध्वर्थवो देवयजनं मे दत्त । दत्तमिति सर्वेषां यथायथं प्रतिवचनम् । औद्रात्रपद्धतिः। देवयजनप्रार्थना । अथ यजमानो "अग्निमें होता स मे देवयजनं ददातु” इत्युपा शू- क्त्वा "होतर्देवयजनं मे देहीत्युच्चैयात् । आदित्यो मेऽध्वर्युः स मे देव. यजनं ददात्वि"त्युपा शूक्त्वा ध्वयों देवयजनं मे देही 'त्युः। “चन्द्र- मा मे ब्रह्मा स मे देवयजनं ददात्वि'त्युपा शुक्त्वा, "ब्रह्मन्देवयजनम्मे देहीत्युः । “पर्जन्यो म उद्गाता स मे देवयजनं ददात्वि- त्युपा शुक्त्वा, "उद्गातवयजनं मे देही”त्युचैः । "सदस्यपक्षण "आकाशो मे सदस्यः स मे देवयजनं ददात्वित्युपा शक्त्वा "सदस्य देवयजनं मे देहोणत्युचैः । “आपो मे होत्राशसिनस्ते मे देवयजनं ददात्वित्युपाशूक्वा "होत्राशर्डसिनो देवयजनं मे दत्ते" क्स्युच्चैः । “रश्मयो मे चमसाध्वर्यवस्ते मे देवयजनं ददत्विश्त्युपाशू वा"चमसाध्वर्यवो मे देवयजनं दत्तगत्युच्चैः । होत्रादीनां "दत्तमिति- प्रतिवचनम् ।

·शालाप्रवेशः। आध्वर्यवपद्धतिः। ततो देवयजनं जोषयन्ते उच्चतमर्ड० सममविनश्यभितो देवयजन- मात्रदेशं पुरस्ताद्धर्ज प्राक्प्रवणमुदग् वा यत्किञ्चानूचानविज उद्धतौष- धिमूलेऽपरेऽन्ते विमितं कुर्वन्ति प्राग्वठशंपुरस्तादुर्श प्रतिदिग्द्वारमुदर्ज वा शालां वा परिवृते चोत्तरापरे सर्वत्र रूपयेनारनिना वा मानकरणम् । अध्वर्युर्यजमानो वा "अयन्त" इति गार्हपत्य एवाग्निमरण्योस्त्रिः समारोह्य सन्मन्त्रेण द्विस्तूपणीम् । “ॐ अयन्ते योनिऋत्वियो यतो जातो अरोचथाः । तञ्जाननन्न आरोहाथानो वर्धया रयिम्" (शुष्य० ३।१४) । सोमाधाने तु त्रयाणां समारोपः । देवयजनस्य दूरत्वे सभ्या- वसथ्ययोः समारोपः, अन्यथा प्रत्यक्षावेव नेयौ। ततः सत्विक सपत्नीकः सोपकरणो यजमान उदवसाय देवयजनं गत्वा शालास्तम्भं पूर्वाध्यं गृहीत्वा(१)ऽरणिपाणिराहेदमगन्मेति । "ॐ एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासो अजुषन्त विश्वे । ऋक्सामाभ्या सन्तरन्तो यजुर्मी रायस्प्पोषेण समिषा मदेम" (४१)॥ प्रविश्य उच्चासने शालाया राजानं निदधात्याहृतश्चेत् , प्राक् क्रयादन्नमुपहरन्त्यस्मै हविष्यममा सं यजमानः "इदमन्नं सोमाय राज्ञे न ममेति । कुण्डेषु भूसस्काराः । अग्निमन्थनं गार्हपत्ये स्थापनम् । सभ्याव. सध्ययोः प्रत्यक्षयोर्मथित्वा वा स्वे स्वे कुण्डे निधानम् । आहवनीयग्य सप्तसु प्रक्रमेषु कल्पनम् । आहवनीयदक्षिणाग्न्योर्विहरणम् । यजमानो- ऽपराह्नऽश्नातीष्टमुपपन्नं वा न वा पत्नी च । औद्वानद्धपतिः। अथोद्गाताऽऽत्मनो देवयजनगमनकालात् प्राक् तत्तत्कर्मानुष्ठानार्थ प्रस्तोतृसुब्रह्मण्यौ देवयजनं प्रति प्रेषयित्वा स्वगृहं गच्छेत् । यजमानस्य देवयजनयाचनाभावपक्षे तु उद्गातुः सोमप्रवाकाभिमन्त्रणम् । अन्ना- दिदानम् । कारम्भात्पूर्वं प्रस्तोतृसुब्रह्मण्ययोः प्रेषणम् । स्वस्य क्रय औपवसथ्ये वा गमनम् । दैवमानुषवरणम् । मधुपर्कभक्षणम् । तानून- त्रादि सर्वम् , यद्यौपवसथ्ये गमनं तदा तानूवादिनिवृत्तिः, सर्वेषामा- त्विज्योपक्रमवेलायां यज्ञोपवीतंचाचमनं च कर्तव्यम् । कर्मानुष्ठानकाले यज्ञाङ्गानामव्यवाय आभिमुख्यं च । प्राङ्मुखैश्च कर्म कर्तव्यमनादेशे। (१) अनेकयजमानके च सर्वेऽरणिपाणयो मुख्यं गृहपति शालास्तम्भग्रहणं कुर्वाणमन्वारभन्ते, तदेतत्सूत्रकारो वक्ष्यति "अविभवति गृहपत्यन्वारम्भ (का० श्रौ० १२।१।१३ इति।

·१६ अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वर्यवपद्धतिः। ततः कस्मैचित्समर्थाय क्रत्वर्थमपदिशति "क्रत्वर्थ मे गोपाय, "गो- पायामीति तत्प्रतिवचनम् । “यथाकालर्ड० सम्पादय” “सम्पादया. मीति सः। अथाप्सुदीक्षा तत उत्तरे परिवृत उदकुम्भवत्य सुदीक्षा । तत्र मध्यगत उदकुम्भ- स्थापनम् । तदुत्तरतो नखनिकृन्तनकङ्कतोदपात्रकुशतरुणक्षुरौदुम्बरद- न्तधावनकाष्ठदीक्षावाससामुपकल्पनम् । नापित उपतिष्ठति उपकल्पि- तानामुत्तरतः प्राङ्मुखो यजमान उदङ मुखोऽध्वर्युः यजमानस्य नखानि निकृन्तन्त्यङ्गुष्ट(ष्टय) प्रभृतीनि दक्षिणहस्तस्य प्रथम सव्यहस्तस्य ततो दक्षिणवामपादयोः। कङ्कतेन दक्षिणगोदानं वितार्यो- दपात्रोदकेनोनत्तीमा आप इति “ॐ इमाऽआप शमु मे सन्तु देवी" (४१) यूपवत् ( का० श्री० सू० ६।१।१२) कुशतरुणं प्रागग्रमन्तर्धाय "ॐ ओषधे त्रायस्व" (४२) क्षुरेण चाभिनिधाय तूष्णीम् । ॐ स्व- धिते मैन: हि:०सी० (४२) । छित्वोदपात्रे प्रास्यति एवमुत्तरं तूष्णीम् । नापिताय क्षुरं प्रयच्छति तेन केशश्मश्रु वपति । ततो लौकिकाभिरद्भिः स्नानम् । औदुम्बरेण दन्तधावनम् । स्मार्ता- चमनम् । उदकुम्भोदकेना(१)पो अस्मानिति स्नात्वा "ॐ आपोऽअस्मा- न्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतप्वः पुनन्तु । विश्व४० हि रिप्प्रम्प्रव- हन्ति देवी" (४।२) । उदिदाभ्य इत्युत्क्रामत्युत्तरपूर्वार्धे "ॐ उदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि" (४।२) । क्षौमं वस्ते निष्पेष्टवै ब्रूयादहतं चेदद्भिर- भ्युच्य स्नातवस्यं वाऽमौत्रधौतं विचितकेशं प्रसारितदशं दीक्षातपसोरिति "ॐ दीक्षातपसोस्तनूरसि तान्त्वा शिवा शग्ग्माम्परिदधे भद्र व्वर्ण- म्युष्ष्यन्" (४।२) । न नोविं कुरुते । स्माते द्विराचमनम् । यशसा मेत्यु- त्तरीयम् । “यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती। यशो भगश्च मा विदद्यशो मा प्रतिपद्यताम्" (पा० गृ० सू० २।६।२१)। एवं प्रतिप्रस्थाताऽपरस्मिन् परिवृते पत्नीं तूष्णीं वपनं वा, तत्रोदकुम्भन- खनिकृन्तनौदुम्बरदन्तधावनकाष्ठदीक्षावाससामुपकल्पनम् । पूर्ववन्नख- निकृन्तनम् । हस्तपादप्रक्षालनम् । आचमनम् । दन्तधावनम् । गण्डूष- करणम् । द्विराचमनम् । उदकुम्भोदकेन स्नानम् । उत्तरपूर्वार्द्ध उत्क्रा- (१) न तु कुम्भोदकेन स्नानमविधानात् । उदकुम्मनिधानन्वदृष्टार्थ सोमक्रयवदि- ति देवयाज्ञिकः ।

·दोक्षणीयेष्टिः। आध्वयवपद्धतिः। मणम् । वाससः परिधानम्। आचमनम् । उत्तरीयधारणम् । द्विरा चमनम् (१)। ततोऽध्वर्युः प्रागद्वारेण बाहुगृहीतं यजमानं विमितं प्रपाद्य प्रति- प्रस्थाता चापरद्वारेण पत्नी दीक्षणीयया चरति । अथ दीक्षणीयेष्टिः। तत्र यजमानोऽध्वर्युर्वा गार्हपत्यस्य पश्चात्पृष्ट्योत्तरत उपविश्य. षट्समिधो गृहीत्वा करिष्यमाणावधारणं कुर्यात् । अस्मिन्नग्निष्टोम- संस्थे ज्योतिष्टोमे ये केचन वैकल्पिकपदार्थास्त ऋत्विकमत्ययेन मयाऽव- धारिताः। तत्र दीक्षणीयादीष्टिषु ब्रह्मवरण-(२)व्रतग्रहण-जप- दक्षिणा(३)-वेद्यालम्भ-समिष्टयजुषामभावः। वाचस्पतिप्रैषस्तु भव. त्येव, (४)प्रायणीयादिश्वन्वाधानस्याप्यभावः। अग्नाविष्णू एकाद- शकपालेन पुरोडाशेन, पक्ष-आदित्यान् चरुणा सद्योऽहं यक्ष्ये । सप्तदशो वज्रः, व्रीहिभिर्यागः, ममाग्ने पक्षा, उत्तमे काले ब्रतोपायनम् , ममाग्न इत्यादि षडासनम् , न ब्रह्मवरणम् , वाचस्पतिप्रेषः, वाचस्पतिप्रैषः, प्रणीताप्रणयनम् , अग्नीनां परिस्तरणम् । पात्रासादने विशेषः-एकादशकपालानि, पुरोडा- शपाध्येका, नान्वाहार्यपात्रम् , न च तण्डुलाः, पक्ष-उपकल्पनीयानि, (१) पत्न्यश्चेज्ज्येष्टादिक्रमेण काण्डानुसमयेन सर्वासामप्सुदीक्षा । ( २ )सत्यवदनब्रह्मचर्यादिसङ्कल्परूपं व्रतं सोमार्थ पूर्वमुपेतम् । तच्चासोमसमाप्लेन- परित्यक्तव्यम् । तत्र पुनरुपायन विरुध्यते । “अग्ने व्रतपते व्रतञ्चरिष्यामि (सं० १०६) इत्ययमुपायनमन्त्रः न हि चर्यमाणे व्रते “चरिष्यामि" इति प्रयोगः सम्भवति । तस्मा- त्प्रसङ्गसिद्धमिति भावः । तथा हि जैमिनिः--"तथा व्रतमुपेतत्वात् । विप्रतिषेधाच्च । सत्यवदिति चेत् । न संयोगपृथक्त्वात्” (१२।१।२०-२३) इति । ( ३ )सोमयागान्तः पातिनीविष्टिष्वन्वाहार्यो दातव्यो न वेति संशये-"चतस्रो वै दक्षिणा हिरण्यं गौ सोऽश्च” (श० ४।३।४।७) इत्यादिदक्षिणा प्रधानन्यैव । न त्वङ्गानां, "दक्षिणा सोमस्या इत्यभिधानात्। अत इष्टिषु चोदकप्राप्तोऽन्वाहार्यो दातव्य इति पू: पक्षः । अत्रोच्यते-दाशमिकदक्षिणान्यायेन (१०२८1) ऋत्विग्दानमानत्यर्थ, सोमयागमध्यपातिनीषु पृथगानत्यभावान्न दातव्य इति जैमिनेः (१२।१।१६) सिद्धान्तः । (४) अत्र दीक्षणीयादिष्वन्वाधानं कर्तव्यं न वेति संशये चोदकप्राशत्वात्कर्तव्यमिति प्राप्ते-अग्निधारणार्थमन्वाधानं कर्तव्यम्। तच धारणं दीक्षणीयायां कृतं तस्मादन्या- धानं नास्तीति सिद्धान्तः । तथाहि जैमिनि:-"धारणार्थत्वात्सोमेग्न्यन्वाधान न विद्यत (१२ । १।१९) इति । "अग्न्यन्वाधानव्रतोपायनारण्यभोजनदानब्रह्मवर- णानि दोक्षणीयाप्रभृति प्रागुदवसानीयायाः सोमे कृतत्वात्" (८1१।४) इति कात्यायनसूत्रं व्याचक्षाणः कर्काचार्यः "कृतत्वादिति अन्न न सम्भवतीत्यतः प्रवृति. शब्दः प्रायणीयादि विषयो द्रष्टव्य" इति वदन् दीक्षणीयायां अन्वाधानं विद्यत एव, प्रायः णीयाप्रभृत्येव तु तनिषेध इत्यभिप्रैति । ३अग्निक ·, १८ अग्निष्टोमपद्धती... आवयवपद्धतिः। इध्मावहिः, षडवत्तम् , पते-चरुस्थालीमेक्षणम् , (पोतकं चालनी च) नवनीतम् , त्रैककुदाजनम् , एकविठ शतिः कुशपवित्राणि, कृष्णाजिन- द्वयम् , एक वा, मेखला, उष्णीष, कृष्णविषाणा, दीक्षितदण्डः, सतन्त्राया दीक्षणीयायाः उपाशुचरणम्, वागन्तेन वा, शाग्निहोत्रहवण्यादानादि। धूरीपारोहणे-देवयोरसीत्यूहः। चरुपक्षे अनूहः । ग्रहणे-देवाभ्यां अग्ना. विष्णुभ्यां जुष्टं गृह्णामि पने-आदित्येभ्यो जुष्टं गृह्णामि । प्रोक्षणे-त्वाधिकः। मुसलावधाने-स इदं देवाभ्यांक, पक्षे-अनूहः, तत्रैव पक्षे चर्वर्थपुरो- डाशीयानां विभागः इदमग्नाविषयवोः, इदमादित्यानाम् , द्वषदि धान्या- वापे-धिनुहि देवौ, पुरोडाशस्यैकत्वादनिर्देशः, आज्याधिश्रयणमग्नीधः, चरुपले ब्रह्मणः,पने-चरोः, (१)संयवनप्रथनाद्भिरभिमर्शनाभिवासनाना- औद्वानपद्धतिः। अथ दीक्षणीयेष्टिः । अथ दीक्षणीयेष्टौ प्रस्तोता पूर्वमवृतश्चेदिदानी वृतःसन् 'प्रस्तोतरेहि, इत्यामन्त्रितः पूर्वया द्वारा पत्नीशालां प्रविश्योत्तरेणानीन् गत्वा गाईपत्यस्य पश्चादुपविश्य प्रधानयागकाले त्यमूध्विति ताक्ष्यसामनी मध्यमस्वरेण प्रत्येक निस्त्रियेत् । हौत्रपद्धतिः । अथ दीक्षणीयेष्टिः। अपराह्न दीक्षणीयानावैष्णवेष्टिः । एहि होतरित्यामन्त्रितो होता- चम्य तीर्थन प्रविश्य कं प्रपद्यादि (२)पञ्चदश सामिधेन्यः उपांशु हविः, आवाहने-अग्निमग्न आ ४ वह सोममा ४ वह (उपांशु ) अग्नाविष ( उच्चैः) आ ४ वह देवानित्यादिसमानम् । उत्तमे प्रयाजे-भूर्भुवः स्वर्ये ४ यजामहे स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोम (१)"आदित्येभ्यश्वकै निर्वपन्ति ( श०३।१।३ । २) इत्यादिवाक्ये चरुशब्दः कि स्थाली वक्ति उत ओदनमिति सन्देहे लौकिकाचरुशब्दमल्प पाने प्रयुञ्जते । तस्या अदनीयत्वाभावेन पुरोडाशविकृतित्वं मा भूत् किन्तु श्रपणयोग्यतायाः सद्भावात्कपालवि. कृतित्वं भविष्यति । तस्मात्-चरुः स्थाली इति पूर्वः पक्षः । अन्नमेव चरुशब्देन उच्यते "अदितिमोदनेन इति वाक्यशेषे ओदनशब्देन चरुरनूयते । निघण्टुकारा अपि "हव्य. पाके चरुः पुमान्" इति (अमरकोषे २ । ७ ॥ २२) पठन्ति, तस्मात् चरुशब्दोऽन्नवाचीति (जै० १०॥ १।१०) राद्धान्तः । तस्य च स्थाल्यामेव (जै० १०।११११) पाकः कर्तव्यः । चरो पेषणादिकं कर्तव्यं न वेति सन्देहे चरोः पुरोडाशविकृतित्वात् पुरोडाशे च पेष. णादीनां सत्वात् अतिदेशेनान प्राप्तौ पेषणसंयवनोपधानादीनि कर्तव्यानीति प्राप्ते-तेषा- मर्थलोपादकरणमिति जैमिनेः ( १०। १ सू० ४९-५८) सिद्धान्तः । (२) कात्यायनानां शतपथोक्तः ( ३।१३।६) सप्तदश सामिधेन्यः ।

·दीक्षणीष्टिः । । आध्वयंवपद्धतिः। मभावः । प्राणदाने-यस्ते-त्वाग्नाविषय गच्छ स्वयंपत्ते-आदित्यान गच्छ० । सप्तदशेन वज्रणेत्यवबाधनम् । उन्तमे प्रयाजे-इदमग्नये सोमा- याग्नाविष्णुभ्यां, पक्षे-आदित्येभ्यः देवेभ्य आज्यपेभ्य इत्यादि । कालेध- स्तोतुः सामगानं, प्रधानयागे अग्नाविष्णुभ्यामनुब्रूहि अग्नान्शिप्रा यज निधनवषट्कारसमकालं यागः । इदमन्नाविपरणुभ्यां पक्षे-आदित्येभ्योऽनु- औद्भापतिः। ताय॑साम्नोस्ताय॑ ऋषिस्त्रिटुप् छन्दः इन्द्रो देवता दीक्षणीयाया- मिष्टो विनियोगः। त्यमूषु । जि । ना ३४५ म । देवर्जूता २३४ म् । सहो निन्ता। रुंता ३।२ थानाम्। अरिष्टनो २३४ यि माम्। पृतना ३४३ जमाशुम् । स्वस्त । यायि । ताक्ष्यमिही ३४३ । है ३ वा ५ इमा ६५६ ॥ १ ॥ ईयइया ३ हाइ । त्यम॑षुवाजिना ३० दे ३ वर्जूतम् । ई ४ ये इयाँ । हो २३४ इ । सहोवानन्ता । रुंता३॥ रथाना । ईय इया ३ हाई । अरिष्टा ३ नायि । मी ३० पृत । नौजमाशम् । ई ४ येइयाँ। हाँ २३४२ ।। स्वस्त । यायि । तामिहीं ३४३ । हूँ ३ वा ५ इमा ६५६॥२॥(१) हौत्रपद्धतिः। स्वाहा (उपांशु ) अग्नाविषण (उ०) स्वाहा देवा इत्यादि समानम् । वाधनावाज्यभागौ- अग्निर्वृत्राणि जङघनद्रविणस्युविपन्यया । समिद्धः शुक्रऽआहुतोटम् (ऋ० ४।५।२७४) । त्वठं० सोमासि सत्पतिस्त्वर्ड० राजोत वृत्रहा। त्वं भद्रो असि क्रतोटम् ॥ ततः प्रधानम् । (उपांशु) अग्नाविष्णुभ्यां ( उच्चैः ) अनुवृष्टहीत्युक्ते- (उपांशु) अग्नाविष्णू महि तद्वां महित्वं पातं घृतस्य गुह्यानि नाम । दमे दमे सुष्टुतिर्वामियानोपवां जिह्वा घृतमाचरण्या४ओम् । इयं पुरोऽ- नुवाक्या । ॐ अग्नाविष्णू महि धाम प्रियं वां वीथो घृतस्य गुह्या जुषाणा । दमे दमे सप्त रत्ना दधाना प्रति वां जिह्वा घृतमुच्चरण्यात् (उच्चैः) वौषट् । इयं च याज्या (शां०ौ०२।४।४) । अत्र प्रस्तोतुनिधनेन सह वषट्कारं ब्रूयात् । ततो विराजौ(२) स्विष्टकृतो नित्ये वा । अग्नये (१) छ. आ० ४।१५।९।१ - गे० ९, १,१-२-२ । (२) प्रेद्धो अग्न (३० ६।११।१४) इमो ऽअग्न (३० ७ । १ । १८) इति विराजौ स्विष्टकृतो याज्यानुवाक्ये भवतः शाखान्तरात् ।

·२० अनिष्टोमपद्धतो- PANDIRam । । आध्वयंवपद्धतिः। ब्रूहि । आदित्यान्यज । इदमादित्येभ्यो । स्विष्टकृदादि । (१)द्विदेवत्यत्वा- चतुर्धाकरणाभावः। बहुदेवत्यत्वाञ्चरोरपि । न दक्षिणा । उल्मुकलम- हौत्रपद्धतिः। स्विष्टकृतेऽनुब्रूहीत्युक्ते- ॐ पिप्रीहि देवाँ उशतो यविष्ठ विद्वाँ २॥ ऋतूं २॥ ऋतुपते यजेह। ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्व:० होतॄणामस्या यजिष्ठो३म्। (काव्हौ०१।११)। ततोऽनिस्विष्टकृतं यज” इत्युक्ते भूर्भुवःस्वर्थे यजामहेऽग्नि स्वि- ष्टकृतमयाडग्निरग्नेः प्रिया धामान्ययाट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाट् (उपांशु ) अग्नाविष्णवाः ( उच्चैः) प्रिया धामान्ययाट् देवानामित्यादि प्रकृतिवत्। अग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः पावक शोचे वेष्टवठ० हि यज्वा । ऋता यजासि महिना वियद्भहव्या वह यविष्ठ या ते अद्या ४वौषट्- (मं०६ सू०१५ऋक्१४)। इड्रोपाहाने विशेषः-उपहूतं बृहदित्यादि देवपुत्र इत्यन्तं प्रकृति- वत्कृत्वा उपहूतोऽयं यजमानोऽस्य यज्ञस्यागुर उद्चमशीयेति तस्मिन्नु- पहृतः । भक्षः। मार्जनम् । दक्षिणा न भवति। एषा ते हि । त्रयोऽनुया- जाः। सूक्तवाके-अग्निहविरजुषतावीवृधत महोज्यायोऽकृत सोमो हविरजु- पता वीवृधत महोज्यायोऽकृत (उपांशु)अग्नाविष्ण (उच्चैः)हविरजुषेतामवी- वृधेतामहोज्यायोऽक्रातां देवा आज्यपाआज्यमजुषन्तावीवृधन्त महोज्यायो- ऽक्रत अग्निहोत्रेणेद४० हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽक्रत अस्यामृधे- द्धोत्रायां देवंगमामाशास्तेऽयं यजमानोऽस्य यज्ञस्या गुर उदृचमशीये- त्याशास्ते यदनेन हवि०(२) देवेभ्यः । नमः उपतच्छयो० दे। उद० । (१) प्रकृतौ "आग्नेयं चतुर्द्धा करोति' (आप० औ० सू० ३ ॥ ३ ॥२) इति श्रूयते । तत्राविशेषात्सर्वत्र चतुर्धाकरणं कर्तव्यमुत आग्नेय एवेति संशये-आग्नेयवदै- द्वान्नाग्नीषोमीययोरपि पुरोडाशयोरग्निसम्बन्धात्, "तचतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा बहिषदं करोति" (श०१।४।१।४०) इति श्रुत्या पुरोडाशसामान्य एव चतुर्दाकारणश्रवणाच पुरोडाशत्रय एव चतुर्धाकरण कार्यमिति पूर्वः पक्षः। आग्नेये पुरोडाशे एव अग्निदेव- ताया मुख्यः सम्बन्धः । यद्यपि माध्यन्दिनशाखायां पुरोडाशमात्रे श्रवणमस्ति तथापि शाखान्तरे "आग्नेयं चतुर्धा करोति' इति विशेषस्यैव श्रवणात् "सामान्यविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषतः" (तन्त्र वा० ३।४।४७) इति न्यायेन सामान्यस्य पुरोडाशवाक्यस्य विशेषेण आग्नेयवाक्येन एकदेवत्ये आग्नेयमाने सङ्कोचादाग्नेयमात्रस्यैव चतुर्धाकरण. मिति ( जै०३।१।१५) सिद्धान्तस्तद्वदनापीति भावः । (२) पाऽऽशास्ते तदश्यात् तद् अध्यात् तदस्मै देवा रासन्तां तदग्निदेवो देवेभ्यो ।

·दोक्षणीयधिः। आध्वर्यवपद्धतिः। सनादि । व्यूहने-अग्नाविण्वोरु०,अनाविषा तमपनुदताम् । पक्षे-अग्ना- विश्रावोरादित्यानामु०॥ अनाविण्णू आदित्यास्तमपनुदन्तु० । अभ्युक्ष्य जुह्वेत्यादि वेद्यालंभवर्ज प्राक् समिष्टयजुषः (१)कृत्वा होतृप्रायश्चित्तान्ते, शाला पूर्वेण बहिः कुशास्तरणं, तेववस्थितं प्राङ्मुखं यजमानं नवनीते नाभ्यङ्क्ते शीर्णोऽभ्यनुलोमठ० सपादको महीनां पयोसीति "ॐ मही- नां पयोऽसि व्वचोंदा असि व्यों मे देहि” (४३) । यजमानः स्वयमेव हौत्रपद्धतिः । पत्नीसंयाजान्ता । पत्नीवेदवाचनं स्तरणं च न भवति वेदशेषविमोक- आहवनीयोपस्थानस्थितिनिवृत्तिः अध्वर्युमन्वारभ्यौद्मभणानि जुह्वन्तं वनुतां वयमग्ने: परिमानुषाः इष्टं च विच चोभे जैन द्यावापृथिवी अ० हलस्पातामिह गतिर्वामस्येदं च नमो देवेभ्यः (का० हौ०प००८) (शांक श्री०१३ १४ । ११)। (१) अत्राग्नावैष्णवेष्टौ प्रकृतिवत्सर्वाङ्गेषु प्रालेष्वाह कात्यायन:-"प्राक् समि. एयजुषः करोति' (१२।२५) । समिष्टयजुषः प्राक् यान्यङ्गानि तान्येच करोति । ननु समिष्टयजुमात्रस्य प्रतिषेधः “समिष्टयजुरेव न जुहोति नेदिदं दीक्षितवसनं परिधाय पुरा यज्ञस्य सस्थाया अन्तं गच्छानीत्यन्तो हि यज्ञस्य समिष्टयजु” (श. श्रा० ३।१३।६ ) रिति । सत्यमेतत् , पुरा यज्ञस्य संस्थाया अन्तगमनदोषो मा भूदित्थे- तत्कारणमुपदिष्टं, ततश्च समिष्टयजुषि कृते यद्यन्तगमनं तहि तदुत्तरेषु पदार्थेषु क्रियमा- गेषु सुतरामन्तगमनं भवति अतः साधूक्तं 'प्राक्. समिष्टयजुषः इति । “समिष्टयजुर्ज वा" (का० १२।२६)। अथवा समिष्टयजुर्वर्जयित्वाऽन्यत्सव कर्मापवान्तं भवति तन्मात्रस्य प्रतिषेधात । एवं पक्षद्वयोपन्यासे कृते यः पक्षः श्रेयान् स एवाभ्युपग. न्तव्यः । कश्चासौ प्राक् समिष्टयजुषः करोतीति । अत्राहुहरिस्वामिनः-"तस्य सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति । उपाशु देवते यजतीति (श ३।१३।६) अत्र सप्तदशउपां- शुत्वयोविधिः इतरेषामनुवादः प्राप्तत्वात् । “समिष्टयजुरेवे (श०.३।११३१६ ) ति समिष्टयजुरादिपदार्थकाण्डावलोपविधिः। कुत एतत् तदन्तार्थवादात। "अन्तो हि यज्ञस्य समिष्टयजु" ( श० ३३१०३६ ) रिति । यत्र हि औपचारिकोऽप्यन्तः परिहीयते समिष्टयजुस्तत्र पारमार्थिको ब्राह्मणतणरूपो न परिहीयते इति का युक्तिः, तथा सुरे- ब्वागतेषु यज्ञमपहनुवानाः समिष्टयजुर्ज करिष्यन्तीत्यनुपपन्नं यत्तु समिष्टयजुरेव ने" ति तद्धविराहुत्त्यन्तरापेक्षयावधारणम् । ये तु समिष्टयजर्व क्रियां मन्यन्ते तेषामन्त्र "समिष्टयजुरेवे" त्ययमनुवादो भवति औवल्यार्थान्तरे औधभणहोमे विनियोगात् (का० ७।३।१५) । समिष्टयजुषः सामर्थ्यादेव निवृत्तः । “नेदिदं दीक्षितवसन मिति प्रारम्भ एवान्तगमनरूपं नकार्यमित्यर्थः। तथाचापस्तम्बसूत्र (१०४।७)मानवसूत्रयो..."q- त्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया सन्तिष्ठत इति पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्या इति च । अतएव पुरा यज्ञस्य संस्थाया अन्तगमननिषेधादीक्षणीयायाः प्रभृत्यनूबन्ध्यायाः प्राक् क- स्थापि कर्मणः समिष्टयजुः प्रभृति कर्मापवर्गान्तं कर्स न भवति समानन्यायात् । तद्यथा- दीक्षणीया दक्षिणाग्निहोमान्ता (श० बा. ९९२१९) प्रायणीया शय्वन्ता (श० ।

·शिष्टोमपद्धती- आध्वर्यवपद्धतिः। वृत्रस्येत्ययावनक्ति ककुदाञ्जनेनाभावेऽन्यद् द्विदक्षिणं त्रिरुत्तरं परा. क्सकृत्सकन्मन्त्रः शरेषीकथा साग्रया ॐ वृत्रस्यासि कनीनकश्चक्षुर्दा- ऽअसि चक्षुर्मे देहि" (४ । ३) अध्वयु कुशपवित्रैश्चित्पतिमॆति पावयति ९।६।१।२०) आतिथ्येडान्ता (श०९।५।१।२१) उपसत्प्रधानयागान्ता (श०९।५।११२२) अग्नीषोमीयो दक्षिणाग्निहोमान्तः (श०९।५।११२३) सवनी- यपशुरनुबन्ध्यपशुश्च समिष्टयजुरन्तौ-सवनीयपुरोडाशाः पशुपुरोडाशाश्वेडान्ताः। यतस्ते दीक्षणीयां निरवपणनित्यादि (श०९।१।६।१ । १९) श्रुत्या दीक्षणीयाप्रायणीयादीनां तृतीयसवनान्तानामन्तलोप उच्यते । पश्चाच्च "ते देवा अब्रुवन् । ये न इमे यज्ञाः सामि स स्थिता यानिमान्विजहतोऽगामोप तज्जानीत यथेमान्त्स स्थापयामे" (श०९।११ २८) ति विमर्शपूर्वक "ते चेतयमानाः एतानि समिष्टयजू प्यपश्यंस्तान्यजुहवुस्तैरेता- न्यज्ञान्त्समस्थापयन्” "ते वा एते नवयज्ञाः नवैतानि समिष्टयजूषितघदेतानि जुहो- त्येतानेवैतद्यज्ञान्स स्थापयती" (श०९।११।२९-३०) ति सर्वेषां दीक्षणीयादीनां तृतीयसबनान्तानां संस्थितानां सहैव संस्थापन विधीयते । अत एव यज्ञसमाधेरवागन्त- गमनस्य निषेधाच्चयनेऽपि शतरुद्रियादिषु सर्वजुहोतिषु दर्शपूर्णमासधर्मत्वेऽपि समिष्टय. जुषः पूर्णपात्रादि कर्मापवर्गान्तस्य चाभावः । एवं वाजपेये नैवारबाहस्पत्यचरौ राजसूया- न्तर्गतमैत्रावरुणपयस्यादौ च द्रष्टव्यम् । समानन्यायात् । सर्वयज्ञसंस्थायां तु सर्व समिः टयजुरादि कर्मापवर्गान्तं क्रियते सयज्ञसंस्था चानुबन्ध्यान्ते भवति तां तु प्रकृत्य farहि सर्वोऽनुयज्ञः सन्तिष्ठत" इति श्रवणात् अतोऽनुबन्ध्यान्ते सर्वसाधारण पूर्णपात्रनिनयनादि कर्मापवर्गान्तं समापनीयम् । हरिस्वामिभिरप्यग्नीषोमीयस- वनीयानुबन्ध्यसाधारणस्य शूलावभृथस्यानूबन्ध्यान्ते सिद्धान्तीकृतत्वाच्च । नूबन्ध्याभावे पयस्यान्ते पूर्णपाननिनयनादि कर्मापवर्गान्तमनुष्ठेयं अनुबन्ध्याया स्थाने तस्याः (का०१०।९।१५) विहितत्वात् । सूत्रकारस्याप्ययमेवाभिप्रायो गम्यते यत्प्रा. गुदवसानीयायाः कस्यापि कर्मणः समाप्तिन भवतीति। "अग्न्यन्वाधानव्रतोपायनारण्य. भोजनदानब्रह्मवरणानि दीक्षणीयाप्रभृति प्रागुदवसानीयायाः कृतत्वात्" (का० श्रो० ॥ २४)। इत्यनेनाग्न्यन्वाधानादीनां प्रागुदवसानीयायाः प्रतिषेधात् । (महर्षिजैमिनेरपि वहुभिन्याय (१२।१११०-११।१४।१६) रयमेव सिद्धान्तः।) तेनैवं विज्ञायते एतावत्पर्यन्त. मन्यन्वाधान बतोपायनादिसाधारणमिति तेन समातिरपि प्रागुदवसानीया या एवं सर्व- साधारणी युज्यते। अत एव श्रूयते "ताहिसर्वोऽनुयज्ञः संतिष्ठत इति । यथा द्वादशाहाय- हर्शणेषु “पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सन्तिष्ठन्त इति पत्नीसंयाजान्तानां सर्वेषामसाधारणं दक्षिणाग्निहोमादि कर्मापवर्गान्तं सर्वमन्त्येऽहनि समाप्यते (जै० ९।११९)। एवम- त्रापि येषां सोमान्तर्गतादीनां दीक्षणीया-पशुपुरोडाश सवनीयपुरोडाशशतरुद्रियादि जु- होति-बार्हस्पत्यचर्वादीनामनन्तापच्छिन्नानां पूर्णपात्रकर्मापवर्गान्तमपेक्ष्यते तत्सर्वमनु- बन्ध्यान्ते पयस्यान्ते वा सर्वसाधारणं समापनीयमिति सिद्धम् । अन्तापच्छिन्नानां प्रायणीयातिथ्योपसदग्नीषोमीयसवनीयानूबन्ध्यपशुतत्पुरोडाशानां तु तदपेक्षव नास्ति। नहि दीक्षणीया कस्यापि भाष्यकारस्य मतेऽन्तापच्छिन्ना। सर्वैरपि समिष्टयजुर्वज वा ।

·दीक्षणीयेष्टिः। RE आध्वर्यवपद्धतिः। सप्तभिः सप्तभिः प्रतिमन्त्रमच्छिन्द्रेणेति(१) सर्वत्र द्विरुपरिनाभ्युन्मृज्य प्रदक्षिणम् "ॐ चित्पतिर्मा पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुने तच्छकेयम् (७।४)। पुनर्द्वितीयं सप्तकं गृहीत्वा तथैवोपरिनाभि "ॐ वाक्पतिर्मा पुनात्वच्छि- द्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्र पते पवित्रपूतस्य यत्का मः पुने तच्छकेयम् (४।४)। ततस्तृतीयं गृहीत्वा सकृदवाड़नाभेः “ॐ देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुने तच्छकेयम्" (४।४)। कुशप. वित्रत्यागः । एकेन त्रिभिः सप्तभिर्वैकशतेन वा राजसूये । आ वो देवास इति वाचयति(२) यजमानम् । "ॐ आ वो देवास ईमहे वामं प्रयत्यध्वरे । आ वो देवास आशिषो यज्ञियासो हवामहे" (४५) इति ब्रहि । यजमानः “ॐआ वो देवास ईमहे वाम प्रयत्यध्वरे । आ वो देवास आशिषो यज्ञियासो हवामहे”। स्वाहा यज्ञमित्यङ्गुली अचते नानाहस्तयोरेवरी० शेषं प्रतिमन्त्रम्। तत्रादौ हौत्रपद्धतिः। यजमान (३)तदुह स्माह कौषीतकिर्न होतव्या इति श्रुतेः । इति प्रथममहः । कर्मापवर्गान्तं पूर्व कर्तव्यमित्यस्य पक्षस्य सिद्धान्तीकृतत्वात् प्रायणीयादिवत्प्रत्यक्षवच. भाभावाच्च । तेन "नेदिदमिति बचनात्समिष्टयजुरादिकं सर्व तस्या अवशिष्यते । अने. नैव न्यायेनाग्नीपोमीयपशुपुरोडाशादीनामप्यवशिष्यते तत्र समिष्टयजूंषि सर्वसाधा. रणान्येव सुत्यान्ते हूयन्ते “तघदेतानि जुहोत्येतानेवैतद्यज्ञान स-स्थापयती" (श०९।१॥ १।३०) ति वाक्यात् । इतरत्पूर्णपात्रादिकर्मापवर्गान्तमनबन्ध्यान्ते तन्त्रेण सर्वसाधारण समाप्यत इति निरवा, अनूबन्ध्याभावे पयस्यान्ते । पूर्णपात्रस्यासादनप्रोक्षणे अपि अनूबन्ध्यापशुपुरोडाशपात्रासादनकाले पयस्यायां कर्तव्ये लाघवान्निनयनसन्निधानानु- प्रहाच्चेति दिक् । (१) "अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वादि (जै० २।११४८)ति न्या. यादन्न अच्छिद्रेणेत्यादः मन्नन्नयेष्वनुषङ्गो भवति । (२) “अथाशिषामारम्भावाचयति [श०३।१।३।२४ ) इत्यादौ ज्ञश्चाज्ञश्च द्वावपि वाचयितव्या उत ज्ञ एवेति संशये अविशेषादुभौ वाचयितव्याविति पूर्वः पक्षः । अध्य- नविधिबलादधीतवेदस्य विदितबेदार्थस्यैव याजमानत्वादभिज्ञमेव वाचयेन त्वविज्ञमिति (जै ३८९) सिद्धान्तः । (३) पञ्चाहुतीर्जुहुयात् “मनो मे मनसा दीक्षितां स्वाहेति प्रथमां वाल्मे वाचा दो. क्षितां स्वाहेति द्वितीयां प्राणो मे प्राणेन दीक्षतां स्वाहेति तृतीयां मध्ये प्राणमाह मध्ये ह्ययं प्राणश्चक्षुमें चक्षुषा दीक्षितांस्वाहेति चतुर्थी श्रोत्रं मे श्रोत्रेण दीक्षितां स्वाहेति पञ्चमी तहुह स्माऽऽह कौषीतकिर्न होतव्या (शां० ब्रा० ७॥ ४ ॥शां० श्रौ० ५।४।१४) इति श्रुतेः।

