·मम ॥ ॥ 卐 ॥ ॐ अहँ नमः ॥ 卐 卐 卐 卐 卐 卐 卐 सकलसूरिपुरन्दर-भव्यसत्त्वानुग्रहगयपद्मात्मकानेकलक्षश्लोकप्रमाणविरहाङ्कचतुश्चत्वारिंशदुत्तर चतुर्दशशतशास्त्रप्रासादसूत्रणसूत्रधारश्रीहरिभद्रसूरिविनिर्मितं- श्रीनवाङ्गीवृत्त्यायनेकग्रन्थकारकचन्द्रकुलाम्वरभास्करश्रीअभयदेवसूरिप्रतिसंस्कृत- सूरिशेखरश्रीजिनेश्वरसूरिसन्डब्धविवृत्यलङ्कृतं- ॥ श्री अष्टकप्रकरणम् ॥ आविष्कृताशेपपदार्थसार्था, दोपानुपक्तं तिमिरं विधूय ॥ गावः प्रथन्तेऽस्खलितप्रचारा, यस्येह तंवीरर प्रणम्य ॥१॥ गुणेषु रागाद्धरिभद्रसूरे-स्तदुक्तमावर्तयितुं महार्थम् ॥ विचुद्धिरप्यटकवृत्तिमुच्चै-र्विधातुमिच्छामि गतत्रपोऽहम् ॥ २॥ ..] सूर्यप्रकाश्यं कनुमण्डलं दिवः,खद्योतकाकास्य विभासनोद्यमीकधीशगम्यं हरिभद्रसद्वचः,काधीरहं तस्य विभास()नोयतः तथापि याबद्गुरुपादभरते-विनिश्चितं तायदहं प्रवीमि ॥ यदस्ति मत्तोऽपि जनोऽतिमन्दो, भवेदतस्तस्य महोपकारः ॥ ४ ॥ इष्ट हि सुगृहीतनामधेयो हरिभद्राचार्यो मिथ्यादृशो विप्रवदमानानसत्कर्तव्यतया स्वयं नष्टानसदुपदेशदानेन च ·परानपि नाशयतो विलोक्य, तदुभयमप्युपकर्तुं द्वात्रिंशदधिकारशासनरूपं शास्त्रं चिकीर्षुस्तस्य च श्रेयोभूततया विन- सम्भवे तदिनिवर्तनाय असाधारणगुणगणमणिनिकरमकराकरायमाणपुरुषविशेषविपयनमस्कारकरणरूपं भावमङ्गल- मुपकल्पपुंस्तथा 'सकलपरलोकप्रयोजनेपु प्रवचनादेघ प्रायः प्रवृत्तिः परिदृश्यते तच पुरुपविशेषण(प)मणीतमेच प्रमाण पुरुपविशेषविपये च विप्रतिपद्यन्ते कुप्रवचनानुगामिनो जना' इति तदिप्रतिपत्तिव्यपोहनाय तत्वरूपमुपदर्शयन्महा- देवाष्टकं तावदादावाह ॥ महादेवस्य च तात्त्विक महत्त्वमखिलजनासुलभस्वभावेभ्योऽतिशयेभ्यस्ते चापायापगमज्ञान- चचनसुखप्रभृतयरतत्र चापायापगमातिशयपूर्वकत्वाच्छेपाणां तमेव तावत्तस्य श्लोकद्वयेनाह ॥ यस्य संक्लेशजननो, रागो नास्त्येव सर्वथा ॥ न च द्वेषोऽपि सत्त्वेषुः शमेन्धनदवानलः ॥१॥ न च मोहोऽपि सज्ज्ञान-च्छादनोऽशुद्धवृत्तकृत ॥ त्रिलोकख्यातमहिमा, महादेवः स उच्यते ॥ २॥ (वृत्तिः) 'यस्य' देवताविशेपस्य, रागो नास्त्येव महादेवः स उच्यत' इति सम्बन्धः। तत्र यस्य कस्याप्यनिर्धारिता- भिधानस्य पारगतसुगतहरिहरहिरण्यगर्भादेवस्येति सामान्य निर्देशः । एतेन च माध्यस्थ्यमात्मनो दर्शितम् ॥आह च॥ "पक्षपातो न मे वीरे, न देपः कपिलादिषु॥युक्तिमद्वचनं यस्य, तस्य कार्यः परिग्रहः ॥१॥" माध्यस्थ्यदर्शनेन चात्मी- यवसि श्रोतृणामुपादेयतावुद्धिरुपाहिता, यस्मादनाग्रहादेव वक्तुंः सकाशात्तत्वाधिगमो भवति । यदाह । “आग्रही पत्त निनीपति युक्ति, तन मन मतिरस्य(स्ति)निविष्टपिक्षपातरहितस्य तु युक्ति-यत्रतत्र मंतिरेति निवेशम् ॥१॥" रागस्या- व्यभिचरितस्वरूपप्रतिपादनायाह- समिति' सामस्त्येन क्लेशनं विषाधनम् , “फ्लिश वियाधन” इति वचनात् , संक्लेशः

·आत्मनः स्वाभाविकस्वास्थ्ययाधनम्, तं जनयति उत्पादयतीति 'संक्लेशजननः' । अथ व्यभिचार एव विशेषण-
मवलयति, न चासक्लंगजननोऽपि रागोऽस्ति येनासौ व्यवच्छिद्यते, न चाधिकृतमहादेवस्य प्रकारान्तरेणापि
रागो विवभ्यत इति विशेपणमनर्थकम् । नैवम् । अविदितस्वभावस्य भावस्य स्वभावाविर्भावनाय विशेपण-
मगभिमतत्वाधा “परमाणुरमदेश” इति । कोऽसावित्याह । जीवखरूपोपरञ्जनाद' रागो'ऽभिष्वङ्गलक्षणः ।
'नास्त्येव' न विद्यत पच, इदं चावधारणं रागांशस्याप्यभावप्रतिपादनार्थम् । स चोपशान्तमोहावस्थायामुदयापेक्षया
कदाचिद्रागभेदापेक्षया या स्यात् । अतः सत्ताधपेक्षयापि(प्ये)तद्व्यवच्छेदार्थमाह । 'सर्वथा' सर्वैः प्रकारैर्यन्धोदयसत्ता-
लक्षणपियरागस्नेहरागदृष्टिरागरूपैईव्यक्षेत्रकालभावाभिष्वद्गखभावैर्वेति ॥ तथा, 'नच' नैव 'देपोऽपि' अनीतिलक्षणो,
न केवलं रागो नास्त्येव देपोपि नास्त्येव सर्वथेत्यपिशब्दार्थः । केष्वित्याह 'सत्वेषु' प्राणिपु, सत्त्वग्रहणं च प्रायः
संव्यवहाराईपाणिनां प्राणिविषयस्यैव क्रोधमानात्मकदेपस्य दर्शनादप्राणिपु पुनरमौ महामोहविजृम्भितमेव ॥ उक्तं
॥ “मि पत्तो कठ्ठयरं, मूढो जं धाणुगंमि अप्फिडिओ। थाणुस्स तस्स स्सइ, न अप्पणो दुप्पउत्तस्स'॥१॥” अत
एग रागस्य विपयविशेपानभिधानेनोपादानं कृतम् । तस्य संव्यवहाराईमाणिनामपि जीवाजीवविषयतयोपलम्भात् ।
जीयाजीवविषयत्वादेव महाविपयतथा प्राधान्यादागस्यादायुपादानम् ॥ नन्वप्रीतिमात्रलक्षणस्य द्वेपस्यानिष्टस्पर्शादि-
विपयेवप्राणियपि दर्शनाद्देवताविशेपस्य च सर्पविषयस्य देपाभावस्य विवक्षितत्वान्न युक्तं सत्त्वग्रहणमिति । नैवम्,
अनेन हि प्रतिपन्थ्यप्रतिपन्धिरूपमाणिविषयदेपाभावप्रतिपादनेन निखिलजन विदितसपत्ननिपातमादिफलदेपवतीनां
१ फिमेतस्मात्कप्तरं मूढो यत्स्थाणावास्फालितः । स्थाणवे तस्मै रुप्यति नात्मने दुष्पयुक्ताय ॥१॥

·पराभिमतदेवतानां महत्त्वाभावस्य वक्तुमिष्टत्वात् यस्य च प्रतिपन्थ्यप्रतिपन्थिष्वपि (प्राणिप्वपि) द्वेषो नास्ति तस्थाप्राणिषु सुतराममौन संभवतीति। किं स्वरूपोद्वेप इलाह। 'शम उपशमःक्षान्लादिभावः, स एव इन्धन दार्थ दादि,तस्य दुहने 'दयानल' इव वानलो बन्याग्निः 'शमेन्धनवानलः' । इदमपि स्वरूपविशेपणं नतु व्यवच्छेदकं सर्वस्यापि द्वेपस्यैवं- रूपत्यादिति॥तथा 'नच' नैव 'मोहोऽपि'मूढताऽपि, न केवलं रागो देपश्च नास्ति सर्वथा,मोहोऽपि नास्त्येव सर्वथा यस्य,स महादेव इति प्रकृतम् ।मोहमेव(मोहंच) स्वरूपतो विशेषयन्नाह। 'सत्' शोभनं यथावत्पदार्थपरिच्छेदितया तच्च तज्ज्ञान च योधः सज्जानम् , सतां वा सद्भूतानामर्थानांज्ञानं सज्ज्ञानम् , तच्छादयितुमावरीतुं शीलं धर्मो वा यस्य स 'सज्ज्ञानच्छादनः। सम्ज्ञानच्छादकत्वादेव अशुद्ध'कल्मपमलकलङ्काशितम् वृत्तं'वर्तनं चेष्टितं,करोतिशरीरिणां विद्धाति यः सोऽ'शुद्धवृत्तकृत्॥ किं भूतोऽसो महादेव इत्याह। त्रयो लोकाः समाहृताः त्रिलोकं त्रिभुवनं तत्र ख्यातः प्रसिद्धो महिमा महत्वं यस्य स 'त्रिलोक- ग्यातमहिमा'। त्रिलोकख्यातमहिमता च भवत्येव निखिलनरनिकरनाकिनिकायनायकलोककदर्थनसमर्थरागादिरिपुनिकर- निराकरणसमर्थस्य सकलपुरुपचक्रचूडामणेः पुरुपविशेपस्य। यदाह । “रागद्धेपमहामोहैः, कर्थितजगजनैः। नाभिभूतंमनो यस्य,महिम्ना तस्य कः समः॥१॥"दिवुक्रीडाविजिगीपाव्यवहारयुतिस्तुति(मोदमद)कान्तिस्वप्नगतिपु" इति वचनादिव्यते स्तृयते इति देवः स्तवनीयः,सच प्रेक्षावतामसाधारणगुणगणमाणिक्यमकरनिकेतनायमानत्वेन महानेव स्तवनीय इति महां- श्वासी देवश्चेति 'महादेवः', 'स' इति असावेव, 'उच्यते'ऽभिधीयते महादेवस्वरूपवेदिभिर्न पुना रागादिरिपुपराकृतपराक्रम इति । अथसर्वप्राणिनांरागादिमत्त्वोपलब्धेर्न सर्वथा तद्भावः कस्यापि सम्भवतीति। नैवम्। सर्वप्राणिनामनुपलब्धेः प्रति- नियतमाण्युपलब्धेश्च व्यभिचारित्वात् ,किश्च स्वात्मन्यपि कचिदिपयविशेषे रागाद्यभावदर्शनात्कस्यापि सार्वदिकादिहिका) ·सार्वतिफः मर्यथा च रागागभागो भवन्नयिमध्यते। आह.च । "दृष्टोरागाद्यसद्भावः, फचिदर्थे यशात्मना तथा सर्वत्र कस्या- पि, नाये नास्ति बाधकम् ॥१॥" तथा रागादयो भावाः सम्भाव्यमानसर्वथाक्षयाः देशतःक्षयोपल धैः।ये पौगलिकभावा अल्पपटुपटुतरादिक्षपेण देशतः क्षयवन्तस्ते सर्वतः क्षयवन्तोऽपि दृष्टाः, यथा रविकरावारिका धनपतयः । देशतः क्षणयन्तय रागादयोऽतः सम्भाव्यमानसर्वथाक्षया इति । आह च ॥ "देशतो. नाशिनो भावा, दृष्टा ,निखिलनश्वराः ।। मेगपड़तपादयो यय-देयं रागादयो मताः॥१॥ अथ सम्भवत्यात्यन्तिकरागाद्यभान,तम्य चित्तवृत्तिरूपत्वेन दुर्पिज्ञेयत्वा: कर सवान पुरुपविशेषोम्यगन्तव्य इति। अनोच्यते, तत्य रू(स्वरू) पाचरिताच। तथाहि । यस्य रूपमकामिनीकमनायुधम- नक्षमालं, चरितं च शृगारादिरसापरिकरितमेकान्तशान्तरसानुरक्षितमजेयान्तरारिजयवन्नासमञ्जसं च स पवासाविति मतिपत्तव्यम् । यदाह ।"रागाऽगनासद्गमनानुमेयो, देपो विषद्दारणहेतितु)गम्यः। मोहः कुत्तागमदीपसाध्यो, नो यस्य देवः स सावमईन् ॥१॥" तथा।"शृङ्गारादिरसागार-र्न दूनं देहिनां हितम् । एकान्तशान्ततोपेत (नाव)-माईत (मर्हता) पृत्तमद्भुतम्।।१॥" देवतान्तराणांतु रागावभावानुचितरूपचरितत्वं सुप्रसिद्धमेवा तथाहि "ग्रामा लूनशिरा हरि शिसर- गव्यालुप्तशिश्नो हरः, सूर्योऽप्युल्लिखितोऽनलोऽप्यखिलभुक् सोमः कलङ्कात्तिः॥स्व थोऽपिविसस्थुलः खलु वपुःसंस्थैम- पस्यैः कृतः, सन्मार्गस्वलनाशयन्ति विपदः प्रायः प्रभूणामपि ॥१॥" तथा। "यामा चतुराननः समभवद्देवो हरिमिनः, शको गुह्यसतम्रसलतनृपंच क्षयी चन्द्रमाः । यजिवादलनामवापुरहयो राहुः शिरोमानता, तृष्णे देवि ? विडम्यने- यमग्पिला लोकस्य युप्मकृता ॥१॥" तथा व्रमा लूनशिरा इत्येतत्कथम् ?। अत्रोच्यते । किलैकदा त्रयस्त्रिंशद्देवकोटयो,मि- लिताः। तत्र प ते परस्परं मातापितृवर्णनं कुर्वति.स्म । तत्र च तैरतं अहो ? महेश्वरस्य न ज्ञायते मातापितराविति न ·पराभिमतदेवतानां महत्त्वाभावस्य वक्तुमिष्टत्वात् यस्य च प्रतिपन्थ्यप्रतिपन्थिष्वपि (प्राणिष्वपि)द्वेषो नास्ति तस्याप्राणिपु सुतराममौन संभवतीति। किं स्वरूपो देप इलाह। 'शम' उपशमःक्षान्त्यादिभावः, स एव इन्धन' दाह्य दार्थादि,तस्य दहने 'दयानल' इव दवानलो धन्याग्निः 'शमेन्धनवानलः' । इदमपि स्वरूपविशेपणं नतु व्यवच्छेदकं सर्वस्यापि द्वेपस्यैवं- रूपत्वादिति ॥ तथा 'नच' नैव मोहोपि'मूढताऽपि, न केवलं रागो देपश्च नास्ति सर्वथा, मोहोऽपि नास्त्येव सर्वथा यस्य,स महादेव इतिप्रकृतम्।मोहमेव(मोहं च) स्वरूपतो विशेषयन्नाह । 'सत्' शोभनं यथावत्पदार्थपरिच्छेदितया तच तज्ज्ञान' च बोधः सज्ज्ञानम् , सतां वा सद्भूतानामर्थानां ज्ञानं सज्ज्ञानम् , तच्छादयितुमावरीतुं शीलं धर्मो वा यस्य स 'सज्जानच्छादनः। सज्ज्ञानच्छादकत्वादेव अशुद्ध'कल्मपमलकलङ्काङ्कितम्वृत्तं वर्तन चेष्टितं,करोतिशरीरिणां विद्धातियः सोऽ शुद्धवृत्तकृत्।। किं भूतोऽसो महादेव इत्याह । यो लोकाः समाहृताः त्रिलोकं त्रिभुवनं तत्र ख्यातःप्रसिद्धो महिमा महत्वं यस्य स 'त्रिलोक-। ख्यातमहिमा'त्रिलोकख्यातमहिमता च भवत्येव निखिलनरनिकरनाकिनिकायनायकलोककर्धनसमर्थरागादिरिपुनिकर- निराकरणसमर्थस्य सकलपुरुषचक्रचूडामणेः पुरुपविशेपस्य। यदाह । “रागदेपमहामोहैः, कदर्थितजगज्जनैः। नाभिभूतमनो यस्य,महिम्ना तस्य का समः॥१॥""दियुक्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुति(मोदमद)कान्तिस्वमगतिपु"इति वचनाद्दिव्यते स्तूयते इति देवः स्तवनीयः,सच प्रेक्षावतामसाधारणगुणगणमाणिक्यमकरनिकेतनायमानत्वेन महानेव स्तवनीय इति महां- श्चासौ देवश्चेति महादेवा', 'स' इति असावेव, 'उच्यते'ऽभिधीयते महादेवस्वरूपवेदिभिर्न पुना रागादिरिपुपराकृतपराक्रम इति ॥अथ सर्वप्राणिनांरागादिमत्त्वोपलब्धेर्न सर्वथा तदभावः कस्यापि सम्भवतीति। नैवम्। सर्वप्राणिनामनुपलब्धेः प्रति- नियतप्राण्युपलब्धेश्च व्यभिचारित्वात् ,किञ्च स्वात्मन्यपि कचिदिपयविशेषेरागाद्यभावदर्शनात्कस्यापि सार्चदिकादिहिका) ·सार्वत्रिकःसर्वथा च रागाधभायो भवन्नविरुध्यते।आहाय । दृष्टो रागायस दावा, कचिदर्थे यधात्मनःतथा सर्वत्र कस्या- पि, तद्भावे नास्ति वाधकम् ॥१॥" तथा रागादयो भावाः सम्भाव्यमानसर्वथाक्षयाः देशतःक्षयोपलब्धैः।ये पौगलिकभावा अल्पयायहुतरादिक्षयेण देशतः क्षयवन्तस्ते सर्वतः क्षयवन्तोऽपि दृष्टाः, यथा रविकरावारिका घनपतयः । देशतः क्षयवन्तश्च रागादयोऽतः सम्भाव्यमानसर्वथाक्षया इति । आह च || "देशतो. नाशिनो भावा, दृष्टा निखिलनश्वराः ।। मेघपदन्त्यादयो यद-देवं रागादयो मताः॥१॥ अथ सम्भवत्यात्यन्तिकरागायभाने,तम्य चित्तवृत्तिरूपत्वेन दुर्विज्ञेयत्या: त्कथं तवान् पुरुपविशेपोऽवगन्तव्य इति।अोच्यते, तत्व रू(स्वरू)पाचरिताच। तथाहि । यस्य रूपमकामिनीकमनायुधम- नक्षमालं, चरितं च शृङ्गारादिरसापरिकरितमेकान्तशान्तरसानुरजितमजेयान्तरारिजयचन्नासमञ्जस च स एवासाविति प्रतिपत्त यम् । यदाह । "रागाऽगनासद्गमनानुमेयो, देपो द्विपदारणहेतिातु)गम्यः।मोहः कुत्तागनदीपसाध्यो, नो यस्य देवः स स.चैवमर्हन ॥१॥" तथा। “शृङ्गारादिरसागार-र्न दूनं देहिनां हितम् । एकान्तशान्ततोपेन (ताहाव)-माइत (मर्हता) वृत्तमद्भुतम्॥१॥" देवतान्तराणां तु रागाद्यभावानुचितरूपचरितत्वं सुप्रसिद्धमेवा तथाहि। "ब्रह्मा लून शिराहम्ििश सर. गव्यालसशिनो हुरः, सर्पोऽप्युल्लिखितोऽनलोऽप्यखिलभुक् मोमः कलङ्काहितः॥स्व धोऽषिविसस्थुलः खलु वपुःसंस्थान पस्थैः कृतः, सन्मार्गस्खलनाद्भवन्ति विपदःप्रायः प्रभूणामपि शा" तथा "यह्मा चतुराननः समभवद्देवो हरिमिनः, शको गुह्यसहस्रसङ्कलतनुर्यच क्षयी चन्द्रमाः ॥ यजिहादलनामवापुरदयो राहुः शिरीमात्रता, तृष्णे देवि ? विडम्यने- यमग्विला लोकस्य युष्मत्कृता ॥२॥" तथा ब्रह्मा लूनशिरा इत्येतस्कथम् । अत्रोच्यते । क्तिलैकदा प्रयस्त्रिंशदेवकोट्यो, मि- लिताः। तत्र च ते परस्परं मातापितवर्णनं कुर्वन्ति स्म । तत्र च तैरतं अहो ? महेश्वरस्य न ज्ञायेते मातापितराविति न ·पराभिमतदेवतानां महत्वाभावस्य वक्तमिष्टत्वात् यस्य च प्रतिपन्थ्यप्रतिपन्थिष्वपि (प्राणियपि) देपो नास्ति तस्याप्राणिषु सुतराममौ न संभवतीति। किं स्वरूपो वेप इलाह। शम' उपशमःक्षान्त्यादिभावः, स एव इन्धन' दायंदादि,तस्य दुहने 'दवानल' इव दयानलो बन्याग्निः 'शमेन्धनदवानलः' । इदमपि स्वरूपविशेषणं नतु व्यवच्छेदकं सर्वस्यापि टेपस्यैवं- रूपत्वादिति ॥ तथा 'न च'नैव 'मोहोऽपि' मूढताऽपि,म केवलं रागो देपश्च नास्ति सर्वथा,मोहोऽपि नास्त्येव सर्वथा यस्य,स महादेव इति प्रकृतम्। मोहमेव(मोहंच) स्वरूपतो विशेपयन्नाह । 'सत्' शोभनं यथावत्पदार्थपरिच्छेदितया तच तज्ज्ञान' च पोधः सज्ज्ञानम् , सतां वा सद्भूतानामर्थानां ज्ञानं सज्ज्ञानम् , तच्छादयितुमावरीतुं शीलं धर्मो वा यस्य स 'सज्जानच्छादनः'। सज्ज्ञानच्छादकत्वादेव अशुद्ध'कल्मपमलकलङ्काङ्कितम् वृत्तं'वर्तनं चेष्टितं,करोतिशरीरिणां विद्धातियःसोऽ'शुद्धवृत्तकृत्।। किं भूतोऽसो महादेव इत्याह ।त्रयो,लोकाः समाहृताः त्रिलोकं त्रिभुवनं तत्र ख्यातःप्रसिद्धोमहिमा महत्त्वं यस्य स 'त्रिलोक- ख्यातमहिमा'। त्रिलोकख्यातमहिमता च भवत्येव निखिलनरनिकरनाकिनिकायनायकलोककदर्धनसमर्थरागादिरिपुनिकर- निराकरणसमर्थस्य सकलपुरुपचकचूडामणेः पुरुपविशेषस्य। यदाह। “रागदेपमहामोहैः, कर्थितजगजनैः। नाभिभूतंमनो यस्य,महिम्ना तस्य कः समः॥१॥"दिवुक्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुति(मोदमद)कान्तिस्थप्रगतिपु"इति वचनादिव्यते स्तूयते इति देवः स्तवनीया,सच प्रेक्षावतामसाधारणगुणगणमाणिक्यमकरनिकेतनायमानत्वेन महानेव स्तवनीय इति महा- श्वासौ देवश्चेति महादेवः', 'स' इति असावेव, 'उच्यते'ऽभिधीयते महादेवस्वरूपवेदिभिर्न पुना रागादिरिपुपराकृतपराक्रम इति ॥ अथ सर्वप्राणिनांरागादिमत्त्वोपलब्धेन सर्वथा तद्भावः कस्यापि सम्भवतीति। नैवम्। सर्वप्राणिनामनुपलब्धेः प्रति- नियतप्राण्युपलब्धेश्च व्यभिचारित्वात् ,किश्च स्वात्मन्यपि कचिद्विपयविशेपे रागाद्यभावदर्शनात्कस्यापि सादिकादेहिकः) , ·सार्वशिकः सर्वधान रागावभावो भत्रनविरुध्यते।आइ.च । "दृष्टोरागायसहायः, कचिदर्थे यधात्सना तथा सर्वत्र कस्या- पि, ताये नास्ति बाधकम् ॥१॥" तथा रागाद्यो भावाः सम्भाव्यमानसर्वधाक्षयाः देशतःक्षयोपलब्धैः।ये पौगलिकभावा अल्पयहुपतरादिक्षपेण देशतः क्षययन्तस्ते सर्वतः.क्षयवन्तोऽपि दृष्टाः, यथा रविकरावारिका घनपङ्क्तयः । देशतः क्षयवन्तश्च रागादयोऽतः सम्भाव्यमानसर्वधाक्षया इति । आह च ।। "देशतो.नाशिनो भाषा, दृष्टा निखिलनश्वराः । मेघपापादयो यय-देवं रागादयो मताः॥१॥"अथ सम्भवत्यात्यन्तिकरागाद्यभावे,तम्य चित्तवृत्तिरूपत्वेन दुर्विज्ञेपत्वा कथं तदान पुरूपविशेपोयगन्तव्य इति।अयोच्यते, तत्य रू(स्वरू) पाचरिताच। तथाहि । यस्य रूपमकामिनीकमनायुधम- नक्षमालं, चरितं च शृगारादिरसापरिकरितमेकान्तशान्तरसानुरक्षितमजेयान्तरारिजयवन्नासमञ्जसं च स एवासाविति मतिपत्तव्यम् । यदाह । "रागाऽहनासङ्गमनानुमेयो, देपो दिषद्दारणहेति(तु)गम्यः। मोहः कुयत्तागमदीपसाध्यो, नो यस्य देवः स स पेयमहन ॥१॥" तथा। "शृङ्गारादिरसाङ्गार-र्न दूनं देहिनां हितम् । एकान्तशान्ततोपेन (ताहाबा-माईत (मर्हता) वृत्तमद्भुतम्॥१॥" देवतान्तराणांतु रागायभावानुचितरूपचरितत्वं सुप्रसिद्धमेवा तथाहि "घामा लूनशिरा हरि शिसम्- ग्यालुसशिनो हरः, सूर्योऽप्युल्लिखितोऽनलोऽप्यखिलभुक् सोमः कलङ्काशितः।।स्व थोऽपिविसस्थुलः खलु वपुःसंस्थैरु- पस्यैः कृतः, सन्मार्गस्खलनाद्भवन्ति विपदः प्रायः प्रभूणामपि ॥" तथा "यद्रमा चतुराननः समभवद्देवो हरिमनः, शको गुहासहस्रसलतनुर्यच क्षयी चन्द्रमाः ॥ यजिहादलनामवापुरहयो राहुः शिरीमात्रतांतृष्णे देवि ? विडम्बने- यमग्विला लोकस्य युष्मकृता ॥१॥तथा ब्रह्मा लूनशिरा इत्येतत्कथम् ?। अत्रोच्यते किलैकदा त्रयस्त्रिंशद्देवकोट्यो.मि- लिताः। तन च ते परस्परं मातापितृवर्णनं कुर्वन्ति.स्म । तत्र न तैरक्तं अहो ? महेश्वरस्प न ज्ञायते मातापितराविति ·तावस्य वभूवतुः । इदं च देववचनमुपश्रुत्य ब्रह्मणः पञ्चममुखेन गर्दभमुखाकारेण समत्सरमभिहितम्। यदुन मय्यपि सर्वपदार्थज्ञातरि जीवति सति क एवं वते यथा महेश्वरस्य पितरोन ज्ञायते यतोऽहं जानामि । ततस्तस्य तौ वक्तुमारेभे। ततो महेश्वरेणाप्रकाश्यमकाशनारंभ(नात्) कुपितेन कनिष्ठिकानखशुक्तिकरवालव्यापारणेन निखिलसुरसमूहसमक्षं झटि- ति निकृत्तं तद्ब्रह्मणो गर्दशिर इति।एवं ब्रहा लनशिराः॥अन्ये त्वाहुः।। किल व्रमवासुदेवयोरात्ममहत्यविषयो विवाद: समजनि । विवदन्तौ च तो महादेवमुपस्थिती।महादेवेन चाभिहितौ अलं भवतोविवादेन,य एव मदीयलिद्गस्यान्तं लभते, स एव युवयोर्महांस्तदन्यस्त्वित्तर इति । ततो वासुदेवो लिङ्गस्यान्तोपलम्भार्थमधस्ताद्गतवान् । स च प्रभूतं यावन्महा- वेगेन गत्वापि अप्रासतदन्तः पातालवजाग्निना च गन्तुमशक्तस्तत्संतापादेव च कृष्णीभूतशरीरः प्रतिनिवृत्य महादेवा- न्तिकमाजगाम निवेदितवांश्च यथा नास्ति भवल्लिङ्गस्थान्त इति । ब्रह्मा तू(प्यु) परिष्टात्तथैवगतोऽप्राप्तत्तदन्तश्च निर्विष्णो लिगमस्तकानिपतन्नी मालामासादितवान् तां चासौ पप्रच्छ, कुतो भवतीति । तयोक्तम्, महेश्वरलिगमस्तकात् । कियांश्च ते कालस्ततः समागच्छन्त्याः । तयोक्तम् । षण्मासाः । ततो ब्राह्मणोक्तम् , अहं लिङ्गान्तोपलम्भाय प्रस्थितः किं तु भवत्या यो मार्गः षभिर्मासैरतिकान्तस्तस्यातिवहुत्वानिर्चिण्णोऽहं निवर्तिप्ये ततो महादेवपृष्टया त्वया साक्ष्यं दातव्यम् । तयापि प्रतिपन्नम् । तनस्तां गृहीत्वा शम्भुसमीपमाजगाम संगागत्य चोक्तवान् । लन्धो मया लिङ्गान्तः एपा च सम्प्रत्ययार्थ नतो माला मयाऽऽनीता। ततः पृष्टाऽसौ।नयाप्युक्तम् एव (सवीमेतत् । ततोऽनन्तमपि मल्लिङ्गं सान्तं व्यवस्थापयत एताविलसद्भूतभाषणकापतेन शम्भुना कनिष्ठिकानवकुठारेण ब्रह्मणो गर्दशिरोलून,मालात्वस्पृश्यतया शपितेति ॥ हरिदशि सहमित्येतदेवं श्रूयते ॥ किल दुर्वासा महर्षिझर्वशी कामितवान् । तया चासायुक्तः। यद्यपूर्वेण ल ·पानेन 4 स्मगै समागच्छसि ततोऽहं भवन्त मिणमि । तेन च प्रतिपन्नमेतत् । गतवांश्वासी वासुदेवसभीपम् । कृता पतेन मस्प प्रतिपत्तिः । पृष्टय तेनागमनकारणम् । उक्तंच तेन स्वर्गेऽहं गन्तुमिच्छामि। ततो भवता सभार्येण गोरु- परिणा रथारूदोऽहं स्वर्गे नेनव्यो, न च गच्छता पश्चादागो निरूपणीयः। प्रतिपन्नं च तद्भक्तिभयाभ्यां वासुदेवेन।नेतुं पप्रवृत्तः । ततः स्त्रीत्यात्तथाविधगमनशक्तिविकली लक्ष्मी प्राजनकदण्डेन मुनिः पुनः पुनः प्रणुनोद । तच स्नेहादसह- मानेन यासुदेवेन तदभिमुर्म निभालितम् । तेन च प्रतिपन्नवैतथ्यकारित्वात्कुपितेन वासुदेवो लोचने प्राजनकदण्डेन प्रणोदितः । इत्येवं हरिलोचने सरोगः मवृत्त इति ॥ अन्ये त्याहुः ॥ किलैकदा वासुदेवः सरित्तटे तपस्यति स्म। तत्र न तापमो कागित् स्नानि स्न । तेन च तस्या निरावरणाया अङ्गेषु सकामा दृष्टिर्निवेशिता । तयापि लक्षितोऽसौ । ततः शापेन सरोगलोचनः कृतः इति ।। पालुप्तशिश्नो हर इत्येतत्पुनरेवम् ॥ किल दारुवनाभिधाने तपोवने तापसाः परिवमन्ति स्म । नटजेपु च भिक्षा महेश्वरो गृहोतसमत्तस्वकीयालारो घण्टाटङ्कारतुम्परुझड्काररवमुखरितदिकचक- पाला ममागनाति [स्म]। तापसीश्च स्वदर्शनजनितकामविकाराः परिभुक्ते स्म।ततोऽन्यदा ऋषिभिर्विज्ञातव्यतिकरैः कोपातिरेकाच्छापेन तलिस्प छेदः कृतः। तत्र निग्विलजनानां तच्छे दोऽभवत्मजानुत्पत्तिश्च । ततो देवैरकाल एव संहारो मा भूदिति तापसाः प्रमादिताः । ते घ लिङ्गं तथैव चकुरुक्तवन्तवेदम् । पूर्वकाले सदा स्तब्धमासीद् ,इतस्तु भोगार्थित्व पय स्तन्धीमविष्यतीति।तनोजनाअपि लिनयन्तो जानाः प्रजोत्पत्तिश्चेति।सूर्योऽप्युल्लिग्विन इत्येतदेवम् ।। किल सूर्यस्प रसादेषी नाम भार्यासीत् । तस्याश्च यमाभिधानः पुत्रोऽभूत् । सा च आदित्यतापमसहमाना स्वकीयस्थाने स्वप्रति- छायांगवस्थाप्य समुद्रतटे गत्या यावारूपेण तिष्ठति स्म । प्रतिच्छाया च शनैश्वरभद्राभिधाने अपत्ये जनितवती।

·अन्यदा यमेन यहिस्तादागतेन भोजनं याचिता प्रतिच्छाया, सा तु तन्न दत्तवती । ततः कोपात्तेन पाणिप्रहारेण महता । तया च तत्पादः शापेन क्षयीकृतः। तेन च पितुस्तनिवेदितम् । सोऽप्यचिन्तयत् , कथं स्वमातैवं करोति।ततो नूनं नेपमस्य मातेलालोचयता दृष्टा तन्माता वडवारूपा । ततः सूर्यस्तत्र गत्वा तामनिच्छन्तीमपि वलादेव बुभुजे । तब चाम्धिनदेवी जाती । तया च रोपारुणनयनावलोकनेनासी कुष्ठीकृतः । ततश्च मूर्यो नीरुजाथै धन्वन्तरिमुपतस्था। स चोवाच । न शरीरोल्लेचन विना नव प्रगुणतास्ति । ततः सूर्येण तनू (दु) ल्लेखनार्थ देववर्धकिरभ्यर्थितः ( स तूवाच । सहिष्णुना भवितव्यम, नो चेत्यक्ष्यामि त्वाम् । तेनोक्तम् । एवमस्तु । ततो मस्तकादारभ्य जानुनी यावदुल्लेखने कृते गाई पीडितेन. सूर्येण सीत्कारः कृतः । तत उल्लेखनादसौ विररामेति । एवमनिच्छयोपिद्धोगलक्षणातं सत्पुरुपमार्ग- स्वलनादसा विपदं. प्रासवानिति ॥ अन्ये पुनरित्थमाहुः ॥ वडवारूपां स्वभार्यामुपभुज्य सूर्यस्त्रपितुरुपालम्भ दत्तवान् । यथेयं त्वहिता मां विहायाऽन्यत्र तिष्ठति । स तुवाच । त्वच्छरीरतापमसहमाना किं करोत्वियं वराकी । ततो यथनया ते प्रयोजनं ततः शरीरमुल्लेखय । ततः स्यों देववर्धकिमुपतस्थौ शेपं तथैव ॥ अनलोऽयखिल गेव- मुच्यते ॥ किल कश्चिदपिः स्वकीयोटजावस्थितं वैश्वानरं भक्तिभरणाहुतिभिः पूजयनि स्म । स चान्यदा मदीयभार्या भवता रक्षणीयेत्यभिधाय प्रयोजनेन बहिर्गतः । ततः केनचिदृषिणागत्य वैश्वानरसमक्षमेव सोपभुक्ताक्षणान्तरे समा. गतोऽसौ । तेन चेहिताकारनिपुणतया परपुरुपसेवितेति लक्षितासौ । शुष्टश्च तेन वैश्वानरः सा च, यथेह कः समागत आसीत् । ततस्तो न किंचिदचतुः । ज्ञानोपयोगेन च ज्ञानोऽसावुपपनिस्तेन । ततो रक्षगीयस्यारेक्षणात्पृच्छतश्चानिवे- दनात् कुपितोऽसौ वैश्वानरं पति,मर्वभक्षको भवेत्ये (वत्वे) वंशापं (च) दत्तवान्। ततश्चाशुज्यादैरप्यसौ भक्षणस्वभावो ·बातो पग किल वैवानरो मुक्त तत्सर्वं देवानामुपतिष्ठति, मुतं यसो देवानाम् । ततश्च देवैरशुच्यादिरसास्वादनाद- मिन्नानेनोपलभशापव्यतिकरैरागत्य स मुनिः प्रसादयितुमारेमे । न चासौ प्रससाद तथापि देवानुवृत्त्या वैश्वानरस्य मस जिहदाः कृताः ततोऽसौ सप्ताकिच्यते । तत्र याभ्यामाहुतीरेवासी मुक्के, ताश्च देवानाममृतत्वेनोपतिष्ठन्ति । पलभिस्तु सर्वभक्षक एवं स्थापित इति । सोमः कलङ्काङ्कित इत्येतत्पुनरेवम् ॥ किल चन्द्रो वृहस्पतिसमीपेऽध्येतुं गतो देगचार्यत्वात्तस्य।तेन चतगृहेऽघीयमा(या)नेन तद्गार्योपभुक्ता । ज्ञातंच वृहस्पतिना। शपितमासौतेन, यथारे गुरुतल्पग कलहिनाकालं भवितव्यमिति ॥ स्य यो भगसहस्रसङ्घलतनुः पुनरेवं संवृत्तः ॥ किल गौतममुनेरहल्या नाम भार्या पभूप । तपाक्षिप्तचेताः सुरपतिस्तदुटजे प्रविश्य तां रेमे । बहिश्च समागतो मुनिः । सोऽपि सद्यान्मााररूपं, कृत्या तद्गृहानिर्गत्य स्वर्ग गतवान् । मुनिस्तु नायं प्राकृतो विडालः ततः कोऽयमिति पर्यालोचयन्निन्द्रं ज्ञातवान् । ततः कोपादसाविन्द्रदेहे भगसहस्र शापेन विहितवान् स्वछात्रांश्च तदुपभोगाय प्रेषितवान् । मुनिस्तु नाययौ ।। देवस्त्वसाधुपिः प्रसादितस्तेन च भगा लोचनीकृता इति ॥ ब्रह्मा चतुर्मुख एवं जातः॥किल ब्रह्मा महोद्याने तपस्थति। तत्क्षोभणार्थ च रूपस्य तिलं तिलमादाय कृता तिलोत्तमा । अतस्तां प्रेपयामास, अन्याश्च । ताश्च तस्य समाधिध्वंस- नाय पूर्वाभिमुग्वस्थितस्याने गीतनृत्याधुपचारं चतः । तत्राक्षिप्तलोचनमानसे वीक्ष्य दक्षिणतो गत्वा तथैव ताश्चकः । स च ध्वस्तसमाधिरपि लज्जामानाभ्यां तदभिमुखो भवितुमशक्नुवंस्ताः प्रति द्वितीयं मुखं कृतवान् । एवमपरस्यांत दिशि गतासु तृतीयमुत्तरतो गतासु चतुर्थम् । उपरि च गतासु पञ्चमं गईभमुखम् । एवं पञ्चमुखः संजातः ॥ शम्भुना च गर्दभशिरसिच्छिन्ने चतुर्मुख इति ॥ हरिस्तु वामन एवम् ॥ किल यलेदानवस्य बन्धनार्थ विष्णु मनो भूत्वा

·मठिकानिमित्तं पदचयमात्रां भुवं तमेव याचितवान् । यलिना च प्रतिपन्ने तहाने पदत्रयेण त्रिलोकमाक्रम्य स्थानवर्जितं
तं पाताले निहितयानिति ॥ क्षयी चन्द्रमाः कथम् अत्रोच्यते॥किल दक्षस्य सप्तविंशतिर्दुहितरस्ताश्च चन्द्रेण परिणीताः।
तासु च मध्ये रोहिण्यामासक्तोऽसौ । शेषाभिस्स्वपमानिताभिः पितुर्निवेदितम् । तेन शापाक्षयीकृतोऽसौ । पुनः
प्रसादितेन चानुग्रहादेकत्र पक्षे वृद्धिमान् इति ॥ नागाः पुनरेवं दिजिवाः॥किल देवैः क्षीरसमुद्रमथनामृतमुत्पादितम्।
तस्य च कुण्डानि भृतानि दर्भेश्वाच्छादितानि । सास्तद्रक्षणे नियुक्ताः । तत एकान्तमाकलय्य तैस्तत्पातुमारब्धं दर्भेश्व
तजिह्वा विघा कृताः ॥ अन्ये त्वाहुः ॥ अमृतपानप्रवृत्तानां तेपामिन्द्रेण वज्रक्षेपात् जिह्वाभेदो विहित इति ॥ राहोः
शिरोमात्रता पुनरेवम् ॥ देवैः किलामृतस्य कुण्डानि भृतानि विष्णुश्च तद्रक्षायां नियुक्तः । ततश्च कार्यान्तरव्याक्षिप्तस्य
तद्रालुणा पातुमारब्धम् । विष्णुना च तं तथा वीक्ष्य चक्रक्षेपेण तच्छिरश्छेदः कृतः। पीतामृतत्वात्तच्छिरोजरामरं सं-
वृत्तमिति ॥ व्याख्यातं ब्रह्मा लूनशिरा इत्यादि वृत्तव्यमिति ॥ तथा॥ " स एप भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो, विभर्ति
वपुपाऽधुना विरहकातरः कामिनीम् ॥अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं, करेण परिताडयञ् जयति जातहासः
स्मरः ॥१॥" तथा "दिग्वासा यदि तत्किमस्य धनुपासास्त्रस्य किं भस्मना, भस्माथास्य किमङ्गना यदि च सा कामं परि-
देष्टि किम् ॥ इत्यन्योन्यविरुद्धचेष्टितमिदं पश्यन्निजस्वामिनो, भृङ्गी सान्द्रसिरावनद्धपरुपं धत्तेऽस्थिशेपं वपुः ॥१॥"
इति ।। १-२॥ एवमपायापगमातिशयद्वारेण महादेवत्वमुक्तम् ॥ अथ गुणातिशयप्रतिपादनतस्तदेवाह ॥
यो वीतरागः सर्वज्ञो, यः शाश्वतसुखेश्वरः। क्लिष्टकर्मकलातीतः, सर्वथा निष्कलस्तथा ॥३॥
यः पूज्यः सर्वदेवानां, यो ध्येयः सर्वयोगिनाम् । यः स्रष्टा सर्वनीतीनां, महादेवः स उच्यते ॥४॥

·- (पृति) 'यो पीतरागः स महादेव उच्यते' इति मिया सर्वत्र योज्या।तत्र 'य' इति अनिर्दिष्टनामा वि इति' विशेषेण इतो नष्टो रागः प्रेम यस्य स 'पीतरागः', अपक्षय एच सति रागक्षयो भवतीति वीतक्षेप इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ तथा सर्व समल इन्यप्रदेशपर्यायरूपं वस्तु जानाति विशेषग्रहणतः समस्तावरणक्षयाविर्भूतकेवलसंवेदनेनावबुध्यत इति 'सर्वज्ञः। मजात्यायमिनस्तित्वात् सर्वदर्शित्वस्येति सर्वदर्शीत्यपि दृश्यम् । ननु रागोपमोहाभावः प्राक् प्रतिपादित एव, तत्प्रति- पादने र वीतरागत्यसर्वज्ञत्वे अवगतेएव तत्स्वरूपत्यादेतयोरिति किमिह वीतराग[त्वसर्वज्ञत्वोपादानेन? इति। अत्रोच्यते। यतपय रामादयोन सन्त्पत एच वीतरागःसर्वज्ञश्वाय(श्च) इत्येवं हेतुफलभावेन "मलक्षयात्पीतवर्णप्रकर्पवत्कनकम्" इत्यादि- न्यायेन गुणातिशयविवक्षणाददोपः एपंचिघन्यायस्य वाक्ये सद्भिस्तत्र तत्राश्रितस्य दर्शनाच इति॥अथवा कैश्चिदैराग्य(ग्य घ) शानादयः प्राकृता इप्यन्ते, ते च कैपल्यावस्थायां प्रकृतेर्चियुक्तत्वादिनिवर्तन्ते इति तन्मतव्यपोहार्थत्वाददोपः। तथा- हि ज्ञानपैराग्यादयश्चैतन्यस्वभावाश्चैतन्यं चात्मनो रूपं "चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति वचनात्" इति कथं तन्निवृत्तिः॥ अन्ये पुनराचार्याः यस्य संक्लेशजनन इत्यादिश्लोकदयमर्हच्छमस्थावस्थामाश्रित्य व्याख्यान्ति । यतः संक्लेशजननानि रागादिविशेषणानि तस्यामेवावस्थायां व्यवच्छेदफलानि भवन्ति । तथाहि । यस्य संक्लेशजनन एव रागी नास्ति श- मेन्धनदयानल एव च देपः सज्ज्ञानच्छादनाशुद्धवृत्तकारक एव च मोहो नास्ति न पुनः सत्तागततत्कर्मदलिकरूपोऽपि, स महादेव इति । यो वीतराग इत्यादि तु भवस्थकेवलिनमाश्रित्येति । ननु महत्त्वं छवास्थावस्थायामनुचितं ततो मह- सरावस्थान्तरस्य सद्भावात् । नैवम् । एवं हि सिद्धत्वलक्षणस्य महत्तमावस्थान्तरस्य सद्भाचात् केवलिनोऽप्यमहत्त्वप्र- सा इति । अन्यथा या कथंचिदपौनरुत्य भावनीयम् । इह च वीतरागग्रहणेन सरागादीनां महादेवत्वप्रतिषेध उक्तः।

·तत्र च भावना प्रागुपदर्शिता। सर्वज्ञ इत्यनेन च कपिलस्य महादेवत्वमपाकृतम् , तस्य च तन्मतेनैव सर्वज्ञत्वासम्भवात् । तयाहि “घुघध्यवसितमर्थ पुरुषश्चेतयते” इति तन्मतम् । बुद्धश्च प्रकृतिविकारतया कैवल्यावस्थायां प्रकृतिनिवृत्तौ । निवृत्तत्वात् पदार्थमात्रचेतनापि तस्य न स्यात् किं पुनः सर्वज्ञत्वम् । न चैप पक्षो ज्यायान, चेतनात्मकपुरुषाभ्युपगमे हि चेतनाच्याघातकारिप्रकृतिवियोगे पुरुषस्य सर्वज्ञत्वेनैवान्युपगन्तुं युक्तत्वादिति ॥ तथा अनेनैव बुद्धस्यापि महादेवत्वं फिशिज्ञत्वान्निवारितम् । यदाहस्तच्छिप्यकाः ॥ “सर्व पश्यतुवामा वा, इष्टमर्थ तु पश्यतु ॥कीटसङ्ख्यापरिज्ञानं, तस्य । नः फोपयुज्यते ॥१॥” इति । किश्च किश्चिज्ज्ञत्वमपि तस्य न घटते एकस्याप्यर्थस्य सकलस्वपरपर्यायविशेषितस्यासर्व- जत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वात् । यत आह ॥ "एको भावः सर्वथा येन दृष्टः, सर्वे भावाः सर्वथा तेन दृष्टाः ॥ सर्वे भावाः सर्वधा येन दृष्टा, एको भावः सर्वथा तेन दृष्टः ॥१॥" अथ सर्वज्ञो न संभवत्येव सत्तासाधकप्रमाणाग्राह्यत्वात्तस्य शश- विपाणवत् ॥ यदाह ॥ "सर्वज्ञोऽसाविति ह्येतत् , तत्कालैरपि योदृभिः॥तज्ज्ञानज्ञेयविज्ञान-शून्यैातुं न शक्यते ॥१॥" इति । नैवम् । सत्तासाधकप्रमाणाग्राद्यत्वस्यासिद्धत्वात् । तथाहि ॥ ये अपचयधर्माणस्ते अत्यन्तक्षयिणोऽपि संभवन्ति यथा सामग्रीविशेपास्त्रद्धिमारत्नमलादयः॥अपचयधर्मकाश्च ज्ञानावरणादयः, अतःसर्वथाक्षयिणोऽपि संभवन्ति इति। तेषां चात्यन्तापचये सर्वज्ञत्वादयो भवन्त्येव। न च ज्ञानावरणादीनामपचयधर्मत्वमसिद्धम्।स्वसन्तानेऽपि ज्ञानादेरुपचय- विशेषानुभूत्यातदावरणापचयविशेषस्य सिद्धेरिति।उक्तं च॥"दोपावरणयोहानि-निःशेपास्त्यतिशायनात्॥कचिद्यथा स्वहेतुभ्यो, पहिरन्तर्मलक्षयः ॥१॥” तथा य एते वन्धमोक्षपरलोकायोऽतीन्द्रियाभावास्ते कस्यापि प्रत्यक्षा अनुमानगो- घरत्वात् यथा अग्न्याय इति । उक्तं च ॥ "सूक्ष्मान्तरितदूराओं, प्रत्यक्षाः कस्यचिद्यथा ॥ अनुमेयत्वतोऽन्यादि-रिति ·मतमंस्थितिः ॥२॥” इति । एवं च तज्ज्ञानज्ञेयविज्ञानशून्यैरप्यनुमानेनावगम्यतेऽसौ, अचतुर्वेदिना चतुर्वेदीवेति॥ तथा 'गः शान्यतसुरोवर।निया पूर्ववत् । पुनर्यच्छन्दोपादानमवस्थाविशेपोषदर्शकम् । अयमभिप्रायः। वीतरागत्वं सर्वज्ञत्वं च गगादिक्षपादाविर्भूतं भवस्थफैवल्याद्यवस्थायां महत्त्वकारणम्, शाश्वतसुखेश्वरत्वादितु वशेषणत्रयं भवातीतावस्थायां माहत्यकारणमिति । तत्र शम्वन्नित्यं भवतीति शाश्वतम् । तच तत्सुखं च निर्वाणजनितानन्दरूपम् , अपरस्य शाश्वत- त्यानुपपत्तेरिति। शावतसुखम् । तस्य ईश्वरः स्वामी स्वयं तत्प्राप्तत्वात् 'शाश्वतसुखेश्वरः। ननु सर्वस्यापि वस्तुनःक्षणि- फत्यात् कथं सुखस्य शाश्वतत्वम् । अत्रोच्यते । न हि सर्वथा वस्तुनः क्षणिकत्वमुत्पादविनाशध्रौव्यरूपत्यात् । इह च याटु यक्तव्यं तत्तु पञ्चदशाटकादवसेयमिति। न च तथाभूतसुखस्यासंभव एव सुखावरणस्थापचयदर्शनेनालन्तिकस्यापि तदपचयस्य सम्भाव्यमानत्यादिति च पूर्वमुक्तप्रायमिति । अनेन च व शेपणेन प्रतिक्षणक्षयाघ्रातवस्तुवादिपरिकल्पित- देवस्य महत्वव्युदासः । तन्मतेन एवंविधसुखाद्यभावात् तदभावे च महत्त्वस्य कल्पनामात्रत्वादिति ॥ तथा क्लिष्टाः क्लेशस्वरूपभवहेतुत्वेन क्लेशिका याः कर्मकला ज्ञानावरणायष्टप्रकारकर्मीशास्तेभ्योऽतीतोऽपेतो यः स 'क्लिष्टकर्मकलाती- तः'। अनेन च ये मन्यन्ते "ज्ञानिनो धर्मतीर्थस्य, कर्तारः परमं पदम् । गत्वा गच्छन्ति भूयोऽपि, भवं तीर्थनिकारतः॥१॥" इति तत्सम्मतदेवस्य महत्त्वव्युदासः ॥ क्लिष्टकर्मकलाभावे हि भवाचतारासम्भवात् आह च । "अज्ञानपांशुपिहितं, पुरा- तनं कर्मबीजमविनाशि। तृष्णाजलाभिषिक्तं, मुञ्चति जन्माङ(न्तोरं जन्तोः॥१॥" अशुभस्वरूपभवावतारिणश्च स्वकीयतीर्थ- निकारासहिपणोः प्राकृतस्येव कीदृशं महत्वमिति ॥ तथा 'सर्वथा' सर्वैः प्रकारै निष्कला' सर्वशरीरावयवविरहितस्तद्भावे हि मुग्वसम्भवः । यदाह “शरीरमनसोरभावे दुःखाभावः” । सशरीरत्वेन च दुःखसंभवे कीदृशं महत्त्वम्। अनेन च ये ·शरीरतोऽस्य महत्त्व प्रतिपन्नाः “विश्वतश्चक्षुरत मुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वतस्पात्” इत्येतस्य चाक्यस्य श्रूयमाणार्थाभ्युपगमात्तन्मतं व्युदस्तमेवंविधस्यासम्भवात्तदसम्भवश्च विश्वस्य सर्वतश्चक्षुपैव व्याप्तत्वात्तदन्येपामवयवा- नामनाधारत्वेनाभावप्रसगात्तैरेव वाक्यान्तरेणान्यथाविधस्य महत्त्वाभिधानेन स्वमतविरोधाच । आह च। “अपाणिपादो घमनो (जवनो) ग्रहीता, पश्यत्वचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति विश्वन च तस्य वेत्ता, तमाहुरय्यं पुरुपं महान्तम् ॥१॥" अन्ये तुव्याख्यान्ति। क्लिष्टकर्मकलातीतो घातितधातिकर्मा भवस्थकेवली, सर्वथा निष्कलःक्षीणभवोपग्राहिकर्मा सिद्ध केव- लीति । 'ता' इति विशेषणसमुच्चये ॥ तथा 'यः पूज्यो'ऽभ्यर्चनीयः 'सर्वदेवानां निःशेषभवनपत्यादीनां वीतरागत्वादि- गुणयुक्तो हि पूज्यत एव देवादिभिः, तत्पूज्यत्वेनैव च तत्प्रतिमानामपि पूजनीयत्वम् । अथवा सर्वेऽखिला हरिहरायो देवाः स्तुत्या येषां तद्दर्शनप्रतिपन्नानां समूहापेक्षया ते सर्वदेवा यौद्धादयस्तेपां यः पूज्यः यतस्ते निजं निजं शास्तार पूजयन्तोऽप्युक्तलक्षणं महादेवमेव पूजयन्ति । तथाहि । तदुपदेशात् स्वर्गापवर्गसंसर्गो भविष्यतीति मन्यमानास्तमर्च- यन्ति । उपदेशश्चोपेयाविसंघादी(दि)तत्परिज्ञाने वीतरागदेपत्वे चसत्येव भवति नान्यथा, ततश्च सर्वज्ञत्वादिगुणमध्यारोप्य स्वशारतरितं पूजयन्ति इति। अतः परमार्थतः स एव पूजितो भवतीति, ततः सुष्टूक्तं यः पूज्यःसर्वदेवानामिति ॥ तथा 'योध्येयः' ध्यातव्यः, 'सर्वयोगिनां निःशेपाध्यात्मचिन्तकानां, योगिनोऽपि हि वीतरागत्वादिगुणगौरवोपगतमेव ध्यायन्ति तथाविधश्चोक्तप्रकारेणाहन्नेवेति ॥ तथा 'यः स्रष्टा' उत्पादकः प्रकाशनद्वारेण 'सर्वनीतीनां समस्तनैगमादिनयानां सामादि- नीतीनां वा । न च ऋपमेणैव सामादयो लोकव्यवहारार्थ नीतयः सृष्टा इति स एव महादेवो न त्वजिताय इति वाच्यं, सर्वस्य वाग्धिपयस्य पूर्वगतश्रुतेः तैरप्युपदर्शितत्वात्तेऽपि नीतिस्रष्टार एवेति॥'महादेवः स उच्यते' इति व्याख्या- ·ममेर । मतपूर्वमुक्तमपि पुनः कस्मादभिहितम् । अत्रोच्यते । सर्वभावानां द्विविधं स्वरूपं व्यावहारिकं पारमार्थिक मेति । नत्र पारमाधिपमहादेयत्वस्यापनार्थमिदमुक्तमिति ॥ ३-४॥ अधिकृतमहादेवं लक्षणान्तरेण लक्षयितुमाह ॥ एवंसदलयुक्तेन, येन शावमुदाहृतम् ॥ शिववर्त्म परं ज्योति-त्रिकोटीदोपवर्जितम् ॥ ५॥ (त्तिः) 'यम्' इति अनन्तरोक्तप्रकारं यत्सवृत्तमनिन्दितवर्तनं रागद्वेपक्षयकारणादिकं भवावस्थोचितं न पुनः शा- मतसुरेश्वरत्यादि सिद्धायस्थोचितं, सिद्धावस्थायां शास्त्रोदाहरणाभावात् , तेन युक्तः संगतो योऽसौ 'ए,सवृत्तयुक्तः' तेन देवनाविशेपेण, 'येन अनिर्दिष्टनाम्ना, शिप्यन्ते पदार्था अनेनेति शास्त्र'मागमः, 'उदाहृतं' प्रणीतम्। किम्भूतमित्याह । शिवस्य मोक्षरय वर्मेव वर्म पन्धाः 'शिववर्म' तथा 'परमनन्यसाधारणं, 'ज्योतिरिव' ज्योतिःप्रदीपो महामोहतमःपटल- प्रतितिप्रत्यलस्यात्। तथा तिसृषु कोटीपुआदिमध्यान्तलक्षणशास्त्र विभागेपु ये दोपाः पूर्वापरविरोधादयः। अथवा तिसृपु फोटी माग्नहेतः कपच्छेदतापरूपपरीक्षालक्षणासु ये दोपास्तदशुद्धयः, तैर्जितं विरहितं यत्तत्तथा । स महादेव उच्यते इति प्रमः। उप पत्रमयुक्तन' इत्यनेन कामुकाचितासमञ्जसानुष्ठानवतां शास्तॄणां महादेवत्वस्य निषेध उक्तः रागा- दिगन्यासमयमचेष्टावतामपि महत्वकल्पने सर्वस्यापि तत्प्रसङ्गात् । आह च । कामानुपक्तस्य रिपुप्रहारिणः, अपश्चि- नोनुग्राशापकारिणः । सामान्यपुंवर्गसमानधर्मिणो, महत्वालप्तौ सकलस्य तद्भवेत् ॥१॥” 'शास्त्रमुदाहृतम्' अनेन त्वनु- दादतमपि ये शास्त्रमन्युपगच्छन्ति तन्मतमपास्तम्। वदन्ति च तदादिनः तथा, "तस्मिन् ध्यानसमापन्ने, चिन्तारत्नवदा- स्थिते । निःसरन्ति यथाकामं, कुड धादियोऽपि देशनाः॥१॥” तन्निरासश्चैवम् । “कुड्यादिनिःसृतानां तु, न स्यादातोप- दिष्टता । विश्वासन न तासु स्या-रकेनेमाः कीर्तिता इति ॥१॥" किञ्च। यद्यपि तस्य भगवतोऽचिन्त्यपुण्यसम्भारतया अ- " - ·तिशयाः सन्ति, तथापि बरातृत्वविरोधो नास्तीति किं वक्तृत्वन्याघातकारिणा ड्यादिनिर्गतदेशनाकल्पनेनेति । उदा- हृतं शाग्नं शिवम इत्यनेन पुरपानुदाहृतस्याप्रामाण्यमाविष्करोति तस्यासम्भवादेव । तदसम्भवश्चैवम् । या या वचनरचना सा सा पोम्पेयी दृष्टा यथा कुमारसम्भवादिः वचनरचना च वेद इति तस्मात्पौरपेयोऽसाविति, विरुद्ध च विवक्षातल्यादिव्यापारपुम्पधर्मजन्यवचनस्वरूपस्य वेदस्यापौरुषेयत्वम् । यदाह । “ तास्यादिजन्मा ननु वर्णवर्गो, वर्णा- रमको वेद इति स्फुटं च । पुंसश्च ताल्पादितः कथं स्या-दपौरुषेयोऽयमिति प्रतीतिः॥१॥” 'शास्त्रं शिववत्र्मे त्यनेन तु ये शाग्नस्यामामाण्यमानितास्तन्मतमपास्तम् । ते हि मन्यन्ते, प्रत्यक्षगोचरेऽप्यर्थे वचनस्य व्यभिचारदर्शनान तत्प्रमा- णम् । न चैतशुक्तम् । सुनिश्चितासप्रणीतस्यैव वचनस्य प्रमाणत्वान्युपगमात् , न चेतरवचनस्य व्यभिचारमुपलभ्य सर्यवचनानाममामाण्यं व्यवस्थापयितुं युक्तम् , इतरथा मरीचिकानिचयचुम्बिजलावभासिप्रत्यक्षमसत्यमवलोकितमिति सकलाध्यक्षाणामप्रामाण्यप्रसङ्गः, तदप्रामाण्ये चानुमानमपि न प्रमाणं स्यात् प्रत्यक्षपूर्वकत्वादनुमानस्य, तथा च दे एव प्रमाणे प्रत्यक्षमनुमानं चेति वचनं व्याहृतिमापोतेति । उक्तं चागमप्रामाण्यवादिभिः । “स्वर्गाद्यतीन्द्रियगतौ वच एव मान, येनान्यमानविषया न भवन्ति ते हि । किश्चागमाभिहितमेव समर्थयन्ति, नापूर्वमर्थमनुशासति साधनज्ञाः ॥२॥" 'त्रिकोटीदोपवर्जितम्' अनेन तु यत्परीक्षाक्षम न भवतिन तच्छिववर्मेत्युक्तं भवति।अपरीक्षाक्षममपि धर्मशास्त्र कैश्चिद- ग्युपगतम् । यदाहुः । “पुराणं मानवो धर्मः, सानो वेदश्चिकित्सितम् । आज्ञासिद्धानि चत्वारि, न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥१॥” इति। इहार्येऽन्ये बदन्ति “अस्ति वक्तव्यता काचि-त्तेनेदं न विचार्यते। निर्दोपं काश्चनं चेत्स्या-परीक्षाया विभेति किम् ॥२॥" आप्तशास्तुकैः पुनराप्तयचनमेवमनूयते। “निकपच्छेदतापेभ्यः (पान्या), सुवर्णमिव पण्डितः।परीक्ष्य भिक्षवो ·यावं, मदचो न तु गौरवात् ॥१॥" शास्त्रगतकपादिपरीक्षात्रयस्य च वरूपमिदम्। विधिप्रतिपेधौ कपः।आह च। “पा- गियहाईयाणं, पावट्ठाणाण जो उ पडिसेहो ॥ झाणज्झयणाईणं, जोय विही एस धम्मकसोर ॥१॥" विधिप्रतिषेधयो-+ रपाधकस्य सम्यस्तपालनोपायभूतस्यानुष्ठानस्योक्तिः छेदः । यदाह । “ बज्झाणुट्ठाणेणं, जेण न पाहिलए तयं नियमा ॥ संभवइ य परिसुद्ध, सो पुण धम्मम्मि ओत्तिः॥२॥” धन्धमोक्षादिसद्भावनिवन्धनात्मादिभाववादः तापः । उक्तं च। “जीवाइभाववाओ, पन्धाइपसाहगो इहं तायो । एएहिं परिसुद्धो, धम्मो धम्मत्तणमुवेइ ॥३॥" कपादिशुद्ध- यस्त्वेयम् । मनोयामायफरणकारणानुमतिभिरर्थानर्थाश्रयेणाजन्म सूक्ष्मयादराणां प्राणातिपातादीनां प्रतिषेधो रागादि- निग्रहामतिघहेतुभूतयोश्च घ्यानतपसोविधिर्यत्र शास्त्रे तत्कपशुद्धम् । आह च। “सुठुमो असेसविसओ, सावज्जे जत्थ अस्थि पडिसेहो ।। रागाइविअ(उ)डणसहं, झाणाइ य एस कससुद्धो ॥४॥" यत्र पुनरेवंविधौ प्रतिषेधविधीन भवतो न तत्कपशुद्धम् । यथा। "प्राणी प्राणिज्ञानं, घातकचित्तं च तद्गता चेप्टा।प्राणैश्च विप्रयोगः, पञ्चभिरापद्यते हिंसा ॥१॥" तथा। "अनस्मा(स्थिजन्तूनां शकटभरवधे एका हिंसा ।" यत्रैव विसंवादस्तदेव चासत्यमित्यादि । अयं हि पापप्रतिषेधो नात्यन्तिकः। तथा। "अष्टवर्गान्तकं बीजं, फवर्गस्य च पूर्वकम् ॥ वहिनोपरिसंयुक्तं, गगनेन विभूपितम् ॥१॥"अहमित्यर्थः। २ प्राणिपधादिकानां पापस्थानानां यस्तु प्रतिपेयः । ध्यानाध्ययनादीनां यश्च विधिरेप धर्मकपः ॥+ विधिप्रतिपेधयोरपाधयोरपाधकस्य इति ॥ पाठान्तरे ॥ ३ यारानुष्ठानेन येन न घाध्यते तनियमात् । सम्भवति च परिशुद्धं स पुनर्धमे छेद इति ॥ ४ जीयादिभावयादो यन्धादिप्रसाधक इह तापः । पतैः परिशुद्धो धर्मो धर्मत्वमुपैति ॥ ५ सूश्मोऽशेपविषयः सावधे यनास्ति प्रतिपेघः । रागादिविकुट्टनसहं ध्यानादि च एप कपशुद्धः ॥

·( "फ्तदेर परं तत्त्वं, योऽभिजानाति तत्वतः॥संसारबन्धनं छित्वा, स गच्छेत्परमां गतिम् ॥१॥” इत्यादिस्वरूपश्च ध्यान- ( विधिः न रागादिविकुटनसहः, यतः सुचिरमप्येतद्धधानध्यायिनस्तदुत्तरकालं रागादयः खरूपस्था एव । रागादीनां । पुनरैहिकामुष्मिकापायजन त्यचिन्तयितुस्तदुत्तरकालमपि ते प्रतनवो भवन्तः सर्वथा न भवन्त्यपीति रागाद्यपायध्यान मोटो विधिः । अत एव ध्यानान्तरत्यागेन ध्यानविधिरेवं सद्भिरभिधीयते । “रागबोसकसाया-सवाइकिरियासु वट- माणाणं ।। इहपरलोगावाए, झागजाऽवज्रपरिवजी ॥१॥"तथा छेदशुद्धं शास्त्रं यत्र समितिगुत्यादिकमुक्तविधिप्रतिपेधी- पापभूतमनुष्ठानमुपदृश्यते । आह च । “एगण न याहिज्जइ, संभवइ य तं दुगंपि नियमेण ॥ एयवयणेण सुद्धो, जो सो पण सुद्वोत्ति ॥२॥" तदशुद्ध प्राणिसंरक्षणशुभध्यानकरणविशुद्धपिण्डग्रहणेपूपायभूतवस्त्रपात्राद्युपकरणप्रतिपेधप्रवणं पोटिकशास्त्रमिव इति । अथवा देवताराधनाय साधूनां सद्गीतककरणाद्युपदेशप्रवणम् । आह च । “जह देवाणं संगी-य- याइरुजम्मि उज्जमो जइणो ॥ कन्दप्पाईकरणं, असम्भवयणाभिहाणं च ॥६॥” तापशुद्ध पुनः॥ "आत्मास्ति, स परिणामी, पदः स तु कर्मणा विचित्रेण ॥ मुक्तश्च तद्वियोगात्, हिंसाहिंसादि तद्धेतुः ॥ १॥” इत्यादिभाववाद- प्रधानम् । पविधे यात्मादिवस्तुनि सति विधिप्रतिषेधादिकं सर्वमुक्तस्त्ररूपमुपपद्यते न पुनरन्यथाविध इति । तदन्य- धाविघयस्तुप्रणयनप्रवणं तु शास्त्रं तापाशुद्धमिति। तदेवं येनैवंविधं 'शास्त्रमुदाहृतं महादेवः स उच्यत' इति । एतमर्थ ६ रागद्वेषकपायास्रवादिक्रियासु वर्तमानानाम् । इहपरलोकापायान् ध्यायेत् अवद्यपरिवर्जी ॥ ७ एतेन न याध्यते सम्भवति च तवयमपि नियमेन । एतद्वचनेन शुद्धो यः स छेदेन शुद्ध इति ॥ ८ यथा देवानां संगीतकादिकार्य उद्यमो यतेः । कन्दपांदिकरणमसभ्यवचनाभिधानं च ॥

·" मुगमग बदतानेन लोकेन गौणत्या नानाविधार्थ उक्त इति ॥ ५॥ ननु यो वीतरागः म कयमाराध्यते । न तावत्स्तुत्यादिभिः सरागत्यप्रसङ्गात् , नापि निन्दादिभिः स्तवादीनां पेपर्गममात, उपेक्षयाप्याराधने म एच दोप इत्याशद्वयाह । यस्य चाराधनोपायः, सदाज्ञाभ्यास एव-हि ॥ यथाशक्ति विधानेन, नियमात्स फलप्रदः ॥६॥ (पृत्तिः) न केवलं येन शास्त्रमुदाहृतं स महादेव उच्यते, 'यस्य च' देवविशेषस्य, 'आराधनोपाय आज्ञाभ्यास पय स महादेव उच्यते' इति चशब्दार्थः क्रियासम्बन्धश्चेति । 'आराधनं' प्रसादनं आराधनमिवाराधनं तत्फल- प्रमावस्त्यात् न पुनराराधनमेव सरागत्यप्रसङ्गात् । प्रसादाभावेऽपि व प्रसादफलसिद्धिर्वस्तुस्वभावत्वात् । आह च । परशुसभायो पसो, अचिन्तचिन्तामणी महाभागे ॥ थोऊणं तित्थयरे, पाविज्जर वंछिओ अत्यो ॥१॥" तथा । उचगाराभावम्मि वि, पुज्जाणं पूयगरस उवयारो॥ मन्ताइसरणजलणा-इसेवणे जह तहेहं पि१०॥२॥” तत्र 'उपायो' हेतुः, 'आराधनोपायः', 'सदा' सर्वमिन्नपि दुःपमादिकालेऽपि। अनेन किल विशिष्टकाल एवाज्ञायाः कर्तुं शक्यत्वात्तदेव तदन्यास आराधनोपायः, दुःपमायांत्यनागमिकमवृत्तिरभ्युपायस्तत्राज्ञाया अभ्यसितुमशक्यत्यादिति यस्य मतिः स्यात्त- न्मतं प्रत्यस्तम् । यत आह ।" समइ(ति)पवित्ती सवा, आणायज्शत्ति भवफला चेव ॥ तित्थयरुसेणधि, न तत्तओ सा तदुरेसा ॥१॥" आज्ञायन्ते अधिगम्यन्ते मर्यादया अभिविधिना वा अर्था यया सा 'आज्ञा' आगमः, तस्या 'अभ्यासो' ९ यस्तुस्वभाव एपोऽचिन्त्यचिन्तामणीन्महाभागान् । स्तुत्या तीर्थकरान प्राप्यते वाञ्छितोऽर्थः ॥ १० उपकाराभावेऽपि पूज्यानां पूजकस्योपकारः । मन्त्रादिसरणज्वलनादिसेवने यथा तयेहापि ॥ १। स्वमतिप्रवृत्तिः सा आशावाहोति भवफलैव । तीर्थंकरोद्देशेनामि न तत्त्वतः सा तदुद्देशा ॥

·ग्रहणभावनापारतन्थ्यलक्षण 'आज्ञा यास'सएच, न पुनस्तद्भक्तितोऽपि तदाज्ञापेता प्रवृत्तिः॥पूजादिकं तु तदाज्ञान्यास एच तस्य द्रव्यस्तवमायसवरूपस्यात् । 'हिंशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः । ननु यथोक्तस्याज्ञान्यासस्यातिदुष्करत्वात्कालसंहन- नादिदोषयतामनाराघनमसा इत्याशङ्कायामाह। 'यथाशक्ति' शक्तेः शरीरसामर्थ्यस्थानतिक्रमो यथाशक्ति, तेन शक्तरनु- लनेनागोपायनेन चेत्यर्थः । एवं हि वीर्याचारः कृतो भवति । आह च । “अणिगृहियवलविरिओ, परक्कमइ जो जहु- समाउत्तो ॥ जुजइ य जहाधाम, नायव्यो वीरियायारो२॥१॥" आज्ञाभ्यासस्यैव विशेषणार्थमाह । 'विधानेन' विधिना, द्रव्यक्षेत्रकालभावानुवर्तनलक्षणेनायव्ययतुलनारूपेणागमिकन्यायेनेति भावः। आह च। "तम्हा सन्वाणुन्ना, सव्वनिसेहो य परयणे नत्थि ॥ आयं वयं तुलेना, लाहाकंखिव्व वाणियओ१३ ॥१॥ ननु आज्ञाभ्यासेनाराधितो यद्यसौ फल- प्रदोऽनाराधितस्तर्हि न तथा स्यादित्येवं विपमवृत्तिरसौ स्यादित्यत आह । 'नियमात्' अवश्यम्भावेन, 'स' इति स एव आज्ञाभ्यासो यस्य सम्बन्धी, 'फलमदोऽभिमेतार्थसाधको, 'महादेवः स उच्यते' इति प्रकृतम्।अतस्तस्य फलाप्रदायित्वात् तदाज्ञाभ्यासस्यैव च फलसाधकत्वात् कुतो विषमवृत्तित्वदोप इति ॥ ६॥ एतदेव दृष्टान्तेन समर्थयन्नाह सुवेद्यवचनाद्यद्व-व्याधेर्भवति संक्षयः । तद्वदेव हि तद्वाक्याद्-ध्रुवः संसारसंक्षयः ॥७॥ (पृत्तिः) 'सुवैद्यवचनात् भिपग्यरोपदेशात् , 'यदत्'येन प्रकारेण, 'व्याधे' कुछादिरोगस्य, 'भवति' जायते, 'संक्षयः' सामस्त्येन अपुनर्भावितया विनाशः, 'तद्वदेव तेनैवप्रकारेण तथैव इत्यर्थः, 'तस्य देवविशेपस्य, 'वाक्यम् उपदेशः, 'तद्वा- १२ अनिहितयलपीर्यः पराक्रमते यो यथोक्तमायुक्तः । युझ्ते च यथास्थामं ज्ञातव्यो वीर्याचारः ॥ १३ तसात् सांसा सर्पनिषेधश्च प्रवचने नास्ति । आय व्ययं तोलयेत् लामाकांक्षीव वाणिजकः ॥

·क्यम्' तस्मात् , 'धुवोऽवश्यम्भावी,संसरणं संसारः तस्य संक्षयोऽत्यन्तविनाशः 'संसारसंक्षयों' भवति । इह संसारश-
देन भवाद्भयान्तरसंचरणमुच्यते; तेन च परलोकसत्ताऽऽवेदिता। तत्र चेदं प्रमाणम् । “कार्य कार्यान्तराज्जातं, कार्यत्वा-
दन्यकार्यवत् ॥ जन्मेदमपि कार्यत्यं, न व्यतिक्रम्य वर्तते ॥१॥" जन्म च ज्ञानसन्तानविशेषरूपमतस्तद्रूपमेव तदुपादान-
कारणभूतं जन्मान्तरमनुमीयते न पित्रादिरूपं, तस्योपादानकारणत्वे हि तद्धर्मानुगमप्रसा इति ॥७॥
प्रकरणार्थमुपसंहरन् विवेचितगुणमहादेवनमस्करणाय आह ।
एवम्भूताय शान्ताय, कृतकृत्याय धीमते ॥ महादेवाय सततं, सम्यग्भक्त्या नमोनमः ॥८॥
(धृत्तिः) 'एवम्भूताय' अनन्तरोक्तरूपा गुणसम्पदं प्राप्ताय न परपरिकल्पिताप, 'शान्ताय रागदेपोपशमवते, अ-
नुवादरूपं चेदं विशेषणमिति न पुनरुक्तता शङ्कनीया, तथा 'कृतानि' विहितानि न तु विधेयानि समाप्तप्रयोजनत्वात्,
'कृत्यानि'कार्याणि येन स 'कृतकृत्य तस्मे,तथा धीः केवलज्ञानलक्षणा बुद्धिर्यस्यास्ति स धीमान तस्मै िधीमते, एतदप्य.
नुवादपरमेव। अन्यैस्तु 'धीमते सत्त्ववत इति व्याख्यातम् , 'महादेवाय'अनन्तरनिर्णीतस्वरूपाय,'सततम्' अनवरतम् ,
'सम्पगिति प्रशंसाओं निपातः, 'सम्यक्' चासो भक्तिश्च प्रीतिविशेपः सम्यग्भक्तिस्तया 'सम्यग्भक्त्या,"नमोनम' इति
नमस्कारोऽस्तु । बिर्वचनेन तु-भक्तिकृतं सम्भ्रममुपर्शितवानिति ॥८॥
॥प्रथमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥१॥

