Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Rasamanjari Vaidhak

Shalinath · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

श्रीः। अथ रसमञ्ज- अनुक्रमागको LIBRARY NA E विषपाः पृष्ठांकाः विषयाः अथान्यः प्रकार श्रीगणपतिस्तुतिः श्रीशारदास्तुतिः अन्पच १५ २ अन्यच्च ... अथ रसकर्पूरविधिः " " .." पारदप्रकरणम् गुरोर्लक्षणम् शिष्यलक्षणम् पारदनामानि पारदलक्षणम् पारदे दोषाः अय पारदशोधनाविधिः अध तमखत्वम् पारदशोधनस्यान्यामकारः (रसमूर्द्धनमाह अथान्यःमकारः १८ १९ .... ... " अथ गुणमा अथ बद्धपारदस्य लक्षणम् । अप ससेवने पथ्यम् ... ... .... १० अपोपरसानाह 1 अप गन्धकोत्पत्तिः .... ११ अय गन्धफशोधनम् " अप षड्गुणनारणम... अथ सुवर्णनारणम् भय रसमारणम् अप रहमरमविधिः... भयान्यः प्रकार: अय रससिंदूरकरणमाह भयान्पःपकारः १ "अन्यच्च २४ " "अब गन्धफलम् १६ अप हीएकनातयः ... अप वनशोधनम् १४ अन्यत्र अन्य ... 1 अन्यत्र .. ... ... । .. ... ... ... ... ... ... ... ... . ... (४) अनुक्रमणिका। विषयाः पृष्टांकाः विषयाः पृष्ठांका: अथ वनमारणम् २६ अथ भूनागसत्वम् अथान्यामकारः २७ अय वैकान्तसत्त्वम् . अथ वनभस्म अथाभ्रकसत्त्वम् अथ वैकांतमारणम्.. अथाभ्रकदावणम् अयाभ्रकलक्षणम् २८ अथ सर्वसत्त्वनिपातविधिः अथ धान्याभ्रककरमविधिः ... २९ अथ मणिशोधनम् अथाकशोधनम् अथ मणिमारणम् अन्यच्च अथ विषलक्षणानि अधाधकमारणम् अप विषमारणमाह... अन्यच्च अथ विपस्य शोधनमारणम् अन्यच्च अथ विषसेवनम् अन्यच्च अथ हरतालशोधनमारणम् | अथ विषमंत्रः अथ हरतालमारणम् ॥ अथाष्टधातुशोधनमारणम् ४९ अथ मनःशिलाशोधनम् | अथ पृथक् पृथक् शोधनमाह अथ सर्परशुद्धिः अथ हेमशोधनम् अथ तुस्थशुद्धिः "अन्यच्च अथान्यः प्रकार: अथ विमलाशुद्धिः अय माक्षिकशोधनम् अन्यच्च अन्यच्च अथ कासीसशुद्धिः "अय तारमेषनम् अथ कांतपाषाणशुद्धिः ३७/ अय तारभारणम् अथ वराटिकाशुद्धिः अथ दरदशुद्धिः अन्यच्च अप शिवाजतुशुद्धिः "अथ तारयामगुणः ३९ अथ ताम्रशोधनावसकता ... ... ... ... " "अन्यच्च ... ... ... ... .. " N1 अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः ... ७० ... " ... 11 .... ... ... विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः अथ ताम्रशोधनम् ५५) तस्यैव सेवनमकारमाह अन्यच्च ... " अस्यैव फलानि अथ तानमारणम् अथ रानमृगांकरसः अथान्यः प्रकार: ५६ अथ रत्नगिरिरसः अन्यच्च अस्य सेवनविधिः ताम्रभस्मगुणाः ५७ अथ हिंगुलेश्वरो रसः अथ कांस्यपित्तलमारणम् अथ शीतभनीरसः সথ নাহল अथ शीताररसः अथ नागमारणम् अथ ज्वरराजरसः अथान्यः मकार: ५८ अथापरः शीतभंजीरसः अथ वंगमारणम् ५९ | भय महावरांकुशः... अन्यच्च अथ प्राणेश्वरो रसः... अथ लोहशुद्धिः ६० अस्यैव सेवनविधिमाह अथ लोहमारणम् अथ नवज्वरेभसिंहः... अथान्यः प्रकार: ६१ अथ पंचाननज्वरांकुशः अन्यच्च अथ पंचाननरसः अन्यच्च ६२ | अथ मृतसंजीवनीरसः अथान्यः मकार: "अस्यैव सेवनप्रकारः... अथ भस्मपरीक्षा ६३ अथ रनिसुन्दरो रसः तस्य गुणाः अथ सनिपातभैरवो रसः तस्य पथ्यापथ्यविधिः अथ भरमेश्वरो रसः... मलिट्टयहणम् ६४॥ अथ प्रतापलकेश्वरा रसः अथ रत्नगर्भपोटलारसः ६६ / अस्यैव सेवनमकारः अथ मृगांकरसः ६७) अथ महोदधिरसः अथ लोकनाथपोटलोरस: - ६९ अथोन्मत्ताख्यो रसः अब लोकेश्वरपोटलीप्रमः अथ संज्ञाकरणो रसः ८० " " " " ... ... ८५ " .... " १०९ ... " अनुक्रमणिका। पृष्ठांकाः विषयाः पृष्टांका ८८ अथ मेहबोरसः अथ इन्द्रवटीरसः ८९) अय रसेन्द्रमंगलरसः अथ सर्वेभरो रसः .... अथ तालेश्वरो रसः... ९१अप स्वर्णक्षीरीरसः.. ११० ९२ अथ शूलगनकेगरीरमः ९३ अप तालेभरोरसः अप ब्रह्मरस: अगं शशिधररसः ९५ | अप पारिभद्रसः ९६ अथ श्वेतारिरसः अप कालागिरदा रसः अथ मारवमो रसः अब मान सामवा रमः ११६ अथ पणेन्दुरमः अय कामिनीमाभागना रमः.... ११९ अय मोहयो रसः १००अनंगमुन्दरी रमः १०१ अप कामेश्वर रगः १०२ अमानीटफो रंगः अप उदयमाकररमा १.३ भाप सदरमः अब नियोदितरसः... .n १०४ अय :कुटारमः १२५ भय विद्याधरो ग्गः.. " ... विषयाः जय चंद्रशेखरो रसः अथ कनकमुंदरो रमः अथ रामवाणरसः अथ चन्द्रमभावटी अपचित्राम्बररसः अथ ग्रहणीकपाटरसः अथ ववरूपाटरसः अथ ग्रहणीरुपाटरसः अथ विनपभैरवरसः... अप आनंदभैरवो रसः अप मेपडम्बरो रसः अग त्रिगुणाख्यो रसः अपनातारिरसः সহ নানাগিন अपाम्लपित्तको रसः अयामिकुमारी रमः... अयरीलाविलामरमः अप मन्मानमरतो रसः अप रममियुमार रसः अधम्पादनामारमः भधाऽमितुंडा वटी अधानन्यौदपरमः अप महोदधिनी পর শিলামণি अपरामादमरम:... बापिनेवारको रमः 4... a !" .... ... .. १२२ (७) पृष्ठांकाः १२६ अन्यच्च .... " १४० " " 11 १४२ ... 1 अनुक्रमणिका । विषयाः पृष्ठांकाः विषयाः अथ वगेश्वरो रसः १२५ । अन्य प्रकार: अथ उदरारिरसः अथ जलोदरारिरसः " अन्यः मकार: अथ नराचरसः १२७ अन्यच अथ इच्छामेदारसः... अन्यच्च अथ रसायनाधिकारः १२८ अथ स्थूलीकरणमाह अथ गंधामृतरसायनम् १२९ अथ ध्वस्तकरणम् अथ हेमसुन्दररसः अथ पंढत्वकरणम् . अथ मृतसंनीवनी गुटिका अथ पण्डत्यनाशनम् अथ वीर्यरोधिनीगुटिका १३१ अन्यच्च अथ अञ्जन विधिः अथ स्त्रीदावणम् अथ वर्तिममाणम् अन्यः सकार: अन्यच अथ स्त्रीवस्त्रीकरणम् अन्यच्च १३४ अन्यच्च अन्यच | अथ स्त्रीकर्षणम् अन्यः प्रकारः अन्य अन्यः प्रकार १३५ अथ वशीकरणम् .. अथ चन्द्रोदयावर्तिः .... "अन्यच्च अथ प्रत्यंननमाह १६६ अथ भगसंकोचनम् . अथातः केशरजनं कथ्यते. " अथ लोमशातनम् अन्यत्र अन्यत्र अथ विद्रपकरणम् अथ शुक्लीकरणमाइ.... अन्यच्च अथ वीर्यस्तम्भनमाह १३८ अथ स्तनदृढीकरणम अन्यच्च १३९ अन्यच अन्पच " . " १ " १ ... ... . ... ... ... 11 ... 11 अथ बन्ध्याकरणम् ...

(८) पृष्ठांका ... .... १५२ विपयाः जन्यच अन्यच अन्यच अप वन्यात्वनिवारणम् अन्यच अन्यत् अन्यत् अन्पद अन्यत् अन्पद अनुक्रमणिका। पृष्टांका विषयाः १४६ / अब सुसमसवोपायः जय वाटतन्त्रम् अय काटज्ञानम् अथ छायापुरुपलक्षणम् १४८ अथ परिशिष्टम् "बहुमूत्रहरोऽर्कः ॥अप गर्भकारका १४९ वानीकरणम् .... मदरहर .... .... १.०पय ... अपमानम्मान ... " शहरः १५१ लामरोहर इत्यनुक्रमणिका समाप्ता।

Tiny AR::TIYA SN............ BHAVA परमात्मने नमः। अथ रसमञ्जरी | HARY भाषाटीकासमेता। गणपतिस्तुतिः। यद्गण्डमण्डलगलन्मधुवारिविन्दु- पानालसातिनिभृता ललितालिमाला ॥ सदन्धितेन विनिहन्ति नवेन्द्रनील- शङ्कांस वो गणपतिः शिवमातनोतु ॥ १॥ अर्थ-जिसके कपोलस्थलसे चुचुहाती हुई मधुकी बूंदोंको धीरे २ पीते हुए अत्यन्त तृप्त सुन्दर भौराओंकी पंक्ति अपने श्रेष्ठ गुंजारसे नई इंद्रनीलमणिकी शंकाको दूरकर रही है सो गणेश तुम्हारो कल्याणकरे ॥ १॥ श्रीशारदास्तुतिः। इन्दीवरीभवति यच्चरणारविन्द- द्वन्द्वे पुरन्दरपुरस्सरदेवतानाम् ॥ : वन्दारुतां कलयतां सुकिरीटकोटिः श्रीशारदा भवतु सा भवपारदा वः॥२॥ अथ-जाक चरणारविन्दनपर शिर झुकातेभये इन्द्रादिक 'देवतानकी स्ट कमलकी शोभाको प्राप्त होयँ ऐसीजो शारदा सो तुम्हें संसारसागरसे उत्तीर्ण करनेवाली होय ॥२॥ +

(२)
रसमञ्जरी।
ग्रंथारम्भः।
श्रीवैद्यनाथतनयः सुनयः सुशील:
श्रीशालिनाथ इति विश्रुतनामधेयः॥
तेनावलोक्य विधिवद्विविधप्रबन्धा-
नारभ्यते सुकृतिना रसमअरीयम् ॥ ३॥
अर्थ-सुंदरनीति और शीलवाले श्रीवैद्यनाथके पुत्र श्रीशा-
लिनाथने अनेक प्रकारकी रसविधियोंको विधिवत् देखकर
इस रसमंजरीके बनानेका आरम्भ कियाहै ॥ ३॥
सन्मधुव्रतवृन्दानां सततं चित्तहारिणी।।
अनेकरसपूर्णेयं क्रियते रसमअरी ॥४॥
अर्थ-सद्वैद्यरूप भीराओंकेसमूहकै निरन्तर चित्त हरनेवाली
अनेक रसनसे भरीहुई यह "रसमंजरी" बनाई जाती है।॥४॥
पारदप्रकरणम् ।
हरति सकलरोगान्मूच्छितो यो नराणां
वितरति किल वद्धः खेचरत्वं जवेन ॥
सकलसुरमुनीन्द्रैवदितं शम्भुवीजं
स जयति भवसिन्धोः पारदः पारदोऽयम् ॥५॥
अर्थ-भूच्छित किया पारा मनुप्योंक सब रोगोंका नाश
करताहै और गोली बँधनेपर वेगसे आकाशमें चलनेकी शक्ति
देताहै ऐसा जो यह पाराहै वह सम्पूर्ण देवता, मुनि और
ऋषियोंसे पूजित और संसारसागरसे पार लगानेवाला है।॥५॥
तेजो मृगाङ्कमौले सोढुं यत्नैव तेजसां पुजैः॥
अजरामरतां वितरति कल्पतरूं तं रसेश्वरं वन्दे ॥६॥

भाषाटीकासहिता।
अर्थ-महादेवका वीर्य तेजोंके पुंजोंकरिके सहन करनेको
शक्य नहीं है वह शिववीर्य अजरता और अमरताको देता है.
उस कल्पवृक्षरूप पारदको नमस्कार करता हूं ॥६॥
यो न वेत्ति (क्रिया) कृपाराशि रसं हरिहरात्मकम् ॥
वृथा चिकित्सां कुरुते स वैद्यो हास्यतां व्रजेत् ॥७॥
अर्थ-जो वैद्य विष्णु और शिवके इस आत्मा रूप पारेके
गुणोंको नहीं जानताहै उसका इलाज करना कराना वृथाहै और
उसकी हंसीभी होतीहै ॥७॥
शुष्कन्धनमहाराशि (यथा ) यवदहति पावकः ।
(तथा धातुगतान्सूतो) तद्दहति
सूतोऽयं रोगान्दोपत्रयोद्भवान् ॥८॥
अर्थ-जैसे सुखे ईधनके बडे टेरको अग्नि जलादेती है उसी
तरह (धातुगत) कफ वात पित्तसे उत्पन्न रोगोंको पारद जला-
देताहै ॥ ८॥
गुरुसेवां विना कर्मणो निष्फलत्वम् ।
गुरुसेवां विना कर्म यः कुर्यान्मूढचेतनः ।।
सयाति निष्फलत्वं हि स्वप्नलव्धं यथा धनम् ॥९॥
विद्यां ग्रहीतुमिच्छन्ति चौर्यच्छद्मबलादिना ॥
न तेपां सिध्यते किंचिन्मणिमंत्रौपधादिकम् ॥१०॥
अर्थ-जो भूढ़ बुद्धिवाले मनुष्य गुरुसेवाके विना रसादिक
बनानेमें प्रवृत्त होतेहैं उनकी वह क्रिया स्वममें प्राप्त हुए धनकी
तरह नष्ट होजातीहै और जो चोरी छल और बलसे विद्या.
ग्रहण करनेकी इच्छा करते हैं उनका द्रव्य व मंत्र व औषधा
दिक कुछ भी सिद्ध नहीं होताहै ॥९॥ १० ॥

अर्थ-नीचे लिखेड्डुप लक्षणोंसे युक्त मनुष्यको रसविधान जितेन्द्रिय होय,शिव और देवीका भक्त होय,सुख दुःखमें सवा गुरु समझना चाहिये. मंत्रकी सिद्धि होय, बलवान् होय, धीरज धरे, देवताओंके यज्ञमें तत्पर और सम्पूर्ण शास्त्राने सारशिकी जाननेवाला रस बनाने में निपुण होय।॥ ११ ॥१२॥ (४) रसमतरी। गुरोर्लक्षणम् । मंत्रसिद्धो महावीरो निश्चलः शिववत्सलः ॥ देवीभक्तः सदा धीरो देवतायागतत्परः ॥ ११॥ सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः कुशलो रसकर्मणि ।। एतलक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुभवेत् ।। १२ ।। शिप्पलक्षणम् । शिष्यो निजगुरोभक्तः सत्यवक्ता दृढवतः॥ निरालस्यः स्वधर्मज्ञो देव्याराधनतत्परः ॥ १३ ॥ अर्थ-अपने गुरुमें श्रद्धा करनेवाला सत्यभाषी,विधिवत निय- म पालक, आलस्य रहित, अपने धर्मको जाननेवाला, देवीकी उपासनामें तत्पर इन लक्षणोंसे युक्त शिप्य होना चाहिय॥१३॥ पारदनामानि । शिवधीज सूतराजः पारदश्व रसेन्द्रकः ॥ एतानि रसनामानि तथान्यानि शिवे यथा ॥ १४॥ अर्थ-पारेको शिवपोज, सूतराज, रसैन्छ, पारद कहते हैं और जो २ शिषके नाम घे धीजयुक्त पारेके नाम जैसे शम्भुपीजहरपीज इत्यादिक ॥ १४ ॥ पारदलक्षणम् । अन्तःसुनीलो बहिरुज्ज्वलो योमध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः॥ शस्तोप्यम परिपाण्डुर भनिनोनयोन्योरसकर्मसिद्धी१५ भाषाटीकासहिता। अर्थ-जो पारा भीतरसे स्वच्छ नील रंगका होय और बाहर चमकदार दुपहरके सूर्य समान प्रकाशित होय वह श्रेष्ठ है, और धुंधला चारोंओरसे पीला २ चित्र विचित्र हो वह रसादिक बनानेके योग्य नहीं ॥ १५ ॥ दोपमुक्तो यदा सूतस्तदा मृत्युरुजापहः ॥ साक्षादमृतमवैष दोपयुक्तो रसो विपम् ॥ १६॥ अर्थ-जो पारा दोषरहित होताहे वह मृत्यु आदि रोगोंका नाश करनेवाला साक्षात् अमृतके समान गुणदायक होता है और दोष सहित पारा विष याने जहर के समान है अतएव शुद्ध कियाहुआ पाराही काममें लाना चाहिये ॥ १६ ॥ पारदे दोषाः। नागो वङ्गोऽग्निचाञ्चल्यमसह्यत्वं विषं गिरिः ।। मलान्येते च विज्ञेया दोपाः पारदसंस्थिताः॥ १७ ॥ अर्थ-सीसा, रांग, अग्नि, चपलता,असह्यत्व, विष,गिरिदोष और मल इतने दोष पारेमें होते हैं इन दोषोंके रहनेसे पारा मनुप्योंको क्रमसे नीचे लिखेहुये विकार पैदा करताहै ॥ १७ ॥ जाड्यं कुष्ठं महादाहं वीर्यनाशं च मूर्च्छनाम् ॥ मृत्युं स्फोटं रोगपुनं कुर्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ॥ १८॥ अर्थ-सीसेले जडता, रांगसे कोढ, अग्निसे दाह, चपल तासे वीर्य नाश, असह्यत्वसे मूळ, विषसे मौत, गिरिदोषसे फोडा और मलसे रोगीका समूह भनुप्योंको होजाताहै।॥१८॥ अथ पारदशोधनविधिः। अथातः संप्रवक्ष्यामि पारदस्य च शोधनम् ॥ रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् ॥ १९ ॥ - ,

.
(६)
रसमञ्जरी।
अर्थ-अब यहांसे में पारदके शोधनेकी विधि कहताहूं कि
अच्छे शुभ नक्षत्र में१००पल अर्थात ४००तोले पारा लावे ॥१९॥
पञ्चाशत्पञ्चविंशदा दशपञ्चैकमेव च ॥
पलादूनं न कर्तव्यं रससंस्कारमुत्तमम् ॥ २०॥
अर्थ-२००पल न लावे तो ५० पल अथवा २५ पल अथवा
दश पल अथवा पांच पल; परन्तु एक पलसे कम शोधनेके
लिये यत्न न करे क्योंकि इसमें परिश्रम बहुत होताहे और
शुद्ध होनेपर बहुत थोडा हाथ लगताहै ॥ २० ॥
पलवयं चित्रकसर्पपाणां कुमारिकन्याबृहतीकपायैः ।।
दिनत्रयं मर्दितसूतकस्तु विमुच्यते पञ्चमलादिदोपैः॥२१॥
अर्थ-तीन पल चीता और सरसों ले क्वारपाठा और छोटी
कटेरीका कषाय करके तीन दिन खरल करनेसे पारेके पांच
मलादिक दोष दूर होजाते हैं ॥ २१॥
इटकारजनीचूर्णैः पोडशांशं रसस्य च ॥
मर्दयेत्तं तथा खल्वे जम्बीरोत्थद्रवैर्दिनम् ॥ २२॥
अर्थ-पारेका सोलहवां भाग ईंट और हलदीका चूरा लेकर
खरल कर फिर खरल में डाल दिनभर नींयुकेरसमें घोटै॥२२॥
कांजिकैःक्षालयेत्सूतं नागदोपं विमुञ्चति ॥
विशालां कोलचूर्णेन वंगदोपं विमुञ्चति ॥२३॥
अर्थ-फिर कांजीसे धोनेपर पहिले कहा हुआ नागदोष
अर्थाद सीसा दोष दूर होजाता है और इन्द्रायण और अंको-
लके चूरसे घोटनेपर रांगका दोप दूर होजाता है ॥२३॥
राजवृक्षो मलं हन्ति पावको हन्ति पावकम् ॥
चाञ्चल्यं कृष्णधत्तूरस्त्रिफला विपनाशिनी ॥२४॥

भाषाटीकासहिता। (७) अर्थ-अमलतास मलको दूर करता है चीतेकी छालका काथ अग्निदोषको मारता है काला धतूरा चपलता दोषको और त्रिफला विषदोषको दूर करती है ॥ २४ ॥ कटुवयं गिरि हन्ति असह्यत्वं त्रिकंटकः ।। प्रतिदोपं पलांशेन तत्र सूतं सकांजिकम् ॥२५॥ अर्थ-विकट पर्वतके दोषको और गोखरू असह्यत्वको दूर करताहै प्रत्येक दोपके दूर करनेके लिये एक २ पल कांजी प्रत्येक पल पारेमें डालै ॥२५॥ सुवस्त्रगालितं खल्वे सूतं क्षिप्त्वा विमदयेत् ॥ उद्धृत्य चारनालेन मृद्भांडे क्षालयेत्सुधीः ॥२६॥ अर्थ-फिर गाढे वस्त्र में छानकर खरलकरे फिर मिट्टीके वर्त- नमें कांजीसे धोवे ॥२६॥ सर्वदोपविनिर्मुक्तः सर्वकंचुकवर्जितः ॥ जायते शुद्धमूतोऽयं योजयेद्रसकर्मसु ॥२७॥ अर्थ-इस प्रकार पारा सब दोषों और सातों कांचलियोंसे अलग होजाता है और शुद्ध होनेपर सब प्रकारके रस बनानेमें काम आताहै ॥२७॥ रसस्य दशमांशं तु गन्धं दत्त्वा विमर्दयत् ।। जम्बीरोत्थद्रवैर्यामं पोत्यं पातनयंत्रके ॥ २८॥ अर्थ-फिर पारेसे दशवां हिस्सागं कडालकर नींबूके रसमें पहरभर खरलकर पातनयंत्रसे पाच्य उढायले ॥२८॥ पुनर्मद्ये पुनः पात्यं सप्तवारं विशुद्धये ॥ युक्तं सर्वस्य सूतस्य तप्तखल्वे विमर्दनम् ॥ २९॥ अर्थ-इसीप्रकार सातबार बार २ खरलकरे और बारपात नयन्त्रसे उडावे फिर सबकू मिलायकर तप्तखरलमें मर्दन करे२९ १पाच्यं पातालयंत्रके।

(८)
रसमजरी।
अथ तप्तखल्वम् ।
अजाशकृत्तुपानितु भूगर्भ त्रितयं क्षिपेत् ॥
तस्योपरि स्थितं खल्वं तप्तखल्वमिदं स्मृतम् ॥३०॥
अर्थ-बकरीकी मेंगनी और तुषकी आग पृथ्वीमें जलाक
उसके ऊपर खरल रखदे इसीको तप्तखल्व कहते हैं. इसमें
नीचे लिखीहुई रीतियोंसे पारा घोटा जाताहै और शीघ्रही
बहुत शुद्ध होजाता है ॥ ३०॥
पारदशोधनस्यान्यः प्रकारः।
कुमाश्च निशाचूर्णर्दिनं सूतं विमर्दयेत् ॥
पतियेत्पातनायंत्रे सम्यक्छछो भवेद्रतः॥३३॥
अर्थ-धीगुवार और हलदीके चरणसे पारेको दिनभर घोटे
फिर पाताल यंत्रसे उडावे तो पारा शुद्ध होय ॥ ३१ ॥
श्रीखण्डदेवदारू च काकतुण्डीजयाद्रवैः॥
कोंटीमुशलीकन्याद्रवं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥ ३२ ॥
दिनैकं मर्दयेत्पश्चाच्छुद्धं च विनियोजयेत् ॥
अर्थ-चन्दन देवदारु कौआडोंडी हरड कोटी मुसली
और धीगुवारके रससे दिनभर मर्दन करनेसे पारा शुद्ध
होजाताहै ॥ ३२॥
अन्यच्चा
अथवा हिंगुलात्सूतं ग्राहयेत्स निगद्यते ॥३३॥
जम्बीरनिम्बुनीरेण मदितं हिंगुलं दिनम् ॥
ऊर्ध्वपातनयंत्रेण ग्राह्यः स्यानिमलो रसः॥३४॥
कंचुकेनागवंगायैर्विमुक्तो रसकर्मणि ॥
विना कर्मकृतेनैव सूतोऽयं सर्वकार्यकृत् ॥ ३५ ॥

भाषाटीकासहिता। (९)
अर्थ-सिंगरफसे पारा निकालनेकी विधिकहतेहैं सिंगरफको
जंभीरी या नींबूके रसमें दिनभर मर्दनकर डमरूयंत्रसे उडावे तो
निर्मल पारा निकले लोकांचली सीसावंगआदि दोषोंसे रहित
होकर विना और संस्कारोंके शुद्ध कियाहुआ ही सम्पूर्ण
रसादिक बनानेमें अत्यन्त उपयोगी होताहै ॥३३॥३४॥३५॥
सर्वसिद्धमतमेतदीरितं सूतशुद्धिकरमद्भुतं परम् ।।
अल्पकर्मविधिभूरिसिद्धिदं देहलोहकरणे हि शस्यते३६
अर्थ-मैंने यह शोधनविधि सब महात्माओंके मतानुसार
कही इसमें थोडा परिश्रम और बहुतलाभ होताहै और शरी-
रको लोहबत् कडा करने में अत्यन्त उपयोगी है ॥३६ ।।
संस्कारहीनं खलु सूतराजयः सेवते तस्य करोति बाधाम् ॥
देहस्य नाशं विविधंच कुष्टं कष्टं च रोगाअनयेन्नराणाम्३०॥
अर्थ-जो मनुष्य विना शोधे हुये पारेका सेवन कर उनके
अनेक व्याधि देहनाश अनेकप्रकारके कोड कष्ट और भांति २
के रोग पैदा होजाते हैं ॥ ३७ ॥
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजय्या रसशोधनप्रकरणकथनं
नाम प्रथमोऽध्याप. ॥१॥
अथातः संप्रवक्ष्यामि रसजारणमुत्तमम् ॥
अथाजीर्णमबीजं च सूतकं यस्तु घातयेत् ॥ ३॥
ब्राहा स दुराचारी मम द्रोही महे धारि ।।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जारितं मारयेद्रसम् ॥ २॥
अर्थ-हे पार्वती ! जो चंचल और अबीजपारेको मारै है वह
ब्रह्महत्यारा कुकम्मी और मेरा द्रोहीहै इससे सर्व उपायोंसे
जीर्ण पारेको मार ॥१॥२॥

(१०) रसमञ्जरी। अथ षडगुणजारणम् । प्रक्षिप्य तोयं मृत्कुंडे तस्योपरि शरावकम् ॥ सचूर्ण मेखलायुक्तं स्थापयेत्तस्य चांतरे ॥३॥ रसंक्षिवा गंधकस्य रजस्तस्योपरि क्षिपेत् ॥ समभागंततो दद्याच्छरावेण पिधापयेत् ॥४॥ लघीयसी भस्ममुद्रां ततः कुर्यादिपग्वरः ।। आरण्योपलकैः सम्यक् चतुर्भिः पुटमाचरेत् ॥५॥ एवं पुनः पुनर्गधं दत्त्वा दत्त्वा भिपग्वरः॥ सम्यक् कुर्वीत सूतस्य देवि पड्डणजारणम् ॥ ६॥ अर्थ-मिट्टीके कुंड में पानी भरके ऊपर एक शराव रखदे और बीचमें गोलमेखलासी आड लगायकर शरावके भीतर पारा रखदे और उसके ऊपर गंधकका चूरा डालदे और फिर दूसरे शरावसे ढकदे और राखसे उसको लेपदे और फिर आरने उपलाओंकी आग नीचे लगायदे इसीप्रकार बारबार गंधक उसके ऊपर डालतारहे हे देवि! इसीमकार पारेका षड्गुण जारण होजाताहै ।। ३ ॥४॥५॥६॥ इति षड्गुणजारणम्। शास्यो रसः स्यात्पटुशियतुत्थैः सराजिकैयौँ- पणकैस्त्रिरात्रम् ॥ पिएस्ततः स्विनतनुः सुवर्ण- मुख्यानयं खादति सर्वधातून ॥७॥ अथवाविडयोगेन शिखिपित्तेन लेपितम् ॥ चरेत्सुवर्ण रसराट् तप्तखल्वे यथासुखम् ॥ ८॥ निर्दग्धशंखचूर्ण च रविक्षीरेण संप्लुतम् ।।

भाषाटीकासहिता। (११) पुटितं शतशो देवि प्रशस्तं जारणं विदुः ॥९॥ स्वर्णाभ्रसर्वलोहानि यथेष्टानि च जारयेत् ॥ अनेन विधिना सूतं चतुःपटयंशकादिना ॥ ३०॥ द्वात्रिंशत्पोडशांशेन जारयेत्कनकं बुधः॥ अर्थ-सेंधानोन सहॅजनेके वीजतूतिया राई और सोंठ मिरच पीपल इन करके पारेको तीन दिन खरलकरे फिर स्वेद संस्कार करनेसे पारा सुवर्णादिक सब धातुओंको खाजाताहै ॥ दूसरी रीति ॥ नमक और मोरके पित्तसे लेपन करें और तप्तखल्वमें खरलकरे तो पारा सहजही में सोनेको खाजाताहै और जला- हुआ शंखका चूरा आकके दूधमें मिलाकर पुटदेनेसे पारेका उत्तम जारण होताहै इसीप्रकार सुव अभ्रक लोहा इन सबके जारणमें पारेका हिस्सा चौसठवां अथवा बत्तीसवां अथवा सोलहवां देनेसे सुवर्णको जलावे ॥७॥८॥९॥ १० ॥ इति सुवर्णजारणम् । अथ रसमारणम् । द्विपलं शुद्धसूतं च सूता? शुद्धगंधकम् ॥ ११ ॥ कन्यानीरेण संमर्य दिनमेकं निरन्तरम् ।। रुद्धा तद्भूधरे यंत्रे दिनैकं मारयेत्पुटात् ॥ १२॥ अर्थ-शुद्ध किया हुआ पारा दोपल और पारेसे आधी शुद्ध गंधक दोनोंको घीगुवारकेरसमें दिनभर निरन्तरमर्दन करें फिर भूधर यंत्रमें धरके एक दिनमें उडायले ॥ ११ ॥ १२ ॥ इति रसमारणम् ।

(१२)
रसमञ्जरी।
अथ रसभस्माविधिः।
भुजंगवल्लीनीरेण मर्दितं पारदं दृढम् ॥
कोटीकंदमृन्मूपासंपुटस्थं पुटे गजे ॥ १३॥
भस्म तद्योगवाहि स्यात्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥
अर्थ-पानके रसमें पारेको खूब रगडे मिट्टीकी मूषामें कर्को-
टीके कंदसे संपुट दे फिर गजपुटकी आग देनेसे यह भस्म
योगवाही होती है फिर इसको हरएकयोगमें लगावे ॥ १३ ॥
अथान्य: प्रकारः ।
श्वेतांकोलजटावारिमर्यः सूतो दिनत्रयम् ॥ १४ ॥
पुटितश्चांभमूपायां सूतो भस्मत्वमाप्नुयात् ॥
प्रत्यहं रक्तिकाः पञ्च भक्षयन्मधुसर्पिपा॥१५॥
को वा तस्य गुणान्वक्तुं भुवि शक्नोति मानवः।।
अर्थ-सफेदअंकोलकी जटानके पानीमें तीन दिनतक पारेका
मन करे फिर अंधमूषामें रखकर अग्नि जलानेसे पारा भस्म
होय प्रतिदिन शहद और घीके संग पांच रत्ती खाय तो पृथ्वी-
पर कौनसा मनुष्य उसके गुणोंको कहनेका सामर्थ्य रखताहै
॥ १४ ॥ १५ ॥
अथ रससिन्दूरकरणमाह।
पलमात्रं रसं शुद्धं तावन्मानं सुगंधकम् ॥१६॥
विधिवत्कन्जली कृत्वा न्यग्रोधांकरवारिभिः॥
भावनावितयं दत्त्वा स्थालीमध्ये निधापयेत् ॥ १७॥
विरच्य कवचीयंत्रं वालुकाभिः प्रपूरयेत् ॥
दद्यात्तदनु मंदाग्नि भिपग्यामचतुष्टयम् ॥ १८॥

भाषाटीकासहिता। (१३)
जायते रससिंदूरं तरुणारुणसन्निभम् ॥
अनुपानविशेपेण करोति विविधान्गुणान् ॥ १९॥
अर्थ-एकपल पारा शुद्ध और उतनीही गंधक बड़की जडके
पानीसे विधिपूर्वक कजली करेतीन भावना देकर थालीमें रखदे
फिर कांचकी कुप्पीमें भरकर वालूयंत्रमें चार पहरतकमंदी मंदी
आग देता रहे तो दुपहर के सूर्यके समान प्रकाशित रससिंदूर
होय और अनुपानसे सेवन करनेपर अनेक प्रकारके
गुण करे ॥ १६ ॥ १७॥ १८ ॥ १९ ॥
अथान्याप्रकारः।
गंधकेन समः सूतो निर्गुडीरसमर्दितः ॥
पाचितो वालुकायंत्रे रक्तं भस्म प्रजायते ॥२०॥
अर्थ-गंधकके समान पारा लेकर निर्गुडीके रस में रगडाकरे
फिर वालुकायंत्र में रखकर आग्निदेतोसुरख रंगकीभस्म होय२०
अन्यन्च।
सूताई गंधकं शुद्ध माक्षिकोद्भुतसत्त्वकम् ॥
गंधतुल्यं विमाथ दिनं निर्गुडिकाद्वैः ॥२१॥
स्थापयद्वालुकायंत्रे काचकुप्यां विपाचयेत् ॥
अंधमुपागतं वाथ वालुकायंत्रके दिनम् ॥ २२॥
पक्कं संजायते भस्म दाडिमीकुसुमोपमम् ।।
अर्थ-पारेसे आधी गंधक और गंधकके बराबर सोनामक्खी
का सत्त्व लेकर तीनोंको निर्गुडीके रसमें दिनभर रगडकर
वालुयंत्रमें कांचकी कुप्पीमें भरकर आग लगावे अथवा अंध-
मूषामें रखकर वालुयंत्रके भीतर दिनभर अग्नि देनेसे अनारकी
कलीसी लाल भस्म होजाती है ॥ २१ ॥ २२ ॥

(१५)
रसमञ्जरी।
अन्य।
पृथक् समं समं कृत्वा पारदं गंधकं तथा॥ २३ ॥
नवसारं धूमसारं स्फटिकी याममात्रके।
निम्बुनीरेण संमर्च काचकुप्यां विपाचयेत् ॥२४॥
मुखे पापाणपटिकां दत्त्वा मुद्रां प्रलेपयेत् ।।
सप्तभिर्मृत्तिकावस्त्रैः पृथक् संशोप्य वेष्टयेत् ॥२५॥
सच्छिद्रायां मृदुः स्थाल्यां कूपिकां सन्निवेशयेत् ॥
पूरयेत्सिकतापूरैरागलं मतिमान्भिपक् ॥ २६॥
निवेश्य चुल्ल्यां दहनं मंदमध्यखरं कमात् ।।
प्रज्वाल्य द्वादशं यामं स्वांगशीतलमुद्धरेत ॥२७॥
स्फोटयित्वा पुनः स्थालीमूर्ध्वगं गंधकं त्यजेत् ॥
अधःस्थ रससिन्दूरं सर्वकर्मसु योजयेत् ॥२८॥
अर्थ-बराबर बराबर गंधक और पारा ले नौसहर और
धूमसार फिटकरीसे पहरभर मर्दनकर नींबूके रसमें घोटे फिर
कांचकी कुप्पीमें भरे उसके मुखको कडी ईटसे खामदे फिर
साततह कपडमिट्टीकी चढावे फिर कुप्पीको गलेतक बालुसे
भरेहुये बर्तनमें रख चूल्हेपर चढाय पहिले मंदी फिर मध्यम.
फिर बहुततेज आग बारहपहर जलावे ठंढे होनेपर सीसीको
उतार तोडले ऊपर जो गंधक उड़ जाय उसे छोड़ दे और नीचे
रससिंदूरको लेकर सब कामों में लगावे ॥ २३ ॥ २४ ॥ २९ ॥
॥ २६॥ २७ ॥ २८॥
अथान्यः प्रकारः।
गंधकं धूमसारं च शुद्धसूतं समं समम् ।।
यामैक मर्दयेत्खल्वे काचकुप्यां विवेशयेत् ॥ २९॥

भाषाटीकासहिता। (१५)
रुद्धा द्वादशयामं तु वालुकायंत्रगं पचेत् ॥
स्फोटयेत्स्वांगशीतं तमू लग्नं तु तं त्यज्येत् ॥३०॥
अधःस्थं मृतसूतं च सर्वयोगेपु योजयेत् ॥
अर्थ-गंधक धूमसार और शुद्धपारेको बराबर बराबर लेकर
खरलमें पहर भरतक खरलकर कांचकी सीसीमें भर वालुका
यंत्रमें बारह पहरतक आग जलावै ठंढे होनेपर शीशीको उता-
रकर फोडे ऊपर गईहुई गंधकको छोडदे नीचेके पारेको सब
कामोंमें काम लावे ॥ २९ ॥ ३०॥
अन्यच्च।
भागौ रसस्य त्रय एवं भागा गंधस्य भागं पवनाशनस्य॥
संमर्यगाढंसकलं सुभांडे तां कन्जली काचकृतविदध्यात्३१
संवेष्टय मृत्कपटकैः खटांतां ।
सुखे सचूर्णी खटिकां च कृत्वा ॥
क्रमाग्निना त्रीणि दिनानि पक्का ।
तां वालुकायंत्रगतां ततः स्यात् ॥ ३२ ॥
बंधूकपुष्पारुणमीशजस्य भस्म प्रयोज्यं सकलामयेषु ।।
निजानुपानमरणं जरां च निहन्ति वलक्रमसेवनेन ॥३३॥
अर्थ-दोभाग पारा तीनभाग गंधक और एकभाग सीसा
इनकी खूब कजलीकर कांचकीशीशी में भरदे फिर खडियामि-
ट्टीसे कपडमिट्टीकर संहको बन्दकर तीनदिनतक मंदी मध्यम
और तेज अग्निसे बालुकायंत्रमें पकावे दुपहरियाके फूलके
समान पारेकी भस्मको सबरोगोंमें काम लावे अलग २ अनु-
पानसे दोरत्तीभस्मका सेवन किया जाय तो इससे मौत और
बुढापा पास नहीं आसकते ॥ ३१॥ ३२ ॥३३॥

रसमबरी।
परम्पागतं मूतं गंवकं वाघरोत्तरम् ॥
तुल्यं मंचर्गितं कृत्वा काममाचीहवं पुनः॥ ३४ ॥
द्वाभ्यां चतुर्गुणं देयं हवं मुपांनिरुध्य च ॥
पाचगुडकायंत्र क्रमवृद्धामिना दिनम् ॥ ३५॥
आरक्तं जायते भस्म सर्वयोगेषु योजयेत् ।।
अर्थ-मृमामें निकलाहुआ शुद्धपारा उतनाही गंधक उपर-
नीचे रखकर फिर दोनोस चौगुना मकोयका अर्क भरदे फिर
गडकायंत्रमें क्रमसे यही अग्नि मंदी मध्यम बहुत तेज दिनभर
लगाय तो सुगममस्म होजाय सबयोगोंमें फिर काम लावे ।।
॥३४॥३॥
अश्वगंधादिवगंण रसं स्वेद्यं प्रयत्नतः॥३६॥
रमतुल्यं गंधकं दत्त्वा मईयेत्कुशलो भिपक ।।
पाचगदससिंदूरं जायतेऽरुणसंनिभम् ॥ ३७॥
श्रेष्टं सवरसानां हि पुष्टिकामवलप्रदम् ॥ ३८॥
इदमेवायुपा वृद्धि कतु नान्यदलं भवेत् ।।
विनापि स्वर्णराजेन मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥३९॥
अर्थ-असगंधादि घर्गमे प्रथम पारेको स्वेचकर उस
ममान गंधक डाल रिगडाकरने फिर नीचे आगदेनेसे सूर्यके
समान प्रकाशित रमसिन्दूर बनकर तयार होजाता है यह
मन माम श्रेष्ठ पुष्टि, काम और बलदायक है टमरबहानेवाली
गाई इमरी यन्तु स्वर्णराजक विनामीइसके सिवाय कोई
ना॥ ३६॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥

भापाटीकासहिता। (१७). अन्यच्च । टंकणं मधु लाक्षाऽथ ऊर्णा गुंजायुतो रसः ।। मर्दयेद्भूगजैदीवैदिनकं वा धमेत्पुनः ॥ ४०॥ ध्मातो भस्मत्वमायाति शुद्धः कर्पूरसन्निभः॥ अर्थ-सुहागा शहद लाख ऊन और एक रत्ती पारा भांगरेके अर्कमें दिनभर खरलकर धोंकनीसे फूकनेपर कर्पूरके समान भस्म होजातीहै ॥ ४० ॥ अथ रसकर्पूर । खटीएचगैरिका बल्मीमृत्तिका सैंधवं समम् ॥४१॥ भागद्वयमितं गंध रसं भागद्वयं स्मृतम् ।। हडिकायां विनिक्षिप्य पार्थे पार्श्वे च खर्पटान् ॥१२॥ दग्ध्वाऽथ हंडिकां दत्वा द्विरएप्रहरं पचेत् ॥ मृतसूतं तु गृहीयाच्छुद्धकर्पूरसन्निभम् ॥१३॥ अर्थ-खडिया ईंट गेरू बांबीकी मिट्टी सेंधानमक बराबर बराबर ले इनसे दूनी गंधक और दूना पारा लेकर खरल करे फिर इंडियाने भर चारोंओर खीपडा लगाय आगपे धर सोलह पहर आग जलावे फिर शुद्ध कपूरके आकारके मरेहुये पारको लेलेवे ॥४१॥ ४२ ॥४३॥ अन्यच। -- पिष्टं पांशुपटुप्रगाढममलं वज्राम्बुनानेकशः सूतं धातुयुतं खटीकवलितं तं संपुटे रोधयेत् ॥ अन्तःस्थं लवणस्य तस्य च तले प्रज्वाल्य वहि हा- दस्म ग्राह्यमथेन्दुकुंदलवलं भस्मोपरिस्थं शनैः॥४४॥ तदल्लद्वितयं लगसहितं प्रातः प्रभुक्तं नृणा-

(१८)
रसमजरी।
मूव रेचयति द्वियाममसकृत्पेयं जलं शीतलम् ॥
एतद्धन्ति च वत्सरावधि विपं पाण्मासिकं मासिकं
शैलोत्थं गरलं मृगेन्द्रकुटिलोद्भूतं चतात्कालिकम्४५
अर्थ-खारीनमक और थूहरके दूधमें कईवार पारेको खरल
कर संपुटमें धर खडियासे कपड मिट्टी कर आगपे धरे नीचे
और ऊपर नमक धरे चन्दासी सफेद भस्म धीरे धीरे उतारले
यही रसकपूरहै जो मनुष्य प्रातःकाल लोंगके संग इसकोरत्ती
खाय तो दो पहरमें दस्त होय. ऊपरसे ठंडा जल पीवे यह एक
बरसके छः महीनाके महीनाके शिलासे निकले विषको और
सिंहके नखसे उत्पन्न और तत्कालके विषको मार है॥४४॥४५॥
रसमूर्च्छनमाह।
मेघनादवचाहिंगुलशुनैमर्दयेन्द्रसम् ॥
नएदिष्टं तु तद्गोलं हिंगुना वेष्टयेद्राहिः॥४६॥
पचेल्लवणयंत्रस्थं दिनैकं चंडवाहिना ॥
ऊर्धलग्नं समादाय दृढं वस्त्रेण वेष्टयेत् ॥ ४॥
ऊर्धाधो गंधकं तुल्यं दत्वा सौम्यानले पचेत् ॥
जीर्णे गंधे पुनर्देयं पड्भिवीरैः समं समम् ॥ ४८ ॥
पइगुणे गंधके जीणे मूच्छितो रोगहा भवेत्॥
अर्थ-चौराई,वच,हींग और लहसनसे पारेको खरलकर गोला
बनायकर बाहरकी ओर हींगसे लपेटकर लवणयंत्र में रखकर
नीचे प्रचंड आगजलायदिनभर पकावे फिर काचकी कुप्पीमें जो
ऊपर लगजाय उसेले कपडासे मजबूत लपेटे.ऊपर और नीचे गंध-
क रखमंदीमंदी आग जलाये फिर छ: बारबराबर बराबरगंधक
देतारहै इसी प्रकार करते रहनेसे षड्गुणजीर्ण गंधक मूच्छित हो
ता है,वह सब रोगोंको नाश करनेवाला होता है।४६॥४७॥४८॥

भापाटीकासहिता। (१९) अथान्यः प्रकार। लोहपात्रेऽथवा ताने पलैकं शुद्धगंधकम् ॥४९॥ मृद्वग्निना दुते तस्मिन्छुद्धं सूतपलत्रयम् ॥ शिवाथ चालयत्किचिल्लोहदा पुनः पुनः॥५० ।। गोमयं कदलीपत्रं तस्योपरि च ढालयेत् ॥ इत्येवं गंधवद्धं च सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ ५३॥ अर्थ-लोहे अथवा तांबेके पात्रमें एकपल शुद्ध गंधक धीरी २ आगपर गरम करके तीन पल पारा डालकर लोहे के पलटासे चलावे फिर केलेके पत्तोंपर गोमय लगाय कर वाप ढालै तो गंधक बंध जाय फिर वह सब रोगोंपर काममें लावै।४९।५०१५॥ - गुणमाह । मारितो देहसिद्ध्यर्थं मूच्छितो व्याधिनाशने ।। रसभस्म कचिद्रोगे देहाथै मच्छितं कचित् ।। वो द्वाभ्यां प्रयुंजीत शास्त्रहऐन कर्मणा ॥१२॥ अर्थ-मरा हुआ गंधक देहकी सिद्धिमें काम आताहे और भूछित रोगोंका नाश करताहै और पारेकी भस्म रोगों और मूच्छित देहके लिये, परन्तु बद्धशास्त्रकी रीतिसे देहके लिये और रोगोंके लिये काम आता हे ॥५२॥ बद्धपारदस्य लक्षणम् । अक्षयी च लघुवी तेजस्वी निर्मलो गुरुः ॥५३॥ फुटनं पुनरावृत्तिर्वद्धसूतस्य लक्षणम् ॥ कजलाभो यदा सुतो विहाय घनचापलम् ॥१४॥ दृश्यतेऽसी तदा ज्ञेयो मूच्छितः सुतरां बुधैः ।। आईत्वं च घनत्वं च चापल्यं गुप्ततेजसम् ॥ ५५ ॥ -