·अग्निष्टोमपद्धतौ- । आध्ययवपद्धतिः । कनिष्ठिक--ॐस्वाहा यज्ञ मनस आरभे"। ततोऽनामिके- "ॐ स्वाहोरोरन्तरिक्षात् यज्ञमारभे” । ततो मध्यमे..ॐ स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां यज्ञमारभे" । अन्तिमेन मुष्टी कृत्वा “ॐ स्वाहा वातादारभे यज्ञमा" । स्वाहेत्युक्त्वा वाग्यतः “ॐ स्वाहा” (४।५) अगुष्ठौ तत्सहिते तर्जन्यौ चोत्सृजति । अध्वर्युर्यजमानं बाहुगृहीतं (१)वाग्यतं प्रवेशयति पूर्वद्वारेण विमितं प्रविश्याहवनीयगार्हपत्यावन्तरेणागत्य स्वासने उपविशति सोऽस्य सञ्चर आप्रसवात्। एवं प्रतिप्रस्थाता पत्नीमभ्यञ्जनादि तूष्णी (२)पूर्वद्वारेणैव अग्नी अन्तरेणापरेण वा प्रवेशयति । अस्या अप्ययमेव सञ्चर आ प्रसवात् । अध्वर्युः औद्मभणानि जुहोति स्थाल्याः नावेणाकूत्या इति प्रतिम- न्त्रम् । ॐ आकृत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा”। इदमाकूत्यै प्रयुजेऽनये । "ॐ मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहा”। इदं मेधायै मनसेऽग्नये । तृतीयं जपत्येव। (सस्वरं जपः) । “ॐदीक्षायै तपसेऽग्नये स्वाहा। सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वा- हा" । इदं सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये । “ॐ आपो देवीहतीविश्वशम्भुवो द्यावापृथिवीऽउरोऽअन्तरिक्ष । बृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहा" । इदं (३)द्यावापृथिव्यन्तरिक्षबृहस्पतिभ्यो न मम । इदं सवित्रे न ममेति भद्रः। पञ्चमं जुह्वां ध्रौवमासिच्य द्विश्च स्थाल्याः स्वेण तृतीयं त्रुवमभिपूर- यति विश्वो देवस्येति । “ॐ विश्वो देवस्य नेतुर्मतों बुरीत सख्यम् । विश्वो राय इषुध्यति द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहा (४७) । इदं(४)विश्व- (१) वाग्यमनस्यास्य कृत्स्नप्राकरणिकाङ्गत्वं (जै०३।११४) सिद्धान्तितम् । (२) अत्र मानवसूत्रे विशेष:-"प्रतिप्रस्थाता तूष्णी पत्नी पावयित्वा परया द्वारा प्रपाद्य दक्षिणतः पादपरस्य पत्नीलोकमुपस्थाप्योपवेशयति । अतोऽपरेण द्वारेण प्रवे- शनं समूलम् । अनेकयजमानकेऽभ्यञ्जनादि बाहुगृहीतप्रपादनान्तमेकै स्य यजमानस्य कर्तव्यं संस्कारस्यैतावत्परिमा गत्वात् ।अप्सुदीक्षायामपि नखनिकृन्तनादिप्रपादनान्तमेक- कम्येति । (३ ) अत्र "आपो देवीलिङ्गोका" इत्युक्तत्वा ( सर्वानुक्रमणिः १२१६)न्मन्त्रलि. ने भिन्नविभक्त्यन्तानामेव देवतात्वेनावगमाच "इदमद्भयो द्यावावृथिवीभ्यामन्तरिक्षाय बृहस्पतये न मम" इति वा त्यागः । एवं सर्वत्राऽनेकदेवतासु ज्ञेयम् । (४) इदं विश्वेभ्यो देवेभ्यः सवित्रे मित्राय वृहस्पतये पूष्ण इति वा । अथवा इदं सवित्रे इत्येतावानेव त्यागः, विम्यो देवस्य स्वस्त्यात्रेयः सावित्रीमनुष्टुभमिति सर्वानक्र. मण्या (२१६) मुक्तत्वा'दथ सावित्री जुहोतीति चयने ( श० प्रा० ६।६।१।२१ ) श्रुतत्वाच्च।

·दोक्षणीयेष्टिः कृष्णाजिनादि दीक्षा च । आध्वर्यचपद्धतिः। देव सवितु-मित्र-बृहस्पति-पूषभ्यो न मम । एतामेव वा पूर्णा जुहुया- देका नेतरा:(१)। [दीक्षणीयाशेषसमापनम् ] ततो बर्हिोमादि(२) समिष्टयजु-ब्राह्मणतर्पणष-तर्पण-कर्मा- पवर्गावर्ज सर्व पौर्णमासवत् । इति दीक्षणीयेष्टिः। अथ कृष्णाजिनादिदीक्षा। आहवनीयं दक्षिणेन कृष्णाजिने मालसहिते स्वृतान्ते तमु प- श्चादासजनवती निदधाति प्राग्नीवे । एकं चेत्पश्चात्पादद्विगुणं कृत्वा यजमानो दक्षिणं जान्वाच्यास्ते पश्चादेनयोः। शुक्लकृष्णसन्धिमालभत ऋक्लामयोरिति ॥ "ॐ ऋक्सामयोः शिल्पे स्थस्ते व्वामारभे ते मा पातमास्य यज्ञ स्योदच (४)। तयोर्दक्षिणजानुनाऽऽरोहति शर्मासीति । "ॐ शर्मासि शर्म मे यच्छ नमस्ते ऽअस्तु मा माहिठ०सी (४18)। तेनास्तेऽपरन्ते । मेखला बध्नीते (३)वेणि त्रिवृतठ० शणमुजमिश्रामन्तरां वासस ऊर्गसीति । "ॐ ऊर्गस्याङ्गिरस्यूर्णम्म्रदा ऽऊर्ज मयि धेहि।। (४ । १०) नीविं कुरुते सोमस्य नीविरिति । "ॐ सोमस्य नीविरसि"। (४।१०) उष्णीषेण स्वं शिरः प्रोणुते विष्णोः शम्मति । "ॐ विष्णोः शर्मासि शर्म यजमानस्य" (४।१०)। प्रादेशमात्री कृष्णविषाणां त्रिबलि पञ्चवलिं. वोत्तानां परिधा- नीयस्य दशायां बध्नीते तया (४)कण्डूयनम् । (१) एतान्यौद्मभणानि दीक्षणीयाङ्ग तच्छेषभूतद्रव्यसाध्यत्वात् । दीक्षणीयाऽभावे अस्थियज्ञे (का औ०२१।१३।३५) न भवति धौवाज्यस्य हुतत्वात् । (२) बहिहोमः। प्रणीताविमोकः। राक्षसभागः। कर्कमते भागावेक्षणं व्रतविसर्गो भा गप्राशनमिति । देवयाज्ञिकमते व्रतविसर्गोऽनुबन्ध्यान्ते पयस्यान्ते वा भवति नान्न । (३) मेखलाबन्धनमध्वोरिति कर्कः । यजमानः स्वयं बध्नाति आत्मनेपदश्नव- णादिति देवः। (४) शाखान्तरे "सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्यः (आ० श्रौ१०।१०।२) इति कण्डूयन- मन्त्र आम्नातः तत्र यदाऽनेकेषु पाण्याद्यङ्गेषु युगपत्कण्डरुत्पद्यते किं तदा प्रत्यङ्ग मन्त्रा. ४ अप्रिय ·Pahilona अग्निष्टोमपद्धतौ-- ira आध्वर्यवपद्धतिः। तत उदकोपस्पर्शः। काण्वानां तूत्तरीयदशायाम् । उपस्पृशत्येनया दक्षिणस्या भ्रुव उपरीन्द्रस्य योनिरिति "ॐ इन्द्रस्य योनिरसित (४।१०)। भूमौ चोल्लिखति सुसस्या इति। "ॐ सुसस्याः कृषीस्कृधि (४।१०)। अध्वर्युर्मुखसम्मितमौदुम्बरं दण्ड (१) प्रयच्छत्युदगग्नं यजमानाय स गृहीत्वोच्छ्रयस्वेत्येनमुच्छ्रयति । उच्छयस्व वनस्पत ऊवों मा पार्ट० हस आस्य यज्ञस्यो. दृचः" (४।१०।) तं दक्षिणत उपधत्ते । अत्र वा मुष्टिकरणवाग्यमने। एवं प्रतिप्रस्थाता पत्नी तूष्णी युगपन्मेखलादि योक्त्रेण(२) वा जालं वा शिरसि विपर्यायं (वा) पृथुमुखो (३)यज्ञियवृक्षशकुः वृत्तिरुत सकृदिति सन्देहे युगपदबङ्गेधूत्पन्नायां कण्ड्वां प्रत्यङ्गमभ्यस्यमाने कण्डूयने कण्ड- यनकर्मणस्तदपनेयस्य दुःखस्य दुःखापनयनसंस्कार्याणामङ्गानांच भिन्नत्वात्प्रत्यङ्गमाव- तिरिति पूर्वः पक्षः । कृष्णविषाणया विधीयमानकण्डूयनशेषमन्त्रस्य संस्कार्यात्मन एक- त्वात्सकृन्मन्त्रपाठेन तत्सिद्ध वृत्तिः कर्तव्येति (जै० ११।४। सू०४९-५०) सिद्धान्तः । (१) ज्योतिष्टोमे श्रूयते "दण्डेन दीक्षयति" "तस्य शतं दक्षिणा" इति । तद्दीक्षा दक्षिणमङ्गप्रधानार्थमुत प्रधानार्थमेव । पुरुषाणामङ्गप्रधानार्थत्वाहीक्षादक्षिणस्याङ्गप्र- धानार्थतेति प्रा.-"दीक्षा सोमस्या (ले० आ० ३९१) "दक्षिणा सोमस्या इति वच. नादीक्षादक्षिणं सोमस्य प्रधानस्यैवेति (जै० ३।१५) सिद्धान्तः । दर्शपूर्णमासयोरारम्भे सकृदेवान्वारम्भणीया कर्तव्या न प्रतिप्रयोगमावर्तनीया इत्युक्तं नवमे (१३४-३६)। सा च विकृतिष्वपि कर्तव्येति निर्णीतं द्वादशे (२६)। अत्र सन्ति ज्योतिष्टोमे दर्शपूर्णमासविकृतिभूतानि दीक्षणीयादीनि कर्माणि । अस्ति तु प्रकृतावारम्भगीयेष्टिः “आग्नावैष्णवमेकादशकपाल निर्वपेद्दर्शपूर्णमासावा(रि)रप्स्य. माण" (गो० वा० उ०१ । १२ । ) इति । तत्र सन्देहः दीक्षणीयादिष्वारभ्भणीया कतव्या उत नेति । "विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात्' (जै०१०।१।१) इति न्यायेन सर्व प्राकृतं कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः । सोमयागारम्भेणैव दीक्षणीयादीनामारब्धत्वात् तेषां पृथगारम्भाभावेन आरम्भा- ख्यद्वारलोपाहीक्षणीयादिषु आरम्भणीया न कर्तव्या इति (जै०१०।१।२) सिद्धान्तः । (२) इत ऊर्ध्वं पत्नीसन्नहनं कर्तव्यं न वेति चिन्तायांदापौर्णमासिकं पत्नीसन्नहन प्रायणीयादिषु चोदकप्राप्तं कर्तव्यमिति प्राप्ते-यद्यदृष्टाय बन्धः यदि वासोधारणं दृष्ट- प्रयोजनं, तदुभयमपि सौमिकेन योक्त्रबन्धनेन सिध्यति । अन्यार्थेनापि सन्नहनेन सन्नद्धैः त्वात्" (१२।१।२९)। पत्नीसन्नहनं च सयोक्त्रायाः" ( २५ ) इति । (३) यज्ञमर्हन्ति यज्ञियाः पलाशादयः । यज्ञत्विाभ्यां घखनौ (पा० ५। १ । ७१) इति धप्रत्ययः । तथा च श्रुति:-(श० १ । २ । ६ । २०) "ते वै पालाशाः स्यु" रित्यु- ।

·२७ महाधारलम्भरणम्। आध्ववपद्धतिः। कण्डूयने । ओलेखनात्करोति मेखलादि चेत् कृष्णाजिनादि दण्डा. SMAHAS wmarathe इति कृष्णाजिनादिदीक्षा। अन्यो दीक्षितोऽयं ब्राह्मण(२) इत्याह त्रिरुचैः । प्रतिप्रस्थाता दीक्षि. तोऽयं ब्राह्मणः ३ । अस्मिन्नुद्वासने प्रेषे ब्राह्मण इत्येव वैश्यराजन्ययोरपि श्रुतेः (श० ब्रा०३।२।१।४०)। एतत्प्राग्यदा च सूर्योऽस्तमियात्तदैव सायमग्निहोत्रठ० हुत्वा सर्व. গহিছ গন্ধ নাখা। अथ महावीरसम्मरणम् । एकदीक्षापक्षेऽत्रैव महावीरसम्भरणयूपाहुतियूपच्छेदनानि, दी. क्षाबहुत्वे तु, यस्मिन् कस्मिंश्चिद्दीक्षादिने तानि । तत्रादौ महावीरसम्भरणम् । (३)दीक्षासु महावीरान्त्सम्भरन्ति । पक्रम्य "यदि पालाशान्न विन्देदश्रो अपि वैकडताः स्युर्यदि वैकडनान्न विन्देदथो अपि काश्मयमयाः स्युर्यदि काश्मयमयान्न विन्देदथो अपि बैल्वाः स्युरथो खादिरा अथ औ- ते हि वृक्षा यज्ञियाः" इति । ब्रह्मपुराणेऽपि- पालाशास्वत्थन्यग्रोधलक्षवकतोद्भवाः । काश्मर्योदुम्बरौ बिल्वाश्चन्दनः सरलस्तथा ॥ शालश्च देवदारुच खादिरश्चेति याज्ञिकाः । (१) अनेकयजमानके एकैकस्य कृष्णाजिनास्तरणादिदण्डप्रदानान्तं कर्तव्य, एवं पत्नीनामपि । दण्डप्रदानान्ते कृते दीक्षितो भवति, अतः कृष्णाजिनास्तरणादीनि दण्डो- च्छ्यणान्तानि समस्तानि दीक्षाकरणानि न व्यस्तानि । अतः सर्वेषु दण्डोछ्यणान्तेष्व. नुष्ठितेषु दीक्षितो भवतीति देवयाज्ञिकः । असोमाधानिनो "दीक्षितोय” मित्येतस्मात्प्रा- गस्तमयेऽग्निहोत्रकाल आगते सायंप्रातहोमस्तन्त्रेण कर्तव्यः, न प्रात)ममिति याज्ञि- काः । इष्टेरनन्तरमेव होमादिनिषेध इति मीमांसका। तथा हि जैमिनि:-"परेणाssवेदना- हीक्षितः स्यात् , सर्वैर्दीक्षाभिम्सबन्धात् । इष्टयन्ते वा तदर्था ह्यविशेषार्थसम्बन्धात् । समाख्यानं च तद्वत् (१।३।२९-३१) इति । (२) अनेकयजमानके चास्योहः। दीक्षितादिमौ ब्राह्मणौ, दीक्षिता इमे ब्राह्मणा इति । (३) महावीरग्रहणं पिन्चनरौहिगकपालानामप्युपलक्षणम् । तान्यन्यन्न प्रक्रियन्त एव । प्रयोजनं पिन्वनादीनामपिाविस्मरणे सम्भारनिवपनादि सर्वे तदुपयुक्तं भवतीति । एकाहेषु-तावदेकादीक्षा तिस्रो दीक्षाश्चतस्त्रो दीक्षा द्वादश दीक्षा अपरिमिता (जै. १०) वा दीक्षा भवन्ति ( जै० ६।९।८) (का० ७१२४) । अहीनेषु-"दीक्षाः सुत्योपसच्छेषेणे (का० २३।११२) ति। द्वादशाहे च दीक्षा द्वादशे (ज० ६।१९)ति । नत्रानेकदीक्षापक्षे यस्मिन्नहनीच्छा भवति तस्मिन्महावीरसम्भरणं कर्तव्यम् । एकदी- झापक्षे च 'दीक्षितोऽयं ब्राह्मण' इति प्रैषानन्तरं प्रागस्तमयान्महावीरसम्भरणं अपणान्तं । - ।

·1 अग्निष्टोमपद्धता- आध्वयंवपद्धतिः। अन्तःपात्ये दक्षिणतः समन्त्रं ब्रह्मास्ते, तत्सत्यपार्वे यजमानः । अन्तः पात्यदेशे संभारान्निद्धाति, मृदं, बल्मीकवां, वराहविहतं, पूतीकान- जापयो, गवेधुकाः, कृष्णाजिनमभ्रिंचोत्तरतः । अध्वर्युर्देवस्य त्वेत्यधि- मादायौदुम्बरी वैकङ्कतीं वारनिमात्रीम् । "ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो_हुभ्याम्पूष्णोहस्ताभ्याम् । आददे नारिरसि" ( ३७१ ) । सव्ये कृत्वा दक्षिणेनालभ्य जपति युञ्जत इति। । । "ॐ युञ्जते मनऽउत युञ्जते धियो विप्राविप्नस्य बृहतो विपश्चितः । ब्धिहोत्रादधे व्वयुनाविदेकऽइन्न्महीदेवस्य सवितुः परिष्टुतिः” (३७।२)। सानिभ्यां पाणिभ्यां मृदमादत्ते पिण्डवहेवी द्यावापृथिवी इति । "ॐ देवी द्यावापृथिवी मखस्य वामद्य शिरो राध्यासन्देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीघरों" ( ३७॥३) आददे। कृष्णाजिने निद्धात्युत्तरतः सर्वत्र । देव्यो व्वम्य इति वल्मीकव- पाम् । ॐ देव्योव्वम्यो भूतस्य प्रथमजा मखस्य वोध शिरो राध्या- सन्देवयजने पृथिव्याः। मखाय त्वा मखस्य त्वा शी" (३७।४) आददे। इयत्यग्न ऽआसीदिति वराहविहतम् । “ॐ इयत्यग्र आसीन्मखस्य तेऽद्य शिरोराध्यासन्देवयजने पृथिव्याः । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीण" ( ३७१५ ) आददे । इन्द्रस्यौजस्थेति पूतीकान् । “ॐ इन्द्रस्यौजस्थ मखस्य बोऽद्य शि- रोराध्यासन्देवयजने पृथिव्याः। मखाय त्वा मखस्य त्वा शीणे" (३७६) आदे। मखायेति पयः “ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीरें" (३१६) तूष्णीं गवेधुकाः। सम्भृतानभिमृशति मखायेति “ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्णे" ३७.६) अभिमृशामि(१)। कृष्णाजिनं परिगृह्योत्तरतः परिवृतं गच्छन्त्यध्वर्युप्रतिप्रस्थातृनेष्टो- नेतारः प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति । "ॐ प्रैतु(२) ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्येतु सूनृता । अच्छा व्वीरं नर्यम्पङ्कि- कृत्वाऽऽपाकादुद्धरणं प्रातः कर्तव्यम् । 'तान दिवैवोपवपेदिवोद्वपेदि" (श० ब्रा० १४।१। २।२१) त्युक्तत्वात्तत्कालमेव पाकासम्भवात्प्रातरुद्वापो युक्त इति । (१) केचित्प्रत्येकमभिमर्शनमिच्छन्ति । (२) प्रेतु ब्रह्मणस्पति” रिति मन्त्रपाठः सर्वेषाम् । "अथोत्तरतः परिश्रितं भवति । ।

·महावीरसम्भरणम् । आध्वर्यवपद्धतिः। राधसन्देवा यज्ञन्नयन्तु नः (३७१७) । परिवृते निदधाति सम्भारानुद्धताबोक्षिते तिकतोपकी प्रागद्वारे मखायेति । " मखाय त्वा मखस्य त्वा शीण ( ३७७)निदधामि । दक्षिणतः समन्त्रं ब्रह्मास्ते यजमानश्चास्ते । अजाक्षीरं गवेधुकाश्च पृथक्कृत्वा सम्भारैः ससृजति मखायेति । “ॐ मखाय त्वा भखस्य त्वा शोधणे ( ३७१७ ) ससृजामि मृदमादाय महावीरं करोति मखायेति । "ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीणे (३७७) करोमि । प्रादेश- मात्रमूर्वमासेचनवन्तं मेखलावन्तं मध्यसङ्गृहीतमूर्व मेखलायास्त्र्य- मुलं निष्ठितमभिमृशति मखस्य शिर इति । "ॐ मखस्य शिरोऽसि" (३७।८)। स्थापयति आदानमेके । एवमि- तरौ प्रतिमन्त्रम् । मृदमादाय द्वितीयं करोति “ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शोणे" क. रोमि (३६८)। अभिमृशति “ॐ मखस्य शिरोऽसि (३७।८) स्थापयति। तृतीयं करोति "ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीपणे करोमि" (३७१८) अभिमृशति “ॐ मखस्य शिरोऽसि । मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्णे" (३७८) स्थापयति। स्त्रक्पुष्कराकृती पिन्वने रौहिणकपाले परिमण्डले । मृदुमुपशयां निद्धाति महावीरान गवेधुकोभिः श्लक्ष्णयति म- खायेति प्रतिमन्त्रम् । ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्णे श्लक्ष्ण यामि" (२७।८) दक्षिणा रेकदेशमुल्मुकमादाय तेनाश्वशकता (१)धूपयत्यश्वस्येति प्रतिमन्त्रमुखावदग्निः। ॐ अश्वस्य त्वा वृष्णः शक्नाधूपयामि देवयजने पृथिव्याः। म. खाय त्वा मखस्य त्वा शीषणे (३७)। कृष्णाजिनमपसार्य तत्राम्या चतुरस्त्रं हस्तमात्र गर्ने खात्वा तत्र श्रपणमास्तीर्य तत्र कृतक्रमेण तान् सर्वानधोमुखान्निधाय तेनैवोल्मुकेन तइभिप्रयन्तो!जपन्ति प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरि" (श० प्रा० १४।१।२।१६ ) त्यादि श्रुतेः । परिश्रितस्य सिद्धस्यैव निर्देशात्पूर्व पञ्चारत्निप्रमाणं समचतुरस्त्रं प्रारद्वारं कृत्वा तन्मध्ये सप्तभूसंस्कारान्कृत्वा सिकतोपकीर्ण कार्य, । ततः कृष्णाजिनं परिगृह्येत्यादि कार्यम् । (१) अथवा धूमायमानं सकृदेव हस्तेन गृहीत्वा भूमिस्थानेव महावीरान्सर्वतः परिवर्तनेन धूपयति ततस्तूप्णी पिन्वने रौहिणकपालौ धूपयति ।

·अनिष्टोमपद्धतो- आध्वयंचपद्धतिः। प्रदहनं च मखायेति प्रतिमन्त्रम् ॐ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ण (३७) प्रदहामि(१)। एवमितरौ । पकानुद्धरत्युजवे त्वेति प्रतिमन्त्रम् । ॐ "ऋजवे त्वा ( ३७।१०) उद्धपामि" "ॐ साध त्वा उद्वपामि," "ॐ सुक्षित्यै त्वा उद्वपामि। अजापयसाऽवसिञ्चति मखायेति प्रतिमन्त्रम् । ॐ मखाय त्वा म- खस्य त्वाशीषणे” अवसिञ्चामि । एवमितरौ। तूष्णीं पिन्वनादीनां करणाभिमर्शनश्लक्ष्णनधूपनप्रदहनोद्धरणा- वसेचनानि दिवैव प्रदहनोद्धरणे, यदि सूर्योऽस्तमियाद्रात्रौ प्रदहनान्तं कृत्वा प्रातरुद्धरणावसेचने कुर्यादिति भद्रः(२)। इति महावीरसम्भरणम्। अथ यूपच्छेदनम् । पूर्णाहुतिवनिरूप्याज्यं गार्हपत्येऽधिश्रित्य सुनुवं च सम्मृज्योडा- स्योत्पूयावेक्ष्य चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा समित्पूर्वकमाहवनीये यूपाहुति जुहोति चतुर्ग्रहीत खुवेण वोरुविष्णविति । "ॐ उरुविष्णो विक्रमस्वोरुक्षयाय नस्कृधि । घृतं घृतयोने पिव प्र प्र यज्ञपतिन्तिर स्वाहा” (५.४१) । इदं विष्णवे न मम । आज्यशेषमादाय सतक्षा गच्छति यूपम् । अभिमृशत्यत्यन्यानिति, प्रातिष्ठन्नभिमन्त्रयते(३) वा । । (१) अथवा महावीराणामादीपने मखायेति त्रयो मन्त्राः । सूत्रे प्रदहने विधानात् । श्रुतौ (श० ब्रा० १४।१।२।२१) वाऽवधाने विहिता इति पूर्व तत्र प्रदर्शिताः । अथवा तत्कालमेवानि मथित्वा तत्कालमथितेनाग्निना महावीरादीनां धूपनं श्रपणं श्रपणमप. सार्योत्तानान कृत्वा ऋजवे त्वेति प्रतिमन्त्रं महावीरानुद्धरति तूष्णीं पिन्बने रोहिणकपाले बोद्धरति । एतेषां पचनोद्धरणे दिवैव कर्तव्ये न रानौ (२) असम्भवे तु कुम्भकारादिकृतं सिद्धपात्रग्रहणं वा “खात-लून-छिन्ना-वह त-पिष्ट-दुग्ध-दग्धेषु यजुष्क्रियासम्भवात्" (का० श्रौ० १।१०।१३ ) इति परिभा- पालिङ्गात् । ततो महावीरादीनामसञ्चरे निधानं महता प्रयत्नेन रक्षणं च कार्यम्। भेदे प्रायश्चित्त- स्य बाहुल्यात् । तथा हि तत्प्रायश्चित्तम् । “भूमिभूमिमवागान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यतामिति मृन्मयं भिन्नमभिमृशेत् । “य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः सन्धाता सन्धि मघवा पुरूवसुरिष्कर्ता विहतं पुनरिण( का० २५।५।२९-३० )ति घयम् । परमेष्टयादींश्च (य० सं० १९४-९८) चतुस्त्रि- है०शतं जुहोति" इति । (३) अभिमन्त्रणलक्षणन्तु- "मन्त्रमुच्चारयन्नेव मन्त्रार्थत्वेन संस्मरेत् । शेषिणं तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् ॥

·यूपच्छेदनम् । आध्वर्यवपद्धतिः। "ॐ अत्यन्यांऽअगामान्यांऽउपागामकृत्वा परेभ्योऽविदम्परो- वरेभ्यः । तन्त्वा जुपामहे देव वनस्पते देवयज्याय देवास्त्वा देवय- ज्याय जुषन्ताम् (५।४२)। पालाशं बहुलपर्णमशुष्कायमूर्खसकलशाखं मध्यानोपनतमत्रण- मभावे खादिरबिल्वरौहितकान् । खादिराभावे सोम इतरात् । छेदनप्रदेशे चुवेणोपस्पृशति विष्णवे त्वेति-"ॐ विष्णवे त्वा (५।४२) उपस्पृशामि। ओषध इति कुशतरुणं तिरस्कृत्य ॐ ओषधे वायस्व (५१४२)। स्वधित इति परशुना प्रहरति “ॐ स्वधिते मैन:हिर्ट सी: (५।४२)। प्रथमशकलं निदधाति । अनक्षस्तम्भ वृश्चति । एकजम् । द्यां मा- लेखीरिति पतन्तमभिमन्त्रयते । " द्याम्मालेखीरन्तरिक्षमाहि४० सीः। पृथिव्या सम्भव नद- क्षिणा पतेत्., अथठ.हि वेति शोधनमभिमन्त्रणशेषो वा विशेषोपदेशात् । अयहि त्वा स्वधितिस्ते तिजानः प्रणिनाय महते सौभगाय (पा४३) । असस्त्वमित्यावृश्चने जुहोति यूपे वा तत्संस्कारात् स्थाणौ श्रुतेश्च । "ॐ अतस्त्वं देव व्वनस्पते शतवल्शो विरोह सहस्रवल्शा विवय:०० रहेम ( ५।४३ ) स्वाहा । इदं वनस्पतये न मम । परिवास्याच्छेदनं पुनः । व्यरनिश्चतुररनिर्वा । एकरनिप्रभृतीनेके । अष्टाभिं करोत्युवरवर्ज। मूलात्स्वरुनिष्पादनम् । अग्राञ्चपालं पृथुमात्र- मष्टाश्रिमध्यसगृहीतमूर्ध्वमने प्रतिमुञ्चति ह्यङ्गुल न्यङ्गुलं वा तातिका- न्तं यूपस्य पञ्चारनिः पञ्चदशपर्यन्तः सोमे दशसप्तचतुर्दशवर्जमपरि- मितो वा सप्तदश वाजपेये। एकविठ० शतिरश्वमेधे यथाकाय स्थवि- मा। इति यूपच्छेदनम् (१) । औद्मभणादारभ्य यतवाग्यजमान अस्तमयाद्वाचं यच्छति पत्नी एतदेवाभिमन्द्रस्य लक्षणं चेक्षणाधिकम् ।" इत्याश्वलायनश्रौतसूत्रीयनारायणकृत्युक्तं बोध्यम् । (१) यूरैकादशिनीपक्षे एवमेवैकादश यूपॉश्छित्वा वितष्टं च द्वादशमचषालमन- धाश्रीकृतं देवयजनं नयेत् । यूपाहुतिः (का० श्री०६ । १।४) सदेव (जै० ११ । २ । ७) भवति। "यूपाहुत्यभ्यादानयवावपनानि सकृदि" ( का० औ० ८ । ८।९) त्युक्तः । स्थाण्वाहुतिश्च पृथक् सर्वेषां भवतीति रामवाजपेयिनः ।

