·अनन्तशयनविश्वावद्यालयः अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्यावलिः। ग्रन्थाङ्क: १८५. श्रीमदार्यभटाचार्यविरचितम् आर्यभटीयं गायकेरलनीलकण्ठसोमसुत्तविरचित- भाष्योपेतम् । (तृतीयः सम्पुट:-गोळपाद:) OFT SINERSIYA प्रकाशकः थ्रनार कुञ्जन् पिल्ल, एम्. ए. पौरम्त्यप्रन्यकाशनकार्याच्याध्यक्षः । अनन्तश्यने 'मकरमुद्रणालयं ' मुदितम् । १९५७. मिरप कम्यकत्रयम ·PREFACE This is the third'and the final volume of ARYABHATIYA: The first and the second volumes were publighed as 'Nos! 101 and 110 of the TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES. Aryabhata, the celebrated astronomer, floarished in the fifth century A.D., at Patalputra, the capital of the Gupta Emperors. This is the earliest treatise on astronomy of knowa aathorship and is justiy considered as one of the grealepte works on the 'gubject. (See the introduction to Vol. I. of Aryabhatiya- No. 101 of the T. & S.) Aryabhatiya is a concise work designed to give vory briefly and in pithy language the priaciples of Ind.ag astronomy and mathematics. It contains only 121 verscs in the Aryā metre, divided into 4 padas, Gitikāpāda (13 va 8.8), Ganitapada (33), Külakrıyāpāda (25) and Golapāda (50 · Written in terse languag: and in the conventional manner, the work requires elucidation for prop:r anderstanding. But we do not find mapy cammentaries of this Very valuable work. The excellent Bhaşya of Nīlakantha Somasulvan publighyd from this Library and carried to completion in this volume, is therefore, board to be of great interest and immenee value to the studente cf this scienc:. Somasutvan whole full name as given in the Bharya waz Görgya Kerala Nilakanjha Somaedtvan was a highly Bccomplished astronomer of Kerala who lived in the 16th century A. D. He was popolarly known as Kelal.de Ccmaturi. (See Kerala Embilya Caritram- Mabakavi, Ullur- Vol. 11. pp: 170). He is krown to be the author of ·2 fire works Aryabhatiya Bhagya, Tantraeamgrihan Siddhantadarpana, Golasāsa and Candracchāyaganita. He has given some facts about himself in Aryabhatlyı Bhānya at the end of the first part Gamitapada -' इति श्रीकुण्डग्रामजेन गारगोत्रेणाश्वलायनेन भाडून केरलसवामगृहमोन श्रीश्वेतारण्यनाथपरमेश्वर- करुणाधिकरणमूतविग्रहण जातवेदःपुत्रेण शङ्करामजेन जातवेदोमातुलेन गणितनिर्मापकपरमेश्वरपुत्रश्रीदामोदरातज्योतिषामयनेन रवितः आत्तवेदान्त- शास्त्रेण सुब्रह्मण्यसहृदयेन नीलकण्ठेन सोमसुता विरचित विविधगणितमन्येन दृष्टबहूपात्तिना स्थापितपरमार्थेन कालेन शङ्कराधनिर्मिते श्रीमदार्यभटाचार्य- विरचितसिद्धान्तब्याख्याने महाभाष्ये युक्तिप्रतिपादनपरे त्यकान्यथाप्रतिपत्ती निरस्तदुाख्याप्रपञ्चे समुद्घाटितगूढा सकलजनपदनातमनु जहिते निदर्शित गीतिपादार्थे सर्वज्योतिपामयनरहस्यार्थनिदर्शके समुदाहृतमाधषादिगणितज्ञाचार्य- कृतयुक्तिसमुदाये निरस्ताखिलविपतिपत्तिप्रपञ्चसमुपभनितसर्वज्योतिषामयन- विमलहृदयस सिजविकास निर्मले गम्भीरे अन्यूनानतिरिके गणितपादगतार्या. प्रयस्त्रिंशद्व्याख्यान समाप्तम् ।' From this it is clear that he was a resident cE Trkkantryūc in South Malabar. It can also be gathered from other statements of his own, ''यन्मयात्र केषाधित्सूत्राणां तयुक्तीः प्रतिपाद्य कौषीतकिनाढ्येन नारायणाख्येन व्याख्यान फारितम् अतस्वदेवात्र लिख्यते ।' 'इतीदं प्रथमे ययस्येव वर्तमानेन मया द्वितीयवयति स्थितेन कौषीतकिनाब्वेन कारितम् अत्र केषाश्चिद्युक्तप. पुनरस्मदनुजेन शङ्कराख्येन तत्समीपेऽध्यापयता वर्तमानेन तस्मै प्रतिपादिताः, तस्याव्यत्वात्स्वातम्याच व्यापारध निर्वसः। तस्मिन् स्वर्गते पुनरत एव मयाद्य प्रवयसा ज्ञाता युक्तीः प्रतिपादयितु भाकादिमिरन्यथा व्याख्यातानां कर्माण्यपि प्रतिपादयितुं यथाकयनिदेव न्याख्यानमारब्धम् ।' 'तत्रेयं त्रिपाद्यस्मामि चिख्यसिता, यतः तदव्याख्येय रूपत्वाद् गीतिकापादस्यतव्यास्थाने व अर्थः प्रकाशेत । सत्र

·3
'इति कौषीतकी श्रुत्वा नेत्रनारायणः प्रभुः ।
मह्यं न्यवेदयत्तस्मै तदैवं प्रत्यपादयम् [i' etc.,
that the commentary of Aryabhatiya was originally
Qadertaken at the behest of his patr: * Netranārayana and
that it was completed after the death of his patron and
during the apthor's old age. Tae claim made by the
aathor on behalf of this great Bhagya cannot be considered
to be exaggerated in any way.
In the publication of this work, I have been assisted
by Sri K. S. Mahadöya Satri, Curator (now retired), Sri
N. Raghavan Nair, Senior Pandit, Sri M. P. Paratrôzwaraa,
Nampūtiri, Sri N. Paran diwara Sastri and Sri V.Narayanan
Nampūtiri, M. Au, B. T., Pandits 1o this Library.
SURANÁD KUNJAN PIL' AI,
University Manascripts
Library, Trivandrum,
21-10-1957.
Honorary Director.
*Netranārāyana is the title of Alvānceri Tamprákkal, a Namputira
religious dignitary of South Molatar, enjoying high social
standing

·उपोद्रातः । तृतीयश्चायमन्तिमः सम्पुटः सभाप्यस्यार्यभटीयस्य । प्रथमद्वितीयो चैतदीयसम्पुटौ अस्यामेवानन्तशयनसंस्कृतग्रन्यावल्या १०१, ११० तमाङ्कतया प्रकाशितचरी। अस्य प्रणेता सुप्रथितो ज्योतिपिक आर्यमरः क्रिस्तब्दीयपञ्चमशतके गुप्तपमानां गण्डलान्तर्गत पाटलीपुत्रनगरमावसत् । तदीयश्चार्य निबन्यो ज्ञातकर्तृकपु ज्योति.शास्त्रविश्यकान्येषु आदिमः सर्वोत्तमश्व वरीवति । पाद. , प्रन्येऽस्मिन् ज्योति शास्त्रतत्वानि संक्षिप्य प्रतिपादितानि । चतुष्टयीमितेऽस्मिन्- गीतिकापादे त्रयोदश, गणितपादे प्रयस्त्रिंशत् , काल. क्रियापादे पश्चविंशतिः, गोलपादे पञ्चाशश्चेति आहत्य एकविंशत्युत्तरशत- मार्याः सन्ति । अतिसंक्षेपेण सङ्केतबहुलतया च मिबद्धस्य अस्य मर्यावगतिः प्रते व्याख्याभ्यो न सह सम्भवति; परन्तु विरला एव ता इति नीलकण्ठसोममुत्वना विरचितं महदिदं भाप्यं मन्यालयादम्मात् पूर्व प्राकाशि, तदिदमम्मिन् सम्पुटे समासमिति ज्योति शास्त्राध्येतृभ्यस्तोपाय मवेदिति सुदृढ़ विश्वसिमः । भाष्यकारोऽयं गायेफेरलनीलकण्ठसोममुरवा केळद चौमातिरि' इति करनेषु प्रयां गतः केरलीयज्योतिर्विदा प्रामसरेवन्यतमः किम्त्वदीयोडश- शतकजीयो चासीत् । एतस्कर्तृकाश्च आर्यभटीयमाप्यं, तन्त्रसाद, सिद्धान्तदर्पणं, गोळसारः, चन्द्रच्छायागणितमिति समुपलभ्यन्ते पच ज्योति. विषयका निधाः। आर्यभटीयमाप्याथगणितपादान्त मायकारेणानेन एपविश्यकाः केचन वृतान्ता उक्ताः- ·'' इति थीकुण्डयामजेन गार्यगोत्रणाचलायनेन भाहेन केरळसद्राम- गृहस्थेन श्रीश्वतारण्यनाथश्रीपरमेश्वरकरुणाधिकरणभूतविग्रहेण जातवेदःपुत्रेणे शङ्कराग्रजेन जातवेदोमातुलेन गणितनिर्मापकपरमेश्वरपुत्रश्रीदामोदरात- ज्योतिपामयनेन रवित भात्तवेदान्तशास्त्रेण सुब्रह्मण्यसहृदयेन नीलकण्ठेन सोमस्ता विरचितविविधगणितग्रन्थेन टरहूपपत्तिमा स्थापितपरमार्थेन काटेने शङ्कराधनिर्मिते श्रीमदार्यभटाचार्यविरचितसिद्धान्तव्याख्याने महामाध्ये उत्तर. भागे युक्तिप्रतिपादनपरे त्यक्तान्यथाप्रतिपत्ती निरस्ताख्याप्रपञ्चे समुद्घाटित. गूदा सकलजनपदजातमनुनहिते निदर्शितगीतिपादार्थे सर्वज्योतिषामयन- रहस्या निदर्श के समुदाहृतमाधवादिगणितज्ञाचार्यकृतयुक्तिसमुदाय निरस्ताखिल. विप्रतिपतिरपश्चसमुपजनितज्योतिषामयनषिदमलहृदयप्सरसिजविकासे निर्मले, गम्भीरे अन्यूनानतिरिक्त गणितपादगतात्रियविशव्यारूपानं समाधम् ।' वाक्येनानेन भाष्यकारोऽयं नीलकण्ठसोम मुत्या दक्षिणमलमार्जिलान्त. तितृमण्टियूर देशवास्तव्योऽभूदिति मुव्यक्तम् । 'यगयान फेपाशिरस्त्राणां तयुक्तीः प्रतिपाय फोपीकिनाध्येन व्याख्यानं कारितम् अतस्तदेवात्र लिख्यते ।" इतीदं प्रथमे वयस्व वर्तमानेन मषा द्वितीयवयसि स्थितेन कौषीतकिनाध्यन कारितम् । अत्र पाविद् युक्तयः पुनरमपनुजेन शङ्कराख्येन तत्समीपेऽध्यापयता वर्तमानेन तस्मै प्रतिपादिताः, तस्मादपस्यात् स्वातन्ध्याय म व्यापारश्च निवृत्तः। तस्मिन् स्वर्गते पुनरत एव मया प्रपयसा ज्ञाता युक्तीः प्रतिपादयितुं गास्करादिमिरन्ययायारूया. वाना कण्यपि प्रतिपादयितुं यथाकयधिदेव व्याख्यानमारयम् ।' 'वयं त्रिपापामामिळविण्यासिता, यतः तयारपेयतपस्वाद नातिकापास्मत- व्याख्यानेनपार्थः प्रकाशेता - इति कौपीन की अरवा गेमनारायणः प्रभुः । मान्यवेदयस् तम्म तदेवं प्रत्यपादयम् ।'

·इत्यादिप्रस्तावेन प्रभोनेत्रनारायणस्य प्रचोदनया आमटीयमाप्यनिर्मितिः स्पेनारब्धा, पुरस्कर्तुजीवितशेष स्वस्य वार्द्धक माध्यमिदं समापितं च इत्यादि सष्टमवगम्यते । प्रभ्योऽयं प्रकाश्यमामो ज्योति.शास्त्रविषयकेषु निबन्धेषु नान्यसामान्य महिमानमावहतीति वयं विश्वसिमः । ग्रन्थस्यास्य प्रकाशने साह्यमाचरितवद्भयः के, एस्. महादेवशास्त्रिभ्यः, एन्, राघवन् नायर, एम् . पि. परमेश्वरन् नम्पूतिरि, एन्. परमेश्वरशास्त्री, वि. नारायणन् नम्पूतिरि एम्. ए., इत्येतेभ्यश्च सुबहु धारयामि । अनन्तशयनम् शूरनाट् कुञ्जन् पिष्ट, २१-१०-१९५७. संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्यालयाध्यक्षः ।

·विषयानुक्रमणी। विषय पृष्ठम् २ ३ .... २२ २३ : .... " अपमण्डलसंस्थानम् अपक्रममण्डलचारिणो ग्रहा: विक्षेपमण्डलसंस्थानम् चन्द्रादीनामुदयास्तमयपरिज्ञानम् भूम्यादेः प्रकाशहेतुः कक्ष्पाभुवोः संस्थानम् भूगोळस्वरूम् भूमे। वृध्यपचयो भूमेः प्राग्गमनम् भपारस्य भ्रमणहेतुः मेरुप्रपाणं तत्वरूपं च मेरुबडवामुलवस्थानम् भूचतुर्भागान्तराळगताश्चतस्रो नगर्थ: .... लकोज्जयिन्योर-तराळपदेशः भचक्रस्य दृश्यादृश्यविभागः मचके देवासुरहश्यभागः देवादीनां दिनप्रमाणम् गोळकल्पना द्रष्ट्यशादधर्धविभागा दृमण्डलं गक्षेपमण्डलं च गोळप्रमाणोपाय: क्षेत्रकल्पनाप्रकरोशावलम्बको च वाहोरात्रार्धम् निरक्षदेशे राश्युदयप्रमाणम् दिननिशोः क्षयद्यानयनम् २७ २८ .... ३१ .. ३६ ३८ ... .... ... ४७ ·विषयः पृष्ठम् ५० .... .... ७२ .... .... .... .... पदेशराश्युदयः इष्टकाले कानयनम् शरमानयनम् अर्काग्रानयनम् अस्य समप्रवेशकाले शमानयनम् मध्याहशड्कृस्तच्छाया प रक्क्षेपज्यानपनम् हातिग्यालम्बनयोजनानयनम् विक्षेपेण हकर्म आपनं कर्म अन्दुमहणस्वरूपम् प्राणकाला भूच्छायादेयम् पासयोजनानपनम् स्वित्पर्मानयनम् विमदर्धिकरकानयनम् प्रस्तशेषप्रमाणम् तात्कालिकासप्रमाणम् आसपळनं बायनवग्नं १ गृहीतविषयः सूर्यमाणेश्यमागा शासतिपादितनागस्यादेः संपावाद फत्वम् पाखाप मूत्रम् पपसारा ९७ .... .... .... .... १०० १०१ १०२ १०१ १२७ १२८ .... .... ...

·॥श्रीः ॥
श्रीमदार्यभटाचार्यविरचितम्
आर्यभटीयं
गार्ग्यकेरलनीलकण्ठसोमसुत्वविरचितेन
भाष्येण समेतम् ।
(तृतीयो भागः)
गोळपादा।
स्वसंदेशोदितज्योतिगोभिर्योऽकः स्वरश्मिभिः ।
प्रकाशयति भूगोळं भगोळं च नमामि तम् ॥
शिष्यस्तत्वं मया यमुच्यमानं मगोळयोः ।
इति नीति यस्तस्मै भटाय श्रीमते नमः ॥
कल्पादेवी तत्तद्युगादेर्वा स्वग्रन्थकरणकालात् प्रभृति वा एतावति काले
गते ग्रहाणां राश्यादिकं स्फुटमेतावदित्येतावदेवेह मध्यमस्फुटकर्मभ्यां ज्ञायते ।
न पुनस्तस्य स्फुटपावनेन सह सम्बन्धः । यदा पुनरहणात् त्रैराशिकन
मध्यममानीय स्फुटी क्रियते तदापि तस्य स्फुटरयाझमानेनैव सह सम्बन्धो ज्ञायते ।
एतावत्यामाने याते एतावच्च स्फुटमिति । तेनापि न स्फुटसावनेन सह सम्बन्धो
ज्ञातः । स्फुटसावनमानगत एव कालः शड्डकपालयत्रादिमिर्जायते । ततस्तेन
सहास्य सम्बन्धे ज्ञात एवेदानी राजकुमारे जाते एतावत् स्फुटमिति वक्तुं शक्यम् ।
प्रहणादावपि सावनेन सह सम्बन्धे ज्ञात एव तत्सदसद्भावस्पर्शमोक्षादिकं ज्ञातुं

·२ आर्यभटीये सभाष्ये शक्यमिति तक्यायमदर्शनपरो गोळपाद आरभ्यते । तत्र ग्रहभ्रमणस्य प्रबह- वायुभ्रमणलक्षण्यमेव मध्यमादन्यस्य प्रायेण कृत्वस्य ग्रहगणितकर्मणो मूलमित्ति तद्वैलक्षण्यं प्रथम दर्शयति- मेषादेः कन्यान्तं सममुद्गपमण्डलार्धमपयातम् । तौल्यादेमीनान्तं शेषार्धं दक्षिणेनैव ॥ १ ॥ इति । ग्रहचक्रस्य प्रागधं सममुदगेवापयातम् । इतरदधं समंदक्षिणतश्च । कुत उदग्दक्षिणतचापयातम् । समपूर्वापरत इत्येतच सममुदगित्यनेनैव सिद्धं, दक्षिणोत्तरप्रतियोगित्वात् पूर्वापरयो। यद्येकान्तरयो: विदिशो- रपयातं तहाँशयिदिङ्मागोऽवधिरित्यादिकं लोके न्यायसिद्धमेव । अस्य मण्डलाकारत्वात्तदवधिभूतः प्रदेशोऽपि मण्डलाकार एव, यदपेक्षयास्य तिर्यक्तम् । एकस्यैवाभयपार्श्वगतत्वे तदपेक्षयास्य तिर्यक्तमेव युज्यते । न पुनरेकं मण्डलमर्धशः छित्त्वा तस्योदग्दक्षिणपार्श्वयोः पूर्वापरतया क्षिप्यते तदैवास्य ऋजुतया भाव्यम् । अत्र तु न तथेति शेपार्थमित्यत्र शेपशब्देन द्योत्यते । तस्मात्तदयधिभूतमण्डलापेक्षयास्य तिर्यंचयमेव युज्यते । तबाघ ऊर्ध्वमेव । तस्य तथात्व एवास्य वदभितोऽर्धशोगतत्वं युज्यते । तस्य तिर्यक् तु तदपेक्षया तस्यार्धयोरुपर्यघोगतत्वमेव युज्यते। तस्मात् · तन्मण्डलं पूर्वापरमेव । कुत्र पुनस्तन्मण्डलं पूर्वापरमध ऊर्ध्वं च । कचिदेव तस्याध अर्ध्वत्वं संभवति । भूमेोळाकारत्वस्य सर्वत्र प्राणिनिवाससद्भावस्य च अधिोदिशोपेक्षया भेदस्य च वक्ष्यमाण- त्वात् । 'अजाऊदयाच लङ्कायाम्' इति लङ्कामधिकृत्य शास्त्रप्रणयनात् तत्रैव तस्याध अर्ध्वत्वम् । उदेव वायुगोळाध्यम् । घटिकामण्डलमिति वस्याख्या च लोके प्रसिद्धा । फयमस्य लोकप्रसिद्धिा, ग्रहगणितादन्यत्रोप- योगाभावादितिचेत् नैप दोपः। यश्च ययवहरति सत्र लोक इति हि न्यायविदो वदन्ति । । 1. अधाश-क.घ. २. अर्धशोऽधोगतत्व-क.