·॥ अथ द्वितीयं स्नानाष्टकम् ॥ raoook- उक्तममेण निणींतमहत्यस्य देवस्य पूजादिकं विधेयम् । तच स्नानपूर्वकमिति स्नाननिरूपणायाह ॥ द्रव्यतो भावतश्चैव, द्विधा स्नानमुदाहृतम् ॥ वाह्यमाध्यात्मिकं चेति, तदन्यैः परिकीर्त्यते ॥१॥ (पृत्तिः) ववति गच्छति तांस्तान् पर्यायानिति द्रव्यं पुद्गलादि, तस्मात् द्रव्यात् 'द्रव्यतो' जललक्षणं कारण- भूतम्१ देह देशलक्षणं वा शोधनीयं२ मललक्षणं चाऽपनेयं द्रव्यमाश्रित्येत्यर्थः। अथवा द्रव्यतोऽपरमार्थतो द्रव्यशब्दस्या- माधान्यार्थत्यात् ४,अथवा द्रव्यतो भावस्नानकारणत्वेन कारणार्थत्वात् द्रव्यशब्दस्य ॥ तथा भवनं भावः परिणामस्तस्मा- भावतः' शुभध्यानलक्षणं कारणभूतम् १ उपयोगभावात्मकजीधलक्षणं चा शोधनीयम् २ अथवौदायिकभावकारणभू- तर्ममललक्षणमपनेतन्यं भाषमाश्रित्येत्यर्थः। भावतः परमार्थतो वेति ॥'चशब्द: समुच्चये, एवकारों'ऽवधारणे। एवं च अनपोः प्रयोगः, द्रव्यतो भायत एव च। ततश्च द्रव्यमावभेदेनैव, 'विधा' बिप्रकारम् नामादिभेदेन तु चतुर्धापि,केवलमिह चतुष्पकारत्वं स्नानस्य नाश्रितं नामस्थापनयोः प्ररूपणामानोपयोगित्वात् , नहि स्नानस्य नामस्थापने जिननामस्थापने इव प्रमोदहेतुत्वेन पूजागोचरत्वेन च सोपयोगे इति । अथवा एवकारो विधा इत्यनेन सम्बध्यते । तथा च,'द्रव्यतो भा- यतश्चेति' एवं 'विधैव स्नानमुदाहृतं, न तु सप्तधा, यथारेके। "सप्त स्नानानि प्रोक्तानि,स्वयमेव स्वयम्भुवा।। द्रव्यभाव- विशुद्धपर्ध-मृषीणां ब्रह्मचारिणाम्॥१|| आग्नेयं पारणं ब्राज़, वायव्यं दिव्यमेव च॥ पार्थिवं मानसं चैव,स्नानं सप्तविध स्मृतम् ॥२॥ आग्नेयं भस्मना स्नान-मयगाद्यं तु वारुणम् ॥आपो हिप्ठामयं ब्राह्यं (मंत्रस्नानमित्यर्थः)। वायव्यं तु गवां- ·, रजः॥शासूर्यदृष्टं तु यदृष्टं,तद्दिव्यं ऋपयो विदुः। पार्थिवंतु मृदा स्नान,मनःशुद्धिस्तुमानसम्॥३॥"इति सप्तविधस्नानकथ- नहानर्थकम् । यतो यद्वाह्यमलक्षालनाललं तत्सर्वं द्रव्यस्नानमेव,यच्चान्तरमलोन्मूलनायालं तद्भावस्नानम् , यत्पुनरन्यथा- विधं तदस्नानमेवानच गोरजसामन्त्रेण वामलापनयनमुपलभ्यते इति,अतःसुष्टच्यते द्विधैव,अथवा द्रव्यतो दिधैव भाव तथ दिधैव इत्येवं विधाशब्दप्रयोगो,दैविध्यं चप्रधानाप्रधानभेदात् , तच दर्शयिष्यत इति । 'द्रव्यतो भावतश्चैवमिति' पाठान्तरे तु 'एवंकार' उपदर्शनार्थः। तेन एवं मनेन प्रकारेण, द्विधा स्नान'शुचीकरणम् ,'उदाहृततत्त्ववेदिभिरभिहितम्।। अत्रार्थे परेपामप्यविप्रतिपत्तिमुपदर्शयन्नाह। यहिर्भवं 'बाय शारीरं, अध्यात्मे मनसि भवं आध्यात्मिक' मानसमित्यर्थः। 'पशब्दः' समुच्चयार्थः । 'इति' रूपप्रदर्शने । एवं चानयोः प्रयोगः पाद्यमिति १ आध्यात्मिकमिति च २। 'सदिति क्रमेण द्रव्यस्नानं भावस्नानं च । 'अन्यैरिति' जैनव्यतिरिक्ततीथिकविशेपैः, 'परिकीयते' संशयते इति ॥१॥ तत्र व्यस्नानप्रतिपादनायाह ॥ जलेन देहदेशस्य, क्षणं यच्छुद्धिकारणम् ॥ प्रायोऽन्यानुपरोधेन, द्रव्यस्नानं तदुच्यते ॥२॥ (वृत्तिः) 'जलेना' म्भसा न भस्मादिभिस्तैर्हि द्रव्यस्नानं न भवति मलाद्यपनयनासमर्थत्वात्तेपाम् , “ गन्ध- लेपापहं शौचम्" इति स्नानलक्षणाच । 'देहदेशस्येति'शरीरत्वग्लक्षणावयवस्य,इह च देहग्रहणेन "सचेलस्नानेन देवार्चन फार्यमिति"मर्तमपाकृतंजलाईवस्त्राणां स्नानतया अप्रतीतेः। देशस्येत्यनेन तु ये मन्यन्ते। “एका लिङ्गे गुदे तिस्र-स्तथैकत्र करे दश । उभयोः सप्त विज्ञेया,मृदः शुद्धौ मनीषिभिः ॥१॥ एतच्छौचं गृहस्थानां,दिगुणं ब्रह्मचारिणाम्॥ त्रिगुणं वान- प्रस्थानां, यतीनां च चतुर्गुणम् ॥२॥” इति, ते उपहसिता भवन्ति । न हि तैरेवं शौचं प्रति प्रयत्नवद्भिरपि लिङ्गगुदाद्य- ·न्तर्भागस्य शौचं कर्तुं शक्यै किन्तु त्वङ्मात्रस्यैव, न च कर्णनासादीनामेवं शौचं तैर्विधीयते, न चैतान्यशुचीनि न भ- चन्तीति । 'क्षण मुहत यावन्न तु प्रभूतकालम् । 'यदिति स्नानम्। शुद्धिकारणं मलविलयहेतुः, प्रायो' याहुल्येन, प्रायोग्र- हणात्तथाविधरोगग्रस्तस्य क्षणमपि शुद्धिकारणं न भवतीति दर्शितम् । कुतः पुनः क्षणमेव शुद्धिकारणमित्यत आह । 'अन्यस्य प्रक्षालितमलापेक्षयापरस्य मलस्याऽनुपरोधोऽनिरोधोऽप्रतिषेधोऽन्यानुपरोधस्तेन 'अन्यानुपगेधेन हेतुना,न हि स्नानं मलाश्रयस्वभावत्वाच्चरीरस्य मलान्तरमुपरोढुं शक्नोतीति। 'तदित्येवंविधं स्नान,किमित्यत आह् 'द्रव्या'ण्युक्तल- क्षणानि नीरादीन्याश्रित्य स्नान' द्रव्यभूतं वा स्नानमुच्यते'अभिधीयते स्नानलक्षणविद्भिः अन्ये तु 'प्रायोऽन्यानुपरोधेने त्येतदित्वं व्याचक्षते । प्रायो बाहुल्येनान्येषां जलस्वरूपातिरिक्तानामनुपरोधोऽव्यापादनं प्रायोऽन्यानुपरोधस्तेनेति ॥२॥ अर्थतस्यैव कर्तृवशात्प्रधानाप्रधानतां दर्शयन्नाह । कृत्वेदं यो विधानेन, देवतातिथिपूजनम् ॥ करोति मलिनारम्भी, तस्यैतदपि शोभनम् ॥३॥ (पृत्तिः) 'कृत्वा' विधाय, 'इदम्'अनन्तरोदितं द्रव्यस्नानम् , 'य'इति तद्धिकारवान् धार्मिक, 'विधानेन' धार्मिक- जनोचितस्तानविधिना॥ “ भूमीपेहणजलछाण-णाइ जयणा उ होइ पहाणाओ४॥” इत्येवंरूपेण, ततः किमित्याह। 'देवता'ऽनन्तरयिवेचितस्वरूपमहादेवलक्षणा, अतति सततमप्रतिवद्धविहारितया गच्छत्तीति 'अतिथि:' अविद्यमाना वा तिधिम्पलक्षणत्वादुत्सवादयश्च यस्येति अतिथिः सन्मार्गनिरतो यतिः । उक्तं च। “तिथिपर्वोत्सवाः सर्वे, त्यक्ता येन १४ भूमिप्रेक्षणजलच्छापनादियतना तु भवति स्नानादौ ॥ एसोयिसुद्धभावो अणुहवसिद्धो च्चिय बुहाणं ॥१॥ इति गाथापूर्तिः।।

·महात्मना ।। अतिथि तं विजानीया-च्छेपमभ्यागतं विदुः॥१॥” इति। तयोः पूजनमुचितसत्कारकरणं 'देवतातिथिपूजनं' तत्करोति' विधत्ते । दितीयव्याख्यानपक्षे तु 'विधानेन देवतातिथिपूजनं करोती'त्येवं सम्बन्धः,। कोऽसावित्याह । मलिनो अवद्यमलयुक्त आरम्भो व्यापारो सलिनारम्भः सोऽस्यास्तीति 'मलिनारम्भी' सावधयोगादनिवृत्तो गृहस्थ इत्यर्थः। कुतीधिकशिक्षणाभिप्रायप्रवर्ण चेदं विशेषणं । तच्चिक्षणं चैवम् । हे कुतीथिका यदि यूयं मलिनारम्भिणस्तदा युष्माक- मिदं व्यस्नानं कर्तुमुचितं नान्यथा, तथाहि अस्य विशुद्धभावहेतुत्वेन प्रशस्थता, स च विशुद्धो भावो निर्मलार- म्भाणां सदैवास्तीति किमेतेनेति। तस्य इति देवतातिथिपूजनकर्तुमलिनारम्भिणः, 'एतदपीति' न केवलं वक्ष्यमाणस्वरूपं भावस्नान शुभपरिणामरूपत्वाच्छोभन'मेतदपि' द्रव्यस्नानमपि, शोभनं' साधु,सत्यपि सावद्यत्वे प्रायो मदादिहेतुत्वे च शुभभावाहेतुत्वात् , तस्येतिविशेपणात्तदन्यस्य त्वशोभनमेव तदिति सिद्धं भावशुद्धयानिमित्तत्वादिति ॥ ३ ॥ शोभनमिदमित्युक्तं तत्समर्थनार्थमाह । भावशुद्धिनिमित्तत्त्वा-तथानुभवसिद्धितः॥ कथञ्चिदोषभावेऽपि, तदन्यगुणभावतः॥४॥ (पृत्तिः) भायोऽध्यवसायस्तच्छुद्धिनिर्मलता तस्या निमित्तं कारणं तस्य भावो 'भावशुद्धिनिमित्तत्वं तम्मादेत- पि शोभन मिति प्रकृतम् । न चास्य भावशुद्धिहेतुत्वमप्रसिद्धमित्याह । 'तथा' तेनैव प्रकारेण भावशुद्विनिमित्ततयैब, पोऽनुभवा' संवेदनं तस्य या सिद्धि प्रतीतिः सा तथाऽनुभवसिद्धिस्तस्यास्तथाऽनुभवसिद्धितः । अथ द्रव्यस्नानं भाव- शुद्धिनिमित्तमपि सदष्यायिकादिजीवहिंसादोपदूपितत्वादशोभनमेवेत्याशझ्याह । 'कथचित्' केनापि प्रकारेणाप्कायि-

·कादिविराधनालक्षणेन, 'दोपभावेऽपि हिंसालक्षणावग्रसद्भावेऽपि न केवलं दोपाभावे इति अपिशब्दार्थः । तस्मादिसा-
दोपाद् योऽन्यो गुणः सम्यग्दर्शनशुद्धिलक्षणः स तदन्यगुणस्तस्य भावो लाभस्तदन्यगुणभावस्तस्मात्तदन्यगुणभावतः'।
आह च ॥"प्याए कायरहो, पडिकुठ्ठो सोउ, किंतु जिणपूया॥सम्मत्तसुद्धिहेउत्ति, भावणीयाउ निरवज्जा५॥१॥” यत्
स्नान पूजाथै तत्पूजाइत्वात्तधपदेशमहतीति । इह चहेतुप्रयोग एवम्।द्रव्यस्नानमपि शोभनं भावशुद्धिनिमित्तत्वात्,
यद्यद्भावशुद्धिनिमित्तं तत्तच्छोभनं यथा चैत्यवन्दनम् , भावशुद्धिनिमित्तं च द्रव्यस्नानं तस्माच्छोभनमिति । अथायम-
सिद्धो हेतुरित्यत्रोच्यते । यद्यधानुभूयते तत्तथा प्रतिपत्तव्यं यथा विचित्रं सुखादिसंवेदनम्, अनुभूयते च भावशुद्धि-
निमित्ततया द्रव्यलानम्, तस्माद्भावशुद्धिनिमित्तं तदिति । अथ कथञ्चित्सदोपत्वात्कथं शोभनत्वमस्येत्यत्रोच्यते । यद्-
पविशिष्टतरगुणान्तरोत्पत्तिहेतुस्तत्तद्दोपसद्भावेऽपि शोभनं, यथा अमपङ्कादिदोषोपेतमपि तृविच्छेदादिविशिष्टतरगुण-
हेतुः कृपवननं, विशिष्टसम्यग्दर्शनशुधादिगुणहेतुश्च द्रव्यस्लानमिति ॥४॥ यदि भावशुद्धिनिमित्तत्वात् शोभनं द्रव्य-
लानं तर्हि करोति मलिनारम्भीति कस्मादभिहितममलिनारम्भिणोऽपि तथैव तस्य शोभनत्वादित्याशक्याह ॥
अधिकारिवशात् शाखे, धर्मसाधनसंस्थितिः॥ व्याधिप्रतिक्रियातुल्या, विज्ञेया गुणदोपयोः ॥५॥
(पृत्तिः) अधिकारोऽस्यास्तीति अधिकारी योग्याऽनुष्ठाता (नी)तस्य वशोऽपेक्षा अधिकारिवशस्तस्मान्न यथाकथञ्चि-
दित्यर्थः। शास्त्रे सुनिश्चिताप्तागमे, धर्मसाधनयो प्रस्तुतयोव्यस्नानभावलानलक्षणयोः, संस्थितिः सम्यग्व्यवस्था, धर्म-
१५ पूजायां कायवधः, प्रतिकृपः स तु, किंतु जिनपूजा ॥ सम्यक्त्वशुद्धिहेतुरिति भावनीया तु निरवद्या ॥१॥

·साधनसंस्थितिः, किरूपेयमित्याह। व्याधिपतिमियातुल्या' रोगचिकित्साव्यवस्थासमाना, विज्ञेया सद्गुरूपदेशार्थिभि- रवसेया। कयोविपय इत्याह । 'गुणदोपयोः' गुणदोपावामित्येत्यर्थः । इयमत्र भावना। यथातुरवशायाधिचिकित्सा गुण- फरी दोपकरी च तथा मलिनारम्भीतरलक्षणानुष्ठातृयशाद् द्रव्येतरलानरूपे धर्मसाधने गुणदोपकरे, द्रव्यस्नानं मलि- नारम्भिण एवं गुणकरं नेतरस्येति उदयम्, यतो मलिनारम्भी देवतोद्देशेन स्नानादावधिकारी न वितरः। केचित्पुन- दन्ति मलिनारम्भ्यपि नेहाधिकारी यस्मादश्यति अयमेव ग्रन्थकारः। " +धर्मार्थ यस्य वित्तेहा, तस्यानीहा गरीयसी॥ प्रक्षालनाद्धि पद्धस्य, परादस्पर्शनं वरम् ॥ १॥” इति । अनेन धर्मार्थ सावयप्रवृत्तिर्निपिता, तथा “ “शुद्धागमैर्यथा- लाभम् " इति वक्ष्यत्यनेन च पुष्पत्रोटनाभावो देवसम्यन्ध्यारामाभावश्च दर्शित इति । न चायं सम्यगुल्लापः । यतः स्नानं विधेयतया देवार्चनार्थमुपदिष्टमेव । यदाह । " तत्थ सुइणा दुहा विहु, दवे बहाएण सुद्धवत्थेण" इति । अथ' प्रासनिक(क)स्नानापेक्षाऽयमुपदेशो न तु देवतोदेशिकः । एतदपि न सस्तम्। एवं हि यदा कदाचित् स्नातो भवेत् तदा देवतार्चनं कुर्यादित्युपदिष्टं स्यान्न नित्यकृत्यतया, नित्यकृत्यं चतत् । आह च । “चंदंति चेइयाई, तिकालं पूइऊण वि- लिणा उ१७ इति”। यचोक्तं धर्मार्थमित्यादिना धर्मार्था सावयावृत्तिर्निपिछा तत् सत्यम् , केवलं स निषेधः सर्वविरता(त्य). पेक्षया तदधिकारेऽस्य श्लोकस्याधीतत्वात् , गृहस्थापेक्षया तु सावद्यप्रवृत्तिविशेपोऽनुज्ञात एव । यदाह । " दन्वत्थए १६ तत्र शुचिना द्विधापि हु द्रव्ये स्नातेन शुद्धवस्त्रेण इति ॥ भावे उ अवत्थोचियविसुद्धवित्तिप्पहाणेण ॥ इति गाथापूर्तिः । १७ चन्दन्ते चैत्यानि त्रिकालं पूजयित्वा विधिना तु ॥ + अटक ४ ग्लोक * अष्टक ३ श्लोक २

·कवादिष्टनोति ॥" तथा वाणिज्यादिसावद्यप्रवृत्तिरपि काचित्कस्यचिन्न दुष्टा विपयविशेपपक्षपातरूपत्वेन पापक्षयगु-
णपीजलाभहेतुत्यात्, यथा संकाशस्य । “संकाशश्रावको हि प्रमादाद्भक्षितचैत्यद्रव्यो निबद्धलाभान्तरायादिल्लिटकर्मा चि-
रपर्यटितदुरन्तसंसारकान्तारोऽनन्तकालाल्लब्धमनुष्यभायो दुर्गतनरशिरःशेखररूपः पारगतसमीपोपलब्धस्वकीयपूर्वभव
वृत्तान्तः पारगतोपदेशतो दुर्गतत्वनियन्धमकर्मक्षपणाय यदहमुपार्जयिष्यामि द्रव्यं तद् ग्रासाच्छादनवर्ज जिनायतनादिपु
नियोक्ष्ये इत्यभिग्रहं गृहीतवान् कालेन च निर्वाणमयाप्तवानिति।” अथ युक्तं संकाशस्यैतत्तथैव तत्कर्मक्षयोपपत्तेने पुन-
रन्यस्य । नैवम् । सर्वथैवाशुभस्वरूपव्यापारस्य विशिष्टनिर्जराकारणत्वायोगादिति। यत्तु"शुद्धागमैर्यथालाभमित्यादि"तन्न
स्वयं पुप्पोटननिषेधपरम्, किन्तु पूजाकालोपस्थिते मालिके दर्शनमभावनाहेतोर्चणिकला न प्रयोक्तव्येत्यस्यार्थस्य
ग्यापनपरम् । इतरथा श्रूयते ॥ "सुचइ दुग्गइनारी, जगगुरुणो सिन्दुवारकुसुमहिं । पूयापणिहाणेणं,उववन्ना तियसलो-
गम्मिा ॥२॥” इति वचनं व्याहन्येत । न हि तया यथालाभं न्यायोपात्तचित्तेन वा तानि गृहीतानि, इति । तथा चै-
त्यसम्बन्धितया ग्रामादीनांप्रतिपादनानारामाद्यभावः प्रोक्तः॥ यदाह ॥ “चोएड् चेइयाणं, रुप्पसुवण्णाइ गामगावाई।ल
(म?)गंतस्स हु मुणिणो,तिगरणसुद्धी कहं णु भवे? २० ॥१॥ भण्णइ एत्य विभासा,जो एयाई सयं विमग्गेजा। न हु तस्स
१८ व्यस्तये कुपदृष्टान्त इति । १९ श्रूयते दुर्गतिनारी, जगद्गुरोः सिन्दुवारकुसुमैः) पूजामणिधानेन, उपपन्ना त्रिदशलोके ॥२॥
२० चोदयति चैत्येभ्यो, सूप्यमुवर्णादि ग्रामगवादि । लग (मार्गयोतो मुनेः, त्रिकरणशुद्धिः कथं नु भवेत् ? ॥१॥

·हुन्ज सुद्दी, अह कोई हरेज्ज एयाई २१ ॥२॥ सव्वत्थामेण तहि,संघेणं होइ लग्गियव्य तु । सचरित्तचरित्तीणं, एयंस- ध्वेसि कन्जं तु २२ ॥३॥" तदेवं मलिनारम्भिyो धर्मार्थ स्नानादिकमविरुद्धमिति स्थितम् । ननु यतिरत्र कस्नानाधि- फारी, यतः कर्मलक्षणो व्याधिरेको हयोरपि यतिगृहस्थयोरतस्तचिकित्सापि पूजादिलक्षणा समैव भवति, ततो ययेक- स्याधिकारः कथं नापरस्य । अथ "स्लानमुदर्तनाभ्यङ्ग, नखकेशादिसंस्क्रियाम् ॥ गन्धमाल्यं च धूपं च, त्यजन्ति ब्रह्म- पारिणः ॥१॥” इति वचनात् यतेः स्नाने तत्पूर्वकत्वाद्देवार्चनस्थ तस्मिंश्च नाधिकारः। नैवम्, भूपार्थस्यैव तस्य नि- पेघात् । अथ सायद्यनिवृत्तोऽसाविति तत्र नाधिकारी । ननु यदि यतिः सावधान्निवृत्तस्ततः को दोपो यत्स्नानं कृत्वा देवतार्चनं न करोति, यदि हि स्नानपूर्वकदेवतार्चने सावद्ययोगः स्यात्तदासौ गृहस्थस्यापि तुल्य इति तेनापि न कर्तव्यं स्यात् । अथ गृहस्थः कुटुम्याद्यर्थेऽपि सावये प्रवृत्तस्तेन तत्रापि प्रवर्तताम् , यतिस्तु तत्राप्रवृत्तत्वात्कथं स्नानादौ प्रवर्तते यद्यपि कुटुम्यायधैं गृही सावद्ये प्रवर्तते तथापि तेन धर्मार्थ तत्र न प्रवर्तितव्यं स्यात्, यतो "नैकं पापमाच. रितमित्यन्यदप्याचरितव्यं स्यात् । अथ फूपोदाहरणात् पूजादिजनितमारम्भदोपं विशोध्य गृही गुणान्तरमासादयतीति युक्तं गृहिणः स्नानपूजादि । ननु यथा गृहिणां कूपोदाहरणात् स्नानादि युक्तमेवं यतेरपि तद्युक्तमेव, एवं च कथं स्ना- नादौ यति धिकारी॥इति पूर्वपक्षः ॥ अत्रोच्यते, यतयो हि सर्वथा सायद्यव्यापारानिवृत्ताः, ततश्च कूपोदाहरणेनापि २१ भण्यतेऽत्र विभापा, य एतानि स्वयं विमार्गयेत् ॥ नैव तस्य भवेच्छुद्धिरथ कश्चिद्धरेदेतानि ॥२॥ २२ सर्पस्थाम्ना तत्र, सङ्केन भवति लगितव्यं तु ॥ सचारित्रावारित्रिणां एतत् सर्वेपां कार्य तु ॥१॥ इति । ननु

·तत्र प्रवर्तमानानां तेपामवद्यमेव चित्ते स्फुरति न धर्मः,तत्र सदैव शुभध्यानादिभिः प्रवृत्तत्वात् ,गृहस्थास्तु सापद्ये स्वभा
चतः सततमेव प्रवृत्ता न पुनर्जिनार्चनादिद्वारेण स्वपरोपकारात्मके धर्मे,तेन तेषां तत्र प्रवर्तमानानां स एव चित्ते लगति
न पुनरवमिति कर्तृपरिणामवशाधिकारी(२)तरौ मन्तव्याविति स्नानादौ गृहस्थ एवाधिकारी न यतिरिति । आगमोऽ-
प्य व्यवस्थितः। यदाह ॥ "छज्जीवकायसंजमो, दव्वत्थए सो विरुज्झए कसिणो । तो कसिणसंजमविऊ, पुप्फाईयं न
इच्छन्तिर ॥१॥ अकसिणपवत्तगाणं, विरयाविरयाण एस खलु जुत्तो॥ संसारपयणुकरणे, दब्वत्थए कूवदिइंतो२४॥२॥
तथा द्रव्यस्तवरूपत्वात् पूजायाः, तस्य च भावस्तवहेतुत्वात्प्रधानत्वाच्च यतीनां न द्रव्यस्तवेऽधिकारः। अत एक सामा-
यिकस्थः श्रावकोऽप्यनधिकारी, तस्यापि सावद्यनिवृत्ततया भावस्तवारूढत्वेन श्रमणकल्पत्वात् । अत एव गृहिणोऽपि
प्रकृत्या पृथिव्याशुपमर्दनीरोयतनावतः सायद्ये संक्षेपरुचेर्यतिक्रियानुरागिणो न धर्मार्थे सायद्यारम्भप्रवृत्तिर्युक्ता.। य-
दाह।। " असदारम्भपयत्तो, जं च गिहीं तेण तेसि विन्नेया॥ तन्निवित्तिफलचिय, एसा परिभावीयमिणम् २५ ॥१॥"
न चापमनन्तर्रादितोऽसदारम्भप्रवृत्तस्तत्कथं तस्य तन्निवृत्तिफलत्वेन स्नानादौ सावद्यारम्भे प्रवृत्तियुक्ता । अतः स्थित-'
मिदं न सर्व एव सर्वस्याधिकारी, किन्तु य एवैकत्राधिकारी स एवान्यत्रानधिकारीति ॥५॥
२३ पड्जीवकायसंयमो द्रव्यस्त स विरुध्यते कृत्स्नः। तस्मात् कृत्स्नसंयमविदः पुष्पादिकं नेच्छन्ति ॥१॥
२४ अकृत्स्नप्रवर्तकानां विरताविरतानामेप खलु युक्तः । संसारप्रतनुकरणो द्रव्यस्तवे कूपडप्यान्तः ॥१॥
२५ असदारम्भप्रवृत्ता यञ्च गृहिणस्तेन तेणं विज्ञेया । तन्निवृत्तिफलैवैपा परिभावनीयमिदम् ॥१॥

·. अध भावस्नानप्रतिपादनायाह । ध्यानाम्भसा तु जीवस्य, सदा यच्छुद्धिकारणं ॥ मलं कर्म समाश्रित्य, भावस्नानं तदुच्यते ॥६॥ (पृत्तिः)'ध्यान'शुभचित्तैकाग्रतालक्षणं धर्मादि, तदेव 'अम्भो जलं 'ध्यानाम्भः तेन, 'तु'शब्दः पुनरर्थः स च द्रव्य- स्नानभावस्नानयोविपर्ययलक्षणविशेपाभिधानार्थः, 'जीवस्य' आत्मनः, 'सदा' सर्वकालम् , 'यदिति स्नानम् , 'शु- द्विकारणं' निर्मलत्वहेतुः, 'तद्भावस्नानमुच्यते' इति सम्बन्धः। प्रक्षालनीयप्रदर्शनायाह । 'मलं मालिन्यनिवन्धनम् , 'कर्म' ज्ञानावरणादिलक्षणम्, समाश्रित्य 'अङ्गीकृत्य, 'भावान् ध्यानादीनाश्रित्य भावतो'चा परमार्थतः स्नानं 'भाव स्नानं, 'तदित्येवम्भूतम् , 'उच्यते'तत्स्वरूपविद्भिरभिधीयत इति ॥६॥ अस्यैव कारकभेदेनोत्तमानुत्तमस्वरूपतामाह ॥ ऋषीणामुत्तमं ह्येत-निर्दिष्टं परमर्दिभिः ॥ हिंसादोपनिवृत्तानां, व्रतशीलविवर्धनम् ॥७॥ (वृत्तिः) पश्यन्ति यथावदस्त्विति 'ऋषयो' मुनयस्तेपाम्, 'हि'शब्दोऽवधारणार्थस्तेन ऋपीणामेव, 'उत्तम प्रधानम् , 'एतत् भावस्नानम् , 'निर्दिष्टं प्रतिपादितम् , 'परमर्षिभिः' मुनिपुङ्गवैः सर्वज्ञैरित्यर्थः। ऋषीणामुत्तममिति विशेपण- सामथ्यौदन्यैपां त्वनुत्तममेव तदिति सिद्धम् , तेषां विशिष्टधर्मध्यानाभावादिति । अथवा 'ऋपीणामुत्तममेतदेवे'त्येव- मवधारणं दृश्यम्, ततश्चोत्तमत्वात्तदेव तेपा विधेयं न तु देवार्चनार्थ द्रव्यस्नानमपि । किम्भूतानामृपीणामित्याह । 'हिंसा' प्रमत्तयोगात्मापाव्यपरोपणं, स एव 'दोपो' दूपणं, हिंसादोपस्ततो 'निवृत्ता' उपरता येते तथा तेपां 'हिंसा- दोपनिवृत्तानाम् । ननु ऋपय एवंविधा एव भवन्तीति विशेषणमिदमनर्थकम् । नैवं हेतुतयास्योपन्यासात् । ततश्च क्र. . .

·, पीणामुत्तममिरं हिंसादोपनिवृत्तत्यादिति वाफ्यार्थः स्यात् । किम्भूतमिदमित्याह । 'प्रतानि' महावतानि, 'शीलं'च समाधिः अयया व्रतानि मूलगुणाः,शीलमुत्तरगुणास्तेपां विशेषेण 'घर्धन' वृद्धिकारणं 'व्रतशीलविवर्धनम्,' भावस्नानं हि धर्मशक्तध्यानरूपं तचैतविवर्धनं भवत्येवेति ॥७॥ उपसंहरन्नाह । स्नात्वानेन यथायोगं, निःशेपमलवर्जितः ।। भूयो न लिप्यते तेन, स्नातकः परमार्थतः ॥८॥ (पृत्तिः) स्नात्या' शौचं विधाय, 'अनेन' 'मायहेतुद्रव्यस्नानेन भाषस्नानेन च, यथायोग' यथासम्बन्धं द्रव्यस्नानेन मलिनारम्भी भाषस्नानेन चेतरः, 'निःशेपमलवर्जितः' पारम्पर्येण साक्षाच सकलकर्ममलमुक्तो भवतीतिशेषः, शेप- फरणं चिना एककर्तृकत्याभावात् क्त्याप्रत्ययो न स्यादिति शेषः कृत इति । एषम्भूतश्च सन् 'भूयः' पुनरपि, 'न लिप्यते' नोपदिह्यते, 'तेन कर्ममलेन, एवं च स्नातकः स्नाता, परमार्थतो वस्तुवृत्त्या भवति। स्नानान्तरस्नातस्तु परमार्थतः स्नातो न भवति विवक्षितमलविगमाभावात् पुनर्मलोपलेपनाचेति । ततो हे कुतीथिका यदि यूयमक्षेपेण पारमार्थिक (परमार्थतः) स्नातका भवितुमिच्छय तदा भावस्नानेनैव स्नात,मा द्रव्यस्नानेन, मलिनारम्भिणामेव तस्योक्तत्वादिति हृद- यम् । अथवा पर्य व्याख्या । स्नात्या अनेने'त्यनन्तरोक्तभावस्नानेन यथायोग यथायुक्ति, निःशेपमलवर्जितः सन् 'भूयो न लिप्यते तेन' कोऽसावित्याह, स्नातकः परमार्थता पारमार्थिकस्नातक इत्यर्थः । इह च क्त्वाप्रत्ययो रूढिवशादिति ।।८।। ॥ द्वितीयाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥२॥ .

·:*:- , ॥ अथ तृतीयं पूजाप्टकम् ॥ स्नानान्तरं देवता पूजनीयेति पूजास्वरूपाभिधानायाह । तथा ये मन्यन्ते श्वेतभिक्षवो देवतामभ्युपगम्यापि न तां पूजयन्तीति तेपामनर्थकस्तदन्युपगम इति तन्मतनिरासाय च पूजाष्टकमाह ॥ अष्टपुप्पी समाख्याता, स्वर्गमोक्षप्रसाधनी ॥ अशुद्धतरभेदेन, द्विधा तत्त्वार्थदर्शिभिः ॥ १॥ (वृत्तिः) 'अष्टौ पुष्पाणि' पूजात्वेन समाहृतानि 'अष्टपुष्पी,' अथवा 'अष्टौ पुष्पाणि' कुसुमानि यस्यां पूजायां सा 'अष्टपुष्पी' च । नदादिदर्शनाच ईप्रत्ययः । इयं च जघन्यपदमाश्रित्योच्यते न पुनरष्टावेव पुष्पाण्यारोपणीयानि । यवक्ष्यति "+स्तोकैर्वा यहुभिर्वापि” इति । अष्टपुष्प्या च देवपूजने कारणं वक्ष्यति । विधेत्यस्येह सम्बन्धात् द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां विधा' दिप्रकारा । 'समाख्याता सम्यगभिहिता । 'तत्त्वार्थदर्शिभिः' इतीह सम्बध्यते । तत्त्वभूता अर्था जीवादयस्तान्, तत्वेन या परमार्थवृत्त्या अर्थान्पश्यन्तीत्येवंशीलास्तत्त्वार्थदर्शिनस्तैः । कथं विधेत्याह। अशुद्धतरभेदेन' अशुद्धा च सापद्यतया इतरा च निरवद्यतया अशुद्धतरे ताभ्यां कृत्वा तयोर्वा भेदो विलक्षणता ' अशुद्धतर भेद'स्तेन । इह चेतराशब्दस्य पुंवगायो, “वृत्तिमात्रे सर्वादीनां पुंवद्भाव” इति वचनात् । फलतस्तां निरूपयन्नाह। 'स्वर्गमोक्षप्रसाधनी' आया देवलोफसाधनी, द्वितीया तु निर्वाणसाधनीत्यर्थः । पाठान्तरे तु स्वर्गमोक्षप्रसाधनाद्धतोर्विधा, एतदेव कथम् , अशुद्धतरभेदेन इत्येषं पदयोजना कार्येति ॥ १॥ अशुद्धां श्लोकद्धयेन तावदाह ॥ , . + एक ३ श्लोक. २॥

·शुद्वागमैर्यधालाभं, प्रत्यग्रेः शुचिभाजनैः ॥ स्तोकैर्वा वहुभिर्वापि, पुष्पैर्जात्यादिसम्भवैः ॥२॥ अष्टापायविनिर्मुत-सदुत्थगुणभूतये ॥ दीयते देवदेवाय, या साऽशुद्धत्युदाहृता ॥३॥ (पृत्तिः) 'शुद्धो' निर्दोप 'आगमः पात्युपायो येपा तानि 'शुद्धागमानि, न्यायोपात्तवित्तेनाचौर्येण वा गृहीतानीत्यर्थः, तैः 'पुष्पैः, 'दीयते देवदेवाय या साऽशुद्धत्युदाहृता' इति सम्बन्धः । कथं दीयते' इत्याह । लाभस्थानतिक्रमेण 'यथा- लाभ' प्रवचनप्रभावनार्थमुदारभावेन मालिकाद्यथालाभगृहीतैर्देशकालापेक्षया चोत्तममध्यमजघन्येपु यानि लब्धानि तैः पुष्पैरिति भावना । 'प्रत्यग्रैः' अपरिम्लानः, 'शुचिभाजनैः' पवित्रपटलकाद्याधारैः, इतरथा लानादिशौचमपि न मनो- निवृत्तिमापादयेदिति । 'स्तोरस्पैः प्रत्यपायापगमं पुष्पदानादृष्टभिरित्यर्थः । 'यहुभि भूरिभिस्तदुद्देशेन बहूनां दानात् याशन्दी स्तोकपहुपुष्पपुञ्जयोर्षहुमानप्रधानस्य फलम्प्रत्यविशेषप्रतिपादनार्थी । अपिशब्दश्च समुच्चयार्थ इति। 'पुष्पैः' कुसुमैः, यादिसम्भालतीप्रभृतिप्रस(भ)वैरादिशब्दादिचकिलादिपरिग्रहः। इह कश्चिदाह। जात्यादिग्रहणं सुवर्णादिसुमन- अपेधार्थ जात्यादिकुसुमानि हि सकृदारोपितानि निर्माल्यमिति कृत्वा न पुनः पुनरारोप्यन्ते, सौवर्णादीनि तु पुनः "रारोपणीयानि भवन्ति, निर्माल्यारोपणदोपश्चैवं प्रसज्यत इति । एतच्चायुक्तम् ॥ "कंचणमोत्तियरयणा-इदामएहिं च वैविहेहि।।२५” इत्यनेन तेपामनुज्ञातत्वात् , पुनद्वारोपणनिपेधे तु कः किमाह किन्तु यदा नोत्तार्यन्ते तदा निर्माल्यारोपण- दोपोऽपि न स्यात्रात्यादिकुसुमानि हि कालातिक्रमेण विगन्धीनि भवन्त्यवश्यमुत्तारणीयानि स्युः, सौवर्णादीनि तु न २६ काञ्चनमाक्तिकरत्नादिदामकैश्च विविधैः ।।

·तथेति नापश्यमुत्तारणीयानि तथाधिगन्धत्वाभावादेव तेषां पुनरारोपणेऽपि न तथाविधो दोष इति मन्यते ॥ यदपि कैश्चिदुच्यते अलङ्कारारोपणमयुक्तं वीतरागाकारस्याभावप्राप्तेस्तदपि न युक्तम् ।। पुष्पारोपणेऽपि तथाप्रसङ्गात् , यथा हि आभरणानि वीतरागस्य नोपपद्यन्ते एवं पुष्पाण्यपि, उभयेपामपि सरागैराचरितत्वादिति । अष्टपुष्पीविधाने कारणमाह। अपायोऽनर्धस्तद्वेतुत्वादपाया ज्ञानावरणादयः, 'अष्टावपायाः' समाहृता 'अष्टापायं' तस्मादिशेपेण प्रकारान्तरेणैव दग्धरज्जुकल्पकरणतः भवोपग्राहिभ्यश्चत र्य इत्यर्थः, नितरां निःसत्ताकतया चतुभ्य एव घातिकर्म यो मुक्तोऽपेतो धात्व- र्धमानवृत्ती वा विशदनिशब्दाविति विनिर्मुक्त इव विनिर्मुक्तोऽप्टापायविनिर्मुक्तस्तथा तस्मादष्टापायविनिर्मोक्षणा- 'दूत्था' उत्थानं यस्याः सा तदुस्था गुणा अनन्तज्ञानदर्शनादयस्तेषां भूतिः प्रादुर्भावात एव वा भूतिर्लक्ष्मीर्गुणभूतिस्तदुत्था गुणभूतिर्यस्य स तथा, 'अष्टापायविनिर्मुक्तस्तदुत्थगुणभूति'श्च यः स तथा तस्मै, यद्यपीह गुणीभूतं विनिर्मोचनं क्त- प्रत्ययार्थस्यैव प्रधानत्वात्तथापि तच्छब्देन तदेव परामृश्यते वक्त्रा तथैव विवक्षितत्वात् , दृष्टश्चायं न्यायो यथा “सम्यग्- ज्ञानपूर्षिका सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिति तदव्युत्पाद्यते” इत्यादाविति। 'दीयते वितीर्यते, देवदेवाय'स्तुत्यस्तुत्याय, 'या'ऽष्टपुष्पी, साऽशुद्धा सायद्या. 'उदाहृता' सर्वज्ञैरभिहितेति । ननु अप्ठापायविनिर्मुक्तोत्था एतदिनिर्मोक्षणोत्था गुणभूतिर्यस्ये- रखने वाष्टपुष्पीनियन्धनस्यायसीयमानत्वारिक नु तच्छन्दोपादानेनेति ? । नैवम् । अष्टापायविनिर्मुक्ताय दीयते इत्यनेनाष्ट- पुष्पीनियन्धनमाह, तदुत्थगुणभूतये इत्यनेन (तु) चतुष्पुष्पिकाया अनन्तज्ञानदर्शनसुखवीर्यचतुष्टयरूपत्वादष्टकर्मविनिर्मु- क्तिप्रभवगुणानाम् । अष्टापायविनिर्भुक्तायेत्यनेनैवावसितमिदमिति चेन्न, सिद्धानां हि कैश्चित्प्रकृतिवियोगात् ज्ञानाभावः .

·'विज्ञेया' अवसेया, 'स्वर्गसाधनी' देवलोकप्रासिहेतुः । उपलक्षणत्वात् समानुपत्वसाधनी पारम्पर्येण भावपूजानि- पन्धनता प्रतिपद्य मोक्षसाधनी चेति द्रष्टव्यमिति ॥४॥ अथ शुद्धामष्टपुष्पीमभिधातुमाह ॥ या पुनर्भावजैः पुप्पैः, शास्त्रोक्तिगुणसङ्गतैः ॥ परिपूर्णत्वतोऽम्लान-रत एव सुगन्धिभिः॥ ५॥ (पृत्तिः) 'या' अष्टपुष्पी 'पुनः' शब्द उक्तवक्ष्यमाणार्थयोर्विशेपद्योतनार्थः, 'भावजैः' आत्मपरिणतिसम्भवैः, पुप्पैरिव 'पुष्पैक्ष्यमाणलक्षणैरात्मधर्मविशेषैः, किम्भूतैः 'शास्त्रोक्तिगुणसगतैः' शास्त्रमागमस्तस्योक्तिर्भणितिराज्ञा इत्यर्थः सैव गुणो धर्मविशेपः तेन सङ्गतानि युक्तानि यानि तानि तथा तैः, कपादिशुद्धागमपारतन्त्र्यानुगतैरित्यर्थः । अश्या, शास्त्रोक्तिरेय गुणो दवरकस्तत्सङ्गतैः, एतेनैषां मालारूपतोक्ता, तथा च द्रव्यपुष्पाण्यपि यदा मालां कृत्वाऽऽ- रोप्यन्ते तदाष्टावपायापगमान स्मृत्वाऽऽरोपणीयानीति दर्शितम् । पाठान्तरेतु शास्त्रोक्तगुणसङ्गतैरिति तथा (ब) शास्त्रोक्त (शास्त्रीय) समि(शमे)त्यादिगुणोपेतैरित्यर्थः । पुनः किम्भूतैस्तैरित्याह, 'परिपूर्णत्वतोऽम्लानैः' परिपूर्णतया सकलजीव- मृपावादादिविषयत्वेन निरतिचारतया वा अम्लानैः म्लानिमनुपगतः, 'अत एव' परिपूर्णत्वादेव, 'सुगन्धिभिः' महन्धोपेतैः, परिपूर्णताधर्म एवैषामम्लानिसुगन्धितालक्षणौ पुप्पधर्मी द्रष्टव्यावित्यर्थः, 'विधीयते सा शुद्धे'त्येवंरूपः श्लोफावसाने वास्यशेपो द्रष्टव्य इति ॥५॥ नामतस्तान्येवाह ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं, ब्रह्मचर्यमसङ्गतां ॥ गुरुभक्तिस्तपो ज्ञानं, सत्पुष्पाणि प्रचक्षते ॥ ६॥ (पृत्तिः) प्रमत्तयोगात्माणन्यपरोपणं हिंसा तद्भावोऽहिंसा' सैकं पुष्पम् । तथा सङ्कयो हितं 'सत्य'मनुतापाभावो

·द्वितीयम् । तथा स्तेनस्य चौरस्य कर्ष भावो वास्तेयं चौर्य तदभावोऽस्तेयमिति तृतीयम् । तथा 'ब्रम' कुशलं कर्म तदेव
पर्यते सेव्यत इति 'चय 'ब्रह्मचर्यम्, मनोवाकायैः कामसेवनवर्जनमित्यर्थः तचतुर्थम्ब तथा नास्ति सङ्गोऽभिष्वङ्गो यस्या-
सायसगस्तद्भायो ऽसङ्गता' धर्मोपकरणातिरिक्तपरिग्रहपरिवर्जनं धर्मोपकरणस्यापरिग्रहत्वात् ॥ यदाह ॥ "जंपि वत्थं व
पायं वा, कम्बलं पायपुंछणं ॥ तंपि सेजमलज्जा, घारन्ति परिहरन्ति य३१ ॥१॥ न सो परिग्गहो वुत्तो, नायपुत्तेण
ताइणा ॥ मुच्छा परिग्गही युत्तो, इ वुत्तं महेसिणा३२ ॥२॥” इतरथा शरीराहाराद्यपि परिग्रहः स्यादिति पञ्चमम्५ ।
तथा गृणाति शास्त्रार्थमिति गुरुः । आह च ॥ "धर्मज्ञो धर्मकर्ता च, सदाधर्मपरायणःसत्वेभ्यो धर्मशास्त्रार्थ-देशको
गुरुरुच्यते ॥ १॥" तस्य भक्तिः सेवा बहुमानच 'गुरुभक्तिरिति' पष्ठम् । तथा तापयतीति तपोऽनशनादि।
आह च ॥ "रसरुधिरमांसमेदो-ऽस्थिमज्जशुक्राण्यनेन तप्यन्ते ॥ कर्माणि वाऽशुभानी-त्यतस्तपो नाम नैरुक्तम् ॥१॥"
इति सप्तमम् । तथा शायन्तेऽर्थी अनेनेति 'ज्ञान' सम्यक्प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतो बोध इत्यष्टमम् । इह समुच्चयाभिधायी च
शब्दो द्रष्टव्यः, 'सत्पुष्पाणि ' अत्यन्तमेकान्तेन च विवक्षितार्थसाधकतया द्रव्यपुष्पापेक्षया सन्ति शोभनानि पुप्पाणीव
पुष्पाणि भावपुप्पाणीत्यर्थः, 'प्रचक्षते' शुद्धाष्टपुष्पीस्वरूपज्ञाः प्रतिपादयन्तीति ॥ ६ ॥ उक्तमेवार्थ वाक्यान्तरेणाह ॥
एभिर्देवाधिदेवाय, बहुमानपुरस्सरा ॥ दोयते पालनाद्या तु, सा वै शुद्धत्युदाहृता ॥ ७ ॥
३१ यदपि वस्त्रं वा पात्रं वा कम्पलं पादपु(प्रो)ञ्छनं । तदपि संयमलजार्थ धारयन्ति परिहरन्ति (परिभुञ्जते इत्यर्थः) च ॥१॥
३२ नासो परिग्रह उक्तो शातपुत्रेण त्रात्रा । मूर्छा परिग्रह उक्त इत्युक्तं महर्पिणा ॥२॥

·. . - (पृत्तिः) 'पभि' रनन्तरोदितैर्भावपुष्पैः, 'देवानां' पुरन्दरादीनामधिको देवः पूज्यत्वात् 'देवाधिदेवः' प्रागुक्तो महादेवस्तस्मै, 'यहुमानः' प्रीतियोगः 'पुरस्सर' प्रधानो यत्र सा 'बहुमानपुरस्सरा,' 'दीयते' वितीर्यते, कथमित्याह, 'पालनात्' अहिंसादिपुप्पाणां परिरक्षणद्वारेण, तत्पालने हि देवाधिदेवाज्ञा कृता भवति, आज्ञाकरणमेव च सर्वथा कृतकृत्य- स्प तस्य पूजाफरणं, न ह्याज्ञां विराधयता शेषपूजोद्यतेनाप्यसावाराधितो भवति, आज्ञेश्वरमहाराजवदिति, 'या तु' यैवाष्ट- पुप्पी, 'सा वै' सैव, 'शुद्धा' निरवद्या, 'इतिः' एवम्प्रकारार्थः, 'उदाहृता' तत्त्ववेदिभिरभिहितेति ॥७॥ अथ शुद्धाया एव मोक्षसाधनीत्वं दर्शयन् विशेषेण सत्सम्मतत्वं प्रतिपादयन्नाह ।। प्रशस्तो ह्यनया भाव-स्ततः कर्मक्षयो ध्रुवः ॥ कर्मक्षयाच निर्वाण-मत एपा सतां मता ॥ ८॥ (वृत्तिः) 'प्रशस्तः' प्रशस्यः शुद्धो, 'हिशब्दो' यस्मादर्थे । ततश्च यस्मात्प्रशस्तः, 'अनया' अनन्तरोदितत्वेन प्रत्यक्षासन्नया शुद्धाष्टपुष्प्या, भावः' आत्मपरिणामो, भवतीति गम्यते, न पुनन्याष्टपुष्प्या जीवोपमर्दव्यामिश्रत्वात्त- स्याः, 'ततः प्रशस्तभायात्कर्मक्षयो' ज्ञानावरणादिकमविलयो, भवति, ध्रुवोऽवश्यम्भावि, 'कर्मक्षयात्' चोक्तस्वरूपात्, 'पशब्दः' पुनरर्थः, 'निर्वाणं' मोक्षो भवतीति मोक्षसाधनी इयम् । 'अतः' प्रशस्तभावजन्यकर्मक्षयसाध्यनिर्वाणसाधन त्यान, 'गषा' शुद्धाष्टपुष्पी, 'सतां' विदुषां यतीनामित्यर्थः, 'मता' विधेयत्वेनेष्टा, न पुनद्रव्याप्टपुष्पी। ततो हे कुतीथिका पदि यूयं यतयस्तदा भावपूजामेय कुन्त इत्युक्तं भवति, अथवा यतोऽनया निर्वाणमतः सतां विदुपामेपा सम्मतेति ॥८॥ Resuck- ॥ तृतीयाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥३॥ ~ . अSHAK ·॥अथ चतुर्थमग्निकारिकाष्टकम् ॥ पूजानन्तरमग्निकारिको लोकाः कुर्वन्तीत्यतस्तन्निरूपणायाह ॥ कर्मेन्धनं समाश्रित्य, दृढा सद्भावनाहुतिः॥ धर्मध्यानाग्निना कार्या, दीक्षितेनाग्निकारिका ॥ १ ॥ (वृत्तिः) 'कर्म' ज्ञानावरणादिकं मूलप्रकृत्यपेक्षयाप्टप्रकारं तदेव दायत्वादपनेयत्वादिन्धनमिवेन्धनं कर्म- न्धनं, 'तत् 'समाश्रित्या'झीकृत्य,अग्निकारिका कार्येति योगः। किंविधा 'दृढा' कर्मेन्धनदाहं प्रति प्रत्यला, तथा 'सद्भा- चना' शुभरूपा या जीवस्य वासना, सैव 'आहुति'घृतादिप्रक्षेपलक्षणा यस्यां सा तथा, केन करणभूतेनेत्याह 'धर्म- ध्यानाग्निना' धर्मध्यानमुपलक्षणत्वाच्छुक्लध्यानं चाग्निरिवाग्निर्धर्मध्यानं चासायग्नि श्च धर्मध्यानाग्निस्तेन । 'कार्या' विधेया । केनेत्याह, 'दीक्षितेन' प्रबजितेन, कासी 'अग्निकारिका' अग्निकर्मेति । इत्थं चैतदगीकर्तव्यं यतो दीक्षितस्य द्रव्याग्निकारिका अनुचिता तस्याभूतोपमर्दरूपत्वात्तस्य च तन्निवृत्तत्वेन तत्रानधिकारित्वात् , “अधिकारिवशाच धर्मसाध- नसंस्थितिः (अ.२ श्लो.३) इति प्रागुक्तम् , गृहस्थातु सर्वथा भूतोपमर्दानिवृत्तत्वेनाधिकारित्वात्तां करोत्यपि । अत एव धूपदहनदीपमयोधादिना प्रकारेण द्रव्याग्निकारिकामपि कुर्वन्त्याईतगृहस्था इति ॥ अनेन श्लोकेनेदमुक्तं भवति ॥ पदि हे कुतीधिका यूयं दीक्षितास्तदा कर्मलक्षणाः समिधः कृत्वा धर्मध्यानलक्षणमग्नि प्रज्वाल्य सद्भावनाइतिध- क्षेपतोऽग्निकारिका कार्या, न त्वन्यथा, तस्या दीक्षितानामनुचितत्वात् । यदि तु हन्त गृहस्धास्तत्तुल्या वा, ततः कुरुध्वं ·, द्रव्याग्निकारिकामिति ॥१॥अथ ध्यानाग्निकारिकैव कार्या दीक्षितेनेति परसिद्धान्तेनैव प्रसाधयन्नाह ।। दीक्षा मोक्षार्थमाख्याता, ज्ञानध्यानफलं स च ॥ शास्त्र उक्तो यतः सूत्रं, शिवधर्मोत्तरे ह्यदः ॥२॥ (वृत्तिः) 'दीक्षा' प्रव्रज्या, 'मोक्षार्थ' सकलकर्मनिर्मुक्तिनिमित्तं 'आख्याता' तत्स्वरूप निगदिता, यत एवं ततस्ता प्रतिपन्नेन मोक्षसाधकमेवानुष्ठानमाश्रयणीयम् , न पुनद्रव्याग्निकारिकेति हृदयम् । द्रव्याग्निकारिकैव साधनं मोक्षस्येत्याशङ्कानिराकरणायाह, 'जानध्यानफलं स चेति,' स पुनर्मोक्षो विज्ञप्तिशुभैकाग्रत्वयोः साध्यं वर्तते, न पुन- ईव्याग्निकारिकाया इति भावना। कथमिदमवसितं प्रत्यक्षाद्यगोचरत्वात्तस्येति चेदत आह, 'शास्त्र उक्तः' आगमे शानध्यानफलतयाभिहित इत्यर्थः, यद्यपि हि प्रत्यक्षानुमानयोरसावतीन्द्रियत्वेनागोचरस्तथाप्यागमाभिहितत्वात् ज्ञान ध्यानफलतयाऽसौ प्रतिपत्तव्यः, आगमश्च प्रमाणतया सर्वमोक्षयादिभिरभ्युपगत एव, यद्यपि च यौः स तथा ने- प्यते, तथापि संशयविशेषनिबन्धमतया प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुत्वात्तैः कथश्चिभ्युपगत प्रवेति। अथ कथमवसितमिदं यदुत शारनेऽसौ तत्फलतयाभिहित इलाशड्क्याहू, यतो यस्मात्कारणात्, 'सूत्र'मर्थसूचकं वाक्यं, 'शिवधर्मोत्तरेंशिवधर्मा- मिधाने पराभिमते शैवागमविशेपे, 'हि' रिति वाक्यालङ्कारे, 'अदः' एतदक्ष्यमाणलक्षणमिति, अतो भवदभ्युपगत- शास्त्रे मोक्षस्य ज्ञानादिफलतयोक्तत्यान्न मोक्षार्थिना दीक्षितेनाधिकृताया अन्याग्निकारिका कार्येति गर्भार्थ इति ॥२॥ तदेव सूत्रं दर्शयन्नाह पूजया विपुलं राज्य-मग्निकार्येण सम्पदः ॥ तपः पापविशुद्धयर्थ, ज्ञानं ध्यानं च मुक्तिदम् ॥३॥ .

·. . (वृत्तिः) 'पूजया' देवतायाः पुष्पाद्यर्चनलक्षणया, न तु तदन्यया तदन्यस्यास्तपोज्ञानरूपत्वेन पापविशुद्धिमोक्ष- योरेव सम्पादकत्वात् , 'विपुलं' विस्तीर्ण, 'राज्यं राजभावो भवति, तत्कारकस्येति गम्यते, तथा 'अग्निकार्येण' अग्नावग्निना वा कार्य कृत्यमग्निकार्य तेन द्रव्याग्निकारिकयेत्यर्थः,न तु भावाग्निकारिकया तस्या ध्यानरूपत्वेन मुक्ति- साधकत्वात् , 'सम्पदः' समृद्धयः, भवन्तीति गम्यम् , तथा 'तपोऽनशनादि, 'पापविशुद्धयर्थ' अशुभकर्मक्षयाय, भ- वति, तथा 'ज्ञान मवयोधविशेषो, 'ध्यानं च' शुभचित्तैकाग्रतालक्षणम् , 'च'शब्दः समुच्चये, 'मुक्तिदं' मोक्षप्रदं भव- तीति शिवधर्मोत्तरग्रन्थसूत्रार्थ इति ॥३॥ एवं तावत्पराभ्युपगमेनैव द्रव्याग्निकारिकाकरणं दीक्षितस्य दृपितम् । अथ तस्यैव पूजां पुनरग्निकारिकां च प्रकारान्तरेण दुपयन्नाह ॥ पापं च राज्यसम्पत्सु, सम्भवत्यनघं ततः॥ न तद्धत्वोरुपादान-मिति सम्यग्विचिन्त्यताम् ॥४॥ (वृत्तिः) न केवलं मुमुक्षोरग्निकारिकाकरणमपार्थक, 'पापं चाऽ'शुभकर्म च 'राज्यसम्पत्सु' नरपतित्वसमृ- द्विपु पूजाग्निकारिकाकरणानन्तरफलभूतासु सतीपु, 'सम्भवति' संजायते, यत एवं 'तत'स्तस्माद् , 'अनघ' निरवा, 'न' नैव भवति, 'तदे॒त्योः' राज्यसम्पत्कारणयोः पूजाग्निकारिकारूपयोः, 'उपादान'माश्रयणम्, 'इति' एतदनन्तरोक्तं पूजाग्निकारिकयोरुपादानस्य सपापत्वं, 'सम्यक् स्वसिद्धान्ताविरोधेन, 'विचिन्त्यतां' पर्यालोच्यतामिति, सुपर्यालो- चितकारिणो हि भवन्ति मुमुक्षव इति ॥४॥ राज्यसम्पत्सु पापं भवतःत्युक्तम्, तदेवाश्रित्याक्षेपः क्रियते, ननु राज्य- सम्पद्भावे भवतु नाम पापं दानादिना तु तस्य शुद्धिर्भविष्यतीत्याशब्याह ।। .

·निशुद्धिश्चास्यतपसा, न तु दानादिनैव यत् ॥ तदियं नान्यथा युक्ता, तथा चोक्तं महात्मना ॥५॥ (पृत्तिः) विशोधन 'विशुद्धिः,' सा 'च' पुनः, 'अस्य' राज्यादिजन्यपापस्य 'तपसा' अवधारणस्येह सम्बन्धात् 'तपमैत्र' अनशनादिनैव "तपः पापविशुद्धयर्थमिति" वचनात् , 'न तु दानादिना न पुननिहोमादिना,“दानेन भोगा- नामोतीति वचनात् ,"तत्कथं दीक्षितस्य पूजाग्निकारिके युक्त इति, इह च द्रब्याग्निकारिकाया एवं मुख्यं दृषणं पूजा- पास्तु प्रासनिकमित्यग्निकारिकाया एव निगमनमाह । 'तदियं नान्यथा युक्तति' यस्मान्मुमुक्षोर्व्यर्थेयं पापसाधनसम्प- देतुभूता च, तत्तस्मादियमग्निकारिका,न'नेय, अन्यथा धर्मध्यानाग्निकारिकायाः प्रकारान्तरापन्ना द्रव्याग्निकारिकेत्यर्थः, 'युक्ता' सातेति, विशोधनाईपापसम्पादकसम्पन्निमित्तत्वेन द्रव्याग्निकारिकाया अकरणीयत्वं व्यासस्यापि न्यायतः स- म्मतमिति दर्शयन्नाह 'तथा चोक्तं महात्मनेति' 'तथा च' यथास्मदुक्तार्थसंवादो भवति तथैव, 'उक्त'मभिहितं, महात्मना' परमस्वभावेन व्यासेनेति शेषः। इह च यन्मिध्यादृष्टेरपि व्यासस्य महात्मकत्वाभिधानमाचार्येण कृतं तत् परसम्म- तानुकरणमात्रमात्मनो माध्यस्थ्याविष्फरणार्थमिति न दुष्टम् , सम्मतश्च परस्य महात्मतया व्यासः, अत एव च तद्वचनं स्वपक्षे परप्रीतिजननायोपन्यस्तमिति ॥ ५॥ तदेवाह ॥ (महाभारते वनपर्वणि दितीयाध्याये)। धमार्थं यस्य वित्तेहा, तस्यानीहा गरीयसी ॥ प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य, दूरादस्पर्शनं वरम् ॥६॥ (वृत्तिः) धर्मार्थ धर्मनिमित्तं, 'यस्य' कस्यचित्पुंसः, 'वित्तेहा' द्रव्योपार्जनचेष्टा कृषिवाणिज्यादिका, 'नस्य' पुरुपस्य, अनीता' अचेष्टा वित्तानुपार्जनमेव, 'गरीयसी' श्रेयसीतरा साततरा इत्यर्थः, अयमभिप्रायो, वित्तार्थ ·चेष्टायामवश्यं पापं भवति तचोपार्जितवित्तवितरणेनावश्यं शोधनीयं भवति,एवं च वित्तार्थमचेष्टेव वरतरा वित्तचित- रणविशोध्यपापाभावात् परिग्रहारम्भवर्जनात्मकत्वेनाचेष्टाया एव च धर्मत्वादिति । अवार्थे दृष्टान्तमाह । 'प्रक्षाल- नात् ' धाचनात्सकाशात् , 'हि' यस्मात् , 'पङ्कस्या'ऽशुचिरूपकर्दमस्थ, 'दुरात् ' विप्रकर्षात् , 'अस्पर्शनं' असंश्लेपण- मेव, 'वर' प्रधानमिति । इदमुक्तं भवति, यदि पके करचरणादिरवयवः क्षिप्त्वापि प्रक्षालनीयस्तदा वरमक्षिप्त एव, एवं यद्यग्निकारिकां विधाय सम्पद उपार्जनीयास्तजन्यपातकं च पुनर्दानेन शोधनीयं तदा सैवाग्निकारिका घरमक- तेति । प्रयोगश्येह, न विधेया मुमुक्षूणां द्रव्याग्निकारिका, तत्सम्पाद्यस्य कर्मपङ्कस्य पुनः शोधनीयत्वात् , पादादेः पङ्क- क्षेपयदिति । एवं तर्हि गृहस्थेनापि पूजादि न कार्य स्यात् , नैवम् , यतो जैनगृहस्था न राज्यादिनिमित्तं पूजां कुर्वन्ति, न च राज्याद्यावर्जितमवयं दानेन शोधयिष्याम इति मन्यन्ते, मोक्षार्थमेव तेषां पूजादौ प्रवृत्तः, मोक्षार्थितया च विहि- तस्यागमानुसारिणो वीतरागपूजादेर्मोक्ष एव मुख्यं फलं, राज्यादि तु प्रासनिकम् , ततो गृहिणः पूजादिकं नाविधेयम् । दीक्षितेतरयोश्च अनुष्ठानस्यानन्तर्यपारम्पर्यकृत एव फले विशेष इति ॥६॥ दीक्षितस्यापि सम्पदर्थित्वे सति युक्ता द्रव्याग्निकारिकेत्याशङ्कानिराकरणायाह॥ मोक्षाध्वसेक्या चैताः, प्रायः शुभतरा भुवि ॥ जायन्ते ह्यनपायिन्य, इयं सच्छास्त्रसंस्थितिः॥७॥ (वृत्तिः) 'मोक्षो' निर्वाणं तस्याध्या मार्गः सम्यग्दर्शनज्ञानचरणलक्षणस्तस्य सेवाऽनुष्ठानं 'मोक्षाध्यसेवा' तया, 'च' शब्दः पुनःशब्दार्थ, ततश्चाग्निकारिकायाः कार्यभूताः सम्पदः पापहेतुतया अशुभा, मोक्षाध्वसेवया पुनः शुभ- ·' विशुद्धिश्चास्यतपसा, नतु दानादिनैव यत् ॥ तदियं नान्यथा युक्ता, तथा चोक्तं महात्मना ॥५॥ (पृत्तिः) विशोधन 'विशुद्धिः,' सा 'च' पुनः, 'अस्य' राज्यादिजन्यपापस्य 'तपसा' अवधारणस्येह सम्बन्धात् 'नसैच' अनशनादिनैय “तपः पापविशुद्धयर्थमिति" वचनात् , 'न तु दानादिना' न पुननिहोमादिना,“दानेन भोगा- नामोतीति वचनात्,"तत्कथं दीक्षितस्य पूजाग्निकारिके युक्त इति, इह च द्रव्याग्निकारिकाया एय मुख्यं दूषणं पूजा- पास्तु प्रासादिकमित्यग्निकारिकाया गव निगमनमाह । 'तदियं नान्यथा युक्तेति' यस्मान्मुमुक्षोयर्थेयं पापसाधनसम्प- देतुभूता च, तत् तस्मादियमग्निकारिका, न नैय, अन्यथा धर्मध्यानाग्निकारिकायाः प्रकारान्तरापन्ना द्रव्याग्निकारिकेत्यर्थः, 'युक्ता' सातेति, विशोधनाईपापसम्पादकसम्पन्निमित्तत्वेन द्रव्याग्निकारिकाया अकरणीयत्वं व्यासस्यापि न्यायतः स- म्मनमिनि दर्शयन्नाह 'तथा चोक्तं महात्मनेति' 'तथा च' यथास्मदुक्तार्थसंवादो भवति तथैव, 'उक्त मभिहितं, महात्मना' परमस्यभावेन व्यासेनेति शेपः। इह च यन्मिध्यादृष्टेरपि व्यासस्य महात्मकत्वाभिधानमाचार्येण कृतं तत् परसम्म- तानुकरणमात्रमात्मनो माध्यस्थ्याविष्करणार्थमिति न दुष्टम् , सम्मतश्च परस्य महात्मतया व्यासः, अत एव च तद्वचनं स्वपक्षे परप्रीतिजननायोपन्यस्तमिति ॥५॥ तदेवाह ॥ (महाभारते वनपर्वणि द्वितीयाध्याये)। धमार्थ यस्य वित्तेहा, तस्यानीहा गरीयसो ॥ प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य, दूरादस्पर्शनं वरम् ॥६॥ (वृत्तिः) 'धर्मार्थ धर्मनिमित्तं, 'यस्य' कस्यचित्पुंसा, 'वित्तेहा' द्रव्योपार्जनचेष्टा कृपिवाणिज्यादिका, 'तस्य' पुरुषस्य, 'अनीहा' अचेष्टा वित्तानुपार्जनमेव, 'गरीयसी' श्रेयसीतरा सङ्गततरा इत्यर्थः, अयमभिप्रायो, वित्तार्थ ·गहनज्वलनकामखिलायाप्रकारनवरमान्तरतपःक्रियारूपं धर्मध्यानं शुक्लध्यानं च,आदिश-दात निखिलपारलौकिकाचनु- शनप्रदीपकल्पज्ञानपरिग्रहः, अतस्तेन ध्यानादिना युक्तो युतो यः त तथा, अनेन च तपःक्रियाज्ञानयुक्तत्ववि- गणेन केवल क्रियाकारिणः क्रियाशून्यज्ञानवतश्च व्यवच्छेद उक्तः, केवल्योस्तयोरनर्थकत्वात्॥यदाह॥"यं नाणं किया- हाण,हया अन्नाणओ किया। पासन्तो पङ्गुलो दट्टो,धावमाणो उ अंधओ ३७ ॥ १॥ इति । उभय(युक्तस्यैवार्थप्रसाधक- त्वात्॥यदाह ॥ " संजोगसिद्धीइ फलं वयन्ति, न हु एगचकेण रहो पयाइ ॥ अंधो य पंगू य वणे समिधा, ते संपउत्ता नगरं पविष्टा ३४ ॥२॥” इति 'य' इति सामान्योऽनिर्दिटनाना ध्यानादियुक्त इतिविशेषगसामर्थ्यात्तथाविधविशिष्टज्ञान- विकलानां मापतुपादिचारित्रिणां मा भूत्सर्वसम्पत्करमिक्षामतिपेय इत्यत आह 'गुर्वाज्ञायां व्यवस्थितः' गुरोमुरुगुणो- पेताचार्यस्याज्ञा वचनं तस्यां विशेषगावस्थितः, एष हि गुरुज्ञानत एव ज्ञानवान ज्ञानमलसिद्वे,यदाह । “यो निरनुबन्ध- दोपात्, श्राद्वोऽनाभोगवान पृजिनभीरुः । गुरुभक्तो ग्रहरहितः, सोऽपि ज्ञातै(न्ये)व तत्फलतः॥१॥"अथवा यो गुरुकुले वसतां प्रचुरसाधुत्वेन मनागनेपणीयभक्तभोजनसम्भवादिदोपोद्भावनतस्तनिरपेक्षो भवति तस्यानेन व्यवच्छेद उक्तः, सद्गुरूपदेशानपेक्षो हि शास्त्रे निन्यते ॥यदाह॥ “ जे उ तह विवजया, सम्मं गुरुलाघवं अयागन्ता ॥ सग्गाहा किरि- परया, पवयणखिंसायहा खुदा ३५ ॥१॥” इत्यादि, व्यवस्थिन' इह विश-देन यः कदाचित् गुर्वाज्ञाव्यवस्थितः कदाचिद- ३३ हतं ज्ञानं क्रियादीनं, हताऽज्ञानतः क्रिया ॥ पश्यन् पंगुर्दग्यः घावमानस्तु अन्धकः ॥१॥ ३४ संयोगसिद्धौ फरं वदन्ति, न खचेकचकेग रयः प्रयाति । अन्यश्च पंगुश्च बने सनेत्य तौ सम्प्रयुक्तो नगरं प्रविणो ॥२॥ ३५ ये तु तथा विपर्यस्ताः सम्यग्गुरुलाधरं अजानन्तः। स्मनाहात् फ्रियारवाः प्रावनखिंसावहाः क्षुद्राः॥१॥ (तुच्छा कृपणाः क्रूरा पा) ·. ॥अथ पञ्चमं भिक्षाप्टकम्॥ एवं च तात्विक महादेवं भावस्नानपूर्वकभावपूजया पूजयतो धर्मध्यानाग्निकारिकाकरणपरायणस्य मुमुक्षोरना- रम्भितया निप्परिग्रहतया च धर्माधारशरीरस्थितिर्भिक्षयैवोपपन्नेति तत्स्वरूपनिरूपणायाह ॥ सर्वसम्पत्करी चैका, पौरुपनी तथापरा ॥ वृत्तिभिक्षा च तत्त्वज्ञै-रिति भिक्षा त्रिधोदिता ॥१॥ (वृत्तिः) 'सर्वां' निरवशेषा ऐहिक्यामुग्मिकीक्षिावसानाः, 'सम्पदः' श्रियः कर्तु शीलं यस्याः सा 'सर्वसम्प- सरी,' 'चकार' उक्तसमुचये, 'एका' प्रथमा अदितीया या प्रधानेत्यर्थः, 'पौरुपं पुरुपकारं, हन्ति' निष्फलीकरणेन ध्वंसय- तीति 'पौरपदी,"तथे'त्युक्तसमुच्चय एव,अथवा 'तथा' तेन वक्ष्यमाणप्रकारेण, 'अपरा' द्वितीया,अथवा न परा 'अपरा' जघन्येत्यर्थः, वृत्तिर्वर्त्तनं जीविकेत्यर्थः तदर्था भिक्षा 'वृत्तिभिक्षा' सा च अन्येति गम्यते, 'च'कारो भिक्षासामान्यस- मुचयार्थः, 'तत्वज्ञैः' परमार्थवेदिभिः, 'इति' एंवमनन्तरोक्तेन प्रकारेण, भिक्षा' याश्चा, 'त्रिधा त्रिभिः प्रकारैः, 'उदिता' अभिहितेति ॥१॥ तत्राद्यां तावदाह ।। यतिानादियुक्तो यो, गुर्वाज्ञायां व्यवस्थितः॥ सदानारम्भिणस्तस्य, सर्वसम्पत्करी मता ॥२॥ (कृत्तिः) 'यतिः' साधुः,तस्य सर्वसम्पत्करी मते'ति क्रिया भिक्षेति प्रकृतमनेन च व्यवच्छेदफलत्वादचनस्य गृहस्थस्य व्यवच्छेदः कृतः, यतिश्च द्रव्ययतिरपि स्यादतस्तव्यवच्छेदायाह, 'ध्यानादियुक्त तत्र ध्यानं भवशतसमुपचितकर्मवन- ·गहन ज्यजनकमनखिलसम्मकारनवरमान्तरतपःक्रियारूपं धर्मध्यानं शुक्लध्यानं च, आदिशब्दात् निखिलपारलौकिकानु- छाननकाशनप्रदीपकल्पज्ञानपरिग्रहः, अतस्तेन ध्यानादिना युक्तो युतो यः त तथा, अनेन च तपःक्रियाज्ञानयुक्तत्ववि- शेपणेन केवलफ्रियाकारिणः क्रियाशून्यज्ञानवतश्च व्यवच्छेद उक्तः, केवलयोस्तयोरनर्थकत्वात्।यदाहा"हयं नाणं किया- होग,हया अन्नाणओ किया।। पासन्तो पङ्गुलो दबो,धावमाणो उ अंधओ 3 ॥ १॥ इति । उभय(युक्तस्यैवार्थप्रसाधक- त्यातायदाह ॥ " संजोगसिटीइ फलं वयन्ति, न हु एगचकेण रहो पयाइ ॥ अंधो य पंगू य वणे समिचा, ते संपउत्ता नगरं पविद्वा ॥” इति 'य' इति सामान्योऽनिर्दिछनाना ध्यानादियुक्त इतिविशेषणसामर्थ्यात्तथाविधविशिष्टज्ञान- विकलानां मापतुपादिचारित्रियां मा भूत्सर्वसम्पत्करमिक्षामतिपेय इत्यत आह 'गुर्वाज्ञायां व्यवस्थितः' गुरोर्मुरुगुणो- पैताचार्यस्याज्ञा वचनं तस्यां विशेगावस्थिना, एप हि गुरुज्ञानत एच ज्ञानवान ज्ञानफलसिद्धेः,यदाह । “यो निरनुबन्ध- दोपात्, श्राद्वोऽनाभोगवान् पृजिनभीरुः ॥ गुरुभक्तो ग्रहरहितः, सोऽपि ज्ञातैरन्य)व तत्फलतः॥१॥"अथवा यो गुरुकुले वसतां प्रचुरसाधुत्वेन मनागनेपणीयभक्तभोजनसम्भवादिदोपोद्भावनतस्तनिरपेक्षो भवति तस्यानेन व्यवच्छेद उक्ता, सद्गुरूपदेशानपेक्षो हि शास्ने निन्द्यते ॥यदाह। “जे उ तह विवन्नथा, सम्मं गुरुलाघवं अयागन्ता ॥ सग्गाहा किरि- परया, पषयणखिंसावहा खुदा ३५ ॥१॥" इत्यादि, व्यवस्थित' इह विश-देन यः कदाचिन् गुर्वाज्ञाव्यवस्थितः कदाचिद- ३३ इतं ज्ञान क्रियाहीनं, हताऽज्ञानतः क्रिया ॥ पश्यन् पंगुर्दग्धः धावमानस्तु अन्धकः ॥१॥ ३४ संयोगसिद्धौ फलं पदन्ति, न यवेकचकेग रथः प्रयाति । अन्धश्च पंगुश्च वने सनेत्य तौ सम्प्रयुक्तो नगरं प्रविष्टौ ॥२॥ ३५ ये.तु तथा विपर्यस्ताः सम्यग्गुरुलाधर, अजानन्तः। स्नमाहात् क्रियारवाः प्रवनखिंसावहाः क्षुद्राः॥१॥..(तुच्छा कृपणाः रा पा) ·न्यथा तस्यापि त्र्यवच्छेदः। ननु ये जिनकल्पिकप्रतिमाकल्पिकादयो गच्छनिर्गतास्तेषां गुर्वाज्ञाविकलानां कथं विवक्षित- भिक्षाभाषावमिति, उच्यते,तत्कल्पस्यैव गुर्वाज्ञारूपत्वादिति॥ तस्येतीह दृश्यम्, ततस्तस्य यतेः किंविधस्येत्याह, सदाना- रम्भिण' सदा सर्वकालं अनारम्भिणः पृथिव्याशुपमर्दपरिहारिणः अनेन पृथिव्यादिपु असंयतस्य ब्ववच्छेदः ध्यानादि- योगस्यापि तदीयस्य निष्फलत्वात् आह च॥ "सम्मद्दिष्टिस्स वि अवि-रयस्स नतयो महागुणो होइा होइ हुहत्यिहाणं, तुंदछिपपं व तं तस्स ॥१॥" "तुन्दाफर्पणे हि यावद्भमिकाष्ठं दवरकेण मुच्यते तावदेव यध्यत इति । सदाग्रहणेन तु यो विहितसमायिकपीपधतया कदाचिदनारम्भी देशतो यतिस्तस्य व्यवच्छेद उक्तो भिक्षाकत्वेन तस्यागमेऽनभिधा- नात् । ननु य एकादशी प्रतिमा प्रतिपन्नः श्रमणोपासकस्तस्य प्रतिमाकालावधिकत्वादनारम्भकत्वस्य न तदा तावदाद्या मिक्षा सम्भवति,नापि तदितरभिक्षतस्य वक्ष्यमाणतत्स्वामिलक्षणायोगादिति कास्य भिक्षेति?,अत्रोच्यते, तस्य अमण- भूतत्याभिधानात् तद्भिक्षाया अपि श्रमणमिक्षाकल्पत्वात्तस्यामवस्थायां तस्या आप्तोपदिष्टत्वाच सर्वसम्पत्करीकरूपत्व- मवसेयम् , न घसर्वसम्पत्करमतत्कारणं चा विधेयतया वस्त्वाप्सा उपदिशन्ति आसत्वहानिप्रसङ्गादिति । इह ध्यानादि- युक्त इत्पादिशब्देन सदानारम्भित्वस्याघरोघेऽपि भेदेन तदुपादानं हेतुत्वार्थम् , ततश्च सदानारम्भिकस्यादेतोः 'सर्व- सम्पत्करी' उक्तनिर्यचना, मता. तत्वविदामिति ॥ सदानारम्भस्य हि वृत्तिभिक्षयवान्यथा त्वारम्भित्वप्रसङ्गात् , सा चा- नारम्भित्वादेव 'सर्वसम्पस्करी,' अत एव सातिप्रशस्या, ॥ यदाह, (इत्याह)। "अहो जिणेहिं असावज्जा, वित्ती साहूण ३६ सम्यग्दृटेरप्यविरतस्य न तपो महागुणं भवति । भवति हु हस्तिस्नानं तुम्दाच्छिदमिव तत्तस्य ॥२॥ *तुन्दा मन्यानदण्डिका. ,

·दे(द)सिया|| मोकावसाहणहेउस्स, साहुदेहस्स धारणा ३७ ॥१॥ ॥२॥ पुनरपि किन्भूतस्य तस्येत्याह ॥ ।
वृद्धायर्थमसङ्गस्य, भ्रमरोपमयाऽटतः ॥ गृहिदेहोपकाराय, विहितेति शुभाशयात् ॥३॥
(पृतिः) अटतो'यतेः सर्वमम्पत्करी भिक्षा भवतीति
प्रकृतम्,
किमर्थमटत इत्याह, वृद्धाद्यर्थ'वृद्धा वयापर्यायश्रुतस्थवि-
राः आदिशब्दाद्यालग्लानशिप्य(शैक्ष)कमाघुर्णकादिपरिग्रहः,तदधै तन्निमित्तमिति,अनेन स्वोदरविवरभरणप्रवणान्ताक-
रणस्य क्षपणकादेर्व्यवच्छेद उक्तः, वृद्धादिवैयावृत्त्यं हि सकलकल्याणवल्लरीकल्पकन्दकल्पं वर्तते, यदाह ॥ "वेयावचं
नि, करेह संजमगुणे धरन्ताणं ॥ सव्वं फिर पडिवाई, वेयावच्चं अपडिवाई ३८ ॥१॥” अतस्तन्निरपेक्षस्य कथं सर्व-
सम्पत्करभिक्षाभागित्यमिति, तथा 'असगस्य' शब्दादिविपयेष्वनभिष्वास्य ॥आह च ॥"सहाइएसु साह, मुच्छ न क-
रेज्ज गोयरगओ य॥ एसणजुत्तो होज्जा,गोणीवच्छो गवत्तिव्व३८ ॥१॥" अथवा वृद्धग्लानाथर्थमटतोऽपि तदुदेशलब्धपे-
शालदालिशालिफूरादिभोजनेष्वलुब्धस्य, तदितरस्य तु तथाविधवैयावृत्यकरा(रणा)देर्व्यवच्छेदः, तथा 'भ्रमरोपमया'मधु-
फरनिदर्शनेन यथा हि मधुकरः कतिपयमकरन्दकणस्वीकरणतः कुसुमक्लमाकरणेनात्मानमनुप्रीणात्येवमेव मुनिमधुकराः
स्तोकस्तोकान्नमकरन्दग्रहणतो गृहपतिप्रसूनपीडानापादनेन संयमात्मानमनुपालयन्तीत्येवंरूपेणेति,अनेन च य एकत्र स-
३७ सहो जिनरसायद्या, वृत्तिः साधूनां देशिता (दर्शिता)। मोक्षसाधनहेतोः साधुदेवस्य धारणाय ॥१॥
३८ धैयावृत्त्यं नित्यं कुरुत संयमगुणान्धरताम् । सर्व किल प्रतिपाति वैयावृत्त्यमप्रतिपाति ॥१॥
३९ शब्दादिकेषु साधुः मूछौं न कुर्यात् गोचरगतश्च । एषणायुक्तो भवेद् गोयत्सो गौरितीव ॥१॥