·aminaM तणुत वतकात व्रतकणुता (४। ११) अग्निब्रह्मति अग्निष्टोमपद्धती- आश्ववपद्धतिः । च अध्वर्युः अस्तमिते "दीक्षित वाचं(१) विसृजस्व ३ । “पलि वाचं विसृजस्वेति त्रिराह पृथक् । यजमानः अग्निमभ्यावृत्य व्रतं कृणुतेति वाग्विसर्जनं त्रिरुक्त्वा । GO । ॐ अग्निब्रह्मानिर्यज्ञा वनस्पतिर्यज्ञियः (४|११)। भूर्भुवः स्वरिति वा “ॐ भूर्भुवः स्वः। अत ऊर्ध्वमामुष्टिविसर्गादनस्तमितेऽनुदिते च त्रिराह "दीक्षित याचं यच्छ, पत्नि वाचं यच्छेति । यथोक्तं विसर्जनम् । बतदुधे दोहयति यजमानः । 'गावौ धुक्ष्वेति प्रेषः । तत्क्षीरव्रतौ(२) भवतः । प्रथमे व्रते ब्रीहियवयोरन्यतरभावपत्युभावेके तद्वतमदोहे स- वौषधठ० सर्वसुरभि चैके । अध्वर्युर्गार्हपत्ये दीक्षितस्य व्रतस्य श्रपणं कुर्यात् । दक्षिणानौ प- ल्याः लौकिकी यवागू राजन्यस्य तथामिक्षा वैश्यस्य कांस्यपात्रेणाध्य. युर्यजमानाय दीक्षितसञ्चरेण व्रतं प्रयच्छत्यनुसिक्तमपरराने सायंदोह- मपराह्ने प्रातःहम् ।(३) (१) अनेकयजमानके अस्योहः । दीक्षितौ वाचं विसृजेथा मिति द्वयोः । “दीक्षि- ता बाचं विसृजध्वमिति बहुषु । पत्नीशब्दस्य तु नोहः प्रकृतावप्यसमवेतत्वात् । (२) ज्योतिष्टामे दीक्षितस्यान्नभोजनाभाषे व्रतमानायते-“पयोव्रतं ब्राह्म. णस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य” इति। तत्पुरुषार्थमुत ऋत्वर्थमिति संशये प्र. करणं बाधित्वा पुरुषसंयोगाद्वतस्य पुरुषप्रीत्यर्थतया लब्धफलस्य पुरुषाथत्वमिति पूर्व पक्षः । पुरुषाणां क्रियार्थानां शरीरधारणार्थो बलकरणार्थश्चार्य संस्कारो व्रतं नाम । स . तुधीभवितुमर्हतिःप्रकरणानुग्रहाय, पुरुषार्थत्वे सति फलं कल्प्यं, क्लुप्तमितरत्र । प्रयोग- वचनेनोपसंहृतं तत्प्रधानस्य। तस्मात्क्रत्वर्थमिति (जै० ४।३।४) सिद्धान्तः । "पयो व्रत ब्राह्मणस्य यवागू राजन्यख्यामिक्षा वैश्यस्य अत्रा सन्देहः किं यस्यापर भोजन न विद्यते स पयो व्रतयेत्, यवागूमामिक्षां वा, उत विद्यमानेऽपीति । तदेतदस- त्यन्यस्मिन्मक्षे कर्तव्यं, अन्याभावस्य निमित्तत्वात् । निमित्ते सति नैमित्तिकस्यानुष्टे- यत्वादिति प्राप्ते न बनान्याभावो निमित्तत्वेन श्रुतः। तस्मात्-सत्यप्यन्यस्मिन्भक्षे- नियमादृष्टाय पय एव व्रतयेदिति (जै० ६ । ८1८) सिद्धान्तः । (३) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'अथास्मै व्रतं प्रयच्छति अतिनीय मानुषं कालं सायं दुग्धमपररात्रे प्रातदुग्धमपराह्ने" (श० ३।२।२।१६) इति । तत्र सन्देहः। किं यस्याजीणिः सम्भाविता तेनापि व्रतयितव्यमुत नेति । "नियतं वाऽर्थवत्वात्स्यादिति न्यायेन ( जै० ६१८४२६ ) ( विहितत्वात् ) व्रतयितव्यमेवेति पूर्वपो-यजमानस्य रोगोत्पत्या ऋतु- विरोध एव सम्भाव्येत । तेन प्रधानविरोधादजीर्णसम्भवे न व्रतयितव्यमिति (जै०६ । ८।९) सिद्धान्तः । - ·বিবস্বামি । आध्वयंचपद्धतिः। यजमानः स्वासने कृष्णाजिनयोः देवी घियमिति बतायोपस्पर्श नं कुर्यात। व्रतार्थमाचमनम् । दैवीं धियं मनामहे सुमृडीकाम- भिष्टये । बोधां यशवाहसटलुतो नो असदशे" (४|११)। ये देवा इति तयत्यन्मये कांस्यपात्रे "ॐ ये देवा मनो जाता मनोयुजो दक्षकतवस्ते नोऽवन्तु ते नः पान्तु तेभ्यः स्वाहा” ( ४ ११)। आचम्य श्वात्राः पीता इति नाभिमालमते "ॐ श्वात्राः पीता भवत यूयमापो अस्माकमन्तरुदरे सुशेवाः ! ता अस्मभ्यमयमा अनमीवा अनागसः स्वदन्तु देवीरमृता ऋतावृधः” (४११२)। पत्नी लौहे तूष्णी अत्यभक्षणमात्र पन्या व्रतश्रपणप्रदाने प्रतिप्रस्थातुरिति संप्रदायः। मेयन्कृष्णविषाणया लोष्ठं किञ्चिद्वाऽऽदत्त इयं त इति । "ॐ इयं ते यज्ञिया तनूः" । अपो मुञ्चामीति मेहति "ॐ अपो मुश्चामि न प्रजाम्। अ० होमुचः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशत”। शौचाचमनान्ते- पृथिव्या सम्भवेत्यातं निदधाति “ॐ पृथिव्या सम्भव" (४।१३)। अग्ने त्वमित्युक्त्वा स्वपित्यधः प्राङ, दक्षिणतोऽग्निमुखः “ॐ अझे त्व: सुजागृहि वयर्ड० सुमन्दिषीमहि । रक्षा णो अप्रयुच्छन् प्रबुधे नः पुनस्कृधि (४।१४) इति प्रथममहः ॥ ( अथ द्वितीयमहः ।) अग्निमभ्यावृत्तं बिबुद्धमस्व (१)प्स्यन्तं पुनर्मन इति वाचयत्यध्वर्युः । ॐ पुनर्मनः पुनरायुर्मऽ आगन्न्पुनः प्राणः पुनरात्मा मऽ आ- गन्पुनश्चक्षुःपुनः श्रोत्रम्मा आगन् । वैश्वानरोऽ अदब्धस्तनूपाऽ अग्निनः पातु दुरितादवद्यात्" " इति ब्राहि । यजमानः- "ॐ पुनर्मनः पुनरायुर्म आगन्युनः प्राणः पुनरात्मा मऽ आगलपु. नश्चक्षुः पुनः श्रोत्रम्म आगन् । वैश्वानरोऽ अदब्धस्तनूपाऽ अग्निन्नः पातु दुरितादवद्यात्" (४।१५) अनुदिते दीक्षित याचं यच्छ ३। पत्नि वाचं यच्छेति निराहाध्वयुः। उदिते च दीक्षित वाचं विसृजस्व ३। पत्नि वाचं विसृजस्वेति त्रिराह । यजमानस्य व्रतः कृणुतेत्यादि ( पत्र ३२) पूर्ववत् । तत्र त्रिस्तनं (१) आहवनीयाभिमुखीभूतं यजमान विगतनिद्र' पुनः स्वापमकरिष्यन्तं पुनमैन इति वाचयति। अगि ०५ ·अनिष्टोमपद्धता- ANIMAR गावौ धुत्वेति प्रेषः(१) । व्रताधिश्रय पूर्ववत् (पत्र ३२)। त्वमन इत्याह क्रुध्वा नित्यं वा व्याहृत्य । "ॐ त्वमग्ने बतपाऽ असि देव आमत्येवा। त्वं यज्ञेष्वीडया, (४।१६)। लब्धमालभ्य(२) वाचयति रास्वेयदिति । अध्वर्युर्गामालभस्वेत्या- दि यथाद्रव्यम् । "रास्वेयत्सोमा भूयो भर देवो नः सविता बसोर्दाता ब्वस्वदा. दिति ब्रहि । यजमानः- ॐ रास्वेयत्सोमा भूयो भर देवो नः सविता व्वसोर्दाता ब्वस्व. दात् (४।१६) आलब्धुमशक्येऽ(३)भिमन्त्रणम् । ( अथ दीक्षितनियमाः।) अथ नियमाः। शुद्रसम्प्रवेश-सम्भाषा-प्रत्युत्थाना-भिवादनोदका- वायवर्षाणि वर्जयेत्प्रागवभृथात् । परिहालं वदति विचक्षणचनसित- वतीं वाचम् । शालासनास्वप्नौ सन्धिवेलयोः वेद्यासुत्यासु । अप्राय- श्चित्तमपराधे। इतरेतरस्मिन्वोपहवमिच्छेरन् । पत्न्यामेकदीक्षा । इति नियमाः(8)- (१) अत्र सानो (चयने) यजमानोऽ'हरहरप्रयात( १११७)मिति मन्त्रेण स्वाहान्तेनोखायां समिधमादधाति । ततो भस्मापोऽभ्यवहरणादि प्रायश्चित्यन्तम् । ततो विष्णुक्रमवात्सप्रेसमासेन । ततोऽध्वर्युः पलाशशाखया गार्हपत्यस्य चितेः स्थानस्य सम्मार्जनादि निवेशन इत्युपस्थानान्तम् । (२) शाखान्तरे “दीक्षितो भृति वन्वीतेति ( आ० औ० १०।१८।४) दीक्षितस्य भृतियाचनार्थ प्रयाणं विहितमस्ति । तत्र याचने क्रियमाणे यद्धिरण्याश्चगवादि यत्क- श्चिद्ददाति तल्लब्धहिरण्याद्यालभ्य हिरण्यमालभस्व गामालभस्वेत्येवमादिना प्रषेणा- लम्भ कारयित्वा रास्वेयदित्यमुं मन्त्रं यजमानं वाचयति । “अथ यदीक्षितायामिहरन्ति तस्मिन्वाचयति रास्वेयदिति" ( श० ३।२।२।२६ ) श्रुतेः । आपस्तम्बः- "दीक्षितो द्वादशाहं भूति वन्वीत यज्ञमेव तत्सम्भरतीति विज्ञायते । पूषा स न्येति सनीहारान्सं शास्ति । चन्द्रमसीत्येतैयथालिङ्ग प्रतिगृह्णाति देवः सविता वसोव- सुदावेत्यन्यानि' (१०११८१४-७)। तथा "पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति । तदभावे रथाङ्गमादाये (१०।१९।६) त्यादि। (३ ) यदा कश्चिदाता प्राह ममान्यस्मिन्देशे एका गौर्वतते हिरण्यादि वा तुभ्यं दास्यामि तदा विप्रकृष्टत्वात्तस्यालम्भः।कर्तुं न शक्यतातदाभिमन्त्रणमिति भावः । (४) दीक्षितः शूद्वेषु न प्रविशेत् शूद्रः सह सम्भाषणं न कुर्यात् अथवा शालामध्ये शुद्रस्य प्रवेशो वारणीयः, यदि शूद्रेण सम्भाषणेनावश्यं कार्यं भवति तदा त्रैवर्णिकमन्तरा कृत्वा तेन कारयितव्यं न तु साक्षात् , प्रत्युत्थानार्हस्यापि वृद्धगुर्वादेः प्रत्युत्थानं न -- ·दीक्षितनियमाः। ३५ .० । । आध्ववपद्धतिः। कार्यम् , अभिवादनञ्च । उदकमध्ये प्रवेश न कार्य वृष्टदकधारासंयोगो वयः कोमल बदेत् न परुषं संस्कृतां वाचं वदेत् । अन्नदानपरी सत्यां वाचं वदेत् । विचक्षणशब्दवती चनसितं शब्दवतीं च ब्राह्मणादिनामवेयभूतां वागी वदेत् । तथा च मानवे- "न प्रत्यक्षनाम्नाचक्षीत चनमित्येत्यर्हता सह सम्भावमाणे ब्रूयाद्विवक्षणेतीतरैरिणति। (२।१।२।१९)। आपस्तम्के (१०।१।२६) च- जागत्यैतां रात्रि क्रीते राजनि द्वितीयांचा सुव्यायां तृतीयायाम् । चिनसित विच. क्षणमिति नामधेयान्तेषु निदधाति । चनसितेति ब्राह्मणम् । विचक्षणेति राजन्यवैश्यो। परिणयेन मानुषी वाचं वदति । न स्त्रिया न शुण सम्भाषेत नैनमनुप्रपद्धत यद्येनं शूद्रेग सम्बाद उपपद्येत ब्राह्मणराजन्यवैश्यानामेक ब्रूयादिममित्थं ब्रूहीति वाजसनेय. कम् (श ब्रा०३।१०१०१०)। कामं शूद्रण सम्भाषेत यः पापेन कर्मणानभिलक्षितः स्यादिति शाट्यायनकम् । अभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्य श्वसुरं राजानमिति शाव्यायनकम् । न चास्य नाम गृह्णीयात् । न च दन्तान्दर्शयते । हस्तेनापिगृह्य स्मयते । मधु मांस स्त्रियमन्तमुपरिशय्यां ष्ठीवनं विकाले निष्क्रमणं दीक्षितविमितात्प्रवासमिति वर्जयेत् । न दिवा मूत्रपुरीषे कुर्यात् । यदि कुर्याच्छायायाम् । न प्रतीच्या द्वारा नि. कामति । नाक्रतुसंयुक्तामाहुति जुहोति नाग्निहोत्रम् । न दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते । न पचते । न दीक्षितवसनं परिदधीत । नास्य पापं कीर्तयेत् । नान्नमश्नीयादिति । काठके च-यदि प्राक्कालादङ्गुलीर्वाचं बोत्सृजेदिदं विष्णुर्विचक्रमे बृहस्पते जुषस्व नस्त्वमग्ने व्रतपा असीत्यग्निमुत्तमयेति । आपलायनसूत्रे-दीक्षणादि पित्र्याणां देवानां च धर्माणां प्राकृतानां निवृत्तिः सर्वशश्च वर्जयेयुमिचर्यो सरणं विवृतस्मयनं स्त्र्यभिहासमनार्याभिभाषणमनृतं क्रोध- मपा प्रगाहणमभिवर्षणमारोहणं च वृक्षस्य नावो वा स्थस्य वा दीक्षिताभिवादनं दीक्षि. तस्योपसदामुभौ सुन्वन्ता समसिद्धान्ताः पूर्वारम्भिगममितसतरं वा सर्वसाम्ये यथा क्यो नृत्तगीतवादितान्यन्यांश्चावृत्योपचारान्न चैनान्बहिनदिसतोभ्याश्रावयेयुरिति (४४९ पन्ने)। सायं काले शालायामेवोपवेशनं कर्तव्य नत्वितस्ततो गमनं प्रातः सन्ध्याकाले च स्वापो न कार्यः उत्थायोपवेष्टव्यम् , अस्यासनास्वप्नस्यापराधे यद्यपि प्रायश्चित्तं किमपि नास्ति तथाप्ययं नियमोऽवश्य पालनीयः । अथवास्य नियमस्यातिक्रमे अनेकयजमानके परस्परमुपहवप्रार्थनं कार्य दीक्षिता उपह्वयध्वमित्येवं अग्निष्टोमादावेकयजमानके एतं नियमातिक्रमे पत्न्या उपहवप्रार्थनं प्रायश्चित्तं पत्न्युपह्वयस्वेति सा च उपहूत इति प्रलौति।तथा दन्तधावननित्यस्नानाग्निहोत्रावसथ्यहोमवैश्वदेवतर्पण सन्ध्योपास. नादिकं किमपि न करोति तत्र दीक्षामध्ये एवं नियमयुक्त आस्ते । तितो रात्रीतं चरेत् । अमासाश्यमृन्मयपायी । स्त्री-शूद्र-शव-कृष्णशकुनिशुना चादर्शनमसम्भाषा च तैः। शवशूदसूतकान्नानि च नाद्यात् । मूत्रपुरीषे ष्टीवनं चातपे न कुर्यात्सूर्याच्चात्मानं नान्तदधीत । तप्तेनोदकार्थान्कुर्वीत । अवज्योत्य रात्रौ भोजनम् । सत्यवदनमेव वा। दीक्षितोऽप्यातपादीनि कुर्यात्प्रवर्दीवाश्चेत् । (पा० गृ० सू० २।। १-९] श० ब्रा० १४।१।०२८) इति । ब्रह्मचर्यसत्यवदनादिनियमेषु याथाकाम्यमुत नेति विचारे “फलयुक्तान,मारम्भे या ७ ENIES ·अग्निष्टोमपद्धती-- । . आध्वयंवपद्धतिः। थाकामी फलार्थित्वा (का श्रो० ॥२११०)दिति सर्वकर्मस्विच्छयानुष्ठानप्राप्तीन नियमनिमित्ताग्निहोत्र-दर्शपूर्णमासदाक्षायणायगपशुषु प्रवृत्ते (१२।११)" रिति सूत्रेण न याथाकाम्यमिति । तथा हि सूत्रार्थ:-नियमः = सत्यं वदेदित्यादिकः, निमित्त = कर्मविनाशादि, अग्निहोत्रं = सायंप्रात)मः, दर्शपूर्णमासौ = प्रकृतीष्टी, दाक्षायणोऽपि दर्शपूर्णमासविशेषएव, आग्रयण नवयज्ञः, पनिरूढः, एषु नियमादिषु पश्चन्तेषु सूत्रोक्तेषु कतुनें याथाकाम्यम् । कुतः प्रवृत्तेः शास्त्रं ह्येतेषु नियमेन पुरुषं प्रवर्तयति अत एतेषां नियोगतोऽनुष्टानं कर्तव्यम्' नेच्छया नियमेषु तावत् "सत्यं वदेत् , नानृतं वदेत्" "अधः शायी स्यात्” (श० ब्रा० ११।६) इत्येवमादिशास्त्रं नियमेन प्रवर्तयति कथं यदि नियमेषु याथाकाम्यं स्यात्तर्हि नियमशास्त्रमनर्थकं स्यात् शास्त्रं विनापि याथाकाम्यस्य सिद्धत्वात् सर्वोऽपि यदेच्छति तदा सत्यं वदति अधः शेते वा, न च वेदे मात्रामात्रस्या. प्यानर्थक्यमिष्यते अतः शास्त्रार्थवत्वाय नियमेषु न याथाकाम्यमिति । तद्यमन्तवद. ननिषेधः ऋत्वर्थः संयोगः न तु पुरुषार्थः तथा हि जैमिनिः-- "अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः' स्यात्, विधिर्वा संयोगान्तरात्॥ (३२॥ १८-१९)न्यायमाला च-- "अनृतं न वदेवैधः पुंधर्मो वाऽनुवादगीः। सक्रतो पुसि शुद्ध वा तौ यद्वा विधिः ऋतौ ॥ अनृतोक्तेः पुमर्थत्वात्तनिषेधस्तथाविधः । स्मातानुवादः पुंस्क्रत्वोः श्रुतिप्रक्रिययोर्वशात् ।। नाऽऽन्याते पुरुषानुक्तिः क्रतावेव प्रयाजवत् । सत्योक्तिनियमादन्य संयोगोऽतः क्रतो विधिः ।। (३।४।८।१४-१६) इति । दीक्षितस्यामनोज्ञस्वप्नादिदर्शने प्रायश्चित्तमानातम् । तद्यथामनोजस्वप्नदर्शने दीक्षितोऽमनोज्ञ स्वप्नं दृष्ट्वा जपेत् "पर्यावर्ते दुःस्वप्नात्पापः स्वप्नादभूत्यै ब्रह्माहमन्त. करवे परः स्वप्नमुखा कृधीशति । दीक्षितस्य रेतःस्कन्दने-इन्द्रिय स्कन्नमद्भिप. सिञ्चे"योमेऽद्य पयसो रसः पदि दोषादुपिथः । अग्निहोत्रमिव सोमेन तमहं पुनराददे" इति। दीक्षितस्य जलतरणे-उदकं चेत्तरेत्तदभिमन्त्रये "दुन्दतीर्बलं धत्तौजो धत्त सहो धत्त मा मे दीक्षां मा तपो निर्वधिष्ठेति । अववर्षणे-"उन्दतीर्बल" मित्यनेनाभिम. न्त्रणम् । दीक्षितस्यामेध्यदर्शने-अमेध्यं दृष्ट्वा सूर्यमुपतिष्टता "बद्धं मनो दरिद्रं चक्षुः सूर्यो ज्योतिषा श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासी"दिति। दीक्षितस्याङ्गे शोणितोत्पत्तौ-रु- द्वियाभ्योऽनयः स्वाहेति जुहुयात् । एवं निष्ठीवेच्चेद् "बीभत्साभ्योऽद्धयः स्वाहेति । धावेच्चे द्वायवे स्वाहेति । स्विद्याच्चे"तपस्याभ्योऽभ्यः स्वाहेति । स्वप्याच्चे"त्प्र. जापतये स्वाहेति । आय॑श्रुकरणे "तृप्राभ्योऽभ्यः स्वाहेति । छाविष्टः पयः पीत्वोद. कं वा छर्दयीत निष्टयूतवद्धोमः ( का० २५।११।२१-३२) इति । पत्न्या अप्येषु निमि. तान्येव प्रायश्चित्तानि । अत्रैतत्संदिह्यते किं युगपडनेकामनोज्ञस्वप्नदर्शने सन्मन्त्रवचनमुत भेदेनेति । तः था नदीतरणेऽपि च स्रोतसां भेदे कि भेदेन मन्त्रवचनं उत सकृदिति । अववर्षणेऽपि च । - ·प्रायणाष्टिः। आध्वर्चवपद्धतिः । ( अथ प्रायणीयेष्टिः।) अथ प्रायणीया। दीक्षान्ते प्रायणीयमदित्यै(१)चरु निर्वपति । न सङ्कल्पो नान्वाधानम्, न व्रतोपायनारण्यभोजने । न ब्रह्मवरणम् । चतुरासनम् । वाचस्पतिप्रैषः ।प्रणीताप्रणयनम् । आहवनीयस्यैव परि- स्तरणम् । पात्रासादने-- औद्भानपद्धतिः। अथ द्वितीयेऽह्नि प्रायणीयायां प्रस्तोता पूर्ववद्गार्हपत्यस्य पश्चा- दुपविश्य चरुहोमकाले "प्रो अयासीदितिः प्रवद्भार्गवं तृचे गायेत् । हौत्रपद्धतिः। श्वोभूने प्रायणीयेष्टिः। एहि होतरित्यामन्त्रितो होताऽऽचम्य ती- थेन प्रविश्य के प्रपद्यादि प्रञ्चदश सामिधेन्यः, उपांशु हविः, (शाङ- खायनानां) नाज्यभागौ भवतः स्वसूत्रे ( शां० श्रौ० ५।५।६) पठितम् । अनाज्यभागपते-आवाहने "आ४ वह देवान्यजमानाय पथ्यां स्वस्तिमनमा ४ वहे”त्यादि । युगपदनेकधारासन्निपाते किं प्रत्यववर्षणं मन्त्रवचनमुत सवदिति ? एवं युगपदनेकामे- ध्यदर्शने वनीवाहनप्रयाणे ( श० ६१८११) चेति । यदि निद्रा मध्ये प्रबोधैरल्पव्यवधायेत, नही च बहुस्रोतोयुक्ता द्वीपै , वृष्टिश्च विच्छे- दै, अमेध्यानि च देशैः, तदा तैरन्तरानिमित्तेषु भिद्यमानेषु नैमित्तिका मन्त्रा आवा इति प्राप्ते-रात्रिगतां कृत्स्ना निद्रामुद्दिश्य मन्त्रविधानानिमित्तमेकम् । एवमितरत्रा- पि योज्यम् । तस्मान्नास्ति मन्त्रावृत्तिरिति सिद्धान्तः । तथा हि जैमिनिकात्यायनौ- "स्वप्ननदीतरगाभिवर्षणामध्यप्रतिमन्त्रणेषु चैवम्" (१११४१५१) स्वप्ननदीतरणाववर्षणा. मेध्यदर्शनप्रयाणेषु तु सकृत् कालद्रव्येकार्थत्वात् (१२७१२) इति । ज्योतिष्टोमे श्रूयते "दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचति" (मै० ३।६।५) इति । तत्र विचारः किमयं सर्वेषामेव पुरुषार्थानां क्रत्वर्थानां चोपदिष्टानामतिदिष्टानां प्रतिषेधः, उतातिदिष्टानां पुरुषार्थानां च, अथवा पुरुषार्थानामेवाग्निहोत्रादीनामिति । तत्राविशेषा बहानादिकं पुरुषार्थ, यच्व क्रत्व), तन्नाप्युपदिश्मतिदिष्टं च तत्सर्व प्रतिषिध्यते । इ. त्याद्यः पूर्वः पक्षः । उपदिष्टस्यापि प्रतिषेधे उपदेशस्य व्यर्थत्वापत्तिः स्यादतोऽतिदिवं, पुरुषार्थ च प्रतिषिध्यत इति मध्यमः पक्षः । नित्याग्निहोत्रदानादिर्क पुरुषार्थत्वेन यत्प्रत्यक्षश्रुतापदिष्टं तज्ज्योतिष्टोमकालेऽपि प्राप्तम्, यच्चातिदिष्टं दानादिकं, तयोरुभयोर्मध्ये प्रत्यक्षोपदिष्टनिषेधस्योपदिष्टमेव सन्नि- हितमिति पुमर्थस्यैवान निषेध इति (जै० १०१८४७) सिद्धान्तः। यदि प्रतिषेधपक्षे घाक्यभेदः शत, तर्हि पुमर्थदानादिव्यतिरिक्त ऋतुकालेऽनुष्ठेयमिति पर्युदासोऽस्तु । (१) “अदित्यै चरुरन्यनापी" (का०ौ० ५।७२) त्यनेनैव सिद्धेऽपि पुनश्चरुग्रहणं चरोः प्रायणीयत्वप्रज्ञप्त्यर्थम् । तथा च श्रूयते "आदित्यं चरुं प्रायणीयं निर्वपती (श. ३।२।३।१ ) ति।

·अग्निष्टोमपद्धतो- आवर्यवपद्धतिः । शूग्निहोत्रहवणीस्फ्यः शम्या-कृष्णाजिनं-उलखल-मुशलं-दृषदु- पलं-पात्री-पवित्रच्छेदनानि-पवित्रे-आज्यस्थाली-उपसर्जनीपात्रं-कुश- मुष्टिः-वेदितृण-मभिः । पक्षे-योक्त्रम् , सुवः, जुहूपभृत् ध्रुवा-सनहना- वच्छादनानि, परिधयो विधृत्या आज्यम् , होतृषदनम् , ओषधं प्राशित्र हरणे (१)। उपकल्पनीयानि इध्मावहिः चरुपात्रमेक्षणे ( कपालस्थाने चरुस्थाली, तावदानस्थाने मेक्षणम् )। पडवत्तं लौकिककपालम् । पाञ्यामौषध- करणादि । विलालम्भे दैव्या असीत्यूहः । ग्रहणे-अदित्यै जुष्टं गृहामि । प्रोक्षणे-त्वाऽधिकः । मुसलावधाने-सइदं देव्यै हविः। कुक्कुटाहननम् । कणान्तेऽध्वोराज्यनिर्वापोपसर्जन्यधिश्रयणे । चरोः (पेषण ) संयवनप्रथनाद्भिरभिमर्षणपिष्टलेपपाञ्यङ्गुलिप्रक्षा- लनाभिवासनानामभावः(२) । औद्रात्रपद्धतिः प्रवद्भार्गवस्य(३) भृगुऋषिः जगतीछन्दः सोमो देवता प्रायणीयायां गाने विनियोगः । हौत्रपद्धतिः। कात्यायनानां वाहनावाज्यभागौ । आज्यभागपक्षे तु आवाहने- "आ४ वह देवान्यजमानाय अग्निमग्न आ४ वह सोममा ४ वह (उपांशु- पथ्यां स्वस्ति ( उच्चैः) आ ४ वह । ( उपांशु-) अग्नि ( उच्चैः-) मा ४ वह । (उपांशु ) सोम (उच्चैः-) मा ४ वह । ( उपांशु-) सवितार- (उच्चैः-) मा ४ वह । (उपांशु-) अदिति (उच्चैः-) मा ३ वह देवानित्यादि प्रकृतिवत् । उत्तमे प्रयाजे-भूर्भुवर्ये ४ यजामहे स्वाहाग्निं स्वाहा सोमं स्वाहा ( उपांगु-) पथ्यां स्वस्ति ( उच्चैः ) स्वाहा ( उपांशु-) अग्निं (उच्चैः-) स्वाहा ( उपांशु-) सोमं ( उच्चैः-) स्वाहा (उपांशु-) सवितारं (उच्चैः-) (१) कपालोपवेषान्वाहार्यपात्रोद्धरणपात्र्यन्वाहार्यतण्डुलान्तर्धानकटपूर्णपात्रकर्मा- पवगांणामभाव इति रामवाजपेयिनः । अग्न्यन्वाधन-ब्रह्मवरण-व्रतग्रहण-दक्षिणादान- व्रतविसर्गाणामभावः इति देवः । ब्रह्मयजमानषडवत्तभागा हि पुरोडाशविकारत्वाच्च- रोरपि स्युः । (२) तज्ञानाय माभेरिति स्पर्शनं तु भवत्येवेति रामवाजपेयिनः । (३) प्रायणीयायां प्रवद्भार्गवम् (दा. श्री. २.२॥२२)।

·प्रायणीयेष्टिः। आध्वर्यवपद्धतिः । एकत्वादनिर्देशः। आज्याधिश्रयणमग्नीधः। प्राणदाने-अदिति गच्छ। पञ्चदशेन वज्रणेन्यवनाधनम् । उत्तमे प्रयाजे-इदमग्नये सोमाय पथ्यायै स्वस्तये अग्नये सोमाय सवित्रेऽदित्यो देवेभ्य आज्यपेभ्योऽग्नये स्विष्टकृते च न मम । पञ्च मम० । अन्नादो भूयासम् । आज्यभागाविष्ट्वाज्येन देवता(१)श्चतस्रो यजति पथ्यास्वस्तिमग्नि- ० सोमठ सवितारं च अदिति चरुणा। आप्याय्याप्याय्य चतुर्गृहीतग्रहणं सर्वत्र । मन्त्रमुपांशु वा प्रधानयागः। होत्रपद्धतिः। स्वाहा देवानित्यादि समानम् । वानावाज्यभागौ-ॐअग्निषत्राणि जड धनद् द्रविणस्युर्विपन्य- या। समिद्धः शुक्र आहुतोत्रम् (२० सं० ३३।४। प्रथमाज्यभागपुरोऽनु- वाक्येयम् )। (१)ननु गण्यमाना एवैताश्चतस्त्रो भविस्यन्ति किमर्थं पुनश्चतस इत्युक्तम् । मा भृत्कस्यचिदाशा पथ्यां स्वस्तिमिति पृथगेते दे देवते इति । इदानीं प्रसङ्गगदिदं विचा. यते-प्रायणीये कि पञ्च प्रधानानि आदित्यश्चरराज्यभागाश्च, उत किमादित्य एव प्रधा. नमङ्गन्यागा इतर इति । तत्र “स वै पञ्च प्रायणीये देवता यजति पञ्चोदयनीया (श. ३।२।३।२३ ) इति पञ्चानां प्रायणीयसंयोगात्पञ्च प्रधानानीति केचिदाहुः । अपरे पुनर्व- नयन्ति उत्पत्तिवाक्ये केवलस्यादित्यस्य प्रायणीयसंयोगः आदित्यं चहं प्रायणीयं नि- पती(श०३।२।३।१)ति । उदयनीयेऽपि निगमने "तस्मादेष आदित्य एव प्राय- णीयो भवत्यादित्य उदयनीय" (श० ३१२१३) इति यस्तु पञ्चानां प्रायणीयसंयोगो न स प्रायणीये पञ्च प्रधानानि विदधातीति । किं तर्हि पौर्णमासिकीभ्यो देवताभ्योऽभ्य. घिका पञ्च प्रायणीये देवता यजतीति पञ्चानामतिरिक्तानां सार्थवाद इति । यदि पञ्च प्र. धानानि परिसमामायामपि प्रायणीयायां विस्मृतस्य यागस्य पुनः करणम् । यदि आदि- त्य याग एवं प्रधानं ततोऽक्रिया। तत्रादित्यं चर्स प्रायणीयमिति चरुसामानाधिकरण्या. तस्यैव प्राधान्यमितरेषां चाङ्गत्वमिति सिद्धान्तः । अङ्गत्वेऽपि सत्याज्यद्रव्यकत्वसाह- श्वेनोपांशुयाजधर्मप्राप्तेः पथ्यास्वस्त्यादीनां व्यूहनावाहनादिषु सकीर्तनं भवत्येव । अ- बापस्तम्बः-"चतुर आज्यभागान्प्रतिदिश यजति पथ्या स्वस्ति पुरस्तादग्निं दक्षिणतः सोमं पश्चात्सवितारमुत्तरतः मध्येऽदिति हविषेति (१०।२१।११) एवं मानव (२।१।३।२९) कठसूत्रयोरपि। शतपथे तु "ता वा एताः पञ्च देवता यजतीश०३।२।३।१२)ति प्रकृ. त्यो"दीचीमेव दिशं पथ्यया स्वस्त्या प्राजानन् , प्राचीमेव दिश्यग्निना प्राजानन् , दक्षिणा. मेव दिशठं० सोमेन प्राजानन , प्रतीचीमेव दिश: सचित्रा प्राजानन्नू व दिशमदित्या प्राजाननिति (श० ३।२।३।१२-१९)श्रूयते । तेनारनेरुत्तरभागे पथ्या स्वस्ति यजति माच्यामग्नि दक्षिणतः सोम पश्चात्सविता मध्येऽदितिमिति । - । , ·I ४० अनिष्टोमपद्धतौ-- ( अथ प्रधानयागः ।) पथ्याय स्वस्तयेऽनुब्रूहि । पश्यां स्वस्ति यज। उत्तरतो होमः । इदं पथ्यायै स्वस्तये। अग्नयेऽनुमहि । अग्नि यज । पूर्वतः । इदमग्नये । सोमायानुयहि । सोमं यज । दक्षिणतः । इदं सोमाय । सवित्रेऽनुमहि । सवितारं यज । पश्चात् । इदं सवित्रे । होनपद्धतिः। "ॐ त्व० सोमासि सत्पतिस्त्व: राजोत वृत्रहा। त्वं भद्रोऽअसि तोहम्।। ( का हौ०प०१।४। द्वितीयाज्यभागपुरोऽनुधाक्येयम् )। अथ प्रधानयागः-(उपांशु-) पथ्यायै स्वस्तये (उच्चैः-) अनुव्र ४ हीत्युक्त-(उपांशु-) "ॐ स्वस्ति नः पथ्यासु धन्वसु स्वस्त्यप्सु बजनेष्वर्वति । स्वस्ति नः पुत्रकथेषु योनिषु स्वस्ति राये मरुतो दधातन (उ:-) ओ३म् (ऋ०१०।६४।१५) । (उपांशु-) पथ्यां स्वस्ति (उच्चैः-) यज । भूर्भुवयं यजामहे (उपांशु-) पथ्या स्वस्तिं "स्वस्ति ऋद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेवण स्वस्त्यभियावा समेति सा नो अमा सो अरणे निपातु स्वावेशा भवतु देवगोपा ४ ( उच्चैः--) वौ ४ षट् (ऋ० १०॥६४।१६) । ओजः सहः सह ओजः स्वः। (उपांशु-) अग्नये ( उच्चैः-) अनुबूटहि (उपांशु-) ॐ अग्ने नय सुपथा राये ऽअस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यसम- ज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम (ऋ०१।१८।१) (उ- च्चैः-)ओ३म् । ( उपांशु-) अग्निं ( उच्चैः-) यज । भूर्भुवर्ये ४ यजामहे (उपांशु-) अग्निमग्ने त्वं पारया नव्या अस्मान्तस्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पृश्च पृथ्वी बहुला नऽउर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः (ऋ० १२१मा) (उच्चैः-) वो ४ षट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः । (उपांशु- )सोमाय ( उच्चैः-) अनुब्रूहि । (उपांशु-) "त्वं सोम प्र चिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठमनुनेषि पन्थाम् । तव प्रणीती पित औद्गापद्धतिः । प्रो अाँसायि(त्) । इन्दुरिन्द्रा । स्या२ निष्कृताम् । सैखांसख्यः । ने प्रेमिना । ता २ यि सङ्गिरम् । मैर्य इवा । युवति भायिः । सौ मर्षतायि । सोमः कला । शेर्शतया । मा २ नापथों ३१ उ ॥ ।

·प्रायणीयेष्टिः। १ आचर्ययपद्धतिः। अवदानधर्मेण चरुमवदाय अदित्यै अनुमहि । अदितिं यज । नि- धनसमकालं मध्ये यागः । इदमदित्यै । आदानपद्धतिः। प्रबोधियो । मैन्द्रयुवो। वा २ यिपंन्युवाः । पैनस्युवाः । संवरणा- यि। पूरचक्रमः । हरि डिा तमभ्यनू । षा २ तस्तूंभाः । अभिधना । व पंयसायित् । आरशिश्र, ३ री उ॥ आनः सोमा॑ । सैयंतं पायि । प्यूरीमिषाम् । इन्द्रोयवा स्वप- वमा । ना २ ऊर्मिणा । याँ नोदोही । तेत्रिरहान् । आरसश्चुषायि । क्षु. मांजा । वन्मधुमात्।सूरवारियां ३ मा उ । वा २३४५(१) । हौत्रपद्धतिः। रोन इन्दो देवेषु रत्नमभजन्त धीरा" (ऋ०१।११।१) (उच्चैः-) ओ३म् । (उपांशु-) सोमं ( उच्चैः- ) यज भूर्भुवर्ये ४ यजा- महे (उपांशु-)सोमं या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा प- रिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्या ४ न ( ऋ०।१।१ । १६ ।) (उच्चैः-) वौ ४ षट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः। ( उपांशु-) सवित्रे ( उच्चैः-) अनुब्राहि-( उपांशु-) "त त्सवितुर्वरेण्यं भगों देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ( ऋ० ३१६२।१०) ( उच्चैः- ) आरम् । ( उपांशु-) सवितार (उच्च:-) यज भूर्भुवर्ये ४ यजामहे ( उपांशु-) सवितारं य इमा विश्वा जातान्याश्रावयति श्लोकेन । प्र च सुवाति सविता ४ (ऋ० ५॥ ८२18) ( उच्चैः- ) वौ ४ षट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः । (उपांशु-) अदित्य, अनुराही (त्युच्चैः )। उपांशु-) सुत्रामाणं पृथिवीं धामनेहसं सुशाणमदिति सुप्र- णीतिम् । दैवीं नावं स्वरित्रामनागसमनवन्तीमा रुहेमा स्वस्तये। (ऋ० १०(६३)६४।१०)। (उच्चैः-) ओ३म् ( उपांशु-) अदिति ( उच्चैः-) यज भूर्भुवर्ये ४ यजामहे (उपांशु ) अदिति महीमू षु मातरं सुव्रतानामृतस्य पत्नी- मवसे हुवेम । (१)(उ० (०४, २, ७, १, ऊह ४, १,७)। अग्नि१६ ·अशिष्टोमपद्धतौ-- हौत्रपद्धतिः। तुविक्षत्रामजरन्तीमुरुची सुशम्मणिमदिति सुप्रणीति (उच्चैः) (शु० य० सं० २११५ ) बौ ४ षट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः । अत्र प्रस्तोत्रा निधनेन सहादितियाज्यायाः वषटूकारं कुर्यात् । अग्नये स्विष्टकृतेऽ नुब्रू ४ ही त्युक्ते-- त्वां चित्रश्रवस्तम हवन्ते विक्षु जन्तवः । शोचिषकेशं पुरुप्रियाग्ने हन्याय वोळह वै (मं० १ सू० ४५ ऋक् ६) वौ ४ षट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः। "अग्नि स्विष्टकृतं यजे” त्युक्ते भूर्भुवयेले यजामहे ऽग्नि स्विष्टक. तमयाडग्निरग्नेः प्रिया धामा न्यायाट सोमस्य प्रिया धामान्ययाट् पथ्यायाः स्वस्तेः (उपांशु ), प्रिया धामान्ययाट् (उच्चैः), अग्नेः ( उपांशु ), प्रिया धामान्ययाट (उच्चैः), सोमस्य (उपांशु ), प्रिया धामान्ययाट् (उच्चैः), सवितुः (उपांशु ), प्रिया धामा- न्ययाट ( उच्चैः), अदितेः ( उपांशु ), प्रिया धामान्ययाद देवाना- माज्यपानां प्रि० (१) हविः । यद्वा हि ष्टं तदग्नये बृहदर्च विभावसो । महिषीवत्वयिस्त्वद्वा- जा उदीरते ( ऋ०म०५। सू० २५ ऋक् ७) वौ ४ षट् । ओजः सहः सह ओजः स्वः। उदकोपस्पर्शः । उपहानं पर्वाञ्जनादि । उपहूत, इडोपहू० पुत्रे, उपहूतोऽयं यजमानोऽस्य यज्ञस्यागुर उद्चमशीयेति तस्मिन्नुपहूतः। भक्षः । मार्जनं । दक्षिणा न । एषा(२) ते. हि । त्रयोऽनुयाजाः । सूक्त- वाके अग्निह कृत, सोम० कृत पथ्यास्वस्ति (उपांशु) हविः कृत अग्निः (उपांशु) हविः कृत, सोम (उपांशु) हविः कुत, सविता, (उ- पांशु) हवि० कृत अदितिः ( उपांशु हविः कृत देवा आज्यपा कृत, अग्निहोत्रे० कृत । अस्यामृधेद्धोत्रायां देवङ्गमायामाशास्तेऽयं यजमानोऽ- स्य यज्ञस्यागुर उद्चमशीय यदनेन हवि० भ्यः । नम उप शंयोर्ब्रहीत्युक्ते तच्छया० दे। उदकापस्पर्शः। शंय्वन्ता । पत्नीसंयाजाः। इति प्रायणीया । (१) “यो धामानि यक्षदग्नेहौंतुः प्रिया धामनि यक्षस्वं महिमानमायजतामेज्या इषः कृणोतु सो अध्वरा जातवेदा जुषताहविरिति मन्त्रशेषः । (२) "एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चा चप्यायस्व । वर्धिषीमहि च व्वयमाच- प्याशिषीमहि" इति मन्त्रः ।

·प्रायणीयेष्टि आध्वर्यवपद्धतिः । ततः स्विष्टकृदादि।न दक्षिणा। व्यूहने-पथ्यायाः स्वस्तेरग्नेः सोमस्य सवितुरदितेरू । पथ्याः स्व- स्तिरग्निः सोमः सवितादितिस्तमः। अप्रधानत्वात्पथ्यास्वस्त्यादीनां व्यूहन नेति कश्चित् । शंयवन्ते परिधिहोमः। संस्नवाहुतिः। धुरि निधानम् । न वेद्या- लम्भः । वेदविमोकः, पक्षे योक्त्रस्य च । आवेदेस्तरणम् ॥ चरुमेक्षणबहिनिदधात्युदयनीयाय(१) सलेपं चरुं प्रमृष्टं मेक्ष- णम् । प्रक्षालयति वा चरुमनुप्रहरतीतरे त एवत्विजो विप्रेतेप्वन्येऽपि । शंय्वन्त(२) भवत्यन्तवचने पूर्व प्राप्तेरुत्तरं वा प्रकृत्यनुग्रहानुया- (१) ज्योतिष्टोमे प्रायणीयश्चरु (श० ३।२।३।१) रुदयनीयञ्च (श० ४।९।१।११) तत्र शा- खान्तरे (ले० सं०६।१११) श्रूयते-"प्रायणीयस्य निष्कासे उदयनीयमनुनिर्वपतीति तन्त्र विचार किं प्रायणीयनिष्कासद्रव्यकमुदयनीयधर्मकं कर्मान्तरं विधीयते किंवा प्रायणीय- निष्कासस्योदयनीयनिर्वापसंयोगः प्रतिपत्तिः उत प्रायणीयनिष्कासे निर्वापः उदयनीयस्य संस्कार इति । अत्र पूर्वन्यायेन ( पू० मी० ११२।१५) निष्कासव्यकमुदयनीयलमान- धर्मकमर्थकर्म । इत्याधः पूर्वः पक्षः। मुख्यस्योदयनीयस्य प्रकृतत्वानिन्नप्रकरणाम्नाताव- भुथधर्मातिदेशवदुदयनीयधर्मातिदेशासम्भवान्नार्थकर्मत्वम् । किन्तु निष्कासप्रतिपत्ति- रिति मध्यमः पक्षः । उपयुक्तसंस्कारादुपयोक्ष्यमाणसंस्कारस्य गरीयस्त्वादुदयनीयस्य संस्कार इति ( पू० मी० १०२।१६) सिद्धान्तः । (२) अन श्रूयते "शंय्वन्ता प्रायगीया सन्तिष्टते, न पत्नीः संयाजयन्ति (श०३। २१३१२३) इडान्ता आतिथ्या सन्तिष्ठते, नानुयाजान्यजन्ति (श०३।४।२६) इति । तत्र संशयः किं प्रायणीयातिथ्ये शंय्विडान्ते वा कृत्स्रसंस्थे वा उत शंबिडान्ते एवेति । तत्रशंबिडान्तवचनेन परेष्वङ्गेषु सर्वेष्वकर्तव्येषु पुनः पत्नीसयाजानुयाजानामकर्तव्यत्व- वचनं परिसख्यारूपेणाङ्गान्तराणामकर्तव्यताप्रतिषेधेन कर्तव्यताविधानार्थं पत्नीसंया- जानेव न कुर्यादन्यानि कुर्यादेवेति । तेन पत्नीसयाजानूयाजप्रतिषेधेन कृत्स्नसंस्थाविधा- नात् शस्विडान्तवचनेन तत्संस्थाविधानाद्वयोः संस्थयो/हियववाद्विकल्प इति पूर्वः पक्षः । मैवम् । वाक्यभेदो हि न न्यायो विकल्पश्चाष्टदोषभाक् । त्रिदोषा परिसंङ्ख्या च तस्मात्स्तुत्यैकवाक्यता ॥ शय्विडान्तविधेरेवायमर्थवादार्थोऽनुवादः पत्नीसंयाजायकरणाल्लाघवं भवतीति न विध्यन्तरम् । तस्मानियमेन शंग्विडान्ते एव प्रायणीयातिथ्ये इति (पू० मी० १०॥७॥ सू० ३८-३९) सिद्धान्तः। विडान्तयोरेव सन्देहः प्रकृतौ द्वौ शंयू पत्नीसंयाजानां पुरस्तादेकः पश्चादपरः । तथेडे अपि द्वे अनूयाजानां पुरस्तादेका पश्चादपरा। तत्र कि पूर्वाभ्यां शंटिवडान्ताभ्यां तदन्तता उतोत्तराभ्यामुतानियम इति । तत्र विशेषाभावादनियम इति प्रथमः पूर्वः पक्षः। यदि प्रायणीया पूर्वशंय्वन्ता, आतिथ्या च पूर्वडान्ता तदानीमन्तत्वविधिनैव ता- ·अग्निष्टोमपद्धतौ-- । आध्वयवपद्धतिः। जप्रतिषेधाभ्यां ग्रहणाप्रवृत्तिः सन्त्वराश्रुतेश्च नित्यानुवादोऽनुयाज- प्रतिषेधः। उपरवदेशे प्रतिप्रस्थाता रोहिते चर्मण्यानडुहे सोमं निवपति विक्र- व्येनं विचिनोति कौत्सः शुद्रो वा । दक्षिणतो ब्राह्मण उपास्ते स च ब्रा. ह्मणाच्छंसी । उदकुम्भश्च पुरस्तात् । अध्वर्युः शालाद्वाराण्यपिधाय ध्रौवं जुह्वां चतुर्विगृह्णाति ध्रुवयैव । बहिस्तृणेन हिरण्यं बध्वावधात्येषा त इति जुह्वाम् । "ॐ एषा ते शुक्र तनूरेतद्वचस्तया सम्भव भ्राजङ्गच्छ” (४|१७)। आहवनीये जूरसीति जुहोति । "ॐ जूरसि धृता मनसा जुष्टा विष्णवे । तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसवे तन्वो यन्त्रमशीय स्वाहा (१)। इदं वाचे। ब्रह्मा हिरण्यवत्या हुतायां दक्षिणोऽनुगच्छत्याक्रयात् । शुक्रमसीति हिरण्यमुद्धृत्य-- "ॐ शुक्रमसि चन्द्रमस्थमृतमसि वैश्वदेवमसि' (४।१८)। तूष्णीं वेद्यां तृणं निद्धाति सूत्रबद्धz० हिरण्यं कुरुते । अत्र प्रायणीयोशेषलमाप्तिः। चरुस्थाली प्रक्षाल्य उदनीयाथ निद'. ध्यात् । पक्षे बहिहोमः। प्रणीताविमोकः । राक्षसभागः । भागावेक्षण- प्राशने । पक्षे मेक्षणप्रासनमाहवनीये । इति प्रायणीया । (अथ सोमक्रयः ।) अथ सोमक्रयः । अध्वर्युः-निरूप्याज्यं गार्हपत्येऽधिनित्य सुक स्वं च सम्मृज्याज्यमुद्रास्योत्पूयावेक्ष्य चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा अन्वारभस्व य. जमानेत्याह। अन्वारब्धोऽध्वर्युर्यजमानश्चापावृतद्वारे निष्कामतः प्रतिप्रस्थाता च। दक्षिणेन द्वारठ० सोमक्रयणी तिष्ठत्यलक्षिताऽव्यङ्गाऽप्रवीताऽरज्जुब- भ्यां शंटिवडाभ्यामूर्ध्वमप्राप्तानां पत्नीसंयाजानामनुयाजानां च चारितत्वानिषेधो व्यर्थः परयोरन्तत्वे ताभ्यां शैविडाभ्यां प्रासानां तेषामनिवारणात्तन्निवारणाय सार्थ. को निषेधः । तस्मात्परे एव शंस्विडे ग्राहो इति द्वितीयः पक्षः । निषेधोऽयं नित्यानुवादः स च पूर्वयोः शय्विडान्तयोरन्तत्वेऽप्येकवाक्यतामापाद्या र्थवादत्वेनोपपद्यते । सञ्जातविरोधिन्यौ हि पूर्वे शंटिवडे । तस्मात्पूर्व एव शैम्विडे याह्ये इति (जै० १०॥ सू० ४०-४२ ) राधान्तः । ।