·गोळपादः। "लोवयेते यत्र शब्दायाँ लोकस्तेन स उच्यते" इति च । तस्मादटिकामण्डलादेवमपयातमपक्रमाख्यमिदं मण्डलम् । तदपेक्षयापकान्तत्वादेवापक्रमशब्देनोच्यत इति । तदेवापमण्डलमिति चोच्यते । तस्य यदर्धे मेपादेः प्रभृति कन्यान्तं तद्धटिकाख्यात् क्रमेणोदम्- दिश्येवापयातम् । ततस्तन्मध्यस्य मिथुनकर्कटसन्धेः परममपयानं च सिद्धम् । तदेव 'भापक्रमो ग्रहाशा' इत्यत्र भेति पठितम् । तत्र चतुर्विशतिभागात्मकं तयोर्विवरमित्यर्थः । ज्योतिश्चक्रपञ्चदशभागतुल्यं च तत् । एवं तुलादिमीनान्तापरार्धस्य च तन्मध्यधनुरन्तरमपि तावदपयातम् । तद् ज्याकारं वा चापाकारं वा परममपयानमित्येप संशयोऽशशब्देन व्युदस्यते । परिधिभाग एव ाशशब्देन व्यवहार स्तन्त्रकाराणां, कलाभिरेव ज्याव्यवहार इति नियमात् । तस्मात्तापरि- च्छेदाय अध अर्व दक्षिणोत्तरमपि किश्चिन्मण्डलं कल्पनीयं, यद्गतं तद्विवरं चतुर्विशतिभागात्मकम् ॥ १ ॥ एवमयमपक्रममण्डलस्य घटिकामण्डलस्य च प्रदेशतः सम्बन्धः । तयोरन्यतरस्य कर्णले चतुर्विंशविभागार्धज्यातुल्या भुजा । तदप्रयोरन्तरं केवलं चतुर्विशतिभागसमस्तज्यातुल्यं च । किमर्थ पुनरिदं करप्यत इत्याह - ताराग्रहेन्दुपाता भ्रमन्त्यजस्रमपमण्डलेऽर्कश्च । अर्काच्च मण्डलार्धे भ्रमति हि तस्मिन् क्षितिच्छाया ॥२॥ इति । अर्कोऽजस्रमपमण्डल एव भ्रमति । न कदाचिदपि तत उत्तरतो दक्षिणतो वा भ्रश्यति, इत्येप एव तस्य पन्थाः । तस्यैवायं पन्या; ताराग्रहेन्दूनां पाताच तत्रैव भमन्ति । सितिविम्धन तिरोहितत्वाद् भास्वतस्तद्रश्मयो यत्र न प्रसरन्ति, तत्परिच्छिन्नो य आकाशप्रदेशः स इह भूच्छायाशब्देनाभिधीयते । सा च सुच्यना; क्षितिमण्डलामहत्त्वादमण्डलस्य । सा चापक्रममण्डल एव मध्यं कृत्वा न केवलं . मीनान्तार्ध-क. ग. घ. २. मध्यं धनुरन्तमपि-ग. ए.

·आर्यमटीये समाध्ये सदा भ्रमति ; अपमण्डलमार्गमभितोऽर्धशो विभक्तत्वात् क्षितिपण्डलस्य । भ्रमन्त्यास्तस्याः कियती गतिः, अर्कान्मण्डलार्धे हि सा भ्रमति तस्मादस्फुटे राशिपदकं प्रक्षिप्य तत्स्फुटं ज्ञेयम् । अत एवाह मुञ्जाल:- "छायाग्रहः सपड्भोक" इति ॥ २ ॥ एवमेतेषामटानामयमेव मार्गः । इतरेषां,चन्द्रादीनां पण्णां प्रहाणां पुनः को मार्ग इत्यत आह- अपमण्डलस्य चन्द्रः पाताद्यात्युत्तरेण दक्षिणतः । कुजगुरुकोणाश्चैवं शीघ्रोचेनापि बुधशुक्रौ ॥ ३ ॥ इति । तेपापप्ययमेव मार्गः। किन्तु ते अजस्रं न तत्रैव भ्रमन्ति । कुतश्चित् कारणविशेषात् तत उचरतो दक्षिणतच विक्षिप्यमाणत्वात । तेषां पुनः कदा वा तत्माप्तिः, कुतः प्रभृति वोत्तरतो दक्षिणतच विक्षिप्यन्ते । चन्द्रस्तावत् स्वपातात् प्रभृत्यपमण्डलादुत्तरनो दक्षिणतश्च याति इति प्रतिभगणं तस्यापक्रममण्डलयोगप्रदेशो भिद्यते । पातयोर्गतिमत्त्वाद् विलोमगौ च तो चन्द्रपातौ । तत्र प्रथमपातात् स्वर्भानोरुत्तरन:, द्वितीयपत्तिात् केतो. दक्षिणत इत्येतत् क्रमवशाद सिद्धम् । कमिश्चित्पर्ययेऽपमण्डलस्य येन प्रदेशेन संयोगः ततो द्विनीये पर्यये तत: पृष्ठत एव संयोगः । तत एकोनविंशत्या संवत्सरे सर्वेषा. मध्यपमण्डलपरिधिभागानां पातेन संयोगात् कृत्तस्याप्पपमण्डलपरिष- चन्द्रयोगयोग्यता स्यादेव ; इत्ययमेवास्यापि मार्गः । यतस्तत एवो. भयतः साम्येन विक्षिप्यते । प्रतिपर्ययं पातपसाम्पे अपमण्डलसंयोगः। यदा पुनरुभौ पाती चन्द्राकान्तप्रदेशाद् राशित्रयान्तरितो तदापक्रम- मण्डलात् । परमो विक्षेपः । तत्र यदा अपमपाताद राशियाधिषयं चन्द्रस्फुटस्य तदा स परमविक्षेप उचरः, द्वितीयपातादाभित्रयाधिक्ये ततः ·गोळपादः । परमविक्षेपो दक्षिणः । एवं भयपानाव ऋगेणापमण्डलमार्गादृदगुदग् विप्रकृप्यते । द्वितीयपातालभृति कमेण दक्षिगतश्च । एवं राशियण विवृद्धो विशेषः पुनः युग्मे पदे क्रमादीयमानः पातद्वषे शुन्यतामेतीति । कुजगुरुकोणाश्य खस्वप्रयपातादुत्तरतः द्वितीयपातादक्षिणतथ विक्षिप्यन्ते, अपि च मन्दम्फुटवशाच । यथा चन्द्रस्य पन्दाफुट- वशाद्विक्षेपः तयैवैपां त्रयाणामपि । एतदुक्तं भवति । तेपामपि मन्द- फर्णस्यैव विक्षेपः, ततो मन्दकश्यामण्डलमध्य स्थद्रष्ट्रपेक्षया एप एव विक्षेपः । पातोनमन्द फुटभुजाज्यातो यस्खैराशिकानीतः स एप भगोळनाभिगतस्य द्रधुरिती भियते । यो मिनः स एव च भगोळ- कलाप्रमितो विक्षेपः । कुनः पुनर नयादा, उच्यते। भगलमध्य' नामिकस्य कारन्येनापमण्डलमार्गगस्य शीप्रवृत्तस्य परिधी या शीघोच- समा प्रदेश सद्धि मन्दकर्मणि पक्ष्यामण्डल केन्द्रमिति कालकियापाद एवोक्तम् । तदेव मन्दोचनीचवृत्तस्य कर्णमण्डलस्य च केन्द्रम् । एवमेतानि त्रीणि मण्डलानि अपमण्डलमार्गमभिनोऽर्थश उत्तरतो दक्षिणतय विक्षिप्तानि । तद्विक्षेप वधिभूतयोस्तत्त प्रथम द्वितीयपातयोः भ्रमणाधारत्वेन मन्दकर्णमण्डलमविक्षिप्तमपि कल्पनीयम् । तत्रैव तावजसं चामं समानं च भ्रमनः । मनु पं कालरियापादे छेद्य के प्रदर्शितस्य कस्यचिदपि मण्डलस्य न विक्षेपः, तत् पथमत्र केयांचिद्वि- क्षिप्तत्वमुच्यते । नप दोषः । द्वयी हि फुटयुक्तिः । तयोरेर छेयके प्रदया। इतरांशो गोळ एव प्रदः। अतो गोळ एव कारस्येन प्रदर्या । एवं हि कालत्रियापादानन्तयं गेळपादस्य स्यात् । ताराग्रहाणां तु विशेषशापि स्फुटस्य क्रियाश्चिद् मेदो युज्यत एव । स चाल्पत्यादेवोपेक्षिता शास्त्रकारः। अपक्रममण्डल- मार्गच भगोळनाभितः प्रभृति नक्षत्रस्यान्तं याक्कल्पनीयः। अतो १. एवं पातयात्प्रभृति कोण विक्षेपथदिः एवं राशियाविकान्वे युग्मे पदे क्रमेण विक्षेपो दीयमान:-..

·१ मार्यमटीये समाये भगोळमध्यादूर्ध्वमपि शीमोचनीचत्तस्य व्यासातुल्येऽपक्रममार्ग एव मन्दस्फुटयुक्त्यर्थ कल्प्यमानस्य गोळस्य घनमध्यम् । तत्र कक्ष्या. मण्डलादिकं मन्दस्फुटे पाततुल्ये कास्न्येनापक्रममण्डलमार्गस्थमेव, न विक्षितम् । ततः प्रभृत्येव विक्षेप इति मन्दस्फुटगोळ एवापक्रममण्डले पातस्य भ्रमणम् । तेन मन्दस्फुटादेव पतिं विशोध्य तद्भुजाज्यां परमविक्षेपहतां त्रिज्यया हृत्वा तद्वोळविक्षेपो लभ्यते । स च मन्द- कर्णकलाममित एव विक्षेपः। स एव पुनर्भगोळ कलाप्रमितः कियानिति त्रैराशिकान्तरेण सेयम् । कुतः पुनरुभयीनां कलानां परिमाणभेदः ? भगोळनाभित एव महत्ता भगोळकला मन्दस्फुटगोळघनमध्यत एव प्रचा मन्दकर्णकला इति । शीघ्रकेन्द्र मकरादिगे भगोळकला अन्याभ्यो महत्य एव कर्यादावल्पीयस्यश्च । कुत्तः पुनः शीघ्रकेन्द्रायनवशात् तासामन्याभ्यो- ऽल्पत्वं महत्त्वं च ; यतः शीघ्रकर्ण एव ग्रहाधिकस्य भगोळस्य व्यासाधे स च शीय केन्द्रे मकरादौ मन्दकर्णान्महान्, कर्यादौ मन्दकर्णादल्पश्च । यतो मन्दकर्ण एव शीघ्रकोटिफलं संस्कृत्य तत् कर्ण आनीयते । विक्षेपे सति भूताराग्रहविवरमपि पूर्वप्रदर्शिताद. भिन्नम् । कथम् ? विक्षेपे सति मन्दकर्णवर्गात् तहमध्यकश्याममितविक्षेपवर्ग त्यक्ता मूलीकृत्य यल्लब्धं सा तत्र विक्षेपकोटिः। तस्यामेव शीघ्रकोटिफलं संस्कृत्य माग्वच्छीघ्र कर्ण आनेयः । तदा न मन्दकर्णे कोठिफळं संस्कार्यमिति । तदशाच्छीप्रकर्णश्च भिद्यते । अत एव शीघ्रभुना- फळं च। तनिमित्तत्वात् स्फुटस्यापि भेदः । कथं पुनर्मध्यकक्ष्या- कलाप्रमितविक्षेप आनीयते। तत्रैवं राशिकम्-यदि मन्दकर्णब्यासार्धे कश्याकला आनीतमन्दकर्णकलातुल्याः, तदा मन्दकर्णफलाममिते विक्षेपे फियत्यो मध्यकक्ष्याकलाः स्युरिति । तत्र पातोनमन्दस्फुट- भुजानीतस्य विक्षेपस्यावशिष्टमन्दकलाकों गुणकारः। व्यासार्थमेव - .. सुस्येऽध्यप-प... ३. ध्या-क.ग.प. ४. पात-प.

·गोळपादः । भागहारः । फर्क ग्रहापक्रममण्डलान्तरं मध्यकक्ष्याकलाप्रमितम् । सा मन्दकर्णस्य भुना । तत्कोट्यामेव तत्कर्णवर्गविश्लेपमूलतुल्यायां शीयफलं संस्कार्य, तावत्येव मन्दगोळयनमध्याद ग्रहस्यापमण्डकमार्गेणो- च्छूितिरिति । तत् कोटिफलं मन्दगोळगतमपमण्डलस्यैकभाग एव कास्न्यन विक्षिप्तम् । अत एव कर्णमण्डलात् तम्घासाघमल्पम् । तद्विक्षेपकोटितुल्यमेव स्यात् । तन्मार्ग एव तदा शीघोचनीचवृत्तमपि कल्प्यताम् । तदा तञ्च कास्न्येन मध्यकलाप्रमितविक्षेपान्तरितमेवा- पक्रममार्गादिति। तदानीं स्फुटकर्मणि कल्प्यमानं छेद्यकं कृत्स्नमपक्रम मण्डलस्यैकपार्श्वगतम् । तेनापि न स्फुटस्य विशेषः। तच्छीघकर्ण- परिमाणवशादेव केवलं भुजाफलभेदाद् मेदः, न पुनर्विक्षेपयशाद् भेदः। यतोऽपक्रममण्डलवैपरीत्येनैव विक्षेपः । तेनैकस्यामेव कलायां विक्षेपे सत्यसति च ग्रहो वर्तत इति विक्षेपवशात् स्फुटस्य भेदाभावः। यतो भगोळे तिलमात्रमपि न राशिरहितः प्रदेशः, द्वादशराशिभिर्याप्त एव नक्षत्रकक्ष्यावच्छिन्नो भगोळः कृत्स्नोऽपि, तस्मादाशिविभागप्रदर्शनार्थ- मपक्रममण्डलचैपरीत्येनापक्रममण्डलगतद्वादशराशिसन्धिस्पृह्मण्डलपदक परिकल्पनीयम् । तदन्तराळगा मेपादयो द्वादशराशयः । एवमयं द्वादशारो भगोळः । तस्माद्विक्षेपेण न स्फुटभेदः । तदा मन्दकर्ण- विक्षेपकोट्यां शीघ्रकोटिफल संस्कृत्यानीत एव शीघकर्णी, तदा तेनैव व्यासाहितं शीघ्रभुजाफलमपि हार्यम् । तद्धनुरेव पन्दस्फुटे स्फुटग्रह- सिद्धयर्थ संस्कार्यमिति कर्णभेदनिमिच एव विक्षेपे सति स्फुटभेदः । कथं पुनः प्रकृतं भगोळकलाप्रमितविक्षेपानयन; यदर्थमेतत्सर्व पदर्शितम् । उच्यते। य इह पातोनमन्दस्फुटभुनां परमविक्षेपेण हत्वा त्रिज्या मन्दकर्णकलाममितं विक्षेपमेवा विशिष्टमन्दकर्णेन इत्वा त्रिज्यया हृत्वा लब्धो मध्यकक्ष्याकलाप्रमितो विसपा, तमेव व्यासान हत्वा . कोटिमण्डलं-ख. २. वं-.

·आर्यमटीये समाष्ये विसपकोट्यानीतशीयकर्णवर्गे मध्यकलाममितविक्षेपवर्ग संयोग्य पदीकतेन भूतारामहविवरेण हरेत्। तत्र लया स्फुटविक्षेपः। तत्र पूर्व व्यासार्ध गुणकारः, स एव पुनर्मागहास्य। ततस्तयोस्तुल्यत्यानष्टयोः परम- विक्षेपदवपातोनमन्दस्फुटभुनायाः त्रिज्याहतस्य मन्दकर्णकलाप्रमितस्य विसेपस्याविशिष्टो पन्दकर्णो गुणकारः। विक्षेपकोटिद्वारानीतशोधकर्ण- विशेषवर्गयोगमूलात्मक भूताराग्रहविरं भागहारः। फलं ज्योतिश्चक- कलाममिताफुटविक्षेप इति । एवं कुजगुरुकोणानां विक्षेपानयनयुक्तिः प्रदर्शिता कुजगुरुकोणाश्वमित्यनेन । अथ बुधशुक्रयो। भ्रमणकार तदेशविशेष च दर्शयति-शीघ्रोचेनापि बुधशुक्राविति । बुधशुक्रावपि खस्वपातात् प्रभृत्यपमण्टलादुत्तरतो दक्षिणतश्च याता, शीघ्रोचेन शीघ्रोचवमादपि पन्दस्फुटवशाच मन्दफल संस्कृताच्छीघ्रोचात् पात विशोध्य तयोविक्षेप आनीयत इत्यर्थः। नन्वेवं बुधस्य द्वाविंशत्यैवाहो- रात्रैर्वर्धमानस्य विक्षेपस्य महत्वनिवृत्तिः स्यात् । पुनहाँसवशात् तावद्भि- रेव दिनैः शून्यतापि स्यात् । एवमपक्रममण्डलादेकपा एवं गमन चतुश्वारिंशदिनान्येव; पुनरितरपाचे तावन्त्येव दिनानि गच्छति । एवमष्टाशीत्यैव दिनविक्षेपस्यैकः पर्याया परिसमाप्तः स्यात् । यतोऽटा- शीत्यैव दिनैः शीघ्र भगणपरिपूर्तिः । शीघ्रवशाच विक्षेप उक्तः । फयमेतयुज्यते । ननु खविम्बात्य विक्षेपः स्वभ्रमणवद्यादेव भवितुमर्हति । न पुनरन्यभ्रमणवशादिति। सत्यम् । न पुनरन्पस्य भ्रमणवादन्यस्य विक्षेप उपपद्यते। तस्माद्वघोऽयाशीपत्र दिनैः स्वभ्रमणचं पूरयति । तस्मात् स्वभ्रमणकृतपरिमाणं योजनात्मकमाकाशकक्ष्यायाः सुगुशिधन- लब्धं न ख्युलब्धम् । एतच नोपपद्यते; यत एकेनैव संवत्सरेण तत्परिभ्रमणमुपलभ्यते, नैवाष्टाशीत्या दिनैः । सत्यं ; भगोळारि- भ्रमण तस्पायेकेनैवाम्देन । यस्मिन्वृत्ते स्वपमन्यै प्रहः समानयोजन प्रमति • युज्यते स्वविवस्य-१० २.८.