रसमञ्जरी।
यस्यैतानि न दृश्यते तं विद्यान्मृतसूतकम् ।।
रसस्तु पादांशसुवर्णजीर्णःपिष्टीकृतो गंधकयोगतश्व५६
तुल्यांशगंधैःपुटितंक्रमेण निर्वीजनामाखिलरोगहन्ता।।
बीजीकृतैरभ्रकसत्त्वहेमताराकान्तैःसहसाधितोय:५७
पुनस्ततः पड्गुणगंधचूर्णैःसबीजबद्धोऽप्यधिकप्रभावः॥
रसवीर्यविपाकेषु विद्यात्सूतं सुधामयम् ॥
सेवितोऽसौ सदा देहे रोगनाशाय कल्पते ॥२८॥
अर्थ-बद्ध पारेकेलक्षण ये हैं क्षीण न होय लघुद्रावी होयचम-
कीलाहोय निर्मल होय भारी होय और विखरनेपर फिर इकट्ठा
होजाय और जब पारा कठोरता और चपलताको छोडकर
काजलसा होजाय तब उसे बुद्धिमान लोग अच्छी तरहसे मारा
हुआ जाने जिस पारेमें गीलापन सघनता चपलता भीतरका
चमचमाह दिखलाई न दे तब उसको मृत पारद जानना
चाहिये तथा जिसमें पारसे चौथाई सुवर्ण जीर्ण हुआहो और जो
गंधकके योगसे पीसा गयाहो औरतुल्य भाग करके क्रमसे पुट
दियागया हो उसको सब रोगोंका नाश करनेवाला निर्वीज-
नामा रस कहते हैं-और अभ्रकसत्त्व सुवर्ण चांदी और लोहके
संयोगसे पिष्टीकरके जारित और पड्गुण गंधक करके हत हो
उस अधिक प्रभाववाले पारेको सबीज बद्ध कहते हैं ऐसे अमृत-
तुल्य पारेका सेवन करनेसे रस और वीर्यका विपाक होता है
और देहके सब रोग नष्ट होते हैं ॥५३॥५४॥५५॥५६॥५७॥५८॥
अथ रससेवने पथ्यम् ।
कूष्मांडं कर्कटौं चैव कलिंग कारवेल्लकम् ॥ ५९॥
कुसुंभिकं च कोटी कदली काकमाचिकाम् ॥
प्रकाराष्टकमेतद्धि वर्जयेद्समक्षकः ॥६०॥

भाषाटीकासहिता। (२१)
हितं मुद्रांबुदुग्धाज्य शाल्यनं च विशेषतः॥
शाकं पुनर्नवायास्तु मेघनादं च चिलिकाम् ॥६॥
सैन्धर्व नागरं मुस्तं पद्मं मुलानि भक्षयेत् ।।
अभ्यंग मैथुनं स्नानं यथेष्टं च सुखांबुना ॥६२।।
रूपयौवनसम्पन्नां सानुकुलां मियां भजेत् ॥
बुद्धिः प्रज्ञा बलं कांतिःप्रभा चैवं बयस्तथा ॥६३॥
वद्धन्ते सर्व एवैते रससेवाविधौ नृणाम् ।।
यस्य रोगस्य यो योगस्तेनेव सह योजयेत् ॥
रसेन्द्रो हरते रोगानरकुंजरवाजिनाम् ॥ ६४॥
अर्थ-नीचे लिखे हुये आठ प्रकार पारदके सेवनमें त्यागने
चाहिये-कोहला अथवा काशीफल वा पेठा १ ककड़ी २ तर-
बूज व कलींदा ३ करेला ४ कुटुंभ ५ कोटी ६ केला ७ और
मकोय ८ नीचे लिखी हुई वरतु पारेके सेवनमें पथ्य हैं मूंग-
पानी दूध घी (कोई २ बकरीका दूध कहते हैं ) और विशेष-
कर चावल सागमें साठी चोलाई मेथी संधानीन सोंट मोथा
पनकी जड खाना चाहिये. उबटना मैथुन सुख पूर्वक यथेष्ट
जलसे स्नान और रूपवती नवीन स्त्रीपारा सेवन करनेवालेको
हितकारी है. पारेका सेवन करना बुद्धि बल रूप कान्ति और
अवस्थाको बढ़ाता है जिस रोगको जो योग हो उसको उसके
साथ देनेसे पारा मनुष्य हाथी और घोडोंके रोगोंकोभी दूर
करता है ।।५९ ॥ ६० ॥ ६१॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४॥
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजस्या रसस्य जारण-
भारणकथन नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
अथोपरसाना ।
गंधकं वक्रान्तं गगनं तालकै शिलाम् ॥
खपरं शिखि तुत्थं च विमला हेममाक्षिकम् ॥ १॥

(२२) रसमभरी। कासीसं कांतपापाणं बराटांजनहिंगुलम् ॥ कुंकुष्टं शंखभूनागंटंकणं तु शिलाजतु ॥ एते उपरसाः प्रोक्ताः शोध्याव्याश्च मारयेत् ॥२॥ अर्थ-गंधक हीरा वैक्रान्त अभ्रक हरताल मनसिल खप- रिया नीलाथोथा विमलीमरखी सुवर्णमक्खी हीराकसीस कांतलोह कौडी सुरमा सिंगरफ मुरदाशंग गिडीया शंख सुहागा और शिलाजीत ये इतने उपरस हैं इनको शोधना और मारना चाहिये ॥ १॥२॥ अथ गंधकोत्पत्तिः। तत्रादौ गंधकोत्पत्ति शोधनं त्वथ कथ्यते॥३॥ श्वेतद्वीपे पुरा देव्याः क्रीडन्त्याः प्रसृतं रजः॥ क्षीरार्णवे तु स्नाताया दुकूलं रजसान्वितम् ॥ ४॥ धौतं यत्सलिले तस्मिन् गंधवद्धकं स्मृतम् ।। चतुर्धा गंधकः प्रोक्तो रक्तपीतसितासितैः॥५॥ रक्तो हेमक्रियासूक्तः पीतश्चैव रसायने । वणादिलेपने श्वेतः श्रेष्ठः कृष्णस्तु दुर्लभः ॥६॥ अशुद्धगंधः कुरुतेऽतिकुष्ठंतापं भ्रमं पित्तरुजं करोति ॥ रूपं सुखं वीर्यवलं निहन्ति तस्मात्सुशुद्धं विनियोजनीयम्७ अर्थ-प्रथम गंधककी उत्पत्ति तथा शोधन विधि कहते हैं पहिले श्रीपार्वतीजीको श्वेतद्वीपमें क्रीडा करते करते रजोद- र्शन हुआ उन्ही रुधिरालावित वस्त्रोंसे समुद्र में स्नान किया और जलमें वस्त्र धोनेसे यह गंधफ उत्पन्न हुआ. गंधक चार प्रकारका है लाल पीला सफेद और काला लाल गंधक सुव. र्णके जारणमारणमें काम आताहै,पीला गंधक रसायनमें और सफेद गंधक घावोंपर लेप करने में उपयोगी है और कालागंधक कठिनतासे मिलता है. विना शोधा हुआ गंधक कोद ताप भाषाटीकासहिता। (२३) भ्रम और पित्तरोगोंको करता है. रूप सुख वीर्य और पुरु- षार्थका नाश करता है इसलिये शोधा हुआ गंधकही काममें लगाना चाहिये ॥३॥४॥५॥६॥७॥ अथ गंधकशोधनम् । साज्यभांडे पयः शिवा मुखं वस्त्रेण बंधयेत् ।। तत्पृष्टे गंधकं क्षिप्त्वा शरावणावरोधयेत् ॥८॥ भांडं निक्षिप्य भूम्यां तदूर्व देयं पुटं लघु ॥ ततः क्षीरेण गंधं च शुद्धं योगेपु योजयेत् ॥९॥ अर्थ-घृतके चिकने बर्तनमें दूध भरकर उसका मुख कपडेसे बांध दे फिर उसपर गंधकका चूरा करके रखदे और ऊपरसे सरवा ढक हलकासा पुट लगाय वर्तनको पृथ्वीपर रखदे नीचे आग लगानेसे जो गंधक पिघलकर कपडे में छनती हुई नीचे जायगी वह सब कामों में उपयोगी शुद्ध होजायगी ।। ८॥९॥ अन्यच्च । गंधकं शोधयेदुग्धे दोलायंत्रेण तत्त्ववित् ॥ तेन शुद्धो भवत्येप धातूनां प्राणमूर्च्छकः ॥३०॥ अर्थ-बुद्धिमान् दोलायंत्रद्वारा गंधकका दूधमें शोधन करे ऐसा करनेसे वह शुद्ध गंधक धातुओंके मारनेमें अत्यन्त अपयोगी होगी ॥ १० ।। वृतयुक्तमयोदव्यौ गंधं वह्नौ प्रगालयेत् ॥ एकीभूतं ततो गंध दुग्धमध्ये परिक्षिपेत् ।। ११॥ तेन शुद्धौ भवेद्धः सर्वयोगेषु योजयेत ।। शोधितो रसराजः स्याजरामृत्युरुजापहः॥ अनिसंदीपनं श्रेष्टं वीर्यवृद्धिं करोति च ॥ १२ ॥ अन्यच्च।

(२४)
रसमभरी।
अर्थ-लोहेकी कढैयामें घी भरके गंधक डालदे नीचे अग्नि
जलायकर गंधकळू गलायले जब घुलकर एकसी होजाय तब
दूधमें डालदे ऐसा करनेसे सब योगनमें काम आनेलायक
गंधक शुद्ध होजाय. शोधी हुई गंधक बुढापे मृत्यु और सब
रोगोंको नाश करे, जठराग्निको तेज करे और वीर्यको बढावे
इति गंधकशोधनम्।
अथ गंधकतैलम्।
अर्कक्षीरैः त्रुहीक्षीरैर्वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा ॥ १३॥
गंधकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं लिपेत्तु-तत् ।।
तदर्तिर्वलिता वैशैधृता धार्या त्वधोमुखी ॥ १४ ॥
तैलं पतत्यधो भांडे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ॥
अग्निसंदीपनं श्रेष्ठं वीर्यवृद्धि करोति च ॥ १५ ॥
अर्थ-आक और थूहरके दूधसे कपड़ेको सात सातवार
भिगोवे और सुखाले फिर गंधकको मक्खन धीमें पीसकर कप-
डेसे लगायले. फिर उस कपडेकी बत्ती कर जलादे, जली हुई
बत्तीको वांसकी पोरी में लगायकर नीचेको करले, ऐसा कर-
नेसे तेल नीचे वर्तनमें गिरेगा और सब काममें काम आवेगा,
जठराग्नि और वीर्यको बढावेगा ॥ १३ ॥ १४॥ १५॥
इति गंधकतैलम।
अथ हीरकजातयः।
श्वेतपीतारक्तकृष्णा द्विजाद्या वज्रजातयः ॥
पुंस्त्रीनपुंसकं चेति लक्षणेन तु लक्षयेत् ॥ १६॥
वृत्ताः फलकसंपूर्णास्तेजोवंतो वृहत्तराः ॥
पुरुषास्ते समाख्याता रेखाविन्दुविवार्जिताः ॥ १७॥

भाषाटीकासहिता। (२५) रेखाविन्दुसमायुक्ताः पकोणास्ताः स्त्रियः स्मृताः ॥ त्रिकोणाः पत्रवर्धा विज्ञेयास्ते नपुंसकाः ॥१८॥ सर्वेपां पुरुपा श्रेष्ठा वेधका रसबंधकाः॥ स्त्रीवजदेहसिध्यर्थ कामणं स्यान्नपुंसकम् ॥ १९॥ विप्रो रसायने प्रोक्तः क्षत्रियो रोगनाशने ॥ वादादौ वैश्यजातीयो वयःस्तंभे तुरीयकः ॥२०॥ स्त्री तु स्त्रिये प्रदातव्या क्लीवे क्लीवं तथैव च ॥ सर्वेपां सर्वदा योज्याः पुरुपा बलवत्तराः॥२१॥ अर्थ-हीरा अपने पृथक् २ रंगोंसे चार वर्णका है जैसे श्वत रंगका हीरा ब्राह्मणवर्ण, पीले रंगका क्षत्रिय वर्ण, लाल रंगका वैश्य वर्ण और काले रंगका शूद्रवर्ण है फिर नीचे लिखे हुए लक्षणोंसे इसको पुरुष स्त्री और नपुंसक जानना चाहिये अर्थात् गोल गाददार पूरा (टूटा हुआ न होय ) तेजवान् चम- कदार बडे रेखा और बिन्दुसे रहित हीरको पुरुष कहते हैं और जिसमें रेखा और बिन्दुओंसे युक्त छः कोणवाले हीरेको स्वीसं- ज्ञक जानना और तीन कोणाला पत्तेके समान लंबा हीरा नपुं- सक होता है परन्तु इन सबमें पुरुषसंज्ञक श्रेष्ठ होते हैं और यही पारेका वेधक है और बंधक है. स्त्रीसंज्ञकहीरा देहकी सिद्धिमें और नपुंसक क्रामणमें कामआताहै ब्राह्मणवर्ण रसायन क्रिया, में, क्षत्रिय रोगके नाश करने में, देहकी सिद्धि में वैश्यवर्ण और अवस्थाके पढ़ने में शूद्र वर्ण उपयोगी है. स्त्रीसंज्ञक हीरा स्त्रियों- को और नपुंसक नपुंसकको देना चाहिये क्योंकि स्त्रीसंज्ञक हीरा रूपको बढाता है और नपुंसक वार्यको बढाता है और पुरुषजातिका सबके लिये श्रेष्ठ है यह बलकारक और सब औषधियोंमें डालनेको उपयोगी है ।१६।१७।१८।१९।२०।२११.. . .

(२६) रसमञ्जरी। अथ वज्रशोधनम् । पांडुरोगं पार्श्वपीडां किलासं दाहसंततिम् ।। रोगानीकं गुरुत्वं च धत्ते वज्रमशोधितम् ॥ २२॥ व्याघ्रीकंदगतं वज्र दोलायंत्रे विपाचितम् ॥ सप्ताहं कौद्रवक्वाथे कोलत्थे विमलं भवेत् ॥ २३॥ अर्थ-अशुद्ध हीरा इतने रोग पैदा करता है पीलिया सलीमें दरद किलास (सीफ)दाह जलन व भारीपन.इस लिये इसको प्रथम इन विधियोंसे शोधले पहिली विधि,होरेको व्याघ्रीकंदमें रखकर दोलायंत्रद्वारा कोदों वा कुलथीके काढ़ेमें सात दिनतक पचानेसे हीरा निर्मल और शुद्ध होजाताहै॥२२॥२३॥ अन्यञ्च। व्याघ्रीकंदगतं वज्रं मृदा लिप्तं पुटे पचेत् ।। अहोरात्रात्समुद्धृत्य हयमूत्रेण सेचयेत् ॥ २४॥ वज्रक्षीरेण वा सिंचेत्कुलिशं विमलं भवेत् ॥ अर्थ-दूसरी विधि-पूर्वोक्तविधिसे होरेको पचाकर व्याघ्री- कंदमें रखकर ऊपरसे कपडमिट्टीकर आगमें धरदे एक दिन रात पीछे निकालकर उसपर घोडेका भूत या थूहरका दूध डालदे तो हीरा शुद्ध होजायगा ॥२४॥ अथ वचमारणम् विवारूढकासमूलमादाय पेपयेत् ॥२५॥ त्रिवर्पनागवल्ल्याश्च द्रावण तं प्रपेपयेत् ।। तद्गोलके क्षिपेद्वजं रुद्धा गजपुटे पचेत् ॥२६॥ एवं सप्तपुटं कृत्वा कुलिशं म्रियते ध्रुवम् ॥ अर्थ-तीनवर्षकी. कपासकी जडको पीसकर तीनवर्षकी नागवेलके रससे लुगदी बनावे उसमें हीरेको रख कपडामिट्टी- भाषाटीकासहिता। (२७) कर गजपुटकी आगदै ॥ २५ ॥ २६ ॥ ऐसे सातवार फूंकनेसे हीरेकी भस्म होजाती है। अथान्यः प्रकार कांस्यपात्रे तु भेकस्य मूत्रे वज्र सुभावयेत् ॥ २७॥ त्रिः सप्तकृत्वः संतप्तं वज्रमेवं मृतं भवेत् ॥ अर्थ-काँसीके बर्तन में मेंडकका मूत भरदे फिर हीरेको तपातपाकर इक्कीसवार बुझानेसे भस्म होजाती है ॥ २७ ॥ अथ वभस्म । विः सप्तकृत्वः संतप्तं खरमूत्रेण सेचयेत् ॥२८॥ मत्कुणैस्तालकं पिधा तद्द्वोले कुलिशं क्षिपेत् ॥ प्रध्मातं वाजिमूत्रेण सिक्तं पूर्वक्रमेण वै ॥२९॥ भस्मीभवति तद्भुक्तं वज्रवत्कुरुते तनुम् ।। आयुष्यं सौख्यजनकं वलदं रूपदं तथा ॥३०॥ रोगनं मृत्युहरणं वज्रभस्म भवत्यलम् ।। अर्थ-हीरेको इक्कीसवार तपातपाकर गधेके पेशाबमें बुझाव फिर खटमल और हरतालको पीस लुगदी बनाकर होरेको उसमें रखदे फिर खूब प्रचंड अग्नि लगाकर पहिली रीतिसे घोडेके मूत्रमें बुझावै तौ भस्म होजाय यह भस्म शरीरको वज्रवत् कठोर कर देती है आयुको बढानेवाली सुख बल और रूपको देनेवाली रोगोंको और मृत्युको जीतनेवाली यह होरेकी भस्म अत्यन्त गुणदायक है ॥ २८ ॥ २९ ॥३०॥ इति वज्रमस्म । अथ वक्रांतमारणम् । अष्टास्त्रिरष्टफलकः पट्कोणो मसृणो गुरुः॥३१॥ शुद्धमिश्रितवर्णैश्च युक्तो वैकान्त उच्यते ।

(२८) रसमञ्जरी। श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलपारावतच्छविः॥ ३२॥ श्यामलः कृष्णवर्णश्च करश्वाश्था हि सः ॥ आयुःप्रदः सकलवंधकरोऽतिवृप्यः प्रज्ञाप्रदः सकलरोगसमूलहारी॥ दीप्तानिकृत्पविसमानगुणस्तरस्वी वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ॥ ३३॥ वैक्रान्तं वज्रवच्छुद्धं ध्मातं तं हयमूत्रके । हितं तद्भस्म संयोज्यं वज्रस्थाने विचक्षणः ॥३४॥ अर्थ-जो हीरा अष्टाधार आठ फलकवालाछः कोणयुत चम- कदार भारी शुद्ध मिले हुयेरंगोंका होता है उसे वैक्रान्त कहते हैं श्वेत लाल पीला नीला कबूतरके रंगका श्यामल काले रंगका चित्र विचित्र अर्थात् कवरा इन आठ रंगोंका वैक्रान्त होताहै यह आयु बढानेवाला सफल बंधक बलप्रदायक बुद्धिको बढ़ानेवाला सब रोगोंका जडसे नाश कर्ता जठराग्निको तेज करनेवालास्फूर्ति और हिम्मत बढ़ानेवालासब शरीरको लोहके समान करडा करनेवाला है यह वैक्रान्त होरेकी तरह शोधा जाता है अर्थात् इसको तपातपाकर घोडेके मूत्र में भिगोनेसे भस्म होजाती है बुद्धिमान इस हीराको भस्मके स्थानमें योगकर सक्ते हैं। ॥ ३३ ॥ ३४॥ इति वैक्रांतमारणम् । अथाभ्रकलक्षणम् । पिनाकं ददुर नाग वत्रमभ्रं चतुर्विधम् ॥ ध्मातं वह्नौ दलचयं पिनाकं विसृजत्यलम् ॥ ३५ ॥ फूत्कारं नागककुर्यादुदरं भेकशब्दवत् ॥ चतुर्थ च वरं ज्ञेयं न चानौ विकृति व्रजेत् ॥३६॥ ब भाषाटीकासहिता। (२९). तस्माद्वाभ्रक ग्राह्यं व्याधिवार्धक्यमृत्युजित् ॥ अशुद्धानं निहन्त्यायुर्वर्द्धयेन्मारुतं कफम् ।। ३७ ॥ अहतं छेदयेद्वानं मंदानिकृमिवईकम् ॥ अतः शुद्धाभ्रकं ग्राह्य मंदाग्निकृमिनाशनम् ॥ ३८॥ अर्थ-काले अनकके चार भेद, पिनाक, दर्दुर, नाग और वज्र, अग्निमें डालनेले पिताक अभ्रकके दल अथवा वरक अल- ग २ होजाते हैं यह कुष्ठकारक है. नाग अभ्रक अग्निमें डालं- नसे सांपकीसी पुंकार देता है यह भगंदर रोग पैदा करता है और दर्दुर अनक अग्निमें डालनेसे मेंडककासा शब्द करता हैयह मृत्युकारकहै अबचौथा वजानकअग्निमें डालनेसे वैसाका वैसाही रहता है अर्थात विकारको प्राप्त नहीं होता इसलिये षह सबमें श्रेष्ठ है इसी हेतु व्याधि बुढापा और मृत्युको जीतनेवाला वजाभ्रकको ग्रहण करे. अशुद्ध अभ्रक आयुको क्षीणकर देता है और वात और कफको बढाता है और विनामराहुआशरीरको फोड देता है अर्थात् सब देहमें फोडे निकल आते हैं मंदामि और कृमिको बढानेवाला है अवएव उपरोक्त रोगोंके नाशके लिये शुद्ध किये हुए अत्रकका प्रयोग करें॥३५॥३६॥३७॥३८॥ धान्याभ्रककरणविधिः । पादांशशालिसंयुक्तमभ्रं वद्धाऽथ कंबले ॥ त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तल्लिन्नं मर्दयेदृढम् ॥३९॥ कंवलागलितं श्लक्ष्णं वालुकारहितं च यत् ॥ तद्धान्याभ्रमिति प्रोक्तं सद्भिदेहस्य सिद्धये ॥४०॥ अर्थ-अभ्रक और उसके चतुर्थाश धानके तुष दोनोंको कंबलमैं बांधदे फिर तीन दिनतक पानी में भिगोवे जब अच्छीतरह भीगजाय तर गीलेहीको उत्ती पानी में खूब मर्दन

(३०)
रसमञ्जरी।
करे कि, कंबलसे उसका सब कूडा कर्कट निकलकर स्वच्छहा
जाय इसीको धान्याभ्रक कहते हैं यह देहकी सिद्धिमें उपयोगी
है॥ ३९ ॥४०॥
अथाभकशोधनम्।
अथवा बदरीकाथे ध्मातमभ्रं विनिक्षिपेत् ॥
मर्दितं पाणिना शुष्कं धान्याभ्रादतिरिच्यते ॥४१॥
अर्थ-दूसरी विधि-अनकको तपातपाकर बेरीके काढेमें
वारंवार बुझावे फिर सुखाकर हाथसे खूब मर्दन करनेपर अभ्रक
धान्याभ्रकसेभी उत्तम होजाता है ॥४१॥
अन्यच्च।
धमेदवाभ्रकं वह्नौ ततः क्षीरेण सेचयेत् ।।
भिन्नपत्रं तु तत्कृत्वा मेघनादाम्लयोवैः॥४२॥
भावयेदष्टयामं तद्धान्यानं कारयेत्सुधीः॥
अर्थ-वजाभ्रकको तपातपाकर वारंवार गोके दूध बुझावे
फिर उसके दल (वरक) अलग करके चौलाई और खटाईके
द्रावमें आठपहरतक भावनादे तो धान्यानक शुद्ध होजाय४२
इत्यभ्रकशोधनम् ।
अथाभ्रकमारणम् ।
धान्याभ्रकस्य भागेकं द्वौ भागौ टंकणस्य च ॥४३॥
पिट्वा तदंधमूपायां रुद्धा तीव्राग्निना पचेत् ॥
स्वभावशीतलं चूर्ण सर्वरोगेयु योजयेत् ॥४४॥
अर्थ--धान्याभ्रक एक भाग और सुहागा दो भाग दोनोंको
पीस अंधमूषामें रख मुँह बंदकर तेज आगमें धरदे जब ठंढ़ा
होजाय तब उसको निकाल चूर्णकर औषधियों के योगमें काम
लावे ॥४३॥४४॥

भाषाटीकासहिता।
(३२
अन्यच्च ।
धान्याभ्रकं दृढं मर्चमकक्षीरे दिनावधि ॥
वेष्टयेद्भानुपत्रैश्च चक्राकारं तु कारयेत् ॥ १५॥
कुंजराख्ये पुटे पाच्यं सप्तवार पुनः पुनः॥
ततो वटजटाकाथैस्तद्वयं पुटत्रयम्॥ ४६॥
म्रियते नात्र संदेहो सर्वरोगेपु योजयेत् ॥
अर्थ-दूसरी विधि धान्यानकको आकके दूधमें एक दिन
खरलकर टिकिया बनाय आकके पत्तोंमें लपेटकर गजपुटकी
आगमें पकावे इसीप्रकार सातवार आकके दूधमें खरलकर
गजपुटकी आगदे फिर बडकी जटाओंके कायमें तीन भावना
देनेसे निस्सन्देह अभ्रक मरजाता है और सब काममें उपयो-
गके लायक होजाता है ॥४५॥ ४६॥
अन्यच्च ।
धान्याभ्रक समादाय मुस्तकाथैः पुटत्रये ॥४७॥
तद्वत्पुनर्नवासीरैः कासमदरसैस्तथा।
नागवल्लीरसयुक्तं सूर्यशीरैः पृथक्पृथक् ॥१८॥
दिने दिने मर्दयित्वा काथैर्वटजयोद्भवैः ।।
दत्त्वा पुटवयं पश्चात्रिपुटं मुशलीजलैः ॥१९॥
त्रिगोक्षुरकपायेण त्रिः पुटेद्वानरीरसैः ॥
मोचाकंदरसैः पाच्यं त्रिवारं कोकिलाक्षकैः॥
रसैः पुटेत्ततो धेनुक्षीरादेकं पुटं मुहुः ॥
दना घृतेन मधुना स्वच्छया सितया तथा ॥२१॥
एकमेकं पुटं दद्यादभ्रस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥
सर्वरोगहरं व्योम जायते योगवाहकम् ॥५२॥

(३२) रसमञ्जरी। कामिनीमददर्पघ्नं शस्तं पुंस्त्वोपवाहिनाम् ॥ वृष्यमायुष्करं शुक्रवृद्धिसंतानकारकम् ॥५३॥ अर्थ-धान्याभ्रकको लाकर मोथके काथमें तीन पुटदे फिर इसीतरह सांठीके रसमें फिर कसोंदीके रसमें फिर पानके रसमें फिर आकके दूधमें अलग अलग एक एक दिन मर्दन कर बडकी जटाओंके काथमें तीन दिन पुट देकर फिर तीन पुट मुस- लीके जलमें फिर इसी तरह गोखरूके हाथमें कोचके रसमें कदलीकंदके रसमें और तालमखानेके तीन तीन पुटदे फिर एक पुट गोके दूध देकर फिर दही मक्खन शहद और सफेद मिश्रीका एक एक पुट देनेसे अनक निश्चय मरजाता है सब रोगोंका नाश करनेवाला यह अभ्रक योगवाह होजाता है.स्त्रियोंके मदको विध्वंस करनेवाला नपुंसकत्ताको हरनेवाला बलवीर्य और आयुप्पको बढानेवाला संतानके हेतु हितकारी होता है ।। ४७॥४८॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५१॥ ५२॥ ५३ ॥ दुग्धत्रयं कुमार्यम्बु गंगापनं नृमूत्रकम् ।। वटांकुरमजारक्तमभिरभं सुमर्दितम् ।। ५४ ॥ शतधा पुटितं भस्म जायते पद्मरागवत् ॥ निश्चन्द्रकं भवेव्योम शुद्धदेहो रसायनम् ॥ ५५ ॥ निश्चन्द्रमारितं व्योम रूपं वीर्य दृढां तनुम् ॥ कुरुते नाशयेन्मृत्युं जरारोगकदंबकम् ॥५६॥ अर्थ-वङ्ग थूहर और आपका दूध, घीधारका रस,नागर- मोधा, मनुप्यका मूत्र बहकी जटाओंका रम चकरीका रुधिर एन सबमें अनकको अच्छीनहर घोट सौ पुट देनेसे पुग्वराग मणिकीसी भस्म होजाती है निश्चंद्र (जिसमें कोई सफेद अन. फकी चमय न रहे ) मरा दश अभ्रक देहकी शुद्धि और अन्पच्च।

मापाटीकासहिता। (३३) रसायनमें उपयोगी होता है रूप वीर्यको देनेवाला शरीरको पुष्ट करता है मृत्यु बुढ़ापा और सब रोगोंका नाश करता है ।। ५४ ॥ ५५ ॥५६॥ इत्यभ्रकमारणम् । अथ हरतालशोधनमारणम् । अशुद्धं तालमायुम्न कफमारुतमेहकृत् ॥ वांतिस्फोटांगसंकोचं कुरुते तेन शोधयेत् ।। ६७॥ शुद्धः स्यात्तालका स्विन्नकूष्मांडसलिले ततः।। चूर्णोदके पृथक्तैले भस्मीभूतो न दोषकृत् ॥१८॥ तालको हरते रोगान्कुष्ठमृत्युरुजादिकान् ।। संशुद्धः कांतिवीर्य च कुरुते यायुर्वर्द्धनम् ।। ५९ ॥ अर्थ-विना शोधा हुआ हरताल आयुको क्षीण करने वाला कफ वात प्रमेहको करने वाला और वमन हाडफूटन अंगसंकोच करनेवाला है इसलिये हरतालको शोध लेवे, पेठेके भीतर हरतालकी पोटली रखकर पचानेसे हरताल शुद्ध होजाता है. चूनेके पानी वा तैलमें अलग अलग दोला- यंत्रद्वारा औटानेसे शुद्ध होजाता है. भस्म हुआ हरताल दोष नहीं करता है शुद्ध हरताल कुष्ठ मृत्यु आदि रोगोंका नाश करता है और कांति वीर्य व आयुको बढाताहै ।।५७॥५८॥५९।। इति हरतालशोधनमारणम् । पलमेकं शुद्धतालं कौमारीरसमर्दितम् ॥ शरावसंपुटे क्षिप्त्वा यामान्द्वादशकं पचेत् ॥६॥ स्वांगशीतं समादाय तालकं तु मृतं भवेत् ॥ गलत्कुष्टं हरेञ्चैव तालकं च न संशयः ॥ ६ ॥ ३ (३४) रसमञ्जरी। अर्थ-एक पल शुद्ध हरताल लेकर घीकुवारके रसमें मर्दनकर शरावसंपुट में बन्धकर बारह पहरकी आगदे ठंढा होनेपर उतार' लेनेसे हरताल मरजाता है मराहुआ हरताल निस्सन्देह गल- कुष्ठको दूर करताह ॥ ६० ॥ ६१॥ इति हरितालमारणम् । अथ मनःशिलाशोधनम् । अगस्तिपत्रतोयेन भाविता सप्तवारकम् ॥ शृंगवेररसैर्वापि विशुद्धयति मनःशिला ॥ ६२ ॥ , कटुः स्निग्धा शिला तिक्ता कफनी लेखनी परा॥ भूतावेशामयं हन्ति कासश्वासहरा शुभा ॥६३ ॥ अर्थ-मैनशिलको अगस्तके पत्तोंके रसकी अथवा अदरखके रसकी सात भावना देवे तो शुद्ध होजाय, मैनशिल चरपरी है, चिकनी है, कडवी है कफको नाश करती है, लेखनी है भूतबाधा आमय कास और श्वासको मारती है [मारणविधि] वंदाल, आक, बड, थूहर और हंसपदी इन सबके दूध घोट घोट कर अग्निदेनेसे मैनशिल मरजाती है । ६२ ॥६३ ॥ इति मनःशिलाशोधनमारणम् । अथ खपरशुद्धिः। नृमूत्रैः खरमूत्रैश्च सप्ताहं रसकं पचेत् ॥ दोलायंत्रेण संसोध्य ततः कार्येषु योजयेत् ।। ६४॥ अर्थ-खपरियाको लेकर मनुप्य वा गधेके पेशाबमें सात दिनतक भावना देकर दोलायंबसे शुद्धकरना चाहिये तब सब कामोंमें योग करे ।। ६४ ।। अथ तुत्थशुद्धिः। ओतोर्विष्ठासमं तुत्थं सक्षौद्रं टंकणाद्भिपक ॥ विविध पुटितं शुद्धं वांतिभ्रान्तिविवर्जितम् ॥ ६॥ . "

भाषाटीकासहिता। (३५)
तुत्थकं कटु सक्षारं कपायं विपदं लघु ॥
लेखनं भेदि चक्षुष्यं कंडूकृमिविपापहम् ॥६६॥
अर्थ-बिल्लीकी विष्ठाके समान नीलाथोथा ले उसमें शहद
और सुहागा डालकर खरल करले फिर शरावसंपुटमें रख
फूंक दे इसीप्रकार तीनवार करनेसे नीलाथोथा शुद्ध होकर
वमन और भ्रान्तिसे रहित होजाता है नीलाथोथा तीखा-
खारी कसेला-विषद-हलका-लेखन-भेदन-नेत्रोंको हितका-
रक, और खाज,कीडे तथा विषको दूर करनेवालाहै॥६५॥६६॥
इति तुत्थशादिः।
अथ विमलाशुद्धिः।
जंवीरस्य रसे स्विन्ना मेपशृंगीरसेऽथवा ॥
रंभातोयेन वा पाय घसं विमलशुद्धये ॥ ६७॥
अर्थ-जंभीरी अथवा मेंढासींगी अथवा केलाक रसमें दिन-
भर विमलाको पचानेसे शुद्ध होजाती है ॥ ६७ ॥
इति विमलाशुद्धिः।
अथ माक्षिकशोधनम् ।
सिंधूद्रवस्य भागकं विभागं माक्षिकस्य च ॥
कृत्वा तदायसे पात्र लोहदाथ चालयेत् ॥६८॥
सिंदूराभं भवेद्यावत्तावन्मृद्वग्निना पचेत् ॥
समद्रं माक्षिक विद्यात्सर्वयोगेपु योजयेत् ॥ ६९ ॥
अर्थ-एक भाग सेंधानमक और तीन भाग सोनामक्खीको
ले घोटकर लोहेकी कढाईमें चढाय लोहेका दंढा वा पलटेसे
चलाता रहै जबतक उसका रूप सिंदूरकासा न होय तबतक
नीचे मंदी मंदी आग देता रहे यही उत्तम सोनामक्खीका
भस्म है इसका सब ओषधियों में प्रयोग करे ।। ६४॥६९ ॥

(३६) रसमजरी। अन्यच्च। माक्षिकस्य चतुर्थाशं दत्त्वा गंधं विमर्दयेत् ।। ऊरुबूकस्य तैलेन ततः कार्या सुचक्रिका ॥७॥ शरावसंपुटे कृत्वा पुटेद्गजपुटेन च ॥ सिंदूरामं भवेद्भस्म माक्षिकस्य न संशयः॥७१॥ माक्षिकं तिक्तमधुरं महाशःक्षयकुष्ठनुत् ।। कफपित्तहरं बल्यं योगवाहि रसायनम् ॥७२॥ अर्थ-सोनामक्खीका चौथा हिस्सा गंधकले दोनोंको खरल करें फिर अंडीका तेल डालकर टिकिया बनाले तब शरावसं- पुटमें रख कपडमिट्टी कर गजपुटकी आगमें फूंकदे ऐसा कर- नेसे सोनामक्खीका सिंदूरके समान लाल भस्म होजायगा. सोनामक्खी-कडुई है, मधुर है, प्रमेह, बवासीर, क्षयी और कोटको दूर करै, कफ पित्तको हरै, बलकारक है और अन्य औषधियोंके योगमें उपयोगी है ।। ७० ।। ७१ ।। ७२ ।। इति माक्षिकशोधनम् । अथ कासीसशुद्धिः। सकृदंगांवुना स्विन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ।। कासीसं शीतलं स्निग्धं स्विन्नं नेत्ररुजापहम् ॥७३॥ पित्तापस्मारशमनं रसवद्गुणकारकम् ।। अर्थ-हीराकसीस एक दिन भांगरेके रसमें पचानेसे शुद्ध होजाता है यह ठंढा,चिकना, तर, नेत्ररोगोंको दूर करनेवाला पित्त और मृगीका नाश करनेवाला, पारेके समान गुणका- रक है ।। ७३॥ इति कासीसशुद्धिः। .

भाषाटीकासाहिता। अथ कांतपाषाणशुद्धिः। लवणानि तथा क्षारौ सोभांजनरसे क्षिपेत् ॥ ७४ ॥ अम्लवर्गयुते चादौ दिनमर्दै विभावयेत् ॥ तवैदौलिकायंत्रे दिवसं पाचयेत्सुधीः ॥७॥ कांतपापाणशुद्धौ तु रसकर्म समाचरेत् ॥ अर्थ-नमक तथा क्षारको सहँजनेके रसमें डालकर खटाई उसमें डालदे फिर आधे दिनतक कांतपापाणको उसमें डालदे फिर खटाई द्वारा दोलायंत्रसे इसको दिनभर पचावे तो कांतपाषाण शुद्ध होजाय फिर रसकर्ममें इसका योग करें -॥ ७४ ॥ ७५ ॥ इति कान्तपापाणशद्धिः। अथ वराटिकाशुद्धिः। पीताभा ग्रंथिलाः पृष्टे दीर्घवृत्ता वराटिकाः॥ ७६॥ सार्द्धनिष्कभराःश्रेष्ठा निष्कभाराश्च मध्यमाः॥ पादोननिकभाराश्च कनिष्टाः परिकीर्तिताः ॥ ७७॥ रसद्यविनिर्दिष्टास्ताश्चराचरसंज्ञकाः ॥ वराटा कांजिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयात् ॥७८॥ परिणामादिशूलनी ग्रहिणी क्षयनाशिनी ॥ कटूष्णा दीपनी वृप्या नेन्या वातकफापहा ॥ ७९ ॥ रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ॥ अर्थ-पीली ऊपरको गांठदार लंबी गोल और तोलमें छ। मासेकी कौडीको रसवैघोंने श्रेष्ठ कहा है और चारमासेकी 'मध्यम और तीन मासेकी कनिष्ठ कही गई है कौडीके दो भेद हैं, चर और अचर. कौडियां कांजीमें औटानेसे पहरभ- + (३८) रसमन्नरी। रमें शुद्ध होजाती हैं. कौडी परिणामादि शूल संग्रहणी और क्षयीका नाश करनेवाली हैं. तीखी, गरम, दीपन, बल- कारक,नेवोंको हितकारक वात और कफको नाश करनेवाली पारेके जारणमें उपयोगी और दस्तोंकी बीमारीको हितकारक हैं॥७६॥ ७७ ॥ ७८॥ ७९ ॥ इति वराटिकाशुद्धिः। अथ दरदशुद्धिः। मेपीक्षीरेण दरदमम्लवगैश्च भावितम् ॥ ८॥ सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ तिक्तोष्णं हिंगुलं दिव्यं रसगंधकसंभवम् ॥ ८॥ मेहकुष्ठहरं रुच्यं बल्यं मेधाग्निदीपनम् ॥ अर्थ-हिंगलूको भेडके दूध और अम्लवर्गकी सातसात मा- वना देनेसे वह निश्चय शुद्ध होजाता है इसके गुण ये हैं पारे और गंधकसे निकाला हुआ हिंगलू कटु है, गरम है, दिव्य है, प्रमेह और कोढ हर्ता रुचि और बलकारक है मंदाग्निको दीपन कर- नेवाला है ॥८० ॥ ८१॥ इति दरदशुद्धिः। अथ शिलाजतुशुद्धिः। गोदुग्धत्रिफलाभंगद्रवैः पिष्टं शिलाजतु ।। ८२॥ दिनैकं लोहजे पाने शुद्धिमायात्यसंशयम् ॥ शिलाजतु भवेत्तिक्तं कटूष्णं च रसायनम् ॥ ८३॥ क्षयशोपोदराशौसि हन्ति बस्तिरुजो जयेत् ॥ अर्थ-गोके दूध अथवा त्रिफलाके रस अथवा भांगरेके रसमें शिलाजीतको घोलकरदिनभर लोहेके पानमें धर रहने देनेसे निस्सन्देह शुद्ध होजाता है इसके गुण,ये हैं कि कटु है तिक्त है ग- ,

.
भाषाटीकासहिता।
रम है, रसायन है,क्षय शोष उदरविकार और बवासीरका नाश
करनेवाला है और पेडूके सब रोगोंको दूर करता है॥४२॥८३॥
इति शिलाजतुशुद्धिः।-
अथोपरसशोधनम् ।
सौवीरं टंकणं शंख कंकुष्टं गैरिकं तथा ॥ ८४ ॥
एते वराटवच्छोध्या भवेयुःपवर्जिताः ॥
अर्थ-सौवीरांजन, सुहागा, शंख,मुरदासंग और गेरू,कौडी
की रीतिसे शोधनेपर शुद्धि होजातीहै. अर्थात् सौवीरांजन
त्रिफला अथवा भांगरेके रसमें औटाने से शुद्ध होजाता है.
मुहागेको जंभीरीके रसकी एक दिनरात भावना देनेसे शुद्ध
होजाताहै अथवा गोबरमें रखनेसे भी कच्चा सुहागा वमन
और भ्रान्ति करता है इसलिये उसको आगपर रखकर फुला
लेना आवश्यक है. शंख अम्लवर्ग अथवा कांजीमें औटानेसे
शुद्ध होनेपर संग्रहणी दस्त और आंखके फूलेको दूर करता है
मुरदासंगसोंठके जलमें तीनवार धोनेसे शुद्ध होजाता है गेरूको
गौके दूधमें खरल करने से अथवा घीमें औटानेसे शुद्ध हो
जाताहै विना शुद्ध किया हुआभी प्रयोग किया जाताहै, वह
कुछ नुकसान नहीं पहुंचाता ॥ ८४॥
इत्युपरसशोधनम् ।
अथ भूनागसत्त्वम्।
सद्यो भूनागमादाय चारयेच्छिखिनं युधः॥
अथवा कुकुटं वीरं कृत्वा मन्दिरमाश्रितम् ॥ ८५ ॥
मलं मूत्रं गृहीत्वा च.संत्यज्य प्रथमांशकम् ॥
आलोय क्षीरमध्वाज्यैर्धमेत्सत्त्वार्थमादरात ॥८६॥
मुञ्चन्ति ताम्रवत्सत्त्वं तन्मुंद्राजलपानतः ।।
नश्यन्ति जंगमविपाण्यशेपाणि न संशयः ॥ ८७॥

(४०)
रसमबरी।
अर्थ-ताजी केचुए (गिंडोये) लाकर किसी मोर अथवा
मुर्गेको पेट भरकर खवादे और टसको हुँस्यारीसे मकानके
भीतर वा पिंजरे में रक्खे और उसकी बीट वा मूत्रको इकट्ठा
करले परन्तु उसके पहिले अंशको छोडदे उस मल मूत्रको दूध
शहद धीमें मिलायकर सत्त्वके हेतु बंकनालसे धोंकनेपर तांबे.
कासा सत्त्व निकलता है उसकी अंगूठी बनाकर पहरनेसे
अथवा उसका धुआ हुआ जल पौनसे सव जंगम विष दूर
होजाते हैं नीलाथोथाका सत्त्व गिडोयेका तांबा और
सुवर्ण बराबर लेकर अंगूठी बनावै ॥८५॥८६॥८७।।
इति भूनागसत्त्वम्।
अथ वैक्रान्तसत्त्वम् ।
वैक्रान्तं वज्रकंदं च पेपयेद्वारिणा ॥ ८८॥
माहिपं नवनीतं च सक्षौद्रं पिंडितं ततः ॥
शोपयित्वा धमेत्सत्त्वमिन्द्रगोपसमं भवेत् ॥ ८९ ॥
अर्थ-वैक्रान्त और थूहरकी जड़को दूधमें घोटकर भैसकाधी
औरशहद मिलाकर गोला बनावे फिरसुखाकर उसको प्रचण्ड
आगसे धोंकेतो बीरबहूटीके समान लाल सत्त्व होय॥८॥८९॥
इति वैकान्तसत्त्वम्।
अथाभ्रकसत्वम् ।
भावितं चूर्णितं त्व, दिनैकं कांजिकेन च ।।
रम्भासुरणजै रैलकोत्यैश्च मेलयेत् ॥ ९ ॥
तुर्याशं टंकणेनेदं क्षुद्रमत्स्यैः समं पुनः॥
महिपीमलसमिश्रं विधायास्याथ गोलकम् ॥ ९ ॥
खराग्निना धमेगाढं सत्त्वं मुंचति कान्तिमत् ॥
सत्त्वसेवी वयःस्तम्भं कृतशुद्धिर्लभेत्सुधीः ॥ ९२ ॥

-~-
भाषारीकासाहिता ।
“अर्थ-अभ्रककी भस्मको कांजीमें दिनभर भावना देकर
“फिर केलाकी जड और जमीकन्दके रसकी भावना देकर
इससे चौथाई सुहागा और छोटी छोटी मछली मिलाय भैसके
गोवरकेसंगइसका गोला बनावे फिरतेज आगसे इसको धमावे
तो चमकदारसत्त्व निकले जो मनुष्य शुद्ध किये हुए इस सत्त्वका
सेवन करता है उसकी आयुष्य बड़ी होती है ॥९०॥९१॥९२ ।।
इत्पन्नकसत्वम् ।
अथाभ्रकद्रावणम् ।
अगस्तिपुप्पनिर्यासमर्दितं सूरणोदरे ॥
गोष्टभूस्थं नमोभासं जायते जलसन्निभम् ॥ ९३ ॥
अर्थ-अगस्तके फूलके रसमें अभ्रकको मर्दनकर जमीकन्दके
भीतर गोला बनाकर भरदे फिर गोशालामें उसको डालदे
और महीनेभर पीछे निकाले तो अभ्रक जलके समान पतली
होजाती है ॥ ९३ ॥
इत्यत्रकाद्रावणम् ।
अथ सर्वसत्त्वनिपातविधि।
गुडं पुरस्तथा लाक्षा पिण्याकं टंकणं तथा।।
ऊर्णा सर्जरसं चैव क्षुद्रमीनसमन्वितम् ॥ १४ ॥
एतत्सर्वत्तु संचूर्ण छागीदुग्धेन पिडिकाम् ॥
कृत्वा ध्माता,खरांगारैः सर्वसत्त्वानि पातयेत् ॥ ९५ ॥
पापाणमृत्तिकादीनि सर्वलोहगतानि च ।।
अन्यानि यान्यसाध्यानिव्योमसत्त्वस्यका कथा।।९६॥
यत्रोपरसभागोस्ति रसे तत्सत्त्वयोजनम् ।।
कर्तव्यं तद्गुणाधिक्यं रसज्ञत्वं यदीच्छासि ॥ ९७॥