·आध्वयंवपद्धतिः। द्धा बभ्रुः पिङ्गला पिङ्गलाऽभावेऽरुणा(१) रुणाभावे रोहिण्यश्येताक्षी चिदसीत्येनामभिमन्त्रयते । "ॐ चिसि मनासि धीरसि दक्षिणासि क्षत्रियासि यज्ञियास्यदिति- रस्युभयतः शीधरी । सा नः सुप्पाची सुष्प्रतीच्च्येधि मित्रस्त्वा पदि बनीताम्पूषावनस्प्पाविन्द्रायाध्यक्षाय । अनु त्वा माता मन्न्यता- मनु पितानुभ्राता सगर्योऽनुसखा सयुत्थ्यः । सा देवि देवमच्छेही- न्द्राय सोम:० रुवस्त्वा वयतु स्वस्ति सोमसखा पुनरेहि(२) (४.१६-२०)॥ अध्वर्युप्रतिप्रस्थातरावुदीचीन्नीयमानावनुगच्छतो वस्ख्यसीति मन्त्रेण पत्नीयजमानब्रह्माणस्तूष्णीम् । “ॐ (३)व्वस्ब्यस्यदितिरस्यादित्यासि रुद्रासि चन्द्रासि । बृह- स्पतिष्ट्वा सुम्म्ने रम्म्णातु रुद्रो व्वसुभिराचके" (४।२१) ॥ सर्वे षट् पदान्यतीत्य सप्तमं (४)पर्युपविशन्ति । अध्वर्युः-हिरण्यमस्मिन्त्सप्तमे पदे निधायाभिजु(५)होत्यदित्या- स्त्वेति । (१) "अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोरैककान्नियमः स्यात्" ( पू० मी० ३।१।१२) इति न्याधेनाऽऽरण्यादि गुणानामसङ्कीर्णता सिद्धान्तिता तत एवावगन्तव्या। ()"सोमक्रयणस्त्रिवत्सः साण्डः" इति साधष्क्रे आम्नायते, (का० श्रौ० २२।३।३९) तत्रायं मन्त्र ऊह्यते । चिदसि मनोऽसि धीरसि दक्षिणोऽसि क्षत्रियोऽसि यजियोऽस्यदि. तिरस्युभयतः शीर्षा । स नः सु प्राङ् सुत्प्रत्यङ् एधीति । अग्निष्टुति (का० श्रौ० २२॥४॥ ३१) च "अग्नयेऽध्यक्षाय” इति। इन्द्रस्तुति (का० औ० २२।६।३) "इन्द्रायाध्यक्षाय" इति । "सूर्यस्तुति (का० औ० २।६३ ) "सूर्यायाध्यक्षाय” इति। वैश्वदेवस्तुति विश्वेभ्यो देवेभ्योऽध्यक्षेभ्य इत्यादि । तथा इन्द्राय सोममित्यत्राग्नये सोममित्यादि। (का० श्रौ० २२।१३) (३) अस्यापि साधस्के (का० औ० २२।२।९) अहः । वस्व्यस्यदितिरस्यादि- त्योऽसि रुद्रोऽसि चन्द्रोऽसीति । (४) “अथ सप्तमं पदं पर्युपविशन्ती"( श० ब्रा० ३।३।१३)ति श्रवणात् । कठ- सुत्रे-तस्य दक्षिणेषु सप्तसु पूर्वपादेषु तक्षणं कुरुते । मानवे च "पट पदान्यनुनिष्क्रामति दक्षिणस्य पूर्वपदस्य तूष्णी सप्तमं पदमभिपरिगृह्य" (२।१३।३९) इति । (६) यदाहवनीये जुह्वति तेन सोऽस्यामभीष्टः प्रीतः (ते० प्रा० प्र० १ अ. १० पत्र ६१) आहवनीये होमाः (का० ११८॥ ४३) इति सामान्यविहितस्याहवनीयस्य पदे जुहोति वत्मनि जुहोति गार्हपत्ये पत्नीसंयाजाजुहोति" इति विशेषविहितैः पदादिभिः कि विकल्पोऽथवा बाध इति सन्देहः । सामान्यविशेषयोस्तुल्यबलत्वा द्विकल्प इति पूर्व: पक्षः । पत्नीसंयाजादिषु होमविशेषेषु होमसामान्ये श्रुतस्यावनीयस्य लक्षणया प्राप्तिः । - ·अग्निष्टोमपद्धतो- आध्वर्यवपद्धतिः। "ॐ अदित्यास्त्वा मूर्द्धन्नाजिमि देवयजने पृथिव्याऽडाया- स्पदमसि घृतवत्स्वाहा” (२२)। इदमदित्यै । स्क्येन पदं त्रिः परिलिखत्यस्म्मे रमस्वेति । (१)सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम्। ॐ अस्मे रमस्व"। हिरण्य समुद्धृत्य अभ्या खात्वा तत्पदस्थाल्यामावपत्यसम्मे ते बन्धुरिति । "ॐ अस्मे ते बन्धु" (४॥२२) ॥ अपः पदस्य स्थाने निषिच्य यजमानाय पदं प्रयच्छति(२)त्वे रा- य इति । "ॐ त्वे रायः सन्तु" (४।२२)। मेराय इति यजमानः प्रतिहाति। "ॐ मे रायः सन्तु" (४२२)॥ मा वयमित्यध्वर्युरात्मानठ० सस्पृशति । ॐ मा ब्वयर्ड रायपोषेण वियौष्म" (४।२२) उदकोपस्पर्शः । अध्वर्युर्हत्वा पत्न्यै(३) पदं प्रयच्छति नेष्टा तोत इत्येनां वाचयति । गार्हपत्यादि तु श्रुत्यैव होमविशेषे विधीयते, तेनास्मिन्विशेषे श्रुत्या शीघ्रप्रासं गाहप- त्यादिकं लक्षणया मन्थरप्रासमाहवनीयं निरुणद्धीत्यतो बाध इति सिद्धान्तः । तथाहि जैमिनि:-"अविशेषेण यच्छास्त्रमन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य तत्सन्दिग्धमारा- द्विशेषशिष्टं स्यात्। (१०८११६) इति । (१) अत्र च सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीम् । "एकद्रव्ये कर्मावृत्तौ सकृन्मन्त्रवचन (का. श्रौ० शा) मित्युक्तः। “अथ स्फ्यमादाय परिलिखति। स परिलिखति "अस्मे रमस्वे- ति" (श० ब्रा० ३।३।१५-६ ) श्रुतत्वात् । अन्न परिलेखनमुपय्युपरि कार्य चयने बहि. बहिरिति विशेषो (का० श्री० १६।२।२३) के। (२) अनेकयजमानके पदसमर्पणे प्रतिग्रहणे च सर्वेषामन्वारम्भ उहश्च । युवयो- रायः, आवयोराय इति द्वियजमानके । युष्मासु रायोऽस्मासु राय इत्यनेकयजमानके। (३) अत्र श्रूयते "अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति (तै०सं०६।१।६) "सप्तपदान्यनुनिष्कामति" (श० ब्रा० ३।२।१) "तत् (सप्तमं पदं ) यजमानः प्रति- गृह्णाति" इति (श० ब्रा० ३।३।८)। इदमपरं श्रूयते “यहि हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयु- स्तर्हि तेनाक्षमुपाज्यात" इति । अत्र सन्देहः । किं सोमक्रयण्यानयनं पदपांश्चर्थमुत क्रयप्रयुक्तमिति। नयनात् क्रयः पदं चैतदुभयं निष्पद्यते । 'एकनिष्पत्तेः सर्व समं स्या( जै० ४।१।२२ )दिति न्यायेनोभयं प्रयोजकमिति पूर्वः पक्षः । "एकहायन्या क्रोणाति (तै० सं०६।१६) इति तृतीयाश्रुत्या गोःक्रयार्थता गम्यते। ।

·RS आध्वयंवपद्धतिः । "ॐ तोतो रायः सन्तु इति (१)ब्रूहि । पत्नी- "ॐ तोतो रायः सन्तु (४॥२२)। सोमक्रयण्या च समीक्षमाणा समख्य इति वाचयति नेष्टा । "ॐ समख्ये देव्या धिया सन्दक्षिणयोरुचक्षसा ! मा मऽआयुः प्र- मोषीमोऽअहन्तव व्वीरं विदेय तव देवि सन्दृशि" ( ४॥२३) इति ब्रू- हि । पुनी- ॐ समक्ख्ये देन्या धिया सन्दक्षिणयोरुचक्षसा। मा मऽआयुः प्रमोषीमों ऽअहन्तव व्वीरं विदेय तव देवि सन्दशि (४२३)। सा च शालायां सुगुप्तदेशे पदं स्थापयति अध्ययुः प्रक्षाल्य पाणी हिरण्यं बध्नीतेऽनामिकायाम् । आप्यायनाभिषवश्वदाभ्येषु च(२)॥६॥ प्रेष्यति च सोमोपनहनमाहर, सोमपर्याणहनमाहर, उष्णीष. माहर, इति प्रैषत्रयम् । अत्र वा(३)निवपन ई० सोमस्य । शोभन ठ० सोमोपनहनं भवति उष्णोषाभावे सोमपर्याणहनाद् व्यङ्गुलं व्यङ्गुलं वोष्णीषायावन्तति । अध्वर्युर्यजमानो वा सोमोपन- हन: हरति । अन्य इतरे प्रतिप्रस्थाता पर्याणहनोष्णीषे आहरती- त्यर्थः । ब्रह्मयजमानाध्वर्युप्रतिस्थातारः लोमं गच्छन्ति । अध्वर्युरेष त इति वाचयति यजमानम् । गोद्वारा तदानयनमपि क्रयार्थमेवेति क्रय एवाऽऽनयने प्रयोजकः । न च पदकार्थत्वं गोर्वा तदानयनस्य वा कचिच्छृतम् । तस्मात्--तदप्रयोजकमिति सिद्धान्तः ( पू० मी० ४।१। अ०१०)। (१) अनेकपत्नीके सर्वासां वाचनं ब्रूतं ब्रूतेत्यादियथायथं प्रयोगः । (२) सोमक्रयार्थमेतद्धिरण्यबन्धनम् । यत एवं श्रूयते "अग्निरेतसं वै हिरण्य (श० वा० ३।३।२।२ ) मित्यादि। पाणिप्रक्षालनं दृष्टार्थं पदपरिलेखनोद्धरणादिना धूलि- लिसत्वात् । पाणिप्रक्षालनं त्वत्रैव, आप्यायनाभिषाश्वदाभ्येषु नानुकृष्यते तस्य दृष्टा- र्थत्वात् , आप्यायनादिषु तस्याश्चवणाच्च । सोमाप्यायने हिरण्यबन्धन शाखान्तरात् । अभिषवे स्वशाखायामेव "अथास्या. हिरण्यं बनीत" (३।९।४।१) इति । अंशु- ग्रहे “अथास्य हिरण्यं बद्धं भवती० इति (श० ४।६।१६) । अदाभ्ये च "अथ हिरण्य मभि......नित्यसावेव बन्धुरिति । यदि चात्र पाणिप्रक्षालनमयभिमतं भवेत् तदा हिरण्यबन्धनवच्छ्रयेत न श्रूयते च अतो न भवति । (३) स्वशीखायामस्मिन्नेव काले श्रुतत्वात् "पर्ट० समुह्य पाणी" (श० ब्रा० ३।३।२रा) त्याद्युक्त्वा "अथानेण राजनं विचिन्वन्ति तदुदकुम्भ उपनिहितो भवति तदू- ब्राह्मण उपास्ते" (श० ब्रा० ३।३।२६) इति ।

·अनिष्टोमपातौ SECTIONS ५ आध्वयवपद्धतिः। "ॐ एष ते गायत्रो भागऽइति मे सोमाय बतादेष ते बौष्टुभो भाग ऽइति मे सोमाय ब्रूतादेषते जागतो भागऽइति मे सोमाय बताच्छन्दो. नामाना साम्राज्यङ्गच्छेति में सोमाय ब्रूतादिति ब्रूहि (४।२४) । PHOTO एष ते गायत्रो भागऽइति मे सोमा(१)य व्रतादेष ते वैष्टुभो भागइति मे सोमाय ब्रूतादेष ते जागतो भागऽइति मे सोमाय ब्रता- च्छन्दो नामाना साम्म्राज्यङ्गच्छेति मे सोमाय ब्रूतात्” ( ४।२४)। सोमस्य पश्चाध्वर्युः प्राङपविश्य तदुत्तरतः प्रतिप्रस्थाता सोम दक्षिणेन समन्त्रं ब्रह्मा तद्वामे यजमानः तत्पश्चात् पत्नी (२)अध्वयुरा- स्माकोऽसीति सोममालभते । "ॐ आस्माकोऽसि शुक्रस्ते ग्ग्रह्यो विचितस्त्वा विवचिन्वन्तु (४॥२४)। न विचिनोत्य(३)तस्तृणकाष्ठापासनमेके(४)। (१) मन्त्रस्य न्यग्रोधे उहः। (२)अत्र हरिस्वामिनः-'यजमानोऽभिमृशति आस्माकोऽसीति मन्त्रलिङ्गात् "स्व इव यस्यैतद्भवति (श प्रा० ३।३।२१७) इति वाक्यशेषात् । अतो यजमान एवा- भिमृशति नाध्वर्युः । प्राङित्युदनिवृत्यर्थ श्रौतत्वज्ञापनार्थ च "यदि राजन्य वैश्य वा याजयेत्स यदि सोम विभक्षयिषेन्न्यग्रोधस्तिमिनी ( अङ्गुराः फलानि वा ) राहृन्य ताः सम्पिष्य दधन्युन्मृज्य तस्मै भक्षं प्रयच्छेन्न सोमम्” इतिशाखान्तरीयश्रुतेर्गेश्य- राजन्ययोः सोमभक्षणनिषेधः । तत्र वैश्यक्षत्रिययोः सोमयागे अध्वर्युर्यज मानं भक्षं कारयितुमिच्छन् चटफलस्तवकान् उपनहनेन वाससा बध्वा सोमस्यैवेतिकर्तव्यतया न्य. ग्रोधस्य क्रयणादारभ्य अभिषवादर्वाक् संस्कारजातं कुर्यात् । तदुकम्-वैश्यराजन्ययोः सोमे न्यग्रोधस्तिभीनुपनोच्छन भक्षणाय" (का० औ० १०१९।२८) इति । तस्मिन्पने मन्त्रस्यास्य (न्यग्रोधे ) विपरिणामः । 'आस्माको स्था इत्यादिरूपेण । (३) अतः पर सोमविक्रयी सोमं न विचिनोति शाखान्तरात् । आध्वर्युस्तु पूर्व- मपि न विचि नोंति शाखान्तरे प्रतिषेधदर्शनात् । तथा च मानवे-"नाध्वर्युः सोम विचिनुयादिति प्रतिषिद्धं विचयनं प्रेक्षणं च' (२।१३।६६) इति । काठके च-"न विचीयमानं प्रेक्षेरन्” इति । (४) एकेनेति । "अत्र हैके तृणं वा काष्ठंवा वित्वापास्यान्ति तदु तथा न कुर्यात्" इत्यादि (३३३३२१८) श्रवणात् । अत्र काले एके चरकयजमानाः सोममध्यगतं तृणकाष्टं वा वित्वा लब्ध्वा यदि लभन्ते ततः सोमादपास्यन्ति-बहिः क्षिपन्ति ग्रसितं तस्मै अनुगम्य पलायमानं प्रसितारं आच्छिद्य असितारं परा बहिः क्षिपेदेवन्तत्। "तस्मादभि- मृशेदेव नापास्येदि" (श० ब्रा० ३।३।२।८)त्युपसंहरतीति यजमानस्यैवापासनं दर्शयति, इति हरिस्वामिनः । - - ·आध्वयंवपद्धतिः। सोमोपनहनं द्विगुणं चतुगुणं वा स्तृणाति(१)प्राग्दशमुद्ग्वा तस्मिन्त्सोम(२)मिमोते दशकृत्वोऽभित्यमिति सर्वाभिः प्रथममङ्गुष्ठप्र- भृतिकोत्स्वर्ग द्विः कनिष्ठिकयकोपचयञ्चाञ्जलिना दशममन्यद्वा- ध्यावापश्रुतेः । तत्रादौ साङ्गुष्ठाभिरङ्गुलीभिः प्रथमम् । "ॐ अभित्यन्देवउँ० सवितारमोण्योः कविक्रतुमचामि सत्यसवठं. रत्नधाममि प्रियम्मतिङ्कविम् । ऊ यस्यामतिर्भाऽअदिद्युतत्सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतु: कृपास्व: (४॥२५)! ततोऽङ्गुष्टरहिताभिश्चतसृभिर्द्वितीयम् । सतोऽङ्गुष्ठतर्जनीरहिताभिस्तिसृभिस्तृतीयम् । ततोऽनामिकाकनिष्ठिकाभ्यां चतुर्थम् । ततः कनिष्ठकथा पञ्चमम् । पुनराप कनिष्ठिकया षष्ठम्। ततः कनिष्ठिकानामिकास्यां सप्तमम् । ततो मध्यमानामिकाकनिष्ठिकाभिस्तिमृभिरष्टमम् । तर्जनीमध्यमानामिकाकनिष्ठिकाभिश्चतसृभिर्नवमम् । अङ्गष्ठसहिताभिः सर्वाभिरङ्गुलीभिर्दशमम् । दशसु मन्त्रोऽभित्यमिति। तूष्णीमेकादर्श, समस्याञ्जलिनाध्यावपति। सोमोपनहनस्यान्तान्त्संगृह्योष्णीषेण बध्नाति प्रजाभ्यस्त्वेति । (१) अत्रापस्तम्बः-'क्षौमं वासो द्विगुणं त्रिगुणं वा प्राग्दशमुत्तरदशं चमण्यास्तृ- णाति उदग्दर्श वा' (११२४१७) इति । मानवे-"प्राग्दशे क्षौमे सोम राजानं मिमीत" (२०४३) इति । (२) ज्योतिष्टोमे सोमस्योपावहरणं मानं च यन्न कुत्रापि कार्यमुत वासस्येवेति सं- शये-उपावहरण मानं च सम्पादनप्रयत्नेन बिना स्वत एव लब्धेन केनापि साधनेन कार्यमिति पूर्वपक्षे-"अथ वासः द्विगुणं वा चतुर्गुणं वा प्राग्दशं वोदग्दर्श वोपस्तृणाति तद्राजानं मिमीते” (श० ब्रा० ३।३।२।९) "वाससि मिनोति वाससा चोपावहरती" ति वचनेन वाससो विहितत्वाबासस्येव मानं कर्तव्यमिति सिद्धान्तः । तथा हि पूर्वमी- मांसा--"वाससिामानोपावहरणे प्रकृतौ सोमस्य वचनात् (जै० १०६। सू० ७६) इति । स्थितं वाससि मानीवाससा चोपावहरणमिति द्वादशाहादावहर्गणे किमुपावहर- णार्थ प्रत्यहं वासोभेदः स्यादुत नेति विचारे प्रमाणाभावान्नेति पूर्वः पक्षः । अर्थाद्वाससो भेदः स्यात् , हविर्धाने शकटेऽवस्थितः सोमः प्रत्यहं भेदेनाभिषवार्थ यावा- नेकस्याः पर्यासस्तावान्सोमो वाससोऽपावहर्तव्यः । अवशिष्टश्च शकट एव वाससोपन. दोऽवतिष्ठते । तस्मादादहभेदे वासोन्तरमुपावहरणार्थमुत्पादयितव्यमिति (जै० १०६। अ० २१) सिद्धान्तः। तच्चोपावहरणकाले एबोत्पादनीयं न तु मानकाले इत्यपि ( १०॥६॥ अ० २२) सिद्धान्तितं पूर्वतन्त्रे । , अग्नि०४ ·(आ० अग्निटोमपद्धतौ--- आवर अपद्धतिः। #f प्रजायस्वा वनासि (२५)। অত্যা মুখ নিচ্ছুuাকি সলা মানিনি। "ॐ प्रजासत्वानुमाणन्तु प्रजास्त्वमनु प्राणिहि” (१२५)। विक्रयिणे प्रयच्छति(२)। पञ्चकत्वः सोमं पणते । अध्वर्युराह-सोमविक्रयिन् क्रय्यस्ते सोमा राजा३ (२) इति । क्रय्य इत्याह सोमविक्रयी। अध्वर्युः-तं 4 ते क्रीणानीति । क्रीणीहीत्याह लोमविजयी । अध्वर्यु:-कलया ते क्रीणानीति प्रथमं पणनम् । भूयो वा अतः सोमो राजाऽहतीत्याह सोमविक्रयी। अध्वर्यु:-भूय एवातः सोमो राजाहति महाँस्त्वेव गोमहिमा गौवें प्रतिधुक्तस्यै शृतं तस्यै शरस्तस्यै दधि तस्यै मस्तु तस्या आतञ्चनं तस्यै नवनीतं तस्यै वृतं तस्या आमिक्षा तस्यै वाजिनम्(३)। शफेन ते(५)क्रीणानीति द्वितीयं पणनम् । (१) अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयो” (पा० ८।२।१०० )रिति प्लुतिः। सौत्राम- णीयागे "ऋदयास्ते सुरासोमा ३१ 'इति प्रश्नः । (का० औ० १९।१।१८)। (२) अस्ति साद्यस्क्रः । तत्रेदं समासनन्ति “सोमक्रयणस्त्रिवत्सः साण्ड" ( तां० ब्रा० १६।१३।९) (का० श्री० २२।३।३९) इति। अस्ति तु प्रकृतावत्रैकहायनीक्रयार्था गौः, तत्रेदमाम्नायते, इयं गौस्तया ते क्रीणानि तस्यै शृतं, तस्यै शरस्तस्यै दधि तस्यै श्रो०१०॥२५॥९ ) तदिह साधस्के चोदकप्राप्तम् । तत्र सन्देहः किं गोशब्द- स्थाने ऊहं कृत्वाऽवशिष्टानां पहानामविकार उत सर्वेषामुह इति। यद्यप्येकहायन्यवस्थायां न विद्यन्ते श्रुतादयस्तथापि भावित्वेनापि तावत्सम्भवद्भिः स्वगुणैरेकहायन्येव प्रका- श्यते दृष्टार्थत्वात् । त्रिवत्से त्वभावात् 'तस्मै शृत'मित्येवं पुल्लिङ्गातया पठनीय- मिति पूर्वः पक्षः । कर्माङ्गभूतायामेकहायन्यवस्थायां तावत्र सन्त्येव, भावित्वमपि नै- कान्ति मरणसम्भवात् । अतो यथाकथञ्चित्प्ररोचना) कीर्त्यन्ते । तावञ्च साण्डेऽपि सम्भवति साण्डादपि या गौनिष्पद्यते तस्या एतेऽवाप्यमानाः साण्डादेवासा भव. न्तीति । तस्मानास्यूह ( जै० ९१ अ०१४) इति सिद्धान्तः । (३) ज्योतिष्टोमेऽत्र याच्नाक्रयणमाम्नातं "द्वादशाह दीक्षितो भृति वन्वीते" ( आ० औ० १०.१८१४)ति याब्जा । "अरुणया पिलाक्ष्या क्रीणाती" (तै० सं०६।११६) ति क्रयः। तत्र सन्देहः । कि यस्य न विद्यते दक्षिणाद्रव्यं धृतिस्तेन वनितव्या, यस्य च न विद्यते सोमस्तेन ऋतव्यः । उतोभयथापि सति चासतीति । तत्र द्रव्यार्थ यानाक्रयणमविद्यमानव्यस्य स्यात् । द्रव्यवतस्त्वनथक तस्मान तस्य याच्नादावधिकार इति प्रा-स्यादेवं यदि द्रव्यमानप्रयुक्तं स्यात् । अपूर्वप्रयु- ।

·सोमयः। Ram आध्यवपद्धतिः । पुनः सोमविक्रयी(१) भूयो वा अतः सोमो राजाहतीत्याह । अध्वर्यु:--भूय एवेत्यादि। पदा ते क्रीणानीति तृतीर्थ पणनम् । पुन भूयो वा अतः सोमो राजाहतोत्याह लोमविक्रयो । अध्वर्यु:-'भूय एघात लोमो राजाहात नहाँस्वेव गोहिम गोई प्रतिधुक्तस्यै शृतं तस्यै शरस्तस्यै मस्तु तस्या आत तस्यै नमानील तस्यै घृतं तस्था आमिक्षा तस्यै वाजिनम् । জল ল জালারি সুস্থ সুকাল । पुन ' यो वा अतः सोमो राजाहती स्याह सोमाविकथी। ও--“মূহ হাঃ সানী জানি মনে মিলি गौवें प्रतिधुक तस्यै शृतं तस्यै शरस्तस्यै भस्तु तस्या आतचनं तस्यै नवनीतं तस्यै घृतं तस्या आमिक्षा तस्य वाजिनम् । गवा ते शीणामीति पञ्चमी पणनम् । चतुर्वा क्रीणानीति दन्त्या, पञ्चमे क्रीणामीत्योष्ठयः(२)। ततः क्रीतः सोमो राजा ययासि प्रबृहीत्याह सोमविक्रयो । क्तं त्विदम् । अतोऽनेन विनाऽपूर्वमेव वैगुण्यानोत्पद्यते । तस्मान्नित्य याच्मायणमिति (पू० मी०६।८अ०७) सिद्धान्तः । एवं "अग्नीदग्नीन्विहर" ( श० ब्रा० ४।२।४।१श का० औ० ९।१४) इति प्रैषार्थे पूर्वमेवाऽऽग्नीध्रेण बुद्धेऽपि स श्रेषः कार्य: । वाजपेये सत्यपि वस्त्रान्तरे “दर्भमयं परि (धापय ) दधाति" (ते० प्रा० १॥३७॥१) इति विहितमनुष्टेनन् । पशौ “यत्पशुर्मा- युमकृत" (तै० सं० ३।११४) इति विहितः संजप्तहोमो मारणवेलायामकृतेऽपि पशुना शब्दे कृते कर्तव्यः । (१) अस्ति सोमविक्रयी तन्त्र सन्देहः । स किमध्वर्वादीनामन्यतमः, उतैभ्यो- ऽन्य इति । तेषां सङ्कीर्तनात्तेपामन्यतम इति पूर्वः पक्षः। विक्रयस्याक्रत्वर्थत्वात् कृत्व. ङ्गकरणार्थमुपात्ता ऋत्विजो न तं कुर्युः । तस्मादन्यो विक्रयी, इति सिद्धान्तः । तदुक्तं जैमिनि-कात्यायनाभ्याम् । विक्रया त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात्। (३६१३१) । "विक्रयो त्वन्यः शूद्रसंयोगात्" (६१४) इति । ( २ ) वैश्यराजन्ययोः सोमयागे न्यग्रोधस्य सोमवस्क्रयणमाम्नातम् "क्रयणप्र. भृत्यनुसोममावृता समानमासादनं प्रागभिषवात्" (का० श्रौ० १०।९।२९) इति । तस्मिन्पक्षे-विशेषः । सोमानिधानानन्तरं उपरवदेशे न्यग्रोधस्य निधानम् । सोमक्र. यण्यनुमन्त्रणे (४।२०। पूर्व ४६ पत्रे) स्वस्ति सोमन्यग्रोधसखा पुनरेही ति । (पूर्व ४७ पन्ने ११ पत) सोमन्यग्रोधोपनहने आहर । सोमन्यग्रोधपर्याणहने आहर । उष्णीषावाहरति । अभिषेचनीयदशपेययो (का० औ० १६॥३॥३३) स्तु बहुव. चनेन सोमोपनहनान्याहर । सोमपर्याणहनान्याहरोष्णीपानाहरेति । तथा एष त (शु० य० सं० ४।२४) इति वाचने 'एष वां गायत्रो भाग इति मे सोमन्यग्रोधा. । । । ।

·५२ अग्निष्टोमपद्धती- आध्वयंवपद्धतिः। अध्वर्युराह-चन्द्रं ते वलं ते छागा ते धेनुस्ते मिथुनौ ते गावो त्रिस्नस्तेन्याः(१)। शुक्रं त्वेति हिरण्यमालभ्य वाचयति यजमानम् । हिरण्यमालमस्व "ॐ शुक्रन्त्वा शुक्रेण क्रीणामि चन्द्रश्चन्द्रेणामृतममृतेनेति अहि यजमानो हिरण्यमालभ्य- "ॐ शुक्रन्त्वा शुक्रण क्रीणामि चन्द्रश्चन्द्रेणामृतममृतेन” (४।२६)। सम्मेत इति सोमविक्रयिणर्ड हिरण्येनाभिकम्पयति । ॐ सम्मे ते गो” (२६)। अस्मे त इति यजमानसहितं निदधाति हिरण्यम् । "ॐ अस्मे ते चन्द्राणि (४।२६ )। सोमविक्रव्येतदादत्ते हिरण्यम् । अध्वर्युरजां प्रत्यङ्मुखीमालभ्य वाचयति यजमानं तपसस्तनूरिति । अजामालभस्व "ॐ तपसस्तनूरसि प्रजापतेर्वएणः परमेण पशुना क्रीयसे सहरु पोषम्पुषेयम्" इति ब्रूहि । यजमानोऽजामालभ्य- "ॐ तपसस्तनूरसि प्रजापतेरणः परमेण पशुना क्रीयसे(२) सहस्रपोषम्पुषेयम्” (४।२६ ) । अध्वर्युः सोमविक्रयिणे सत्येनाजां प्रयच्छन्मित्रोन इति । भ्यां बतादेष वां त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां व्रतादेष वां जागतो भाग इति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां ब्रूताच्छन्दोनामाना साम्राज्यङ्गच्छेति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां ब्रूतादिति । उभयोरालम्भनम् । आस्माको स्थः शुक्रस्ते गृह्य इति । सोमोपनहनमा- स्तीर्य न्यग्रोधोपनहनस्यास्तरणम् । सेाममानानन्तरं तद्वदेव मन्त्रेण मानं उष्णीषेण ब. न्धनमङ्गुल्या मध्ये विवरणं च, उभयोः सोमविक्रयिणे समर्पणम् । सोमविक्रयिान ऋथ्यौ ते सोमन्यग्रोधौ राजानौ' इति प्रश्नः । 'क्रय्याविति प्रतिवचनम् । तौ वै ते कोणानीति । भूयो वा अतः सोमन्यग्रोधौ राजानावर्हतः। भूय एवातः सोमन्यग्रोधी राजानावहतो महास्त्वेवेत्यध्वर्युः । क्रीतौ सोमन्यग्रोधौ राजानौ वयासि प्रबहीति । (१) शाखान्तरे "एकहायन्या अजया क्रीणाति, हिरण्येन क्रीणाति, स्वशाखायां च "स आह चिन्द्रन्ते वस्त्रं ते छागा ते धेनुस्ते मिथुनौ ते गावौ तिसस्ते ऽन्या (२० ब्रा० ३।३।३।४) इत्यादिना दश ऋयद्व्याणि विहितानि। तेषां विकल्पः समुच्चयो वेति विचारः । तत्र व्रीहियवन्यायेनै (जै० १२॥३॥४) कार्थत्वाद्विकल्प इति पूर्वपक्षे- वहुभिर्देव्यैविक्रतुरानतेः सौलभ्यात् "दशभिः क्रीणाति "तं वै दशभिरेव क्रीणीयान्नादश- भि (श० ब्रा०।३।३।३।१८) रिति सङ्ख्योक्तश्व समुच्चय इति पूर्वतत्र (१२।४।३) सिद्धा. न्तः । तथा हि कात्यायन:-"चोदनागुणेषु च प्रक्लप्त्युपबन्धाभ्याम् (११८१२२) इति । (२) न्यग्रोधे चास्य मन्त्रस्योहः "परमेण पशुना क्रीयेथे इति । शुक्रन्त्वेति (१।२६) मन्त्रे 'शुक्रौ वां शुऋण क्रीणामि चन्द्रौ चन्द्रेणामृतावमृतेने ति । । 1 ·सामक्रयः। आध्वयंचपद्धतिः। ॐ मि(१)त्रो नऽएहि सुमित्रधः" (४१२७)। तूष्णीं दक्षिणेन सोममादाय सोम आगत उत्तिष्ठति वो यजमानः । अध्वयुर्दीक्षितोरौ दक्षिणे प्रत्युह्य(२) वासो निदधातीन्द्रस्योरुमिति। ॐ इन्द्रस्योरुमाविश दक्षिणमुशन्नुशन्तस्योन:स्योनम् (४।२७)। यजमानःस्वानभ्राजेति (सस्वर) (३)जपत्ति सोमविक्रयिणभीक्षमाणः! "ॐ स्वान भ्राजाधारे बम्भारे हस्त सुहस्त कृशानवे ते व:सो- मक्रयणास्तान्नक्षद्ध्वम्मावादभन्(४)( ४।२७ )। अपोणुते दीक्षितः शिरः स्वकीयं पत्नी च। सोमविक्रयिहस्ता- (१) न्यग्रोधे चोहः । 'मित्रो न एत० सुमित्रधाविति । उपमार्थत्वान्मित्रशब्द- स्याविपरिणाम इति कर्कः। (२) प्रत्युह्य प्रतिनीयोर्ध्वमुत्थाप्येत्यथः । प्रतिपूर्वक ऊह वितर्क (भ्वा० आ० ६८८) इत्येषोऽत्र नयनाथः । “वस्वान्तमुत्कृष्येन्द्रस्योल्माविशेति दक्षिणस्मिन्नूरावा- सादयती" (२।११।१८) ति मानवे । न्यग्रोधे चोहः । 'इन्द्रस्योरुमाविशतं दक्षिणमु- शन्ता उशन्तं स्योनौ स्योन मिति । उभयोरुरावाधानम् । यजमानो जपतीति कर्कः । अध्वर्युरिति याज्ञिकाः । (४) अत्र प्रसङ्गान्मन्त्राणां स्वरश्चिन्त्यते । मन्त्रा हि कस्यां चिच्छाखायामुदात्ता- नुदात्तस्वरित (शु० प्रा० २१२८) लक्षणैत्रिभिः स्वरैः पश्यन्ते क्वचिच्च प्रचयेन सह चतुभिः स्वरैः। तत्र कर्मसु किं स्वयंचातुःस्वययोः समुच्चयो विकल्पो वा अथोमयहाने- नैकश्रुत्या ( प्रचयेन) प्रयोग इति संशयः । अन्न त्रयः पक्षाः प्रस्फुरन्ति । प्रयोगवचन. स्य सर्वाङ्गोपसंहारित्वात् सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन (पृ० मी० २।४।२) त्रैस्वर्यादीनां समुच्चय इत्येकः पूर्वः पक्षः । गीत्युपाय (जै० ९।२७) वत्स्वर्यादीनामक्षराभिव्य- क्त्यर्थत्वादेकेनैव तत्सिद्धे-(अध्यननिवृत्तिलक्षणस्य प्रयोजनस्यैकत्वाद्वा) विकल्प इति द्वितीयः पक्षः । नैतौ द्वौ पक्षौ युक्तौ "तानो यज्ञकर्मणो” ति स्मृत्यनुमिताद्वचनात् ऐकश्रुत्यमिति सिद्धान्तः। ननु तर्हि किमर्थं स्वराध्ययनम् । अर्थावगमार्थ तु स्वराध्ययनं स्वरविशेषाधीन- त्वादविशेषाणां "बहुब्रीहौ प्रकृत्या पूर्व पदमि" (पा० ६।२।१) त्यादिवचनात्त. स्मात्तानेन प्रयोगाइति जैमिनेः सिद्धान्तः (१।२१८)। तथव कात्यायन:-"मन्त्रे स्वरक्रियायथाम्नातमविशेषात् । भाषिकस्वरो वोपपन्नमन्त्रोपदेशात्। तानो वा नित्य- त्वादि का० श्रौ० सू० १८१६-१८)ति । कर्मणि प्रावचनस्वरेणैव मन्त्रोच्चारणं कर्तव्यं, ब्राह्मणात्पन्नमन्त्राणां तु भाषिकस्व. रेणवोच्चारणं कर्तव्यमिति (जै०१२।३। सू० २०१२६) सिद्धान्तः । अयं चैकश्रुति ( तान) विधिर्जपमन्त्रादिव्यतिरिक्तविषयः । “यज्ञकर्मण्यजपन्यूख- साम (१२२।३४) स्विति पाणिनिस्मृतेः । जपादौ तु यथाध्ययनं चातुःस्वयेण स्व- यण वा प्रयोगः । तथैव कात्यायन:-"एकश्रुति दूरात्सम्बुद्धौ यज्ञकर्मणि सुब्रह्मण्या- साम-जप-न्यूज-याजमानवर्जमि" (१८१९) ति । एकश्रुति म "उदात्तानुदात्त. स्वरितानां परः सन्निकर्ष एकश्रुत्य (१२) मित्याचलायननौतसूत्रादुदात्तानुदात्तः ।

·५४ अग्निष्टोमपद्धतौ- MOHawwman आध्वयंवपद्धतिः। द्धिरण्यठ० सहसाछिद्य तच्च पृषता वरत्राकाण्डेनाहन्ति (१)वा ॥८॥ अत्र(२)वा दण्डदानम् । यजमानं गृहीतसोमं परिमान इति वाचयत्यध्वर्युः । "ॐ परिमाग्ग्ने दुश्चरिताद्वाधस्वा मा सुचरिते भज” इति ब्रूहि । यजमानः “ॐपरि माग्ने दुश्चरिताद्वाधस्वा मा सुचरिते भज"(२८)। उत्तरे च कर्मणी यजमानकर्तृके । यजमानः उदायुपेत्युत्थान शीणि सोमं कृत्वा पोणिमन्तर्धाय-- "ॐ उदायुषा स्वायुषोदस्त्थाममृतांऽ२ अनु” (४॥२८)। प्रतिपन्थामित्यनोऽभ्येति(३) क्रयस्थानाद्दक्षिणतस्तिष्ठच्छन्न समङ्गि धोतं प्रउगाच्चोद्धते फलके। "ॐ प्रति पन्थामपनहि स्वस्तिगामनेहसम् । येन विश्वाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वसु" (२६)। ब्रह्मा लोमे क्रीते प्राङतीत्य पूर्वेणानः परीत्यापरेण वा दक्षिणाऽनु- गच्छत्या निधानादक्षिणेषामाश्रितः । अध्वर्युः कृष्णाजिनमस्मिन्नास्तृणात्यदित्या स्त्वगिति । "ॐ अदित्यास्त्वगसि । यजमानाद्गृहीत्वा तस्मिन्सोमं निद्धात्यदित्यै सद(४) इति । स्वरितस्वराणामभावः । सुब्रह्मण्या-न्यूज़ादीनां स्वरूपाणि लाट्यायना (१२३२- ११४।३१) श्वलायन ( उ० ११११) श्रौतसूत्रेष्ववगन्तव्यानीति । (१) अथवा नाहन्ति शाखान्तरात्। अनाहापस्तम्ब:- यदि सोमविक्रयी प्रति विवदेत् पृषतेनं वरत्राकाण्डेनावक्षायं नाशयेयुः। लकुटैनन्तीत्येके । नित्यवदेके वधं समामनन्ती” (१०१२०१६-८)ति ‘सोमविक्रयिणे किञ्चिदयादितिः (२।१।४।१२) मानवे। (२) अस्मिन्नवसरे मंत्रावरुणाय दीक्षितदण्डस्य प्रदान कर्तव्यं विकल्पेन “क्रीते वे” (का० श्रौ० ६।४।६।)त्युक्तत्वात् । अथवा अग्नीषोमीये एव "अग्निर्ह दैवीना (का० औ०६४३) मित्येतस्मादनन्तरम् । (३) एतच्चानः सोमक्रयार्थमागच्छद्भिः सह नेयम् । तथा च मानवे- सादिष्के- णानसा राजानमच्छ यन्ति” (२।१३।४८) आपस्तम्बसूत्रेऽपि-"अपि पन्यागन्महात्युद्ध- तपूर्वफलकेनानसा परिश्रितेन छदिष्मता प्राञ्चः साममच्छ यन्ति । शीर्णा गिरी को हरन्त्यपरेणोत्तरेण वा राजानं प्राडोषमुदङीषं वा नद्धयुगं शकट (१०।२४।२-४) मिति। न्यग्रोधल्य संस्कारपक्षे तस्याप्यादानं शिरसि करणं च भवति । (४) न्यग्रोधपक्षे तस्यापि सहैव स्थापलं, 'आदित्यै सद आसीदतमित्यूहश्च । अभिषेचनीये च "सामं क्रीत्वा द्वैधमुपनह्य पर्युह्ये" ( श० प्रा० १।४।५।१५)(का. औ० ११।४।३ ) त्याम्नानत्वात्सोमविक्रयिणः सकाशाद्धिरण्यदानानन्तरं सोमस्य ·सोमक्रया। यूपू 199 आवर्थवपद्धति "ॐ अदित्यै सदऽआसीद (४३०)। अस्तम्नाद्यामिति सोममालभ्य वाचयति यजमानम् । (१) सोममा- लभस्व । "अस्तब्म्नाद्यां वृषभोऽअन्तरिक्षममिमीत ब्वरिमाणम्पृथिव्याः। आसीदद्विश्वा भुवनानि सम्माड़ विश्वेत्तानि व्वरुणस्य व्रतानि" (४१३०) इति ब्रूहि । थजमान:--सोममालभ्य पठेत। "ॐ अस्तब्स्नाद्यां वृषभोऽअन्तरिक्षममिमीत व्यरिमाणम्पृथिव्याः। आसीदद्विश्वा भुवनानि सस्त्राडू विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि (४॥३०)। व्वनेषु व्यन्तरिक्षमिति सोमपर्याणहनेन परितत्य(२)। "ॐ व्वनेषु व्वन्तरिक्षन्ततान व्याजमवत्सु पयऽउस्त्रियासु । हृत्सुक्रतुं वरुणो विश्वग्निन्दिवि सूर्यमदधात्लोममद्रौ” (४।३१)। कृष्णाजिनं रथस्य पुरस्तादासजति सूर्यस्य चक्षुरित्यासनयोरन्यत- रदेकं चेद्ग्रीवा अवकृत्य। "ॐ सूर्यस्य चक्षुरारोहाग्नेरहणः कनीनकम् । यत्रतशेभिरीयसे भ्राजमानो विपश्चिता" (४१३२)। अनड्वाहौ(३)युनक्त्युलावेतमिति । युगपत्तद्वचनत्वा दे मन्त्रावृत्तिः सान्निपातित्वात् । "ॐ उनावेतन्धू हौ युज्येथामनश्रू अवीरहणौ ब्रह्मचोदनौ । स्वस्ति यजमानस्य गृहान् गच्छतम्” (४॥३३)। ईषान्तरे भूमिष्ठः सुब्रह्मण्यः पलाशशाखया प्राजति । अध्वर्युः पश्चात्परीत्याऽपालम्ब(४) गृहीत्वा सोमाय क्रीतायानु- वाचयति । वस्त्रद्वये पृथक् पृथक् बन्धना न्यग्रोधस्य च, यजमानः सर्वाञ्छिरसि कृत्वा गच्छति, सर्व- पामासादनं, 'अदित्यै सद आसीदते?.त्यूहश्च । (१) न्यग्रेधे च 'सोमन्यग्रोधावालमस्वेति प्रषः । 'अस्त-नीतां यां वृषभावन्तरिक्षममिमातां वरिमाणं पृथिव्याः। आसीदतं विश्वा भुवनानि सम्राजौ विश्वेत्ता नीत्यायूहः । अभिषेचनीये च सोमन्यग्रोधानालभस्वे ति प्रैषः। 'अस्तभ्ना द्यां वृषभाऽअन्त. रिक्षममिमत वरिमाणं पृथिव्याः। आसीदत विश्वा भुवनानि सम्राजो विश्व दित्यादि। (२) अनानसो वाससा वेष्टनमिति केचित् । तथा च मानवे-'बनेषु व्यन्तरिक्षमि- त्यनो वाससा पर्याणाती' (२।१।४।२३)ति। (३) अत्रपश्वेकत्वाधिकरणन्यायेन (पू० मी० ४३११९) द्वित्वस्य विवक्षितत्वं दृष्टव्यम् । () अत्र विप्रतिपत्तिः । अपालम्बशब्देन पश्चादावद्धा रज्जुरभिधीयते यया ·अग्निष्टोमपद्धतौ-- आध्वयंवपद्धतिः। "ॐ सोमाय क्रोतायाऽनु महि"(१)सोमाय पर्युह्यमाणायेति वा । हौत्रपद्धतिः अथ सोमक्रयः। क्रीत्वा राजानमाधाय शकटे, ततः शकटस्य पश्चाद- न्तरेण वर्मनी तिष्ठन्ननूच्य अध्वर्युणा सोमाय पर्युह्यमाणायानुयही(२) त्युक्ते होताऽऽचम्य । ॐ भद्रादभिश्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुर एता ते अस्तु । अर्थवमस्यवर आपृथिव्या आरे शत्रून्कृणुहि सर्ववीरों(३) ३म् । भद्रादभिश्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुर एता ते अस्तु । अथेवमस्य वर आपृथिव्या आ रे शत्रून् कृष्णुहि सर्ववीरोम् । भद्रादभिश्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुर एताते अस्तु । अस्यास्तृतीये वचनेऽर्द्धचे विरमेत्(४) तत अनुसंयन्नन्तरेण वर्म- नी तिष्टन्ननच्य। अथेमवस्य वर आ पृथिव्या आरे शत्रून्णुहि सर्ववीरो ३ म्(५) अवतारे अनः प्रवर्तमान विधीयते इति कर्कः । पश्चाभागे वळू लम्बायमानं दारु अपा- लम्बशब्देनोच्यते येनोवप्रदेशे प्रचलतः शकटस्य स्तम्भनेन पर्यावर्तनं वार्यते इति हरि- स्वामिनो याज्ञिकाश्च । (१)न्यग्रोधश्चेत्सोमन्यग्रोधाभ्यामनुबइहि । पर्युह्यमाणाभ्यामिति वा । अभिषेचनीये च सोमन्यग्रोधेभ्यः पर्युह्यमाणेभ्य इति वा । वाजपेये सोमेन सह सुरा- द्रव्याणां निष्पन्नसुराया वा क्रयणं भवति । तथा हि कात्यायन:-"सोमात् क्रीयमाणात् सहित दक्षिणतः सीसेन परिस्तुतः क्रयणं केशवा (१४ाश१४) दिशति । (२) शाखान्तरात् 'सोमाय क्रीतायानुवटही ति वा प्रेषितो होताचम्य सोम- वहनार्थशकटल्यापश्चात् शकटद्वयसकर्षणसमुत्पादितवम॑प्रवाहिकाद्वयमध्ये यदुच्चं स्थलं तत्र तिष्ठन् भद्रादभिश्रेय इति त्रिराह । अन्नाचलायने-'अनसः पश्चात् त्रिपदमात्रेऽन्तरेण वर्मनी ति दिति विशेषः । तथा च सूत्रम् । “तं प्रवक्ष्यत्सु पश्चादनसस्त्रिपदमात्रेऽन्तरेण वर्मनी अवस्थाये (पत्रं (३) सौत्रमन्त्रोऽयम् ( आश्च० औ० १६६ पत्रे । शां० श्री० ५१ पन्ने च)। (४) यावदध्वर्यवो न गच्छति, गच्छत्सु तेषु तिष्ठन्नेव अधचमुक्त्वा चक्रवर्मनी अन्तरेणानुगच्छन्नगन्तराः-षड्ऋचोऽन्वाह । (५) अत्र याजुषैष्टिकपाशुक-सौमिकमात्रशालायनीयहौत्र प्रकृतिकाग्निष्टोमे सा- मिधेन्याष्टिकपाशुकानुवचनेषु "उत्तमस्य छन्दोमानस्योर्द्धमादिव्यञ्जनात्स्थान ओं- कारः प्लुतस्त्रिमात्रः शुद्ध" (शां० श्रौ००१०१९) "स सर्वेषामृगणार्ना धर्मो ये कमसं- योगेन चोद्यन्त" (शां० श्रौ० १११।२४) इत्यनेन ऋग्गणल्यान्ववसानेषु पारिभाषिक- शासायनसूने विहितः प्राकृतः शुद्धः प्रणव इति चेन्न, पारिभाषिकत्वेन प्राकृतत्वात्तस्य । कातीयसूत्रे 'महाव्याहृतिरोम्पूर्वाः सामिधेनीः प्रणवेनाधर्चशः संध्यादि (हौ० सूत्र १६६) ति।

