·PREFACE INDIAN grammarians have divided the Aryan languages and dialects that were current in the country broadly into Samskrt and Prākpt. While Samskrt is the representative of the old Indo-Aryan languages, Prākịt is the name given to Mid Indo-Aryan languages and dialects, traces of which are found in the religious and secular literature of the period from 5th century B.C. to the 11 century A.D., such as the Pāli Canon of the Hinayāna, the Prākrt Canon of the Jains, the lyrics, the epics and the plays and the Prākệt grainmars. These Prākṣt languages are said to exhibit three different stages of growth: early, middle and later periods. To the early period belong the old Prākṣt of the inscriptions (3rd century B.C. to 2nd century A.D.), the Pāli of the Hinayāna and other Buddhist works like the Malāvamsa and the Jätakas, the Prākſt of the old Jain Sutras and the Prākļt of the early plays of Ašvaghoșa. The Māhārāştri, the Sauraseni, the Māgadhi, etc., are found in the plays of later writers like Kālidāsa and in the Prākrt grammars, in the dialects of the early Jaina works, and the Paisaci of the Bphatkatha. The Apabrahmsa belongs to the later period. Among these languages and dialects, Māhārāştri has been regarded as the Präkpt par excellence. Dandi, in his Kavyādarśa, bas expressed the same opinion in the Verse : महाराष्ट्रानयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः' Almost all Präkrt grammarians give rules, at the outset, for Māhārāştri, their special rules for each of the other iii 93 ·iv languages and state at the end (TO AIĘTCreaC), the rest is like Wāhārāştri. In fact, the term Prākrt really denoted the Wāhārāştri, according to many grammarians. Bhāmaha, for instance, in his Vștti on the Kātyāyana sutra, 'शेषं माहाराष्टीवत्' says 'माहाराष्ट्रीपदेन प्राकृतग्रहणं'. Hemacauira regards it as ārşa', the language of the rşis. It was the language in which the Jain teacher, Mabāvíra spoke. Even according to the Vālmîki Sutra and the Vrtti of Trivikrama on it, Māhāraştri is Prākṣt; for, in enumerating the Prākpt languages Prākſt is used for Māhārāştri. Whetherit was so called because it formed the base of other languages and dialects or because it was the best known of them, cannot be definitely known. Two definitions of 'Prākṣt based on the etymology of the word have been current among the old grammarians and rhetoricians of India. The word 'Prākpt', according to many, is derived froin Prakſti or 'basis ', through the modification of which the derivative ‘Prākſta is arrived at, ineaning,'coming from' or 'arising out of the basis'. The Prakſti or basis is considered to be Samskrt. Both Kātyayana and Valmiki have, 'प्रकृतिस्संस्कृतं ' (XII-2) शेषं संस्कृतetc. Hemacandra, too, in his Siddahenacandra, devotes the first seven chapters to the exposition of the grammar of the Samskrt language and the eighth chapter to the grammar of the Prākpt language. In his comment on the sutra, 'अथ प्राकृतं', he says 'प्रकृतिः संस्कृतं, तत्र भवं, तत आगतं er ' indicating, thereby, that the basis for the Prākṣt language is Samskệt. Trivikrama, in his Vịtti on the Valmiki Sutra, writes as- प्रकृतेस्संस्कृतात् साध्यमानात् सिद्धाञ्च यद्भवेत् । प्राकृतस्यास्य लक्ष्यानुरोधि लक्ष्म प्रचक्ष्महे "॥ Märkāndeya, in bis Prākṣtasarvasva, also declares Samskệt to be the basis for Prakrt (प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं प्राकृतं).

·But Namisådhu, the famous commentator of Rudrata's Kavyālankara (II-12) gives a different explanation of the word Prākṣta. He considers that the Prakſti or the basis of these languages and dialects is not Samskrt, but the natural language of the common people, free from the rules of grammar as distinguished from the language of the cultured or refined people. Or it is the language created of old ' (प्राक् कृतं), the language in which Mahavira spoke and from which all others are derived. It has taken different shape in different regions. It is the language of the people, from which the refined language Samskſt emerged, This explains why the Sastrakāra spoke of Prākṣt first. "सकलजगजन्तूनां व्याकरणादिभिरनाहितसंस्कारः सहजो वचन- व्यापारः प्रकृतिः। तत्र भवं सैव वा प्राकृतम्। 'आरिसवयणे सिद्धं देवाणं अद्धमागहा वाणी' इत्यादिवचनाद्वा प्राक् पूर्व कृतंप्राक्कृतं बालमहिलादिसुबोधं सकलभाषानिबन्धनभूतं वचनमुच्यते । मेघ- निर्मुक्तजलमिबैकस्वरूपं तदेव च देशविशेषात् संस्कारकरणाञ्च समा- लादितविशेषं सत् संस्कृतायुत्तरविमेदानाप्नोति । अत एव शास्त्र- कृता प्राकृतमादौ निर्दिष्टं तदनु संस्कृतादीनि ।" No doubt, more than 95 per cent of the words in Prākrt are traceable to their Samskrt origin. Yet there are words which are really relics of the language of the people. Namisadhu's explanation,* therefore, has considerable plausibility. How then should Hemacandra's derivation 'प्रकृतेरागतं प्राकृतं' be understood ? It might be that the Prākệt grammarians were not at all keen on tracing the origin of these languages but on bringing out a grammar of the vast literature in the languages which was before them. They simply adopted the form and terminology of the Samskrt grammar since they were quite familiar *His explanations are not accepted by later writers like Vägbhata. They give a late origin to Samskrt, which is against the traditional view.

·vi to the people. The existence of Prūkst grammars in Samskrt on the model of Panini's grammar lends support to this surmise. Hemacandra's gloss “agra: še na Hi alla tira at would mean that the basis or the pattern on which the grammatical treatises of these languages were written was the grammar of the Samskpt language. There exist divergent views regarding the number of Prākṣt languages. According to Vararuci- Katyāyana, whose work is considered to be tho karlicst treatise on Prākịt grammar, Prākṣt languages are four : Māhīrīstri, Paiśācī, Māgadhi, Sauraseni. Ainong them Puisici uud Māgadhi are the Vikrtis of Sauraseni. Vilniki in 'Trivikrama add ef TÀRITERI and 4939 tilar ist. Hemacandra divides the language into Sanskrt and Prakrit and brings under Prakệt, tref (Maharastri), Suragêni, Mágadhi, Paiśāci, culikā Puišaci and Apablirauns. But how Prāk-krtam can be Prākſtain and not Prik-krtauen und how Ardhamāgadhi is the basis of all lingurugees is not intelligible. It may be, that, originally, only the first four of these languages were considered important, while in (OU'RO of time, चूलिकापैशाची and Apabhraunsa, som given independent status and added to the list. The names of the languages further suggest that they were regional languilgos; the Māhārāștri, being the language of the country of Godavari; the Saurasêni, the language of the Maclhyadēša; the Māgadhi, the language of the Maguha and the Ardhamāgadbi, spoken below the region of the Sauraseni and the Māgadhi. The grammatical treatises on Präkſt which are now available may be classified as belonging either to the Eastern or to the Western school. Bharat:v, autlior of the Nātyašāstra, whose main concern is the drivent and its $ ·vii u vami... has soinc rulos on Prākṣt because he is interested 111 the Priikſt occurring in the drainatic treatises. But the first systematic grammar on the Prākſt languages is the Prūkyta Sutras of Vararuci-Kātyāyana in twelve chapters. Kätyilyani is the best representative of the Eastern school. Ile is followed by Kraruadisyara, Lankêśvara, Rāmatarka- Viigisi, and Markandêya. The oldest commentary on l'rükstik Sutrit of Kātyāyana is that by Dhāmaba. It is konwil ils Prikrtiprakāša, also as Manorama. To the Western school belongs tho Prākrta Sutra of Vālmiki. It flits lean commented on by Trivikrama, Laksh midhara and Simuharaja. Homacandry also follows Valmiki. A doulst has been raised regarding the authorship of the Sutrius aud the identification of Vālmīki with the iduthor of the Ramayana. Laxınidhara, in his commentary in the Sutriti, iscribes the Sutras to Väliníki. But the tippuni or gloss in the printed edition of the Vștti of Trivikriemua ascribes thein to Trivikramna himself. The latter view is untenable us Trivikraina himself in his Vrtti on 3.-1-16 states that cha EFTATE:'. If the Sutras were by 'Trivikrina this Vịtti ou tbe Sutra cannot be properly xplained. Valmiki should, therefore, bo considered as the iluthor of the Sutras. The question now arises whether the huge Valmiki, author of the Rāmāyaṇa was the author of these sutras. Mallikamūruta and Sambhurahasya, no doubt, iscribe Prākṣt graminar to him; but there are 110> arlequilter proofs to assume the present work to be by him. It may be by a later writer of the same naine. The Prükrtunidipin, so known as Prākştamanidipikit, it commentary on the Sutras of Vālmiki, is now puslist for the first time with a gloss by the editor, Sri T. T. Vidvin Srinivasagopalachar. The work is ascribed to Chinoabumabhậpa, one of the Vijayanagar vassal kings ·vii But from the Prašasti at the end of the work, it is learnt that Appayadikşita, at the instance of his patron Chinnabomma, wrote it and fathered it upon his patron as is quite common in Indian literature. According to the author's horoscope drawn beautifully by the editor he lived between A.D. 1553-1626. He is no other than the famous Appayadikşita, the ardent advocate of Saivism, and author of the Sivärkamaņidîpikā and several other important works on Saivism and the author of the commentary on the Yadavàbhyudaya of Vedantadesika. It is needless to repeat the description, given in the SamskȚt introduction, of the manuscripts collated to bring out this critical edition of the work with several appendices. The Institute is deeply indebted to the Librarian of the Palace Sarasvati Bhandar, Mysore, and Dr. C. Narayana Rao, M.A., L.T., Anantapur, for their kindness in lending their manoscripts for collation. H. R. RANGASWAMY IYENGAR Superintendent.