·गोळपादः। तत्परिपूरणमेकस्मिम्मन्दे चतुः करोति। शुक्रोऽपि दिनाना पश्चविंशत्यधिक- शतद्वयेन स्वभ्रमणवृत्तं पूरयति । तयोः पातय तस्कर्णमण्डले कक्ष्यामण्डले वा वर्तते । एतदुक्तं भवति-तयोर्भपणचेन न भूः कवलीक्रियते । ततो बहिरेव सदा भूः । भगोकपार्थ एव तवृत्तस्य परिसमाप्तत्वात् तद्भगणेन न द्वादशपशिषु चारः स्यात् । तयोरपि वस्तुत आदित्यमध्यम एवं भीमोचम् । शीघ्रोचभगणत्वेन पठिती एव स्वभगणाः । तथाप्यादित्य. भ्रमणवशादेव द्वादशराशिपु चारः स्यात् । शीघ्रत्तस्य खकक्ष्यायाः महत्त्वात् । शीघोचनीचत्तस्याप्येकमागगमेव खभ्रमणवृत्तम्। यथा कुजादीनामपि शीघ्रोच स्वमन्दकल्यामण्डलादिकमाकर्पति, एवमेतयोरपि। अनयोः पुनस्तदाकर्पणवशादेव द्वादशराशिपु चार इति यो विशेषः तेनोभे अपि वृत्ते व्यत्यस्य कल्प्येते तयोः शीघ्रोचनीयवृत्तस्य पष्टिशतत्रयांशेनैव परिमाय समक्ष्यावृत्तमेव शीघोचनीयवृत्तत्वेन कल्प्यते । मन्दोचनीव- वृचंच तदंशेनैव परिमाय पठितम् । तत एवं तयोन्याय्यं स्फुटकर्म, वशीघ्रोचत्वेनाभिमताद वस्तुतः स्वमध्यमात् स्वमन्दोचं विशोध्य भुना- कोटिष्ये गृहीत्या वास्तवनवोचनीचपरिधिनोभे अपि हत्वा पट्युत्तरशत- त्रयेण हत्वा लब्धयोः फलयो नाफलं चापीकृत्य तस्मिन्नेव मध्यमे संस्कुर्याद् यस्मान्मन्दोचं विशोधितम् । अस्य मान्दत्वान्मपावावृणं तुलादौ धनं च कार्यम् । पुनस्ताभ्यामेव कोटिभुजाभ्यां व्यासान चाविशेप- कर्णमानीय फचित संरक्ष्य रविमध्यमात् तन्मन्दस्फुटं विशोध्य दो कोटिज्ये एवमानीय परिधि स्फुटीकुर्यात् । व्यासाधं पष्टिशतत्रयेण हत्या शीघ्र- परिधिना हवाले फले व्यासार्धनांशीकृते एव । शीप्रन्यायेनागतो कोटिज्यां मन्दकर्णेन हत्वा त्रिज्याप्ता मृगकर्यायो प्राग्वत् संस्कृत्य पुनर्भुजाज्यां मादकर्णेन हत्वा त्रिज्यया हत्वा तदुभयं वर्गीकृत्य सकृत् कर्णमानीय २. 'ता स्वस्वमगया.'-ग. घ. ३. 'ते। उच्चमध्यमे व्यत्यस्य १. 'तत्पूरण'-ग. करप्यते । तयोःच. 2 ·आर्यभटीये समाध्ये मन्दकर्णसिद्धो भुनाज्यां व्यासाधेन इत्वा शीघकर्णेन हुत्वात चापीकृत्य रविमध्यम एव संस्कुर्यात् । तदा घुधशुक्रौ स्फुटौ भवतः। एपमेफेनैव शीघ्रफलेन संस्कृतमादित्यमध्यम तयोः स्फुटं स्यात् । एवं मन्दस्फुट- पातयोः साम्ये स्फुटीकरणम् । भेदे तु मन्दस्फुटात् स्वपातं विशोध्य भुजाज्यां गृहीत्वा स्वकक्ष्याकलाप्रमितेन वास्तवेन परमविक्षेपेण हत्वा पुनपन्दकर्णेन च हत्वा त्रिज्या कृत्याप्त विक्षेपं वर्गीकृत्य मन्दकर्णवाद् विशोध्य मूलीकुर्यात् । सा मन्दकर्णविक्षेपकोटिः । पुनः शीघ्रोचात् मन्दस्फुट विशोध्य भुजाकोटिज्ये नीत्वा भुजाभ्यां नवभिई त्वा त्रिज्ययाप्त फलम् अर्धोनचत्वारिंशदधिकशतादेकत्रिंशज्या_तिशोध्य व्यासार्थ पाट्युचरशतत्रयेण इत्यानेन स्फुटपरिधिना हत्त्वाप्तं फलं व्यासात्वेिना- शीकृत्य शीघदोकोटिज्ये विक्षेपकोटिन्ने त्रिज्याहृते दो:कोटिफलत्वेनाशी- कृत्य ताभ्यां तळ्यासाधेन च शीतकणं सकृदानीय भुजाफलत्वेनाशी- कृतं व्यासार्धन हत्वा तेनैव कर्णेन हुत्वाप्त चापीकृत्य केवले रविमध्यमे संस्कुर्यात् । तदा बुधशुक्रौ स्फुटौ भवत इति, विक्षेपे सति विशेषः । एयमानीतशीप्रकर्णवर्ग विक्षेपवर्ग युक्ता मूलीकृतं स्वभूताराग्रहविवरं तन्मध्य- कक्ष्यायोजनैहत्वा व्यासान हरेत् । लब्धं स्फुटयोजनकर्ण त्रयाणामपि सभूविवरमध्ययोजनकर्णेन हत्या त्रिज्यया हरेत् । स स्फुटकक्ष्या- योजनकर्णः। एतद्युक्तिोळ एव प्रदश्यां । सूर्यस्य पूर्वमदर्शितछेधके- नैव स्फुटयुक्तिः सिध्यति, विक्षेपाभावात् । विशेपवतां गोळ एव प्रदश्यो। पातमाम्मे तेषामपि छेवकपदर्शितेनैव म्पायेन निरूप्या इति, विक्षेपे सत्येव गोळे प्रदर्श्यते । तत्र प्रपमं चन्द्रस्य प्रदश्यते--अपक्रम- मयडले चन्द्रोचसममदेशे सूत्रस्यैकम बढाततश्वकार्यान्तरेऽन्यदग्गं वशीयात् । तदुचनीचसूत्रम् । तस्मिन्नुचमागेऽन्त्यफलतुल्ये लाञ्छयित्वा नीचसूत्रेऽपि तावत्यन्तरे टाञ्छनं कुर्यात् । तदुभयस्पृष्टपरिधिकमपक्रममण्डकानु- . ..' एवएवमे -इ. २. 'ज्याप्त'-II. घ. १. ३. 'स्य रविमध्यमे"-ग. ४. 'ध'-घ.

·गोळपादः। . सावान्स्यफलतुल्यव्यासाचै मन्दोच्चनीचवृत्तं बधीयात् । तत्रापि नहा. दशांशो राशिरित्यादि क्षेत्रविभागोऽपमण्डल इव कल्प्यः । तस्पिचन्द्रपात. सल्ये प्रदेशे चक्रान्तिरिते च तावत्ममाणमन्यमण्डलं तिर्यग्वनीयात् । यया ततो राशित्रयान्तरित स्खशिरधानपञ्चमभागमिदं तदन्तरालम् । ततः पातादाशित्रयान्तरिते ततस्तिर्यगन्यन्मण्डलं तत्तुल्यं समदक्षिणोचरं बनी- याव । तस्मिन् तिर्यम्बद्धे अपक्रममण्डलाद्विसिप्लोचनीचवृचे चन्द्रोचतुल्ये पदेशे फेन्द्र कृत्वा त्रिज्यातल्यव्यासाचं प्रतिमण्डलं वनीयात् । तदपि विक्षिसोचनीचत्तानुसार्येव वधीयात, ययोभयोरेकमेव व्यासा स्पात् । कक्ष्यामण्डलमप्यपक्रममण्डले पातद्वये ततुल्पमेय तिर्यग्वनीयात् । कक्ष्या- मण्डलमपि विक्षिप्तोचनीचवृत्तगर्भ, तदिगनुसार्येव प्रतिमण्डलं च। तत्रोच. नीचसूत्र प्रतिमण्डलान्तं कार्यम् । तस्मिन् प्रतिमण्डलेऽपि समविभागा भागादयः कल्प्या। तेषु चन्द्रमध्यमप्रदेशे स्फटिकादिना चन्द्रविम्बं च दर्शयितव्यम् । तत्र कक्ष्यामण्डलात्मभृति चन्द्रविम्वान्त स्फुटसूत्रं वधीयात् । व्याससूत्राण्यपि त्रिपु पूर्वापरायतानि बनीयात् । तदधोध मेपादिकम् । उत्तरार्ध तुलादिकम् । पुनरपि कक्ष्यापण्डलकेन्द्रात तन्मध्यतुल्यतत्परिधि- प्रदेशमापि तद्वद्धोचनीचवृत्तापरपरिष्यन्तं सूत्रं वनीयात् । तदोचनीच- वृत्तमपि कक्ष्यामतिमण्डलसंश्लिष्टं कुर्यात् । अत्र विक्षेपयुक्तिः स्फुटयुक्तिव पदया। तत्र यदोच्चमपि पातद्वयात् तुल्यान्तराळं तदा प्रतिमण्ड लोचदेश एव तत्कर्णकलाभिः खत्रिधनतुल्याभिः विक्षिप्तः। उच्चसूत्रस्पृक्कल्यामण्डल. परिधिथ ततोऽल्पीयसीभिरपि खत्रियनसंख्यामिरेव स्ववृत्तालामिविक्षिसः । भगोळ केन्द्राद प्रभूत्यामन्दकर्णाग्रं तदन्तराळं खनिधनसंख्याभिरेव ज्योति श्वककलाभिा प्रमितम् । तासां परिमाणस्यैव केन्द्रात् प्रभृति महत्त्वमा कर्णाग्रात् । ततः प्रभृत्यल्पत्वं चा केन्द्रात् । सर्वत्र साम्यमेव संख्यया तासामिति । पातोनभुजाज्यां परमविक्षेपेण हत्वा त्रिज्ययैवासं फलं विक्षेपा, १. 'पश्चगमाग', २. -म. म. १. ३. 'तू मध्य-क. गा.

·मार्यभटीये सभाष्ये न पुनः कर्णेन हत्वाप्तं फलमित्यवगन्तव्यम् । एवं पातमन्दोचान्तरे भये उच्चनीचरेखायद्वयं परमविक्षिप्तम् । यदा पुन: पातोचयोस्तुल्यत्वं तदोधनीचचस्य न मनागपि विक्षेपः । एवं पालोनोचभुजानुसारी सच्चनीचसूत्रविक्षेपः । यदि कर्णेन कन्यत्वं स्याद् विक्षेपस्य तहि मति- मण्डलेनैव विक्षिप्तेन भूयेत ; उच्चनीचवृत्तेनापक्रममण्डलानुसारिणव भाव्यम् । तत्परिधिस्थप्रतिमण्डळमात्रस्यैव विक्षेपे प्रतिमण्डकस्यापि मध्यकलातुल्यत्वान्मध्यकलामिः प्रमित एव विक्षेप: स्यादिति तस्य ज्योति- शककळाममितत्वाय राशिकान्तरं कार्यम् । तद्यथा-ययविशिष्टकर्ण- "काकाभिः मध्यकलाभिासातल्या भगोळकला लभ्यन्ते तदा मध्य- विक्षेपकलाभिः कियत्यो ज्योतिश्चक्रकला इति । व्यासार्थ गुणकार, मन्दकर्णो हारकः, पातोमभुजायाच परमविक्षेपो गुणकार, व्यासाघे भाग- हार इति । व्यासार्धस्यैवैकत्र गुणकारत्वाद् अन्यत्र भागहारत्वाच तेन गुणनं मागहरणं च न कार्यमिति । पातोनभुनाया-परमविक्षेपो गुणकार: मन्दकर्णो भागहारः । तर्हि मध्यमादेव पातो विशोध्यः, कक्ष्यामण्डलस्य विक्षेपाभावात्। तत्र प्रतिमण्डलस्याविक्षिप्तस्यावधित्वेना- विक्षिसम्पमण्डलानुसार्यवान्यत् मतिमण्डलं बन्धनीयम् । तयोर्योगस्यैव तदा पातत्वम् । तदा चन्द्रस्य प्रतिमण्डलस्थपातयोगे तन्मध्यममेव पारातुल्यं स्यादिति मध्यमे पाततुल्य एव तर्हि विक्षेपाभावः। तत्र पातस्योचस्य च तुल्यत्वेऽपि ततोऽन्यप्रदेशगे चन्द्रे चन्द्रमध्यमस्फुटयोर्भेदात् पातोन- मध्यमस्य पातोनस्फुटस्य च भेदः स्यात् । यदा पातात् निराश्यन्तरितमुच्चं तदा पातासन्ने चन्द्रे मध्यमस्फुटान्तरमन्त्यफलतुल्यम् । तदा पातोनभुजा- भेदच तावान् । तदा तदन्तरस्य विक्षेपस्य कलाश्चतुर्विंशतिः। एवं 'पक्षद्वयेऽपि विक्षेपस्य चतुर्विशत्या लिप्ताभिरन्तरं स्यात्, तदा ग्रहणादिषु महान् भेदः । तत्र पातचन्द्रस्फुटान्तरानीतविक्षेपस्य ग्रहणादिषु संवादान १. 'सूत्रस्य-क.

·गोळपाद। मध्यमात् पातविशोधन कार्यमिति निर्णीयते । अत एव विक्षेपे व्यासार्थ- मेव मागहारः; न कर्णः। तथा च सूर्यसिद्धान्तवचनं-विपनान्त्य- कर्णाप्ता विक्षेपत्रिज्यया विधोः' इति । अस्मत्परमगुरुणापि सिद्धान्त- दीपिकायामेतत्प्रतिपादितं- 'दो फलस्य यथा कर्णसाध्यत्वं नास्ति शीतगोः। तथा क्षेपफलस्यापि नेन्दोः स्यात् कर्णसाध्यता।' (इति।) उक्तं च सूर्यसिद्धान्ते-'विक्षेपत्रिज्यया वियोः' इति, 'तस्मादयं पक्षो ग्राह्यो दृष्टिसमो प्रयम्' इति । अतो यदुक्तं भास्करण-'कर्णेन हियते लव्यो विक्षेपः सौम्पदक्षिणा' इति तन्न साध्वित्यभिप्राय: । ताराग्रहाणां पुनः शीघोचनीचवृत्तं न विक्षिप्तम् । अपमण्डलानुसारिणि तत्परिधी यत्रादित्य- सूत्रं स्पृशति तत्रैव पश्चानां स्वस्खोचनीचवृत्तपरिधी मन्दोचनीचतकर्ण- मण्डलयोर्मध्यम् । तदुयं विक्षिप्तं चाशोऽपमण्डलमभितः। तत् कल्या. मण्डलं च तथैव वितिसम् । मन्दप्रतियण्डलं पुनरर्धशो न विशिम ; तव- केन्द्रस्य विक्षिप्तमन्दपरिधिगत्वात् । तत्रापि यदा मन्दोचपातयो साम्यं तदा प्रतिमण्डलमप्यर्धश एप गिसिप्तम् ; उचनीचरेखाया अपक्रममण्डल. गतत्वात् । यदा पुनस्तद्वयं राशियान्तरितं तदा प्रतिमण्डलस्योचमांगस्य मण्डलाधिक्य, नीचभागस्य विक्षिप्तस्य तदूनत्व च । तद् व्यासार्घमन्त्य- फलाकिमुचभागे विक्षिप्त नीचभागे च तदूनमिति विश्वपः । एवं पातोचान्तरभुजाफलतुल्पम् पाधिक्य न्यूनत्वं च । ततस्तहिगुणतुल्प तयोविक्षिप्तमागयोः परस्परमन्तरं यतो व्यासात एव परस्परं न्यूनस्व- माधिक्यं च । एवं तेषां मन्दकर्णपण्डलमेवार्थको विक्षिप्तं न प्रतिमण्डलम् । अत एव मन्दस्फुटात् पातविशोधनं शीघ्रकणे व हरणं च; न पुन तारा महविवरेण तद्धरणं युक्तम् । अत उक्तं 'अन्त्यकर्णाप्तति । पञ्चानां चतुर्थकर्णेनैव विक्षेपानयने हरणं कार्यमित्यर्थः । सूर्यसिद्धान्तादिषु व्यासार्थे शीघ्रकोटिफर संस्थत्य तद्भुजावर्गयोगः पदीकृत एव शीघ्रकर्ण त्वेनोक्ता स एव च विक्षेपानयने ग्राह्यः। तत्र पञ्चानां स्फुटकर्माणि हि 'भागमस्य-क. ग..