·सोमक्रयः। ५७ ॥ हौत्रपद्धतिः । इ(१)मां धियं शिक्षमाणस्य देव ऋतुं दक्षं वरुण संशिशाधि । ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावं रुहेमो ३ वने(२)षु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमवत्सु पय उनियासु । हृत्सु क्रतुं वरुणो अप्स्वग्नि दिवि सूर्यमद्धात्सोममद्रो ३ (३)सोम यास्ते मयोभुव ऽऊतयः सन्ति दाशुषे । ताभिर्ने।ऽविता भवो ३ इमं यज्ञमिदं वचो जुजुषाण ऽउपागहि । सोम त्वं नो वृधे भवो ३ सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्धयामो वचाविदः । सुमृळोको न ऽआविशो ३ गयस्फानोऽअमीवहा वसुवित्पुष्टिवद्धनः । अत्रार्धच विरमेत् । ततः(४) शालामग्रेण शकटमवस्थाप्य प्रपादयन्ति राजानम् । येन(५) व्रजेयुस्तेनानुसमियात् । "सुमित्रः सोम नोभवो ३ या ते (६)धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञम्॥ इत्यनुप्रपद्य विरमेत् । अग्नेणाहवनीयं दक्षिणा तिष्ठन्- "गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्यो ३ (७)आ गन्देव ऋतुभिर्वर्धत क्षयं दधातु नः सविता सुप्रजामिषं । स नः क्षपाभिरहभिश्व जिन्वतु प्रजावन्तं रयिमस्मे समिन्वतो ३ १२१) ति प्रकृतौ मकारान्तस्यैवोकत्त्वात् 'प्रकृतिवद्विकृतिरिति न्यायेन पारिभाषिका आगुवषटकारप्रणवाद्याः प्राकृताधर्माः कातीयोक्ता एव। सोमक्रयादिसौमिकानुवचनेषुतु "शुद्ध एव प्रणवः स्याच्छनानुवचनयोर्मध्य इति ह स्माह कौषीतकिस्तथा संहितं भवति मकारान्तो वसानार्थः' इति शस्त्रानुवचनयोः प्रणवस्य सौमिके पुनर्विधानादिडो- पाहानाशासानवच्छखानुवचन ऋक्सन्ततौ शुद्ध एव प्रणवः । शाङ्खायनसूत्रेऽपि "शोसावो ३ इत्याहावः शस्त्रादौ प्रातःसवने तेनाहूयोपांशु तूष्णीं शंसम्॥ ( ७।९।१) "सोऽअध्वरा करति जातवेदो ३ प्र वो देवायेत्याज्य" (७९॥३) मित्यत्र पुनर्विधानेन सौमिकत्वाच्च प्रशास्त्रादीनामपि होनाशंसित्वेन होतृविकारत्वात्तद्याज्यास्वप्यागुवषट्- कारादिकं कातीयधर्मेण होतृवदेव, वषट्कारादीनां प्राकृतत्वादिति । (१)ऋ० ८१४२॥३॥ (२)ऋ०६।८।२। (३)ऋ० १।१४।९-१२॥ (8) शाला पूर्वणाध्वयंवः शकटमवस्थाप्य प्रपादयन्ति=प्रवेशयन्तिशालायां सोमम्। दशपेये (श० ब्रा०६।४।६।१५। का० श्रौ०१६।४।३।) तु ब्रह्मागारं नयन्ति। तत्रापि कथं नाम होतान्वियादित्याध्वर्यवल्य शालामणेत्यादरुपदेशः। आश्वलायने विशेष:-शालाया अग्रणोदङ्मुखें शकटे स्थापिते तस्य दक्षिणपार्श्वेन गत्वा अग्रतो राजानमभिमुखो होताऽवतिष्ठति आ प्रपादनात्। तथा च सूत्रम् । 'अवस्थितेऽनसि दक्षिणात्पक्षादभिक्रम्य राजानमभिमुखोऽवतिष्ठत' (१६५ प०) इति । (१) येनाध्वर्वादयो ब्रजेयुर्थथाहवनीय पूर्वण वापरेण वा तेनानुसमियाद्धोता । (६) ऋ० ११९१।१९। (७) ऋ० ११९३७ अग्नि०८ - ·आनष्टामपद्धता হাতি। दीक्षितश्चान्धारभते(२) सोमम् । निरुक्तायां प्राङ पात्वा दक्षिणाऽऽवयं शालां गच्छति । अध्वर्युर्भद्रो म इति वाचयति यजमानम् ॥ हौत्रपद्धतिः । आगन्देव ऋतुभिर्वर्द्धतु क्षयं दधातु नः सविता सुप्रजामिषं । स नः क्षपाभिरहभिश्च जिन्वतु प्रजावन्तं रयिमस्मे समिन्वतो३ आगन्देव ऋतुभिर्वर्द्धतु क्षय तदधातु नः सविता सुप्रजामिषं । स नः क्षपाभिरहभिश्च जिन्वतु प्रजावन्तं रयिमस्मे समिन्वतोयम् । । । (१) ब्रह्मा च प्राङ यात्वाऽनः पूवणापरेण वा गत्वाऽदक्षिणदिगाश्रितः पृष्ठतोऽनुग- च्छत्यासोमनिधानादिति रामवाजपेयिनः। तथा हि कात्यायन:-"हिरण्यवत्या हुतायां दक्षिणानुगच्छत्याक्रयात् । क्रीते प्राडतीत्या पूर्वणानःपरीत्य परेण वा दक्षिणतोऽनुगच्छ. त्यानयात्॥ (११।१।३-४) इति । अत्र शासायनकल्प:-दक्षिणतो न्यायं ब्रह्मकर्म (४।६।१।। कर्मणः क्रियमाणस्य दक्षिणतः स्थितेन ब्रह्मत्वमनुष्ठीयमानं न्यायवद् भवति। कुतः । सामर्थ्यात् । अथवा न्यायशब्दः प्राये वर्तते । दक्षिणतान्यायं ब्रह्मकर्म बाहुल्यमेव । तथा च श्रुतिदर्शनानि । तेन दक्षिणतो ब्रहासीत्तस्य दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो यज्ञः सतंस्था इति। शतपथे च "ते होचुः । को नो दक्षिणत आसिध्यतेऽथाऽभयेऽनाष्ट्रा उत्तरतो यज्ञ. मुपचरिष्याम" (१.६. ६.१.) इति । अतश्च सोमेऽप्यय न्यायस्तुल्यत्वात् । अभियुक्ततरैरन्यहता ये ब्रह्मसंचराः । न्यायतोवचनाचापि श्लोककैस्तान्निबोधत ॥१॥ व्रजेदाहवनीयं तु पूर्वणाप्ययरेण वा । इष्टिपश्वोरयं प्रोक्तः संचरो वरणात्सदा ॥२॥ दर्श च पौर्णमासे च बरणात्पाङ न विद्यते। नवोत्सर्जनाध्वं ब्रह्मकर्म पशौ तथा ॥३॥ न साक्ष्यं पुरुषार्थेषु यज्ञमित्यधिकारतः । नातः संध्यावाग्यमने शयने न प्रबोधने ॥४॥ न विष्णुक्रमवात्सप्रे न कण्डूयनमेहने । समिद्वनीवाहभृतौ नैव लब्धप्रवाचने ॥ ६ ॥ भस्मोद्वापे तथारुह्ये प्रतिपत्तिक्रियासु च । अग्निहोत्रे श्रुतो ब्रह्मा कुण्डपाय्येऽपि तत्तथा ॥ ६ ॥ कमणः क्रियमाणस्य प्राय आसनसंचरौ ।

·অথবঃ । भद्रो मेऽलि प्रव्यवहद शुवरले विश्माल्यभि धामानि । লা লা বৃষ্টি বিল জু অল লিলা বা বা अघायवो विदन् । श्येनो भूत्वा परापत यजमानस्य गृहान्गच्छ तन्नौ संस्कृतम्" इति ब्रहि । यजमान:- हौत्रपद्धनिः। इति परिधाय उपस्पृश्योत्सृज्यते । शति सोमक्रयः । मदन्तीभिरुदकार्थोऽत ऊर्वमनीपोनप्रणयनात् । दक्षिणान्यायतः सूने अग्नीना वाव्यवायतः ॥७॥ हुते हिरण्यवद्धोमे अनुगच्छति दक्षिणः । परीत्यानः क्रये वृत्त आनिधानात्तथा ब्रजेत् ॥ ८॥ प्रवग्याभिष्टये पश्चादक्षिणाग्नेरुङमुखः । आसिवा चानुसंयाने यायात्प्रारदक्षिणेन तम् ॥ ९ ॥ आसीतोदङमुखो नित्यं वेधसादक्षिणाद् बहिः वेदिमानप्रभृत्यान्तात्सति साक्ष्यस्य संभवे ॥१०॥ अग्निप्रणयन सानावन्यत्र च यथोदितम् ॥ प्रवर्योत्सादने त्वेति दक्षिणेनाविरोधतः ॥ ११ ॥ आग्नीधे यदि घर्भः स्याद् दक्षिणेनानिमासनम् ॥ खरात्पात्रात्तरेणेत्य आस्तावादेष संचरः ॥ १२ ॥ अनुव्रज्य ततोधर्म तीर्थेन चालनम् ॥ यज्ञसंचर एष स्यात्प्रत्यागमनमिच्छतः ॥ १३ ॥ अध्वरं दक्षिणेनैव शालाग्नीनपरेण तु। मध्यन्दिने चेदाग्नीधे धर्मस्तत्रैव सवरः ॥ १४ ॥ प्रविश्य दक्षिणेनैव तत्रैवास्त उदङ्मुखः । यज्ञसञ्चरमास्थायानुयायात्सदसः पुनः ॥ १५ ॥ तेनैव शीघ्रमागत्य प्राग्योमात्तन्न चासनम् । प्राले तेनैव निः सपधर्मोत्सादकर्मणि ॥१६॥ परिस्पन्दमनुव्रज्य प्रत्येयाच्च यथागतम् । दक्षिणेनैव सदसो हविर्धाने च सञ्चरः ॥ १७ ॥ उत्सादनं चेदग्नौ स्यादव्यवायोऽत्र कारणम् । प्रणयन्ति यदाग्निं च सोमञ्चाध्वर्यवस्तदा ।। १८ ॥ होतृवत्सञ्चरो ज्ञेयः स एवापररात्रिकः । तत आदाय राजानमन्वेत्यग्निं परेच्छया ॥ १९॥ हुते वैसर्जने होमे रिक्तको वा यथागतम् । राजानमन्यहस्ते तु कृत्वाग्नीधे सहासनम् ॥ २० ॥ एवमाहवनीयेऽपि यावद्वैखर्जनाहुतिः । गत्वा ·अग्निष्टोमपद्धती- জানি। "ॐभद्रो मेऽसि प्रच्यवस्व भुवस्पते विश्वान्यभि धामानि । मा त्वा परिपरिणो यिदन्न्मा त्वा परिपन्थिनो विदन्न्मा त्वा वृका अघायवो विदन् । श्येनो भूत्वा परापत यजमानस्य गृहान्गच्छ तन्नौ संस्कृतम् (१) (४।३४)। अध्वर्युः-सुब्रह्मण्यां वाचयति (चाह्वयति) (२)सुब्रह्मण्यो ३ सुव्र- हरायो ३ मिति विरुक्त्वा सकृन्निगदं यावदहे सुत्या भवति तथाऽऽह । अग्रेणैव वितानस्य प्रत्येत्य प्रविशेत्ततः ॥ २१ ॥ द्वारा सोमः ससोमो वा हविर्धानं तु पूर्वया। इच्छन्ति पश्चिमेनान्ये द्वारेणैव प्रवेशितुम् ॥ २२ ॥ ब्रह्मणोऽपि तथैवात्र सोमहस्ताय सञ्चरः । मार्जालीयं तु पूर्वण आगच्छेद्रिक्तको यदि ॥ २३ ॥ अनसो दक्षिणस्यैव आस्ते दक्षिणतस्ततः । उत्थाय पश्चिमे यामे साक्ष्यमध्वर्युकर्मणः ॥२४॥ कृत्वा होतुस्ततः कुर्यात्पठतः स्वासनस्थितः । ततः प्रदक्षिणं यज्ञ परीत्याभिषवेक्षणे ॥ २५ ॥ प्रविशेत्पूर्वया द्वारा सर्पतामनु तद्वशः। सदःप्रवेशस्सूत्रोक्तः सञ्चरश्च विसंस्थिते ॥ २६ ॥ बहिः संज्ञस्य सदसि पवमानस्य चेत् क्रिया । पूर्वेणैव प्रशास्तारं ब्रह्मणो गतिरागतिः ॥ २७ ॥ मानसे ब्रह्मवद्ये च चक्रारोहण एव च ॥ यज्ञसञ्चर एष स्यात्पर्यत्येवाभिषेचने ॥२८॥ कुर्वता न्यायवचनं व्यवायं प्रतिषेधता । उक्तमेव सुयज्ञेन तदेवेदमुदाहृतम् ॥ २९ ॥ (१) न्यग्रोधे विशेषः । भद्रौ मे स्थः पृच्यवेश्रां भुवस्पती विश्वान्यभिधामानि। मा वां परिपरिणो विदन्मा वा परिपन्थिनो विदन्मा वा वृका अघायवो विदन । श्येनौ भूत्वा परापततं यजमानस्य गृहान् गच्छतं तन्नौ सस्कृतमिति । अभिषेचनीये च-भदा मे स्था प्रच्यवध्वं भुवस्पतयो विश्वान्यभि धामानि। मा कः परि परिणो विदन्मा वः परिप- थितो विदन्मा वो वृका अघायवो विदन् । श्येना भूत्वा परा पतत यजमानस्य गृहान् गच्छत तन्नौ संस्कृतमिति । (२) अध्वर्युरेव वाचनानन्तरं सुब्रह्मण्यामाह्वयेत् , अध्वर्युवेदे एवं विधानात् प्रेषस्य चानुकत्वात् सुब्रह्मण्यस्यापि प्रकारान्तरेणात्राह्वानस्योक्तत्वाच्च सुब्रह्मण्यः पुनः स्वकीयां सुब्रह्मण्यां निगदवर्जितां त्रिः कृत्वः प्राचि प्रवर्तमानेऽनसि षटकृत्वः प्रतीचीति । अध्वर्युः कथमायतीत्यपेक्षायामाह-सुब्रह्मण्यो ३७ सुब्रह्मण्यो ३ मित्येवमभ्यस्त निरुक्त्वा-वारत्रयमुच्चार्य शेषमिन्द्रागच्छेत्यादिनिगदं (श०ब्रा० ३।३।४।१८२९) सकृदे- कवारमुक्त्वा यावदहेऽतीते सुत्या भवति = अस्मात् क्रयणदिवसादारभ्य यावत्सु दिनेष्व- ।

·६१ आध्ययवपद्धतिः। तिक्रान्तेषु सुत्या भवति तथा आह । तद्यथा--पुपसत्के त्र्यहे सुत्यामिति, षडुपसत्के षडहे सुत्यामिति, द्वादशोपसत्के द्वादशाहे सुत्यामिति “अथ सुब्रह्मण्यामाह्वयतो (श० ब्रा० ३।३।४।१७ )ति प्रकृत्य सर्वस्य श्रुतत्वात् । अत्र श्रुतौ "इत्यहे" सुत्यामितीति सा. भिनयं संख्या प्रतिनिर्दिशति । इत्यहे एतावदहे-द्वयहे त्र्यहे स्वः सुत्यामिति । एवमेतेषां सर्वसङ्ख्याविशेषशब्दानां परिग्रहार्थ इति शब्दः, यावदहे सुत्या भवतीति, तस्मात् वर्त. मानसुब्रह्मण्यादिवसादारभ्य यावदहेऽतीते सुत्या भवति तावदह इति वक्तव्यम् । यथा तावद्द्वादशोपसत्के द्वादशाहे सुत्यामिति क्रयकाले वाच्यं त्र्युपसत्के त्र्यह इति । कुत A अतीतेनैव द्वादशाहादिना सुत्योफ्लक्षणीया न वर्तमानेन, कुत एतत् एकस्याः सुत्या- यास्त्र्यहादौ वर्तमाने असम्भवात् । अथान्त्येनाह्ना वर्तमानेन लक्ष्यत इत्युच्यते तथापि इह यावच्छब्दो विहन्यते, तथापि सति 'यावतिथे' इति स्यात् प्रयोगश्च तदैवं स्यात् तृतीये' इति । तस्माद्यावदहेऽतीते सुत्या भवति तावदह इति वाच्यमिति देवः । सुब्रह्मण्य एव सुब्रह्मण्यामाह्वयतीति हरिस्वामिनः । एतदपि समूल यतो मानव (२॥ १।४।३०) लौगाक्ष्यापस्तम्ब (१०।२८।४) सूत्रेषु विधानात् । अत्र 'सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेतीत्येवं प्रयोग उक्तोऽस्ति । वाजपेये च शक्रागच्छ हरिव आगच्छेति। विश्वे ब्रह्माण आगच्छेति विशेषः । अग्निष्टुति च सुब्रह्मण्याग्नेयी (का० औ० २२।९।२) भवति अन मीमांसा-अस्त्यत्र ज्योतिष्टोमे देवताप्रकाशनार्थः सुब्रह्मण्यानिगदः “इन्द्रा- गच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेमप मृषणाचस्य मेने । गौरावस्कन्दिन्नहल्यायै जार को- शिक ब्राह्मण गौतम ब्रुवाण" (श ब्रा० ३।३।४।१८) (सा०प० ब्रा० ००२) (तै आ० १।१२।३-४) (द्रा० श्रौ० ११३।३।) (ला० श्रौ० १३११) इति । सोऽयं निगदो विकृताव- ग्निष्टुति चोदकेनातिदिष्टः । तत्र "आग्नेयी सुब्रह्मण्या भवति" ते” (का०ौ० २२।५।२) "अ- निष्टुत्स्वाग्नेयो निगद (ला० श्रौ० १।४।१ द्वा० श्रौ० १।४।३) इत्यादिवचनचयादिन्द्र- पदस्थानेऽग्निपदं निक्षिप्यते "अग्न आगच्छ” इति। निगदेऽस्मिन्यानीन्द्रपदस्य विशेषणा- निहरिव इत्यादि सम्बुध्यन्तपदानि तान्यप्यूहनीयानि न वेति संशयः। तानि अहित- व्यान्येव । कुतः इन्द्रे एव नियमेन समवेतस्यास्याभिधानात । अग्नौ तस्याभावात् । स चार्थस्तत्सम्बुध्यन्तपदमनूद्य व्याचक्षाणेन ब्राह्मणेन स्पष्टीकृतः । तथा च श्रूयते 'हरिव आगच्छेति, पूर्वपक्षापरपक्षौ वा इन्द्रस्य हरी, ताभ्यां ह्येष सर्व हरतौति । मेधातिथेषे- ति, मेधातिथि काण्वायनि मेषो भूत्वा जहार । वृषणाचस्य मेन हति, वृषणाचस्य मेनका नाम दुहिता बभूव, तामिन्द्रश्वकमे। गौरावस्कन्दिन्निति, गौरमृगो भूत्वा राजानं पिबति (पब्रा० १३१) (त०आ० १२१२ ३-४ सा०मा०) इति । एतस्यार्थस्य इन्द्रे एवान्वितस्या- नावसम्भवात्तत्परित्यागेनाग्नेरुचितानि कानिचिद्विशेषणान्यूहनीयानीति पूर्वः पक्षः । इन्द्रशब्दस्य कर्मसमवेतदेवताप्रकाशकत्वान्न स्तावकत्वमित्यस्ति तस्योहः । हरिव. दादिशब्दा ब्राह्मणव्याख्यातगुणाभिधानद्वारेणेन्द्रं स्तुवन्ति । स्तुतिश्च विद्यमानगुणवद- विद्यमानेनापि गुणेन कर्तुं शक्यते । तस्मात् = अग्निस्तुतिसम्भवान्नास्त्यूह इति जैमिनेः (९।१॥ सू० ४२-४४) सिद्धान्तः । तदेतन रोचयन्ते याज्ञिकाः, ऊहं कुर्वन्ति। गौतमीये मते-'अग्न आगच्छ रोहिता- श्व बृहद्भानो धूमकेतो जातवेदो विचर्षण आङ्गिरस ब्राह्मणागिरस वाण" (द्रा० श्रो० । - ·अहिष्टोमपद्धतो- आध्वर्यवपद्धतिः । ॐ सुब्रह्मण्यो सुब्रह्मण्यो सुब्रह्मण्यो ३ मिन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथेमेष वृषणाश्वस्य ने। गौरावस्कन्दिन्नहल्यायै जार कौशिक ब्राह्मण गौतम ब्रुवाण । व्यहे सुत्यामागच्छ मघवन्देवा ब्राह्मण आग- च्छताऽऽगच्छताऽऽगच्छत। औद्गात्रपद्धतिः। कोते सोमे सुब्रह्मण्यं प्रति अर्ध्वर्युप्रैषानन्तरं पूर्वमवृतश्चेदि- दानी वृतः सन सुब्रह्मण्यः सोमवहनमुत्तरेण गत्वा उत्तरामीषामारुह्य सपत्रां शमीशाखा पलाशशाखां वा दक्षिणहस्ते कृत्वा ईषयोर्मध्ये भूमा- वधितिष्ठेत। ततो वामन हस्तेन रजुद्वयं गृहीत्वा शाखया दक्षिणमनड्वाह प्रथमं प्रेरयेत् । पश्चादुत्तरम् । प्राङ्मुख नीयमाने शकटे सुब्रह्मण्योमिति निराह्वयेन्मध्यमस्वरेण । अस्य वचनस्यान्त्यमक्षरमुञ्चम् । अन्यत्सर्वं नोचम् । प्रत्यङमुखे नीयमाने सुब्रह्मण्योमिति षट्कृत्व आह्वयेत्। नात्र निगदः। पत्नीशालायाः पूर्व प्रदेश अनडुहि विमुक्त शकटस्य छदिषि शाखाम- वगुह्य पश्चिमाभीषामाश्रित्य प्रत्यवराहेत् । १४१)(ला० श्रौ० १।४।२) इत्यूहः । धानञ्जय्याचार्यमते--"अन्न आगच्छ रो- हिताव आगच्छ भरद्वाजस्याज सहसः सूनो वारावस्कन्दिन्नुषसोजार" इति । (ला. श्री० ११४।४) एवं उपहव्येषु (का० २२१८१७ द्रा० औ० २४।१।१ ) शक्रागच्छ विश्वे ब्राह्मण आगच्छत” इत्याधूहः । ज्योतिष्टोमेऽग्रेऽस्त्युपसत्कालीन सुब्रह्मण्याद्वान (का० श्री० ८।२।१२ ) तदहगंणेषु भिद्यते तन्त्रं वेति संशये-प्रधानभेदाढ़ेद इति पूर्वपमे-अकर्मकालत्वात्तु तन्त्रम् । नहोद प्रधानकालं उपसत्कालं तु सकृदनुष्ठितमेव सर्वषामुपकरोतीति यूपन्यायेन (११।३।४) तन्त्रमिति सिद्धान्तः। तथाहि जैमिनिकात्यायनौ-'सुब्रह्मण्या तु तन्त्रं दोक्षावदन्यकालत्वात् (१।३।२१) 'अहर्गणे सुब्रह्मण्यायाः सर्वोपलक्षणं प्रकृतिवत् । तन्त्रकालकर्मप्रत्यहमविधानात् (१॥ ६-७) इति । सुत्याकालिक आह्वाने सन्त्रमावाशे वेति सन्देहे प्रथमसुत्याकाले एव कृतं सर्वसुत्या- नामुपकारकम् , सत्यप्येकस्य सन्निधिविशेषे यूपाहुतिन्यायेन (११२२१७ ) सवष्वहः- सूपकरोतीति पूर्वः पक्षः । कर्मकालं ह्येतद्यस्य कर्मणः काले कृतं तदर्थमिति विशेषग्रहणा- त्तदपवर्ग तत्कृतस्य देवतासंस्कारस्यापवर्गादहरन्तरे पुनः कर्तव्यं तस्मान्न तन्त्रम् । किन्तु आह्वान भिद्यत ऐवेति (जै० १११३।११) सिद्धान्तः । एष सुब्रह्मण्यानिगदः सुब्रह्मण्यनामसामवेदीयविजा गीयतेऽतः सुब्रह्मण्यसामेत्य- प्युच्यते । वस्तुतो निगदो नाम यजुर्विशेष एवेति सिद्धान्तितो मीमांसायाम् । ३० द० २।११३८-४५ सूत्राणि द्रष्टव्यानि । । - ·सोमक्रयः। ६३ आध्वर्यवपद्धतिः। शाला पूर्वेण प्रतिप्रस्थाताऽग्नीषोमीयं (१) पशुमादाय तिष्ठति कृष्णसारङ्ग मेध्यमभावे लोहितसारङ्गम् । अध्वर्युनमो मित्रस्येत्येनमालभ्य वाचयति यजमानम् । अग्नीषो- मीयं पशुमालभस्व । "ॐ नमो मित्तस्यवरुणस्य चक्षसे महो देवाय तद्वत: सपर्यत दुरे दृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय श०सत" ( ४ ३५) इति ब्रूहि । यजमानः पशुमालभ्य- "ॐ नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तद्वतर्ड० सपर्यत दूरे दृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शठ०सत" (४।३५)। चरति पशौ वाचनमेव । आहवनीयाञ्चोल्मुकमाहृत्यैके(२) वाच. यन्ति तदपि सति पशौ न तु चरति । शालायाः समीपेऽन उपस्थाप्योत्तम्भनेनोपस्तम्नाति व्वरुणस्योत्त- म्भनमिति । "ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि" (४ । ३६)। युगपच्छम्ये चोबृहति वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थ इति । सकृन्मन्त्रः। सकृन्मन्त्रं समुच्चार्य शम्ययोः क्रमतः सुधीः। औद्वानपद्धति। अथ यजमानो दक्षिणमनड़वाहं सुब्रह्मण्याय दद्यात् । सुब्रह्मण्यो मन्त्रेण प्रतिगृह्य यथार्थ गच्छेत् । (१) 'अथ प्रतिप्रस्थातायोण शालामनीषोमोयेण पशुना प्रत्युपतिष्टत' (श० ब्रा० ३।३।४।२१) इति प्रकृत्य सर्वस्य श्रुतत्वात् । अग्नीषोमीयेणेत्यत्र 'इत्थं भूतलक्षणे (पा. २।३।२१) इति तृतीया । तेन युक्तः प्रत्युपतिष्ठते । न कश्चिदग्नीषोमीयः पशुरस्ति न च यागमन्तरेणाप्नीषोमीयः शक्यते कर्तुमपि इत्यत एव वचनादग्नीषोमौ पशुना यष्टव्या- वितिगम्यते । स चायं यागोऽत्रैव क्रमे प्राप्तो वचनादौपवसथ्येऽहन्युस्कृष्टः । शाखान्तरादप्नीषोमीयस्य कर्णग्रहणम् । तथा हि मानवे-'अग्रोण प्राग्वा कर्ण. गृहीतमजमनीषोमीयं कलालं पीवानमवस्थापयती ( २।१।४।३३ )ति । (२) 'तबॅके आहवनोयादुल्मुकमाहरन्त्ययमग्निरयर्ट० सोमस्ताभ्यां सह सद्- भ्यां निष्क्रष्यामह' (श ब्रा० ३।३।४।२२) इत्यादि श्रुततत्वात् । अपरे त्वना- हत्यैवोल्मुकं वाचयति । “तदु तथा न कुर्याद्यत्र वा एतौ क्व च तत्सहैवे" (श० ३।३।४॥ २२) तिश्रुतेः । अस्याथः केचिदुल्मुकं पशुस्थाने एवाहरन्ति किमर्थं अयमग्निरुल्मु- कात्मकः, अयं सोमोऽनसि स्थितः ताभ्यामिति पञ्चमीद्विवचनं ताभ्यामनीषोमाभ्यां सह भृताभ्यां पशुनात्मानं. निष्क्रेष्यामहे । इति ब्रुवन्तः, यत्र वा एताविति सोमल. तायामप्यनिरन्तभूतोऽस्तीत्यभिप्रायः ।

·६४ अग्निष्टोमपद्धतौ--- ওস্তুবি। उहणं प्रकुर्वन्ति नात्र भेदेऽस्ति कारणम् ॥ ॐ वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्था" (४।३६)। औदुम्बरीमासन्र्दी नाभिघ्नामरनिमात्राङ्गी मुखरज्वोद्ग्रथितामा हरन्ति चत्वारोऽध्वर्युस्थानेष्ट्रयुन्नेतारः (१) । अध्वर्युरभिमृशत्येनां वरुणस्य ऋतसदन्यसीति । "वरुणस्य ऋतसदन्यसि” (४।३६) कृष्णाजिनमस्यामास्तुणाति वरुणस्य ऋतसदनमसीति । "ॐ वरुणस्य ऋतसदनमसि" (४। ३६)। तस्मिन्त्सोमं निदधाति वरुणस्य ऋतसदनमासीदेति । वरुणस्य ऋतसदन(२)मासीद" (४।३६)। शाला प्रवेशयन्ति दीक्षितसञ्चरेण सोमम् । या त इति वाचयति यजमानम् । (१) अत्र ऋत्विग्विषये प्रासङ्गिक किञ्चिदुच्यते । "आरम्भो वरणं यज्ञे इत्या- दिवचनाहरणेन सर्वेषामारब्धकर्मत्वात् तदनन्तरं सूतकादिपाते नैवाशौचम् । अत एव ब्रह्मपुराणे- गृहीतमधुपर्कस्य यजमानाञ्च ऋत्विजः । पश्चादाशौचपतितं न भवेदिति निश्चयः ॥ इति । अशौचाभावेऽपि सूतकादिनिमित्तस्नानं भवत्येव । तदुक्तंकारिकायाम्- वृतानामृत्विजामत्र सत्रिणां ब्रह्मचारिणाम् । दीक्षिगीयादीक्षितानां यज्ञियं कर्म कुर्वताम् ॥ यावदेषामुपाधिः स्यात्तावन्नाशौचमत्र हि । स्नानं स्याहत्विगादीनामाशौचे स्यात्स्वकर्मसु ॥ इति । इदमनशुचित्वं प्रारब्धकर्मविषयमेव, अन्यत्राशुचित्वं भवत्येव, तदाह विष्णु:- "व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे। प्रारब्धे सूतकं नास्ति(न स्याद)अनारब्धे तु सूतकम् ॥ इति । एवं पत्न्यां रजस्वलायां सूतकायां वा प्रारब्धं कर्म भवत्वेव । यथाह त्रिकाण्डमण्डन:- रजोदोषे समुत्पन्ने सूतके मृतकेऽपि वा। नित्यं नैमित्तिकं कुर्यात काम्यं कर्म न किञ्चन । आधानं पुनराधानं पशुः सौत्रामणी तथा । चातुर्मास्यानि सोमव तथैवाग्रयणक्रिया ॥ अकाम्यत्वेऽपि नैतासां सूतकादावनुष्ठितिः । प्रक्रान्तेष्वपि चैतेषु सूतकादिसमुद्भवे ॥ कर्तव्यान्येव चैतानि वारितान्यप्यशेषत (१२१४०-१४३) इति । (२) न्यग्रोधश्चे दासीदतमिति मन्त्र उहः । अभिषेचनीयेऽपीतः प्रभृति द्विवच. नान्ता एवोहाः, आसन्धभिमनादेः पृथगू विधानात् । wamingse ·सोमक्रया TWEENantavargiya আজান । या ते धामानि हविषा यजति ताते विश्वा परिसर गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्शन (४। ३७) इति ब्रूहि । यजमान:- " (१)या ते धोमानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूर messa स्तु यज्ञम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुन्”ि (४१३७)। সানী হলি থাবলি (২) তাবলিল। গা- ध्वर्युर्यजमानो वा सोमठ० राजानं मधुपर्केणार्हयेत् । धुर्यद्वययुक्तमनः । । (१) न्यग्रोधश्चेदनोहः या वान् धामानि हविषा यजन्ति ता वा विद्या परिभृरस्तु. यज्ञम् । गयस्फानौ प्रतरणौ सुवीराग्वीरहणौ प्रचरतं सोमन्यग्रोधौ दुर्गनिति। (२) अन्न प्रसाद वैश्यराजन्ययोः सोमयागे म्यग्रोधस्थ सोमवत्क्रयणादिलल्का- रपक्षे जहादि प्रयोगलौकाएं निरूप्यते-सोमनिधानानन्तर उपरनदेशे न्यग्रोधस्य निधानम् । सोमक्रयण्यनुमन्त्रणे-स्वस्ति सोमन्यग्रोधलखा पुनरेहो( य० सं० ४।२०)ति । प्रैषे-सोमन्यग्रोधोपनहने आहर । सोमन्यग्रोधपर्याणहने आहर। उष्णीषावाहरेति । एष त ( य० सं० ४।२४) इति वाचने-'एष वाँ गायत्रो आग इति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां बतादेष वा त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां व्रतादेप वां जागतो भाग इति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां बेताच्छन्दोनामाना सानाज्य गच्छेति मे सोमन्यग्रोधाभ्यां बेतादिति । उभयारालम्भनं आस्माको स्थः शुक्रस्ते गृह्यः (य० सं० ४।२४) इति । सोमोपनहनमास्तीर्य ज्यशोधोपनह. नस्यास्तरणं, सोममानानन्तरं तद्वदेव मन्त्रण मान, उष्णोषेण बन्धन, अङ्गाल्या मध्ये विवरणञ्च, उभयोः सोमविक्रयिणे समर्पण, सोनविक्रयिन ऋथ्यौ ते सोमन्यग्रोधा राजानौ इति प्रश्नः । अय्याविति प्रतिवचनं, तो वै ते क्रीणानीति। भूयो वा अतः सोम- न्यग्रोधौ राजानावहतः भूय एवातः सोमन्यग्रोधौ राजानावहतो महाँस्त्वेवेत्यध्वर्युः क्रीती सोमन्यग्रोधौ राजानौ वयांसि प्रबहीति । शुक्रौ वां शुक्रेण क्रीणोमि चन्द्रौ चन्द्रेणा- मृतावमृतेने( ४।२६)ति । अजामालम्भ्य वाचने-परमेण पशुना क्रोयेथे ( ४।२६) इति । सोमादानमन्त्रे-मित्रौ न एतर्ट सुमित्रधा (४।३७) विति । उपमार्थत्वादन मित्रशब्दस्याविपरिणाम इति कर्कः। यजमानस्योरौ सोमनिधानमन्त्रे-इन्द्रस्योह. माविशतं दक्षिणमुशन्तावुशन्त स्योनौ स्योन (४।२७) मित्युभयोख्रावाधानम् । 'उदायुषेति (४।२८) मन्त्रेण सोमन्यग्रोधयोरादानं शिरसि करणं च । कृष्णाजि. नोपरि सोमनिधाने-न्यग्रोधस्यापि सहैव स्थापनं अदित्यै सद आसीदत(४.३०)मि- त्यूहश्चा सोमालम्भप्रैधे-सोमन्यग्रोधावालभस्वेति !षः, अस्तभ्नीतांधामित्यादि (पूर्व १६ पत्रेटिक) ऊहश्च । सोमक्रयानुवाचनप्रैषे-सोमन्यग्रोधाभ्यामनुबइहि पर्युह्यमाणाभ्यामिति वा। अभिषेचनीये-सोमन्यग्रोधेभ्यः पर्युह्यमाणेभ्य इति वा प्रेषः । भद्रो म (४॥३४) इति वाचने भद्रो मे स्थ (पूर्व ६० पत्रेटि०) इत्यादि । सोमनिधानमन्त्रे ऋतसदनमासीद. तमित्यूहः । या त (४।३७) इति वाचने-या वां धामानी (पूच० ६६ टि०) त्यादि। अग्नि०९ ।