(४२) रसमञ्जरी। अर्थ-गुड, गुग्गुलु, लाख, खल, सुहागा, ऊन, राल और छोटी मछली इन सबको पीसकर बकरीके दूधमें गोला बांध सुखाकर बंकनालसे धोकनेपर सत्त्व निकल आता है. उपरोक्त वस्तुओंके रंग जिसका सत्त्व निकालना होय उसकोभी मि. लादे. ऐसा करनेपर पत्थर मिट्टी और लोहगत धातु तथा अन्यान्य जिनका सत्त्व निकालना बड़ा कठिन है उनकाभी सत्त्व निकल आता है. अभ्रकका सत्त्व निकालना तो कुछ वढी बातही नहीं है. जहां कहीं किसी औषधिमें कोई उपरसका भाग लिखा हो वहां पारेमें उस उपरसका सत्त्व डालनेसे उसके गुणोंको बहुत बढा देताहै ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ॥९६॥ २७॥ इति सत्वपातनम् । अथ मणिशोधनम् । शुद्धयत्यम्लेन माणिक्यं जयंत्या मौक्तिकं तथा ॥ विद्रुमं क्षारवर्गेण ताय गोदुग्धतस्तथा ॥ ९८ ॥ पुप्परागं च संधानैः कुलत्थकाथसंयुतैः ॥ तंदुलीयजलैवज्र नीलं नीलीरसेन च ॥ ९९ ॥ रोचनाभिश्च गोमेदं वैडूर्य त्रिफलाजलैः॥ अर्थ-नीचे लिखेहुए रत्न दोलायंत्रद्वारा शुद्ध होजाते हैं अम्लवर्गसे माणिक अरनीके रससे मोती, क्षारवर्गसे मूंगा और गौके दृधसे पन्ना, सेंधेनोन और कुलथीके काथमें पुखराज, चौलाईके रससे हीरा, नीलके रससे नीलम, गोमेद गोरोचनके जलमें त्रिफलांके जलसे वैडूर्य शुद्ध होता है।। ९८॥९९॥ इति मणिशोधनम् ।

भाषाटीकासहिता। (४३) , अथ माणिमारणम् । लकुचद्रावसपिष्टैः शिलागंधकतालकैः ॥ १० ॥ वज्रं विनाऽन्यरत्नानि म्रियन्तेऽप्पुटैः खलु ॥ मुक्ताविद्रुमवजेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादिकम् ॥ १०१॥ मणिरत्नं खरं शीतं कपायं स्वादु लेखनम् ।। चक्षुष्यं धारणात्तं तुपापालक्ष्मीविपापहम् ॥ १०२॥ अर्थ-मैनशिल, गंधक और हरितालको बडहरके रसमें पीसकर आठ २ पुट देनेसे सर्व रत्न भस्म होजाते हैं, हीराको छोडकर मोती, मूंगा, हीरा, वैदूर्य, स्फटिक, मणि और रत्न दस्तावर हैं, शीतल हैं, कसेला हैं, मिष्ट हैं लेखन हैं, नेत्रोंको हितकारक हैं और पहरनेसे पाप और अलक्ष्मी और विषको दूर करते हैं । १०० ॥ १०१ ॥ १०२ ॥ इति मणिमारणम् । इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमजामुपरसशोधतमारणकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ अथ विपलक्षणानि। अष्टादशविधं ज्ञेयं कन्दजं परिकीर्तितम् ॥ कालकूटं मयूराख्यं विन्दुकं सक्तुकं तथा॥१॥ वालुकं वत्सनाभं चशंखनाभं सुमंगलम् ॥ शृंगी मर्कटकं मुस्तं कर्दमं पुष्करं शिखी ॥२॥ हारिद्रं हरितं चक्रं विपं हालाहलाह्वयम् ॥ अर्थ-कंदजविष १८ प्रकारका है (यह कन्दरूपप्रगट दुआहै विषोंगे उत्तम है ) कालकूट १ मयूर २ बिन्दु ३ सक्कुक ४ (४४) रसमञ्जरी। वालुक ५ वत्सनाभ ६ शंखनाभ ७ सुमंगल ८ शृंगी ९मर्कट १० सुस्त ११ कर्दम १२ पुष्कर १३ शिखी १४ हारिद्र १५ हरित १६ चक्र १७ और हालाहल १८॥ १॥२॥ घनं रूक्षं च कठिनं भिन्नांजनसमप्रभम् ॥३॥ कन्दाकारं समाख्यातं कालकूटं महाविपम् ।। मयूराभं महूराख्यं विन्दुवद्विन्दुकः स्मृतः॥४॥ चित्रमुत्पलकन्दाभं शतकं शक्नुवद्भवेत् ॥ वालुकं वालुकाकारं वत्सनामं तु पांडुरम् ॥५॥ शंखनाभ शंखवणे शुभ्रवर्ण सुमंगलम् ।। घनं गुरु च निविडं शृंगाकारं तु शृंगिकम् ॥ ६॥ मर्कटें कपिवर्णाभं मुस्ताकारं तु मुस्तकम् ॥ कर्दम कर्दमाकारं सितपीतं च कर्दमम् ॥ ७॥ पुष्करं पुष्कराकारं शिखि शिखिशिखाप्रभम् ।। हारिदकं हरिद्रामं हरितं हरितं स्मृतम् ॥८॥ चक्राकारं भवेच्चक्र नीलवर्ण हलाहलम् ॥ ब्राह्मणः पांडुरस्तत्र क्षत्रियो रक्तवर्णकः ॥९॥ वैश्यः पीतप्रभः शूद्रः कृष्णाभो निन्दितः स्मृतः ॥ ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विपभक्षणे ॥ १०॥ वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदशाय शूद्रकम् ॥ अर्थ-धना रूखा कडाअंजनके समान नीला कन्दवत् आका- रवालेको कालकूट महाविषकहते हैं.१मोरकेसे रंगका मयूराख्य है, २ पिन्दुस बिन्दुक है, ३ जो चित्रवर्ण कमलके कन्दके . " , भाषाटीकासहिता। (४५) समान होता है वह और सत्तूके समान हो उसे सकुक कहते हैं, ४ वालुक वालके रंगका, ५ पीले रंगका वत्सनाभ, ६शंख के रंगका शंखनाभ, ७ सुफेद रंगका सुमंगल, ८ घना भारी कडा और सींगके आकारवाला शृंगी, ९ बन्दरकेसे रंगका मर्कट, १० नागरमोथाके समान मुस्तक, ११ कीचकेसे रंगका सफेद पीला और मैला कर्दम,१२नीले कमलके रंगका पुष्कर, १३ मुर्गेके रंगका शिखी, १४ हलदीके रंगका हारिद्रक, १५ हरे रंगका हरित, १६ चक्रके आकारका चक्र,१७ और नीले वर्णका हलाहल होता है,१८ पीला और सफेद रंगका ब्राह्मण, लाल रंगका क्षत्री, पीले रंगका वैश्य और काले रंगका शूद्र होता है. ब्राह्मण वर्ण विष रोग, क्षत्रियवर्ण विष भक्षणमें, सब व्याधियों में वैश्य और सांपके काटनेमें, शूद्रवर्णका विष दिया जाता है ॥ ३॥४॥५॥६॥ ७ ॥८॥९॥ १० ॥ इति विलक्षणानि । अथ मारणमाह । समटंकणकं पिष्टं तद्विपं मृतमुच्यते ॥ ११ ॥ योजयेत् सर्वरोगेषु न विकारं करोति हिं॥ अर्थ-विपके बराबर सुहागा डालकर घोटनेसे विष मरजाता है, फिर सब रोगोंपर देनेसे कुछ विकार नहीं करता ॥ ११ ॥ अथ विषस्य शोधनमारणम् । विषभागांश्च कणवत्स्थूलान कृत्वा तु भाजने ॥ १२॥ तब गोमूत्रकं क्षित्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम् ।। शोपयेत्रिदिनादूर्व कृत्वा तीव्रातपे ततः॥ १३ ॥ प्रयोगेपु प्रयुजीत भागमानेन तद्विपम् ।। अर्थ-विषक छोटे २ टुकड़े कर मिट्टीके वर्तनमें रख तीन दिनतक नित्य गायके नया मूनमें डालकर धूप रखकर तीन (४६) रसमञ्जरी। दिन पीछे सुखाले फिर मात्राके अनुसार इसका प्रयोग करे ॥ १२ ॥१३॥ इति विषशोधनमारणम् । विपस्य मारणं प्रोक्तमथ सेवां प्रवच्म्यहम् ॥ १४॥ शरीष्मवसंतेषु वर्पासु च प्रदापयेत् ॥ चातुर्मास्ये हरेद्रोगान् कुष्ठलूतादिकानपि ॥ १५॥ प्रथमे सर्पपी मात्रा द्वितीये सर्पपद्वयम् ॥ तृतीये च चतुर्थे च पंचमे दिवसे तथा ॥१६॥ पप्ठे च सप्तमे चैव क्रमवृद्ध्या विवर्दयेत् ॥ सप्तसर्पपमात्रेण प्रथमं सप्तकं भवेत् ॥ १७॥ क्रमहानि तथाक्षेपं द्वितीयं सप्तकं विपम् ॥ यवमानं विपं देयं तृतीये सप्तके क्रमात् ॥ १८॥ वृद्धयां हान्या च दातव्यं चतुर्थे सप्तके तथा।। यवमानं ग्रसेत्स्वस्थो गुञ्जामानं तु कुष्ठवान् ॥ १९॥ अशीतिर्यस्य वणि वसुवाणि यस्य वा ॥ विपं तस्मै न दातव्यं दत्तं चेद्दोपकारकम् ।। २० ॥ ददेदै सर्वरोगेपु घृताशिनि हिताशिनि ॥ क्षीराशनं प्रयोक्तव्यं रसायनरते नरे ॥२१॥ ब्रह्मचर्यप्रधानं हि विपकल्पे तदाचरेत् ॥.. पथ्ये स्वस्थमना भूत्वा तदा सिद्धिर्न संशयः॥२२॥ अर्थ-विषके मारणकी विधि कह चुके. अब उसके सेवनकी विधिलिखते हैं-शरद,ग्रीष्म,वर्षा और वसंतऋतुमें विषका सेवन विधिपूर्वक करे विषको चार महीने सेवन करनेसे कोढ और

भाषाटीकाहिता। (४७)
लूतादिक सब रोग नष्ट हो जाते हैं पहिले दिन विषकी मात्रा
सरसोंके बराबर ले दूसरे दिन दो सरसोंके बराबर इसप्रकार
क्रमसे बढाकर सातवें दिन सात सरसोंकी बराबर ले फिर
दूसरे सप्ताहमें सात सरसोंकी बराबरही प्रतिदिन खाता रहै,
फिर दूसरे सप्ताह अर्थात् १४ दिनके पीछे पन्द्रहवें दिनसे घटा-
‘ता जाय फिर तीसरे सप्ताहमें विषकी मात्रा जौकी बराबर दे
फिर प्रतिदिन बढ़ाता जाय यहांतक कि,चौथे सप्ताह प्रतिदिन
घटाकर फिर एक जो पर ले आवै, आरोग्य मनुप्य जौकी
बराबर मात्राले और कोढीको एक रत्ती मात्रादे अस्सी वर्षके
बुड्ढेको और आठ वरसके बालकको अर्थात् बालक
और बुड्डोंको विष न दे, देनेसे विकार पैदा करता है सब
रोगोंमें इसके सेवन करनेवालेको घी और दूध हितकारक
हैं इसका सेवन करनेवाला ब्रह्मचर्यसे रहे पथ्य करे और
स्वस्थ चित्त रहै तो विष कल्पकी सिद्धि में कुछ संशय
नहीं है ॥ १४ ॥१५॥१६॥ १७ ॥१८॥१९॥२०॥२१॥२२॥
इति विपसवा।
मात्राधिकं यदा मर्त्यःप्रमादागक्षयेद्विपम् ॥
अष्टा वेगास्तदा तस्य जायते नात्र संशयः ॥२३॥
अर्थ-जो मनुष्य भूलकर विषकी मात्रा अधिक खाले तो
निश्चय उसको आठ वेग होंगे ।। २३ ॥
प्रथमे वेग उद्वेगो द्वितीये वेपथुर्भवेत् ॥
तृतीये घोरदाहः स्याच्चतुर्थे पतनं भुवि ॥२४॥
अर्थ-पहिले वेगमें उद्वेग (घबडाहट) दूसरे में कम्पन तीसरे
वेगमें घोर दाह अथवा जलन चौथेमें पृथ्वीपर गिर पड़ना॥२४॥
फेनं तु पंचमे वेगे पष्टे विकलता भवेत् ॥
जडता सप्तमे वेगे मरणं चाष्टमे भवेत् ॥ २५ ॥

.
(४८)
रसमञ्जरी।
अर्थ-पांच वेगमें मुखसे झाग डालना, छठेमें विकलता
और सातवें वेगमें जडता (कुछ कहुने सुननेका ज्ञान नहीं)
और आठवें वेगमें मनुष्य मर जाता है ॥ २५ ॥
विपवेगांश्च विज्ञात्वा मंत्रतंत्रैविनाशयेत् ॥
साधकानां हितार्थाय सदाशिवमुखोदतः ॥ २६ ॥
सर्वविपविनाशार्थ प्रोच्यते मंत्र उत्तमः ॥२७॥
अर्थ-इन विपके वेगोंको अच्छे प्रकार जानकर इनका
निवारण तंत्र मंत्रसे कर साधकोंके हितके लिये श्रीसदाशिवके
श्रीमुखसे निकले हुए सब प्रकारके विष और उनके वेगोंकी
शान्तिके लिये यह उत्तम मंत्र है ॥ २६ ॥२७॥
अथ मंत्रः।
ओं नमो भगवते घोणेयन हर हर दर दर पर पर तर तर
वर वरवध वधवः वः लः लार र ला ला ला हरलां हरहर
भवसर रां रां क्षी क्षों ह्रीं ह्रीं भगवति श्री घोणेयन सं संसं
वर वर रसः धवर वर खंडच रूपही वर विहंगम मानुप
योगक्षेमं वदशेपारेशेपारे पपः स्वाहा ।। २८॥
विद्यैपा स्मृतिमात्रेण नश्यन्ते गुत्थकादयः॥
सप्तजतेन तोयेन प्रोक्षयेत् कालचोदितम् ॥२९॥
अर्थ-इस मंत्रके स्मरणमात्रसे गुत्थकादिकका नाश होजा-
ताहै इसमंत्रको सातबार जपकर मंत्र पढाहुआ जल छिडक
देनेसे विष उतर जाताहे-॥ २८ ॥ २९ ॥
उत्तिष्ठति स वेगेन शिखाबंधेन धारयेत् ॥
निमंत्रितेन शंखन दुंदुभिर्वादयद्यदि ॥३०॥
अर्थ-वेगसे उठेहुएको चोटी पकडकर थामले फिर तीनवाल
मंत्र पढ़कर जो शंख और दुंदुभी बजाये तो ॥ ३० ॥

भाषाटीकासहिता। (४९). देशांतरे शरीरेऽपि निर्विपं कुरुते क्षणात् ।। विपं दृष्ट्वा यदा मंत्री मंत्रमावर्तयेत्सकृत् ॥ याति निर्विपतां दृष्ट्वा अपि मारशतानि च ॥३३॥ अर्थ-दूरसेभीक्षणभरमें विष उतारसता है-मंत्री जो विषको देखकर एक संग मंत्र पढे चलाजाय तो भी विष शीघ्रही उतर जाताहे-यदि सौ मारनेवाले होय तौभी ॥ ३१ ॥ गोवृतपानाद्धरते विविधंगरलं च वंध्यकर्कोटी। सकलविपदोपशमनी त्रिशूलिकासुरभिजिह्वाच॥३२॥ अर्थ-वन्ध्याकोटी गौके वृतके साथ पीनेसे सर विप दूर होजाते हैं इसीप्रकार त्रिशुली और गोभी भी सब विपोंको दमनकर देती है ॥ ३२॥ तुत्थेन टंकणेनैव म्रियते पेपणाद्विपम् ।। अतिमा यदा भुंक्ते तदाज्य टंकणं पिवेत् ॥३३॥ अर्थ-नीलाथोथा और सुहागेके साथ विषको पीसनेसे विष मरजाता है अधिक मात्रा खानेसे जो विष विकार पैदा करने लगे तो धीमें सुहागा मिलाकर पी लेनेसे तत्क्षण विष दूर होजाता है ॥ ३३ ।। न दातव्यं न भोक्तव्यं विपं वादे कदाचन ॥ आचार्येण तु भोक्तव्यं शिप्यप्रत्ययकारणम्॥३४॥ अर्थ-विपको विवाद में न किसीको देना चाहिये न स्वयं खाना चाहिये परन्तु आचार्यको शिप्यकी प्रतीति करानेके लिये पहिले स्वयं भक्षण करना चाहिये ॥ ३४ ॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजया विषलक्षणसेवा. परिहारकथनं नाम चतुयोऽध्यायः ॥४॥ अथाष्टधातुशोधनमारणम् । हेमादिलोहकिटान्तं शोधनं मारणं गुणम् ॥ वक्ष्ये सप्रत्ययं योगं यथागुरुमुखोत्थितम् ॥ १॥ , ४ (५०) रसमञ्जरी। अर्थ-सुवर्ण आदि लोह कीटी पर्य्यन्तकाशोधन और मारण श्रेष्ठ योगोंके साथ जैसा गुरुमुखसे सुना गया है कहताहूं ॥१॥ तैले तक गवां मूत्रे क्वाथे कौलत्थकांजिके ॥ तप्तं तप्तं निपिंचेत्तु तत्तद्रावे तु सप्तधा ॥२॥ स्वर्णादिलोहपर्यन्तं शुद्धिर्भवति निश्चितम् ॥ अर्थ-सुवर्ण चांदी तांबा इत्यादिके पतले पत्र करके तेल- महा-गोमूत्र कुलथीके काटे व कांजीमें सात सात वार गरम क- रके बुझानेसे सब धातुओंकी निश्चय शुद्धि होजाती है ॥२॥ अथ पृथक्पृथक शोधनमाह । शोधनं मारणं चैव कथ्यते च मयाधुना ॥३॥ मृत्तिकामातलंगाम्लैः पंचवासरभाविता ॥ सभस्मलवणा हेम शोधयेत्पुटपाकवत् ॥ ४॥ अर्थ-अबधातुओंका शोधन और मारण कहते हैं बिजोराके रसकी पाँच बार भावना दीदुई मिट्टी, भस्म और नॉनसे सुवर्णको पुटपाक करके शोधे ॥३॥४॥ अथ हेमशोधनम् । शुब्रसूतसमं हेम खल्वे कुांच गोलकम् ॥ अधोव गंधकं दत्वा सबै तुल्यं निरुध्य च ॥६॥ त्रिंशदनोपलैर्देयं पुटान्येवं चतुर्दश ।। निरुत्थं जायते भस्म गंधो देयः पुनः पुनः ॥६॥ अर्थ-सुवर्णके बराबर शुद्ध किया हुआ पारा ले कजली- कर गोला बनाय शराव संपुटमें रखदे, ऊपर नीचे गंधक रखकर मुँह बन्दकर कपडमिट्टी करदे, फिर तीस आरने उपलानकी आगमें फूके इसीप्रकार चौदह बार करनेसे सुवर्णकी निरुत्य भस्म होजाती है परन्तु गंधक वारवार देता रहे ५॥६॥ . +- भाषाटीकासहिता। अन्यच्च । कृत्वा कंटकवेध्यानि स्वर्णपत्राणि लेपयेत् ।। ढुंगांभस्मसूतेन म्रियते दशभिः पुटैः ॥७॥ अर्थ-सुवर्णके कंटक वेधी पत्र बनाकर विजोरेके रस और पारेकी भस्मसे पत्रोंको लेपन करे फिर गजपुटकी आग देनेसे इस प्रकार दशपुट देनेसे सुवर्णका भस्म होजाता है॥७॥ अथान्यः प्रकारः। रसस्य भस्मना वाथ रसैवी लेपयेबलम् ॥ हिंगुहिगुलसिंदूरैः शिलासाम्येन लेपयेत् ।। ८ ॥ संमर्च कांचनद्रावैदिनं कृत्वाथ मोलकम् ॥ तं भांडस्य तले धृत्वा भस्मना पूरयेदृढम् ॥९॥ अग्निं प्रज्वालयवाद द्विनिशं स्वांगशीतलम् ॥ उद्धृत्य सावशेपं च पुनदेय पुटत्रयम् ॥ १०॥ अनेन विधिना स्वर्ण निरुत्थं जायते मतिम् ॥ एतद्रसायनं बल्यं वृष्यं शीतं क्षयादित् ।। ११॥ अर्थ-पारेका भस्म अथवा पारेसे सुवर्णके कंटकवेधी पत्रोंको लपेटकर हींग-हिंगल-सिन्दूर और मैनशिल बराबर बराबर लेकर कचनारके रसमें दिनभर मर्दनकर गोला बनावै उस .गोलेको वर्तनके भीतर रखकर खून राख भरदे फिर उसके नीचे दोराततक बराबर गहरी आगदे फिर ठंडा होने पर उता- रले. बाकी बचे हुए कच्चेको निकालकर फिर तीनपुट देकर अग्निपर धरदे इसप्रकार करनेसे सुवर्ण निरुत्य भस्म होता है. यह भस्म रसायन है बलकारक है पुष्टिविधायक है ठंढा है और क्षयादि दोपोंको दूर करनेवाला है ॥ ८॥९॥ १० ॥११ (समारी। अन्यच्च । गलितस्य सुवर्णस्य पोडशांशेन सीसकम् ।। योजयित्वा समुद्धृत्य निंबुनीरेण मर्दयेत् ॥ १२॥ तद्गोलकसमं गंधं चूर्ण दद्यादधोपार ।। शरावसंपुटे धृत्वा पुटेद्विशदनोपलैः ॥ १३॥ एवं मुनिपुटैटैम नोत्थानं लभते पुनः॥ अर्थ-सुवर्णको गलाकर उसमें सोलहवां भागसीसा मिला. कर निकाल ले फिर नींबूके रस में उसको चार पहरतक खरल करै फिर उसके समान गंधकका चूरा ऊपर नीचे लगाकर शरावसंपुटमें धर कपडमिट्टीकर बीस आरनेउपलोंकी आगमें रखदे इसप्रकार सात पुट देनेसे सुवर्णकी भस्म निरुत्थ होजा- ती ॥ १२ ॥ १३ ॥ अन्यच्च। माक्षिकं नागचूर्णं च पिष्टमकरसे पुनः ॥ १४ ॥ हेमपत्रं च तेनैव म्रियते क्षणमात्रतः॥ कपायतिक्तमधुरं सुवर्ण गुरु लेखनम् ।। १५॥ वृष्यं रसायनं बल्यं चक्षुप्य कांतिदं शचि॥ आयुर्मेदोक्यः स्थैर्यवाग्विशुद्धिस्मृतिप्रदम् ॥ १६॥ क्षयोन्मादगदातानां शयनं परमुच्यते ॥ .. " अर्थ-सुवर्णके कंटक वेधी पत्र बनाकर सोनामक्खी सीसेका चूरा आकके दूध, खरलकर पोंपर लेपदे फिर शरावसंपुटमें रख कदे तो सुवर्णकी भस्म शीघ्र होजाती है. सुवर्णकी भस्मके गुण ये हैं कसीलोहे चरपरी-मीठी-भारी-लेखन- हृदयको गुणकारक, रसायन, बलकारक, नेत्रोंको हितकारक

भाषाटीकासहिता।
अच्छीकांति देनेवाली, आयु, मेदा अवस्थाको स्थिर रखने-
वाली, वाणीकी शुद्धि करनेवाली-स्मरणशक्तिको बढानेवाली-
क्षय उन्माद और अन्यरोगोंसे पीडित मनुष्योंको नींद
लावनेवाली है ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥
इति सुवर्णमारणम् ।
अथ तारशोधनम् ।
भागेन क्षारराजेन द्रावितं शुद्धिमिच्छता ॥ १७॥
अर्थ-ओंगाके साथ रूपेको गलानेसे शुद्ध होजाता है॥१७॥
अथ तारमारणम्।
तारपत्रं चतुर्भागं भागैकं शुद्धतालकम् ।
मच जंबीरजैविस्तारपत्राणि लेपयेत् ॥ १८॥
रुद्धवा विभिः पुटैः पाच्यं पंचविशदनोपलैः ॥
म्रियते नात्र संदेहो गंधो देयः पुनः पुनः॥ १९॥
अर्थ-चार भाग चांदी और एक भाग शुद्ध कीहुई हाताल
लेकर जंभीरीके रसमें घोटकर चांदीके कंटकवेधी पत्रोंको
लेपदे फिर शरावसंपुटकर पञ्चीस आरनेउपलोंकी आगमें
रखदे इसप्रकार तीन पुट देनेसे निस्सन्देह चांदी मरजाती है
परन्तु गंधक बराबर देता रहे ॥ १८॥ १९ ॥
अन्यन्ध ।
स्वर्णमाक्षिकगंधस्य समं भागं तु कारयेत् ॥
अर्कक्षीरेण संपिएं तारपत्रं प्रलिप्य च ॥२०॥
पुटेन जारयेतारं मृतं भवति निश्चितम् ॥
अर्थ-सोनामक्खी और गंधक बराबर बराबर लेकर आकके
दूध खरलकर चांदीके कंटकवेधी पत्रोंपर लेपन करदे फिर
शरावसंपुट देकर भस्म करनेसे निश्चय चांदीभी भस्म होजा.
तीहै ।॥ २०॥

रसमञ्जरी।
अन्यच्च।
विधाय पिष्टिं सूतेन रजतस्याथ मेलयेत् ॥ २१ ॥
तालं गधं समं पश्चान्मर्दयेनिंबुकवैः ॥
द्वित्रैः पुटैर्भवेद्भस्म योज्यमेवं रसादिषु ॥ २२॥
अर्थ-पारे और चांदीकी कजलीकर बराबर बराबर गंधक
और हरिताल लेकर नींबूके रसमें मर्दन कर फिर दो तीन
पुटकी आग देनेसे सम्पूर्ण औषधियोंमें योग करनेके लायक
भस्म होजातीहै ॥ २१ ॥ २२ ॥
तारभस्मगुणाः।
शीतं कपायं मधुरमम्लं वातप्रकोपजित् ।।
दीपनं बलकृत्स्निग्धं गूठाजीर्णविनाशनम् ॥२३॥
आयुष्यं दीर्घरोगनं रजतं लेखनं परम् ॥
अर्थ-चांदीकी भस्म ठंढी है, कसैली है, मीठी है, खट्टी है,
वातको जीतनेवाली है-अग्निसंदीपन है-बलकारक है चिकनी
है अजीर्णका नाश करनेवाली है-अवस्थाको बढानेवाली है
और सब रोगोंको नाश करनेवाली है और लेखन है ।। २३ ॥
अथ ताम्रशोधनावश्यकता।
न विपं विपमित्याहुस्तानं तु विपमुच्यते ॥ २४ ॥
एको दोपो विपे ताने त्वष्टौ दोपाः प्रकीर्तिताः॥
अर्थ-ऋषियोंने विषको विष नहीं कहा है किन्तु तांबेकोही
विष कहा है विषमें तो केवल एकही दोष है परन्तु तांबेमें
आउँदोष कहेगयेहैं ॥२४॥
अथ अष्टदोषाः।
भ्रमो मूर्छा विदाहश्च स्वंदक्लेदनवांतयः ॥२५॥

भाषाटीकासहिता। अरुचिश्चित्तसंताप इति दोपा विपोपमाः ॥ तस्मादिशुद्ध संग्राह्यं तानं रोगप्रशान्तये ॥ २६॥ अर्थ-भ्रम, मूर्छा, दाह, स्वेदन, पीडा, वांति, अरुचि और चित्तसंताप ये आठ दोष विषके समान है इसलिये रोग- की शान्तिके हेतु शुद्ध ताम्र लेना चाहिये ॥ २५ ॥ २६॥ अथ ताम्रशोधनम् । लवणैर्वजदुग्धेन ताम्रपत्रं विलेपयेत् ।। अमौ संताप्य निर्गुडीरसैःसिक्तं च सप्तधा ॥ २७॥ स्नुपर्कस्वरसेऽप्येवं शुल्वशुद्धिर्भविष्यति ॥ अर्थ-नमक और थूहरके दूधसे तांबेके कंटकवेधी पत्रोंको लेपन करे फिर अग्निमें तपा तपाकर निर्गुडीक रसमें सातबार बुझावै फिर इसीप्रकार सेहुंड और आकके रसमें बुझानेसे तांबा शुद्ध होजाता है ॥ २७ ॥ अन्यच्च । गोमूत्रेण पचेद्यामं ताम्रपत्रं दृढाग्निना ॥२८॥ शुध्यते नात्र संदेहो मारणं वाप्यथोच्यते ॥ अर्थ-तांबेके कंटकवेधी पत्रोंको गोमूत्र में तेज अग्निले प- हरभर पचानेसे तांबा शुद्ध होजाता है अब मारणविधि कह- ते हैं ॥ २८॥ अथ ताम्रमारणम् । सूतमेकं द्विधा गं, यामं कन्यां विमर्दयेत् ॥ २९ ॥ द्वयोस्तुल्यं ताम्रपत्रं स्थाल्यागर्भ निरोधयेत् ॥. सम्यामृष्ठवणैः सादै पार्थे भस्म निधाय च ॥३०॥ चतुर्याम पचेच्चुल्यां पपृष्ठे सगोमये॥

कंटकवेधी पोंपर लेपनकर शरावसंपुटकर तीनपुटकी आग अर्थ-जंभीरीके रसमें पारे और गंधककीकजली कर तांबके रसमञ्जरी। जलं पुनः पुनदेयं स्वाङ्गशीतं विचूर्णयेत् ॥३१ ।। म्रियते नात्र संदेहः सर्वयोगपु योजयेत् ॥ अर्थ-एक भाग पारा और दो भाग गंधक लेकर पहरभर ग्वारपाठेके रसमें मर्दन कर और दोनोंके समान तांबेके पत्र लेकर थालीसे ढक चारों और राख भरदे और उसके पास भी रखदे इसतरह गोबरसे ढके हुये तांबेके पत्रोंको चार पहरतक अग्निदे उपरसे वारवार जल डालता रहे फिर ठंढ़ा होनेपर उतारले तो तांबा सब योगोंके योग्य निस्संदेह मरजाता है ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ अथान्यः प्रकारः। चतुर्थाशेन सूतेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ ३२ ॥ अम्लपिष्टं द्विगुर्णतमधोर्ध्व दापयेद्रलिम् ॥ चांगेरीकल्कगम तद्भांडे यामं पचेदृढम् ॥ ३३॥ भस्मीभूतं ताम्रपत्रं सर्वयोगेपु योजयेत् ॥ अर्थ-तावेसे चौथाई भाग पारा लेकर तायके पत्रोंपर चहाद और दूनी इमलीके साथ पिसीहुई गंधक उसके ऊपर नीचे रखदे फिर चांगेरीकी लुगदीके बीचमें इसको रखकर मिट्टीके वर्तनमें पहरभर हद अग्निस पचावै तौ सम्पूर्ण प्रयो- गके योग्य तांयेकी भस्म होजाती है ॥ ३२॥ ३३ ॥ अन्यच्च। जैवीररससंपिष्टं रसगंधकलेपितम् ॥ ३४ ॥ शुस्वपत्रं शरावस्थं त्रिपुटैयाँति पञ्चताम् ॥ देनेसे तांबेकी भस्म होजातीहै ।। ३४ ॥

भापाटीकासहिता। (५७)
ताम्रभस्मगुणाः।
तानं तिक्ताम्लमधुरं कपायं शीतलं परम् ॥ ३५॥
कफपित्तक्षयं धातुकुष्ठघ्नं च रसायनम् ।।
नाशयेच्छूलमशीसि वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥३६॥
अर्थ-तांबेकी भस्म चरपरी है खट्टी है मधुर है कसैली है
बहुत शीतल है कफपित्तको नाश करनेवाली है और धातुगत
कुष्ठको दूर करती है रसायन है और शूल और बवासीरके
वास्ते ऐसी है जैसे वृक्षके लिये बिजली ॥ ३५ ॥ ३६॥
अथ कांस्यपित्तलमारणम् ।
राजरीतिस्तथाचोपं ताम्रवन्मारयेत्पृथक् ॥
ताम्रवच्छोधनं तेषां ताम्रवद्गुणकारकम् ॥३७॥
अर्थ-पीतल और कांसीका तांबेकी रीतिसे मारण करे
और तांबहीकी रीतिसे शुद्धि करे तो ये तांबेहीके समान
गुणकारक है।। ३७॥
इति कांस्यपित्तलमारणम् ।
नागवंगी च गलितौ रविदुग्धेन सेचयेत् ॥
त्रिवारं शुद्धिमायाति सच्छिद्रे हंडिकांतरे ॥ ३८॥
अर्थ-सीसा वा रांगको गलाकर आकके दूधमें तीनबार
युझानेसे शुद्ध होजाते हैं परन्तु हांडी छेददार होनी चाहिये
उसमें दूधभरकर गलेहुए सीसे वा रांगको गेरता रहे ॥३८॥
इति नागवंगशोधनम् ।
अथ नागमारणम् ।
त्रिभिः कुंभपुटैनांगो वासास्वरसमर्दितः ।।
सा शिला भस्मतामेति तद्रजःसर्वमेह जित् ॥ ३९ ॥

(५८) रसमञ्जरी। अर्थ-सीसा और मनसिलको अङ्कसेके रसमें घोटकर तीन- वार गजपुटकी आग देनेसे भस्म होजाती है और यह भस्म सब प्रकारके प्रमेहोंको दूर करनेवाली होती है ॥ ३९ ॥ अधान्यः प्रकार: भूभुजंगमगस्ति च पिट्वा पात्रं विलेपयेत्॥ तसं विद्रुते नागे वासापामार्गसंभवम् ॥४०॥ क्षारं विमिश्रयेत्तत्र चतुर्थीशं गुरूक्तितः॥ प्रहरं पाचयेच्चुल्ल्यां वासादा च घट्टिता ॥४॥ तत उद्धृत्य तच्चूर्ण वासानीरे विमर्दयेत् ॥ पुटेत्पुनः समुद्धृत्य तेनैव परिमर्दयेत् ॥ ४२ ॥ एवं सप्तपुटं नागं सिंदूरं जायते ध्रुवम् ॥ तारस्थोरंजनो नागो वातपित्तकफापहः॥ ग्रहणीकुष्ठमेहार्शःप्राणशोपविपापहः ॥४३॥ अर्थ-केंचुए और अगस्तके पत्रोंको पीसकर एक पात्र में लेपक रदे और उसमें सीसा डालकर चूल्हे पर रखदे सीसेके पिघ- लनेपर अडूसे और ओंगाकी भस्म सीसेसे चौथाई लेकर उसमें डालता जाय और अडूसेकी एक लकडीसे सीसेको चलातारहै पहरभर पीछे उतारकर उसको अडूसेके रसमें मर्दन करे फिर पुट देकर भस्मकरे और फिर भी अदूसेके रसमें मर्दन कर इस प्रकार सात पुट देनेसे सीसेकी लाल भस्म होजाती है सीसा वातपित्त और कफको दूर करता है संग्रहणी कोढ, प्रमेह,बवा- सीर,माणशोष और विषको दूर करता है ।। ४०॥४१॥४२॥४३॥ झति नागमारणम्।

भाषाटीकासहिता। अथ वंगमारणम् । आभीरं शोधयेदादौ द्रावयेदंडिकांतरे ।। अपामार्गचतुर्थाशं चूर्णितं मेलयेत्ततः॥४४ ॥ स्थूलाग्रया लोहा शनैरतवचालयेत् ॥ यावद्भस्मत्वमायाति तावन्मी च पूर्ववत् ॥ १५ ॥ तत एकीकृतं सर्व भवेदंगारवर्णकम् ॥ नूतनेन शरावण रोषयेदंतरे भिषक् ।। पश्चात्तीवाग्निना पकं वंगभस्म भवेद्धवम् ॥ ४६॥ अर्थ-प्रथम रांगको शोधकर फिर हांडीमें रखकर उसको गलाचे फिर उसका चतुर्थाश ओंगाकी भस्म उसमें डालता जाय और लोहेकी कलछीसे धीरे धीरे चलाता रहै जबतक भस्म न हो पहलेकी तरह चलाता रहै फिर लाल रंग होनेपर सवको इकट्ठाकर नये शरावसंपुटमें रख प्रचंड आगसे पचाने- पर बंग भस्म होजाता है।॥४४॥ ४५ ॥ ४६॥ अन्यच्चा बंगं सतालमर्कस्य पिट्दा दुग्धेन तं पुटेत् ॥ शुप्काश्वत्थभवैवल्कैः सप्तधा भस्मतां ब्रजेत् १७ ॥ वंगं तिक्तोष्णकं सक्षमीपहातप्रकोपनम् ।। मेहश्लेष्मामयनं च कृमिघ्नं मोहनाशनम् ॥१८॥ अर्थ-आकके दुध पिसीहुई गंधकके पुटमें यंगको रखदे ऊपरसे सूखे पीपलकी छालका चूरा डालता जाय ऐसे सात वार करनेसे अंग भस्म होजाताहे बंगभस्म चरपरी है गरम है हक्ष है कुछ वातको प्रकोप करनेवाली है प्रमेह और श्लेप्माको

(६०)
रसमञ्जरी।
दूर करनेवाली है कीडोंको दूर करती है भूर्छाकों
छुडाती है ॥४७॥४८॥
इति घंगमारणम् ।
अथ लोहशुद्धिः।
त्रिफलाटगुणे तोये त्रिफला पोडशं पलम् ॥॥
तत्काथे पादशेपे तु लोहस्य पलपंचकम् ॥४९॥
कृत्वा पत्राणि ततानि सप्तवारं निपेचयेत्॥
एवं प्रलीयते दोपो गिरिजो लोहसंभवः ॥५०॥
अर्थ-सोलह तोले हरड बहेडे आँवलेको ४८ तोले पानी में
भरकर अग्निपै चढ़ादे चौथाई रहनेपर उतारले फिर पांच तोले
लोहेके पत्र गरम करके उसमें सातवार बुझानेसे लोहमें जो
गिरिजदोषहै वह नष्ट होजाताहै ॥ ४९ ॥ ५० ॥
इति लोहशुद्धिः।
अथ लोहमारणम्।
शुद्धस्य सूतराजस्य भागो भागद्वयं वलेः ।।
द्वयोः समं सारचूण मर्दयेत्कन्यकांबुना ।। ५ ।।
यामद्वयं बतो गोलं स्थापयेत्ताम्रभाजने ।।
आच्छाद्यैरंडजैः पत्रैरुष्णो यामद्वयं भवेत् ।। ६२ ।।
चिदिनं धान्यराशिस्थं तं ततो मर्दयेदृढम् ।।
रजस्तहखगलितं नीरे तरति हसवत् ॥५३॥
तीक्ष्णं मुंडं कांतलोहं निरुत्थं जायते मृतम् ।।
त्रिफलामधुसंयुक्तमेतत्सेव्यं रसायनम् ॥५४॥

भाषाटीकासहिता। (६२)
अर्थ-शुन्द्र पारा एक माग और गंधक दो भाग और
दोनोंकी यरायर अथवा तीन भाग लोहा लेकर ग्यारपाठेके
रसमें दोपहर तक खरल कर फिर गोला यनाकर तायके यत.
नमें रमदे उपरसे अरंडके पत्तीस टककर दो पहरतक धूपमें
रहनेदेफिर तीन दिनतक उसे धानकी राशिमें गडा रहनेदें
फिर इसको बरलकर कपडेमें शानल तो यह भस्म पानी-
पर इसकी तरह तैरने लगे-इसीप्रकार कांत तीक्ष्ण-और
मुंडलाहकी भस्म होजाती है इसकी प्रिफला और शह-
दफे साथ संयन करनेसे बढी गुणकारक है ।। ५१॥५२॥
॥५३ ॥५४॥
अधान्यः प्रकारः।
द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णस्य मेलयेत् ॥
कन्यानीरेण संमयं यामयुग्मं तु तत्पुटेत् ।।
पुटेदेवं लोहचूर्ण सप्तधा मरणं ब्रजेत् ।। १५ ।।
अर्थ-पोलाद लोहेका यारहवो हिस्सा सिंदूर मिलाकर
घीधारक रसमें दो पहरतका परल फरे पिर शरायसंपुटकर
गगपुटगी आग दे एसप्रकार सातयार पुट इनमें लोड़की
भस्म हो जाती है ॥५५॥
अन्य।
काकोडंपरिकानीरे लोदपत्राणि सेचयेत् ।।
तानमानि पहारं फुट्यत्तदलखले ॥५६॥
तत्पनमांश दरदं शिया सर्व विमदयेत् ।।
कुमारीनीरतस्तीणं पुरे गजपुटे तथा ॥२७॥
निसार पिपलागायत्तसंख्याकरतं द्वितः ।।
एवं चतुर्दशपुटलाई पारित भवेत् ॥५८॥

(६२)
रसमञ्जरी।
अर्थ-कट्टमरके रसमें गरम गरम लोहेके पत्रोंको बुझाकर
ऊखलमें कूट ले फिर उसमें पांचवां हिस्सा सिंगरफ मिलाकर
सबको खरल कर ग्वारपाठेका रस मिलाता रहै इस प्रकार
गजपुटकी तीन तेज आग देवेफिर फिर तीनही वार त्रिफलाके
काथमें खरल कर इस प्रकार चौदह पुट देनेसे लोहा पानी में
तैरनेके योग्य होजाता है ।। ५६॥ ५७ ॥५८॥
अन्यञ्च।
तिंदूफलस्य मजायां खङ्गं लिप्त्वाऽऽतपे खरे ॥
धारयेत्कांस्यपात्रेण दिनैकेन पुटत्यलम् ॥ ५९॥
लेपं पुनः पुनः कुर्यादिनान्ते तत्प्रपेपयेत् ॥
त्रिफलाकाथसंयुक्त दिनैकेन मृतिर्भवेत् ॥ ६॥
अर्थ-तिन्दूफल के गूदेसे लोहेके पनको लेपन करके कांसीके
पान में रखकर तेज धूपमें सुखा लेवे फिर इसीतरह दिनमें बार-
बार लेप करता रहे सायंकालको त्रिफलाके काथके साथ खरल-
करके फिर गजपुटकी आग देनेसे एकही दिवसमें भस्म होजा-
ता है ।। ५९ ॥ ६॥
अथान्यः प्रकारः।
लोहं पत्रमतीव तप्तमसकृत्वाथे क्षिपेत्रफले॥
चूर्णीभूतमतो भवेनिफलजे काथे पचेगोजले॥ ६१॥
'मत्स्याक्षीनिफलारसेन पुटयेद्यावनिरुत्थं भवेत् ।।
पश्चादाज्यमधुप्लुतं सुपुटितं शुद्धं भवेदायसम् ॥६२॥
अर्थ-लोहे के पत्र बहुत गरम करके त्रिफलाके काथमें घुझावै
और त्रिफलाहीके कायमें खरल करदेगोमूत्र में पचाये और
मछौछी और विफलाकेरसमें उसको जयतकभावना दे तबतक
निरुत्य होय फिर धी और शहदमें लपेटकर पुट देनेसे लोहा
शुद्ध होजाता है ॥६१.॥ ६२॥

भाषाटीकासहिता। भस्मपरीक्षा। सर्वमेतन्मृतं लोहं ध्मातव्यं मृत्पंचके ॥ यद्येवं स्यानिरुत्थानं सत्यं वारितरं भवेत् ॥ गंधकं तुत्थक लोहं तुल्यं खल्वे विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥ दिनैकं कन्यकानावरुद्धा गजपुटे पचेत् । इत्येवं सर्वलोहानां कर्त्तव्येत्थं निरुत्थितः ॥१४॥ अर्थ-इस सम्पूर्ण लोहेकी भस्मको मृत्पंचकमें बुझावै जो निरुत्थ होजाय तो सत्यही पानी में तैरनेके योग्य होय गंधक लीलाथोथा और इनके समान लोहेको ग्वारपाठेके रसमें खरलकर कपड़मिट्टी कर गजपुटकी आग देऐसा करनेसे लोहा मिरुत्य होजाता है ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ तरय गुणाः। कृष्णायसोऽथ शूलार्शः कुष्ठपांडुत्वमेहनुत् ॥ वयःस्थं गुरु चक्षुष्यं सरं मेदोगदापहम् ॥६५॥ . आयु-प्रदातावलवीर्यकर्ता रोगहस्यहन्ता मदनस्य भी। अयःसमानं नहि किंचिदन्यसायनं श्रेष्ठतमं हितोः६६ अर्थ-काला लोहा शूल, बवासीर, कोट, पीलिया और प्रमेहको दूर करता है अवस्थाको बहानेवाला, भारी, नेत्रोंको हितकारक, दस्तकारक और मेदाके रोगोंका नाश करनेवाला है. आयु, बल और वीर्यको बढानेवाली रोगोंको दूर करने वाला, कामको उत्तेजित करनेवाला, लोहेकी भमके समान माणियोंको हितकारक और कोई रसायन नहीं है ।। ६५॥६६॥ इति लोहमारणम् । तस्य पथ्यापथ्यविधिः। कूष्मांडं तिलतैलं च मापानं राजकं तथा ॥ मद्यमम्लरसं चैव त्यजेल्लोहस्य सेवकः ।।६७ ॥