·पनि भुङ्क्ते तस्य निरासः, एकत्र भोजने हि कथञ्चिदुद्गमदोषपरिहरणप्रयत्नपरस्यापि पुरःकर्मपश्चात्कर्मासंयतचेष्टाकू- तदोषमसा इति, अदतः' पर्यटतो भिक्षाकुलेप्वनेन च अनटतो निषेधः, अनटनेन हि भिक्षाग्रहणेऽन्याहृतदोपसद्भावः, अब ये गृहस्थः साधुवन्दनार्थमागच्छन्ति तदानयनेऽसौ न भविष्यति वन्दनार्थागमनस्य गृहस्थप्रयोजनत्वात्साध्वर्थभ- कानयनस्य च प्रासनिकत्वादिति, नैवम् , अभ्याहृतदोपाभावेऽपिमालापहृतनिक्षितपिहिताद्यनेकविधदोपप्रसङ्गात् , अथ गृहस्थवचनमामाण्यात्तदषगमे तत्परिहारो भविन्यति, सत्यम् , किन्तु गृहस्थहस्तस्थापितादिदोषो दुष्परिहार्यः स्यादिति, किंविधन आशयविशेषेणाटत इत्याह, 'गृहिदेहोपकाराय' गृहिणां खशरीरस्य चोपग्रहार्थम् । तत्र गृहिणामारम्भपरि- ग्रहगृहीतात्मनां दुर्गतिगमननिबन्धनकर्मवन्धयतां धर्मसाधककायोपकारकाहारग्रहणदारेणावन्तिकसुखफलनिर्वाणतर- पीजकल्पपुण्यसम्पादनत उपकारः, तथा स्यदेहस्याहारविरहितस्य शुद्धधर्मसौधशिखरमध्यासितुमशक्तस्याहारलक्षगा. पलन्यनदानत उपकार। अनेन तु यो गृहिणामप्रीत्युत्पादनेन धर्मकायस्य चाहारलौल्याद्धर्मानुपग्राहकाहारग्रहणेनाप- कारी तस्य निषेधः, तथा देन्याच्छ्रीमत्पुत्रादितया लज्जमानो.वा योऽटति तनिषेचायाह, 'वहिता' यत्यवस्थोचिता इयं तीर्थकरैरप्यायरितत्वावुपदिष्टत्वाच, 'इत्ये' प्रकारात्. 'शुभाशया प्रशस्ताध्यवसायात, अथवा गृहिदेहोपकाराय वि- दिता जिनैपदिष्टा भिक्षा इति एवंरूपाच्छुभाशयात इति प्रकृतमेवेति ॥३॥ उक्तविपर्ययेण पौषनी भवतीति तरस्वरूपप्रतिपादनायाह ॥... प्रवज्यां प्रतिपनो य-स्तद्विरोधेन वर्तते ॥ असदारम्भिणस्तस्य, पीरुषघ्नीति कीर्तिता ॥४॥ -- ·चना (पृत्तिः) मनज्या सर्वविरतिलक्षणां, प्रतिपन्नोऽभ्युपगतःसन् , 'या'प्राणी,तविरोधेन'प्रत्रज्याविरोधेन मूलगुणोत्तरगुण- विराधनारूपेण पूर्वोक्तध्यानज्ञानगुर्वाज्ञानपेक्षत्वलक्षणेन वा हेतुना, वर्तते चेष्टते, 'तस्येति' प्रवज्याविरोधवर्तिनः किंवि- घस्य 'असदारम्भिण' असदशोभनं भूतोपमर्दादिकं वस्त्वारभत इत्येवंशीलो यः स तथा तस्य, 'पौरुपनी' उक्त निर्व- भिक्षेति प्रकृतम्, 'इतिः अनेनानन्तरोक्तेन वक्ष्यमाणेन वा कारणेन', 'कीर्तिता' संशदिता। ननु प्रव्रज्याविरोधाभि- धानादेवासदारम्भित्वस्थावगतत्वात्किमेतद्ग्रहणेनेति, सत्यं, किन्तु विवक्षितभिक्षाहेतुत्वेनाभिधानमस्येति + दोपा, तथा च यतोऽसौ असदारम्भी इतिहेतोस्तस्य पौरुपघ्नीति कीर्तितेति वाक्यार्थः स्यात् , अथवा तस्य प्रव्रज्याविरोधवर तिनः प्राजितस्यासदारम्भिणश्वाशोभनारम्भस्य गृहिण इत्यर्थः असर्वदारम्भकस्य वाऽष्टम्यादिष्वारम्भवर्जकस्येत्यर्थः,इह च व्याख्याने समुचयार्थचशब्दाभावेऽपि समुच्चयः प्रतीयते।। "अहरहनयमानोऽपि), गामश्वं पुरुष पशुम् ॥ वैवस्वतो न तृप्यत,,सुराया इव दुर्मदी ॥१॥" इत्यादावियेति ॥४॥ यदुक्तं 'वक्ष्यमाणेन वा कारणेन तदाह। अथवा प्रव्रज्याविरोधव- तिनं सामान्य या माणिन प्रति पौरपघ्न्या अन्वर्थघटनामाह । धर्मलाघवकृन्मूढो, भिक्षयोदरपूरणम् । करोति दैन्यात्पीनाङ्गः, पौरुपं हन्ति केवलम् ॥५॥ (पृत्तिः) 'धर्मस्य' श्रुतचारित्रलक्षणस्य, 'लाघव'मपभ्राजनं कर्तुं शीलमस्य धर्मलाघवं वा करोति "अनुचितकारिणः ख- स्वाहता" इत्यवर्णमुत्पादयति यः, स 'धर्मलाघवकृत् , तथा 'मूढो' मुग्धो यः सदानारम्भिविहितायामपि भिक्षायाम- सदारम्न्यपि तदृचितमात्मानमालयन्मोहमायति यो वा पूर्वोदितानि वृद्धार्थादीन्यटनविशेपणानि कुशास्त्रवासना- ·वासितत्वेन नाश्रयति किमित्याह, भिक्षया' भिक्षणेन 'उदग्पूरण' जठरपिठरविचरभरणं, 'करोति विद्धाति दैन्यात्' दीनवृत्त्या, अवस्थाया घनौचित्येन भिक्षणेन मनसोद्धतस्यापि परमार्थतो दीनत्वमेव,विनुपामश्लाघ्यत्वादिति। 'पीनाहो' रोगाद्यपीडितत्वेनोपचितदेहः । अनेन चेदमाह। रोगादिपीडितदेहो भिक्षयोदरं पूरयन्नपि नोपहन्ति पौम्पं पौरुषस्य रो- मादिभिरेव हतत्वादिति । इद च यतोऽसौ तस्मादितिवाक्यशेपो दृश्यः॥ 'पौरुषं ' पुरुषभावं पुर पकर्म वा पुरुपकारमि- त्ययः, 'हन्ति' विनाशयति, केवलं' यदि परं न पुनः पुस्पार्थ कंचन पुष्णाति ॥ तथाहि ॥ न तावत्तस्य धर्मार्थमोक्षार्था- वसदारम्भित्वात् नाप्यर्थार्थकामार्थी भिक्षाभोजित्वात् ,भिक्षाकस्य धर्थकामौ सतामप्रशंसनीयाविति एवं च भिक्षया यः पौरुपं हन्ति,तस्य पौरपंभिक्षैव हन्ति इति तत्प्राधान्यात्पौरपघ्नी भिक्षेति व्यपदिश्यत इति॥५॥अथ तृतीयभिक्षामाह ॥ निःस्वान्धपङ्गवो ये तु, न शक्ता वै क्रियान्तरे ॥ भिक्षामटन्ति वृत्त्यर्थ, वृत्तिभिक्षेयमुच्यते ॥६॥ (वृत्तिः) 'निःस्वान्धपद्यो' निर्धनोपहतनयनचलनवलहीनाः,'ये' केचन, तुशन्दः पुनःशब्दार्थः। तस्य चैवं प्रयोगः, यः प्रव्रज्याविरुद्धवृत्तिस्तस्य पौरपघ्नी भिक्षा ये पुनर्निःस्वादयः किंविधा वैशब्दस्यैवकारार्थस्य 'ननासम्बन्धान्नैव 'शक्तास- मर्थाः, 'मियान्तरे भिक्षाव्यतिरिक्त कृषिवाणिज्यादिके कर्मविशेपे, ये तु क्रियान्तरसमर्थास्तेषां पौम्पध्न्येवेतिगर्भार्थ। भिक्ष्यत इति 'भिक्षा' भिक्षणं वा 'भिक्षा, ताम् 'अटन्ति' भ्रमन्ति, किमर्थमित्याह, वृत्तिर्वर्तनं जीविका तस्यै इदं 'वृ- सर्थ, तेषामिति गम्यते, 'वृत्तिभिक्षा' उक्तनिर्वचना, 'इयम्' एपा, 'उच्यते' अभिधीयते इति ॥६॥ किमियमेपामुचिता अनुचिता वेत्याशङ्कायामाह ॥

·नातिदुष्टापि चामोपा-मेपा स्यान्न ह्यमी तथा ॥ अनुकम्पानिमित्तत्वाद्, धर्मलाघवकारिणः ॥णा (पृत्तिः) '' नैव, 'अतिदुष्टा' अत्यन्तदोपवती पौरपानीव तद्भाजाम् , अपि चे त्यस्थानुक्तसमुच्चयार्थत्वान्नातिप्रशस्या च मर्यसम्पत्करीव तदागिनाम् , अमीपा निःस्वान्धादीनाम् , 'एप'ऽनन्तरोक्ता वृत्तिभिक्षा, स्यात् भवेत् ,कुत एतदेवमित्याह, 'न' नैव, 'हि'शन्दो यस्मादः, 'अमी' पते निःस्वादयः, तथा तेन प्रकारेण येन पौरूपानीभागिनः, धर्मलाघवकारिणः' जिनपचनावर्णहेतवः, कुत इत्याह, 'अनुकम्पानिमित्तत्वात् ' स्वविषये जनकरुणायाः कारणत्वात्तेपां तथाविधयालव- दिति । प्रयोगश्चात्र, धर्मलाघवहेतयो न भवन्ति न तेषां भिक्षादोपोऽस्ति यथा साधूनाम् , धर्मलाघवाहेतबश्च तथा निः- स्वादयोऽतस्तेषां न दुष्टा भिक्षेति,न चाभ्यां हेतुदृष्टान्ताभ्यां निःस्वादीनां सर्वसम्पत्करी प्राप्नोतीति वाच्यम् ,अयतिस्वेन तेभ्यस्तस्या निवर्तित्वात् , सर्वसम्पत्करी हि यतित्वेन व्याप्ता, अतो यतित्वं निवर्तमानं तां निवर्तयतीति ॥ ७॥ इह भिक्षाकाणां भिक्षाफलं यथार्थेस्तन्नामभिरेवोक्तमथ दातृणां फलनिरूपणायाह ॥ दातॄणामपि चैताभ्यः, फलं क्षेत्रानुसारतः ॥ विज्ञेयमाशयाद्वापि, स विशुद्धः फलप्रदः ॥ ८॥ (पृत्तिः) न केवलं भिक्षाग्राहकाणां फल सवसम्पत्करायुक्तलक्षणं भवति, 'दातॄणामपि च' भिक्षादायकानामपि च गृहिणाम् , 'गताभ्या' अनन्तरोदिताभ्यो भिक्षाभ्यः, पाठान्तरे तू एतेभ्यो यत्यादिभिक्षाकेभ्यः सकाशात् , 'फलं' प्रयोजनं फुशलकर्मयन्धादि भवति, कथमित्याह 'क्षेत्रानुसारतः' क्षेत्राणि धान्यावापभूमयस्तानीव ये यत्यादयो भिक्षाका धान्य- वपनसापात्ते क्षेत्राणि तेषामनुसार आनुरूप्यं क्षेत्रानुसारस्ततः क्षेत्रानुसारतः तमाश्रित्य गुणवद्गुणविहीनपात्रा- ·पेक्षयेतः, 'विज्ञेयं ज्ञातव्यम् ॥तथाहि। गुणवते पात्राय दीयमानं महाफलम् ॥यदाहा(संमणोवासगस्स गंभंते) तहा रूपं ममणं यामाहणं वा पडिहयपचयायपावकम्मं तहाविहेणं फासुगणं पसणिज्जेणं असण४ पडिलाभेमाणस्स भन्ते किं कन्नइ ? गोयमा एगन्तमो निजरा कन्नइ, नत्यि से अप्पे वि पावे कम्मेति ॥४०" तथा अल्पगुणाय दीयमानेमसत्फल- मेवारदाह,"तहारूवं समणं वा माहणं या अपडियअपच्चकग्वायपावकम्मं तहाविहेणं फांसुएण वा अफासुगण वा एस- णिज्जेण या अणेसणिज्जेण वा असण४ पडिलाभेमाणस्स भन्ते किं कज्जइ?। गोयमा ! एगन्तसो पावे कम्मे कजई,नस्थि से अप्पा वि निज्जरा |" अन्धादिदानं त्यनुकम्पारूपमशस्यभावपूर्वकत्वात्तेपामपगुणत्वेऽपि किञ्चिच्छुभफलनिबन्धन- मागमोक्तत्वातस्ययदाह। “दट्टण पाणिनिवह,भीमे भवसायरम्मि' दुक्रवत्तं ॥ अविसेसओणुकंप,दुहावि सामथओ फुणइ२॥१॥" "क्षेत्रानुसारत'इति वा दानफलव्यवस्था व्यवहारनयमाश्रित्योक्ता।। अथ निश्चयनयमतेनाहा आशयात् अध्यवसायाच्छुभतरेतरादिभेदात् फलमिति प्रक्रमः अध्यवसायो हि शुभाशुभफलेषु परमं कारणं वर्तते ॥आह।। "एक- ४० तथा श्रमणं या माहनं वा (ब्राह्मणं वा) प्रतिहतप्रत्यास्यातंपापकर्माण तथाविधेन प्रासुकेन एपणीयेन अशन प्रतिलाभ- यता भदन्त फि मियते । गौतम, एकान्तेन निर्जरा क्रियते, नास्ति तस्य अल्पमपि पापं कर्मेति ॥ ४१ तथारूपं श्रमणं वा ब्राह्मणं वा अप्रतिहटाप्रत्याख्यातपापकर्माणं तथाविधेन प्रासुकेन या अप्रासुकेन वा एपणीयेन वा अने- पणीयेन या अशन प्रतिलाभयता भदन्त कि क्रियते । गौतम! एकान्तेन पापं कर्म क्रियते, नास्ति तस्याल्पापि निर्जरा॥ ४२ रप्ट्या प्राणिनियई भीमे भवसागरे दुःखार्तम् । अविदोपतोऽनुकम्पा द्विधापि सामर्थ्यतः करोति ।

·, - मिरि पाणिवहम्मि, देमियं सुमहंतरं समए । पमेव निजरफला,परिणामवसा बहुविहा य ॥१॥ ४३" 'निज्जरफलति' तरप्रभृतम इति । गयं च गर्यमत्सरादिपरिणामतो गुणयतेऽपि पात्राय ददत्तो न शुभफलम् , अनुकम्पाप्रवचननिन्दार- क्षणादिपरिणामात् पुनरगुणयदानमपि शुभफलमिति । 'पाशब्दो' विकल्पाः 'अपिशब्दो' भिक्षायाः फलपिशेपं प्रति फारणान्तरमगुचयाः, तच कारणान्तरं दातव्यविशेपो दानावसगे वा, दातव्यविशेपमाश्रित्योक्तम् ॥"(समणों- पामगरम ण मते) तहारूचं समणं वा माहणं वा पडिह्यपच्चक्खायपावकम्मं अफासुगणं अणेसणिज्जेणं असण४ पहिला माणरम (भन्ते)कि कन्नड ?। गोयमा! अप्पे पावकम्मे यहुययरा से निजरा४४"॥तथा दानावसरेमप्याश्रि- त्योक्तम्॥"मंथरणम्मि असुद्ध, दुपहवि गेण्हततियाणहिय। आउरदिठंतेणं,तं चैव हियं असंथरणे॥१॥४५"एवमनेकविधेपु मिक्षाफलवियोपकारणेपु फिमवश्यं फलविशेपसाधकमित्याशङ्कायामाह, 'स विशुद्धः फलप्रदः सोऽनन्तरोदिताशयः, 'रिशुद्रो निदानादिसम्लकलविकलः, फलप्रद भिक्षासु विशिष्टस्वर्गापवर्गादिफलसाधको,यतः परिणामोऽन्तरङ्गमिह फारणमा पदाह॥"परमरहस्समितीर्ण,समत्तगणिपिङगझरियसाराणी परिणामियं पमाण,निच्छयमवलंयमाणाण॥१॥४९" ४३ एफरिमणि प्राणियधे देशितं सुमहदन्तरं समये। एवमेव निर्जरफलानि परिणामवशाद्वहुविधानि च ॥१॥ ४४ तपापं धमणं या प्राणं या प्रतिहतप्रत्याख्यातपापकर्माण अप्रासुकेन अनेपणीयेन अशनष्ठ प्रतिलम्भयता कि क्रियते गौतम, भर पापकर्म यहुतरा तस्य निर्जरा ॥४५ संस्तरणेऽशुद्धं द्वयोरपि गृह्णद्ददतोरहितम्। आतुरदृष्टान्तेन तदेव हितमसंस्तरणे ॥१॥ ४६ परमरहस्य कोणों समस्तगणिपिटकस्मृतसाराणाम्। पारिणामिकं प्रमाणं निश्चयमवलम्यमानानाम् ॥१॥ - ·ननूत्वजिताः सिद्धपुत्रसारूपिलक्षणा भिक्षाका जिनागमेश्रूयन्ते ॥यतो व्यवहारचूामुक्तम्, जो अणुसासिओ नप- डिनियत्तो सो सारूवियत्तणेण या सिद्धपुत्तत्तणेण या अच्छिउँ किंचिकालं,xसारूविओ नाम सिरमुण्डो अरजोहरणो अलाउाहिं भिक्खं हिण्डइ अभज्जो य, सिद्धपुत्तो 'नाम सवालओ भिक्खं हिण्डइ वा न वा,वराडएहिं वेटलियं करेइ लदि(दि)या वाघ(ध) रेडत्ति ॥तत एतेषां भिक्षाकाणां कतमा भिक्षा तत्र न तावत्सर्वसम्पत्करी तेपामयतित्वात् , नापि पौरपानी त्यक्तमवज्यत्वेन प्रत्रज्याविरोधवर्तित्वाभावात् , नापि वृत्तिभिक्षा क्रियान्तरकरणसमर्थत्वात् ,भिक्षान्तरस्य चानभिधानादिति। अत्रोच्यते॥ वृत्तिभिक्षेति सम्भावयामो निःस्वत्वात्तेपां क्रियान्तरकरणासामर्थ्याच्च,उत्प्रव्रजितो हि प्रायः मियान्तरकरणासमर्थो भवति, पौरपानी वासी,यतो न प्रत्रज्याप्रतिपन्नस्यैव सा,क्रियान्तरकरणसमर्थस्य अन्यस्याप्यशोभ- नारम्भस्य तस्या इष्टत्वात्पौम्पहननलक्षणान्वर्धयोगाच्च,अथवा तेपामत्यन्तावद्यभिरूणां संवेगातिशयवतां पुनः प्रव्रज्या प्रति प्रतिवद्धमानसानां सर्वसम्पत्करीभिक्षाया वीजकल्पासौ स्यात् । तत्त्वं पुनरिह केवलिनो विदन्तीति ॥८॥ ॥ पञ्चमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ ५॥ ४७ योऽनुशिष्टो न प्रतिनिवृत्तः स सारूपिफत्वेन या सिद्धपुत्रत्वेन वा स्थित्वा कश्चित्कालम् ,सारूपिको नाम मुण्डशिरा अरजोहरणःअलावुकैः मिक्षां हिण्डते अभार्यश्च(भवति),सिद्धपुत्रो नाम सवाल भिक्षां हिण्डते वा न वा वराटकैःवेण्टलिकां करोति लन्धि (यप्टिं) वा व्यापा(धा)रयति इति ॥ *समान रूप सरूपं तेन चरतीति सारूपिकः रजोहरणवर्जसाधुवेपधारी गृहस्थः। मुण्डितशिराः शुक्लवासापरिधायी कच्छा- मयध्नानोऽभायों भिक्षां हिण्डमानः सारूपिफ उच्यते ॥ मुंडसिराया सुकिल्लवत्थधरो नवियच्छं। हिंडइ नवा अभजोसाख्वी एरिसो होर ॥२॥ इत्यादिस्यरूपमन्यत्र।। मुंड, सशिखाका सभार्यको गृहस्थविशेष: सिद्धपुत्रः ॥ सभार्यकोऽभार्यको वा णियमा सुकंबरधरो खुरमुंडो ससिहो असिहो या णियमा अइंडगो अपत्तगो य सिद्धपुत्तो भवति ॥२॥ इत्याद्यन्यत्र ॥

·Suck-
॥ अथ पप्ठं सर्वसम्पत्करीभिक्षाष्टकम् ॥
अधिकारियशेन प्राग्भिक्षा निरूपितास्तासां च सर्वसम्पत्करी परमेति तस्या एवाय स्वरूपमाह ।।
अकृतोऽकारितश्चान्ये-रसंकल्पित एव च ॥ यतेः पिण्डः समाख्यातो, विशुद्धः शुद्धिकारकः ॥१॥
(पृत्तिः) 'अतः' फयणहननपचनैर्भोज्यतया स्वयमनिवर्तितः, पवमेव, अकारितश्च' अविधापितः, 'चकारः' स-
'अन्यः' कर्मफरादिभिः, ' असंकल्पित एव च 'क्रयणादिप्रकारैः साधवे इदं दास्यामीत्यनभिसन्धितोऽन्यैरेव
मृगय,
गयकारेणान्यथाविधपिण्डस्य माधोरपाद्यतामाह आह च॥ "पिण्डं असोयन्तो,अचरित्ती पत्थ संसओ नत्थिचारि-
गम्मि अमन्ते,मच्या दिवग्या निरधिआ४५॥१॥" चकार उक्तसमुच्चये। अकृतादिपदैश्च क्रयणक्रायणतदनुज्ञानहननघा-
तनतदनुज्ञानपचनपाचनतनुज्ञानलक्षणकोटीनवकशुद्धता पिण्डस्योक्तेति । 'यते' पृथिव्यादिसंरक्षणप्रयत्नवतः, 'पिण्ड'
ओदनादिरूपा, उपलक्षणत्वादस्प शय्योपकरणे च, 'समाग्यातो' विगतरागादिदोपसकलपदार्थसार्थस्वभावावभासनसह-
मवेदनेन निर्वाणनगरगमनासमानमार्गायमाणचरणकरणविशुद्धिहेतुतयोपलभ्य सम्यगभिहितस्तीर्थकरैरिति नान्तराय-
दोपारतेषां । पुनः फिविधः पिण्ड इत्याह । 'विशुद्धः सकलदोपवियुक्तस्तथा विशुद्धत्वादेव 'शुद्धिकारकः', कर्ममल-
कलविफलताकारीति । अथवा कस्मादकृतादिगुणः पिण्डो यतेः समाख्यात इत्याह, विशुद्धो विशुद्ध एव कृतादिदोप-
४८ पिण्ड अशोधयन् , अचारित्री अत्र संशयो नास्ति ॥ चारित्रे असति, सर्वा दीक्षा निरर्थिका ॥ १ ॥

·रहित पय 'शुद्धिकारको' भवति नान्यः, विशुद्धयर्थी च यतिर्भवप्रपञ्चोपचितकल्मपमलपटलस्येति ॥१॥ असंकल्पित गव चेत्युक्तं तस्य च परमतेनासम्भवमुपदर्शयन्नाह ॥ यो न सकल्पितः पूर्व, देयबुध्या कथं नु तम् ॥ ददाति कश्चिदेवं च, स विशुद्धो वृथोदितम् ॥२॥ (वृत्तिः) 'यः' पिण्डो,'न' नैव, संकल्पितोऽभिसन्धितः, 'पूर्व' दानकालात् , 'देयबुद्धया' दातव्योऽयं मया भिक्षुभ्य इत्येवंरूपया धिया,'कथमिति' क्षेपे, 'नु' इति वितर्के,केन प्रकारेण न कथश्चिदिति यावत्, 'त' पिण्डं, 'ददाति'भिक्षुभ्यः प्रयच्छति, 'फश्चित्' कोऽपि दायकः प्राणी न कोऽपीत्यर्थः, दानार्थमसंकल्पितस्थासत्त्वेन दातुमशक्यत्वादिति भावः । 'एवं च' अमुना प्रकारेणासंकल्पितस्य देयस्यासम्भवे सति, 'सो' संकल्पितपिण्डो 'विशुद्धो निरवद्य इति यदुक्तं प्राक् तद्,'या' व्यर्थमसम्भवाद्, 'उदितं' भणितमिति ॥ २॥ असंकल्पित एव पिण्डो ग्राह्यो यतेरिति अतस्तत्रैवान्युपगमे दूपणान्तरमाह ॥ न चैवं सद्गृहस्थानां, भिक्षा ग्राह्या गृहेषु यत्॥ स्वपरार्थं तु ते यत्नं, कुर्वते नान्यथा क्वचित् ॥ ३ ॥ (पृत्तिः) न केवलमसंकल्पितपिण्डासम्भवेन व्यर्थ तत्प्रतिपादनम् , भिक्षा च न ग्राह्या सद्गृहेषु भवतीति वाक्यार्थः । पदार्थस्त्वेयं, 'नेति' प्रतिपेधे, 'चशन्दों' दृषणान्तरसमुचये, एवमिति' असंकल्पितपिण्डा युपगमे सति, 'सद्गृहस्थानां' ब्राह्मणादिशोभनागारिकाणां, 'गृहेषु' वेश्मसु, 'भिक्षा' समुदान, 'ग्राह्या! आदातव्या, कुत एवमेतदित्यत आह, 'यत्' यस्मात्कारणात् , 'स्वपरार्थ तु' आत्मभिक्षाचरनिमित्तमेव, 'ते' सद्गृहस्थाः, 'यत्न' पाकनिर्वर्तनप्रयासं,'कुर्वते विद्धति, i M

·-
'नान्यथा' भिक्षागरदानासंकल्पेन स्वार्थमेव, 'कचित् कदाचनापि, स्यनिमित्तमेव पाकप्रयत्ने सद्गृहस्थत्यायोगादिति,
सम्माता स्यांजीवनं कुन्यः,समानऋषिभिचान्य, फतुगामित्वं,देवतापित्रतिधिभर्तव्यपोपणं,शेपभोजनं चेति गृहस्थ-
धर्मः" अतिथिश्च यतिरपि भवति भोजन कालोपस्थायित्वात्तस्यापीत्यर्थः ॥शा पर एवाचार्यमतमाशङ्कमान आह ॥
संकल्पनं विशेषेण, यत्रासो दुष्ट इत्यपि ॥ परिहारो न सम्यक् स्या-यावदर्थिकवादिनः ॥४॥
(सृत्तिः) 'संकल्पन' अभिसन्धानं 'विशेषेण' अमुष्मै साधवै मयेदं दातव्यमित्येवमसामान्यतः, यत्र' पिण्डे, 'असौं
म पर पिण्डो, 'दृष्टो' दोषयान्नान्यः, इत्यपि'अयमनन्तरोदितोऽपि,न केवलमसंकल्पितपिण्डाभ्युपगमो न सम्यगित्यपि-
सदाः, 'परिहारः पूर्वपक्षवायुक्तपणपरिहरणं,'न' नैव, सम्यक् सगतः, 'स्याद् भवेत् ,कस्येत्याह, 'यावर्थिकवादिन'-
स्नय तन यावन्तो यत्परिमाणास्ते च तेऽधिनश्च भिक्षुकायो यावर्धिनस्ते प्रयोजनं यस्य निष्पादने स यावर्थिकः पिण्डः
नमपि परिहार्यतया यो वदतीत्येवंशीलः स तथा तस्य यावदर्थिकयादिनः' यावदर्थिनिमित्तनिष्पादितपिण्डपरिहारवादि-
त्यागयत इति भावः ।। यतोऽभिहितम् ॥ "जावंतियमुद्देस, पासण्डीणं भवे समुद्देसं ॥ समणाणं आएसं, निग्गंधाणं
ममामं ॥१॥"इति,तथा॥"असणं पाणगं वावि,ग्वाइमं साइमं तहां ॥ जाणिज्ज सुणेज्जा वा,दाणठा पगडं इम॥१॥
तं भये (नारिस) भत्तपाणं तु, संजयाण अकप्पियं ॥ दितियं पडियाइक्खे,न मे कप्पड तारिसं५० ॥२॥"पूर्वपक्षवाद्यवाह।
विपयो वाऽस्य वक्तव्यः, पुण्यार्थ प्रकृतस्य च॥ असम्भवाभिधानात् स्या-दाप्तस्यानाप्ततान्यथा॥५॥
४९. पायताभिमुहेश, पापण्डिनां भवेत् समुद्देशं॥ श्रमणानामादेश,निम्रन्थानों समादेशमिति ॥१॥ ५० अशनं पानं वापि,सादिम स्वादिम
गायत्रानीयान् शृणुयादा,दानार्थ प्रातमिदम्॥१॥तद्भवेद्भक्तपान तु संयतानां अकल्पिक दातृकं प्रत्यारयायात् न मे कल्पते तादृशम्॥२॥

·(त्तिः) यावदधिकपरिहारवादिना भवता पूर्वोक्तपरिहारासम्यक्त्वमभ्युपगन्तव्य,नो चेत् ‘विषयो वा' गोचरा वा, वान्दो विकल्पार्थः, 'अस्य' यावर्धिकपिण्डस्य, 'वक्तव्यः' वाच्यः, अमुमर्थिविशेपमाश्रित्य निर्तितोऽयं परिहार्य इ- स्पेय गोचरान्तरपरिकल्पनयैवायं शक्यः परिहर्तु नान्यथा इति भावः। तथा न केवलं यावदर्थिकपिण्डस्य विषयो वक्तव्यः, 'पुण्या' पुण्यनिमित्तं, 'प्रकृतस्य च' निप्पादितस्यापि स वक्तव्यो, यतः पुण्यार्थ प्रकृतस्यापि पिण्डस्य परिहारोऽभ्यु- पगम्यते भवद्भिः॥ यदाह॥"असणं पाणगं वावि, खाइमं साइमं तहा ॥ जं जाणिज्ज सुणेज्जा वा, पुन्नछा पगडं इम॥१॥ तं भवे०५१॥ इत्यादि,अशक्यपरिहारश्चायमपीति तस्यापि विपयविशेपो वाच्य इति भावः। अथ किं विपयान्तराभिधा- नेनेत्याचार्यमतमाशंक्याह, 'अन्यधा' यावदर्थिकपुण्यार्थप्रकृतपिण्डयोविपयविशेषाप्रतिपादने, 'आप्तस्य क्षीणरागद्वेपमो- ददोषतगाव्यसकवचनत्वेनैकान्तहितस्य शास्त्रमणेतुः, 'अनाप्तता' अक्षीणदोपत्वेनाहितत्वं, 'स्याद्' भवेत् , कुत इत्याह, 'असम्भवाभिधानात् ' अविद्यमानः सम्भवो यस्य यावर्थिकादिपिण्डपरिहारस्य सोऽसम्भवस्तस्याभिधानं तस्मात्, अमम्भयश्च तस्य स्वपरार्थ तुते यत्नं कुर्वते नान्यथा"(अ०६ श्लो०३)इत्यनेन दर्शितएव॥इति पूर्वपक्षः॥५॥अत्रोत्तरमाह।। विभिन्नं देयमाश्रित्य, स्वभोग्याद्यत्र वस्तुनि ॥ संकल्पनं क्रियाकाले, तदुष्टं विषयोऽनयोः ॥६॥ (पृत्तिः) 'विभिन्न अतिरिक्त, 'देयं' दातव्यमोदनादि, 'आश्रित्य अङ्गीकृल्ल, कुतो विभिन्नमित्यांह, 'स्वभोग्यात्' चि- वक्षितात्मीयौदनादिभोगार्हात्, 'यत्र' यस्मिन् , 'वस्तुनि' ओदनादिपदार्थे, 'संकल्पन'मेतावदिह कुटुम्बायैतावच्चार्थिभ्यः पुण्यार्य चेत्यभिसन्धानं, 'क्रियाकाले' पाकनिर्वर्तनसमये, 'तत्' इति यदेतत्संकल्पनं तत्, 'दुष्टं दोपवद् , 'विपयो' ५१ अरानं पानं पापि, सादिमं स्वादिमं तथा ॥ यजानीयात् शृणुयाहा पुण्यार्थ प्रकृतमिदम्, ॥१॥ तद्भवेत्।। .

·गोगरः, अनयोः' यावदर्षिरुपुण्यार्थप्रकृनयोरपि एवंविधसंकल्पनवन्तावतो पिण्डावशपा पारहायावात मात्र हात ॥५॥ मफल्गनान्तरं तु न दृष्टमित्येतदाह ॥ स्वोचिते तु यदारम्भे, तथा संकल्पनं कचित् । न दुष्टं शुभभावत्वात् ,तच्छुद्धापरयोगवत् ॥७॥ (पृत्तिः) स्वस्य शरीरकुटुम्यादेगचितो योग्यः 'स्वोचित स्तस्मिन् । 'तु'शब्दः पुनःशब्दार्थः, 'यदिति' संकल्पन,'आर- में पागादिम्प मति, 'तथा' तेन प्रकारेण स्वयोग्यातिरिक्तपाकशन्यतया 'संकल्पन'मिदं स्वार्थमुपकल्पितमन्नमतो मु- नानामपितदानेनात्मानमय पूनपापमावास्यामीति चिन्तनम् , 'कचित् कस्मिंश्चिदेवारम्भे न तु साध्वनुचितद्व्यपाकरूपे, तदित्यनस्येत दर्शनात्तत्मकल्पनम् , 'न दुष्टं' म दोपवत् न तत्पिण्डदूपणकारणम् , कुत इत्याह, 'शुभभावत्वा'चित्त- विशुद्विमानत्यान, न हि नत्मकल्पनं साध्यायधिव्यादिजीवोपमर्दनिमित्तमपि तु दायकस्य शुभभावमानं तदिति' भाषः, फिनदित्याह, 'शुद्धापरयोगवत्' यः शुद्धः प्रशस्तोऽपरयोगः संकल्पनव्यतिरिक्तव्यापारो मुनिवन्दनादिस्तदत्, पधा हि मुनिविषयो नमनस्तयनादिरनवद्यो व्यापारो न पिण्डदृपणकारणमेवमेवंविधसंकल्पनमपीति भावनेति ॥७॥ गदूतममम्भायिनोऽसंकल्पितस्याभिधानादाप्तस्यानाप्ततेति, (अ० ६ श्लो०६)तत्परिहरन्नाह ॥ दृष्टोऽसंकल्पितस्यापि, लाभ एवमसम्भवः ॥ नोक्त इत्याप्ततासिद्धि-यतिधर्मोऽतिदुष्करः ॥८॥ (त्तिः) 'दृष्ट' उपलब्धः, असंकल्पितस्यापि यत्याद्यर्थमसम्भावितस्यापि,न केवलं संकल्पितस्यैव लाभो भवन्नीत्या दृष्ट इत्यपिशदार्थः, 'लामा मासिः, पिण्डस्येति गम्यते,यतो गृहस्था अदित्सवोऽपि मृतककान्तारादिपु तथा भिक्षूणामभावेऽपि नया गायादी भिक्षानवमरेऽपि पाकं कुर्वन्ति तथा कथञ्चिद्ददलपीति दृश्यते ॥ आह च ॥ "संभवइ य एसोवि हु, के-

·सिंचिय सूयगाइभावे वि ॥ अविसेसुवलम्भाओ, तत्थवि तहलाभसिद्धीओ ५२ ॥शा" एवं च यदुक्तम्॥ “यो न संक-
लिपत"(१०६ श्लो०१)इत्यादि “भ चैवं सद्गृहस्थानाम्"(अ०६श्लो०३)इत्यादि च,तत्परिहतम् ।गाथा चेह ॥"सिट्ठा वि य
केड दह,विसेसओ धम्मसत्यकुसलमती॥ इयन कुणन्ति वि अणडणमेचं भिक्खाए वइमेत्तं५७॥१॥"यद्यसंकल्पितस्यापि
पिण्डस्य लाभो दृष्टः ततः किमित्याह, 'एच'मिति अनेनासंकल्पितप्रकारेण पिण्डलाभदर्शने सति, 'असम्भवः' अस-
म्भावना अप्रासिरसंकल्पितपिण्डस्य, 'नोक्तो नाभिहित आप्तेन, ततः किमित्याह, इतिशब्दो हेत्वर्थः, तेन असम्भ-
विपिण्डस्यानभिधानाद्धेतोः सम्भविनर एवाभिधानादित्यर्थः । 'आप्तताया' असम्भविपिण्डाभिधानसम्भावितानाप्तता-
व्यतिरेकभूतायाः, सिद्धिः प्रतिष्ठा, 'आप्ततासिद्धिः,' शास्तुरिति गम्यते, अथ भवत्वसंकल्पितपिण्डस्य सम्भवस्तथापि
तयुत्तर्दुष्करत्वात्तत्प्रणेतुरनाप्ततैवेत्याह, 'यतिधर्मो 'मूलगुणोत्तरगुणसमुदायरूपः, अतिदुष्करो'ऽतीवदुष्परिपाल्य इतिप्र-
सिद्धमेव,नानेनासस्यानाप्तता भवत्यनन्योपायत्वान्मोक्षस्येति।। आह च॥"दुकरयं अह एयं,जइधम्मो दुकरो चिय पसिद्ध।।
किं पुण एस पयत्तो, मोक्ग्वफलतेण एयस्स त्ति५४ ॥१॥” ततो हे कुतीथिका यदि यूयमात्मनो यतित्वेन सर्वसम्प-
करी भिक्षा मन्यध्वे, तदा अकृतादिगुणोपेतपिण्डपरिग्रहः कार्य इति प्रकरणगर्भार्थ इति ॥८॥
॥ पष्ठाटकविवरणं समाप्तम् ॥ ६॥
७२ सम्भवति च एषोऽपि सलु केपांचिच सूतकादिभावेऽपि । अधिशेपोपलम्भात् तत्रापि तथालाभसिद्धेः ॥१॥
५३ शिष्टा अपि केचिदिह विशेषतः धर्मशास्त्रकुशलमतयः। इति न कुर्वन्ति अपि अनटनमेवं भिक्षायै वचोमात्रम् ॥१॥
.५ दुष्करफमथैतद् यतिधर्मो दुष्कर एय (इति) प्रसिद्धम् । किं पुनः एष प्रयत्नो मोक्षफलत्वेन एतस्य इति ॥२॥

·. ॥ अथ सप्तमं प्रच्छन्नभोजनाष्टकम् ॥ pink- अग्रतादिगुणमम्पदपेतः पिण्डो विशुद्धः शुद्धिकारकः इत्युक्तं (अष्टक ६ श्लो १) स च शुद्धिकारकः प्रकटभोजने न मम्भपतीति प्रच्छन्नं भोजनं यतिना विधेयमित्युपदिशन्नाह ।। सारम्भनिवृत्तस्य, मुमुक्षोर्भावितात्मनः॥ पुण्यादिपरिहाराय, मतं प्रच्छन्नभोजनम् ॥ १ ॥ (गृत्तिः) मुमुक्षोर्मतं प्रच्छन्नभोजनमिति क्रिया, किंविधस्येत्याह 'सर्वे' निरवंशेपा मनोवाकायकृतकारितानुमतिभेदा आरम्भा घियादिनीवमंबपरितापातिपातरूपास्तेभ्यो 'निवृत्तो' यः स तथा तस्य, एवं तस्य हि प्रकट भुञ्जान- सा दीनादिकाय याचमानाय तदाने तत्पोपणत आरम्भप्रवृत्तिहेतुत्वेन सारम्भनिवृत्तिक्षतिर्भवतीति तत्परिहारार्थमे- तेन प्रदामेर भोक्तव्यमित्युपदेष्टु 'सर्यारम्भनिवृत्तस्ये'त्युक्तम् , अनेन चेह तदन्यस्य व्यवच्छेदस्तस्य हि प्रफटभोज- नेऽपि न मर्गरम्भनिष्टतः क्षतिस्तदभावादिति, कस्य एवम्भूतस्येत्याह, मोक्तुं मोचयितुं कर्मपन्धनादात्मानमिच्छ- नीति 'मुमुक्षु' दीक्षितस्तस्य, अनेन चामुमुक्षोव्यवच्छेदः, तस्य हिं पुण्यबन्धस्यानुज्ञातत्वादिति, पुनः किम्भूतस्य, "भा- निमितः स्वपरोपकारकरणधर्मया प्रशमवाहितया जिनाजया वा 'आत्मा' अन्तःकरणं येन स तथा तस्य, गतेन हि माधुमामानार्या यत्साटभोजनं तम्जन्यो यः प्रवचनोपघातः स्वपरानर्थनिबन्धनभूतो अग्रशमवहो जिनाजाभगरूपः सो. , ·" . ऽवश्यं परिहार्य इत्यावेदितं भवति ॥ निपिद्धं च जिनागमे प्रकटभोजनम् ॥ यदाह ॥ “छकायदयावन्तो वि, संजओ दुल्लह फुणइ योहि ॥ आहारे नीहारे, दुगंछिए पिण्डगहणे य५॥ १॥" किमर्थमित्याह पुण्यं शुभकर्म, आदिशब्दाया- चकाप्रीत्यादिदोपः पापमसंयतपोपणदारायातारम्भप्रवर्तनं प्रवचनोपघातश्च परिगृह्यते, अतः पुण्यादीनां परिहारो वर्जनं पुण्यादिपरिहारस्तस्मै 'पुण्यादिपरिहाराय,' 'मत' सम्मतं विदुपां, 'प्रच्छन्नभोजन'मप्रकटजेमनमिति ॥१॥ कथमप्रच्छन्नभोजने पुण्यबन्ध इत्याह ॥ • भुक्षानं वीक्ष्य दोनादिाचते क्षुत्पीडितः॥ तस्यानुकम्पया दाने, पुण्यवन्धः प्रकीर्तितः ॥२॥ (पृत्तिः) 'भुञ्जानं' अभ्यवहरन्तम् , मुमुक्षुमिति गम्यते, वीक्ष्य' दृष्ट्वा, क इत्याह 'दीनादि'र्दीनो दैन्यवान् , आदिश- दादनाधवनीपकादिपरिग्रहः, 'याचते' मृगयते, किंविधः सन् , 'क्षुत्पपीडितः' बुभुक्षात्यन्तबाधितः, अपीडितस्य हि याचने न तथाविधानुकम्पोत्पाद इत्यसो विशेपितः, 'तस्येत्थम्भूतस्य दीनादेरिई सम्प्रदानेऽपि पष्ठी, सम्बन्धस्यैव वि- 2वक्षितत्यादिति । अनुकम्पया' करणया, 'दाने' भोजनस्य वितरणे, 'पुण्यवन्धः' शुभकम्ोपादानम्, 'प्रकीर्तितः' आग- मेऽभिहितः ॥ यदाह॥ "भूयाणुकम्पवयजोग-उज्जओ खन्तिदाणगुरुभत्तो ॥ बन्धइ भूओ सायं, विवरीयं बन्धए इय- रोप ॥१॥” इति कथं प्रकटं मुमुक्षुर्भुजीतेति ॥२॥ भवतु पुण्यवन्धः का नो हानिरिति चेदत आह ॥ ५. गदफायदयायानपि संयतो दुर्लभं करोति योधिम् । आहारे नीहारे जुगुप्सिते पिण्डग्रहणे च ॥ ५६ भूनानुफम्पमतयोगोद्यतः क्षान्तिदानगुरुभक्तः ॥ वध्नाति भूयः सातं विपरीतं बंध्नाति इतरः ॥ ~ ·- . भरहेतुत्वतश्चायं, नेप्यते मुक्तिवादिनाम् ॥ पुण्यापुण्यक्षयान्मुक्ति-रितिशास्त्रव्यवस्थितेः॥३॥ (पृत्तिः) भयहेतुल्यतः' मंसारकारणत्वात् , 'चशब्दः' पुनरर्थः, 'अयं' अनन्तरोदिष्टः पुण्यवन्धः, 'नेष्यते' आश्र- पणीगनगा नानुमन्यते, प्रवचनप्रणेतृभिः, केपामित्याह, मुक्तिं सकलकर्मनिर्मोक्षं स्वकीयस्यानुष्ठानविशेपस्य फलतया यदितुं शीलं येषां ते 'मुक्तिवादिन रतेषां मोक्षार्थिनामिति हृदयम् , अथवा 'मुक्तिवादिना'मित्येतत्पदं शास्त्रव्यवस्थि- तेरित्यनेन मम्यम्धनीयम, नेप्यते इति कुतोऽवसितमिति चेदत आह । 'पुण्यापुण्यक्षयात्' शुभाशुभकर्मात्यन्तिकप्रल- पादच, 'मुक्ति मोक्षो "जीवस्य स्वरूपेऽवस्थानम्" भवतीति गम्यते, 'इति एवम्प्रकारायाः, 'शास्त्रव्यवस्थिते' राप्तप्रणी- नागमन्यवस्थाया हेतोरिति ॥३॥ अथ दीनादेर्याचमानस्यापि न दास्यत इति कुतः पुण्यवन्धो भविष्यतीत्याशंक्याह ॥ प्रायो न चानुकम्पावां-स्तस्यादत्त्वा कदाचन । तथाविधस्वभावत्वा-च्छक्नोति सुखमासितुम् ॥४॥ (पृत्तिः) यदि न ददाति तदा न भवति पुण्यवन्धः, 'न च' न पुनः, 'अनुकम्पावान्' करुणापरायणान्तःकरणः, 'प्रायो' पाहपेन, 'तस्य' याचमानस्य दीनादेः, 'अदत्या' दानमकृत्या, 'कदाचन' कस्मिंश्चित्काले, शक्नोति'समर्थो भवति, सुखं अरमानषीदं यया भवत्येवम्, 'आसितुं' स्थातुम् ,कुत एतदेवमित्याह, तथाविधस्तत्मकारो याचमानदीनदाननियन्धनभूतः म्यभावः स्वरूप यस्यानुकम्पावतः स तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्तथाविधस्वभावत्वात्', इति । हेतुप्रयोगश्चैवम् , यद्वस्तु पत्करणस्वभार्च तत्तद्कृत्या नासितुं शक्नोति,यथा मद्य पुरुपस्य नृत्ला(सा) दिकं विकारम् ,दीनदानस्वभावश्चानुकम्पावान्, श तम्माददत्या सुम्पमामितुं न शक्नोतीति ॥४॥ अथ पुण्ययन्धभीरतया दृढचित्ततां विधाय न दास्यतीति कथं पुण्यवन्ध .

·इत्याशंश्याह, अश्या पुण्यादिपरिहारार्थमिहादिशब्दोपात्तयाचकाप्रीत्यादिदोपप्रतिपादनायाह ॥ अदानेऽपि च दीनादे-रप्रीतिर्जायते ध्रुवम् ॥ ततोऽपि शासनद्वेष-स्ततः कुगतिसन्ततिः ॥५॥ (कृत्तिः) 'अपि च' इति पुनःशब्दार्थः, ततो दाने पुण्यवन्धो भवति, 'अदाने' ओदनाद्यवितरणे, पुनींनादेर्दीनानाथा- देरर्धिनः, “अप्रीतिः' चित्तोडेगः, 'जायते' भवति तस्यैव, 'ध्रुव'मवश्यम्भावेन । भवतु सा को दोप इति चेदत आह, 'ततोऽपि' अपिशन्दः पुनःश-दार्थः, ततस्तस्याः पुनरप्रीतेः सकाशात् , 'शासनद्वेपः' आप्तप्रवचनं प्रति मत्सरस्तस्यैव, त- तोऽपि किमित्याह, 'ततः शासनप्रदेपात्,कुगतीनां नारकतिर्यस्कुनरकुदेवत्वलक्षणदुर्गतीनां, सन्ततिः सन्तानः प्रवाहः, 'फुगनिसन्ततिः,' जायते दीनादेरिति प्रफम इति।यदि नाम मिथ्यात्वोपहतबुद्धेस्तस्य स्वदेोपाप्रीत्यादयः संजायन्ते ततः किमस्माकमसंकेशवन्मानसानामित्याशंक्याह, अथवा पुण्यादिपरिहारार्थमिहादिशब्दोपात्तपापबन्धप्रदर्शनायाह । निमित्तभावतस्तस्य, सत्युपाये प्रमादतः॥ शास्त्रार्थवाधनेनेह, पापवन्ध उदाहृतः॥६॥ (पृत्तिः) 'शास्त्रार्थनाधनेन पापबन्धस्तस्योदाहृत' इति सम्बन्धः,शास्त्रार्थवाधनमेव कुत इत्याह 'निमित्तभावतो 'दीना- समीतिशासनपगतिसन्ततीनां कारणत्वेन परेपामप्रीत्यादिवर्जनं हि शास्त्रार्थः, 'तस्येति प्रकटभोजकयतेः, नन्वेचं महामुनीनामपि पापयन्धप्रसस्तेपामपि महामिथ्यात्योपहतेप्वप्रीत्यादिनिमित्तत्वादित्याशंक्याह, सति विद्यमाने.उपाये प्रच्छाभोजनलक्षणे दीनायीत्याशुत्पनिपरिहारस्य हेतो, महामुनीनां पराप्रीतिपरिहारोपायाभावे तत्परिहारार्थ च प्रय- ले सनि परिणामविशुद्धः पापनन्धाभाव इति, नन्वेवं हठादीनादिना भुञानस्य साधोदर्शने उक्तदोपप्रसग इत्यत आह, ·प्रमादनः प्रमादेनालस्योपद्दततया, अप्रमत्तस्य पुनरप्रीत्यादिहेतुत्वेऽपि शास्त्रार्थावाधनान्नास्ति पापयन्धोहिंसकस्येव।। य- दाह ॥ “आया व अहिंसा,आया हिंसत्ति निच्छओ एस॥जो होइ अप्पमत्तो अहिंसओ,हिंसओ इयरोपणा॥" शा- वार्थस्थासागमार्थस्य याधनमन्यधाकरणं शास्त्रार्थयाधनं तेन हेतुना,महानर्थनिबन्धनं हि शास्त्रार्थयाधनम् । यदाह॥"यः शाग्नविधिमुत्सृज्य, वर्तते कामचारतः॥ न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥१॥" शास्त्रं च पराप्रीतिपरिहार- प्रयत्नप्रतिपादनपरमेय व्यवस्थितम् ॥तयथा॥ "अणुमित्तो वि न करसइ,वन्धो परवत्थुपचया भणिओ॥ तहवि हु जयन्ति जहणो, परिणामविसोहिमिच्छता५८॥१॥ तथा "इय सवेणवि सम्म, सर्फ अप्पत्तियं सह जणस्स ॥ नियमा परिहरि- यन्यं, इयरम्मि मतत्तचिन्ता उ ५४॥२॥"इह इति प्रकटभोजने, 'पापयन्धोऽशुभकर्मोपादानम् , उदाहृतोऽभिहितस्तत्त्ववे- दिभिरिति ॥३।। भवतु शास्त्रार्थवाघेति चेन्नेत्याह ॥ शास्त्रार्थश्च प्रयत्नेन, यथाशक्ति मुमुक्षुणा ॥ अन्यव्यापारशून्येन, कर्तव्यः सर्वदेव हि ॥७॥ (वृत्तिः) 'शास्त्रार्थश्च' दृष्टेष्टाभ्यामविरुद्वागमस्यार्थोऽभिधेयं शास्त्रार्थः, चशब्द पुनरर्थ एवकारार्थो वा,तेन शास्त्रार्थः पुनः फर्नव्या,शास्त्रार्थ एव या कर्तव्यः, कथम् ,'प्रयत्नेन महता आदरेण,अनादरकरणे हि विवक्षितफलासिद्धेः कृषीवला- नामित्र, ननु शाग्वार्थस्य संहननादिहीनेन समग्रस्य दुष्करत्वादशक्यानुष्ठानोऽयमुपदेश इत्याह, 'यथाशक्ति' शक्तः शरीरयलस्थानतिक्रमो यथाशक्ति तेन,एवं हि आराधनोक्ता ॥ यदाह ॥ "अनिगृहंतो विरियं, न विगहेइ चरणतबसुए। .७ आमा चैयाहिंसात्मा हिंसेतिनिश्चयपपायोभवति अप्रमत्तोऽहिंसको हिंसकइतरः॥ ५८ अणुमात्रोऽपिनकस्यचिद्वन्धःपरवस्तुप्रत्ययाद्भ नितः। तथापि पलु यतन्तेयतयःपरिणामविशुद्धिमिच्छन्तः॥ ५९ इतिसर्वेणापिसर्वशक्यंअप्रीतिकंसदाजनस्य । नियमात्परिहर्तव्यं इतरस्मिन् ·- जड़ संजमे वि विरियं, न निगहिजा न हाविना ॥१॥" चरणं न हापयेदित्यर्थः॥ केनेत्याह 'मुमुक्षुणा' मोक्षेप्सुना, अनन्योपायत्यान्मोक्षस्य ।यदाह॥ "जम्हा न नोक्खमग्गे, मोचूणं आगमं इह पमाणं । विज्जइ छउमत्थाणं, तम्हा त- त्धेय जइयव्यं । ॥ २॥" किम्भूतेन 'अन्यव्यापारशून्येन' शास्त्रार्थकरणव्यतिरिक्तलोकयात्रादिकर्तव्यविरहितेन, न्यापारान्तरेण हि शास्त्रार्थकरणयाधा भवतीति, 'कर्तव्यो विधेयः। किं प्रतिनियत(तं)कालम् ,नेत्याह, सर्वदैव' सदैवाऽऽज- न्मापीत्यर्थः, 'हिशब्दों' वाक्यालङ्कारार्थो यस्मादों वा,ततश्च यस्माच्छास्त्रार्थ एव कर्तव्यस्तस्मात्प्रच्छन्नमेव भोजनं वि- । धेयमिति प्रक्रम इति ॥७॥ प्रकरणार्थमुपसंहरन्नाह । एवं घुभयथाप्येत-दष्टं प्रकटभोजनम् ॥ यस्मानिदर्शितं शास्त्रे, ततस्त्यागोऽस्य युक्तिमान् ॥८॥ (पृत्तिः) एवं हि' अनेनैवानन्तरोक्तेन प्रकारेण,'उभयथा' दीनादेर्दानादानलक्षणाभ्यां वर्णितस्वरूपाभ्यां प्रकाराभ्याम् , न केवलमेकेनैव प्रकारेण, अपि तु उभयथाऽपीत्यपिशब्दार्थः,अथवा इहलोकपरलोकापेक्षया,तत्र परलोकापेक्षया प्रकट- ( भोजनस्य दुष्टत्वमुपदर्शितमनन्तरमेव इहलोकापेक्षया त्वमुतो नीति-श्लोकादवगन्तव्यम् ॥"प्रच्छन्नं किल भोक्तव्यं, दरि- द्रेण विशेषतः ॥ पश्य भोजनदौल्या-द्धटः सिंहेन नाशितः ॥१॥ 'एतद'ऽनन्तरोक्तं प्रकटभोजनम्, 'दुष्टं दोपवत्, 'यस्मात् यतो हेतोः,निदर्शितं'प्रतिपादितम् , शास्त्रे आगमे,'ततः'तस्मात् , त्यागः परिहारः,'अस्य'प्रकटभोजनस्य, युक्ति- ( मान्'उपपत्तियुक्तः,अतो हे कुतीथिका यदि यूयं मुमुक्षवः तदा भवतामपि प्रच्छन्नभोजनं कर्तुयुज्यत इति गर्भार्थ इति।।८॥ म्यनत्यचिन्ता तु ॥ ६० अनिग्रहयन् पीर्य न विराधयति चरणतपाथुतेषु । यदि संयमेऽपि वीर्य न निगृहयेन दापयेत् ॥ ६१ यस्मान्न मोसमागे मुस्यागममिद प्रमाणम् ॥ विद्यते उमस्थानां तस्मात्तत्रैव यतितन्यम् ॥ (सप्तमाष्ट चिधरणं समाप्तम्

·॥ अथ अष्टमं प्रत्याख्यानाष्टकम् ॥
-ovek--
सामात्रमपि नापिरतेन स्थानव्यमिति भोजनानन्तरं प्रत्याख्यानं निरूपयन्नाह ॥
मुख्यतो भावतश्चैव, प्रत्याख्यानं द्विधा मतम् ॥ अपेक्षादिकृतं ह्याद्य-मतोऽन्यच्चरमं मतम् ॥१॥
(गृतिः) गगपि तमाशादः प्रत्याग्यानपिपपे सचेतनादिप्यशनादिपु वा प्रत्याख्येयेषु ताल्वोप्ठादिपु वा प्रत्याख्यान-
गोगारहेतुपु इत्येषु युज्यते, नयापीहाप्राधान्यार्थी द्रष्टव्यो, यतस्तदर्थस्यैवास्य बहुश आगमे प्रयोगः ॥ यथाह ॥ "अ-
पाहोनिया दिवो र दव्यसहोत्ति| अंगारमहगो जह,दव्यायरियो सयाऽभव्यो१२ ॥१॥"ततश्च 'द्रव्यतोऽप्रधा-
नापमाभिमाधान(प्रस्थानगान)मित्यर्थः,अप्रधानता च विवक्षितप्रत्याख्यानफलाप्रसाधकत्वात् १॥अथवा कारणार्थे(ों).
पदः, गदाह । “ममम्मि द्रव्यमदो, पायं जं जोग्गयाए रूढोत्ति ॥ णिश्वचरिओ उ यहुहा,पओगभेदोवलम्भा-
भो ॥१॥ मिउपिण्टो दयघडो, सुसायगो तहय व्यसाहुत्ति ॥ साह य दव्यदेवो, एमाइ सुए जओ भणित ४
॥२॥" 'व्यतो' भावप्रत्याख्यानयोग्यतामाश्रित्य २॥ अथवा "अनुपयोगो द्रव्यम्" इति वचनात् 'द्रव्यतो'
११ प्राधान्येऽपि द फुत्रचित् पस्तु द्रव्यशाद इति । अहारमर्दको यथा द्रव्याचार्यः सदाऽभव्यः ॥१॥
७ गमपे पराया मायो यघोग्यतायां रुद इति । निरुपचरितस्तु यहुधा प्रयोगमेदोपलम्भात् ॥१॥
५४ गापिण्डो दप्पएरः मुथायफस्तथा च द्रव्यसाधुरिति । साधुश्च द्रव्यदेव एयमादि च श्रुते यतो भणितम् ॥२॥

·رح विवक्षितोपयोगशून्यतामाश्रित्य ३॥ अथवा 'द्रव्यत' आहारवस्त्रादिद्रव्याण्याश्रित्य, तल्लाभार्थमित्यर्थः ४ा तथा भाच- शन्दो ययपि प्रत्याख्येयेषु क्रोधादिभावेष्यपीह युज्यते,तथापि उपयोगार्थो द्रष्टव्यस्तथैवागमेऽभिधानात् ॥ तथाहि ।। "मणरहिगण उ कारण,कुणड वायाए भासए जं च तं होइ दव्वकरणं,मणसहियं भावकरणं तु९५ ॥१॥"ततश्च भावतो विवक्षितोपयोगनाप्रित्य|| परमार्थो वा भावस्तमाश्रित्य,विवक्षितफलसाधनभावमाश्रित्येत्यर्थः,'चशब्दः'समुच्चयार्थः, 'पयकारो'ऽवधारणार्थः,तेन द्रव्यभावान्यामेव विधा, प्रकारान्तरतस्तु पोढा ॥यदाह॥ "णामं ठवणा दविए, अदिच्छ पडि. सेप्टमेव भावे य॥ पण ग्वलु छम्भेया पचक्खाणस्स आइपए (गंमि नायब्वा) ॥१॥'अदित्सा अदानेच्छा,आदिपदम् ,"प- परमाणं पचमाओx" इत्यादीनां पण्णां दाराणां प्रथमदारमिति,प्रति प्रवृत्तिमातिन्येन, आ मर्यादया,ख्यानं कथनम् , 'प्रत्याख्यानम्', निषेधेन विधिना या प्रतिज्ञा, द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां विधा', 'मत'मिष्टम् ,तदिदामिति, एतयोरेव स्वरूप- भावनार्थमाह,अपेक्षणमपेक्षा अभिज्वङ्गः,साऽऽदिर्येपामविद्यादीनांते तथा,तैः करणभूतैः कृतं विहितम् , अपेक्षादिकृतम्', 'हि'शब्दाप्रत्यारयानभेदयभावनासूचनार्थः,आदौ भवम् 'आद्यम्', अनन्तरोक्तयोदयोःप्रथमम् ,द्रव्यप्रत्याख्यानमित्यर्थः, ६५ मनोरहितेन तु फायेन करोति याचा भापते यच्च । तद्भवति द्रव्यकरणं मन सहितं भावकरणं तु॥ ६६ नाम स्थापना द्रव्यं अदित्सा प्रतिपेध एवं भावश्च । एते सलु पड्मेदाः प्रत्याख्यानस्य आदिपदम् ॥ (ख्याने ज्ञातव्या.) + पच्चस्लेयं च थाणुपुचीए । परिसा कहणयिहीया फलं च आईइ छम्मेया ॥१॥ इति गाथापूर्ति ॥ (प्रत्याख्यानं प्रत्याख्याता प्रत्यास्येयं च आनुपूर्या ॥ पर्पत् कथनविधिश्च फलं च आदौ पड् मेदाः॥ . درن

·'
'अत एतस्मादपेक्षादिलात्, 'अन्य विलक्षणमपेक्षादिशून्यम्, 'चरम मनन्तरादितयारयारन्त्यम् ,गापमापापा
त्यर्थः, 'मन मिष्ठम्, प्रत्याख्यानस्वभाववेदिनामिति ॥१॥ आयविवरणायाह ॥
अपेक्षा चाविधिश्चैवा-परिणामस्तथैव च ।। प्रत्याख्यानस्य विघ्नास्तु, वीर्याभावस्तथापरः ॥२॥
(पृत्तिः)-'अपेक्षा ऐहिकानुग्मिमार्थकामिना, 'अविधिः' विधिव्यतिरेकः । विधिश्वायम् ॥ "गिण्हति सयंगहीयं,
काले विणण सन्ममुवउत्तो ॥ अगुभासन्तो पइवत्यु, जाणगो जाणगसमासे ॥१॥" 'चशब्दो' समुच्चयार्थी, 'एव-
कारों'ऽवधारणार्थः, तस्य चैवं प्रयोगः अविधिरेव च न तु विधिरपीत्यर्थः, तथा 'अपरिणामः' प्रत्याख्यानप्रतिपत्तौ
निजनद्वान्पपरिणामाभायः, तथैव' यथा अपेक्षादयो भावप्रत्याख्यानविघ्नास्तथैवायमपीति, 'चशब्दः' समुच्चये, 'प्र-
त्यान्यानस्य' 'मायतो नियमस्य, विनास्तु प्रनिधाता एव द्रव्यप्रत्याख्यानहेतव एते अपेक्षादय इत्यर्थः, वीर्य वीर्यान्तरा-
पक्षयोपशमादिसमुत्यो जीवपरिणामः, तस्याभावो 'वीर्याभावा', 'तथेति' यत्प्रकारा अपेक्षादयस्तत्प्रकारः प्रत्याख्यान-
विप्रः, 'भपरोऽन्यदति, अयं च परिणामे सत्यपि प्रत्याख्यानापरिपालनहेतुत्वेन प्रत्याख्यानविघ्नो भवतीति ॥२॥
अपेक्षाकृनमत्याव्यानं निष्फलत्वेनाप्रधानत्वाद् द्रव्यप्रत्याख्यानमित्यस्यार्थस्य प्रतिपादनायापेक्षां निन्दन्नाह ॥
लभ्यायपेक्षयायेत-दभव्यानामपि कचित् ॥ श्रूयते न च तत्किञ्चि-दित्यपेक्षात्र निन्दिता ॥३॥
(पृत्तिः) 'लधि जनादिलाभ 'आदिपांयशःपूजादीनां ते लब्ध्यादयस्तेयु तेषां वा 'अपेक्षा' स्पृहा 'लम्ध्याद्यपेक्षा'
तरा, विवादो'यस्मादर्थः, पतत्'प्रत्याख्यानम् , 'अभव्यानामपिसिदिगमनायोग्यानामपि,आस्तां भव्यानामित्यपिशब्दा-
६७ क्षति स्वयंगृहीतं फाले विनयेन सम्यगुपयुक्तः । अनुभापमाणः प्रतिवस्तु शायको शायकसकाशे ॥१॥

·विवक्षितोपयोगशन्यतामानित्य ।। अथवा 'वन्यत' आहारवस्त्रादिवत्र्याण्यानित्य, तल्लाभार्थमित्यर्थः४॥तथा भाव- शब्दो यद्यपि प्रत्याख्येयेपु क्रोधादिभावेष्यपीह युज्यते,तथापि उपयोगार्थो द्रष्टव्यस्तथैवागमेऽभिधानात् ॥ तथाहि ॥ "मणरहिएण उ कारण,कुणइ वाघाए भासए जं च॥ तं होइ दव्वकरणं,मणसहियं भावकरणं तु५ ॥१॥"ततश्च भावतो विवक्षितोपयोगमाश्रित्य॥ परमार्थो वा भावस्तमाश्रित्य,विवक्षितफलसाधनभावमाश्रित्येत्यर्थः, चशब्दः समुच्चयार्थः, 'गवकारों'ऽवधारणार्थः,तेन द्रव्यभावान्यामेव विधा, प्रकारान्तरतस्तु पोढा ॥यदाह। “णामं ठवणा दविए, अदिच्छ पडि- सेहमेव भावे य॥ एए ग्वलु छम्भेया पचक्खाणस्स आइपए (णमि नायव्वा) ॥१॥"अदित्सा अदानेच्छा,आदिपदम्,“प- पापाणं पञ्चम्याओर" इत्यादीनां पण्णां द्वाराणां प्रथमदारमिति,प्रति प्रवृत्तिप्रातिकून्येन, आ मर्यादया,ख्यानं कथनम् , 'प्रत्याख्यानम्', निषेधेन विधिना या प्रतिज्ञा, दाभ्यां प्रकाराभ्यां विधा', 'मत'मिष्टम् ,तद्विदामिति, एतयोरेव स्वरूप- 'भावनार्थमाह,अपेक्षणमपेक्षा अभिज्वङ्गः,साऽऽदिर्येपामविद्यादीनां ते तथा,तैः करणभूतैः कृतं विहितम् , अपेक्षादिकृतम्', 'शिन्दप्रत्यारयानभेदद्वयभावनासूचनार्थः,आदौ भवम् 'आद्यम्, अनन्तरोक्तयोईयोःप्रथमम् ,द्रव्यप्रत्याख्यानमित्यर्थः, ६५ मनोरहितेन तु कायेन करोति याचा भापते यच्च । तद्भवति द्रव्यकरणं मनासहितं भावकरणं तु॥ ६६ नाम स्थापना द्रव्यं अदित्सा प्रतिपेध एवं भावश्च । एते खलु पड्मेदाः प्रत्याख्यानस्य आदिपदम् ॥ (ख्याने ज्ञातव्या.) + पच्चक्लेयं च आणुपुथ्वीए । परिसा कहणविहीया फलं च आईइ छम्मेया ॥१॥ इति गाथापूर्ति ॥ (प्रत्याख्यानं प्रत्याख्याता प्रत्याख्येयं च आनुपूर्या ॥ पर्पत् कथनविधिश्च फलं च आदौ पड् मेदाता '

·,
,
'अत' एतस्मादपेक्षादिकृतात्, 'अन्य' विलक्षणमपक्षाादशून्यम्, पापा .. स्यम्,भावप्रत्याख्यानमि-
स्पर्पः, 'मत मिष्ठम्, प्रत्याप्यानस्पभाववेदिनामिति ॥ १॥ आद्यविवरणायाह ॥
अपेक्षा चारिधिश्चैवा-परिणामस्तथैव च ॥ प्रत्याख्यानस्य विनास्तु, वीर्याभावस्तथापरः ॥२॥
(पृत्तिः)-'अपेक्षा ऐहिकानुमिकार्थकामिना, 'अविधिः' विधिव्यतिरेकः । विधिश्वायम् ॥ "गिण्हति सयंगहीयं,
) फाले विणण्ण सम्ममुवउत्तो ॥ अगुभासन्तो पइवत्यु, जाणगो जाणगसमासे१७॥१॥" 'चशब्दो' समुचयार्थो, 'एव-
कारों'मधारणार्थः, तस्य चैवं प्रयोगः अविधिरेव च न तु विधिरपीत्यर्थः, तथा 'अपरिणामः' प्रत्याख्यानप्रतिपत्ती
निजनद्वारूपपरिणामाभावः, 'तथैव' यथा अपेक्षादयो भावप्रत्याख्यानविनास्तथैवायमपीति, 'चशब्दः' समुच्चये, 'प्र-
त्याग्यानस्य' भावतो नियमस्य, विवास्तु प्रतिघाता एव द्रव्यप्रत्याख्यानहेतव एते अपेक्षाद्य इत्यर्थः, वीर्य वीर्यान्तरा-
पक्षयोपशमादिसमुत्थो जीवपरिणामः, तस्याभायो 'वीर्याभावः', 'तथेति' यत्मकारा अपेक्षादयस्तत्प्रकारः प्रत्याख्यान-
विः, 'अपरो'ऽन्यइति, अयं च परिणामे सत्यपि प्रत्याख्यानापरिपालनहेतुत्वेन प्रत्याख्यानविघ्नो भवतीति ॥२॥
अपेक्षाकृतमत्याख्यानं निम्फलत्वेनाप्रधानत्वाद् द्रव्यप्रत्याख्यानमित्यस्यार्थस्य प्रतिपादनायापेक्षां निन्दन्नाह ॥
लब्ध्याद्यपेक्षयायेत-दभव्यानामपि कचित् ॥ श्रूयते न च तत्किञ्चि-दित्यपेक्षात्र निन्दिता ॥ ३ ॥
(पृत्तिः) लग्धिजनादिलाभ 'आदिपायशःपूजादीनांते लब्ध्यादयस्तेषु तेपां वा 'अपेक्षा' स्पृहा 'लब्ध्याद्यपेक्षा'
तया,'निशब्दो'यस्मादर्थः, एतत् प्रत्याख्यानम् ,'अभव्यानामपिसिद्विगमनायोग्यानामपि,आस्तां भव्यानामित्यपिशब्दा-
६७ नाति स्वयंगृहीतं काले विनयेन सम्यगुपयुक्तः । अनुभाषमाणः प्रतिवस्तु शायको शायकसकाशे ॥१॥

·पः,'क रत्'अयस्थान्तर, यथाप्रवृत्तिकरणेन ग्रन्धिप्रदेशमागतानाम् , 'श्रूयते'आगमे आकर्ण्यते, तथाहि॥"असंजयभवि-
पदव्यदेवाणं भन्ते? देवलोएसु उघवजमाणाणं कस्स कर्हि उवयाए पन्नत्ते? गोयमा ! जहन्नेणं भवणवई(वासी)सु, को-
सेणं उपरिमगेविज्जए॥" इह चासंयतभविकद्रव्यदेवा अभव्याः सन्तो ये देवत्वेन भाविनस्ते व्याख्याताः ॥तथा।।
"पगमेगरसणं भन्ते? मणुसरस गेवेनगदेवत्ते केवइया दग्विन्दिया अईया । गोयमाअणन्तत्तिा" द्रव्येन्द्रियाणि च
स्वगादीनि शरीराणीति तात्पर्यम्, वेयकोपपातश्च साधुलिङ्गेनैव, तत्र च प्रत्याख्यानमवश्यं भवतीति । आह च॥
"आणोहेणाणन्ता,मुक्का गेवेजगेसु उ सरीरा॥ न य तत्थासंपुण्णाए,साहुकिरियाए उववाओ०॥१॥” ततश्च किमित्याह ।
'न घन पुनः, तत्'अपेक्षाजनितप्रत्याख्यानम् , किश्चित्'वस्तु,मुमुक्षुविवक्षितमोक्षलक्षणस्वफलाप्रसाधकत्वात् ,स्वफलसा-
धकं हि वस्तु वस्तुत्वमामोति न पुनरन्यद्वन्ध्यासुतवदिति, 'इतिशब्दो' हेत्वर्थः, ततश्च यतोऽपेक्षाकृतप्रत्याख्यानमफ-
लमतोऽपेक्षा भावप्रत्यारयानविनभूता, 'अत्र' प्रत्याख्यानविषये, जिनशासने वा, 'निन्दिता' गर्हिता इति ॥३॥
अविर्भावप्रत्याख्यानविनतामाह ॥
यथैवाविधिना लोके, न विद्याग्रहणादि यत् ॥ विपर्ययफलत्वेन, तथेदमपि भाव्यताम् ||४||
(पृत्तिः) 'यधैव' येनैव प्रकारेण, 'अविधिना' अविधानेन प्रसिद्धेन, लोके' मामान्यजने, 'विद्याग्रहणादि' विद्यामन्त्रो-
६८ असंयतमयिकदम्यदेवानां मदन्त देवलोकेपूपपद्यमानांनां कुत्र उपपातः प्रशप्त:। गौतम,जयन्येन भवनपतिपु (वासिपु)उत्कर्पण उपरिम-
प्रधेयकेषु॥ ६९ एकैकस्य, भदन्त, मनुप्यस्य अवेयकदेवत्वे कियन्ति द्रव्येन्द्रियाणि अतीतानि । गौतम, अनन्तानीति ॥
७० माधौधेनानन्तानि मुकानि मेयकेपु तु शरीराणि । न च तत्रासम्पूर्णया साधुक्रियया उपपात: ॥ १॥

·पादानादि, गत्' किमपि, नशब्दस्यह दर्शनासदित्यस्य प गम्यमानत्वान्न नैव तविद्याग्रहणादिकं भवति स्वस्वभाव न लभात्पर्पः । कथमित्याह,विपर्ययेण वाछितफलविपर्यासेन, फलं यस्य तत् 'विपर्ययफलम्,' तद्भावस्तत्त्वम् ,तेन म- रणादिफस्टयेनेरयर्थः। दान्तिकयोजनामाह्, 'तथा तेनैव प्रकारेण, अप्रत्याख्यानत्वेनेत्यर्थः, 'इमर्पि' अविधिकृतप्र- स्पारगानमषि, 'भाय्यता निरूप्यतामिति। प्रयोगश्चेवम् , अविधिप्रत्याख्यानमप्रत्याख्यानमेव, विपर्ययफलत्वात् ,यद्यदि- पर्ययतराभवति अविधिविद्याग्रहणादिवत् ,विपर्ययफलं चाविधिपत्याख्यानम् अतः प्रत्याण्यानं न भवति इति ॥१॥ भारिणामकृनप्रत्यागयानस्य द्रव्यप्रत्याख्यानतामाह ॥ अक्षयोपशमात्याग-परिणामे तथाऽसति ॥ जिनाज्ञाभक्तिसंवेगवैकल्यादेतदप्यसत् ॥५॥ (मृतिः) क्षय उदीर्णरय यिरत्यावारककर्मणो विनाशः, तेन सहोपशमस्तस्यैवानुदीर्णस्य विपाकोदयापेक्षया विष्कम्भि- रोग ,पिपात् 'अक्षयोपशमात्, "त्यागपरिणामे प्रत्याख्येयवस्तुविवेकपरिणतो, 'तथा' तेन प्रकारेणं देशसर्पविरतिनमस्कारसहितादिप्रत्याख्यानप्रतिपत्तिलक्षणेन, 'असति' अविद्यमाने, अनेन देशविरतिसर्वविरति- प्रत्यागपानयोस्तथा तवतोरेव गृहिश्रमणयोर्नमस्कारसहितायुत्तरगुणप्रत्याख्यानस्य च दन्यतोक्ता । अथवा 'तथा' इति गाविपक्षयोपशमे सति त्यागपरिणामो भवति तथाविघे त्यागपरिणामे 'असति । एतेन चाविरतसम्यग्दृष्टीनां पामुदेवादीनांअभा यादीनांच प्रत्याख्यानस्य द्रव्यतोक्ता अर्थ कयश्चित्प्रत्याख्येयवस्तुत्यागपरिणामेऽपि सत्यभव्यादेः कथं प्रध्यमस्याश्यानतेश्याशंफ्याह, जिनाज्ञायामाप्तागमे, भक्तिर्वहुमानः, जिनाज्ञाभक्तिः, सा च संवेगथ मोक्षामिलापो जि-- नाशामतिसंवेगो, जिनाशाभक्तेर्वा सकाशात्संवेगो जिनाशभक्तिसंवेगः, तयोस्तस्य वा, वैकल्यं विरहितत्वम्, 'जिना- ·शाभक्तिसंवेगकन्यम्,' तस्मात् । एतदुक्तं भवति,अमन्यादीनां त्यागपरिणामस्य संवेगादिविकलतया अरिणामत्वा- सहव्यमत्याख्यानमिति, 'एतदर्पिन केवलमविधिमन्याख्यानमारिगामप्रत्याख्यानमपि, अता' अशोभनम् , भाव- पन्यान्यानापेक्षया अंधानं द्रव्यप्रत्याख्यानमित्यर्थ इति ॥५॥ अथ वीर्याभावस्य द्रव्यप्रत्याख्यानहेतुनामा । उदग्रवोर्यविरहात्, क्लिष्टकर्मोदयेन यत् ॥ वाध्यते तदपि द्रव्य-प्रत्याख्यानं प्रकीर्तितम् ॥६॥ (गृत्तिः) उदग्रमुत्कटं यदीर्य वीर्यान्तरायक्षयोपशमसम्पन्नात्मपरिणामलक्षणम्' तस्य विरहो विच्छेदः, 'उद्ग्रवीर्य- चिरहः, तस्मादवधैः, 'लिष्टकोदयेन' तीव्रतीत्रवीर्यान्तरायादिकर्मविपाकेन कर्तृभूतेन, यत्प्रत्याख्यानम् , प्रतिपन्नमपि सद्, याध्यते अभिभूयते, वीर्योल्लासेन हि जीवः क्लिष्टं कर्म शमयति, तद्भावे च क्लिटकदियो भवति, तेन च प्रन्याग्यानं पाध्यते, इति वीर्याभायः प्रत्याख्यानयाधने हेतुः, अथवा 'क्लिटकोदयेन' यो बीर्यामावस्तस्मात्प्रत्या- ग्यानं 'यद्' 'याध्यते' जीवेनेति, 'तदपि न केवलमविधिप्रत्याख्यानं वीर्याभावप्रत्याख्यानमपि, 'द्रव्यप्रत्याख्यानं' उक्तलक्षणम्, 'प्रकीर्तितं' भणितं तत्ववेदिभिः। अन्यैस्तु व्याख्यातं कालान्तरे भावात्याख्यानकारणत्वात् द्रव्यत्वमस्य, मसक्षातो हि भावो भावान्नरं जनयति, यदाह, “सइ संजाओ भावो, पायं भावन्तरं ज ओ कुगइ ॥७॥” इति । पुह न द्रव्यशदो योग्यताराची द्रष्टव्य इति ॥३॥ उक्तं द्रव्यप्रत्याख्यानम् , अब भावप्रत्यारयानमाह । एतद्विपर्ययागावप्रत्याख्यानं जिनोदितम् । सम्यक्चारित्ररूपत्वा-नियमान्मुक्तिसाधनम् ॥७॥ ७१ महत्मसातो भारः प्रायो भावान्तरं यत. करोति ॥ +ता एवमेत्य पवर लिंग सा भारयुट्टी तु ॥ (इतिगाथापूर्तिः) .