·अग्निष्टोमपद्धती- । आध्वर्यवपद्धतिः। सुब्रह्मण्याय तुभ्यमहं सम्प्रददे । इति तस्मै यजमानो दद्यात् । एक वा (१)धुर्यम् । इति सोमक्रयः। सूत्रे सप्तमोऽध्यायः । (अथातिथ्येष्टिः ।) अथातिथ्या। आतिथ्यं निर्वपति वैष्णवं नवकपालं सत्वरमिडा. न्तम् । (२)षडासनं, वाचस्पतिप्रेषः। प्रणीताप्रणयनम् । आहवनीय- दक्षिणाग्न्योः परिस्तरणम् । पात्रासादनम् । शुग्निहोत्रहवणीस्क्यो (३)नव कपालानि, शम्या, कृष्णाजिनम्, ऊलूखलं, मुसलं, दृषदुपलम्, पात्री, पवित्रच्छेदनानि, पवित्रे, उपवेषः, आज्यस्थाल्युपसर्जनीपात्रम् , कुशमुष्टिर्वेदितृणम् , अभ्रियोकुत्रं पते । नुवो, जुहू, उपभृत्, ध्रुवा, सन्नहनावच्छादनानि, काश्मय॑मयाः परिधयः, ऐक्षव्यौ विधृत्यावाज्यं, पुरोडाशपात्री, होतृषदनम्, ऋतावदानमौषधं, प्राशित्रहरणे(४)। (१) दक्षिणमनड्वाहं सुब्रह्मण्याय दद्यात् । उभाविति शाट्यायन विज्ञायते कर्म- संयोगात् (ला. श्रौ००२।२३-२४ ) इति । तथा च- "यस्मिन् कर्मणि यद्रव्यं यस्य सन्निहितं भवेत् । तत्तस्यैव प्रदात्तव्यं होतुर्गोत्रपटो यथा । इति । (२) चतुरासनमिति देवः । (३) नवकपालेषु चतुर्थकपालोपधानानन्तरमवशिष्टानि पञ्च विभज्य त्रीणि दक्षि- णतः वे उत्तरतः। समन्त्रकं सक्रमं नवकपालोपधानचित्रम् । D धत्त्रम् ५ चितस्थ चितस्थ विश्वा०४ ९ ध्रुवम् २ चितस्थ चितस्थ६ चितस्थ धरुणम् (४) इडान्तर्धानकटपूर्ण पात्रकर्मापवर्गाणामभावः । अन्वाहार्यस्य चाभावः । अग्न्यन्वाधान-व्रताडण-तविमोचनानामभावः सूत्रोक्तः । तथा च सूत्रम्- ·आतिथ्यष्टिः। - आध्वर्यवपद्धतिः। 'अग्न्यन्वाधान-व्रतोपायना-रण्यभोजन-दान-ब्रह्मवरणादीनि दीक्षणीयाप्रति प्रागुदवसानीयायाः सोमे कृतत्वादिः (का० श्रो० ८।१।४)ति । सोमे दीक्षणीयाप्रभृति=दीक्षणीयात आरभ्य उदवसानीयायाः प्राक् सोमान्तस्तन्न- भूतास्विष्टिषु पशुषु चारन्यन्वाधानादीनि ब्रह्मवरणान्तानि कर्माणि न भवन्ति । कुतः कृतत्वात् -- सौमिरेवैतेषामर्थस्य साधितत्वात्। तद्यथा येषां तावदनिधारणार्थमग्न्य- न्वाधानं तेषां सोमार्थनैव विहितानामनीनां धृतत्वाहीक्षणीयादिषु तेनैव धारणेन प्रस- ङ्गासिद्धकार्यत्वान्न पुनर्धारणं कर्तव्यम् । (जै० १२३१०१०)। ननु चा ऋतुसमाप्तेः पुनः पुनर्धारयितव्य एवाग्निः, सत्यं तथापि येनारन्यन्वाधान कार्य तद्विहितस्याग्नेराद्यो यः समिन्धनव्यापारो धारणार्थस्तद्रुपं न हि तत्प्रकृतौ पुनः पुनः कृतं तस्मादत्रापि धार्यमाणस्य धारणाय पुनर्न कर्तव्यम् । येषां (कर्कादीनां मा० २।१७) मते देवतापरिग्रहार्थ तेषां दीक्षणीयया देव. तानां परिगहीतत्वात्प्रायणीयादिषु तन्निवतते । दीक्षणीयायां तु दीक्षणीयादेवतापरि- ग्रहार्थं भवति । अस्मिन्पक्षे तदानीं दीक्षणीयाया अनिष्पन्नत्वेन तत्कार्यस्य देवताप रिग्रहरूपस्य कृतत्वाभावात् दीक्षणीयाप्रभृतीति तु भूयस्त्वादुक्तिः । कथं पुनर्दीक्षणीयायाः देवतापरिग्रहार्थत्वम् । “अपः प्रणीयानावैष्णवमेकादशकपालं पुरोडाशं निर्वपतीति प्रकृ. त्या निर्वे यज्ञस्यावरायो विष्णुः पराव्यस्तत्सर्वाश्चैवैतदेवताः परिगृह्य सर्व च यज्ञं प. रिगृह्य दीक्षा इति तस्मादाग्नावैष्णव एकादशकपाल" (श० प्रा० ३।१३।१) इत्यादि- नानावैष्णवस्य देवतापरिग्रहार्थता गम्यते । यद्यपि “दीक्षा सोमस्ये (ते. आ० ३।९ गो ब्रा० उ० २।९) ति वचनात्प्रधानार्थी दीक्षणीया प्रधानदेवता एवं परिगृहाति तथापि वैश्वदेवनहे (श० वा० ४।४।१।८-९) सर्वदेवता समवायात्तत्परिग्रह कुर्वती दीक्षणीया प्रसङ्गादङ्गकर्मदेवता अपि गृह्णाती (जै० १२।१।१२) ति। एवं व्रतोपायनमपि कर्माङ्गभूतसत्यवदनादिनियमस्याङ्गीकरणं तद्दीक्षणीयायां गृही. तस्याविसृष्टत्वात् सोमांथनैव सत्यवदनब्रह्मचर्यादिनियमस्याङ्गकृतत्वाच्च निवर्तते (जै० १२।११११)। तदपि दीक्षणीयायां भवत्येव । उद्वादनप्रैषा ( अ० प० २७१६ पूर्व) दूर्व दीक्षि- तत्वे सञ्जाते सत्यवदनादिनियमस्याप्रवृत्तेः। तस्मादपि दीक्षितमाहुः "सत्यमेव वदेदि" (श० ब्रा० १४।१।१२३३)ति दण्डान्ते दीक्षितो भवति । अत एव व्रतग्रहणप्रतिषेधाही. क्षणीयायां गृहीतस्य विसर्गोऽपि ततः प्राडून कर्तव्यः । आरण्यभोजनमपि प्रायणीयादिषु चोदकप्राप्तमपि व्रतार्थत्वात्प्रधानार्थस्य प्रत्यक्ष- श्रुतस्य पयोव्रतस्यावर्जनीयत्वात्सौमिकेनैव पयोव्रतादिना वृत्तिसिद्धनिवर्तते । तथा चोक्तं जैमिनिना- "अन्यविधानादारण्यभोजनं न स्यादुभयं हि वृत्यर्थमिति ( १२॥१॥३०)। अत: "स वा आरण्यमेवाश्नीयात" ( श० ब्रा० शशश१०) 'बृक्षारण्यौषधीनाम- श्नीयाद्वे ( का० श्रौ० २।१।१४)ति यत्प्रत्यहं सायमरण्याशनं प्राप्नोति तदनेन निषिध्यते। अन्वाहार्यदक्षिणादानमपि प्रकृतावानत्यर्थ सा चानतिः सौमिकेनैव वरणेन सिद्धति दीक्षणीयादिषु तदपि निवर्तते । तथा हि जैमिनिः-"भृतत्वाच्च परिक्रयः । (१२।१।३२)इति ।

·Health ७ -- . शिनादिनक्षा निवन्ते उत नेति । प्रकृती अन्वाहायो दक्षिणा'(श०ब्रा० ११२।३१५) अनिष्टोमपद्धतो-- आध्यवपद्धति অস্বজলী লাহিল, ওয়ালখাল, নদি, ভবন, वे बदन्तीपाने, शकलं कुशतरूणे अधरारणिरुत्तरारणिश्योति मन्यन- चतुष्टयं, वरूपानं, सन्दिथम् , उदर, हिरण्यं, सुब्रह्मण्यार्थ पत्रं चेति। তাহ অহ নৃশ্লাভিশ্বাই। ब्राह्मवरणं चाप्रवृत्तप्रवर्तनाथ तच्च सौमिकेनैव वरणेन (अ० १०८ पन) सिद्धमिति दीक्षणीयादिषु तदपि लिवर्तते । उदवसनीयायां तु सर्वमान्यन्वाधानादिकं भवति । अरन्तरत्वादन्यन्वाधानं उन्मुक्तदीक्षिलवाद्वि सृष्टत्वाञ्च व्रतोपायन वानं च विहि. तत्वाचतस्त्रो वै दक्षिणा हिरण्यं गौर्वासोऽश्वे ( श० ब्रा० ४।३।४७) ति आनत्य- न्तरविधानाच्च मालावरण, अतः प्रागुदवसानीयाया इत्युक्तम् । अन्न प्रसङ्गादिदै विद्यार्थते-सोमयागमध्यपातिनीध्विष्टिषु ऋत्विककर्तृका इडाप्रा. इत्युक्तत्वात् ऋत्विमक्षाणां परिक्रमार्थतया ते भवन्ति । अत्र तु "चतस्रो वं दक्षि- णा हिरण्टा गोलोव (शबा० ४।३।४।७) इत्यादिनाङ्गाप्रधानानां पृथग्द- दक्षिणाम्नानान्निवत्यान्विति यूः पक्षः । ज्योतिटोमे शेषाविपत्यर्धा भक्षाः न स्वानत्यर्था इति दशम (जै० १०२।९) एवं चानत्यर्थत्वं भक्षाका निराकृतन् । तस्माते परिक्रियार्था किन्तु संस्काराः । अतस्त- दर्थ कर्तव्या एवेति पूर्वमीमांसा (१२।१२१७) सिद्धान्तः । दर्शपूर्णमालयोहातुर्वरणमाम्नात "मग्निदेवो दैव्यो होता देवान्यक्षाद् विद्वांश्चिक्रित्वान मनुष्वद् भरतच (का० श्रौ० ३।२।७) दिति । तत्किमानत्यर्थत्वात्सौमिकेनैव वरणेन प्र. सङ्गादानतिसिद्धेदर्दीक्षणीयादिषु न कर्तव्यमुतादृष्टार्थत्वात्कर्तव्यमिति सन्देहे वरणस्यांन- त्यर्थत्वान्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः । न हि वरणमानत्यर्थं किन्तु धर्मार्थम् । दर्श पूर्ण- मालेष्टावपि धर्मार्थमेव वरणम् । वरणात्प्रागपि सामिषेनीषु होतुः प्रवृत्तत्वात् । न हि प्रवृत्तस्य पुनरानतिः कर्तव्यो। तस्मात्-प्रकृताविवात्रापि धर्मार्थमेव वरणं कार्यम् । न त्वानत्यर्थन सौमिकवरणेनास्य प्रसङ्गसिद्धिरिति पूर्वमीमांसा (१२।१८३१) सिद्धान्तः। अन्नोतिथ्यादौ यजमानकर्तृकाः इडाभक्षणादयः कर्तव्या न वेति संशये व्रतं होवा- स्यातोऽशनं भवती (श० ब्रा० ३३१०२११)ति श्रुत्या द्रव्यान्तरभक्षणस्य अर्थतः प्रसिद्धत्वात् “पयोव्रतं ब्राह्मणस्य (ले० आ० २१८) इत्यादिना पय आदेर्वृत्यर्थ विधानाच्च, इडाभक्षणादयो निवर्तन्त इति पूर्वः पक्षः। सत्यं यदि वृत्यर्थास्ते तु शेषभक्षप्रतिपत्यर्थाः। "यजमानपञ्चमा इडां भक्षयन्ती ति शेषस्य द्वितीयानिर्देशात् । इडाप्राशिवभक्षाणां प्रतिपत्यर्थत्वं षष्ठे "होमाभिषव. भक्षणं च तद्वत् ( ४१२४ ) इत्यन्न निरूपितम् । तस्मान्न निवर्तन्त इति सिद्धान्तः । तथा हि जैमिनिकात्यायनी- 'शेषमक्षास्तथेति चेन्नान्यार्थत्वाद् ( १२॥१॥३१ ) यजमानमागश्च भक्षप्रतिषेधात् न कुर्मगुणत्वादिः (१०६-७)ति। ते च शेपभक्षा अङ्गुलिविसर्गानन्तरं न ततः प्राक् । तदुक्तं कात्यायनाचार्य:-"वृत्य. निवृत्तिः । हविःशेषमक्ष" ( ८1११८-९) इति । ।

·Hymnathanvi Ring आतिथ्येष्टिः । आध्वयौवपद्धति पन्यन्वारब्धस्तूर्णमेकविमुक्त वा निर्वदग्नेस्तनूरिति पञ्चकृत्वः प्रतिमन्त्रम् । विलालम्भे “देवस्या(१८)सीयूहः । ग्रहणे-- ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रलोऽश्विनो हुण्यापूणो हस्ताभ्याम- ग्नेस्तनरसि विष्णवे त्वा जुष्टं गृलामि। ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोहम्बापूष्णो हस्ताभ्या सोमस्य तनूरसि विष्णवे त्वा जुष्टं गृहामि । ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्यामति. थेरातिथ्यमसि विष्णवे त्वा जुष्टं गृह्णामि । ॐ श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्या गृहामि । ॐ अग्नये त्वा रायस्पोषदे विष्णवे त्वा गृहानि। (५.१) चरमयोन सावित्रजुष्टशब्दो प्रधानदेवतापपाशु सर्वत्र। 'भूताय स्वे (१११) त्यादि। प्रोक्षणे-'विष्णवे त्वा जुष्टं प्रोशामि' (१।१३)। मुसलावधाने-'स इदै देवायेति (११:५)। दृषद्यावापे-'धिनुहि देवमिति(१) (१।२०)। आज्याधिश्रयणमग्नीधः। अग्नीत् (१)उपसर्जनीरधिश्रयति भइन्तीश्च व्रतवदुभयत्राध्वर्युः । यजमानपत्न्योरामुष्टिविसर्गादुदकार्थस्ततः । पक्षे पत्नोसन्नहनम् ( अयोकायाः)। चतुर्गृहीतान्याज्यानि । काश्मर्यमयाः परिधयः, (२)आश्ववालः प्रस्तरः, ऐक्षयौ विद्युत्यौ वाहिश्च (३)एतदेवाग्नीषो- (१) अन साग्निचित्ये सोमयागे “सोमनिवपनामाऽऽतिथ्याहविष्कृतः कृत्वाऽऽह- बनीयपरिश्रितोऽभिमन्त्रयते 'चितः स्थे। (शु० स० १२१४६) ती” (का० औ १३६९) त्यारभ्य (का०१३।१६) क्रियाः कार्या। (१) अन्न कठसूत्रे विशेषः-गार्हपत्ये ततानां दीक्षितस्योदकार्थी दक्षिणाग्नौ पत्न्या इति । प्राप्तमप्युपसर्जन्यधिश्रयणं मदन्त्यधिश्रयणं मदन्त्यधिश्रयणस्यावसरविधानार्थ पुनरिहोच्यते । (२) यद्यप्यत्राश्चस्य वाला इत्यथवाला प्रतीयन्ते ऐक्षब्यौ विधुती इत्यत्र इक्ष्ववय- वभूते प्रतीयेते तथाप्यत्र शाखान्तरीयाद्वाक्यशेषात् काशमयः प्रस्तरः काशमूलमयो च वित्यौ गृह्यते इति मीमांसायां प्रथमाध्यायतृतीयपादे साधितम् । अनाहुर्माधवाचार्या:-बहिः प्रस्तरयोरन्तराले तिर्यक् प्रसार्थमाणौ दी विधती ते इक्षपत्ररूपे स्यातामिति । धूर्तस्वामिनोऽपि ऐक्षव्यौ इक्षुपणे इत्याहुः स्वभाष्ये। (३) “यदातिथ्यायां बर्हिस्तदुपसदाम्, तदन्नीषोमीयस्य च अत्रेदं सन्दि- ह्यते किमिदमाच्छिद्य विधान, उत निर्दिष्टकोपदेशः, अथवा धर्मातिदेश, उत बहिः साधारण्यविधिरिति । न तावदायः पक्षः । आतिथ्येष्टौ विहितं यदहिस्तदि- ·अग्निष्टोमपद्धतौ- । । आध्वयवपद्धतिः। मीयोपसत्स्वपि चतुष्टयम् । इध्मप्रोक्षणा( २॥१)दि । नोल्मुकोदूहनम् । परिधिपरिधानम् (२३)। स्पृश्यास्पृश्ययोराधानम् ( २।४)। तस्या इष्टेराच्छिद्योपसत्स्वनीयोमीये च विधीयेत तदानीमातिथ्यायां विधानमन- र्थकं स्यात् । न द्वितीयः, यदि वातिथ्यायामुपयुक्तमुपसदादिषु विधीयेत तदा विनियु- कविनियोगरूपो विरोधः स्यात् । तस्मादातिथ्याबहिषो ये धर्मा आचवालादयस्ते धर्मा. उपसदादिषु भवन्तीत्यतिदेशपरमेतद्वाक्यमिति तृतीयः पक्षः सोऽपि नोपपद्यते बहिश. ब्दस्य धर्मातिदेशपरत्वे लक्षणा प्रसज्येत । श्रुत्या तु बर्हिष आतिथ्योपसदग्नीषोमीये. ध्येकत्वं प्रतिभाति । अतः साधारण्यमन्त्र विधेयम् । आतिथ्यार्थ यदर्हिषादीयते तन्न. केवलमातिथ्यार्थ किन्तूपसदर्थमन्नीषोमीयार्थ चोपादेयमिति वाक्यस्यार्थः । एतद्वाक्यो. तरकालं चायवालादयो धर्माः पठ्यमानाः साधारण्यं प्रतिपद्यन्ते सत्यप्यातिथ्याप्रक. रणे बर्हिषः साधारणत्वात् । तस्मादातिथ्योपसदग्नीषोमीयास्त्रयोऽप्यस्य बहिषस्तद्धर्मा. णां च प्रयोजका इति पूर्वतन्त्र (४१२।१३) सिद्धान्तः । नन्वपूर्वत्वादुपसदा बर्हिषो भावस्तस्मिन्सति कथं धर्मोपदेशो निरिष्टकोपदेश आच्छि. धविधिर्हिः साधारण्यं वा सर्वेषां तत्स्वरूपप्राप्त्यपेक्षत्वात् , तेन वाक्यमेवैतत् “यदा- तिथ्यायां बहिण रित्यनुपपन्न मिति । उच्यते-- पूर्वाधारोऽन्न विद्यते "तस्मादन्यतरमेवाधारमाधारयति य श्रुवेणे (श० वा. ३४४९)ति । बहिश्चाङ्गप्रधानार्थं तस्मादुपसदनातया प्राप्त्यभावेऽपि तदशाभूतपूर्वा- घाराङ्गत्तया प्राप्नोत्येव बहिरिति । एवं साधारण्ये सिद्ध तत्संस्काराः प्रोक्षणादयः किं प्रतिकर्मावर्तनीया उतातिथ्या- कालता एवोपसत्स्वग्नीषोमीये च प्रसज्यन्न इति सन्देहे मध्यपाताभावान्न प्रसङ्गो नापि तन्त्रमातिथ्याकालत्वेन विशेषग्रहणादिति प्राप्ते-उच्यते । सत्यं न तन्त्र. ता प्रसङ्गास्तु भवति यद्यपि ह्यातिथ्याप्रयोगमध्ये तत्प्रयुक्ताः संस्काराः क्रियन्ते तथापि तेषां बर्हिारत्वात्तस्य च सर्वार्थत्वादन्यप्रयुक्तैरपि संस्कारः संस्कृतस्य यावत्स्वप्रयोज- नमनपवर्गान भूयः संस्कारैः कार्यम् । अथवा तन्त्रमध्यपाताभावेऽपि बहिरा ये संस्कारास्ते यदर्थ बहिरुपात्तं तदा वि- ज्ञायमाना बर्हिषः साधारणत्वात्तेऽपि सकृदेव कर्तव्या इत्यवगते सति नान्तरीयकमाति- ध्याकालेऽनुष्ठानम् । उपसदादेस्तदानीमप्राप्सत्वात् । न चैतावता आतिथ्यापवर्गेऽप. वृज्यन्ते बहिषोऽनपवृक्तत्वात्तदर्थत्वाच्च तेषां तस्मान्न भेदेन कर्तव्या इति न्यायतः (पू० मी० १२॥१२१९) प्राप्नोति तथाप्यग्नीषोमग्ये पुनर्वचनसामर्थ्यार्हिषः समर्पण पुरस्तादूग्रन्थ्यासादनं 'बर्हिरली ( य०सं० २११)त्येतत्प्रोक्षणं मुलावसेकच भवत्येव । तथा च वचनम्-"प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्त ( श० ब्रा० ३।६।३।१४) इत्यादि । अत एव ववनाभावादुपसत्सु च पुनः संस्कारा न भवन्तीत्येवेति युक्तम् । सदेव बहिर्यदातिथ्यार्थे प्राग्वंशे स्तीर्ण तत आनीयापरेणोत्तरवेदिमग्नीषोमीयार्थे. नास्तीयते तदा कि “ऊर्णमन्त्रदसन्त्वा स्तृणामी” (य० सं० २।२ ) ति स्तरणमन्त्रः पूर्वकृत एव प्रसज्यत उतावर्तनीय इति विचारे पूर्ववर्हिः साधारण्यात्प्रसङ्गप्रातिरि- सि पूर्वः पक्षः। "बहिषा वेदि स्तृणातीति द्वितीयानिर्दिष्टत्वात्प्रयोजनवत्त्वाच्च बेदिदेशसंस्का- - ·सातिश्येष्टिः। ७१ - आध्वर्यवपद्धतिः। प्राणदाने-विष्णु गच्छ (का० श्रौ० २।८।१४-१५)। हविरासाद्या. मालम्भान्ते(१) (२१६)। (अथानिमन्धनम् ।) अग्निमन्थनमाहोमात्करोति(१) अग्नेजनित्रमिति शकलमादाय । "ॐ अग्नेर्जनित्रमसि" (५२)। तूष्णीं वेद्यां करोत्युदगमम् । वृषणाविति कुशतरुणे प्रागग्ने तस्मिन् । ॐ वृषणौ स्था” (५२)। उर्वश्यसीत्यधरारणि (२)तयोः । रार्थ स्तरणं, न तु बहिरर्थ स्तरणम् । भिन्नौ चेह प्राग्वंशोत्तरवेदिसमीपदेशौ तेन तदर्थ स्तरणं तदङ्गं च मन्त्रोप्यावर्तते । असत्यामावृत्तौ वेदिवैगुण्यादग्नीषोमीयहविषा- मासादने विगुणं, स्यात् । तस्मान्मन्त्रावृत्तिरिति (पू० मी. १२१।२०) सिद्धान्तः । आतिथ्यादेशे संस्कृतं बर्हिः संनयाग्नीषोमीयदेशे यदा नीयते तदा संनहने हरणे च शाखान्तरे "इन्द्राण्यै सन्नहनं 'बृहस्पते मूनी हरामि" (तै० सं० १।२२) इति यौ मन्त्रौ तौ आवर्तनोयो न वेति सन्देहे-स्तरणमन्त्रावृत्यधिकरण ( पू० मी० १२॥ २२०)न्यायेनावर्तनीयाविति प्राप्ते-प्रकृतौ लवनदेशादानयने कार्य तौ मन्त्रौ दृष्टोन तु गार्हपत्यादाहवनीय प्रत्यानयने । अतोऽत्रापि प्राग्वंशादुत्तरवेदि प्रत्यानयने तो मन्त्रौ न चोदकात्प्राप्नुतस्तस्मान्नावर्तनीयाविति (जै० १२।१।२१) सिद्धान्तः । (१) एतदग्निमन्थनं "आसाद्य हवी व्यग्नि मन्थति” (N० ब्रा० ३।४।१। १९) इति श्रुतावत्र विहितं, तञ्च कात्यायनाचार्येण चातुर्मास्येषु वैश्वदेवपव (का श्री०५।१०२१-२५४१-६) ण्युपनिबद्धय पुनरिहातिदिष्टम्। अतस्तद्वदेव शकलादानदि हो. मान्तमिहानुष्ठेयम् । “सोऽग्निमन्थनठ शकलमादत" (शबा० ३।४।१।२०।) इत्या- दि होमान्तानां ( श० ब्रा० ३।४।१।२५) सर्वेषां धर्माणामत्रैव श्रुतत्वात् । (२) अरणिलक्षणं चोक्तं यज्ञपाव सङ्ग्रहकारिकायाम्- अश्वत्थो यः शमीगर्भः प्रशस्तोसमुद्भवः । तस्य या प्रामुखी शाखा उदीची वोर्ध्वगापि वा ॥१॥ अरणिस्तन्मयी ज्ञेया तन्मय्येवोत्तरारणिः । सावदारवच्चारमोविली च प्रशस्यते ॥२॥ संसक्तमूलोयः शम्याः स शमीगर्भ उच्यते अलाभे त्वशमीगर्भादाहरेदविलम्बितः ॥३॥ चतुर्विशाङ्गला दीर्घा विस्तारेण षडङ्गुला। चतुरङ्गुलमुत्सेधा अरणिर्याजिकैः स्मृता ॥ ४॥ मूलादष्टाङ्गुलं त्यक्त्वा अग्राञ्च द्वादशाङ्गुलम् । अन्तरं देवयोनिः स्यात्तत्र मथ्यो हुताशनः ॥ ५ ॥ । . HERE

·अभियोमपद्धता-
.
आध्वर्यवपद्धतिः।
उर्वश्यलि (५२)
आयुरसीत्युत्तरयाऽऽज्यस्थाली संस्पृश्य ।
"ॐ आयुरसि" (पार)
पुरूरवा इत्यभिनिधानं तया।
पुरूरवा असि" (५२)।
मूर्धाक्षिकर्णवत्राणि कन्धरा चापि पञ्चमी ।
अङ्गुष्ठमात्राण्येतानि द्वयङ्गुष्टं वक्ष उच्यते ॥ ६ ॥
अङ्गुष्टमात्र हृदयमङ्गुष्टमुदरं तथा ।
एकाङ्गुष्ठा कटिज्ञया द्वौ वस्तिौ च गुह्यकौ ॥ ७ ॥
उजधे च पादौ च चतुस्त्रयेकैर्यथाक्रमम् ।
अरण्यवयवा होते याज्ञिक परिकीर्तिताः ॥ ८॥
यत्तगुह्यमिति प्रोक्तं देवयोनिः स उच्यते ।
तस्यां यो जायते बहिः स कल्याणकृदु च्यते ॥ ९ ॥
प्रथमे मन्थने ह्येष नियमो नेता छ।
अष्टाङ्गुलः प्रमन्धः स्याचानं स्याद्वादशाङ्गुलम् ॥ १० ॥
ओविली द्वादशैव स्यादेतन्मन्थनयन्त्रकम् ।
गोबालोः शणसंमिस्त्रिवृवृत्तमनंशुकम् ॥ ११ ॥
व्यामप्रमाणं नेत्रं स्यात्तेन मथ्योहुताशनः ।
चात्रबुन्धे प्रमन्या गाढं कृत्वा विचक्षणः ॥ १२ ॥
(बहुदिने मंथनेन प्रमंथनाशे तत्रैवोक्तम् ।)
उत्तराया अभावाद्धि ग्राह्यो मन्थोऽधरारणेः ॥ १३ ॥
आख्यातं कैश्चिदेवं तन्निर्मूलत्वादुपेक्ष्यते ।
(मानप्रकारो यज्ञपाये-
शिरश्शक्षः कर्णमास्यं प्रथमेशे प्रकीर्तितम् ॥ १४ ॥
द्वितीये कन्धरा वक्षस्तृतीये ह्युदरं स्मृतम् ।
चतुर्थं चैव योनिः स्याडूरु द्वद्वं च पञ्चमे ॥ १५ ॥
षष्ठे जधे तथा पादौ पूर्वा चारणिरङ्गन्तः ।
यदि मन्थेच्छिरस्यग्निं शिरो रोग: प्रमीयते ॥१६॥
यजमानस्तथा कण्ठे ह्यसे चैव विशेषतः ।
मन्थेद्यो यजमानस्तु पक्षहीनो भवेटुवम् ॥१७॥
यो मन्थत्युदरे कर्ता क्षुधया म्रियते तु सः ।
देवयोन्यां तु यो मन्थैद् देवसिद्धिः प्रजायते ॥ १८ ॥
मन्थेदद्वये यस्तु राक्षसङ्कर्म तस्य तत् ।
जधायां यातुधानेभ्यः पादयोः स्यात्पिशाचके ॥१९॥
प्रथमे मन्थने ज्ञेयं द्वितीयादौ न शोधयेत् ।
अष्टाङ्गलः प्रमन्थः स्याही? द्वयङ्गलविस्तृतः ॥ २० ॥

·मातिथ्येष्टिः। ७३ , आध्वयैवपद्धतिः। अग्नये भथ्यमानायानुवाचयति । ॐअग्नये मथ्यमानायाऽनुयहि । प्रथमायां त्रिरनूक्तायां मन्थति गा- यत्रेणेति प्रतिमन्त्रं त्रिः प्रदक्षिणम्” (५।२।२) "ॐगायत्रेण त्वा छन्दसा मन्थामि, अत्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा मन्थामि, ॐजागतेन त्वा छन्दसा मन्थामि” (५२)। जाते जातयेति । हौत्रपद्धतिः। अथातिथ्येष्टिः। (२)अग्निमन्थनम् । आचम्य तीर्थन प्रविश्य (२)पश्चाद्वैदेरवस्थाय "अग्नये मथ्यमाना. याऽनुहोणत्युक्ते- ॐअमि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणां । सदावन्भागमीमहो३ अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणां । सदावन्भागभीमहो३ अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणां । सदावन्भागमीमहो३(३) मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षतां । पिपृतां नो भरी- मभो३ (४) उत्सेधो द्वयङ्गुलन्तस्य त्वैशानपूर्व ऊर्ध्वगः । एवमष्टादश प्रोक्ताः प्रमथ्या युत्तरारणेः ॥ २१ ॥ पादौ तस्याः स्मृतं मूलमनस्तु शिर उच्यते । अध्वर्युः प्राङ्मुखो मन्थेत्प्रत्यग दिक्चरणा हि सा ॥ २२ ।। ओविली यजमानेन धृत्वा गाढंच मन्थयेत् । मथ्नीयात्प्रथम पत्नी यद्वा कश्चिदृढो द्विजः ॥ २३ ॥ मूलादष्टाङ्गुलं त्यक्त्वा अप्राञ्च द्वादशाङ्गुलम् । अन्तरा देवयोनिः स्यात्तत्र मथ्यो हुताशनः ॥२४॥ नान्यवृक्षण मथ्नीयान्न कुर्यायोनिसङ्करम् । लेदिता स्फटिता चैव सुषिरा ग्रन्थिमस्तका ॥२५॥ चतुर्विधारणिस्त्याज्या श्रेयस्कामर्द्विजातिभिः । क्लोदता हरते पुत्रान स्फाटिता शोकमावत् ॥ २६ ॥ प्रन्थिमूर्द्धा हरेत्पत्नी सुषिरा पतिमारिणी ॥ इति । (१) 'आसन्ने हविष्यातिथ्येऽग्निं मन्थति' (कौ० ब्रा० ८.१) "आसाथ हवीय. निं मन्थती" ( श० प्रा० ३।४।१।१९)त्यादिश्रुतेहविरासादनानन्तरमनिमन्थनम् । (२)शां० श्रौ० ३।१३।१६ (३) ऋ० १।२४।३ (४)ऋ० १२२४१३ । अग्नि० १० ·अनिष्ठामपद्धतौ- आध्धर्यवपद्धतिः । ইঞ্জই অনাকান্তনুহৰি। प्रहियमाणायेति प्रास्यन् । ॐ अग्नये(१) प्रह्रियमाणायानुहि । भवतन्न इति प्रास्यति । "ॐभवतन्नः समनसौ सचेतसावरेपसौ । मा यक्ष हिर्ट सिष्टं मा यक्षपतिलातवेदसौ शिवौ भवत मद्य ना" (५३)। अन्नावग्निरिति जुहोति स्थाल्याः सुवेण । "ॐअग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट ऋषीणाम्पुत्रो अभिशस्तिपावा। होत्रपतिः। स्वामग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्थत । मूनों विश्वस्य वाघतो३(२) तमुत्वा दध्यऋषिः पुत्र ईधे अथर्वणः । वृत्रहणं पुरन्दरो(३) (४)तमु त्वा पाथ्यो वृषा समीधे दस्युहन्तमम्” । (५)अत्रावस्येत् । 'जातायानुयही'त्युक्ते । “धनञ्जयं रणे रणो३ उत ब्रुवन्तु जन्तव उदग्निर्वृत्रहाजनिधिनं जयो रणे रणो३(६) आ यं हस्तेन खादिनं शिशुं जातं न विभ्रति"(७) प्रहियमाणायानु३हीत्युक्ते- "विशामग्नि स्वध्वरो३() प्र देवं देववीतये भरता वसुवितमं । (९) ( आज्याहुतौ हूयमा नायां ) मा स्वे योनौ निषीदतो३ आ जातं जातवेदसि प्रियं शिशीतातिथि । स्योन आ गृह. पतो३(१०) अग्निनाग्निः समिध्यते कविर्गृहपतियुवा । हव्यवाजुह्वास्यो३(११) (१) सचयने सोमयागे “अग्निभ्यः प्रद्वियमाणेभ्याऽनुभू३ही" (२० ब्रा० ७।३।२।१) तिप्रैप (२)०६१६॥१३॥ (३)०६।१६।१४। (४) ऋ०६।१६।१५ । (५)पञ्चम्या अर्च उपरमेत् । अजायमाने रक्षोनीमन्वाह । अग्नी रक्षालि से बति शुक्रताविरमयः । शुचिः पावक ईडयो ३ (२० ७।१९।१०) मनी रक्षा लि सेवति शुक्रशोचिरमयः । इति याजुषहात्रे विशेषः। (६) ११०४३ (७) ससम्या अर्धचे उपरमेत् । आश्वलायनानां तु "अजायमाने त्वेतस्मिन्नेवाव. सानेभने हंसि न्यत्रिग ( ऋ० १०.११००१-९) मिति सूक्तमावपेत पुनः पुनरा. जन्मन (आश्च श्रौ० ९४पत्रे) इति विशेषः । (८) ३०३।१६॥४०॥ (९) कुण्डलिकान्तर्गतः पाठः ख, ग, पुस्तके नास्ति । (१०) ऋ० १३१४१-४२ ॥ (११) ऋ० ११२।६ ।

·मआतिथ्यष्टिः ७५. आध्वयंवपद्धतिः। स नः स्योनः सुयजा यजेह देवेभ्यो हव्यठ० सदमप्रयुच्छन्त्स्वाहा" (५४)। इदमग्निभ्याम् । हौत्रपद्धतिः। "त्वं ह्यग्ने अग्निना विप्रो विप्रेण सन्त्सता। सखा सख्या समि- ध्यसो३। (१) तं मर्जयन्त सुक्रतुं पुरोयावानमाजिषु । स्वेषु क्षयेषु वाजिनो३ तं मर्जयन्त सुक्रतुं पुरो यावानमाजिषु । स्वेषु क्षयेषु वाजिनो३ तं मर्जयन्त सुक्रतुं पुरो यावानमाजिषु । स्वेषु क्षयेषु वाजि नो३म् (२)। इत्यग्निमन्थनम् । पुनराचम्य । कं प्रपद्यादि सप्तदश (३)सामिधेन्यः। उपांशु हविः । आवाहने-"आवह देवान्यजमानाय अग्निमग्न आध्वह सोममा वह ( उपांशु-विष्णु ( उच्चैः) आध्वह देवाणनित्यादि समानम् । उत्तमे प्रयाजे "भूर्भुवये ४ यजामहे स्वाहाग्नि स्वाहा सोमं स्वाहा (उपांशु-) विष्णु ( उच्चैः-) स्वाहा देवा" इत्यादिप्रकृतिवत् । वाध्नावाज्यभागौ। (१)ऋ० ८।४३।१४ । (२)२०१८४३८ । अत्र याजुषप्रकृतिकानां आचलायनानां च 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यन्त्र पूर्व साध्याः सन्ति देवा (ऋ० १०।९०।१६) इति परिधानीया उक्तास्ति । सा च शांखायनानां पाशुक मन्यने श्रूयते। तथाहि श्रुति: "एतया न्वत्र च चातुर्मास्येषु चाथ यत्र पशुरालभ्यते तदेतां पराचीमनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति त्रिष्टुमा परिदधाती" (कौवा० ८२)ति । अत एव यज्ञेन यज्ञमिति न भवति पश्चङ्गत्वाभावादिति ऋतुरत्नमाला । (३) अन्न प्राकृतीः 'प्र वो वाजा अभिद्यवो' (१)इति निरनूच्य (२-३) 'अन्न आ- याहि(४), तन्त्वा समिद्भिः (१), स नः पृथुश्रवा (६), ईडेन्यो नमः (७), वृषो अभिः (८), वृषणं त्वा (९), अग्निन्दूतं (१०), समिध्यमानोऽध्वरे (११), इति पठित्वा समि- ध्यमानवतीसमिद्धवत्योरन्तराले पृथुपाजौ धाय्ये प्रक्षेतव्ये । ते च- 'पृथुपाजा अमत्यो घृतनिर्णिक स्वाहुतः । अग्निर्यज्ञस्य हव्यवो (२०३।२७१५) (१२) तं सबाधो यतः स्वच इत्था धिया यज्ञवन्तः । आचकरग्निमूतये (ऋ०३।२०१६) इति । एवं च त्रयोदश सम्पद्यन्ते । ततः समिद्धोऽअग्न (१४), आजुहोता दुवस्यत(१५), आजुहोता दुवस्यत (१६) आजुहोता दुवस्यत' (१७), इति प्राकृतीः। एवं सप्तदश सा. मिवेन्यः।