(६४)
रसमञ्जरी।
अर्थ-पेठा और काशीफल, तिलतेल, उड़द, राई, मदिरा
और खटाईकी चीजें लोहेके सेवन करनेवाला छोडदे ।। ६७॥
किग्रहणम् ।
ये गुणा मारिते मुंडे ते गुणा मुंडकिट्टके ।।
तस्मात्सर्वत्र मंडूरं रोगशान्त्यै नियोजयेत् ॥ ६८॥
अर्थ-जो गुण मरेहुये मुंडमें हैं वेही गुण मुंडकिट्टीमें हैं इसी
कारण सब रोगोंकी शान्तिके निमित्त मंडरहीका योग करना
चाहिये ॥ ६८॥
शतोत्थमुत्तमं किट्ट मध्यमाशीतिवार्पिकम् ॥
अधमं पाटिवाीयं ततो हीनं विपोपमम् ॥ ६९ ॥
अर्थ-सौ वर्षकी कीटी उत्तम और अस्सी वर्षकी मध्यम साठ
वर्षकी अधम और इससे कमकी विषके समान होतीहै ।।६९॥
दाधाक्षकाप्ठेमलमायसं तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ।।
विचूर्ण्य लीढं मधुनाचिरेण नृणां क्षयंपांडुगदं निहन्ति ७०
अर्थ-बहेडेके कोयलोंमें कीटीको अच्छीतरह गरम करके
गोमूत्रमें आठवार बुझावै फिर पीसकर शहद के संग पाटे
तो थोड़ेही दिनों में मनुष्योंका क्षयी और पीलिया रोग दूर
होजाय ॥ ७० ॥
किट्टादशगुणं मुंडं मुंडात्तीक्ष्णं शताधिकम् ॥
तीक्ष्णाल्लक्षगुणं कांतं भक्षणात्कुरुते गुणम् ॥ ७१॥
अर्थ-कीटीसे दशगुणा मुंडलोहमें और मुंडसे सौ गुना तीक्ष्ण
लोहमें और तीक्ष्णसे लाखगुना गुण कांतलोहमें है यह मनु:
प्योंके लिये गुणकारक है ।।.७१ ॥
इति श्रीशादिनाथविरचितांयां रसमंजर्या स्वर्णाद्यष्टधातुशोधन-
मारणवतं नाम पञ्चमोध्यायः ॥ ५॥

'भाषाटीकासहिता। (६५)
क्षीराब्धेस्थितं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।
वन्दे धन्वन्तारं नित्यं नानागदनिपूदनम्॥३॥
अर्थ-क्षीरसमुद्रनिवासी भगवान् पीतांबरधारी चतुर्भुज
नाना प्रकारके रोगोंको नाश करनेवाले धन्वन्तरि महाराजको
नित्य प्रणाम करताहूं ॥१॥
यथागुरुमुखं श्रुत्वा सानुभूतं च यद्सम् ।।
स रसःप्रोच्यते यत्र व्याधिनाशनहेतवे ॥२॥
अर्थ-जैसे गुरुके मुखसे सुने और अनुभव किये हुए (अजमाये
हुए) रसरोगोंको दूर करनेकेलिये इस जगह लिखे गये हैं।॥२॥
मुक्कैकं रसवैद्यं च लाभपूजायशस्विनम् ॥
तृणकाप्टौपधैवेद्यः को लभेत वराटिकाम् ॥३॥
अर्थ-लाभ, पूजा और यशके भागी रसोंके जाननेवाले
वैद्यको छोड़कर कौनसा वैद्य तिनुके और काष्ठकी औषधि-
योंसे एक कौडीभी प्राप्त करसता है ॥३॥
यस्य रोगस्प यो योगो मुनिभिः परिकीर्तितः।।
तत्तद्योगसमायुक्तं भिपक सुतं प्रयोजयेत् ॥४॥
अर्थ-महर्षियोंने जिस रोगपर जोऔषधि लिखी है उसी२
योगमें पारा मिलाकर वैद्य दे॥४॥
मात्राधिकं न सेवेत रसं वा विपमौषधम् ॥
व्याधिवद्धं च कोष्टञ्च वीक्ष्य मात्र प्रयोजयेत्॥५॥
अर्थ-मागासे अधिक पारा.वा और २ औषध,वा अन्य
विष जेसे संखिया, कुचला, मीठातेलिया न खाय-वैद्यको
उचित है कि, रोगको जानकरया कोष्ठ अर्थात् उदरके बलाब-
लको देसकर अर्थात् रोगीकी अवस्थाके अनुसार मानादे॥५॥

+ (६४) रसमञ्जरी। अर्थ-पेठा और काशीफल, तिलतेल, उड़द, राई, मदिरा और खटाईकी चीजें लोहेके सेवन करनेवाला छोडदे ॥ ६७ ॥ किट्टग्रहणम् । ये गुणा मारित मुंडे ते गुणा मुंडकिट्टके ।। तस्मात्सर्वत्र मंडूरं रोगशान्त्यै नियोजयेत् ॥ ६८॥ अर्थ-जो गुण मरेहुये मुंडमें हैं वेही गुण मुंडकिट्टीमें हैं इसी कारण सब रोगोंकी शान्तिके निमित्त मंदहीका योग करना चाहिये ॥ ६८॥ शतोत्थमुत्तमं किट्ट मध्यमाशीतिवार्पिकम् ॥ अधमं पाटिवापीयं ततो हीनं विपोपमम् ॥ ६९॥ अर्थ-सौ वर्षकी कीटी उत्तमऔर अस्सी वर्षकी मध्यम साठ वर्षकी अधम और इससे कमकी विषके समान होतीहै ॥६९।। दाधाक्षकाप्टेमलमायसं तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ।। विचूर्ण्य लीढं मधुनाचिरेण नृणां क्षयंपांडगदं निहन्ति ७० अर्थ-बहेडेके कोयलों में कीटीको अच्छीतरह गरम करके गोमूत्रमें आठबार बुझावै फिर पीसकर शहदके संग चाटे तो थोड़ेही दिनों में मनुष्योंका क्षयी और पीलिया रोग दूर होजाय ।। ७० ॥ मुंडं मुंडात्तीक्ष्णं शताधिकम् ॥ साधुणं कांतं भक्षणात्कुरुते गुणम् ।। ७१ -कीटीसे दशगुणा मुंडलोहमें और मुंडसे सौ गुनात लाहमें और तीक्ष्णसे लाखगुना गुण कांतलोहमें है प्योंके लिये गुणकारक है ॥७१ ॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायो रसमंजर्या ५ 4. भारणसेवत नाम पञ्चमोध्यायः ॥५॥ पर भाषाटीकासहिता। (६७) और घीके साथ खानेसे आठ महारोगोंको और कास, ज्वर, श्वास और अतीसारको जीते यह रत्नगर्भपोटलीरस योगवाही है ॥६॥७॥ ८॥९॥ १०॥ ११॥ १२॥ इति रत्नगर्भपोटलीरस। अथ मृगांकरसः। स्थादसेन समं हेम मौक्तिकं द्विगुणं भवेत् ॥ गंधकं च समं तेन रसपादस्तु टंकणम् ॥ १३॥ सर्व तगोलकं कृत्वा कांजिकेनावशोपयेत् ॥ भांडे लवणपूणे च पचेद्यामचतुष्टयम् ॥१४॥ मृगांकसंज्ञको ज्ञेयो राजयोगनिबंतनः।। गुंजाचतुएंयं चास्य मरिचर्मक्षयेद्भिपक् ॥ १५॥ पिप्पलीदशकैर्वापि मधुना लेहयेझुधः ॥ पथ्यं सुलघुमांसेन प्रायेणास्य प्रयोजयेत् ॥१६॥ दध्याज्यगव्य तक्र वा क्षीरं वाऽऽज प्रयोजयेत् ॥ व्यंजनघुतपक्कैश्च नातिक्षारैरहिंगुकैः ॥१७॥ .एलाजबीरमरिचैः संस्कृतैरविदाहिभिः ।। वताकतैलबिल्वानि कारवलं च वर्जयेत् ॥ १८॥ स्त्रियं परिहरेरात्कोपं चापि परित्यजेत् ॥ वल्ली तुंबरिकानाय तन्मूलं काथयेत्पलम् ॥ १९ ॥ कटुकन्नयसंयुक्तं पाययेकासशान्तये ॥ त्रिशूली या समाख्याता तन्मूलं वाथयेवलम् ॥२०॥ ईपदिगुसमायुक्तं काकिणी चित्रकं वचा ।। भक्षयेत्पथ्यभोज्यं च सर्वरोगप्रशान्तये ॥२१॥ :

(६८) रसमन्नरी। : मर्कटीपत्रचूर्णस्य गुटिकां मधुना कृताम् ॥ धारयेत्सततं वक्र कासविष्टंभनाशिनीम् ॥ २२॥ छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिः सनागरम् ॥ छागोपसेवासहनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ।। २३ ।। मलायत्तं वलं पुंसां शुक्रायत्तं च जीवितम् ॥ अतो विशेपतो रक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी ॥२४॥ अर्थ-पारेके बराबर बराबर सोनेके वरक और दूने मोती और पारेके बराबर गंधक और चौथाई सुहागा सबको कांजी- में पीसकर गोला बनाये फिर नमकसे भरेहुए बर्तनके बीच इस गोलेको रखदे बासनका मुख बन्दकर चार पहरतक प्रचंड अमिसे पचावै तो यह मृगांक संज्ञक रस तैयार होजाय यह राजयक्ष्माको दूर करता है इसकी मात्राचार रत्तीकी है इसको कालीमिरच अथवा पीपल और शहदके साथ खाय प्रायः इसी पर हलके मांसका पथ्य देवे दही मक्खन गायकी छांछ अथवा दूध अथवा बकरीका दूध वा छांटका पथ्य देवे धीमें पकेहुए पदार्थ पूरी कन्दौरी इत्यादि खाय परन्तु इनमें बहुत नमक वा हींग न होवे इन पदार्थामें इलायची जारी कालीमिरच हों पर तेज न हों बैंगन तेल वेल और करेले वर्जित हैं स्त्री और क्रोधको पास न आनेदे बेल और तूंबरीकी जडका काढाकर त्रिकुटा डालकर पीनेसे कास दूर होता है विशलीकी जडके काढेमें काकतुंडी, चीता और वच और थोडी फूलीहुई. हींग डालकर इस रसको पीवे तो सम प्रकारके रोग दूर होवेंकों के पत्तोंके चूर्ण में शहद मिलाकर गोली बना मुँह में रखनेसे खांसी और मलका विकार दूर होता है बकरेका मांस बकरीका दूध बकरीका घी सोंठ मिलाकर खाय और बकरियोंको पाले और रातदिन बकरियोंमें रहे तो राजयक्ष्मा दूरहो मनुष्योंमें भाषाटीकासहिता। (६९) मलके आधीन चल है और वीर्यके आधीन जीना है अतएव उचित है कि राजयक्ष्मामें मल और वीर्यकी अच्छेप्रकार रक्षा- करें।।१३।१४।१५।१६।१७।१८।१९।२०१२१॥२२॥२३॥२४॥ इति मृगांकरसः । अथ लोकनाथपोटलीरसः। पलं कपर्दचूर्णस्य पलं पारदगंधयोः॥ मापोऽपि टंकणस्यैको जंबीरेण विमर्दयेत् ॥२५॥ पुटेल्लोकेश्वरो नामा लोकनाथोऽयमुत्तमः॥ जयेत्कुष्टं रक्तपित्तमन्यरोगं क्षयं नयेत् ॥२६॥ पुष्टवीर्यप्रदाता च कांतिलावण्यदः परः॥ कोऽस्ति लोकेश्वरादन्यो नृणांशंभुमुखोद्गतात् ।। २७॥ अर्थ-कौडीकी भस्म चार तोले पारा और गंधक चार ताले और सुहागा एक मासे ये सब जंभीरीके रसमें मर्दन करे यह लोकेश्वरका कहा हुआ लोकनाथ रस रक्तपित्त कोढ और सब रोगोंका नाश करे पुष्टि और वीर्यका देनेवाला है कांति और सुन्दरताका देनेवालाहै महादेवजीके कहेहुये इस लोकेश्वररससे और उत्तम रस मनुष्योंके लिये कोई नहीं है।॥२५॥२६॥२७॥ इति लोकनाथपोटलीरसः। अथ लोकेश्वरपोटलीरसः। रसस्य भस्मना हेम पादांशेन प्रकल्पयेत् ॥ द्विगुणं गंधकं दत्त्वा मर्दयचित्रकांबुना ॥२८॥ वराटकाश्च संपूर्य टंकणेन निरुद्धय च ॥ भांडे चूर्ण प्रतिलिखेत्सित्वा रुंधीत मृन्मये ।। २९॥ शोपयित्वा पुटेद्वत्तें वह्निं दत्त्वा पराहिके। ܙ ܢ (६८) रसमञ्जरी। ; मर्कटीपत्रचूर्णस्य गुटिकां मधुना कृताम् ।। धारयेत्सततं वक्के कासविष्टंभनाशिनीम् ॥ २२ ॥ छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिः सनागरम् ॥ छागोपसेवासहनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ॥२३॥ मलायत्तं बलं पुंसां शुक्रायत्तं च जीवितम्॥ अतो विशेपतो रक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी॥२४॥ अर्थ-पारेके बराबर बराबर सोनके चरक और दूने मोती और पारेके बराबर गंधक और चौथाई सुहागा सबको कांजी- में पीसकर गोला बनावे फिर नमकसे भरेहुए वर्तनके बीचमें इस गोलेको रखदे बासनका मुख बन्दकर चार पहरतक प्रचंड अनिसे पचावै तो यह मृगांक संज्ञक रस तैयार होजाय यह राजयक्ष्माको दूर करता है इसकी मात्राचार रत्तीकी है इसको कालीमिरच अथवा पीपल और शहदके साथ खाय प्रायः इसी पर हलके मांसका पथ्य देवे दही मक्खन गायकी छांछ अथवा दूध अथवा बकरीका दूध पा छांछका पथ्य देवे धीमें पकेहुए पदार्थ पूरी कचौरी इत्यादि खाय परन्तु इनमें बहुत नमक वा हींग न होवे इन पदार्थामें इलायची जंभीरी कालीमिरच हों पर तेज न हों बैंगन तेल बेल और करेले वर्जित हैं स्त्री और क्रोधको पास न आनेदे बेल और तूंवरीकी जडका काढाकर त्रिकुटा डालकर पीनेसे कास दूर होता है त्रिशुलीकी जड़के काढेमें काकतुंडी, चीता और वच और थोडी फूलीहुई. हींग डालकर इस रसको पीवे तो सनमकारके रोग दूर होकोंछके पत्तोंके चूर्णमें शहद मिलाकर गोली बना मुँहमें रखनेसे खांसी और मलका विकार दूर होता है बकरेका मांस बकरीका दूध बकरीका घी सोंठ मिलाकर खाय और बकरियोंको पाले और रातदिन बकरियों में रहे तो राजयक्ष्मा दूरहो मनुष्योंमें भाषाटीकासहिता। मलके आधीन बल है और वीर्यके आधीन जीना है अतएव उचित है कि राजयक्ष्मामें मल और वीर्यकी अच्छेप्रकार रक्षा- करें।।१३।१४।१५।१६।१७।१८।१९।२०१२१॥२२॥२३॥२४॥ इति मृगांकरसः । अथ लोकनाथपोटलीरसः । पलं कपर्दचूर्णस्य पलं पारद्गंधयोः॥ मापोऽपि टंकणस्यैको जंबीरेण विमर्दयेत् ॥२५॥ पुटेल्लोकेश्वरो नामा लोकनाथोऽयमुत्तमः॥ जयेत्कुष्टं रक्तपित्तमन्यरोगं क्षयं नयेत् ॥२६॥ पुष्टवीर्यप्रदाता च कांतिलावण्यदः परः॥ कोऽस्ति लोकेश्वरादन्यो नृणांशंभुमुखोद्गतात् ॥ २७॥ अर्थ-कौडीकी भस्म चार तोले पारा और गंधक चार तोले और सुहागा एक मासे ये सब जंभीरीके रसमें मर्दन करे यह लोकेश्वरका कहा हुआ लोकनाथ रस रक्तपित्त कोढ और सब रोगोंका नाश करे पुष्टि और वीर्यका देनेवाला है कांति और सुन्दरताका देनेवालाहे महादेवजीके कहेहुये इसलोकेश्वररससे और उत्तम रस मनुप्योंके लिये कोई नहीं है।॥२५॥२६॥२७॥ इति लोकनाथपोटलौरसः। अथ लोकेश्वरपोटलीरसः। रसस्य भस्मना हेम पादांशेन प्रकल्पयेत् ॥ द्विगुणं गंधकं दत्त्वा मर्दयेचित्रकांबुना ॥२८॥ वराटकाश्च संपूर्य टंकणेन निरुद्धय च ॥ भांडे चूर्ण प्रतिलिखेक्षित्वा रुंधीत मृन्मये ॥२९॥ शोपयित्वा पुटेनत्तें वह्नि दत्त्वा पराहिके॥

(७०) रसमक्षरी। . स्वांगशीतं समुद्धृत्य चूर्णयित्वाथ विन्यसेत् ॥३०॥ एप लोकेश्वरो नाम वीर्यपुष्टिविवर्द्धनः॥ अर्थ-पारेकीभस्मसे चतुर्थांशसुवर्णकी भस्म ले और पारसे दूनीगंधक लेकर चीतके रसमें खरल करे फिर उसे पिट्ठीसे कौडियोंको भरकर सुहागेसे मुख बन्दकरदे कौडियोंको मिट्टी के बासनमें भरकर चूनेसे उसका मुख बन्दकरदे फिर सुखाकर गजपुट में फूंकदे ठंडा होनेपर निकाल कर चूर्णकरके रखले यह लोकेश्वररस वीर्य और पुष्टिका बढानेवाला है इस रसका अनुमान नीचे लिखीहुई रीतिसे करे ॥ २८ ॥२९॥३०॥ तस्यैव सेवनप्रकारमाह ॥ गुंजाचतुष्टयं चास्य पिप्पलीमधुसंयुतम् ।।३१।। खादयेत्परया भक्त्या लोकेशः सर्वसिद्धिदः॥ अङ्गकार्येऽग्निमांद्य च कासपित्ते रसस्त्वयम् ॥३२॥ मरिचैघृतसंयुक्तः प्रदातव्यो दिनत्रयम् ॥ लवणं वर्जयेत्तत्र शयीतोत्तानपादतः॥३३॥ एकविंशदिनं यावन्मरिचं सघृतं पिबेत् ॥ पथ्यं मृगांकवद्देयं शयीतोत्तानपादतः॥३४॥ अर्थ -इस रसकी चार रत्तीकी मात्रा अङ्गकी कृशता और मंदाग्निमें देवे और खांसी और पित्तमें कालीमिरच और घीके साथ तीन दिन देवे रोगी इक्कीस दिनतक लवण न खाय और जबतक मिरच घी खाय तबतक पैर सीधे पसारकर सोवे और इसपर यथ्य मृगांकके रसके समान देवे अर्थात् हलके मांसका पथ्य देवे घृतपकपदार्थ जिनमें नोंन मिरच खटाई अधिक न पडी होवे बैंगन बेल और तेल करेले न खाय स्त्रीसंसर्ग न करे ।। ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४॥ इति सेवनविधिः।

. भाषाटीकासहिता। (७१) अन्यव फलानि । ये शुष्का विपमानिलैः क्षयरुजाव्याप्ताश्च ये कुष्टिनो ये पांडुत्वहताः कुवैद्यविधिना ये शोपिणो दुर्भगाः ।। ये तप्ता विविधज्वरैर्धममदोन्मादैः प्रमादं गता- स्ते सर्वे विगतामया हतरुजः स्युः पोटलीसेवया॥३५॥ अर्थ-वातादिक पवनके लगनेसे जो कृश होगये हैं और जो क्षयरोगसे व्याप्त हैं कोही हैं पीलियाने ग्रस लिया है जिनको वैद्यने त्याग दियाहो शोष होगयाहो विविधज्वरसे पीडितहों जिनको भ्रम मदोन्माद और प्रमाद होगयाही वे सब इस पोट- लीके सेवनसे नीरोग (विगतामय ) होजाते हैं ॥ ३५॥ इति लोकेश्वरपोटलीरसः । अथ राजमृगांकरसः। रसभस्म त्रयो भागा भागैकं हेमभस्मकम् ।। मृतताम्रस्य भागैक शिला गधकतालकम् ॥३६॥ प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् ॥ वराटीः पूरयत्तेन राजाशीरण टंकणम् ॥ ३७॥ पिछा तेन मुखं रुद्धवा मृद्भांडे च निरोधयेत् ।। शुष्कं गजपुटे पाच्यं चूर्णयेत्स्वागशीतलम् ॥ ३८॥ रसो राजमृगांकोयं चतुर्गुजः कफापहः ।। दर्शभिः पिप्पलीशोद्वैमरिचकोनविंशतिः॥ ३९॥ सघृतेर्दापयेत्वाथं वातश्लेप्मोइवे क्षये ॥ अर्थ-पारेकी भस्म तीनमाग सोनकी भस्म १ भाग मरा हुआ तवा एक भाग और मेनसिल गंधक हरतालके दो भाग ले सबको मिला पीली काडीमें भरे बकरी

(७२)
रसमञ्जरी।
सुहागेको रगड काडीका मुँह बन्दकर मिट्टीके वर्तनमें रख
सूखनेपर गजपुटकी आगदे ठंढा होनेपर उतारले यह राजमू-
गांकरस है दश पीपल शहदके साथ चार रत्ती खानेसे कफको
दूर करे कालीमिरच और घृतसे वातश्लेष्मासे उत्पन्न क्षयीरो-
गमें देवे॥३६॥ ३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥
इति राजमृगांकरसः।
अथ रत्नगिरिरसः।
शुद्धं सूतं समं गंधं मृतं स्वर्णाभ्रताम्रकम् ॥४०॥
प्रत्येकं मृततुल्यं स्यात्मताई मृतलोहकम् ॥
लोहा मृतवैक्रान्तं मर्दयेद्भगवैः॥४१॥
पर्पटीरसवत्पाच्यं चूर्णितं भावयेत्पृथक् ॥
शिवासकनिर्गुडीवचासोमानिभंगजैः ॥ ४२ ॥
क्षुद्रा मुंडीजयंत्योश्च मुनिब्रह्मोत्थचित्रकः॥
कन्याद्रावैश्च संभाव्य प्रतिद्रावैस्त्रिधात्रिधा ॥४३॥
रुद्धा लघुपुटे पाच्य भूधरे तं समुद्धरेत् ॥
अर्थ-शुद्ध पारा इसीके समान गंधक, स्वर्ण, अभ्रक और
तांबेकी भस्म ये सब पारेके समान ले पारेसे आधी लोहेकी
भस्म और लोहेसे आधी वैक्रान्तकी भस्म इन सयको भांग.
रेके रसमें मर्दनकर पर्पटीरसकी तरह पचायकर नीचे लिखी
हुई औषधियोंकी पृथक् पृथक् तीन २ भावना दे सहजना,
अडूसा, निर्गुडी, वच, गिलोय, भांगरा, कटेरी, गोरखमुंडी,
अरनी,अगस्तिया, ब्राह्मी, चीता और ग्वारपाठाके रसमें फिर
भूधरयंत्रसे लघुपुटकी आग दे उतार ले॥४०॥४१॥४२॥४३॥
अस्य सेवनाविधिः।
इमं नवज्वरे दद्यान्मापमानं रसस्य तु ॥४४॥

भाषाटीकासहिता। (७३) कृष्णधान्यकसमिश्रं मुहूर्ताद्विज्वरो भवेत् ॥ अयं रत्नगिरिनाम रसोयोगस्य वाहकः ॥४५॥ अर्थ-ठंढा होनेपर उतारकर एक मासे नवीनज्वरमें पीपल और धनियेके साथ दे तो दो घडीमें ज्वर दूर होजाय यह रत्न- गिरि नाम रस योगवाही है ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ इति रत्नगिरिरसः। अथ हिंगुलेश्वरो रसः। तुल्यांशं चूर्णयेत्खल्वे पिप्पली हिंगुलं विषम् ॥ द्विगुंजं मधुना देयं वातज्वरनिवृत्तये ॥४६॥ अर्थ-पीपल, हिंगलू और विष बराबर बराबर लेकर खरल करे वातज्वरको शान्तिके हेतु इसकी दो रत्ती मात्रा शहदके संग देवे ॥ ४६॥ इति हिंगुलेश्वरो रसः। अथ शीतभंजी रसः । पारदं रसकं तालं तुत्थं टंकणगंधकम् ॥ सर्वमेतत्सम शुद्ध कारवेल्या द्रवैर्दिनम् ॥१७॥ मर्दयेत्तेन कल्केन ताम्रपानोदरं लिपेत् ॥ अंगुल्यर्धप्रमाणेन पचेत्तत्सिकताहये ॥१८॥ यंत्रे यावत्स्फुटत्येवं बीहयस्तस्य पृष्टतः ॥ ततः सुशीतलं ग्राह्यं ताम्रपात्रोदराद्भिपक् ॥१९॥ शीतभंजी रसो नाम चूर्णयेन्मारचैः समम् ॥ मापेक् पर्णखेडेन भक्षयन्नाशयेज्वरम् ॥५०॥ त्रिदिनपिमं तीवमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ॥ अर्थ-पारा, परिया, हरताल, नीलाथोथा, सुहागा, गंधक, ये सब सिद्ध किये हुए बराबर लेबै इन सबको करे-

"
(७४)
रसमञ्जरी।
लाके रसमें मर्दन करे फिर इसको तांबेके बर्तनमें आधे अंगु-
लके समान लेपदे फिर वालुयंत्रमें चूल्हेपर रख आगदेव बालके
ऊपर धान रखदे जबतक धानकी खील.न हो तबतक
आगपर रहनेदे खिलजायँ तब जाने कि, रस बनगया फिर
ठंडा होनेपर ताबके बर्तनसे निकालले इस शीतभंजीरसमें
कालीमिरच मिला ले रसमेंसे पांच रत्ती पानके साथ खानेसें
तीन दिनमें विषमज्वर, ऐकाहिक, द्वयाहिक ज्याहिक और
चातुर्थिक ज्वरका नाश होताहै ॥ ४७॥४८॥४९॥ ५० ॥
इति शीतभंजीरसः।
अथ शीतारिरसः ।
सूतकं टंकणं गंधं शुल्बचूर्ण समं समम् ॥५॥
सूताद्विगुणितं देयं जेपालं तुपवर्जितम् ॥
सैंधवं मरिचं चिंचात्वग्भस्मापिच शर्कराः॥५२॥
प्रत्येकं सूततुल्यं स्याजवीरैमईयोदिनम् ।।
द्विगुंजं तप्ततोयेन वातश्लेष्मज्वरापहम् ॥५३॥
रसःशीतारिनामायं शीतज्वरहरः परः ॥
अर्थ-पारा, गंधक, सुहागा और तांबेकी भस्म सब समान
ले और पारसे दूना विनाछिलकेका जमालगोटा, सेंधानोन,
कालीमिरच, इमलीकी छालकी भस्म और मिश्री ये सब
पारेकी बराबर ले जंभीरीके रसमें एक दिन खरल को फिर
दो दो रत्तीकी गोली बनावे गर्भपानीके साथ खानेसे वातज्वर
और कफज्वरको दूरकरे, यह शीतारिनाम रस शीतज्वरके
लिये तो एकही औषधि है ॥ ५१॥५२॥ ५३॥
इति गीतारिरसः।
उथ ज्वरराजरस:।
भागेकं रसराजस्य भागस्यादैन माक्षिका ॥५४॥

भाषाटीकासहिता।
(७५)
भागद्वयं शिलायाश्च गंधकस्य त्रयो मताः॥
तालकाष्टादश भागाः शुल्बस्य भागपंचकम् ॥५५॥
भल्लातकत्रयो भागाः सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥
वनीक्षीरप्लुतं कृत्वा दृढे मृन्मयभाजने ॥५६॥
विधाय सुदृढं मुद्रां पचेद्यामचतुष्टयम् ॥
स्वांगशीतं समुद्धृत्य मर्दयेत्सुदृढं पुनः॥१७॥
गुजाचतुष्टयं चास्य पर्णखंडेन दापयेत् ॥
ज्वरराजः प्रसिद्धोऽयमष्टज्वरविनाशकः॥१८॥
प्रातःकाले प्रभुज्यनं पथ्यं तत्रौदनै हितम् ॥
भागेन तुत्थसंयुक्तं चातुर्थिकनिवारणम् ॥ ५९॥
अर्थ-पारा एकतोला सोनामक्खीकी भस्म ६ मासे मैनशिल
दो तोले गंधक तीन तोले हरताल १८ तोले और तांबेकी
भस्मरतोले और शुद्ध कियेहुए भिलाये तीन तोले इन सबको
थूहरके दूधमें खरल कर मिट्टीके पात्र में रख इसका मुख मजबूत
बन्दकरे फिर चार पहरतक तीन अग्निसे पचावे स्वाङ्गशीतल
होनेपर उतारकर फिर खरल करे इसकी ४ रत्तीकी मात्रा
पानके साथ देवे यह परराजरस आठ प्रकारके ज्वरोको नाश
करता है इसकी मात्रा प्रातःकाल ले छाँछ और भात इसपर
हित है इसमें नीलाथोथा मिलाकर देनेसे यह चौथिया ज्वरको
खोता है ॥ ५५ ॥ ५५॥५६॥ ५७ ॥ ५८ ॥ ५९॥
इति ज्वरराजरसः।
अथापरः शीतभंजी रसः।
रसहिंगुलगंधं च जेपालं च त्रिभिः समम् ।।
दंतीकायेन संमर्थ रसो ज्वरहरः स्मृतः॥६॥

(७६) रसमजरी। आईकस्य रसेनाथ दापयेदत्तिकाद्वयम् ॥ नवज्वरं महाघोरं नाशयेद्याममात्रतः॥६॥. शर्करा दधिभक्तं च पथ्यं देयं प्रयत्नतः॥ शीततोयं पिबेचान इक्षुमुद्गरसो हितः ॥ ६२॥ शीतभंजी रसोनामा सर्वज्वरविनाशकः॥ अर्थ-शुद्ध कियेहुए पारा, हिंगलू, गंधक और जमालगोटा तीनोंको बराबर लेकर दंतीके काढेमें खूब खरलकरे अदरखके रसमें दोरत्ती देनेसे नवीन महाघोरज्वरको पहरभरमें खोदेता है इसपर दही भात और बूरेका पथ्य देवे इसके ऊपर ठंढा पानी पीवे ईख और मुंगका पानी भी हितकारक है यह शीतभंजी रस सब ज्वरोंका नाश करनेवाला है॥६०॥६॥२॥ इति अपरः गीतभंजी रसः । अथ महाज्वरांकुशः। सूतं गंध विपं तुल्यं धूर्तबीजं त्रिभिः समम् ॥ ६३ ॥ तच्चूर्णाद्विगुणं व्योपचूर्ण गुंजाद्वयं हितम् ॥ जंबीरकस्य मज्जाभिराईकस्य रसैर्युतः ॥ ६॥ महाज्वरांकुशो नाम ज्वराष्टकनिकृतनः॥ एकाहिकं व्याहिकं च न्याहिकं च चतुर्थकम् ॥ ६॥ विपमं च विदोपोत्थं हंति सबै न संशयः॥ व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चंक्रमणं तथा।। ६६ ।।. ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान्भवेत् ॥ अर्थ-शुद्धकिया हुआ पारा, गंधक और विष ले तीनोंके 'नरावर धतूरेका बीज और सबसे दुगुनी त्रिकुटा अर्थात् (सोंठ मिरच पीपल ) लेकर सबको खरल करे इसकी दो रत्तीकी मात्रा जंभीरी अथवा अदरखके रसमें देनेसे सवप्रकारके , भाषाटीकासहिता। (७७) स्वर एकाँतरा द्वयाहिक, तिजारी, चौथिया, त्रिदोषसे उत्प. न विषमज्वरको नाश करता है ज्वर हटनेपर जबतक देहमें बल न आवे तबतक कसरत, कुस्ती, स्नान, टहलना ये बातें न करे॥ ६३॥ ६४॥६५॥६६॥ इति महाग्वरांमुशी रसः। अथ प्राणेश्वरो रसः। शुद्धसूतं तथा गंध मृतानं विपसंयुतम् ॥ ६ ॥ समं तन्मदयेत्तालमूलीनीरैरुयहं बुधः ।। पूरयेत्कुपिकां तेन मुद्रायित्वा विशोपयेत् ॥ ६८।। सप्तभित्तिकावस्त्रैर्वेष्टयित्वाथ शोपयेत्।। पुटेकुंभप्रमाणेन स्वांगशीतं समुद्धरेत् ।। ६९ ॥ गृहीत्वा कुपिकामध्यान्मईयेच्च दिनंततः॥ अजाजी चित्रकं हिंगु स्वर्जिका टंकणं च यत्॥७॥ गुग्गुलुः पंच लवणं यवक्षारो यवानिका ॥ मरिचं पिप्पली चैव प्रत्येकं च समानतः॥१॥ एपां कपायेण पुनर्भावयेत्सप्तधाऽऽतपे ॥ नागवल्लीदलयुतः पंचगुंजो रसेश्वरः ॥ ७२ ।। अर्थ-शुद्ध कियाहुआ पारा और शुद्ध गंधक अभ्रककी भस्म और सेंगिया विष इन सबको बराबर लेकर हुसलीके रसमें तीन दिनतक खरल करे फिर कांचकी शीशी में भरकर उसका मुंह बन्द करके सात कपडमिट्टी करे फिर सुखायकर कुंभपुटकी आग दे ठंडा होनेपर शीशीको निकालकर फोड लेवे फिर रस निकालकर एकदिन खरल करे जीरा, चीता, हींग, सज्जी, सुहागा, गूगल, पांचोंनॉन, जवाखार, अजमायन, मिरचओर पीपल ये सब औषधी बराबर लेकर इनके काटेमें उस रसको (७८) रसमभरी। सात भावनादे इसकी मात्रा पांच रत्ती नागरपानके रसमें लेवे तो नीचे लिखेहुए गुण करे ॥६॥६८॥६९॥७०।७१॥७२॥ अस्यैव सेवनविधिमाह । दद्यान्नबज्वरे तीव्र सोष्णं वारि पिवेदनु । प्राणेश्वरोरसोनाम सन्निपातप्रकोपनुत् ।। ७३॥ शीतज्वरे दाहपूर्वे गुल्मे शूले त्रिदोपजे । वांछितं भोजनं दद्यात्कुच्चिन्दनलेपनम् ॥ ७४॥ तापोद्रेकस्य शमनं वालाभापणगायनैः ॥ प्रभवेन्नात्र संदेहःस्वास्थ्यं च लभते नरः ॥७२॥ अर्थ-नवीन ज्वरमें इस रसको पानकेरसमें देवे ऊपरसे गर्मजल पीवे यह प्राणेश्वररस सब प्रकारके सन्निपातको दूरकरनेवाला है दाहपूर्वक शीतज्वरमें गुल्ममें त्रिदोषसे उत्पन्न हुए शलमें देवे रोगीकी इच्छाके अनुसार भोजन देवे और शरीरमें चन्दन लगा- वे बालकोंकी मीठी बातेसुनना और गान ज्वरके वेगमें शांति- दायक है और शरीरमें इस औषधिसे चैन होवे॥७॥७॥७॥ इति माणेश्वरो रसः। अथ नवज्वरेभसिंहः। शुद्धं सूतं तथा गंधं लोहं तानं च सीसकम् ॥ मरिचं पिप्पली विश्वं समभागानि चूर्णयेत्॥ ७६॥ अर्द्धभागं विपं दत्त्वा मर्दयद्वासरद्वयम् ॥ शृंगवेरानुपानेन दद्याद्वंजाइयं भिपक् ।। ७७॥ नवज्वरे महाघोरे वाते संग्रहणीगदे ॥ नवज्वरेभसिंहोऽयं सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ ७८॥ अर्थ-शुद्ध पाराऔर शुद्ध गंधक,मराहुआ लोह, तांबा और ससिा कालीमिरच,पीपल और सोंठ ये सब एक एक भाग और , , भाषाटीकासहिता। (७९) आधा भाग विग लेकर दो दिनतक अदरखके रसमें खरल करे जब इस प्रकार बनजाय लब महाघोर नवीनज्वरमें इसकी दो रत्तीकी गोली दे, यह बात और संग्रहणीको भी दूर करता है इस रसका नाम नवज्वरेभसिंह है सब रोगोंपर चलता है, वैद्यको उचित है बालक, वृद्ध, तरुण, बलवान, कमजोर और स्त्रीके अनुसार माना देवे ॥७६ ॥ ७७ ॥ ७८॥ इति नववरेभसिंहः। अथ पंचाननज्वरांकुशः॥ शंभोः कंठविभूपणं समरिचं मारारिरक्तं रविः पक्षौ सागरलोचनं शशियुतं भागोऽकसंख्यान्वितम् ।। खल्वे तं खलु मर्दितं रविजलैगुंजैकमा ततः सिद्धोऽयं ज्वरदंतदर्पदलनः पंचाननाख्यो रसः॥ ७९॥ पथ्यं च देयं दधितक्रभक्तं सिंधूत्थयुक्तं सितया समेतम्॥ गंधानुलेपो हिमतोयपानं दुग्धं च देयं शुभदाडिमंच८० अर्थ-विष दो भाग, कालीमिरच चार भाग, गंधक दी भाग, सिंगरफ १ भाग, तांबेकी भस्म बारह भाग इन सबको खरलमें ढाल आकके दूध खरल करे फिर एक २ रत्तीकी गोली बनावे यह रस ज्वररूपहाथीके दांतोंका दर्प तोडनेके लिये सिंहरूप है इसपर दूध दही भात सेंधानमक अथवा मिश्री मिलाकर पथ्य देना चाहिये, चंदनादि सुगंधित वस्तु- ओंका लेपन: ठंडा पानी पीना हित है दूध और अनार भी हितकारकहे ॥ ७९ ॥ ८०॥ इति पंचाननग्धरांकुशः। अथ पंचाननरसम्म सूतं गंधकचित्रकं त्रिकटुकं मुस्ता विपं.त्रैफल- मेतेभ्यो द्विगुणां गुडेन गुटिकां गुंजाप्रमाणां हरेत् ।। . .

. (८०) रसमञ्जरी। कुष्ठादादशवायुशूलमुदरं शोपप्रमेहादिकं रोगानीककरीन्द्रदर्पदलने ख्यातो हि पंचाननः॥८॥ अर्थ-पारा, गंधक, चीतेकी छाल, त्रिकुटा, नागरमोथा और त्रिफला, ये सब समान ले इनसे दूना गुड़ लेकर मर्दन करे एकएक रत्तीकी गोलियाँ वनावे इन अठारह प्रकारके कोट वायुशूल उदरशोष और प्रमेहको दूर करता है यह पंचानन नाम रस हाथीके समूहरूपी रोगोंके समूहका दर्प दूरकरने- वाला है।॥ ८१ ॥ इति पंचाननरसः। अथ मृतसंजीवनीरसः॥ म्लेच्छस्य भागाश्चत्वारो जेपालस्य त्रयो मताः॥ द्वौ भागो टंकणस्यैव भागैकममृतस्य च ॥ ८२॥ तत्सर्वं मर्दयेत्सूक्ष्मं शुष्कं यामं भिपग्वरः।। शृंगवेरांवुनान्देयो व्योपचित्रकसैंधवैः॥ ८३ ॥ गुंजाइयमितस्तापं हरत्येप विनिश्चयः॥ अर्थ-हिंगलू चारभाग, जमालगोटाशुद्ध तीन भाग,सुहागा दो भाग, गिलोय एकभाग, इन सबको पहरभर खूब खरल करै फिर अदरखके रसमें मर्दन करके बिकुटा, चीता और सेंधानमक इसमें डाल दे इसकी दो रत्तीकी मात्रा निश्चय तापको दूर करती है ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अस्यैव सेवनप्रकारः॥ घनसारेण युक्तेन चंदनेन विलेपयेत् ॥८॥ विदध्यात्कांस्यपात्रेण जीवयेद्रोगिणं भिपक्॥ शाल्यनं तकसहित भोजयेदिल्वसंयुतम् ॥ ८॥ सन्निपाते महाघोरे निदोपे विषमज्वरे ॥ -- .

भाषाटीकासहिता। (८१) आमवाते वातशुले गुल्मे प्लीह्नि जलोदरे ॥८६॥ शीतपूर्वे दाहपूर्वे विपमे सततज्वरे ॥ अग्निमांद्य च वाते च प्रयोज्योऽयं रसेश्वरः ॥ ८७॥ मृतसंजीवनं नाम ख्यातोऽयं रससागरे ॥ ८८॥ अर्थ-कपूर मिलेहुये चन्दनका लेपन करे. पथ्य इसपर बिल्वप्रमाण भात और छांछ देवे. यह रससागरमें लिखा हुआ मृतसंजीवन नाम रसेश्वर-महाघोर सन्निपात, विदोष, विषमज्वर, आमवात, वायु,शूल, गुल्म, तापतिल्ली, जलोदर, शीतपूर्वक और दाहपूर्वक विषमज्वर और निरन्तर ज्वर इन रोगोंका नाश करता है ।। ८४॥ ८५॥८६॥ ८७ ।। ८८ ॥ इति मृतसंजीवनरसः। अथ रविसुंदरो रसः। द्विभागतालेन हतं च तानं रसंच गंधं च समानमाहुः॥ विपं समं तद्विगुणं चं ताम्र त्रिसप्तवारेण दिवाकरांशौ ८९ विमर्च रिटस्वरसेन चूर्णं गुंजैकमानं सितया समेतम् ॥ ज्वरांकुशोऽयं रविसुन्दराख्यो ज्वरानिहन्त्यविधान्स- ममान् ॥ ९॥ अर्थ-दो भाग हरताल,मराहुआ तांबा, शुद्ध पारा और शुद्ध गंधक समान ले और समान ही विष ले विपसे दूनी तविकी भस्म ले आकके रस में इक्कीसवार घोटे और फिर नींबूके रसमें घोटकर एक एक रत्ती की गोली बनावे और मि- श्रीके साथ दे तो यह रविसुन्दर नाम रस आठ प्रकारके ज्वरों- को नाश करता है।। ८९ ॥ ९० ॥ पति रविसुन्दरो रसः। अथ सन्निपातमरवो रसः। ताम्रगंधरसश्वेतस्पंदामरिचपूतनाका समीनपित्तजेपालास्तुल्या एकत्र मार्दताः ॥ ९१ ॥ ६ (८०) रसमभरी। कुष्ठाप्दादशवायुशूलमुदरं शोपप्रमेहादिकं रोगानीककरीन्द्रदर्पदलने ख्यातो हि पंचाननः ।।८१ ।। अर्थ-पारा, गंधक, चीतेकी छाल, त्रिकुटा, नागरमोथा और त्रिफला, ये सब समान ले इनसे दूना गुड़ लेकर मर्दन करे एकएक रत्तीकी गोलियाँ बनावे इन अठारह प्रकारके कोढ वायुशूल उदरशोष और प्रमेहको दूर करता है यह पंचानन नाम रस हाथीके समहरूपी रोगोंके समूहका दर्प दूरकरने- वाला है ।। ८१ ॥ इति पंचाननरसः । अथ मृतसंजीवनीरसः॥ म्लेच्छस्य भागाश्चत्वारो जेपालस्य त्रयो मताः॥ द्वौ भागों टंकणस्यैव भागैकममृतस्य च ॥ ८२।। तत्सर्वं मर्दयेत्सूक्ष्मं शुष्कं याम भिपग्वरः॥ श्रृंगवेरांबुना देयो व्योपचित्रकसैंधवैः ॥ ८३ ॥ गुंजाइयमितस्तापं हरत्येप विनिश्चयः॥ अर्थ-हिंगलू चारभाग, जमालगोटाशुद्ध तीन भाग,सुहागा दो भाग, गिलोय एकभाग, इन सबको पहरभर खूब खरल करै फिर अदरखके रसमें मर्दन करके त्रिकुटा, चीता और सेंधानमक इसमें डाल दे इसकी दो रत्तीकी मात्रा निश्चय तापको दूर करती है ॥ ८२ ॥ ८३ ॥ अस्यैव सेक्नप्रकारः॥ घनसारेण युक्तेन चंदनेन विलेपयेत् ॥ ८४॥ विदध्यात्कांस्यपात्रेण जीवयेद्रोगिणं भिपक् ॥ शाल्यन्नं तकसहित भोजयेद्विल्वसंयुतम् ॥ ८५॥ सन्निपाते महाघोरे त्रिदोपे विषमज्वरे ॥

भापाटीकासहिता। पीनोत्तुंगकुचोत्पीडैः कामिनीपरिरंभणैः॥ रम्यवीणानिनादायैर्गायनैः श्रवणामृतैः ॥१११॥ पुण्यश्लोकपुराणानां कथासंभापणैः शुभैः ॥ एभिः प्रकारैस्तापस्य जायते शमनं परम्॥ ११२॥ वर्जयेन्मैथुनं तावद्यावन्नो बलवान् भवेत् ।। दद्याद्वातादिरोगेपु सिंधुगुग्गुलवह्निभिः ॥ ११३॥ दद्यात्कणामाक्षिकाभ्यां कामलाक्षयपांडुपु॥ तत्तद्रोगानुपानेन सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ ११ ॥ अयं प्रतापलंकेशः सन्निपातनिकृन्तनः ॥ ११५॥ अर्थ-औरभी यह काम करे कपूरसहित चन्दन लेपन, लौर सिरी, चमेली और पुन्नागके फूलोंकी सेजकर रोगीको सुवावे और बारबार चन्दन लगाता रहे नवीन हाव, भाव, कटाक्ष, पीनोंतुंग कुचवाली युवतियोंसे आलिंगन, मधुर वीणा आदि बाजोंकी ध्वनि, दिल बहलावके लिये कथा, पुराण, कहा- नीका सुनना इन बातोंसे तापका नाश होता है, जबतक बल न आवे तबतक मेथुन न करे वातादिरोगमें संधानोन, गुगुल और चीतेके काढेके साथ दे. कामला, क्षय और पीलियामें पीपल और शहदके साथ चटावे जैसा रोग हो उसमें उसी अनुपानके साथ देवे. यह प्रतापलंकेश्वर नाम रस सन्निपातका जीतनेवाला है ।।१०९॥११०॥१११॥११२॥११३॥११४॥११॥ इति प्रतापलंकेश्वरः। अथ महोदधिरसः। सूतकं गंधकं लोहं विपं चापि वराटकम् ॥ ताम्रकं वंगभस्माथ अभ्रकं च समांशकम् ॥ ११६॥ त्रिफटुं पत्रमुस्तं च विडंगं नांगकेशरम् ।। .