·(एत्तिः) पतविपर्ययात्' अपेक्षादिकृतप्रत्याख्यानविपर्यासात् ,अनपेक्षादिकृतामत्यर्थः, भावप्रत्याख्यान उक्तशब्दार्थम्, भवतीति गम्यम्, किम्भूतं 'जिनोदितम्' आसाभिहितम् । इह च प्रयोगः, यद्यस्य विपर्ययभूतं तत्तस्याभावेऽवश्यं भ- पति, यथा लायाया अभावे नत्यातपः, द्रव्यप्रत्याख्यानविपर्ययभूतं च भावप्रत्याख्यानमिति द्रव्यप्रत्याख्यानाभावेऽय- दगम्भवति प्रत्याग्यानसामान्ये सतीति । तच भानपत्याच्यानं किम्फलमित्याह, 'नियमात्' अवश्यम्भावेन, मुक्तिसाध- ने' मोक्षकारणम् , साक्षात्पारम्पर्येण वा, कुन इत्याह 'सम्यक्चारित्ररूपत्वात्' शोभनचरगस्वभावत्वात् , तथाभूतध्या- नादियोगवदिति दृष्टान्न ऊध इति ॥णा द्रव्यप्रत्याख्यानं किमनर्थकमेव, न, इत्याह ॥ जिनोक्तमितिसदभक्त्या, ग्रहणे द्रव्यतोऽप्यदः॥ वाध्यमानं भवेद् भाव-प्रत्याख्यानस्य कारणम्॥८॥ (पृत्तिः) इदेवमक्षरघटना, 'अई एतत्प्रत्याग्यानम् , 'ग्रहणे' उपादाने, 'द्रव्यतोऽपि न केवलं भावतः अपेक्षादियोगेन द्रव्यतो गृहीतमपीत्यर्थः, 'भवेत्' भावप्रत्याग्यानस्य कारणमिति योगः, कथम्भूतं सदित्याह, 'जिनोक्त'मासप्रणीतम् , 'इनि' यमुलेम्ययती, या 'सती' शोभना प्रशस्ना, 'भक्ति' यहुमानविशेषः, सा 'जिनोतमितिसक्ति' तया, अथवा 'जिमोक्तमिति हेतोः,शेपं तथैव, 'याध्यमानं' निराक्रियमाणम् 'भवेत् स्यात्,'भावप्रत्याख्यानस्य'परमार्थप्रत्याख्यानस्य, 'कारणं' निमित्तम्। जिनोक्तमितिसद्भक्तिहि द्रव्यप्रत्याख्यानहेतूनामपेक्षादिभावानां विरुद्वा अतो यत्र सा स्यात्ततेषां निवृत्तीवप्रत्याग्यानीभवति न सर्वमेवेति भावनेति ॥८॥ ॥ इति अष्टमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥८॥ .

·SIK ॥ अथ नवमं ज्ञानाष्टकम् ॥९॥ इदं भावप्रत्याख्यानं ज्ञानविशेपे सति सम्भवतीति तदेव निरूपयन्नाह। विषयप्रतिभासं चा-रमपरिणतिमत्तथा ॥ तत्त्वसंवेदनं चैव, ज्ञानमाहुमहर्षयः॥१॥ (पत्तिः विष्णगोमादीन्टिगवानगोला दादादिः,तस्यैव न पुनरतत्प्रवृत्तौ तजन्यरयात्मनोऽर्थानर्धसद्भावस्य, प्रतिभासः' प्रतिभासनं परिच्छेदो यत्र तत् विषयप्रतिभासम्, 'ऐहिकामुमकेयु छानस्थिकज्ञानविषयेप्वर्थयु प्रवृत्तावात्मनस्ताविका- निर्थप्रतिभामराज्यमित्यर्थः,जानमासुरिति सम्बन्धः। 'चशब्द'उत्तरज्ञानविशेषापेक्षया समुच्चयार्थः, इदं च मिथ्याशां 'भवतीति । तथा आत्मनो जीवस्य,परिणतिरनुष्ठानविशेपसम्पाद्यः परिणामविशेषः, सैव ज्ञेयतया यस्मिन्नस्ति ज्ञाने न पुमस्तदनुरूपप्रवृत्तिनित्ती अपि, तत् 'आत्मपरिणतिमत्, तथैति' समुचये,इदं चाचिरतसम्यग्दृष्टीनां भवतीति। तत्वं परमार्थी, नत्सम्यग् येवते ज्ञायते येन तत् 'तस्वसंवेदनम् हेयोपादेयार्थनिवृत्तिप्रवृत्तिसम्पादकमित्यर्थः,'चशब्दसमुच्चये, 'एयकारोंऽवधारणे,तस्य चैवं प्रयोगः,तत्वसंवेदनमेव च नोक्तव्यतिरिक्तम्, इदं चातु)विशुद्धचारित्रिणां स्यात् ।'ज्ञान'घो- गम्, 'आतुः अवते, महर्षयः' महामुनयः। एते च त्रयोऽपि ज्ञानभेदा मत्यादिविशेषा पवेति ॥१॥ आद्यस्वरूपमाह ॥ विपकण्टकरत्नादौ, वालादिप्रतिभासवत् । विषयप्रतिभासं स्यात्, तद्धेयत्वाद्यवेदकम् ||२|| (मृत्ति) विपं च शृद्रिकादि, कण्टकाश्च यम्बूलाद्यवयवविशेषा इति हेयं वस्तु, रत्नानि च मरकतादीनि चोपादेयम्, चिपकण्ट करत्नानि तानि आदिपरय तत्तधा, तत्र 'विषकपट करनादौ' द्रष्टव्ये, उहादिशब्दादेयोपादेयरूपवस्त्वन्तरपरि- ·ग्रहा, 'उपेक्षणीयपरिग्रहो वा, यालः शिशुरादिर्येषां ते यालादयः, आदिशब्दादतिमुग्धपरिग्रहः, तेषां प्रतिभासो वस्तु- पोषः, पालादिमतिमामः, स इव 'यालादिप्रतिभासवत्' तत्तुल्यमित्यर्थः, 'विषयप्रतिभासं उक्तनिर्वचनं ज्ञानम्, 'स्यात्' भयेत् । कथं यालादिप्रतिभासतुल्यत्यमरयेत्याह,तेपांज्ञेयविषयाणाम् , हेयत्यादि हेयत्वमुपादेयत्वमुपेक्षणीयत्वं चेत्यर्थः, तस्थायद कमनिश्राप 'तद्धयत्यायवेदकम्'। यथा चालादिप्रतिभासो विपादिविषयस्य रूपादिमात्रमेवाध्यवस्यति न तु देगत्यादिक नद्रर्मम् ,एवं यत शानं यहुश्रुतानामप्यभिन्नग्रन्थीनां मोहमलमलीमसमानसत्वेनातत्वानां हेयतायास्तत्त्वानां गोपादेयताया विमक्षिम तत्वातत्वयोः समतावभास विपर्ययावभासकं वा तढिपयप्रतिभासमिति भावना। उक्तंच॥ "विमयपडिभासमित्तं, पालरसेवकवरयणविसयंति ॥ वयणाइएसु (वयणा इमेसु इत्युपदेशपदे) नाणं, सव्वत्थण्णाण मोणेयम् ५२ ॥१॥" 'वयणाइ[सुत्ति' सूत्रार्थादिप्विति ॥२॥ इदमेव लिङ्गादिभिर्निरूपयन्नाह ॥ निरपेक्षप्रवृत्यादि-लिङ्गमेतदुदाहृतम् ॥ अज्ञानावरणापाय, महापायनिवन्धनम् ॥३॥ (मृतिः) निर्गता अपेता अपेक्षा ऐहिकामुप्मिकापायशङ्का यस्याःसा तथा निरपेक्षा,प्रवृत्तिःप्रवर्तनमादिर्यस्य निवृत्त्यादेस्त- निरपेक्षमत्यादि,निरपेक्षस्य या निराशङ्कस्य प्रवृत्यादि निरपेक्षप्रवृत्यादि,तल्लिङ्गं चिह्न यस्य तत् 'निरपेक्षप्रवृत्त्यादि लिङ्ग- म्', 'पतन'अनन्तरादित विषयप्रतिभासं ज्ञानम् ,'उदाहृतं' आप्तरुपदिष्टम् अथ किंतुकमिदमित्यत आह,न ज्ञानमज्ञानं मिथ्यात्योदयदपिते मतिश्रुते अवधिश्च, नमः कुत्सार्थत्वात्।।आह च ॥ अविसेसिया मई चिय,सम्मबिहिस्स सा मइ- ७२ विषयप्रतिभासमा वालस्येवाक्षरलविषयमिति। वचनादिकेषु (वचनात् एषु इत्युप० पदवृत्तिः) शानं सर्वत्राशानामेव, ज्ञेयम्।

·n
"
पणाणं । मइभन्नाणं मिच्छा-दिहिस्स सुर्यपि एमेय॥१॥” तथा सदसदविसेसगाओ, भवहे उजदिच्छिओवलम्भा-
ओ॥णाणफलाभावाओ, मिच्छद्दिहिस्स अन्नाणं७४ ॥१॥" तस्याज्ञानस्य मत्यज्ञानादिलक्षणस्थावरणमावृतिकारणं
कर्म अज्ञानापरणं तस्यापायोऽपगमः क्षयोपशमो यस्मिंस्तद् 'अज्ञानावरणापायम्, मत्यज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशम-
हेतुमित्यर्थः, अवया अविद्यमानो ज्ञानावरणापायो यत्र तत्तथा, अथ किंफलमिदमित्याह, महान्तश्च ते गुरुका अ-
पायाच स्वपरगतैहिकामुष्मिकप्रत्यपाया महापायास्तेषां निबन्धनं हेतुः 'महापायनिवन्धनम्,' इदं च भावतोऽजानमेव,
भरनि चाज्ञान महापायनिवन्धनम् ॥यत आह॥ "अजानं खलु भोः कष्टं, क्रोधादिभ्योऽपि सर्वपापेभ्यः ॥ अर्थ हितमहितं
या, न येत्ति येनावृतो लोऊः ॥२॥इति।। ॥३॥ द्वितीयज्ञाननिरूपणायाह ।।
पातादिपरतन्त्रस्य, तदोपादावसंशयम् || अनर्थाद्याप्तियुक्तं चा-त्मपरिणतिमन्मतम् ॥ ४॥
(गृत्तिः) पानोऽधःपतनमादि यस्योतिर्यगाकर्षणविपरीतशिक्षाश्चोहनादेस्तत्पातादि तेन तस्य वा परतन्त्रः परायत्तः
पानादिपरतन्त्रः, पातादिपरतन्त्र इव 'पातादिपरतन्त्रा' तस्य, विषयकपायादिवशीकृतस्य देहिनः तस्मिन् पातादौ यो दो-
पोजमगमरणादिलक्षणः स आदिर्यस्य मनोत्करमृदुस्पर्शादिगुणस्य स तथा तत्र 'तद्दोपादौ,' दार्टान्तिके तु कर्मबन्धदु-
गत्यादिदोपे गुणे चाभ्युदयादौ जेये, 'असंशयम् उपलक्षणत्वादविद्यमानसंदेहविपर्ययं विलीनमोहग्रन्थित्वेन यथाव-
७३ थरिशेषिता मतिरेव सम्यग्दृप्टेः सा मतिज्ञानम् ॥ मत्यज्ञानं मिथ्यादृष्टे. श्रुतमप्येवमेव ||१||
७३ मदनदविशेषणात् भयहेतुतो यान्छिकोपलम्भात् ॥ सानफलाभावात् मिथ्यादृप्टेरशानम् ॥१॥

·सिमयसम्पमित्पर्पः, मनोऽपापोभाादिरादिर्यस्य सुखस्पर्शादरस्य स तथा तस्यातिःप्राप्सिल्लया युक्तमन्वितम् 'अनागाप्तियुक्तम् इह ययपि पुगपस्यैवानर्धावाप्तियोगस्तथापि ज्ञानाव्यतिरिक्तत्वात्तस्य ज्ञानमेवानर्थायासियुक्त- गुगाम राष्ट्रान्तिके तुमनावाप्तिः फर्मयन्धदुर्गतिगमनपरम्परापवर्गगमनरूपावगन्तव्या, चशब्दो विशेषणान्तरसमुचया- धातिदेवि जानन, 'मारमारिणतिन पतिपादितनिर्यचनम्,'मतम्' अभिमतमध्यात्मतत्त्वविदुपामिति,इह च संवादगा- । भिन्ने उप(इतो उप०पदे)नाणं जहरखरयणेसु तगयं या पडियन्धम्मि विसदाइ-भावओ सम्मरूवं तु ७५॥१॥" भिन्ने तुसास्मिन मोहान्यापित्यर्थः, 'तग्गय घेवत्ति अक्षे अक्षगतमेव,रले रत्नगतमेव,प्रतिपन्धेऽपि सहनुष्ठानव्याघाते- ऽपिरला जमिणं असपवित्तीइ दल्यो संगयं पि नियमेण। होइफलंगं असुहा-णुबन्धयोच्छेयभावाउत्ति"||२॥४॥ पतदेव लिदादिमिनिरूपयन्नाह ।। तथाविधप्रवृत्त्यादि-व्यङ्गय सदनुवन्धि च ॥ ज्ञानावरणहासोत्थं, प्रायो वैराग्यकारणम् ॥५॥ (पृशि:) तपातम्यकारा विधा स्वरूपं यस्याः सा तथाविधा,"हिमा जिगाण आणा,चरियं हारेसं अउम(तो)प्स। पूर्ण मालगाले अगोदरं विसंग्य ॥१॥," इत्यादिभावनया असंमिष्टा चासो प्रवृत्ति र हिंतःशिशु वर्त्तनं तथाविध. जमिन्ने गु तरुम्पिनीला उप० पर पृ०) जाने ययाक्षरत्नोः ततनेर ॥ प्रतिरन्धेऽपि श्रद्धाविभावतः सम्पर्ग तु॥ परिस गसतारपा यता सस्तनपि नियनेन । भरति फलंग भगुमानुगवन्यपछेमान इति ॥ सेमिनानामा परितं ममेरामरस्य । पनवालयालम् महो? दूर विसंगति ।

·प्रशिः सा आदिर्यस्य निसिप्राप्त्यादेः तत्तथाविधप्रवृत्यादि, तेन व्ययते व्यक्तीक्रियते यत् तत् 'तथाविधप्रवृपया- दिग्गायम्', तथा सन् शोभनोऽनुयन्धः परम्परया मोक्षफलप्रदायकत्वं सदनुयन्धः सोऽस्यास्तीति'सदनुवन्धि,"चशब्दो विशेषणममुपये, किंतुकमिदमित्याह, ज्ञानाचरणं मत्याद्यावारकं कर्म तरय हासः क्षयोपशमस्तस्मादुत्तिष्ठत उत्पद्यते परात् 'ज्ञानावरणहासोत्थम्', कथमिदं सदनुपन्धि इत्यत आह, 'प्रायो' याहुल्येन, 'वैराग्यकारण' सद्भावनानिमित्तम्। पनोभयतीति गम्यते।यदाहा"यालधुलीगृहक्रीडा,तुल्यास्यांभाति धीमताम्॥तमोग्रन्थिविभेदेन,भवचेष्टाखिलैव हि॥१॥" पापोग्रहणं प कपायोदयविशेपे सति तबैराज्यकारणं न स्यादपि, राज्यादिप्रसाधनप्रवृत्तभरतादेरिवेति प्रतिपादनार्थ- मिति ॥५॥ तृतीयप्रतिपादनायाह ।। स्वस्थवृत्तेः प्रशान्तस्य, तद्धेयत्वादिनिश्चयम् ॥ तत्त्वसंवेदनं सम्यग्-यथाशक्ति फलप्रदम् ॥६॥ (कृत्तिः) स्वरमा अनाफुला घृत्तिर्वचनकायच्यापाररूपं वर्तनं यस्य स तथा तस्य 'स्वस्थवृत्तेः,'एतदेव कुत इत्याह, प्रशा- न्तस्प' रागपाशुपशमप्रकर्षवतः, तावसंवेदनं भवतीति क्रिया । किम्भूतमित्याह, तेषां ज्ञेयवस्तुतत्त्वानां हेयत्वादि' त्य- जनीयत्यादि आदिशब्दादुपादेयत्योपेक्षणीयत्वपरिग्रहः तत्र निश्चयो निर्णयो यस्य तत्तद्धेयत्वादिनिश्चयम् इति,अथवा गदिति शेषस्ततच स्वरधवृत्तेः प्रशान्तस्य पुंसो यद्ज्ञानं तत्तावसंवेदनमिति योगः, 'तत्वसंवेदनम्' उक्तनिर्वचनम्, 'स- ग्य समीचीनल्या, 'यथाशक्ति' पुरुपसंहननादिसामर्थ्यानुसारतः, 'फलपदं' स्वमयोजनप्रसाधकम् , ज्ञानस्य चानन्तरं फल विरतिः परम्पराफलं स्वपवर्ग इति ॥६॥ एतस्य लिङ्गादि प्रतिपादयन्नाह ॥ ( १

·न्याय्यादी शुद्धवृत्यादि-गम्यमेतरप्रकीर्तितम् ॥ सज्ज्ञानावरणापायं, महोदयनिवन्धनम् ॥७॥
(पृत्तिा) न्यायो नीतिरतरमादनपेतो न्याय्यः सम्यग्दर्शनादिग्रयरूपो मोक्षमार्गः स आदिर्यस्यान्याय्यस्य मिथ्यादर्शना-
दिरूपस्य भयमार्गस्य सन्याय्यादि'स्त्र,शुद्धवृत्तिनिरतिचारप्रवृत्तिरादिर्यस्या निवृत्तेः सा तथा तया गम्यमनुमेयं 'शुद्ध-
पृश्यादिगम्यम्', 'एतत् अनन्तरोदितस्वरूपं तत्वसंवेदनज्ञानम् ,'प्रकीर्तितं' ज्ञानस्वरूपविद्भिः संशब्दितम् , किंतुकमि-
दमित्यार, सत् शोभनं प्रकृष्टं यज्ज्ञानमाभिनियोधिकादि तस्य यदाचरणं तस्यापायोऽपगमः क्षयक्षयोपशमलक्षणो य-
स्मिरतत् 'स-ज्ञानायरणापायम् ' अथवा सन्दिचमानो ज्ञानावरणापायो यत्र तत्तथा, फलमस्याह महादयो महाभ्युदयो
निर्वाणं तस्य नियन्यनमक्षेपेण कारण 'महोदयनिवन्धनम्' इति ॥६॥ उपसंहरन्नुपदेशमाह ।।
एतस्मिन्सततं यत्नः, कुग्रहत्यागतो भृशम् ॥ मार्गश्रद्धादिभावेन, कार्य आगमतत्परैः ।।
(पृत्तिः) एतस्मिन् अनन्तरोक्त तावसंवेदनज्ञाने, सततम्', अनवरतम्, 'यत्नः' आदरः कार्य इति सम्बन्धः कुतः 'कु-
महत्यागतः' शानपाधिताभिनिवेशपरित्यागेन, 'भृशम्' अत्यर्थम् , केन करणभूतेन कार्यो यत्न इत्याह,मार्गे मोक्षमार्गे
अदादिगिश्रद्धादिस्तपो भाव आत्मपरिणामो 'मार्गश्रद्धादिभाव रतेन, तत्र प्रद्धानमादिशब्दात् ज्ञानमासेवनं चेति,
'कार्यों विधेयः, कैरित्याह 'आगमतत्परैः' आप्तप्रवचनप्रधानैरिति ॥८॥
॥ नवमाष्टकविवरण समाप्तम् ॥१॥

·. ॥ अथ दशमं वैराग्याष्टकम् ॥१०॥ सम्परज्ञानावराग्पमुपजायत इत्यतस्तनिरूपणायाह ॥ आर्त यानाख्यमेकं स्या-मोहगर्भ तथापरम् ॥ सज्ज्ञानसङ्गतं चेति, वैराग्यं त्रिविध स्मृतम् ॥१॥ (पत्तिः) तं दुःख तत्र भवमात तच्च तद्धयानं चैकाग्रचित्तत्वम् आर्तध्यानम् इष्टानिष्टार्थ वियोगावियोगनिमिस स.. विक्लप निरामित्यर्थः तदेवाल्या संज्ञा यस्य तद् 'आर्तध्यानास्पम्,' 'एक' प्रथमन् , 'स्यात्' भवेत् , मोहो मिथ्यात्वम- पानं प गर्भोऽन्तःसारो पस्य तद्'मोहगर्भम् , 'तथा' इति समुच्चये, 'अपरम्' अन्यत्, सज्ज्ञानं सम्यग्योधस्तेन स- इतं युक्त सम्झानसातम्,"च: सच्चये, 'इति' अनेन प्रकारेण, विंगतो रागः प्रमादो यस्य स विरागः तस्य भावः फर्म चा 'वैराग्यम् , तिम्रो विघा भेदा यत्य तत् 'त्रिविधम् , 'स्मृतम्' अआप्तरुपदिष्टमिति ॥१॥ आद्य तावदाह ।। इप्टेतरवियोगादि-निमित्तं प्रायशो हि यत् ॥ यथाशक्त्यपि हेयादा-वप्रवृत्त्यादिवर्जितम् ॥२॥ उद्वेगकृद्विपादाढय-मात्मपातादिकारणम् ॥ आतध्यानं ह्यदो मुख्य, वैराग्यं लोकतो मतम् ॥३॥ (गृतिः) इष्टन मिप इतरश्चानिष्ट इप्टेनरौ विषयाविति गम्यते तयोर्यथासङ्ख्येन यो वियोगादिविरहसम्प्रयोगौ स नि- मिरा कारण यस्प तद् 'इन्टेतरवियोगादिनिमित्तम् "प्रायशो' याहुल्येन, न पुनरिप्टेनरवियोगादिनिमित्तमेव,स्व विक- सानिमिरास्गपि तस्य सम्भवात् , 'हिशदो' यस्मादर्थः, तत्प्रयोगं च दर्शयिन्यामः, 'यदिति वैराग्यम् ,'अई' एतदा- पानमेयेति सम्पन्धः, कुनालदार्शष्यानमेय, २ पुनर्यथाववैराग्यमित्याह, यस्मात् 'यथाशक्त्यपि सामानुरूपमपि ·आस्तां श्रद्वातिशयाच्छकत्यतिक्रमतः, 'हेयादौ हेयोपादयवस्तुविषय, क्रमण'अप्रवृत्त्याद्विाजतावनप्रयतनावराहतम्, यत्किल यथायबैराग्यं भवति तद्रे येष्विन्द्रियार्थेपूपादेयेषुच तपोध्यानादियु यथाशक्ति निवृत्तिप्रवृत्तियुक्तं भवति तत्स्वरूप- त्वात् , इदं तु तदर्जितं यस्मात्तस्मादार्तध्यानमेवेति भावः ॥२॥ तथा उदगमनःस्वास्थ्यचलनं करोतीति 'उद्वेगकृत् , तथा विपादो दैन्यं तेनाढधं परिपूर्ण 'विषादाट्यम् , अनेन मनोदुःखहेतुताऽस्योक्ता, अथ शरीरदुःखहेतुतामस्यैवाह, आत्मेह रूढितः स्वशरीरं तस्य यन्द्वातादि हिसनताडनादि तस्य कारणं हेतु: 'आत्मघातादिकारणम्,' 'आर्तध्यानम्,' 'हि'श- ब्दस्यैवकारार्थत्वादार्तध्यानमेव, अद'इति सम्बन्धितमेव,किम्भूतमित्याह, मुखे भवं 'मुख्यं प्रधानं निरूपचरितमित्यर्थः, ननु यद्यार्तध्यानमेतत्तदा कस्माद्वैराग्यतयोक्तमिल्लाह, वैराग्यम्' उक्तनिर्वचनम्, 'लोकतो' लोकं पृथग्जनमाश्रित्य तद्- येत्यर्थो न पुनस्तावतः, 'मत' सम्मतं तत्त्वविदुपामिति ॥३॥ मोहगर्भस्वरूपोपदर्शनायाह ।। एको नित्यस्तथाऽवद्धः, क्षय्यसन्वेह सर्वथा ।। आत्मेतिनिश्चयाद् भूयो, भवनैर्गुण्यदर्शनात् ॥४॥ तत्त्यागायोपशान्तस्य, सद्वृत्तस्यापि भावतः ॥ वैराग्यं तद्गतं यत्तन्-मोहगर्भमुदाहृतम् ॥५॥ (युतिः) 'एको'ऽमितीय 'आत्मेत्यादिनिश्चयात् सवृत्तस्यापि यद्वैराग्यं तन्मोहगर्भमुदाहृतम्' इति योगः, तत्र एक ए- वात्मा लोकल्यापी चेत्येको यादी निश्चितवान् , यदाह ॥ "पुरप एवेदं ग्निं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्ये- शानो यदन्नेनातिरोहति यदेजति यन्नेजति यत् दूरे यदु अन्तिके । यदन्तरस्य सर्वस्य यदु सर्वस्यास्य वाद्यतः॥” इति (माग्वेदे १० मण्डले, १० सूक्ते, २ श्लोकः)॥ ग्नि इति वाक्यालङ्कारो निपातः। उत्तामृतत्वस्येशानो मोक्षस्यापि प्रभुः पु- रप एवं, पजति चलति, यदु अन्तिके इह उशब्दो निपातः, अन्तः आध्यात्मिकं वस्तु अस्य जगतं इति । एतन्मतानुसा- ·तदभावे च न स्याता, प्रवर्तन निवर्तने ॥६॥ विरुद्धधर्मयोगोऽपि,नैकान्तेन विभेदकः॥ यथैकमपि प्रत्यक्षं, भ्रान्ताभ्रान्ततया मतम् ॥७॥"तथा सर्वधैवात्मनो बन्धाभावे प्रकृतेरेव वा कन्धे आत्मनो मोक्षो न युज्यते, लोके हि यो यद्वस्तस्यैव मोक्षो पपदिश्यते नान्यस्येति, आह च, "प्रकृतेरेव बन्धश्चे-त्तदा पुंसो न मुक्तता । अबद्धत्वेन तस्यापि, मुक्तौ स्यादसमञ्ज- सम् ॥१॥” तथा क्षणिकत्वमपि सर्वथैव सद्भिाभिमन्यते, कथञ्चिदेव तस्यानुमतत्वात् , इदं चानन्तरमेवोपदर्शितम्, "द्र- व्याश्रयं च नित्यत्वम्" इत्यादिना वचनसन्दर्भेण यच्चक्षणिकत्वसाधनायोक्तम् ,"जह लेठ्यम्मि ग्वित्ते इत्यादि,"तत्पर्या- यापेक्षया युक्तमेव,द्रव्यापेक्षया तु नित्यत्वमुपदर्शितमेवा योक्तम् , "अर्थक्रियाविधायित्वमित्यादि, तन्नोच्यते।अर्थकि- याकारित्वं सत्वलक्षणं न भवत्येव, दीपाद्यन्तक्षणेन व्यभिचारात् ।। अथ ज्ञानजनकत्वात्तस्य न व्यभिचारः, नैवम् , योगि- ज्ञानजनकत्वेनातीतानागतार्थानां वस्तुत्यप्राप्तेः। भवतु वार्थक्रियाकारित्वलक्षणं सत्वम् ,तथापि तत्परिणामिन्येव वस्तुनि सङ्गच्छते, क्षणिकाक्षणिकयोस्तदसम्भवात् ,तथाहि, क्षणिकोऽर्थः पूर्वक्षणे १स्वक्षणे २ अनागतक्षणे ३ या कार्य करोतीति विकल्पाः,तत्र न तावत् पूर्वक्षणे, तस्य तदानुत्पन्नत्वेनासत्त्वात् , नापि स्वक्षणे, समकालभाविनि व्यापाराभावादितरथैक- क्षणवर्तिनां समस्तार्थक्षणानामितरेतर कार्यकारणभावः प्रसज्येत, नाप्यनागतक्षणे, तत्र तस्य विनष्टत्वेनासत्त्वादेव । किन, क्षणिकोऽर्थः फ्रमेणार्थक्रियां करोति योगपद्येन वा, न तावत् कमेण, क्षणिकत्वे क्रमकरणस्यासम्भवात् ,नापि योग- पोनेतिपक्षः, यतोऽसौ सन् करोति असन् वा,न असन् असत्वादेव, खरचिपाणवत्,नापि सन् ,स्वक्षणकरणोक्तदोपप्रस- हात् । किश्च स्वभावभेदयतामनेककार्याणां युगपत्करणे वस्तुनोऽनेकस्वभावत्तापत्ति: स्यात् ,न चासौ क्षणवादिनामस्तीति। अक्षणिकं तु भवतैवैकस्वभावतया विकल्पढयेनापि न कार्यकरणदक्षमित्युक्तम्, अतः परिणामिन्येव बस्तुन्यर्थकि- ·AAR याकारित्वलक्षणं सत्यमवतिष्ठत इति । किञ्च, "सर्वथा क्षणिकं वस्तु, यदि हन्त त्वयेष्यते ॥ कार्यकारणभावादि, तदा का प्रतिपद्यते॥१॥ को हिं व्यवस्थितः कर्ता, संघरो क्रमवद्गतिम् ॥ अस्य दृष्टाविदं दृष्टं, नास्यादृष्टौ तु लक्ष्यते॥२॥" तथा अ- सत्त्वमप्यात्मनः सर्वधात्वेन असङ्गतम्, कश्चित्तु सङ्गतमेव, आह च, "पररूपेण चासत्त्व-मिष्यते न तु सर्वथा।सर्वथा तद- 'भावे हि, परलोको न सिध्यति॥१॥” इति। यच्चोक्तम्, "यथा कुमारीत्यादि,"तत्सकलवस्तुविषयाभिष्वद्दोपोन्मूलनार्थ, नतु सर्वधा आत्माभावप्रतिपादनार्थमिति योद्धव्यम्। यच्चोक्तम्, “सर्वेधर्मा निरात्मान एतत्साधनहानितः,"इत्यादि,तदयु- तम्, आत्मसाधनानां शास्त्रान्तरे'प्रतिपादितत्वादिति । यच्चोच्यते, "दृष्टयुच्छेदस्तु मा भूयात्" इति. तदयुक्ततरम्, असतो यात्मनः सर्वोपदर्शनं परप्रतारणस्वरूपमेव, न चैतत्सतां सङ्गतमिति । अतति सततं गच्छत्तीति "आत्मा"प्राणी, 'इति' एवम्प्रकारात , 'निश्चयात् निर्णयात् , 'भूयः पुनरपि, भवनैर्गुण्यदर्शनात् संसारासारतोपलम्भात्, “सदापायः काय:- प्रणयिपुसुग्घ स्थैर्यविमुखं,महारोगा भोगाः कुवलयदृशः सर्पसदृशः।गृहावेशः क्लेशा प्रकृतिचपलाश्रीरपिखला यमः स्वैरी बैरी परमिह हितं कर्तुमुचितम् ॥१॥"इत्यादिभावनयेत्यर्थः॥४॥'तत्यागाय' संसारविमोक्षार्थम् ,'उपशान्तस्य कपायेन्द्रिय- निग्रहयता, 'सद्वृत्तस्यापि स्वसिद्धान्तानुसारेण शोभनानुष्ठानवतोऽपि, आस्तामन्यस्य, भावतः सद्भावेन, यत् 'इत्यस्येह सम्पन्धात, 'वैराग्यम्' अभिष्वगाभावः, किम्भूतम्, 'तद्गतं भवचिषयम् ,'तत् इति वैराग्यम् , 'मोहगर्भम् अज्ञानसारम, उ- दाहतं' वैराग्यस्वरूपवेदिभिरभिहितम् , मोहगर्भता चास्यान्यथाभूतस्य वस्तुनोऽन्यधावयोधात्, अत एवेदं न परमार्थ- साधकमात्यन्तिकसन्निपातग्रस्तस्य सदोपपयत् सलमात्रसम्पादकत्वादस्य, यदाह । "कुणइजह मन्निवाए, सदोसहं जोग्ग- सोरखमितं तु ॥ तह एवं विन्नेय, अणोरपारम्मि संसारे ॥२॥ इति ॥५॥ अथ सज्ज्ञानसगतवैराग्यपतिपादनाया ।। ८५ करोति यथा सन्निपाते सदोपधं योग्यसुखमात्र तु । तथैतद्विज्ञेयं अनक्पिारे संसारे इति शा --

·भूयांसो नामिनो बद्धा, वाह्येनेच्छादिना ह्यमी ॥ आत्मानस्तद्वशात्कष्टं, भवे तिष्ठन्ति दारुणे ॥६॥
(वृत्तिः) भूयांसोऽतियहवः, आत्मान इति योगः, भूयस्त्वं चैषां प्रतिप्राण्यन्तर्मुखावभासिविचित्रचैतन्योपलब्धेः, अ-
नेन च सर्वथैकत्वप्रतिषेधोऽभिहितः, तथा नमनं नामः परिणामोऽपरापरपर्यायगमनम् ॥यदाह। “परिणामो यर्थान्तर-
गमनं, न तु सर्वथा व्यवस्थानम् ॥ न च सर्वधा विनाशः, परिणामस्तद्विदामिष्टः॥१॥” स एपामस्तीति'नामिनः, अनेन
च एकान्तनित्यत्यानित्यत्वयोर्व्यवच्छेद उक्तः, यदाह, “सर्वव्यक्तियु नियतंक्षणेक्षणेऽन्यत्यमथचन विशेषः॥ सत्योश्चि-
त्यपचित्यो-राकृतिजातिव्यवस्थानात् ॥१॥" तथा, 'यद्धा'न त्वनादिशुद्धाः,वन्धाभावे हि सुखसाधनयुक्तस्यापि पुंसोदुःखो-
पलम्भो दुःखसाधनयुक्तस्यापि च सुखोपलम्भोऽयं लोके दृश्यते, सन स्यात् , कार्यत्वात् , कारणाभावे घटवदिति ॥य-
दाह ॥ "जो तुलसाहणाणं, फले विसेसो,न सो विणा हे ॥ कज्जत्तणओ गोयम, घडो ब्य हेऊ य सो कम्म८॥१॥"
अनेन चैकान्तेनायद्वात्मवाव्यवच्छेद उक्तः॥ किंविधेन केन ते बद्धा इत्याह, 'बायेन आत्मव्यतिरेकिणा, स्वरूपाव्यतिरि-
तवन्धनेन हि बद्वानां बन्धनक्षये स्वरूपक्षतिप्रसङ्गः, अनेन चात्माव्यतिरिक्ताविद्यादिवन्धनाभ्युपगमनिरासमाह,अभ्युप-
मतं चात्माव्यतिरिक्ताविद्यादिबन्धनं कैश्चित् , यदाह, "कार्यकारणभूताश्च, तत्राविद्यायो मताः॥ वन्धस्तदिगमादिष्टा, मु-
क्तिर्निर्मलता धियः ॥१॥" एषणमिच्छा राग इत्यर्थः। आह च, "इच्छा मूर्छारागः, स्नेहो गाय॑ ममत्वमभिनन्दः॥ अभि-
लाप इत्यनेका-नि रागपर्यायवचनानि ॥१॥"(प्रशमरति श्लोक १७) सा आदिर्यस्य द्वैपादेः स तथा तेन 'इच्छादिना'मि-
ध्यात्याविरतिकपाययोगलक्षणयन्धहेतुजन्येन कर्मणेति भावः, इच्छादेच बाह्यत्वमात्मव्यतिरिक्तकर्म कृतविकाररूपत्वाः ।
८२ पस्तुल्यसाधनयोः फले विशेपो न स विना हेतुम् ॥ कार्यत्वात्, गौतम, घट इव हेतुश्च तत् कर्म ॥१॥

·दिति, 'हि'शदश्वशब्दार्थः स च भूयांसो नामिनो बद्धाश्चेत्येवं सम्बन्धो द्रष्टव्यः, 'अमी' एते लोकव्यवहारगोचरा ज्ञान-
म्पतद्गुणमत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षगोचरा वा । यदाह, “गुणपच्चक्खत्तणओ, गुणी वि जीवो घडो व्व पच्चक्खो ॥ घडओ
वि विप्पइ गुणी, गुणमित्तगहणओ जम्हा८३ ॥१॥” 'आत्मानों' जीवाः, 'तदशात्' इच्छादिजन्यवन्धसामर्थ्यात् , कष्टं
सदृग्यम् भवे' संसारे, 'तिष्ठन्ति' आसते, 'दारुणेरौद्रे इति ॥६॥ ततः किमित्याह ॥
एवं विज्ञाय तत्याग-विधिस्त्यागश्च सर्वथा ॥ वैराग्यमाहुः सज्ज्ञान-सङ्गतं तत्त्वदर्शिनः ॥७॥
(पृत्तिः) 'पचम्' उक्तमकारम् , आत्मभूयस्त्वादिकं वस्तुस्वभावम् , 'विज्ञाय' उपपत्तिगर्भाप्नोपदेशादिनिश्चित्य, ततः
फिमित्याह, 'तस्येच्छादेर्वन्धनस्य भवावस्थाननियन्धनस्य, 'त्यागविधिः' त्यजनविधानं तदुद्यमः सर्वसावधविरनिप्र-
विपत्ती परिकर्मेत्यर्थः, तथा, 'त्यागश्च'त्यजनं चेच्छादेरेव, कथम् , 'सर्वथा' सर्वप्रकारैः सकलसावद्ययोगविरतिरित्यर्थः,
यो विधीयते इति वास्यशेपो दृश्यः, तदिति च, ततश्च, तदेवंविधम् , 'वैराग्य'मुक्तनिर्वचनम्, 'आहुः' ब्रुवते, 'सज्ज्ञा-
नसहसम्' उक्तस्वरूपम् , 'तत्त्वदर्शिनः' वैराग्यपरमार्थवैदिन इति, सज्ज्ञानसातत्वमस्य यथावस्तुबोधपूर्वकत्वादिति ॥७॥
एतदेव सिद्विसाधन मिति प्रतिपादयन्नाह ॥
एतत्तत्त्वपरिज्ञाना-नियमेनोपजायते ॥ यतोऽतः साधनं सिद्धे-रेतदेवोदितं जिनैः॥८॥
(त्तिः) 'पतत्' अनन्तरोदितं सज्ञानसतं वैराग्यम्, न पुनराद्यव्यम्, तत्त्वपरिज्ञानात् आत्मादिवस्तुनः परिणामि-
स्वादिस्वरूपावयोधात्सकाशात्, 'नियमेन' अवश्यम्भावेन, नान्यतः आयदयवत् , 'उपजायते' सम्पद्यते, 'यतो' यस्मा-
८३ गुणप्रत्यक्षत्वाद्गुण्यपि जीवो घट इव प्रत्यक्षः । घटकोऽपि गृह्यते गुणी गुणमात्रग्रहणतो यस्मात् ॥ १॥

·, कारणात्, 'अतः एतस्मात्कारणात्' 'साधनं साधकतमम् , 'सिद्धेः' मुक्त, 'एतदेव' इदमेव, सज्ज्ञानसगतवैराग्यमेव, नेतरययम्, 'उदितम्' अभिहितम् , जिनैः' रागादिजेतृभिरिति ॥८॥ दशमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ १०॥ ॥ अथ एकादश तपोष्टकम् ॥ ११ ॥ ७ ور वैराग्ययुक्तेन तपो विधेयम् । अतो वैराग्याष्टकानन्तर तपोष्टकमारभ्यते, तत्रापि परमतमाशङ्कमान आह ॥ दुःखात्मकं तपः केचि मन्यन्ते तन्न युक्तिमत् ।। कोदयस्वरूपत्वाद्-बलीव दिदुःखवत् ॥ १॥ (पृत्तिः) दुःखमसुखमात्मा स्वभावो यस्य तत् 'दुःखात्मकम् ,' किं तत्, 'तपोऽनशनादिरूपम् , इति कृत्वा, 'केचित्' अनधिगतपारगतागमगर्भार्थाः, 'मन्यन्ते अभ्युपगच्छन्ति, 'तत्' इति तपः, 'न' नैव, 'युक्तिमत्' उपपत्त्या सगतम्' न मोक्षाङ्ग तप एव न सम्भवतीति यावत्, अथ दुःखात्मकमपि सत् कस्मान्न मोक्षामित्लाह, 'कर्मोदयस्वरूपत्वादिति' कर्मोदयोऽसातवेदनीयादिकर्मविपाकः स्वरूपं स्वभावो यस्य तत्तथा तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् ,' तथाहि, भवन्त्यनशनादिषु क्षुत्पिपासादयः परीपहाः, ते च वेदनीयकर्मोदयसम्पाद्या आगमे श्रूयन्ते इति वेदनीयकर्मोद्यात्मकमनशनादि, कर्मो- दपस्वरूपत्वाचन मोक्षाङ्गं तत्, किंवदित्याहु, 'बलीवर्दादिदुःखवत्' गवादिगतासातमिव, प्रयोगश्चैवम् , यत्कर्मोदयस्व- रूप न तन्मोक्षाङ्गम् , यथा गवादिदुःखम् , कर्मोदयखरूपं च तपः, तस्मान्न मोक्षागमिति स्थितम् , अयं च श्लोकार्थ इमां (च) पत्रयस्तुकगाथामुपजीव्य मयाभिहिता, "गएण जैपि केइ, णाणसणाइ दुहं पि (ति) मोक्खंगं ॥ कम्मविवागतणओ, om (

·भणन्ति एवं पि पडिसिद्धम्८४ ॥१॥” इति ॥१॥ अथ दुःखस्वरूपस्यापि तपसो युक्तिमत्त्वाभ्युपगमे पर एव प्रसङ्गमाह॥
सर्व एव च दुःख्येवं, तपस्वी सम्प्रसज्यते ॥ विशिष्टस्तद्विशेषेण, सुधनेन धनो यथा ॥ २ ॥
(वृत्तिः) 'सर्व गव' निरवशेप ण्व, यः कश्चित, 'दुःखी' दुःखवान्, 'चशब्दो' दूपणान्तरसमुच्चये, एवं' दुःखात्मक-
स्यापि तपमो युक्तिमत्त्वाभ्युपगमे सति, स, 'तपस्वी' तपोयुक्तः, 'सम्प्रसज्यते' प्रामोति,अनशनादिदुःखस्य व्याध्यादि
दुग्यस्य च दुःग्वत्वाविशेषात् दुःखात्मकस्य तपसोऽभ्युपगमे च दुःखस्यैव तपरत्वेनाभ्युपगमादिति भावः, तथा विशिष्टः
प्रधानतरः, तपस्वी प्रसज्यत इति प्रक्रमः, केनेत्याह, 'तद्विशेषेण' दुःखविशेषेण हेतुना, क इच केनेत्याह, "सुधनेन'
प्रचुरधनेन, 'धनी महाधनः, 'यथा' येन प्रकारेणेति ॥ २॥ अथ सर्व एच दुःखी तपस्वी प्रसज्यतां को दोब इत्याह ॥
महातपस्विनश्चैवं, वन्नीत्या नारकादयः ॥ शमसोख्यप्रधानत्वा-द्योगिनस्त्वतपस्विनः ॥३॥
(त्तिः) महातपस्विनः विशिष्टतपोधनाः, प्रसज्यन्त इति गम्यते, चकारो दोपान्तरसमुच्चये, एवम्' उक्तमकारया
'त्यकीत्या' भवन्यायेन, दुःग्वी तपस्वीत्यभ्युपगमलक्षणेनेति भावः, 'नारकादेयो' नैरयिकादयः, तेषां महादुःखितत्वात्,
आदिशदान्महावेदनाभिभूततिर्यगादेः परिग्रहः, शमः प्रशमः स एव सौख्यम्, ॥यदाह। " तणसंथारनिसन्नो वि,
मुणियरो भदुरागमयमोहो । जं पावइ मुत्तिसुहं, कत्तो तं चकवटी वि८५ ॥१॥" शमसौख्यं प्रधानं येषां तेन वा
प्रधाना ये ते तथा तद्भावस्तत्वं तस्मात् 'शमसौख्यप्रधानत्वात् अदुःखितत्वादित्यर्थः, योगिनः' समाधिमन्तः, 'तुशब्दः'
८४ पतेन यदपि केचिन्नानशनादि दुखमिति मोक्षाङ्गम् । कर्मविपाकत्वाद्णन्ति एतदपि प्रतिषिद्धम् ॥
८. तृणसंस्तारनिषण्णोपि, मुनिपरो भ्रष्टरागमदमोहः ॥ यत् प्रामोति मुक्तिमुखं, कुतस्तश्चक्रवर्त्यपि ॥ १ ॥

·. पुनरर्थः, 'अतपस्विनः' अतपोधनाः, दुःखात्मकतपसोऽभावादिति भावना, त्वन्नीत्या प्रसज्यन्त इति प्रकृतमेवेति ॥३॥ पर एवं स्वपक्षं निगमयन्नाह ॥ युक्तयागमवहिर्भूत-मतस्त्याज्यमिदं बुधैः ।। अशस्तध्यानजननात्, प्राय आत्मापकारकम् ॥ ४ ॥ (वृत्तिः) युक्तिचोपपत्तिरागमश्चाप्तवचनं ताभ्यां बहिर्भूतं तदननुपाति तद्बाधितं 'युक्त्यागमयहिभूतम्,' तत्र युक्तिव- हिर्भूतता प्रागुपदर्शिता, आगमयहि तता चैवमवगन्तव्या ॥“भावियजिणवयणाणं, ममत्तरहियाण नथि उ विसेसो॥ अप्पाणम्मि परम्म य, तो वजे पोडमुभओ वि ८६ ॥१॥” अनशनादौ तु स्वकायपीडा प्रतीतैवेति, 'अतः' इति यस्मादनेकानन्तरोदितदूपणोपेतं, 'अत' एतस्माद्धेतोः, 'त्याज्यं' वागाहम्, 'इदं' अनशनादिदुःखात्मकं तपः, कैरित्याह, 'धुधेः' युत्तयागमहृदयज्ञैः, न तैर्लोकरूढया प्रवर्तितव्यं भवति, बुधवाभावप्रसङ्गादिति हृदयम्, तथा 'आत्मापकारक' स्वस्थाननियन्धनमिदम्, कुतः, 'अशस्तध्यानजननात्' अप्रशस्ताध्यवसायोत्पादकत्वात, 'प्रायो' बाहुल्येन, उत्पद्यते गि भोजनाद्यभावे अप्रशस्तध्यानम् ॥ यदाह ॥ " आहारवजिते देहे, धातुक्षोभः प्रजायते ॥ तत्र चाधिकसत्वोऽपि, चित्तभ्रशं समश्नुते ॥१॥” इह च प्रायोग्रहणात् श्रीमन्महावीरादिभिर्व्यभिचारपरिहारो दर्शित इति, अतोऽपि त्याज्य- मेवेदं बुधैरिति प्रफमः ॥ इति पूर्वपक्षः॥ ४॥ अत्र सूरिरुत्तरमाह ॥ मनइन्द्रिययोगाना-महानिश्वोदिता जिनैः॥ यतोऽत्र तत्कथं त्वस्य, युक्ता स्यात् दुःखरूपता ॥५॥ (पृत्तिः) पूर्वरक्षयादिना यदुक्तन् ,दुःखात्मकं तपोन युक्तिमत् कादयत्वरूपत्वात्,तत्र दुःखात्मकमिति विशेषणं तपसो ८६ भायितजिनवचनानां ममत्वरहिताना नास्ति तु विशेषः । आत्मनि परस्मिन् ततो वर्जयेत्पीडामुभयोरपि ॥

·"
न सिद्धमिति तावदावेदयति, कथम्, मनश्च चित्तमिन्द्रियाणि च करणानि योगाश्च प्रत्युपेक्षणादयः संयमव्यापारा 'मन-
इन्द्रिययोगा'स्तेपाम्, 'अहानि 'अनावाधता,'चोदिता'अभिहिता,अथवा चशब्दसमुचये,तेन अनुपप्लुनता च, 'उदिता'
उक्ता, 'जिनैः'तीर्थङ्करैः, 'यतो' यस्मात्कारणात्, अत्र तपसि ॥ यदाह ॥ सो हु तवो कायव्वो, जेण मणो मंगुलं न
चिन्तेड ॥ जेण न इन्दियहाणी, जेण य जोगा न हायंति८७ ॥१॥" ॥ तथा ॥ ता जह न देहपीडा, न यावि चियम-
मसोणियत्तं तु ॥ जह धम्मज्झाणबुडी, तहा इमं होइ कायव्वं८८ ॥२॥ 'तत्' इति तस्मात्कारणात्, 'कथं' केन प्रकारेण
न कथश्चिदित्यर्थः, 'तु' इति वितर्के, 'अस्य'तपसः, 'युक्ता' उपपन्ना, 'स्यात्' भवेत्, 'दुःखरूपता'असुखस्वभावता, तदेवं
दुःखात्मकत्वं तपसोऽसिद्वं तदसिद्वाघयुक्तिमत्त्वमप्यसिद्वमित्युक्तमिति ॥५॥ ननु देहपीडाकारित्वेनानशनादीनां
दुग्वस्वरूपत्वमनुभयमानमपि कथमसिद्धमिति व्यपदिश्यत इत्याह ।।
यापि चानशनादिभ्यः, कायपीडा मनाक् कचित् ॥ व्याधिक्रियासमा सापि, नेष्टसिध्यात्र बाधनी ॥६॥
(पृत्तिः) 'यापि' इति, 'अनशनादिभ्यः' उक्तन्यायेन तावद्देहपीडा न भवत्येव, 'यापि च अनशनादिभ्य' उपवासा.
दिभ्यः, आदिशदानोदरतादेः सकाशात्, 'कायपीडा' शरीरवाधा न तु मनःपीडा, 'मनाक् स्वल्पा, 'कचित् देशे
काले वा न पुनः मर्वत्र सर्वदा सा सम्भवति उक्तन्यायप्रवृत्तस्य, 'साऽपि' इति इह दृश्यं तेनासावपि, 'न बाधनी नैव
वाधिका न मनमो दुःखदा, किमित्यत आह, 'इष्टसिद्वया' वान्छितार्थसाधनात्, 'अत्र' प्रवचने, किंविधासावित्याह,
८७ तत् ग्वलु तपः फर्तव्यं, येन मनो मझ्गुलं (अशुभं) न चिन्तयति । येन नेन्द्रियहानिः येन च योगा न हीयन्ते ॥१॥
८८ तस्मात् यथा न देहपीडा न चापि चितमांसशोणितत्वं तु यथा धर्मध्यानवृद्धिः तथा इदं भवति कर्तव्यम् ॥२॥

·, 'व्याधिक्रियासमा' रोगचिकित्मातुल्या, यधाहि रोगचिकित्सायां मनाक् देवस्य पीडा सत्यपि न पाधिका आरोग्य- सिद्रा, एवं तपस्यपि देहपीडा भावारोग्यसंसिद्धेन भावतो बाधिकेति भावनेति ॥६॥ इप्टार्थसंसिद्भौ देहपीडाया अदुःखरूपतां दृष्टान्तेन समर्थयन्नाह ॥ दृष्टा चेष्टार्थसंसिद्धौ, कायपीडा ह्यदुःखदा॥ रत्नादिवणिगादीनां, तद्वदनापि भाव्यताम् ॥ ७॥ (वृत्तिः) न केवलमस्माभिरेवेहोपन्यस्ता, 'चेष्टा च' लोकेऽवलोकिता, 'इष्टार्थसंसिद्रौ'अभिप्रेतप्रयोजनमाप्तो सत्याम, 'फायपीडा' देहयाधा, 'हिशब्दः' स्फुटार्थः, 'अदुःखदान पीडाकारिणी,केपामित्याह,रत्नानि मरकतादीनि आदिर्येपां वस्त्रसुवर्णादीनां तानि तथा तेषां वणिक् वाणिजको रत्नादिवणिक् स आदिर्येपां कृपीवलादीनां ते तथा तेपां 'रत्नादि- चणिगादीनाम्, ततः किमित्याह,तेपामिव वणिगादीनामिव तद्वत्,'अत्रापि'अनशनादितपोधिपयेऽपि, 'भाव्यतां निपु- णधिया पर्यालोच्यताम्, तथाहि, रत्नसुवर्णवसनादिवणिक्कृषीवलादीनां समीहितार्थसंसिद्धियद्धनिश्चयानां अपार- पारावारावतारकान्तारनिस्तरणधरणीप्रकर्पणादिविविधच्यापारपरायणानांक्षुत्पिपासाश्रमादिजनितदेहपीडानमनोविधु- रताऽधायिनी,एवं साधूनामपारसंसारसागरमचिरादुत्तितीर्पणामनशनोनोदरतादितपोजनितदेहपीडानं मनोवाघाविधा- यिनीति ॥ इह पुनर्विशेषसम्प्रदाय केचिदेवमूचुः॥"किल कोपि दरिद्रवणिजको दूरदेशान्तरं गन्या कथंकथमपिरत्नान्यु पार्जितवान् चिन्तितवांश्च, कथमहमेतानि महामूल्यानि सर्वाशासम्पादकानि महारत्नानि चौरव्याकुलमरण्यं निस्तीर्य स्वनगरं गत्वोपभोग नेप्यामि, ततस्तेनोत्पन्नधुद्धिना तान्येकत्र स्थाने निहितानि, काचादिशकलानि च पोहलिकायां बढानि,साच दण्डाने निबढा,ततश्चौरपल्लीमध्येन अहोरत्नवणिजको गच्छति'इत्येवं महताशब्देन व्याहरन्नरण्यमतिका- * ·मति स्म, ततो मार्गपल्लीपु च ये जनास्ते तं वीक्ष्य ससंक्षममागत्य निभालयन्ति स्म, अपश्यंश्च काचादिशकलानि, अवधीरितवन्तश्च ग्रहगृहीतोऽयमिति विभावयन्तः, ततः पुनरपि तथैव निवृत्तः, तत्रापि यैः पूर्व न वीक्षित आसीत्ते तथैव वीक्षितवन्तोऽधावधीरितवन्तश्च, एवं पुनरपि असावरण्यमध्येन गतवान् ततस्तुतीयवेलायामतिपरिचितत्वादव- धीरितस्तस्करजनेन, ततोऽसौ निश्चितं न मां कोपि अवारण्यमार्गे स्खलयिष्यतीति निश्चित्य रत्नानि गृहीत्वा शीघ्र शीघं तदुपयो (भो)गाय वाञ्छितपुरमाप्तावरण्यात्तनिर्वाहणे चातीवात्सुक्येनानवरतमहाप्रयाणकैः क्षुत्पिपासाश्रमादीन भ- घतो भूयसोऽप्यवगणयन् गन्तुं प्रवृत्तः। बहुतरमार्गप्रतिलचितः सन् पिपासाभिभूतो भावयामास,अहो अहमयजलंबिना, निये, न च रत्नोपभोगभाजनं भवामीत्येवं भावयना मरणभयभीतेन रत्नोपभोगकाङ्किणा दृष्टं सरः पङ्कप्रायपानीयं पढ़मग्नमृगादिकलेवरपूपमिजलव्याकुलं विलीनमतिदुर्गन्धं विरतं तुच्छजलं दृक्ष च गन्धमजिप्रता रसमनास्वादयता दुष्करकरणं कुर्वता अक्षिणी निमील्याञ्जलिभिरनत्पीलवान् परं स्वास्थ्यं चागमत् , तदुपष्टम्भितश्च क्षीणपिपासादुःखोऽ अपेणेष्टपुरं प्राप्तः रत्नोपभो(यो)गसुखं चेति ॥" उपनयस्तु प्रागुक्त एवेति ॥७॥ तदेवं दुःखात्मकतां तपसो व्युदस्य कर्मोदय स्वरूपतां व्युदस्यन्नाह ॥ विशिष्टज्ञानसंवेग-शमसारमतस्तपः ॥ क्षायोपशमिकं ज्ञेय-मव्यावाधसुखात्मकम् ॥८॥ (पृत्तिः) विशिष्टाः'प्रधानाः सम्यग्दर्शनविशेपिरवार, 'ज्ञान' च तत्त्वसंवेदनम्, संवेग संसारभयं मुक्तिमार्गाभिला- पिता था, 'शमश्च कपायेन्द्रियमन्सां निरोधो.ज्ञानसंवेगशमा,विशिष्टाश्च ते ते चेति कर्मधारयात एव सारोऽन्तर्गो गस्य ते सारं यत्तत्तथा,ज्ञानादिसारमेव नपः, तपो भवतिनेनरत,अल्पफलत्वात्,यदाह॥ “सर्दिवाससहस्सा" गाथा, * पष्टिवर्पसहस्राणि ॥ तिसत्तनुत्तो दपण घोषण ॥ अणुचिण्णं तामलिणा, अन्नाणतवृत्ति अप्पफलो ॥१॥ इति गाथापूर्तिः ।

·*"छजीवकायवहगा' गाथा ॥ अनः' इति यस्मादुक्तयुक्तरदुःखात्मकमत एतस्माद्धेतोः, 'तपोऽनशनादि, किमित्याह, क्षयेण उदोर्णचारित्रमोहनीयकर्मणश्छेदेन सह उपशमस्तस्यैव विपाकापेक्षया विष्कम्भितोदयत्वं क्षयोपशमस्तत्र भवं 'क्षायोपशमिकम् , 'ज्ञेयं ज्ञातव्यम्, न पुनः कर्मोदयस्वरूपम् । तथा अविद्यमाना व्यायाधा अविरतिजनिताः अनन्तराः पारम्पर्यकृता वा ऐहिक्यः पारत्रिक्यो वा यस्मिंस्तदव्यायाधम् , तच्च तत्सुखं च तदेवात्मास्वभावो यस्य तद् 'अव्यायाध- सुखात्मक' प्रशमसुखात्मकं सिद्वसुखानुकारीत्यर्थः । अनेन च श्लोकेन तपसोऽकर्मोदयस्वरूपत्वमदुःखत्वरूपत्वं चावेदि- तम् । उक्तं चैतदन्यत्रापि ॥ "जय इमं न दुक्खं, कम्मविवागो वि सब्बहा णेवं ॥ खाओवसमियभावे, एयंति जिणागमे भणियं८९ ॥१॥ खन्ताइसाहुधम्मे, तवगहणं सोय खओवसमियम्मिा भावम्मि विणिद्दिटो, दुक्खं चोदइयगे सव्व०॥२॥ एतेन च तपसो दुःखरूपत्वकर्मोदयस्वरूपत्वपरिहारेण “सर्व एव हि दुःख्येवं" इत्यादिश्लोक (२-३) व्याभिहितं तपोदूषणं सर्व परिहृतमवगन्तव्यं दुःखस्वरूपत्वाश्रयत्वात्तस्येति ॥८॥ अन्ये त्विदमष्टकमेवं व्याचक्षते, 'दुःखात्मक' दुःखमेवेत्यर्थः, 'तपः केचिन्मन्यन्ते, तदेतत् दुःखात्मकतपोमननम् , पुक्तिमत, कुत इत्याह, कर्मोदयस्वरूपत्वात् दुःखस्य, किंवत् इत्याह, बलीचर्दादिदुःखवत्, तपसश्च क्षायोपश- मिकत्वादिति (१), इह एव दूपणान्तराभिधानायाह, सर्व एव चेत्यादिश्लोकद्रम् , अथवा दुःखात्मकं तपः केचिन्मन्यन्ते ४ पड्जीवकायवधकाः॥ हिंसकसत्थाई उचइसति पुणो ॥ सुबहुँ पि तवकिलेसो बालतपस्सीण अप्पफलो ॥२॥ इति गाथापूर्तिः॥ ८९ यदितीदं न दुःखं नापि कर्मविपाकोऽपि सर्वथा नैव । क्षायोपशमिकमावे एतदिति जिनागमे भणितम् ॥१॥ ९० शान्त्यादिसाधुधरें तपोग्रहणं तश्च क्षायोपशमिके । भावे विनिर्दिष्टं दुखं चौदयिके सर्वम् ॥२॥ سیرت -- ( ·कर्मोदयस्वरूपत्वाहलीवदिदुःखवदिति, न घेह साध्यदृष्टान्तयोरेकत्वमिति वाच्यम्, बलीवदिशन्देन विशेषितत्वात् दृष्टान्तस्येति, सद्धेतुरेवायन,वृक्षोऽयम् ,शाखादिमत्त्वात् ,ग्रामवृक्षषदित्यादिवदिति। अत्राचार्य आह, तन्न युक्तिमदिति,कुत इत्याह,सर्व एव चेत्यादिश्लोकद्वयम् , इह चशब्दो यस्मादर्थो द्रष्टव्यः॥(२-३)|आचार्य एवोभयत्र परस्योपदेशमाह,युत्याग मेत्यादि, इदमिति तपसो दुःखात्मकत्यमननम् (2)॥ शेषं तु श्लोकचतुष्टयं पूर्ववदेव, नवरं "मनइन्द्रिययोगानामहानिश्चो- दिता जिनैः" इत्यध्र पशब्दः पूर्वोक्तयुक्त्यपेक्षया युक्त्यन्तरसमुचयार्थी द्रष्टव्य इति॥ एकादशाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥११॥ ॥अथ द्वादशं वादाष्टकम् ॥ १२॥ एवं तावत्प्रायः कुदृष्टीन्विविधार्थेषु विप्रवदमानान् अनुशास्य तदनुशासनविधेादस्य स्वरूपनिरूपणाय आह ।। शुष्कवादो विवादश्च, धर्मवादस्तथापरः ॥ इत्येप त्रिविधो वादः, कीर्तितः परमर्षिभिः ॥१॥ (पृत्तिः) शुल्क इच शुष्को नीरसः गलतालुशोपमात्रफल इत्यर्थः, स चासो वादश्च कमपि विप्रतिपत्तिविषयमाश्रित्य प्रतियादिना सह पदन शुकवादः,'तथा विरूपो जयमाप्तावपि परलोकादियाधको घादः विवादः, "चशब्द' उक्तसमुच्चये, तथा धर्मप्रधानो वादो 'धर्मवादः, तथा' तेनात्यन्तमाध्यस्थ्यादिना धर्महेमकपादिपरीक्षालक्षणेन वा प्रकारेण, समुच्चयार्थों या 'तथाशब्दः,' 'पर' प्रधानः,अपरो वा उक्तवादाभ्यामन्यः, 'इति' अनेन प्रकारेण, 'एपो'ऽनन्तरोक्तः, तिस्रो विधाः प्रकारा यस्य स 'त्रिविधः, 'कीर्तितः, संशन्दितः, 'परमर्पिभिः' प्रधानमुनिभिरिति ॥१॥ आद्यवादस्वरूपमाह ॥ अत्यन्तमानिना सार्ध, कूरचित्तेन च दृढम् ॥ धर्मद्विष्टेन मूढेन, शुष्कवादस्तपस्विनः ॥२॥ .

·(पृत्तिः), अत्यन्तमत्पर्ध मानी गर्यो अत्यन्तमानी तेन, स हि जितोऽपि परगुणं न मन्यते, 'सार्ध.सह, 'कूरचित्तेन' संसिष्टाध्यवसायेन, स हि जितो वैरी स्यात्, 'चशब्दः समुचये, तथा, दृढम् अत्यर्थम् ,धर्मो जिनाख्यातः श्रुतचारित्ररूपः, तस्पैच दुर्गती प्रपततां घरणसमर्थत्वात् , तस्य विष्टो पिवान् 'धर्मविष्टः तेन, स हि निराकृतोऽपि धर्म न प्रतिपद्यतेऽतो व्यर्थप्रयासः स्यात्, 'मूढेन' युक्तायुक्तविशेपानभिज्ञेन, स हि वादेऽनधिकृत एव, प्रतिवादिना यो वादःस इति गम्यते, फिमित्याह, 'शुष्कवादो'ऽनर्थवादो भवतीति गम्यम् , कस्येत्याह, तपस्विनः साधोः, तपस्विग्रहणं चेह तस्य सदैवोचित- प्रवृत्तिफतया योग्यत्वेन शास्त्रेऽधिकारित्वोपदर्शनार्थमितरस्य चान्यथात्वेन तत्रानधिकारित्वोपदर्शनार्थ च, अथवा हे तपस्विन इति ॥२॥ अथ कथमस्य शुकवादत्यम् , अनर्थवर्धनत्वादिति बूमः, एतदेवाह ॥ विजयेऽस्यातिपातादि; लाघवं तत्पराजयात् ।। धर्मस्येति द्विधाप्येष, तत्त्वतोऽनर्थवर्धनः ॥३॥ (पृत्तिः) 'विजय'ऽभिभवे तपस्विना कृते सति, 'अस्य' अत्यन्तमानादिदोपयुक्तस्य प्रनिवादिनः, अतिपतनमतिपातो मरणम् , स पय आदिर्यस्य चित्तनाशादिदोपवृन्दस्य तत् 'अतिपातादि,' भवतीति गम्यते, स हि विजितो मानात् निपेन पित्तनाशवैरानुषन्धाशुभकर्मवन्धसंसारपरिभ्रमणादिक घोऽऽस्नुयात्, अंथवा साधोरेव वैरानुबन्धात् सामर्थे मत्यनिपातं शामनोच्छेदादि वा कुर्यादिति भावना । तथा 'लाघवं माहात्म्यहानिः, भवतीति गम्यम् , कुत इत्याह, तस्मात्मनिवादिनः सकाशात् पराजयःसाबोरभित्रवः तत्पराजयस्तस्मात् ।' कस्य लाधवमित्याह, धर्मस्य जिनप्रवचनस्य, गनो यादे जिनो जैनोनोऽसारं जैनशासनमित्यवर्णवादात् । इनि'अनन्तरोदितहेतोः, 'विधापि डाभ्यामपि प्रकाराभ्याम, आस्तां पराजये विजयपराजययोग्पीति भावः, 'तत्त्वतः परमार्थतो न तु व्यवहारत एव, संसारकारणत्वात् , 'अनर्थव- ( चना अपापदिकारीनि ॥३॥ अथ दितीयवादस्वरूपमाह् ॥ , ·लब्धिख्यात्यर्थिना तु स्यादुःस्थितेनाऽमहात्मना । छलजातिप्रधानो यः, स विवाद इति स्मृतः॥ ४ ॥ (पृत्तिः) 'लब्धि' सुवर्णादीनां लाभा, 'ख्यातिश्च' प्रसिद्धिः, ताभ्यामर्थः प्रयोजनं यस्यास्तिस तथा तेन, 'तुशब्दः' पुनः- शब्दार्यः, स चायवादविवादयोचिशेपद्योतकः, 'स्यात् भवेत् , यो वाद इति सम्बन्धः, 'दुःस्थितेन'दरिद्रेण मनोदुःस्थितेन वा, 'अमहात्मना' अनुदारचित्तेन, एवंविधस्य हि पराजये विषादवृत्तिच्छेदादिदोपत्रसङ्गेन साधोः परलोकयाधेति कृत्वा वादस्य विरुद्धता स्यात्, अत एव कारणात् विशेपितोऽसाविति, इह च सह वादिनेति गम्यम्, 'छलजातिप्रधानो यः, तत्र छलं वाक्छलादि, यथा नवकम्वलो देवदत्तः, जातयो दूपणाभासाः, यथाऽनित्यः शब्दः, कृतकत्वात्, घटवदिति, अस्य हेतोः दूपणम् , तथाहि, यदि घटगतं कृतकत्वं हेतुः तदा तच्छन्देनासिद्वमित्यसिद्धो हेतुः, अथ शब्दगतं तदा मनित्यत्वेन व्याप्तं न सिद्धमित्यसाधारणानेकान्तिको हेतुरिति, तत्प्रधानो यः स तथा, 'स' एवंविधो वादः, 'विवाद इति स्मृतः' एवमभिहित इति ॥४॥ कस्माद्विवादोऽयं स्मृत इत्याह ॥ विजयो ह्यत्र सन्नीत्या, दुर्लभस्तत्त्ववादिनः ॥ तद्भावेऽप्यन्तरायादि-दोपोऽदृष्टविघातकृत् ॥५॥ (वृत्तिः) 'विजयः' प्रतिवाद्यभिभवठारेण जयः, 'हिं यस्मात् , 'अत्र' छलादिप्रधाने विवादे, 'सन्नीया' शोभनेन न्यायेन, यतस्तत्र सन्नीत्युद्ग्राहणपरस्यापि छलापशब्दादिना निग्रहस्थानावाप्तिः स्यात् , 'दुर्लभः' न सुलभः, कस्येत्याह, तत्ववा- दिनः वस्तुतत्त्ववदनशीलस्य साधोः, अथात्यन्ताप्रमादितया छलादिपरिहरतो विजयस्य लाभो भवति, तत्रापि दोपमाह, 'सद्भावेऽपि'आस्तांविजथाभावे दोपस्तगावेऽपि परनिराकरणेपि (हि)अन्तरायः प्रतिवादिनोलाभख्यात्यादिविघात आदिर्यस्प शोकप्रपादेः म तथा, स चासो दोपश्च इति 'अन्तरायादिदोषः, सम्भवतीति गम्यते, स हि पराजितो राजादिभ्यो न

·किचिलमते लचं चास्य ठियते, किंविधो दोप इन्याह, 'अदृष्टविघातकृत् ' परलोकव्याइतिकारीति ॥५॥
धर्मवादस्वरूपनिरूपणायाह ॥
परलोकप्रधानेन, मध्यस्थेन तु धीमता ॥ स्वशास्त्रज्ञाततत्त्वेन, धर्मवाद उदाहृतः॥६॥
(पृत्तिः) परलोको जन्मान्तरं स प्रधानो नोपसर्जनभूतो यस्य स 'परलोकप्रधानस्तेन, स हि परलोकभयादसमन्जसस्य
वक्ता कर्ता च न भवति, मध्यस्थेन' आत्यन्तिकस्वदर्शनानुरागपरदर्शनद्वेषरहितेन,एवंविधो हि सुखप्रतिपाद्यो भवति,
'तुशब्द पुनःशब्दार्थः, धीमता'घुद्धिमता, एवंविधो हि गुणदोपज्ञो भवति, तथा 'स्वशास्त्रस्य अभ्युपगतदर्शनस्य 'जातं
अयगतं, तत्त्वं परमार्थो येन स तथा तेन,एवम्भूतो हि स्वदर्शनं दृपितमदृषितं वा जानातीति, सह प्रतिवादिनेति
गम्यते, यो बादः स 'धर्मवाद् उदाहृतः कथितस्तत्त्ववेदिभिरिति ॥ ६॥
कुतोऽयं धर्मवाद् उच्यते, यस्मादिह विशिष्टं तत्फलमस्तीत्यत आह ।
विजयेऽस्य फलं धर्म-प्रतिपत्त्याद्यनिन्दितम् ।। आत्मनो मोहनाशश्च, नियमात्तत्पराजयात् ॥ ७॥
(पृत्तिः) 'विजय' सन्यायेनाभिभवे सति, 'अस्य' परलोकप्रधानत्वादि विशेषणस्य प्रतिवादिनः, 'फलम्' अर्थसिद्धिः,
धर्मो जिनोक्तश्रुतचारित्रलक्षणस्तस्य प्रतिपत्तिरभ्युपगमः स आदिर्यस्यादेपपक्षपातावर्णवादादेः तत् 'धर्मप्रतिपत्त्यादि,
'भनिन्दितम्' अनवयम्, फलविशेषणं फ्रियाविशेषणं चेदं, भवतीति चेह गम्यते ।अथ प्रतिवादिनः सकाशादात्मनः
पराजयो भयनि तबाह । 'आत्मनः' माधोरधिकृतवादिनः, 'मोहनाशः'अतत्त्यादौ तत्त्वायव्यवसायलक्षणयोघहानिः,
'पशदाममुचयाः. 'नियमात अवश्यम्भावेन,कुत इत्याह,तेन तस्माद्वापराजयोऽभिभवः 'तत्पराजयस्तस्मादिति ॥७॥

·नहि फि धर्मवादः कर्तव्य एवेतरी तु न कर्तव्याववेत्याशङ्कायां यविधेयं तदुपदिशन्नाह ॥ देशायपेक्षया चेह, विज्ञाय गुरुलाघवम् । तीर्थकृज्ज्ञातमालोच्य, वादः कार्यों विपश्चिता ॥८॥ (पृत्तिः) देशों ग्रामनगरजनपदादिरादिउँपां कालराजसभ्यप्रतिवाद्यादीनांते देशादयः,तत्र देशः कुतीधिकप्रचुरेतरस्व- म्या, फालो दृमिक्षादिः, राजादयो मध्यस्था विजा इतरे या, प्रतिवादी वादयोग्यस्तदन्यो वा ॥यदाह॥ "अत्यवइणा नियाणा,पपरयया पलवया पयण्डेणं ॥ गुरुणा नीएण तव-स्सिणा य सह वजए वायं९१"॥१॥आत्मा वादसमर्थोऽन्यथा येति ।यदाह।"कः कालः कानि मित्राणि,को देशः को व्ययागमौकश्चाई का च मे शक्ति-रिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः॥१॥ इति । एतेषाम अपेक्षा'तया देशादीनाश्रित्येत्यर्थः, चकारः'पुनःशब्दार्थः, इह' वादविपये, विज्ञाय' ज्ञात्वा,कि तदित्याह, गुरुचलपुच गुगलपुनी,तयो यो गुरुलाघवं, गुरु एवंविधेषु देशादिपु वादे विधीयमाने प्रवचनस्यात्मनोवा गौरवंमाहात्म्यं भवति,पविधेषु च तेषु लाघवं माहात्म्यक्षतिस्तयोर्भवतीत्येवं विज्ञाय,यथा गौरवमेव भवति तथा वादः कार्यों न यथा- फवशिदिति भावना,किं कृत्वेत्याह, तीर्थकृदेव वर्धमानजिन एव ज्ञातं दृष्टान्तः 'तीर्थकृज्ज्ञात तत्,'आलोच्य' विभाव्य, गवातेन भगवता वधमानस्वामिना प्रथमसमवसरणसमागतामभव्यपर्पदं वर्जयित्वाऽन्यत्र विशिष्टा धर्मदेशना कृता, एव- मन्येनाप्यनुचितदेशादिकं स्वपरोपकाराभावं च वर्जयित्वान्यत्र, 'वादोऽनन्तरोदितस्त्रिविधः, कार्यों विधेयः, विपश्चिता' पण्डितेनेति, सर्वत्र गुरुलाघवालोचनपूर्वकप्रवृत्तिक एव परमार्थतो विपश्चिद्भवति तदन्यस्य परमार्थेनाविपश्चित्वादि- त्युक्तं विपश्रितेति ॥ ८॥ द्वादशाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥१२॥ समातिना नृपतिना पक्षपना गलयता प्रचण्डेन । गुरुणा नीचेन तपस्विना च सह वर्जयेद्वादम् ॥शा ·-- ॥ अथ त्रयोदशं धर्मवादाष्टकम् ॥ १३ ॥ अनन्तरं वादा उक्तास्तेषां च मध्ये मुख्यवृत्त्या धर्मवाद एव विधेय इति तद्विषयमुपदर्शयन्नाह ॥ विपयो धर्मवादस्य, तत्तत्तन्त्रव्यपेक्षया ॥ प्रस्तुतार्थोपयोग्येव, धर्मसाधनलक्षणः ॥ १ ॥ (वृत्तिः) विपयो गोचरः, धर्मसाधनलक्षण इनि योगः,कस्य, धर्मवादस्य' उक्तलक्षणस्य, कथमित्याह, 'तस्य तस्येति' पीप्सायां दिवचनम्, तन्त्रस्य शाखस्य, पष्टितन्त्रादेविशिष्टापेक्षा निया 'तत्तत्तन्त्रव्यपेक्षा तया, यद्यद्दर्शनं प्रति- गादी ममानितस्तत्तदपेक्षयेत्यर्थः। किंयावांस्तदभ्युपगतदर्शनार्थोऽभिधीयते तावदपेक्षोऽसौ धर्मवादविषयः, नैवमित्याह, 'प्रस्तुनार्थो' मुमुक्षूणां मोक्षार्थ एच, तत्रोपयोगः पयोजनभावो यस्यास्ति स 'प्रस्तुतार्थोपयोगी,' 'स एव नान्योऽपि धर्मगदविषयः, कश्वासाविलाह, धर्मस्य कर्मानुपादाननिर्जरणलक्षणस्य, 'साधनानि ' हेतवोऽहिंसादीनि, तानि 'लक्षण' स्वभावो यस्य स तथेति ॥१॥ धर्मसाधनान्येवाह ॥ पञ्चैतानि पवित्राणि, सर्वेषां धर्मचारिणाम् ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं, त्यागो मेथुनवर्जनम् ॥२॥ (वृत्तः) पच' इति सहाया, 'तानि वक्ष्यमाणानि, 'पवित्राणि पावनानि, सर्वमम्मतत्वादेपाम्, 'सर्वेषां समस्तानां जनसादर यौवैशेपिकादीनाम्, धर्मचारिणां धार्मिकाणाम् , कानि तानीत्याह, 'अहिंसा प्राणियविरतिः, 'सत्यम्' सतम, अस्तेयम्' अचोयम् 'त्यागः सर्वसङ्गत्यजनम्, 'मैथुनवर्जनम् ' अब्रह्मविरतिरिति । सर्वसम्मतत्वं चैपामे- यम् । जनस्तावदेतानि महावतान्यभिधीयन्ते ॥ साट्स्यैासमतानुसारिभिश्च यमाः, यतस्ते आहुः, " अस्मिा मत्यमस्तेयं ब्राह्मचर्यमन्यवहारश्चेति" ॥ "नियमास्तु' अक्रोधो नियमाः"," नत्र गमा: पञ्च यमाः पञ्च गुरुग्रंथपा , ·शीचमाहारलाघयम् ।। अप्रमादश्चेनि "॥ पाशुपतैस्तु धर्मशन्देनोक्तानि, यतस्ते दश धर्मानाः, तद्यथा, अहिंसा मत्पयनन-मस्तैन्यं पाप्यकल्पना|ब्राह्मचर्य तथाऽक्रोधो, ह्यार्जवं शौचमेव च ॥संतोपो गुरुशुश्रूपा,इत्येते दश कीर्तिताः" "॥१॥ 'भागवतम्नु अनशन्देनोच्यन्ते, यदाहुस्ते, "पश्च व्रतानि पञ्चोपनतानि, तत्र व्रतानि यमाः, उपजतानि तु नियमाः" ॥ योद्धैः पुनरेतानि फुगलपर्मा उकाः, यदास्ते, दश कुलानि, तद्यथा, "हिंसास्तेयान्यथाकाम-पैशून्यं परुपान्तम्। सम्भिन्ना- लापन्गपादमभिध्या रविपर्ययम्॥पापं कर्मेति दशधा कायवाङ्मानसैस्त्यजे"॥१॥अचान्यथाकामः पारदार्यम्, सम्भि- बालापोऽमन्बदभापणम्, व्यापादः परपीडाचिन्तनम्, अभिध्या धनादिप्वसन्तोपः परिग्रह इनि तात्पर्यम्, दृरिवपर्ययो मिथ्याभिनिवेशः, गतविपर्ययाय दश कुशलधर्मा भवन्तीति ।। वैदिकैस्तु ब्रह्मशब्देनैतान्यभिहितानीति ॥२॥ गगतानि पवित्राणि ततः 'किमित्याह । क खल्वेतानि युज्यन्ते, मुख्यवृत्त्या के वा न हि ॥तन्त्रे तत्तन्त्रनात्यैव, विचार्य तत्त्वतो ह्यदः ॥३॥ धर्मार्थिभिः प्रमाणादे-लक्षणं न तु युक्तिमत् ।। प्रयोजनायभावेन, तथा चाह महामतिः॥४॥ (गुतिः) 'क' कस्मिन,तन्त्रे इनि योगः, खलु' वारयालद्वारे, 'एतानि' अनन्तरोदितानि अहिंसादीनि, 'युज्यन्ते' घटन्ते, 'मुग्यहरया' अनुपचारेण, फ या कस्मिन् वा तन्त्रे, 'न हि' नैव, युज्यन्ते इत्यनुवर्तते, 'तात्रे' पौद्धादिसिद्धान्ते, कथं युध्यन्ते कर्य चा न युज्यन्ते इत्याह, तस्यैव यौद्धादेस्तन्त्रस्य शास्त्रस्य नीतिरात्मादिपदार्थानां सत्यासत्त्वनित्यानित्यत्वा- दिका व्यवस्था 'तसन्त्रनीतिः, तया एक, न तु शास्त्रान्तरनीत्या, एकशास्त्रोक्तप्रकाराणां ह्यहिंसादीनामन्यशास्त्रन्याये- नायुज्यमानतायः स्फुटमेव प्रतीयमानत्वात् इति, किमित्याह, हिंशब्दस्यैवकारार्थत्वात, 'अदः एव एतदेवानन्तरोक्तम् , ·. 'विचार्य' विचारणीयम् , 'तत्वता परमार्थेन, वस्त्वन्तरविचारणे धर्मवादाभावप्रसङ्गात, कैर्विचार्यमित्याह, 'धर्माधिभिः' धार्मिकैः। उक्तविपर्ययमाह, 'प्रमाणस्य प्रत्यक्षादेः, आदिशब्दात्प्रमेयस्य आत्माद, लक्षणं तदन्यव्यवच्छेदकं स्वरूपम्, गया "स्थपरावभासिज्ञानं प्रमाणमित्यादि,” 'तुशब्दः पुनरर्थः, 'न' नैव, 'युक्तिमत्' उपपत्त्युपेतम् , विचार्यमाणमिति शेषा, केन हेतुना इत्याह, प्रयोजनं फलं तदादिर्यस्योपायादेस्तत्प्रयोजनादिस्तस्याभावोऽसत्ता प्रयोजनाद्यभावस्तेन प्रमाणलक्षणविचारणस्य प्रयोजनाद्यभावेन' हेतुना इत्यर्थः, प्रयोगश्चात्रैवम् , प्रमाणादिलक्षणविचारणं न युक्तिमत्, । प्रपोजनाधभावात् , यद्यत्प्रयोजनादिरहितं तत्तन्न युक्तिमत्, यथा कण्टकशाखामर्दनम् , प्रयोजनादिरहितं च प्रमाणा- दिलक्षणविचारणम् , इति तन्न युक्तिमत् , न चायमसिद्धो हेतुः, सिद्धसेनसूरिवचनप्रतिष्ठितत्वादस्य, एतदेवाह, 'तथा पाद महामतिः, 'तथाच' तेनैव प्रमाणनिष्पयोजनत्वेन, 'आई' ब्रूते, इह तत्कालापेक्षो वर्तमान निर्देशः, कोऽसावित्याह, ( 'महामतिः' अतिशयवत्प्रज्ञः सिद्धसेनाचार्य इत्यर्थ इति ॥ ३-४॥ एतदेवाह ॥ प्रसिद्धानि प्रमाणानि, व्यवहारश्च तत्कृतः॥प्रमाणलक्षणस्योक्ती, ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥५॥ (पृत्तिः) 'प्रसिद्धानि' लोके स्वत एव रूढानि, न तु प्रमाणलक्षणप्रणेतृवचनप्रसाधनीयानि, 'प्रमाणानि' प्रत्यक्षादीनि, ( तथा, 'व्यवहरणं व्यवहारः' स्नानपानदानदहनपाचनादिका क्रिया, चशब्दः प्रसिद्धत्वसमुच्चयार्थः, 'तत्कृतः' प्रमाणप्रसा- ध्या, प्रमाणलक्षणामयीणानामपि गोपालयालायलादीनां तथान्यवहारदर्शनात् , ततश्चैवं सति, 'प्रमाणलक्षणस्य अविसं- यादिज्ञानं प्रमाणमित्यादेः, 'उक्तौ प्रतिपादने, 'ज्ञायते' उपलभ्यते, 'न' नैव, 'प्रयोजन' फलम् ,उपलम्भाई सद्यन्नोपलभ्यते तनास्तीत्यभिप्रापा, इह च नास्तीति मुख्यवृत्त्या वक्तव्ये सत्यपि यज्ज्ञायते नेत्युक्तमाचार्येण तदतिवचनपारुष्यप- ·ग्दिारामिति ॥५॥ एवं तावत्प्रमाणलक्षणप्रतिपादने प्रयोजनाभाव उक्तोऽथ तत्रैवोपायाभावप्रतिपादनायाह ॥ प्रमाणेन विनिश्चित्य, तदुच्येत न वा ननु ॥ अलक्षितात्कथं युक्ता, न्यायतोऽस्य विनिश्चितिः॥६॥ (पृत्तिः) 'ननु' इति प्रमाणलक्षणप्रणायकमताशङ्कायाम् , ततश्चाह, प्रमाणलक्षणप्रणेतुः 'प्रमाणेन' प्रत्यक्षादिना, विनिश्चि- स्म' निर्णीग, 'तत् ' प्रमाणलक्षणम्, 'उच्येत' अभिधीयेत, त्वया, 'न वा' इति अन्यथा वा, तत्र यद्याद्यः पक्षस्सदा परात्प्रमाणलक्षणनिश्चापकं प्रमाणं तल्लक्षणतो निश्चितमनिश्चितं वा स्यात्, यदि निश्चितं नत्, तदा किं तेनैवाधिकृ- नप्रमाणेन प्रमाणान्तरेण चा, तत्र यदि तेनैव, तदा इतरेतराश्रयः, तथाहि, प्रमाणात् तल्लक्षणनिश्चयः, तल्लक्षणनिश्चये च नत्प्रमाणमिति,यावत्तलक्षणं न निश्चितंन तावत्प्रमाणस्य प्रमाणत्वम् ,यावच न प्रमाणस्य प्रामाण्यं न तावत्तल्लक्षणनिश्चय इति, नापि प्रमाणान्तरेण तलक्षणनिश्चयः, अनवस्थापत्तेः, तथाहि, यत्तत्प्रमाणान्तरं तनिश्चितलक्षणमन्यथा चा, नान्यथा यक्ष्यमाणदोपापत्तेः, नापि निश्चितलक्षणम्, यतस्तल्लक्षणनिश्चयः किं तेनैव, उतान्येन, यदि तेनैव, तदा पूर्व- पदितरेतरामपा, अब प्रमाणान्तरेण, तदा तदपि निश्चितलक्षणमन्यथा वेत्यनवस्थानात् , तन्न निश्चितलक्षणमिति पक्षा, नाप्यनिमितलक्षणमिति वाच्यम्, यत आह, 'अलक्षितात् ' अनिर्णीतलक्षणात् प्रमाणलक्षणनिश्चायकात्प्रमाणात्, 'कथं' फेन प्रकारेण, २ काशिदित्यर्थः, 'युक्ता' सगता, 'न्यायतो' नीत्या, अस्य प्रमाणलक्षणस्य, 'विनिश्चितिः' निर्णीतिः। अपमभिप्रायः, निशितलक्षणेन प्रमाणेन विनिश्चित्य प्रमाणलक्षणं वक्तव्यं भवतीति न्यायः, न चचिकीर्पितप्रमाणलक्षण- न्युत्पादकशाग्न विना प्रमाणलक्षणविनिश्चायकप्रमाणस्य लक्षणनिश्चयः, ततश्चानिश्चिनलक्षणमेव तदित्युपलक्षितात्ममा- माग्न युक्का तालक्षणयिनिश्चितिरिति ॥३॥अथानिश्चितलक्षणादपि प्रमाणात्प्रमाणनिश्चितिभविष्यति इत्यस्यां शङ्कायामाह।। .