·निवेशः कर्तव्या; न परिमाणविशेपे । स पुन: शास्त्रज्ञैः तचत्कालभव १४ भार्यभटीये सभाष्ये चत्वारि सन्ति, मन्दकर्णमण्डलस्यैव विक्षिप्तत्वात् । तस्य च शीप्रकर्मणि प्रतिमण्डलत्वात् , तत्र स्फुटमध्यमात् पातविशोधनं शीघ्रकर्णेन हरणं च युज्यते । अत्र पश्चानां स्फुटयुक्तिरेकधैव । बुधशुक्रयोः शीघ्रनीचोचट्टचस्य वकक्ष्यातो महत्त्वात् मध्यमोचयोय॑त्यासः कक्ष्योचनीचवृत्तयोरपि, इत्येतावानेव भेदा; न पुनश्छेद्यके वा गोळबन्धे वा तयुक्तौ वा विशेषः! परिधिपरमविक्षेपादिकं पुनः परीक्ष्यैव ज्ञातव्यम् । न पुनरार्यभटशिष्याणां स भारत, युक्तिपरत्वादार्यभटीयस्य । ग्रहाणां कक्ष्याक्रमः शीघ्रमन्दनीचोच- वृत्तिक्रमश्च तेपामाधिक्यन्यूनत्वे च इत्येतादृशमेव युक्तिनिरूपणदशाया ज्ञेयम् । तेषां परिमाणं पुनः परीक्ष्यैव ज्ञेयम् । तत्परीक्षाप्रकारच वक्ष्यते 'क्षितिरवियोगादित्यादिना । परीक्षणप्रकारास्तदपेक्षिता युक्तीश्च तत्रैव प्रदर्शयिष्यामः । सर्वयापि तत्तत्कालभवो दृष्टिसंवादः संख्याविशेषाणां तदा तदा परीक्ष्यैव निर्गतुं शक्य इति तत्परीक्षण एव शास्त्रकारः अभि. निर्णतुं शक्यः। अत एव तन्त्रज्ञलक्षणे वराहमिहिरेणोक्तं-'सिद्धान्त भेदेऽप्ययननिवृत्तौ सममण्डळलेखासंप्रयोगाभ्युदितांशकानां च छायायन्त्र- हगणितसाम्येन प्रतिपादनकृशलः, ग्रहाणां शीघमन्दनीचोधयाम्योत्तरगति- कारणाभिशः सूर्याचन्द्रमसोय ग्रहणे प्रग्रहविमोक्षदेशकालविद् अनागताना च ग्रहयुद्धसमागमादीनाम् आदेष्टे'त्यादि । तन्त्रो भवतीत्यन्त ? ने)न पाक्यशेपेण सर्वेषां सम्बन्धः। मानसव्याख्यानेऽपि स्फुटप्रदर्शनानन्तर- मुक्तम् । ननु पैतामहादिभेदेनेत्पादिप्रश्नस्योचरत्वेन पञ्चसिद्धान्तास्तावत् चिका प्रमाण वेन्यवगन्तव्यम् । अपि च यः सिद्धान्तो दर्शनाविसंवादी भवति सोऽन्येपणीयः। दर्शनसंवादय तदानीन्तनः परीक्षा ग्रहणादी विज्ञातव्य इत्यादि । तस्मात् परीक्ष्य निर्णीतरेय गर्नपित्यायालोपतप इत्यत्रच ग्रन्यकरणे तात्पर्यम् । परीक्षावस्थायां पुना परियाणस्यात्य- सौम्यादितारतम्पपरयमिति परीक्षणापेसिता युक्तपय तन्त्रकारैर्यतयाः ·गोळपादः । . नपुनरस्यैतावत् परिमाणमिति वक्तव्यम्। यदि तदप्युच्येत तर्हि शिष्याणां तेनैव कृतार्यता स्यात् । तन्मा भूदिति तत्प्रदर्शनेऽपि नाना प्रदश्यते । तेषां तत्र संशयद्वारा जिज्ञासोत्यापनायैव तत् । अतो युक्तय एव वक्तव्या। ताश्च 'कक्ष्यामण्डले'त्यादिभिरसमण्डलस्ये त्याचार्यया च स्फुटकर्मापेक्षिता: कारन्येन प्रदर्शिताः। न्यायसाम्यादतिदेश्यत्वादेवोक्तानामिति भावः ॥३॥ चन्द्रादयो दिवाकरात् कियत्यन्तरे दृश्याः स्युर्भूच्छायास्थैमिरित्याह- चन्द्रोंऽशैदशभिरविक्षिप्तोऽन्तिरस्थितैश्यः। नवभिभृगुगोस्तैद्यधिकैद्यधिकर्यथा लक्षणाः ॥ ४ ॥ इति । अआन्तरस्थितीदशभिरंदशश्चन्द्रो दृश्यः । अंशाच घटिका- मण्डलगाः । अऊर्धास्तमये घटिकामण्डलस्य योऽशोऽस्तमेति ततः प्रभृत्यंशद्वादशकेऽस्तंगते यदि चन्द्रो नास्तंगतः तर्हि दृश्यः, प्रतिपदि वा द्वितीयायां वा । एवमपरपक्षान्तेऽमावास्यायां वा चतुर्दश्यां वा घटिका- मण्डले रव्युदय उद्यतः प्रदेशात् प्रत्यगंशद्वादशकं सितिजादधोगत चेत् चन्द्रोऽपि तदानी दृश्यार्धगतश्चेद् दृश्यः । अन्यदा सूर्येण सहास्तंगतः । प्रतिपस्पर्वणोः प्रायेण न दृश्यः । अत एव नएचन्द्रः स काळ उच्यते । भृगुर्नवभिदृश्यः; अन्तिरस्थितैरशैरित्यनुवर्तते । भृगोस्तैर्वधिकैर्य- धिकैरन्येऽपि दृश्याः। मृगुसम्बन्धिभिनवमिरंशैरेव द्वयधिकैयधिक- यया श्लक्ष्णा दृश्याः। श्लष्णक्रमश्य गीतिकापाद उक्तः । 'भृगुगुरुयुध- शनिभौमा: शशिडवणनमांशका' इति । मण्डकाल्पत्यानुरूपं मागा- धिक्यमपेक्षन्त इत्यर्थः । तेन युधशुनायोः क्रमचारे वक्रचारे च लिप्ता- मानभेदाद् उदयास्तमययोः सार्कान्तरमागभेदश्च सूचितः। कर्य, श्लक्ष्ण- त्वानुरूपं भागमहत्त्वे चन्द्रस्य भृगोः भागाधिक्य, महत्त्वातन्मानस्य ॥ ४॥ नफेवलं विम्बस्य लिप्तामानाधिक्यवशाद मागानामस्पत्वं मानाल्पत्वानुरूपं भागानामाधिक्यं च, रश्मिवशादेव तन्नियमः। अधिकरश्मयोऽस्पर्मागर्दश्याः, त्र'-ग. घ.. २. 'दावोमां-बाप..

·आर्यभटीये समाये . - न्यूनरश्मयोऽधिकैरेव । कथं पुनश्चन्द्रस्य तदा शुक्राच्यूनरश्मित्यमित्याह भूग्रहभानां गोळार्धानि स्वच्छायया विवर्णानि । अर्घानि यथासारं सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते ॥ ५ ॥ इति । भुवः पण्णां ग्रहाणां च शेषाणां भानां च गोळार्धानि- गोळाकाराणां बिम्बानामेकमेकम स्वच्छायया विवर्णम् । यत्पुनरितरदर्ष सूर्याभिमुख, तत् सदा दीप्यते च । एवं सर्वेपामर्धानि सूर्यरश्मिभि- दीप्यन्ते । भर्धानि विवर्णानि; स्वविम्वेनैव तिरोहितत्वात् । तदागा। पेक्षया रवेः । आदित्यरश्मिसम्पर्कादेवैषां ज्योतिष्वं, न स्वतः दीप्य- मानस्याप्यस्यापि ययासारमेव दीप्तिः । अतिधवळे सिते संक्रान्त- रश्मयोऽपि अविधवलाः; रक्ते संक्रान्ताश्च रक्ताः । यथा स्फटिके प्रवाळे च संकान्तानां तत्चत्सावपं काठिन्यमार्दवानुरूपं च तत्प्रसरणं शोमा च । चन्द्रस्य तावत् कठिनांशसहितत्वात् तत्प्रदेशस्य शोभाभावात् सफलङ्क इवासी दृश्पते । मन्त्रार्थवशाचैतत् सिद्धम् । 'यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदपीह' इति । एवं यदर्धमादित्याभिमुखं तदेव दस्थैदृश्य, नेतरत् । कक्ष्याक्रमश्व 'मानामध' इत्यादिना पूर्वमेव प्रदर्शितः । तत्र सर्वेषां ज्योतिषामघ एव चन्द्रमाः। तस्मादमावास्यायो वहिरर्धमेवादित्याभिमुखम् । अस्माकं चन्द्र- कल्यान्तर्गतत्वात् सदैवान्तर्गतमेवार्थ दृश्यम् । अतोऽस्माभिरादित्याभिमुखं तदर्घ दीप्यमानं न दृश्यमिति नष्टतया प्रतीयते । पार्णमास्यां तु सूर्याच. फार्धान्तरितत्वाचन्द्रस्य भूम्यभिमुखमेवाघम् आदित्याभिमुखम् । अस्माभि- रपि भूगतत्वाचदर्घमेव रश्यमिति तय कास्न्येन दीप्यमानं दृश्यते । वन्मण्टळं पुनर्गोलाकारमपि दर्पणाफारमिवाभिमन्यामहे; अतिदूरगतत्त्वा. दस्माकं द्रष्टृणाम् । गोळाफारत्वमपि दृश्यमानारश्मिपसरप्रकारान्ययानुप. पत्या फलप्यते । दर्पणचाकारत्वे तस्यैकपागते तत्तलं सफलं दृश्येत, गप्पे विरोधापकाभावान् । इतरपार्श्वगवे सघळ तयासाघम्नगते १. 'श्यते'-प...

·गोळपादः। नेम्यर्धमादित्याभिमुखं दृश्यम् ; इतरदधैं न दृश्यम् । तन्नेमिव्यासाद् आदित्यच्यासस्य महत्त्वे तत्तलयापि दृश्यम् । अल्पत्वे द्वयमपि न दृश्यम् । नैवं चन्द्रविम्बे रश्मिप्रसरः । क्रमेण वर्धमान सितं पक्षाधेन दृश्यमाना. धस्य प्रत्यग पूर्णम् । पक्षान्ते पुनः कुलमपि दीप्तं दृश्यते । अपरपक्षे हासय कमेणैव । तस्मागोलाकारत्वं निर्णीयते । तत् पुनरॉनचन्द्रस्य प्रयमे पदे उत्क्रमज्यानुसारेण वर्धते । द्वितीये पदे तु क्रमज्यानुसारेण । अपरपक्षेऽप्योजे पदे उत्क्रमज्यानुसारेणैव छासः; युग्मे च क्रमज्यानु- सारण। गोळाकारत्वे चैवमेव युज्यते । तस्मात् सितप्रतिपदन्ते तल्लिप्सा- व्यासे सितमान न कलामात्रपपि, कलापादनयमित एव सितमानस्यापि विस्तारः। अग्रयोः पुनस्तीक्ष्णविषाणत्वात् क्रमेणाल्पत्वमेव स्यादिति तदानीं शुक्रविम्वान्यूनत्याद् द्वादशभिरेवान्तिरस्थिरिशद्देश्यः । किमी. मविक्षिप्तग्रहणम् । वर्षोदयास्तमयानां गम्यगतकालाधिक्यवशादेव दृश्पर, न पुनः पञ्चदशभिरप्यरर्धास्तमय एव दृश्यत्वम् । न फेवळ देशविप्रकर्ष एव दृश्यत्वे कारणं, फालविकर्पर कारणम् । पुनरेभ्योऽपि विपक्रया श्चन्द्रशुक्रगुरवोऽस्तमयात् प्रागेव वा दृश्येरन् । एवमुदयामपि । न तथान्ये । ते राबावेव दृश्याः। कुजविम्वादपि सूक्ष्माम्तागः पुनः मत- देशभ्योऽप्यधिकैरेवशिश्याः । यदा पुनरतिमूक्ष्ममपि नक्षत्रं दृश्यते, तावदन्ता हि सन्ध्या । यस्मात् सन्ध्यालक्षणमेवमाह वराहमिहिरः " अर्धास्तमयात् सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका यावत् । तेजःपरिहाणिमुखाद् भानोर|दयं यावत् ॥" इति । तस्मात कालवशादेव दृश्यत्वं, तत्सूचनार्थमविक्षिप्तग्रहणम् । विक्षेप- वशादप्युदयास्तमययोर्भदस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु सर्वदेवाप्येकमध सर्वपां दीसम् । तदनुपपन्नम् । भूग्रहमानां कतमेनचित् कस्यचित् कदाचिचिरो- धानसम्भवात् । तस्मात् पौर्णमास्यन्ते अविक्षिप्तस्य चन्द्रस्यफमर्धमपि न 1. 'महीयावे'-, २. 'प्रा-स.. ३. 'ते । कलामा-ख. ग.प. १.४. कलाश्यशमित'- रा. १. ५. 'नमध्यस्यापिक. ग. प्र. ६. 'अर्कोदया'-क. स. ग. प.ह. ५. 'दशाधिक - - 8 ·आर्यभटीये समाष्ये 1 ? दीप्तम् । यतस्तदानीं सूर्यरश्मयो भूम्या प्रतिबध्यन्ते चन्द्राभिमुखं गच्छन्तः। तस्माद् विक्षिप्त एव तदानीं दृश्यः; नैष दोपः। तदानीमदृश्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । वक्ष्यति हि- 'स्फुटशशिमासान्ते पातासन्नो यदा प्रविशतीन्दुः भूच्छायां पक्षान्ते तदाधिकोनं ग्रहणमध्यम् ।' इति। ननु शुक्लाष्टम्यर्धे चन्द्रमण्डलस्य न केवलं प्रत्यगर्धमेव दीप्तं, प्रागर्धेऽपि कियतश्चिद्भागस्य दीप्या भाव्यम् । 'कुतः १ यतस्तदानी चन्द्रबिम्बपाच- दघोगत एवादित्यः, न समपार्श्वगतः। तस्माचन्द्रबिम्बधनमध्याद् आदित्या- भिमुखं प्रसरत् सूत्रं चन्द्रपार्चवलयादधोगतमेव । तत्सूत्रस्पृष्टप्रदेश एवं हि चन्द्रस्य दीप्तामध्यम् । तच चन्द्रपार्थवळयादधो यावति प्रदेशे स्पृशति ततस्समन्तात् चन्द्रविम्बपरिधिभागावधिकमधं दीप्तम् । तद्दीलार्ध प्रागर्थेऽपि प्रसरति । चन्द्रगोळंगदक्षिणोत्तरमण्डलात् प्राक् तावत्पर्यन्तं दीप्तमेय, पार्थचलपाधापति दीप्तामध्यम् । तस्मात् शुक्लाटम्यधैं प्रागर्धे. ऽपि कियांचिन् प्रदेशोऽस्माभिदृश्य इति। सत्यमेवैतत् ; केन पुनरर्धमेव तदा दृश्यमित्युक्तम् । नन्विदानीपेवोक्तं, प्रयमे पदे उत्क्रमज्यावशात् सितद्धि- रिति । भास्करादिभिरप्युकं सितमानानयनम् । तत्राप्पष्टम्यधै लिप्ता- गासातुल्यमेव सितमानम् । चन्द्रविम्वपरिधिपादान्तमुत्क्रमयशादेव वर्धते । पुनः क्रमज्यानुसारेण चेत्येवमस्माकमभिप्रायः। आदित्यस्फुटमपि न्द्रगोळगमेय विदलितम् । कथं पुनस्तदानयनम् । शीघ्रस्फुटन्यायेनेति बमः। सर्वत्रापि द्रदेशवशाद दर्शनभेदः शीघ्रस्फुटन्यायेनावगन्तव्यः । अत एव मया मिद्धान्तदर्पले सर्वत्र स्फुटन्यायातिदेशाप्रदर्शितः सामान्येन- 'ज्ञातभोगग्रदं वृत्तं सर्वत्र प्रतिमण्डलम् । कक्ष्याहत्तं च ततुल्यं क्षेयं भोगप्रदेशगम् ॥ त एवाप्युचनीचाख्ये पहिवेदितरेतरम् । तयासार्यान्तरे चान्ये तन्मध्यान्तरनिर्मिते ।। १. ''-. ग..

·गोळपादः । ग्रहोचयोविपर्यस्तो भोगायप्यन्त्र कल्पयेद् ।' इत्यादिना । स्फुटस्य भगोलगतत्वाद् भगोलमध्यगतस्य द्रास्ताटगेव ग्रह- दर्शनम् । भूपृष्ठगतस्य पुनरन्यादृशम् । तत्रापि प्रतिदेश भिद्यते । एवम् अन्तरितस्थानामपि प्रतिदेश भिद्यते। तत्र भगोलमध्यापेक्षया रविभोगो शातः । तस्मादपक्रममार्गे रविस्फुटयोजनकर्णवृत्तम् । तदिह झातभोग- प्रहम् । तत्र मेपादितः प्रभृति सूर्याकान्तायधिको राश्यादिको मात इति । तत्र ग्रहभुक्तभागस्य ज्ञातस्यात् ज्ञातभोगग्रहं तद्वत्तम् । शेयभोगप्रदेश इह चन्द्रविम्वधनमध्यमेव ; यतस्तदपेक्षया समन्ततो गतिरिद ज्ञेया। तस्मात् तन्मध्यगकेन्द्रमिह कक्ष्यामण्डलम् । तच्च स्फुटयोजनकर्णतुल्यम् । तत्र चन्द्रस्य विक्षेपाभावमङ्गीकृत्यैव प्रथमं प्रदश्यते । विक्षेपरशा यो भेदः स पुनरेव प्रदया, इतरया दुर्विज्ञेयत्वात् । तस्मादपकममण्डलानुसार्येव स्वनाभिस्यचन्द्रविम्ब कक्ष्यामण्डलमपि । उभयोः केन्द्रवियरमेवात्राघुचनीच. वृत्तव्यासार्धम् । तच चन्द्रस्फुटयोजनकर्णतुल्यम् । अपक्रममण्डलमध्यस्य चन्द्राकान्तापमण्डलप्रदेशात् चक्रार्यान्तरप्रापिसूत्रमध्यगतत्वात् चक्रार्ध- साहितं चन्द्रस्फुटमेव तत्रोचं कल्पनीयम् । चन्द्रस्फुटं च नीचम् । आदित्य स्फुटं मध्यमत्वेन च कल्प्यम् । तत्र आदित्यस्फुटात् सपड्भ चन्द्र विशाध्य भुजाकोटिज्ये गृहीत्वा ते उभे चन्द्रस्फुटयोजनकर्णेन हत्या रविस्फुट- योजनकर्णेन हरेत् । तत्र लब्धे तत्फले भवतः । तयोः कोटिफलं मृगकर्यादिवशाद् व्यामाघे संस्कृत्य शीघन्यायेनैव सकृत् कर्णमानीय तद्भुजाफलं त्रिज्यया इत्वा तेन कर्णेन हृत्वातं फलं चापीकृत्य तत्केन्द्र मेपादिगे रविस्फुटे धनं तुलादिगे ऋणमपि कुर्यात् । तं रवि चन्द्रस्फुटाद् विशोध्य ओजे पढ़े, भूजाया उत्तमज्यामानीय चन्द्रलिहाव्यासानहवा. त्रिज्ययैव हरेत् । तत्र लब्धं सितमानम् । युग्मे पदे तूलमज्ययैव तथा- नीतमसितमानम् । अपरपक्षे त्वोजे पदे असितमान, सितमानं च युग्मे । यहा उभयत्रापि युग्मपदे कोटिचापस्य कमज्यां गृहीत्वा तांत्रिज्यया 'य भुजा'-ग. प.. २. ग्लादा-2.ग.प.