·॥ श्रीः॥ ॥ श्रीहयवदनपरब्रह्मणे नमः॥ टिप्पणीसहितस्य प्राकृतमणिदीपस्य प्रस्तावना. यदुपशमेव सकलं वाङ्मयमिन्धे समस्तभुवनेषु। जयतु श्रीहयवदनं वागीशाख्यं च तत्परं ब्रह्म ॥ अयि भोः पण्डितप्रकाण्डाः सुविदितमेवैतत्समेषां तत्रभवताम् , यत्किल धर्मार्थकाममोक्षाख्याश्चतुर्विधाः पुमर्था यथास्वाधिकारविशेष- मभिलष्यन्ते मानवैरिति । ते च पुरुषार्था बहुविधवाङ्मयगुम्भितवहु- प्रबन्धपरिचिन्तनेनाज्ञानान्धतमसमपाकृत्य संसाधनीया इत्यविवादम् । अत एव च तत्तादृशाज्ञानसंतमसविनाशने वाङ्मयाज्योतिपो नान्य- त्किञ्चन जागर्ति हि जगतीतल इत्यभिसंधायोक्तं महाकविवरेण्येन दण्डिना- इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥ (काव्यादर्शे-१-४) इति। तथा लोकव्यवहारस्सर्वोऽपि वागधीन एव । तदप्युक्तं तेनैव दण्डिना- इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते ॥ (काव्यादर्श-१.३) इति । अवाङ्मनसगोचरमहिनो वाङ्मयस्य परिशीलनादेव हि कर्तव्ये प्रवृत्तिरकर्तव्यानिवृत्तिश्चोपपद्यते । तदिदं हि वाङ्मयं प्रभुसंमितं सुहृत्संमितं कान्तासंमित मिति विधा विभजन्ते विपश्चितः। प्रभुसंमितावेदात्सुहृत्संमितादितिहासपुराणादितश्चोपजायमानं कर्तव्यो- न्मुख्यादिकं न तथा हृदयंगमं, यथा कान्तासंमितात्काव्यादित्यभिप्रेत्योक्तं विद्यानाथेन- यद्वेदात्प्रभुसंमितादधिगतं शब्दप्रधानाचिरं याचर्थप्रवणात्पुराणवचनादिष्ट सुहत्संमितात् । । . P.M.D. ix ·कान्तासंमितया यया सरसतामापाद्य काव्यश्रिया कर्तव्ये कुतुकी बुधो विरचितस्तस्यै स्पृहां कुर्महे ॥ (प्रतापरुद्रीये-१ इति। अत एव वाङ्मयं वेदशास्त्रेषु कर्कशतरं कोमलं च काव्येणि सहृदयास्सुधीमणयस्संगिरन्त । प्रभुसंमिता वेदाश्चाज्ञारूपा भयान इव झटिति कोमलमतीनां हृदयानि नावगाहन्ते । नावर्जयन्ति च र सहृदयान् सुहृत्संमिताः पुराणादयश्च । काव्यं तु कान्तासमितं का कण्ठतोऽनभिधाय विवक्षितं व्यङ्गयमर्यादामहिम्ना भावाविष्करणेन हृदयहृदयान्यावयं तेषां द्रुततरमेवामन्दमानन्दमादधाति । सुतरां दृश्यकाव्यगा भावाः कोमलशेमुषीकाणां चित्ततलेषु कीलिता भवन्तीति सहृदयसाक्षिकमेवैतत् । तेषु च दृश्यकाव्येषु मणिप्रव संयोजनवसंस्कृतप्राकृतभाषाव्यसंघटनेन तन्निर्मातॄणां पाण्डित्यं वैद च नितरां परिझोभत इति 'नाटकान्तं कवित्वम्' इति लौकिकमाभा मप्यनुरुध्य दृश्यकाव्येषु बहुभिः कविपुंगवैः पराक्रान्तम् । तदेतत्रू मभिप्रेत्योक्तं महाकविना भवभूतिना-- यद्वेदाध्ययनं तथोपनिषदां सांख्यस्य योगस्य च शानं तत्कथनेन किं न हि ततः कश्चिद्गुणो नाटके । यत्प्रौढत्वमुदारता च वचसां यश्चार्थतो गौरवं तच्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः॥ (मालतीमाधवे - इति ॥ दृश्यकाव्योपकारिता नाटयशास्त्रस्य. अत एव हि संस्कृतप्राकृतभाषाद्वयसंघटनचारुतरनृत्तनृत्यादिप शोभमानश्यकाव्यानि सहृदयानां दर्शनानुपदमेव निरुपमानन्दसंदो संपादनेन झटिति सदुपदेशं ग्राहयन्तीति भगवता नाट्याचार्येण भर महर्षिणा तदुपयोगि पञ्चमवेदोपवेदाद्यपराभिधानकं नाट्यशा मारब्धम् । तत्र प्रथमेऽध्याये- ब्रह्मोवाच- सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिष्यप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ - ·xi इत्यभिधाय, पुनरपि तत्रैव ब्रह्मणा दैत्यसांत्वनावसरे- भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकैः । कर्मभावान्यापक्षी नाट्यवेदो मया कृतः॥ नेकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चापि भावनम् । त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यभावानुकीर्तनम् ॥ धर्मा धर्मनवृत्तानां कामाः कामार्थसेविनाम् । निग्रहं दुर्विनीतानां मत्तानां दमनक्रिया ॥ देवानामसुराणां च राज्ये लोकस्य चैव हि। महर्षीणां च विज्ञेयं नाट्यं वृत्तान्तदर्शकम् ॥ धम्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् । लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ इत्यादिना भापाद्वय मिश्रदृश्यकाव्योपयोगिनाट्यशास्त्रोपदेशप्रयो- जनमभ्यधायि । तथाऽत्रैव प्राकृतमणिदीपवृत्युपोद्घातेऽपि- सूक्ष्मार्थ ग्राहयितुं मन्दानपि नाटकं मृदूपायः। तस्यापि जीवित मिदं प्राकृतमप्राकृतेन यन्मिश्रम् ॥ इति संस्कृतप्राकृतभाषाद्वयमिश्रितदृश्यकाव्यप्रशंसनमकारि ।। कतिचिन्प्राकृतभापामयप्रबन्धनिर्देशः. इदं चैम्मिन्नपि दृश्यकाव्ये षण्णामपि प्राकृतभाषाणां प्रायशो दर्श- नाभिप्रायेणोक्तम् । नैतावता दृश्यकाव्यान्येव प्राकृतभाषाणां परमं स्थान- मिति विज्ञायते । यतः किल स्तोत्रकाव्यादीन्यपि पृथक्पृथक् प्राकृतभाषा- मुपलभ्यते । यथा---श्रीमद्वेदान्ताचार्य-जैनाचार्यादिभिः प्रणीता अच्युत- शनक-कास्थितिस्तोत्रादयः स्तोत्रप्रबन्धाः, शातवाहन-प्रवरसेन-वाक्प- तिगजानिप्रणीता गाधासप्तशती-सेतुबन्ध-गौडवधादयः काव्यप्रबन्धाः, गणधरधर्माचाम्यादिकता अनुयोगोत्तराध्ययनाचाराङ्गप्रज्ञापनासूत्रा- दयो जैनदर्शनमूत्रप्रवन्धाः, तयाख्यारूपास्तथा कथारूपाश्च बहवः प्राकृतभाषायामुपलभ्यन्ते। जैनमतानुयायिभिः ঘন্স प्राकृनभागलक्षणलक्षिता क्वचिकचिन्मागधीलक्षणलक्षिता अर्धमागधीमापा च तदीयदार्शनिकग्रन्थेषु समादृता परिदृश्यते । एवमप- भ्रंशभाषायां हरिभद्रमूरिविरचितं धूर्ताख्यानकाव्यं तथा जिनदत्तसूर्यादि- प्रणीताः चर्चयुपदशरसायनकालस्वरूपकुलकाख्यापभ्रंशकाव्यत्रय्यादयः काव्यग्रन्थाश्च रश्यन्ते । तथा पिशाचभाषायां गुणाढ्यनाम्ना कविना वृहत्कथाग्यो विस्तृतः कथाप्रबन्धः प्रणीत इति श्रूयते । अत एवोक्तं * प्रबन्धाः प्रायश·xii दण्डिना काव्यादर्श- भूतभाषामयीं प्राहुरद्भुतार्था बृहत्कथाम् । (काव्यादर्शः १-३८) इति ॥ प्राकृतभाषाप्राशस्त्यम प्राकृतभाषा च स्त्रीबालमन्दादिसुगमा सरला चेत्यभिप्रत्य प्राकृत- भाषायामेव जैनसिद्धान्तग्रन्था बहवः प्रणीता इति बालस्त्रीमन्दमूर्खाणां नृणां चारित्रकाक्षिणाम् । अनुग्रहार्थ तत्त्वः सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः ॥ इति काव्यानुशासनटीकायां हेमचन्द्राचार्येणोक्तम् । तथा काव्या- न्यपि प्राकृतभाषामयानि सुमधुराणि मनोज्ञानि सुकुमाराणि सुललितानि सर्वग्राह्याणि सर्वोपकारीणि सरसानि हृदयंगमानि चेति तद्भाषाविचक्षण- बहुभिरुदघोषि । तथाहि- अम पाइअकव्वं पढिरं सोउंच जे न जाणंति । कामस्स तत्ततत्तिं कुणंति ते कह न लजति ॥ [छाया-अमृतं प्राकृतकाव्यं पठितुं श्रोतुं च ये न जानन्ति । कामस्य तत्त्वचिन्तां कुर्वन्ति ते कथं न लजन्ते ॥ इत्यादिना गाधासप्तशत्यां शातवाहनेनोक्तम् । तथा- प्रसीदन्तु च वाचस्ता यासां माधुर्यमुच्छ्रितम् । प्राकृतच्छमना चक्रे कात्यायनमहाकविः॥ अहो तत्प्राकृतं हारि प्रियावक्वेन्दुसुन्दरम् । सूक्तयो यत्र राजन्ते सुधानिष्यन्दनिर्भराः ॥ इति प्राकृतमञ्जर्यां वररुचिपण्डितवर्येणोक्तम् । तथैव कर्पूरमअर्यां- परुसो सक्कअबंधो पाइअबंधो वि होइ सुउमारो। पुरिसाणं महिलाणं जेत्तिअमिहंतरं तेत्तिअमिमाणम् ॥ छाया-परुषस्संस्कृतबन्धः प्राकृतबन्धस्तु भवति सुकुमारः। पुरुषाणां महिलानां यावदिहान्तरं तावदनयोः ॥] इति राजशेखरकविनोक्तम् । तथा- पाइअकबुल्लावे पडिवअणं सक्कएण जो देइ । सो कुसुमसत्थरं पत्थरेण अबुहोविणासेइ ॥ - ·xiii [छाया-प्राकृतकाव्योल्लापे प्रतिवचनं संस्कृतेन यो ददाति । स कुसुमस्रस्तरं प्रस्तरेणाबुधो विनाशयति ॥ इति जयवल्लभकविनोक्तम् । तथाऽतिशयोक्तथा बहुशः प्रशंसनि प्राकृती भाषां गौडवधे वाक्पतिराजोऽपि- उम्मिल्लइ लाअण्णं पाइअच्छाआए सक्कअवआणम् । सक्कअसकारुकरिसणेण पाअअस्स वि पहावो । णवमत्थदसणं संनिवेससिसिराओ बंधरिद्धीओ। अविरलमिणमो आभुवणबंधमिह णवर पअअम्मि ॥ सअलाओ इमं वाआ विसंति एत्तोअणेति वाआओ। एति समुदं चिअ णेति साअराओ चिअ जलाई। [छाया-उन्मील्यते लावण्यं प्राकृतच्छायया संस्कृतपदानाम् । संस्कृतसंस्कारोकर्षणेन प्राकृतस्यापि प्रभावः॥ नवमर्थदर्शनं संनिवेशशिशिरा बन्धर्धयः। अविरलमेतदा भुवनबन्धमिह केवलं प्राकृते । सकला इदं वाचो विशन्ति इतश्च निर्यान्ति वाचः। आयान्ति समुद्रमेव नियान्ति सागरादेव जलानि ॥ इति । तथा- सक्कअकव्वस्सत्थं जेण न याणंति मन्दबुद्धीओ। सव्वाण वि सुहबोहं तेणेम पाइ कइअं॥ गूढस्थदेसिरहिअं सुललिअवण्णेहिं विरइअं रम्मं । पाइअकव्वं लोओ कस्स न हिअ सुहावे ॥ परउवआरपरेणं सा भासा होइ एत्थ भणिअव्वा । जाअइ जीए विबोहो सब्वाण वि बालमा(आ)ईणम् ।। [छाया-संस्कृतकाव्यस्यार्थ येन न जानन्ति मन्दबुद्धयः । सर्वेषापि सुखबोधं तेनेदं प्राकृतं रचितम् ।। गूडार्थदेशरहितं सुललितवणैर्विरचित रम्यम् । प्राकृतकाव्यं लोके कस्य न हृदयं सुखयति ॥ परोपकारपरेण सा भाषा भवत्यत्र भणितव्या । जायते यया विबोधः सर्वेषामपि बालकादीनाम् ॥ इति पञ्चमीमाहात्म्ये महेश्वरसृरिणोक्तम् ॥ तथैव- पाइअकव्वम्मि रसो जो जाअइ तहव छेअभणिएहिं । - ·xiv उअस्स अ वासिअसीअलस्ल तित्ति न वच्छामो ॥ ललिए महुरक्खरए जुवईजणवल्लहे ससिंगारे । संते पाइअकव्वे को सका सक्क पडिउं ।। [छाया-प्राकृतकाव्ये रसो यो जायते तथा च च्छेकमणितैः । उदकस्य च वासितशीतलस्य तृप्तिं न बजामः ॥ ललिते मधुराक्षरे युवतीजनवल्लभे सारे । सति प्राकृतकाव्ये कः शक्नोति संस्कृतं पठितुम् ॥] इति जयवल्लभेनापि बहुधा प्राकृतभाषायाः प्रशंसनमकारि ॥ तथा वाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनसूत्रवृत्तौ त्रिविक्रमदेवेना अनल्पार्थसुखोच्चारशब्दः साहित्यजीवितम् । स च प्राकृतमेवेति मतं सूक्तानुवर्तिनाम् ॥ इत्यभ्यधायि । इत्थमेवान्यैरपि बहुभिः प्राकृतभाषाविचक्षणैः प्रा भाषायाः प्रशंसनमकारीति विस्तरभिया विरम्यते ॥ प्राकृतसूत्रतवृत्त्यादीनां निर्देशः. संस्कृतप्राकृतभेदेन द्विधा विभक्त सति वाङ्मये तत्र संस्कृतम मधिकृत्य भगवत्पाणिन्यादिभिर्महावैयाकरणैर्व्याकरणशास्त्रमारब्ध प्राकृतभाषां चाधिकृत्य श्रीकात्यायनवाल्मीकिहेमचन्द्रमार्कण्डेयर श्वरादिभिः प्राकृतव्याकरणशास्त्रं प्राणायि । तेषु च सर्वेषु प्राकृत करणेष्वद्य कात्यायन एव प्रथमाचार्यपदवी प्रविष्ट इत्युपलभ्यमानतत्ता परिशीलनादवगम्यते । कात्यायनप्रणीतसूत्रजालस्य प्राक्तनेन भार प्रणीता मनोरमाख्या वृत्तिरुपलभ्यते । तथा तस्यैव सूत्रजालस्य तार्किकसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीमद्वेदान्ताचार्येणापि प्रणीता विशदसंग्रहाख्या वृत्तिदृश्यते॥ कात्यायनीयसूत्रजालापेक्षया विस्तृतस्य श्रीमद्वाल्मीकिविरा स्याध्यायत्रितयपरिमितस्यास्य प्राकृतव्याकरणशास्त्रस्य तु त्रिवि देवविरचिता वृत्तिस्तथा श्रीलक्ष्मीधरसूरिणा प्रणीता षड्भापाच काख्या व्याख्या चोपलभ्यते । तथाऽन्या अप्यस्य वृत्तयो वार्तिका भाष्याद्या व्याख्यारूपा आसन्निति ज्ञायते । तदेततदुक्तमत्रैव वृ पोद्धाते- त्रिविक्रमदेवेन हेमचन्द्रेण चेरिताः। प्रा ·XV लक्ष्मीधरेण च ग्रन्था भोजेन च महीक्षिता। ये पुष्पवननाथेन ये वा वाररुचा अपि । वार्तिकार्णवभाष्याद्या अप्पयज्वकृताश्च ये॥ इति ॥ प्राकृतशब्दार्थः, प्राकृतस्य संस्कृतमूलकत्वं च. अथेदानी किंचित्परिशीलयामः, को नाम प्राकृतशब्दार्थ इति । अत्र केचित्स्वतन्त्रा एवं मन्यन्ते-प्रकृत्याः स्वभावात् आगतं प्राकृतम् , ततश्च वैयाकरणैस्साधित संस्कृतमित्यभिधीयते। तस्मान्न संस्कृतमूलकं प्राकृतम् , प्रत्युत प्राकृतमूलकमेव संस्कृतमिति । अत्रेदं किञ्चिद्विचारयामः प्रकृति- नाम स्वभावः किंसंबन्ध्यभिप्रेतः। यदि सर्वव्यवहारप्रवर्तकपरमेश्वर- संबन्धी तर्हि तस्य वैरूप्ये प्रमाणाभावात्तत्तद्भाषामेदो नोपपद्येत । यदि च संस्कृतव्यवहाराशक्ततत्तद्देशभवजनसंबन्धी स्वभाव इष्येत तर्हि तद- साकमीप्सितमेव। तथा त्रोक्तं भर्तृहरिणा- दैवी वाग्व्यवकीर्णेयमशक्कैरभिधातृभिः । इति । अम्बाम्बेति यथा बालशिक्षमाणः प्रभाषते । इति च । तथा भगवता पतञ्जलिनाऽपि भाषितम् 'यथा गौरित्यस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः' इति । अत्रापभ्रशा इत्युक्तिस्तु संस्कृतेतरप्राकृतभाषाभिप्राया। अत एव दण्डिना-- शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम् । (काच्यादर्श-१-६६) इत्युक्तं च ॥ एवं च संस्कृतभाषाव्यवहाराशक्तजनसमुदीरितसंस्कृतानुकारि- भाषायाः प्राकृतत्वात्संस्कृतमूलकमेव प्राकृतमिति निर्धार्यते ॥ यत्तूक्तम्- प्राकृतसंस्कृतमागधपिशाचभाषाश्च शूरसेनी च। षष्ठोऽत्र भूरिभेदो देशविशेषादपभ्रंशः ॥ इति रुद्रटीयकाव्यालङ्कारश्लोकटीकायां जिनमतानुयायिना नमिसाधुना सकलजगजन्तूनां व्याकरणादिमिरनाहितसंस्कारस्सहजो वचन- व्यापारः प्रकृतिः। तत्र भवं सैव वा प्राकृतम्। 'आरिसवअणे सिद्धं देवाणं अद्धमागहा वाणी' इत्यादिवचनाद्वा प्राक्पूर्व कृतं प्राकृतं बालमहिलादि- सुबोधं सकलभाषानिवन्धनभूतं वचनमुच्यते । मेघनिर्मुक्तजलमिवैक ·- xvi खरूपं तदेव च देशविशेषात्संस्कारकरणाच्च समासादितविशेष सत्संस्कृताछुत्तरविसेदानाप्नोति । अत एव शास्त्रकृता प्राकृतमादौ निर्दिष्टम्। तदनु संस्कृतादीनि। पाणिन्यादिव्याकरणोदितशब्दलक्षणेन संस्करणात्संस्कृतमुच्यते।" इति, तत्प्रायशो जैनग्रन्थानां प्राकृतभाषायां दर्शनात्प्राकृतभाषाप्रशंसनाय प्रौढिवादेनोक्तमित्येव मन्यामहे । यदि तदुक्तरीत्या व्याकरणादिभिरनाहितसंस्कारकभाषाणां प्राकृतत्वं स्यात् , तर्हि कात्यायनवाल्मीकिहेमचन्द्रादिव्याकरणाहितसंस्कारवत्त्वान्मागध्या- दीनामपि प्राकृतत्वं न स्यात्। उक्तं चाने व नमिसाधुनोत्तरत्र मागध्या- दीनामपि प्राकृतत्वम् । प्रत्युत व्याकरणाद्याहितसंस्कारकत्वात्तासामपि संस्कृतत्वमेव च स्यात् । न हीदं कस्यापि संमतम्। किंचात्र मूलभूतरुद्र- टीयश्लोके एकककारकप्राकृतशब्दस्यैवोपलम्भात्सर्वैरपि प्रान्थिकैस्तथै- वोक्तत्वाच्च प्राकृतस्य प्राचीनतासमर्थनार्थ प्राक्कृतमित्यानुपूर्वीमभ्युपेत्य प्राक् कृतं प्राकृतमिति व्युत्पादनं च स्वकपोलकल्पनामूलमेव । तथा रुद्र- टेन प्रथमं प्राकृतशब्दग्रहणं च न प्राकृतभाषायाः संस्कृतमूलत्वाभि- प्रायकम्। आर्यावृत्तानुगुण्येन तथोक्तया केवलभाषानामनिर्देशपरमेव तदिति मन्यामहे । अत एव भाषाविभागमदर्शनावसरे- संस्कृतं प्राकृतं चैतदपभ्रंश इति विधा। (भा-अलं-१-१६) संस्कृतं प्राकृतं तस्यापभ्रंशो भूतभाषितम् । इति भाषाश्चतस्रोऽपि यान्ति काव्यस्य कायताम् ॥ (वाग्भटालं.--२-१) तदेतद्वाङ्मयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा। अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहुरार्याश्चतुर्विधम् ॥ (दण्डिकाव्या.-१-३२) इत्यादिना चिरंतनै महवाग्भटदण्ड्यादिभिस्सर्वैरपि संस्कृतभाव प्रथमं परिगणिता दृश्यते॥ तथा 'पाणिन्यादिव्याकरणोदितशब्दलक्षणेन संस्करणात्संस्कृत- मित्युच्यते' इत्युक्तिरपिन प्रामाणिकपदवीमवगाहते। पाणिन्यादिव्याकरण- शास्त्राणि हि नापूर्वान् शब्दान् साधून कल्पयन्ति। न वा प्रकारान्तर- स्थितान् अन्यथयन्ति, किंत्वनादिपरंपरासिद्धानामेव प्रयुक्तानां साधु- शब्दानामवगमाय प्रकृतिप्रत्ययादिकल्पनारूपेण लघुनोपायेनान्वाख्यानार्थ प्रावर्तन्त। अत एव हि भगवता वार्तिककृता 'सिद्ध शब्दार्थसंबन्धे लोकतोऽर्थप्रयुक्त शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते यथा वैदिकलौकिकेषु' इति ·xvii न्यगादि । अभाषि च भगवता पतञ्जलिना 'यथालक्षणमप्रयुक्ते ' (पा. सू भा. १-१.२४) इति। अत्रैतद्भाष्यविवरणकृता कैयटेनापि यथालक्षणमित्यत्र पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभावाभ्युपगमे प्रयुक्तेष्वपि लक्षणानतिक्रमसत्त्वाद- प्रयुक्त इति वाक्यशेषस्याव्यावर्तकता स्यादिति तत्परिहाराय यथा- लक्षणमित्यत्र योग्यतार्थकयथाशब्देन अलक्षणपदस्याव्ययीभावसमास- तामभिप्रेत्य अप्रयुक्त लक्षणाभावस्यैव योग्यतेत्यभिसंधाय 'नैव वा लक्षण- मप्रयुक्ते प्रवर्तते प्रयुक्तानामेवान्वाख्यानात्' इति व्याख्यातम्। तथा च मूलभूतप्राकृतभाषानुपूर्व्याः पाणिन्यादिकृतव्याकरणशास्त्रेण संस्कारा- संस्कृता भाषेति दुर्वचम्। संस्कृतभाषाया अनादिनिधनवेदसिद्धतया देवभाषात्वाञ्च युक्तं तन्मूलकत्वमेवेतरासां सर्वासामपि भाषाणामिति निर्धारयामः। अत एव- संस्कृतं स्वर्गिणां भाषा शब्दशास्त्रेषु निश्चिता। प्राकृतं तजतत्तुल्यदेश्यादिकमनेकधा ॥ (वाग्भटालं.–२-२) इति जिनमतानुयायिनैव वाग्भटेनाप्युक्तम् । अत्र 'देवानां भाषा संस्कृतं भवति। किं विशिष्टा ? शब्दशास्त्रेषु व्याकरणेषु निश्चिता सम्यग्व्युत्पत्त्या निर्णीता। प्रकृतेः संस्कृतादागतं कृतं अनेकधा अनेकप्रकारैर्भवति' इत्येतट्टीकायां सिंहदेवगणिनाऽप्युक्तम् । तथा काव्यादर्श- संस्कृत नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः। तद्भवस्तत्समो देशीत्यनेकः प्राकृतक्रमः॥ इति दण्डिनाऽप्यभ्यधायि॥ प्राकृतस्य संस्कृतमूलकत्वादेव हि कात्यायनेनापि शौरसेनीनिरूप- णावसरे तत्प्रकृतित्वेन संस्कृतं ग्राह्यमिति 'प्रकृतिस्संस्कृतम्' इति च सूत्रितम् । तथैवैतवाल्मीकीयप्राकृतसूत्रजालान्तेऽपि 'शेषं संस्कृतवत्' इति सूत्रं दृश्यते। यदि संस्कृतमूलकत्वं प्राकृतस्य न स्यात्तदा संस्कृत- वत्प्रक्रियातिदेशो नोपपद्येत । सूत्रेषु सर्वत्र संस्कृतसिद्धशब्दानुपादाय- प्रक्रियाविशेषविधानमनुपपन्नमेव च स्यात् । अत एव हेमचन्द्रोऽप्यध्याय- सप्तकेन संस्कृतभाषाव्याकरणसूत्राणि प्रणीय ततोऽन्तिमेऽष्टमेऽध्याये आदौ 'अथ प्राकृतम्' इति सूत्रयित्वा स्वयमेव तद्वृत्तौ 'प्रकृतिस्संस्कृतं, तत्र भवं तत आगतं वा प्राकृतम्' इति सुस्पष्टमेव व्याचख्यौ। तथैत- द्वाल्मीकीयवृत्तौ त्रिविक्रमदेवेनापि- प्रकृतेस्संस्कृतात्साध्यमानात्सिद्धाच्च यद्भवेत् । प्राकृतस्यास्य लक्ष्यानुरोधिलक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ .

·xviii , इत्युक्तम् । तथा प्राकृतसर्वस्वकृता मार्कण्डेयेनापि 'प्रकृतिस्संस्कृतं, तत्र भवं प्राकृतमित्युच्यते' इत्युक्तम् । तस्मात्प्रकृतिः संस्कृतम् , तत आगतं प्राकृतमित्येव युक्तं मन्यामहे ॥ प्राकृतभाषाविभागः. इदं च प्राकृतं कात्यायनमते माहाराष्ट्री पैशची मागधी शौरसेनी इति चतुर्धा विभज्यते। तत्र पैशाची मागधी व शौरसेनीविकृतित्वेनाभिधी- येते, 'प्रकृतिश्शौरसेनी' इति पैशाचीनिरूपणावसरे मागधीनिरूपणा- वसरे च सूत्रितत्वात् । शौरसेनी तु संस्कृतविकृतिः प्राकृतवत् , शौरसेनी- निरूपणावसरे ‘प्रकृतिस्सस्कृतम्' इति सूत्रदर्शनात्। माहाराष्ट्रयाः प्राकृतत्वेनापि व्यवहारो दृश्यते। अत एव कात्यायनप्राकृतसूत्रजालान्ते 'शेषं महाराष्ट्रीवत्' इति सूत्रं 'महाराष्ट्रीपदेनात्र प्राकृतग्रहणं बोध्यम्। इति तत्रत्यमनोरमाख्यवृत्तिग्रन्थश्चोपपद्यते। दण्डिनाऽप्युक्तं महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः। इति । अत्र नाटकेधूत्तमपात्रप्रयोज्यत्वान्माहाराष्ट्रयाख्यप्राकृतस्य प्रकृष्ट- त्वोक्तिः। अत एव हेमचन्द्रेणेवं प्राकृतमार्षत्वेनोत्कीर्तितम्। संस्कृते- तरभाषणसामान्ये प्रवर्तमानःप्राकृतशब्दस्तु साक्षात्परंपरया वा संस्कृत- रूपप्रकृतिसमुत्पत्तिरूपप्रवृत्तिनिमित्तेन प्रवृत्तस्स्यादित्यभ्युपेयम् । संस्कृते- तरभाषावान्तरभूतप्राकृतमेव माहाराष्ट्रीपदेन क्वचिदर्धमागधीपदेनापि व्यपदिश्यत इति ज्ञायते॥ श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनतात्तितद्वयाख्यापरिशीलनायां तु संस्कृतेतरभाषायाः प्राकृतशौरसेनीमागधीपैशाचीचूलिकापैशाच्यपभ्रंश- भेदेन षोढा विभाग इत्यवसीयते॥ हेमचन्द्राशयपरिशीलनायामप्येवं प्रतिभाति-भाषा द्विविधा सांस्कृती प्राकृती चेति । तत्र प्राकृती आर्षी शौरसेनी मागधी पैशाची चूलिकापैशाची अपभ्रंश इति षद्विधेति। तथाहि तेनैवादौ अध्याय- सप्तकपरिमितेन सूत्रजालेन संस्कृतभाषाप्रक्रियां प्रायः पाणिनीय- व्याकरणानुरोधेनैव प्रकाश्य ततः श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासन- मेव प्रायशोऽनुरुध्य प्राकृतभाषाप्रक्रियाप्रकाशनपरेऽन्तिमेऽष्टमेऽध्याये आदौ ' अथ प्राकृतम्' (हे. प्रा. शब्दा ८-१-१) इति सूत्रयित्वा ततः 'आर्षम्' (हे. प्रा. शब्दा.८-१-३) इत्यारभ्य 'धातवोऽर्थान्तरेऽपि (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-२५८) इत्यन्तेन सूत्रजालेन आर्ष(प्राकृत)प्रक्रिया १ ·xix . ततः . प्रदर्शिता। तो दोऽनादौ शौरसेन्यामयुक्तस्य' इत्यारभ्य षड्विंशत्या सूत्रैः शौरसेनीप्रक्रियां निरूप्य तत्रानुक्तस्थले 'शेषं प्राकृतवत्' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-२८६) इत्यनेन पूर्वोक्तार्षप्राकृतप्रक्रियातिदेशः कृतः। तदनन्तरं 'अत एत्सौ पुंसि मागध्याम् ' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-२८७) इत्यारभ्य पञ्चदशमिस्सूत्रैः मागधीभाषां व्याकृत्य तत्रानुक्तस्थले ‘शेष शौरसेनीवत् ' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३०२) इत्यनेन शौरसेनीप्रक्रिया ऽतिदिष्टा। पश्चात् 'कोशः पैशाच्याम्' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३:३) इत्यारभ्य विंशत्या सूत्रैः पैशाची व्युत्पाद्य तत्रानुक्तस्थले 'शेषं शौरसेनीवत् ' (हे. प्रा. शब्दा ८-४-३२४)इत्यनेन शौरसेनीप्रक्रियातिदेशः सूचितः। तदनु 'चूलिकापैशाचिके तृतीयतुर्ययोरायद्वितीयौ' (हे. प्रा. शब्दा. ८-४-३२५) इत्यारभ्य त्रिमिस्सूत्रैश्चलिकापैशाची भाषाप्रक्रियां संगृह्य तत्रानुक्तस्थले 'शेषं प्राग्वत्' (हे. प्रा. शब्दा ८-४-३२८) इत्यनेन पैशाचीरीतिरनुशिष्यते । तदुपरि 'स्वराणां प्रायोऽ. पभ्रंशे' (हे. प्रा. शब्दा.