·सत्यां चास्यां तदुक्त्या किं, तद्विपयनिश्चितेः॥ तत एवाविनिश्चित्य, तस्योक्तिया॑न्ध्यमेव हि ॥७॥ (पृत्तिः) सत्यां भवन्त्याम्, 'चशब्दः पुनः अस्याम्' अनन्तरोक्तायामनिर्णीतलक्षणात्प्रमाणात्प्रमाणलक्षणनिश्चिती, 'तदुत्या प्रमाणलक्षणप्रतिपादनेन, किनकिश्चित्प्रयोजनमित्यर्थः, कुत इत्याह, तदत्' प्रमाणलक्षणवत्,'विषयनिश्चिते' प्रमेपपरियोदात, यथा हि, अनिर्णीतलक्षणेनापि प्रमाणेन प्रमाणलक्षणं निश्चीयते, एवं चिकीर्पितलक्षणेन प्रमाणेन प्रमेयस्यापि निश्थितिप्रसङ्गात्व्य प्रमाणलक्षणप्रणयनमिति भावः, तदेवं "प्रमाणेन विनिश्चित्य तदुच्येत"इति पक्षो निरा- कृतः । अयानिश्चित्येति पक्षस्य दूपणायाह, 'तत एवं' इति यतं एव प्रमाणेन विनिश्चित्य प्रमाणलक्षणप्रतिपादनमुक्त- युनया मोहरूपं वर्तते तत एव, 'अविनिश्चित्य' प्रमाणेनाविनिर्णीय, तस्योक्तिः प्रमाणलक्षणंप्रतिपादनम्, किमित्याह, 'धियो' पुढेः, 'आन्थ्यम्' अन्धत्वं सम्मोहः, 'ध्यान्ध्यम्' तद् एवं वर्तते प्रमाणलक्षणप्रतिपादयितुर्मूढतैव, निष्फलाया- मनियन्धनत्यातस्याः, इति भावना, हिशब्दो यस्मादर्थे, तस्य चोत्तरश्लोके तस्मादित्यनेन सम्बन्ध इति ॥५॥ गवं प्रमाणलक्षणविचारस्य निष्पयोजनतामनुपायतां चोपदोपसंहारतः प्रकान्तां धर्मवादस्यैव विधेयतां दर्शयन्नाह ।। तस्मायथोदितं वस्तु, विचार्य रागवर्जितैः ॥ धर्मार्थिभिः प्रयत्नेन; तत इष्टार्थसिद्धितः॥८॥ (पृत्तिः) 'यस्मान्' प्रमाणादिलक्षणविचारः प्रयोजनादिविरहितः तस्मात् ' हेतोः, 'यथोदितं' पूर्वोक्तवस्तुनोऽ- निवृत्तम, "फ ग्ववेनानि युज्यन्त” इत्यादिरूपम्, 'वस्तु ' धर्मसाधनस्वरूपमर्थजातम्, 'विचार्य विवेचनीयम, सिंविध: कैरित्यार 'रागजितेः' स्यदर्शनपक्षपातरहितः, उपलक्षणत्वाचास्य परदर्शनद्वेपवियुक्तैरित्यपि दृश्यम्, 'धर्मा- निभिः धर्मप्रयोजनवद्भिः (निभिः) तदन्यैस्तु वस्त्यन्तरमपि विचारणीयं स्यादिति विशेषणफलम् , कथं, 'प्रयत्नेन' आदरेण, . .

·किमिरपेयमित्यात, 'ततो' धर्मसाधनविषयविचारात, 'इष्टार्थसिद्धितो' धर्मलक्षणवान्छितार्थप्राप्तेः कारणादिति ॥ ८॥ ॥ प्रयोदृशाष्टकविवरणम् समाप्तम् ॥ १३ ॥ ॥ अथ चतुर्दशमेकान्तनित्यपक्षखण्डनाष्टकम् ॥ अन्तराष्टके क्य तन्ो तत्तन्प्रनीत्या अहिंसादीनि युज्यन्ते क वा नेति विचारणीयमित्यभिहितम्, अथ तदेव गीय विधारयमात॥ तत्रामा नित्य एवेति, येपामेकान्तदर्शनम् ॥ हिंसादयः कथं तेषां, युज्यन्ते मुख्यवृत्तितः ॥ १ ॥ (कृति) 'नन' धर्मसाधनविषये विचारे प्रस्तुते,अतति सततं गच्छति अपरापरपर्यायानिति'आत्मा'जीवः, नित्य एवं' अपच्युनानुत्पस्थिरैकरूप एच, न पुनः कथनिदनित्योऽपि, 'इति' अनेन प्रकारेण, 'येषां नैयायिकवैशेषिकसाङ्ख्यो- पनिषदिकादीनाम्, 'एकान्तेन नित्यानित्योभयात्मके वस्तुनि नित्यत्वलक्षणेनैकविभागेनावलम्बनभूतेन दर्शन' दृष्टिर्मतम् 'एकान्तदर्शन', नपामस्ति, 'हिंसाद्यः' प्राणिवधादयः, आदिशब्दादसत्यादयो वधविरतिकर्तृत्वं भोक्तृत्वं जन्मादयश्च, 'क' केन प्रकारेण, 'युज्यन्ते घटन्ते, न कथनिदित्यर्थः ॥ अथ नित्येऽप्यात्मनि युज्यन्त एव ते, यदाहुस्तद्वादिनः, " ज्ञानयत्नादिसम्पन्धः, कर्तृत्वं तस्य वर्ण्यते ॥सुखदुःखादिसंवित्ति-समवायस्तु भोक्तृता ॥१॥ निकायेन विशिष्टाभि-र- पूर्वामिय सातिः॥धुद्विभिदनाभिस्तु, तस्य जन्माभिधीयते ॥२॥ मागात्ताभिर्वियोगस्तु;मरणं जीवनं पुनः॥ सदेहस्य मनोपोगो, धर्माधर्माभिसंस्कृतः॥३॥एवं मरणादियोगेन,हिंसा युक्ताऽवसीयते।तत्प्रतिपक्षभूतापि(च), किमहिंसा न युज्यले ·॥४ा सत्यादीन्यपि तेनैव, घटन्ते न्यायसहतेः ॥ एवं हिंसादयो ज्ञेया, वैशेषिकविकल्पिताः ॥५॥" साड्यानां चायं विशेषः, "प्रतिविम्योदयन्याया-देव तस्योपभोक्तृता ॥ न जहाति स्वरूपं तु, पुरुपोऽयं कदाचन ॥ १॥" इत्याशंक्याह, 'मुग्यवृत्तितः' अनुपचरितत्वेन न युज्यन्ते, उपचारतस्तु युज्यन्तेऽपि, केवलं नासौ तत्त्वचिन्तायां सम्मतः, औप- चारिकत्यं चैपां हिंसादीनामेकान्तनित्यस्यात्मनः, पूर्वोपात्तबुद्धिवेदनावियोगादीनामसम्भवात्तदसम्भवश्च नित्यस्यैक- रूपत्यादिति ॥१॥ अथ कथमन्त्र मुख्यवृत्त्या हिंसादयो न युज्यन्त इत्याह ॥ निष्कियोऽसो ततो हन्ति, हन्यते वा न जातुचित् ।। कञ्चित् केनचिदित्येवं, न हिंसाऽस्योपपद्यते॥२॥ (गृत्तिः) 'निर्गतः ' क्रियायाः कार्यकरणादिति 'निष्क्रियः, 'असौ' एकान्तनित्य आत्मा, एकान्तनित्यत्वादेव,तथाहि, नित्यः क्रमेण वा कार्य करोति योगपदोन वा, न तावत् क्रमेण कार्य करोति, यतोऽसावेककार्यकरणकाले कार्यान्तरकरणे ममूर्यः स्यादसमर्थो चा, नासमर्थः, नित्यस्यैकरूपत्वेन सर्वदेवासमर्थन्वप्रसङ्गात्, नापि समर्थः, कालान्तरभाविसकल- कार्यकरणप्रमदात, न विकलसामध्ये सदपि कारणं कार्य न करोतीति वक्तुं युक्तम्,विवक्षितकार्यस्याप्यकरणप्रसङ्गात्, अध सहकारिकारणाभावात् कार्यान्तरं न करोति, ननु सहकारी तमुपकुर्वन् वा स्यादनुपकुर्वन् वा, नानुपकुर्वन् बन्ध्या- पुनादेरपि सहकारित्वप्रसङ्गात्, अधोपकुर्वन्निति पक्षस्तदा तस्मादुपकारं भिन्नं करोत्यभिन्नं वा, भिन्नोपकारकरणे नित्योऽनुपकृत एव, अभिन्नोपकारकरणे च स एव कृतः स्यात्तथा च नित्यत्वक्षतिरिति नित्यस्य न क्रमेण कार्यकर- णम्, नापि योगपधेन, वर्तमानसमय पतज्जन्यसकलकालालीनकार्यकरणप्रसवात्तथानुपंलम्भाच, तदेवमक्रियो नित्या, अधया नित्यात्मयादिभिः कैश्चिककत्वं तस्याभ्युपगम्यते अतो निष्क्रियोऽसौ, 'ततः तस्मान्निफियत्वात्, 'हन्ति' ( (

·न कविद् इति व्यवहितेन सम्बन्धः 'हन्यते' व्यापाद्यते, 'वाशब्दो विकल्पार्थः, 'न जातुचित्' न कदाचित, व्यापादका-
त्मनो निष्कियत्वात्, हननीयस्य या सर्वथा नित्यत्वात्, केनचिद्'इत्यनेन सम्बन्धः, कश्चित् सूक्ष्मवादादिभेदंप्राणिनम्,
'फेननित्' घातपुंसा कर्तृभूतेन दण्डादिना वा करणभूतेन मनःप्रभृतिना वा, 'इतिशब्दों हेत्यर्थः, 'गवंशब्दचोपदर्श-
नार्थी, तनश्रेत्येवमन्यूनाधिकादनन्तरोदिताद् घातकहननीयाभावलक्षणादेतोः, 'न' नैव, 'हिंसा' व्यापत्तिः, 'अस्य
मर्यानित्यात्मनः, उपपद्यते घटत इति ॥ २॥ तथा सति किं सत्यादित्याह ॥
अभावे सर्वथैतस्या, अहिंसापि न तत्त्वतः । सत्यादीन्यपि सर्वाणि, नाहिंसासाधनत्वतः ॥३॥
(गृत्तिः) 'अभा' अविद्यमानत्वे, 'सर्वधा' सर्वप्रकारैः, 'एतस्या' हिंसायाः, अहिंसापि' हिंसानिवृत्तिलक्षणा, 'न' नैव,
'सत्यत' परमार्थेन, उपपयते इत्यनुवर्तते, न केवलमात्मनो निष्क्रियत्वादिसा नोपपद्यते तदभावेऽहिंसापि नोपपद्यत
इत्यपिशव्दार्थः ॥ अथ मोपपद्यतामहिंसा, सत्यादीनि धर्मसाधनानि भविप्यन्तीत्याशङ्कानिराकरणायाह, न केवलम-
दिसा नोपपद्यते ' सत्यादीन्यपि' मृपावादनिवृत्यादीन्यपि, आदिशब्दाच्छेपधर्मसाधनसङ्ग्रहः, 'सर्वाणि' निरवशे-
पाणि, 'न' नैव, उपपद्यन्त इत्यनुवर्तते, कुन इत्याह, 'अहिंसासाधनत्वतः' अहिंसाप्रसाधकत्वात्तेपाम्, साध्याभावे हि
साधनानुष्ठानमनर्थकमेव, न हि व्योमारविन्दसंरक्षणाय प्राकारादियत्नाः कर्तुं युज्यन्ते, अहिंसासाधनानि च सत्यादी-
नीतिमस्तिकानांसम्मतमेव, विशेपतोजैनानाम् ॥यथोक्तम्॥ "एकं चिय इत्य वयं, निहिं जिणवरेहिं सव्वेहि। पाणा-
ग्यापचिरमण-मवसेसा नस्स ररकट्ठा२ ॥१॥इति ॥३॥ यदि सत्यादीन्यपि हिंसाया अभावान्नोपपद्यन्ते ततः किमित्याहा!
९२ एफमेयार प्रतं निर्दिष्टं जिनवरस्सः ॥ प्राणातिपातविरमणमयशेपाणि तस्य रक्षार्थाय इति ॥१॥

·( مرح ततः सन्नीतितोऽभावा-दमोपामसदेव हि ॥ सर्व यमाद्यनुष्ठान, मोहसङ्गतमेव वा ॥ ४ ॥ (पृत्तिः) ततः' इत्युपसंहारे,तस्मादेवं स्थिते सति, सनीतित शोभनन्यायानिष्कियोऽसावित्यादिनोक्तलक्षणात्, अभा- ( वात अविद्यमानत्वात् , अमीषाम्',अहिंसादीनाम् , असदेव अविद्यमानमेव न साझाविकम् , 'हिशब्दों' वाक्यालङ्कारे, 'स- धम्' अशेपम् , 'यमायनुष्ठान' यमनियमासेवनम् ,आपद्यत इति शेपः,तत्र यमा हिंसादिनिवृत्तयः, नियमास्तुशौचसंतो- पतपास्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि, अथोपचारात् सत्तदिप्यते तत्राह, मोहसगतमेव वा',उपचारात् सदपि तदज्ञानयुक्तमेव, न पुननिसहतम् , तथाहि,एकस्वभावस्यात्मनो मुक्तेरसम्भवात्तदर्थमनुष्ठानमज्ञानसङ्गतमेव, वाशब्दो विकल्पार्थ इति॥४॥ निल्लामा युपगमे दूषणान्तरमाह ।। शरीरेणापि सम्बन्धो, नात एवास्य सङ्गतः॥ तथा सर्वगतत्वाच्च, संसारश्चाप्यकल्पितः ॥५॥ (गृत्तिः) न केवलमहिंसादयो नित्ये सत्यात्मनि न सद्गच्छन्ते, शरीरेणापि देहेनापि सह, सम्बन्धः'संयोगः, 'न' नैव, 'अत एव' निष्क्रियत्यादेव हेतोः, निष्क्रियस्य हि सम्बन्धक्रिया नोपपद्यते,अथवा, 'अतएवेति नित्यत्वादेवेत्यर्थः, नि त्यस्य हि शरीरसम्बन्धः पूर्वरूपत्यागे चा स्यदत्यागे वा, अत्यागे चेत्तदा शरीरेणासम्बद्ध एवासौ स्याच्छरीरासम्पत्वि- लक्षणस्य पूर्वरूपस्य तदवस्थत्वात्, त्यागे चेत्तदा तदनित्यत्वम् स्वभावत्यागस्यानित्यत्वलक्षणा(णत्वा)त्, 'अस्य' इति नित्यात्मनः, न नैव, सद्तो' युक्तः । तथा' इति वाक्यान्तरोपक्रमार्थः, 'सर्वगतत्वात्' सकलभुवनव्यापकत्वान् इष्यते च कैभिदात्मनो विभुत्वम् ॥ यदाह॥ "मदीयेनात्मना युक्तं, दरदेशादिवपि ।। क्षित्यादि मूर्तिमत्त्वादे-रस्मदीयशरीरवत् ॥१॥"चकाराग्नि (रो नि)फियत्यानित्यत्वाया.किमित्यात 'ममा एश्चापि । من مت am ·तिर्यड्नरनारकनाकिनिकायसंसरणलक्षणो न सगतः,संप्तरणं यसर्वव्यापकस्यैव युज्यते सक्रियस्य कथश्चिदनित्यस्य चेति, 'चापि' इति निपातययमपि समुच्चयार्थम्, अपिच इत्यादिवत्, तथाहि, सर्वगतत्वे निष्क्रियत्वे नित्यत्वे वा सत्यात्मन: सर्वत्र सर्वदा च भावान्न संसारः सङ्गतः, किं सर्वथा न सात इत्यत आहू, 'अकल्पितः' तात्त्विकः कल्पितस्तु सगच्छ- मानोऽपि न हेयोपादेयकोटिमारोहति नभोम्भोरहवदिति ॥५॥ एवं च विभुत्वेन संसाराभावे सति यदापन्नं तदाह ॥ ततश्चोर्ध्वगतिधर्मा-दधोगतिरधर्मतः ॥ ज्ञानान्मोक्षश्च वचनं, सर्वमेवोपचारिकम् ॥ ६ ॥ (पृत्तिः) 'ततश्च' एवं संसाराभावे सति, ऊर्ध्वगतिः' स्वर्गाद्यवाप्तिलक्षणा, 'धर्मात्' अहिंसाधनुष्ठानलक्षणात् ,तथा, 'अधोगति'नारकाधवाप्तिरूपा, अधर्मतोऽधर्माद्रिसाद्यनुष्ठानरूपात्,तथा, ज्ञानात्'पञ्चविंशतितत्वावबोधरूपात, 'मोक्षों' निविलकर्मनिर्मुक्तिलक्षणः, 'चशब्दः' उक्तमुच्चये इतिशब्दोऽत्र लुप्तो द्रष्टव्यस्तेन इतिवचनम् एतदर्थप्रतिपादनम् ,किमि- त्यार, 'सर्वमेव' निरवशेषमेव, 'औपचारिक काल्पनिकमपारमार्थिकमित्यापनम् ,अभ्युपगम्यते चोर्ध्वगतिर्धर्मादित्यादि साङ्ख्यैः । आह च ईश्वरकृष्णः ॥ “धर्मेण गमनमूर्च, गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण ॥ ज्ञानेन चापवर्गो, विपर्ययादिष्यते पन्धः ॥१॥" तथा " पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो, यत्र तत्राश्रमे रतः ॥ जटी मुण्डी शिखी वापि, मुच्यते नात्र संशयः ॥२॥" इति ॥६॥ अथ विभुत्वेन संसरणाभावेऽपि यदोचलोके स्वहेतोरेव भोगायतनमस्य भवति तदोर्ध्वगतिरपदिश्यते यदा त्वधस्तदाधोगतिरित्येवं भोगायतनद्वारेणोर्ध्वगत्यादिरात्मनो भविष्यतीत्याशङ्कायामाह ॥ भोगाधिष्ठानविपये-प्यस्मिन् दोषोऽयमेव तु ।। तद्भेदादेव भोगोऽपि, निष्क्रियस्य कुतो भवेत् ॥७॥ (कृत्तिः) भोगो विषयप्रतिभासिनो मनस आत्मनि स्फटिकोपाधिन्यायेन प्रतिविम्यनम् , तथा चोक्तं विन्ध्यवासिना।। २७ ·"पुम्पोऽविकृतात्मैव,स्मनिर्भासमचेतनम्। मनः करोति सान्निध्या-धुपाधिः स्फटिकं यथा ॥१॥" स्वनिर्भाततिनि स्वाका- रबन्त पुग्पं मनः कर्तृभूतं कोलीनि ॥ "तनश्वेतपरिणतो,बुद्धौ भोगोऽस्य कथ्यते॥प्रतिबिम्बोदयःस्वच्छे, यथा चन्द्रम- सोऽम्भसि ॥१॥” नस्य भोगस्याधिज्ञानमायतनं भोगाधिष्ठानम् यत्र युद्ध यहड्डारेन्दिणदौ प्रकृतिविकारेसति पुरुषस्य भोगो भनि तोगाधिठानं शरीरम्,नद्विपगे यत्र संसारे स नथा,नत्रापि 'भोगाधिष्ठानविषयेऽपि,'न केवलं भोगा- यतनकल्पनाते इत्यशि-दार्थः, 'अस्मिन्' इति संसारे, 'दोपो'दपणम् ,'अयमेव' एप एचानन्तरोदित ऊर्ध्वगत्यादि- संसारापारमार्थिकत्वलक्षणः, यतो भोगाधिष्ठानं शरीरमेन, तेन च सह सम्बन्धी निक्रियत्वेनात्मनो नयुक्तः,नभा- वात्तद्वारकः संमार ओपचारिक एवेति, 'तुश ना' पादपरणे,तथा भोगाधि ठानकपनमसङ्गतमेव, भोगस्यैवात्मनोऽयु- ज्यमानत्वादित्येतदाह, 'नेदादेवेति,' इह तच्छन्दैन क्रिया परापश्यते, ततः क्रियाभेदादेव क्रियाविशेषत्वादेव भोगस्य, भोगो हि फियाविशेर व अतः, 'भोगोऽपिविषयोपभोगोऽपि,न केवल भोगाधिष्ठान विषयः संसार इत्यपिश दार्थः, 'निष्कियस्य' सकलफिकलापमिहीणस्यात्मनः, 'कुतः' कस्मादेतोः, 'भवे' जायेत, न कुतोऽपीनि भाव इति ॥७॥ अथाहिमादीनां शरोरसम्बन्धम्य भोगरय चाभावलक्षणदोपभयात सक्रियत्वमात्मनोऽभ्युपगम्यते तत्राह || इप्यते चेस्क्रियाप्यस्य, सर्वमेवोपपद्यते ॥ मुख्यवृत्त्यानघं किन्तु, परसिद्धान्तसंश्रयः॥८॥ (पृत्तिः) 'इ'यते' अभ्युपगम्ते, 'चेत्' यदि, क्रियापि'काचित् शरीरसम्बन्धनातिका, क्रिया तावदिष्टैवेति प्रतिपादना- घोऽपिशब्दः, 'अस्य' नित्यात्मनः, डह नदेति शेपो दृश्यः, नतश्च तदा, सर्वमेव निःशेपमेव यत्पूर्वमहिंसादिकमनुपपद्य- मानतया प्रतिपादितं तत्, 'उपपयते घटते, कथमित्याह, 'मुख्यवृत्त्या' पारमार्थिकतया,न पुनः क्रियानभ्युपगमे इवामुख्य- ·वृत्त्या, 'अमघ' निःपम्, अनुपचारवृत्योपपद्यमानत्वात्, 'किन्तु केवलमेतावान दोपो यदुत, 'परसिद्धान्तसंश्रयः' जैनाभ्युपगतपरिणामवादाश्रयणमिति, न चैतरिग्रहस्थानमप्यतिदुष्करमनभिनिदेशिनां ममुक्षूणामिति, तदेवमेकान्त- नित्यात्मवादिमते हिंसाई नि न घटन्त इति धिमिति ॥ ८॥ चतुर्दशाष्टकविवरणं ममाप्तम् ॥ १४ ॥ ॥ अथ पञ्चदशैकान्तानित्यपक्षखण्डनाष्टकम् ॥१५॥ अननरं द्रव्यारितकनयमते यथाहिंसादीनि धर्मसाधनानि धर्मवादविषयभूतानि न घटन्ते तथा प्रतिपादितम् , अथ पर्णन्तिकनयमते यथा नानि न युज्यन्ते तथाह ॥ क्षणिकज्ञानसन्तान-रूपेऽप्यात्मन्यसंशयम् ॥ हिंसादयो न तत्त्वेन, स्वसिद्धान्तविरोधतः॥१॥ (पृत्तिः) क्षणः परमनिकृष्टः काली, सोऽस्यारतीति क्षणिकम , तञ्च तज्ज्ञानं च चैतन्य क्षणिकज्ञानम , तस्य सन्तानः प्रवाहः स एव रूपं यस्य स तथा, तत्र 'क्षणिकज्ञानसन्तानरूपेऽपि, न केवलं नित्यरूपे,फेत्याह, आत्मनि'जीवे, 'असंशयं' निःसन्देहं यथा भवति, हिंसादयः प्राणिवधादयः, 'न' नैव, 'तत्वेन'निरुपचरितवृपया,बटन्ते इति गम्यते,किं वाङ्मात्रेण, नेत्याह, स्वसिदान्तविरोधनः स्वकीयागमविरोधादिति ॥१॥ स्वसिद्धान्तविरोधमेव दर्शयन्नाह ॥ नाशहेतोरयोगेन, क्षणिकत्वस्य संस्थितिः॥ नाशस्य चान्यतोऽभावे, भवेद्धिसाप्यहेतुका ॥२॥ (पत्तिः), नाशहेतोः' क्षयकारणस्य, अयोगेन' अयुज्यमानत्वेन,'क्षणिकत्वस्य क्षणक्षयित्वस्य, 'संस्थितिः' व्यवस्था प्रतिष्ठेत्यर्थः । तथाहि, क्षणवादिभिरभिधियते,मुद्गरादिना नाशहेतना घटादेन शो विधीयमांनो भिन्नस्तस्माद्रिधीयते अभिन्नो वा, भिन्नश्चेदादेस्तावस्थ्यं स्यात्, अथाभिन्नस्तदा घटादिरेव कृतः स्यात, स च स्वकीयकारणकलापेनैव ·~ or कुन इति न तस्य कित्रित् कर गोयमस्तीत्येवं नाशहेतोरयुज्यमानत्वेन नाशिनो भावा स्वभावत एवं नश्यन्ति स्वभाव- नाशिनः पुनरुदयानन्तरापयाण एवं भवन्तीति नाशहेतोरभावाद्यदि क्षणिकत्वव्यवस्था ततः किमित्याह, 'नाशस्य चं' विनाशस्य पुनः, अन्यतः स्वभावव्यतिरिक्तानाशहेतोः सकाशात्,'अभावे' अभवने,सर्वनाशानां निर्हेतुकत्वाभ्युपगमात्, 'भवेत्' जायेत, हिंसापि' वधोऽपि, न केवलं घटादिक्षयः, 'अहेतुका' स्वरूपलाभातिरिक्तनिमित्तशून्यैवेत्यर्थः ॥२॥ निर्हेतुकत्वे चास्या दोषमाह ।। ततश्चास्याः सदा सत्ता, कदाचिन्नेव वां भवेत् ।। कादाचित्कं हि भवनं, कारणोपनिवन्धनम् ।।३।। (पृत्तिः) यस्मादियमहेतुका, ततश्च तस्मात्पुनहिसाया निर्हेतुकत्वात्, अस्या हिंसायाः, सदासर्वदा, 'सत्ता सद्भावः, भवेदिति योगा, 'कदाचित्' क्यचिदपि काले, नैव' न खलु, वाशब्दो' विकल्पार्थः, भवेत्,' जायेत,सत्तेति वर्तते, कुर्त पतदेवमित्याह कदाचिद्भव'कादाचित्कम्, 'हिंशब्दो'यस्मादर्थः, भवन' प्रादुर्भावः, 'कारणोपनियन्धन हेतुनियन्यनम्, गतोऽभिधीयते ॥" नित्यं सत्यमसाचं वा-ऽहेतोरन्यानपेक्षणात् ॥ अपेक्षातो हि भावानां,कादाचित्कत्वसम्भवः ॥१॥ पति॥३॥ ननु जनक एव हिंसकोऽतः कथं निर्हेतुकत्वं हिंसायाः,कथं वा निर्हेतुकत्वाश्रयो नित्यसत्त्वादिको दोप इत्यत्रोच्यते, ( ननु योऽयं जनक एव हिंसकः कल्प्यते स किं सन्तानस्य क्षणिकस्य वेति विकल्पद्वयम्, तत्रायविकल्पं दूपयन्नाह ॥ ( न च सन्तानभेदस्य, जनको हिंसको भवेत् ।। सांकृतत्वान्न जन्यत्वं, यस्मादस्योपपद्यते ॥४॥ (वृत्तिः) न च' नैव, मिद्यत इति भेदः सन्तानचासौ भेदश्च सन्तानभेदः तस्य 'सन्तानभेदस्य' क्षणप्रवाहविशेषस्य । हिंस्यमानहरिणक्षणसन्तानच्छेदेनोत्पत्स्यमानमनुप्यादिक्षणसन्तानस्य; 'जनक'उत्पादको लुब्धकादिः , हिंसको' हिंसाः । ~ ·कारी, भवेत्' जापत, कुत एतदित्याह, संकृतौ कल्पनायां भयः सांवृतः, तस्य भावस्तत्वं तस्मात्, 'न' नैव, 'जन्यत्वम् उत्पादनीयत्वम्,'यस्मात्' कारणात, अस्य'सन्तानभेदस्य, उपपद्यते'घटते॥ प्रयोगश्चैवम्,यज्जन्यं न भवति तस्य जनको नास्ति वियदम्भोजस्येव, अजन्यश्च सन्तानभेद इति न तस्य जनकोऽस्ति, तदभावाच हिंसकामावः, न चाजन्यत्वं सन्तानस्यातिदम्, सांवृतत्वात् , यत्सावृतं तद्जन्यं वियदिन्दीवरवत्, सांकृतश्च सन्तान इत्यजन्यः,सांवृतत्वं च सन्ता- नस्य सन्सानिभ्यो भेदाभेदविकल्पद्वारेण चिन्त्यमानस्यायुज्यमानत्वादिति ॥ ४ ॥ द्वितीयविकल्पवृषणायाह ॥ न च क्षणविशेपस्य, तेनैव व्यभिचारतः। तथा च सोऽप्युपादान-भावेन जनको मतः॥५॥ (वृत्तिा) 'न च'नापि, क्षणविशेषस्य नियमाणसूकरादिक्षणानन्तरमुत्पित्सुमनुष्यादिक्षणस्य,जनको हिंसकः भवेदिति वर्तते, कुत एतदित्याह, 'तेनेव' म्रियमाणहरिणादेरन्त्यक्षणेन, 'व्यभिचारतो' विसंवादात्, 'तथा च' इति व्यभिचार- स्यैवोपदर्शनार्थः, 'सोऽपि' यो नियमाणहरिणादेरन्त्यः क्षणः सोऽपि, न केवलं लुब्धकक्षण एव जनक इति योगः,कथं जनक इत्याह, 'उपादानमावेन' परिणामिकारणत्वेन, 'जनक' उत्पादका, मतः' अभीष्टः,नियमाणान्स्यक्षणलुब्धकक्षण- योजनकत्वं प्रत्युपादानसहकारिभावकृत एव यदि पर विशेष इति भावना,एवं चोपादानक्षणस्यापि हिंसकत्वमासक्त- मिति ॥ ५॥ आसज्यतां नामोपादानक्षणस्य हिंसकत्वं का नो यापेत्याशङ्मयाह ।। तस्यापि हिंसकत्वेन, न कश्चित्स्यादहिसकः ॥ जनकत्वाविशेषेण, नैवं तद्विरतिः कचित् ॥६॥ (पृत्तिः) तस्यापि म्रियमाणस्य हरिणादेरन्त्यक्षणस्यापि, आस्तां व्याघस्य, हिंसकत्वेन' व्यापादकत्वेन, 'न'नैव, 'कश्चित्! कोऽपियोधिसत्वादिरपि, स्यात् भवेत्,'आहिंसकः' अव्यापादकः, कथमेतदित्याह, 'जनकत्वाविशेषेण युद्धादेलम्धकादेश ·مت M कुत इति न तस्य किनित् करमीयमस्तीत्येवं नाशहेतोरयुज्यमानत्वेन नाशिनो भावाः स्वभावत एव नश्यन्ति स्वभाव. नाशिनः पुनरुदयानन्तरापवागण एव भवन्तीति नाशहेतोरभावाद्यदि क्षणिकत्वव्यवस्था ततः किमिस्याह, 'नाशस्य च' विनाशस्य पुनः, अन्यतः स्वभावव्यतिरिक्तानाशहेतोः सकाशात्,'अभावे' अभवने,सर्वनाशानां निर्हेतुकत्वाभ्युपगमात्, "भवेत्' जापेत, 'हिंसापि' वधोऽपि, न केवलं घटादिक्षयः, 'अहेतुका' स्वरूपलाभातिरिक्तनिमित्तशून्यैवेत्यर्थः ॥२॥ निर्हेतुकत्वे चास्या दोषमाह ।। ततश्वास्याः सदा सत्ता, कदाचिन्नेव वां भवेत् ॥ कादाचित्कं हि भवनं, कारणोपनिवन्धनम् ॥३॥ (पृत्तिः) यस्मादियमहेतुका, 'ततश्च तस्मात्पुनहिसाया निर्हेतुकत्वात, अस्या हिंसायाः, सदा सर्वदा, 'सत्ता सद्भावः; भवेदिति योगा, 'कदाचित् क्यचिदपि काले, नैव' न खलु, वाशब्दो' विकल्पार्थः,'भवेत,' जायेत,सत्तेति वर्तते, कुतं एतदेवमित्याह, कदाचिद्भर्व'कादाचित्कम्, 'हिशन्दो'यस्मादर्थः, भवन' प्रादुर्भावः, 'कारणोपनियन्धन हेतुनियन्धनम्, पतोऽभिधीयते ॥“नित्यं सत्वमसत्वं वा-ऽहेतोरन्यानपेक्षणात् ।। अपेक्षातो हि भावानां,कादाचित्कत्वसम्भवः ॥१॥ इति॥३॥ ननुजनक एव हिंसकोऽतः कथं निर्हेतुकत्वं हिंसायाः,कथं वा निर्हेतुकत्वाश्रयो नित्यसत्त्वादिको दोष इत्यत्रोच्यते, ननु योऽयं जनक एव हिंसकः कल्प्यते स किं सन्तानस्य क्षणिकस्य वेति विकल्पवयम्, तत्राद्यविकल्पं दूपयन्नाह ॥ न च सन्तानभेदस्य, जनको हिंसको भवेत् ।। सांकृतत्वान्न जन्यवं, यस्मादस्योपपद्यते ॥ ४ ॥ (कृतिः) 'नच नैव, भियत इति भेदः सन्तानश्चासौ भेदश्च सन्तानभेदः तस्य 'सन्तानभेदस्य क्षणप्रवाहविशेषस्य : हिस्पमानहरिणक्षणसन्तानच्छेदेनोत्पत्स्यमानमनुप्यादिक्षणसन्तानस्य, 'जनक'उत्पादको लधकादिः ,हिंसको हिंसाः ।

·गदितवान्, न हि सस्यादिपालनीयाभावे वृतौ विद्वान् यतत इति ॥ ८॥ पञ्चदशाष्टकविधरणं समाप्तम् ॥ १५ ॥ ॥ अथ पोडशं नित्यानित्यपक्षमण्डनाष्टकम् ॥ योकान्तेन नित्येऽनित्ये वाऽऽत्मनि हिंसादयो न घटन्ते तर्हि क घटन्त इत्यत आह ॥ नित्यानित्ये तथा देहाद, भिन्नाभिन्ने च तत्त्वतः ॥ घटन्त आत्मनि न्याया-द्धिंसादीन्यविरोधतः॥१॥ (पृत्तिः) नित्यश्वासायनित्यश्चेति नित्यानित्यः, तत्र 'नित्यानित्ये 'आत्मनि' अभ्युपगम्यमाने,हिंसादीन घटन्त इति सम्बन्धः । न हि एकान्तेन नित्यमनित्यं वा वस्तु किमपि कस्यापि कार्यस्य करणक्षमम् , तथाहि, मृत्पिण्डस्य कार्य घटो नभवति, एकरूपत्वेनानतिफ्रान्तमृत्पिण्डभावत्वात् , मृत्पिण्डवत्, मृत्पिण्डत्वातिकमे चानित्यत्वप्राप्ते,तथा मृत्पिण्डस्य फार्प घटो न भवति, सर्वथैवानुगमाभावेनानतिक्रान्तमृत्पिण्डत्वलक्षणपर्यायत्वात् ,पटवत्, मृत्पिण्डत्वलक्षणपर्यायाति- फमा युपगमे चानुयायित्वेन नित्यानित्यत्वं वस्तुनः स्यादिति।आहच॥ “घटः कार्य न पिण्डस्य, पिण्डभावानतिकमात्॥ पिण्डवत्पटयचेति,स्यात् क्षयित्वादिरन्यथा ॥१॥ तदेवं नित्यानित्यमेव वस्तु कार्यकरणक्षममिति ॥ ननु नित्यानित्यत्व- धर्मयोपिद्धत्वात्कथमेकाधिकरणत्यम् । अत्रोच्यते । यथा ज्ञानस्य भ्रान्तत्वानान्तत्वे परमार्थसंन्यवहारापेक्षया न विरुद्धे एवं द्रव्यतो नित्पत्वं पर्यायतश्चानित्यत्वं न विरुद्धम्, न च द्रव्यपर्याययोः परस्परं भेदः, यतः,यदेव वस्त्वनपेक्षित- विशिष्टरूपं द्रव्यमिति व्यपदिश्यते तदेवापेक्षितविशिष्टरूपं पर्याय इति ॥ 'तथा' इति वाक्यान्तरोपक्षेपार्थः, 'देहात्' शरीरात्, फिमित्याह, 'भिन्नः' व्यतिरिक्तः स चासावभिन्नश्याव्यतिरेकी 'भिन्नाभिन्नस्तन, भिन्नाभिन्न एव च जीवः शरीरान्, तथैवोपलभ्यमानत्वात्। तथा हि, जीवस्यामूर्तत्वादेहस्य च मूर्तत्वान्मूर्तामूर्तयोश्चात्यन्तविलक्षणत्वा दस्तयो,

·यपि प्रधानहेतुभायेन कर्मोदयादिस्यस्य हिंसा भवति, तथापि हिंसकस्य तस्यां निमित्तभावेनोपयुज्यमानस्यात्तस्यासौ ।
भवतीत्युच्यते, न च वाच्यं हिस्थकर्मणैव हिंसकस्य हिंसायां प्रेरितत्वात्तस्य न दोप इति, अभिमरादेः परप्रेरितस्यापि
लोके दोपदर्शनादिति । ननु यदि निमित्तभावेऽपि हिंसा स्यादितीष्यते तदा वैद्यानामपि तत्प्रसङ्गः, सत्यम्, केवलं सा
तेषां न दुष्टा, अदुष्टाभिसंधित्वात्, एतदेवास्यातिरेकेणाह, दुष्टा' दोपवती, कर्मवन्धनिवन्धनत्वात् , दुष्टानुवन्धतो
दृष्टचित्ताभिसन्धेः, भवति । यदाह ॥ “जो उ पमत्तो पुरिसो, तस्स उ.जोगं पडुच्च जे सत्ता ॥ वावजन्ती नियमा, तेसिं
सो हिंसो होई५६ ॥१॥” न शुभाभिसन्धेः ।यदाहा“जा जयमाणस्स भवे, विराहणा सुत्तविहिसमग्गस्स।सा होइ
निञ्जरफला,अज्झत्यविसोहिजुत्तस्सणा२॥"एतेन च यदुक्तं वैयावृत्त्यकरस्येव हिंसकस्य कर्मनिर्जरणसहायत्वानिर्जरालाभ
जो न 'हिंसको' वैयावृत्त्यकरवत् शुभाभिसन्धिः, शेषं त्वभ्युपगमान्निरस्तमिति । अधिकृत-
॥"नियकयकम्मुवभोगे वि, संकिलेसो धुवं वहंतस्स॥तत्तो बन्धोतं खलु, तश्विरईए विव-
परिणामिन्यात्मनि हिंसायाः सम्भवमाविर्भाव्याहिंसायास्तमाह ॥
तुपादेः, क्लिप्टकर्मवियोगतः ॥ शुभभावानुवन्धेन, हन्तास्या विरतिर्भवेत्॥ ४ ॥
यतः परिणामिन्यात्मनि सति हिंसा घटते ततस्तस्मादिसाघटनात् , अस्या विरतिर्भवेदितियोगः"सतां' ज्ञान-
- पुरुषम्तस्य तु योगं प्रतीत्य ये सत्त्वाः ॥ च्यापद्यन्ते नियमात्तेषां स हिंसको भवति ॥
ना सूत्रविधिसमग्रस्य ॥ सा भवति निर्जराफला, अध्यात्मविशुद्धियुक्तस्य ॥
क्लेशो ध्रुवं यथतः ॥ ततो वधस्तं खलु तद्विरत्या विवर्जयन्ति ॥३॥

·, - गुरुणां: जिनादीनां, 'उपदेशो' हिंसाहिंसयोः स्वरूपफलादिप्रतिपादनं 'सदुपदेशः,'सतां वा भावानामुपदेशः, सन् वा शोभन उपदेशः, स आदिर्यस्य स तथा तस्मात्,आदिशब्दात् ज्ञानश्रद्धानपरिग्रहोऽभ्युत्थानादिपरिग्रहो वा।। आह च ॥ :"अम्भुवाणे विणए, परफमे साहुसेवणाए य ॥ सम्मईसणलंभो, विरयाविरई य चिरई य॥१॥"तथा क्लिष्टकर्मणां दीर्घ- स्थितिकज्ञानावरणादीनां वियोगः क्षयोपशमस्तस्मात् 'क्लिष्टकर्मवियोगतः ॥आह च, “सत्तहं पयडीणं, अन्भिन्तरओ उ कोडिकोडीए ॥ काऊण सागराणं, जइ लहइ चउपहमन्नयरम्१०॥१॥"शुभभावानुवन्धेनु प्रशस्ताध्यवसायान्यवच्छेदेन इत्यैर्यकारणपरम्परया, 'हन्त' इति प्रत्यवधारणार्थः कोमलामन्त्रणार्थो वा, 'अस्याः' परिणाम्यात्माहिंसायाः, 'विरति- निवृत्तिः, भवेत्' जायते घटत इत्यर्थ इति ॥ ४॥ ततः किं जातमित्याह । अहिंसेपा मता मुख्या, स्वर्गमोक्षप्रसाधनी ॥ एतत्संरक्षणार्थं च, न्याय्यं सत्यादिपालनम् ॥ ५ ॥ (पृत्तिः) अहिंसा'अव्यापादनम्, एपा' अनन्तरोक्तोपपत्तिका हिंसाविरतिः, मता'इष्टा विदुपाम् 'मुख्या 'निरूपचरिता; इयं च प्रासनिरूप्रधानफलापेक्षया फ्रमेण 'स्वर्गमोक्षप्रसाधनी' देवलोकनिर्वाणहेतुभूता । अथैतस्या एव स्वर्गादि- सापनत्यात् किं सत्यादिपालनेनेत्याशङ्कयाह । 'एतत्संरक्षणार्थं 'अनन्तरोदिताहिंसाव्रतपरित्राणार्थम्, 'चशब्दः'पुनरर्थोऽव- धारणाओं वा, 'न्याय न्यायादनपेतं उपपन्नमित्यर्थः, 'सत्यादिपालनं' मृपावादादिनिवृत्तिनिर्वाहणम्, अहिंसासस्य- संरक्षणे पृतिकल्पत्यात्सत्यादिवतानामिति ॥५॥ अथ पूर्वोक्तस्थात्मनो नित्यानित्यत्वस्य देहाद्भिन्नाभिन्नत्वस्य च ९९ अभ्युत्थाने विनये पराक्रमे साधुसेवनायां च ॥ सम्यग्दर्शनलाभो विरताविरतेश्च विरतेश्च ॥ १०० सप्तानां प्रकृतीनामभ्यन्तरतस्तु कोटिकोटयाः ॥ कृत्वा सागराणां यदि लभते चतुर्णामन्यतरत् ॥

·,
पधपि प्रधानहेतुमावेन कर्मोदयादिस्यस्य हिंसा भवति, तथापि हिंसकस्य तस्यां निमित्तभावेनोपयुज्यमानत्वात्तस्यासो
भवतीत्युच्यते, न च वाच्यं हिंस्यकर्मणैच हिंसकस्य हिंसायां प्रेरितत्वात्तस्य न दोप इति, अभिमरादेः परप्रेरितस्यापि
लोफे दोपदर्शनादिति । ननु यदि निमित्तभावेऽपि हिंसा स्यादितीप्यते तदा वैद्यानामपि तत्प्रसङ्गः, सत्यम्, केवलं सा
तेषां न दुष्टा, अदुष्टाभिसंधित्वात्, एतदेवास्यातिरेकेणाह, 'दुष्टा' दोपवती, कर्मवन्धनिवन्धनत्वात् , दृष्टानुवन्धतो
दुष्टचित्ताभिसन्धेः, भवति । यदाह । “जो उ पमत्तो पुरिसो, तस्स उ जोगं पडुच्च जे सत्ता ॥ वावजन्ती नियमा, तेसिं
मो हिंसमो होई ॥१॥"म शुभाभिसन्धेः ।यदाहा। "जा जयमाणस्स भवे, विराहणा सुत्तविहिसमग्गस्स ।।सा होइ
निवरफला,अज्झत्यविसोरिजुत्तस्सणा"एतेन च यदुक्तं वैयावृत्त्यकरस्येव हिंसकस्य कर्मनिर्जरणसहायत्वान्निर्जरालाभ
इति, तदपि परिहतम्, यतो न 'हिंसकों' वैयावृत्यकरवत् शुभाभिसन्धिः, शेपं त्वम्युपगमान्निरस्तमिति । अधिकृत-
लोकार्थसंवादिनी घेयं गाथा॥"नियकयकम्मुवभोगे चि, संकिलेसो धुवं वहंतस्स तत्तो बन्धोतंखलु, तम्विरईए विध-
अन्ति८ ॥१॥" ॥शाएवं परिणामिन्यात्मनि हिंसायाः सम्भवमाविर्भाव्याहिंसायास्तमाह ।।
ततः सदुपदेशादेः, लिप्टकर्मवियोगतः ॥ शुभभावानुवन्धेन, हन्तास्या विरतिर्भवेत्।। ४ ।।
(पृतिः) यतः परिणामिन्यात्मनि सति हिंसा घटते ततस्तस्माद्धिंसाघटनात् , अस्या विरतिर्भवेदितियोगः"सतां' ज्ञान-
९६ यस्तु प्रमत्तः पुरुषस्तस्य तु योगं प्रतीत्य ये सत्त्याः ॥ व्यापद्यन्ते नियमात्तेपां स हिसको भवति ॥
९७ या यतमानस्य भवेद्विराधना सूयिधिसमग्रस्य ॥ सा भवति निर्जराफला, अध्यात्मविशुद्धियुक्तस्य ॥
९८ नितरतकमपिमोगेऽपि संक्लेशो धुवं बघत. ॥ ततो बन्धस्तं खलु तद्विरत्या विधर्जयन्ति ॥३॥

·, गुरूणां. जिमादीनां, 'उपदेशो' हिंसास्सियोः स्वरूपफलादिप्रतिपादनं 'सदुपदेशः,'सतां वा भावानामुपदेशः, सन् वा शोभन उपदेशा, स आदिर्यस्य स तथा तस्मात्,आदिशब्दात् ज्ञानश्रद्धानपरिग्रहोऽभ्युत्थानादिपरिग्रहो या ।। आह च ॥ :"अभुटाणे विणए, परफामे साहुसेवणाए य ॥ सम्मईसणलंभो, विरयाविरई य चिरई य८॥१॥"तथा क्लिष्टकर्मणां दीर्घ- स्थितिकज्ञानावरणादीनां वियोगः क्षयोपशमस्तस्मात् 'क्लिष्टकर्मवियोगराः ॥आह च, “सत्तण्डं पयडीणं, अन्भिन्तरओ उ कोडिकोडीए । काऊण सागराणं, जइ लहइ चउण्हमन्नयरम्॥१॥""शुभभावानुवन्धेन प्रशस्ताध्यवसायान्यवच्छेदेन इत्येचं कारणपरम्परया, 'हन्त' इति प्रत्यवधारणार्थः कोमलामन्त्रणार्थों वा, 'अस्याः' परिणाम्यात्माहिंसायाः, 'पिरति- निवृत्तिः, 'भवेत्' जायते घटत इत्यर्थ इति ॥ ४ ॥ ततः किं जातमित्याह॥ अहिंसेपा मता मुख्या, स्वर्गमोक्षप्रसाधनी ॥ एतत्संरक्षणार्थं च, न्याय्यं सत्यादिपालनम् ॥ ५ ॥ (पृत्तिः) अहिंसा'अव्यापादनम् , 'एषा' अनन्तरोक्तोपपत्तिका हिंसाविरतिः, मता'इष्टा विदुपाम् ,'मुख्या 'निरुपचरिता, इयं च प्रासङ्गिकप्रधानफलापेक्षया फ्रमेण ' स्वर्गमोक्षप्रसाधनी' देवलोकनिर्वाणहेतुभूता । अथैतस्या एवं स्वर्गादि- साधनत्वात् किं सत्यादिपालनेनेत्याशङ्कयाह । एतत्संरक्षणार्थ 'अनन्तरोदिताहिंसावतपरित्राणार्थम्, 'चशब्द पुनरर्थोऽव- धारणार्थो घा, 'न्याय्यं' न्यायादनपेतं उपपन्नमित्यर्थः, 'सत्यादिपालन' मृषायादादिनिवृत्तिनिर्वाहणम्, अहिंसासस्य- संरक्षणे पुतिकरूपत्वात्सत्यादिवतानामिति ॥५॥ अथ पूर्वोक्तस्यात्मनो नित्यानित्यत्वस्य देहाद्भिन्नाभिन्नत्वस्य च ९९ अभ्युत्थाने विनये पराफमे साधुसेवनायां व ॥ सम्यग्दर्शनलाभो विरताविरतेश्च विरतेश्च ॥ १०० सप्तानां प्रकृतीनामभ्यन्तरतस्तु फोटिकोस्याः ॥ कृत्वा सागराणां यदि लभते चतुर्णामन्यतरत् ॥

·साधने प्रमाणोपदर्शनायाह । स्मरणप्रत्यभिज्ञान-देहसंस्पर्शवेदनात् ॥ अस्य नित्यादिसिद्धिश्च, तथा लोकप्रसिद्धितः॥६॥ (पृत्तिः) 'स्मरण' पूर्वोपलब्धार्धानुस्मृतिः,'प्रत्यभिज्ञानं' सोऽयमित्येवंरूपः प्रत्यवमर्शः,तथा 'देहस्य' शरीरस्य, 'संस्पर्शो' घस्त्यन्तरेण स्पर्शनं तस्य, वेदनं अनुभवनम्, देहसंस्पर्शेन वा वेदनं स्पर्शनीयवस्तुपरिज्ञानं देहसंस्पर्शवेदनमिति, पद्- प्रयस्पास्य समाहारबन्दः तस्मात्, 'अस्य' आत्मनः, 'नित्यादिसिद्धिः नित्यानित्यत्वदेहाद्भिन्नाभिन्नत्वप्रतिष्ठा, 'चशब्दः पुनःशदार्थः, नित्यानित्यत्वादिविशेषणे आत्मनि अहिंसादिसिद्धिः, नित्यानित्यत्वादिसिद्धिः पुनः स्मरणादेरिति भायः ॥ प्रयोगशात्र, नित्यानित्य आत्मा, स्वयंनिहितद्रव्यादिसंस्मरणान्यथानुपपत्तेः॥ तथाहि न तावदेकान्तनित्ये स्मरणसम्भवः, तस्यैकरूपतयानुभवस्यैव स्पष्टरूपेणानुवर्तनादितरथा नित्यताहानेः, नापि अनित्यत्वे स्मरणसम्भवोऽ- नुभवकालानन्तरक्षण एवं कर्तुर्विनष्टत्वात्कस्य स्मरणमस्तु, न हि अन्येनानुभूतमन्यः स्मरति ॥ अथानुभवक्षणसंस्का- राराधाविधः स्मरणक्षणः समुत्पद्यते, नैवम्, यतोऽनुगमलेशेनापि विवर्जितानामत्यन्तविलक्षणानामतिक्रमे जायमानस्य स्मरणक्षणस्प पूर्वकालीनानुभवक्षणसंस्कारो यदि परं श्रद्धानगम्यो न युक्तिप्रत्याय्यः, प्राक्तनानुभवक्षणस्य चिरतर- नष्ठत्वादपान्तरालक्षणेषु च संस्कारलेशस्याप्यनुपलब्धेः, सहसैवानन्तरक्षणविलक्षणस्मरणक्षणोत्पादोपलब्धेरिति ॥ परि- णामपक्षे तु प्राक्तनानुभवक्षणेनाहितसंस्कारानुगमवत्तत्क्षणप्रवाहरूपान्नानाविधधर्मसमुदयस्वभावात्मनः सकाशात्स्सर: पाक्षणोत्पादो युक्तियुक्त इति ॥ न च वाच्यमपान्तरालक्षणेष्वनुभवसंस्कारो नोपलभ्यत इति कथं तत्सत्तेति, निर्वी:- जत्येन स्मरणस्यानुपपत्तिप्रमात् इति ॥ तथा नित्यानित्य आत्मा, प्रत्यभिज्ञानान्यथानुपत्तेः, तथाहि, एकान्तनित्यत्वेऽ ·नुभवस्य च साक्षादनुष्टत्तेर्न प्रत्यमिज्ञानसम्भवः, अनित्यत्वे तु अनित्यत्वादेव पूचंद्रष्टुः पूर्वदृष्टवस्तुनश्च नष्टत्यादपूर्व- योद्योत्पन्नत्यान्न प्रत्यभिज्ञानसम्भवः, न चादृष्टयतोऽदृष्टे प्रत्यभिज्ञानमस्ति तथा अप्रतीतेरिति, अथ बूषे खूनपुनर्जातक- शादिप्यपि प्रत्यभिज्ञानमस्तीति ग्राह्य प्रति तस्य व्यभिचारित्वेनाप्रमाणतया सर्वत्राप्रामाण्यम्, नैवम्, प्रत्यक्षस्यापि कचिव्यभिचारात् सर्वत्रामामाण्यप्रसङ्गादिति ॥ तथा देहाद्भिन्नाभिन्न आत्मा, स्पर्शवेदनान्यथानुपपत्तेः, तथा हि, यद्यसो देहानिनो भवेत् तदा देहेन स्पृष्टस्य वस्तुनो न संवेदनं स्यात,देवदत्तस्पृष्टवस्तुन इव यज्ञदत्तस्य,नाप्यभिन्नो देहमानत्वेन तस्य परलोकाभायप्रसङ्गात् , अवयवान्तरहानौ चैतन्यहानिप्रसङ्गाचेति ॥ 'तथेति' समुच्चये, 'लोकप्रसिद्धितो' जन- प्रतीतेनित्यानित्यमात्मादि पस्त्विति गम्यते, यतस्तदेव वस्त्वेवं परिणतमिति वदन घस्तुत्वाविच्छित्तिमवस्थान्तरापत्ति पप्रतिपद्यमानो जनो लक्ष्यते, न च लोकप्रतीतिविरुद्धमर्थमुपकल्पयत्प्रमाणं प्रमाणतामासादयतीति ॥६॥ आत्मनो विभुत्ये पूर्ष दोप उसोऽथासर्वगतत्वेऽस्य गुणमाह ॥ देहमात्रे च सत्यस्मिन्, स्यात्सङ्कोचादिधर्मिणि ॥ धर्मादेरूद्धगत्यादि, यथार्थ सर्वमेव तत् ॥७॥ (पृत्तिः) देह एव शरीरमेव मात्रा परिमाणं यस्य स देहमात्रस्तस्मिन् ‘देहमाने देहमात्रता चास्य देह एव तहुणोपलब्धे॥ 'चशब्द पुनरर्थः नित्यानित्यादिधर्मक आत्मनि हिंसादिरुपपद्यते देहमाने पुनः, 'सति' भवति, 'अस्मिन् आत्मनि, 'स्यात्' भवेत्, 'सर्व यथार्थमिति' सम्बन्धः,किम्भूते:तत्र, सङ्कोचादि सङ्कोट(च)नादिरादिशब्दात् प्रसरणं धर्मः स्वभावो पस्य स तथा तस्मिन, सङ्कोचादिधर्मत्वं चास्य' सूक्ष्मेतरशरीरव्याप्तेः, किं तत्स्यादित्याह, 'धर्मादेवंगत्यादि, “धर्मेण गमनमूर्ध्व, गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण ॥ ज्ञानेन चापवर्गः (गौ विपर्ययादिष्यते सर्गः) ॥१॥ इत्यादिकं वचन मिति ·गम्यते, 'यधार्थं निरूपचरितम्, 'सर्वमेव, निरवशेषमेव, 'तुशब्दः' पूरण इति ॥७॥ उपसंहरन्नाह ॥ विचार्यमेतत्सद्बुद्धया, मध्यस्थेनान्तरात्मना ॥ प्रतिपत्तव्यमेवेति, न खल्वन्यः सतां नयः॥८॥ (पृत्तिः) विचाय विचारणीयम्, 'एतत्' यत् अनन्तरमहिंसादि विचारितंसर्वमेव, सद्बुद्धया'शोभनमज्ञया, मध्यस्थेन' अपक्षपतितेन, 'अन्तरात्मना जीवेन मनसा वा, न केवलं विचार्य तथा प्रतिपत्तव्यमेव' न तु न स्वीकर्तव्यम्, 'इति शन्दों' विवक्षितार्थपरिसमाप्ती, अथ कस्मात्प्रतिपत्तव्यमेवेत्याह, 'न खलु' नैव,' 'अन्य' उक्तनयविलक्षणः, 'सतो' सत्पुरुषाणां, 'नयों न्याय इति ॥ ८॥ षोडशाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ १६ ॥ ॥ अथ सप्तदश मांसभक्षणदूषणाष्टकम् ॥ धर्मवादमुपदर्शयता सूरिणा यथा हिंसादीनि तत्तसन्त्रव्यपेक्षया युज्यन्ते न युज्यन्ते च तथा विचारितम्, अथ मांसभक्षणादिकं हिंसादिनिवृत्तैरपि कुतीर्थिकैरदोपतयान्युपगतं तसतन्त्रव्यपेक्षया धर्मवादोपदर्शनार्थमेव विचारयि- तुमुपक्रमते, तत्र मांसभक्षणमधिकृत्य तावदाह ॥ भक्षणीयं सता मांसं, प्राण्यङ्गत्वेन हेतुना ॥ ओदनादिवदित्येवं, कश्चिदाहातितार्किकः ॥१॥ (सिः) भक्षणीयं भोक्तव्यम्, 'सता' विदुपा, 'मांस पिशितम्, इति प्रतिज्ञा, केन हेतुनेत्याह, 'प्राण्यद्गत्वेन हेतुना' जीवावयवत्यादेतोः, 'ओदनादिवदिति भक्तप्रभृतिकं यथा, इतिअन्वयदृष्टान्तः, इतिशब्द प्रयोगार्थसमाप्ती॥प्रयोग- ·स्वम्, ययत्माण्य तत्तदक्ष्यं दृष्टम्, ओदनयत, प्राण्यङ्गं च मांसमिति, मांसस्य च प्राण्यगतया प्रत्यक्षसिद्धत्वान्नासिद्धो हेतुः, ओदनस्य चैकेन्द्रियमाण्यगत्वेन प्रतीतत्वाञ्च हेतुविकलो दृष्टान्तः । एवं' इत्यनन्तरोक्तप्रकारेण, 'कश्चित्' कोऽपि सांगत इत्यर्थः, अतिशयवांस्तार्किकः प्रामाणिकोऽ'तितार्किक' इति उपहासवचनम्, प्रायः शुष्कतर्कप्रधानत्वासस्य, अधिकृतप्रमाणस्य वा प्रमाणाभासत्यादिति ॥ १॥ शुष्कतार्किकतां चास्य पूर्वपक्षदूषणत आह ॥ भक्ष्याभक्ष्यव्यवस्थेह, शास्त्रलोकनिवन्धना ॥ सर्वैव भावतो यस्मा-त्तस्मादेतदसाम्प्रतम् ॥२॥ (पृशि:) ननु भक्षणीयं मांस प्राण्पहत्त्वादित्येतत् स्वतन्त्रसाधनं प्रसगसाधनं चा॥ स्वतन्त्रसाधनपक्षे ओदनादिव- दित्ययं 'साधनविकलो दृष्टान्तः,' वनस्पत्यायेकेन्द्रियाणां यौद्धस्य प्राणित्वेनासिद्धत्वात्, ततश्च दृष्टान्ते प्राण्यङ्गत्व- लक्षणताधनस्प भक्ष्यत्वलक्षणसाध्येन व्याप्तत्वासिद्धरसिद्धान्धयाभिधानोऽनैकान्तिको हेतुः ॥ प्रसङ्गसाधनपक्षे त्यिदमुच्यते, 'भश्य' भक्षणीयमोनादि, अभक्ष्य' मधुमांसपलाण्ड्वादि,तयो व्यवस्था' मर्यादा, 'भक्ष्याभक्ष्यव्यवस्था उपलक्षणत्यादस्प पेपापेपगम्यागम्पादिपरिग्रहः, 'इह' 'अस्मिल्लोके,' 'शास्त्र आप्तवचनम्, 'लोको' लोकव्यवहारः, तो 'निपन्धन हेतुर्यस्याः सा तथा, न तु प्राण्यङ्गेतरमात्रनिवन्धना, 'सवैव' निरयशेपैव, न तु काचिदेव, भावतः' पार- मायेन, 'यस्मात्' कारणात् , 'तस्मात्' 'एतत् अनन्तरोक्तं भक्षणीयं सता मांसमित्यादिसाधनम् 'असाम्यत' अयुक्त- मिति ॥ २॥ असाम्प्रतत्वमेव हेतोरनैकान्तिकतोपदर्शनतो भावयन्नाह ॥ तत्र प्राण्यङ्गमप्येकं, भक्ष्यमन्यत्तु नो तथा ॥ सिद्धं गवादिसत्क्षीर-रुधिरादौ तथेक्षणात् ॥३॥ (त्तिः) 'तोति तयोः शास्त्रलोकयोः, वाक्योपक्षेपमात्रार्थो वा तत्रशब्द:, "प्राण्यङ्गमर्पि'जीवावयवोऽपि,आस्तामप्राण्य- ·प्रमप्येक किभित्, 'भव भोज्यम्, 'अन्य' परं पुनः, 'नो तथा' तेन प्रकारेण अभक्ष्यमित्यर्थः, 'सिद्ध' प्रतिष्ठितम्, कुनः सिद्धमित्याह, 'गवादीनाम् आदिशब्दात् मातृप्रभृतीनाम्, 'सत्' शोभनम्' अभिनवप्रसवधेनुसत्कादन्यत्, क्षीरं च पयो 'गघिरं च लोहितमादिर्यस्य तत्तथा, तत्र 'गवादिसत्क्षीररुधिरादौ विषये, आदिशब्दात् गवादिमूत्रमासादी भ, 'तथा तेन भक्ष्यानक्ष्यादिप्रकारेण, 'ईक्षणात्' अवलोकनात, तथाहि, “गवां क्षीरं मूत्रं वा पेयतया शास्त्रे लोके पन नपिप्पते घिरमांसे तु नानुमन्येते" ततश्च प्राण्य सद्भक्ष्यं चाभक्ष्यं चोपलब्धमतः सपक्षविपक्षवृत्तित्वादन- कान्तिको हेतुरिति ॥३॥ किय प्रसद्गसाधनं हि पराभ्युपगमानुसारेण भवति,न चास्माकं प्राण्यङ्गमिति कृत्वा मांसमभ- पमित्यम्युपगमः, किन्तु तदुत्थजीवापेक्षयेति दर्शयितुमाह ॥ प्राण्यङ्गत्वेन न च नो-भक्षणीयन्त्विमिदं मतम् ॥ किन्वन्यजीवभावेन, तथा शास्त्रप्रसिद्धितः ॥४॥ (कृत्तिः) पाण्यत्वेन जीवावयवतया हेतुना, 'न च' नैव, नोऽस्माकम्, 'अभक्षणीम्' अभोज्यम्, 'इदं मांसम्, 'मतं सम्मतम्, किन्तु किं पुनः, 'अन्यजीवभावेन' मांसस्वामिव्यतिरिक्तप्राणिसमुत्पादेन हेतुना, अभक्षणीयमिदं मत- त्यावर्तते । अन्यजीवभाव एव कुतः सिद्ध इत्यत्राह, तथा तेन प्रकारेण जीवसंसक्तिलक्षणेन, शास्त्रप्रसिद्धितः आप्तागम- प्रतिपितेः, प्रमिदं पागमे मांसस्य जीवसंसक्तिनिमित्तत्वम्, यदाह । " आमासु य पक्कासु य, विपञ्चमाणामु मांस- पेसीसु ॥ आपन्तिपमुक्याओ भणिओय निगोपजीवाण।। २॥"रतेन च श्लोकेन परस्य परमतानभिज्ञतापादनतोऽधि- पृलप्रमाणस्प प्रसासाधनता निराकृतेति ॥ ४ ॥ अथाधिकृतहेतोरेवानिष्ठार्थसाधकतां दर्शयन्नाह ॥ १ मामातुरतुर विपच्यमानामु मांसपेशीषु । मास्यन्तिकमुपपातो मणितो निगोदजीयानाम् ॥

·भिनुमांसनिपेधोऽपि, न चैवं युज्यते क्वचित् ॥ अस्यायपि च भक्ष्यं स्या-प्राण्यङ्गत्वाविशेषतः॥५॥
(गृत्तिः) भिक्षोयोदविशेषस्य, मांसं पिशितम्, तस्य निषेधो वर्जन 'भिक्षुमांसनिपेधः, स किल भवन्मतेन
मिक्षोरतिपूज्यत्यावश्यं युक्तो भवति, सोऽपि, आस्तां गयादिमांसनिपेधः, 'न च' नैव, एवं प्राण्यद्गत्वेन मांसभक्ष-
णायुपगमे मति,'युज्यते घटते,'फचित्कुत्रचित्,देशान्तरे कालान्तरे पुरुपान्तरे वा,अस्यैवाभ्युचयमाह, अस्थि' कीकसम,
भादिस्य तत्तथा अस्थ्यादि, तदपि च, न केवलं भिक्षुमांसादि, यत्किल 'भक्षयितुमशक्यमस्थिशृङ्गखुरादि
सदा िवभस्य भक्षणीयम, 'स्यात्' भवेत्, कुत इत्याह, 'प्राण्यगत्वस्य' जीचावयवत्वस्य हेतोः, 'अविशेषः'
गायं मांसे अस्थ्यादी चेति प्राण्यात्याविशेषस्तस्मात्, अतोऽभक्ष्यस्य भक्ष्यत्वापाद्नेन विरुद्धो हेतुरिति ॥५॥
अंग्रेव पणान्तरमाह ॥
एतापमात्रसाम्येन, प्रवृत्तिर्यदि चेष्यते॥ जायायां स्वजनन्यां च, स्त्रीत्वात्तुल्यैव साऽस्तु ते ॥६॥
(त्ति) गतदेव एतत्परिमाणमेय एतावन्मानम, तेन साम्यं सादृश्यं एतावन्मात्रसाम्यम् तेन प्राण्यङ्गत्वमाप्रसादृश्ये-
नेस्पी, 'प्रतिः' मांसभक्षणादी प्रवर्तनम् , यदि इत्ययुपगमे, 'चशब्दः पुनरर्थः, 'इष्यते' भवताऽभिमन्यते, तदा
फिमस्त्पित्यार, 'जापापां' भार्यायाम, स्वजनन्यां च'आत्मीयमातरि च, 'स्त्रीत्वात्' अङ्गनात्वेन हेतुना, 'तुल्यैव'समानैव,
अभिगमरूपा पूजारूपा या, 'सा' प्रवृत्तिः, 'अस्तु भवतु, 'ते तव, स्त्रीत्वाविशेपाद् दयोरपि, यथा प्राण्यगत्वाविशेषा-
मांसोदनयोरिति ॥ ६॥ प्रकरणार्थनिगमनायाऽऽह ॥
तस्माच्छात्रं व लोकं च, समाश्रित्य वदे बुधः ॥ सर्वत्रैवं बुधत्वं स्या-दन्यथोन्मत्ततुल्यता ॥७॥

·(वृत्तिः) यस्मानपदुक्तसाधनमनन्तरोक्तन्यायेन बहुदोषदुष्टं तस्मात्कारणात्, शास्त्रंच आप्तवचनम् , लोकं च'विशिष्ट-
जनम्, 'समाश्रित्य अङ्गीकृत्य, 'वदेत्' चूयात् , कोऽसौ, 'युधः' पण्डितः, कं विषये इत्याह, 'सर्वत्र' न मांसभक्षण-
विषय एष,अपितु सर्वत्र'सर्वस्मिन्नन्यस्मिन्नपि विपये,अन्यथा हिब्रुवाणस्य लोकरूढिनिराकृतादयः पक्षदोपाःप्रसंजेयुः,एवं
छुवाणस्य को गुण इत्याह, 'एवम्' अनेन प्रकारेण लोकशास्त्रसमाश्रयणपूर्वकवदनलक्षणेन, 'घुधत्वं पण्डितत्वम्,
'स्यात्' भवेत्, विपर्यये किं स्यादित्याह, 'अन्यथा' अन्येन प्रकारेण लोकशास्त्रानपेक्षतावदनलक्षणेन, 'उन्मत्ततुल्यता'
ग्रहगृहीतसमानता, स्यादिति गम्यते, आह च॥ "सतां पथा प्रवृत्तस्य,तेजोवृद्धी रवेरिव ॥ यदृच्छया प्रवृत्तस्य, रूपनाशो-
ऽस्ति वायुवत् ॥१॥” इति ॥७॥ बौद्धाभ्युपगताप्तप्रवचननिपिद्धत्वं मांसभक्षणस्य दर्शयन्नुपसंहारार्थमाह ।।
शास्त्रे चाप्तेन वोऽप्येत-न्निषिद्धं यत्नतो ननु ॥ लङ्कावतारसूत्रादौ, ततोऽनेन न किञ्चन ।। ८॥
(पृत्तिः) न केवलं लोके अस्मच्छास्त्रे चेदं निषिद्धम् , शास्त्रे'च आगमे च, आप्तेन क्षीणरागादिदोषेण सुगतेन,वोऽपि
युप्माकमपि, न केवलमस्माकमेव, 'एतद् मांसभक्षणम् , निषिद्धं निवारितम् , 'यत्नतः' आदरेण, 'ननु' इत्यक्षमायाम्,
फ शास्त्रे निपिद्धमित्याह, 'लकावतारसूत्रादौ निशाचरविनयनाय लङ्कायामवतारः सूत्र्यते तथागतस्य यत्र तल्लङ्काय-
तारसूत्रं तदादौ त किलोक्तम् ॥ " न प्राण्यद्गसमुत्थं, मोहादपि शखचूर्णमश्नीयात् ॥” आदिशब्दात् शीलपटला-
दिपरिग्रहः, 'ततः' इति यस्मादेवं तस्मात् , 'अनेन' मांसभक्षणसमर्थनेन, 'न किचन' नास्ति भवतोऽपि कञ्चन,
प्रयोजनमिति शेप इति ॥८॥ सप्तदशाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ १७॥