·२० आर्यभटीये सभाष्ये योजयित्वा लिप्लाव्यासेन इत्वा ज्योतिश्चक्रव्यासेनैव हरेत् । तत्र लब्धं सितमानम्। नन्वेवमानीतमपि सितमानं सदा न स्फुटतरम् । भगोलघन- मध्यग एव भूगोळमध्ये स्फुटतरं स्यात् । न पुनर्वायुगोळापेक्षया भगोळस्यो- सर्पणेऽपसर्पणे च। तदापि सूर्याचन्द्रमसोः स्फुटयोर्भगोळगतत्वाद द्रष्टाघारस्य भुवो भगोळमध्यतो विप्रकटत्वाद् द्राः स्वदृग्गोळपरिष्यन्तर्भाग- गतस्य चन्द्रमण्डलार्थस्य दृश्यत्वाद् द्रष्टेदृश्यादृश्यार्धयोविभागभेदात् तद्गत- सितमानमपि भिद्यते । अपक्रममण्डलान्तर्गते चन्द्रमण्डलार्धे यावत् सित- मानं तदेव पूर्वपानीतम् । इदानीं दृग्गोळान्तर्गतार्थसितमानमिनि विशेषः । सत्यम् । किन्तु तेन सितमानेन नातीव भेदः, चन्द्रच्छायादौ तु महान् भेदः स्यात्। तद्भास्करादिभिरेव नोक्तम्। उक्तं च श्रीपतिमुजालादिमि। तच्चार्यभटाभिमतमेव, इन्दुच्चादिति सूचितत्वात् । तदन्त्यफर्क गगननृपतुल्यं श्रीपतिना प्रदर्शितम् । तदपीन्दच्चोनार्ककोव्यां त्रिज्यामितीयामेव तावत् स्यात् । तत्कोव्याः शून्यत्वेऽन्त्यफलमपि शून्यम् । अतस्ता कोटिज्यां गगननृपैईत्या त्रिज्यया विभक्तं तात्कालिकमुच्चनीचवृत्तव्यासार्धम् । तत्रे. न्चोनार्कस्य मकरादित्वेऽर्कस्फुटमेव तदुच्चम्। कर्यादित्वे भूच्छायास्फुटम्। शीघ्रस्फुटन्यायेनैवेतःपरं कर्म, तस्मादिन्दूचस्य रविभूच्छायाभ्यां राशि पान्तरितस्वेऽस्यान्त्यफलॅस्य शन्यत्वादिदं कमैंच न कार्यम् । अतोऽप- क्रममण्डलस्य सूर्यापेक्षया पार्श्वस्थे चन्द्रगुरु भगोळगतिर्भूगोळेऽपि सुपमैव । चन्द्रतगस्य भूच्छाथातुल्यत्वेऽर्फतुल्यत्वे च दुप्पपा । सूर्यापेक्षयारोहणेऽव- रोहणे च तदायन्तसमय एव दुप्पमत्यम् । तन्मध्ये तु सुषमत्वमेव इति । अवापि 'मध्ये युगस्य मुपमादावन्ते दुप्पमेन्दुचात्' इत्येतदर्थ कत्म- मपि योजनीयम् । तत्र युगशब्देन चन्द्रतङ्गस्याकंभूच्छाययोरन्यतरयोगोऽपि वक्ष्यते । तस्माद् भूच्छायायोगाव प्रभृति सूर्ययोगान्तमै युगम् । ततो भूच्छायायोगान्तमितरयुगम् । तयोर्मध्य उभयपार्थस्ये तुझे मुपमावस्या। १. '-रा.ग.प. .. २. 'यारया'-क. ग. प. ३. 'त् । कोटि-ग.

·गोळपादः । तत्प्रभृति यदर्ध तदोत्सर्पिणी । ततः पश्चाद यत्तत्कालं कृत्समय- सर्पिणी। सुषमाद्वयान्तरं वा युगमित्यत्र विशेषः ॥ ५ ॥ एवं चन्द्रविम्वस्य भूगोळाकारत्वमन्यथानुपपत्त्योपपाय भूबिम्बस्याप्या- कारादिकं त्रिभिः पद्यैर्दर्शयति वृत्त्यादिभिः- वृत्तभपञ्जरमध्ये कक्ष्यापरिवेष्टितः खमध्यगतः। मृज्जलशिखिवायुमयो भूगोळः सर्वतोवृत्तः ॥ ६ ॥ इति । गोळाफारस्य भपञ्जरस्य मध्ये अपक्रममण्डलमार्गे स्वमध्यगतो भूगोळ। खमध्यगत इत्यनेनाधारनैरपेक्ष्यमुक्तम् । कक्ष्यापरिवेष्टिता, चन्द्रादिशन्यन्तानां कक्ष्याभिा सप्तभिः परिवेष्टितः । तासामपि भपञ्जर- मध्यगतत्वात् तत्परिवेष्टनमुपपद्यते । अत एव भूछायाया अपक्रम मण्डलगतत्वमप्युपपद्यते । आदित्यस्य भूगोळस्य च विक्षेपाभावाद् भूरछायाया अपि न विक्षेपः, भूम्पादित्यविम्वप्रोतसूत्रगतत्वाद्भच्छायाया। मृजलशिखिवायुमयः, पाचभौतिक इत्यर्थः । समध्यगतत्वोक्तेः अवका श. प्रदानाद सर्वस्यापि मतस्य वस्तुनो विद्यत पोकाशसम्बन्धः । वराह- मिहिरेणापि भूगोलस्य पाचभौतिकत्वं निराधारत्वं च प्रतिपादितम्-- "पञ्चमहाभूतमयस्तारागणपञ्जरे महीगोळः । खेऽयस्कान्तान्तायो लोह इवावस्थितो वृतः ।।" इति । सर्वतोवृत्तः, न पुनर्दर्पणनाकार; तिर्यगूर्ध्वमघश्य चाकार एव । तिर्यम्परिणादृयोधि:परिणाहय सर्वे समाना एव । न च कुश्माण्डादिवहीतः । तत्तदवयवापेक्षया च परिणाहाना बहुत्वम् । तथपा-भूटचतुल्यं क्लयं द्रष्टुरूर्ध्वमधस्ताविन्यस्य जमघय कीलक- येन तदवयवमष्टभ्य भ्रामयेन् । तया भ्राम्यमाणं सर्वासु विदिक्षु चावान्तर- दिक्षु च भूमिपरिणाहसाम्य एष भ्राम्यमाणं न प्रतिवध्यते। तदलयस्प भूपृष्ठस्य च विवरं न स्यात् । एवं निरवीनमपि पळपं पादपगतमेध्योराहित १. 'पयाप ताहालं'-क. ग प. १. 'सामिः परि'-... 'पटे। भूगोटप बत- ४. 'एवावा- ग. म. प्र...

·आर्यभटीये समाष्ये ब्रोमयित्वा सर्वतोवृत्तत्वं प्रदर्शनीयम् । प्रदर्शितं च ज्योतिषां भूमेश्च । श्रूयते हि सर्वेषां परिमण्डलत्वं, तच्चार्यवादसिद्धम् । अन्यथानुपपत्यैव निर्णेयम् ॥ ६॥ भूमेरपि समवृत्तत्वमन्यथानुपपत्त्या साधयति- यहत्कदम्बपुष्पग्रन्थिः प्रचितः समन्ततः कुसुमैः । तहदि सर्वसत्त्वैर्जलजैः स्थलजैश्च भूगोळः ॥ ७ ॥ इति । हिः हेतौ; यतो भूगोळस्य सर्वसत्त्वैः समन्ततः प्रचितत्वं तत एव निराधारत्वं गोळाकारत्वं च सिद्धम् । भपृष्ठे न कश्चित्प्रदेशः प्राणिनिवासरहितो दृश्यते इति जलजैः स्थलजैरित्युक्तम् । यादसामपि जलद्वारा भूगोळ एवाधारः; एवं विलवर्तिनामपि । पतननिवारणार्थ माघारोऽपेक्ष्यते । ततः समन्ततो वस्तूनां भूमावेव पतनं, अत एव भुव आधारापेक्षा नैव स्यात् । ब्रह्माण्डकटाहघनमध्यात् समन्ततस्तदवयवानां मण्डलार्धान्तरितांनां पिपतिपयान्योन्यसंघर्षात् पिण्डीक्रियमाणस्य भगो- ळस्य दायमेव स्यात् । अत एव समन्ततो गौरवसाम्यमपि सिद्धम् । अत एव गोळाकारत्वं च । तस्मादनुवाद एवान्यथानुपपत्तिसिद्धस्य गोळाकारत्वस्य श्रुतौ भूचन्द्रविम्ययोः । इतरेप परिमण्डलत्वस्य श्रूयमाणस्य प्रमाणान्तरविरोधाभावात् भूतार्थवादत्वम् । यत्पुनर्भूमण्डलस्य महापरि- माणत्वं सप्तद्वीपसमुद्रादिमत्त्वमाकारान्तराणि च मेगेरपि महापरिमाणत्व- मिति । एतेषां स्मर्यमाणानां श्रूयमाणानां चा गुणवादत्वमेव । अर्थवादा. स्मफत्वाचेपां विधिविशेषत्वात स्वार्थे तात्पर्याभावात् । तेपामपि प्रमाणा- न्तरविरोधादेव गुणवादत्वं निर्णीयते, इत्येतदोपनिषदानामपि मतपेव । यतस्तैरवादस्य चैविध्यमहीकियते- 'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्यवादस्तद्धानादर्यवादस्त्रिधा मतः ॥' इति ॥ ७ ॥ ननु कथं शैलसरित्समुद्रादिमतो भूगोळस्य समवृतत्वमुच्यत इत्यत आह- १. 'प्रम'-.ग. घ... २. 'सानामपिपतिपया'-.

·गोळपादः। १३ *ब्राह्मदिवसेन भूमेरुपरिष्टायोजनं भवति वृद्धिः । दिनतुल्ययैव राज्या मृदुपचितायास्तदिह हानिः ॥ ८॥ इति । ब्राह्मदिवसेन चतुर्युगसहनात्मकेन कालेन पेरुपरिटाइदिः स्यात् । तच फियर्धते; योजनम् । भूमेः परिमाणं नामदिवसेनेक पोजनं कृत्तं वर्षते । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । कुतः, मृदुपचित्तायाः, मृद्धिरुपचितत्वात् । तत्र तत्र मृद्भिपचीयते हि भू । कचित्प्रदेशे शिकादिप्राचर्यात कर्षकप्रवृत्यभावातो पतता शीर्णपर्णादीनां मृग- शरीराणां च निरसनाभाग तत्प्रदेशस्योपरिष्टाद् वृद्धिः स्यात् । महता कान काठिन्यान्मृदंशोऽपि शिलात्वेन परिणमेन् । ग्रामादिश्वपि पनसादि- वृक्षाणां बीद्यादिधान्यानां चोपदणाय गुल्मगोमयादिकं प्रतिपन्ति, एवं समन्ततो वर्धते हीदानीमपि भूः। इतरप्रमाणवशानिन्नतापि स्यात् । अत एव निनोमताकारतया दृश्यते । प्रकृत्या वृत्ताकारैव भूः । तस्या विक्रियमाणत्वाद् यो विशेपस्तेनापि न वृत्ताकारताया हानिः स्यात् । भूपरिमाणापेक्षया निनोन्नततापरिमाणस्यात्यल्पत्वादिति भावः । तवं क्रमेण सृद्धिसम्भवात् कालस्यानन्त्याद आब्रह्माण्डकटाई पतेति चेत् तवाह-दिनतुल्ययैव राज्येति । दिनतुल्ययेव राम्या हानिश्च स्यात् । तयोजनम् । हानेरपि तावदेव परिमाणं, वर्धनमपि नावपवाधिक्यात् । कुतस्तहि अन्तर्गतापयवस्य दक्षावात्मना यहिरुद्मनान पुनस्तेषां तव मदेकीभावेऽपि न तापनिविद्वत्वं स्यादवपनानामित्येतत् मृदृपचिताया इत्यनेन घोतितम् । तस्य पुनस्तायता फालेन ब्राह्मणो रानो तस्मियो- पक्षीणत्वान् प्रकृतिलेनापस्यानमपि स्पाद्भुष इति फल्पान्तरेऽप्येतारत्येय भूरिस्पर्पः ॥ ८॥ बुटिशिष्लप्त मागिति या भूधमणरायोक्ता सा भरमणमय मानां प्रतीत्यनुमान भूममणावृत्तिनाका इति रमायुपपत्या मदर्य- ..

·२४ आर्यभटीये सभाध्ये + , अनुलोमगतिनास्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यहत् । अचलानि भानि तहत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम् || ९॥ इति । नन्वनेनापि भूभ्रमणमेचोच्यते। यथा नद्यादिषु नावोद्यमानः पुरुषः,स्वयं नाव्येव तिष्ठन्ननुलोमगतिः सन् तचीरगं पर्वतादिकपनलं विलोमगं खगतिवपरीत्येन स्वाभिमुखमागच्छत् पश्यति, भूस्थोऽपि स्वयं भूतले कचिदेव तिष्ठन् भ्रमता भूविम्वेन भ्राम्यमाणो भगोळस्थान्यचलानि मानि लङ्कायां समपश्चिमगानीव पश्यति इति। नैवं युज्यते उत्तरसूत्र- विरोधात् । कथं पुनरस्यार्थः, नौस्थ इव भान्यपि प्रवहवायुना भ्राम्य- माणानि लङ्कायामेव समपश्चिमगानि भूमिगतान्यचळानि वस्तूनि प्राइमुखं भ्रमन्तीव पश्यन्ति इति । कथं पुनरस्योत्तरसूत्रेण संवादः। भपञ्जर: । सग्रहः अवहेणं वायुना शिक्षः लङ्कासमपश्चिमगो नित्यं सर्वदा समजवं भ्रमति, तत्तत्कक्ष्यासु नानाजवं यथा तत्र तत्र पष्टया घटिकाभिरेव तदा- वृत्तिः पूर्येत तथैव सर्वेऽवयवा भ्रमन्तीति ॥ ९॥ कुत. किमर्थ वा प्रवहस्य वायोरेव भ्रमणमित्यत आह- उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्तः। लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जरः सग्रहो भ्रमति ॥ १० ॥ इति । यया या सर्वेषामुदयास्तमयो स्यातां दिननिशे च तयाकार्य- मिति । अयमभिप्राय:-सर्वपां दिनराज्यादिविभागार्य प्राणिनां कर्मशक्त्या एवं भ्रमति । तथाचोकम्- 'नक्षत्रग्रहपञ्जरमहनिशं लोककमविक्षिप्तम् । भ्रपति शुभाशुभमखिलं प्रकाशपत् पूर्पकर्मकृतम् ।।' इति । परमेश्वरप्रेरणयव वायुर्वाति, परमेश्वरागीतः सन्ना. दित्योऽघुदेतीत्यादिक श्रूयते च। श्रीमद्भागवतेऽपि पश्चमस्कन्धे- वायुसारथयः कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति' इति ग्रहाणां वि-क.ग.. यथा सर्वेपा'-ग.प • 'यायुक्शाः कर्मसारपया परिवर्तन्ते । एवं ज्योतिर्गणाः प्रतिपुरुपायोगानुएहीताः कमेनिर्मितगतयो' इति मुदितगागवतपाठ . १. २.

·गोळपादः। २५ कर्मनिर्मितपतित प्रदर्शितम् । वमाज्योतिश्चक्रस्यैव भ्रमणं, न भूयः । तन्त्र मायां समपत्रिपगानीत्यनेन द्रष्ट्रपेक्षया भ्रमणप्रकारभेदः प्रदर्शित। निष्णुनन्दनश्च भूमावपि प्रतिदेशं ग्रहनक्षत्रभमणकारभेदमाह- 'ग्रहनक्षत्रभ्रमणं न समं सर्वत्र भरति भूस्थानाम् । तद्विज्ञानं गोळाद् यतस्ततो गोळमभिधाये ।' इति । तद्रमणप्रकारगेद एव हि दिननिशोः क्षयतिकारणम् । तेन घरसंस्कारोऽप्यत्रैव सूचितः ॥ १०॥ किचान्यथानुपपत्त्यैव मेरोमहापरिमाणत्वं भूमेर्दर्पणवृत्ताकारत्वं च निरा- कर्तव्यमित्याइ- मेयोजनमानः प्रभाकरो हिमवता परिक्षितः । नन्दनवनस्य मध्ये रत्नमयः सर्वतोवृत्तः ॥ ११ ॥ इति । मेरोचतुरशीतिसहस्रयोजनोछायो भूमेर्गोलाकारत्वेऽपि भारतवर्षात प्रभृत्येव कानिचिज्ज्योतींप्यस्पदपेक्षया मेगस्तिरोदध्यान किमुत दर्पणवृधाकारले । अत्राप्यन्यथानुपपत्तिम् एतद् विपनेव भास्कर आई- 'यत्र तोयनिधिमेखलातले नास्तमेति मिथुनान्तसंस्थितः । तप्तहाटकनिमो दिवाकरस्तत्र गोलापरिमाणगुच्यताम् ॥' इति । तसाव कुलपर्वतानां महोत्सेधत्वादिकं गुनवाद एवेनि न नत्रापि निवेश कार्योऽस्माभिः। तथाच ब्रह्मसिद्धान्तेऽपि- 'पञ्चायकोटिविस्तीर्णा केवलं पहिलता मही। स्वल्पराज्यमदान्यानां विपादाय विरक्तये ।। इति । अन्यप्रेय तस्य तात्पर्यम्। किन पौराणिकानां परस्परविरोधा- दप्पन तात्पर्याभायो निर्णेय इति श्रीपविनापि प्रदर्शितम् - - ·२६ आर्यभटीये सभाष्ये 'आदर्शोदरमोदरा भगवती विश्वभरा कीर्तिता वैश्चित् वैश्चन कूर्मपृष्टसदृशी कैश्चित् सरोजामतिः अस्माकं तु कदम्बाप्पनिचयग्रन्ये समा सम्मता सर्वत्रातमतां चयेन निचिता तोयस्थलस्थायिनाम् ॥ इति। भूविपया यथानुपपचिरपि तेनैव प्रदर्शिता- 'चन्द्रादित्यग्रहणमुदयास्ती युतिश्च ग्रहाणां भृङ्गोन्नामस्तुहिनमहसश्चित्रकर्म प्रभायाः। एतरस्या उदितपरिधः प्रत्ययः पञ्चभिश्च प्रत्याख्याता वरुपरिधितानन्तता चेयमाः ।' इति । भुव आधारान्तरकल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गय स्यादिति च स पवाह- 'धर्ता धरिया यदि हम मूसास्यापरस्तस्य परस्ततोऽन्यः । एवं हि तेपामनवस्थितिः स्यात् ततो हि युक्ता भुव एव शक्तिः ॥ इति । अपि च आधारान्तरापेक्षायां विश्वभरात्यमपि हीयेत । लोके हि विश्वभरैव विश्वंभरा, नानन्तदिग्गजादिः। न केवलं ध्रुवादधो नमत्राणां प्राचा भ्रमता हश्यमानत्वादेव मेरोमहोच्छ्रितिनिरस्या । प्रत्यक्षप्रति- योग्यभावप्रमाणेन चेति प्रदर्शयितुं प्रभाकरत्योक्तिः। स्वर्णरमादिमयत्वा- देव प्रभाणामाकर इति दादपि रश्मिप्रतिफलनादप्पतिशयेन भास्वरत्वाद दूरगतरप्यस्माभिरतेति योग्यत्वानुपलब्ध्या च चतुरशीतिसाहस योजनावं मेरोनिरस्तम् । तत्र हिमप्राचुर्यात् समन्ततः पर्वतस्य च संभवाद हिमयता परिसित इत्युक्तम् । तेन हेमादीना निरास: जियते । यस्माद् भूपरिध्यांशोऽस्माभिः तत्पृष्ठे परिभ्रमश्यिते, ततोऽपि च तापत्येप च मेकः । तस्मादिपान्मेर्वोरन्तराले हेमकूटनिपघयोस्तवन्तराळ- खण्डयोथ न सम्भवः, अल्पविस्तारत्वाम् हिमवन्मेन्तरालस्प । ततो गन्दनवनस्य प्राकारायमाणेन हिमवतव परिक्षिप्तोऽयम् । मेयपृष्ठस्य स्वर्गत्वं १. बस्नत्यादेय-प. २. 'प्रमासरोकिन-रा. ग प...