·अग्निष्टोमपद्धतौ- आध्वयंवपद्धतिः। होतृषदनकरणादि (१)लतदशेनः वज्रणेत्यववाधानम् । - (१) अत्र प्रसमात्किञ्चित्सामिनीविचारः प्रस्तूयते । नन्वत्र सामिधेनीविचार- स्य कः प्रसङ्ग इति चेत् उच्यते । एवं भगवतः कात्यायनाचार्यस्य तार्तीयं वचनम् , कि. मिति, “यावत्सामिधेनी वेदेदमह तावतिथेन वजेणे(२।९)ति । अस्याः-यत्परिमाण- मासां सामिधेनीनां ताः यावत्यस्ता अस्मिन् कमणि यस्य तद्यावत्सामिधेनी कर्म यस्त- द्वेद जानाति स तावतिथेन वनेणेति । तत्परिमाणमेषां ते तावन्तस्तावां पूरणस्ताव- तिथस्तेन तावतिर्थन। अत्र “यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप (पा० ५।२।३९।) एभ्यो वतुपू परिमाणे । “आ सर्वनाम्नः" (पा० ६।३।९१) सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशः स्याहग- हशवतुषु । "तस्य पूरणे डट् (पा० १।२।४८ ) षष्ठ्यन्तात् । “वतोरिथुक् । (पा० ५। २०१३)वतोरिथुगागमः स्यात् डटि परतः । इति चतुर्भिः सूत्रेस्तावतिथ इति रूपसिद्धिः । अत्रेदमहमित्युत्तरं सामिधेनीनां सङ्ख्यापूरणवाचकप्रत्ययान्तेन वजेणावबाध इति प्रयोगः । पञ्चदशानां पूरणः पञ्चदशस्तेन एवं सप्तदशेनेत्यादि तावतां पूरणेन वजेणेति प्र. युक्तत्वात् । प्रकृतौ पञ्चदशसामिधेन्यः अत्र तु सामिधेनीविवृद्धिः "सदश सामिधेनी. रन्चाहेश (कौ० बो०८२)ति श्रुतेः । विचार:-कि प्राकृतीभ्य एकादशभ्योऽधिकानामागम उत प्रथमो. तमयोरेवाभ्यासेन सङ्ख्यापूरणमुत यावदुक्तं निरभ्यास प्रथमोत्तमयोः कृत्वावशिष्टाना- मागम इति संशये बहिष्पवमाने तु ऋगागमः सामैकत्वा (जै० द. १०।५।२६) दिति न्यायेन सङ्ख्यासामञ्जस्यादेकादशभ्यः प्राकृतीभ्योऽतिरिक्तानां सर्वासामाग. म इति प्रथमः पूर्वः पक्षः। प्रकृतावेकादशभिः पठिताभिः पञ्चदशसङ्ख्याया अपूर्तावृगन्तरागमेन तत्पूर: न कृतं किन्तु तत्पूरणायाभ्यासो विहितः । “त्रिरेव प्रथमां त्रिरुत्तमामनवानन्ननुबयादि. (श० प्रा० ११३११।१३) (श ब्रा० ११॥२॥७१७-८) ति। अतः सामिधेनीविवृद्धाव. भ्यासेन सङ्घयापूरणं युक्तम् । अभ्यासपक्षेऽपि यावत्कृत्वोऽभ्यासे सति सप्तदर्शकविंश- त्यादि संख्याः पूर्यन्ते तावत्कृत्वः प्रथमोत्तमे अभ्यसनीये इति मध्यमः पक्षः । नहि त्रित्वं पूरणार्थं विहितं, प्रथमाया द्विरभ्यासेनापि पञ्चदशसंख्यायाः पूरणात् । अतो विवक्षितं त्रित्वम् । तथासति तदबाधाय प्रथमोत्तमे निरभ्यस्यावशिष्टानामचा- मागमेन सङख्या पुरणायेति ( मी० १०१९४८) सिद्धान्तः । सामिधेनीविवृद्धिश्रुतावागमे कर्तव्ये सत्यागम्यमानानामृचां किमन्ते निवेशोऽथवा समिद्यमानवती समिद्धवता चान्तरा उत या धाय्याशब्दोक्तास्तास्तयोर्मध्येऽन्या. स्त्वागन्तवोऽन्ते इति संशयः । 'अन्ते तु बादरायणस्तेषां प्रधानशब्दत्वा (जै० ५।२।१९) दिति न्यायात्सर्वाः प्राकृतीनामन्ते स्युरिति प्रथमः पक्षः। "इयं वै समिध्यमानवती असौ समिद्धवती यदन्तरा तद्धाय्या" इति धाय्यानामा- काशत्वेन स्तवनं यावापृथिवीसंस्तुतयोः समिद्धयमानसमिद्धवत्योर्मध्ये वासां नि- धानमनुमापयति सर्वाश्चागन्तवो निधीयमानतया धाय्या इति सर्वासां तन्मध्ये निवेश इति द्वितीयः पक्षा। न निधीयमानमात्रवचनो धाय्याशब्दः स्तुतिशस्त्राद्यर्थतया निधीयमानास्वपि त- ·आतिथ्येष्टिः। । आध्वयंवपद्धतिः। (१) न समित्परिशेषणम् । उत्तमे प्रयाजे-"इदमग्नये सोमाय विष्णवे देवेभ्य आज्यपेभ्य' इत्यादि। उपाशु प्रधानयागः । विष्णवेऽअनु ३(२)हि । विष्णुं यज । च्छाब्दाभावात् । अतो यौव धाय्याशब्दप्रयोगो वेदे दृष्टः "पृथुपाजवत्यौ धाय्ये” इ. त्यादिस्ता एव धाय्या न त्वागन्तुमात्रमतस्तासामेव तन्मध्येऽन्यासां त्वोगन्तूनामन्त एव निवेश इति (जै० ५।३।३) सिद्धान्तः । शतपथेऽपि सप्तदशसामिधेनीपक्षे "पृथुपाजा" (ऋ० ३।२८।५) तं सबाध (ऋ०३।२८१६) इति धाय्याख्ययोः ऋचोः स्थान पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां दर्शितम् । तथा हि-'त?के पुरस्ताद्धाय्ये दधत्यन्नं धाय्ये मुखत इदमन्नाद्यं दध्म इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यादनवक्लसा ह तस्यैषा भवति यः पुरस्ताद्धाय्ये दधाति दशमी वा हि तोकादशी वा सम्पद्यते तस्यो है वेषावक्लप्क्षा भवति यस्यै तामष्टमीमन्वाहुस्तस्मादुपरिष्टादेव धाय्ये दध्यादि ( श० ब्रा० १२४१३७)ति । आपस्तम्बोऽप्यसूत्रयत् "समिद्धयमान- वती समिद्धवर्ती चान्तरेण पृथुपाजवत्यौ धाय्ये दधातीति । तथा चावलायनः- "तृतीयस्यां सामिधेन्यावावपते प्रागुपोत्तमायाः पृथुपाजा अमर्त्य इति द्वे धाय्ये इत्यु- क एते प्रतीयात्। (६० पन्ने ) इति । एवं च धातव्या (श० प्रा० १११६ का० औ० ११।१०।२४) यामधाय्याश- ब्दिकाया “अग्ने त्री ते वाजिने" (ऋ० ३।२०।२) त्येतस्याः त्रिष्टुभोऽन्ते निवेशाशिष्टु- भा परिदधातीत्यादिदर्शनमुपपन्नं भवति । तस्मादधाय्याशब्दिकानामन्त एव निवेशः (१) इदमातिथ्यं इडान्तं भवति "इडान्तं भवती" (श० ब्रा० ३।४।१।२६ )ति श्रुतत्वात् । अत्र च पूर्वयेडया इडान्ततेति प्राङ् (अग्निष्टोमपद्धतिटिप्पण्या ४३ पन्ने) निरूपितम् । अत्रेडान्ताङ्गरीतिविधानम् । अतोऽत्रानुयाजाभावात् तिसृष्वपि त्रुक्षु चतुर्ग्रहीतान्येवाज्यानि, नोल्मुकोदूहनं, न समित्परिशेषणम् , चतुर्थं प्रयाजे सर्वस्यौप- भृते समानयनमिति प्रकृतितो विशेषः । (२) इयमिष्टिींचैस्तरां वागन्तेन वा ( का० औ० ७१२-२८) । वागन्तपक्षे- ऽपि "दीक्षणीया-प्रायणीया-ऽऽतिथ्यादेवताः" ( का० श्रौ० ४।५।९) इति सूत्राद्देवता- पदमुपांशु इति रामवाजपेयिनः । मन्द्रतरमातिथ्यायामिति पक्षे देवतापदमात्रमुपांशु, प्रागग्नीषोमीयादुपांशुपने सर्वमुपांशु भवतीति देवयाज्ञिकाः । अत्र यावत्या वाचा कामयेत तावत्यो दीक्षणीयायामनुब्रूयान्मन्द्रं प्रायणीया- यां मन्द्रतरमातिथ्यायामुपांशूपसत्सूच्चैः प्रवग्यण' इति श्रुतः स्वरविशेषः किं ज्यो- तिष्टोमापूर्वप्रयुक्त उत दीक्षणीया पूर्वप्रयुक्त इति विचारः । तन्न ध्वनेरुच्चावची- भावः परमापूर्वप्रयुक्तः तस्य फलवत्वादिति पूर्वः पक्षः । परमापूर्वजननद्वारेण फलसम्बन्धादवान्तरापूर्वेऽपि समान फलवत्वम् । समाने च फलवत्वे सन्निकटल- क्षणया निर्णयः । तथा हि दीक्षणीया प्रायणीयातिथ्यादिशब्दा अङ्गकर्मवाचिनः । न च मन्द्रत्वादिधर्माणां कर्मस्वरूपं प्रयोजकम्, अपूर्वप्रयुक्त निणीतत्वात् । ततो दीक्षणीयादिशब्दैरपूर्व लक्षणीयम् । तत्र वाक्यगतमवान्तरापूर्व सन्निकृष्टम् तवा- रक परमापूर्व' विप्रकृष्टम् । तस्मादवान्तरापूर्वप्रयुक्ता एते धर्मा इति पूर्वमीमांसा ( ९।१२) सिद्धान्तः। ।

·4n TRAIN Meam अग्निष्टोमपद्धती- १ १ आध्वर्यवपद्धतिः। निधनवषट्कारसमकालं यागः ( त्यागः ) इदं विष्णवे। औद्वानपद्धतिः। आतिथ्यायां प्रस्तोता पूर्ववत्पत्नीशालां । प्रविश्य गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य प्रधानयागकाले प्रेष्ठं व इति (१)गायच्यौशनं सा- म(२)तृचे गायत् । औशनस्य उशनाऋषिः गायत्रीछन्दः अग्निर्देवता आतिथ्यायां गाने विनियोगः । श्रेष्ठंवाः । अतार इयिथीम् । स्तौमित्रम् । इवप्रार ३याम् । अग्ना- यिरा ३था३म् । नावा २३ हा ३४३ यिदा २३४ यो ६ हायि ॥ कविमिवा । प्रशसा २३याम् । यां देवासः। इति द्वा २३यिता । निमार्ती इये३ । धूवा २३ हा ३४३यि । दा २३४ धो ६ हायि ॥ तुवं यवायि । प्ठदाशु२३षाः । नृपाहिश् । णुहोगा२३यिराः । रक्षातोश्का३म् । ऊता२३हा २४३यि । त्मा२३४नो हायि(३) ॥ हौत्रपद्धतिः। (४) अग्निवत्राणि, त्वं सोमासि सत्पतिरिति । २ २८ १ १ २ । २३२३१रस ३२ 3२३१२ पर २ २ २ र (१) "आतिथ्यायां गायत्रीसामौशनम्" (द्रा० श्रौ० २।२।२४) इत्युक्तः । (२) प्रेष्ठं व इति तृवात्मकं सूक्तम् । प्रेष्ठं वो अतिथि स्तुषे मित्रमिव प्रियम् । अग्नेरथनवेद्यम् ॥१॥ कविमिव प्रसर्वस्यं यन्देवास इति द्विता निमत्तष्वादधुः।२॥ त्वं यविष्ठाशुषो नृपाहि शृणुहीगिरः । रक्षा तोक मुतमत्ना । ३ ॥ (३) उ० आ० ९, १, १८, १-३ ॐ. गा०६, १, ११, ॥ (४) ॐअग्नयेऽनुबूइहीत्युक्त 'अग्निर्वृत्राणि जड्डन्नद्रविणस्युर्विपन्यया । समिद्धः शुक्र आहुतोम् (ऋ०६।१६६३४)। सोमायानु३हीत्युक्तं "त्वं सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा। त्वं भद्रो असि ऋतोइम्" ( ऋ० ११९१९) इति पुरोऽनुवाक्यां ब्रूयात् । आपलायनानां 'समिधानि दुवस्यता ( ऋ० ८१४४।१ ) ऽऽप्यायस्व समेतु त (९॥ ३१४) इत्यतिथिमन्तावाज्यभागौ भवतः । शाहायनानान्तु 'अतिथिमन्तौ हैके कु- वैन्ति वार्चनौ वेव स्थिता ( कौ० ब्रा० ८।२।)विशति श्रुतेर्वार्बध्नावेव भवतः । ।

·आतिथ्येष्टिः। BHADAIN आदर्यवपद्धतिः। स्विष्टकृदन्ते न सञ्चराभ्युक्षणम् । प्राशिवादि(१) पवित्रप्रतिपत्यन्ते- हौत्रपद्धतिः। ततः प्रधानयागे- ( उपांशु-) विष्णवे ( उच्चैः-) अनुब्रूध. होत्युक्ते- (उपांशु-) विष्णोर्नु के वीर्याणि प्र वोचं यः पार्थिवानि विममे रजांलि। यो अस्कभायदुत्तरं सधस्थं विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः(२) (उच्चैः-) ओ३म् ॥ (उपांशु-) विष्णु( उच्चैः-) यज । भूर्भुवयं यजामहे (उपांशु-) विष्णु प्रतद्विष्णुस्तवते वोयण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा४ (३) (उच्चैः) वौषट् ओजः सहः सह ओजः स्वः। अत्र (४)प्रस्तोत्रा निधनेन सह वषट्कुर्यात् । अग्नये स्विष्टकृतेऽनुष्ठहीत्युक्ते- होतारं चित्ररथमध्वरस्य यज्ञस्य यज्ञस्य केतुं रुशन्तं । प्रत्यादि देवस्य देवस्य मन्हा श्रिया त्वग्निमतिथिं जनानोश्म(१)। अग्निं स्विष्टकृतं यजेत्युक्ते- भूभुवर्य४यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाडग्निरग्नेः प्रिया धामान्ययोट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाट् ( उपांशु-) विष्णोः ( उच्च:-)प्रिया धा- मान्ययादेवानामित्यादि 'जुषतोहविर्यस्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न उपयाति वसुमता रथेन । तस्य त्राता भवसि तस्य सखा यस्त आतिथ्यमानुषगजुजोषा(६) (१) अनार्य पदार्थक्रम:-प्राशित्रभागः । इडावदानम् । ब्रह्मयजमानषडवत्तभागाः। एकदेवत्यत्वाचतुर्धाकरणम् । प्रस्तर-परिधि-विधति-बर्हि गमुपसदग्नीषोमीयार्थं रक्ष. णम् । पवित्रप्रतिपत्तिरिति । ( २ ) इयं पुरोऽनुवाक्या (२०१११५४१) (३) इयं याज्या (ऋ० १२१९४२ )। (४) प्रस्तोतृनिधनहोतृवषट्कारयोः समकालो यथास्यात्तथा वषट्कारः कर्तव्यः "प्रणवो यज ये यजामहो वषट्कारः सम्प्रेषा वारुपांशु हविःषु" ( शां० श्री० १।२३६ ) इति कल्पवचनादुपांशु हविःषु सर्वत्र प्रणवादीनामुच्चेष्ट्वं, परिसङ्ख्यानादन्यदुपांशु । (१)३०१०१६ (६)ऋ०४।४।१०। ।

·अग्निष्टोमपद्धतौ- । आध्वयंवपद्धतिः। ( तानूनवोपक्रमः।) अध्वर्युः सुवेण ध्रौवं व्रतप्रदाने गृह्णा(१)त्यापतय इति सकृत्सशेषम् । "आपतये त्वा परिपतये गृह्णामि तनूनप्त्रे शाक्कराय शक्कन ओजिष्ठा- य (५५)। एवं प्रतिप्रस्थातृनेष्टारौ सशेषम् । उन्नेता ध्रुवयैव निःशेषं सर्वेषां द्विश्च स्थाल्याः स्वेण तूष्णीं संग्रहणमिति केचित् । नेति कर्कः। तानूनप्त्रमेतदक्षिणस्यां वेदिश्रोणौ निधाया(२)वमृशन्त्य॒त्विजो(३) हिरण्यहस्ता वरणक्रमेण यजमानश्चानाधृष्टमिति । हौत्रपद्धतिः । द्वौषट् ओजःसहः सह ओजः स्वः । उदकोपस्पर्शः। तत इडोपह्वानम् । उपहूतं बृहदित्यादि तस्मिन्नुपहूत इति पूर्ववत् । भक्षः । मार्जनम् । इडान्तातिथ्येष्टिः । (१) प्रतिपुरुषं चैतदौवाज्यग्रहणत्रयं सर्वैर्ब्रह्मादिमिः पुरुषैर्वरणक्रमेण कर्त- व्यमित्यर्थः । सर्वेः कुतः "आज्यानि गृह्णाना" (शबा०३।४।२।९) इति श्रुतेः । आ- ज्यानीति गृहाना इति चाज्येषु च ग्रहणकर्तृषु च बहुत्वश्रवणात् । अतो ब्रह्मादिभिः सर्वेः वरणक्रमेणापतया (६६) इति मन्त्रेण ध्रौवस्य व्रतपात्रे ग्रहण कर्तव्यम् । तूष्णीमेव स्थाल्याः द्विः सुवेणेति । यजमानोऽपि गृहातीति हरिस्वाम्यभिप्रायः “अथैत आज्या- न्येव गृह्वाना" (शब्रा०३।४।२।९) इत्यत्रेते ऋत्विग्यजमाना इति व्याख्यातवान् । ध्रौवमाज्यं व्रतप्रदानपात्रे प्रथमं ततो द्विराज्यस्थाल्याः स्युवेण, प्रतिपुरुषं गृह्णी. युरित्येतच्छाखान्तरात् । तानूतप्स्त्रं गृह्णाति कांस्ये चमसे वा" (२।२।२१) इति मानवेश्रौतसूत्रे। (२) एतदाज्यं सर्ने दृत्विग्यजमानाः सम्भूयावमृशन्तीति हरिस्वामिनः । तथा च मानने-"युगपत्समवमृश्यानादृष्टमसीति जपन्ती" (२।२।१२४) ति । (३) अन सोमयागे ब्रह्मादयश्चमसाध्वर्यवश्व बहवः कर्तारः समधिगताः ते सव किमृत्विक् शब्दवाच्या उत केचिदेवेवि संशयः । कृदन्तस्त ऋत्विकशब्दस्य प्रवृत्तिनि- मित्तमृतौ यजनम् । तच्च ब्रह्मादिष्विव चमसाध्वर्युष्त्रयस्ति । तस्मात्स ऋत्विक- शब्दवाच्या इति पूर्व:पक्षः। मेवम् । सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः सप्तदशत्विज) इति ससच्याश्रुतिविरोधात् । तस्मात् योगमनतिक्रम्य शास्त्रीयरूढिमप्याश्रित्य केचिदेव ऋत्विक्शब्दबाच्या इति पूर्वतन्त्र (३।७:१६) सिद्धान्तः । सप्तदश ऋत्विज इति समधिगनम् । कतमे ते सप्तदश इति विचारे अज्ञानादनियम इति पूर्वपक्षः । "ऋत्विगदक्षिणादानप्रकरणे "अग्नीधे हिरण्यं ददाति (शब्रा०४।३।४।२०) “अथ ब्रह्मणे, अथोद्गात्रेऽथ होनेऽथाऽध्वयुभ्यां, अथ प्रस्तोत्रेऽथ मैत्रावरुणायाथ ब्राह्मणा- - ·। ।१०।२शशु०२० सं० ७४५) दधिधानाभक्षणादिक आतिथ्येष्टिः। आध्वयंवपद्धतिः। अनाधृष्टमस्यनावृष्यन्देवानामोजोऽनभिशस्त्यभिशस्तिपाऽभ- नभिशस्त्येन्यमनसा सत्यमुपगेष स्विते मा धा" (५५) । अतः परं परस्परमद्रोहस्तेभ्यो न(१) सतानूनन्त्रिणे द्रोग्धव्यमिति श्रुतेः” ( श० ब्रा० ३।४।२ ।।) इति । ततः पल्यङ्गय निदधात्यपिधायामृन्मयेन । अध्वर्युरपराह्न तमिश्नं(२)दीक्षिताय व्रतं प्रयच्छति । बहुषु गृहपतये(३)। (अवान्तरदीक्षा) अथावान्तरदीक्षा । यजमानः अग्ने व्रतपा इत्याहवनीये समिधमाधाय "ॐ अग्ने व्रतपास्स्वे व्रतपा या तव तनूरियठ० सो मयि या मम तनूरेषा सा त्वयि। छ सिनेऽथ पोत्रेऽथ नेष्ट्रेऽथाच्छावाकायाथोन्नेत्रेऽथ ग्रावस्तुतेऽथ सुब्रह्मण्यायै प्रतिहन उत्तमाय ददाती"ति (श० ब्रा० ३।४।२२) श्रुतौ ब्रह्मादीनां षोडशानां कीर्तनादीक्षा श्रुतौ ( श० बा० १२।१।१।१-१०) नाम कीर्तनाच्च तेषामृत्विक्त्वमिति ( पू. मी. ३१७१७) सिद्धान्तः । अत्र स्वशाखायां "षोडशत्विजो वृणीत" (का० श्री० ११७) इत्यत्र चमसाध्वy. णामृत्त्विगाख्याभावज्ञापनार्थ षोडशग्रहणम् । अतश्वविक्सम्बन्धिमधुपर्क (पा. गृ० सू०२३।४) तानूनन (२० ब्रा० ३।४।२।९) तुदक्षिणादान (श० प्रा० ४।३।४।२०-२२ का० औ० १०८६॥ य० सं० ८।१२) चमसाध्वणां न भवति । अथवा शाखान्तरीय (बौ० श्रौ० २।२।३) (आप० औ० १०११११०॥ ) (आश्चः गृ० १।२०१६) सदस्यव्युदा- सार्थ षोडशग्रहणम् । “तस्मान्न सप्तदशमृत्विजं कुर्वीत नेदतिरेचयानीति" (श० ब्रा० १०१४।१।१९) स्वशाखायां निषेधात् । (१) सतानूननिणि प्रेते त्रिरात्रमनध्यायः कायः । तथोक्त पारस्कराचार्य:-"स- तानूनन्त्रिणि सब्रह्मचारिणि च त्रिरात्र (पा० गृ० २।११३८ )मिति । (२)व्रतस्य पुरुषार्थत्वात्तत्करणे यदाऽसामर्थ्य भवति तथापि तानूनपत्रं दीयत एवं ऋत्वर्थपुरुषसंस्कारकत्वात् । तददाने च ऋतोगुण्यापत्तेः । तानूनपत्रस्य व्रतमिश्रस्य यजमानप्रदानार्थत्वादनावधिश्रितस्याज्यस्याब्राह्मणयोः क्षत्रियवैश्ययाक्षप्रतिषेधा (शवा० २।३।१२३९)त्तयोः सोमे तानूननाभाव इति सम्प्रदायकारा । यधु दक्षिणावता दीक्षेत यजमानायैव व्रतमित्यादि (श० ब्रा० ३।४।२।१५) श्रुते. दीक्षिताय प्रयच्छतीत्युक्तम् । (३) अथ यास्तद्देवाः जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साठे० समवददिरे तदिन्द्र संन्यदधते" (श ब्रा० ३।४।२।१६ ) त्यादिवाक्यशेषात्तानूनप्त्रस्य दीक्षितसंस्कारार्थत्वं प्रतीयते । तेन नाशदोषादौ कालाहुति (श० प्रा०१२॥३॥१॥१-३८य० सं० १९४-५९ । अग्नि० ११ ·अग्निष्टोमपद्धती आचवपद्धतिः। सह नौ व्रतपते व्रतान्यनु मे दीक्षान्दीक्षापतिर्मन्यतामनु तपस्तप- स्पतिः (५६)। मदन्तीरुपस्पृश्य गाढतरं मुष्टिमेखलं कुरुते । पत्नी च गार्हपत्ये(१) तूष्णीं समिधमाधाय मदन्तीरुपस्पृश्य गाढः तरं मुष्टिमेखलं कुरुते । इत्यवान्तरदीक्षा(२)। औद्वानपद्धतिः । (उद्गातुः कृत्यम् ) ( तानूनप्त्रोपक्रमः।) अथ क्रयेऽह्नि तानूनप्त्राभिमर्शनात्पूर्व स्वयमुद्गाता स्वगृहात्प्रथम- मुदोची दिशं गच्छेत् । "देवो देवमेतु सोमः सोममेत्वृतस्य पथेति(३) अर्धाधिकं मार्ग गत्वा जपेत् । “विहाय दौष्कृत्यमिति(४)। देवयजनस्यासाधारणं मार्ग प्राप्य जपेत् । "वद्धानामासिांसृतिः सोमसरणी सोमं गमेयमिति(५)। (प्राचीनावीती) पत्नीशालावेदेरुत्तरमन्तमाक्रम्य दक्षिणमन्तमी- क्षमाणः "पितरो भूः पितरो भूः पितरो भूः” (६)इति जपेत् । अथ यजमानः 'प्रतिहर्तारं त्वां वृण' इति वृणीते पूर्वमवृतश्चेत् । उद्गातारस्तानूननमाज्यमवश्य जपेयुः। “हविरसि वैश्वानरमना. हौरपद्धतिः। (तानूनप्त्राज्यप्रहणम् ।) अथ तानूतपत्राज्यग्रहणम् । “ॐ आपतये त्वा परिपतये गृह्णामि तनू जत्रे शाकराय शक्कन ओजिष्ठाय। इति मन्त्रेणाज्यं गृहीत्वा सर्वे ऋत्विजः यजमानश्च मदन्तीभिरुप श्पृश्य तत- "ॐ अनाधृष्टमस्यनाधृष्यन्देवानामोजोऽनभिशस्तिपाः । अनभि- शस्तेन्यमजसा सत्यमुपगेषं सुविते मा धा" का० औ० २९।६।११) माध्वर्यवं (का० श्री० २९।१६) च कृत्वा पुनीवमुत्पाद्य पूर्ववदेव व्रतपात्रे ग्रहणाभिमर्शनादिना संस्कृत्य देयम् । अन्यथा संस्कारलोपाद्वैगुण्यं स्यादिति । (१) सत्रेषु नानागार्हपत्यपने ( का० श्री० १२।०१६) स्वस्वगार्हपत्ये पत्न्यः समिदाधानं कुर्वन्ति, एकगार्हपत्ये तु तस्मिन्नेव । (२) अनेकयजमानके कर्मणि सर्वेषां पत्नीयजमानानामवान्तरदीक्षा भवति क्रमेण । (३)तां० ११२॥ (४) तां०११॥३॥ (५) तां० १।१४ (६) ता० ११९ ·मातिथ्येष्टिः। आध्वयंवपद्धतिः। (यजमानषष्ठो नाम्ब्रह्मादिऋत्विजां सोमालम्भादिकम् ) आद्यविजां यजमानस्य प्रतिप्रस्थातु: कर्कमतेनानीघ्रस्य वा पाणिप्रक्षालनम् । हिरण्यवन्धनम् । (१)यजमानषष्ठाः (मदन्तीरुपस्पृश्य ) सोममाप्याययन्त्यठ० शुरठ. शुरिति । मदन्त्युपस्पर्शनम् । सोमविस्र०सनम् । आज्यमालभ्योपस्पृशेदपः सोममालिप्समानस्तथा विपर्यस्य । सर्वत्र औदात्रपतिः। धृष्टमनाधृष्यन्देवानामोजोऽनभिशस्त्यभिशस्तिपाअनभिशस्तेन्यमनसा. सत्यमुपगेष सुविते माधाः" । (सोमाप्यायनम् ।) उन्नातारोऽप उपस्पृश्य सोम हिरण्येनान्तर्धायाभिमृशेयुः। “ॐ अठ०शुरठ०शुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । हौत्रपद्धतिः। इति मन्त्रेण सहिरण्यं ध्रौवमाज्य पात्रीस्थं पहिण्यासन्नं तानूनत्र समवमृश्य पुनर्मदन्तीरुपस्पृश्य- (सोमाप्यायनम् ।) ततः पूर्वेणाहवनीयं परीत्य दक्षिणेन राजान(२)परीत्य प्राङ्मुखस्ति ठन् राजानमाप्याययन्ते । (१)"ते वै षड्भूत्वाप्याययन्ती" (श० ब्रा० ३।४।३।१० )ति श्रुतौ के पुनस्ते घट् ? ये केचिदिति प्रावे-षड्वा ऋतवः ऋतव एवैतद्भुत्वाऽऽप्याययन्ती(श० प्रा० ३।४।३।१७)ति वाक्यशेषाहतुसंस्तुतास्त "द्वसन्त आग्नीध्रा, प्रोष्माऽध्वर्युषां उदाता शरदू ब्रह्मा हेमन्तो होता (श ब्रा० १२०३२) इत्येते पञ्चविजः शाखान्तराञ्च षष्ठो यजमानो भवति । "अथ मदन्तोरुपस्पृश्या राजाननाप्याययन्ती” ( श० ० ३।४।३।११ )ति श्रुतेर्यावन्तः सोममायाययन्ति ते सर्व प्रथम मदन्तीः स्पृष्ट्वा ततः सोम स्पृशेयुः तथा त आण्याययन्ती" ( श० ब्रा० ३।४।३।१८ )ति श्रुतत्वात् । “विसंस्य सजाम सहिरण्यः पाणिभिराप्याययन्ती (११।१।११) त्यापस्तम्बः । अतो मदन्ती- रुपस्पृश्यानामिकायां हिरण्यबन्धनं कर्तव्यं ततः सामाप्यायनं विस्त्रस्य सोममिति । एव. मन्येषु सूत्रेष्वपि पठितमस्ति । अनेकयजमानके लेक एवाप्यायते परार्थत्वात् । आप्यायनं चात्रालम्भनमानं न सो. मप्रक्षेपः नियतपरिमाणत्वात् । (२) अत्र (सर्वत्र वा ) राजासन्दीमग्रेणैवामार्गः। तथा च बौधायन:-"मा राजाने चाहवनीयं चान्तरेण कश्चन सञ्चारादिति ।

·ৱিষ্টাখালী Uncampus आध्वयंवपद्धतिः। सोमालम्भनमात्रेणैतदाप्यायनम्(१)। "ॐ अठ शुर४०शुष्टे देव सोमायायतामिन्द्रायैकधनविदे। आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । आप्याययास्मान्त्सखीन्सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्या- मशीय (२) (५७)। জীৱম্বথলিঃ। आप्याययास्मान्सखीन्सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्या- मुद्चमशीयेति । (सोमपरिचरणम् । ) न साक्षात्स्पर्शः। पुनरप उपस्पृश्य उद्गातारः प्रस्तरस्योपरि दक्षिणान् पाणीनुत्तानान्कृत्वा सन्यानीचैः कृत्वा निन्हुवीरन् । 'एष्टा रायः एष्टा- हौत्रपद्धतिः। “ॐ अंशुरंशुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय त्वमिन्द्राय प्यायस्वाप्याययास्मान्सखीन्सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामुद्चमशीय” इत्याप्यायनम् । ततः "ॐ यमादित्या अंशुमाप्याययन्ति यमक्षितिमक्षितयः पिबन्ति । तेन नो राजा वरुणा बृहस्पतिराप्याययन्तु भुवनस्य गोपाः। इत्युरांस्य. भिमृशेयुः । अप उपस्पृश्य-- (१)जपा-नुमन्त्रणा-भिमन्त्रणा-प्यायनो-पस्थानलक्षणानि- जपमुच्चारणं विद्यात्क्रत्वर्थमपि तद्भवेत् । अर्थतः कार्येलामश्चेदर्थ एव ऋतोर्भवेत् ॥ मन्त्रमुच्चारयन्नेव मन्त्रार्थत्वेन संस्मरेत् । शेषिणं तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् ॥ एतदेवाभिमन्त्रस्य लक्षणं चेक्षणाधिकम् । अनिः संस्पर्शनाधिक्यात्तदेवाप्यायनं स्मृतम् ॥ उपस्थानं तदेव ख्यात्प्रणतिस्थानसंयुतमिति । (२) अमिष्टुदादिषु (तां० ब्रा०।१७११९ का० श्रौ० २२।४।३१) चास्य मन्त्रस्य विष. रिणामः- अ शुरर्ट शुष्टे देव सामान्यायतामग्नय एकधनविदे। आ तुभ्यमग्निः प्या- यतामा त्वमग्नये न्यायस्वेति । इन्द्रस्तुति (का० औ० २२।१।३) यथाश्रुत एव । सूर्य- स्तुति "सूर्यायकधनविदे । आ तुभ्यं सूर्यः प्यायतामा त्वं सूर्याय प्यायस्वेति। वैश्वदेव- स्तुति "विश्वेभ्यो देवेभ्य एकधावयः।आ तुभ्यं विश्वेदेवाः प्यायन्तामा त्वं विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्यायस्वेवि। सुत्यानेकत्वे “सुत्ये अशीय सुत्या अश्शीयेत्येवमूह इति शाखायनभाष्ये(शां०ौ० दा८३३२३२ पत्रे)।

·आतिथ्येष्टिः। आध्वयवपद्धतिः। (निवविधिः ।) उदकोपस्पर्शः(१) । प्रत्येला प्रस्तरे निहनुवत उत्तानहस्ता दक्षिणो. ताना वेष्टा राय इति । "ॐ एष्टा रायःप्रेषे भगाय ऋतमतवादिभ्यो नमो द्यावापृथिवो. भ्याम् (५७)। अत्र यजमानः स्वसञ्चरेण उतरतः प्रत्येत्य पूर्वेणाहवनीयं दक्षिणं गत्वा सोममाप्याय्य प्रत्येत्य अपः स्था प्रस्तरे निहवं कृत्वा स्वसञ्च- रेण स्वस्थानं गच्छेत् । एवमेव ब्रह्मणोऽप्याहवनीयं परेण सञ्चर इति पक्षे, पूर्वेणेति पक्षे- पूर्वेणैवोत्तरतो गत्वा प्रत्येत्याप्याय्य पुनः प्रत्येत्य निहवं कृत्वा तथैव स्वस्थानं गच्छेत् । इतरेषां पूर्वेणाग्नि दक्षिणतो गत्वाप्याय्य प्रत्येत्य निह्नवः । (२)व्यूहनपरिध्यञ्जने कृत्वैके तानूनप्त्रादि कुर्वन्ति । औद्वानपद्धति। वामानि प्रषे भगायतमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्याइति। निह्नव- नं नाम द्यावापृथिन्योनमस्कारः । हौत्रपद्धतिः । (निवविधिः।) ततः दक्षिणोत्तानान्पाणीन्प्रस्तरे निधाय निन्हुवते(३) सव्योत्ताना. नपराह्ने। ॐ एष्टा रायःप्रेषे भगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो द्यावापृथिवी- भ्याम्" । इति । आप्यायनप्रभृत्युपधुपसदि संस्थितायाम् । न्यग्रोधश्वेत्तदा तस्याप्याप्यायनमा तूष्णीं तस्यानिन्द्रार्थत्वेन मन्त्रस्याप्रा अथवा फलचमसस्य यजमानचमससाध्ययागसाधन (जै०३।१।४७-५१) त्वात्सोपीन्द्रार्थो भवति सोमवत्। अस्मिन्पो-"आई शुरर्ड शुरु देवौ सोमन्यग्रोधावाध्यायतामायुवाभ्यामिद ध्ययतामा युवामिन्द्राय प्यायेथाम्। आप्यायतमस्मान्त्सखीन्त्सन्या मेधया स्वस्ति बां देवौ सामन्यग्रोधौ सुत्या मित्यूहो भवति । युक्तोऽयं पक्षः। (१) शाखान्तरात् । तथाहि मानवे-“यत्राज्येभ्योऽधिराजानमुपचरेयुः प्रक्षालयेरन् पाणीन राज्ञो वाध्याज्यानी ( २२२१२१)ति । (२) आतिथ्याया इडान्तत्वेऽपि व्यूहनपरिध्यानादीनि संस्कारकर्माणि प्रव. सन्त एव संस्कारस्वात् । प्रतिपत्तिकर्माण्यपि प्रणीताविमोक-राक्षसभागादीन प्र- वर्तन्त एवं । (३) राजानं दक्षिणेन परांत्याहवनीय पूर्वेणागत्यावेधामालन्ने प्रस्सरे वामहस्तक ।

·अनिष्टोमपद्धती- Mamta आध्वयंवपतिः । ब्रह्मोदातृहोत्रध्वर्युप्रतिप्रस्थातृयजमानाः क्रमेणेति सम्प्रदायः। अ. नीत्पञ्चम इति कर्कः। ( अातिथ्यापरिसमापनम् ।) तत आतिथ्या(परि)समापनम् । भागपरिहरणम् । अग्निसम्मार्गप्रै. पाग्निसम्मागौं। न्यूहने-विष्णोरुजितिम्० (२।१५) विष्णुस्तमपनुदन्तु (२०१५)। अभ्युक्ष्य जुह्वा परिध्यञ्जनम् । सूक्तवाकप्रैषः(१)। (प्रस्तराञ्जनादिकम् ।) समुल्लुप्य (२)प्रस्तरमकृत्वा विधृत्यौ परिधींश्चादायाह 'अग्नीन्म. दन्त्यापा३' इति 'भदन्तीत्यग्नीत् । अध्वयुमरुतामिति नीच त्वा ताभिरेहीति ब्रुवन्नध्यध्याहवनीयं प्रस्त- रपरिधिविधृतीइत्या अग्नीदानीताभिः मदन्तीभिरभ्युक्ष्याशीध्र प्रयच्छति निधानाय (३)स सुगुप्ते स्थापयति । अध्ययोश्चक्षुष्पा इत्यात्मालम्भः ( आत्मसंस्कारत्वात् )। उदकोप- म्युब्ज दक्षिणं चोत्तानं कृत्वा ब्रह्मादयो निहनुवते। ब्रह्मयजमानौ दक्षिणस्थितावेव न सो. माप्यायनानलवौ कुरुतः किन्तु यथासञ्चरमागत्याहवनीयं पूर्वण परीत्य सोमाप्यायनस. त्वात्तथैव प्रत्यागत्य प्रस्तरे निहवं कृत्वा ततो यथागतं गत्वा स्वस्थाने उपविशतः। (१) प्रस्तरप्रक्षेपाभावान्न तत्प्रेषः। सूक्तवाकोऽप्यत्र न मीमांसायां तृतीयद्वितीये विचारितत्वादिति रामवाजयिनः । (२)प्रस्तरं समुद्गृह्य “सञ्जानाथा" (शु० य० सं० २।१६) मिस्यनेन प्रकृति- बदादाय जुह्वादिषु प्रकृतिवदे (२०१६) वाक्त्वा परिधींश्च चकाराद्विधती चादाय तूष्णीमे. व सर्वान परिधीन् विश्ती च हस्तेन गृहीत्वा" अग्नीन्मदन्त्यापा३"इत्यग्नीधं ब्रूयात् । अत्र "अनुदा प्रश्नान्ताभिपूजितया (पा० ८।२।१०० )रिति प्लुतिः । (३) सतोजनीदेवं प्रेषितस्तत्प्रस्तरादित्रिक सुगुप्ते स्थाने स्थापयेद्यत्नेन । अ. नीषोमीयपर्यन्तं तस्य प्रयोजनत्वात् । “ताभिरेहोत्युपर्युपर्यग्निमतिहरति स यन्नानुप्रह- स्त्येतेन ह्यत ऊर्चान्यहानि प्रचरिष्यन्भवत्यथ यदुपर्युपग्निमतिहरति तदेवास्यानु. प्रहृतभाजनं भवति तमन्नीधे प्रयच्छति तमग्नीन्निधाती" (श० बा० ३।४।३।२२) त्यादि श्रुतेः। शाखान्तरे "थदातिथ्यायां बर्हिस्तृणाति तदुपसर्दा तदनीषोमीयस्यचे" ति बर्हिः साधारण्येन प्रस्तरसाधारण्यमनुवदति "तदेवास्यानुप्रहृतभाजनं भवतीत्यर्थान्तरेणा- मुपहरणमनुगृह्णन्नप्रदानार्थानां प्रतिपत्तिरन्तापच्छिनेष्वपि भवत्येवेति दर्शयति । तं प्रस्तरमग्नीधे प्रयच्छति तं प्रस्तरमान्निधात्युपसदर्थम् । आर्थर्वणसूत्रे-आग्नीध्रस्ता कुशैरुदानयति ता उपस्पृश्य सोममाप्याययन्तीति । ।

·आतिथ्येष्टिः। आध्वर्यवपद्धतिः। स्पर्शः। सबवाहुतिः। धुरि निधानम् । पिष्टलेपाहुतिः। वेदविमोकः। पक्षे योस्य । आवेदेस्तरणम् । न बर्हिोसः ( स्तृतैव वेदिः स्यात् ) । प्रणीताविमोकः । राक्षसभागः । भागावेक्षणप्राशने । (१)इत्यातिथ्या। (सुब्रह्मण्याहानादिकम् ।) ततः सुब्रह्मण्याह्वानम् । अध्वर्युः शालायाः पूर्वद्वारे उपविश्य सुब्र. लण्यां च (-)प्रेष्यति सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वयेति । सुब्रह्मण्यः पूर्वद्वारस्य दक्षिणद्वारबाहोः पुरस्तादन्तर्वेदिदेशे तिष्ठ- नाह्वयति, तं पत्नीयजमानावन्वारभेयाताम् । औद्वानपद्धतिः। (सुब्रह्मण्याहानम् ।) अथ सुब्रह्मण्याह्वानम् । तत्राध्वर्युप्रैषानन्तरं सुब्रह्मण्यः पत्नीशाला- याः पूर्वद्वारस्य दक्षिणस्थूणायाः पुरस्तात्सौमिकवेद्यन्तःप्रदेशे प्राङ्मुख- स्तिष्ठन् यजमानेन पन्या चान्वारब्धो मध्यमस्वरेण सुब्रह्मण्याह्वानं कुर्यात् । ब्रह्मा च दक्षिणतस्तिष्ठेत् । सुब्रह्मण्य आह-सुब्रह्मण्योमिति ब्रह्मश्रीसानः आदित्य ऋषिः सम्पात् छन्दः इन्द्रो देवता 'ब्रह्म च वा इदमने सुब्रह्मचास्तामिति विधायकब्राह्मणं ज्योतिष्टोमे विनियोगः । (१) दीक्षणीया-प्रायणीया-तिथ्या-ग्नीषोमायादीनिष्टिपशुयागान्सोमयागं च प्रकृ- त्याम्नायते-"स्वर्गकामो ज्यातिष्टोमेन यजेते (आ०श्री०१०।२।१)ति। तत्र चिन्त्यते कि सर्वयागानां फलसम्बन्धेन प्राधान्यमुत सोमयागस्यबेतरेषां तदङ्गत्वमिति। तत्र आग्ने- यादिपक्षपातिदर्शपूर्णमासनामवज्योतिष्टोमनाम्नः सोमपक्षपाते हेत्वमावेन राजसूयनामव- त्प्रकृतसर्वयागसाधारणत्वात् , सोमसमानानां दोक्षगीयातिथ्याग्नीषोमीयानामप्यस्ति मुख्यत्वमिति पूर्वः पक्षः । सोमयागपक्षपाते हेतुसद्भावान दीक्षणीयादीनां मुख्यत्वम् । "ज्योतींषि स्तोमा यस्य यज्ञस्य सोऽयं ज्योतिष्टामः" इति तद्व्युत्पत्तिः । अत एवं ब्राह्मणम् "त्रिवृत्पञ्चदशः, सप्तदशः, एकविंशः, एतानि वाव तानि ज्योतीषि य एतस्य स्तोमा" (ते० प्रा० १।६।११) इति । स्तोमानां ज्योतिष्ट्वं यज्ञप्रकाशक. त्वम् । न चेष्टयः पशवो वा त्रिवृदादिस्तोमयुक्ताः प्रतिभासन्ते । तस्मात्-ज्योतिष्टोम- नाम्ना सोमयागानामेव फलसम्बन्धावगमादफला इष्टिपशवो न मुख्या इति सोमया- गानामेव प्राधान्यमितरेषामङ्गत्वमिति ( पू० मी० ४।४:१२) राद्धान्तः । तथा च कात्यायनः "तदङ्गमितरत्समभिव्याहारप्रकरणाभ्यां यजतयघाफलयुक्तास्त- दम" ( ११२।३-४) मिति । (२) अत्र सुब्रह्मण्याप्रैषः आगन्तुत्वात् "प्राकृतं च विकृता" ( का. श्री. १४) विति न्यायाच्च । एतच्च सुब्रह्मण्याह्वान शालायाः पुरस्तादन्तवेदिदेशे पत्नीयजमानयो. रन्वारब्धयोभवतीति छन्दोगसून्ने लाट्यायनः १, ३, १ ॥ ।