८-४-३२९) इत्यारभ्य ११७ सूत्रैरपभ्रंशभाषा- प्रक्रियां निरूप्य तत्राप्यनुक्तस्थले शौरसेनीप्रक्रियामेवातिदिश्यान्ते षट्- स्वपि भाषास्वनुक्तस्थले संस्कृतवत्प्रक्रियातिदेशेनोपसंहृतम्। इत्थं च श्रीवाल्मीकिहेमचन्द्रयोः प्राकृतभाषाव्युत्पादन विषये प्रायशस्समान एवाशय इति ज्ञायते ॥ प्राकृतसर्वस्वकृन्मार्कण्डेयमते तु -प्राकृतस्य भाषाविभाषापभ्रंश- पैशाचीभेदेन चतुर्धा विभागः, तत्र भाषाया माहाराष्ट्रीशौरसेनी प्राच्यावन्तीमागधीभेदेन पञ्चधा विभागः, विभाषायाः शाकारी- चाण्डालीशाबर्याभीरिकीशाकीभेदेन पञ्चधा विभागः, अपभ्रंशस्य द्राविड्यान्धीवर्ज सप्तविंशतिधा विभागः, पैशाच्या कैकेय्यादिभेदेन त्रेधा विभागश्च परिकलितो दृश्यते । इत्थं च सर्वैरपि प्राकृतवैयाकरणैः प्राकृती शौरसेनी मागधी पैशाची चेति चतस्रो भाषाः परिगृहीता इति ज्ञायते । श्रीवाल्मीकीयप्राकृतशब्दानुशासनहेमचन्द्रशब्दानुशासययोस्तु चूलिका- पैशाच्यपभ्रंशाह्वयमधिकं प्राकृतभाषाद्वयमभिप्रेत्य प्राकृतभाषायाः पाविध्यमुररीकृतमित्यलं विस्तरेण ॥ प्राकृतादिनामधेयनिदानम् , प्राकृतादिभाषाणां विनियोगक्रमश्च. अथेदानी प्राकृतादिभाषाव्यपदेशनिमित्तं तद्विनियोगप्रकारश्च संगृ- ह्यते । यथा-प्राकृतभाषा महाराष्ट्रदेशोद्भुतत्वान्माहाराष्ट्रीत्युच्यते। तथा ·XX शूरसेनमगधपिशाचादिदेशोद्भूतत्वादन्याश्चतस्त्रो भाषाः शौरसेनीमा गधीपैशाचीचूलिकापैशाच्य इत्युच्यन्ते। षष्ठीत्वपभ्रंशभाषा निहीनाभी रादिव्यवह्रियमाणतया तधोच्यते । दृश्यकाव्येषु तु स्त्रीपात्राणां प्राकृत भाषा, मध्यमाधमपात्राणां शौरसेनी, धीवरादीनां मागधी, रक्षःपिशाचा- दीनां पैशाचीचूलिकापैशाच्यौ, चण्डालयवनादीनामपभ्रंशभाषेति षड़ भाषाचन्द्रिकोपोद्धातेऽभ्यधायि ॥ यथा- षद्विधा सा प्राकृती च शौरसेनी च मागधी। पैशाची चूलिकापैशाच्यपभ्रंश इति क्रमात् । तत्र तु प्राकृतं नाम महाराष्ट्रोद्भवं विदुः। शूरसेनोद्भवा भाषा शौरसेनीति गीयते । मगधोत्पन्नभाषां तां मागधी संप्रचक्षते। पिशाचदेशनियतं पैशाचीद्वितयं भवेत् । पाण्ड्यकेकयवाहीकसिंहनेपालकुन्तलाः । सुधेष्णभोजगान्धारहवकन्नोजकास्तथा । एते पिशाचदेशाः स्युस्तद्देश्यस्तद्गुणो भवेत् । पिशाचजातमथवा पैशाचीद्वयमुच्यते । अपभ्रंशस्तु भाषा स्यादाभीरादिगिरां चयः । कविप्रयोगानहत्वान्नापशब्दस्स तु कचित्। तत्र तु प्राकृतं स्त्रीणां सर्वाला नियतं भवेत् । अधमे मध्यमे वाऽपि शौरसेनी प्रयुज्यते। धीवराद्यतिनीचेषु मागधी विनियुज्यते। रक्षापिशाचनीचेषु पैशाचीद्वितयं भवेत् । अपभ्रंशस्तु चण्डालयवनादिषु युज्यते । इति । केषु विन्निमिनेषु नाटकीयपात्राणां तत्तद्भाषाव्यत्ययोऽप्यभ्युप गम्यते । तदपि तत्रैव यथा- सर्वेषां कारणवशात्कार्यों भाषाव्यतिक्रमः। माहात्म्यस्य परिभ्रंशं मदस्यातिशयं तथा। प्रच्छादनं च विभ्रान्ति यथालिखितवाचनम् । कदाचिदनुवादं च कारणानि प्रचक्षते ॥ इति॥

·xxi - एतत्प्राकृतसूत्रकर्तपरिचयः. 'सिद्धिर्लोकाच' इत्यारभ्य 'झाडगास्तु देश्यास्सिद्धाः' इत्यन्त- स्यास्य अध्यायत्रितयपरिमितस्य प्राकृतशब्दानुशासनस्य प्रणेता वाल्मी- किरिति एतद्वयाख्यानभूतषड्भाषाचन्द्रिकाकृता लक्ष्मीधरसूरिणा- वाग्देवी जननी येषां वाल्मीकिमूलसूत्रकृत् । इत्यनेनाभिहितं दृश्यते । अन्थप्रदर्शिनीपुस्तकमालायां मुद्रिते त्रिविक्रम- वृत्तिसहिते कोशे परिदृश्यमानटिप्पण्यां तु- प्राकृतपदार्थसार्थप्राप्तयै निजसूत्रमार्गमनुजिगमिषताम् । वृत्तियथार्थसिद्धथै त्रिविक्रमेणागमक्रमाक्रियते ॥ प्राकृतरूपाणि यथा प्राच्यैराहेमचन्द्रमाचार्यैः । विवृतानि तथा तानि प्रतिबिम्बन्तीह सर्वाणि ॥ इति त्रिविक्रमवृत्त्युपोद्धाते 'निजसूत्रमार्गमनुजिगमिषताम्' इत्यस्य 'निजानि स्वीयानि यानि सूत्राणि तेषां मार्गमनुजिगमिषताम्' इत्यर्थ- मभिप्रेत्य 'प्राच्यैराहमचन्द्रमाचार्यैः' इत्यस्य स्थाने 'प्राचेतसहेमचन्द्रा- द्यात्' इति पाठान्तरं प्रदर्श्य "एतत्पाठमनुसृत्यैव पड्भापाचन्द्रिका कारेणोक्तं 'वाग्देवी जननी येषां वाल्मीकिमूलसूत्रकृत्' इति तदेतत् निज- सूत्रमार्गमनुजिगमिषतामिति त्रिविक्रमग्रन्थेनापास्तम्” इति ग्रन्थेन एत- प्राकृतशब्दानुशालनस्य वाल्मीकिकर्तृकत्वाभिप्रायकः षड्भाषाचन्द्रिका- ग्रन्थः खण्डितो दृश्यते । तेन च ज्ञायते निरुक्तटिप्पणीकृन्मते प्राकृतशब्दा- नुशासनाख्यमूलसूत्रप्रणेताऽपि वृत्तिकृत् त्रिविक्रमदेव एवेति ॥ वयं तु मन्यामहे त्रिविक्रमदेवो वृत्तरेव प्रणेता न तु सूत्रजालस्येति षड्भाषाचन्द्रिकाकृता 'वाल्मीकिमूलसूत्रकृत्' इत्युक्तमेव साध्विति । ननु 'निजसूत्रमार्गमनुजिगमिषताम्' इति त्रिविक्रमवृत्तिग्रन्थादेव सूत्रजाल- स्यापि त्रिविक्रमोपशत्वं सिद्धमिति टिप्पणीकृता साधितमेवेति चेन्न । निजसूत्रमार्गमित्यस्य निजानि स्वीयानि यानि सूत्राणि तेषां मार्गमिति नार्थः । किं तु निजः स्वाभाविकोऽनारोपितः सूत्रशैलीस्वरससिद्धो यस्सूत्रमार्ग इत्येवार्थों वर्णनीयः। अत एव तत्रैवोत्तरार्धे 'आगमक्रमा- क्रियते' इत्युक्तम्। ततश्च सूत्रस्वरससिद्धोऽर्थः पूर्वव्याख्यतृपरंपराक्रम- मनुरुध्य प्रदर्श्यत इत्येवार्थस्साधीयान् पर्यवस्यति । सूत्रजालस्यापि वृत्ति- कृत्रिविक्रमोपज्ञत्वे तदीयायामेव वृत्तौ आगमक्रमानुसरणोक्तिः कथं घटेत?