(८५) रसमञ्जरी। अर्थ-ऑगाकी जड़ और चीतेकी जडकी छाल दोनोंको पानीमें घोट कर वस्त्र में छान ले फिर इस रसके समान पारा, गंधक, अभ्रक,हिंगट,विष,सुहागा, हरताल,सबको मिलाकर सात दिनतक खरल करे फिर तीन दिन मूसलीके रसमें खरल करके धूपमें सुखा ले फिर गौके थनकीसी भूषामें इसको भर ऊपरसे ढकदेवे पीछे सात कपडमिट्टी कर लघुपुट में फूंक दे पीछे इसमें पारेके समान लोहभस्म वंगभस्म सीसाभस्म मुलहठी नागरमोथारेणुका गुग्गुल मैनसिल और नागकेशर और आधा- भागशोधा हुआ विप इन सयको खरल करे फिर सींगिया विपके पानीम देकर घोट घोटकर दो घडी धूपमें रखदे फिर त्रिकुटाके काढेसे,धतूरेके रससे,विफलाके काढेसे,अगस्तियाके फूलके रससे, समुद्रफेनके रससे, भांगेके रससे चीतेके काढेसे और ज्वालामुखीके रससे, सात सात भावना जुदी जुदी देवे फिर इनको घोट पीस सबके समान विप डालदे फिर इसको कांचकी शीशीमें भरदे और होश्यारीसे रक्खे यह रस एक रत्ती चीते अथवा अदरम्बके रसमें रोगीकी मूळ अथवा विस्मृतिके लिये देवे अधया रोगीके तलुएको छुरीसे चीरकर अदरखके रससे इसको भरदे. यदि इसपरभी दांत न खुलें ता उसके शिरपर सौ घडे पानीके डाले यदि रोगीको भोजनकी इच्छा होवे तो मिश्री मिला दहीभात अथवा जीरा मिली हुई छोउ देवे पीने के लिये शरबत जो इच्छा करे तो ऐसे करनेसे ताप और रसकी गर्मी शान्त होती है ।। ९५-१०८ ।। अस्येव सेवनप्रकार:॥ सचन्द्रचन्दनरसोल्लेपनं कुरु शीतलम् ।। तूलिकामल्लिकाजातीपुत्रागवकुलावृताम् ।। १०९॥ विधाय शय्यां तत्रस्थं लेपयेचन्दनैर्मुहुः ॥ हावभावविलासोक्तिकटाक्षचंचलेक्षणैः ॥१०॥ -- भाषाटीकासहिता। (८५) पीनोत्तुंगकुचोत्पीडै कामिनीपरिरंभणैः॥ रम्यवीणानिनादायैर्गायनैः श्रवणामृतैः ॥ १११॥ पुण्यश्लोकपुराणानां कथासंभापणैः शुभैः ।। एभिः प्रकारैस्तापस्य जायतेशमनं परम् ॥ ११२॥ वर्जयेन्मैथुनं तावद्यावन्नो बलवान् भवेत्॥ दद्यादातादिरोगेषु सिंधुगुग्गुलवह्निभिः ॥ ११३॥ दद्यात्कणामाक्षिकाभ्यां कामलाक्षयपांडुषु ।। तत्तद्रोगानुपानेन सर्वरोगेपु योजयेत् ॥ ११४॥ अयं प्रतापलंकेशः सन्निपातनिकृन्तनः ॥ ११५॥ अर्थ-औरभी यह काम करे कपूरसहित चन्दन लेपन, मौर- सिरी, चमेली और पुन्नागके फूलोंकी सेजकर रोगीको सुवावे और वारवार चन्दन लगाता रहे नवीन हाव, भाव, कटाक्ष, पौनाउँग कुचवाली युवतियोंसे आलिंगन, मधुर वीणा आदि बाजोंकी ध्वनि, दिल बहलावके लिये कथा, पुराण, कहा. नोका सुनना इन बातोंसे तापका नाश होता है, जबतक बल न आवे तयत्तक मैथुन न करे वातादिरोगमें संधानोन, गुगुल और चीतेके काटेके साथ दे. कामला, क्षय और पीलियामें पीपल और शहदके साथ चटावे जैसा रोग हो उसमें उसी अतुपानके साथ देवे. यह प्रतापलकेश्वर नाम रस सनिपातका जीतनेवाला है ॥१०९॥११०॥२११॥११२॥११३॥११४॥११५॥ इति प्रतापलंकेश्वरः। अथ महोदधिरसः। सूतकं गंधक लोहं विपं चापि वराटकम् ॥ ताम्रक वंगभस्माथ अभ्रकं च समांशकम् ।। ११६॥ त्रिकटुं पत्रमुस्तं च विडंग नांगकेशरम् ॥ .

(८६) रसमञ्जरी। रेणुकामलकं चैव पिप्पलीमूलमेव च ।। ११७॥ एपांच द्विगुणो भागो मर्दयित्वाप्रयत्नतः।। भावना तत्र दातव्या गजपिप्पलिकांबुना ॥ ११८॥ मात्रा चणकमाना तु वटिकेयं प्रकीर्तिता। श्वासं हन्ति तथा कासमशीसि च भगन्दरम्।।११९॥ हृच्छूलं पार्श्वशूलं च कर्णरोगं कपालिकम् ।। हरेत्संग्रहणीरोगमौ च जाठराणि च ।। प्रमेहविंशतिं चैव अश्मरी च चतुर्विधाम् ॥ १२०॥ नचानपाने परिहारमस्ति न शीतवाताध्वनि मैथुने च ।। यथोष्टचशाभिरतःप्रयोगे नरोभवेत्कांचनराशिगौरः॥१२॥ अर्थ-शुद्ध पारा, गंधक, लोहा, विष, कोडी, ताम्रभस्म, वंगभम्म और अभ्रक ये सब बराबर लेवे. त्रिकुटा, नागर- मोथा, वायषिडंग, नागकेशर, रेणुका, आमला, पीपलामूल ये सब दो दो भागले इन सबको खरल कर गजपीपलके रसकी तीन भावना देवे चनेकी बराबर गोली बनावे, यह महोदधि- रसश्वास, खांसी, बवासीर, भगन्दर, हृदयशूल, पसलीका शुल, कानका दर्द, व कपालके रोगको दूर करता है. संग्रहणी और आठ प्रकारके उदररोगोंको, वीस प्रकारके प्रमेहाँको और चार प्रकारकी पथरीको दूर करता है. इसमें किसी प्रकारके अन्न पानीका परित्याग, मार्गमें शरदी हवा मैथुनकी रोक नहीं है. इच्छाके अनुसार काम करनेपरभी मनुष्यका शरीर सुवर्णसा होजाता है ॥ ११६-१२१ ॥ इति महोदधिरसः। अथोन्मत्ताख्यो रसः। रसं च गंधकं चैव धत्तूरफलजेवैः ।। मद्देयेदिनमेकं च तुल्यं त्रिकटुकं क्षिपेत् ॥ १२२॥ - ३ भापाटीकासहिता। (८७) उन्मत्ताख्यरसो नाम सन्निपातनिकृन्तनः॥ कस्तेन न कृतो धर्मःकां च पूजांन सोऽर्हति || १२३ ॥ सन्निपातार्णवे मनं योऽभ्युद्धरति देहिनम् ॥ अर्थ-पारा और गंधक समान लेकर धतूरेके फलके रससे एक दिन खरल करे फिर समान सोंठ, मिरच, पीपल, डालदे. यह उन्मत्ताख्य नाम रस सनिपातका नाशक है. जो मनुष्य सन्निपातरोगसमुद्र में डूबेहुये मनुष्यको निकालता है उसने सब धर्म करलिये और वहीं सब प्रकार पूजाके योग्य है ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ इति उन्मत्ताख्यो रसः। अथ संज्ञाकरणो रसः। वचा रसोनकटुकं सैंधवं बृहतीफलम् ॥ १२४ ॥ रुद्राक्ष मधुसारं च फलं सामुद्रिकामृतम् ।। समभागानि चैतानि ह्यकक्षीरेण भावयेत् ।। १२५ ॥ भावयेन्मत्स्यपित्तेन त्रिवारं चूर्णयेत्ततः॥ धमनं कथितं श्रेष्ठं सन्निपाते सुदारुणे ॥ १२६॥ कफोल्बणेऽतिवाते च अपस्मारे हलीमके। शिरोरोगे कर्णरोगे नेत्ररोगे विधानतः॥ १२७ ॥ दापयेद्माणछिद्राभ्यां संज्ञाकरणमुत्तमम् ॥ अर्थ-वच, लहसन, कुटकी,सेंधानमक, बडीकटेरी,रुद्राक्ष, मुल समन्दरफल और विष ये सब समान भाग ले और आकंके दूधकी भावना दे फिर मछलीके पित्तकी तीन भावना देकर पीसले सनिपातमें इसका धमन उत्तम है. कफकी अधि- कतामें, वातमें, मृगीमें, पीनसमें, शिरके रोगोंमें, कर्णरोगमें, + , , (८८) रसमजरी। नेत्ररोगमें, इस उत्तमसंज्ञाकरणरसको नासिकाके छिद्रद्वारा विधिपूर्वक ऊपरको चढावै ॥ १२४ ॥ १२५ ॥ १२६ ॥ १२७ ॥ इति संज्ञाकरणो रसः। अथ चन्द्रशेखरो रसः। शुद्धं सूतं समं गंधं मारचं टंकणं तथा ॥ १२८॥ चतुस्तुल्या सिता योज्या मत्स्यपित्तेन भावयेत् ॥ विदिनं मईयेत्तेन रसोऽयं चन्द्रशेखरः॥ १२९ ॥ द्विगुंजमाईकद्रावैर्देयं शीतोदकं पुनः ॥ तक्रभक्तं च वृताकं पथ्यं तत्र निधापयेत् ॥ १३०॥ अर्थ-शुद्ध किया हुआ पारा और इसके समान ही शुद्ध कीहुई गंधक और कालीमिरच और सुहागा ले और इन चारोंके बराबर मिश्री मिलाकर मछलीके पित्तमें घोटे. तीन दिन घोटनेसे यह चन्द्रशेखर रस होता है इसकी दो रत्ती अद- रखके रसमें दे ऊपरसे ठंढा पानी पिलावे पथ्य छांछ औरभात बैंगनका साग देवे तो तीन दिनमें पित्त और कफज्वरको दूर करे।। १२८ ॥१२९॥ १३० ।। इति चन्द्रशेखरो रस । अथ कनकसुन्दरो रसः। हिंगुलं मारचं गंधं पिप्पली टंकणं विपम् ॥ १३ ॥ कनकस्य च बीजानि समांशं विजयारसैः॥ सर्दयेगाममात्रं तु चणमा वटी कृता । १३२॥ भक्षणाद्वहणी हन्याद्रसः कनकसुंदरः॥ अग्निमांद्यं ज्वरं तीवमतिसारं च नाशयेत् ।।१३३॥ दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गव्या तक्रमेव च ।।

भाषाटीकासहिता। ग्रहणीदोपिणां तक दीपनं पाहिलाघवम् ।। १३४॥ पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपनम् ।। अर्थ-हिंगुल, कालीमिरच, गंधक, पीपल,सुहागा,विष और धतूरेके बीज ये सब बरावर लेकर भांगके रसमें पहरभर खरल करें फिर चनाकी बराबर गोलियां बनावे तो यह कनकसुन्दर- रस संग्रहणी मंदाग्नि ज्वर अतीसारका नाश करे पथ्य इसपर दही भात और गौ अथवा बकरीका मट्ठा देवे क्योंकि संग्रह- णीरोगवालोंको मट्ठा दीपन है और लघु है और पय्य मधुर पा- कित्व होनेसे पित्तको नहीं बढाताहै॥१३॥१३२॥१३३॥१३४॥ इति कनकसुन्दररतः। अथ रामबाणरसः। सूतकं गंधकं चैव शाणं पाणं च गृह्यते ॥ १३५ ॥ दरदं टंकणं चैव मरिचंच विपं तथा ॥ चत्वारोपधयः सर्वे द्विदिटंकंच कथ्यते ॥ १३६॥ जैपालबीजं संयोज्यं टंकं च दिक्पमाणतः ॥ तितिडीरससंमर्थ गुजामात्रवटी कृता ॥ १३७॥ तुलसीपत्रसंयुक्ता सर्वं च विषमज्वराः ।। एकाहिकं व्याहिकं च च्याहिकं च चतुर्थकम्।। १३८॥ शीतदाह्यादिकं सर्व नाशयति च वेगतः ॥ पथ्यं दुग्धोदनं देयं दधिभक्तं च भोजनम् ॥ १३९ ।। धन्वन्तरिकृतो योगो निजपुत्रेण हेतुना ।। रामवाणरसो नाम सर्वरोगप्रणाशकः॥१४॥ अर्थ -पारा,शाणभर गंधक,तोलेभर सिंगरफ,सुहागा मिरच, व तेलियामीठायेचारों दो दो टंक और दशटंक जमालगोटाके बीज ये सब इमली के रसमें खरल करके रत्तीरत्तीभरकी गोली (९०) रसमञ्जरी । बनावे और तुलसीके पत्तोंके संग खानेसे सब प्रकारके विषम- ज्वर, एकाहिक, द्वयाहिक, व्याहिक, चौथिया, शीतज्वर, दाहज्वरको तत्काल नाश करदेता है दूध चावल अथवा दही भात पथ्य देवे इस रामबाणका योग धन्वन्तरिने अपने पुत्रके हेतु किया था यह सब रोगोंको नाश करताहै ।। १३५-१४०॥ इति रामवाणरसः। अथ चन्द्रप्रभा वटी। मृतं सूतं मृतं तानं मृतं स्वर्ण समं समम् ।। तुल्यं च खदिरं सारं तथा मोचरसंक्षिपेत् ॥ १४१॥ द्रवैः शाल्मलिमूलोत्थैर्मईयेत्प्रहरदयम् ।। चणमात्रां वटों भक्षेनिप्कैकं जीरकैः सह ॥ १४२॥ त्रिदोपोत्थमतीसारं सज्वरं नाशयेद्धवम् ॥ अर्थ-पारा, तांबा और सुवर्ण इन तीनोंका भस्म लेकर इनके समानही खैरसार और मोचरस लेवे इन सबको सेमरकी जड़के रसमें दो पहर खरल करे फिर चनेकी बरावर गोली बनावे एक गोली तीनमासे जीरेके संग खाय तो ज्वर सहित विदोषका अतीसार दूर होवे ॥ १४१॥१४२॥ इति चन्द्र प्रभावटी। अथ चित्रांबररसः। शुद्धमूतंमृतं चाभ्रं गंधकं मर्दयेत्समम् ॥ १४३॥ लोहपाने घृताभ्यक्ते या मृदग्निना पचेत् ॥ चालयेल्लोहदंडेन ह्यवतार्य विभावयेत् ॥ १४॥ त्रिदिनं जीरकैः वाथैर्मापैकं भक्षयेन्नरः॥ रसश्चित्रांवरोनाम ग्रहणी रक्तसंयुताम् ॥ १४५॥ शमयेदनुपानेन आमशुलं प्रवाहिकाम् ॥

भापाटीकासहिता। (९१) अर्थ-शुद्ध पारा, अभ्रकका भस्म और गंधक इन तीनोंको समान लेकर खरल करे फिर धृतसे चुपडे हुये लोहेके पात्रमें मंदी मंदी आगसे सेके और लोहेकी कलछीसे चलाता रहे फिर उतारकर तीन दिन जीरेके काढेसे खरल करे और एक २ मासेकी गोलियां बनाये यह चित्रांवर नाम रस दस्तके साथ रुधिर आवे ऐसी संग्रहणीको, अनुपानके साथ खानेसे आमशल और प्रवाहिकाको दूर करें ॥ १४३ ॥ १४४॥ १४५।। इति चित्रांवररसः। अथ ग्रहणीकपाटरसा। तारमौक्तिकहेमायःसारश्चैकैकभागिकाः ॥ १४६॥ द्विभागोगंधकः सुतत्रिभागो मईयोदिनम् ॥ कपित्थस्वरसाद मृगशृंगे ततः क्षिपेत् ।। १४७॥ पुटेन्मध्यपुटेनैव तत उद्धृत्य मर्दयेत् ॥ बलारसेः सप्तधैवमपामार्गरसस्त्रिधा ॥ १८ ॥ लोध्रप्रतिविपामुस्ताधातकीन्द्रयवाहताः॥ प्रत्येकमेपां स्वरसेभीवनास्यात्रिधाविधा ।। १४९ ॥ मापमात्ररसो देयो मधुना मरिचः सह ।। हन्यात्सर्वानतीसारान्ग्रहणी पंचधापि च ॥ १५ ॥ कपाटो ग्रहणीनाम रसोऽयं चामिदीपनः॥ अर्थ-रूपे, मोती, सुवर्ण, व लोहा इन सबकी भस्म एक एक भाग और गंधक शुद्ध दोभाग और पारा तीन भाग दिन- भर कैथ के रससे मर्दन करे फिर हिरणके सींगमें भरदे ऊपरसे कपडमिट्टी करके मध्यपुटकी आगमें फूकदे फिर निकालकर पला अर्थात् खरेटीके रसमें सातबार घोटे और ऑगाके रसमें तीनवार घोटे. लोधा, अतीस, नागरमोथा, धाय के फल (९२) रसमञ्जरी। इन्द्रजी और गिलोय इन सबमेंसे प्रत्येककी तीन २ भावना देवे. इसकी एक मासेकी मात्रा शहद और मिरचके संग देने- से सब प्रकारके अतीसार और पांच प्रकारकी संग्रहणीको दूर करता है यह रस ग्रहणीकपाट नाम जठराग्निको प्रज्वलित करनेवाला है ॥ १४६ ॥ १४७ ॥ १४८ ॥ १४९ ॥ १५० ।। इति ग्रहणीकपाटरसः। अथ वचकपाटरसः। मृतसूताभ्रकं गंध यवक्षारं सटंकणम् ॥ १५ ॥ अग्निमंथं वचां कुर्यात्मृततुल्यामिमां सुधीः॥ ततो जयंतीजवीरभंगद्रावैर्विमईयेत् ॥ १२ ॥ त्रिवासरंततो गोलं कृत्वा संशोप्य धारयेत् ॥ लोहपावेच लवणं अधोपरि निधापयेत् ।। १५३ ॥ अधोवहिंशनैः कुर्याद्यामार्ध चतदुद्धरेत्। रसतुल्यामतिविपां दद्यान्मोचरसं तथा ।। १५४॥ कपित्थविजयाद्रावैर्भावयेत्सप्तधा भिपक् ॥ घातकीद्रयवमुस्तालोधबिल्वगुडूचिकाः ।। १५५ ।। एतद्सैर्भावयित्वा वारकं च विशोपयेत् ॥ रसवनं कपाटाख्यं मापैकं मधुनालिहेत्॥१५६ ॥ वह्निःशुंठी विडंगापि बिल्वं चलवणं समम् ॥ पिवेदुप्णाम्बुना चानु सर्वजां ग्रहणी जयेत् ॥ १६७ ।। अर्थ-पारेका भस्म,अभ्रककी भस्म,गंधक,जवाखार,सुहागा, अरनी और वच ये सब पारेके समान लेवे इन सबको जंयती, जंभीरी और भांगरेके रसमें तीन दिन खरल करे फिर गोला पनाकर सुखालेवे फिर लोहे के पात्रमें उसको रख ऊपरसे नमक - - भाषाटीकासहिता। (९३) भरदे फिर आधे पहरतक नीचे मंदी आगसे सेककर उता- रले पीछे पारेके समान अतीस डालकर कैथ और भांगके रस- की सात सात भावना देव फिर धायके फूल, इन्द्रजी, मोथा, लोध, बेल और गिलोयके रसकी एक एक भावना देकर सुखाले एक एक मासेकी गोलियां बनाकर शहदके संग खाय अपरसे चीता, सोंठ, वायविडंग, बेल लवण ये समान लेकर पूर्ण कर गर्मजलके साथ लेवै तो यह वज्रकपाटरस सब प्रका- रकी ग्रहणीको शान्त करता है ॥ १५१ ॥ १५२॥१५॥ १५४ ॥ ॥ १५५॥ १५६॥ १५७॥ इति वज्रग्रहणीकपाटरसः । अथ ग्रहणीकपाट। मुक्तासुवर्णं रसगंघटकणं धनं कपदोऽमृततुल्यभागम् ।। सर्वैः समंशंखकचूर्णयुक्त खल्वेच भाव्योतिविपाद्रवेण१५८ गोलं च कृत्वा मृतकर्करस्थं संरुध्य चानौ हि पचेदिनाईम् ॥ सुस्वांगशीतो रस एप भाव्योधत्तूवह्निमुशलीद्रवैश्च १९९॥ लोहस्य पाने परिपाचितश्च सिद्धो भवेत्संग्रहणीकपाटः ॥ वातोत्तरायां मरिचाज्ययुक्त पित्तोत्तरायांमधुपिप्पलीभिः॥ श्लेष्मोत्तरायां विजयारसेन कटुत्रयेणापि युतो ग्रहण्याम् ।। क्षये ज्वरेप्यसि विडिकारे सामातिसारेऽरुचिपीनसेच१६१ मोहे च कृच्छेगतधातुवृद्धी गुंजाइयं चापि महामयनम् १६२ अर्थ-मोती, सुवर्णभस्म, पारा, गंधक, तुहागानागर- मोथा, विष ये समान ले इन सबके बराबर शंखकी भस्म मि- लाकर अतीसके रसकी भावना दे फिर गोला बनाकर मि- टीके पासनमें रख संपुटकर आधे दिनतक अग्निपर रक्खे ठंडा होनेपर उतारकर धतूरा, चीता और मूसलीके रसकी एक एक भावना देवे फिर लोहेके पात्र में पचानेसे यह ग्रहणीकपाट -- (९४) रसमञ्जरी। सिद्ध होता है बातजन्य ग्रहणीमें कालीमिरच और धोके साथ देवे पित्तज ग्रहणीमें शहद और पीपलके साथ और कफजन्य ग्रहणीमें भांगके रस अथवा त्रिकुटाके साथ देवे क्षयी, ज्वर, बवासीर, मलके विकार, आमातिसार, अरुचि,पीनस,मोह, कृच्छ्,धातुक्षीण इन रोगोंमें दो रत्तीकी मात्रा देवे यह रस ऐसे बड़े बड़े रोगोंको दूर करता है ॥ १५८-१६२ ।। इति ग्रहणीकपाटरसः। अथ विजयभैरवरसः। सूतकं गंधकं लोहं विपं चित्रकमभ्रकम् ॥ विडंग रेणुका मुस्ता एला केशरपत्रकम् ॥ १६३ ॥ फलत्रयं त्रिकटुकं शुल्वभस्म तथैव च ॥ एतानि समभागानि द्विगुणो दीयते गुडः ।। १६४ ॥ कासे श्वासे क्षये गुल्मे प्रमेहे विपमज्वरे ॥ सूतायां ग्रहणीमांचे शुले पहिामये तथा ॥१६५॥ हस्तपादादिरोगेषु गुटिकेयं प्रशस्यते ॥ अर्थ-पारा, गंधक, लोहेका भस्म, विष, चीता, अभ्रकका भस्म, वायविडंग, रेणुका, मोथा, इलायची, केशर, तेजपात, त्रिफला, त्रिकुटा और तांबेका भस्म ये सब समान ले और इन सबसे दूना गुड़ ले खरल करे और दो २ रत्तीकी गोलियां मनाये. ये वटिका खांसी, श्वास, क्षयी, गुल्म, प्रमेह, विषम- ज्वर, प्रसूता स्त्रीकी संग्रहणी, अग्निमंद, शल, पीलिया और हाथपांवकी पीडामें उत्तम कहीगई है ॥ १६३ ॥ १६४ ॥ १६५।। इति विजयभैरपरसः। अथ आनन्दभैरवो रसः । दरदं वत्सनामं च मरिचं टंकणं कणा॥ १६६॥ , , भापाटीकासहिता। . चूर्णयेत्समभागेन रसो ह्यानन्दभैरवः ।। गुंजैकं तु द्विगुंजं वा वलं ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ॥ १६७॥ मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फलत्वचम् ।। चूर्णितं कर्पमानं तु त्रिदोपस्यातिसारजित् ॥ १६८॥ दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गव्याजं तकमेव च ॥ पिपासायां जलं शीतं हिता च विजया निशि॥१६॥ अर्थ-हिंगुलू वत्सनाभविप,कालीमिरच,सुहागा और पीपल सबको बराबर लेकर चूर्ण करे यह आनन्दभैरब रस है. बलाबल देखकर एक रत्ती अथवा दो रत्तीकी मात्रा दे ऊपरसे कुडाकी छाल एकवर्ष शहदके संग चाटे तो त्रिदोषसे उत्पन्न अतिसार नाश होता है. पथ्य दहीभात और गोका बकरीका महा देवे, प्यास लगने पर शीतलजल और रातमें भांग हितह १६६-१६९॥ इति मानन्दभैरवो रसः। अथ मेघडंबरोरसः। तंदुलीयजलैः पिष्टं मृततुल्यं च गंधकम् ॥ अंधमुपागतं पक्वाभूधरे भस्मतां नयेत् ।। १७०॥ दशमूलकपायेण भावयेत्महरद्वयम् ॥ गुंजाद्वयं हरत्याशु हिकां कासं ज्वरं तथा॥ ३७१ ॥ अनुपानेन दातव्यो रसोऽयं मेघडंवरः ।। अर्थ-चौलाईके रसमें पारे और गंधकको समान लेकर खरल करे फिर अपभूषामें रख भूवरयंवद्वारा पचावे फिर दशमूलके काढेमें इसको दो पहरतक खरल करे, इस मेघडंवर नाम रस. की दोशरत्तीकी गोली बनावे यह हिचकी खांसी और ज्वर- को अनुपानफे साथ देनेसे बहुत शीघ्र दूर करता है१७०११७१॥ इति मेघडंपरो रसः।

(९६)
रसमञ्जरी।
अथ त्रिगुणास्यो रसः।
गंधकादिगुणं सूतं शुद्धं मृद्रग्निना क्षणम् ।। १७२ ।।
पक्त्वाऽवतार्य संचूर्ण्य चूर्णतुल्याभयायुतम् ।।
सप्तगंजामितं खादेवदयेच दिने दिने ॥ १७३॥
गुंजैकं च क्रमेणैव यावत्स्यादेकविंशतिः ।।
क्षीराज्यशर्करामिधे शाल्यन्नं पथ्यमाचरेत् ॥ १७४ ।।
कंपवातप्रशान्त्यर्थं निर्वाते निवसेत्सदा॥
त्रिगुणाख्यो रसो नाना त्रिपक्षात्कंपवातनुत् ॥ १७ ॥
अर्थ-गंधकसे दूना शुद्ध कियाहुआ पारा लेकर थोडीदेर
अग्निपर धीरे धीरे पचाये फिर उतारकर इसके बराबर हर-
डका चूर्ण मिलावे पहिले दिन सात रत्ती खाय फिर एक एक
रत्ती प्रतिदिन बढाता रहे ( दूसरे दिन ८ तीसरे ९ ) इसी
प्रकार इक्कीस रत्तीतक पढावे. इसपर पथ्य दूध, मक्खन
मिश्री और चावलका लेवे और ऐसे मकानमें रहे जिसमें हवा
न आवे यह त्रिगुणाख्यरस ४५ दिनमें कंपवातको दूरकरदेता
है।। १७२ ।। १७३ ।। १७४ ॥ १७५ ॥
इति त्रिगुणाख्यो रसः
अथ वातारिरसः।
सूतहाटकवज्राणि तारं लोहं च माक्षिकम् ॥
तालं नीलांजनं तत्थमब्धिफेनं समांशकम् ॥ १७६ ॥
पंचानां लवणानां च भागमेकं विमर्दयेत् ॥
वज्रक्षीरैर्दिनैकं तु रुद्धा तं भूधरे पुटेत् ॥ १७७॥
मापैकमाईकद्रावैलेंहयेद्वातनाशनम् ॥
पिप्पलीमूलजं काथं सकृप्णमनुपाययेत् ॥ १७८॥

+ भाषाटीकासहिता। (९७) सर्ववातविकारांस्तु निहंत्याक्षेपकादिकान् ॥ रसः सर्वत्र विख्यातो नानावातरिपुः स्मृतः ॥ १७९ ॥ अर्थ-पारेकी भस्म, हीराकी भस्म, रूपे, लोहे और सोना- मक्खीकी भस्म,हरिताल, नीलांजन, नीलाथोथा,समुद्रफेन ये सब समान भाग ले और एक भाग पांचों नीन लेकर एकदिन थूहरके दूध खरल कर फिर भूधरयंवद्वारा पचावै एकमासेकी गोली बनावइस वातारिरसकोअद्रकके रसकेसाथ चाटै ऊपरसे पीपलामूलका काढा पीपल डालके ले यह रस सब वातजन्य विकारोंको और आक्षेपादिकोंको दूर करता है।।१७६॥१७७ ॥ ॥ १७८ ॥१७९॥ इति वातारिरस । अथ वातगजांकुशरसः। मृतं लोहं सूतगंधं ताम्रतालकमाक्षिकम् ॥ पथ्यां शृंगीविपं न्यूपमनिमंथं च टंकणम् ।। १८०॥ तुल्यं खले दिनं मर्य मुंडीनिर्गुडजैवैः ॥ द्विगुंजां वटिकां खादेत्सर्ववातप्रशांतये ॥ १८१ ॥ साध्यासाध्यं निहंत्याशु रसो वातगजांकुशः ॥ अर्थ-भरा हुआ लोहा, मरा हुआ पारा, गंधक, तांबा, हरिताल सोनामक्खी, काकड़ासींगी, विष, त्रिकुटा, अरनी और सुहागा ये सब समान ले गोरखमुंडी और निर्गुडीके रसमें एकदिन खरलकरे दो दो रत्तीकी गोलियां बनावे. यह वातगजांकुश रस समप्रकारकी साध्य और असाध्य वात- व्याधि खोने वातरूप हाथोकेलिये अंकुशके समान है इसकी एक गोली पीपलके साथ खाय।। १८० १८१ ॥ इति धातगजांकुशो रसः। ७ सूतं गंधं च नागानां चूर्ण इंसांधिवारिणा ।। १८३॥ काचकृप्यां च संवेश्च तां निभिमत्पुटैईढम् ॥ १८ ॥ साध दिनं कमेणाग्निं ज्वालयेत्तधस्ततः ॥ १८६॥ मरिचान्यद्धभागेन समं वास्याथ मर्दयेत् ।। १८६॥ अनिमांद्य सन्निपातं पथ्यं शाल्यादिकं लघु ॥ १८८॥ अर्थ-पारे,गंधक और सीसेको हंसपदीकेरसमें दिनभर भूपमें रगड़ कर उसकी गोलीबनाय काचकी आतिशी पकी शीशीमें भरदे, उपरसे मिट्टीके तीन पुट लगावै मुखको अच्छी तरह रसमजरी। अधाम्लपित्तनाशको रसः। मृतसूताभलोहानां तुल्यां पल्या विचूर्णयेत ।। १८ मापत्रयं लिहेसादरम्लपित्तप्रशान्तये ॥ अर्थ-मारा पारा,अभ्रक,और लोहेकी भस्म हरह लेकर खरल करे-शहदके साथ तीन मासे अम्लपित्तकी शान्ति करताहे ।। १८२॥ दरमसपित्तनाशको रसः। अधाग्निकुमारो रसः। दिन घमें विमाथ गोलिका तस्य योजयेत् ॥ मुखं संरुध्य संशोप्य स्थापयेत्सिकताह्वये ।। स्वांगशीतं समुद्धृत्य पडशेनामृतं क्षिपेत् ॥ अयमनिकुमाराख्यो रसो मात्रास्य रक्तिका॥ तांबूलीरससंयुक्तो हन्ति रोगानमूनयम् ।। ३८७ ॥ वातरोगान्क्षयं श्वासं कास पांडकफोल्वणम् ॥ जलयोगप्रयोगोऽपि शस्तस्तापप्रशांतये ॥

(१००) रसमभरी। पुनर्नवादेवदारुनिर्गुडीतण्डुलीयकैः ।। तिक्तकोशातकीविदिनकं मर्दयेदृढम् ॥ १९२ ॥ मापमानं लिहेत्क्षौद्रे रसो मंथानभैरवः ।। कफरोगप्रशान्त्यर्थं निबक्काथं पिवेदनु ॥ १९३ ॥ अर्थ-पारेकी भस्म, तबिकी भस्म, हींग, पुहकरमूल, सेंधा- नोन, गंधक, हरताल, सुहागा घराबर वरावर लेकर-सांठी बन्दाल, निर्गुडी, चौलाई, कुटकी, तोरईके रसमें एक २ दिन मर्दन करे फिर इस मंधान भैरव रसको एक मासे शहदमें मिलाकर चाटे ऊपरसे नीमका काढा पीवे तो कफरोग शान्त होय ॥ १९१ ॥ १९२ ॥ १९३ ॥ इति मंधानभैरवो रसः। अथ लघ्वग्निकुमारो रसः। टंकणं रसगंधी च समाभागं त्रयो विपम् ।। कपर्दिकासर्जिकाक्षारमागधीविश्वभपजम् ॥१९॥ पृथक् पृथक् कर्पमात्रं त्वष्टभागं मरीचकम् ॥ जम्बीराम्लैर्दिनं पिएं भवेदग्निकुमारकः ॥ १९५॥ विपूचिशूलवातादिवह्निमांद्यप्रशान्तये ॥ अर्थ-सुहागा, पारा, और गंधक समान भागले और तीन भागतेलिया मीठा लेवे और कौडी, सजीखार पीपल, सोंठ ये चारों एक एक कर्प लेवे और आठ भाग कालीमिरच, लेवे इन सयको जंभीरी और इमलीके रसमें दिनभर खरल करने से यह अग्निकुमार रस तयार होता है. विचिका, शूल, बादीके रोग और मन्दाग्निकी शान्तिके हेतु अत्यन्त उपयोगी है ।। १९४ ॥ १९५॥ इति लभ्यग्निकुमारो रस। 4 , भाषाटीकासहिता। (१०१) अथ क्रव्यादनामा रसः। पलं रसस्य द्विपलं बलेः स्याकृत्वायसी चाईपलप्रमाणे ।। संचूर्ण्य सर्व द्रुतमग्रियोगादेरंडपत्रेषु निवेशनीयम् ॥१९६॥ पिवाऽथतांपर्फटिकां निदध्याल्लोहस्य पात्र वरपूतमस्मिन् ॥ जंबीरज पक्करसंपलानां शतं तलेस्याग्निमथाम्लमात्रम् १९७ जीर्णे रसे भावितमेतदेतैः सपंचकोलोद्भववारिपूरैः॥ सवेतसाम्लैः शतमत्र योज्यं समं रजप्टंकण सुभृष्टम् १९८ विडं तददै मारचं समं च तत्सप्तधा, चणकाम्लवारा॥ क्रव्यादनामा भवति प्रसिद्धो रसःसुमंथानकभैरवोक्तः १९९ मापद्धयं सैंधवतकपीतमेतस्य धन्यैः खलु भोजनान्ते २०० गुरूणि मांसानिपयांसिपिष्टीकृतानिखाद्यानिफलानिवेगात नानातिरिक्तान्यपि सेवितानियामद्वयाज्जारयति प्रसिद्धः । अर्थ-पारा चार तोले, गंधक ८ तोले, तांबेकी भस्म दोतो- ले, और लोहेकी भस्म दो तोले इन सबको मिलाय खरल- कर फिर थोड़ीसी आग देकर अंडीके पातोंमें रखदे फिर अच्छे साफ लोहेके पाबमें रख पर्पटीके सदृश कर फिर इसमें सौ पलकी जंभीरीका रस डालदे नीचे मंदीआग जलावे, इसरसके सूखनेपर फिर पचास पल पंचकोलका काढा और५० पल अमलतासका काढा डालदे और आठ तोले फूला हुआ सुहागा और चार तोले काचका नॉन और इतनी ही काली- मिरच मिलादे और फिर चनाके खारकी सात भावना देनेसे सुमंथानभैरवका कहा हुआ ऋव्यादनाम रस तयार होता है. दो मासे रस सेंधेनमक और मटेके साथ भोजनके अन्त में खाय भारी मांस दूध पिष्ट पदार्थ और खाद्य फल खाय अधिक भोजनको भी यह रस दोपहर में पचा देताहै | RATOPATI इति व्यादनामा रसः।

(१०२) रसमक्षरी। अधाऽग्रितुंडा घटी। शुद्ध सूतं समं गंधमजमोदाफलत्रयम् ।। सर्जिक्षारं यवक्षारं वद्विसंधवजीरकम् ॥२०२॥ सौवर्चल विडङ्गानि सामुई त्र्यूषणं समम् ।। विपंपुष्टं सर्वतुल्यं जंबीराम्लेन मर्दयेत् ।। २०३॥ मरिचाभा वटी खादेवह्निमांद्यप्रशान्तये॥ अर्थ-शुद्ध पारा और इतनीही गंधक, अजमोद, त्रिफला, सजीखार, जवाखार, चीता, सेंधानोन, जीरा, संचरनॉन, वायविडंग, समद्रनोंन और त्रिकुटा ये सब समान भाग ले और सबकी बराबर कुचला लेकर सबको जंभीरी और खटा- ईमें खरल करै कालीमिरचके समान गोली बनाकर खाय तो जठराग्नि को तेज करे यह अग्मितुंडीवटीनाम रंस है२०२।२०३ इत्यप्रितुंडीवटी। अथ आनन्दोदयरसः। पारदं गंधक लोहमभ्रकं विपमेव च ॥२०४॥ समांसं मारचं चारौटंकणं च चतुर्गुणम् ॥ भृगराजरसैः सात भावनाचाम्लदाडिमः ॥२०॥ - गुंजाइयं पर्णखंडेईन्ति सायं तु भक्षितः ।। वातक्षेप्मोद्भवानीगान्मंदाग्निग्रहण गरान् ॥ २०६॥ अरुचि पांडुतां चैव जयेपनिगसेचनात् ।। अर्थ-पारा, गंधक, लोहा, अभ्रक, मीठातेलिया ये सब बराबर घरायर ले अठगुनी मिरच और चौगुना सुहागा इन सपको ग्यरल कर भांगरेके रस और खट्टे अनारके रसकी सात मायना दे इसकी दो रत्ती सायंकाल पान संग खानेले वादी । - - - भाषाटीकासहिता। (१०३) और कफ रोगको, मन्दाग्निको, संग्रहणीको, ज्वरको अरुचिको और पांडुरागको, शीघ्रही दूर करदेती है ॥२०४॥ ॥२०५॥ २०६॥ इति आनन्दोदयरसः। अथ महोदधिवटी। एकैकं विषसूतं च जाती टंक द्विकं द्विकम् ॥ २०७॥ कृष्णात्रिकं विश्वपदं दग्धं कपर्दिकद्विकम् ॥ देवपुष्पं बाणमितं सवै संमर्थ यत्नतः॥२०८॥ महोदध्याख्यवटिका नष्टस्याग्नेश्च दीपनी ॥ अर्थ-विष और पारा एक एक भाग, जायफल और सुहा- गा दो दो भाग, पीपल तीन भाग सोंठ छ: भाग, और को- डीकी भस्म दो भाग, तथा लोग पांच भाग, इन सवको घोट- ले फिर उडदकी बराबर गोली बनावे इसका सेवन नष्ट भई अग्निदीपन करनेवाला है ।। २०७ ॥ २०८॥ इति महोदधिवटी । अथ चिन्तामणिरसः रसं गंधं मृत शुल्वं मृतमभ्रं फलत्रिकम् ॥२०९ ॥ यूपणं बीजजैपालं समं खल्वे विमर्दयेत् ॥ द्रोणपुष्पीरसैर्भाव्यं शुष्कं तद्वस्त्रगालितम् ॥ २१०॥ चिंतामणिरसोप्येप अजीर्णानां प्रशस्यते ॥ ज्वरमष्टविधं हंति सर्वशूलेषु शस्यते ॥ २११ ।। गुंजैको वा द्विगुंजो वा आमरोगहरः परः ।। अर्थ-पारा, गंधक, तांबेकी भस्म, अभ्रककी भस्म त्रिफ- ला, सोंठ, मिरच, पीपल, जमालगोटाके सूंघे हुये बीज, इन सबको बराबर लेकर द्रोणपुप्पीके रससे खरलकरे फिर कपडे में (१०४) रसमञ्जरी। छाने इसकी एक या दोरत्तीकी गोली बनावे यह चिन्तामणि रस अजीर्णमें हितकारक है आठ प्रकारके ज्वर तथा सब प्रकारके शुलको खोवे और आमरोगमें तो यह अद्वितीय रस है ॥२०९ ॥ २१० ॥ २११ ॥ इति चिन्तामणिरसः। अथ राजवल्लभरसः रसनिप्कैकगंधैकं निष्कमात्रः प्रदीपनः ॥२१२॥ साई पलं प्रदातव्यं चूलिकालवणं भिपक् ॥ खल्वे संमदयेत्तत्तु शुष्कवस्त्रेण गालयेत् ॥२१३॥ मापमानं प्रदातव्यो भुक्तमांसादिजारकः॥ अजीर्णेषु त्रिदोपेषु देयोऽयं राजवल्लभः ॥२१४ ॥ अर्थ-पारा ४ मासे, गंधक ४ मासे, विष ४ मासे और नौ. सादर ६ तोला इन सबको ले कूट पीस कपडछानकर एक एक मासेकी गोली बनावे. यह राजवल्लभरस खाये हुए मां- सको भस्म करताहे अजीर्ण और त्रिदोषमें यह देना चाहिये ॥२१२ ॥ २१३ ॥ २१४ ।। इति राजपालभरसः। अथ चिनेत्राख्यो रसः। टंकणं हारिणं शृंगं स्वर्ण शुल्वं मृतं रसम् ।। दिनैकमाईकावैर्मी रुद्धवा पुटे पचेत् ॥ २१५॥ विनेत्राख्यो रसो नाना मापैकं मधुसर्पिपा । सैंधवं जीरकं हिंगुमध्वाज्याभ्यां लिहेदनु ॥ २१६॥ पंक्तिशूलहरं ख्यातं याममात्रान्न संशयः ।। अर्थ-सुहागा, हिरणका सींग, सोना, तावा और पारेकी भस्म दिनभर अदरखके रसमें खरलकरे फिर शरावसंपुटमें " -- भाषाटीकासहिता। (१०५) रख फूंकदे फिर एक मासे शहद और धोके साथ खावे ऊपरसे सेंधानमक, जीरा, हींग, शहद और घी मिलाकर चाटै यह त्रिनेत्राख्यरत पहर भरमें शूलका नाश करता है।।२१५॥२१६॥ इति विनेबाख्यो रसः । अथ मेहवनो रसः। भस्म सूतं मृतं कांतं शल्वभस्म शिलाजतु ॥ २१७॥ शुद्धताप्यं शिला व्योपं त्रिफला कोहवीजकम् ॥ कापित्थरजनीचूर्णं भंगराजेन भावयेत् ॥२१८॥ विशद्वारं विशोप्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा॥ निष्कमा लिहेन्मेही मेहवो महारसः ।।२१९ ॥ महानिम्बस्य बीजानि पिट्वा कर्पमितानि च ॥ पलं तण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च ॥२२० । एकीकृत्य पिवेत्तोयं हन्ति मेहं चिरन्तनम् ॥ अर्थ-पारेकी भस्म कांतलोहकीभस्म तांबेकीभस्म,शिला- जीत, सुवर्णमक्खीकी भस्म, मनशिला, त्रिकुटा, त्रिफला, अंकोलके बीज,कैथ,हलदीका चूर्ण ये सब बराबर लेकर भांग- रेके रसमें वीसवार भावना दे इस मेहवज रसको चार मासे शहदके संग चाटै ऊपरसे बकायनके बीज एककर्ष पीसकर ४ तोले चावलके पानी और आठ मासे घीके साथ मिलाहुआ पानी पीनेसे प्राचीन प्रमेहका नाश करता है ॥ २१७-२२० ॥ इति मेहवाम्रो रसा अथ इन्द्रवटीरसः। मृतं सूतं मृतं वंगमर्जुनस्य त्वचा सिता ॥ २२१ ॥ तुल्यांश भईयेत्खल्ले शाल्मल्या मर्दयेवैः ।।

. (१०४) रसमञ्जरी। छाने इसकी एक या दोरत्तीकी गोली बनावे यह चिन्तामणि रस अजीर्णमें हितकारक है आठ प्रकारके ज्वर तथा सब प्रकारके शूलको खोवे और आमरोगमें तो यह अद्वितीय रस है ॥२०९ ॥२१० ॥ २११ ॥ इति चिन्तामणिरसः। अथ राजवल्लभरसः। रसनिप्कैकगंधैकं निष्कमात्रः प्रदीपनः ॥२१२॥ साई पलं प्रदातव्यं चूलिकालवणं भिपक् ॥ खल्वे संमर्दयेत्तत्तु शुष्कवस्त्रेण गालयेत् ।। २१३ ॥ मापमानं प्रदातव्यो भुक्तमांसादिजारकः ॥ अजीणेपु त्रिदोपेषु देयोऽयं राजवल्लभः ॥२१४ ॥ अर्थ-पारा ४ मासे, गंधक ४ मासे, विष ४ मासे और नौ. सादर ६ तोला इन सबको ले कूट पीस कपडछानकर एक एक मासेकी गोली बनावे. यह राजवल्लभरस खाये हुए मां- सको भस्म करताहै अजीर्ण और त्रिदोषमें यह देना चाहिये ॥२१२ ॥२१३॥ २१४ ॥ इति राजवल्लभरसः। अथ त्रिनेत्राख्यो रसः। टंकणं हारिणं शृंगं स्वर्ण शुल्वं मृतं रसम् ॥ दिनैकमाईकन्द्रावैर्मर्थ रुद्धा पुटे पचेत् ॥ २१५॥ चिनेत्राख्यो रसो नाना मापैकं मधुसर्पिपा ।। सैंधवं जीरकं हिंगुमध्वाज्याभ्यां लिहेद्नु ॥ २१६॥ पंक्तिशूलहरं ख्यातं याममानान्न संशयः ॥ अर्थ-सुहागा, हिरणका सींग, सोना, तांबा और पारेकी भस्म दिनभर अदरखके रसमें खरलकरे फिर शराषसंपुटमें भाषाटीकासहिता। (१०५) रख फूंकदे फिर एक मासे शहद और घोके साथ खावे ऊपरसे सेंधानमक, जीरा, हींग, शहद और घी मिलाकर चाटै यह त्रिनेत्राख्यरस पहर भरमें शूलका नाश करताहै।।२१५॥२१६॥ इति त्रिनेत्राख्यो रसः । अथ मेहवनो रसः। भस्म सूतं मृतं कांतं शुल्बभस्म शिलाजतु ॥ २१७॥ शुद्धताप्यं शिलाव्योपंत्रिफला कोहबीजकम् ॥ कापित्थरजनीचूर्ण भृगराजेन भावयेत् ॥२१८॥ विशद्वारं विशोप्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा॥ निष्कमानं लिहेन्मेही मेहबज्रो महारतः॥२१९ ॥ महानिम्बस्य बीजानि पिष्ट्वा कर्पमितानि च ॥ पलं तण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च ॥२२॥ एकीकृत्य पिवेत्तोयं हन्ति मेहं चिरन्तनम् ॥ अर्थ-पारेकी भस्म कांतलोहकी भस्म,तांबेकीभस्म,शिला- जीत, सुवर्णमक्खीकी भस्म, मनशिला, त्रिकुटा, त्रिफला, अंकोलके बीज कैथ हलदीका चूर्ण ये सब बराबर लेकर भांग- रेके रसमें वीसबार भावना दे इस मेहवन रसको चार मासे शहदके संग चाटै उपरसे बकायनके बीज एककर्ष पीसकर ४ तोले चावलके पानी और आठ मासे वीके साथ मिलाहुआ पानी पीनेसे प्राचीन प्रमेहका नाश करता है ॥ २१७-२२० ॥ इति मेहवज्रो रसः। अथ इन्द्रवटीरसः। मृतं सूतं मृतं बंगमर्जुनस्य त्वचा सिता ॥२२१ ॥ तुल्यांशं मईयेत्खल्वे शाल्मल्या मर्दयेवैः ॥