·गोळपादः । । तत्परितो नन्दनवनं च नास्मामि निरस्यते इत्येवमर्थमाह-नन्दनयनस्य मध्य इति । वृत्ताकारस्य स्मर्यमाणस्य प्रमाणान्तरविरोधाभावात् । ययत् प्रमाणान्तरविरुद्धं तचदेवास्माभिर्गुणवादतया निरस्यते, न पुनरविरुद्वपपि । भकपारेण प्रभाकरण चार्थवादानामन्यपरत्वाद् यथाश्रुनायें प्रामाण्याभाव एवाङ्गीक्रियते, नैवमस्माभिः। प्रमाणान्तरविरुद्ध गुणदत्वं सरप्यगी- कार्यम् । कश्यास्पश्च पुराणेषु नाना प्रदश्यते । तस्मात् पुराणेषु प्रमाणा- न्तरविरुदस्य विधिनैकवाक्सवादा तात्पर्याभावात् पुराणस्य ज्योति:- शास्त्रस्य च न विरोधः । विषयापहार एव हि पिरोधः। नाप्परगद्विपयो भूम्याकारपरिमाणादिस्तैरपहियते, अतद्विषयत्वात्तस्य । तैरुच्यमान उपासनादिः अस्माभिरपि नापहियत इति । अत एवोक्तमस्मदापार्येण गोळदीपिकायाम्- 'उपपत्या हीनोक्तिर्विदुषां साप्पुपासनार्था स्थान् ।' इति ॥११॥ भय देशान्तरयुक्ति प्रदर्शयति त्रिमि पथै स्वर्मेर समक्ष्य इत्यादिमि - स्वमरू स्थलमध्ये नरको घडवामुखं च जलमध्ये । अमरमरा मन्यन्ते परस्परमधःस्थिता नियतम् ॥ १२ ॥ इति । तत्र तापत् वनरकयोन देशान्तरकर्म कर्तव्यं, यतस्तर संवत्सरान्तमध्ययोरेवोदयास्तपयौ । ततः सौरान्दगण एर तयाहर्गगय, तयोः परस्परं मण्डलार्धान्तरिततात् । स्वास्था: गुग नरयस्पा गमुराय परस्परमघ एप रिशता, धनभूमध्यादेशदिवा मोः। यपि तयो- रूबर सममेष तशालि परमपीलनुगाम सरपरस्मारिवलं - मूर्धस्थितसं च युज्यत एव । यस्तुतस्तु सपनियांगनवमंगोमयेषा वृत्ताकारत्यादेय तिर्यदिशा । अत एव भूपृष्ठे परिश्रमतां च चासारत्ये ऽपि पयः सपतिरथीनतव प्रतिपानि ॥ १२ ॥ १.मानमारनप'- ग. प... ३. सम-T.

·1. आर्यभटीये सभाष्ये एवमेवान्येषामपि मण्डलान्तिरितानां मिथोऽधोगतत्वप्रतीतिः स्यात् । तत्रोभयत्रापि दिननिशोर्व्यत्यासश्च स्यादित्याह- उदयो यो लङ्कायां सोऽस्तमयः सवितुरेव सिद्धपुरे । मध्याह्नो यवकोट्यां रोमकविषयेऽर्धरात्रः स्यात् ॥ १३ ॥ इति । यो लङ्कायामुदयकाला स एव सिद्धपुरे सवितुरस्तमय. काला, अत एव लङ्कायां मध्याह्नः सिद्धपुरेऽर्धरात्र इति च सिद्धम् । एवमुभषेपां दिनस्य निशायाश्च कारन्येन व्यत्यास: स्यात् , यथा देवानाममुराणां च । यो लङ्कायामुदयः सिद्धपुरेऽस्तमयो वा स एव यवकोट्यां मध्याहः, रोमकविपयेऽर्धरात्रय स्यात् । एवमेते भूपृष्ठगताः पद् प्रदेशाः भूपरिधिपादान्तरिताः प्रदर्शिताः । तत्र ये निरक्षदेशगता- श्वत्वारः प्रदर्शिताः, तेषु या स्वदेशसमीपर्गतस्तस्य स्वदेशस्य चान्तराळ- गर्योजनस्तत्र तत्र, देशान्तरं ज्ञेयम् । तत्र लङ्कायामौदयिकः सिद्धान्ता, सिद्धपुरे आस्तमयिक सिद्धान्त इत्यादिकमप्यनेनैव सिद्धम् ॥ १३ ॥ अस्माभिः पुनः भारतवर्ष एव तत्र तत्र द्रष्टनुरूपं देशान्तरं प्रदर्शनीयं, यतस्तत्रैव मनुष्याः सन्ति । मनुष्याधिकारं च शास्त्रमिति लङ्कामेर्वन्तरालगतेव रेखा देशान्तरावधित्वेन प्रदीते- स्थलजलमध्याल्लङ्का भूकक्ष्याया भवेच्चतुर्भागे। इति । अनेन स्थलमध्याजलमध्याच भूकक्ष्यायाश्चतुर्भागे हि लङ्का इति । एमदुक्तन्यायेनैव सिद्धमिति, तदनूद्य लकाया भस्माभिः प्राप्तुमशक्यत्वात् सदेखागतो मारत एव वर्षे यः कश्चित्पदेशः प्रदर्य इति, प्रसिद्धं तद्त- मुज्जयिन्याख्यं नगरमुसरार्धेन प्रदश्यते- उज्जयिनी लङ्कायाः पंचदशांशे समोचरतः ॥ १४ ॥ इति । उज्जयिनी नाम नगरी लझाया: समोचरत एव वर्तते । सा च लकात: फियहूर इत्याकाक्षायामाह-पञ्चदशांश इति । भूकक्ष्याया 1. 'गस्त'-क. स.ग.प.१. २. 'क इलादि-क. प. ३. 'चतुरंशे मुद्रितपाठ'.

·गोम्पादः। इत्यत्राप्यनुवर्तनीयम् । लङ्कामेन्तरालरेखायामेव लझानः प्रभृति भूकक्ष्या- पञ्चदशांशे सा नगरी। ततस्तस्याः समरेखागतत्वात् तत्पूर्वापरदेश- वर्तिनां ततः स्वदेशविप्रकर्षानुरूपं प्राइ पश्चाचोदयस्यापि विप्रकात स्वस्यो. वयकालभवत्वायार्गणानीतमध्यमे स्फुटे वा तदन्तरालकालेन त्रैराशिका- नीतं फलम्, ऋणं, धनं च कार्यमित्यभिप्रायः। तचतुरंश इति फेषित पउन्ति । तत्पक्षे तच्छब्देन भूफझ्याचतुर्भागः परामृश्यते । चतुर्भागस्य च चतुर्भागः पुनः पोडशांश एव, इत्युभयोरयविशेषः स्यादेव । न वस्तुनि विकल्पश्च युज्यते । तम्मादेक एव साधीयान् पाठः, तत्र कतरस्य साधुत्वमित्येतदुजयिनीगतया विपुवच्छाययैव निर्णेयम् । अवन्त्याख्य- जनपदस्य लक्षातो भूकक्ष्यापञ्चदशांशान्तरिवत्वं शास्त्रान्तरेष्वपि प्रसिद्धम् । यतः श्रीजैष्णव एक्माह- 'लोचरतोऽवन्ती भूपरिवेः पञ्चदशुभागे ॥' इति । आवन्तिको वराहमिहिरप तथैवाह- 'मिथुनान्ते च वृत्तादेशचतुर्विंशति विहायोः । भ्रमति हि रविरमराणां समोपरिष्टात् तदावन्त्याम् ॥' इति। इति तद्गताक्षस्य चतुर्षिशतिभागत्यप्रदर्शनात् । वृत्तपञ्चदशंश एव हि चतुर्विशतिभागात्मका न पोदशांशः; यतः कत्लेऽपि मण्डले पष्टयुत्तरशतत्रयसझयाभागाः । चतुर्विंशतिभागय पष्टयुत्तरशतत्रयस्य पञ्चदशांश एव । तस्मात् पञ्चदशांश इत्ययमेर पाठः साधीयान् । यद्वा जनपदस्प विस्तीर्णत्वादक्षस्य च प्रतिदेश भेदादक्षचापस्य चतुर्विधति- सइयात्वमपि कचित् सम्भवत्येव । तचोनयिन्यांना नवेति तनस्थैरेव निर्गतुं शस्यम् । ता वराहमिहिरेण स्वग्रामापेक्षयैव चतुर्विशति माग प्रदर्शितम् । तदनुसारेणव जिष्णुनन्दनेनापि ततो दक्षिणत एव चोजपिनी । तबच सार्घद्वाविंशतिरेवासपागा इति च सम्भाव्यम् । तर्हि स एव पाठः साधीयान् यतोऽयोजयिन्यामेयाक्षः प्रदर्थने। समरेखापि सूक्ष्मैव इति तहतस्य जनपदमावस्यैर प्रदर्शने गाय पर ध्यान | नापि कगता ·३० आर्यभटीये सभाष्ये समरेखेति । तनमा भूदिति तद्गता नगयेव प्रदर्शिता । तस्मादवन्तिसम. याम्योत्तररेखा पूर्यापराध्वनेत्यादावप्पुज्जयिन्येव समरेखागतत्वेन विव. क्षिता । अत एवाहाजिताव्याख्यायां विजयाख्यायां पुराणप्रामाण्य - प्रदर्शनपरबार्तिकव्याख्याने-'गणितं सर्व पेथासिद्धम् उजपिन्यामेये'. त्यादि । तत्रापि यथासिद्धं सनायामेवेति नोच्यते । तथास्माभिः प्राप्य एव या कविदेशविशेपो वक्तव्य इति । भास्करभीपत्यादिभिः पुनर्वहूनि सपरेखागतानि नगराणि प्रदर्शितानि । तेषु समरेखानगरादिपु मध्ये यत् स्वदेशसमीपगं सद्देशासं स्वदेशासं च ज्ञात्वा तशगं चन्द्रनिमीलनोन्मी. हनकालं स्वदेशमवचन्द्रनिमीळनादिकादं च ज्ञात्वा देशान्तरकालोऽत्र- गन्तव्यः । तदवगमनप्रकारं च परीक्षासूत्रव्याख्यान एवं प्रदर्शविण्यामः। देशान्तरस्य परीक्ष्यैवावगन्तव्यत्वात्, परीक्षायुक्यन्तर्भूतत्वात् वर- युक्तेश्च ॥ १४ ॥ समरेखायामपि भूपृष्ठगतरवाद् द्रष्टुः सूर्यादीनामुदयस्यारतमयस्य च लम्बनवशाद मेदात् तन्निमित्तोऽपि यः कश्चित् संस्कार: कार्य एवेति तत्प्रदर्शना- याह- भूव्यासार्धेनोनं दृश्य देशात् समाद् भगोळाधम् । अर्धं भूमिच्छतं भूव्यासार्धाधिकं चैव ॥ १५ ॥ इति । समीकृतं भूपृष्ठप्रदेशमधिष्ठाय प्रेक्षमाणेनापि द्रष्ट्र स्खोर्ध्वगं भगोळा कात्न्येन न दृश्यम् । सहि कियदृश्यम् । भूपासानोनमेव दृश्यम् । अघांचं भूच्यासार्धनाधिकं भूमिच्छन्नमेव । अतस्तस्य तस्य द्राः भूपार्षप्रदेशादुपरि भूव्यासार्धतुल्यं प्रदेश गत्वैव तद् दृश्य प्रामोति । भूव्यासाघयोजनस्य सर्वक्ष्यातु साम्पात् । तद्रमणकाणे भिनपरि- तदानयनाय गोळार्योदयाप स्तमयकानो भगोलपार्थाद उम्मामात्गका शहः प्रथममानेयः। स च भूच्यासार्धात त्रिज्यानात् माणः। १. याम्योरप्रेता-क. ग.१. २. परनग'-ग प. ३. योजनस्य-ग.., ·गाळपादः। , स्फुटयोजनध्यासार्याप्त एव । ततो वक्ष्यमाणशङ्कानयनविपरीतकर्मणा तदसवय साध्याः । तद्गतिरुदये योज्या । अस्तमये शोध्या च । सत्र मर्यस्य चत्वार एवासवः स्युः । ततः सूर्योदये गण्यमानानां ग्रहाणां पाणचतुष्कसम्बन्धिनी स्फुटगतिमध्यमगतिर्वा उदये धन कार्य, मं चास्समये, तावद् भुक्तोदेति, तावद् भुक्तास्तपेतीति। व्यस्तं च वक्रगती। यदि चन्द्रोदयकाले ग्रहा गायन्ते तदा चन्द्रस्य नीगतत्वे कक्ष्याया अत्यल्पत्वात् स्वाहोरात्रासुपिण्डस्य महत्त्वाच्च दश विनाटिका अपि ढभ्येरन् । तत्कालसम्बन्मिनी खगतिलिप्साइपादप्यधिका । एवं चन्द्रोदय- फालजस्य चन्द्रस्फुटत्यानयने लिप्साद्वयमेवान्तरम् इत्यल्पलादेवोपेक्ष्यते । तथापि मूक्ष्मदर्शिभिः कार्य एवार्य संस्कार इत्यभिप्रायः ॥१५॥ दृश्यस्यापि भगोळाघस्य देशवशद् भेदमाह देवाः पश्यन्तीत्यार्याद्वयेन- देवाः पश्यन्ति भगोलार्धमुदङमेरुसंस्थिताः सव्यम् । अपसव्यगं तथा दक्षिणबडवामुखे प्रेताः ॥ १६ ॥ इति । देवाः उदग्गतं भगोळा सव्यं भ्रमत् पश्यन्ति । तेषां मेरुस्यत्वादु ध्रुवस्य ग समोपरिगतत्वात् । दक्षिणवडवानुखे प्रेताः, प्रेतास्तु दक्षिणमर्थ अपसव्यगं भ्रमय पश्यन्ति । उदगर्यगतानि ज्योतीपि च देवाः सर्वदेव भ्रमन्ति पश्यन्ति । न कदाचिदपि तत्र तेपामस्तमयः। दसिणार्धगतानि फलानिपि न पश्यन्ति; न कदाचिदपि च तेषा. मुदयः । प्रेताय दक्षिणागतानि सदेव भमन्ति पश्यन्ति । नोश्या- गतानि । तथापि नयोरपि दिनरात्रिविभागः स्यादेव ॥ १६ ॥ यतोऽपकरमडलस्य तिरक्तात् नत्र अमनकः पर्यायेणोमवाय गच्छती- स्याह- रविवीध देवाः पश्यन्त्युदितं रवि तथा प्रेताः । शशिमाता पितरः शशिगाः, कुदिनामिह मनुजाः ||१७|| १.पा-n. . . सुसप मो-ग. प. ३. 'मानि गोमवानि।

·आर्यभटीये समाये इति । तत्रोभयत्रापि विषुवति रविविम्बमध्यप्रदेश उभयरपि न दृश्यः भूव्यासा?नस्ययोवर्धिस्य दृश्यत्वात् । एवं पितरश्च शशिमासार्ध. मुदितं रवि पश्यन्ति । तेषां शशिमण्डलगतत्त्वात् । एवमेवेहापि भूमि- सावनदिनाध मनुजा उदितं रविं पश्यन्ति । इत्येकेनैवादित्येन नगति सर्वत्रापि दिनरात्रिविभागः । तेषां सर्वेषां खाचारेण तिरोधानादेव भास्वतोऽप्यदृश्यत्वम् । एवं तचदाधारे उदयास्तमयमध्यन्दिनार्धरात्रादयः कालविशेषाः सदा स्युस्तत्तत्प्रदेशापेक्षया । तस्मात् सर्वत्र तचदाघारे सूर्याभिमुखस्यार्घस्येतरार्घस्य च सन्धौ सर्वदा सन्ध्यैव, प्रकाशमानेऽर्धे दिवा इतरद मक्तं चेति । तयोरर्धयोरपि रविभ्रमणवशाद् भ्रमतो. स्तत्सन्धिमागस्यापि तदनुरूपं भ्रमणवशात् प्रतिक्षण प्रदेशान्तरेषूदया- स्तमयौ करोतीति तशाद्देशान्तरसंस्कारोऽपि प्रतिदेशं भिन्नः ॥ १७ ॥ एवं देशान्तरसंस्कारहेतुं प्रदर्य चरसंस्कारोपपत्तिप्रदर्शनाय गोळबन्धं प्रदर्शयति पञ्चभिरायर्यामिः- पूर्वीपरमध ऊर्ध्वं मण्डलमथ दक्षिणोत्तरं चैव । क्षितिजं समपार्श्वस्थं भानां यत्रोदयास्तमयौ ॥ १८ ॥ इति । तत्र पूर्वापरमध अर्ष यन्मण्डलं तत्सममण्डलमित्या- ख्यायते। दक्षिणोत्तरमण्डलस्य दक्षिणोत्तरमित्येवाख्या। तस्याप्यध ऊत्वं विवक्षितम् । तद्वशात् पूर्वीपरफपालविभागा; नतोन्मतविभागछ । क्षितिज सगपार शितेः समपार्श्वगतं मण्डलं तदपि प्रतिद्रष्ट मिकम् । भूपार्थस्यापि द्रष्पशाद् भेदात् । यत्र भानामुदयास्तमयो स्ता तत्रापि क्षितिगप्रागः उदया, प्रत्यगर्थेऽस्तमयष । ननूक्तं भूव्यासार्धेनोनं दृश्य- मिति, तत्कथं भान पार्थ एवोदयः। क्षिति नावं व्यासान्तरित एव हि तेपामप्युदयास्तमपाभ्यां भाव्यम् । नेप दोपः। भूतले तिष्ठतः पुरुषा भकक्ष्यायां शितिजान्तं दृश्यत्वान् । कथं गक्षकक्ष्यायामापरय १. दापारे-रा प. प. २. सदापि'-7.ग. प. ४. 'तरहेन -य. ५. 'मेरमा-ग. घ.. २. '२'-क. घ.