·xxii " किंचैतच्छब्दानुशासन एव द्वितीयाध्याय प्रथमपादे केवले णवर (प्रा. सू. २-१-४६) इति सूत्रे त्रिविक्रमवृत्तावेव-" केचित्तु केवला- नन्तर्ययोर्णवरणवरिअ इत्येकमेव सूत्रमाहुः” इत्युक्तम् । सूत्रजालस्यापि त्रिविक्रमप्रणीतत्वाभ्युपगमे तदुपज्ञत्वात्सूत्रजालस्य तदीयसूत्रानुपूर्व्या- मन्येषां केषांचित्पाठान्तरपक्षस्यैवानुदयात् केचित्त्वित्यादित्रिविक्रमवृत्ति- ग्रन्थस्यैवाभित्तिचित्रायितत्वमापद्यत । तस्माच्चावसीयत एतत्सूत्र- जालस्य कर्ता त्रिविक्रमादन्य एवेति । स च प्राचीनलक्ष्मीधरोक्तया वाल्मीकिरेव स्यात् । परंतु स वाल्मीकिः श्रीमद्रामायणप्रणेतैवेत्यत्र अनन्यथासिद्धं प्रमाणं नोपलभ्यते । अत एव 'अनुक्तमन्यशब्दानुशासन- वत्-कौमारजैनेन्द्रपाणिनीयप्रभृतिषु व्याकरणेषु यथोक्तं तथैव वेदि- तब्यम्' इति त्रिविक्रमवृत्तावभिहितं दृश्यते । न हि पाणिन्यादिभ्योऽ- नन्तरो वाल्मीकिमहर्षिः। किं चात्र सूत्रे शातवाहनाद्याधुनिकनाम्नां ग्रह- णाच वाल्मीकिमहर्षेरन्य एव पण्डितप्रकाण्डो वाल्मीकिनामा कश्चित्स्या- दिति वयं संभावयामः॥ महीशूरनगर्यामान्ध्रलिप्यां मुद्रितस्य मल्लिकामास्ताख्यप्रकरण कोशस्यादौ श्रीरङ्गस्थवाणीविलासमुद्राक्षरशालायां च मुद्रिते शंभु- रहस्ये- को विनिन्देदिमा भाषां भारतीमुग्धभाषितम् । यस्याः प्रचेतसः पुत्रो व्याकर्ता भगवानृषिः॥ गाय॑गालवशाकल्यपाणिन्याद्या यथर्षयः। शब्दराशेस्संस्कृतस्य व्याकर्तारो महत्तमाः ॥ 'तथैव प्राकृतादीनां षड्भाषाणां महामुनिः । आदिकाव्यकृदाचार्यों व्याकर्ता लोकविश्रुतः ॥ यथैव रामचरितं संस्कृतं तेन निर्मितम् । तथैव प्राकृतेनापि निर्मितं हि सतां मुदे ॥ पाणिन्यायैश्शिक्षितत्वात्सांस्कृती स्याद्यथोत्तमा । प्राचेतसव्याकृतत्वात्प्राकृत्यपि तथोत्तमा । प्राकृतं चार्षमेवेदं यद्धि वाल्मीकिशिक्षितम् । तदनार्षे वदेद्यो वै प्राकृतस्स्यात्स एव हि ॥ इत्यादीनि प्राकृतसूत्रजालस्यास्य प्राचेतसवाल्मीकिकर्तृकत्वे प्रमाणान्युप- लभ्यन्ते । तत्परिशीलनायां च एतत्प्राकृतशब्दानुशासनादन्यदेव एतन्मूल·xxiii भूतं वाल्मीकिमहर्षिप्रगीत नगाकर जालं स्यादित्यम्युयमिति प्रतिभाति । अत एव पड्भापाचन्द्रिकायामपि ' सूत्रकृत्' इत्येतावन्मात्र. मनुक्ता मूलसूत्रकृत्' इत्युक्तमिति वयं संचिन्तयामहे ।। एतत्प्राकृतमूत्रव्याख्यातृपरिचयः. पतद्वाल्मीकीयमाकतसत्रव्याख्यारूपस्य प्राकृतमणिदीपाह्वयस्यास्य रचायेता चिनवोम्मभूपाल इत्येतदन्योद्धातान्ते परिदृश्यमानेन-.. अप्रहाहामणपुङ्गवानामवाप्नविधश्चिनबोम्मभृपः । करोत्यमुं प्रायनरनदीपं मन्दानिलस्पन्दनिर्वचोभिः ।। इति श्लोकेन यद्यपि प्रतीयते, तथाऽप्यत्रैव तत्तत्प्रकरणान्ते परिदृश्य- मानायाः- -- 'इति श्रीमदक्षिण नमुद्रामीश्वरोकनाथभूपालाप्रेयसचिव-सज्जना- वलम्ब-ब्राण्यनिरुदाक-चिन्नवोन्मभृपालहृदयकुहरविहरमाण साम्बशिवप्रेरितनाप्पयदीक्षितन ने प्राकृतमणिदीपे' इति प्रशस्तिपतियाः परिशीलनया चिन्नबोम्मभूपालप्रेरितः श्रीमानप्पय्य- दीक्षिताद्वयससुधीरेवास्थ कर्तेत्यवत्तीयन ततश्च 'अनुग्रहात्' इत्याद्युपो- खातान्तदृश्य शनश्लोने 'करोति' इत्येतदन्तर्भावितण्यर्थक इत्यभ्युप- गन्तव्यम् । अथवा अप्पय्यदीक्षितसुधीरेव स्वप्रणीतमप्येनं ग्रन्थं स्वाश्रय- भृतचिन्नबोम्म नेपालकनन्दन व्यपविदेशत्यभ्युपेयम् । तत एवात्रो- पोद्धाते- चार्तिवार्णवभाध्याद्या अप्पयज्चकृताश्च ये। इत्यत्र, नथा लिइन्तप्रकरणे 'भ्यस्य सो सृष्टि' इति सूत्र हसिसइ' इत्यु- दाहत्य 'शेगदेशस्येति द्वित्वं केचिदाहुः, प्रकरणभेदान्नत्यम्मदीक्षिताः' इत्यत्र च 'अपयज्व' इति दीक्षिताः' इति चाप्पय्यदीक्षितसुधीनामानु: दोऽपि नाजुपपद्यते ॥ चिनयोम्मभृपसमाश्रिताप्पसदीक्षितप्रणीतत्वादव चात्रोत्तरत्र तत्त. झापाप्रकरणात जेउ चिणयोम्मणिवई वम्महपरिहाचिणिम्मळाआरो। मगरहरणच उगे पक्विरम गगणमधीणं ॥१॥ [छाया -जयनु चिनबोम्मनृपतिर्मन्मथलमा चीनलाकारः। मनोरथपूरणचतुरो यदृष्टं नद्याचमानानामर्थिनाम् ।

·xxiv जुवइजणो सुरतरुणो नावेदि सिरं सुमाइ अवचिणिदुं । उवगदुअ वण्णिअंतो बोम्मणरेदस्स वितरणउणाई ॥२॥ [छाया-युवतिजनस्सुरतरोनमयति शिरस्सुमान्यपचेतुम् । उपगम्य वर्णयन् बोम्मनरेन्द्रस्य वितरणगुणान् ॥] शाळदनीळदपाळदनाळदशुळकळडिशळिशकळनिअळे । बोम्मनिवाळ जशे दे दशदिशमेशे पआशेदि ॥२॥ [छाया-शारदनीरदपारदनारदसुरकरटिसदृशकरनिकरम् । वोम्मनृपाल यशस्ते दश दिश एतत्प्रकाशयति ॥] ईसीसितुंनयातो लेसिजना तलइ वोम्मभूमितो। ईतिसमनअं न मुन त सक्कपतं ते बळातु गेण्हन्ति । [छाया- ईषदीषदुर्नयाद्वेषिजनान् दलयति बोम्मभूमीन्द्रः। ईदृशनये न जानाति शकपदं ते बलाद्गृह्णन्ति । लधकचतुलकफटम्मि वि चतुलके खटितम्मि तेसीनम् । पोम्मचनपाल वट्ठति अपलकं तानअस्स नीसंकं ॥ [छाया--रथगजतुरगभटे अपि चतुरले खण्डिते द्वेषिणाम्। बोम्मजनपाल वर्तते अपराङ्गं त्राणाय निश्शङ्कम् ॥] इत्येतानि परिदृश्यमानानि चिनवोम्मभूपालस्तावकानि पद्यान्युपपद्य ग्रन्थसमाप्त्यनन्तरं दृश्यमानं- गुरुणो मज्झ विजाण सइसम्माणिअस्थिणो। झाआमि पाअपोम्माइ सचिआणंदसत्थिणो। [छाया-गुरोर्मम विद्यानां सदा समानितार्थिनः। ध्यायामि पादपझे सच्चिदानन्दशास्त्रिणः॥] इतीदं पद्यं तु अप्पय्यदीक्षितीयस्याप्येतस्य चिनबोम्मभूपकृतत्वर देशवलात्समायातमाहोस्वित् ग्रन्थलेखकप्रणीतं वा स्यादित्यद्ययावत्सर लब्धप्रमाणवलादवसीयत। स चायमप्पय्यदीक्षितः को नामेति जिज्ञार यामत्रैव तत्तत्प्रकरणान्तेषु 'चिनवोम्मभूपालहृदयकुहरविहरमाणसा शिवप्रेरितेनाप्पयदीक्षितेन' इत्युक्तिदर्शनाद्विजयनगरदेशाधीशा चिनबोम्मभूपालं समाश्रितः शताधिकप्रबन्धनिर्मातृत्वेन सुप्रतीतः श्री नप्पय्यदीक्षितेन्द्र एव स्यादिति सम्भाव्यते। श्रीकण्ठाचार्यप्रणीतर परिदृश्यमानस्य श्रीब्रह्मसूत्रश्रीकण्ठभाष्यस्य सुप्रसिद्धाप्पय्यदीक्षितप्रा तायां शिवार्कमणिदीपिकाव्याख्यायां तत्तदध्यायपादान्तेषु- - ..