(१०६) रसमञ्जरी। दिनान्ते बदिका कार्या मापमात्रा प्रमेहहा ॥२२२॥ एपा इन्द्रवटी नाना मधुमेहप्रशान्तये ॥ अर्थ-पारे और रांगकी भस्म, कोहकी अथवा अर्जुनकी छाल मिश्री ये सब बराबर ले सेमरकी जडके रससे खरल- कर सायंकालको एक मासेकी गोली बनाकर खावे यह इन्द्रवटी गोली मधुमेहको नाश करनेवाली है ॥ २२१ ॥ २२ ॥ इति इन्द्रवटीरसः । अथ रसेन्द्रमंगलरसः। तालसत्त्वं मृतं तानं मृतं लोहं मृतं रसम् ॥ २२३॥ हतमभ्रं हतं तारं गं, तुत्थं मनःशिला ।। सौवीरांजनकासीसं नीलभल्लातकानि च ॥२२॥ शिलाजत्वकमूलं तु कदलीकंदचित्रकम् ॥ त्वचमंकोलजां कृष्णां कृष्णधत्तूरमूलकम् ॥ २२५॥ अवल्गुजानि वीजानि गौरीमाध्वीफलानि च। हेमाहा फेनजात्यांच फलिनी विपतिदुकाम् ॥२२६॥ तैलिन्यो लोहकिट्टं च पुराणममृतं च तत्॥ त्वचा च मीनकाक्षस्य पुनरुक्तं फलं पृथक् ॥२२७॥ तैलिन्यो वटकास्तासु सर्वमेकन चूर्णयेत् ॥ खल्वे निधाय दातव्या पुनरेपा च भावना ॥ २२८॥ ब्रह्मदण्डी शिखापुंखा देवदाली च नीलिका॥ वानशोना नृपतरुर्निवसारो विभीतकः ।। २२९ ।। करंजो भुंगराजश्व गायत्री तितडीफलम्॥ मलयूमूलमेतेपां तिसस्तिस्रस्तु भावनाः ॥२३०॥ दातव्या कुप्पिकां कृत्वा सम्यक् संशोप्य चातपे॥

भाषाटीकासहिता। (१०७) भांडे तद्धारयेद्भांडं मुद्रित चाथ कारयेत् ॥२३॥ यामंमन्दाग्निना पच्यात्पुटमध्ये ह्यसौ रसः ।। पुंडरीकं निहन्त्येव नात्र कार्या विचारणा ॥२३२॥ दिमासाभ्यंतरे पुंसामपथ्यं न तु भोजयेत् ॥ रोगाः सर्वे विलीयंते कुष्टानि सकलानि च ।। २३३ ॥ भानुभक्तिप्रवृत्तानां गुरुभक्तिकृतां सदा ॥ रसेन्द्रमंगलो नाना रसोऽयम्प्रकटीकृतः॥२३४॥ अनुग्रहाय भक्तानां शिवेन करुणात्मना । अर्थ-हरतालसत्त्व, तांबेकी भस्म लोहभस्म, पारेकी भस्म, अभ्रक भस्म, रुपेकी भस्म, गंधक, नीलाथोथा,मनशिल, सह- जना, कसीस, नीलीभलाये, शिलाजीत, ऑककीजड, कद- लोकन्द, चीता, दालचीनी, अंकोल, कालेधतूरेकी जड, चिरमिठी, तुलसी, महुआके फल, चोकफेन,जाती, फलिनी, विषतिन्दू, तेलिया, कीटी (पुराणी जिसकी भस्म न हुईहो). मछछीकी छाल इन सबको इकट्ठी करके खरलकरे फिर ब्रह्मदंडी सरफोंका, बंदाल, नीलिका, वा नशोत, अमलतासका गूदा, नीमसार, बहेडा, कंजा, भांगरा, खैर,इमलीके कटारे, इनकी भावना दे फिर एक हँडियामें भरके उस हँडियाको हँडियामें रख दे और मुंहपै कपडमिट्टी करदे और पहरभरतक अग्निदे तो यह रस पुंडरीक कोढको आराम करता है दो महीनेतक पथ्यसे रहै सम्पूर्ण रोग सब प्रकारके कोढ दूर होजाते हैं सूर्यके भक्तों और गुरुसेवकोंके हेतु शिवजीने कृपाकरके रसेन्द्रमंगल नाम यह रस प्रकट कियाहै ।। २२३-२३४ ॥ इति रसेन्द्रमंगलो रसः । अथ सर्वेश्वरो रसः। मृतताम्राभ्रलोहानां हिंगुलं च पलंपलम् ।। २३५ ॥ + (१०८) रसमबरी। जंबीरोन्मत्तभाङ्गीभिः स्नुह्यविपमुप्टिभिः॥ मर्थ हयारिजैद्रीवः प्रत्येकं च दिनंदिनम् ॥२३६॥ एवं सप्तदिनं मी तगोलं वस्त्रवेष्टितम् ॥ वालुकायंत्रगं स्वेद्यं त्रिदिनं लघुवह्निना ॥२३७॥ आदाय चूर्णयेत्सर्वं पलैकं योजयेद्विपम् ।। द्विपलं पिप्पलीचूर्णमिश्रं सर्वेश्वरं रसम् ॥२३८॥ द्विगुंजं लेहयेत्क्षौद्रैः मुनिमण्डलकुष्ठनुत् ॥ बाकुची चैव दारू च कर्पमात्रं विचूर्णितम् ॥२३९ ॥ लिहेदेरण्डतैलेन ह्यनुपानं सुखावहम् ॥ रक्ताधिक्ये शिरामोक्षः पादे वाही ललाटके ॥२४॥ कर्तव्यो दृष्टिरोगेषु कुष्ठिनां च विशेषतः ॥ बलिनो बहुदोपस्य वयस्थस्य शरीरिणः ॥ २४१॥ एतत्प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे॥ व्यभ्रे वासु विद्यात्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले ॥२४२॥ हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः॥ अर्थ-मरा हुआ तांबा, अभ्रक, लोह और सिंगरफ चारों एक एक पल को जंभीरी, धतूरा, भारंगी, सेहुंड, आक, पोस्त- के डोढा और कनेर इन सबके रसमें एक एक दिन मर्दन करे ऐसे सात दिन पीछे गोला बनाय उसके चारों ओर वस्त्र लपेट वालुकायंत्रद्वारा तीन दिन तक मन्दीमन्दी आगसे स्वेदन करे फिर दो पल पीपलका चूर्ण मिलादेनेसे यह सर्वेश्वररस तयार होता है इसकी दोरत्ती शहदकेसाथ चाटनेसे कोढके चकत्तोंको आराम करता है और बाकुची और देवदारु कर्षभर अंडीके ते- लके साथ चाटे, रक्तकी अधिकतामें, पांव, बाहु अथवा लला भाषाटीकासहिता। (१०९) टमें फसद लगाकर खून निकालदे आंखकी बीमारीवालोंके यह, काम करे,बलवान बहुतदोषोंकरके युक्त,जवान मनुष्योंके प्रस्थ. भर रुधिर निकालदे बादल न होय जब तो वर्षाऋतुमें ठंडके समय गरमीमें हेमन्त दुपहरके समय नस्तर लगवावे२३५-२४२ इति संबैश्वरोरसः। अथ तालेश्वरी रसः। द्वादशं कर्पतालं च कूष्मांडस्वरसे क्षिपेत् ॥ २४३ ॥ स्वेदयेद्दोलकायंत्रे यावत्तोयं न विद्यते ॥ पश्चात्तं मेलयेत्खत्वे सूतं कर्पद्वयं क्षिपेत् ॥२४॥ तन्मचं बहुवाराणि नीलामा कन्जली भवेत् ॥ स्नुहीक्षीरं रविक्षीरं झागीक्षीरं च बाकुची ॥२४॥ पातालगरुडी कोहा चक्रमईकहिज्जलम् ॥ कुमारीपत्रभल्लाता त्रिफला तु पुनर्नवा ॥ २४६॥ निवत्वचं महौपध्या पुटं देयं त्रयं त्रयम् ॥ पटकप चूककलिकां हडिकायां तु धापयेत् ॥ २४७ ।। चतुर्थांशमधः स्थाप्य मध्ये स्थाप्यं तु तालकम् ॥ पश्चादुपरि चूर्ण तत्सर्वं स्थाप्यं प्रयत्नतः ॥२४८॥ हंडिकाखंडपर्यन्तं मज्जानं कन्यकोद्भवम् ।। ततो मुद्रां दृढं कुर्य्यादृास्यं योपितां किल ॥२४९ ॥ चतुर्यामं तु दीपानि विद्याद्यामं हताग्निना ॥ स्वांगशीतलमुद्धृत्य भवेत्तालेश्वरो रसः॥२५॥ पथ्यं मुद्रं तु शाल्यन्नं कुष्ठानष्टादशाञ्जयेत् ॥ अर्थ-बारह वर्ष हरितालको पेठेके रसमें डालकर दोला.

"
(११०)
रसमञ्जरी।
यन्त्रद्वारा स्वेदनकरे जबतक पानी न रहे फिर दो कर्ष पारा
डालकर खरल करे यहांतक कि नीले रंगकी कजली तयार हो
जाय फिर सेहुंडका दूध, आकका दूध, बकरीका दूध, बाकु-
ची छिरहटा,कोल्हा, चकवड, समुद्रफल, ग्वारपाठा, भिलाये,
त्रिफला,सांठकी जड,नीमकी छाल और सोंठ इनकी तीन तीन
भावनादे छः कर्ष चूककी लुगदी इंडियामें भरे बीचमें हरिता-
लको रखदे फिर हांडीके गलेतक ग्वारपाठेका गूदा भरदे फिर
कपडमिट्टीकर सुखायले फिर चार पहर तेज आग और पहरभर
मन्दी आगदे ठंडा होनेपर उतारले यह जो तालेश्वररस है
कोढको दूर करता है इसपर मूंग और चांवलका पथ्य करनेसे
अठारह प्रकारके कोढोंको दूर करता है ॥ २४३-२५० ॥
इति वालेधरो रसः।
अथ स्वर्णक्षीरीरसः।
हेमाह्वां पंचपलिकां क्षिप्त्वा तक्रघटे पचेत् ॥२५१ ॥
क्षीरे जीणे समुद्धृत्य पुनःक्षीरघटे पचेत् ॥
तके जीणे समुद्धृत्य क्षालयित्वा विशोपयेत् ॥ २५२ ।।
चूर्णितं तत्पंचपलं मरिचानां पलद्वयम् ॥
पलैकं मृच्छितं सूतमेकीकृत्वा च भक्षयेत् ॥२५३॥
निप्कैकं मुप्तिकुष्टारिः स्वर्णक्षीरीरसो ह्ययम् ।।
अर्थ-पांचपल धतूरेक बीज मट्टेके घडे में डालदे महके सुख-
नेपर निकालकर दूध डालदे दूध कम होजानेपर निकालकर
सुखाले उसमें दो पल कालीमिरच और एक पल मराहुआपारा
'डालकर मर्दन करले इसकी एकनिककी मात्रा सुप्ति कुष्ठको दूर
करती दे॥२५१॥ २५२ ॥ २५३ ॥
इति स्वर्णक्षारी रसः।
अथ शुलगजकेशरीरसः।
शुद्धसूतं द्विधा गंध यामैकं मईयेदृढम् ॥२५४ ॥

- भाषाटीकासहिता। (१११) द्वयोस्तुल्यं भस्मतानं संपुटे तं निरोधयेत् ॥ ऊर्ध्वाधो लवणं दत्त्वा मृद्रांडे धारयोद्भिपक् ॥२५५॥ ततो गजपुटे पक्त्वा स्वांगशीतं समुद्धरेत् ॥ संपुटं चूर्णयेत्सूक्ष्मं पर्णखंडे द्विगुंजके ॥२५६॥ भक्षयेच्छूलपीडा) हिंगुशुण्ठीसजीरकम् ॥ वचामरिच चूर्ण कर्पमुष्णजलैः पिबेत् ॥२५७ ॥ असाध्यं साधयेच्छूलं रसः स्याच्छूलकेसरी ॥ व्यायाम मैथुनं मद्यं लवणं कटुकानि च ॥२५८॥ वेगरोधं शुक्ररोधं वर्जयेच्छूलवानरः ॥ अर्थ -शुद्ध पारा एक भाग, गंधक दोभाग, इनकी पहरभर कजली करे और तांबेकी भस्म दोनोंके समान लेकर सराव: संपुटकर ऊपर नीचे नमक रखकर मिट्टीके बर्तनमें रखदेवे फिर गजपुटकी आगमे पचावे ठंडा होनेपर उतारकर रखले इसकी दो रत्तीकी मात्रा पानके संग खावे ऊपरसे हींग, सोंठ जीरा, वच, कालीमिरचका चूर्ण बना गरम जलके साथ पीवे तो यह असाध्यशुलरूप हाथीके लिये सिंहरूप रस वशमें लानेवाला है, कसरत, कुश्ती, मैथुन, मद,लवण, मिरचादि कड़वी वस्तु, दस्तके वेगको रोकना, वीर्य अवरोध, इनको शुलवान मनुष्य त्यागदे ॥२५४-२५८॥ इति शूलगजकेशरी रसः । अथ द्वितीयतालेश्वरी रसः । मृतो द्वौवल्गुजात्रीणि कणा विश्वा त्रिकंत्रिकम् २५९ ॥ सकिं ब्रह्मपुत्रस्य मरिचस्य चतुष्टयम् ॥ एकैकं निम्बधत्तूरवीजतो गंधकत्रयम् ॥२६॥ जातीटंकणतालाया भागा दश दश स्मृताः॥

(११२) रसमभरी। युक्त्या सर्व विमाथामृतास्वरसमाविता ॥२६१ ॥ सप्तधा शोपयित्वाथ धत्तूरस्यैव दापयेत् ॥ संमर्थ गोलकं सादै धातूरैर्वेष्टयेद्दलैः ॥२६२॥ । गोमये वेटयेत्तच्चकुकुटाख्यपुटे पचेत् ॥ रसः कुष्ठहरः सेव्यः सर्वदा भोजनप्रियैः ॥२६३॥ अर्थ-दो भाग पारा तीन भाग वल्गुजा, और तीन तीन भाग पीपल, और सोंठ, डेढ भाग ब्रह्मपुत्र, चार भाग मिरच, एक एक भाग नीम और धतरेके बीज,गंधक३भाग,जावित्री, सुहागा हरताल ये तीनों दश दश भाग लेकर इन सवको खरल करे फिर गिलोयके रसकी भावना देकर सातवार सुखाले फिर धतूरेके रसकी भावना दे फिर अदरखके रसमें मर्दनकर गोला बनाय ऊपरसे धतुरेके पत्ते लपेटदे ऊपर गोबर लपेटदे फिर कुफुटयंत्रमें पकानेसे यह कोढ दूर करनेवाला रस बनता है ।। २५९-२६३ ॥ इति द्वितीयतालेश्वरो रसः । अथ ब्रह्मरसः। भागैकं मूच्छितं सूतं गंधकं वहिवाकुची ।। चूर्ण च ब्रह्मवीजानां प्रतिद्वादशभागकम् ॥२६४॥ त्रिंशद्भागं गुडस्यापि क्षौद्रेण गुटिकांकृताम् ॥ अयं ब्रह्मरसो नामा ब्रह्महत्याविनाशनः ॥२६॥ द्विनिप्कभक्षणाद्धन्ति प्रसुति कुष्टमंडलम् ॥ पातालगरुडीमूलं जले पिवा पिदनु । २६६।। अर्थ-एक भाग पारेकी भस्म और गंधक, चीता, बावची और ढाकके बीज प्रत्येक बारह बारह भाग और गुड तीस भाग ऊपरवाली सब औषधियोंको कट छान गुड मिलाय भाषाटीकासहिता। (११३) शहदके संग गोली बनावे यह ब्रह्मरस ब्रह्महत्यासे उत्पन्न रोग का नाश करता है दो निष्क अर्थात आठमासे खानेसे प्रसुप्त कुष्ठमंडलका नाश करे ऊपरसे कड़वीधीयाकी जडका शरबत पीये ॥२६४ ॥ २६५ ॥२६६॥ इति ब्रह्मरसः। अथ शशिधररसः। शुद्धं सूतं समं गंधं तुत्थं च मृतताम्रकम् ।। मादितं वाकुचीकाथदिनकं वटकीकृतम् ॥ २६७ ॥ निष्कमात्र सदा खादेच्वेतनेन्दुधरो रसः॥ वाकुचीतैलककं सक्षौद्रमनुपाययेत् ॥२६८॥ अर्थ-पाराशुद्ध कियाहुआ और समानगंधक नीलाथोथाता- बेकीभस्म वाकुचीके काढेमें दिनभर खरल करे फिर तीन तीन मासेकी गोली बनावै यह शशिधररस श्वेतकुष्ठका नाश करताहै ऊपरसे एककर्षवाकुचीका रस शहद मिलाकर पीवे२६७॥२६८॥ इति शशिधररसा। अथ पारिभद्ररसः। मूछितं सूतकं धात्रीफलं निम्बस्य चाहरेत् ॥ तुल्यांश खादिरक्वाथैदिनं मयै च भक्षयेत् ॥२६९ ॥ निष्कैकं दह्रकुष्ठघ्नः पारिभद्राह्वयो रसः॥ अर्थ-पारेकी भस्म आंवला और निंबोली ये सबसमान भागले खैरसारके काढेमें एकदिन खरल कर इसकी चारमासे की गोली बनाकर खाय यह पारिभद्ररस दाद और कोढका नाश करता है। इति पारिभद्ररसः। अथ श्वेतारिरसः। शुद्धं सूतं समं गंधं त्रिफलमनं च वाकुची ॥२७॥ भल्लातंच शिला कृष्णा निवबीजं समं समम् ।। ८ (११४) रसमञ्जरी। मर्दय गजद्रावैः शोष्यं शोष्यं पुनः पुनः ॥ २७१॥ इत्थं कुर्य्यात्रिसप्ताहं रसः श्वेतारिको भवेत् ॥ मध्वाज्ये खादयेन्निष्कं दंतशूलं विनाशयेत् ॥ २७२ ॥ अर्थ-शुद्ध पारेके समान गंधक, त्रिफला, अभ्रक, वाकुची, भिलावे, मैनसिल, नीमके बीज ये सब समान लेकर भांगरेके रसमें खरल कर जब सब रस सूख जाय फिर और रस डाल- कर खरल करे इसी प्रकार इक्कीस दिन करनेसे यह श्वेतारि- रस बनता है इसकी मात्रा घी और शहदके साथ खानेसे दन्तशुलको नाश करती है ॥२७० २७१ ॥ २७२ ॥ इति श्वेतारिरसः। अथ कालाग्निरुद्ररसः। सूतानं ताम्रतीक्ष्णानां भस्म माक्षिकगंधकम् ॥ वध्याककोटकीद्रावै रसो मधो दिनावधि ॥२७३ ॥ वंध्याककोटकीकंदे क्षित्वा लिप्त्वा मृदा बहिः ॥ भूधराख्ये पुटे पाच्ये दिनैकं तु विचूर्णयेत् ॥ २७ ॥ दशमांशं विपं योज्यं मापमानं च भक्षयेत् ॥ रसःकालामिरुद्रोऽयं दशाहेन विसपनुत् ॥ २७५ ॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तं ह्यनुपानं प्रकल्पयेत् ॥ अर्थ-शुद्धपारा और गंधक, अभ्रक, तांबा, लोहा और सोनामक्खी इन सबकी भस्म बरावर लेवे फिर दिनभर बांझ- कोटीके रसमें मर्दन करे फिर बांझकर्कोटीकी जडमें रख ऊपरसे कपडमिट्टी करदेफिर एकदिन भूधरयंत्र में पचावै फिर इस रसका दशवां भाग सोंगियाविषमें मिलादे और मासेभरकी मात्रा करे यह कालाग्निरुद्ररस दशदिनमें विसर्परोगको दूर करे इसके उपर शहद और पीपल मिलाकर ले ॥ २७३-२७५ ॥ इति फालाग्निरद्ररस.।

भाषाटीकासहिता। (११५) अथ मकरध्वजो रसः। स्वर्णादष्टगुणं सूतं मर्दयेद्वित्वगंधकम् ।। २७६ ।। रक्तकापासकुसुमैः कुमार्यानिदिनं ततः॥ मुखं काचघटे रुद्धा वालुकायंत्रगं हठात् ॥२७७॥ भस्म कुर्याद्रसेन्द्रस्य नवार्ककिरणोपमम् ॥ भागोस्य भागाश्चत्वारः कर्पूरस्य सुशोभनाः॥२७८॥ लवंगं मरिचं जातीफलं कर्पूरमात्रया ।। मेलयेन्मृगनाभिं च गयाणकमितां ततः॥२७९ ॥ श्लक्ष्णपिष्टो रसः श्रीमाञ्जायते मकरध्वजः॥ वलं वल्लद्रयं वास्य ताम्बूलदलसंयुतम् ॥ २८०॥ भक्षयेन्मधुरं स्निग्धं लघुमांसमवातुलम् ॥ शृतं शीतं सितायुक्तं दुग्धं गोधूममाज्यकम् ॥ २८१ ॥ मापाश्च पिएमपरं मैद्यानि विविधानि च ॥ करोत्यग्निवलं पुंसां वलीपलितनाशनः ॥२८२॥ मेधायुःकान्तिजनकः कामोद्दीपनकृन्महान् ॥ अभ्यासात्साधकः स्त्रीणांशतं जयति नित्यशः॥२८॥ रतिकाले रतान्ते वा पुनः सेव्यो रसोत्तमः॥ मदहानि करोत्येप प्रमदानां सुनिश्चितम् ॥ २८॥ कृत्रिमं स्थावरविपं जंगमं विपवारिजम् ॥ न विकाराय भवति साधकेन्द्रस्य वत्सरात् ॥ २८५॥ मृत्युंजयरसाभ्यासान्मृत्यु जयति देहभृत् ॥ तथायं साधकेन्द्रस्य जरामरणनाशनः ॥२८६॥ १मत्स्यानि इत्यपि पाठः।

(११६) रसमञ्जरी। अर्थ-सुवर्णके वरक १ तोले, पारा आठ तोले, गंधक सोल- हतोले, इन तीनोंकी कजली करे फिर कपासके लालफूलों- के रसमें मर्दन करे फिर तीन दिन ग्वारपाठेके रसमें मर्दन करे फिर इसको काँचकी आतिशी शीशीमें भरकर मुख बन्द करके वालुकायंत्रमें मंद मध्यम और तेज आगसे पकावै ठंढा होनेपर लाल लाल नलीको निकालले फिर इसके एक- भागमें चार भाग कपूर, चार भाग लौंग, चार भाग काली- मिरच, चारभाग जायफल और छ:माशे कस्तरी डालकर सबको खरल कर पक्की शीशी में भर रक्खै इस प्रकार यह मकरध्वजरस तैयार होता है इसको बलप्रमाण दो रत्ती तथा चार रत्तीकी मात्रा पानमें धरकर खाय इसपर मधुर और हलका मांस खाय अधोटा दूध मिश्री डालकर पौवै गेहूंके पदार्थ घीसहित खाय उडद्की दालके लड्डू इत्या- दिक और अनेक प्रकारके मदभी पीवै यह रस बलकारक है बालोंको सफेद नहीं होने देता बुद्धि आयु और कान्तिका बढानेवाला है कामोद्दीपक है अभ्यासपूर्वक इसका सेवन कर- नेवाला नित्य सौ स्त्रियोंको जीत लेता है यह रस मैथुन करते समय खानेसे निश्चय स्त्रियोंके गर्वको दूर करता है कृत्रिम, स्थावर, जंगम वा पानीके विप इस रसके सेवन करनेवालों- को नहीं सता सक्ते-जैसे मृत्युंजयकी सेवासे जरामरण दूर होते हैं उसी प्रकार इस रसके सेवनसे मृत्युहट जातीहै २७६-२८६॥ इति मकरध्वजो रसः। अथ मदनकामदेवो रसः। तारं वनं सुवर्ण च तानं च सूतगंधकम् ॥ लोहं च क्रमवृद्धानि कुर्य्यादेतानि मात्रया ॥२८७॥ विमर्च कन्यकाद्रावैन्यसेत्काचमये घटे॥ मुद्रित पिठरीमध्ये धारयेत्संधवे ते ।। २८८॥

भापाटीकासहिता। { ११७) पिठरौं मुद्रयेत्सम्यक्ततश्चल्ल्यां निवेशयेत् ॥ वहिं शनैः शनैः कुर्यादिनैकं तत उद्धरेत् ॥ २८९ ।। स्वांगशीतं च संचूयं भावयेदर्कदुग्धकैः ।। अश्वगंधा च कंकोली वानरी मुशली क्षुरः ॥२९०॥ विवेलस्वरसं भाव्यं शतावऱ्या विभावयेत् ॥ पद्मकंदकसेरूणां रसे कासस्य भावयेत् ॥ २९१ ॥ कस्तूरीव्योपकपूरैः कंकोललालवंगकम् ॥ पूर्वचूर्णादप्टमांशमितचूर्ण विमिश्रयेत् ॥२९२॥ सर्वैः समां शर्करां च दत्त्वा शाणोन्मितं ददेत् ॥ गोदुग्धद्विपलेनैव मधुराहारसेविनः ॥ २९३ ॥ अस्य प्रभावात्सौन्दर्य बलं तेजो विवर्धते ।। तरुणी रमते बहीर्यहानिर्न जायते॥२९॥ अर्थ थे-मराटुआ रूपा, मराहुआ हीरा मराहुआ सुवर्ण और तांबा, शुद्ध पारा गंधक और मरेहुये लोहेकी क्रमले बढी हुई मात्राले अर्थात् रूपा एक भाग, हीरा दो भाग, सुवर्ण तीन भाग, तांबा चार भाग, इसी तरह औरभी जानों इन सबको ले खरलमें मिलाय घीगुवारके रसमें खरल कर काँचकी शीशीमें भर अच्छी तरह मुँह बन्दकर कपडमिट्टी करके सुखा- यकर सेंधेनमकसे भरी हुई हंडियाके बीच में धर ऊपरसे दूसरी हंडियाकी खाम लगाय चूल्हेपै धर एक दिनभर मंदी मंदी आगसे पकावे फिर ठंढी होनेपर उतारकर आकके दूधकी भावनादे फिर असगंध, कंकोल, कौंच, मुसली, तालमखाने और शतावरीके रसकी पृथक् २.तीन २ भावनादे फिर कम- लकसेरू और काँसके रसकी एक एक भावनादे फिर कस्तुरी, सोंठ, मिरच, पीपल, कपर, कंकोल, इलायची, लोंग ये सब , N (११८) रसमञ्जरी। पहिले चूर्णसे आठवें हिस्सेके ले फिर सबके बराबर सफेद मिश्री मिलावै फिर शाण अर्थात् ४ मासे यह चूर्ण आधपाव गौके दूधके साथ खाय और हलका भोजन जैसे भात, मिश्री, दूधका करै तो इसके प्रभावसे सुन्दरता बल, तेज बढ़े बहुतसी स्त्रियोंसे विहार करै, बीर्यकी हानि कभी न होय ॥२८७ ॥ ॥ २८८ ॥ २८९ ॥२९० ॥२९२ ।। २९२ ॥२९३ ॥ २९४॥ इति मदनकामदेवो रसः। अथ पूर्णेन्दुरसः। शाल्मल्युत्थैवैमर्य पकं शुद्धसूतकम् ॥ यामद्वयं पचेदाज्ये वस्त्रे बद्धाथ मर्दयेत् ॥२९५ ॥ दिनैकं शाल्मलिद्रावैर्मर्दयित्वा वटी कृताम् ॥ वेष्टयेन्नागवल्ल्या च निःक्षिपेत्काचभाजने ॥२९६॥ भाजनं शाल्मलीद्रावैः पूर्ण यामद्वयं पचेत् ॥ वालुकायंत्रमध्ये तु वे जीणे समुद्धरेत् ॥ २९७ ॥ द्विगुंजं भक्षयेत्प्रातर्नागवल्लीदलांतरे ॥ मुशली ससितां क्षीरैः पलैकं पाचयेदनु ॥ २९८ ॥ रसपूर्णेन्दुनामायं सम्यग् वीर्यकरो भवेत् ॥ कामिनीनां सहस्रकं नरः कामयते ध्रुवम् ॥२९९ ॥ अर्थ-सेमरकी जड़के रसमें शुद्ध पारेको पन्द्रह दिन तक मर्दन करे फिर कपडे में बांधकर दो पहर तक घीमें पकाये फिर पोटलीको निकाल सेमरके रसमें फिर मर्दनकर पानके रसमें खरल कर काचकी शीशी में भरदे और शीशीमें ऊपरतक सेमरके कन्दका रस भरदे फिर शीशीको वालुकायंत्रमें भर दो पहर तक पकावे रसके जलजानेपर उतारले इस प्रकार तयार होनेपर दो रत्ती पानमें रख प्रातःकाल प्रतिदिन खाय ऊपरसे आधे पल मुसली और उतनीही मिश्री मिलाय गौके भाषाटीकासहिता। (११९) दूधके संग पी ले यह पूर्णेन्दुनाम रस वीर्यका बढानेवाला अत्यन्त पराक्रम करनेवालाहै।।२९५॥२९६॥२९७॥२९८॥२९९॥ इति पूर्णेन्दुरसः । अथ कामिनीमदभंजनों रसः। शुद्धं सूतं समं गंधं व्यहं कहारजवैः॥ मर्दितं वालुकायंत्रे याम संपुटगं पचेत् ॥३०॥ रक्तागस्तिवैर्भाव्यं दिनैकं तु सितायुतम् ॥ यथेष्टं भक्षयच्चानु कामयेत्कामिनीशतम् ॥३०॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधकको तीन दिन एक कलारीके रसमें मर्दनकर काचकी शीशीमें भर संपुट लगाय वालुकायंत्रमें पकावे फिर लाल अगस्तके रससे एकदिन मर्दन कर फिर मिश्रीके संगप्रातःकाल दोरत्ती खायकर गायका दूध पीवै तो सौ स्त्रियोंसे भोग करनेकी सामर्थ्य होय।।३००॥३०१।। इति कामिनीमदभंजनो रसः। अथ मदनोदयो रसः । शुद्धं सूतं समं गंधं रक्तात्पलदलद्वैः॥ याम मा पुनर्गधं पूर्वाद विनिक्षिपेत् ॥३०२॥ दिनैकमर्दयेत्तत्त पुनर्गधं च मदयेत् ॥ पूर्वद्रावैदिनैकं तु काचकुप्यां निरुध्य च ॥३०३ ॥ दिनैकं वालुकायंत्रे पकमुद्धृत्य भक्षयेत् ॥ पंचगुंजा सिता साई रसोऽयं मदनोदयः॥३०॥ समूलं वानरीबीज मुशली शर्करा समम् ॥ गवां क्षीरेण तत्पेयं पलाईमनुपानकम् ॥३०५॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधक दोनोंकी कजली कर लालकमलके पत्तोंके रसमें पहरभर खरल करे पहिलेसे (१२८) रसमञ्जरी। पहिले चूर्णसे आठवें हिस्सेके ले फिर सबके बराबर सफेद मिश्री मिलावै फिर शाण अर्थात् ४ मासे यह चूर्ण आधपाव गौके दूधके साथ खाय और हलका भोजन जैसे भात, मिश्री, दूधका करै तो इसके प्रभावसे सुन्दरता बल, तेज बढ़े बहुतसी स्त्रियोंसे विहार करे, वीर्यकी हानि कभी न होय ॥ २८७ ।। ॥ २८८ ॥ २८९ ।।२९० ॥ २९२ ॥ २९२॥ २९३ ॥ २९४ ।। इति मदनफामदेवो रसः। अथ पूर्णेन्दुरसः। शाल्मल्युत्थैवैमर्थ पुकं शुद्धसूतकम् ॥ यामद्वयं पचेदाज्ये वस्त्रे बद्धाथ मर्दयेत् ॥२९५॥ दिनैकं शाल्मलिद्रावैर्मर्दयित्वा वटीं कृताम् ॥ वेष्टयेन्नागवल्ल्या च निःक्षिपेत्काचभाजने ॥२९६॥ भाजनं शाल्मलीद्रावैः पूर्ण यामद्वयं पचेत् ॥ वालुकायंत्रमध्ये तु द्रवे जीणे समुद्धरेत् ॥२९७ ॥ द्विगुंजं भक्षयेत्प्रातर्नागवल्लीदलांतरे ॥ मुशली ससितां क्षीरैः पलैकं पाचयेदनु ॥ २९८॥ रसपूर्णेन्दुनामायं सम्यग वीर्यकरो भवेत् ॥ कामिनीनां सहस्रैकं नरः कामयते ध्रुवम् ॥ २९९ ॥ अर्थ-सेमरकी जडके रस में शुद्ध पारेको पन्द्रह दिन तक मर्दन करे फिर कपडे में बांधकर दो पहर तक धीमें पकावे फिर पोटलीको निकाल समरके रसमें फिर मर्दनकर पानके रसमें खरल कर काचकी शीशी में भरदे और शीशीमें ऊपरतक सेमरके कन्दका रस भरदे फिर शीशीको वालुकायंत्र में भर दो पहर तक पकावै रसके जलजानेपर उतारले इस प्रकार तयार होनेपर दो रत्ती पानमें रख प्रातःकाल प्रतिदिन खाय ऊपरसे आधे पल मुसली और उतनीही मिश्री मिलाय गौके भाषाटीकासहिता। (११९) दूधके संग पी ले यह पूर्णेन्दुनाम रस वीर्यका बढानेवाला अत्यन्त पराक्रम करनेवालाहै॥२९५॥२९६॥२९७॥२९८॥२९९।। इति पूर्णन्दुरसः । अथ कामिनीमदभजनों रसः। शुद्धं सूतं समं गंधं यह कहारजवैः ॥ मर्दितं वालुकायंत्रे याम संपुटगं पचेत् ॥३०॥ रक्तागस्तिवैर्भाव्यं दिनैकं तु सितायुतम् ॥ यथेष्टुं भक्षयच्चानु कामयेत्कामिनीशतम् ॥ ३०१॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधकको तीन दिन एक कहारीके रसमें मर्दनकर काचकी शीशीमें भर संपुट लगाय वालुकायंत्र में पकावे फिर लाल अगस्तके रससे एकदिन मर्दन कर फिर मिश्रीके संगप्रातःकाल दोरत्ती खायकर गायका दूध पीव तो सौ स्त्रियोंसे भोग करनेकी सामर्थ्य होय॥३०॥३०१॥ इति कामिनीमदभंजनो रसः। अथ मदनोदयो रसः। शुद्धं सूतं समं गंध रक्तात्पलदलदः॥ यामं मर्य पुनर्ग, पूर्वादई विनिक्षिपेत् ।। ३०२॥ दिनैकमर्दयेत्तत्तु पुनर्गधं च मर्दयेत् ॥ पूर्वदावैदिनैकं तु काचकुप्यां निरुध्य च ॥३०३॥ दिनैकं वालुकायंत्रे पकमुद्धृत्य भक्षयेत् ।। पंचगुंजा सिता साई रसोऽयं मदनोदयः।।३०४॥ समूलं वानरीबीजं मुशली शर्करा समम् ॥ गवां क्षीरेण तत्पेयं पलाईमनुपानकम् ॥३०॥ अर्थ-शुद्ध पारा और उतनीही गंधक दोनोंकी कजली कर लालकमलके पत्तोंके रसमें पहरभर खरल करे पहिलेसे (१२०) रसमञ्जरी। आधी गंधक डालकर लालकमलके पत्तोंके रसस मर्दन करे फिर गंधक देकर फिर उसीके रसमें मर्दन करे एकदिन तक इसी प्रकार करता रहै फिर काचकी आतिशी शीशीमें भरकर सात कपडमिट्टीकर वालुकायंत्रमें एक दिन पकावे फिर ठंढा होनेपर उतारकर इस मदनोदयरसमेंसे पांच रत्ती मिश्रीके साथ खाय उपरसे कोंचकी जड और बीज मुसली और उत- नीही खांड मिलाकर दो तोले फांकले ऊपरसे गौके दूधको पीवे ॥३०२॥३०३ ॥ ३०४॥३०५॥ इति मदनोदयो रसः। अथ अनंगसुंदरो रसः । पलद्वयं इयं शुद्ध पारदं गंधकं तथा ॥ मृतहेम्नस्तु ककं पलैकं मृतताम्रकम् ॥ ३०६॥ मततारं चतुनिष्कं मी पंचामृतैर्दिनम् ॥ रुद्धा तु वै पुटे पश्चादिनैकं तु समुद्धरेत् ॥ ३०७॥ पिडा पञ्चामृतैः कुर्याद्वटिकां बदराकृतिम् ॥ अनंगसुन्दरो नाम परं पुष्टिप्रदायकः ॥३०८॥ अर्थ-दो पल शुद्ध पारा और एक पल गंधक, एक कर्ष सुव- र्णकी भस्म, एक पल तांबेकी भस्म, चार कर्ष रूपकी भस्म, इन सबको पंचामृतमें मर्दनकर वालुकायंत्रद्वारा उडाले फिर पंचामृतमें मर्दनकर बेरके समान गोली चनाले ती यह अनन- सुन्दररस बहुत पुष्टिकारक तय्यार होता है३०६॥३०॥३०८॥ इति अनंगसुन्दरो रसः। अथ कामेश्वरो रसः । सम्यङ्मारितमभ्रक कटुफलं कुष्ठाश्वगंधामृता मेथी मोचरसो विदारिमुशली गोरकं रकम् ॥ रम्भाकन्दशतावरी यजमुदा मापास्तिला धान्यकं भाषाटीकासहिता। ( १२१) ज्येष्ठीनागबला कचूरमदनं जातीफलं सैंधवम्॥३०९॥ भाङ्गी कर्कटशृंगिका त्रिकटुकं जीरदयं चित्रकं चातुर्जातपुनर्नवा गजकणाद्राक्षासमं वासकम् ।। बीजं मर्कटिशाल्मलीत्रिफलकं चूर्ण समं कल्पयेत् कार्दा गुटिकावलेहमथवा सेव्यं सदा सर्वथा ॥३१०॥ पेयं क्षीरसिता तु वीर्यकरणं स्तम्भोप्ययं कामिनी रामावश्यकरं सुखातिसुखदं प्रौढांगनाद्रावकम् ॥ क्षीणे पुटिकर क्षये क्षयहरं सर्वामयधंसनं कासश्वासमहातिसारशमनं मन्दाग्निसंदीपनम् ॥३१॥ धातोद्धिकरं रसायनवरं नास्त्यन्यदस्मात्परम् ॥ अशीसि ग्रहणीप्रमेहनिचयश्लेष्मातिरक्तप्रणुत् ॥ नित्यानंदकर विशेपविदुपां वाचां विलासोद्भव मभ्यासेन निहन्ति मृत्युपलितं कामेश्वरो वत्सरात् सर्वेपां हितकारको निगदितः श्रीवैद्यनाथेन यः॥३१२॥ अर्थ-अभ्रककी भस्म, कायफल, कूठ, असगंध, गिलोय, मेथी, मोचरस, विदारीकन्द, स्याहमुसली, गोखरू, तालम, खाना, केलाकन्द,शतावरी, अजमोद, उडद, तिल, धनियां, बडीगंगेरन, कचूर, मैनफल, जायफल, सेंधानमक, भारंगी, काकडासींगी, त्रिकुटा, दोनोंजीरे, चीता, चातुर्जात, सांठीकी जड, गजपीपल, दाख, अडूसा, कीचके बीज, सेमर, त्रिफला इन सबको समान ले खरल करे इस में से आधी कर्पकी गोली अथवा चटनी प्रतिदिन सेवन करे. ऊपर मिश्री और दूध पीने से वीर्यको बढाता है स्तंभन करता है, स्त्रियोंको वश करता है सुरस देनेवाला है नवयौवनाओंको द्रवीभूत करता है, क्षीण - "

2.
.
(१२२)
रसमञ्जरी।
मनुष्यको पुष्ट करनेवाला है क्षयीको दूर करता है और सम्पूर्ण
रोगोंको दूर करता है, खांसी श्वास, अतिसारको नष्ट करता
है मन्दाग्निको दीपन करता है, बवासीर, संग्रहणी, प्रमेह,
श्लेप्मा, और रक्तविकारों को दूर करता है, धातुओंका बढा.
नेवाला, रसायन है इससे परे और कोई औषधि नहीं है
नित्य आनन्ददायी है, विशेषकर विद्वानोंकी वाणीको
लालित्य देता है इसका सेवन वृद्धावस्थाको नहीं आने देता
है यह श्रीवैद्यनाथ ने सबका हितकारी कहाहै ॥३०९-३१२॥
इति कामेश्वररसः ।
अथाजीर्णकंटको रसः ।
शुद्धं सूतं विपं गंधं समचूर्ण विचूर्णयेत् ॥
मरिचं सर्वतुल्यांशं कंटकार्याः फलद्वैः ॥३१३॥
मर्दयेद्भावयेत्सर्वानकविंशतिवारकान् ।।
वटी गुंजात्रयां खादेत्सर्वाजीर्णप्रशांतये ॥३१४ ॥
अर्थ-शुद्ध पारा, विष और गंधक ये सब समान भाग ले
सबके समान काली मिरच लेकर चूर्ण करले फिर कटेरी के
फलके रसकी इक्कीस भावना देव और तीन रत्तीकी गोलियां
बनावे तत्काल सब प्रकार के अजीर्णको दूर करे ॥३१३॥३१॥
इत्यजीर्णकंटको रसः।
अथोदयभास्करो रसः।
गंधकेन मृतं तानं दशभागं समुद्धरेत् ॥
ऊपणं पंचभागं स्यादमृतं च द्विभागकम् ॥ ३१५॥
श्लक्ष्णचूर्णीकृतं सर्व रत्तिकैकप्रमाणतः॥
दातव्यं कुष्टिने सम्यगनुपानस्य योगतः।। ३१६ ।।
गलिते स्फुटिते चैव विपूच्यां मंडले तथा ॥
विचर्चिकादद्रुपामाकुष्ठाटकप्रशान्तये ॥ ३१७ ॥

-
-
भाषाटीकासहिता। (१२३)
अर्थ-गंधकसे मारा हुआ तांया दश भाग, काली मिरच
पांच भाग, विष दो भाग, सबको बारीक खरल कर एक एक
रत्तीकी गोलियां बनाये और कोढीको अनुपानके साथ देव
तो गलितकुष्ट, शरीरका फटना, विचिका, मंडलकुष्ट, विच.
चिका, दाद, खुजली इत्यादि आठ प्रकारके कोढ दूर होवें
॥३१५ ।। ३१६ ॥३१७॥
इति टदयभास्करो रसः।
अथ रोटरसः।
शुद्धं सूतं समं गंधं मर्च यामचतुष्टयम् ॥
नागवल्लीरसैर्युक्त मेघनादपुनर्नवैः ॥३१८॥
गोमूने पिप्पलीयुक्त मी रुद्धा पुटेल्लघु ॥
लिहेत्क्षौद्रे रसो रोद्रो गुंजामानोबुदं जयेत् ॥३१९॥
अर्थ-शुद्ध पारा और गंधक समान लेकर चार पहरतक पान
चालाई और सांठीके रसमें खरल करे फिरगोमूत्र और पीपलमें
घोटकर लटपुट में फूंक देवे एक २ रत्तीकी गोलियां बनाने और
शहद के साथ खाय यह रोदरस अर्बुद रोगको दूर करता है
॥३१८॥ ३१९ ।।
इति रौद्ररसः।
अथ नित्योदितरसः।
मृतसूतार्कलोहाभविपगंधं समं समम् ॥
सर्वतुल्यांशभल्लातफलमेकत्र चूर्णयेत् ॥ ३२०॥
वैः सूरणकन्दोत्यः खल्वे मद्य दिनत्रयम् ॥
मापमानं लिहेदाज्ये रसश्चाशीसि नाशयेत् ॥३२१॥
रसो नित्योदितो नामा गुदोदवकलांतके ॥
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदापणयोस्तथा ॥ ३२२ ॥

(१२४) रसमञ्जरी। शोथो हत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्यार्शसां हितः॥ असाध्यस्यापि कर्तव्या चिकित्सा शंकरोदिता ॥३२३॥ अर्थ-पारा, तांबा, लोहा और अभ्रककी भस्म विष और गंधक ये सब समान भाग लेवे सबके बराबर भिलावेके फलों का चूर्ण मिलाकर जमीकन्दके रससे तीन दिन खरल करे इसमेंसे एक मासे घीके साथ खाय तो यह नित्योदित रस बवासीरको दूर करे और गुदाके रोगोंको, हाथ, पैर, मुख, नाभि, गुदा, अंडकोषकी सूजनको हृदय और सलीके दर दुको तथा असाध्य बवासीरको दूर करता है यह शंकरोक्त चिकित्सा असाध्यकोभी करनी योग्य है ॥ ३२०-३२३ ॥ इति नित्योदितो रसः अथ अर्शम्युठाररसः। शुद्धसूतं पलैकं तु द्विपलं शुद्धगंधकम् ॥ मृतं तानं मृतं लोहं प्रत्येक तु पलत्रयम् ॥३२४ ॥ यूपणं लांगली दन्ती पीलुकं चित्रकं तथा। प्रत्येकं द्विपलं योज्यं यवक्षारं च टंकणम् ॥३२५ ॥ उभौ पंचपली योज्यौ सैंधवं पंचकं तथा। द्वाविंशत्पलगोमूत्रं स्नुहीशीरं च तत्समम् ३२६॥ मृद्वग्निना पचेत्सर्व स्थाल्यां यावत्सुपिंडितम् ॥ मापद्वयं सदा खादेवसोप्य कुठारकः ।। ३२७॥ अर्थ-शुद्ध पारा ४तोले, शुद्ध गंधक ८तोले,तांपेकी, भस्म, लोहेकी भस्म प्रत्येक मारह बारह तोले, त्रिकुटा, कलिहारी, दंती, पीट, चीतेकी छाल, प्रत्येक ८तोले जवाखार, सुहागा, प्रत्येक बीस बीस तोले सेंधानमक वीस तोले गोमूत्र पौने दो सेर और इतनाही धूहरका दूध इन सबको मिलाय एक पास- नमें भर नीचेमंदी मंदी आग जलावैजय सब मिलाकर गोलासा भाषाटीकासहिता। (१२५) बनजाय तब दो दो मासेकी गोलियां बनाकर खाय तो यह अर्शकुठार रस बवासीरको दूर करता है ॥ ३२४-३२७ ॥ इत्यर्श कुठारः । अथ विद्याधरी रसः । गंधकं तालकं ताप्यं मृतं तानं मनःशिला ।। शुद्धं सूतं च तुल्यांशं मर्दयेद्भाक्येदिनम् ॥ ३२८ ।। पिप्पल्याश्च कपायेण वनीक्षीरेण भावयेत् ॥ निष्काई भक्षयेत्क्षौरैः प्लीहगुल्मादिकंजयेत् ॥३२९॥ रसो विद्याधरो नाम गोदुग्धं च पिवेदनु ॥ . अर्थ-गंधक, हरिताल, सोनामक्खी, तांबकी भस्म, मैन- सिला और समान शुद्ध पारा इन सबको ले खरल कर फिर पीपलके काटे और थूहरके दूधसे एक २ दिन खरल कर इस रसमेंसे दो मासे शहदके साथ खाय और ऊपरसे गौका दूध पीवै यह विद्याधर नाम रस तापतिल्ली और वायुगोलाको दूर करता है ।। ३२८ ॥ ३२९॥ इति विद्याधरो रसः। अथ वंगेश्वरो रसः। भस्मसूतं भस्मवंगं भागैकैकं प्रकल्पयेत् ॥ ३३० ॥ गंधकं मृतताम्रश्च प्रत्येकं च चतुर्गुणम् ॥ अर्कक्षारैर्दिनं मर्थे सर्व तद्गोलकीकृतम् ॥ ३३१॥ रुद्धा तद्भूधरे पाच्यं पुटैकेन समुद्धरेत् ॥ एवं बंगेश्वरो नाना प्लीहगुल्मोदरं जयेत् ॥ ३३२ ॥ घृतजाइयं लिह्यानिष्का श्वेतपुनर्नवाम् ॥ गवां मृत्रैः पिवेच्चानु रजनी वा गवां जलैः ॥३३३ ।।