·गोळपादः । - कत्लस्यापि दृश्यत्वम् । समीकृते भूतले तिष्ठतः पुरुषस्य चक्षुगोलकात् प्रभृति भूपरिधिस्पृष्टं प्रसार्यमाणं सूत्रं तत्पार्धगतं व्यासार्घायं स्पृशति तस्य द्रष्ट्रपेक्षया समतिरथीनत्वाभावात् । क तर्हि तत्सूत्र भूपरिधि स्पृशति । भूम्यासार्घात पुरुषमात्राधिकेन व्यासान भ्राम्यमाणे यदत्तमुत्पद्यते तद् भूत्वादधिक, द्रष्टचक्षुर्गतपरिधिगत्वात् । तद्गतार्घज्या हि तरसूत्रभूपरिधि- संयोगाद एटगन्त:मदेशः । तच्छरच दिनाङ्गुलीनं पुरुषप्रमाण दृष्टधूशिनोनत्वात् । तत्रापि वृत्ते 'शरसंवोंऽज्यावर्ग' इत्यनेन तदर्थ- ज्यानेया। 'नपि योजन'मित्युक्तस्यात् । योजनानापष्टसहस्रगुणनेमांशी. कृतानां पुरुषप्रमाणत्वात् शरगुणितानां तेपाम ईपन्न्यूनत्यमेव स्यात् । पुरुषप्रमाणादीपन्न्यूनत्वाद् दृष्ट्यधोगतभागस्य । तन्मूलतुल्या हि दध- ज्या। कर्णाकारे तत्सूत्रे तावतोऽशस्य मुनापि द्विगुणधुरुपप्रमाणाद ईपन्यूनैय । ज्या च पुनः भूगोळे द्रधिष्ठिताद प्रदेशात् प्रभृति दृक्- सूत्रस्पृश्परिध्यन्ता ज्या । भूतलादपि तावदधोगता हि सा ज्या तस्मात् तच्छरद्वपयोगतुल्यं हि दृग्गोळात् भूपरिधि पृष्टस्याधागमनम् । तस्मात् भूगांधज्यात्मिकया कोट्या इंपन्यून द्विगुणितपुरुष- प्रमाणं कर्णसूत्रस्य भुजात्मकमधोगमनं लभ्यते। तदा यक्ष्याव्यामार्थ- गतपुरुपप्रमाणैः कियदिति ? लब्धं तदधोगपनं प्रायसो भूयासाय ल्यं ; न तु ततो न्यून; ईपदधिकमेव स्यात् । तस्माद -भाना तोदया स्तमयौ । एवं लग्नमपि भानुस्फुटतुल्यं भानो: क्षितिजमाप्तिसमय एक, न पुनस्तदुदुये। चन्द्रोदये पुनचन्द्रस्फुटालमस्याविक्यं मददव अस्मये- स्तलमस्य न्यूनत्यमपि तावत् स्याद् इति भूभ्यासक्तिवशाद् १३२. फालस्याल्पत्वम् अदृश्यकालस्य महत्त्वं च स्याद् इति । मितिमात्मभृति धुगतासुपशादेव लमानयनमपि कार्यम् । तस्मानपेषादिराशीनां तारा च क्षितिज एवोदय इत्येतद् मानामित्यनेन सूचित्तम् ॥१८. १. 'सासा'-ग.. 5 ·आर्यभटीये समाये पूर्वापरदिग्लग्नं क्षितिजादक्षाग्रयोश्च लग्नं यत् । उन्मण्डलं भवेत् तत् क्षयवृद्धी यत्र दिवसनिशोः ॥१९॥ इति । पूर्वापरदिशोः क्षितिज एव लग्नम् । दक्षिणोत्तरक्षितिज- प्रदेशाभ्यामक्षचापान्तरिते च दक्षिणोत्तरमण्डले लग्नम् । तत्रोत्तरक्षितिजा- दूर्ध्व दक्षिणक्षितिजादधश्चेत्येतचाक्षाग्रयोरित्यनेनैव सिद्धं, गोळाक्षदण्डस्य उदगधस्य उन्नतत्वात् । वर्हि क्षितिजादित्येतदनर्थक, पूर्वापरदिग्लनमक्षा- ग्रयोश्च लग्नमित्येतावतैव सिद्धत्वादिति चेत्, न। क्षितिजोन्मण्डकयो- विवरस्य पूर्वीपरदिग्भ्यो क्रमेण वर्धमानत्वात्, तदन्तराले क्षितिजो- न्मण्डलविवरं राशिकेनानीय तत्र भ्रमतां सर्वेषां ग्रहमानां क्षय. वृद्धयर्धासवो ज्ञायन्त इति तत्सूचनार्थ क्षितिजग्रहणम् । उन्मण्डलज्यायां लम्बकतुल्यायामज्यातुल्यं तद्विवरम् । तदेष्टापक्रमज्यया कियदिति ? अत्र प्रमाणफले तद्योगादाशित्रयान्तरिते प्रदेशे लम्बज्याक्षज्याभ्यां तुल्ये कोटिभुजे; फर्णस्तु क्षितिजव्यासार्धमेव । सैव तदा तत्राग्रज्या इतीह तात्पर्यम् । क्षितिजादुद्गतत्वादेवोन्मण्डळसंशापि युज्यते । ननु एक- मर्धमेव क्षितिजादुद्गतम्। अन्यदवनतं, तस्माद् अपमण्डलसंज्ञयापि भवितव्यम् । नैतदस्ति, तदर्धस्यादृश्यत्वात् । दृश्यावशाद्धि व्यपदेशो युज्यते, इत्युन्मण्डलसंझैव युज्यते यत्र दिवसनिशोः क्षयद्धी ज्ञायते । क्षितिजोन्मण्डलान्तराळभ्रमणकालेन हि दिवसनिशोः क्षयो वृद्धिश्च स्याता. मिति। तत्र दिनवृद्धौ क्षपायाः क्षयः, दिनस्य क्षये क्षपाया रद्धिः। तयोर्योगस्य अहोरात्रस्य न पष्टिघटिकाः। किन्तु उत्तरायणे दिनचर. गत्या न्यूनत्वं पटिपटिकाभ्योऽहोरात्रस्प स्पात् । सितिजीचरभागस्य क्रमेणाघोगतत्वात् । दक्षिणायने दिनचरभेदेनाधिक्यं च । उन्मण्डला- पेक्षया सितिजदक्षिणभागस्य क्रमेणोन्नतत्वात् । एवं उदयद्यान्तराकम् । १. 'श्यो, ३. 'यते । अत्र प्रमा'-क. ग. घ. १.

·गोळपादः। व्यस्तमस्तद्वयान्तरालम् । यता सर्वेषांखाहोरात्राणां पश्चाद्भाग उन्मण्डलस्थ: ततस्ताराणां भ्रमणमध ऊर्ध्वं च तुल्यकालम् । ग्रहाणां पुनर्गतिभेदादपि दिननिशोदाद निरक्षदेशेऽपि दिननिशोर्मेदः स्यात् । गैतेः प्रतिक्षणं भिद्यमानत्वात निरन्तरदिननिशोरपि भेदात् । किश्च गतिक्षेत्रकालभेदा. दपि भिधते; निरक्षदेशेऽपि राशीनां परस्परमतुल्यकालोदयस्वात् । तस्माद ताराणामेव निरसदेशेऽपि दिननियोः साम्यं स्पादिति ॥१९॥ एसा मण्डलानां दिग्विभागसापेक्षत्वात् तिहणां दिशा स्वरूपं दर्शयति- पूर्वापरदिनेखाधश्चो; दक्षिणोत्तरस्था च । एतासां सम्पातो द्रष्टा यस्मिन् भवेद् देशे ॥ २०॥ इति । यस्मिन् देशे द्रष्टा स्थित इति शेषः । तत्र एतासां रेखाणां सम्पातो भवेत् । का पुनः तास्तिस्रो रेखाः । तासामेका पूर्वापर- दिनेखा, अध अर्धा च, दक्षिणोत्तरस्था च । अधयोति व्यस्योक्तवाद अधोरेखा च ऊर्ध्वरेखा चेति द्वे इति फस्मान्न पाख्यायते । एकले कथ वा तयोजना ? पूर्वापरदिनेखा दक्षिणोत्तरस्था इत्यत्र ययान्योन्यं प्रति- योगिन्योदिपोहणेऽपि रेखाया विभक्त्यैव एफ.त्वं प्रतीयते, पुक्तिम तथैव । एफस्या एव रेसाया अग्रयो परस्परापेक्षया प्रतियोगिदिग्गत- खेन भाव्यमेवेति पौर्षापर्यमेकस्या एव युज्यते । न केवलमग्रयोरेव पौर्वीपर्यम् । एकस्मादयादितराग्रामिमुखं गच्छता पिपीलिकादीनां तदिगभिमुखानाम् अन्यस्मादयात् प्रभृति एतदग्रान्तं गच्छतामपि एफैय सा रेखा पन्धा। तस्मात् तन्निरन्तराययवानां सर्वेषामपि परस्परा. पेक्षया पौर्वापर्य स्यादेव । तस्मादध अरेखाप्येकैच । तर्हि अ५ अर्व रेखेति समस्यैव प्रयोक्तव्य, न व्यस्य । नेप दोपः। अधाशब्दस्याव्यय स्वात् पञ्चम्यन्तः सः। अघोदिशाप्रभृत्यूर्वका रेखेत्यर्थः । एतदुक्तं २. ती प्रति'-स. भ. प.. ३.ध्यायते'-ख.म.म. 1.पार्श्वगाम-क.ग. प. ४.''-स,..

·आर्यभटीये समाप्ये भवति-अघोदिश आदेर्धनभूपध्यात्प्रभृति द्रष्टुप्रापिणी नक्षत्रकक्ष्यान्ता या रेखा सा तृतीया। द्रष्टदिग्देश एवैतासां सम्पातः। कुता पुनः गोळबन्धस्य मध्ये रेखाप्रदर्शनस्य सङ्गतिः तदपेक्षितत्वे तसः प्रागेच वक्तव्यम्। न, यदि प्रागेवोच्येत तर्हि 'क्षितिजं समपार्श्वस्थम्' इत्यत्रापि द्रष्टसमपार्श्वस्थता क्षितिजस्यापि स्यात् । इष्यते च क्षितिजस्य भूम्य- पेक्षया समपार्थस्थितिः। पूर्वापरदक्षिणोचरमण्डलयोरपि धनभूमध्यमेव मध्यम् । न पुनर्दष्ट्रधिष्ठितभूपृष्ठम् । पूर्वापरत्वं दक्षिणोचरत्वं च द्रष्टपेक्षम्। घनभूमध्ये पूर्वापरदक्षिणोत्तरादिविशेषाभावात् । किश्च तासु द्वे वृत्ताकारे एव। सममण्डलानुसारि भूपृष्ठगतं वृत्तमेव पूर्वापररेखा, दक्षिणोचर. मण्डलानुसारि दक्षिणोत्तरा। तस्मादत्रैवास्य सूत्रस्य सद्गतिः ॥ २० ॥ अथ अवसरमाप्तं हमण्डलस्वरूपमाह- उर्ध्वमधस्ताद् द्रष्टुज्ञेयं दृमण्डलं ग्रहाभिमुखम् । हक्षेपमण्डलमपि प्राग्लग्नं स्यात् त्रिराश्यूनम् ॥२१॥ इति । द्रधुरूर्ध्वमघस्तात् स्थितं ग्रहाभिमुखं हमण्डलं ज्ञेयम् । एवं दृग्गोळगतमिदं दृङ्मण्डलं दृक्क्षेपमण्डलखरूपमपि शेयम् । कय? त्रिराइयूनं प्राग्लग्नं स्यात् । बिरादयूनं प्राग्लग्नमेव दृक्क्षेपमण्डलभुक्तं राश्यादिकमित्यर्थः । उदयास्तलमयोर्मध्यं हि त्रिराश्यूनं प्राग्लनम् । अस्तलनाद त्रिराश्यधिकं च । उदयास्तलग्नयोश्चक्रार्धान्तरितत्वात् । तत्- प्रदेशप्रापि दृश्क्षेपमण्डलमपमण्डलविपरीतदिया च । इतरया तम्मध्यमेव निराश्यूनमालमतुल्यम्। न दक्षिणोचराधे। अपकममण्डलापेक्षया तिर्यक्त तन्मण्डलं कृत्स्नमपि त्रिराश्यूनप्राग्लग्नावगाढं स्पाद । अपक्रयमण्डलदैप- रीत्येनायता हि मेपादिराशयः तदंशाय। अत एवोक्तं सूर्यसिद्धान्तेऽपि- 'क्षेत्रापेवमजादीनां तिर्यक्त्वेन प्रकल्पयेत्' ·गोळपादः। . इति । तस्मादपकममण्डलविपरीतं तदृश्यादृश्यमध्यप्रापि मण्डलं दृक्- क्षेपमण्डलं, तन्मध्यमपि अपक्रममण्डलमध्यमेत्र । एतदपि प्राम्जन स्यात् निराश्यूनमित्यनेनैव सिद्धम् । तन्मण्डले लमं होपलममिति सदा इक्ष्यामध्यमेव इक्क्षेपलमम् । मध्यकामं तु दक्षिणोपरमण्डलकरत्वाद विपुवतोरुद्यतोरेव श्यामध्यगत स्यात् । यत्र पुन: परमापक्रमचापोन- मसचापं तत्र मध्यलनोदगपरमेमतुल्येऽपि दृश्यार्धमध्यं मध्यलनं स्यात् । तस्माद् इमण्डलस्यैव द्रष्टुमध्यत्वं, न पुनक्षेपमण्डलस्यापि। अध- अर्ध्वत्वं पुनरर्याद सिद्धम् । अपक्रममण्डलविपरीतगतत्वाद् दृश्या- प्रापित्वाच । एतस्मिन्नुभयस्मिन्नपि सति सममण्डलमध्यप्रापित्वमपि स्थादेव । तेनोर्ध्वमघस्तादिति अन नानुवर्तनीयम् । येन धुमध्यत्वं प्रसज्येत । का पुनः दृक्ोपमण्डलस्यापि दृग्गोळगतत्वे दोषः? हक्- क्षेपण्यातकोटिभ्यो हि द्रापेक्षयापक्रममण्डलस्य तिर्यक्त्वं परिच्छिद्यते । तत्र ऊ घासूत्रापेक्षया तिर्थक्त्वं हक्क्षेपण्यायाः, क्षितिजापेक्षया तिर्यक्त्वं सस्कोटेः। अवोऽपकममण्डलस्य धनभूमध्यनामिकत्वात् तत्तिर्यक्त्वपरिच्छे. दकस्यापि तन्नाभिकत्वमेय युज्यते । दृग्गोळे पुनर्हक्क्षेपञ्याया आधिक्यं तत्कोच्या न्यूनत्वं च स्यात् । सर्वत्र त्रिज्यैव हि व्यासार्धम् । तस्मात् हरगोळगतक्षेपश्याभुजक व्यासार्धकर्णक क्षेत्रमन्यादृशमेव भगोळगत- हक्क्षेपज्याभुजाकादिति दृग्गोळगतभुजाकोटिभ्यां तस्कर्णेन चापक्रममण्डल- विषयं राशिकमपि न पुज्यत एव । इत्ययं महानेव दोपो गोल- गतत्वे हक्क्षेपमण्डलस्य । 'मध्यज्योदयजीवेत्यादिना हक्क्षेपज्यानयनोप- पत्तिरपि सेत्स्यति । तस्माद् भगोळगतमेर दृपक्षेपमण्डलम् ॥ २१॥ कालज्ञानसाधनभूतेषु नव्यन्त्रेषु बहुपु सत्स्येकस्य गोळयन्त्रस्य प्रमणं प्रदर्शयति सर्वोपक्षणार्थम् । सर्वेषां वीजयोगन्यायसाम्यात् तत्र गोळयन्त्रभ्रमणे छायादियुक्तिश्च पदर्शनीयेति तस्योपयोगमाहुल्यात् तदेव प्रदर्यते- -- ३.वं पुनः -ख. प. .. 'माया'-स.प.प... ..'रगत'-खग.भ. २.जममध'-. ५. 'योग्य'-R... ४.

·आर्यभटीये सभाष्ये काष्ठमयं समवृत्तं समन्ततः समगुरुं लघु गोळम् । पारततैलजलैरतं भ्रमयेत् स्वधिया च कालसमम् ॥२२॥ इति । काष्ठमयं न लोहादिमयम् । समवृचं, कौशलामावायदि समवृत्तता हीयेत सर्हि कालस्यान्ययात्वं स्यात् । गौरवेणापि समन्ततः साम्येन भाव्यम् । यदि कचित् गुरुत्वाधिक्यं स्यात् तीलाबुसूत्रनिरपेक्ष पटित्येव तत्प्रदेशो भ्रमेत् । पुनरलाघुबद्धसूत्रेणाकृष्यमाणमपि नोर्ध्व भ्रमेत, गुरुभागस्याधोगतत्वात् । लघु, लाघवायैव हि काष्ठमयत्वमुक्तम् । एवं बद्धं तं पारततैलजलैः स्वधिया भ्रमपेत् । अस्य युक्तिः स्वयमपि मातुं शक्या, गणितयुक्तिवद् दुर्विज्ञेयत्वाभावात् । काळसमं च भ्रमयेत्, काळसमत्वाय नळकस्योर्वाधः परिणाइभेदः कर्तव्यः। साम्ये तु जलाधिक्ये तद्गारवादतिवेगेन जलस्रवणात् तदनुरूपमलाबुवेगस्याप्या- धिक्यात मध्याहात् प्रागेव गोळचतुर्भागभ्रमणं स्यात् । पुनः पुनः क्रमेण मान्धं च । तस्मात् तत्सर्व स्वयमेव परीक्ष्य सर्वावयवं समकालं भ्रमयेत् । तत्प्रकारश्च गुरूपदेशतः स्वयमप्यभ्यूह्य ज्ञेया। 'एकाकी योजयेद्वीजं यन्त्रविस्मयकारकम्' इत्युक्तत्वात् । गोळस्याघोऽध नलकालाव्यादिकं च यत्रादिना प्रच्छायम्। तत्र सममण्डलदक्षिणोचरक्षितिजादीनां भ्रामणं न कार्य, मध्याहोदयायव. धिभूतत्वात् तेपामिति गोळयं कार्यम् । तयोः बहिष्टः खगोळ इत्याख्यायते; अन्तास्यो भगोळय। तदानीं 'पूर्वापर'मित्यादिना प्रदर्शित: खगोळ एव । भगोळस्तु 'मपादेः कन्यान्त'मित्यादिना पूर्वमेव प्रदर्शितः। तत्र घटिका. मण्डलस्यापरवस्तिक कीलकं निधाय तस्मिन् सूत्रस्यैकमनं बद्धा अघो विपुवनमण्डलपृष्ठेन प्रामुखं नीत्वा तत उपर्याकप्य प्रत्यङ्मुखं तेनैव नीत्वा तदायद्धं पारतपूरितालायुनलपूर्णे नलके निदध्यात् । ततो १. 'युश्या'-..