·।। अथ अष्टादशं मांसभक्षणदूपणाष्टकम् ॥ सदेयं माम न भक्षणीयं लोगशास्त्रविरोधादिति धर्मपादतो व्यवस्थापिते यः कश्चिदसहमान आह "न मांसभक्षणे दोप" इति तन्मतमस्तापनापार ॥ अन्याऽविमृश्य शब्दार्थ, न्याय्यं स्वयमुदीरितम् ॥ पूर्वापरविरुद्धार्थ मेवमाहात्र वस्तुनि॥१॥ (कृति) भन्यः' पूर्व पूर्वपक्षीकृतयौदादपरो विज इत्यर्थः, अविमृश्य' अपर्यालोच्य, शब्दार्थ' मांसमित्यस्य ध्वनेरभि- गम्, 'आर' इति 'सम्यन्धः, किम्भूतं शब्दार्थमित्याह, न्याय्य न्यायादनपेतम्, तथा, 'स्वयं आत्मना, 'उदीरित' प्रतिपादितम, "मां स भक्षपिता" इत्यादिना श्लोकेन,फथमाहेत्याह, पूर्वस्य पूर्वोक्तस्य "मांस भक्षयिता"इत्यादौसभक्ष- णनिषेधार्थस्य, 'अपरेण' अपरोक्तेन " न मांसभक्षणे दोषः" इत्यनेन "प्रोक्षितं भक्षयेन्मांस"इत्यादिना वा, अथवा "न मांसभक्षणे दोपः" इत्पस्य पूर्वस्य "निवृत्तिस्तु महाफला" इत्यनेनापरेण सह, 'विरुद्धों' विसंवादी, 'अर्थों' अभि. गो गय तत् 'पूर्वापरविरुद्धार्थम्, क्रियाविशेषणं घेदम्, 'एवम्' इति वक्ष्यमाणप्रकारम् , 'आह'ब्रवीति, 'अत्र' मांसभक्षणे, 'पस्तुनि' पदार्थ इति ॥१॥ यदाह तदेव दर्शयति ।। नमांसभक्षणे दोपो, न मये न च मैथुने । प्रतिरेपा भूतानां, निवृत्तिस्तु महाफला ॥२॥ (कृति)न' नैव, मांसभक्षणे पिशिताशने, दोप'इति दुपणम् कर्मयन्धलक्षणः,अस्यैव चाचपादार्थस्य पूर्वश्लोकेन प्रस्ता- पना हता, तत्पसन प शेपपादधर्य श्लोकस्याधीतमिति, तस्य व्याख्या,तथा, 'न' नैव, मये' मधुनि,पीयमान इति गम्पते, 'न' नैव, 'पशब्द' समुच्चयाः, 'मैयुने' अव्रह्मचर्ये, क्रियमाण इति गम्यते, कुत एतदेवमित्याह, यतः प्रवृत्तिः' ·0 स्वभावः, 'एषा' मांसभक्षणादिकाऽनन्तरोक्ता, 'भूतानां पाणिनाम्, 'निवृत्तिः' विरमणम्, पुनर्मांसभक्षणादिभ्य इति । गम्यते, 'महत्' वृहत, फलं'साध्यमभ्युदयादिकं यस्याःसा महाफलेति ॥२॥ योऽसौ स्वयमुदीरितोमांसशब्दार्थस्तमाह॥ मां स भक्षयिताऽमुत्र, यस्य मांसमिहाम्यहम् ॥ एतन्मांसस्य मांसत्वं, प्रवदन्ति मनीषिणः ॥३॥ (पृत्तिः) 'माम्' इति भक्षक आत्मानं निर्दिशति, 'स' इति भक्ष्यमाणो जीवः, 'भक्षयिता' इति श्वस्तनीप्रथमपुरुषक- वचननिर्देशः, ततो भक्षयिष्यत इत्यर्थः, न त्वयं शीलार्थिकः, 'अमुत्र' जन्मान्तरे, किंविधो य इत्याह, 'यस्य पश्चादेः, . 'मांस' पिशितम्, 'इह' अस्मिन् जन्मनि, 'अद्मि भक्षयामि, 'अहम्' इत्यात्मानं भक्षको निर्दिशति, एतद् अनन्तरो- दितम्, भक्षणेन भक्षणलक्षणम्, 'मांसस्य' पिशितस्य, 'मांसत्वं' मांसशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तम्, निरुक्तमित्यर्थः, 'प्रवद- न्ति' प्रतिपादयन्ति, 'मनीषिणः' निरुक्तविधिकुशला इति ॥ ३॥ एतेन च मांसभक्षणापायप्राप्तिप्रतिपादनेन मांसभ- क्षणे दोपोऽस्तीति वक्तव्यमेवोक्तमतः कथ (कि) मुक्तं न मांसभक्षणे दोष" इत्येतदेवाह ॥ इत्यंजन्मैव दोषोऽत्र, न शास्त्राबाह्यभक्षणम् ॥ प्रतीत्यैप निपेधश्च, न्याय्यो वाक्यान्तराद् गतेः॥४॥ (वृत्तिः) 'इत्थम्' अनेन प्रकारेण, भक्षकस्य भक्षणीयत्वप्राप्तिलक्षणेन, यद् 'जन्म' उत्पत्तिस्तद् , 'एव, किमपरदो- पगवेपणेन, 'दोपो दूपणम्, अनर्थावाप्तिरित्यर्थः, 'अन' मांसभक्षणे, ततः कथ(कि) मुक्तम् "न मांसभक्षणे दोषः” इति हृदयम् ॥ अत्र किल परः प्राह, 'न' नैव, यद्भक्षकस्य भक्षणीयत्वप्राप्तेसिभक्षणे दोप इति, कुत इत्याह, यतः, 'शास्त्राद्' आगमात्, थायभक्षण' यहि तमांसादनम्, 'प्रतीत्य आश्रित्य, एपोऽनन्तरोक्तः इत्यंजन्मलक्षणो दोषः, न । पुनः शास्त्रीयमांसभक्षणे, तथा, 'निषेधश्च' मांसभक्षणप्रतिषेधोऽपि, “ मां स भक्षयिता" इत्यादिनिरुक्तवलप्रापितः, ·, शानायाामक्षणमेव प्रतीत्य, 'न्याय्य उपपन्ना, कथं 'वाक्यान्तरात् "मां स भक्षयिता" इत्यादिवाक्यापेक्षया यदन्यदू पापं सवागन्तरं तस्मात, 'गते' परिच्छित्तः, मांसभक्षणस्येति गम्यम् ॥ अथवा, इत्थं 'जन्मैव दोपोऽन्न' इत्येक ताबदूपणम्, तथा अपरम्, 'न' नैव, 'शास्त्राद्वाह्यभक्षणं प्रतीत्य,' 'एपोऽनन्तरोक्तः "न मांसभक्षणे दोपः" इत्येवं- लक्षणः, 'निपेघों मांसभक्षणे दोषप्रतिपेधः, चशब्दों' दूषणान्तरसमुचयार्थः, 'न्याय्यः' सद्गतः, वक्ष्यमाणमोक्षितादि- विशेषणमांसादन पय दोपनिषेधो न्याय्यः, शास्त्रोक्तत्वादेव, न पुनः सामान्येनेति भावः ॥ कुत एतदिति चेदित्यत भार, 'याम्पान्तरागतेः' इति, "न मांसभक्षणे दोषः” इत्येवंविधात् सामान्यत एव मांसादनदोपाभावप्रतिपादनपराद् पापा यदन्यत् "प्रोक्षितं भक्षयेत्" इत्यादि वक्ष्यमाणं वा वाक्यं तद् वाक्यान्तरम्,'तस्मात्, 'गते परिच्छित्तेः,शास्त्रो- सत्येन मांसादनविशेषस्य निर्दोपतयावगमादित्यर्थ इति ॥ ४ ॥ एतदेव' वाक्यान्तरमाह ॥ प्रोक्षितं भक्षयेन्मांसं, ब्राह्मणानां च काम्यया ॥ यथाविधि नियुक्तस्तु, प्राणानामेव वाऽत्यये ॥५॥ (कृतिः) 'प्रोक्षित' वैदिकमन्यान्युक्षितम्, 'भक्षयेत्' अश्नीयात्, 'मांस पिशितम्, 'ब्राह्मणानां द्विजानाम्,'चशब्दों विशेषणसमुच्चये, 'काम्पया' इच्छया, दिजभुक्तावशेष प्रति तदनुज्ञया, 'विधि'न्यायः,या यत्र यागश्राद्धमाघूर्णकादौ प्रमिया तस्या नातिफमेण यथाविधि, तत्र यागविधिः पशुमेधाश्वमेधादिविधायकशास्त्रविहितः, श्राद्धविधिस्तु मांस विशेषापेक्षोऽयम्।। "औरणेह चतुरः, शाकुनेन तु पञ्च वै॥पण्मासांच्छागमांसेन,पार्वतीयेन सप्त वै ॥२॥ अष्टावेणस्य मांसेन, शोफरेण नषैव तु । दश मासांस्तु तृप्यन्ति, वराहमहिषामिपैः ॥२॥ कूर्मशशकमांसेन, मासानेकादशैव तु ॥ संगत्सरं तु तृप्पन्ति, पयसा पायसेन तु ॥३॥" माघूर्णकविधिस्तु याज्ञवल्क्योक्तोऽयम्, "महोक्षं वा महाजं वा, ·. ओत्रियाय प्रकल्पयेत्," इति, तथा, 'नियुक्तस्तु' गुरुभियापारित एव,नियुक्तश-दस्य वा यथाविधीति विशेषणम् , तुश-द एचकारार्थः, तथा, 'प्राणानामेव' इन्द्रियादीनामेव, न तु द्रव्यादीनाम् , 'वा शब्दः' पक्षान्तरद्योतका, अत्यये' विनाशे, उपस्थिते इति शेषः, मांस भक्षयेदित्यनुवर्तते, आत्मा हि रक्षणीयः, यदाह, “सर्वत एवात्मानं गोपयेत् ," इति ॥५॥ परोक्तमेवार्थमनुवादयारेणाशक्य दृपयन्नाह, द्वितीयव्याख्यापेक्षया पुनरुत्तरश्लोकस्यैवम्पातना, भवदापादित ( एवं शास्त्रीयमांसभक्षणे दोपाभावोऽस्माभिरभिधीयते न सामान्येनेति परमतमाशंक्य दूपयन्नाह ॥ अत्रैवासावदोपश्चे-निवृत्तिर्नास्य सज्यते ॥ अन्यदाऽभक्षणादत्रा-भक्षणे दोपकीर्तनात् ॥ ६॥ (पृत्तिः) अत्रैव' अनन्तराभिहित एव प्रोक्षितादिविशेषणमांसभक्षणे,अन्यत्र तु दोष एव, असौ या"न मांसभक्षणे' । दोपः" इत्यनेन वचसा युपगतः, 'अदोपो' दोपाभावः, 'चेद्' यद्येवं मन्यसे, तदेतिशेषः, किं दूपणमित्याह, निवृत्तिः' । विरतिः,न'नैव, अस्प मांसभक्षणस्य, सज्यते'प्राप्नोति,कुत इत्याह, अन्यदा अन्यस्मिन् प्रोक्षितादिमांसविशेपणाभाव- काले, 'अभक्षणात्' अनन्यवहरणात्, उक्तविधिव्यतिरेकेण हि मांसं न भक्ष्यते अतो मांसभक्षणस्याप्राप्तेनिवृत्ति स्य प्रसज्यत इत्युच्यते,“प्राप्तिपूर्वको हि निषेधः सफलो भवतीति," अथ प्रोक्षितादिविशेषणसद्भावे निवृत्तिर्भविष्यतीति "निवृत्तिस्तु महाफला" इति घचा सफलीभविष्यतीत्यत्राह, 'अत्र' प्रोक्षितादिविशेषणसद्भावे, 'अभक्षणे' अनशने, मांसस्य, दीपकीर्तनात्' दूषणाभिधानात्, निवृत्तिर्नास्य प्रसज्यते इति प्रकृतमिति ॥६॥ दोपकीर्तनमेव दर्शयन्नाह ।। यथाविधिनियुक्तस्तु, यो मांसं नाति वै द्विजः॥ स प्रेत्य पशुतां याति,सम्भवानेकविंशतिम् ॥७॥ (पृत्तिः)यो यो विधिः शास्त्रीयन्यायो यथाविधि,तेन नियुक्तो युक्तो व्यापारितो वागुरुभिः, यथाथिधिनियुक्त,"तुशब्दः' ·- पुनःशन्दापी तस्य चैर्यप्रयोगः, विधिना मांसमखादन्न निर्देपि एच,यथाविधिनियुक्तः पुनः, 'य'अनिर्दिष्टनामा, 'मांस'पिशि- तम्, 'म' नैव, अत्ति' भुङ्क्ते, ' इति निपातो याफ्यालङ्कारार्थः, 'दिजो' विप्रः, 'स' इति दिजः, 'प्रेत्य परलोके पशुतां' निर्यभापम्, 'याति प्राप्नोति, फियतो भवान् यावदित्याह, सम्भवनानि 'सम्भवा जन्मानि, तान् 'सम्भवान,"एकविंश- तिम्',एफेनाधिका विंशतिस्तामिति ॥७॥ प्रोक्षितादि विशेषणाभावे मांसस्य भक्षणेप्रवृत्त्यभावेन निवृत्तेरफलत्वात् प्रोक्षि- तादिविशेपणस्य च तस्याभक्षणे दोपकीर्तनात् निवृत्तिर्नास्य सज्यत इति यदुक्तम्,तत्र परकीयं परिहारमाशंक्य परिहरन्नाह॥ पारिनाज्यं निवृत्तिश्चे-यस्तदप्रतिपत्तितः॥ फलाभावः स एवास्य, दोषो निषितैव न 100 (पृति परिमाजो भायः 'पारिवाज्यम्,' मस्करित्यं गृहस्थभावत्याग इत्यर्थः, 'तदेव' निवृत्तिनिवन्धनत्यात् 'निवृत्तिः' मांसमक्षणोपरतिः, 'चेत्,' योयं मन्यसे, अयमभिप्रायो गृहस्थतायां प्रोक्षितादिविशेषणं मांस भक्षणीयमेव, तस्माच पारिमामयपतिपत्तियारेण निवर्तत इत्येवं प्राप्तिपूर्विका निवृत्तिमौसभक्षणस्य स्यात्, सा च महाफलेति, अतो निवृत्ति- नांस्प सम्पते इत्याचार्यवचनं परेण पितम् , अतोत्र दूपणमाह, 'या' कोपि, 'तप्रतिपत्तितः' पारिव्रज्याप्रतिपत्तितः पारिवाज्यामतिपत्तिमाश्रित्य, 'फलाभावः' अभ्युदयादिप्रयोजनाप्रातिः, 'स एवं' किमपरदोपगवेपणेन, 'अस्य' मांस- 'भक्षणस्प, दोपो' दूपणम् ,ततः किमित्याह 'निर्दोपता निर्दूपणता, 'एव'शन्दस्यान्यत्र सम्यन्धात्, 'नैव' नास्त्येव, अतः फरमुच्यते न मांसभक्षणे दोषः" इति,तथा "निवृत्तिस्तु महाफला"इति । अत्र विशेषेण किश्चिदुच्यते,ननु निवृत्तिनिरव- पादस्तुनो विधीयमाना महाफला सावद्यावा, यदि निरवद्यात्तदा यत्याश्रमादेरपि निवृत्तिरङ्गीकर्तव्या,तस्य निरवद्यत्वात्, न पतदिष्टम्,अप दितीयपक्षस्तदा मांसभक्षणस्य सावद्यत्वेन सदोपताप्राप्तेरिति ॥॥ अष्टादशाष्टकविवरणं समासम् ॥

·मद्यं प्रपद्य तद्भोगा-नष्टधर्मस्थितिर्मदात् ॥ विदंशार्थमजं हत्वा सर्वमेव चकार सः॥७॥ ततश्च भ्रष्टसामर्थ्यः, स मृत्वा दुर्गतिं गतः ॥ इत्थं दोपाकरो मद्यं, विज्ञेयं धर्मचारिभिः ॥ ८॥ (वृत्तिः)एपां गमनिका, 'कश्चित्' कोप्यनिर्दिष्टनामा, 'ऋपियालतपस्वी,किल महाटव्यां वसन्, 'तपः'अनशनादिकं अतिघोररूपम्, 'तेपे' तप्यतेस्म, दिव्यं वर्षसहस्रं यावत्, ततो 'भीतो' महत्तपोऽनेन कृतं मामितो नाकिनिकायनायक- पदात् पातयिष्यतीति भावनया भयमुपगतः, 'इन्द्रः शतमखः, ततः, 'सुरस्त्रियः' नाकिनितम्बिनीस्तिलोत्तमाप्रमुखाः, 'क्षोभाय' क्षोभणनिमित्तम्, 'तस्य इह सम्बन्धात्तस्य ऋषेः, 'प्रेषयमास' स्वर्गात्तत्राटव्यां प्रेपितवान्, ताश्च तत्त- पस्तेजसा तदनप्रवेशं कर्तुमशक्नुवत्यो वनाहहिस्तदभिमुखकृतविकसितकुसुमप्रकरा मस्तकन्यस्तहस्तकुद्मलसम्पुटमति- प्रणत्य तद्गतगुणगानप्रधाननृत्यप्रन्यन्धं विधुः, ततोऽसौ तदाक्षिप्तान्तःकरणश्चित्रलिखित इव बभूव, ततस्तास्तत्समीपमु- पजग्मुः, 'आगत्य च समीपीभूय च, 'ताः' सुरस्त्रियः, 'तक'ऋषिम् ॥४॥ 'विनयेन विविधचाटुवचनाञ्जलिकरणपादप- तनादिना, 'समाराध्य प्रसन्नमानसं विधाय, वरस्य अभिलपितार्थस्य दानं 'वरदान'तस्य अभिमुखः प्रड्डो 'वरदाभिमुखः' तम्, 'स्थित' सञातम्, 'जगुः' नानाविधशपथदानपुरस्सरमुक्तवत्यः, यदुत, 'मा' शीधु, तथेति समुच्चये, हिंसां प्राणि- भजस्व, 'अब्रह्म वा' मैयुनं वा, 'वाशब्दो' विकल्पार्थः, 'इच्छया' इष्ट्या, यदेतेपु त्रिपु तुभ्यं रोचते तदित्यर्थः ॥५॥ 'स' ऋपिः, 'एवम्' अनेन प्रकारेण, 'गदितोऽभिहितः, 'ताभिः' सुरस्त्रीभिः, 'द्वयो हिंसाऽब्रह्मणोः, 'नरकहेतुतां' निरयनिवन्धनताम्, 'आलोच्य स्वशास्त्रानुसारेण निश्चित्य, तथा, 'मद्यरूप' मदिरास्वभावम, 'चशब्दः' आलोच्येतिक्रियानुकर्षणार्थी, किंविधमित्याह, 'शुद्धानि' निर्दोपाणि, 'कारणानि निमित्तानि गुडधातकीजलप्रभृतीनि, वघम्, 'सेवस्व' ·, 'पूर्व मधावस्थायाः प्राकाले 'यस्य तत्तथा ॥६॥ ततः,"मद्यं ' मदिराम, प्रपद्य तत् पास्यामीत्यङ्गीकृत्य, तस्य विचित्र- चित्रमणिग्वण्डमण्डिततपनीयभाजनन्यस्तस्य सौरभ्यातिशयसमाकृष्टपट्पदपटलावनद्धगगनमण्डलस्य करणपट्चरण- चालापट्यप्रकृष्टताकारकस्य ताभिः ससम्भ्रममुपनीतस्य मद्यस्य भोग आसेवनं तद्भोगस्तस्मात् ,'नष्टा'भ्रष्टा, धर्मस्य'कुश- लानुष्ठानलक्षणस्य, 'स्थिति'र्व्यवस्था यस्य स तथा,ततश्च,'मदात् चित्तविप्लुतिलक्षणात, 'विदंशाथै मद्यपानोपदंशार्थम्, 'अज' छागम, 'हत्या' विनाश्य, सर्वमेव निरवशेपमपि यत्ताभिरभिहितमनभिहितं च पापमजपिशितपचननिमित्त- मिन्धनार्थमाराध्यदेवतादाममयप्रतिमास्फोटनादि तत, 'चकार' कृतवान्, 'स' इत्यसापिः ॥७॥ 'ततश्च' मद्यासेवना- नन्तरं पुनः, 'भ्रष्टसामो' निहततपोवीर्यः, 'स' ऋषिः, 'मृत्वा' प्राणान्परित्यज्य, दुर्गतिं नरकरूपाम्, 'गतः' प्राप्त इति दृष्टान्तः ।। 'अ' प्रकृतयोजनायाह, 'इत्थम्' अनेन प्रकारेण, 'दोपाकरों' दूपणोत्पत्तिभूमिः, मद्य' मदिरा, विज्ञेयं ज्ञातव्यम, 'धर्मचारिभिः' फुशलानुष्ठानसेवाशीलैरिति ॥ ८॥ एकोनविंशति(शा)तमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ १९॥ ॥ अथ विंशतितमं मैथुनदूपणाष्टकम् ॥ अध यदुक्तं न च मैथुने दोपः' इति तन्निराचिकीर्षुराह ॥ रागादेव नियोगेन, मैथुनं जायते यतः॥ ततः कथं न दोषाऽत्र, येन शास्त्रे निषिध्यते ॥१॥ (पृत्तिः) रागोऽभिप्वाङ्गलक्षणः,अथवा स्नेहरागविपयरागदृष्टिरागभेदात्त्रिविधो रागः,तत्राद्यो पत्यादिपु,द्वितीयः पुंवेदा- दिरूपः, तृतीयो धादिनां स्वदर्शनपक्षपातरूपा, तत्र 'रागात्' कामोद्यरूपात्, एवंशब्दो'ऽनाभोगमाध्यस्थ्यादिव्यवच्छे- .

·.
॥अथ एकोनविंशतितम मद्यपानदूषणाष्टकम् ॥
न मांसभक्षणे दोप इति निराकृतम्, अथ न मये इत्येतन्निराकरणायाह ।।
मद्यं पुनः प्रमादाङ्गं, तथा सञ्चित्तनाशनम् || सन्धानदोपवत्तत्र, न दोष इति साहसम् ॥१॥
(पृत्तिः)मदपतीति 'मधेशीधुः, पुनः शब्दः पूर्ववाक्यार्थापेक्षयोत्तरवाक्यार्थस्य विशेषद्योतनार्थः,तथाहि,मांसं जीवसं-
सक्तिनिमित्तं मयं पुनः, 'प्रमादाइम्,' प्रमदनं प्रमादोऽशुभो जीवपरिणामविशेषः, तस्याझं कारणम् , अथवा प्रमादी
मधादिः॥ यदाह ॥ "मजं विसयकसाया,निद्दा विगहा य पंचमी भणिया। एए पंच पमाया, जीवं पार्डति संसारे ॥१॥"
तस्यागमयययः, पश्चावयवरूपत्यात्तस्य, 'तथेति' विशेषणसमुच्चये, सच्छुभं यच्चित्तं मनः तन्नाशयति प्रध्वंसयतीति
'सच्चित्रानाशनम् ,' तथा सन्धाने जलमिश्रितयहुद्रव्यसंस्थापने ये दोषा जीवसंसक्त्यादयस्ते विद्यन्ते यत्र तत् ‘सन्धा-
नदोपवत्,'यदेवंविधं मर्यतत्र'मधे, 'न' नास्ति, 'दोषो'दूपणं कर्मबन्धादि, इति' एवं, वदत इति गम्यते, 'साहसं'धाष्टयम् ।
अथवा 'तत्र' मद्ये गुडघातक्यादिसन्धानरूपे न दोपोऽस्ति पापप्राप्सिलक्षणः, क इवेत्याह,सन्धानदोषवत्'कालिकादिस-
न्धानदोपवत्, अयमभिप्रायः, यथारनालादौसन्धानवति पीयमाने कर्मबन्धलक्षणो दोपो नास्त्येवं मयेऽपि दोपो नास्तीति,
एतद्वचनस्य च साहसत्वं चित्तभ्रमनियन्धनानामतियहनां मद्यपानदोषाणां प्रत्यक्षत एपोपलग्यमानत्वात् ॥ यथोक्तम् ।।
वैरूप्यं न्याधिपिण्डः स्वजनपरिभवः कार्यकालातिपातो, "विवेपो ज्ञाननाशः स्मृतिमतिहरणं विप्रयोगश्च
सद्भिः ॥ पालप्यं नीचसेवा १२कुलयलतुलनाधर्मकामाहानिः, १४-१५-11फट भोः षोडशैते निरुपचयकरा मय-
पानस्य दोपाः ॥१॥ अथवा कियन्तस्ते दर्शयिष्यन्त इत्याह ।
१०२ मधं पिण्यापाया, निद्रा विकथा च पञ्चमी भणिता ॥ एते पज प्रमादा जीवं पातयन्ति संसारे ॥१॥

·कि वेह बहुनोक्तेन, प्रत्यक्षेणेव दृश्यते ॥ दोपोऽस्य वर्तमानेऽपि, तथाभण्डनलक्षणः ॥ २॥
(पृत्तिः किम्, इति प्रतिपेधे,ततश्च न किञ्चित्प्रयोजनमित्यर्थः स्यात्, वाशब्दोऽथवार्थः,इह मद्यपानदूषणविषये,'बहुना'
प्रभूतेन, उक्तेन भणितेन, मद्यं प्रमादाहमित्यादिना,"यतः. प्रत्यक्षेणैव'एक्शब्दस्यापिशब्दार्थत्वात् अध्यक्षप्रमाणेनापि,न
केवलमनुमानादिना, 'दृश्यते' उपलभ्यते, दोपो दूपणम् , 'अस्य' मद्यपानस्य, 'वर्तमानेऽपि, काले न केवलमतीतकाले
बारकायतीदाहादि श्रूपते, 'तथा' तत्प्रकारं सदासमञ्जसवचनप्रसरमुपपतत्प्रभूतप्रहारमुपरममाणनरविसरं यभण्डनं'
संग्रामस्तदेव लक्षणं'रूपं यस्य स तथेति॥२॥ न केवलं प्रत्यक्षगोचरा मययानस्यदोपाः श्रुतगोचरा अपोत्येतद्दर्शयितुमाह ॥
श्रूयते च ऋपिर्मयात्, प्राप्तज्योतिर्महातपाः । स्वर्गाङ्गनाभिराक्षिप्तो, मूर्खवन्निधनं गतः॥३॥
(गृत्तिः)'श्रूयते च पुराणकथास्वाकर्ण्यते च,न केवल भण्डनमेव दृश्यते,कोऽसौ श्रूयत इत्याह,ऋपिर्मुनिः,विसन्धिश्चेह
विशेषलक्षणात् , 'मद्यात्' शीधुनः सकाशात्, निधनं गत इति सम्बन्धः, किंविशिष्टोऽसावित्याह,प्राप्तमवाप्न ज्योतिस्तेजो
ज्ञानरूपमष्टविधमहर्दिरूपं या येन स प्राप्तज्योतिः,'कथमित्याह,यतो महातपा' उग्रतपाः,पुनः किम्भूतः सन्नित्याह, स्वर्गा-
नाभि कनितम्यिनीभिः, 'आक्षिप्तः' आवर्जितः सन्, 'मूर्खवद्यालिश इव, 'निधनं विनाशम् , गतः'प्राप्त इति॥३॥
एतदेव दर्शयन् श्लोकपञ्चकमाह ॥
कश्चिदृपिस्तपस्तेपे, भीत इन्द्रः सुरस्त्रियः ॥क्षोभाय प्रेषयामास, तस्यागत्य च तास्तकम् ॥४॥
विनयेन समाराध्य, वरदाभिमुखं स्थितम् ॥ जगुर्मद्यं तथा हिंसां, सेवस्वाब्रह्म वेच्छया ॥५॥
स एवं गदितस्ताभि-द्वयोर्नरकहेतुताम् ।। आलोच्य मद्यरूपं च, शुद्धकारणपूर्वकम् ॥६॥

·दार्थः, 'नियोगेन' अवश्यम्भावेन, अनेन च मैथुने माध्यस्थ्येन प्रवृत्त्यसम्भवोपदर्शनेन मैथुनव्रतस्य निरपवादतामाह,
आद च ॥ "न वि किंचि अणुन्नायं, पडिसिद्धं वा वि जिणवारदेहिं ॥ मुत्तुं मेहुणभावं,न तं विणा रागदोसेहिति॥१॥"
मिथुनस्य प्रायः स्त्रीपुरुपढन्दस्य कर्म 'मैथुनम् , 'जायते' उपपद्यते, 'यतो' यम्मात् , 'ततः तस्मात् , 'कथं' केन प्रकारेण,
'न' नैच, 'दोषो' दूपणम्, रागलक्षणस्तजन्यकर्मबन्धलक्षणो वा, 'अत्र' एतस्मिन्मैथुने, 'येन' कारणेन, 'शाने 'न च
मैयुने दोपः' इत्येवंलक्षणे ग्रन्थे, 'निपिध्यते' निराक्रियते, त्वया दोप इति गम्यम् , अथवा चकारदर्शनात् येन च यतश्च
शाने निषिध्यते मैथुनमतः कथं न दोपः अथवा यदि नाम रागाज्जायते मैथुनं तदा जायताम् , कुतोऽत्र दोषसद्भावः,
उच्यते, येन कारणेन शाग्ने निपिध्यते, राग इत्यनुवर्तते,आह च॥ “को दुक्खं पाविज्जा,कस्स च सोक्खेहिं विम्हओ
हुज्जा ॥ को व न लभेन्ज मोक्खं, रागद्दोसा जइ न होज्जा॥१॥"अतः शास्त्रनिपिद्धरागपूर्वकत्वान्मैथुने कथं न दोप
इति हृदयम् ॥ प्रयोगोऽत्र, यद्रागजन्यं तत्सदोपम् , यथा हिंसाविशेषः, रागजन्यं च मैथुनम् , अतः सदोपमिति ॥१॥
अथ पक्षकदेशासिद्धोऽयं हेतुरिति परमतमाशङ्कमान आह ॥
धर्मार्थ पुत्रकामस्य, स्वदारेष्वधिकारिणः ॥ ऋतुकाले विधानेन, यत्स्यादोपो न तत्र चेत् ॥२॥
(गृत्तिः) 'धर्माध' पुण्यनिमित्तम् , 'पुत्रकामस्य सुतार्थिनः, अपुत्रस्य हि धर्मो न भवति,यदुच्यते ॥"अपुत्रस्य गति -
स्ति,स्वर्गो नैव च नैव च।तस्मात्पुत्रमुग्वं दृष्ट्वा पश्चाद्धर्म चरिप्यति(समाचरेत्)॥१॥"इति! स्वदारेयु'स्वकलत्रे,नतुपरकलत्र,
१०३ नापि फिञ्चिदनुमातं प्रतिषिद्धं यापि जिनवरेन्द्रः । मुक्या मैथुनभायं न तद्विना रागद्वेषाभ्यामिति ॥१॥
१० ४ को दुर्ग प्रानुयात् फम्य या सौर्यैविस्मयो भवेत् । को वा न लमेत मोक्षं रागद्वैपो यदि न भवेताम् ॥२॥

·, वेश्यायां या, तदधिगमस्यामर्थहेतुत्वात् , यदाह । “कुलानिः पातयत्यष्टौ, परदारानधिगच्छति ॥ स्वयं च नष्टसंस्कारः, पण्डत्यं लभते मृतः॥१॥"तथा पलीफेनपीतस्य,निःश्वासोपहतात्मनः। तस्याश्चैव प्रसूतेश्च,निष्कृतिपपद्यते ॥१॥" तस्यायेव प्रसूतेश्च वृपलीप्रसवस्य च निष्कृतिः प्रतिक्रिया शुद्धिरित्यर्थः । 'अधिकारिणों गृहस्थस्य, न यतेः, तस्य फलनायभायात्, 'ऋतुकाले' आर्तवसम्भवावसरे, अन्यदा दोपसम्भवात् ,यदाह ॥"ऋतुकाले व्यतिक्रान्ते, यस्तु सेवेत मैथुनम् । ब्रामहत्याफलं तस्य, सूतकं च दिने दिने॥१॥"विधानेन' स्त्रीशरीरनवनीतदर्भाच्छादनदर्भमणिमूलबन्धनादिना स्मृतिमार्गाभिहितेन विधिना, 'यत्' मैथुनम् , 'स्यात् ' भवेत्, दोपो दूपणम् , 'न' नैव, 'तत्र' मैथुने गतरागप्रवृत्तत्याद्वेद- नादिकारणाश्रितभोजन इवेति, 'चेत्' यदि मन्यसे त्वं परः, अनेन च पक्षैकदेशासिद्धता हेतोर्दर्शिता न च मैथुने दोप इत्यस्य च पक्षस्य विषयविशेपेापदर्शनेनाव्याहतिरभिहितेति ॥ २॥ अत्राचार्य उत्तरमाह ॥ नापवादिककल्पत्वा-न्नैकान्ते नेत्यसङ्गतम् ॥ वेदं ह्यधीत्य स्नायाद्य-दधीत्यैवेति शासितम् ॥३॥ (पत्तिः) धर्मार्थमित्यादिविशेषणोपेतमैथुने न दोप इति यदुक्तं तत्, 'न' नैव,कुत इत्याह, 'अपवादों हि विशेपोक्ति- विधिः, तप्रापवादे भव आपयादिकः, स चासौ कल्पश्चाचार आपवादिककल्प आपवादिकप्राय वाऽऽपवादिककल्पम्, तदायस्तत्यम्, तस्मात् 'आपवादिककल्पत्वात् , 'व्यसनगतस्य स्वमांसभक्षणवदिति दृष्टान्तोऽभ्यूह्यः, अयमभिप्राय:, याप्यपधादेन स्वमांसायासेव्यते तथापि तत्स्वरूपेण निर्दोपं न भवति, प्रायश्चित्ताद्यप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् , किं तहिं गुणा- न्तरफारणत्वेन गुणान्तरार्थिना तदाश्रीयत इति, 'एवं' मैथुनं स्वरूपेण सदोषमप्याकौमारायतित्वपालनासहिष्णुर्गुणा- * पितुर्गेहे च या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥ भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृपली स्मृता ॥१॥ . 15 ·न्तरापेक्षी समाश्रयते, सर्वथा निर्दोपत्वे तु आकुमारत्वाद्यतित्वपालनोपदेशोऽनर्थकः स्यात् गार्हस्थ्यत्यागोपदेशश्च, इत्यतः साधूक्तं धर्मार्थादिविशेषणेन मैथुने दोपाभाव आपवादिककल्पत्वात्तस्येति, ततश्च, 'नैकान्तेन' सर्वथा मैथुने दोप इति यदुक्तं न च मैयुने' इत्यनेन वचनेन इत्येतत्, 'असतिम्' अयुक्तम्, रागादिभावेन कथञ्चित् तस्य सदोष- त्यात्, धर्माधिनोऽपि हि पुंसो मैथुने मेहनविकारकारिणः कामोदयस्य तथाविधारम्भपरिग्रहयोश्चावश्यम्भावित्वात्, न च कामोद्रेकं बिना मेहनविकारविशेषः सम्भवति भयाद्यवस्थायामिवेति, 'आपवादिककल्पत्वात्' इति कचित्पठ्यते । तत्रैकवाम्यतया व्याख्या कार्या, अथ कथमापवादिककल्पत्वं धर्मार्थादिविशेषणयुक्तमैथुनस्येत्याह, 'वेद' ऋगादिकम् , 'दिशन्दो' याश्यालङ्कारार्थः, 'अधीत्य पठित्वा, 'स्नायात्' कलत्रसंग्रहाय स्नानं कुर्यात्, इत्यत्र वेदवाक्ये वेदव्याख्या- तृभिः, 'यत्' इति यस्मात् , 'अधीत्यैव वेदं पठित्वैव, नापठित्वा स्नायादित्येवमवधारणम् , 'शासितं व्याख्यातमिति॥३॥ विपर्ययमात् ॥ स्नायादेवेति न तु य-ततो हीनो गृहाश्रमः ॥ तत्र चैतदतो न्याया-प्रशंसास्य न युज्यते ॥ ४॥ (पृत्तिः) वेदमयीत्य स्नायादेव'वेदाध्ययनानन्तरं कलत्रसंग्रहाय स्नानं कुर्यादेव, इति' एवं 'नतुन पुनरवधारणं शासितम्, अन ओत्सगिको मैथुनपरिहार आपवादिकं मैथुनमित्यभिहितम्, अनेन चापवादिकेपितत्र रागभावसूचनातो रागज- न्यत्यहेनोः पक्षकदेशासिद्धता परिहता, अधाधिकृतवाक्यार्थनिगमनायाह, 'यत्' इति यस्मादेवमवधारणविधिः, 'ततः' तस्मात्कारणात् , 'हीनो' जघन्यः, 'गृहाश्रमो' गृहस्थत्वम्, यत्याश्रमापेक्षयेति गम्यम्, ततः किमित्याह, 'तत्र' च तस्मि- न पुनहत्थानमे 'एतत्' मैथुनं धर्मार्थादिविशेषणं सम्भवति, तत्रैव दारसंग्रहात् 'अत' एतस्मात्, 'न्यायात्' नीतेः,

·.
'प्रशमा' लापा, 'अस्य मैथुनस्य, 'न युज्यते न घटते, यत्याश्रमापेक्षया होनगृहाश्रमसम्भवित्वेन होनत्वादस्येति
भावः, ययोक्तं पुत्रार्थमिस्त्रापुत्रस्य गतिर्नास्तीति, तदयुक्तम्, परमतेनैव तस्य बाधितत्वात्, यदाह॥ "अनेकानि सह-
माणि, कुमारत्रापचारिणाम् ॥ दिवं गतानि विप्राणा-मकृत्या कुलसंततिम्" ॥१॥ इति ॥४॥
अथ यदुक्तं प्रशंसास्य न युज्यते इत्यत्र परमतमाशङ्कमान आह् ॥
अदोपकीर्तनादेव, प्रशंसा चेत् कथं भवेत् ॥ अर्थापत्त्या सदोषस्य, दोषाभावप्रकीर्तनात् ॥ ५॥
(पत्तिः) अदोषो दृपणाभावस्तस्य कीर्तनं “न च मैथुने” इत्यनेन मनुवचनेन संशब्दनम् 'अदोपकीर्तनम् ' 'तस्मादेव'
निमित्तान्तरन्यवच्छेदार्थमवधारणम्, 'प्रशंसा' श्लाघा, मैथुनस्य युज्यत इति शेपः, 'चेत् ' यद्येवं मन्यसे, तदा यो दो-
पस्तमाद, 'क' केन प्रकारेण, न कथचिदित्यर्थः, 'भवेत्' जायेत, प्रशंसेति वर्तते,'अर्थापत्या'चेदं ह्यधीत्य स्नायादिति
ोक्तप्रमाणेन, 'सदोपस्य' पापस्वरूपस्य मैथुनस्य, 'दोपाभावप्रकीर्तनात् न च मै इत्येवं लक्षणाद्दोपाभावोक्ति-
मायादेवाप्रमाणकादिति, न हि यदर्धापत्या दोपवदिति निश्चितं तदप्रमाणफेन वचनमात्रेण नपिमिति प्रतिपत्तुं
मायमिति भावः ॥ अथवा प्रशंसाऽस्य न युज्यत इति यदुक्तं, तद्युक्तम्, यतो न मया तत्प्रशंसितम्, किन्तु निर्दोप-
मित्युक्तम्, इत्याशय परिहरनाह, 'अदोपेत्यादि' अदोपकीर्तनमात्रादेव कथं प्रशंसास्य भवतीति चेदिति परमतं,
गरिराह, 'अर्धापत्त्या' भवति, अथ तामेवाह, 'सदोषस्य दोपाभावप्रकीर्तनात्' प्रशंसा कृता भवतीति ॥५॥
यदुक्तमदोपकोर्तनात् प्रशंसास्य युक्तेति तत्रादोपतोक्तेरेवाव्याप्यत्वमुपदर्शयन्नाह ॥
तत्र प्रवृत्तिहेतुत्वा-त्याज्यबुद्धेरसम्भवात् ॥ विध्युक्तेरिष्टसंसिद्धे-रुक्तिरेपा न भद्रिका ॥६॥

·(पृत्तिः) 'उक्ति' न मांसभक्षणे दोप इत्यादिभणनम्, 'एपा' अनन्तराभिहिता इति धर्मिनिर्देशः, 'न भद्रिका' न शोभना इति साध्यधर्मनिर्देशः कुत इत्याह, 'तत्र' मैथुनेऽर्थापत्या प्रागुपदर्शितदोपे, 'प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्राणिनां प्रवर्तन- नियन्यनत्यादिति हेतुः, प्रयोगश्चैवं या प्राणिनां सदोपपदार्थे प्रवृत्तिहेतुभूतोक्तिः सा न भद्रिका, यथा हिंसानिप- तोक्तिः, सदोपमैथुनप्रवृत्तिहेतुश्चेयं न मांसेलादिकोक्तिरिति, प्रवृत्तिहेतुत्वमेव कुत इत्याह, 'त्याज्यबुद्धेरसम्भवात्' त्याज्यं मैथुनमेवम्भूता बुद्धिस्तस्या असम्भवात् अनुत्पादात्, न मैथुने दोप एतामुक्तिं श्रद्दधानस्य कस्य नाम त्याज्य- मिदमित्येपा बुद्धिराविरस्तीति त्याज्ययुद्धभावे च को नाम न तत्र प्रवर्तत इति ॥त्याज्यबुद्धधसंभव एव कुत इत्याह विधिविधानमनुष्ठानं मैथुनस्य, तस्योक्तिर्भणितिर्विध्युक्तिस्ततो 'विध्युक्तः,' को हि नाम मैथुने न दोपोऽस्तीति वचना- विधेयं मैथुनं न प्रतिपद्यत इति, नन्यनेन वचनेन दोपाभावमात्रमेव मैथुनस्योक्तमिति कथमियं विध्युक्तिः स्यादि- त्पाद, इष्टस्य अनादिमहामोहवासनावासितमानसानां देहिनामभिलषितस्य मैथुनस्येतो मैथुननिर्दोपताभिधायकवच- नात् संसिद्विनिप्पत्तिः इष्टसंसिद्धिस्तत 'इष्टसंसिद्धेः, को हि तस्य निर्दोषतामवगम्य तदिष्टं 'न निष्पादयति, इष्टं चेदं मर्वप्राणभृतामिति, आह च॥ "कामिनीसन्निभा नास्ति, देवतान्या जगत्त्रये ॥यां समस्तोऽपि पुंवर्गों,धत्ते मानस- मन्दिरे ॥१३॥” अत उक्तिरेपा न मद्रिकेति व्याख्यातमेव ॥ अथवा उक्तिरेपान भद्रिकेत्यस्यां प्रतिज्ञायां प्रवृत्तिहेतुत्वा- दयो भिनायत्यारो हेतय इति ॥ ६॥ मैथुनं प्रकारान्तरेण दूपयन्नाह ॥ प्राणिनां वाधकं चेत-च्छाखे गीतं महर्षिभिः ॥ नलिकातप्तकणक-प्रवेशज्ञाततस्तथा ॥७॥ (गृत्तिः) 'प्राणिनां जीवानाम्, पाधकं उपघातकम्, प्यशब्दो दूपणान्तरसमुचयार्थः, 'एतत्' मैथुनम्, शास्त्रे व्याख्या- ·. प्रजप्रयागपत्रमारे, 'गीत' गदितम्, 'महर्पिमिः' महामुनिभिः, श्रीवर्धमानस्वामिप्रमुखैः, कथं बाधकं गीतमित्याह, नलिकागां येणुपादिस्पायां तप्तस्याग्निना दीप्तस्य कणकस्य लोहशलाकाविशेषस्य प्रवेशः प्रक्षेपः स एव ज्ञातमुदा- परणं ततो 'नलिकातप्तकणकपवेशज्ञाततः, 'तथा' इति तत्प्रकारात्, स्तभृतनलिकेति विशेषणयुक्ता, तथाहि ।। "मेहुणं भन्ते सेवमाणस्म केरिसए अस्संजमे कन्जइ? गोयमा से जहा नामए केइ पुरिसे बूरनलियं वा ख्यनलियं वा तत्तण अमोफणपणं ममहिदसेन्झा, मेहुन्नं सेवमाणस्स परिसए णं अस्संजमे कज्जइ” इति ॥७॥ दुषणान्तरमाप्तयचनप्रमिदं मैथुनस्य वाणः प्रकरणोपसंहारायाह ॥ मूलं चेतदधर्मस्य, भवभावप्रवर्धनम् ॥ तस्माद्विपान्नवत्त्याज्य-मिदं मृत्युमनिच्छता ॥८॥ (पृत्तिः) 'मूल' कारणम्, 'पशब्द' समुचये, 'एतत्' मैथुनम्, 'अधर्मस्य' पापस्य, यत एवमत एव भवभावप्रवर्धनम्,' भवमावस्ग संसारमत्तापाः, अधवा भवे संसारे ये भाषा उत्पादास्तेपाम्, भयहेतूनां वा भावानां परिणामानां प्राणि- यधादियोधादीनाम् प्रवर्धनम्' पृद्धिकरमिति विग्रहः उक्तं च ॥"मूलमेयमहम्मस्स,महादोससमुस्सयं ॥ तम्हा मेहुणसंस- गि, जिग्गन्धा पज्जयन्ति ६ ॥१॥” यस्मादेवम्, 'तस्मात्' कारणात्, 'विपान्नवत्' हालाहलमिश्रभोजनमिव, त्याज्य' १. मेशुन भदन्त सेवमानस्य(नेन) कीदृशोऽसंयमः क्रियते, गौतम, तद्यथा नाम कश्चित् पुरुषः वूरनलिकां वा रूतनलिकां वा तप्तेन अप:फणफेन समभिपंगयेत मैथुन सेवमानस्य (नेन) ईशोऽसंयमः क्रियते ॥ ६. मूलभेतवधर्मस्य महादोपसमुच्छ्रयः ॥ तस्मान्मैथुनसंसर्ग निर्मन्था धर्जयन्ति ।

·परिहार्यम्, 'मृत्यु' मरणम्, 'अनिच्छता' अनभिलपता, अमुमूर्पणा यथा विपान्नं त्यजनीयमेवं मैथुनं त्याज्यमिति भाव इति ॥ ८॥ विंशतितमाष्टकविवरणं समाप्तम्।। २०॥ ॥ अथ एकविंशतितमं धर्मविचारे सूक्ष्मवुद्धयाश्रयणाष्टकम् ॥ एवं कुतीथिकाननुशास्य स्वयूथ्याननुशासनार्थमाह ॥ अथवा सदोषमपि मांसाद्यासेवनं स्थूलवुद्धित्वात् फुतीथिकैरदोपतयावसितमिति प्रागुपदर्शितमथ स्थूलबुद्धित्वादेव धर्मार्थिनोऽपि धर्मव्याघातः स्यादिति धर्मविचारे मूक्ष्मयुद्धेराश्रयणीयतामुपदिशन्नाह ॥ सूक्ष्मबुद्धया सदा ज्ञेयो, धर्मो धर्मार्थिभिर्नरैः ॥ अन्यथा धर्मबुद्धथैव, तद्विघातः प्रसज्यते॥१॥ (वृत्तिः) 'मूक्ष्मबुद्धयो' निपुणमत्या, 'सदा सर्वकालम्, 'ज्ञेयो ज्ञातव्यः, कोऽसावित्याह, धर्मो दुर्गतिप्रपातरक्षणे हेतुः, कैरित्याह, 'धर्मार्थिभिः' धर्मश्रद्धालुभिः, नरैः' मानवैः, 'अन्यथा' स्थूलबुद्धया धर्मविवेचने कुतीथिंकानामिव, 'धर्मयु- द्वधैर्य धर्माभिप्रायेणापि, 'तविघातो' धर्मव्याहृतिः, 'प्रसज्यते' प्राप्नोतीति ।१॥ एतदेव दर्शयन्नाह ॥ गृहीत्वा ग्लानभैषज्य-प्रदानाभिग्रहं यथा ॥ तदप्राप्तो तदन्तेऽस्य, शोकं समुपगच्छतः॥ २ ॥ (पृत्तिः) 'गृहीत्वा' आदाय, 'ग्लानाय' अशक्ताय 'भैपज्यप्रदाने' औषधवितरणविषये 'योऽभिग्रहः प्रतिज्ञा, ग्लानाय मया भैपज्यं दातव्यमित्येवंरूपः, 'स' तथा तम्, 'यथा' इत्युदाहुरणोपन्यासार्थः, 'तस्य' ग्लानत्याभावेन ग्लानभैपज्य- प्रदानस्य, 'अप्राप्तिः' असम्भवः 'तप्राप्तिः तस्याम् ,तस्य ग्लानभैपज्यप्रदानाभिग्रहस्य अन्तः कालावधिपूर्त्या पर्यवसानं ·'तदन्नः' तत्र, 'गो' उगम्, 'समुपगच्छतो' बजतो अभिग्रहीतुर्धर्मयुद्धयाप्यधर्मो भवति,तथा सर्वत्रेति प्रकृतमिति ॥ २ ॥ शोकमेव दर्शयति ॥ गृहीतोऽभिग्रहः श्रेष्ठो, ग्लानो जातो न च कचित् ॥अहो मेऽधन्यता कष्ट, न सिद्धमभिवाञ्छितम्॥३॥ (गृत्तिः) 'गृहीतः' आत्तः, 'अभिग्रहः' उक्तरूपा प्रतिज्ञा, 'श्रेष्ठः' अतिप्रशस्यः, 'ग्लानो' रोगवान, 'जातो' भूतः, 'न च' न पुनः, 'कचित् देशे काले वा, गवं चाभिग्रहस्य विफलतागमनात्. 'अहो' इति विस्मये आमन्त्रणेवा, में मम, धनं लया धनं घा (अधया) अर्हतीति धन्यस्तद्रावस्तत्ता तन्निपेधो 'अधन्यता,' 'कप्ट' इति खेदवचनम्, 'न सिद्धन निष्पन्नम्, 'अभियानिछतं' अभिमतमिति ॥ ३ ॥ प्रकृतयोजनायाह । एवं पतत्समादानं, ग्लानभावाभिसन्धिमत् ।। साधूनां तत्त्वतो यत्तद्, दुष्टं ज्ञेयं महात्मभिः॥४॥ (गृत्तिः) एवम् अनेन प्रकारेणाभिग्रहविषयाप्राप्तौ शोकगमनलक्षणेन, हिशब्दोऽधिकृताभिग्रहस्य धर्मव्याघातरूपताभा- बनाः, एतस्य ग्लान भैषज्यपदानाभिग्रहस्य समादानं ग्रहणं 'एतत्समादानम् यच्छब्दोऽत्र द्रष्टव्यः, 'यत्' यस्मात्, ग्दाममा रोगयावेऽभिसन्धिरभिमायो “यदि कश्चित्साधुर्लानो भवति तदा शोभनं स्यादस्मदभिग्रहस्य सफलत्वप्रा- प्ते:"इत्पर्य लक्षणो विद्यते यत्र तत् 'ग्लानभायाभिसन्धिमत्' 'साधूनां मुनीनाम्, एतत्समादानमिति योगः, अथवा माना ग्लानभायाभिसन्धिमदिति योगः, 'तत्त्वतः' परमार्थवृत्त्या, 'तत्' इति तस्मात्कारणात् ,'दुष्टं' दोपवत्, नमायाभिसन्धिमत्वेन कर्मयन्धहेतुत्वात् , 'ज्ञेयं ज्ञातव्यम् , 'महात्मभिः' प्रशस्यस्वभावैरिति ॥४॥ परमपित्त्या दोषमाप्तिरन्यैरप्युपलब्धेति दर्शयन्नाह ॥ .

·~ ( लौकिकैरपि चेपोऽर्थो, दृष्टः सूक्ष्मार्थदर्शिभिः ॥ प्रकारान्तरतः कैश्चि-दत एतदुदाहृतम् ।। ५ ।। (पृत्तिः) लोके विदिता 'लौकिकाः' वाल्मीकिप्रभृतयः, तैरपि च, न केवलं जैनरेव, 'एपोऽनन्तरोदितः, "अर्थों अर्था- पत्तिजनितदोषलक्षणः, 'दृष्ट' उपलब्धः, किम्भूतैरित्याह, 'सूक्ष्मार्थदार्शभिः'पटुदृष्टिभिः ज्ञेयवस्तुविवेचकैः न वै पति- स्थूलबुद्धयोऽर्धापत्तिगम्यानेवंविधानर्थान् ज्ञातुमलं भवन्ति, ननु मिथ्यादृशां कथं सूक्ष्मार्थदर्शित्वम् , उच्यते, मत्यज्ञाना- धरणादिक्षयोपशमविशेषात् ,अज्ञानं तर्हि तेषां कथम् ,अत्राप्युच्यते सदसतोरविशेषात् ,आह च,"सयसयविसेसणाओ" गाहा ॥” (अष्टक ९ श्लो० ६ वृत्ती) प्रकारान्तरतः अस्मदुक्तमकारात् ग्लानभैषज्यदानाभिग्रहलक्षणादन्येन प्रकारेण, 'कैभित्' पाल्मीश्यादिभिरेव, न सर्वैः, कथं तैदृष्टोऽयमित्यवसितमित्याह, 'यतो' यस्मात्, एतत् ' वक्ष्यमाणम् , 'उदाहृतं' अभिहितमिति ॥५॥ अङ्गे वेव जरां यातु, यत्त्वयोपकृतं मम ॥ नरःप्रत्युपकाराय, विपत्सु लभते फलम् ॥ ६॥ (पृत्तिः) किल सुग्रीवेण तारायाप्तौ रामदेव एवमुक्तः, अङ्गेष्वेव मदीयगानेष्वेव, 'जरा जरणपरिणामम् , 'यातु' गच्छतु, मा प्रत्युपकारद्वारेण तियातनीयं भवत्वित्यवधारणार्थः, किं तत्, वालेः सकाशात् तारां विमोच्य मम तदर्पणेन, 'त्वया' भवता, 'उपकृतम्' उपकारः कृतः, 'मम' इत्यात्मानं सुग्रीवो निर्दिशति, तस्मात् किमित्येवमित्याह, 'नर' उपकारकारिमानवः, उपकारं प्रतीत्याश्रित्योपकारः तस्मै 'प्रत्युपकाराय' उपकृतनरेण क्रियमाणाय, सम्पद्यते यत् फलम्, 'विपत्सु' व्यसनेषु सत्सु, 'लभते' प्राप्नोति, तत् 'फलम्' उपकारकारिक्रियायाः साध्यम् , अयमभिमायः, उप- कारको व्यसनगत एव उपकारक्रियायाः फलमुपकतेन कृतं लभते,नपुनरन्यदा व्यसनाभावे निरवसरत्वेन तदसम्भवादिति ( ·किमुक्तं भवति, मा त्वमापदं प्राप यस्यामहं भवन्तमुकपरोमीति । अन्ये त्याहुः, 'नरः' उपकृतमानवः 'प्रत्युप- काराः विपत्सु उपकारकारिव्यसनेय, लभते फलं'फलहेतुत्वावसरमिति ॥३॥ एवं तावद्धर्मार्थप्रवृत्तावपि धर्मव्याघातो भवत्यनिपुणयुद्धीनां ग्लानभैषज्याभिग्रहमवृत्ताविवेति समर्थितम्, अधुनैवमेव सर्वास्वपि प्रवृत्तिष्विति दर्शयन्नाह॥ एवं विरुद्धदानादो, हीनोत्तमगतेः सदा ॥ प्रवज्यादिविधाने च, शास्त्रोक्तन्यायवाधिते ॥७॥ द्रव्यादिभेदतो ज्ञेयो, धर्मव्याघात एव हि ।। सम्यग्माध्यस्थ्यमालम्व्य, श्रुतधर्मव्यपेक्षया ॥८॥ (पृत्तिः)यथाग्लान भैषज्यदानाभिग्रहे धर्मयुद्धया कृतेऽपि बुद्धिदोपात् धर्मव्याघातःप्रसज्यते (जति), एवं अनेनैव न्यायेन, विरुद्धस्य शारविनिवारितस्य जीवोपघातहेतुत्याद्रे(द्दे)यद्रव्यस्याधाकर्मादिदोपदपितस्य माप(मास)तिलादेर्वा, विरुद्धाय या मदोपत्येन शास्त्रनिराकृताय पात्राय, दानं वितरणं विरुद्धदानम्, तदादिर्यस्य शीलतपोभावनाधर्मस्य गुरुविन- पदेवतापूजनादेर्वा स विरुद्धदानादिः तत्र, द्रव्यादिभेदतो धर्मव्याघात एव ज्ञेय इति योगः,कुत इत्याह,हीनस्य गुण- वियुक्तस्य देयन्यस्य पात्रस्य वा उत्तम प्रधानं एतदिति गतिरवगमो योधो हीनोत्तमगतिः ततोहीनोत्तमगतेः,' 'सदा' मर्यदा, शास्त्रनिराकृतत्वेन हि हीनमपि देयं पात्रं चोत्तममिति बोधविपर्ययादनवगच्छन् यदा दाने प्रवर्तते तदा धर्मस्य व्याघातः स्फुट एवेति ॥ दातव्यद्रव्यविरुद्धता च ॥ "अन्नाईणं सुद्धाण, कप्पणिज्जाण देसकालजुयं ॥ दाणं जई- णमुचिय,गिहीण सिरवावयं भणियंगा॥"इत्येतद्दानविशेषणविपर्ययावसेया ॥पात्रविरुद्धता पुनरेवम्॥ "सीलब्चय- रहिगाण, दाणं, दिज्जई कुपत्ताणं ॥ तं खलु धोवइ वत्थं,रुहिरकयं लोहितेणेवः ॥"तथा प्रवज्यादीनां सर्वविरति- ७. अन्नादीनां शुद्धानां कल्पनीयानां देशकालयुतम् । दानं यतिभ्य उचितं गृहिणां शिक्षावत भणितम् ॥ ८. शीलयतरहितानां (तेभ्यो) दानं यहीयते कुपात्राणाम् (वेभ्यः) । तत् खलु धान्यते वस्त्रं रुधिरकृतं लोहितेनैव ॥

·प्रतिपत्तिप्रभृतीनों विधानं करण 'प्रव्रज्यादिविधानम्,' आदिशब्दाद्देशविरत्यादिग्रहः, 'तत्र च' न केवलं विरुद्ध-
दानादायेय, किम्भूते प्रवश्यादिविधान इत्याह, 'शास्त्रोक्तन्याययाधिते' आगमाभिहितनयनिराकृते, हीनोत्तमगतेरिति
हेतुरिहाणि वर्तते धर्मव्याघातो ज्ञेय इत्येतत्रापि सम्बन्धनीयम्,तत्र प्रव्रज्यादिविधाने शास्त्रोक्तोऽयं न्याय:॥"निय-
पसहावालोयण-जणवायावगमजोगसुद्धीहिं॥ उचियत्तं नाऊणं,निमित्तओसइ पवजा॥१॥"तथा “पव्वजाए जोग्गा,
आरियदेमम्मि जे समुप्पन्ना । जाइकुलेहिं विसिवा, तह खीणप्पायकम्ममला• ॥१॥” इत्यादि ॥ देशविरतौ पुनः॥
गुगमूले सुगमम्मो,संविग्गो इत्तरं व इयरं वावज्जेत्तु तओ सम्म, वज्जेइ इमे अईयारे॥१॥"जिनदीक्षायां तु "दीक्खाए
व रागो, लोगविदाण चेव चागोत्ति ॥ सुंदरगुरुजोगो वि य, जस्स तओ एत्थ उचिओत्ति॥१" ॥
एतमाया प पतविपर्ययादिति, 'द्रव्यादिभेदतो'द्रव्यक्षेत्रकालभावविशेपानाश्रित्य,विरुद्धदानादौ प्रवज्यादिविधाने च, 'ज्ञेयों'
शानन्या, धर्मव्याघात एवं धर्मयाधैव,न तुधर्माराधनम् तत्र विरूद्धदाने द्रव्यतो धर्मव्याघातो यथैपणीयत्वेनाविरुद्धद्रव्ये
फरादौसाधुसंस्तरणहेतौ सत्यपिअनेषणीयतया विरुद्धमत एव हीनमुत्तममिति बुद्धया ददतः,एवं क्षेत्रतोऽकान्तारादिक्षेत्रे
फालतः सुभिक्षकाले, भावतस्तु अग्लानावस्थायाम्, उक्तं च ॥ "संथरणम्मि असुद्धं, दोण्ह वि गेण्हन्तदेन्तयाणहियं ॥
.. निजफम्यभागालोचनजनवादावगमयोगशुद्धिभिः ॥ उचितत्वं सात्वा निमित्ततः सदा प्रवर्तेत ॥
१०. प्रसन्याया (2) योग्याः आर्यदेशे ये समुत्पन्नाः । जातिकुलैर्विशियाः तथा क्षीणप्रायकर्ममलाः ॥
१५. गुरमूले थुतधर्मः संविग्न इत्वरं वा इतरं (सर्वकालं) या । वर्जयित्वा ततः सम्यग चर्जयति इमानतिचारान् ॥
१२. दीक्षायामेय रागो लोकविरुद्धानामेव त्याग इति । सुन्दरगुरुयोगोऽपि च यस्य सोऽत्रोचित इति ॥१॥

·आउरदिइन्तेणं, तं व हियं असंधरणे॥१॥"तथा प्रव्रज्यादिविधाने औत्सर्गिकशास्त्रवाधिते द्रव्यतो धर्मव्याघातो यथा, शाग्ननिराकृतं नपुंमकादिकं जीवद्रव्यं प्रवाजयतः, क्षेत्रतोऽकान्तारादिक्षेत्रे, कालतः सुभिक्षकाले, भावतः स्वस्थावस्था- यामिति, हिशन्दः स्फुटापः, कथं धर्मव्याघातो ज्ञेय इत्याह, 'सम्यक् अविपरीतम्, 'माध्यस्थ्यं' अनाग्रहत्वम्, 'आल- म्य' आश्रित्य, तदपि न स्वरच्या किन्तु श्रुतधर्मेव्यपेक्षया' आगमापेक्षया, न तु तदनपेक्षया इति ॥८॥ ॥ एकविंशतितमाष्टकविचरणं समाप्तम् ॥२१॥ ॥ अथ द्वाविशतितम भावशुद्धिविचाराष्टकम् ॥ विद्धदानादायपि भावशुद्धधर्म एव न तु तव्याघात इत्यत आह ॥ भावशुद्धिरपि ज्ञेया, येपा मार्गानुसारिणी ॥ प्रज्ञापनाप्रियात्यर्थ, न पुनः स्वाग्रहात्मिका ॥१॥ (पृत्तिः) भावशुद्धिः' मनसोऽसंक्लिश्यमानता या परैर्विरुद्धदानादौ धर्मव्याघातपरिहारनिबन्धनतया कल्पिता सापि, न केवल धर्मव्याघात एव ज्ञेय इति 'अपि'शब्दार्थः, ज्ञेया ज्ञातव्या, 'या पपा' वक्ष्यमाणस्वरूपा नान्या, तामेवाह, मार्ग जिनोक्तज्ञानादिकं मोक्षपथमनुसरत्यनुगच्छतीत्येवंशीला 'मार्गानुसारिणी,' अथ परो ब्रूयात् , सैपा ममेत्यत्राह, मापना आगमार्योपदेशनं सा प्रिया वल्लभा यस्यां भावशुगौ सा 'प्रज्ञापनाप्रिया, "अत्यथै' अतिशयेन, उक्तस्यैवार्थस्य गतिरेफमाह, 'न' नेय, पुनःशब्दः पूर्वोक्तार्थापेक्षया प्रकृतार्थविलक्षणताप्रतिपादनार्थः, स्वः स्वकीयो न तु शास्त्रीयः, २३. संस्तरणे शुक्ष द्वयोरपि गृहबदतोरहितम् । आतुरदृष्टान्तेन तदेव हितमसंस्तरणे ॥१॥ अथ ·om ( स चासायाग्रहश्वार्धाभिनिवेशः स्वाग्रहः स एवात्मा स्वभावो यस्याः सा स्वाग्रहात्मिकेति॥१॥ अथ कस्मात् स्वाग्रहात्मि- कापि'भावशुद्धिर्न भवतीति,अत्रोच्यते भावशुद्धिविपर्ययभूतभावमालिन्यरूपत्वात्स्वाग्रहस्येत्येतत् श्लोकत्रयेणदर्शयन्नाह। रागो द्वेपश्च मोहश्च, भावमालिन्यहेतवः ॥ एतदुत्कर्पतो ज्ञेयो, हन्तोत्कर्पोऽस्य तत्त्वतः॥२॥ (वृत्तिः) रागोऽभिप्वद्गलक्षणः, देपोऽप्रीतिरूपः, 'मोहश्च' अज्ञानलक्षणश्च, 'चशब्दो समुच्चयायौं, एते त्रयोपि भावमा- लिन्यहेतवः' आत्मपरिणामाशुद्धिनिधन्धनानि स्वाग्रहादिभावकारणानीति गर्भः, एतेषां रागादीनां उत्कर्ष उपचय एतदुत्कर्षस्तत 'एतदुत्कर्पतो, 'ज्ञेयो' ज्ञातव्यः, 'हन्त' इति प्रत्यवधारणार्थः कोमलामन्त्रणार्थो वा, 'उत्कर्ष' उपचयः, 'अस्य' भावमालिन्यस्य स्वाग्रहादिरूपस्य, तत्त्वतः' परमार्थवृत्त्येति ॥ २॥ ततः किमित्याह । तथोत्कृप्टे च सत्यस्मिन्, शुद्धिवै शब्दमात्रकम् ॥ स्वबुद्धिकल्पनाशिल्प-निर्मितं नार्थवद्भवेत् ॥३॥ (पृत्तिः) तथा' तेन प्रकारेण रागाद्यत्कर्पलक्षणेन, 'उत्कृप्टे' उत्कटे, 'चशब्द, पुनरर्थः, 'सति'भवति, अस्मिन रागादि- हेतुके स्याग्रहादिरूपे भावमालिन्ये, 'शुद्धि शुद्धत्वम् , भावस्येति गम्यते, वैशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः,शब्द एवाभिधान- मेव शन्दमानं तदेव कुत्सितम् 'शब्दमात्रक' निरभिधेयमित्यर्थः, मालिन्योत्कर्षे सति नास्ति भावशुद्धिर्मालिन्यस्य । तदिग्दरूपत्यादग्निसावे शीतपदिति भावना । अथ मालिन्ये सत्यपि शुद्धिरिष्यते ततः कथं शब्दमात्रत्वमस्या इत्यत्राह, स्वबुद्धया प्रमाणापरतन्त्रया मत्या कल्पना क्लतिः सैव शिल्पं चित्रादिकौशलं तेन निर्मितं विरचितं' स्व- द्विकल्पनाशिल्पनिमित' यच्छन्दरूपं तदिति गम्यम् , 'न' नैव, 'अर्थवत्' साभिधेयम्, 'भवेत् जायतेति ॥ ३॥ अथ स्वाग्रहस्य भावमालिन्यरूपतां स्पष्टयन्नाह ।। ( ·न मोहोद्रिक्तताऽभावे, स्वाग्रहो जायते कचित् ॥ गुणवत्पारतन्त्र्यं हि, तदनुत्कर्पसाधनम् ॥ ४ ॥ (कृति) 'न नेव,मोहस्याज्ञानस्योपलक्षगत्यात् रागदेपयोचोदिक्तता उद्रेकस्तस्या अभावः अविद्यमानता मोहोद्रिक्तताऽ- भापतन 'मोहोटिकताभावे,' स्वाग्रहोऽनागमिकार्थाभिनिवेशो भावशुद्विविपर्ययलक्षणः, 'जायते भवति, 'कचित्' फुपनिदपि यस्तुनि । इदमुक्तं भवति, मोहोत्कर्पजन्यत्वात्स्याग्रहो' भाषमालिन्यम् ,मोहोत्कर्पजन्यत्वं चास्य " रागो पn" (लो०-२) इलादिवचनप्रामाण्यात् , तदेवं स्वाग्रहस्य भावमालिन्यरूपत्यागावशुद्धिर्न तदात्मिकेति स्थितम् । मर मोरहासस्य स्याग्रहाभायहेतोः क उपाय इत्याह, गुणवतां विद्यमानसम्यग्ज्ञानक्रियागुणानां पारतन्त्र्यमधीनत्वं 'गुणयत्यारतन्जयम्,' हिशब्द पुनरर्थी, गुणवत्पारतन्त्र्यं पुनः तस्य मोहस्यानुत्को हासस्तस्य साधनं कारणं 'तदनु- कर्पसाधनम्,' दृश्यते यागमस्यागमविदां वा पारतन्त्र्यान्मोहानुत्कर्ष इति गुणपत्यारतन्यस्य मोहानुत्कर्पसाधकत्वमागमज्ञाऽऽचरितेन समर्थयन्नाह ।। अत एवागमज्ञोऽपि, दीक्षादानादिपु धुवम् ॥ क्षमाश्रमणहस्तेने-त्याह सर्वेषु कर्मसु ॥५॥ (पृतिः) यत एय कारणात् गुणवत्पारतन्त्र्यं मोहानुत्कर्पस्य साधकम् ,'अत एव'एतस्मादेव कारणात् , 'आगमज्ञोऽपि' आप्तपपनयेपि सन, आस्तामनागमज्ञः, 'दीक्षादानादिपु' प्रव्रज्याचितरणप्रभृतिषु, आदिशब्दादुधेशसमुद्देशादियु, फर्मस्थिति योगा, 'भ' निश्चितम् , 'क्षमाश्रमणहस्तेन' स रुकरेण, न स्वातव्येण, 'इति' एवंरूपममिलापम्, 'आहे' लक्षणा मापशुद्धिनान्ययेति ॥५॥ एतदेवाह ॥ प्रते, दीक्षादिदाता मोहानुत्कर्षार्थमेप, 'सर्येषु', समस्तेपु 'कर्मसु व्यापारेष्यिति, तस्माद्गुणवत्पारतन्त्र्यादेव मोहानुत्कर्ष- ·, इदं तु यस्य नास्त्येव, स नोपायेऽपि वर्तते ।। भावशुद्धेः स्वपरयो-गुणायज्ञस्य सा कुतः ॥ ६॥ (त्तिः) इदम्' अनन्तरोदितं गुणवत्पारतन्त्यम् , 'तुशब्दः' पुनरर्थः, 'यस्य' प्राणिना, 'नास्त्येव' न विद्यत एव, स' प्राणी, न नैच,'उपायेऽपिहेतावपि, पर्तते,'आस्तां भावशुद्धौ,गुणवत्पारतन्यस्यैव तदुपायत्वात् , कस्यानोपायेऽपि वर्तत इत्याह, 'भावशुद्धः' परिणामशुढेः, कुत एतदित्याह, यस्मात् 'स्वपरयो आत्मेतरयोविषये 'गुणायज्ञस्य' 'सा' भावशुद्धिः, 'कुतः,' न फुतोऽपि, नास्तीत्यर्थः, अयमभिप्रायः, यो हि गुणवत्पारतन्न्ये न वर्त्तते स गुणवगुणान स्वगतगुणदोपांच न जानाति, कथमन्यथा गुणवत्परतन्त्रो न भवति, यश्च तान्न जानाति तस्य मोहोपहतवुद्वित्वानास्ति भावशुद्धिस्तस्या मोहानुल्कर्षरूपत्यादिति ॥ ६॥ अथ यादृश्यां भावशुद्धौ धर्मव्याघातो न भवति तां लक्षयितुमाह ॥ तस्मादासन्नभव्यस्य, प्रकृत्या शुद्धचेतसः॥ स्थानमानान्तरज्ञस्य, गुणवद्वहुमानिनः ॥ ७॥ ओचित्येन प्रवृत्तस्य, कुग्रहत्यागतो भृशम् । सर्वत्रागमनिष्ठस्य, भावशुद्धिर्यथोदिता॥ ८॥ (पृत्तिः) यस्माद् गुणदोपानभिज्ञस्य भावशुद्धिर्न भवति, तस्मात् कारणात् ,अथवा तस्माद् गुणवत्पारतन्त्र्यात् , आसन्नो मुक्तनिकटयती से चासो भव्यश्च मुक्तिगमनयोग्य आसन्नभव्यः' तस्य, भावशुद्विरिति सम्बन्धः, तथा, 'प्रकृत्या सद्भावेनैव 'शुद्धचेतसो असंश्लिष्टमानसस्य, रागादीनामपचीयमानत्वात् , तथा, स्थानं चाचार्योपाध्यायादिक गुणास्पदं, मानतस्यैव पूजा स्थानमानौ तयोः स्वजात्यपेक्षया अन्तरं विशेपस्तं जानातीति तज्ज्ञस्तस्य 'स्थानमानान्तरज्ञस्य', मुदमुक्तं भरति आचार्योपाध्यायादिकस्य स्थानस्य च तथा तद्विषयमानस्य च यो विशेष उत्तमोत्तमतरमहाफलतरादि- लक्षण इदमस्योचितमिदं चास्येत्येवंरूपस्य (श्च) तज्ज्ञस्य,अत एव गुणवहुमानिना'सगुणपक्षपातिना तथा स्थानमानान्त-

·स्य गुणवहारमानिनोऽपि सतः 'औचित्येन' यथागुणं यथायोग्यमिति यावत्, 'प्रवृत्तस्य' व्याप्तस्य विधेयानुष्ठानेपु,
"महत्यागतो, मिथ्यानासनाव्यपोहेन, 'भृशम्' अत्यर्थम् , 'सर्वन' समस्तेषु व्यक्षेत्रकालभावेषु विधिपु, 'आगमनि-
प्रय आप्तयचनप्रमाणस्प, फिमित्यात, "भावशुद्धिः' परिणामशुद्धता, 'यथोदिता' पारमार्थिकी,भवति, य या(था)
धर्म गापातो न जापते, उक्तविशेषणाभावे तु या सा पुनरयथोदितेति ॥ ७-८॥याविंशतितमाष्टकविवरणं समाप्तम् ।।
॥ अथ त्रयोविंशतितमं शासन(स्त्र)मालिन्यनिषेधाष्टकम् ॥
पाणिना मा भायशुद्धिर्विधेयेत्युक्तम् , अथ तामिच्छता शासनमालिन्यं सर्वथा रक्षणीयमन्यथा महानर्थ इति दर्शयन्नाह॥
यः शासनस्य मालिन्येऽनाभोगेनापि वर्त्तते ॥ स तन्मिथ्यात्वहेतुत्वा-दन्येषां प्राणिनां ध्रुवम् ॥१॥
वनात्यपि तदेवालं, परं संसारकारणम् ॥ विपाकदारुणं घोरं, सर्वानर्थविवर्धनम् ॥ २॥
(कृतिः) 'या' फोऽपि अमणादिः, 'शासनस्य' जिनप्रवचनस्य, 'मालिन्ये' लोकविरुद्धाचरणेनोपघाते, आह च॥
एफायदयारन्तो वि,संतो दुस्लभं कुणइ योहिं ।आहारे नीहारे,दुगुंछिए पिंडगहणे या॥१॥" 'अनाभोगेनापि अज्ञा-
नेनापि फिपुनराभोगेनापि, वर्त्तते'च्याप्रियते,'स'प्राणी,तेन जिनशासनमालिन्येन करणभूतेन मिथ्यात्वहेतुर्विपर्यस्तबोध-
नफातन्मिध्यात्यहेतुः'तत्त्वम्, अथया तस्मिन् जनशासनविपये मिथ्यात्व भावहेतुत्वं मिथ्यात्वजनकत्वं तन्मिथ्या-
त्यहेतुत्य' तस्मातन्मिथ्यात्यहेतुत्वात, 'केपां मिथ्यात्वहेतुत्वात् ? केपां मिथ्यात्वजनकत्वादित्याह, अन्येपा'आत्मव्यति-
१४. पट्शायदयापानपि, संयतः दुर्लभं करोति योधिम् ॥ आहारे नीहारे जुगुप्सिते पिण्डग्रहणे च ॥१॥

·रिकानां पे हि तस्यासदाचारेण जिनशासनं हीलयन्ति तेपाम्, 'प्राणिनां जीवानाम्, 'धुर्व' अवश्यतया, 'बन्धात्यपि' स्यात्मप्रदेशेषु सम्बन्धयत्यपि न केवलं तेषां तज्जनयति, 'तदेव' मिथ्यात्वमोहनीयकर्मैव यदन्यप्राणिनां जनितं न त्वन्यचाभं कर्मान्तरम्, 'अलं' अत्यर्थम्, निकाचनादिरूपेण, 'परं' प्रकृष्टम्, 'संसारकारणं भवहेतुम्, 'विपाकदारुणं' दारुणविपाकम, 'घोर' भयानकम्, 'सर्वानर्थविवर्धन' निखिलप्रत्यूहहेतुम् ।। ननु सम्यग्दृष्टिर्न मिथ्यात्वं बध्नाति मि- ध्यात्यहेतुफत्वात् मिथ्यात्वप्रकृतेः,. अत्रोच्यते,शासनमालिन्योत्पादनावसरे मिथ्यात्वोदयान्मिथ्यादृष्टिरेवासाचतो मिथ्यात्ववन्ध इति ॥१-२॥उक्तविपर्यये गुणप्रतिपादनायाह ॥ यस्तून्नतो यथाशक्ति, सोऽपि सम्यक्त्वहेतुताम् ॥ अन्येषां प्रतिपद्येह, तदेवाप्नोत्यनुत्तरम् ॥३॥ (पृत्तिः) 'यस्तु' यः पुनः प्राणी, 'उन्नती' प्रभावनायाम्, शासनस्पेति वर्तते, 'यथाशक्ति' सामर्थ्यानुरूपम, वर्तते इत्यनुवर्तते, तत्र साधुः प्रावचनिकत्वादिना शासनोन्नती वर्त्तते, यदाह ॥ पावयणी'धम्मकहीर,वादी नेमित्तिओर तबस्सीय ॥ विजा सिध्धोग्य कवी,अहेव पभावगा भणिया १॥"श्रावकस्तु कार्पण्यपरिहारतो विधिमता जिन- पिम्यत्यापनयात्राकरणेन जिनभवनगमनजिनपूजनादिना साधुसाधर्मिककृपणाधुचितकरणपुरस्सरभोजनादिना वेति, 'सोऽपि शासनप्रभावकः प्राणी, न केवलं शासनमालिन्यकारी स्वव्यापारानुरूपं फलमासादयति शासनप्रभावकोऽपि स्वन्यापारानुरूपमेव फलमयामोतीत्यपिशब्दार्थः, 'सम्यक्त्वहेतुर्ता शासनोन्नतिकरणेन सम्यग्दर्शनलाभस्य निमित्त- भायम, 'अन्येषां आत्मव्यतिरिक्तमाणिनां समुपजनितशासनपक्षपातानाम्, 'प्रतिपय स्वीकृत्प, इह' इत्यस्मिन् जन्मनि, ५. अपचनी धर्मफथी यादी नैमित्तिकस्तपस्वी य । विद्यावान् सिद्धश्च कपिरप्टेय प्रभायका मणिताः ॥ " ·'तदेव'सम्पर न तुमिथ्यात्वम् ,'आमोति'आसादयति, अनुत्तरं सर्वोत्तमंक्षायिकमित्यर्थ इति॥३॥सम्यक्त्वस्वरूपमाह।। प्रक्षीणतीरसंक्लेश, प्रशमादिगुणान्वितम् ॥ निमित्तं सर्वसौख्यानां, तथा सिद्धिसुखावहम् ॥ ४॥ (पृत्तिः) 'प्रक्षीणो' निःसत्ताकतां गतः, तीव्र' उत्कटः , 'संक्लेशो अनन्तानुवन्धिकपायोदयलक्षणो यस्मिँस्तत्तथा,यतोऽ- नन्तानुपन्ध्युदये तन भवतीति, यदाह॥"पढमिल्लयाण उदए, नियमा संजोयणाकसायाण ॥ सम्मइंसणलम्भं, भव- सिद्धीया पि न लहन्ति ॥१॥" (आवश्यकनियुक्ती) प्रशमादिगुणान्वितं प्रशमसंवेगनिदानुकम्पास्तिक्यलक्षणसङ्ग- सन,पदाह"उवसम'संवेगोरवि प,निव्वेमा तह य होइ अणुकम्पा अस्थिकरतं) चियएए,भवन्ति सम्मत्तलिझाई॥१॥ भवन्ति प सम्पग्दष्टेः सहोधसामर्थ्यात् प्रशमादयो गुणाः विशिष्टकोधादीनामभावात् । आह च ॥"तन्नास्प विषयतृष्णा, प्रभवत्युचेर्न दृष्टिसंमोहन। अरुचिर्न धर्मपथ्ये,न चपापा मोधकण्डूतिः॥१॥"आदिशब्दादन्येपामपि जिनशासनकुशलतादि- गुणानां परिग्रहः। तथाहि।"जिणसासणे कुसलया, पभावणाययणसेवणा धिरया॥भत्ती य गुणा सम्म-तदीवगाउत्तमा पत्तिा॥" तथा निमित्त कारणम्,'सर्वसौख्यानां समस्तनरामरभवसम्भवानन्दविशेषाणाम् ,आह च ॥"सम्म- सम्मि उ लद्धे, ठइयाइ नरयतिरियदाराई॥ दिव्याणि माणुसाणि य, मोक्खसुहाई सहीणाई ॥१॥” (उपदेशमालाया) १६. प्राथमिकानामुदये नियमात् संयोजना(अनन्तानुवन्धि)कपायाणाम् । सम्यग्दर्शनलाभं भवसिद्धिका अपि न लभन्ते ॥ १७. उपशमः संवेगोऽपि च निर्वेदस्तथा च भवति अनुकम्पा ॥ आस्तिफ्यमेय एते भवन्ति सम्यक्त्वलिङ्गानि॥ २८ जिनशासने कुशलता प्रभाधना आयतनसेवना स्थिरता । भक्तिश्च गुणाः सम्यक्त्वदीपका उत्तमाः पञ्चेति १९ सम्यक्त्ये तु लम्धे स्थगितानि नरकतिर्यग्द्वाराणि । दिव्यानि मानुपाणि च मोक्षसुखानि स्वाधीनानि,॥