, (१२६) रसमञ्जरी। अर्थ-पारेकी भस्म, रांगकी भस्म, प्रत्येक एक एक भाग गंधक और तांबेकी भस्म प्रत्येक चार चार भाग सबको आक के दूध एकदिन खरलकर गोला बनाय भूधरयंत्रमें पचावे यह बंगेश्वर नाम रस ताप तिल्ली, गुल्म और उदरविकारोंको शान्त करता है इस रसकी दो रत्ती घीमें मिलाकर चाटे उपरसे चार मासे विषखपरेका चूर्ण फांककर गोमूत्र पीवे अथवा हलदी फांककर गोमूत्र पीले॥३३०॥३३१॥३३२॥३३३॥ इति चंगेश्वरो रसः। अथ उदरारिरसः। पारदं शुक्तितुत्थं च जैपालं पिप्पलीसमम् ॥ आरग्वधफलोन्मज्जा वज्रीदुग्धेन मर्दयेत् ।। ३३४॥ मापमात्रां वटीं खादेवरेत्त्रीणां जलोदरम् ॥ चिंचाफलरसं चानु पथ्यं दध्योदनं हितम् ॥ ३३५ ॥ जलोदरहरं चैव कठिनेन रेचनेन तु ॥ शीशेकी भस्म, नीलाथोथा, जमालगोटा पीपल और अमलतासका गूदाये सब समान ले थूहरके दूधमें मर्दनकर मासे मासेकी गोली बनावे ऊपरसे इमलीका रस पीवे और पथ्य दही और भातका लेवे यह रस स्त्रियोंके जलो- दरको दूर करता है और तेज जुलाबसे जलोदर दूर होजाता है ॥ ३३४ ॥ ३३५॥ इत्युदरारिरसः। अथ जलोदरारिरसः। पिप्पली मरिचं तानं कांचनीचूर्णसंयुतम् ॥ ३३६॥ स्नुहीक्षीरौर्दिनं मध तुल्यं जैपालबीजकम् ।। निष्कं खादेदिरेकं स्यात्सद्यो हन्ति जलोदरम् ॥३३७॥ अर्थ-पारा,

भाषाटीकासहिता। (१२७)
रेचनानाञ्च सर्वेषां दध्यन्नं स्तंभनं हितम् ॥
दिनान्ते च प्रदातव्यमन्नं वा मुद्गयूपकम् ॥ ३३८ ॥
अर्थ-पीपल, कालीमिरच, ताम्रभरम, हलदीका चूर्ण ये सब
लेकर थूहरके दूध एकदिन खरलकरे फिर समान भाग जमाल-
गोटा मिलाकर चारमासे खाय दस्त होवे और तत्काल जलोदर
दूर होवे दही भातका भोजन दस्तोंके रोकनेके लिये हित है
अथवा सायंकालको मूंगका यूष देवे ॥ ३३६ ॥ ३३७ ॥ ३३८।।
इति जलोदरारिरसः।
अथ नाराचरसः।
सूतटंकणतुल्यांश मरिचं सूततुल्यकम् ॥
गंधकं पिप्पली शंठी द्वौ द्वौ भागौ विचूर्णयेत् ॥३३९॥
सर्वतुल्यं क्षिपेदन्तीबीजानि निस्तुपाणिच ।।
द्विगुंज रेचने सिद्धं नाराचोऽयं महारसः॥३४॥
गुल्मप्लीहोदरं हन्ति पिबेत्तमुष्णवारिणा ॥
अर्थ-पारा, सुहागा, कालीमिरच, एक एक भाग गंधक,
पीपल, सोंठ दो दो भाग सबको बारीक पीसले सबके बरा-
बर छीले हुये जमालगोटाके बीज मिलादे दो रत्तीकी गोली
देनेसे यह नाराचरस दस्त कराने वाला होवे यह गुल्म, प्लीहा
और सब उदरविकारोंको दूर करताहै ऊपरसे गरम जल
पीव॥ ३३९ ॥ ३४० ॥
इति नारावरसः।
अथ इच्छाभेदीरसः।
शुंठीमारचसंयुक्तं रसगंधकटंकणम् ॥ ३४१॥
जैपालस्त्रीगुणः प्रोक्तः सर्वमेकत्र चूर्णयेत्॥
इच्छाभेदी द्विगुंजः स्यात्सित्या सह दापयेत् ॥३४२॥

(१२८) रसमञ्जरी । पिवेच चुल्लिकान्यावत्तावद्वारान्विरेचयेत् ॥ तक्रौदनं प्रदातव्यमिच्छाभेदी यथेच्छया। दोपाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लंघनपाचनैः॥३४३॥ अर्थ-सोंठ कालीमिरच पारा, गंधक मुहागा एक एक भाग जमाल गोटा तीनभाग सबको मिला खरल करे और इसमेंसे दो रत्ती मिश्रीके साथ खाय ऊपरसे पानी पीवे. पानीके जितने चुल्ले पीवैगा इतनेही दस्त होंगे इच्छा अनुसार छाछ और भा- तका पथ्य देवे. जो कदाचित् दोष प्रबल होजाय तो उनको लंघन कराके पचाव।। ३४१ ॥ ३४२ ॥ ३४३ ।। इति इच्छाभेदी रसः। अथ रसायनाधिकार। प्रणम्य निर्भयं नाथं खेन्द्रदेवं जगत्पतिम् ।। दिगम्बरं त्रिनेत्रं च जरामृत्युविनाशनम् ॥१॥ अमृतञ्च विपञ्चैव शिवेनोक्तं रसायनम् ॥ अमृतं विधिसंयुक्त विधिहीनं तु तद्विपम् ॥२॥ रेचनान्ते इदं सेव्यं सर्वदोपापनुत्तये ॥ मृतानं भक्षयेदादी मासमेकं विचक्षणः॥३॥ पश्चात्तु योजयेदेहे क्षेत्रीकरणमिच्छतः॥ यत्क्षेत्रीकरणे सूतस्त्वमृतोऽपि विपं भवेत् ॥ ४॥ फलसिद्रिकृतस्तस्य सुवीजस्योपरे यथा ॥ नक्षेत्रकरणाद्देवि किंचित्कुर्यादसायनम् ॥५॥ कर्तव्यं क्षेत्रकरणं सर्वस्मिंश्च रसायने । अर्थ-निर्भयकारी जगत्पति, दिगम्बर, त्रिनेत्र, जरामृत्युके दूर करनेवाले शिवजीको नमस्कारहै, उन्होंने अमृत और विष

भाषाटीकासहिता।
(१२९)
कहे हैं विधिपूर्वक देनेसे रसायन अमृत है विधिहीन होनेसे विष
है रेचनके अन्त में सम्पूर्ण दोषोंके दूर करनेके वास्ते इसका
सेवन योग्य है प्रथम एक महीने तक अभ्रक की भस्मका सेवन
करना चाहिये पीछे देहकी शुद्धिके अर्थ पारेका सेवन करे
देहकी शुद्धिके विना पारा अमृत है वह विष होजाता है,
बिनाक्षेत्रकी शुद्धिके फल सिद्ध होना कठिन है जैसे उपर
जमीन में वीज बोना, अतएव विनाक्षेत्रीकरण कुछ रसायन न
करे अतएव रसायनमें क्षेत्र करनाही उपयोगी है ।। १-५॥
अथ गंधामृतरसायनम् ।
भस्मसूतं द्विधा गंधं क्षणं कन्याविमर्दितम् ॥६॥
रुद्धा लघुपुटेपच्यादुद्धृत्य मधुसर्पिपा ।
निप्कं खादेजरामृत्युं हन्ति गंधामृतो रसः ॥७॥
समूलं भुंगराजं तु छायाशुष्कं विचूर्णयेत् ।।
तत्समं त्रिफलाचूर्ण सर्वतुल्या सिता भवेत् ॥८॥
पलैकं भक्षयेचानु तच्च मृत्युरुजापहम् ।।
अर्थ-एक तोल पारेकी भस्म और दो तोले गंधकको ग्वार-
पाठेके रस में थोडीदेर खरल करे फिर शरावसंपुट में लघुपुटमें
फूंक देवे फिर इसको चार मासे घीऔ शहद के साथ खानेसे यह
गंधामृत बुढापे और मौतको पास नहीं आने देता. जड सहित
भांगरेको छायामें सुखाकर कूटले फिर उसके समान त्रिफलाका
'चूर्ण मिलावे और दोनों के समान मिश्री मिलाकर रख छोडे
पहिले चार मासे गंधामृत घी शहदके साथ खाकर ऊपरसे
इसको फांकले ऐसा करनेसे मृत्युआदि रोग नाश होतेहैं६-८॥
इति गंधामृतरसायनम्।
अथ हेमसुन्दररसः।
मृतसूतस्य पादांशं हेमभस्म प्रकल्पयेत् ॥ ९॥

(१३०) रसमजरी। क्षीराज्यं मधुना युक्तं मापैकं कांस्यपात्रके। लेहयेन्मासपकन्तु जरामृत्युविनाशनम् ॥ १० ॥ वाकुचीचूर्णककं धात्रीरसपरिप्लुतम् ।। अनुपानं लिहेनित्यं स्याद्रसो हेमसुन्दरः॥ ११॥ अर्थ-पारेकी भस्म और उस से चौथाई सुवर्णकी भस्म मिलावे इसमेंसे एकमासेकी मात्रा छामासे दूधधी और शहदके साथ कांसी के पात्रमें मिलाकर चाटे तो यह बुढापे और मौत कोजीते इसके ऊपर वाकुचीके चूर्णको आंवलेके रसमें सानकर पीचे यह हेमसुन्दर रसह ॥९॥ १० ॥११॥ इति हेमसुन्दर मृतसंजीवनी गुटिका। शुद्धसूतं वंगभस्म सत्त्वमभ्रकरौप्ययोः ॥ १२॥ कान्तलोहसमं हेम जम्बीरे मर्दयेदृढम् ॥ सप्ताह सर्वतुल्यांशं गोलं कृत्वा समुद्धरेत् ॥ १३॥ गोजिह्वावायसीवन्ध्यानिडीमधुसैंधवैः ।। लेपयेद्वज्रमूपान्ते गोलकं तत्र निक्षिपेत् ॥ १४॥ तत्कल्कैश्छादितं कृत्वा पक्षकं भूधरे पचेत् ॥ याम यामं समुद्धृत्य लित्वा मूपां पुनः पुनः ॥ १५॥ रुद्धाथ पूर्ववत्पाच्यमेनं पक्षात्समुद्धरेत् ॥ यवचिञ्चीपलाशाख्यराजीकीसतंडुलैः ॥ १६॥ एतैः प्रलेपयेन्मूपां गुटिकां तत्र निक्षिपेत् ॥ टंकर्ण श्वेतकाचञ्च दत्त्वा यामें दृढं दृढम् ॥१७॥ खदिरांगारयोगेन द्रुतोयं जायते रसः॥ १ जिहा इत्यपि पाठ ." :

,
भाषाटीकासहिता। (१३१)
मूपायां विडयोगेन समं हेमं च जारयेत् ॥ १८॥
ततस्त्रियामकैमर्थ सगोमूत्रं दिनैकतः ॥
अन्धमूपागतो ध्मातो बद्धो भवति वज्रवत् ॥ १९॥
मृतसंजीवनी नाम गुटिका वक्रमध्यगा ॥
कर्पमात्रा जरां मृत्यु हन्ति सत्यं शिवोदितम् ॥ २०॥
शस्त्रस्तंभं च कुरुते ब्रह्मायुर्भवते नरः॥
अर्थ-स्वच्छ पारा, हीराकी भस्म, अभ्रक और चांदीका
सत्त्व, कान्तिसार,लोह और समान सुवर्ण इन सबको जंभीरीके
रसमें सातदिनतक खूब खरल करके गोला बनायले, गोभी,
काकमाची, बांझककोड़ी, निर्गुण्डी, शहद और सेंधानमक इन
सबका वजमूषापर लेपनकरदे बीच में उस गोलेको रखदे और
उसीलुगदीसे टकदेफिर पन्द्रहदिनतक भूधर यन्त्रमें पकावेप्रति-
दिन उसको निकालकर पहिलेकी तरह उन्ही पूर्वोक्त द्रव्योंले
मूषाको लेपकरके और मुख बन्दकरके पन्द्रह दिनतक करता रहे
फिर निकालकर जो चंचू,ढाक,राई,कपास और चांवल इनसे
मूषाको लेपन कर फिर सुहागा और काचका नमक डालकर
दिनभर खरल कर और खरकी लकडीकी आग देवे फिर मूषामें
नमकके योगसे समान सुवर्णको जरावे फिर तीन पहर मर्दनकरे
फिर एक पहरगोमूत्रके साथ खरल करे और अन्धमूषामें रखकर
अग्नि देनेसे वजके समान कहा जाता है इसका नाम मृतसंजी.
बनी गुटिका है इसकी एक कर्षकी मात्रा जरामृत्युको हरती है
शस्त्रका स्तंभन करती है आयु दीर्घ होजाती है ।। १२-२० ॥
इति मृतसंजीवनी गुटिका ।
वीर्यरोधिनी गुटिका।
नागवल्लीदलद्रावैः सप्ताह शुद्धस्तकम् ॥ २१ ॥
मर्दयेत्क्षालयेदम्लैश्चतुर्निष्कप्रमाणकम् ॥
विपकंदगतं कृत्वा विपेणैव निरोधयेत् ॥२२॥

( १३२)
रसमञ्जरी।
ततः शूकरमांसस्य गर्भ कृत्वाथ सिंचयेत् ।।
संध्याकाले वलिं दत्त्वा कुकुटीवारुणीयुतम् ॥२३ ।।
ततश्चुल्लयां लोहपात्रे तैले धत्तूरसंयुते ॥
क्षित्वा त्रिंशत्पले पाच्यं तसं मांसपिंडकम् ॥२४॥
संध्यामारभ्य मंदानौ यावत्सूर्योदयं पचेत् ॥
हठाजागरणं कुर्यादन्यथा तन्न सिद्धिभाक् ॥ २५॥
प्रातरुद्धृत्य गुटिकां क्षीरभांडे विनिक्षिपेत् ।।
तत्क्षीरं शुष्यति क्षिप्रमेतत्प्रत्ययकारकम् ॥२६॥
रतिकाले मुखे धार्या गुटिका वीर्यरोधिनी ॥
क्षीरं पीत्वा रमेद्रामां कामाकुलकुलान्विताम् ।। २७ ।।
स्वमुखाद्धारयेद्धस्ते तदा वीर्य विमुञ्चति ॥
अर्थ-नागरपानके रसमें शुद्ध पारेको सात दिनतक खरल
करे फिर इसको चार निष्क इमलीके पानीसे धो डाले तेलिया
मीठेमें रखकर ऊपरसे उसीसे ढक देफिर सूअरके मांसके बीच में
रखदे सायंकालमेंकुकुटी और मदिराकी बलि देकर लोहेकी
कढाईमें दोसेरतेल और धतूराडालकरचूल्हेपर चढादे सन्ध्या-
से सूर्योदयतक मन्दी मन्दी आगसे पकाता रहे कहीं ऐसा नही
कि आप सोजाय सोनेसे सिद्ध न होगा प्रातःकाल उठकर
गुटकेको दूधके बर्तनमें डाल दे वह दूध तत्काल सूख जायगा
यही इसकी परीक्षा है रतिसमय इस को मुखमें रखनेसे
वीर्यको रोकता है दूध पीकर कामाकुल स्त्रियोंसे विषय करे
मुखसे हाथमें निकाललेनेपर वीर्य स्खलित होगा ॥२१-२७ ॥
इति वार्यरोधिनी गुटिका
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजर्यो रसायनगुटिका-
कथनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

भाषाटीकासहिता। (१३३) अथ अंजनविधिः। अथ संपक्कदोपस्य प्रोक्तमंजनमाचरेत्॥ हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्ने अनमिष्यते ॥ १॥ पूर्वाहेचापराले च ग्रीष्मे शरदि चेष्यते ॥ वर्षासु कुर्यादत्युष्णे वा वसन्ते सदैवहि ॥२॥ श्रान्ते प्ररुदित भीते पीतमद्ये नवज्वरे ।। अजीर्णं वेगवाते च नाअनं संप्रशस्यते ॥३॥ अर्थ-दोषके पकनेपर अंजन कहा है हेमन्त और शिशिरमें मध्याह्नमें कहा है. प्रीष्म और शरदमें दुपहर पहले और दुप- हर पीछे,और वर्षाम जिस समय अभ्र आवे और गरमी बहुत पडे, और वसन्त ऋतुमें सदा हितकारक है. थकावटमें, वमन होनेपर, डरमें,धूमपानमें, नवीनज्वरमें, अजीर्णमें दस्त होनेमें अञ्जन न लगाना चाहिये ॥ १॥२॥३॥ वर्तिप्रमाणम् । हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्ति तीक्ष्णांजने भिपक् ॥ प्रमाणं मध्यमे साबै द्विगुणं च मृदौ भवेत् ॥ ४ ॥ अर्थ-मटरकी बराबर वर्ती तीक्ष्णांजनमें, डेढकी बराबर मध्यममें और मृदुमें दुगुणी बनावै ॥ ४ ॥ अन्यञ्च । सूतकं गंधकोपेतं चांगेरीरसमूच्छितम् ॥ - अंजनं दृष्टिदं नृणां नेत्रामयविनाशनम् ॥५॥ अर्थ-पारा और गंधक चांगेरीके रसमें खरलकर अंजन लगावे तो यह अंजन दृष्टि देनेवाला और नेत्रोंके सम्पूर्ण रोगों को नाश करनेवाला होता है ॥ ५॥ - + , अन्यञ्च । (१३४) रसमञ्जरी। अन्यच्च। रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ ताभ्यां द्विगुणमंजनम् ॥ ईपत्कर्पूरसंयुक्तमंजनं नयनामृतम् ॥ ६॥ अर्थ-पारा और शीसा बराबर २ तोले और उनसे दूना सुरमा डाले और थोडासा कपूर डाल दे यह अंजन नयना- मृत तयार होता है ॥६॥ कृष्णसर्पवसा शंखः कतकं कट्फलमंजनम् ॥ रस एप मरीचेन अन्धानां दर्शनम्परम् ॥७॥ अर्थ-काले सांपकीची, शंख, निविसी, कायफल और अंजन इनको कालीमिरचके पानी में खरलकर ले यह अंजन अंधोंको दृष्टि देनेवाला है ।। ७ ।। अन्यच्च । शंखस्य भागाश्चत्वारस्तदन मनःशिला ।। मनःशिलाई मरिचं मरिचान पिप्पली॥८॥ वारिणा तिमिरं हन्ति अर्बुदं हन्ति मस्तुना ॥ चिपिटं मधुना हन्ति स्त्रीक्षीरेण च पुप्पकम् ॥९॥ अर्थ-शंख चारभाग, मैनसिल दो भाग, कालीमिरच एक भाग और पीपल आधे भाग इनकी गोली बनावे पानी में घिसकर लगानेसे धुन्धको दूर करती है तोडके साथ लगानेसे अर्बुदको शहदके साथ लगानेसे खुजली को स्त्रीके दूधके साथ लगानेसे फूलीको दूर करताहै ॥ ८॥९॥ अपामार्गशिखां घृष्ट्वा मधुना सैंधवेन च ॥ ताम्रपाने कृता ने हन्ति पीडां सुदुस्तराम् ॥१०॥ दंतैर्दन्तिवराहोष्टगोहयाजखरोद्भवैः॥ अन्यः प्रकार:।

भाषाटीकासहिता। (१३५) शंखमुक्ताम्भोधिफेनयुतैःसर्वैविचूर्णयेत् ॥ ११॥ . हन्ति वर्तिः कृता श्लक्ष्णं शुक्राणां नासिनी परम् ॥ अर्थ-ऑगाकी बालको शहद और सैंधेनमकके साथ घिस कर तांबेके बर्तनमें रख ले नेत्रोंमें लगानेसे महापीडाको दूर करती है हाथी, सुअर, ऊंट, गौ, घोडा, बकरी और गधाके दांत शंख मोती समुद्रफेन इन सबको पीसले इनकी चिकनी बत्ती बनावे यह नेत्रोंके सब रोगोंको दूर करनेवालीहै १०।११। अन्य प्रकारः। तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थशिवाशंखमनःशिलाः॥ गैरिकोदकफेनं च मरिचं चति चूर्णयेत् ॥ १२ ॥ संयोज्य मधुना कुय्यादन्धानां सा रसक्रिया॥ वर्मरोगं च तिमिरं काचशुक्रहरं परम् ॥ १३ ॥ अर्थ-नीलाथोथा, सोनामक्खी, सेंधानमक, हरड, शंख, मैनसिल, गेरू, समुद्रफेन, कालीमिरच, इन सबको शहदके साथ खरलकर नेत्रों में लगावे यह वर्मरोग धुन्ध फूली इत्या- दिको नाश करती है ॥ १२॥ १३ ॥ चन्द्रोदया वर्ती। शंखनाभिर्विभीतस्य मज्जा पथ्या मनःशिला ।। पिप्पली मारचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम् ॥ १४॥ छागीक्षीरेण संपिट्वा वर्ति कृत्वा यवोन्मिताम् ॥ हरेणुमात्रां संवृष्य जलैः कुर्यादथांजनम् ॥ १५ ॥ तिमिरं मांसवृद्धिं च काचं पटलमर्बुदम् ।। राध्यन्धं वार्पिकं पुप्पं वर्तिश्चन्द्रोदया जयेत् ॥ १६॥ अर्थ-शंख, बहेडेकी छाल, हरड, मैनसिल, पीपल, काली, मिरच, कूठ, वच ये सब बराबर ले बकरीके दूध खरलकर , , ( १३६) रसमञ्जरी। जौकी बराबर बत्ती बनावे हरेणु(मटर)के समान गोली घिस कर आंखमें लगावे धुन्ध, रोहोंका पडना, काच, पटल, अर्घद, रतोंध,फूली इन सबको यह चन्द्रोदयवर्ती दूर करती है१४-१६ इति चन्द्रोदयां वर्ती। प्रत्यंजनमाह। शुद्ध नाग द्वते तुल्यं शुद्धसूतं विनिक्षिपेत् ॥ कृष्णांजनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ॥ १७ ॥ दशमांशेन कर्पूरमस्मिश्चूर्णे प्रदापयेत् ॥ एतत्प्रत्यंजनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम् ॥ १८॥ अर्थ -शुद्ध सीसेको पिघलाकर उसमें शुद्ध किया हुआ पारा डालेदे दोनोकी बराबर काला सुरमा डालकर कजली करले और दशवां हिस्सा कपूर डालदे यह प्रत्यंजन होता है नेत्रोंकी बीमारियोंको दूर करनेके हेतु नयनामृत है ॥ १७ ॥ १८॥ इति प्रत्यंजनम। भुक्त्वा पाणितलं वृष्टा चक्षुपोयदि दीयते ॥ जाता रोगाःप्रणश्यन्ति न भवन्ति कदाचन ॥ १९ ॥ त्रिफलायाः कपायेण प्रातर्नयनधावनात् ॥ अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥२०॥ अर्थ-भोजन करके हथेलियोंको आपसमें घिसकर आंखोंमें लगावे तो उत्पन्न हुए नेत्ररोगोंका नाश करे और कभी रोग न होनेपावे त्रिफलाकेजलसे प्रातःकाल नेत्रोंको धोनेसै तत्काल धुन्धादिक रोग नष्ट होजाते हैं ॥ १९ ॥२०॥ अथातः केशरंजनं कथ्यते । त्रिफलालोहचूर्ण तु वारिणा पेपयेत्समम् ॥ द्वयोस्तुल्येन तैलेन पचेन्मृदग्निना क्षणम् ॥२१ ।। + भाषाटीकासहिता। (१३७) तैलतुल्ये भुंगरसे तत्तैलं तु विपाचयेत् ॥ स्निग्धभांडगतं भूमौ स्थित मासात्समुद्धरेत् ॥२२॥ सप्ताहं लेपयेद्वेश्य कदल्याश्च दलैः शिरः॥ निर्वाते क्षीरभोजी स्यात्क्षालयेत्रिफलाजलैः ॥२३॥ नित्यमेवं प्रकर्तव्यं सप्ताहं रंजनं भवेत् ॥ यावजीवं न संदेहः कचाः स्युर्भमरोपमाः॥२४॥ अर्थ-त्रिफला, लोहचूरा. इन दोनोंको पानी में पीस डाले दोनोंके बराबर तेल डालकर क्षणभर खरल करले तेलके बराबर भांगरेके रसमें तेलको पकाकर चिकनी हंडियांमें भरकर पृथ्वीमें गाडदे महीनेभर पीछे निकालले इस तेलसे सात दिन तक लेप करे ऊपरसे केलेके पत्ते लपेटदे विनाहवाके मकानमें बैठकर त्रिफलाके जलसे धोवे दूधका भोजन करे ऐसे सातदिन तक करनेसे जीने पर्यन्त बाल भौरेसदृश काले रहेंगे ।। २१-२४ ॥ काकमाची यवा जाती समं कृष्णतिलं ततः॥ तत्तलं ग्राहयेयं तेनस्यात्केशरंजनम् ॥२५॥ अर्थ-काकमाची, जौ, चमेली और काले तिल इन सबका तेल यंत्र द्वारा निकालकर बालोंपर लगावे बालकाले होय २५ अन्यञ्च । लौहमलामलकल्कैः सजपाकुसुमैः नरस्सदास्नायी। पलितानीह निहन्याद्वंगास्नायीव नरकौघम् ॥२६॥ अर्थ-लोहकी कीटी, आंवले और जपाके फूल इनसे सदा स्नान करनेसे सफेद बाल ऐसे जाते रहते हैं जैसे गंगामें स्नान करनेसे पाप समूहोंका नाश होजाता है ॥ २६ ॥ अन्यच्च । काश्म- मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकीनां च मूलं

(१३८)
रसमञ्जरी।
लौहं चूर्ण सभृङ्गं त्रिफलजलयुतं तैलमेभिर्विपकम् ॥
कृत्वावै लोहभांडे शितितलनिहितं मासमेकं निधाय
केशाःकाशप्रकाशा भ्रमरकुलनिभालेपनादेव कृष्णाः२७
अर्थ-कुम्हेरनकीजड, पियाबासके फूल, केतकीकी जड,
लोहचूर्ण, भांगरा, त्रिफला, काजलतेल इन सबको लोहेकैवर्त-
नमें भर पृथ्वीमें गाडदे महीनेभर पोछे निकाले और केशोपर
लगावे तो बाल लम्बे और तत्क्षण भौरेसे काले होजाते हैं॥२७॥
शुक्लीकरणमाह।
वजीक्षीरेण सप्ताहं सुश्वेतान् भावयेत्तिलान् ।
तैलेन लिप्ताः केशाः स्युः शुक्ला वै नात्र संशयः ॥२८॥
अर्थ-सेहुंडके दूधमें सफेद तिलोंको सात दिनतक भावनादे
फिर तेल निकालकर बालोंपर लगावे तो बाल सफेद होजायँ२८
इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमंजर्या नेत्रांजनधेशरञ्जनं नामा-
टमोऽध्यायः ॥ ८॥
अथ वीर्यस्तम्भनमाह ।
कपरं टंकणं सूतं तुल्यं मुनिरसं मधु ॥
मर्दयित्वा लिपेल्लिंगं स्थित्वा यामं तथैव च ॥ १॥
, ततःप्रक्षालयेल्लिंगं रमेद्रामां यथोचिताम् ॥
वीर्यस्तम्भकरं पुंसां सम्यनागार्जुनोदितम् ॥२॥
अर्थ-कपूर, सुहागा, पारा ये समान भागले अगस्तके रस
और मधुमें मर्दनकर लिङ्गपर लेपन करे फिर उसी प्रकार पहर-
भर तक रहे तब लिङ्गको धोकर स्त्री संसर्ग करे तो वीर्यस्तंभ
होय यह नागार्जुनका कदा हुआ है ॥ १ ॥२॥

भाषाटीकासहिता।
(१३९)
अन्यच ।
कृकलासस्य पुच्छाग्रमुद्रिका प्रोततन्तुभिः ॥
वेष्टया कनिष्ठिकाधार्या नरो वीर्यं न मुञ्चति ॥३॥
अर्थ-सरटकी पूंछका अग्रभाग लेकर तुनकोंसे गूंथकर
अगठी बनाकर कनिष्ठ अंगुलीमें धारण करनेसे रतिकालमें वीर्य
स्खलित नहीं होता है ॥ ३॥
अन्यच्च॥
मधुना पद्मबीजानि पिष्ट्वा नाभिं प्रलेपयेत् ॥
यावत्तिष्ठत्यसौ लेपस्तावहीर्य न मुंचति ॥४॥
अर्थ-कमलगट्टाकी मिंगी शहदमें पीसकर नाभी पर लेप
करले जब तक लेप रहेगा वीर्यस्खलित न होगा।॥ ४ ॥
अन्य: प्रकारः।
चटकाण्डं तु संग्राह्य नवनीतेन पेपयेत् ॥
तेनालेपयेत्पादौ शुक्रस्तम्भः प्रजायते ॥५॥
यावन स्पृशते भूमि तावदीयं न मुञ्चति ॥
अर्थ-चिडैयाके अंडोंको मक्खनमें पीसकर पांवोंके तलुओं-
पर लेप करनेसे स्तंभन होता है जबतक पृथ्वीको स्पर्श न करे
तबतक वीर्य स्खलित न होगा ॥५॥
अन्यच्च।
वनक्रोडस्य दंष्ट्राग्रं दक्षिणं च समाहरेत् ॥ ६॥
कटयामुपरि यदूद्धा शुक्रस्तम्भः प्रजायते ॥
अर्थ-वनसुअरकी दाहिनी डाढका अग्रभाग कमरमें बांध-
कर मैथुन करनेसे वीर्यस्तंभन होता है ॥ ६ ॥
अन्यः प्रकार:
डुडुभो नामतः सर्पः कृष्णवर्णस्तमाहरेत् ॥७॥

(१४०)
रसमारी।
तस्यास्थि धारयेत्कट्यां नरो वीर्यं न मुञ्चति ।।
विमुञ्चति विमुक्तेन सिद्धयोग उदाहृतः ।।८।।
अर्थ-काले डंडभ नाग सांपकी हड्डीको कमरमें बांधनेसे
वीर्यस्तंभन होय उसको खोलनेसे वीर्यस्खलितहोय यह सिद्ध-
योग है ॥ ७ ॥ ८॥
अन्यच्च ।
रक्तापामार्गमूलं तु सोमवाराभिमंत्रितम् ॥
भौमे प्रातः समुद्धृत्य कटयां बद्धवा न वीर्यमुक् ॥ ९॥
अर्थ-सोमवारको लाल शेंगाकी जडकोन्यौते मंगलके दिन
प्रातः काल लाकर कमरमें बांधनेसे वीर्यस्तंभन होय ॥९॥
अत्यच्चा
खसपलद्युठीकाथः पोडशशेपोनगुडेन निशिपीतः॥
कुरुते रतौ न पुंसो रेतःपतनं विनाम्लेन ॥ १०॥
अर्थ-एक पल खस सोंठके काथमें सोलहवां हिस्सा गुड
डालकर रतिके समय पीनेसे वीर्यस्खलित नहीं होता है जब
खटाई खाय तब वीर्यस्खलित होगा ॥ १० ॥
सुरणं तुलसीमूलं ताम्बूलेन तु भक्षयेत् ॥
न मुञ्चति नरो वीर्यमेकैकेन न संशयः ॥११॥
अर्थ-जमीकन्द तुलसीकी जडको पानके संग खानेसे मनुष्य
वीर्यको नहीं त्यागताहै यह एक एकही बहुत गुणकारक हैं
तीनों मिलाकर तो बहुतही उपयोगी होते हैं ॥११॥
इति वीर्यस्तम्भनप्रकरणम् ।
अथ स्थूलीकरणमाह
वराहवसया लिंगं मधुना सह लेपयेत् ॥
स्थूलं दृढं च दीर्घ च पुंसो लिङ्गं प्रजायते ॥ १२ ॥

भाषाटीकासहिता। (१४१) अर्थ-तुअरकी चर्बी शहदके संग लिङ्ग पर लेप करनेसे मनु प्यका लिङ्ग स्थूल दृढ और वडा होजाता है ॥ १२ ॥ अथ ध्वस्तकरणम् । क्षौद्रेण च समं घृष्टं पुण्डरीकस्य केशरम् ॥ ध्वस्तं कुर्यात्ततो मे, रत्यन्यत्राप्यसंशयः ॥ १३॥ अर्थ-कमलकी केशर शहदमें घिसकर लिङ्गपर लगावे तो टेढा होजाय ॥१३॥ अथ पंढत्वकरणम् । अनुराधासुनक्षत्रे लांगलीमूलिका ध्रुवम् ॥ निखाता मैथुनस्थाने पुंस्त्वखंडत्वकारिणी॥१४॥ निशापतिन्दुचूर्णेन भावितेनाजवारिणा॥ पानाशनप्रयुक्तेन पण्डत्वं जायते नृणाम् ॥ १५ ॥ अर्थ-अनुराधा नक्षत्र में कलिहारीकी जड लाकर मैथुन- स्थानमें गाडदे तो पुरुषपन जाता रहे हलदीऔरतेन्दूके चूर्ण- को बकरेके मूत्रकी भावना देकर खाने पीनेसे मनुष्य नपुंसक होजाता है ॥ १४ ॥ १५ ॥ इति पण्दत्वकरणम् । अथ षण्ढत्वनाशनम् । तिलगोक्षुरयोश्चूर्ण छागीदुग्धेन पाचितम् ॥ शीतलं मधुना-युक्त भुक्तं पढ़त्वनाशनम् ॥ १६॥ अर्थ-तिल, गोखरूको बकरीके दूध औटाकर शहद डाल- कर पीनेसे नपुंसकत्व दूर होजाता है ।। १६ ॥

(१४०)
रसमजरी।
तस्यास्थि धारयेत्कन्यां नरो वीर्य न मुञ्चति ॥
विमुञ्चति विमुक्तेन सिद्धयोग उदाहृतः ।।८।।
अर्थ-काले हुंडम नाग सांपकी हड्डीको कमरमें बांधनेसे
वीर्यस्तंभन होय उसको खोलनेसे वीर्यस्खलित होय यह सिद्ध-
योग है ॥ ७॥ ८॥
अन्यच्च।
रक्तापामार्गमूलं तु सोमवाराभिमंत्रितम् ॥
भौमे प्रातः समुद्धृत्य कट्यांबद्धा न वीर्यमुक् ॥९॥
अर्थ-सोमवारको लाल शेंगाकी जडकोन्यौते मंगलके दिन
प्रातः काल लाकर कमरमें बांधनेसे वीर्यस्तंभन होय ॥९॥
अन्यच्च।
खसपलद्युठीकाथः पोडशशपोनगुडेन निशिपीतः॥
कुरुते रतौ न पुंसो रेतःपतनं विनाम्लेन ॥१०॥
अर्थ-एक पल खस सोंठके क्वाथमें सोलहवां हिस्सा गुड
डालकर रतिके समय पीनेसे वीर्यस्खलित नहीं होता है जब
खटाई खाय तब वीर्यस्खलित होगा ॥१०॥
सूरणं तुलसीमूलं ताम्बूलेन तु भक्षयेत् ॥
न मुञ्चति नरो वीर्यमेकैकेन न संशयः॥११॥
अर्थ-जमीकन्द तुलसीकी जडको पानके संग खानेसे मनुष्य
वीर्यको नहीं त्यागताहै यह एक एकही बहुत गुणकारक हैं
तीनों मिलाकर तो बहुतही उपयोगी होते हैं ॥ ११ ॥
इति धीर्यस्तम्भनप्रकरणम् ।
अथ स्थूलीकरणमाहा
वराहवसया लिंगं मधुना सह लेपयेत् ॥
स्थूलं दृढं च दीर्घ च पुंसो लिङ्ग प्रजायते ॥ १२ ॥

भाषाटीकासहिता।
(१४१)
अर्थ-सुअरकी चर्वी शहदके संग लिङ्ग पर लेप करनेसे मनु
प्यका लिङ्ग स्थूल दृढ और बडा होजाता है ॥ १२ ॥
अथ ध्वस्तकरणम् ।
क्षौद्रेण च समं घृष्टं पुण्डरीकस्य केशरम् ॥
ध्वस्तं कुर्यात्ततो मे, रत्यन्यत्राप्यसंशयः ॥१३॥
अर्थ-कमलकी केशर शहदमें घिसकर लिङ्गपर लगावे तो
टेढा होजाय ॥ १३॥
अथ पंढत्वकरणम् ।
अनुराधासुनक्षत्रे लांगलीमूलिका ध्रुवम् ॥
निखाता मैथुनस्थाने पुंस्त्वखंडत्वकारिणी॥ १४ ॥
निशापतिन्दुचूर्णेन भावितेनाजवारिणा ॥
पानाशनप्रयुक्तेन पण्डत्वं जायते नृणाम् ॥ १५॥
अर्थ-अनुराधा नक्षत्र में कलिहारीकी जड लाकर मैथुन-
स्थानमें गाडदे तो पुरुषपन जाता रहे हलदी और तेन्दूके चूर्ण-
को बकरेके मूत्रकी भावना देकर खाने पीनेसे मनुष्य नपुंसक
होजाता है ॥ १४ ॥ १५ ॥
इति घण्टत्वकरणम् ।
अथ पण्डत्वनाशनम् ।
तिलगोक्षुरयोश्रूण छागीदुग्धेन पाचितम् ॥
शीतलं मधुना मुक्तं भुक्तं पढ़त्वनाशनम् ॥ १६॥
अर्थ-तिल, गोखरूको बकरीके दूध मोटाकर शहद डाल-
कर पीनेसे नपुंसकत्व दूर होजाती है ॥ १६ ॥

(१४४) रसमजरी। दापयेच्चैव सप्ताहमात्मपञ्चमलेन तु॥ खाने पाने प्रदातव्यं स्त्रियं वा पुरुपं तथा ॥२७॥ यावजीवत्सदा दासी आत्मना च धनेन च ॥ ॐ नमो भगवते उमामहेश्वराय ॐ नमो मोहिनीये मिलि मिलि सुभगे स्वाहा । अनेन सप्ताभिमन्त्रितं कृत्वा नियोजयेत् वशीकरणं भवति ।। अर्थ-चन्दन, तगर,कूट, प्रियंगु,नागकेसर,पीपल तितिडीक ये सब बराबर लेकर अपने पांच मल अर्थात् नाक, कान, आंख लिङ्ग और गुदाके मलके सातदिनतक जिस स्त्री पुरुषको दिया जाय वह अपनपेसे और धनसे सदा दासवत् रहेगा "अनमो भगवते उमामहेश्वराय,अनमोमोहनीये मिलि मिलि सुभगे स्वाहा"यह मंत्र सातवार पढकर दे वश होजाय २६॥२७ शंखपुप्पी मधुपुप्पी तथा कुंचिकिपत्रिका॥ घेतगिरिसमायुक्ता समभागानि कारयेत् ॥ २८॥ सप्ताहं दापयेचुक्ता ह्यात्मपंचमलेन तु ॥ खाने पाने प्रदातव्यं वशीकरणमुत्तमम् ॥२९॥ पूर्वोक्तमंत्रेण सप्ताभिमन्त्रितं कृत्वा दापयेत् ॥ अर्थ-शंखाहुली, महुआ और कुंचुकीके पब ये और सफेद कनेर समानलेकर सातदिन तक पूर्वोक्तपांच मलोंके साथ पूर्वोक्त मंन सातवार पढकर खाने पीने में देनेसे वशीकरण होताह २९॥ अथ भगसंकोचनम्। प्रक्षालने भगे नित्यं ते चालवल्कलैः॥ वृद्धापि कामिनी काम वालेव कुरुते रतिम् ॥३०॥ अन्यच्च।

भापाटीकासहिता। (१४५) अर्थ-ऑभलेकी छालसे भगको नित्य धोनेसे वृद्धस्त्रीभी षोडशवर्षकी स्त्रीके समान रमण करती है ॥ ३० ॥ अथ लोमशातनम्। हरितालचूर्णकलिकालेपात्तेनैव वारिणा सद्यः ॥३३॥ निपतन्ति केशनिचयाः कौतुकमिदमद्भुतं कुरुते॥३२॥ अर्थ-हरिताल और चूना, चूनेके पानीसे पीसकर लगानेसे बाले तत्काल झड पड़ते हैं ।। ३१ ॥ ३२ ॥ अन्यच्चा पलाशचिंचातिलमापशंख दहेदपामार्गसपिप्पलोपि॥३३॥ मनःशिला तालकचूर्णलेपात्करोति निलोमशिरःक्षणेन३४ अर्थ-पलाश, चिंचा, तिल, उडद, शंख, ओंगा, पीपल, मैनशिल, हरिताल, और चूना ये सब लगानेसे तत्काल बाल गिरपडते हैं ॥३३॥ ३४ ॥ अथ विद्वेषकरणम् । गर्दभस्य रजो गृह्यलुलितं गात्रसंभवम् ॥३५॥ मृतकस्य तथा भस्म नारीरजःसमन्वितम् ॥ ३६॥ एकीकृत्य क्षिपेद्रात्रौ शय्यांयामासनपि वा ॥३७॥ नूनं संजायते द्वेपः कथितो मालतीमतें ॥३८ ।। अर्थ-जिस जगह गधा लोटाहो उस. जगहकी धूल, मुरदेको भस्म, और स्त्रीका रज तीनोंको मिलाकर रात्रिके समय जिस शय्या अथवा आसनपर सोते बैठते हों डाल देव तो निश्चय दोनोंमें कलह होवे ॥३५-३८ ॥ अन्य। अन्यद्योगवर वक्ष्ये विद्वेपकरणं परम् ॥ युध्यमानावुभौ श्वानी परस्परविरोधिनौ ॥ ३९॥ . -- १० (१४६) रसमञ्जरी। तयोधूलि समादाय हन्यते योपिता रतिः॥ सत्यं भवति विद्वेपं नात्र कार्या विचारणा ॥४०॥ अर्थ-एक और उमदाउपाय लडाई करानेका है. जहां दो कुत्ते आपसमें लडते होंयवहांकीधूल उठाकर स्त्री पुरुषोंकोमारदेतो उनमें निश्चय लडाईहो इसमें कुछ सन्देहका काम नहीं है।३९॥४०॥ अथ स्तनहढीकरणम् । सपद्मवीजं सितया भक्षितं पद्मवारिणा॥ दृढं स्त्रीणां स्तनद्वन्द्वं मासेन कुरुते भृशम् ॥११॥ अर्थ- कमलगट्टाकी मींगी और मिश्री कमलके जलके साथ फांकनेसे एक महीने में स्त्रियों के कुच करडे होजाते हैं ॥४१॥ अन्यच्च । मुंडीचूर्णकपायेण युतं तैलं विपाचितम् ॥ पतितं यौवनं यस्यास्तस्याःस्तनोन्नतिर्भवेत् ॥४२॥ अर्थ-गोरखमुंडीके काथको तेलमें पकाकर कुचोंपर लेप करनेसे नवीन स्त्रीके समान कुद कठोर होजाते हैं ॥४२॥ अथ बन्ध्याकरणम्। तण्डुलीयकमूलानि पिष्ट्वा तन्दुलवारिणा ॥ ऋत्वन्ते ध्यहपीतानि वन्ध्यां कुर्वन्ति योपितम्॥४३॥ अर्थ-चालाईकी जड चांवलके पानीके साथ पीसकर ऋतुके अन्तमें तीनदिन पीनेसे स्त्री बांझ होजाती है॥४३॥ कांजिकेन जपापुप्पं पिया पिपति यांगना।। ऋतौ व्यहं निपीतानि वन्ध्यां कुर्वन्ति योपितम् ॥४४॥ अर्थ-जो स्त्री कांजीके साथ जपाके फूल पीसकर कतुका- लमें तीन दिन पावे सो वन्भ्या होय ॥४४॥ अन्यच्च ।

भोपाटीकासहिता। (१४७) अन्यच्च । धत्तरं मल्लिकापुष्पं गृहीत्वा कटिसंस्थितम् ॥ गर्भ निवारयत्येव रण्डावेश्यादियोपिताम् ॥ ४५ ॥ अर्थ-धतूरा और चमेलीके फूल जो कमरमें बांधे तो रंडा और वेश्यादिस्त्रियोंके गर्भका निवारण होजाता है ।। ४५ ॥ अन्यच्च। धूपिते योनिरन्ध्रेतु निम्बकाप्टेनयुक्तितः॥ ऋत्वन्ते रमते सा स्त्रीगर्भदुःखविवर्जिता॥४६॥ अर्थ-यत्नपूर्वक ऋतुके अन्त में नीमकी छालका योनिमें धुवां देवे और फिर उसके साथ रमण करे तो उसके गर्भ नहीं रहने पाता ॥ ४६॥ अथ पन्ध्यात्वनिवारणम् । नागकेशरपुष्पाणां चूर्ण गोसर्पिपा सह ॥ सेवनाल्लभते पुत्रमृतौ दुग्धानभोजिनी ।। ४७॥ अर्थ-नागकेशरके फूलका गौके घीके साथ सेवन करनेसे पुत्र होताहै ऋतुकालमें दूधचावलका भोजन करे ॥ ४७ ॥ । बीजानिमातुलिंगस्य दुग्धस्विन्नानि सपिपा ।। सगर्भामिति कुर्वन्ति पानाइन्ध्यामपि स्त्रियम् ॥१८॥ अर्थ-दूध भीगेहुए बिजोरेके बीज घीके साथ खानेसे बांझ स्त्रीभी गर्भवती होजाती है ॥ ४८॥ । अन्यच्च। मातुलिंगस्य बीजानि कुमायों सह पेपयेत् ॥ क्षीरेण सह दातव्यं गर्भमाप्नोत्यसंशयम् ॥ १९॥ अर्थ-बिजोरेके बीज ग्वारपाठेके साथ पीसकर दूधके साथ खानेसे स्त्री गर्भधारण करती है ॥ ४९ ॥ -- (१४८) रसमञ्जरो. अन्यत् । पिप्पली शृंगवेरं च मरिचं केसरं तथा । घृतेन सह पातव्यं वन्ध्यागर्भप्रदं परम् ॥५०॥ अर्थ-पीपल, अदरख, कालीमिरच, केशर ये सब पीके साथ खानेसे वांझ स्त्री गर्भवती होवे ॥ ५० ॥ अन्यत् । पुप्योद्धृतं लक्ष्मणाया मूलं पिटं च कन्यका॥ ऋत्वन्ते घृतदुग्धाभ्यां पीत्वा प्राप्नोति संयुतम् ॥५१॥ .' अर्थ-पुप्यनक्षत्रमें लाईहुई लक्ष्मणाकी जडको ग्वारपाठेके साथ पीसकर धी और दूधके साथ स्त्रीधर्मके अनन्तर पीनेसे स्त्री गर्भधारण करती है ॥ ५१ ।। अन्यत् । यासां पुप्पागमो नास्ति ऋतुकाले च योपिताम् ।। तासां कुर्याचिकित्सेयं पुनः पुष्पागमो भवेत् ॥५२॥ पिप्पली च यवक्षारं विडंगा मन्मथं फलम् ॥ शुभ्रं तु तुंबिनीवीजं गुटिकां कारयेद्भिपक् ॥ ५३॥ मुडी च क्षीरसंयक्ता योनिद्वारेंगना शुभा ॥ त्रिपञ्चसप्तरात्रेण पुष्पं भवति नान्यथा॥५४॥ अर्थ-ऋतुकालमें जिन स्त्रियोंको गर्भ नहीं होता है उनकी नीचे लिखी हुई चिकित्सा करनेसे फिर पुप्पागमन होता है पीपल, जवाखार, बायविडंग, मैनफल, और सफेद तुम्बीके बीज इन सबको पीसकर गोली बनावे, गोरखमुण्डी और दूधके साथ योनिमें रखनेसे फिर तीन पांच या सातदिनमें पुप्पागमन होता है ॥५२॥५३॥५४॥ , .