·XXV श्रीशिवातिवादिमूर्धन्य-शिवदर्शनस्थापनधुरन्धर-सकलदेवभूदेवप्रतिष्ठा- पक-श्रीमञ्चिलबोम्मभूपालहृदयकुहरविहरमाण-श्रीसाम्ब शिवप्रेरितस्याप्प- यदीक्षितस्य कृतौ श्रीकण्ठाचार्यविरचितममीमांसाभाप्यव्याख्यायां शिवार्कमणिदीपिकायां' इति परिदृश्यमालायां प्रशस्तिपङ्क्तौ तथैतत्प्राकृतमणिदीपेऽपि तत्तत्प्रकरणान्तेषु 'इति श्रीदक्षिणसमु- द्राधीश्वरचोकनाथभूपालनियसचिव-नजनावलम्भ-ब्रामण्यविरुदाचिन- वोम्मभृतालहृदयकुहरविहरमाणप्लास्मशिवभारतेनाप्पयदीक्षितन प्राकृतमणिदीपे' इति परिदृश्यमानायां प्रशस्तिपको च 'चिन्नबोम्म- भूपालहृदयकुहरविहरमाणसाम्बशिवप्रेरितस्याप्पयदीक्षितस्य' इत्यानु- पूर्येकरूप्यदर्शनादप्येतत्प्रवन्धकर्ता सुप्रसिद्धोऽप्पयदीक्षितेन्द्र एवेति निर्धार्यते । अत्रोभयत्र प्रशस्तिपजत्योदृश्यभानचिन्नयोग्मभूपालविशेषण- वैलक्षण्यं तु तत्तग्रन्थानुगुगौचित्यमूलकमेवेति ज्ञायते । तस्मादेतत्प्रणेतुः सुप्रसिद्धाप्पयदीक्षितादन्यत्वे अनन्यथासिद्धं प्रवलतरं प्रमाणं गवेषणी- यमिति विरम्यते॥ एतद्वाख्याकृतोऽप्पय्यदीक्षितन्द्रस्य जननकाला. स चायमप्पय्यदीक्षितन्द्रः कदापुनरेतमण्डलमात्मनो जनुपा मण्डयामानेति चिन्तायामस्मिन् विषये एतत्प्रणीतप्रवन्वेषु सुस्पष्ट- कण्ठोक्ति नोपलभामहे। तथाऽपि शिवानन्दाख्यसंयमिना प्रणीते अप्पयदीक्षितचरितनानि चम्पूप्रबन्धे- बीमातत्वज्ञ (४६५४) संख्यालसितकलिसमामाक्प्रमादीचव कन्यामासेऽथ कृष्णप्रथर्मातधियुनेऽप्युत्तरप्रोष्टपाद्भ। कन्यालग्नऽद्विकन्यापतिर मितदयाशेवधिदिकेषु श्रीदेव्यै प्राग्यथोक्तं समजनि स समीपत्र काञ्चीनगर्याः ॥ इत्युपलभ्यमान श्लोकेनेतजन्मसमयस्समग्राहि । तथा तत्रैव 'कल्यब्दाः ४६५४, पाण्डवाब्दाः ४६५५, शकादाः १४७५, विक्रमाब्दाः १६१०, कोल्लाब्दाः ७२९, कृष्णराजान्दाः २४, कल्यादिदिनानि ७००००७३, प्रभवादि ४६तमे प्रमादीचवत्सरे कन्यामासि पञ्चमे दिने सोमवारे कन्या- लग्ने प्रातश्शुभमुहर्ते वदविहितकर्मभक्तियोगशानाभ्यासशरगेपु सजनेपु कुमतिहतपापण्डकोलाहल विभीतेषु अनवधिदयानिधिद्रिकन्यापतियथा प्राकालान्तरे श्रीपार्वत्यै शिवरहस्याख्येतिहासे भविष्यत्कथाप्रसङ्गे-- भारद्वाजकुले देवि कली कलुपदृपिते । - P.M.D.

·xxvi - इत्यारम्य-- 'भूसुराचारनिरतो भविष्ये भूसुरोऽम्बिके । इत्यादिवचनोकप्रकारेण काञ्चीनगर्याः पश्चात्समीप एव भगवान् समवातरत्' इति तच्श्लोकविवरणं च कृतं दृश्यते ॥ यद्यपीदानीमुपलभ्यमानायां डाक्टर् स्वामिकण्णाप्पिळ् महाशय- प्रणीतायां 'एफिमरि' इत्याख्यातायां प्राच्यकालगणनसूचन्यां तस्मिन् प्रमादीचवत्सरे कन्यामासि पञ्चमे दिने द्वादशीतिथ्याश्लषानक्षत्रयोग- स्यवोल्लेखो दृश्यते, न त्वेतद्विवरणसंवादी कृष्णप्रतिपदुत्तरप्रोष्ठपद नक्षत्र योगोल्लेखः, तथाऽपि वीणातत्वज्ञ' इत्यादि मूलश्लोके वासराद्यनुल्लेखेन तस्मिन्नेव वत्सरे कन्यामाले द्वाविंशे त्रयोविंशे वा दिने गणितभेदेन पूर्वोक्तो योगस्संभवेदिति स एवास्य दीक्षितेन्द्रस्य जन्मसमय: (A. D. 22-9-1553) स्यादिति संभाव्यते। तत्रैवोत्तरत्र शिवानन्दीये- लग्ने रवीन्दुसुतयोमकरे च मान्दो मीने शशिन्यथ वृषे रविजे चराहौ। चापे गुरौ क्षितिसुते मिथुने तुलायां शुक्रे शिखिन्यलिगते शुभलग्न एवम् ॥ इति श्लोकदर्शनात्- चन्द्र शनिः अप्पय्यदीक्षित जनन कालिक ग्रहराशिचक्रम् मान्दिः रविः केतुः शुक्रा बुधः लग्नं इदमप्पय्यदीक्षितेन्द्रजननकालिकग्रहराशिचक्रं निर्दिष्टं भवति ॥ अप्पय्यदीक्षितेन्द्राश्रयभूता राजानः एतद्दीक्षितेन्द्रप्रणीतचित्रमीमांसायां परिणामोत्प्रेक्षालङ्कारप्रकरणयो:- द्विर्भावः पुष्पकेतोर्विबुधविटपिनां पौनरुक्त विकल्प- श्चिन्तारत्नस्य वीप्सा तपनतनुभुवो वासवस्य द्विरुक्तिः।