·Get
'तपा' इति समुचये 'सिद्धिसुखावह निर्याणसौख्यप्रापफम् । 'ननु मोक्षसुख न सम्यक्त्वमात्राद्भवति अपि तु सम्य-
ग्दर्शनादिप्रयात् ।। यदाह ॥सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः ततः कथं सम्यक्त्वं सिद्धिसुखावहमिति,अम्रोच्यते,
समदायस्य सन्यग्दर्शनत्य सिद्धिसुखसाधकत्वात् सामग्र्यन्तर्भावेन तदावहता न विरुद्धा, बीजादिसामग्र्यन्त विनो
पर्पस्यैवारहेतुतेति ॥ ४॥ अथ पूर्वोक्तस्य प्रवचनमालिन्यस्य वर्जनमुपदिशन्नाह ॥
अतः सर्वप्रयत्नेन, मालिन्यं शासनस्य तु ॥ प्रेक्षावता न कर्तव्यं, प्रधानं पापसाधनम् ॥ ५॥
(गृत्तिः) पतोऽनाभोगविहितमाप शासनमालिन्यं घोरसंसारकारणभूतमिथ्यात्वकर्मनिवन्धनं भवति, अत' एतस्मात्का-
रणान्, 'सर्वप्रयत्नेन सारेण, 'मालिन्य' दूपणम्, 'शासनस्य' प्रवचनस्य, 'तुशब्दो'ऽवधारणार्थः तस्य च प्रयोगं
दर्शयिष्यामः, 'प्रेक्षयता' बुद्धिमता, 'न कर्तव्यं नैव विधातव्यम् , कुत इत्याह 'प्रधानम्' उत्कृष्टम् , 'पापसाधनम्' अशु-
'मफर्मनियन्धनं यत इति गम्यमिति ॥५॥कुत एतदेवमित्याह ।
अस्माच्छासनमालिन्या-ज्जातो जातो विगर्हितम् ॥ प्रधानभावादात्मानं, सदा दूरीकरोत्यलम् ॥६॥
(पृत्तिः) 'अस्मात्' अनन्तरोदितमिथ्यात्ययन्धनफलात्, 'शासनमालिन्यात्' प्रथचनापभाजनात्, 'जाती जातौ' भवे
भये,योप्मावचन(नेन)मालिन्यकारिणोऽनन्तं भपतन्तानं दर्शयति, 'विगर्हितं'जात्यादिहीनतयोत्पत्तर्विशेषेण निन्दितम्
मात्मानमिति योगा, प्रधानभायात्'प्रभुत्वात् ,'आत्मानं स्वम् सदा सर्वकालम् 'दरीकरोति'अनासन्नं यद्धाति अप्राप्त-
सामनन्य फरोतीत्यर्थः, अलम्'अतिशयेनेतिवाशासनस्यमालिन्य वर्जनीयमित्युपदिश्य तस्यैव यद्विधेयं तदुपदिशन्नाह।
फर्तव्या चोन्नतिः सत्या, शक्काविह नियोगतः।। अवन्ध्यं वीजमेषा य-तत्त्वतः सर्वसम्पदाम् ॥७॥

·(पृतिः) न फेरलं शासनस्य मालिन्यं वर्जनीयम्, 'कर्तव्या च' विधेया च, 'उन्नतिः' प्रभावना, 'सत्यां विद्यमानायाम् , 'कानो मामले, 'इ' इति प्रमान्ते जिनशासने, नयोगतो नियमेन, फस्मादेवमित्याह, 'अवन्ध्य फलसाधकम् , पीज- मिय पीज' कारणम् , 'पपा शासनप्रभावना, 'यत्' यस्मात्कारणात्, 'तत्त्वतः परमार्थतः, 'सर्वसम्पदा समस्तथि- पामिति ॥ ७ ॥ फयमित्याह ।। अत उन्नतिमाप्नोति, जातो जातो हितोदयाम् ॥ क्षयं नय मालिन्यं, नियमात्सर्ववस्तुषु ॥८॥ (शि:) '' एतस्मानिनशासनोन्नतिकरणात् , 'उन्नति' जातिकुलरूपविभवादिगुणैरुन्नतत्वम् ,'आमोति'आसादयति, जाती तो मवे भपे, 'दितः शुमानुपन्ध 'उदय' उद्गमो यस्याः सा तथा तां हितोदयां' कल्याणानुवन्धिमोमित्यर्थः, पतेनानातिकारित्यमुक्त शासनोन्नतिकरणस्य, अथ अनर्थप्रतिघातकत्वमाह, 'क्षयम्' अपुनर्भावेन विनाशम् , 'नयति' मापयति, 'मालिन्पं यूपणभावम्, आत्मन इति गम्यते, नियमात' अवश्यतया, 'सर्ववस्तुपु' जातिकुलवुद्धयादिसम- सभापपिपये, अतः फर्तव्योन्नतिरिति ॥ ८ ॥ अन्ये तु चतुर्थादीनां श्लोकानां स्थाने अमून्पश्च श्लोकान्पठन्ति, य: शासनस्पोन्नती प्रवर्तते सोऽन्येषां जीयानां सम्यक्त्यहेतुतां प्रतिपद्य तदेव सम्यक्त्वमनुत्तरमवाप्नोतीति तृतीयश्लो- फेमिहिसम् । अब पचासी सम्परयहेतुतां प्रतिपद्यते तथा दर्शयन्नाह ॥ तत्तथा शोभनं दृष्टा, साधु शासनमित्यदः॥ प्रतिपद्यन्ते तदैवेके, वाजमन्येऽस्य शोभनम् ॥ ४॥ (पति) 'तत्' इति मपणनोन्नतिहेतुभूतं पूजायनुष्ठानम्, 'तथा तेन विशिष्टौदार्यादिना प्रकारेण, 'शोभनं शासना- नारामम्मपिटपेन प्रधानम्, 'दृष्ट्रा' अवलोक्य, 'साधु' प्रधानम्, शासनम् आहेतप्रवचनम् , यत्रेवंविधमत्युदारमनवधमनु- ·, पानम्, 'इति' गयममुतो योधादित्यर्थः, 'अदः एतदनन्तरश्लोकोपात्तं सम्यक्त्वम्, 'प्रतिपद्यन्ते' समाश्रयन्ते, 'तदैव' तस्मिन्नेव फाले यदा जिनशासनं प्रतिपक्षपात उत्पद्यते, 'एके' केचन भव्याः, यीजमिव 'बीज' कारणं शासनपक्षपातरूपं, प्रतिपयन्त इति वर्तत एवेति, 'अन्य' सम्यग्दर्शनमतिपत्नृभ्योऽपरे, 'अस्य' सम्यग्दर्शनस्य, शोभनम् अवन्ध्यं कालान्तरे भयदयं सम्यग्दर्शनफलजननादिति ॥ ४॥ अथ सम्यक्त्वयीजस्य हेतुतां प्रतिपद्यमानः कथं सम्यक्त्वहेतुतां प्रतिपद्यत इत्यभिधीयतेत्, ए इति ? अत्रोच्यते वीजस्य कालान्तरे सम्यक्त्वजननादेतदेवाह ॥ सामान्येनापि नियमा-द्वर्णवादोऽत्र शासने ॥ कालान्तरेण सम्यक्त्व-हेतुतां प्रतिपद्यते ॥ ५॥ (पृत्तिः) 'सामान्येनापि' अविशेषेणापि, जिनशासनमपि साधु इत्येवंपरिणाम आस्तां पुनर्विशेषेण जिनशासनमेव मावित्येवं शामनान्तरव्यपोहेनापि, 'नियमात्' अवश्यंभावेन, 'वर्णवादः' श्लाघा सम्यग्दर्शनवीजमित्यर्थः, 'अत्र' इति प्रत्यासन्ने जैन इत्यर्थः लोके था, 'शासने' प्रवचने, कालान्तरेण वर्णवादकरणकालादन्यः कालः कालान्तरं तेन, फियनाप्यागामिकालेनेत्यर्थः,, 'सम्यक्त्वहेतुतां सम्यग्दर्शननिमित्तताम् , 'प्रतिपद्यते' भजते सम्यक्त्वं जनयतीत्यर्थ इनि ॥५॥ एतदेव दृष्टान्तेन भावयन्नाह ॥ चोरोदाहरणादेवं, प्रतिपत्तव्यमित्यदः॥ कौशाम्ब्यां स वणिग्भूत्वा, बुद्ध एकोऽपरो न तु ॥६॥ (पृत्तिः) 'चीरोदाहरणात् स्तेनयोर्जातात् , 'पयम् अनेन प्रकारेण कालान्तरसम्यक्त्वहेतुतालक्षणेन, प्रतिपत्तव्यं प्रत्येत- पम्, 'तिशन्दों वाक्यपरिसमाप्तो वक्ष्यमाणदृष्टान्ता पदर्शनार्थी वा, 'अद' एतदर्णवादरूपबीजस्वरूपम् , चौरोदा- हरफ मारपनाह, 'कोशाम्यां नगर्याम् , 'स' शासनवर्णवादकारी चौरः, वणिक् 'वाणिजको, भूत्वा' उत्पय, 'बुद्धो योचिं ·माना, एकः,"अपर' अन्यो, नतु'वेलक्षरार्थः।। भावार्थः कथानकगम्यस्तच्चेदम् ॥कौशाम्न्यां नगर्यां धनयक्षाभिधानयोः अन्टिनोनपादयतुपालाभिधानावन्योन्यमतिस्नेहयन्तौ रनेहयशादेवं प्रायः समचित्तौ समशीलो समधनी सुतायभव- गाम । अन्पदा श्रीमन्महावीरवर्षमानस्यामी तन विहरनाजगाम । ततोऽसावमरवरविनिर्मितस्य रत्नादिमभापटलविपु- पालमपगस्य विनिप्रपत्रपतिप्रयोपेतमहम्रपत्रोपमस्य रजततपनीयमणिमयविशालशालवलयत्रयस्य मध्यगतः फेगानिकरागारकायो मधुकरनिफरफापाशोकानोकहनिरुद्धगगनाभोगः गगनतलोपनिपतत्कलहंसयुगलकल्पोपलीयमा. ननिर्मदायलयामरयुगो मत्तमधुफरनिराकाररवाम्यतममहाध्वनिः जगजननियन्त्रकमोहवरनावटत्वोटनपटीयांसंसु- निगहमनसंगदि मदर्माऽफुण्ठकुठारमुपदिशतिस्म । ततस्तत्रत्यनरपतिः समवगतपारगतागमनबार्तोऽन्तःपुरपुरजना- दिपरितो भफिमरावर्जितमानसो जिनान्तिकमाजगाम । तावपि नैगमनायकतनयौ भक्तिकौतुकाभ्यां तत्रागतौ । ततो 'मगयतामिहिते जन्तुमन्नानस्य कर्मपन्चहेती, वर्णिते मुक्तिकारणे, दर्शिते भवनर्गुण्ये, प्रकटिते निर्वाणसुखानन्त्ये, मोह- निहारिनगणेन दिनकरफरनिकरेरियाम्भोजराजयो भगवद्वचनैः प्रतियुद्धा भूयांसो भन्यजन्तवः । ततस्तयोरपि वणि- निदनगोर्गेलस्य मम्पन्ना पोधिः, दितीयस्य तु यजतण्डुलस्येव दुर्भेदत्वेन योधिर्नाभवत् । ततो ज्येष्ठस्य होऽजनि, महो पन्यो पेन मपानापारभयजलनिधिनिमग्नेन सद्धर्मयानपात्रमेवंविधमवाप्तम् । इतरस्य तु क्लिष्टकर्मणा माणगमेवाभयत् । ततः परस्परस्याभिप्रायमयगतयन्ती, यधावयोधर्मपरिणतिविशेपे भेदोऽभूत् । ततो ज्येष्ठो भग- गन्न पका, गत भायंस्तुल्यस्नेहपोरावयोस्तुल्य एव विभूतिरूपविनयादिसम्बन्धोऽभवत्, अधुना पुनर्मुक्तिफलकल्प- मायविभूतिप्राप्तायतुल्पना जाता, मम मित्रस्य तद्विकलत्यात्, तत् किमत्र कारणम् । ततो भगवानुवाच, भो ·भद्रा भवन्तो जन्मान्तरे ग्राममहत्तरसुतावभूताम्, ततो व्यसनोपहतौ चौर्यपरायणावभवताम् , अन्यदा ग्रामान्तरं गत्वा गा अपहृतवन्ती, ततस्ताः स्वस्थानं नयन्तौ दण्डपाशिकान् पश्वाल्लग्नान् विज्ञाय तद्भयात्पलायमानौ गिरिगहवरे प्राविश- ताम् , शैलगुहायां चातापयन्तं महातपस्विनमपश्यताम्, ततस्त्वं संवेगमागतोऽवोचः, यथा सुलब्धमस्य जन्म योऽयं परित्यक्तसफलपुत्रकलत्रमित्रादिसम्बन्धः संतोपसुखसागरावगाढो धर्मनिरतचित्तो विषयविरतः स्वर्गापवर्गसंसर्गाय तपस्पति, मादृशास्त्वधन्या उभयलोकगर्हितमनर्थफलं क्लेशबहुफलं चचौर्यमाश्रिता इत्येवंविधा साधु साधुप्रशंसा भवतो योधिनीजमजनि, इतरस्य तु यतिदेपो पोधियीजदाही सञ्जातः। इदं भवतोधेिर्भावाभाषकारणमिति ॥६॥ उपसंहरन्नाह ॥ इति सर्वप्रयत्नेनो-पघातः शासनस्य तु ॥ प्रेक्षावता न कर्तव्य, आत्मनो हितमिच्छता ॥७॥ स्पष्टः ॥७॥ कर्तव्यं च किमित्याह ॥ कर्तव्या चोन्नतिः सत्यां, शक्ताविह नियोगतः ॥ प्रधानं कारणं ह्येपा, तीर्थकृन्नामकर्मणः ॥ ८॥ स्पष्ट एवेति ॥ ८॥ त्रयोविंशतितमाष्टकविवरणं ममाप्तम् ॥ २३॥ ॥ अथ चतुर्विंशतितमं पुण्यानुवन्धिपुण्यादिविवरणाष्टकम् ॥ २४ ॥ शासनोन्नतिकरणाद्वितोद्यामुन्नतिमाप्नोतीत्युक्तम् , तत्र किमहितोदयाप्युन्नतिरस्ति येनासौ सविशेपणाभिधीयते, उच्यते, अस्ति, यतः पुण्यजन्योन्नतिः । पुण्यापुण्यविचारे च चत्वारो भगा भवन्ति, तद्यथा, पुण्यानुवन्धिपुण्यमित्येका, पापानुपन्धिपुण्यमिति वित्तीयः, पापानुवन्धिपापमिति तृतीयः, पुण्यानुवन्धिपापमिति चतुर्थः, तत्राधभकातिपादना- - ·गाद। पाठान्तरापेक्षया पुनरय सम्बन्धः। तीर्थकृन्नामकर्मण इति प्रागुक्तं, तच पुण्यं, पुण्यादिविचारे च प्रागुक्ता एवं गागरो भाका भवन्ति । तत्रायभाकाभिधानायाह । गेहाद गेहान्तरं कश्चि-च्छोभनादधिकं नरः॥ याति यद्वत्सुधर्मेण, तद्वदेव भवाद्भवम् ॥ १ ॥ (त्तिः) गेहानेदान्तरं कश्चित् 'अनिर्दिष्टनामा नर इति योगः, किम्भूताद्गुहात् शोभनात्' रमणीयात्, किम्भूतं गेहान्तरं "अभि शोभनतरम्, 'नरों'मानवः, नरग्रहणं चेह विशिष्टचरणसाध्यपुण्ययोग्यत्वेन तस्य प्राधान्यख्यापनार्थम्, 'याति' गानि, 'पवत' पनि दृष्टान्तः, 'सुधर्मेण' पुण्यानुगन्धित्वाच्छोमनः कृपादिधर्मजन्यत्वाद्धर्मश्चेति सुधर्मस्तेन, पुण्यानुवन्धि- पुण्यकर्मणेत्यर्षः, 'तद्रदेव' तथैव, "भवात् मनुप्यादिजन्मनः शोभनस्वभावात्सकाशात्, 'भवं' देवादिभवं शोभनतर- स्वभारम्, गातीति प्रकृतम्, पत्किल शुभमनुष्यादेर्जीवस्य पूर्वभवपश्चितं कर्म मानुष्यत्वादिशुभभावानुभवहेतुर्भवति सदनन्तरं देवादिगतिपरम्पराकारणं च तत्पुण्यानुवन्धिपुण्यमुच्यते, एतच ज्ञानपूर्वकनिर्निदानकुशलानुष्ठानाद्भवति, भरतादेरिवेति ॥ १॥ अथ दितीयभरकमाह ।। गेहाद गेहान्तरं कश्चि-च्छोभनादितरन्नरः ॥ याति यद्वदसद्धर्मा-तद्वदेव भवाद्भवम् ॥ २॥ (पृत्तिः) 'गेहाट्नेहान्तरं कश्चिन्नरो पटवाति' इति सम्पन्धः, किम्भूतात् किम्भूतं ' शोभनात्' रमणीयात, 'इतरत्' अशोभनम्, 'तपदेव' तथैव, 'असद्धर्मात्' असन्नशोभनः पापानुवधित्वात् धर्मश्च दयादिधर्मजन्यत्पादित्यसद्धर्मस्तस्मात् पापानुपन्धिपुण्यादित्यर्पः, 'भयात्', शोभनान्मनुष्यादेः, 'भवं अशोभनं नारकादिकमिति, यत्किल शुभमनुष्यादेजी- पस्प भर्जितं कर्म मानुपत्यादिशुभभावानुभूतिहेतुर्भवति तदनन्तरं नारकादिभवपरम्पराकारणंच तत् पापानुबन्धि-

·पुग्यमित्युच्यते, तच्च नदानाशामदूपिताद्धर्मानुष्ठानाद्भवति, ब्रह्मदत्तादेरिवेति ॥ २ ॥ अथ तृतीयभडकमाह ॥
गेहाद गेहान्तरं कश्चि-दशुभादधिकं नरः । याति यद्वन्महापापा-तद्वदेव भवाद्भवम् ॥ ३॥
(पृत्तिः) 'गेहातेहान्तरं यत्कश्चिन्नरोयाति, किंविधात्किविधमित्याह, 'अशुभात्' अरमणीयात्, 'अधिक' अशुभत-
रम्, 'तवदेव महापापात्' महच्च तत्पापानुवन्धित्वात्पापं चाशुभकर्मेति महापापं तस्मात्पापानुवन्धिपापादित्यर्थः, 'भ-
वात्' अशुभात्तिर्यगादेः भवं अशुभतरं नारकादिकमिति,यत्किल तिर्यगादेजीवस्य पूर्वजन्मोपात्तं कर्म तिर्यक्त्वाद्यशुभ-
भावानुभयनिमित्तभूतं भवति तदनन्तरं नारकाद्यशुभगतिपरम्पराकारणं च तत् पापानुवन्धिपापमुच्यते, तथाविधवि-
डालादेरिच, तच्च महाप्राणातिपातादिहेतुकमिति ॥ ३॥ चतुर्थभनकमधुना प्राह ।।
गेहाद्गेहान्तरं कश्चि-दशुभादितरन्नरः॥ याति यद्वत्सुधर्मेण, तद्वदेव भवाद् भवम् ॥ ४॥
(पृत्तिः) 'गेहातहान्तरं कश्चिन्नरो यद्वद्याति, किंविधात्किंविधमित्याह, 'अशुभात्' अकमनीयात्, 'इतरत्' शोभनम्,
'तयदेव सुधर्मेण' अकुशलानुप्ठानमिश्रनिर्निदानादिकुशलानुष्ठानलक्षणेन, 'भवात् अशुभतिर्यगादेः, 'भवं शुभ-
मनुष्यादिकमिति, यत्किल तिर्यगादेर्जीयस्य प्राग्भवार्जितं कर्म तिर्यक्त्वाद्यशुभभावानुभूतिनिमित्तभूतं भवति तदनन्तरं-
देगदिशुभगतिपरम्पराहेतुश्च तत्पुण्यानुवन्धिपापमुच्यते. चण्डकौशिकादेरिव ॥ इह च भङ्गकनिर्देशे यद्यपि पापं प्रधा-
नम्, तथापि पुण्यानुपन्धहेतुल्यात् पुण्यानुबन्धकारिणि पापे शुभधर्मतामुपचर्य सुधर्मेण तहदेवेत्यायुक्तमिति ॥ ४ ॥
एवं फलतचतुर्थों कर्म व्यवस्थाप्योपदेशमाह ।।
शुभानुवन्ध्यतः पुण्यं, कर्तव्यं सर्वथा नरैः॥ यत्प्रभावादपातिन्यो, जायन्ते सर्वसम्पदः ॥ ५॥

·(वृतिः) शुभं पुण्यं कर्मानुपध्नात्यनुभन्धत्ते यदेवंशीलं तत् 'शुभानुयन्धि,' 'अत' इति यतो गेहाद्गेहान्तरमित्यादि- दृष्टान्नप्रतिपादितं शुभाशुभं कर्मफलमस्ति एतस्मात् कारणात, 'पुण्य'शुभकर्म, 'कर्तव्य विधेयम्, 'सर्वथा' सर्वप्रकारैः, 'नरैः' मानः, किम्भूतं तदित्याह, 'यत्प्रभावात् यस्य सामर्थ्यात्, 'अपातिन्यः अपतनशीला अविनश्वर्यः, 'जायन्ते 'मरन्ति, 'मर्यसम्पदः' समस्तनरामरनिर्वाणश्रियः ॥ इति ॥५॥ तत्पुनः शुभानुबन्धिपुण्यं कथं क्रियत इत्याह ॥ सदागमविशुद्धन, क्रियते तच्च चेतसा ॥ एतच्च ज्ञानवृद्धेभ्यो, जायते नान्यतः क्वचित् ॥ ६ ॥ (गृत्तिः) 'मदा' मर्यकालं अथवा मदागमस्त्रिकोटीदोषवर्जितत्वेन शोभनं शास्त्रं तेन विशुद्धं निर्मलीकृतं यत्तत्तथा तेन 'मदागमविशुद्धेन,' 'चेतसा' इति योगः, 'क्रियते' विधीयते, 'तच' तत्पुनः शुभानुवन्धि पुण्यम्, 'चेतसा' मनसा, 'एता पनत्पुनः सदागमविशुद्धं चैतः, 'ज्ञानवृद्धेभ्यः' श्रुतस्थविरेभ्यः सम्यगुपासितेभ्यः, 'जायते' सम्पद्यते, 'नान्यतो न पुनरन्गस्मात् कारणान्तरात्, कचित् देशे काले पात्रे वेति, यद्यपि कालस्वभावनियतिकर्मपुरुपकाराणां कारणभावः मन, तथापि कर्मक्षयोपशमे चित्तविशुद्धेरान्तरकारणे ज्ञानवृद्धसम्पर्कस्य प्रधानकारणत्वात् , 'एतच ज्ञानवृद्धेभ्य' इत्यु- फमिति ॥ ३ ॥ गदि विशुद्धं चित्तं न भवति तदा किं स्यादित्याह ॥ चित्तरत्नमसंक्लिप्ट-मान्तरं धनमुच्यते ॥ यस्य तन्मुपितं दोपे-स्तस्य शिष्टा विपत्तयः॥७॥ (पृत्तिः) पित्तं मनस्तद्रत्नमिव 'चित्तरत्न' निर्मलस्वभावत्योपाधिजनितविकारत्वादिसाधर्म्यात्, 'असाक्लष्टं' रागादिसं पटेयर्जितम, 'मान्तर आध्यात्मिकम्, 'घन' वसु, 'उच्यते' अभिधीयते, 'यस्य' देहिनः, 'तत्' चित्तरत्नम्, 'मुपितं' अपतहम, 'दोपै' रागादिभिः 'तस्य' देहिनः, 'शिष्टा' उद्धरिताः 'विपत्तयो' व्यसनानि, असंक्लिष्टचित्तरत्नाभावे हि ·हपविपादादिरूपाः कुगतिगमनरूपा या विपद् एवावशिष्यन्त इति ॥७॥ अन्ये तु अमुं श्लोकं न पठन्ति अमुं चास्य स्थाने पठन्ति।। आगमविशुद्धं चित्तं ज्ञानवृद्धेभ्यः सकाशादुपजायत इत्युक्तं तत्रेदं किं सदुत्पद्यते, असदा, यदि सदिति पक्षा, स न युक्तः, सत उत्पादायोगात्, गगनस्येव, सतोऽप्युत्पादे उत्पादाविरामप्रसगात् , अथासदिति पक्षः, सोऽप्य- युक्तः, सर्वथा असत उत्पादाभावात् , गगनाम्भोरुहस्येवेति, अनोत्तरमाह ।। प्रकृत्या मार्गगामित्वं, सदपि व्यज्यते ध्रुवम् ।। ज्ञानवृद्धप्रसादेन, वृद्धिं चाप्नोत्यनुत्तराम् ॥ ७॥ (पृत्तिः) अस्य व्याख्या-'प्रकृत्या' स्वभावेन, 'मार्गगामित्वं' आगमविशुद्धत्वं चेतस इति गम्यते, 'सदर्पि' क्वचि- विद्यमानमपि, अपिशब्दात् व्यक्तितः अविद्यमानमपि, अनेनैकान्तसत्त्वासत्त्वपक्षोक्तदोपः परिहृतो भवति, कि- मित्याह, 'व्यज्यते' व्यक्तं भवति, 'ध्रुवं' निश्चितम्, अनेन ज्ञानवृद्धप्रसादस्य मार्गगामित्वव्यञ्जकत्वं प्रत्यव्यभिचा रिकारणतामाह, केनाभिव्यज्यत इत्याह, ज्ञानेन योधेन वृद्धा महान्तो ज्ञानं वा वृद्धं येषां ते ज्ञानवृद्धाः तेषां प्रसादः प्रसन्नता 'ज्ञानवृद्धप्रसादः तेन, किमभिव्यक्तिमात्रमेव, नेत्याह, 'वृद्धि च' विपुलतां च, 'चशब्दा' समुच्चये, आमोति' लभते, 'अनुत्तरी' अविद्यमानप्रधानतरां मार्गगामित्वमिति प्रकृतमिति ॥ ७॥ शुभानुवन्ध्यतः पुण्यं कर्तव्यमित्युक्तम्, अथ तदुपायोपदर्शनायाह ॥ दया भूतेषु वैराग्यं, विधिवद्गुरुपूजनम् ।। विशुद्धा शीलवृत्तिश्च, पुण्यं पुण्यानुवन्ध्यदः ॥८॥ (वृत्तिः) 'दया कृपा, 'भूतेषु' सामान्यता जीवेयु, 'वैराग्यं विरागता देपाभावाविनाभूतत्वावैराग्यस्येति विगतदेषता च, विधिविधानं शास्त्रोक्तो न्यायश्रद्धासत्कारक्रमयोगादिः स विद्यते यत्र तत् 'विधिवत्', इह यद्यपि विधिमत् इति

·गानः मिनिसाणेदादियामरणप्रवीणत्यात् हरिभद्राचार्गस्य नापशन्दः शङ्कनीय इनि, गृणन्ति शास्त्रार्थमिति
गुग्गः माधयः तेषां पूननं भक्तपानपात्रपानप्रणामादिभिरभ्यर्चनं गुरुपूजनं, 'विशुद्धा' निरतिचारा, 'शीलवृत्तिः हिंसान-
गाइनानपारिग्रहविरमणरूपकुशलानुष्ठानवर्तनम्, 'चशन्द' उक्तसमुच्चये अनुक्तगुणान्तरसमुच्चये घा, किमेतदित्याह,
'T शुभ फर्म, पुण्यकर्मबन्धहेतुन्येनोपचारात्, किम्भूतमित्याह, 'पुण्यानुवन्धि शुभकर्मसन्तानवत्, अद' एतदनन्तरो-
शिम, ननु दगा भतेषु वह भूतग्रहणमनर्थकं यतो दगा प्राणिगोचरैव दया हि दुःखितेषु भवति दुःखितत्वं च प्राणि-
नामगि, मनोगते, न भूतग्रहणमचेतनत्यय दार्थमपितु भूतसामान्यग्रहणार्थ,तेन सर्वभूतेषु दया विधेयेत्युक्तं भवति।।
भादगा दहण पाणिनिया, भीमे भवमागरम्मि दुरवत्त। अविसेसओ णुकम्पं, दुहावि सामत्वओकुण||त्ति२०॥"
परिशनितमाटावियरणं ममासम् ॥ २४ ।।
॥ अथ पञ्चविंशतितमं पुण्यानुवन्धिपुण्यप्रधानफलाष्टकम् ॥२५॥
प्रगानुपन्धिपुणं स्यम्पत उपदर्शितमय तदेव प्रधानफलतो दर्शयन्नाह ॥
अतः प्रकर्षसम्प्राप्ता-दिशेयं फलमुत्तमम् ॥ तीर्थकत्वं सदौचित्य-प्रवृत्त्या माक्षसाधकम् ॥१॥
(मि:) 'अनः एतस्मात्पुण्यानुपन्धिपुण्यात, 'पार्षसम्माप्तात्' अतिमकृष्टतां गतात्,' विज्ञेयं ज्ञातव्यम् , 'फल' कार्यम् ,
शिम धानम्, '
तीय तीर्घकरत्यम्, किस्वरूपं तदित्याह, 'सदा' सर्यकालं आगर्भावस्थायाः, 'औचित्यप्रवृत्या'
२०. प्रामाणिनिरदं भीमे मरसागरे दुपातम् । अविशेषतोऽनुफम्पां द्विधापि सामर्थ्यतः करोति ॥१॥

·यधाईपवर्तनेन, 'मोक्षसाधक' निर्वाणप्रापकमिति ॥१॥ औचित्यप्रवृत्तिमेवाप्तस्य सार्वदिकी दर्शयितुमाह ।। सदौचित्यप्रवृत्तिश्च, गर्भादारभ्य तस्य यत् ॥ तत्राप्यभिग्रहो न्याय्यः, श्रूयते हि जगद्गुरोः ॥२॥ (वृत्तिः) सदा सर्वकालम् , 'औचित्यप्रवृत्तिः सङ्गतासेवनम् ,'चशब्दः पुनःशब्दार्थः, 'गर्भादारभ्य गर्भावस्थामवधीकृत्य, 'तस्प' इति यः प्रकृष्टपुण्यानुवन्धिपुण्यफलभूतस्तीर्थङ्करस्तस्य, भवतीति शेपः, कुत एतदेवं सिद्धमित्याह 'यत्' यस्मा- कारणात्, 'तत्रापि' गर्भेऽपि,आस्तां प्रव्रज्याप्रतिपत्तौ, 'अभिग्रहः' प्रतिज्ञाविशेपो वक्ष्यमाणस्वरूपः, 'न्याय्यो न्याया- दनपेतः, 'श्रूयते' आकर्यते, 'हिशब्दो' वाक्यालङ्कारे, 'जगद्गुरोः' त्रिलोकगौरवाहस्य महावीरस्येति भावना ॥२॥ किमर्थमसावभिग्रह इत्याह । पित्रुद्वेगनिरासाय, महतां स्थितिसिद्धये ॥ इष्टकार्यसमृद्धयर्थ-मेवम्भूतो जिनागमे ॥३॥ (त्तिा) माता च पिता च पितरौ तयोरोगश्चित्तसंतापस्तस्य निरासोऽभावः पित्रुद्वेगनिरासस्तस्मै 'पिढेगनिरांसाय,' यतन्ते च महान्तो विश्वस्यापि उद्धेगनिरासार्थ तेषां तधास्वभावत्वात् , विशेषतः पुनः पित्रोः,अतिदुष्पतिकारित्वात्त- योरिति, तथा 'महतां' महापुरुपाणाम्, 'स्थितिसिद्धये व्यवस्थासाधनाय, अन्येऽपि महान्तो मातापित्रु गनिरासेन प्रवर्तन्तामित्येतदधै प्रधानमार्गानुसारित्वाजनस्येति, तथा 'इष्टकार्य वाञ्छितप्रयोजनं मोक्षार्थिनां मोक्षोपायभूता प्रव्रज्या तस्य समृद्धिनिष्पत्तिरिष्टकार्यसमृद्धिः तस्यै इदं 'इष्टकार्यसमृद्ध्यर्थम्, इदं चाभिग्रहः कृत इति गम्यमानक्रियाविशेषणं मोक्षसिद्धिहेतोरित्यर्थः, सिध्यति हि मोक्ष उचितप्रवृत्त्या, अनुचितप्रवृत्तिस्तु तद्विघ्न इति, 'एवम्भूतो' वक्ष्यमाणस्वरू- पोऽभिग्रह इति योगः, जिनागमे आप्तवचने, श्रूयते इति सम्बन्धः, पठ्यते चावश्यकनियुक्तौ। “अह सत्तमम्मि मासे, (

·"
गम्मत्यो पेय अभिग्गई गिण्हे । नाहं समणो होहं, अम्मापियरम्मि जीयन्ते ॥१॥ त्तिर
गयाभूतोऽभिग्रहः श्रूयते तथाभूतमेवाह ।।
जीवतो गृहवासेऽस्मिन् , यावन्मे पितराविमो ॥ तावदेवाधिवत्स्यामि, गृहानहमपीटतः॥४॥
(गृत्तिः) फिल भगवान् श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामी देवभवार युत्या पूर्वभवोपात्तनीचैर्गोत्राभिधानकर्मशेपरशाद
प्राण्डग्रामाभिधाननगरनिवासिमपभदत्ताभिधानद्विजातिजायाया देवानन्दाभिधानायाः कुक्षावुत्पन्नः । अथ
सपोनिनमदिवसे सिंहामनचलनजनितापधिप्रयोगपुरन्दरप्रयुक्तहरिनैगमेपिनाम्ना देवेन क्षत्रियकुण्डाभिधाननगरना-
पामिदाषाभिधाननरपनिप्रधानपत्न्यानिशलाभिधानापाः गर्भे संक्रमितः। ततो देवानन्दामुपलब्धचतुर्दशमहास्वप्नाप-
हागं मम्भाविनगर्भमहारां हतसर्वस्वामिवातिशोकसागरमग्नामवधिनावबुध्याहोऽस्मन्निमित्तमेपानार येयदुखमवाप्त-
एपेयमेपापि निशला मदहचलनचेष्टानिमित्तमसुखमय मा प्रापदिलालोच्य निश्चलोऽवतस्थे । ततोऽसौ निष्पन्दतां
गायायगम्य गलितो गर्भो ममेति भावनया गादतरं दाखसमुदयमगमत् । ततो भगवांस्तदुःखविनोदाय स्फुरतिस्म,
पर्गालोगांचकार प, यदुताइप्टेऽपि मयि मातापित्रोरहो गाढः स्नेहो दृप्टे पुनः परिचयादवगतगुणग्रामे गाढतरोऽसौं
'भागी, सनः प्रजनतो वियुज्यमाने शोकातिशयान्महानन्तस्तापो भविष्यति, ततोऽनयोर्जीवतोस्तत्सन्तापपरिहारार्थम-
प्रजितेन भगा भागमिति सप्तममासेऽभिग्रहं जग्राहेति श्लोकसमुदायार्थः। अक्षरार्धस्त्वयम्। 'जीवता' प्राणान्धारयतः,
'पितरो' इति योगः, 'गृहवासे' गृहस्थतायाम् , 'अस्मिन्' अधुनातने न पुनर्देवादिभयसंभवेऽपि, 'यावत्' यत्परिमाण-
२१. सप्तमे मासे गर्भस्थ गय अभिप्रहं गृहाति । नाहं श्रमणो भविष्यामि अम्बापित्रोर्जीवतोरिति ॥१॥

·मिति पितृजीवनक्रियाविशेषणम् , 'मे' मम सम्बन्धिनौ, 'इमौ' प्रत्यक्षासन्नौ त्रिशलासिद्धार्थलक्षणौ न पुनर्ऋपभदत्त-
देवानन्दास्वरूपो, 'तावदेव' तत्परिमाणमेव न पुनरधिकम् , विरतावभिष्वद्गाच्चेत्यमुक्तमवधारणम् , पतञ्चाधिवत्स्यामी-
तिक्रियाविशेषणम् , 'अधिवत्स्यामि' अध्यासिष्ये, 'गृहान् गेहम् , गृहशब्दो हि पुल्लिङ्गो यहुवचनान्तोऽप्यस्तीति,
अथवा राजत्वाद् यहुगृहाधिपतित्वमनेन दर्शितम्, 'अहमपि न केवलं पितरौ गृहानधिवत्स्यत इति 'अपिशब्दार्थः,'
इष्टमिच्छा तदाश्रित्य 'इष्टतः' इच्च्या स्वच्छन्दतया, न पुनः पारवश्येन, इति भावः ॥ ननु तावन्तं कालं चारित्रमोहनीय;
कर्मविशेषोदये सति तस्य गृहावस्थानमन्यथा वा, तत्र यद्याद्यः पक्षस्तदा कर्मविशेपोदय एव तत्रावस्थानकारणं नाभि-
ग्रहणं ततः किं तदभिग्रहणेन, अथ चारित्रमोहनीयविशेपोद्याभाव इति पक्षा, लेदप्यसङ्गतम् , मोहकर्मविशेपोदया-
भावे घिरतेरेच भावेन गृहावस्थानासम्भवात्, व्यर्थमेवाभिग्रहकरणमिति, अत्रोच्यते । मोहनीयविशेषोदय एव तत्र
तस्यावस्थानम् , किन्तु तत्कर्मणः सोपक्रमत्वेन पिढेगनिरासाद्यवलम्बनाभिग्रहानगीकरणे विरतेरेव भावान्न गृहावस्था-
नहेत्वभिग्रहकरणमसङ्गतम् , उच्यते च सोपक्रमता कर्मणाम् । यदाह ।। "उदयक्खयक्खओवसमो-वसमा जंच कम्मुणो
भणिया ॥ दव्यं खित्तं कालं भावं च भवं च संपप्पर२॥१॥” तदिहोक्तविशेषणाभिग्रहलक्षणं भावमाश्रित्य तत्क्षयोपशम
इति न व्यर्थमभिग्रहकरणमिति ॥४॥ ननूक्ताभिग्रहकरणात्पित्रुद्वेगनिरासो महतां च स्थितिसिद्विरिति सद्गतम् , यत्पु-
नरिष्टकार्यसमृद्धिरिति, तदसाम्प्रतम्', गृहावस्थानस्य प्रवज्याविरोधित्वादित्यस्यामाशङ्कायामाह ।।
इमो शुश्रूपमाणस्य, गृहानायसतो. गुरू ॥ प्रवज्याप्यानुयेण, न्याय्याऽन्ते मे भविष्यति ॥५॥
२२. उदयक्षयक्षयोपशमोपशमा यश कर्मणो भणिना: । न शेत्रं कालं भावं च भयं च संप्राप्य ॥१॥

·, (पृत्तिः) इमा' प्रत्यक्षामनी, 'गुरू' इति सम्यन्धः, शुश्रूपमाणस्य' परिचरतो 'मे' इति योगः, तथा तच्छुश्रूपणार्थमेय 'गृहान, 'गेलं, 'आयमतो' अधितिष्ठतः सतः, 'गुरू' मातापितरौ, 'प्रव्रज्यापि चिकीर्पितानगारितापि, आस्ता पिढेग- निरामादि, 'आनुपूर्पण' परिपाटया, 'न्याय्या' न्यायोपपन्ना युक्तेत्यर्थः, 'अन्ते' गुरुशुश्रपावसाने एव, 'मे' मम, "मयिष्यति' मम्पत्स्यते ॥ ५॥ कुन पतदेवमित्याह ।। सर्वपापनिवृत्तिर्यत्, सर्वथैपा सतां मता ॥ गुरुद्वेगकृतोऽत्यन्तं, नेयं न्याय्योपपद्यते ॥६॥ (पृतिः) 'मर्यपापनिवृत्तिः' अशेषायद्यानुष्ठानन्युपरतिः, 'यत्' यस्मात् ,' 'सर्वथा' सर्वैः प्रकारैनिमित्तभावेनापि इत्यर्थः, 'पा' प्रव्रज्या, 'सता विदुपाम् , 'मता' इष्ठा, इह तस्मादिति शेपो दृश्यः, तस्मात् 'गुरुद्वेगकृतो' मातापितॄचित्तसन्ताप- फारिणः, 'अत्यन्त' अतिशपेन तदसम्योधनपूर्वकं शास्त्रोक्ततत्सम्योधनोपायाप्रयोगपूर्वकं वांप्रवृत्तस्य, न' नैव, इयं प्रव्रज्या, 'न्याय्या' युक्ता, "उपपद्यते' घटते, पितृसन्तापरक्षणोपायाप्रवृत्तत्वेन निमित्तभावेन तचित्तसन्तापलक्षणपापकारित्वा- पपस्पति, परिहतन्यश्चतच्चित्तमन्तापः।। यदाह। “अपडिबुझमाणे(अपडिबुद्धे)कहिंचि पडियोहिज्जा अम्मापियरो(3)२३” प्रवज्याभिमुणीफुर्वीतेत्यर्थः। "अपडिबुझमाणेसु य कम्मपरिणईप विहिज्जा जहासत्ति तदुवगरणं ,, "तअ अणुन्नाए पडिं- पविन गम्म"अपनानुजानीत, तदा,"*अन्नहा अणुवहे चेव उवहिजुत्ते सिया" अल्पायुरहमित्यादिका मायां कुर्या- दिरगः । पयमुपायप्रवृत्तमपि यदा न मुत्क लयतः, तदा तौ त्यजेत् । न च तौ त्यजतस्तच्चित्तसंतापेऽपि तस्य दोपो २३. अप्रतिपमानो (अप्रतियुद्धा) कथञ्चित्मतियोधयेद् अम्यापितरौ॥२४. अप्रतिबुध्यमानेषु च कर्मपरिणत्या विध्याद्यथाशक्ति' नदुपकरण॥ ततोऽनुमानः प्रतिपद्येत धर्मम् ॥ *अन्यथा (तदनुशाभावे) अनुपध एव (भावतः) उपधियुक्तः (व्याजवान ) स्यात् ॥

·विशुद्धभावत्वात् ॥ यदाहा! "सब्बहा अपडिवज्जमाणे चएज्जा ते अद्धाणे (अट्ठाण) गिलाणोसहत्थचागनाएणं२५" र यथाध्वनि म्लानीभूतयोः पित्रोरौपधाद्यर्थ गच्छतस्तत्त्यागोऽत्याग एव भावतः, एवं तयोः स्वस्यान्येषां चोपकाराय प्रव्रजत इति ज्ञातभावना, अत एव॥ “सोयणमकन्दणविल-वणं च जं दुक्खिओ तओ कुणइ ॥ सेवइ जं च अकजं, तेण विणा तस्स सो दोमोर ॥” (पञ्चवस्तु गा. ८०) इत्यादिकमाक्षिप्यैवं परिहृतम् ॥"अभुवगमेण भणियं, न उ विहिचागो वितस्स हेउत्ति ॥ सोगाइम्मि वि तेसिं, मरणेव्व विसुद्धचित्तस्स२७ ॥२॥" (पञ्चवस्तु गा.९०) क्वचित्पठ्यते 'सर्वपापनिवृत्ति इति तत्र व्याख्येयं 'सर्वथा सर्वपापनिवृत्तिर्या इतीतरैपा सता मता, गुरुद्वेगकारिणश्चात्यन्तं नेयं सर्वपापनिवृत्तिाग्योपपद्यत इति ॥ ६॥ कस्मादेवमित्याह ॥ प्रारम्भमङ्गलं ह्यस्या, गुरुशुश्रूषणं परम् ॥ एतौ धर्मप्रवृत्तानां, नृणां पूजास्पदं महत् ॥७॥ (पृत्तिः) 'प्रारम्भमगल' आदिमद्गलम् , 'हि' यस्मात् , 'अस्याः' प्रव्रज्यायाः, 'गुरुशुश्रूपण' मातापितृपरिचरणम् , 'पर' प्रकृष्टं भावमङ्गलमित्यर्थः, प्रारम्भमङ्गलता पवास्य कुत इत्याह, 'एतौ' गुरू, 'धर्मप्रवृत्तानां मोक्षहेतुसदनुष्ठानसमुपस्थि- तानाम् , 'नृणां पुंसाम् , नृग्रहणं च प्रधानतया तेषां, न तु तदन्यव्यवच्छेदार्थम् , 'पूजास्पद' अर्हणास्पदम्, 'महत्' गुरुकम् ॥ यदाह ॥ मातापितृपूजा, आमुष्मिकयोगकारणम् ॥ तदनुज्ञया प्रवृत्तिः। प्रधानाभिनवोपनयनम् ॥ तदभोगोऽ- २५. सर्वथा अप्रतिपद्यमानान् त्यजेत् तान् अध्वनि (अस्थान) ग्लानौषधार्थत्यागशातेन । २६. शोचनमाक्रन्दनविलपनं च यदुःखितस्ततः करोति । सेवते यञ्चाकार्य तेन विना तस्य स दोपः ॥ २७. अभ्युपगमेन भणितं न तु विधित्यागोऽपि तस्य हेतुरिति । शोकादावपि तेणं मरणं इव विशुद्धचित्तस्य ॥

·'मोगोऽन्यत्र तदनुनितादिति ॥ ७॥ पूजास्पदत्वमेव समर्थयन्नाह ।। स कृतज्ञः पुमान् लोके, स धर्मगुरुपूजकः ॥ स शुद्धधर्मभाक् चैव, य एतो प्रतिपद्यते ॥८॥ (पृतिः) म' इति य एती प्रतिपयते असावेव, कृतज्ञः' पितृकृतोपकारज्ञाता, 'पुमान् नरः, 'लोके' लौकिकमार्गे, तथा 'म' एप () धर्मगुरोः दीक्षाचार्यस्य 'पूजकः' पूजयिता धर्मगुरुपूजका, भविष्यतीति गम्यते नान्यः, यदाह।। "उपकारीति गया स्मगुरू चागुपकारिणी॥तावप्यर्चयते यो न, स हि धर्मगुरुं कथम् ॥१॥"तथा 'स' इति स एव, 'शुद्धधर्मभाग्' निदोषकुशलपर्मभाजनं, भयति, 'चन्दा समुचये, 'एवशब्दो'ऽवधारणे, तस्य च दर्शितः प्रयोगः, 'य' पुमान् , 'एतौ' मातापिनरी, 'मतिपयते' सेवनतोशीकरोति, दुष्पतिकारित्यात्तयोः॥ आह च॥ दुष्प्रतिकारौ माता-पितरौ स्वामी गुरुश्च लोकेऽरिमन ॥ तत्र गुरुरिहामुत्र च, सुदृष्फरतरप्रतीकारः॥" ॥१॥ इति ॥८॥ पञ्चविंशतितमाष्टकविवरण समासम् ॥२६॥ ॥ अथ पड्विंशतितमं तीर्थकृदानमहत्त्वसिद्ध्यष्टकम् ॥ २६ ॥ प्रकर्पयतः पुण्यानुपन्धिपुण्यस्य तीर्थकरत्यफलमुक्तम् , तीर्थकरस्य च पुण्यप्रकर्परूपत्वेन जगद्गुरुत्वादानेन महता 'भागम्, म पाया तत्तस्य श्रूयत इति कथं तदानस्य महत्त्वमित्यधुनोपदर्शयन्नाह ॥ जगद्गुरोर्महादानं, सङ्ख्यावच्चेत्यसङ्गतम् ॥ शतानि त्रीणि कोटीनां, सूत्रमित्यादि चोदितम् ॥१॥ (गृत्तिः) जगद्गुरोः भुवनभर्तुर्जिनस्य, महादान'अतिशायिवितरणं वरवरिकारूपम् सङ्घयावच्च' परिगणितम्,'चशब्दः' ममुगपे, 'इप्ति' एतत् , 'असातम्' विरुद्धम् , तथाहि, महादानं चेत्सल यावत् कथम् , सङ्घयावच्चेन्महादानं कथमिति, ·सवधावत्त्वं तस्य कथं सिमित्यारेकायामाह, यंता शतेत्यादि, इह च “शतानि त्रीणि कोटीना" इत्यतः परं इत्यादीति पदं द्रष्टव्यम् , ततश्च 'शतानि त्रीणि कोटीनामित्यादि' एवंप्रभृति, आदिशब्दात् 'अट्ठासीइंच होति कोडीओ' (अष्टाशीतिश्च- भवन्ति कोटयः) इत्यादेः परिग्रहः । 'मूत्र अर्थसूचनपरं वचनम् , 'चोदितं' उदितम् , तच्चेदम् , “तिन्नेव य कोडिसया, अद्वासीई च होति कोडीओ ॥ असीई च सयसहस्सा, एयं संवच्छरे दिन्नम् ॥१॥" पाठान्तरेण 'शास्त्र इत्यादि चोदित'- मिति तत्र 'शास्त्रे' आगमे, शेपं तथैति परवच इति ॥१॥ गचं जिनस्य महादानविरुद्धतामभिधाय बुद्धस्य महादानसागत्यमभिधातुं पर एवाह ॥ अन्यैस्त्वसङ्ख्यमन्येषां, स्वतन्त्रेपूपवर्यते ॥ तत्तदेवेह तयुक्तं, महच्छब्दोपपत्तितः॥२॥ (पृत्तिः) अन्यैस्तु' अपरैः पुनर्जनापेक्षया यौटैः, 'असहय' अविद्यमानपरिमाणम् , अन्येषां जिनादपरेषां योघिसत्त्वानाम, 'स्वतन्यु' स्वकीयशानपु,'उपवय॑ते' प्रतिपाद्यते तद्यथा॥ एते हाटकराशयः प्रवितताः शैलप्रतिस्पर्धिनो, रत्नानां निचयाः स्फुरन्ति किरणैराक्रम्य भानोः प्रभाम् ।। हाराः पीवरमौक्तिकौघरचितास्तारावलीभासुरा, यानादाय निजानिय स्वगृहतः स्वैर जनो गच्छति ॥१॥" 'तत्' इति तस्मात् 'तदेव' बुद्धदानमसङ्ख्यातमेव, इह' दानविचारे, 'तत्' इति महादानम् , 'युक्तं' सङ्गतम्, कुत इत्याह 'महच्छन्दोपपत्तितः' महद्ध्वनेस्तत्रैव बुद्धदान उपपद्यमानत्वात् , सयातदानापेक्षया अमङ्गयातदानस्यानुपचरितमहत्त्वसिद्रेरिति ॥ २॥ ततः किमित्यत आह ॥ ततो महानुभावत्वा-तेषामेवेह युक्तिमत् ॥ जगद्गुरुत्वमखिलं, सबै हि महतां महत् ॥३॥ २८. श्रीण्येच च कोटिशतानि अप्टाशीतिश्च भवन्ति कोटयः । अशीतिश्च शतसहस्राणि पतत् संवत्सरे दत्तम् ॥ १॥ XM ·(घृत्तिः) यतो बोधिसत्वानां महच्छब्दोपपत्तितो महादानं युक्तं ततः तस्मान्महादानयोगात्, 'महानुभावत्वात् अचि- न्त्यशक्तियुक्रुत्वात् , 'तेषामेव' बोधिसत्त्यानामेव, न जिनस्य, 'इह' अस्मिन् लोके,'युक्तिमत्' सोपपत्तिकम्, किं तदि- त्याह, 'जगद्गुरुत्व' भुवनभर्तृत्वम् , किम्भूतमित्याह, अविद्यमानं खिलं गुरुत्वाविपयो यत्र जगद्गुरुत्वे तत् 'अखिलं' सर्व- व्यापकसम्पूर्णमिति यावत् , कुत एतदेवमित्याह, 'सर्व' निरवशेष दानादिमियाजालम्,'हि'यस्मात्, महतां' महासत्त्वानाम्, 'महत्' सातिशयं भवति, अतो महादानयोगात्त एव महानुभावा जगद्गुरचश्च भवन्ति नान्य इति, इह च तेपामिति धर्मी, जगदगुमत्वं साध्यम् , महानुभावत्वं हेतुः, महतां महदिति च हेत्वसिद्धतापरिहार इति ॥३॥ पूर्वपक्षमुपसंहरन्नाह ॥ एवमाहेह सूत्राथ, न्यायतोऽनवधारयन् ॥ कश्चिन्मोहात्ततस्तस्य, न्यायलेशोऽत्र दर्यते ॥ ४ ॥ (पृत्तिः) 'ग' अनन्तरोक्तप्रकारम् ,'आह' छूते पूर्वपक्षवादी, 'इह' प्रक्रमे,'सूत्रस्य"तिन्नेव य को डिसया," इत्यादेराग- मस्थ, 'अर्थः' अभिधेयः स्त्रार्थः',लमनवधारयन्निति योगः, किं सर्वधानवधारयन् ,नेत्याह, न्यायतो'नीतिमाश्रित्यार्थाप- सिगम्यमर्थमित्यर्थः, 'अनवधारयन्' अनवयुध्यमानः, 'कश्चित्' इत्यसम्बद्धभाषित्वात् अनिर्देश्यनामा सौगत इति भावः । 'मोहात्' अज्ञानात् , यत एवं 'ततः' तस्मात्कारणात् , 'तस्य' मूहवादिनः, 'न्यायलेशो' युक्तिमात्रा, 'अन' दानव्यतिकरे, 'दयते' अभिधीयत इति ॥ ४॥ तत्प्रतिपादनायैवाह ।। महादानं हि संख्याव-दर्थ्यभावाज्जगद्गुरोः। सिद्धं वरवरिकात-स्तस्याः सूत्रे विधानतः॥५॥ (वृत्तिः) 'महादान' अतिशायिविश्राणनम् ,'हिंशब्दो' दानमहत्त्वभावनार्थः, यत् ‘संख्यावत्' विद्यमानपरिमाणम् , तत् 'अर्यभावात् प्रयोजनिनामविद्यमानत्वात, न पुनरौदार्याभावात् द्रव्याभावादा, 'जगद्गुरोः भुवननायकस्य जिनस्य, कुत ·कल - एतद्वगतमित्याह, सिद्ध' निर्णीतम् , वरं वृणुत वरं घृणुतेत्येवमाख्यानं वरचरिका तस्याः 'वरवरिकातः' हेतोः, न च तस्या अप्यसिद्धिरित्याह, तस्या' वरचरिकायाः, 'सूत्रे नियुक्तिरूपे आगमे, 'विधानतो' विहितत्वात् , तथाहि, "सिंघाडगंति- यचउक-चचरचउम्मुहमहापहपहेला दारेसु पुरवराणं,रत्थामुहमज्झयारेसुशावरवरिया घोसिज्जइ, किमिच्छियं दिज्जए बहुविहीयं ॥सुरअसुरदेवदाणव-नरिन्दमहियाण निक्खमणेति ॥२॥२८" ॥९॥ अथ वरवरिकया दीयमानमध्यभावात् तत्संख्यावदिति कुतः सिद्धमित्यत्राह॥ तया सह कथं संख्या, युज्यते व्यभिचारतः॥ तस्माद्यथोदितार्थं तु, संख्याग्रहणमिष्यताम् ॥ ६॥ (पृत्तिः) 'तया' वरवरिकया, 'सह' सार्धम् , 'कथं' केन प्रकारेण न कथश्चिदित्यर्थः, 'संख्या' परिमाणम् , 'युज्यते सङ्गच्छते, कुत इत्याह, 'व्यभिचारतो' विसंवादात् , अर्थिसद्भावे सतीति गम्यम् , तथाहि, अर्थिनः प्रभूता महेच्छाश्च दानं वरवरिकया दीयत इति कथं तनियतसंख्य भवितुमर्हति, यस्मादेवं 'तस्मात् यथोदितार्थ तु' अनन्तरास्मदुक्तप्रयो- जनमेव तथाविधार्थ्यभावप्रतिपादनार्थपरमेव, 'संख्याग्रहणं "तिन्नेव य कोडिसया” इत्यादिदानसंख्याविधानम् , 'इष्यता' अभ्युपगम्यतां, न पुनरौदार्याभावद्रव्याभावाभ्यामिति । ननु यदि तीर्थकरानुभावादशेपदेहिनां संतोपभावार्थ्यभाव: स्पात्तदा संख्याकरणमप्ययुक्तम् , अल्पस्यापि दानस्यासम्भवादिति, अनोच्यते, देवताशेषाया इव संवत्सरमात्रेणाप्रभू- तपाणिग्रायत्यायुक्तमेव संख्यावत्वमिति, अनेन महादान संख्यावच्चेत्यसङ्गतम्' इत्येतत्परवचो निरस्तमिति ॥ ६॥ २९. शृङ्गाटकत्रिकचतुष्कचत्वरचतुर्मुसमहापथपथेषु ॥ द्वारेषु पुरवराणां रथ्यामुखमध्येपु ॥ १॥ घरवरिका घोप्यते किमीप्सितं दीयते बहुविधिकं ॥ सुरासुरदेवदानवनरेन्द्रमहितानां निष्क्रमणे ॥२॥ इति ।। n ·अथ यदुक्तं ततो महानुभावत्वादित्यादि तद्दषयन्नाह ।। महानुभावताप्येषा, तद्भावे न यदर्थिनः॥ विशिष्टसुखयुक्तत्वा-त्सन्ति प्रायेण देहिनः ॥ ७॥ (वृत्तिः) 'महानुभावतापि' अतिशायिप्रभावतापि, न केवलं 'देहिनां संतोपसंपत्संपादनेन संख्योपेतमेव 'दान' महा- दानमित्यपिशब्दार्थः, 'एषा' एव वक्ष्यमाणस्वरूपा न पुनर्देहिनामसंख्यातवित्तवितरणरूपा, तामेवाह, 'तद्भावे' जगद्गुरु- सद्भावे, 'न' नैव, 'यत्' इति यदेतत् , 'अर्थिनः तुच्छतया परप्रार्थनशीलाः सन्तीति सम्बन्धः, कुत इत्याह, 'विशिष्ट- सुम्वयुक्तत्वात्' अपेक्षया सातिशयानन्दसम्पदुपेतत्वात् , सुखं च संतोपो, यदाह॥"मज्ज्ञानं परमं मित्र-मज्ञानं परमोरिपुः॥ संतोपः परमं सौख्य(स्थ्य)माकाक्षा दुःखमुत्तमम् ॥१॥" 'सन्ति' भवन्ति, 'प्रायेण बाहुल्येन, अनेन च निरुपफमकर्म- जनितधनादानवान्छास्तद्भावेऽप्यर्थिनः केचित्सम्भवन्तीत्यावेदयति, भवति चैव।। यतः। “जगत्प्रिये सुरूपेच, शशिनो रश्मिमण्डले। सत्यप्यम्भोजिनीखण्डं, न विकासं प्रपद्यते ॥” अत एव संख्यातदानसंभवोऽन्यथा तदसम्भव एव स्यादिति, 'देहिनः प्राणिनः, दृश्यन्ते च द्रव्याणां प्रभावविशेषाः, यतः॥ "समुद्गच्छत्यसौ कोपि, हेतुर्गगनमण्डले ॥ यस्मात्प्रमुदितप्राणि, जायते जगतीतलम् ॥१॥” तदेवमसंख्येयदानस्य महादानत्वाभावादसंख्येयदानदायिनां महानु- भावत्वासिद्धर(रित्य)सिद्धो हेतुरित्यभिहितम् ॥ ७ ॥ तथा । धर्मावताश्च तद्योगा-ते तदा तत्त्वदर्शिनः॥ महन्महत्त्वमस्यैव-मयमेव जगद्गुरुः ॥८॥ (पृत्तिः) 'धर्मोद्यताश्च कुशलानुष्ठाननिरताश्च भवन्ति न केवलमनथिन इति चशब्दार्थः, 'तद्योगात्' जगद्गुरुसम्बन्धात्, 'ते' देहिनः, 'तदा तस्मिन् जगद्गुरुकाले, तथा 'तत्त्वदर्शिनो' भवन्ति, अथवा कुतस्ते धर्मोद्यता इत्याह यतः 'तत्त्वदार्शनः, ·तत्वं च।। "क्लेशायासपराः प्रायः, प्राणिनां याह्यसंपदः॥ एकान्तेनापरायत्तं, सुखं संतोष इष्यते॥१॥” इत्यादिकम् , ततश्च किमित्याह, महद् अतिशायि, महत्त्वं' माहात्म्यं महानुभावत्वम् ,अथवा महद्भयो महतां वामहत्वं 'महन्महत्त्वम् , "अस्य' जिनस्यैव, व्यवच्छेदफलत्याद्वचनस्येति नान्येषां योधिसत्त्वादीनाम् , 'एवम् अनन्तरोदितयानीत्या संख्यावद्दानतो महा- दानदायित्वेन महानुभावता इत्येवंरूपया, 'अयमेव' जिनपतिरेव न तु बोधिसत्वः, 'जगद्गुरुः' भुवनभतेति, अनेन च योधिसत्त्वलक्षणे धर्मिणि महानुभावत्वलक्षणस्य हेतोरसिद्धतोक्ता महानुभावत्वनियन्धनमहादानस्यामहत्त्वख्यापनात्, जिनलक्षणे च धर्मिणि महादानताख्यापनतो महानुभावत्वहेतोः सिद्धताभिधानेन जिनस्य जगद्गुरुतोक्ता, अतो निरस्तं 'ततो महानुभावत्यादि दृपणमिति ॥ ८॥ पदिशतितमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ २६ ॥ ।। अथ सप्तविंशतितमं तीर्थकृदाननिष्फलतापरिहाराष्टकम् ॥ अनन्तरं जगहुँरोमहादानमुक्तम् तच्च न युक्तमिति परमतमावेदयन्नाह ।। कश्चिदाहास्य दानेन, क इवार्थः प्रसिध्यति ॥ मोक्षगामी ध्रुवं ह्येप, यतस्तेनैव जन्मना ॥१॥ (पृत्तिः)अथ 'कश्चित् दुर्विदग्धमतिः,'आहे' ब्रूते, 'अस्य जगद्गुरोः, दानेन' वितरणेन,'क इच' न कश्चिदित्यर्थः, 'अर्थः' पुम्पार्थः धर्मार्थकाममोक्षाणामन्यतमः, फलं वा, 'प्रसिध्यति' निष्पद्यते, अर्थादिषु तस्य निरपेक्षत्वादानधर्मस्य च तत्कारणत्वात् , मोक्षार्थः सिध्यतीति चेत्,नेत्याह, मोक्षं निर्वाणम्, गमिप्यति यास्यतीति 'मोक्षगामी धृवं' निश्चितम् , हिशब्दो जिनदानस्प प्रयोजनामावभावनार्थः, 'एप' जगद्गुरुः, 'गतो' यस्मात् कारणात् , 'तेनैव' अधिकृतेन यस्मिन् ·जन्मनि दानं ददाति न जन्मपरम्परया, 'जन्मना' भवेन, दानं हि भवपरम्परया मोक्षफलं येन च तद्भवेनैवावश्यं निर्वा- (पति) तव्यं तस्य दानेन न कश्चिदर्थ इति ॥१॥ अनोत्तरमाह ॥ उच्यते कल्प एवास्य, तीर्थकन्नामकर्मणः ॥ उदयात्सर्वसत्त्वानां, हित एव प्रवर्तते ॥२॥ (पृत्तिः) 'उच्यते' अनन्तरोदिताक्षेपस्य समाधिरभिधीयते, कल्पशब्दः करणार्थो, यदाह॥"सामर्थ्य वर्णनायां च, च्छे- दने करणे तधा ॥ औपम्ये चाधिवासे च, कल्पशब्दं विदुर्बुधाः ॥१॥" करणं च क्रियासमाचार इत्यर्थः, ततश्च 'कल्प एच जीतमेय वक्ष्यमाणो दानादिना सर्वसत्वहितवर्तनलक्षणः, 'अस्य' जगद्गुरोः, न पुनः फलविशेपं प्रति प्रत्याशा, कि- रूपोऽसौ कल्प इत्याह, तीर्थकृतस्तीर्थकरस्य सम्बन्धि तीर्थकरत्यनियन्धनं यन्नामाख्यं कर्मादृष्टं तत्तथा तस्य 'तीर्थकृन्नाम- कर्मणः, 'उद्यात्' विपाकात् , 'सर्वसत्त्वानां' सकलशरीरिणाम् , इह च हितशब्दयोगेऽपि न चतुर्थी, सम्बन्धस्यैव विवक्षितत्वात् , 'हिते एच' अनुकुलविधावेव, इह यदिति शेपो दृश्यः तेन यदेतत् प्रवर्तते व्याप्रियते भगवानिति, ततश्चास्य दानात् कल्पपरिपालनं विना नान्यत्फलमस्तीति भावनेति ॥ २॥ परिहारान्तरमाह ॥ धर्माख्यापनार्थं च, दानस्यापि महामतिः ॥ अवस्थौचित्ययोगेन, सर्वस्यैवानुकम्पया ॥३॥ (पृत्ति) धर्मस्य कुशलात्मपरिणामविशेपस्याङ्गमवयवः कारणं वा धर्मानं तस्य ख्यापनं प्रकाशनं धर्मागख्यापनं तस्मै 'धर्मानण्यापनार्थ' भावप्रत्ययगर्भत्वानिर्देशस्य धर्मागताख्यापनार्थमिति द्रष्टव्यं महादानं दत्तवानिति प्रक्रमगम्यम् , धर्माझं दानम् , भगवता प्रवृत्तत्वात् ,शीलवत् इति भव्यजनसम्प्रत्ययार्थमित्यर्थः, 'चशब्दः पूर्वोक्तपरिहारापेक्षया परिहारान्तर- ममुच्चयार्थः। कस्येत्याह'दानस्यापि' विश्राणनस्यापि, न केवलं शीलादेर्धर्मागतेत्यपिशब्दार्थः,'महामतिः' अव्याहतपोधो ·'भगवान , किं यथाकञ्चिदस्य धर्माहतायाः स्याफ्नं नेत्याह, अवस्थाया भूमिकाया औचित्ययोग आनुरूप्यलक्षणधर्म- सम्बन्धः 'अवस्थौचित्ययोगः तेन स्वभूमिकोचितत्वेनेत्यर्थः, धर्माद्रता च तस्य किं गृहिणामेव, नेत्याह, 'सर्वस्यैव' एवशब्दस्यापिशब्दार्थत्वात् न केवलं गृहिण एव निरवशेपस्यापि दातुर्यतेहिणो वा, 'अनुकम्पया' कृपया, ननु गृहिणा- मनुकम्पादानमुचितम् , "अणुकम्पादाणं पुण, जिणेहि न कयाइ पडिसिद्धं॥३०” इति वचनात , यत्पुनः साधुःसाधवे ददाति तदनुकम्पानिमित्तं न भवति, भक्तिनिमित्तत्वात् तस्य, यत्पुनरसंयताय दानं तत्साधोर्न सम्भवति, "गिहिणो वेयावडियं न कुवा,अभिवायणं चन्दणं पूयणं च॥३१” इति वचनात् , (दशवकालिकद्वितीयचूलिकायाम्) ततःसर्वस्यापि गृहस्थस्येति व्याख्येयम् , नैवम् , यतो विशिष्टपुष्टालम्बनसद्भावे यतेरप्यनुकम्पादानसम्भव इति न दोपः, अमुं चार्थ ग्रन्थकार एव व्यक्तीकरिष्यति, श्रूयते चागमे आर्यसुहस्त्याचार्यस्य रङ्कदानम् , न चानुकम्पादानं साधुपु न सम्भवति, “ आयरिय- गुकम्पाए, गच्छो अणुकम्पिओ महाभागरे॥३२” इति वचनादिति ॥३॥ धर्मागमेव दानं यतः ।। शुभाशयकर खेत-दाग्रहच्छेदकारि च ॥ सदभ्युदयसाराङ्ग-मनुकम्पाप्रसूति च ॥४॥ (वृत्तिः) शुभ प्रशस्तमाशयं चित्तं कर्तु शीलमस्येति 'शुभाशयकरम् ,'हि' इति यस्मादेवं तस्माद्धर्मागता दानस्येति प्रकृतम् 'एतत्' इति दानम् , तथा आग्रहच्छेदकारिच वित्तं प्रति ममकारलक्षणाभिनिवेशनाशकर्तृच, 'चशब्दः समुच्चये, तथा सन शोभनोऽभ्युदयान्तरानुवन्धित्वेन योऽभ्युदयः कल्याणावासिस्तस्य साराङ्गं प्रधानकारणं 'सभ्युदयसाराङ्गम् , ३०. अनुकम्पादानं पुनर्जिनैन कदापि प्रतिषिद्धम् । ३१. गृहिणो वैयावृत्त्यं न कुर्यात् अभिवादनं वन्दनं पूजनं च ॥ ३२. आचार्यानुकम्पया गच्छोऽनुकम्पितो महाभाग. ।

·आह च । “दानेन भोगानाप्नोति, यत्र य (त)नोपपद्यते ॥ शीलेन भोगान् स्वर्ग च, निर्वाणं चाधिगच्छति, ॥१॥" तथा अनुकम्पाया दयायाः सकाशात् प्रसूतिः प्रभवो यस्य तत् 'अनुकम्पाप्रसूति, 'चशब्दः' समुच्चय इति ॥४॥ यतिनाप्यौचित्येन दान देयमिति ज्ञापकेन समर्थयन्नाह ॥ ज्ञापकं चात्र भगवान् , निष्क्रांतोऽपि द्विजन्मो ॥ देवदूष्यं ददद्धीमा-ननुकम्पाविशेषतः ॥५॥ (पृत्तिः) 'ज्ञापकं च उदाहरणं पुनः चशब्दस्य पुनरर्थत्वात् , 'अत्र' अनुकम्पया दाने, भगवान्' वर्धमानस्वामी, किम्भूतो 'निष्मान्तोऽपि' प्रवज्याप्रतिपत्त्या गृहवासान्निर्गतोऽपि, आस्तामनिर्गतः, 'दिजन्मने' ब्राह्मणाय, 'देवदप्य' देवांशुकम् , 'ददत्' प्रयच्छन्, 'धीमान' ज्ञानचतुष्टययोगान्महाप्रज्ञः, अनेन च "ज्ञानवदासेवितमालम्बनीयं भवति" इत्यावेदितम् , कुतो दददित्याह, 'अनुकम्पाविशेषतः' दयातिशयादिति, उदाहरणप्रयोगश्चैवम् , यतेरप्यवस्थाविशेपे असंयताय दानमदुष्टम् , अनुकम्पानिमित्तत्वात् , यदनुकम्पानिमित्तं तददुष्टं निष्क्रान्तस्य भगवतो दिजन्मदानवत् , अनुकम्पानिमित्तं च यतेरसं- यतदानम् , तस्मात् तददुष्टमिति, अथवा 'ज्ञापक' हेतुरित्यर्थः, तत्र चैवं प्रयोगः, यद्भगवदासेवितं तद्यतीनां सेवनीयं शीलमिव, आसेवितं च भगवता असंयतदानमिति। श्रूयते च,"किल भगवान्महावीरो महामेघ इवानवरतवसुधाराभिः प्रहतपटुपटहकनादगर्जितध्वनिना निर्विभागं संवत्सरं यावद्दानवर्षेण विगतवित्तवान्छापिपासासन्तापं तऍकलोकचातक- कुटुम्बकं कृत्वा अमरनरनायकनिकरानुगम्यमानो ज्ञातखण्डवनमुपागत्य परित्यक्तसकलसङ्गः प्रव्रज्यांप्रतिपन्नवान् । अत्र रावसरे भगवत्पितृवयस्यो ब्राह्मणो देशान्तरसरणपरिक्षीणशरीरकः स्वकीयनिकेतनमागतो भार्यया चाभिहितः यदुत भगवानिग्विलभूतलमापूर्णमनरथं वरवरिकावितरणतो विधायानगारितांगतः। भवांस्तु निर्भाग्यतया अर्थार्थी देशान्तरा- ·पचनुसरति, ततस्त्परितं गत्वा भगवन्तं याचस्व, दास्यतीदानीमपि किञ्चिदिति। ततोऽसौ भगवत्समीपमागत्य याचितवान्, भगवास्तु नाफनायकसमर्पितस्य कल्प इति गृहीतस्य देवदृष्यस्यार्धमनुकम्पापरीतान्तःकरणो गुणान्तरापेक्षी तस्मै प्रदत्त- वानिति" । नन्विहेव ग्रन्थे "तस्यानुकम्पया दाने पुण्यवन्धःप्रकीर्तितः” (७-२)इत्यादिना यतेरसंयतदानं निवारितम्, "गिहिणो वैयावडियं न कुज्जा" (गृहिणो वैयावृत्त्यं न कुर्यात्) इत्यादिना चागमे, तत्कथं न विरुध्यते । उच्यते, अवस्थौचित्ययोगेनेति विशेपणोपादानान्न विरोधः, पठन्ति चेहाथै लौकिका अपि ॥"उत्पद्यते हि सावस्था, देशकाला- मयान् प्रति ॥ यस्यामकार्य कार्य स्था-त्कर्म कार्य च (तु) वर्जयेत् ॥१॥ इति ॥५॥ एतदेव स्फुटयन्नाह ॥ इत्थमाशयभेदेन, नातोऽधिकरणं मतम् ॥ अपि त्वन्यद्गुणस्थानं, गुणान्तरनिवन्धनम् ॥ ६ ॥ (वृत्तिः) इत्य' अनेनानन्तरोक्तेनावस्थौचित्ययोगलक्षणेन, य 'आशयभेदो' अध्ययसायविशेपोऽनुकम्पाविशेपः कथमयं वराकः कर्मकान्तारोत्तारणेन निखिलासुखविरहभाजनं भविष्यतीत्यादिरूपस्तेन,न' नैव, 'अतो' असंयतदानात्, अधि- फियते पाणी दुर्गतावनेनेति अधिकरण' दानेनासंयतस्य सामर्थ्यपोषणतः पापारम्भप्रवर्तनम् , 'मतं' इष्टं विदुपाम् ,यतस्त- देवाधिकरण यदुर्गतिनिवन्धन, यत्पुनर्देहिनां योधिनिमित्ततयापवर्गकारणं तत्कथं तदिति, अनेन च दानादनर्थस्थासंभव उक्तः। अथ अर्थप्राप्तिमाह, अपितु इत्यभ्युच्चये, 'अन्यत्' अधिकृतगुणस्थानकान्मिथ्यादृष्टित्वादेरपरमविरतसम्यग्दृष्टया- दिकम् , गुणानां जानादीनां स्थान विशेपो 'गुणस्थान मतमिति प्रकृतम् , किम्भूतम् , विवक्षितगुणादन्यो गुणो गुणान्तरं सर्वचिरत्यादिस्तस्य निवन्धनं हेतु गुणान्तरनिवन्धनमिति' ॥ ६॥ ननु यद्यतोऽसंयतदानाधिकरणं न भवति तदा कथमस्य प्रगंमाया अपि निषेधपरं मूत्रमिदं न विरुध्यते, यदुत॥ जे उदाणं पसंसन्ति, वहमिच्छन्ति पाणिणं॥जे उ (य) णं ( ·पहिसेहन्ति, वित्तिच्छेयं करन्ति ते॥१॥३४ " इत्येतदाशङ्कयाह ।। ये तु दानं प्रशंसन्ती-त्यादिसूत्रं तु यत्स्मृतम् ॥ अवस्थाभेदविषयं, द्रष्टव्यं तन्महात्मभिः॥ ७॥ (वृत्तिः)'ये तु ये पुनः धर्मविचारकाः,'दान' असंयताय वितरणं जीवोपमर्दका(दा)रकत्वात्,'प्रशंसन्ति' श्लाघन्ते, इत्यादि' एतदालापफप्रभृतिकमनन्तरोपदर्शितमसंयतदाननिषेधगर्भार्थम्, 'सूत्र' अर्थसूचकवाक्यम्, 'तुशब्दः" पुनःशब्दार्थः, यस्मृतं' अभिहितं सूत्रकृताङ्गे, 'अवस्थाभेदविपर्य' दातृपात्रयोदशाविशेषगोचरमपुष्टालम्बनमित्यर्थः, पुष्टालम्बनं त्या नित्यन निषेधपरं तत्, यदाह ॥ “सालम्बणो पडन्तो वि, अप्पयं दुग्गमे वि धारेइ ।। इय सालम्वणसेवी, धारेइ जई असढभावा३५ ॥१॥" 'द्रष्टव्यं' विज्ञेयम् ,'तत्' इत्यनन्तरोक्तं सूत्रम् , महात्मभिः' सद्भिरिति । स्वकीयासंयतदानसमर्थन- गर्भार्थमिदं प्रकरणं सरिणा कृतमिति केचित्कल्पयन्ति, हरिभद्राचार्यो हि स्वस्य भोजनकाले शववादनपूर्वकमर्थिभ्यो भोजनं दापितवानिति श्रूयते, न चैतत्सम्भाव्यते, संविग्नपाक्षिको ह्यसौ, न च संविग्नस्य तत्पाक्षिकस्य वाऽनागमिकार्थी- पदेशः सम्भवति, तात्यहानिप्रसंगात, आह च॥ “संविग्गोऽणुवएस, न देइ दुब्भासियं कहुविवागाजाणन्तो तम्मि तहा, अतहकारो उ मिच्छतं ॥१॥” इति ॥ ७ ॥ उक्तं प्रासंगिकम् , अधुना प्रकृतार्थनिगमनायाह, ३४. ये नु दानं प्रशंसन्ति यधमिच्छन्ति प्राणिनां । ये पुनः एतत् प्रतिपेन्ति वृत्तिच्छेदं कुर्वन्ति ते ॥ ३५. सालम्यनः पतभपि आत्मानं दुर्गमेऽपि धारयति । इति सालम्वनसेची धारयति यतिरशठभावम् ॥ ३६. संविग्नोऽनुपदेशं न ददाति दुर्भापितं कटुविपाकम् । जानन् तस्मिन् तथा अतथाकारस्तु मिथ्यात्वम् ॥