भाषाटीकासहिता। ( १४९) अन्यतं । अन्यद्योगवरं वक्ष्ये येन सा सफला भवेत् ॥ उशीरमधुयष्टी च लोभ्रमिन्द्रयवानपि ॥ ५५ ॥ घृतं सर्जरसं चैव माक्षिकं त्रायमाणकम् ॥ सौभाजनकमूलानि समभागानि कारयेत् ॥५६॥ पेपयित्वा ततो द्रव्यमजाशीरेण पाचयेत् ॥ सप्तराचं पिवेन्नारीयावत्तिष्ठति शोणितम् ॥१७॥ ततो योनी विशुद्धायां पश्चाद्दद्यान्महौषधम् ॥ कुमारीक्षीरसंयुक्तं नस्ये पाने प्रदापयेत् ॥२८॥ तेन सा लभते पुत्रं सत्यं चैव सुरार्चितम् ॥ अर्थ-और बहुत अच्छा उपाय है खस,मुलहट्टी,लोध,इन्द्रजी. घी, सर्जरस, सोनामक्खी, बायमाण और सहजनेकी जड सब बरावर लेकर पीसले फिर बकरीके दूधके साथ जबतक स्त्रीरुधि- रयुक्त रहे सातदिनतक दे योनि शुद्ध होनेपर ग्वारपाठेके साथ सोंडको सुंघावेऔर पिवावे ऐसाकरनेसे स्त्रीपुत्रवतीहोय५५-५८ अन्यत् । लशुनं क्षीरसंयुक्तं नस्ये पाने प्रदापयेत् ॥ ५९॥ अश्वगन्धाकृतं चूर्णमजाक्षीरेण दापयेत् ॥ यवक्षार विडंगं च गुडूची च रसेणुका ।। ६०॥ सर्वाणि समभागानि कृत्वा च वरचूर्णितान् ।। एतत्पीत्वा लभेत्पुत्रं सा नारी नात्र संशयः ।। ६३ ।। अर्थ-दृधके संग लहशुनको सुंघानेमें और पीने में देवे,अस- गंधका चूर्ण बकरीके दूधके साथ देवे, जवाखार, वायविडंग, गिलोय, रेणुक इनसबको बराबरले चूर्ण करके पौनसे निश्चय स्त्रीके पुत्र होता है ।। ५९ ॥६० ॥ ६१ ।।

(१५०) रसमञ्जरी। अन्यत् । हिंगुं च शतवीरा च दाडिमं सैन्धवं तथा।। विकटुः शतपुप्पा च नागपुष्पं शतावरी ।। ६२॥ मधुकं सुमना चैव कार्यकाणि प्रदापयेत् ॥ क्षीरेण सह दातव्या नार्याश्च पुरुपस्य च ।। ६३ ।। दिनत्रयं तु भुञ्जीत शालितन्दुलदुग्धया ।। भुक्तं तु लभते गर्भ नारीणां नात्र संशयः॥६४॥ अर्थ-हींग,शतधीरा,अनार,सेंधानमक,सोंठ,मिरच,पीपल, सोंफ,नागकेशर,शतावरी,महुआ,चमेली,इन सबको एकरकर्ष लेके दूधके साथ तीन दिन स्त्रीपुरुष दोनोंको देवे ऊपरसे साँठीचावल और दूधका पथ्य लेवे तो स्त्री निश्चय गर्भवती होय ॥६२-६४॥ अन्यत् । अर्कमूलं प्रियंगुं च कुसुम्भं नागकेशरम् ॥ बलाचातिवला छागीक्षीरं पीतं दिनत्रयम् ॥ ६५ ॥ विशोधयन्ति योनि च ततो दद्यान्महौपधम् ॥ उत्पलं तगरं कुष्टं यटी मधु सचन्दनम् ॥६६॥ अजातीरेण पिष्टानि दापयेत्पञ्च वासरम् ॥ लक्ष्मणा गोपयोयुक्ता तस्यै पाने प्रदापयेत् ॥ ६७ तेन सा लभते पुत्रं लक्षणाढ्यं सुपंडितम् ॥ . अर्थ-आककी जड, प्रियंगु, कसँभा, नागकेशर,खरेटी और कंबई इन सबको बकरीके दृधके साथ तीन दिन पीवे योनिके शुद्ध होनेपर सोंठ,नीलोफर,तगर,कूठ,मुलहटी,चन्दनपीसकर बकरी के दूधके साथ पांच दिन देवे और गोके दूधके साथ लक्ष्मणा देधे तो शुभ लक्षणोंसे युक्त और विद्वान् पुत्र होवे ॥६५-६७॥.

भाषाटीकासहिता। (१५१)
गतरक्ते भगे शुद्धे सक्षीरा लक्ष्मणा तथा॥ ६८॥
नस्ये पाने प्रदातव्या लभते सुतमङ्गना ॥
श्वेतार्कक्षुद्रंणी श्वेता श्वेता च गिरिकर्णिका ॥ ६९ ॥
लक्ष्मणा वन्ध्यकर्कोटी देयं गोक्षीरसंयुतम् ॥
नस्ये पाने कृते गर्म लभते रातिसंगमात् ॥७॥
अर्थ-जब रुधिरसे योनि शुद्ध होजाय तब दूध और लक्ष्म-
णा स्त्रीको नस्य और पानमें देनेसे पुत्र होता है सफेद आक,
सफेद कटेरी,सफेद कनेर,लक्ष्मणा और बांझककोडीके दूधके
साथ नस्य और पानमें देनेसे स्त्री गर्भवती होजावे ॥ ६८-७०॥
अथ गर्भस्तंभनम् ।
पतन्तं स्तम्भयेद्गर्भ कुलालकरमृत्तिका ॥
मधुच्छागीपयःपीत्वा किंवा श्वेताद्रिकर्णिका ॥७१॥
ललना शर्करा पाठा कन्दश्च मधुनान्वितः॥
भक्षितो वारयत्येव पतंतं गर्भमंजसा ॥ ७२ ॥
अर्थ-गिरता हुआ गर्भ कुम्हारके हाथकी मिट्टी,शहद और
बकरीका दूध पीनेसे रुकजाता है अथवा सफेद कनेरकी केशर,
मिश्री,पाठा,कन्द और शहद पीनेसे गर्भ रुकजाता है।७१।७२।
समभागं सितायुक्तं शालितन्दुलचूर्णकम् ॥
उदुम्बरशिफाकाथे पीतं गर्भ सुरक्षति ॥ ७३ ।।
अर्थ-साँठीचावल और मिश्री समान भाग लेवे और गूल-
रकी जटाके वायके साथ पिलानेसे गर्भ रुकता है ।। ७३ ॥
अथ सुखप्रसवोपायः।
मातुलुंगस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ॥
n घृतेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ॥ ७ ॥

( १५२) रसमञ्जरी। तुपाम्बुपरिघृष्टेन कन्देन परिलेपयेत् ॥ लांगल्याश्चरणौ सूर्ति क्षिप्रमाप्नोति गर्भिणी ॥ ७५ ॥ अर्थ-विजोरेकी जड,महुआ,शहद धोके साथ पीनेसे स्त्रीके बच्चा सुखसे होजाता है,कुम्हेरनकी जड़ को चावलोंके पानीमें पीसकर पांवों पर लेप करनेसे बच्चा सुखपूर्वक होता हे७४।७५॥ अथ बालतन्त्रम् । वालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि समासाद्रविणोदितम् ।। पूजाद्रव्यं दिशो भाग मन्त्रं तद्राह्यलक्षणम् ॥७६ ॥ प्रथमे दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ।। मन्दानाम्नी समाख्याता योगिनी तस्य लक्षणम्।।७७॥ द्वितीये दिवसे मासे व गृह्णाति बालकम् ॥ सुनन्दा योगिनी नाम प्रथमं जायते ज्वरः ॥ ७८ ॥ संकोचो हस्तपादानामक्षिरोगोतिच्छदनम् ।। सभयत्वं कृशत्वं च तदस्ते इति लक्षणम् ॥ ७९ ॥ तृतीये दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ॥ पूतना योगिनी नाम गात्रभो ज्वरो रुचिः ॥ ८॥ प्रलापं कन्धराशोथच्छर्दिरित्यादिलक्षणम् ॥ अपराहे च वारुण्यां पंचराचं वलिं क्षिपेत् ॥ ८॥ चतुर्थे दिवसे मासे व गृह्णाति बालकम् ॥ विडाली नाम तहस्ते चक्षुःशूलं ज्वरोऽरुचिः॥ ८२॥ गात्रमोटनमित्यादि विवर्णन वलि क्षिपेत् ॥ पंचमे दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ॥ ८३॥ नतंकीति समाख्याता योगिनी तस्य लक्षणम् ॥

भाषाटीकासहिता। अथ-पष्टदिने वर्षे मासे गृह्णाति बालकम् ।। ८४॥ योगिनी शकुनी नाम कासश्वासोऽरुचिर्वरः॥ हस्तपादादिसंकोचश्चक्षुःपीडेति लक्षणम् ॥ ८ ॥ पञ्चरात्रं बलिं तस्यै वारुण्यां दिशि निक्षिपेत् ।। अर्थ-द्रावण कहके अब बालतन्त्र कहते हैं पूजाद्रव्य दिशा- 'नकेभागऔर तबाह्यमन्त्र कहते हैं प्रथम दिन मास वर्षमें मन्दा, नाम योगिनी बालकको पकडती है दूसरे दिन, महीने, वर्षमें सुनन्दा नाम योगिनी ग्रहण करती है जिससे ज्वर हाथपांवोंमें भडकन, अक्षिरोग और वमन होता है बालक डरता है कृश होता जाता है तीसरे दिन, महीना, वषमें पूतना योगिनीके प्रसनेसे ज्वर, अरुचि प्रलाप, सूजन और छी होती है दुपः हर पीछे वारुणीमें बलिदान करना उचित है, चौथे दिनमें महीना, वर्षमें बिडाली नाम योगिनीके असनेसे आंखमें दुर्द ज्वर, अरुचि इत्यादि होते हैं बलि देना योग्य है ॥ पांचवें, दिन, महीना, और वर्षमें नर्तकी योगिनीके ग्रहण करनेसे पीडा होती है छठे दिन महीना वपमें शकुनी योगिनीके ग्रहण करनेसे श्वास, अरुचि, ज्वर हाथ पांवनमें भडकन, चक्षुपीडा होती है वारुणीदिशामें पांच रात्रि बलिदान करना चाहिये ॥ ७६ ॥ ७७॥ ७८॥७९॥ ८०॥८१॥८२॥८३ ॥८४॥८॥ सप्तमे दिवसे मासे वर्षे शुष्काशिवा शिशुम् ॥ ८६॥ गृह्णाति रोदनं कम्पो ज्वरशोपादिलक्षणम् ॥ पश्चिमायां दिशि पञ्चवलौ दत्ते शिशुः सुखी ॥ ८७ ॥ अष्टमे दिवसे मासे वर्षे गृह्णाति जुंभका ॥ तया गृहीतमात्रस्य प्रथमं जायते ज्वरः।। ८८ ॥ . शिर पीडाक्षिरोगश्च चक्षुरुत्पाटंचेष्टितम् ।। .. दक्षिणां दिशमाश्रित्य बलिं तस्यै प्रदापयेत् ।। ८९ ।। . .

(१५४) रसमझरी। नवमे दिवसे मासे व गृह्णाति वालकम् ।। अचिन्ता योगिनी नाम गात्रभंगः शिरोक्षिरुक्॥९॥ छर्दिः प्रलाप इत्यादि तद्गृहीतस्य लक्षणम् ॥ उत्तरां दिशमाश्रित्य बलिं तस्यै प्रदापयेत् ॥ ९१ ॥ दशमे दिवसे मासे वर्पे गृह्णाति बालकम् ।। नाना कापालिका ख्याता योगिनी तस्य लक्षणम् ९२ रोदनं कम्पनं छर्दिज्वरो दुर्वलताक्षिरुक् ॥ पूर्वी दिशं समाश्रित्य पंचरात्रं वलि क्षिपेत् ॥ ९३॥ एकादशे दिने मासे व गृह्णाति लिप्सिता॥ गावकम्पोज्वरस्तीवस्तवहीतस्य लक्षणम् ॥ ९४॥ भानुसंख्ये दिने मासे व गृह्णाति वालकम् ॥ पीतली योगिनी नाम रोदनं वेदना ज्वरः॥ ९५॥ निद्राक्षीणस्वरः पीतो वमनाहारशून्यता॥ उत्तरां दिशमाश्रित्य सप्तरात्रं बलिं क्षिपेत् ॥ ९६॥ कामसंख्ये दिने मासे वगृह्णाति वालकम् ।। भद्रकाली ज्वरो निद्रा वामहस्तस्य कम्पनम् ॥ ९७॥ वेदनारुचिनिःश्वासाः कायः पीतो विचेष्टितम् ॥ पूर्वी दिशं समाश्रित्य वलिं तस्यै प्रदापयेत् ॥ ९८॥ अर्थ-सातवें दिन,महीने वर्ष, शुप्काशिवा बालकको ग्रहण करती है जिससे रोदन कम्पन, ज्वर, और शोष होता है पाले- मदिशामें पांच बलि देनेसे बच्चा प्रसन्न होजाता है आठवें दिन, महीने, वर्षमै बालकको जृम्भिका योगिनी ग्रहण करती है जिससे प्रथम ज्वर होता है फिर शिरमें दर्द, आँखरोग आँखोंकी उखडनेकीसी चेष्टा होती है इसकी पीडानि- +- , भाषाटीकासहिता। ( १५५) वारणार्थ दक्षिण दिशामें बलि देना योग्य है नवमें दिन महीने, वर्षमें अचिन्तायोगिनीबालकको ग्रहण करती है उससे गावभङ्ग शिर और आँखमें दर्द,रोदन, कम्पन,छर्दि,ज्वर, दुर्बलता होती है उत्तर दिशामें पांच रात्रितक बलि देना चाहिये, दशवें दिन महीने, वर्षमें कामालिका योगिनीके ग्रहण करनेसे रोदन, कम्पन, छर्दि, दुर्बलता, अक्षि रोग होते हैं पूर्व दिशामें बलि- दान करना चाहिये, ग्यारहवें दिन महीने, वर्षमें लिप्सिका- योगिनी बालकको ग्रहण करती है गावमें कम्पन तीव्रज्वर ये उसके,लक्षण हैं बारहवें दिन, महीने वर्षमें पीतली योगिनी के अहण करनेसे रोदन, वेदना,ज्वर,सुस्ती, झीनी बोली पीलारंग वमन,भूख न लगना ये रोग होते हैं उत्तर दिशामें सातदिनतक बलि देना चाहिये तेरहवें दिन भद्रकालीके ग्रहण करनेसे ज्वर, निद्रा, बाँये हाथका कांपना, वेदना, अरुचि, नि: श्वास, पीलारंग, चेष्टाका बिगडना होता है उसकी शान्तिके वास्ते पूर्वदिशामें बलिदेना चाहिये ।। ८६-९८ ॥ पुरंदरदिने मासे वर्षे गृह्णाति बालकम् ॥ तारा हि योगिनी नाम ज्वरः शोपोऽरुचिर्भृशम्॥१९॥ चक्षुःपीडेंगितं तस्यै पश्चिमे बलिमाहरेत् ।। पक्षे च दिवसे मासे वर्षे गृह्णाति वालकम् ॥ १० ॥ योगिनी शर्वरी नाम श्वासः कासोऽरुचिर्वरः ।। तद्स्ते चिह्नमित्यादि दक्षिणस्यां वलि क्षिपेत्॥१०॥ विकारदिवसे मासे व गृह्णाति योगिनी ।। कुमारी नयनोद्वेगः ज्वरशोपादिचेष्टितम् ॥१०२॥ नहत दिशमाश्रित्य सतरा बलिं क्षिपेत् ॥ वालं च स्नपयेत्पश्चाच्छान्तितोयेन मंत्रवित् ॥१०॥ नदीतीरद्वयाकृष्टमृदा देवीस्वरूपकम् ॥ कृत्वा पूजा च कर्तव्या धूपपुष्पाक्षतादिभिः॥१०॥ " रसमञ्जरी। वटका लड्डुकापूपा अग्रभक्तं गुडं दधि ॥ चातुर्वर्ण्यपताकाश्च प्रदीप्ताः पुष्पचन्दनम् ॥ १०५ ॥ पूजयेत्सर्वरोगाणामपराहे यथा वलिः ॥ सर्वत्र नामभेदेन वलिदानं प्रजायते ॥ १०६॥ ऑनमोभगवति अमुके देवि वालं मुञ्च वलिं गृहाण स्वाहाः सर्वत्र वलिनिवेदने मंत्रोऽयम् ॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमक्षा नवमोऽध्यायः॥९॥ अर्थ-चौदहवें दिन, मास, वर्षमें तारा योगिनी बालकको ग्रहण करती है जिससे ज्वर, शोप, अरुचि चक्षुःपीड़ा होती है। पश्चिमदिशामें बलि देना चाहिये पन्द्रहवें दिन, महीने, वर्षमें शर्वरी योगिनी ग्रहण करती है जिससे श्वास, खांसी, अरुचि, ज्वर होता है दक्षिणदिशामें बलि देना चाहिये, सोलहवें दिन महीने, वर्षमें कुमारी योगिनी ग्रहण करती है जिससे नेत्रोंका घूमना, ज्वर, शोष और विचेष्टा होती है नैर्ऋतदिशामें सात दिनतक बलि देना चाहिये पीछे मन्त्रसे यालकको स्नान करावे नदीके तीरपर मृत्तिकाकी देवी बना- कर धूप, पुप्प, अक्षतसे पूजन करे, वटका लड्डू, मालपूआ, भात, गुड़, दही भोग लगावे चार रंगोंकी पताका चढ़ावे, दीपक जलावे, पुप्प चन्दन चढावे यह सब पूजन दुपहर पीछे करे बलि चढावे नाम भेद करके बलि चढावे"ॐ नमो भग- वति अमुके देवि घालं मुश्च बलिं गृहाण स्वाहा " इस मन्त्रसे बलि चढावे ॥ ९९।१००।१०१।१०२११०३११०४।१०५।१०६ ॥ इति श्रीमालिनायविरचितापां रसमं० भाषाटीका सहितायांनयमोध्यायः॥९॥ अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथासुखम् ।। जीवितं मरणं योगी यतो जानाति निश्चयात् ॥१॥ कालग्रहस्य यस्येदं दंष्ट्रासंपुटके जगत्॥

भाषाटीकासहिता। ( १५७)
अद्यैव वा प्रभाते वा सोऽवश्यं भक्षयिष्यति ॥२॥
रसं रसायनं योगं कालं ज्ञात्वा समाचरेत् ॥
यस्माज्ज्ञानं विना व्यर्थ तत्तस्मात्प्रोच्यतेऽधुना ॥३॥
अर्थ-अब मैं कालज्ञान कहता हूं जिससे जीवन मरणका
वृत्तान्त योगीजन जान लेवें यह सम्पूर्ण जगत् कालके डाढोंमें
आज वा कल वह अवश्य भक्षण करेगा कालको जानकर
रस रसायन और योग करना चाहिये उसके ज्ञानके विना
सब व्यर्थ हे अतएव कालज्ञान कहा जाता है ॥२॥ २॥३॥
दूतो रक्तकपायकृष्णवसनो दन्ती जरामादतः।।
तैलाभ्यक्तशरीरकायुधकरो दीनाथपूर्णाननः॥
भस्माङ्गारकपालपांशुमुसलः सूर्यास्तसूर्यादये।
यःसूर्यास्वरसंस्थितो गदवतांकालाय सस्यादसौ॥॥॥
अर्थ-वैद्यके बुलानेको जो ऐसा मनुष्यजायकि, जिसके बस्त्र
लाल होंय, गेरुआ होंय काले ऊँचे ऊँचे दांत होंय, बुड्ढा हो,
शरीरमें तेल लगाहो,हाथमें शस्त्र हो,दीन हो, आँखोंमें आँसू
हो भस्म लगरही हो कपाल,पांशु और भूसल रखता होसंध्या
अथवा प्रात:काल अथवा सूर्यअस्तका समयहो जिसका सूर्य-
स्वर अर्थात् वैद्यके दहने स्वरकी तरफ खड़ा हो तो वह
रोगी मरजावे ॥४॥५॥
अकस्माञ्चित्तविकृतिरकस्मात्पुरुपोत्तमः॥
अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिः सन्निपातस्य लक्षणम् ॥६॥
शरीरं शीतलं यस्य प्रकृतविकृतभवेत् ॥
तत्रारिष्टं समासेन व्याप्तं तत्र निबोध मे ॥७॥
दुष्टशब्देन रमते साधुशब्देन कुप्यति॥
यश्चाकस्मान शृणुते तं गतायुपमादिशेत् ॥ ८॥

रसमञ्जरी।
अर्थ-अकस्मात् जिस रोगीका चित्त बिगड़जाय, अकस्मात्
अच्छा होजाय,अकस्मात् इन्द्रियोंकी उत्पत्ति होने लगे ये सन्नि-
पातके लक्षण हैं शरीर ठंडा होय, प्रकृति विगड़ी हुई हो उसका
वर्णन करते हैं जो बुरे शब्दसे प्रसन्न हो अच्छे शब्दसे क्रुद्ध होय
जो अकस्मात बहराहोजाय उसको मराहुआ समझलो।।६-८॥
यो वा गंधं न गृह्णाति दीपे शान्ते च मानवः ॥
दिवा ज्योतीपि यश्चापि ज्वलितानि च पश्यति ॥९॥
चन्द्रं सूर्यप्रभं पश्येत्सूर्य वा चन्द्रवर्चसम् ॥
तडिद्वातोपितान्मेधानिमले गगने चरान् ॥१०॥
विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्वरम् ।।
यश्चानीलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति ॥ ११ ॥
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् ॥
संजातः संशयो यस्य तं वदन्ति गतायुपम् ॥ १२॥
अर्थ-जिसको दीपक बुझनेपर गंध न आवै दिनमें तारे देखे
चन्द्रमाको सूर्यके समान सूर्यको चन्द्रमाके समान देखे निर्मल
आकाशमें हवा और बिजलीके संग बादल देखे, विमान,यान
और महल देखे जो अन्तरिक्ष में नीले रंगमी मूर्ति देखे जिसको
गरम शीतल और शीतल गरम लगे जिसको सन्देह उत्पन्न
होगया हो उसे मरा हुआ समझो ॥९॥१०॥ ११॥ १२ ॥
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः॥
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ॥ १३ ॥
प्रदीप्तमिव लोकं च योऽवलुप्तमिवाम्भसा ॥
भूमिमष्टादशाकारां लेखाभिर्यस्तु पश्यति ॥१४॥
ज्योत्स्नादर्श हि तोयेषु छायां यश्च न पश्यति ॥
पश्यत्येकांगहीनां च वैकृतं चापि पश्यति ॥ १५॥

भाषाटीकासहिता। (१५९)
श्वकाककंकगृध्राणां प्रयातं यक्षरक्षसाम् ।।
पिशाचोरगनागानां विकृतामपि यो नरः॥ १६॥
हीथियौ यस्य नश्यतां तेज ओजः स्मृतिस्तथा ॥
अकस्माज्जूभते यश्च स परासुरसंशयम् ॥ १७ ॥
यस्याधरोष्टः पततिस्थितश्चोर्द्ध तथोत्तरम् ॥
पाशशंका भवेद्यस्य दुर्लभंतस्य जीवितम् ॥ १८॥
अर्थ-जिसको अनेक प्रकारकी चेष्टाभाव विपरीत माल्म
हो जिसको पृथ्वी धुआँ, कुहर, वस्त्रसे ढकीहुई मालूम हो जो
लोकको प्रदीत और पृथ्वीको जलसे ढकीहुई लेखानसे अठारह
प्रकारकी देखे और जो चाँदनी दर्पण और जलसे अपना प्रति-
बिंब न देखे. अंगहीन और बुरी सूरत देखे जो कुत्ते कौवे, चील्ह,
गोध,यक्ष, राक्षस,पिशाच साँप इनके भयंकर रूप देखे जिसकी
लज्जा, श्री, तेज, ओज, धारणाशक्ति जाती रहै जो अकस्मात्
जंभाई लेने लगे उसे मराहुआ समझो जिसका नीचेका होठ
नीचेको गिर ऊपरका होठ ऊपर रहै जिसको फांसीकीसी
शंका होय उस मनुप्यका जीना कठिन है ॥ १३-१८॥
कुटिला स्फुटिता वापि सुप्ता यस्य च नासिका ॥
अवस्फूर्यति मग्ना वा स परासुरसंशयम् ॥ १९॥
अर्थ-जिस मनुप्यकी नासिका टेढी होगईहो, फटीसीहो,
सुन्न पडगई हो, फडकती हो अथवा बैठगई हो वह निश्चय
मरजाता है।॥ १९॥
धारा बिन्दुसमा यस्य पतते च महीतले ।
सप्ताहाज्जायते मृत्युःकालज्ञानेन कथ्यते॥२०॥
अर्थ-मेघके पानीके समान जिसके पसीने पृथ्वीपर टपकते
हैं उसकी मृत्यु सात दिवसमें होजाती है ॥ २० ॥

(१६०) 'रसमञ्जरी। कर्णहीनं यदात्मानं पश्यत्यात्मा कथंचन ॥ न स जीवति लोकेऽस्मिन्कालेन कवलीकृतः॥२१॥ अर्थ-जो अपने को कर्णहीन देखे वह संसारमें नहीं जीवेगा उसे तो मरा हुआही समझो ॥ २१ ॥ रात्रौ दाहो भवेवस्य दिवा शीतं च जायते ॥ कफपूरितकंठस्य मृत्युश्चैव न संशयः ॥२२॥ अर्थ-जिसके रात्रिमें दाह होय दिनमें शीतलता होय और कंठमें कफ भरा होय तो मृत्यु होनेमें संशय नहीं ॥ २२॥ चरणौ शीतलौ यस्य शीतलं नाभिमण्डलम् ।। शिरस्तापो भवेद्यस्य तस्य मृत्युन संशयः॥२३॥ अर्थ-जिसके पांव शीतल होंय और नाभिके चारोंओर का मंडल शीतल होय और जिसके शिरमें ताप होय उसकी मृत्यु होने सन्देह नहीं ॥ २३ ॥ हुंकार-शीतलो यस्य फूत्कारो वह्विसन्निभः ।। सदा दाहो भवेद्यस्य तस्य मृत्युन संशयः॥२४॥ अर्थ-जिसकी हुंकार शीतल होय और फूंक आगके समान होय और जिसके सदा दाह होय उसकी मृत्यु होने सन्देह नहीं अरुंधती ध्रुवं चैव विप्णोस्त्रीणि पदानि च ॥ हीनायुपो न पश्यन्ति चतुथै मातृमण्डलम् ॥ २५ ॥ अर्थ-जो अरुन्धती, धुव, विष्णु के तीन तारे, चौथा मंडल के तारोंको न देखे उसकी आय हीन समझो। अरश्मिविवं सूर्यस्य वढेचैवांशुवर्जितम् । दृष्ट्वैकादशमासांस्तु नरश्चाध्वं न जीवात ॥२६॥ अर्थ-जो सूर्यके मंडल को और अग्निको किरण रहित देखें वह मनुष्य ग्यारह माससे अधिक न जीवे ॥ २६ ॥ .

. भाषाटीकासहिता। (१६१) वातं मूत्रं पुरीपं यः सुवर्ण रजतं तथा ।। प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासं न जीवति ॥२७॥ अर्थ-वात, मूत्र, विष्ठा, सुवर्ण, चांदीको जो प्रत्यक्ष अथवा स्वममें देखे सो दशमहीने नहीं जीवेगा ।। २७ ।। कचित्पश्यति यो दीप्तं स्वर्णवत्काननं नरः॥ विरूपाणि च भूतानि नवमासं न जीवति ॥२८॥ अर्थ-जो मनुष्य सुवर्णके समान प्रदीप्त जंगल देखे अथवा प्राणियों के विकराल रूप देसै वह नौ महीनेमें मरजाता है। स्थूलांगोऽपि कृशः कृशोपि सहसा स्थूलत्वमालम्बते श्यामो वा कनकप्रभो यदि भवेद्गौरोपि कृष्णच्छवि।। धीरो धीरतयार्थधर्मनिपुणः शान्तोपकारी पुमान् इत्येवं प्रकृते तुशान्तचलनं मास्यष्टमे मृत्युदम्॥२९॥ अर्थ-जो बहुत स्थूल मनुष्य अकस्मात् कृश होजाय और कुश मोटा होजाय, श्यामवर्ण मनुष्य गौर होजाय गौर काला होजाय और धैर्यवानकी धीरज, यथार्थ धर्मवेत्ताका धर्म, शान्त और उपकारी मनुप्यकी शान्तप्रकृति जाती रहै तो ऐसा मनुष्य आठ महीने में मरजाता है ।। २९ ॥ पीडाभवेत्पाणितले च जिह्वामूलं समूलं रुधिरं च कृष्णम्।। वृद्धि नरः कामपि.यन्न दृष्ट्वा जीवेन्मनुष्यः स हि सप्तमासान। अर्थ-जिसकी हथेली और जीभकी जड़में पीडाहोवे, जिस का रुधिर काम पडजाय, जिसको कोई वृद्धि न दीखे वह मनुष्य सात महीने में मरजाता है ॥ ३० ॥ मध्यांगुलीनांत्रितयं विरक्त रोग विना शुष्यति यस्य कंठः।। मुहुर्मुहुः प्रस्रवणं च जाड्यं श्रेष्ठे च मासे प्रलयं प्रयाति३१॥ . ,

(१६२)
रसमंजरी।
अर्थ-जिसकी बीचको तीन अंगुलियोंकी रंगत फीकी पड
गई हो रोगके विना जिसका कण्ठ सूखजाय वारंवार प्रस्रवण
और जडता होय वह रोगी छठे महीने मरजायगा ॥३१॥
यस्य न स्फुरणं किंचिद्विद्यते यस्य कर्मणि ॥
सोऽवश्य पंचमे मासि स्कंधारूढो गमिष्यति ॥ ३२॥
अर्थ-जिसको किसी काममें कुछ स्फुरती न होय वह पांचवें
महीने अवश्य मरजायगा ॥ ३२ ॥
यस्य न स्फुरते ज्योतिः पीडिते नयनद्रये ॥
मरणं तस्य निर्दिष्टं चतुर्थे मासि निश्चितम् ॥ ३३ ॥
अर्थ-जिसकी ज्योति न फडकै जिसके दोनों नयनोंमें पीडा,
होवे वह मनुप्य निश्चय चौथे महीनेमें मरजाताहे ॥३३॥
स्पन्दते वृपणो यस्य न किंचिदपि पीडितः।।
तृतीये मासि सोऽवश्यं यमलोके गमिष्यति ॥३४॥
अर्थ-जिस मनुप्यके अण्डकोश किसी प्रकारकी पीडाके
विना भडकते हो अथवा उनमें खुजली चलती हो वह मनुष्य
निश्चय तीसरे महीनेमें यमलोकगामी होता है ॥ ३४ ॥
तारा दिवा चन्द्रप्रभ निशान्ते यो विद्युतं पश्यति चैत्र.श्वभ्र।।
इन्द्रायुधं वा स्वयमेव रात्रौ मासदये तस्य वदन्ति नाशम्।।
अर्थ-जिस मनुप्यको दिनमें तारे दीखें और चन्द्रमाकोसी
प्रभा दीखनेलगे, जो निर्मल आकाशमें बिजली देखें और रात
में इन्द्रधनुष दीखनेलगे ऐसा मनुष्य दो महीने में मरजाताहै।
यस्य जानुगतं मर्म न किंचिदपि चेष्टितम ।।
मासान्ते मरणं तस्य न केनापि विलंब्यते ॥३६॥
कनिष्ठांगुलिपर्व स्यात्कृष्णं च मध्यमं यदा॥
गतायः प्रोच्यते पुंसामष्टादशदिनावधिः ॥३७॥

भाषाटीकासहिता। (१६३) अर्थ-जिस मनुष्यके जानुगत मर्मको स्पर्श करनेसे कुछ चेष्टा न हो वह महीनेभरमें अवश्य मर जाता है, जिसकी कनि- ष्ठिका अंगुलीके बीचका पोरुआ काला पडजाय वह मनुष्य १८ दिनमें मर जाता है ।। ३६ ।। ३७ ॥ घृते तैले जले वापि दर्पणे यस्य दृश्यते॥ शिरोहितमात्मानं पक्षमेकं स जीवति ॥ ३८॥ अर्थ-धृत, तेल, जल अथवा दर्पणमें जो अपनी सूरत शिर विना देखे वह पन्द्रह दिनमें मर जाय ॥ ३८॥ शैत्यंध्यन्नपानानि यस्यतापकराणि चाशीतरश्मि भवे- चारु हासं चाथ सुनिर्मलम्॥३९॥न वेत्तिवैचारु हितं न चोष्णं वेत्तियो नरकालज्ञानेनसंप्रोक्तं पक्षमेक सजीवति अर्थ-शीतल पदार्थ दही अन्न इत्यादिजिसको तापकरें जिसको चन्द्रमा और निर्मल हँसना बुरामालूम होय जोहितकी बात और गरमी मालूमन करे वह पन्द्रह दिनमें मर जायगा।३९।४० सातमात्रस्य यस्यैते त्रयः शुष्यन्ति तत्क्षणात् ॥ हृदयं हस्तपादौ.च दशराचं सजीवति ॥४॥ अर्थ-नान करनेसे जिसका हृदय, हाथ, पांव तीनों तत्क्षण मूख जायें वह मनुष्य दश दिन जीवे ॥४१॥ नासाग्रं रसनायं च चक्षुश्चैवोष्ठसंपुटम् ।। यो न पश्येत्पुरा दृष्टं सप्तरानं स जीवति ॥४२॥ अर्थ-नाककी नोंक जीभकी नोंक आंख और होठ जिसको न दी. वह मालदिन में मर जावे ॥४२॥ स्वरूपं परनेषु पुत्तिका यो न पश्यति ॥ "यदा हि पटुष्टिश्च तदा मृत्युरदूरतः ॥१३॥ अर्थ-और केनेवोंकीपुतली में अपने स्वरूपको न देखे और जिस को पहिले नहीं दीखताथा फिर दीखने लगे वह शीघ्र भरेगा४३॥ इति कालविज्ञानम्।

(१६४) रसमञ्जरी। अथ छायापुरुषलक्षणम् । अथातः संप्रवक्ष्यामि छायापुरुपलक्षणम् ॥ यस्य विज्ञानमात्रेण त्रिकालज्ञो भवेन्नरः॥४४॥ कालो दूरस्थितोस्यापि येनोपायेन लक्ष्यते ।। तं वदन्ति समासेन यथोदिष्टं शिवागमे ।।४५॥ एकान्ते विजने गत्वा कृत्वादित्यं स्वपृष्ठतः। संनिरीक्ष्य निजच्छायां कण्ठदेशसमाहिताम् ।। ततश्चाकाशमीक्षेत ततः पश्यति शङ्करम् ॥४६॥ अर्थ-अन छायापुरुषके लक्षण कहताहूं जिसके विज्ञानमात्रसे मनुष्य त्रिकालकाजाननेवालाहोजाता है. जिसं उपायसे दूरस्थ काल भी देखने में आताहै उसको मैं संक्षेपसे जैसाशिवागममें उद्दे- शं है वैसा कहताहूं. निर्जन एकान्तमें जाकर सूर्यकी ओर पीठ करके खड़ाहोवे और अपने कंठकी छायाको देखे फिर जपकरनेके पश्चात आकाशकी ओर देखे तब शङ्करका दर्शन होवे॥४४-४६॥ "ॐ ह्रीं परब्रह्मणे नमः अष्टोत्तरशतं जप्त्वा ततो वै दृश्यते शुभम् ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशं नानारूपधरं हरम् ॥४७॥ पपमालाभ्यासयोगेन भूचराणां पतिर्भवेत्॥ वपद्रयेन हे नाथ कर्ता हर्ता स्वयं प्रभुः॥४८॥ त्रिकालज्ञत्वमानोति स योगी नात्र संशयः॥ यत्कृताभ्यासयोगेन नास्ति किञ्चित्सुदुर्लभम् ॥ १९ ॥ तद्रूपं कृष्णवर्ण च पश्यति व्योनि निर्मले ॥ पण्मासान्मृत्युमाप्नोति स योगी नात्र संशयः॥५०॥ " भाषाटीकासहिता। अर्थ--"ॐ ह्रीं परब्रह्मणे नमः" इस मंत्रको एक सौ आठ- वार जप करके जब आकाशकी और देखेंगा तब शुद्ध स्फटि- कके समान गौरवर्ण श्रीशङ्करका दर्शन होगा. इस प्रकार छ: महीने अभ्यास करनेसे चराचर प्राणीमावका पति होजाय गा और दो वर्षपर्यंत अभ्यास करनेसे वह योगी स्वयं शिवके समान कर्ता हर्ता और त्रिकालज्ञ होजाता है इस अभ्यासके योगसे उसको संसारमें कुछभी दुर्लभ नहीं रहता यदि वही रूप निर्मल आकाशमें कृष्णवर्ण दीखे तो वह योगी निस्सन्देह छः महीने में मरजाता है ॥४७॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ पीतो व्याधिभयं रक्तो नीलो हत्यां विनिर्दिशेत् ॥ नानावणे स्वरूपेस्मिन्नुद्वेगो जायते महान् ॥५१॥ पादौ गुल्फंच जठरं विनाशं कृशता भवेत् ॥ . अर्द्धवषण वा वा जीवन्वपदयेन वा ॥५२॥ विनाशो दक्षिणे बाहौ स्वबन्धुम्रियते ध्रुवम् ॥ वामवादौ तथा भार्या विनश्यति न संशयः॥ ५३॥ शिरोदक्षिणबाहुभ्यां विनाशो मृत्युमादिशेत् ॥ अशिरो मासमरणं विना जंधे दिवा नव ॥५४॥ अष्टभिः स्कन्धनाशेन छायालुप्तेन तत्क्षणात् ॥५५॥ अर्थ-जो पूर्वोक्तरूप पीतवर्ण दाखै तो व्याधिका भय है, लाल और नीला हो तो हत्याका द्योतक है जो इस स्वरूप में अनेक प्रकार के वर्ण दीखें तो महान् उद्वेग होता है जो चरण, टकने और जठर का नाश होवे और कृशता होय तो छः महीने एक वर्ष अथवा दो वर्ष में मरजाता है. दाहिनी भुजाके नष्ट होने से अपने बांधवका भरण होता है. बॉई भुजाके नष्ट होनेसे स्त्रीमरण, शिर और दाहिनी भुजाके नष्ट (१६६) रसमजरी। होनेसे मृत्युकी सूचना होती है शिररहित एक महीनेमें, विना जांघ नौ दिनमें कंधे रहित आठ दिनमें और छायाके लुप्त होनेसे तत्क्षण मरजाता है । ५१-५५ ॥ तीर्थस्नानेन दानेन तपसा सुकृतेन वा ॥ जपेन ज्ञानयोगेन जायते कालबन्धनम् ॥५६॥ रसायनं च पूर्वोक्तं युटिका मृतजीवनी॥ नरैः सेव्या यथोक्तं च परं कालस्य वचनम् ॥१७॥ रक्षणीयमतो देहं यतो धर्मादिसाधनम् ॥ शरीरं नाशयन्त्येते दोपा धातुमलाश्रयाः ॥१८॥ वैद्यनाथतनूजेन शालिनाथेन धीमता। शास्त्रमालोक्य चाकृष्य रचिता रसमञ्जरी ॥१९॥ इति श्रीशालिनाथविरचितायां रसमभों दशमोऽध्यायः॥१०॥ अर्थ-तीर्थस्नान, दान, तप, सुकृत, जप, ज्ञानयोगले काल का बन्धन होता है, पूर्वोक्त रसायन मृतसंजीवनी गुटिका, आदि कालके निवारणार्थ मनुष्योंको सेवन करना उचित है, 'धातु और मलके आश्रय भूत दोप शरीरको नष्ट कर देते हैं इससे इस शरीर की रक्षा करना उचित है क्योंकि यही-शरीर धर्मका साधनेवालाहै इसी हेतुसे यह रसमंजरी वैद्यनाथके पुत्र शालिनाथ ने शास्त्रोंको देखकर और उनकासारखींचकर यह "रसमंजरी" बनाई है ।। ५६ ॥ ५७ ॥१८॥५९ ॥ इति श्रीमधुरानिवासिकृष्णलालोनमितरसमंजरीभाषाटोकायांदशमोऽध्यायः १० इति रसमंनरी भाषाटीकासहिता सम्पूर्णतामगमत् ।। -- .

भाषाटीकासहिता। (१६७) परिशिष्टम्। बहुमूत्रहरोकः । चकमकमूलन्तु संपिएं तण्डुलाम्बुना ।। प्रभातसमये पीतस्तदर्को बहुसूत्रत् ।।३॥ अर्थ-चकपडकी जडको चावलके पानी में पीसकर अर्क तयार करले यह अर्फ प्रातःकाल पीनेसे बहुमूत्र रोगका नाश करताहै? गर्भकारका अश्वगन्धाभवाण सिद्धं दुग्धं सितान्वितम् ॥ ऋतुस्नातांगना प्रातः पीत्वा गर्भ दधाति हि ॥२॥ अर्थ-असगन्धके अर्कको दूधमें डालकर सिद्ध करे पीछे मिसरी डालकर ऋतुधर्मके अनन्तर स्नान करके प्रातःकाल जो स्त्री पीतीह वह निश्चय गर्भधारण करती है ॥२॥ अथ वाजीकरणम् । स्वर्णमाक्षिकलोहश्च पारदश्च शिलाजतु ॥ पथ्याविडंगधत्तूरविजयाजातिपत्रिका ॥३॥ अश्वगन्धागोक्षुराणामक व्यं पृथक्पृथक् । ... सप्तभागन्तु विश्वक मध्वाज्याभ्यां लिहेत्ततः॥४॥ गवां विरूढवत्सानां सिद्धं पयसि पायसम् ।। गोधूमचूर्णन्तु तथा सितामधुघृतान्वितम् ॥ भुवाहि व्यक्तिजीर्णोऽपि दर्शदारान्वजत्यपि ॥६॥ ब्रह्मचर्य प्रकर्तव्यमेकर्विशदिनावधि ॥ ६॥ अर्थ-सोनामक्खी, लोह, पारा और शिलाजीत,हरड, वाय विडंग, धतूरा, भांग, जावित्री इनको असगन्ध और गोखरूके अर्ककी एक २ भावना देवै, इसमेंसे सातभाग सोंठ और एक भाग घी और शहद के संग चाटै उपरसे ऐसी गायका दूध लेवे * । (१६८) एसमञ्जरी। कि जिसका बच्चा बडा होगया हो उस दूधमें मूजी भूनकर डालदे अर्थात् खीर या महेरी बनाकर खाय इक्कीस दिवसतक ब्रह्मचर्यसे रहै तो मनुष्य कैसाही जीर्ण होगया हो दश स्त्रियोंसे भोग करसक्ता है॥३॥४॥५॥ अथ प्रदरहरः। सितादुग्धेन संयुक्तमाभार्कस्य पलद्वयम् ।। घृतदुग्धाशनी नारी प्रदरात्परिमुच्यते ॥७॥ अर्थ-प्रदर रोगवाली स्त्री प्रातःकाल दोपल वंचूलका अर्क मिश्री मिलेहुए दूधमें डालकर पीवे घृत मिलाकर दूधका सेवन करे तो प्रदररोग नष्ट होजायगा ॥ ७॥ अपक्ष। अशोकवल्कलार्कश्च घृतं दुग्धं च शीतलम् ॥ यथावच्च पिबेत्प्रातः स्त्रीणां प्रदरशान्तये ॥८॥ अर्थ--अशोककी छालका अर्क पीवे फिर ऊपरसे यथावत् घी और कच्चा दूध पीव.तो प्रदररोग दूर होवे ॥८॥ अथ प्लीहहरः। समुद्रशक्तिजो हर्कः पिप्पल्यः सदुग्धकः ॥ अर्कार्को वासलवणः प्लीहरोगविनाशनः ॥९॥ अर्थ-समुद्रफेनका अर्क पीपलका अर्क में मिलाकर पीनेसे अथवा नमक डालकर आकका अर्कपीनेसे तिल्ली दूर होजातीहै९ अथाश्मरीहरः। कूष्माण्डाकों यवक्षारहिंगुयुक चाश्मरीप्रणुत् ॥१०॥ अर्थ- कूप्मांडका अर्क, जवाखार, हींग डालकर पीनेसे पथरीरोग नष्ट होता है। १०॥ इति श्रीरसमजा भाषाटीयान्वित परिशिष्टभाग समाप्त । मुखियाजी रघुनाथजी कृष्णलालजी परस्वती भंडार-मथुरा. पुग्नक मिल्नेका टिकापा-खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीकेटेश्वर" चीम्, प्रेस-पबई.

Rasamanjari Vaidhak

Author
Shalinath
Title
Rasamanjari Vaidhak
File name
Rasamanjari Vaidhak
Text
OCR done
Citation
1827
Published
2012/08
Publisher
Bombay.,venkteshwar Yantralaya
Language
Sanskrit
Pages
179
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
312670
Barcode
99999990321435.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
m4ZBoDw0j6E
Download PDF

Rasamanjari Vaidhak