·FE अग्निष्टोमपद्धती- २ र १ ८८ १८ २ आध्वर्यवपद्धतिः। ( यजमानस्य मन्त्रवाचनम् ।) आह्वानानन्तरं यजमान मन्त्रान्वाचयति ते च यथा । "सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पादः। सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्षं पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते द्यौः पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते दिशः पादः । परोरजास्ते पञ्चमः पादः। सा न इषमूर्जे धुक्ष्य । वीर्यमन्नाद्य धेहि । "सुब्रह्मण्योपह्वयस्वेति' दम्पती उक्त्वा यथागतं गच्छेताम् । इति सुब्रह्मण्याह्वानं सर्वत्र। औद्वानपद्धतिः। सुब्रह्मण्योम् । सुब्रह्मण्योम् । सुब्रह्मण्योमिन्द्रागच्छ, हरिव आगच्छ, मेधातिथेमेष, वृषणस्वस्य मेने । गौरावस्कन्दिने(,न)हल्यायै जार, कौशिक ब्राह्मण, गौतम ब्रुवाण । यह सुत्यामागच्छ मघवन् , देवाब्रह्माण आगच्छतागच्छतागच्छत॥५॥ ( यजमानस्य मन्त्रवाचनम् । ) एवं त्रिराहूय यजमानं वाचयति । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पाद इति हि । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्षं पाद इति ब्रूहि सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते द्यौः पाद इति ब्रूहि । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते दिशः पाद इति ब्रूहि । परोरजस्ते पञ्चमः पाद इति ब्रूहि । सा न इषमूर्जन्धुवेति ब्रूहि । वीर्यमन्नाद्यं घेहीति ब्रहोति ब्रूहि । एवं सप्तपद्यानि यजमानं वाचयित्वा अप उपस्पृशेत् । ततो यज. मानः 'सुब्रह्मण्योपह्वयस्वेत्युक्त 'उपहूत' इत्यनुज्ञां दद्यात् । पत्न्यपि 'सुब्रह्मण्योपह्वयस्वेत्युक्त 'उपहते त्यनुज्ञां दद्यात् । एतस्मिन् काले यज. मानः सुब्रह्मण्याय नारिकेलाद्युपहारं दद्यात् । (सुब्रह्मण्यायाः स्वरनिरूपणम् । अथ सुब्रह्मण्यायाः स्वर उच्यते । वचनान्येकादश सुब्रह्मण्याया- स्तत्रप्रथमद्वितीये चतुरतरे पञ्चमषष्ठे सप्तपञ्चेति दशमैकादशे(दश) नवेति षट् शेषाणि तस्याः स्वरे नियम उच्चस्यादेशो नीचमनादिष्टं प्रथमस्थ वचनस्यान्त्यमुच्चं द्वितीयेऽन्त्यवज्ज कृतीयान्त्यवज्ज वृतीये चतुर्थात्प्र- २ १८२८१२८ ।

·" . MADA । आध्वयवपद्धति (प्रवर्यप्रयोगः । प्रवर्योपसदावतः। तत्र प्रवग्यों विकल्पेन (१) प्रथमयज्ञ। करणपते इत्य (१)"न प्रथमयज्ञ" (का०ौ० २६३१५३) इत्युक्तत्वात्प्रथमयज्ञोऽप्रवग्यः। प्रथमय- शशब्देन प्रथमाहार उच्यते । तेनायमर्थ:-अप्रचार प्रथमाहा उपदेव वा भवति वात नापि प्रवर्थः। “ग्रीवा वै यज्ञस्योपसदः शिरः प्रवग्यस्तस्माद्यादि प्रवर्यवान भवति प्रवरयंज प्रचर्यायोपसद्धि प्रचरन्ती” (शः ब्रा० ३।४।४।१) त्यादिश्रुतेः। "तस्मादि प्रवरगंवान प्रवाहः क्रतुः स्यादिति । द्वितीयादिप्रयोगऽवकाश्यस्य भवति । ततः प्रवग्येण प्रत. याथानन्तरं उपसद्भिश्चरन्ति । यदि त्वप्रवाहः ऋतुः स्यात्प्रथमाहारो वा, अनवका- श्यस्य वा, ततः पाठक्रमादेवातिथ्यानन्तरमुपसद्भिश्चरन्तीति लभ्यते, किमर्थं पुनरिदमु. च्यते "प्रवग्यण प्रचर्याधोपसद्भिः प्रचरन्ती” (श० ब्रा० ३।४४ाशति । उत्पत्यर्थ तावन्न भवति "तस्मादुपसद्भिर्यजत" (श० ब्रा० ३।४।४.५) इत्यस्योत्पतिवाक्यस्योत्पत्ति. वाक्यत्वात् । नापि क्रमार्थ "स यदेतदातिथ्येन प्रचरत्यथ प्रवयेण चरिष्यन्पुरोपसदा (श० प्रा० १४२०३।१ ) इति क्रमस्य सिद्धत्वात् । एवं तहानारम्याधीतल्य प्रवर्थ- ल्य ज्योतिष्टोमप्रकरणेऽर्थ पुनः पाठः कथं नाम प्रकरणेन ज्योतिष्टोमाई विज्ञायतेति । ननु च सयदैतदातिथ्येने त्यनेनैव वाक्येनान्तः क्रानुष्ठाने सिद्धे क्रमाजज्योतिष्टो. माझं भविष्यति नार्थः पुनः पाटेन । नैतदेवम् । असलि हास्मिन्पुनः पाठे सहस्रदक्षिणा दिष्वेव ऋतुषु विशेषविहितः सन् प्रवग्यः पुरोपपदः क्रियते न ज्योनिष्टोमे, एतस्मातु केवलज्योतिष्टोमप्रकरणे पुनः पाठादुपपन्नः प्रतेरप्यङ्गभावः । "प्रापसदावत (का० श्री० ८।२।१४) इति सूत्रस्याप्येतदेव प्रयोजनं "उपलदा चरिष्ट चरिष्यन्नि- त्यनेनैवावसरविधानसिद्धेः प्रथमाहारश्च विकल्पेनाग्निष्टोमस्य भवति विकल्पनातिरा- स्थापि । तत्राप्यग्निष्टोमस्य प्रथमाहारपक्षे प्रवर्यस्य विकल्पः। तैत्तिरीयादीनामग्नि- टोमे प्रवृणक्ती" (आप०ौ०१६।१२।१०)ति पुनर्विधानमन्ति तद्यदि तावद्वितीयादिप्रयो- गविषयं कल्प्यते ततः प्रतिषेधाभावात्पूर्वबचनेनैव सिद्धविधानानर्थत्यं भवति तस्मादा. अप्रयोगविषयमेवैतत्प्रतिषिद्धप्रतिप्रसवार्थ तेनाग्निष्टोमप्रथमप्रयागे विकल्पः स च व्यव- स्थितो वचनान्तरवशात् । तथा हि श्रूयते काम तु योऽनचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्थ प्रवृञ्ज्यादि (गो० ब्रा० उ० २१६) (को० मा० ८८३) ( आप औ०११।२।१०) ति! तेनाग्निष्टोमप्रथमप्रयोगेऽनूचानस्थ नित्यं प्रयोगः। अन्येला नित्यमप्रयोगः । अतिरात्र- प्रथमाहारे तु सर्वेषामप्रयोग एवं प्रतिप्रसवाभावात् । विहितवातिरात्रस्यापि पाक्षिक प्रथमाहारः शाखान्तरे । "तस्मात्प्रथमं यजमानोतिरात्रेण यजेते (आप० चौ. १०।२।४)ति केचित्त्वतिरात्रे निषेधः प्रतिप्रसवाभावाग्निष्टोमे विधिरित्येवं विकल्पमा. हुः । शाढायनेऽपि-"अप्रवयः प्रथयज्ञो विकल्पः श्रोत्रियस्ये ( ११०९:१-३ )ति ! तथा-"सहते प्रवृज्यात् , सर्ववेदसे प्रवृज्यात् , विधजिति सर्वपृष्ठे प्रवृज्यात, वा- जपेये राजसूये प्रवृज्यात, सत्रे प्रवृज्यात्सर्व वै सत्र सर्वमेष एतान्यख्य प्रवर्जना- न्यतो नान्यत्रे (श० ब्रा० १४।२।२।४७) ति श्रूयते । अंशुग्रहे प्येविधैव श्रुतिरस्त "स वा एष न सर्वस्यैव गृहीतव्या, सहने गृहीतव्य (श० बार ४६११४-१५) इत्यादि तत्र हि सूत्रितम्-सत्र-सहस्त्र-सर्ववेदस-वाजपेय-राजसूय-विजित-सर्वपृष्ठेषु ग्रहण- मवकाश्यश्चेतू" ( का० श्रो० १२।५।१३) इति । एवमत्रापि कर्तव्यं सन्नसहनादिषु अनि०१२ ·अनिष्टोमपद्धतौ amarpbete । । आध्वयंवपद्धतिः। प्रयोगः। उपसदा चरिष्यंश्चरिष्यन्प्रवग्येण चरति सप्रवग्य(२)ऽपिहितद्वारे प्रवऱ्याचरणम् । पत्न्यदर्शनमननूक्तिभिश्च यावदुक्तम् । शान्तिकरणमाद्य- न्तयोः । तच ऋचं वाचमित्यध्यायपाठः । औद्रात्रपद्धतिः। भृति वचनादादावुच्चे द्वे प्राग्दशमाइशमे चतुर्थपञ्चमषष्ठानि प्रथमत. तीये षष्ठसप्तमे चैकादशे वचनानाभादावन्ते च त्रिरुक्तमागच्छतेत्येता. वदन्ते तत्रान्त्यस्य पूर्वयोरेकीभावित्वान्नीचमुच्ची भवतीति । (अथ प्रवर्यः।) अथ प्रवर्ण्यकर्मोच्यते । तत्र प्रस्तोता अध्वर्युणा प्रेषितः पूर्ववत्पश्चा- द्गार्हपत्यस्योपविश्य प्रवय॑सामानि गायेत् । हौत्रपद्धतिः। (अथ धर्मः) अप्रवर्ग्यः प्रथमयज्ञो विकल्पः श्रोत्रियस्य । ततो होताध्वर्युवेदोक्तं (य० सं०३६।१-२४) चं वाचमित्यध्यायं शान्त्यर्थं पठति । प्रवृज्यादवकाश्यश्चेदिति । तेनायमर्थ: अवकाश्यश्चेद्यजमानस्तदा सत्रादिषु प्रवग्य कुर्यान्नान्यत्रेति । श्री अनन्तयाज्ञिकास्त्वेवमाहुः-अवकाश्यस्य ऋतुमाने प्रथम- प्रयोगवर्जिते प्रवर्यः अनवकाश्यस्य पुनः सन-सहनादावेव नान्यक्रताविति । आपस्तम्बर-"अनिष्टोमे प्रवृणक्ति, नोक्थ्ये प्रवृळ्यात्, विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृ. णक्ती" ( १६।१२।१०-१२) ति । तथा च प्रवग्यंण प्रचोपसदा चरत्येतद्वा विपरीतं न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात्प्रवृज्यादुर्ब्राह्मणस्य ब्रह्मवर्चसकामस्येत्येके । योऽनूचानः श्रोत्रिय- स्तस्य प्रवृज्यादिति बहवृचब्राह्मणम् (को० ब्रा० ॥३)"मिति । प्रथमयज्ञेऽतिरात्रप्र. तिषेधः "अग्निष्टोमे प्रवृणक्तीति श्रुतेः । दुर्ब्राह्मणस्तु- वेदो वेदिश्च विच्छिन्नावुभौ यस्य त्रिपूरुषम् । दुर्ब्राह्मणः स विज्ञेयः पुनर्भूतनयोऽपि च ॥ न सोमं पीतवान्यस्य पिता वापिपितामहः । दुर्ब्राह्मणं समाचष्टे कर्कः शाखान्तरश्रुतेः ॥ पक्षमङ्गीकरोत्येनं मन्त्रब्राह्मणभाष्यकृत् । (नि०० १२१३४-१३६ ) इति । अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती (अ० को० २०१०)ति कोषः। अत्र मीमांसा-न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रता सोऽनुष्ठितोवुत । प्रतिपेधः ऋतौ युक्त उक्ताहल्याऽऽद्ययज्ञता । प्रवृणक्त्युपसद्भयः प्रागिति वाक्यात्क्रतौ विधेः ॥ आधप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः। (म्या० मा० ३।३।१७) इति । विस्तृतिस्त्वत्र शावरमाष्यशास्त्रदीपिकादौ द्रष्टव्या। (१) "अपिहितद्वारे” इति शाखान्तरात्। - ·प्रवयंप्रयागः आध्वयवपद्धतिः। (शान्तिपाठः।) ॐऋचं वाचम्प्रपद्ये मनो यजुः प्रपद्ये सामप्राणप्रपद्ये चक्षुः श्रोत्रम्प्रपद्ये। व्यागोज: सहौजो मयि प्राणापानौ (३६।१) ॥ यन्मे छिद्रश्चक्षुषा हृदयस्य मनसो ब्वाति तृण्णम्बृहस्पतिर्मे तहधातु। शन्नो भवतु भुवनस्य यस्पतिः (३६।२) । भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यम्भा देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् (३६।३)॥ कया नश्श्चिन आभुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिठ्ठ्या वृता (३६।४)॥ कस्त्वा सत्यो मदानां मठहिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढा चिदारजे वसु (३६५)॥ अभी षु णः सखोनामविता जरितॄणाम् । शतम्भवा स्यूतिभिः (३६४६) ॥ कया त्वन्नऽऊत्याभिप्रमन्दसे वृषन् । कया स्तोतृभ्य आभर (३६७)॥ इन्द्रो विश्वस्य राजति। शन्नोऽअस्तु द्विपदे शञ्चतुष्पदे (३८1) ॥ शन्नो मित्रः शं व्वरुणः शन्नो भवत्वय्येमा। शन्नऽइन्द्रो बृहस्पतिः शन्नो विष्णुरुरुक्रमः (३६॥ ) ॥ शन्नो ब्वातः पवता शन्नस्तपतु सूर्यः । शन्नः कनिक्रदद्देवः पर्जन्यो अभिवर्षतु (३६.१०)। अहानि शम्भवन्तु नः शर्छ० रात्रीः प्रतिधीयताम् । शन्न इन्द्राग्नी भवतामवोभिः शन्न इन्द्रावरुणा रातहळ्या। शन्नऽइन्द्रापूषणाव्वाजसातौ शमिन्द्रासोमा सुविताय शय्योः(३६।११)। शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंय्योरभित्रवन्तु नः (३६।१२) ॥ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथाः (३६।१३) ॥ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्तानऽऊर्जे धातन । महे रणाय चक्षसे (३६।१४) । RIST ·निधोमधद्धतो- ORampted । आसवयवपति यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः (३६।१५) .. तस्म्माऽअरशमामयो यस्य नयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः (३६१६) । द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोष. श्रयः शान्तिः वनस्पतयः शान्तिविश्वेदेवाः शान्तिब्रह्मशान्तिः सर्व शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सामा शान्तिरेधि (३६।१७)॥ इते दुव० ह मा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम् । मित्रस्याहञ्चक्षुषा लर्चाणि भूतानि समीक्षे। मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे (३६।१८)॥ इते दह मा ज्योक्ते सन्दृशि जाव्यासज्योक्ते सन्दशि जी- ब्यासम् (६६।१६) ॥ नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्तेऽस्त्वश्चिषे। अन्याँस्तेऽअसम्मन्त पन्तु हेतयःपावकोऽअस्स्मभ्यठशिवोभव(३६।२०) नमस्तेऽअस्तु विधुते नमस्ते स्तनयित्नवे। नमस्ते भगवन्नस्तु यतः स्वः समीहसे (३६।२१) । यतो यतः समीहसे ततो नोऽअभयङ्कुरु । शन्तः कुरु प्रजाभ्यो भयन्नः पशुब्भ्यः (३६॥२२)। सुमित्रिया नऽआपऽभोषधयः सन्तु । दुम्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्वेष्टि यञ्च व्वयन्विषम्मः (३६।२३)॥ तञ्चक्षुद्देवहितम्पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्यम शरदः शततीवेम शरदः शतठ० शृणुयाम शरदः शतम्प्रन्ब्र. वाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतम्भूयश्च शरदः शतात्(२६।२४)। ( ब्रह्मोपवेशनपरिस्तरणे) ब्रह्मा दक्षिणेन दक्षिणाग्निं वापरेण धर्मे (१)समन्त्रमारते । (१) अन्न शालायनश्रोतकल्पे विशेषः। "कर्मादौ देशपृथक्त्वे च" (४७) इति । अस्यार्थ:-इष्टिपशुबन्धेषु सोमे च यो यः कर्मादिर्यच देशपृथक्त्वमेकस्यैव कर्मणो देशभेदेनानुष्ठानं तत्र आसनसंस्कार उपवेशनं जपश्चेति भवति । अन्न कारिका:- आसनस्य च संस्कार आसनं च यथोदितम् । कर्मादौ देशभेदे च तदेवेदं प्रपञ्च्यते ॥१॥ साक्ष्यं चेति च माब्देन साक्ष्यस्याप्यासनल्य च । साहचर्य सुयज्ञान सर्वत्र प्रतिपादितम् ॥ २ ॥ . inwwwm ·प्रेचग्यप्रयोगः । युक्तमन्यत्र सर्वत्र आध्वयवपाता। आवृत्तेनैव मन्त्रेण हामे याज्यान्सजित। सर्वत्रासनसंस्कारः कात्यायनमतं यथा ॥३॥ इष्टितन्त्रे पशोस्तन्त्रे यास्तासां नैतदिष्यते । सर्वत्र श्रुत्यन्तरनिदर्शनात् ॥ ४ ॥ न कुर्याद गार्हपत्यस्य आधानेऽथेतरस्य तु। इध्मेनैव सहासीत दक्षिणाग्नेनं विद्यते ॥ ६ ॥ पूर्वेयुः पुनराधेये कालभेदात्प्रकीत्तितः। शेषमाधानवज् ज्ञेयं विशेषो नानयार्थतः ॥ ६ ॥ चातुर्मास्येषु यो वाच्या विशेषः स इहाच्यते । प्राकृतेषूच्यमानस्तु वैकृतेष्वातिदेशिकः ॥ ७ ॥ आविमाकात्प्रणीतानां कृतः सान्तपनीयकः । न कार्यो गृहमेधीये पूर्णवं तथैव च ॥८॥ पित्र्यायामादितो वेदेः क्रियायामनिसंचरे। विपर्यये च कर्तव्यस्त्र्यम्बकेष्वपरस्तथा ॥ ९ ॥ उखासम्भरणे श्वने करणे धूपपाकयोः । अच्छदने सहोद्वापे महावीरा उखासमाः ॥१०॥ नितिस्तम्बयजुषोः सीरस्य च नियोजने। सोमक्रयादावासीत पदे देशे क्रयस्य च ॥ ११ ॥ परिधाने च शालायां तूष्णीमेव कृतो यतः । चयने गार्हपत्यस्य चितिप्रणयने तथा ॥ १२ ॥ चयनादौ पुरीषादौ कुम्भक्षेपे तु चेक्षते । प्रवर्यादौ च सर्वत्र अनुव्रज्यासनं ततः ॥ १३ ॥ अनिमित्तेऽपि कर्तव्यो यन्त्र रात्रिव्यवायिका। आदौ तन्तमनुव्रज्य धर्मोत्सादे समुक्षणे ॥ १४ ॥ अग्निप्रणयने चैवमुक्तोऽप्रतिरथे यथा । वैश्वानरस्य शालायां मारुतानां च तन्त्रतः ॥१६॥ पुनरन्वेत्य होमादौ देशभेदादिहासनम् । स्वासनस्थो हविर्धाने नभ्यस्थे चेदनावृते ॥ १६ ॥ आदौ नोपरवीणां तु प्रविष्टो याद नभ्ययोः । आगारमासनस्यैक्यातूष्णोमेव सकृत्क्रिया ॥ १७ ॥ औदुम्बर्यास्तु संमाने संस्कारः स्यात्समन्त्रकः । आशीधीये धिष्ण्यकारे सदस्यपि सकृत्क्रिया॥१८॥ स्वस्थान एव संस्कारोमाजालीयेऽथ तच्चये। एष एव विधिष्टस्तुल्यत्वादेशभेदयोः ॥ १९ ॥ कृतो यद्यपि बेद्यर्थं व्यवधानात्पुनः क्रिया। अग्नेः सोमस्य नयने अग्नीधः शरणे पुनः ॥ २० ॥ स्वासने चासनं कृत्वा पशोरादौ पुनः क्रिया।

·अनिष्टोमपद्धती- आध्वर्यवपद्धतिः। आहवनीयस्यैव वा परिस्तरणम् । (पात्रासादनम् ।) परिधर्म्यमौदुम्बरम् । मौज त्रिवृद्रजव्यम् । बाल्वजं विवानमास- न्यौ(१)दुम्बर्या स्कन्धमाच्याः (२)पूर्वेण गार्हपत्यं प्राचः कुशानास्तीर्य तेषु पात्रासादनं द्वन्द्वम्। उपयमनी महावीरं परीशासौ पिन्वने रौहिणक- पाले, रौहिणहवन्यौ च सुचावनुस्कोणे, (३)स्थूणामयूखं, धृष्टी, शतमाने मुखमलवान्विकङ्कतशकलान्विर्डशति प्रादेशमात्रान्, सुवं, मुख- वेद, धवित्राणि, परिधींश्च, (४)रज्जुसन्दानमासन्दी कृष्णाजिनमभि: सिकताः खरास्त्रिषु शरावेष्वर्थवच्च पात्री पवित्रच्छेदनानि, पवित्रे उपवेषश्च, अग्निहोत्रहवणी शुपं उपसर्जनीपात्रमुदकं पिष्टान्युपशया महावीरावौदुम्बरी समिच्च । वज्रो मौञ्जः, कूर्चः (इतरौ महावीरौ) आज्यस्थाली प्रभूतमाज्यं चेति । । । अहृतश्चेबर्हिस्तन्ने योऽपि तन्त्रात्र वा यदि ॥ २१ ॥ ततः पशुपुरोढाशश्रपणे संनिधानतः । कुर्यात्पश्चिमराठे च शालायामेव चासनम् ॥ २२ ॥ आज्यग्रहण आग्नीघ्र स्वदेशे च पुनस्ततः । कार्यो निवापः सोमस्य हविर्धाने तथास्तवे ॥ २३ ॥ सदः प्रविश्य कर्तव्यः सर्वत्रैव प्रसर्पणे। होमे साक्ष्यं सदा कुर्यादबावच्यल्याविरोधतः ॥ २४ ॥ मानसादौ च कर्तव्यो स्थचक्रे तृणं विना इष्टयादौ सर्वहोमादौ पश्वादौ च प्रकीतितः॥२५॥ (१) आसन्दी प्रकृत्य "औदुम्बरी भवति । अ० सध्ना भवति बात्वजीभी रन्जु- भिर्युता भवती" (श० बा० १४॥ १।३।९।११) ति श्रुतेः । 'परिधर्म्यमौदुम्बर्राम ( का० श्रौ० २६।२।६ )त्यनेनासन्या अप्यौदुम्बरीत्वे सिद्धे अरनिमात्राङ्गीत्त्वलाभाय पुनरौदुम्बर्या इत्युक्तम् । (२) गार्हपत्यं पूर्वण = गार्हपत्यात्पूर्वस्यां दिव्यदूरे प्राच: - प्रागग्रान्कुशानास्तीर्य इंद्वं पात्रासादनं द्वाभ्यां द्वाभ्यां पात्राभ्यायात्राणामासादर्न कर्तव्यमित्यर्थः । अग्रेण गार्हपत्यं प्राचः कुशान्सस्तीर्य द्वंद्वं पात्राण्युपसादयत्युपयमनी महावीरमि" (० मा० १४।१३।१)त्यादि श्रुतेः । (३) गोबन्धनार्था स्थूणा । अजाबन्धनार्थ: मयूखः । वत्सवर्करब- म्धनार्थौ च द्वौ मयूखौ शंकू भवत ( १९६६।१४-१६) इत्यापस्तम्बः । (४) केचिदजाया अपि सन्दानमिच्छन्ति । एवं प्रतिप्रस्थानाजामि( का० औ० ३६।९।८)त्येव शब्देन तस्यापि लाभात् । अपरे तु प्रयोजनामावान्नेच्छन्ति । शङ्ख कीलको ·प्रवयंप्रयोगः। आध्वर्थवपद्धतिः। तूष्णीं पवित्रकरणम् । समन्त्रं प्रोक्षणीः सस्कृत्यो(१)धम्योत्था याह ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो होतधर्ममभिष्टुहि, प्रस्तोतः (२)सामानि गायेति। ( महावीरप्रोक्षणं त्रिः।) ॐ प्रचरेति ब्रह्मानुज्ञातो यमाय त्वेति महावीरं प्रोक्षति । हौत्रपद्धतिः। ततो होताऽऽचम्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपद्य प्रासाद्यमानेषु महावी. रपात्रेषु उत्तरेण गत्वा खरस्य पश्चादुपविश्य "होतरभिष्टुहीति प्रेषितः "ॐप्रचरेति ब्रह्मणोक्ते (३)मकारान्तप्रणवामेकैकामनवानमभिष्टौति मध्यमया यात्रा। "ॐ ब्रह्म यज्ञानं प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो वेन आवः बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च वि वाइम् । ब्रह्म यज्ञानं प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचो वेन आवः स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवोयम् । ब्रह्म यज्ञानं प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरुचा व्वेन आवः स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवो३म्(४)। इयं पित्रे राष्ट्रयत्यये प्रथमाय जनुषे भूम नेष्टास्तस्या एतं सुरुचं हारमह्यं धर्म श्रीणन्ति प्रथमस्य धासोइम् । अभित्यं देवं सवितारमोण्योः कविक्रतुमर्चामि सत्यसवं रत्नधा मभि प्रिय मतिं कविम् । (१) संस्कृत्येत्युपदेशात्कुशैः कुशौ छित्वाऽग्निहोत्रहवण्यामपः कृत्वा सव्यहस्ते कृत्वा तासामुदिंगनं प्रोक्षणं च कृत्वेत्येतावल्लभ्यते । (२) प्रस्तोतुः प्रैषः शाखान्तरात् । (३) होता ब्रह्मणानुज्ञातो ब्रह्मयज्ञानमित्याद्या एकोत्तरशतसङ्ख्याका ऋच अभिष्टौति मध्यमस्वरेणैकस्वर्येण । तास्वृक्षु पूर्वार्धस्यान्तिमाक्षरेण सहोत्तरार्धर्चस्यादिमवर्णस्य यथान्यायं (सन्ध्यक्षराणां तालुस्थाने ओ ३ इकारी भवतः, ओष्ठस्थाने आ३ उकारी भवतः, अन्यानि प्रकृत्याक्षराणि, एकारौकारौ च प्रगृह्यो, याज्यान्ते, विसर्जनोयो रिफितो रेफमापद्यते, लुप्यतेरिफितः, अनुस्वार मकार:, अन्यानि प्रकृत्या व्यञ्जनानि औकारो वषट्कारे चतुर्मात्रः, षकाराञ्चोत्तरोऽकारः, प्रकृत्या वोभी, पूर्वो वा प्रकृत्या, प्रकृत्याकार इति जातकर्ण्यः, वाहतराथन्तरं वषट् कुर्यात्पुरस्ताद्दीर्घमुपरिष्टाधस्वम् , उपरिष्टाच ये यजामहादेवतादेशन सपुरोऽनुवाक्ये, सप्रेषे तु न विद्यते । शां० श्रौ० सूत्र १।२।४-२० ) सन्धि कृत्वावसानं विनैकैकामृचं पठेत् । अरगन्ते ऋगन्ते मकारान्तं प्रणवं कृत्वाऽव. सानं कुर्यात् । (४) "त्रिप्रभृतिष्वग्गणेषु प्रथमोत्तमयोनिर्वचनमन्यन्न जपेभ्य (शांऔ० २०१८) युक्रेन ब्रह्मयज्ञानमित्यस्यास्निरावृत्तिः । ।

·अनिष्टोमपद्धती-- ॥ आध्वयंवपतिः । (१)प्रतिमन्त्रं वा वाक्यभेदादुपविश्य ॐ यमाय त्वा प्रोक्षामि" "ॐ मखाय त्वा प्रोक्षामि" "ॐ सूर्यस्य त्वा तपसे प्रोक्षामि” (शु० अ०सं०३७।१०)। (स्थूणानिखननं खरयोनिवपनं च ) परिघम्यं च तूष्णीं प्रोक्षति । नर्यशंस्ययोरन्तरा सपवित्रास्ता निद. धाति। प्रतिप्रस्थाता पूर्वया द्वारा स्थूणा यूखं निहत्य दक्षिणतो दक्षिण द्वारस्य पूर्वद्वार्थायाः स्थूणां तदुत्तरतो मयखं निखनति होतुःसन्दर्शने(२) गार्हपत्याहवनीया उत्तरेण खरौ (३)निवपति तत्र पश्चिमखरे पञ्च भूसंकारान् कृत्वा प्रथमशरावस्थाः सिकताः निवपति पूर्वस्मिन्खरे तुल्लिख्याभ्युक्ष्य द्वितीयशरावस्थाः सिकता निवपति दक्षिणतोऽनुभि- त्युच्छिष्टखरम् । अत्राप्युल्लिख्याभ्युक्ष्य तृतीयशरावस्थाः सिकता निव पति पूर्वणाहवनीयठ सम्राडासन्दी पर्याहृत्य दक्षिणतः प्राचीमासादयति राजासन्धा उत्तरतः, कृष्णजिनमस्यामास्तृणाति तस्मिन्नभ्युपशये नि दधाति महावीरौ चावच्छादयेद्वा, अन्यो वा परिधर्म्ययोजनमध्वर्या कालसस्त्तः। हौत्र पद्धतिः। ऊर्जा यस्यामतिर्भा अदिद्युतत्सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः (४)क्रपास्वो३म् । । (१) मिन्नानि ह्येतानि यमाय त्वेत्यादीनि त्रीणि वाक्यानि नैकमतो वाक्यभेदा- त्प्रतिवाक्यं प्रोक्षण युक्तम् । तथोक्तं शाखायने “मन्त्रपृथक्त्वात्कर्मपृथक्त्व (११२।३४) मिति (२) अनाहापस्तम्बः-दक्षिणेन दक्षिणं द्वारं मेथी निहन्ति होतुः समीक्षण एन स्यैव द्वारस्य पूर्वस्य द्वार्यायै दक्षिणतो वत्साय शङ्खमेत्तस्यैवापरस्य द्वार्याय दक्षिण तोऽजाया अभ्यन्तरमुत्तरतो वकरायेति । (१९।६।१३---१६) अतस्थूणां गोबन्धनार्थी द्वारे दक्षिणतो निखनति तस्यैव द्वारस्यापरद्वार्थी दक्षिणतोऽजाबन्धनार्थ मयूखमिति । तदुत्तरतो वर्कराय शङ्ख पूर्वद्वार्या दक्षिणतो वत्सस्य शङ्कामति । (३) एको गार्हपात्यस्योत्तरतोऽरत्निमात्रात्परतः, अपर आहवनोबस्योत्तरतः । तत्र व गार्हपत्यसमीपवर्तिनि खऽग्निसंयोगात्पञ्च भूसंस्कारान्कृत्वा सिकतोपकिरणं कर्तव्यम्। अन्यत्र उद्धतावोक्षिते सिकतोपकिरणमित्येतावदेव । 'अथोत्तरतः सिकता उपकीणी भवन्ती (श० ब्रा० १४।१।३।१४) ति । 'अथ खरे सादयत्यमेन्यस्म' (२० ब्रा० १४।२।२।३०) इत्यादिषु सिद्धवच्छ्रतत्वादन्न खर्रानवापः सूत्रितः । ( ४ ) स्तृपास्वरिति वा ( शां० श्री० १।९।११) पाठः । 25682- ।

·काशी संस्कृत खारिज़ प्रभधमाला । Rainment 0 ८०(पाणिनिन्याकरणे वादरत्नम् । न्याचब्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि सूर्यनारायण शुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्ट भेदेन प्रकरण ब्रयन यन्त्र पञ्चन्यून लार्धशतसूत्रेषु १४६ महताटोपेन न्यासानिचारिता प्रथम प्रकरण मुद्रित प्रथमो भागः। | व्या०वि१] २०१४ ८० (२) पाणिनीव्याकरणे वादरतम् । द्वितीयोभागः गणितकौमुदी।हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितगणित. सँग्रहपुस्तकम् । [ गणित वभागे१] रु32 ८२ छन्दः कौमुदी। [हिन्दीभाषाटीकासहिता] प्रथमापरीक्षापाट्यनिर्धारितछन्दः संग्रहपुस्तकाम्। [छन्दोविभागे ३ jT० २००६ १३ बोगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, [२] भा गणेशवृत्तिः, [३] भागोजीभवृत्तिः, [४] मणिप्रमा, [१] योगचन्द्रिका, [६] योगसुधाकराख्य टीका षट्कसमेतम् । सटिप्पण। [योग विभागे १] . में - ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म० म. मल्लिनाथन सीविनीटीका तथा परीक्षोपयोगि सुधाऽऽसयव्याख्या सहितः। १से ४ समे मूल्यम् रु० १-४-० तथा १ से १ सर्ग: २०१-८ तथा ६ से १० सर्गः ॥२०१८ ८६ योगदर्शनम् । ५० श्रीबलदेवमिश्रकृत योगसूत्रप्रदीपिकाख्यव्याख्यया सहितम् । सटिप्पण।[योग वि०२१-० काव्यमीमांसा । राजशेषरविरचिता । साहित्याचार्य पं. श्रीनारायणशानि खिल्ते कृत काव्यमीमांसा-चन्द्रिका टीका सहित [से अध्याय ] प्रथमों. [काव्यविभाग१३] ०८ ४७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकेन एम० ए साहित्याचार्य पण्डित श्री बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाल्यया व्याख्यया समलङ्कृत्य वृहत् भूमिका हिन्दीभाषानुवादादिभिः सनाथीकृत्य सम्पादितम् । [नाटक विमागे १]रु०१८४ ८८ मेघदुतकाव्यम् । महाकवि श्रीकालीदास विरचितम् । मल्लिनाधकृत सजीविन्या, चारित्रवर्द्धनाचार्य विरचित चारित्रवद्धिन्या तथा साहित्याचार्य पं० श्री नारायण. शास्त्री खिस्तकृत भावप्रबोधिनीव्याख्या टिप्पण्या च सहितम् । [ काव्य०४ ] रु०१- ८९ जागदीशीव्यधिकरणम् । न्यायाचार्यश्रीशिवदत्तमिश्नविरचित गंगास्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्यायविभागे १) १० काव्यकल्पलतावृत्तिः। श्रीअमरचन्द्रयतिनिमिता अरिसिंहकृतसूत्रसहिता । (अलङ्कारविमागे ४) ६०१-* ११ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्नमप्रणीता। श्रीसदानन्दकृत-सुबोधिन्या, श्रीलोकेशकरकृत-तत्वदीपिकया ध्याख्यया च सहिता । पं० श्रीनवकिशोरशाबिणा- निर्मितया चक्रधराख्य महत्या टिप्पण्या अव्ययार्थमाल्या लिङ्गानुशासनप्रक्रियया अगादिकोषेण च सहिता। (व्या० वि० ११) पूर्वार्द्धम् । २०३-८ उत्तराद्ध। २० २-८ ९३ त्रिपुरारहल्यम् ( महात्म्यखण्डम् ) साड्ययोगशास्त्राचार्य श्रीसुकुन्दलाल शाजिणा संशोधितम् । साहित्याचार्य खिस्ते-इत्युपाख्य पं० श्रीनारायणशाक्षिणा निबद्धाभ्यां भूमिकाऽध्यायानुक्रमणिकाभ्यां च सहितम्। (पुराणेतिहास वि०१) २०६७ १३ आपस्तम्बधर्मसूत्रम् । भीमदरदत्तमिन विरचितया उज्ज्वलाख्या वृस्था संवलितम् । (कर्मकाण्डविभागे ) ० - २४ अवच्छेदकत्वनिरूक्तिः । श्रीजगदीशतकालशरकृताः । न्यायाचार्य श्रीशिवदस- मिविरचित गायव्याख्या टिप्पणी सहितः । (न्याय वि०११)१- GATION ·KhumorIAMENTHEMAMIN ६ काशी संस्कृत सोरिज प्रन्यमाला Audsian wwein । ९५ संस्कारदीपकः । म० म० पण्डित श्रीनित्यान दपन्त पर्वतीयविरचितः। संपूर्णः । कर्मकाण्ड वि.) ९८-० ९६ वर्षकृत्यदीपकः । कालनिर्णयव्रतोद्यापनसहितः मम०.५० नित्यानन्दपन्त. पर्वतीय चिरचितः। (कर्मकाण्ड वि०९) २०३-८ श्रौतसूत्रम् । श्रीमन्महर्पि-लाट्यायनप्रणीतमग्निष्टोमान्तम् । (कर्म० वि० १०) रु० २- ९८ नलचम्पू: अथवा दमयन्ताकथा । महाकविश्रीत्रिविक्रमभट्टविरचिता । विषमपद. प्रकाशाख्यव्याख्यया सहिता । भावबोधिनी टिप्पणी गदिता । (का०वि०१५) रु०१-४ ९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरभा- ख्यसूत्रवाक्याथेन श्रीश्रीनिवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च सनाथीकृतम् । (श्रीनिम्बार्कभाष्यम्) (वेदान्त वि०१०)रु०३-० १०० वाग्वल्लभः। सर्वथाऽपि नवीनोऽपूर्वः प्रौढः परमोपयोमितया नियतमुपादेयतमश्छ. न्दोनिबन्धः, श्रीमता दैवज्ञाग्रेसरेणागममार्मिकेण कविपुङ्गवेन दुःखमानविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवर्तिना महामहोपाध्यायेन देवीप्रसाद पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः । (छन्दः शास्त्र वि० ४) रु. ३-८ १०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशतालङ्कारकृतम् । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्तमिश्र- विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम् । (न्याय विभागे ४) ) रु०१-८ १०२ वेदभाष्यभूमिकासंग्रहः । ( सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिकानां संग्रहः)। [ वेद०वि०६] रु.२-८ १०३ माधवोयधातुवृत्तिः । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता (व्या० वि० १२) २०५-० १०४ बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । [कर्म०वि०११] रु०४-10 १०५ ताण्डथमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितभाष्यसहितम् । (प्रथमोभागः) (वेद वि०६) रु ५० १०६ न्यायमञ्जरी। जयन्तभट्टकृता । न्याय-व्याकरणाचायण पं० सूर्यनारायणशास्त्रिणा कृतया टिप्पण्या समेता। द्वितीयोभागः [न्या० वि०१९] रु० ३--० १०७ शारदातिलकम् । श्रीमद्राघवभकृतपदार्थादर्शटीकासहितम् । (तन्त्रशा० वि०१)रु०५- १०८ मन्त्रार्थदीपिका । म०म० श्रीशत्रुघ्नविरविता । (वेद०वि०७)रु०२-० १०९ शब्दशक्तिप्रकाशिका । श्रीमज्जगदीशतर्कालङ्कारविनिर्मिता । श्रीकृष्णकान्त विद्यावागीशकृतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितथा रामभहीटीकया च समलङ्कृता। न्यायाचार्य काव्यतीर्थ पं० दुण्डिराजशास्त्रि. कृतथा छात्रोपयुक्तया विषमस्थलटिप्पण्या मुलकारिकार्थन च सहिता। (न्या वि० १६) रु०४-८ ११० योगदर्शनम् ( पातञ्जलदर्शनम् ) भगवत्पतञ्जलिरचितं, राववानन्दसरस्वतीकृत- "पातक्षलरहस्याख्याटिप्पनीयुक्तया द्वादशदानकाननपञ्चाननवाचस्पतिमिश्रवि. रचितया "तत्त्वशारद्या व्याख्यया भूषितेन विज्ञानभिक्षुनिर्मित योगवार्तिक"- समुद्भासितेन मधुपुरीवकापिलमठस्थस्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्त्या सहितेन भगवच्छ्रीकृष्णद्वैपायनव्यासदेवोपज-"सांख्यप्रवचर" भाष्येणायोति. तम्, प्रदेशविशेषेषु श्रीमन्माध्वसम्प्रदायाचार्य-दानिकसार्वभौम-साहित्य दर्शनाद्याचार्य-तकरत्न-न्यायरत्न-गोस्वामिदामोदरशास्त्रिणा विहितया टिम्पन्या पातालप्रभागनामिकया भूमिकया च संवलितम्, एतदीयसंशोधनसम्पादन- कर्मीकृतंच। ( योगशास्त्रविभागे ३) रु० ५-- प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी । । । o

·No text on this page.