·एवं न कश्चिदस्यार्थ-स्तत्त्वतोऽस्मात्प्रसिध्यति ॥ अपूर्वः किन्तु तत्पूर्व-मेवं कर्म प्रहीयते ॥८॥ (कृत्तिः) एवं अनन्तरोक्तेन प्रकारेण कल्प एवास्येत्यादिनाभिहितेन,'न' नैव, 'कश्चित् कोऽपिचित्, अस्य'तीर्थकृतः, 'अर्थ' पुरुषार्थः फलं वा, 'तत्त्वतः' परमार्थतः, 'अस्मात् महादानात् , 'प्रसिध्यति' प्रकर्पण निष्पद्यते, किम्भूतोऽसा- चित्याह, अपूर्वः'अभिनवो हेत्वन्तराणामसाध्य इत्यर्थः। एवं सर्वथादानस्य निरर्थकत्वं माभूदित्यत आह 'किन्तु' केवलम् , 'तत्' इति तीर्थकरत्वनिमित्तभूतम् , पूर्व' पूर्वभवोपार्जितम् , एवं अनन्तरोदितेन महादानलक्षणप्रकारेण, 'कर्म' अदृष्टम् , 'प्रहीयते' क्षयं यातुं प्रवर्तते, प्रशब्दस्यादिकर्मार्थत्वात्, अथवा 'तत्पूर्व' दानपूर्वकं 'प्रहीयते' इत्येतस्याः क्रियाया विशेषणमिदमिति ॥ ८॥ सप्तविंशतितमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ २७॥ ॥ अथ अष्टाविंशतितमं राज्यादिदानेऽपि तीर्थकृतो दोपाभावप्रतिपादनाष्टकम् ॥ एवं जगगुरुविषयां महादानविप्रतिपत्तिं निरस्य तस्यैव राज्यदानविपयां तां निरस्यन् परमतं तावदाह । अन्यस्त्वाहास्य राज्यादि-प्रदाने दोप एव तु ॥ महाधिकरणत्वेन, तत्त्वमार्गेऽविचक्षणः ॥ १॥ (वृत्तिः) 'अन्यस्तु' जगनुरुमहादानपूर्वपक्षवादापेक्षया अपरः पुनर्चादी, 'आह' ब्रूते, 'अस्य' जगहुँरोः, 'राज्यादिप्रदाने' स्यपुत्रादिभ्यो नरनायकत्वकलत्रकलाकर्मशिल्पप्रभृतीनां वितरणे, "दोप एवं' अशुभकर्मबन्धलक्षणं दूपणमेच, 'तुशब्दः' पूरणे, केन हेतुनेत्याह महच्च त रुकमधिकरणं च दुर्गतिहेत्वनुष्ठानं 'महाधिकरणं' तद्भावस्तत्त्वं तेन, राज्यादिप्रदान हि महाधिकरणम् , महारम्भमहापरिग्रहकुणिमाहारपश्शेन्द्रियवधादिहेतुत्वात्तस्य, अग्निशस्त्रादिदान इवेति दृष्टान्तोऽभ्यूहाः, ·फ ण्वमाहेत्याह, 'तत्त्वमार्गे वस्तुपरमार्थाध्वनि परिच्छेत्तव्ये, 'अविचक्षणः' अपण्डितः, अविचक्षणत्वं चास्य वक्ष्यमा- गज्यादिदानहेतोरपरिज्ञानादिति, अथवा 'विचक्षण' इत्युपहासवचनमिति ॥ १ ॥ उत्तरमाह ।। अपदाने हि राज्यस्य, नायकाभावतो जनाः ॥ मिथो वै कालदोपेण, मर्यादाभेदकारिणः॥ २॥ विनश्यन्त्यधिकं यस्मा-दिह लोके परत्रं च ॥ शक्ती सत्यामुपेक्षा च, युज्यते न महात्मनः॥३॥ तस्मात्तदुपकाराय, तत्पदानं गुणावहम् ॥ परार्थदीक्षितस्यास्य, विशेषेण जगद्गुरोः ॥ ४ ॥ (पृत्तिः) अप्रदाने' पुत्रादिभ्योऽवितरणे सति, हिशब्दः' पूर्वपक्षपरिहारभावनार्थः,'राज्यस्य' भूपतित्वस्य, 'नायकाभावतः' स्वामिकाभावात् , 'जना' लोकाः, 'मिथः' परस्परेण, 'विनश्यन्ति' इति योगः, 'वैशब्दो' वाक्यालङ्कारे, 'कालदोपेण' अवसर्पिणीलक्षणस्य हीनहीनतरादिस्वभावस्य समयस्यापराधेन हेतुना, 'मर्यादाभेदकारिणः' स्वपरधनदारादिव्यवस्था- लोपकारकाः सन्तः, 'विनश्यन्ति' क्षयमुपगच्छन्ति, नायकसद्भावेऽपि केचिद्विनश्यन्तो दृश्यन्त इत्यत्राह, 'अधिक' अपर्धम् , 'यस्मात्' कारणात् , क विनश्यन्तीत्याह, 'इह लोके' इहैव मनुष्यजन्मनि प्राणादिक्षयात् , परत्र' च परलोकेच हिंसानृतधनदारापहारादेः, तथा 'शक्ती' सामर्थे, 'सत्यां विद्यमानायाम् ,'उपेक्षा' अवधीरणा,'चशब्दों' हेत्वन्तरसमुच्चये, 'युज्यते' घटते, 'न' नैव, 'महात्मनो' जुगद्गुरोर्युगादिदेवादेः ॥२-६॥ यस्मादेवं 'तस्मात्' कारणात् , तेषां परस्परेण विनश्यतामुपकारोऽनर्धवाण तदुपकारस्तस्मै 'तदुपकाराय, तत्प्रदान' राज्य(ज्यादि)दानम् , 'गुणावह राज्यदातुरुपकारकमेव न पुनर्दोपायहम् , परस्मै इदं 'परार्थ' परोपकारार्थमित्यर्थः, 'दीक्षितस्य कृतनिश्चयस्य, परार्थोद्यतस्येत्यर्थः,'अस्य' जगद्गुरोः, 'विशेपेण सुतरां सामान्यराज्यदायकापेक्षया, 'जगद्गुरोः' भुवनभर्जिनस्येति, अनेन च राज्यप्रदानस्य महाधिकरणस्व- ·'भावत्वं ब्युदस्तम्, तदानस्यैव महाधिकरणत्वेन प्रसाधनतः परोक्तो महाधिकरणत्वलक्षणो हेतुरसिद्ध इत्युक्तम्, तदसिद्धेश्च राज्यादिदाने दोप एवेत्यपहस्तितमिति ॥४॥राज्यादिदाने दोष एवेत्यत्रादिशब्देन विवाहादिव्यवहारदर्शनं भगवतः सदोपमित्यासञ्जितम् , तत्र परिहारातिदेशमाह ॥ एवं विवाहधर्मादौ, तथा शिल्पनिरूपणे ॥ न दोषो ह्युत्तमं पुण्य-मित्थमेव विपच्यते ॥ ५॥ (वृत्तिः) यथा राज्यादि(राज्य)दाने नंदोषो महाधिकरणत्वाभावाद्गुणावहत्वाच्च, एवं अनेनैव प्रकारेण, विवाहःपरिणयनं तद्रूपो धर्मः समाचारो व्रतयन्धो वा 'विवाहधर्मः तदादौ तत्प्रभृतिके, आदिशब्दात् राजकुलग्रामधर्मादिपरिग्रहः, 'तथाशब्दः' समुच्चये, शिल्पनिरूपणे' घटलोहचित्रवस्त्रनापितव्यापारोपदर्शने, किमित्याह, 'न दोपो' नैवाशुभकर्मवन्ध- लक्षणं दूषणमस्ति भगवतः, इह प्रतिज्ञायां हेतुमाह, हिशब्दों यस्मादर्थः, ततश्च यस्मात् , 'उत्तम प्रकृष्टं तीर्थकरनाम- कर्मलक्षणम् , 'पुण्य' शुभकर्म, 'इत्थमेव' अनेनैव विवाहशिल्पादिनिरूपणप्रकारेण, 'विपच्यते' विपाकं याति स्वफलं ददातीत्यर्थ इति ॥५॥ इहवा-युच्चयमाह ॥ किञ्चेहाधिकदोपेभ्यः, सत्वानां रक्षणं तु यत् ॥ उपकारस्तदेवैपां, प्रवृत्त्यङ्गं तथास्य च ॥ ६॥ (पृत्तिः) किञ्चेति' उत्तरपक्षस्याभ्युच्चयप्रतिपादनार्थः, इहेति' राज्यदानविवाहधर्मशिल्पादिप्ररूपणेपु, 'अधिकदोपेभ्यः' राज्यादिदानाधिकरणलक्षणदोषापेक्षया ये अधिकाअतिरिक्ता दोषाः परस्परोपघातपारदार्यादयस्तेभ्यः, 'सत्त्वानां' असु- मताम् , रक्षणं' वाणम् , 'तुशब्दः पुनरर्थः, प्रयोगश्चास्य यत् पुनरित्येवं द्रष्टव्यः, 'उपकारों' हितकरणम् , तदेव' रक्षणमेव, 'एप' सत्वानाम्, किश्चान्यत् 'प्रवृत्या राज्यादिानप्रवृत्तावङ्गं कारणं, तदेवेति प्रकृतम् , 'तथा' इति वाक्यान्तरत्वख्या-

·पनार्थम् , 'अस्य' जगद्गुरोः, 'चः समुच्चयार्थः, अधिकतरानर्थपरिहारलक्षणोपकारकरणाय भगवतस्तत्र प्रवृत्तिरिति भा-
बना । आह च ॥ "पत्तोचिय निहोस, सिप्पाइविहाणमो जिणिन्दस्स ॥ लेसेण सदोसंपि हु, यहुदोसनिवारणत्तेणं३७
॥२॥" ति ॥ इति ॥ ६ ॥ उक्तमर्थ दृष्टान्तेन समर्थयन्नाह ॥
नागादे रक्षणं यद-द्र याकर्षणेन तु ।। कुर्वन्न दोपवास्तव-दन्यथासम्भवादयम् ॥७॥
(पृतिः) 'नागादेः सर्पगोनसादेः सकाशात् , 'रक्षणं' इष्टपुत्रादिवाणम् ,'यदत्' यथा, 'गर्तादेः'श्वभ्रादेः सकाशात् , आदि-
शब्दात् सोपानपत्यादिपरिग्रहः, 'आकर्षण आक्षेपणं, गद्द्याकर्पण' तेनापि करणभूतेन हनुजानुप्रभृत्यगघर्षणलक्षणा-
नर्थकारणेन, अन्यथा रक्षणस्यासम्भवात् इति भावः,'तुशब्दः'अपिशब्दार्थः,'कुर्वन्' विद्धत् , रक्षणमितियोगः,'न' नैव,
'दोपवान्' दूपणयान , मात्रादिरिति दृष्टान्तः, अथ दार्टान्तिकमाह, 'तदत्' तथा राज्यादि यच्छन् घर्षणतुल्यानर्थस-
म्भवेऽपि नागादिरक्षणकल्पमहानर्थनिवारणलक्षणोपकारसंपादनेन न दोषवान् अयमिति योगः, अथ किमल्पस्यापि
दोपस्याभायेन महानर्थरक्षां न करोतीत्याह, 'अन्यथा' अन्येन प्रकारेण अल्पस्याप्यनर्थस्थानाश्रयणलक्षणेन, 'असम्भ-
यात्' महानर्थरक्षणस्याघटनात् , 'अयमिति' जगद्गुरुरिति । उक्तं च ॥ “तत्थ पहाणो अंसो, बहुदोसनिवारणाउ (णेह)
जगगुरुणो ॥ नागाइरक्खणे जह, कड्ढणदोसे वि सुहजोगो८ ॥ १॥ गत्ता(खड्डा)तडम्मि विसमे, इट्ठसुयं पच्छिण
कीलन्तम् । तप्पचयायभीया, तयाणणट्ठा गया जणणी३८ ॥२॥ दिट्ठो य तीए नागो, तं पइ पन्तो दुओ य गड्डा(खड्डा)ए,
३७ अत एव निदोपं शिल्पादिविधानं जिनेन्द्रस्य । लेशेन सदोपमपि खलु बहुदोपनिवारणत्वेन ॥ १॥
३८ तब प्रधानोंऽशो बहुदोषनिवारणात् (णेह) जगद्गुरोः । नागादिरक्षणे यथा कर्पणदोपेऽपि शुभ (सुख)योगः ॥१॥
३९ गातटे विषम इटसुतं प्रेक्ष्य क्रीडन्तम् । तत्प्रत्यपायभीता तदानयनार्थ गता जननी ॥२॥

·तो कढिओ तगो तह, पीडाए विसुद्धभावाए ॥३॥ त्ति"४० ॥७॥
अधिकदोपनिवारणार्थी प्रवृत्तिरस्य किञ्चिद्दोपवत्यपि न दुष्टेत्येतस्य पक्षस्थानभ्युपगमे याधामाह ।
इत्थं चैतदिहैप्टव्य-मन्यथा देशनाप्यलम् ॥ कुधर्मादिनिमित्तत्वा-दोषायैव प्रसज्यते ॥ ८॥
(वृत्तिः) 'इत्थं च' अनेनैवानन्तरोक्तेन गुरुतरानर्थनिवारकत्वलक्षणेन, चशब्दोऽवधारणे, एतत्' अनन्तरोदितं राज्यप्र-
दानादिकं वस्तु, 'इह' प्रक्रमे, 'एष्टव्यं' अभ्युपगन्तव्यम् , 'अन्यथा' एतस्यानभ्युपगमे, 'देशनापि' तत्वप्ररूपणापि, आस्तां
राज्यादिदानं दोपायैवेति योगः, 'अलं' अत्यर्थम् , कुत इत्याह 'कुधर्माः' शाक्यादिप्रवचनान्यादिर्येपां, श्रुतचारित्रप्रत्य-
नीकत्वादिभावानां ते तथा तेषां 'निमित्तं हेतुस्तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् , जिनदेशना हि नयशतसमाकुला, नयाश्च कुप्र-
वचनालम्बनभूताः, 'दोपायैव ' अनर्थायैव न पुनर्गुणाय, 'प्रसज्यते' प्राप्नोति, न च भगवद्देशनाया अनर्थनियन्धनत्व-
मभ्युपगन्तव्यम् , अनन्योपायत्वेन नार्थप्राप्तेरभावप्रसङ्गादिति ॥ ८ ॥ अष्टाविंशतितमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ २८ ॥
,
SO202K-
॥ अथ एकोनत्रिंशत्तमं सामायिकस्वरूपनिरूपणाटकम् ॥
गज्यादिदानपूर्वकं च जगद्गुरुः सामायिकं प्रतिपन्नवानिति तत्स्वरूपनिरूपणायाह ।
सामायिकं च मोक्षाङ्गं, परं सर्वज्ञभापितम् ॥ वासीचन्दनकल्पाना-मुक्तमेतन्महात्मनाम् ॥ १॥
४० दृष्टश्च तया नागलं प्रति मायन् द्रुतश्च गर्तायाः । तदाकृष्टस्ततस्तथा पीडायामपि शुद्धभावया इति ॥ ३ ॥

·. (पृत्तिः) ममस्य रागद्वैपकृतवैपम्यवर्जितस्य भावस्यायो लाभः समायः स एव 'सामायिकं' चारित्रं तच, चशब्दात् ज्ञानदर्शने च ॥ यदाह ॥ “सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः"(त. सू.१-१)अवधारणार्थत्वादा चशब्दस्य सामायिक- मेव, न तु परपरिकल्पितं कुशलचित्तम्, अथवा चशब्दः पुनरर्थः तस्य चैवं प्रयोगः, इह भगवता राज्यदानमहादाना- दीनि कृतानि मामायिकं पुनस्तेषु मोक्षानं निर्वाणकारणम् , नन्वेवं ज्ञानादीनां तदकारणत्वं स्यादित्यत आह 'परं' प्रधा- नमनन्तरमित्यर्थः, ज्ञानादीनां हि सामायिककारणत्वेन मोक्षकारणत्वम्॥ यदाह । “णाणाहियस्स णाणं पुज्जइ, णाणं पयत्ता चरणं ति॥” तत्कि स्वमतिविकल्पितं नेत्याह 'सर्वज्ञभाषितम्,' अथवा कथमिदमवसितमिति चेदत आह गतः 'सर्वजभाषितं' समस्तवित्प्रणीतम् , मोक्षादयो हि भावा अतीन्द्रियास्ते च सर्वविदचनावसेया एव भवन्ति, प्रमाणान्तरस्य तेप्यप्रवृत्तः, एतच्च किं सर्वेषां भवति नेत्याह, वासी लोहकारोपकरणविशेषः, वासीव वासी अपकारकारी तां चन्दनमिय मलयजमिव दुष्कृततक्षणहेतुतयोपकारकत्वेन कल्पयन्ति मन्यन्ते 'वासीचन्दनकल्पाः,' यदाह, “यो मामपफरोत्यैप, तत्वेनोपकरोत्यसौ॥ शिरामोक्षायुपायेन कुर्वाण इव नीरुजम् ॥१॥” अथवा वास्यामपकारिणि चन्दनस्य, कम्प इव च्छेद इव य उपकारित्वेन वर्तन्ते 'वासीचन्दनकल्पाः, आह च॥ "अपकारपरेऽपि परे, कुर्वन्त्युपकारमेव हि महान्तः ॥ सुरभीकरोति वासी,मलयजमपि(भि) तक्ष्यमाणमपि ॥१॥" वास्यां वा चन्दनस्येव कल्प आचारो येषां ते तथा, अधवा यास्यां चन्दनफल्पाश्चन्दनतुल्या ये ते तथा, भावना तु प्रतीतैव, तेषां 'वासीचन्दनकल्पानाम् ,' 'उक्तं' अभिहित- माप्तः, नान्येपाम् एतत्'सामायिकम् केपामेवंविशेषणानामित्याह, 'महात्मनां' उत्तमसत्त्ववतामिति ॥१॥ ४१ सानाधिकस्य शानं पूज्यते ज्ञान प्रवर्त्तयति चरणमिति ।

·सामायिकं फलतः स्वामितच निरूपितम् , अथ स्वरूपतस्तदेव निरूपयन्नाह, अथवा मोक्षाएं सामायिकं यत आह निरवद्यमिदं ज्ञेय-मेकान्तेनैव तत्त्वतः ॥ कुशलाशयरूपत्वा-सर्वयोगविशुद्धितः॥२॥ (पृत्तिः) निर्गतमयद्याद्गहितकर्मणो हिंसादिक्रोधादेरिति निरवयं स्वरूपेण, इदं सामायिकम् , ज्ञेयं ज्ञातव्यम् , एकान्ते- नेय सर्वधय न पुनरंशेनापि सावद्यम्, तथाविधस्य तस्याविशुद्धत्वात्, ॥ यदाह ॥ “पडिसिद्धेसु य देसे, विहिएसु य ईमिरागभावम्मि ॥ सामाइयं असुद्धं, सुद्धं ममयाए दोहंपि४२ ॥१॥" 'तत्त्वतः' परमार्थतो न तूपचारवृत्त्या, उपचरितं पवस्तु, तन्कार्याकरणात्, कुत एतदेवमित्याह 'कुशलाशयरूपत्वात् शुभाभिसन्धिस्वभावत्वात् , तस्य सर्वथा निरवद्य- स्यामापे हि कुशलाशयत्वं न स्यादिति, ननु ज्ञानदर्शनयोरप्येतदस्तीत्याह 'सर्वयोगविशुद्धितः' समस्तमनोवाकाय- व्यापारशुद्विभावात्, न हि ज्ञानादिपु योगविशुद्धिरस्तीति ॥२॥ अधोक्तरूपसामायिकविलक्षणं शाक्यपरिकल्पितं कुशलचित्तं मोक्षाङ्गतया निषेधयन्नाह । यत्पुनः कुशलं चित्तं, लोकदृष्टया व्यवस्थितम् ॥ तत्तथौदार्ययोगेऽपि, चिन्त्यमानं न तादृशम् ॥३॥ (पृत्तिः) सामायिकं तावत् मोक्षागं, 'यत्पुनः' यदित्युद्देशे पुनरिति विशेपणार्थः, 'कुशल' शुभम्, 'चित्तं मनः, किं तत्यनः फुशल नेत्याह 'लोकदृष्ट्या' सामान्यजनदर्शनेन, लोकोत्तरजनदृष्टया तु तस्य विचार्यमाणस्य कुशलाभासतैय, 'रायस्थित' प्रतिष्टितम् , 'तत्' चित्तम्, 'तथे ति तथाविधस्य सामान्यबुद्धिजनसम्मतस्य 'औदार्यस्य' उदारताया, 'योगः' मम्पन्नः 'नधौदार्ययोगः' तप्रापि, आस्तां तदयोगेऽपि, 'चिन्त्यमानं' विचार्यमाणम् , 'न' नैव, 'तादृशं' सामायिकस- ४२ प्रतिपिदेषु च देशे निहितेषु चेपद्रागभावे । सामायिकमशुद्ध मुद्धं समतायां द्वयोरपि ॥ . - ·, , , दृशम् , यत्किल सामायिकादधिकतमतया सम्मतं परेपां तद्विचार्यमाणं तत्सममपि न भवतीति कथं तन्मोक्षामिति ॥ ३ ॥ अथ तदेव मायापुत्रीयकल्पितं कुशलचित्तमुपदर्शयन्नाह । मय्येव निपतत्वेत-ज्जगद्दुश्चरितं यथा ॥ मत्सुचरितयोगाच्च, मुक्तिः स्यात्सर्वदेहिनाम् ॥ ४॥ (पृत्तिः) 'मयि' इत्यनेन बोधिसत्त्व आत्मानं निर्दिशति, एवशब्दोऽवधारणे, तेन मय्येव न पुनः परत्र, 'निपततु' नित- रामापद्यताम् , 'एतत्' प्रतिप्राणिप्रत्यक्षमक्षुण्ण(लक्षणं) सांसारिकासुखकारणम्, 'जगतां प्राणिनां 'दुश्चरित' हिंसादि- नियन्धनं कर्म 'जगदुश्चरितम्,' 'यथा' इत्युपदर्शनार्थः, तस्य चैवं सम्बन्धः तत्तथौदार्ययोगेऽपि चिन्त्यमानं न तादृशं यथा एतन्मय्येवेत्यादि, तथा 'मत्सुचरितयोगात्' मदीयाहिंसादिसदनुष्ठानसम्बन्धात्, चशब्दः समुच्चये, 'मुक्तिः मोक्षः, 'स्यात्' भवेत्, 'सर्वदेहिनां सकलसंसारिणामिति कुशलचित्तमिति ॥ ४ ॥ कस्मादिदं तथौदार्ययुक्तमपि न सामायिकसदृशं भवतीत्याह । असम्भवीदं यद्वस्तु, बुद्धानां निर्वृतिश्रुतेः ॥ सम्भवित्वे त्वियं न स्या-त्तत्रैकस्याप्यनिर्वृतौ ॥ ५॥ (पृत्ति:) 'असम्भवि' न सम्भवनस्वभावम् , 'इदं' अनन्तरोदितम्, 'यत्' यस्मात् , 'वस्तु' अन्यकृतकर्मणोऽन्यत्र सम्ब- न्धलक्षणोऽर्धः, कुत इत्याह 'बुद्धानां योधिसत्त्वानाम् , 'निर्वृतिश्रूतेः' निर्वाणगमनश्रवणात् तदागमे ॥ तथाहि ॥ "गङ्गा- चालुकासमा बुद्धा निर्वृता” इति तदागमः ॥अयमभिप्रायो यदि जगदुश्चरितं बुद्धे न्यपतिष्यत्तदा तस्य निर्वाणं नाभवि- प्यत्, इष्यते च तत्तस्य, इति असम्भवीदं वस्तु, एतदेवाह, 'सम्भवित्वे तु' भवनस्वभावत्वे पुनरस्य वस्तुनः, 'इयं श्रूगमाणा बुद्धनिर्वतिः 'न स्यात्' न भवेत् , 'तत्र' तेषु जगत्सु मध्ये, 'एकस्यापि' जगत आस्तां यहूनाम्, 'अनिवृतौ' , ·अनिर्वाणे सति, अतोऽसंभवित्वादस्य वस्तुन एतत् कुशलचित्तं न सामायिकसदृशमिति ॥५॥ यदि सामायिकसदृशं नेदं चित्तं तर्हि किंविधमित्याह । . तदेवं चिन्तनं न्याया-तत्त्वतो मोहसङ्गतम् ॥ साध्ववस्थान्तरे ज्ञेयं, वोध्यादेः प्रार्थनादिवत् ॥ ६॥ (पृत्तिः) 'तत्' इति यम्मादसंभवीदं वस्तु तस्मात् , 'एवं' अनन्तरोदितं मय्येवेत्यादि, 'चिन्तनं ध्यानम्, 'न्यायात्' उपदर्शिनादसम्भवित्वलक्षणात् नयात्, 'तत्त्वतः' परमार्थचिन्तायाम् , 'मोहसगतं' मोहनीयकर्मोदयानुगतम्, मोहो- दयाभावे हि ममस्तविकल्पोत्कलिकावर्जितमेव चित्तं भवति, सरागावस्थायां पुनः स्यादप्येवंविधं चित्तं साधुता च तस्य स्ादित्याह, 'साधु शोभनमनन्तरोदितं प्रणिधानम्, 'अवस्थान्तरे' सरागावस्थायां, न पुना रागक्षये, 'ज्ञेयं ज्ञात- व्यम् , विदित्याह 'योध्यादेः' आरोग्यवोधिलाभादेः, आदिशब्दात् समाधिवरपरिग्रहः, 'प्रार्थनादिवत्' याञ्चादि यथा, गदाद। "आमग्गयोहिलाभ, ममाहिवरमुत्तमं दितु४३ ॥" आदिशब्दादर्हदादिरागपरिग्रहः, यदाह ।।“अरिहन्तेसु य रागो, गगो माहमु यम्भयारीसु ॥ एस पसत्यो रागो, अन्न सरागाण साहणं४४॥१॥" अयमभिप्रायः, यद्यपि प्रार्थनीयानामहतां वीतरागनगा पोधिलाभादिदानमसम्भवि, तथापि रागवतो भगवत्सु भक्तिमावेदयतो भावोत्कर्षादिदं साध्वेव, आह च॥"भामा अमरामोमा, नवरं भत्तोड़ भासिया पसा ॥ न हु खीणपेजदोसा, देन्ति समाहिं च योहिं च५॥१॥” यदि प मोहमंगतमप्यौदार्यमात्रापेक्षया मय्येवेत्यादिचिन्तनमनवयं स्यात्तदा एतदनवद्यतरं भविष्यति, यथा ॥ “अन्धादीनां ५३ भागेग्ययोधिला ममाधिषग्मुत्तम ददतु ॥ १४ अर्हत्सु च रागो रागस्साधुषु ब्रह्मचारिपु । एष प्रशस्तो राग आर्य ?, सरागाणां मायनाम् ।। ४. भाश अमत्यमृग केयलं भक्त्या भापितैपा । न सलु क्षीणप्रेमढेपा ददति समाधि च योधिं च ॥ .

·amra-antarmuीमानगोगा, कर्म सेतुमर्षदा ॥१॥" अगदर्मभान्मोहमंगतमिति येत्, इत. ITAfri Tोकण प्रामादमागधापि पठन्नि, ताया गपंप गिन्तन तम्' इति, अर्थnागि ॥ ३ ॥ पापि गागदेः स्वकीयमांमदानादापतिकुशलं चिरा परेणेप्यते, तदपि सामायिकापेक्षया नि: कारिणि मदति-निमिष्टार्थप्रसाधनात् ॥ आत्मम्भरित्वपिशुना, तदपायानपेक्षिणी ॥ ७ ॥ (fr) रिणि महापरणशीले पदमाममक्षके व्याघादी दुर्जने या विषयभूते, सन् शोभनोऽयमिति बुद्धि- निमामि, पारगार विशिष्टान्य पीटोत्पादकनपा कर्मकक्षनताहाय्याकरणतः सकलशरीरनिर्वृतिहेतुभूतriनगरोहगणना प्रभानवस्तुनः प्रमाधनं निष्पादनं 'विशिष्टार्थप्रमाधनं' तस्मात् , या सद्बुद्धिः सा FE. मात्रमंग न परं पिमति पुष्णानीति आत्मम्भरिस्तझायं पिशुनयति सूचपतीति 'आत्मम्भरित्वपिशुना', पार पगामी तेषां गुशारीरापकारिणां व्याघ्रादीनां पेऽपाया दुर्गतिगमनादयस्तान्नापेक्षत इत्येवंशीला Airi', भाग्मन्मरिस पगएकागनपेक्षित्यं च महदूदपणं महतामिति ॥ ७॥ प्रकृतमुपसंहरन्नाह । मामायिकादन्य-दयस्थान्तरभद्रकम् ॥ स्याचित्तं तत्तु संशुद्ध-ज्ञेयमेकान्तभद्रकम् ॥ ८॥ नि:) pr' आनालगेगानीरगा मोदमानवाभिधानलक्षणया, 'सामायिकान्' मोक्षभयादिसकलभावोपेक्षालक्षणात, Primmorni" निगरियादि" परपरिकल्पितं “आगग्गयोहिलाभमित्यादि" जैनकल्पितंच चित्तमिति योगा, STAR गोपवारिशेरे गा माभिगानागामेय, नतु फेयलित्ये, भद्रकं कल्याणं युक्तं 'अवस्थान्तरभद्रकम्', 'स्यात् ·. भवेत, 'नित्तं मनः, 'तत्तु' सामायिकं पुनः, 'संशुद्धः समस्तदोपवियोगाद्धेतोः, 'ज्ञेयं ज्ञातव्यम्, 'एकान्तमद्रकं सर्व- भय शोमनमिति ।। ८॥ पफोनत्रिंशत्तमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ २९ ।। ॥ अथ त्रिंशत्तमं केवलज्ञानाष्टकम् ॥ अनन्तरं सामायिकमेकान्तभद्रकमुक्तम् , तच्च कथम् , उच्यते, यतः। सामायिकविशुद्धात्मा, सर्वथा घातिकर्मणः ॥ क्षयात्केवलमाप्नोति, लोकालोकप्रकाशकम् ॥ १ ॥ (पृतिः) 'मामायिफेन' पूर्वोक्तस्वरूपेण विशुद्धो निर्मलीकृत 'आत्मा' स्वभावो यस्य स तथा, 'सामायिक' वा 'विशुद्ध' पस्य म नथा, मगामी 'आत्मा' चेति, स इत्यम्भूतो जीवः, 'सर्वथा' सर्वैः प्रकारैः, घातयतिजीवगुणान्नाशयतीत्येवंशीलं पानि, मियत इति फर्म, धाति प तत्कर्म चेति 'घातिकर्म' ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयान्तरायाख्यं तस्य, 'क्षयात्', पिनाशात, किमित्याह 'फेवलं' केवलजानं केवलदर्शनं च, 'आप्नोति', लभते, किम्भूतमित्याह, लोकालोको ॥ "धर्मा- दीनां पृत्ति-गाणां भवति यत्र तत् क्षेत्रं ॥ तैव्यैः सह लोक-स्तविपरीतं घलोकारख्यम् ।। १॥” इत्येवमुक्तलक्षणौ प्रकाशपतीनि 'लोकालोकप्रकाशकं' इति ॥१॥ मामापिकेन विशुद्रस्य विशुद्धसामायिकस्य घा जीवस्य केवलावाप्तिर्भवतीत्युक्तमेतदेव भावयन्नाह । ज्ञाने तपसि चारित्रे, सत्येवास्योपजायते ॥ विशुद्धिस्तदतस्तस्य, तथाप्राप्तिरिहेप्यते ॥२॥ (ति:)'जाने शेगाफाशके दीपकरपे शुनादी, ज्ञानग्रहणात्सम्यक्त्वमपि गृहीतं द्रष्टव्यं, तद्विहीनस्य ज्ञानस्य अज्ञानत्वात्, ين ·. शामि' पुगणफर्मरुपवरशोधफे कर्मफरपुरुषकल्पेऽनशनादा, तथा 'चारित्र' च आभनयफमरणानधारणफल छिद्रस्थगनापे मंगमे, पशब्दो लुप्तोऽत्र द्रष्टव्यः, ज्ञानादिग्रहणं चेह एतस्य प्रयस्यात्मशुद्धाववन्ध्यकारणत्वेनाभि- हितस्यान, नशाहि॥ "णाणं पयासयं सो-हओ तयो संजमो य गुत्तिकरो॥तिण्हपि समाओगे, मुक्खो जिणसासणे मणिमो॥ एतस्मिन् प्रये, 'मत्येव' विद्यमान एव, 'अस्य' आत्मनः सामायिकस्य वा समभावरूपस्य 'उपजायते' भाति, कामी 'विशुदिः' घातिकर्ममलविलयलक्षणा यथाख्यातरूपा वा, ततश्च ज्ञानतपश्चारित्राणां सामायिकस्वभाव- गरमामायिकेन विशुद्धो भवत्यात्मा ज्ञानादिभिर्वा सामायिकं विशुद्धयतीति, अनेन च "सामायिकविशुद्धात्मा" इति भाषितम्, भय शेषभायनायाह, 'तत्' इति यत एवं तत्तस्मात् , 'अतो' ज्ञानादित्रयरूपसामायिककृतजीवविशुद्धः सा- मागिविशुद्र महाशात् , 'तस्य केवलज्ञानस्य, 'तथा' तेन प्रकारेण घातिकर्मक्षयलक्षणेन मोहक्षयलक्षणेन वा, मानित लाभा, 'उह' प्रक्रमे, 'इष्यते' तत्त्ववेदिभिरभिमन्यत इति ॥ २॥ अथ किं स्वरूपं केवलज्ञानमित्याह । स्वरूपमात्मनो ह्येत-त्किन्वनादिमलावृतम् ॥ जात्यरत्नांशुवत्तस्य, क्षयात्स्यात्तदुपायतः ॥३॥ (गृत्तिः) 'स्यरूप' स्वभाव पय, अवधारणार्थस्य हिंशब्दस्येह सम्बन्धात्, कस्येत्याह 'आत्मनो' जीवस्य, 'एतत्' फेवलशानम्, एतेन चेदमुक्तं भवति, न प्रकृतिवियोगमात्रं केवलज्ञानं तस्याभावरूपत्वात्, नापि आत्मनो भिन्नं पानरभानवदसंवेदनप्रमगात्, नापि समयायवशात् तत्र वर्तत इति समवायकृतो विशेषः, तस्यैकत्वेन सर्वत्र तदर्त- नप्रमादिति, ननु पोनदात्मनः स्वरूपं तत्कुतः सदा नोपलभ्यत इत्यत्राह, 'किन्तु' केवलं अनादिः अप्राथम्यो यो मलो ४६ पानं प्रकाशकं शोधकं तपः संयमश्च गुप्तिकरः । प्रयाणामपि समायोगे मोक्षो जिनशासने भणितः ॥ .

·, जानावरणार्दिकर्मरूपः तेनावृतमाच्छादितं 'अनादिमलावृतं' इति कृत्वा सदा नोपलभ्यते, अनादित्वं च कर्ममलस्य प्रचारापेक्षया, सादित्वे चास्य मुक्तस्येव बन्धाभावः स्यादिति, किवदित्याह जात्यं प्रधानं यद्रत्नं माणिक्यं मरकतादि तस्यांशतः किरणास्त इव 'जात्यरत्नांशुवत्,' 'तस्य' अनादिमलस्य, 'क्षयात्' विनाशात, 'स्यात्' सञ्जायते, 'तत् केवलज्ञानम् , मलक्षय एच कथं स्यादित्याह 'उपायतः' उपायादेतोः सामायिकाभ्यासलक्षणात्, नन्वनादित्वादेव न युक्तोऽस्य कर्ममलवियोगो व्योमात्मनोरिव, नैवम् , अनादित्वेऽपि रत्नांशुमलसंयोगस्योपायतः क्षयदर्शनात् , आह च ॥"जह वेह कंचणोवल-संजोगोऽणाइसंतगओ वि॥वोच्छिज्जइ सोवाय, तह जोगो जीवकम्माणं ति४७ ॥१॥" ॥३॥ नन्यात्मरूपत्वेऽपीदं, केवलज्ञानं कथं लोकालोकप्रकाशकमित्यत आह । आत्मनस्तत्स्वभावत्वा-ल्लोकालोकप्रकाशकम् ॥ अत एव तदुत्पत्ति-समयेऽपि यथोदितम् ॥ ४॥ (पृत्तिः) 'आत्मनः' जीयस्य, तत् लोकालोकप्रकाशनं स्वभावाऽस्य स तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् 'तत्स्वभावत्वात्', 'लोका- लोकप्रकाश' सफलपदार्थसार्थाविर्भासमित्यर्थः, केवलमिति प्रकृतम् , ननूत्पत्तिसमये तद्यथोक्तप्रकाशं न सगत- मुत्पद्यमानत्वात् दीपादिरिच, दीपो हि क्रमेण स्वप्रकाश्यं प्रकाशयतीत्यत आह 'अत एव' इति यत एव तत् लोका- लोकप्रकाशकस्यभावात्मस्पं अत एव कारणात्, 'तत्' केवलज्ञानम्, 'उत्पत्तिसमयेऽपि' प्रादुर्भावक्षणेऽपि, आस्तामु- त्पत्तिसमयानन्तरम्, 'यथोदितं' उक्तस्वरूपमेक युगपल्लोकालोकप्रकाशकमित्यर्थ इति ॥४॥ अथेदं किं प्राप्य विषयं परिच्छिनत्ति ? अप्राप्य वा ?, अप्राप्येति ब्रूमः, कथम् ? , यतः । ४७ यथा वेह कानोपलसंयोगोऽनानिमंत्रिगटोण । न्याच्छिद्यते सोपाय तथा योगो जीवकर्मणामिति ॥ ( ·आरमस्थमात्मधर्मला-संवित्या चैवमिप्यते ॥ गमनादेरयोगेन, नान्यथा तत्वमस्य तु ॥ ५॥ (पृतिः) भात्मनि जीये चारीरपरिमाणे तिष्ठतीति 'आत्मस्थम्', शरीरपरिमाणता चास्य तत्रैव तद्गुणोपलब्धेः, कुत आमा नदिप्ताह 'आत्मधर्मत्वात् ' जीवपर्यायत्वात् । यो हि यस्य धर्मः स तत्रैव वर्तते यथा घटे रूपम् , आत्म- गर्मम केचनशानमिति । न केवलमात्मधर्मत्वात्तदात्मसंस्थ, 'संवित्त्या च' स्वसंवेदनाच हेतोः, तथाहि, यद्यन संवेद्यते सय वर्तते गधा घटे रूपम् , संवेद्यते पात्मनि ज्ञानमित्यात्मस्थज्ञानसिद्धिः, तथा यद्यज्ज्ञानं तत्तदात्मस्थं यथा रूप- मान, शान न केवलमिति, 'एय' अनेन प्रकारेणात्मस्थतालक्षणेन, 'इप्यते' अभिमन्यते, केवलमिति प्रक्रमः, तदेवं संवे- दनाप्रणालिफयात्मस्थफेयलसिद्धिः, अथवा 'आत्मस्थं' केवलम् , 'आत्मधर्मत्वात्', अथ आत्मधर्मत्वमेव कथमित्याह, 'मविषया' पुनः, ' एवं ' आत्मधर्मत्वेन, 'इप्यते केवलज्ञानम्, संवेद्यते यात्मधर्मतया ज्ञानं, ज्ञानं च केवलमित्यात्मधर्मस्त- दिरणात्मधर्मस्यलक्षणहेतुसिदिः, तथा 'गमनादेः' केवलज्ञानस्य ज्ञेयदेशे गत्यादेः आदिशन्दात् ज्ञेयदेशं गत्वा पुनः स्व- नागमनग्रहः, अयोगेन' अयुज्यमानत्वेन, केवलस्य हि ज्ञेयदेशगमने आत्मनो निःस्वभावत्वं स्यात् तत्स्वरूपत्वादा- रमनः, फेयतस्य पात्मधर्मत्वं न स्यात् आत्मचिरहेऽपि भावादिति, किमिलत आह, 'नान्यथा' नैवान्येन प्रकारेण प्राप्यं परिचोदतोऽनात्मस्थतालक्षणेन, 'ताय' तत्त्वरूपम्, 'अस्य' केवलस्य, 'तु' शब्दोऽवधारणे, तस्य च प्रयोगो दर्शित एव, तो पदभिधीयते ॥ "अन्नपि धायइ नाणं, तहवि अलोओ अणन्तओ चैव ॥ अज्जवि न कोइ एवं, पावइ सवण्णुयं जोयोसि ॥ तन्निरस्तमिति, अथवा 'गमनादेरयोगेनात्मस्थं तदिति योगः, 'अन्यथेति गमनादिसद्भावे पुनः, 'तत्व' ४८ मपापि धापति मानं तथापि अलोकोऽनन्तक पय । अद्यापि न कोऽपि एवं प्राप्नोति सर्वशत्वं जीव इति ॥ .

·- , . भानावरणादिकर्मरूपः तेनावृतमाच्छादितं 'अनादिमलावृतं' इति कृत्वा सदा नोपलभ्यते, अनादित्वं च कर्ममलस्य प्रवाहापेक्षया, सादित्वे चास्य मुक्तस्येच थन्धाभावः स्यादिति, किंवदित्याह जात्यं प्रधानं यद्रत्नं माणिक्यं मरकतादि तस्यांशवः किरणास्त इव 'जात्यरत्नांशुवत् ,''तस्य ' अनादिमलस्य, 'क्षयात्' विनाशात, 'स्यात्' सजायते, 'तत्' केवलज्ञानम् , मलक्षय एव कथं स्यादित्याह ‘उपायतः' उपायादेतोः सामायिकाभ्यासलक्षणात्, नन्वनादित्वादेव न युक्तोऽस्य कर्ममलवियोगो व्योमात्मनोरिव, नैवम्, अनादित्वेऽपि रत्नांशुमलसंयोगस्योपायतः क्षयदर्शनात् , आह ॥"साह चेह कंचणोवल-संजोगोऽणाइसंतइगओ विवोच्छिज्जइ सोवाय, तह जोगो जीवकम्माणं ति४७ ॥२॥"॥३॥ नन्यात्मरूपत्वेऽपीदं, केवलज्ञानं कथं लोकालोकप्रकाशकमित्यत आह । आत्मनस्तत्स्वभावत्वा-ल्लोकालोकप्रकाशकम् ॥ अत एव तदुत्पत्ति-समयेऽपि यथोदितम् ॥ ४ ॥ (पृत्तिः) आत्मनः' जीवस्य, तत् लोकालोकप्रकाशनं स्वभावाऽस्य स तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् 'तत्स्वभावत्वात्', 'लोका- लोकप्रकाशक' सफलपदार्थसार्धाविर्भासकमित्यर्थः, केवलमिति प्रकृतम्,-ननूत्पत्तिसमये तद्यथोक्तप्रकाशं न सङ्गत- मुत्पद्यमानत्वात् दीपादिरिय, दीपो हि क्रमेण स्वप्रकाश्यं प्रकाशयतीत्यत आह 'अत एवं' इति यत एव तत् लोका- लोकप्रकाशकस्वभावात्मरूपं अत एव कारणात् , 'तत्' केवलज्ञानम्, 'उत्पत्तिसमयेऽपि' प्रादुर्भावक्षणेऽपि, आस्तामु- त्पत्तिममयानन्तरम् , 'यथोदितं' उक्तस्वरूपमेव युगपल्लोकालोकप्रकाशकमित्यर्थ इति ॥ ४॥ अधेदं किं प्राप्य विषयं परिच्छिनत्ति ? अप्राप्य वा ?, अप्राप्येति ब्रूमः, कथम् ? , यतः । ४७ यथा वेद काचनोपलसंयोगोऽनादिसंततिगतोऽपि । व्यवच्छिद्यते सोपाय तथा योगो जीवकर्मणामिति ॥

·, . आत्मस्थमात्मधर्मत्या-त्संवित्या चैवमिप्यते || गमनादेरयोगेन, मान्यथा तत्वमस्य तु ॥ ५॥ (पृत्तिः) आत्मनि जीवे शरीरपरिमाणे तिष्ठतीति 'आत्मस्थम्', शरीरपरिमाणता चास्य तत्रैव तद्गुणोपलब्धेः, कुत आत्मस्थं तदिताह 'आत्मधर्मत्वात्' जीवपर्यायत्वात् । यो हि यस्य धर्मः स तत्रैव वर्तते यथा पटे रूपम्, आत्म- धर्मच फेवलशानमिति । न केवलमात्मधर्मत्वात्तदात्मसंस्थं, 'संविच्या च' स्वसंवेदनाच हेतोः, तथाहि, यद्यत्र संवेद्यते घर्तते यथा घटे रूपम् , संवेद्यते चात्मनि ज्ञानमित्यात्मस्थज्ञानसिद्धिः, तथा यद्यज्ज्ञानं तत्तदात्मस्थं यथा रूप- ज्ञान, ज्ञान केवलमिति, 'एवं' अनेन प्रकारेणात्मस्थतालक्षणेन, 'इष्यते' अभिमन्यते, केवलमिति प्रक्रमः, तदेवं संवे- दनात्प्रणालिफयात्मस्थकेवलसिद्विः, अथवा 'आत्मस्थं' केवलम्, 'आत्मधर्मत्यात्', अथ आत्मधर्मत्वमेव कथमित्याह, 'संविषया' पुनः, ' एवं ' आत्मधर्मत्वेन, 'इष्यते ' केवलज्ञानम्, संवेद्यते धात्मधर्मतया ज्ञानं, ज्ञानं च केवलमित्यात्मधर्मस्त- दित्यात्मधर्मत्वलक्षणहेतसिद्धिः, तथा 'गमनादेः' केवलज्ञानस्य ज्ञेयदेशे गत्यादेः, आदिशब्दात् ज्ञेयदेशं गत्वा पुनः स्व- स्थानागमनग्रहः, 'अयोगेन' अयुज्यमानत्वेन, केवलस्य हि ज्ञेयदेशगमने आत्मनो निःस्वभावत्वं स्यात् तत्स्वरूपत्वादा- स्मनः, फेवलस्य चात्मधर्मत्वं न स्यात् आत्मविरहेऽपि भावादिति, किमित्यत आह, 'नान्यथा' नैवान्येन प्रकारेण प्राप्य परिच्छेदतोऽनात्मस्थतालक्षणेन, 'तत्व तत्स्वरूपम्, 'अस्य' केवलस्य, 'तु' शब्दोऽवधारणे, तस्य च प्रयोगो दर्शित एच, ततो यदभिधीयते ॥ "अन्जवि धावइ नाणं, तहवि अलोओ अणन्तओ चेव ॥ अज्जविन कोइ एवं, पावइ सव्वण्णुयं जीवो॥॥त्ति८॥" तन्निरस्तमिति,अथवा 'गमनादेरयोगेनात्मस्थं तदिति योगः, अन्यथेति गमनादिसद्भावे पुनः, 'तत्त्व' ४८ अद्यापि धावति शानं तथापि अलोकोऽनन्तक एव । अद्यापि न कोऽपि एवं प्राप्नोति सर्वशत्वं जीव इति ॥

·. फेवलत्वं, 'अस्य' न स्यात्', केवलज्ञानं हि सकलज्ञानमुच्यते अलोकश्चानन्तत्वेन गमनतः सकलो ज्ञातुमशक्यः, 'तुशन्दः' पुनरपों पोजितश्चेति ॥५॥ अथ यदीदमात्मस्थमेव तदा कथं चन्द्रादिप्रभोपमानमेतदभिधीयते ॥“स्थितः शीतांशुव- नीया, प्रकृत्या भावशुद्वया ॥ चन्द्रिकायच विज्ञानं, तदावरणमनवत् ॥ १॥” इति । अत्रोत्तरमाइ- यञ्च चन्द्रप्रभायत्र, ज्ञातं तज्ज्ञातमात्रकम् ॥ प्रभा पुद्गलरूपा य-तद्धर्मो नोपपद्यते ॥६॥ (पृत्तिः) भात्मस्थमेवेदं तावत्केवलज्ञानं यच्च यत्पुनः, 'चन्द्रप्रभादि' शीतांशुरश्मिमभृतिकं, आदिशब्दादादित्यदीपादि- परिग्रहः, 'अत्र' फेवलज्ञानस्वरूपे ज्ञापयितव्ये प्रकाशमानसाधात्, 'ज्ञात' ज्ञापकम्, तत्किमित्याह, ज्ञातमेव ज्ञात- मात्र, तदेव चायगीत 'ज्ञातमात्रक विशिष्टसाधाभावात् , कुत एतदेवमित्याह 'प्रभा' दीप्तिः 'पुद्गलरूपा' परमाणु- अपयस्यमावा, 'यत्' यस्मात् कारणात् ततोऽसौ प्रभा, 'तदुर्मः' चन्द्रादिपर्यायः, 'नोपपद्यते' न घटते, न हि पुद्गलानां धर्मतास्ति, अन्यत्वात् , तदेवं केवलस्य जीवधर्मत्वात् प्रभायाश्चाधर्मत्वात् न सर्वसाधर्म्य ततो ज्ञातमात्रकमेवैतदिति, अधया प्रभा पुद्गलम्पा यत्ततश्च प्रभाकेवलयोविशिष्टसाधाभ्युपगमे तदिति' केवलज्ञानं, 'धर्मो जीवपर्यायो, 'नोप- पाते, इन्गत्वेन प्रभायाः फेवलस्यापि द्रव्यत्वप्राप्तेरन्यथा सर्वसाधये न स्यादित्यतो ज्ञातमात्रफत्वमिति ॥६॥ पुनतिमात्रतामेवास्य समर्थपन्नाह- अतः सर्वगतामास-मप्येतन्न यदन्यथा ॥. युज्यते तेन सन्न्याया-संवित्त्यादोऽपि भाव्यताम् ॥७॥ (पृत्तिः) 'अत:' एनस्माचन्द्रप्रभाज्ञातात्, सर्वेषु समस्तेषु वस्तुपु गतः प्राप्त आभासः प्रकाशो यस्य तत् 'सर्वगताभासं' न फेवलमात्मस्थं आत्मधर्मो घा न युज्यते 'सर्वगताभासमपि न युज्यत इति सम्बन्धः, एतत्' केवलज्ञानम् , 'न' नैव, ·. - . 'पत' यस्मात् कारणात, 'अन्यथा' अनन्तरोक्तमकारात् प्रकागन्तरेण चन्द्रमभाज्ञातस्य सर्वसाधर्म्यज्ञाततालक्षणेन, 'युज्यते', घटते, अघटना चैत्र, चन्द्रप्रभा हि न सर्यगताभासा तत्साधाच्च केवलमपि तथा स्यादिति, 'तेन' इति तस्मात्कारणात, 'सन्यायात्' उक्तलक्षणया शोभनोपपत्त्या, 'संवित्या' स्वसंवेदनेन च, 'अदोऽपि एतदपि प्रभा मानस्य हातमाप्रत्यमपि, न केवलमात्मस्थत्वं केवलस्य, 'भाव्यता पर्यालोच्यताम , तथा हि संवेद्यत एव ज्ञातस्य ज्ञात- मानत्वं प्रभायाः पुद्गलद्रव्यत्वेन केवलस्प जीवधर्मत्वेन वैधर्म्यस्येष्टत्वादिति ॥ ७॥ अप पूर्वोक्तस्वरूपं केवलज्ञानं निगमयन्नाह । नाद्रव्योऽस्ति गुणोऽलोके, न धर्मान्तो विभुर्न च ॥ आत्मा तद्गमनाद्यस्य, नास्तु तस्माद्यथोदितम् ॥८॥ (पृतिः) 'न' नेय, 'अद्रव्यो' द्रव्यवर्जितः, 'अस्ति' विद्यते, 'गुणो' धर्मः, “द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः" इति वच- नात्, (त. ५.४०) अत आत्मगुणत्वात् केवलस्य, आत्मस्थमेव तदिति गर्भः, तथा, 'अलोके केवलाकाशे, 'न' नैव, धर्मश्च धर्मास्तिकायो जीवपुद्गलानां गत्युपष्टम्भकारी अन्तश्च पर्यवसानं 'धर्मान्तौ', स्त इति गम्यते, इदमुक्तं भवति, लोके गमनसंभुयात् सम्भयति नदनात्मस्थमपि लोकपकाशकम् , अलोके पुनर्धर्मास्तिकायाभावाद्गमनाभावेन अन्ताभावाच्च सर्वप्रालोके गन्तुमशक्तत्वेनात्मस्थमेव सत्तदलोकप्रकाशकमिति, अध सर्वगतत्वादात्मन आत्मस्थमपि केवलं लोकालोक- प्रकाशकं भविष्यतीत्याशङ्कयाह, 'विभुः सर्वव्यापी, 'न च नैव च, 'आत्मा' जीवः, शरीरमात्र एव चैतन्योपलब्धः, अतः शरीरापगाहमानमेव सत् तत् सर्वाभासकमिति भावः, 'तत्' इति यस्मादेवं तस्मात्, ‘गमनादि' गत्यादिका किपा, आदिशन्दादगमनपरिग्रहः, 'अस्य' केवलज्ञानस्य, 'न' नैव, अस्तीति गम्यते, 'अस्तु' भवतु, 'तस्मात्' कार- ·. णात्, 'यथोदितं' यथाभिहितमात्मस्थं केवलमित्यर्थ इति ॥ ८॥ त्रिंशत्तमाष्टकविवरणं समाप्तम् ।। ३०॥ ॥ अथ एकत्रिंशत्तमं तीर्थकृदेशनाष्टकम् ॥ ननु केवलज्ञानावाप्ती कृतकृत्यो भगवान् किमिति धर्मदेशनायां प्रवर्तत इत्याशङ्कायामाह । वीतरागोऽपि सवेद्य-तीर्थकृन्नामकर्मणः ॥ उदयेन तथा धर्म-देशनायां प्रवर्तते॥१॥ (वृत्तिः) 'वीतरागोऽपि' विगताभिवगोऽपि, सरागः किल प्रवर्तत इत्यपिशब्दार्थः, सदेद्यं च सातवेदनीय तीर्धकृष्नाम च सदेवतीर्थकृन्नाम्नी ते गध कर्म 'सदेद्यतीर्थकृन्नामकर्म', अथवा मता शोभनेन धर्मदेशनादिना प्रकारेण यदेद्यते तत् 'सवेचं' तच्च (तत्) 'तीर्थकृन्नामकर्म' च तस्य, 'उदयेन' विपाकेन, 'तथा' तेन प्रकारेण समवसरणादिश्रीसम- नुभवलक्षणेन, 'धर्मदेशनायां' कुशलानुष्ठानप्रज्ञापनायाम् , 'प्रवर्तते' व्याप्रियते इति ॥ १॥ कर्मस्वरूपमेवाह । वरबोधित आरभ्य, परार्थोद्यत एव हि ॥ तथाविधं समादत्ते, कर्म स्फीताशयः पुमान् ॥ २॥ (वृत्तिः) 'वरबोधितो' विशिष्टसम्यग्दर्शनलाभात् , 'आरग्य' तत्प्रभृति, 'परार्थोद्यत एव' परहितकरणोद्यमवानेव नान्यथाविधः, पुमानिति योगः, आह च "*अरहन्तसिद्ध” इत्यादि, 'हिशन्दो' वावयालद्वारे, तथा तत्प्रकारा विधा * अरिहंत १ सिद्ध २ पवयण ३, गुरु ४ थेर ५ बहुस्सुए ६ तवसीसुं ७ (य)॥ घच्छल्लया य पसि, अमिक्खनाणोवओगे ८ य॥१॥ दसण ९ पिणए १० आय-स्सए ११ य सील १२ व्यए १३ निरश्यारो ॥ खणलव १४ तव १५ चियाए १६, घेयावच्चे समाही १७ य ॥२॥ अपुयनाणगाणे १८, सुयभत्ती १९ पवयणे पभावणया २० ॥ पपहि कारणेहि, तित्ययरत्तं लहर जीवो ॥ ३॥ - ·.. . . स्वभावो यस्य तत् तथाविधं' प्रकृतधर्मदेशनानिबन्धनं तीर्थकृन्नामकर्मेत्यर्थः, 'समादत्ते' बनाति, 'कर्म' अदृष्टम् , 'स्फीताशयः' उदाराभिप्रायः, 'पुमान्' पुरुपः, पुंग्रहणं मनुष्यमात्रोपलक्षणं न तु स्त्रीनिवृत्त्यर्थम्, नार्या अपि.तद्वन्ध- कत्वात् इति ॥२॥ ततः किमित्याह यावत्संतिष्ठते तस्य, तत्तावत्संप्रवर्तते ॥ तत्स्वभावत्वतो धर्म-देशनायां जगद्गुरुः ॥३॥ (पृत्तिः) यावत्' इति निपातस्तेन यावन्तं कालम्, 'संतिष्ठते' अक्षीणमास्ते, 'तस्य' जगद्गुरोः, 'तत्' तीर्थकर- नामकर्म परहितोद्यतताहेतुकम् , 'तावत्' इति तावन्तं कालम् , 'संप्रवर्तते' च्याप्रियते, कुत इत्याह 'तत्स्वभावत्वतो, धर्मदेशनाप्रवृत्तिस्वभावत्वात् तस्य, आह च ॥ "तित्थयरो किंकारणं, भासइ सामाइयं तुअज्ज्ञयण ॥ तित्थयरनामगोतं, पद से वेइयव्यं तु ॥१॥” तथा॥ "तंच कहं वेइज्जइ, अगिलाए धम्मदेसणाईहिं५० ॥" क संप्रवर्तते इत्याह, 'धर्मदेश- नायां' कुशलानुष्ठानप्ररूपणायाम् , कोऽसावित्याह 'जगद्गुरुः' भुवननायक इति ॥३॥ जगद्गुरुतानियन्धनस्य तबचनस्य स्वरूपमाविर्भावयन्नाह, वचनं चेकमप्यस्य, हितां भिन्नार्थगोचराम् ॥ भूयसामपि सत्त्वानां, प्रतिपत्तिं करोत्यलम् ॥ ४॥ (त्तिः) 'हिता' समस्तागिवर्गोपकारिणीम् , 'भिन्नार्थगोचरां' विविधवस्तुविपयाम् , 'भूयसामपि' असंख्यातानामपि, 'वचन' वाक्, ‘च शब्दः' पुनरर्थः, वचनं पुनः, 'एकमपि' अभिन्नस्वभावमपि न केवलमनेकम् , 'अस्य' जगद्गुरोः, ४९ तीर्थकरः किंझारणं भापते ? सामायिकं तु अध्ययनम् । तीर्थकरनामगोत्रं वद्धं तस्य वेदितव्यन्तु ॥ ५० तच्च कथं वेद्यते ! अग्लान्या (ग्लानिरहितत्वेन) धर्मदेशनादिभिः ॥ , ·, - किमुताल्पानाम् , 'सत्वानां' प्राणिनाम, प्रतिपत्तिं प्रतीतिं 'करोति' विद्धाति, 'अलं' अतिशयेनेति ॥ ४ ॥ कुत इदमीदशमसंभाव्यं भवतीत्याह । अचिन्त्यपुण्यसंभार-सामर्थ्यादेतदोहशम् ॥ तथा चोत्कृष्टपुण्यानां, नास्त्यसाध्यं जगत्त्रये ॥५॥ (त्तिः) अचिन्त्योऽप्रमेयः स चासौ पुण्यसंभारश्च तीर्थकरनामादिशुभकर्मसंचयः 'अचिन्त्यपुण्यसंभार' तस्य 'सामध्ये' प्रभावस्तस्मात्, 'एतव्' वचनम् , 'ईदृशं ईदृक्षमेकमप्यसंख्येयसत्त्वानां भिन्नार्थविषयप्रतिपत्तिकरणसमर्थमिति भावः, गतस्यैवार्थस्य समर्थनार्थमाह, तथेत्यादि, 'तथा च' इत्यनन्तरोक्तार्थोपप्रदर्शनार्थः, 'उत्कृष्टपुण्यानां' उत्तमशुभकर्मणाम् , 'नास्ति' न विद्यते, 'असाध्यं साधयितुमशक्यम् , 'जगत्त्रये' त्रिभुवन इति ॥५॥ ननु यद्यसौ सत्त्वानां भिन्नार्थप्रतीतिं करोति तदा किममन्यानामपि न करोतीत्याहु । अभव्येषु च भूतार्था, यदसो नोपपद्यते ॥ तत्तेपामेव दोर्गुण्यं, ज्ञेयं भगवतो न तु ॥ ६ ॥ (पृत्ता) 'अभव्येषु' सिद्धिगमनायोग्येपु, 'चशब्द' पुनरर्थः, 'भूताः' समु(स)ता 'अर्धा जीवाद्यो यस्यां सा तथा, 'यत्' इत्युद्देशे, 'असौ' इत्याद्यश्लोकोपात्ता देशना प्रतिपत्तिा, 'नोपपद्यते' न घटते, तत् इति देशनाया अनुपपद्यमान- त्यम्, 'तेषां अभव्यानाम्, 'एव' दौगुण्यं दुर्गुणत्वम्, 'ज्ञेयं ज्ञातव्यम्, न तु इतीह दृश्यं, तेन 'न तु' न पुन:, 'भगवतो' जगद्गुरोरिति ॥ ६ ॥ अमुमेवा) दृष्टान्तेन समर्थयन्नाह । दृष्टश्चाभ्युदये भानोः, प्रकृत्या क्लिष्टकर्मणाम् ॥ अप्रकाशो ह्युलूकानां, तद्वदनापि भाव्यताम् ।।७ ।। (वृत्तः) 'दृष्टश्च' उपलब्धश्च, न केवलं श्रुत एव, 'अभ्युदये' उद्गमने, 'भानोः' आदित्यस्य, अप्रकाश इति योगः, ·. 'मा' म्पमायेन, 'लिष्टर्मणां' अशुभादृष्टानाम्, 'अप्रकाशः' चक्षुपोऽव्यापारा, 'हिशब्दोऽभन्यदौर्गुण्यभाव- नामः, 'कानां चुकानाम, तात्' उलूकाप्रकाशवत्, 'अत्रापि' तीर्थकरदिनकरदेशनामयूखमण्डलोद्रमेप्यभव्य- मोमियोप इनि, मागतां' पर्यालोच्यतामिति ॥ ७ ॥ भगवद्देशनाया एव स्वरूपमाह । इयं च नियमात ज्ञेया, तथानन्दाय देहिनाम् ॥ तदात्वे वर्तमानेऽपि, भव्यानां शुद्धचेतसाम् ॥८॥ (पृतिः) 'इन' मा पुनग्नन्नरोदितातिशया भागवती देशना, 'नियमात्' अवश्यंभावेन, 'ज्ञेया' अयसेया, 'तथा' तेन प्रकारेण "यणिद्रदास्युदाहरणः" प्रसिद्धेन, 'आनन्दाय' होय, 'देहिनां प्राणिनाम् , कदेत्याइ, 'तदात्वे' तस्मि- कामदा नदत्यस्य भावस्तदात्यं तस्मिन् देशनाकरणकाल एवेत्यर्थः, किं तदात्य एर, नेत्याह, 'वर्तमानेऽपि' साम्प्रत- काले:पि, फि मर्येषां मचानामानन्दाय, नेत्याह, 'भन्यानां' सिद्धिगमनोचितानाम् , किं जातिमात्रयतामपि, नेत्याह, 'गुदपेनमां' चिदलन्महामोहमलपटलमनमामिति ॥ ८॥ एकत्रिंशत्तमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ ३१ ॥ ॥ अथ द्वात्रिंशत्तमं मोक्षाष्टकम् ॥ मामाणिकविशुद्धात्मनो चातिकर्मणः क्षयात् केवलं भवतीत्युक्तमथ सकलकर्मक्षयाद्यत्स्यात्तदर्शयितुमाह । फरस्नकर्मक्षयान्मोक्षो, जन्ममृत्यवादिवर्जितः ॥ सर्ववाधाविनिर्मुक्त, एकान्तसुखसङ्गतः ॥ १॥ (पृतिः) करने मफलं कर्म ज्ञानावरणागष्टया तस्य क्षयोऽत्यन्तविलयः कृत्स्नकर्मक्षयस्तस्मात् ‘कृत्स्नकर्मक्षयात्,' मोचनं 'मोसो' गावर्गः, किंविधोऽमायित्याह, 'जन्म' प्रादुर्भायो 'मृत्युः' मरणं तावादिषैषां जरादीनां ते तथा तैः 'घर्जितो' यः ·, स तथा भवति हि "कारणाभावात् कार्याभाव” इति, तथा 'सर्वयाधाविनिर्मुक्तः' निःशेपशारीरमानसपीडाविप्रमुक्तः, तथा 'एकान्तेन' सर्वथा, 'सुखसङ्गत आनन्दयुक्तो यः स तथेति ॥१॥ मोक्ष पवान्यैः परमपदसंजयाभिहित इति परमपदस्वरूपं दर्शयन्नाह ॥ यन्न दुःखेन संभिन्नं, न च भ्रष्टमनन्तरम् ॥ अभिलापापनीतं य-तज्ज्ञेयं परमं पदम् ॥२॥ (वृत्तिः) 'यत्' पदम् , 'न' नैव, 'दुःखेन' असुखेन, 'संभिन्न व्यामिश्रम्, 'न च' नैव च, 'भ्रष्ट' क्षीणम् , 'अनन्तरं' उत्पत्तिक्षणानन्तरम् , अथवा 'अनन्तरं' अव्यवच्छिन्नम् , तथा अभिलापेभ्यो विविधवाग्छाभ्योऽपनीतमपेतं 'अभि- लापापनीतम्', 'यत्' पदम् , 'तत्' इति तदेव, 'ज्ञेयं ज्ञातव्यम् , 'परम' सर्वोत्तमम् , 'पदं आस्पदं सर्वगुणानामिति गम्यम् , मूलटीकाकृता तु नायं श्लोको व्याख्यात इति ॥ २॥ एकान्तसुखसंगतो मोक्ष इत्युक्तं तत्र परविप्रतिपत्तिं दर्शयन्नाह ॥ कश्चिदाहान्नपानादि-भोगाभावादसङ्गतम् ॥ सुखं वै सिद्धिनाथानां, प्रष्टव्यः स पुमानिदम् ॥३॥ (पृत्तिः) कश्चित्' कोऽप्यनिर्दिष्टनामा पारमार्थिकसुखरूपावगमवर्जितः, 'आह' ब्रूते, अन्नमोदनादि पानं द्राक्षापाना- दि पते आदिउँपां खाद्यस्रक्चन्दनाङ्गनादीनां ते तथा तेषां यो भोगः सेवा तस्याभावो 'अन्नपानादिभोगाभावः' तस्मात्, 'असगतं' अयुक्तम् , किं तदित्याह, 'सुखं ' शर्म, 'वै' इति वाक्यालङ्कारे, केपामित्याह, 'सिद्धिनाथानां' निर्वृतिस्वामिनां सिद्धानामित्यर्थः, "भोगसद्भावे हिं सुखं दृष्टं तदभावे तदभाव” इति परमतम् , अत्राचार्यः समाधान- दानायाह, 'प्रष्टव्यः' प्रच्छनीयः, 'स' इति सिद्विसुखाभाववादी, 'पुमान्' पुरुपः, इदं वक्ष्यमाणस्वरूपमिति ॥३॥ तदेव प्रष्टव्यमाह ॥ . - ·- किम्फलोऽन्नादिसंभोगो?, बुभुक्षादिनिवृत्तये ॥ तन्निवृत्तेः फलं किं स्यात् ?, स्वास्थ्यं तेषां तु तत् सदा ॥धा (पृतिः) किं फलं-प्रयोजनमस्येति 'किम्फलः,"अन्नादिसंभोगः' अशनपानरचन्दनानादिपरिभोगः?, एवं पृष्टः परः किल यक्ष्यति, 'युभुक्षादिनिवृत्तये' क्षुत्पिपासारत्यादिदुःग्यविनिवर्त्तनाय, आचार्य एव परं पृच्छन्नाह, 'तन्निवृत्तेः' बुभुक्षा- विदुग्यनिवर्तनस्य, 'फलं' प्रयोजनम्, 'किं स्यात्' किं भवेदिति प्रश्ना, अथ परोक्तमुत्तरं दर्शयन्नाह, स्वस्मिस्तिष्ठतीति स्वस्था तहावः 'स्वास्थ्य अनायाधंता, एवं परेणोक्ते आचार्य आह, 'तेपां तु' सिद्धानां पुनः, 'तत्' स्वास्थ्यम्, 'सदा' मर्यकालमस्ति, अस्वास्थ्यहेतूनां कर्मणामिच्छादीनां वाल्वाऽभावात् ,अतोऽन्नादिभोगाभावेऽपि सुखमेव सिद्धानामिति॥४॥ अमुमेवार्थ भगवन्तरेणाह। अस्वस्थस्येव भेपज्यं, स्वस्थस्य तु न दीयते । अवाप्तवास्थ्यकोटीना, भोगोऽन्नादेरपार्थकः ॥ ५॥ (गृत्तिः) 'अस्वस्थस्यैव' अपटोरेय, 'भैषज्यं' औषधं, दीयत इति योगः, इह च संप्रदानस्याविवक्षितत्वात्सम्बन्धस्य तु विवक्षितत्वान् तथाप्रयोगदर्शनाच पष्ठीनिर्देशः कृतः, 'स्वस्थस्य तु' निरातङ्कस्य पुनः, 'न' नैव, 'दीयते' वितीर्यते, अयं च दृष्टान्तः, अथ दार्शन्तिकार्थप्रतिपादनायाह, यत एवं ततः, अवाप्ता-लब्धा स्वास्थ्यकोटि-अनावाधताप्रकर्पपर्यन्तो पेस्ते तथा तेषां 'अयाप्तस्वास्थ्यकोटीनाम्', सिद्धानामिति गम्यम् , 'भोगः' सेवा, 'अन्नादेः' अशनादेः, 'अपार्थका' निरर्थकः, माध्यस्य सिद्धत्वात् इति ॥५॥ यत एवमत एव । अकिञ्चित्करकं ज्ञेयं, मोहाभावाद्रताद्यपि । तेषां कण्डायभावेन, हन्त कण्डूयनादिवत् ॥ ६॥ (पृत्तिः) अकिश्चित्करं-अफलं तदेव 'अकिमिकरकम् ,' पाठान्तरे 'तथाऽकिन्नित्कर' इति व्यक्तं च, 'ज्ञेयं ज्ञातव्यम् , कुतो ·- . 'मोहाभावात् ' पुंवेदादिमोहनीयाभावात् , किं तदित्याह, 'रताद्यपि ' न केवलमन्नादिभोगो मैथुनाद्यपि, आदिशन्दा- विलेपनादिग्रहः, केपामित्याह, 'तेपा' सिद्धानां मुक्तानाम् , अत्र दृष्टान्तमाह, 'कण्ड्वायभावेन' खाद्यभावेन हेतुना, आदिशब्दात् शीतादिपरिग्रहः, 'हन्त ' इति प्रत्यवधारणार्थः कोमलामन्त्रणार्थो या, 'कण्डूयनादिवत्' खजूकरणादि- कमिव, आदिशब्दादनलसेवनादिवदिति ॥ ६॥ सिद्वसुखं स्वरूपत आह ॥ अपरायत्तमोत्सुक्य-रहितं निष्प्रतिक्रियम् ॥ सुखं स्वाभाविकं तत्र, नित्यं भयविवर्जितम् ॥७॥ (वृत्तिः) 'अपरायत्तं' स्वाधीनं स्वतन्त्रत्वात् सिद्वानाम् , सुखमिति योगः, 'औत्सुक्यरहित' विपयाकाङ्क्षावर्जितं रा- गाभावात् , निर्गतं प्रतिक्रियाया दुःखप्रतीकाररूपाया इति 'निष्प्रतिक्रियम्', इदं हि सांसारिकसुखवटेदनाप्रतिकाररूपं न भवति, 'सुखं' सौख्यम् , स्वभावे विपयानपेक्षे आत्मस्वरूपे भवं 'स्वाभाविकं' अनन्तज्ञानदर्शनसुखवीर्यरूपत्वा- दात्मनः, 'तत्र' मोक्षे परमपदे वा, 'नित्यं' सार्वदिकं साद्यपर्यवसितृत्वात् , अत एव 'भयविवर्जितं' प्रतिपातजनित- भीतिविरहितम् , सांसारिकसुखं त्वेतविपरीतमिति ॥ ७॥ इदं च परैः परमानन्द इत्यभिहितमेतदेवाह । परमानन्दरूपं त-गीयतेऽन्यैर्विचक्षणैः ॥ इत्थं सकलकल्याण-रूपत्वात्साम्प्रतं ह्यदः ॥८॥ (वृत्तिः) 'परमानन्दरूपं' प्रकृष्टाहादस्वभावम् , तित्' इति मोक्षसुखम् , 'गीयते' अभिधीयते, 'अन्यैः' आईतेभ्योऽपरैः, 'विचक्षणैः' पण्डितैः, उपसंहराह, 'इत्थं अनन्तरोक्तप्रकारेण "अपरायत्तमित्यादिना",'सकलकन्याणरूपत्वात्' निखि- लश्रेयःस्वभावत्वात हेतोः, 'साम्प्रतं' युक्तम् , 'हि' शब्दोऽवधारणे तस्य चैवं प्रयोगः, अद पच-एतदेव मोक्षसुखं, न पुनः मांसारिकमिति ॥ ८ भय केपामिदमवसेयमित्यत आह ।

·- - . . - संवेयं योगिनामेत-दन्येषां श्रुतिगोचरः ।। उपमाऽभावतो व्यक्त-मभिधातुं न शक्यते ॥ ९ ॥ (पृत्तिः) मंवेणं' संवेदनाहम्, 'योगिनां' केवलिनाम् , 'एतत् ' मोक्षसुखम् , अन्येपां का वार्तेत्याह, 'अन्येपां' अयोगिनाम, 'श्रुतिगोचरः' श्रवणविषय एव, न संवेदनीयम् , श्रुतिगोचरोऽपि तदन्येषां यथावत्तया न भवति, तथा- स्पेन नम्प याकुमशास्यत्वात्, एतदेवाह, 'उपमाऽभावतो' दृष्टान्ताभावेन, 'व्यक्तं' स्फुटम् , वक्तुं 'अभिधातुं', 'न' नैव, 'शरपते' पार्यते मुक्तिसुम्पमिति प्रमामः, यदाह ॥ "जह नाम कोड मिच्छो, नगरगुणे यहुविहे वियाणन्तो ॥ न चाइ परिकहे, उपमा ना असंती५१ ॥१॥" सामान्येन पुनरभिधीयते, तद्यथा ॥ "जह सव्यकामगुणिय, पुरिसो भोत्तूण मोपणं कोई ॥ नण्टाछुहाविमुमो, अच्छिज्ज जहा अमियतित्तो५२ ॥ २॥ इय सबकालतित्ता, अउलं निव्वाणमुवगया .१ गया नाम धिम्लेच्छो नगरगुणान् यहुविधान विजानन् । न शक्नोति परिकथयितुमुपमायां तत्रासल्याम् ॥ भाषा: कथानकगम्य: ॥ म्लेच्छः कोऽपि महारण्ये, यसति स्म निराकुलः । अन्यदा तत्र भूपालो, दुष्टाश्वेन प्रवेशितः ॥१॥ म्लेच्छे. नागो गो रएः, परातच यथोचितम् । प्रापितश्च निजं देशं, सोऽपि राशा निजं पुरम् ॥२॥ ममायमुपकारीति, कृतो राशाऽतिगौरवात् । गिशिष्टभोगभूतीनां, भाजनं जनपूजितः ॥ ३॥ ततः प्रासादंशृङ्गेषु रम्येषु काननेषु च । वृतो विलासिनीसाथै स्ते भोगसुखान्यसौ ॥ ४ ॥ भन्यता प्राप. प्राप्ती, मेघाडम्यरमण्डितम् । व्योम दृष्ट्वा ध्वनि श्रुत्वा, मेघानां स मनोहरम् ॥५॥ जातोत्कण्ठो दृढं जातोऽरण्यवा- गगम प्रति विमति रामाऽपि, प्राप्तोऽरण्यमसौ ततः ॥ ६॥ पृच्छन्त्यरण्यवासास्तं, नगरं तात कीदृशम् ? ॥ स स्वभावान् पुरः गान, जानारयेय हि केवलम् ॥ ७ ॥ न शशाफतमां तेणं, गदितुं स कृतोदधमः ॥ वने वनेचराणां हि नास्ति सिद्धोपमा तथा ॥८॥ १२ पथा मर्पकामगुणितं पुरुगे भुक्तया भोजनं कश्चित् । तृष्णाभुद्विमुक्तस्तिप्ठेत् यथाऽमृततृप्तः ।

·सिद्धा || सासयमव्यायाहं, चिटुंति सुही सुहं पत्त५३ ॥३ात्ति" ॥२॥धात्रिंशतोऽष्टकप्रकरणानां समाप्तिसूचकं श्लोकमाह ॥ अष्टकाख्यं प्रकरणं, कृत्वा यत्पुण्यमर्जितम् ॥ विरहात्तेन पापस्य, भवन्तु सुखिनो जनाः ॥ १० ॥ (वृत्तिः) मूलटीकायां नास्त्येवायं श्लोकः, इह तु स्पष्टत्वान्न व्याख्यातः, केवलं विरहशब्देन हरिभद्राचार्यकृतत्यं प्रकरण- स्यावेदितम् , विरहाङ्कत्वाद्वरिभद्रसूरेरिति ॥ दात्रिंशत्तमाष्टकविवरणं समाप्तम् ॥ ३२ ॥ (वृत्तिकृत्प्रशस्तिः) जिनेश्वरानुग्रहतोऽष्टकानां, विविच्य गम्भीरमपीममर्थम् ॥ अवाप्य सम्यक्त्वमपेतरेक, सदैव लोकाश्चरणे यतध्वम् ॥१॥ सरेः श्रीवर्धमानस्य, निःसंबन्धविहारिणः । हारिचारित्रपात्रस्य, श्रीचन्द्रकुलभूपिणः ॥२॥ पादाम्भोजद्विरेफेण, श्रीजिनेश्वरस्रिणा । अष्टकानां कृता वृत्तिः, सत्त्वानुग्रहहेतवे ॥३॥ समानामधिके शीत्या, सहस्र विक्रमागते । श्रीजावालिपुरे रम्ये, वृत्तिरेपा समापिता ॥४॥ नास्वस्माकं वचनरचनाचातुरी नापि तादृग् , बोधः शास्त्रे न च विवरणं नाऽ(वाऽस्ति पौराणमस्य । किन्वन्यासो भवतु भणितो सूदितायाममुष्मात्, संकल्पान्नो विवरणविधावत्र जाता प्रवृत्तिः॥५॥ प्रत्यक्षरं निरूप्यास्या, ग्रन्थमानं विनिश्चितम् । त्रयस्त्रिंशच्छतानि स्युः, श्लोकानां सप्ततिस्तथा ॥१॥ MITHILITHILAIIIILIATIHARITAITHILITIHITHILITICIALITIHITIALIMITILIATIIIIIIIIIIIIIIIIIIITONE ॥श्रीचन्द्रकुलाम्वरभास्करश्रीजिनेश्वराचार्यकृता तच्छिष्यश्रीमदभयदेवसूरि- प्रतिसंस्कृता अष्टकवृत्तिः समाप्ता॥ HILAILAIIIIIIIIIIIIIITHILITARITAITHILIRImmmmmmmumminILLLLLLLLLLLLLLummitm...