·गोळपाद। ३९ नलकस्यापाछिद्र विकृतं, तेन जलं निस्रवति । नलकस्थनळमधोधो गच्छति । तद्वशाच तत्रस्यमलायु पारतंपा गुरुत्वाजलं मुञ्चद् गोळं प्रत्यङ्मुस्लमाकर्पति । एवं त्रिंशद्धटिकाभिरर्धसम्मितं यथा जलं भवति, गोलस्य चा भ्रमति, तथा स्वयुद्धया जलनिस्रावो योज्यः । एवमपराभि. त्रिंशद्धटिकामिन नलकस्थमवशिष्टं जलं यया निश्शेष स्रवति, अलावु च नलकस्थले भवति, तद्वद्धसूत्र चर्जुतया नळकान्तर्कम्वितं, गोलश्च सम- कालो भ्रमति, तथा च स्वधिया कालसमं गोलं भ्रमयेत् । तत्रास- बाहुल्पानुरूपं घटिकामण्डलस्य तिर्यकत्वात् तत्पृष्ठगतस्य सूत्रस्य गुरुद्रव्य- बद्धानत्वात् तिर्यम्भूतं घटिकामण्डलं विहाय स्वयमूजूमवेत , कालभेदं विदध्यात् । तद्यथा घटिकामण्डलं न जह्यात , तया तत्पृष्ठस्य निम्नता कार्या। तस्माद् घटिकामण्डलं नूपुराफार कार्यमित्याद्यपि वधिये- त्यनेनैव सूचितम् ॥ २२॥ न केवल कालज्ञानसाधनत्वमेवास्य गोळस्य, अपितु एतदेव यन्त्र ग्रह- नक्षत्रादि विवरज्ञानसाधन, तत्प्रकारमाह- दृग्गोळाधकपाले ज्यार्धन विकल्पयेद् भगोळार्धम् । विपुवज्जीवाक्षभुजा तस्यास्त्ववलम्बकः कोटिः ॥ २३ ॥ इति । दृग्गोलार्धगतं यद् भगोला तज्ध्यापेन परिच्छिन्यात् । एक्स्मादितरस्य विप्रको ज्याघेना परिच्छेद्यः, तदन्तराकक्षेत्रस्य चापाकारत्वेऽप्यतया विप्रको ज्यानैव ज्ञेयः । ग्गोलार्धकपाकगतमेव, द्रःपेक्षया तद्विश्कर्षस्य दृग्गोललिप्ताममितत्वात् । तासां भगोलालाप्रमितत्वाय यनः कार्य इत्यर्थः । एवं गोलार्धगतया विषुषदिनमध्याहछायपा शीघस्फुटन्यायेन सापिता या भगोलगता विपु- बज्जीवा सा समजा गोळापदण्टकर्णस्य भुना। तस्याः फोनिस्तु लम्बक तच ज्या " 1 'गुरु'-खग.

·४. आर्यभटीये समाये - एव । विश्वदिनमध्याहमहाशङ्कुतुल्य इत्यर्थः। दृग्गोळभगोलगतयोर्यः पुनरितरेतरं परिणामः स उपरिष्टाद्वक्ष्यते-- 'क्षितिजे वा दृक्छाया भूव्यासाचं नभोमध्यात्' इति । अक्षावलम्वकप्रदर्शनाय सूत्र बनीयात् । तदर्थ पूर्व घटिकोन्मण्डळयोः व्याससूत्रं वनीयात् । तत्र घटिकामण्डलदक्षिणोचरमण्डलयोपरि स्वस्तिके सूत्रस्यैकमग्रं बद्धानान्तरमधः स्वस्तिके च बनीयात् । एवमुन्मण्डळ- दक्षिणोत्तरयो: उत्तरसस्तिकात् प्रभृति दक्षिणस्वस्तिकान्तं सूत्रं बनीयात् । एवं सममण्डलदक्षिणोत्तरमण्डलयोरुपरिस्वस्तिकात् प्रभृत्यधास्वस्तिकान्तं सूत्रं 'बधीयात् । एवं क्षितिजेऽपि याम्यस्वस्तिकात् प्रभृत्युदरस्वस्तिकान्तं बनीयात् । एवमेपो मण्डलानां चतुर्णामेकैकं व्याससूत्रं प्रत्यक्स्वस्तिकात प्रभृति प्रास्वस्तिकान्तम् । चतुर्णामपि साधारण व्याससूत्रम् । तत्र घटिका- मण्डलल्यासमप्युभयं खगोलावधिकं कुर्यात् । पुनर्दक्षिणोत्तरसूत्रे उपरिघटिका व्यासस्पृष्टे सूत्रस्यैकमग्रं बड़ा गोलान्तरुदमुखें मूत्रं नीत्वा खमध्यात् तावत्पन्तरे तस्मिन्नेव बद्धा, सूत्रशेपमधो नीत्वाधास्वस्तिकादुचरतच तावत्यन्तरे बड़ा, शेष दक्षिणतो नीत्वा, अधास्वस्तिकाद् दक्षिणतस्ताव- त्यन्तरे बद्धा, सूत्रशेषमूर्ध्व नीत्वा, पूर्वबदाग्रेण सह वनीयात् । तथा सति चत्वार्यायतचतुरश्रक्षेत्राणि असभुजानि लम्बकोटिकानि भवन्ति । यदा उन्मण्डलदक्षिणोचरस्वस्तिके सूत्रस्यैकमग्रं बदा सितिजात् तावत्यन्तरे दक्षिणोत्तरमण्डक एव बद्धा उन्मण्डले अपरखस्तिकान्तं सूत्रं नीत्वाय:- शालाकाग्रे बद्धा, क्षितिजात् तावत्यन्तरे दक्षिणोत्तरवृत्ते बद्धा, पूर्वबद्धाग्रेण सह बनीयात् । तथापि तादृशमायतचतुरश्रक्षेत्रचतुष्टयं स्यात् । तत्र पूर्वप्रदर्शितानां दक्षिणोत्तरायताक्षज्यातल्या भुजा, लम्बकतुल्या अघ ऊ यता कोटिः। उन्मण्डलस्पृशानां सितिजोन्मण्डलान्तरालज्या अघ. अर्वायताक्षज्यातल्या भुजा लम्बकतुल्या दक्षिणोचरायता कोटिः। तत्राक्ष- . १. 'करनापप्रदर्शनाय'- ३. 'वन सूत्रात् '-ग. प. १, ३. "म्बिककोटि' ग घ.

·गोळपादः। ११ परोनं क्षितिजन्यासार्थमेव क्षेत्रदयस्य साधारणी कोटिः। दसिणोचर- मण्डलगतार्धज्यारूपे तयोरितरे कोट्यौं । एवं सममण्डलच्यासार्धमत. शरोनमेव पूर्वप्रदर्शितानां चतुर्णा साधारणी कोटिः। दक्षिणोत्तरचगता अघम यता जीवाचतुर्णामितरा: फोटयः। एवं खखविपयानुसारि वापुगोलतिर्यक्त्वमशावलम्बफाभ्यां मीयते । भगोलतियक्त्वं क्षेप- तत्कोटिभ्याम् । एवं प्रतिक्षेनं निरास्वदेशविप्रकर्षानुरुपं भिन्नमिदं क्षेत्रं देशान्तराापपत्तिसिद्धयर्थम् । भूमावपि स्वसदेशभृतं भिन्नम् । तत्प्रदर्शनार्य भूमावपि वृचानि फल्पनीयानि। खदेशसमदक्षिणोतर मेश्यहवामुखप्रापि दक्षिणोत्तरं मण्डलं खगोळस्ययाम्योचरमण्डलाधोगतं निरसदेशेऽपि समपूर्वापरं गृवृत्ततुल्यं घटिकामण्डलाधोगतं करप्यम् । पूर्वापरं पूर्वापररेखानुसारि पूर्वमेव प्रदर्शितम् । निरक्षदेशत्तस्य स्वदेश- पूर्वापरष्टचस्य च यदन्तरालं दक्षिणोत्तरमण्डलगतं तदेव तयोः परमं विवरम् । ततः परिधिपादान्तरे प्रापयाच तयोः सम्पानः । स्वदेश समदक्षिणोपरगतानां सर्वेषां तत्सम्पाती समपूर्वापरदिशारेव भूपाययोः तत्सम्पाते निरक्षचविपरीतं स्वदेशचविपरीतं च, ततत्समतिरधीन मण्डलद्वयं कल्प्यम् । तत्र निरससमतिरधीनमुन्म-दलं, समगण्डलविरधीनं सितिनम् । योन्मण्टळे निरसर चादुत्तरतः प्रापयाच स्वदेशावापान्तरे चिहं कत्या तलदेशप्रापि सदेशप्रापि चान्येभ्योऽपं लम्बतुल्यव्यासाय हतं पूर्वापरमालिखेव । तत् स्वदेशभूटत्तम् । तव्यासार्थ भूगोळकटाभिः सम्यतुल्यम् । तत्र प्रनियोजनबलकालपिमर्षभेदस्तुल्प एप सर्थन इति स्वदेशभूपत्तातः समरेसासदेशान्तरायोजन: पराधिन देशान्तरसंसार भानीयने । वधया- यदि स्वदेशमूटपयोजनेः दिन- गतिः लभ्यते, तदा देशान्तरयोजनः फियतीति । देशान्तरकालेऽप्येवं ....... 6 ·१२ आर्यभटीये समाप्ये राशिकम् । यदि स्वदेशभूवृतयोजनैः देशान्तरनाड्यः पष्टिलभ्यन्ते, तदामीभिर्देशान्तरयोजनः फियत्य इति । तयस्तकर्मणा काले झाते योजनानयनमपि । ॥२३॥ एवं स्वदेशेऽपि मध्यसावनोदये ग्रहमध्याद्यानयनं प्रदर्श्य तस्यैव स्फुट- सावनोदयिकत्वापादनाय मध्यमस्फुटसावनोदयान्तरालं प्रदर्शयितुमार्याचतुष्टय. माह- इष्टापक्रमवर्ग व्यासार्धकृतविंशोध्य यन्मूलम् । विषुवदुदग्दक्षिणतस्तदहोरात्राविष्कम्भः ॥ २४ ॥ इति । इष्टापक्रममानयनं पूर्वमेव प्रदर्शितम् । क पुनरिटापक्रमा- नयनं प्रदर्शितम् । तदेव हि गोळपादस्यादौ प्रदर्शितम् । ननु तत्र न किश्चिद् गणितकर्म प्रदर्शितम् । ग्रहगमनप्रकारे कथनमेव फेयलं कृतम् । तत्कयनेनैव त्रैराशिकज्यात्रिन्यायसह कृतेनापक्रमानयनस्य सिद्धत्वात तत्परत्वात् तस्य । तो त्रैराशिकं- यदि विपुवतः प्रभृत्यधज्यया त्रिज्या. तुल्यया घटिकामण्डलात् तज्ज्यायविश्कर्षः परमापक्रमज्यातुल्यो लम्पते, तदा वियुवत एवापक्रममण्डलामीश्मदेशायज्यया तदनविप्रकर्षः कियानि- तोपक्रमो लभ्यते। कुतो जीवया अराशिफेनानयनम् । यथा- मध्यमगतेः स्ववृत्तचापगताया अपि अन्योन्य वा अहणेन वा राशि- केनय सिद्धिः, एवमत्रापि चापगतयैव गत्या दक्षिणोत्तरगतिरानेतुं न शक्यते । उच्यते- तत्प्रतिपादनायापकममण्डले विपुवतीच सर्वत्र जीवाः कल्प्याः। तत्रापक्रममण्डलस्यायनद्वयान्वं यद् व्यासमूनं तत्प्रतियोगितया जीवा कल्यन्ते । घटिकामण्डले च दक्षिणोचरविपुवत्सम्पातव्यासपति- योगिन्यः सर्वासामितरव्यासातियोगिन्यश्च कोटया। पुनरयनस्पृषिपु- चनमण्डले तमिन् मिथुनान्तयोगे सूत्रस्यैकमनं पड़ा घटिकामण्डला- , १. रमेव' ग... २. 'भया त्रि-स.ग.प..

·गोळपादः। १३ दक्षिणतश्च तावत्यन्तरे वनीयात् । एवं चापान्तात्प्रभृत्युत्तरतो नीत्वा परिकामण्डलादुचरतय तावत्यन्तरे यनीयात् । तयोर परमापक्रमज्या। तयोक्दगग्रावगाहि याम्यामान्तरावगाहि च सूत्रद्वयं वनीयात् । तदर्थं काठान्त्यखाहोरावन्यासार्धम् । तत्रायनावधिकमपक्रपमण्डलव्यासार्य कर्णः। परमापक्रमशरोनं घटिकामण्डलव्यासाधं च कोटिः, तदयासार्घा न्तरालानयनत्रैराशिकमेव प्रथमं निरूप्यताम् । तद्गतज्योर्घस्पृष्टपरिधिमदेश- स्यापि तायानेय विप्रकर्ष इति । तत्रैवं त्रैराशिकम्- यदि तद्वयासान सकलेन कर्णभूतेन परमापक्रमज्यातल्या भुना लभ्यते, तदैकराशि- स्यातुल्येन तदर्धन कियतीत्यादि। मेपान्ताधपक्रम एव तयासोर्धिस्य भजात्वेन लभ्यते । एवं सर्वत्र जीवामिः त्रैराशिके ययोवृत्तयोरन्तराल. विषय त्रैराशिकं तपासार्धयोरेव कर्णकोटिकल्पनया इच्छात्मकस्यापि तपाससूत्रैकदेशस्य इतरव्याससूत्राद् विकर्ष इच्छाफलत्वेनानेपः । स एव तदिच्छाज्याअपरिधिसंयोगस्यापि तत्कोटिवृचाद् प्रकर्षः। एवं सर्वत्र दयोदयोः वृत्तक्षेत्रयोः तुल्यपरिमाणयोः सदेशनाभिकयोः साधारण ध्यासामस्पृष्टपरिधिप्रदेशात् कर्णस्वेन कल्पितवृत्तस्याभीष्टपरिधिमदेशान्त- रुपयेच्छाभूतया तद्त्तव्यासान कर्णभूतेन च प्रमाणेन तदग्रस्येतरच्यास- विप्रकण फलेन चेष्टज्याग्रस्य तत्स्पृष्टपरिधिप्रदेशस्य वा इतरवृत्तस्प तत्- परिष्यन्तरालप्रदेशेषु योऽवयवः समीपगः तस्मात् स्वविप्रकपा स्यात् । तर मुनाकोटिफणेषु तत्परमान्तरालव्यासासंत्रितया कल्प्यमानेषु कल्पना- लाघवात् राशिफयुक्तः सुगगत्वं स्यात् । अत एव विष्फम्भा ययेष्टानीति विष्कम्मा ज्पार्धानां फत्पनं प्रदर्शितम् । एवमपक्रममण्डलस्येष्टप्रदेशस्य वापुगोळमध्यप्रदेशादघटिकामण्डलमार्गात विप्रय शाते सति भ्रमता वायु. गोळेन भ्राम्पमाणस्य तद वपयस्य यद् भ्रमणवृत्तं तत् तस्याहोरात्रवृमि सुप्यते। तद् घटिकामण्डलादपरिमाणं वायुमोले पार्थ एव परिममा- त्वात् । तयासानिपनामिह प्रयते । इसापक्रमवगं ग्रहाणा ताराणावा योऽपामस्तात्कालिको वायुगोळमध्याद् विपः स इष्टापक्रमः तस्य वर्ग .ज्याम'-. २. 'पास्य'. 1. 'पंधिवा-...

·४४ आर्यपटीये सभाध्ये च्यासार्घस्य कृतेर्षिशोध्य मूलीकृत्य लब्धं यन्मूलं तदेव तस्य ग्रहस्य नक्षत्रस्य वा अहोरात्रार्धविष्कम्भः । अहोरात्रशब्देन अहोरात्रवृचमुच्यते । तस्याविष्फम्भा तव्यासाध विषुवदुदग्दक्षिणतो गतः । विपुवत उदग- गतानां ज्योतिपावाहोरात्रवृत्तं कात्स्न्येनोदगेव गतम् । दक्षिणगोळगतानां च दलिणत एव तदोळपरिणाहादल्पत्यादहोरात्रवृत्तस्य । एकगोळ- गतयोरपि द्वयोवृत्तयोः तद्गोळपरिणादाभ्यां तुल्यव्यासपरिणाहयोरेव मण्डलार्धान्तरितो सम्पातौ स्तः। एवं ध्रुवद्वयीमध्यगतानां ज्योतिपां खाहोरात्राणि • ध्रुवासक्तिवशादल्पप्रमाणानि घटिकामण्डलासक्तिकयेण महाप्रमाणानि च । कुतः पुनरिह फोटयानयनं प्रदर्शितं, 'यश्चैव भुजावर्ग' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । न चैतत्सूत्रं गणितप्रदर्शनपरं, तत्क्षेत्रमदर्शनपरमेव । अत्रापक्रमभुजफं व्यासार्धकर्णकमपि यत्किञ्चित्क्षेत्रं कल्पनीयम् । न पुनरपक्रमभुजकपिटज्याकर्णकमेव ; यद्गतेन त्रैराशिनेष्टापक्रम आनीतः। क पुनस्तहीष्टापक्रमभुजायाः कर्णः तत्कोटिळ कल्ल्या इति तत्पदेश- तत्कोटितुल्यव्यासाचप्रदर्शनपरमेवेदम् । तसाद् इष्टापक्रमवर्ग ज्यासार्घकृतविंशोध्य यन्मूलमित्यस्यायमेवार्थः । इष्टापक्रमभुजकस्य गोळ- ध्यासार्धकर्णकस्य या कोटिः सा तदहोरात्रार्धविष्कम्भः। यदिएत्वेन विवक्षितं ग्रहो वायुडु वा तस्याहोरात्रस्य यद् व्यासाचं तत् तस्य कोटिः। यदि तज्ज्योतिर्विषुवत एव उदग्गतं राहिं तद्वृत्तमप्युदग्गत- मेव । तद्विपुवतो यावद्विप्रकृष्ट' तावद्विमकृष्टं च तदिति तत्कोटिमण्डल- स्वरूपपेवेह प्रदर्शितम् । कर्णय कोव्यग्रगः । तस्माद् गोळगध्यादहोरात्र- वृत्तावधि ययासार्ध स कर्णः । कर्णकोट्यन्तरालतुल्या हि मुजा ।' तस्माद् घटिकारण्डलव्याससूत्रस्य स्वाहोरात्रव्यासमन्त्रस्य च यद्विवरं सा भुजा। अपक्रमज्यातुल्यं च तद्विवरम् । अतोऽपक्रमज्यैव तद्भुजा । घटिफामप्टलमध्यादपक्रमज्यायान्तं सूत्रं च्यासार्धम् । तदनभ्रमणत्तमेव .'जस्य' ग.. २. 'त्रविसम्म:-... ३. 'त उद' क.ग. घ...

·गोळपादः । वाहोरात्तम् । तहि तदहोरात्रवत्तमपि घटिकामण्डलतुल्यम् । यतः तदनभ्रमणवृत्तमेतत् । नैतदम्ति तिर्यक्त्वात नस्य कर्णस्य । भ्रमतस्तस्य व्यासार्धसूत्रस्य यदितरदनं तद्वृत्तस्य तन्नाभिकत्याभावात् । तद्यासा_ग्न- भ्रमणवृत्तस्य केन्द्रादिष्टापक्रमतुल्यान्तरे हि तद्यासास्थित रामम् । तद् विप्रकर्षसूत्रं च तद्वृत्ताविपरीतदिकम् । अतस्तकर्णस्य कोटिरेव तद्वच- व्यासार्धम् ! यथालावचस्य व्यासाच प्रान्यमाणान्मुकादल्पपरिमाण. मेव स्यादेवं प्रबहदायुना भ्राम्पमाणस्य तिर्यग्भूतस्य गोळव्यासाघस्य कर्णातकस्य प्रमणवृचम्पासार्थमपि तद्वृत्तव्यासादिल्पमेयेति सादो- रात्रवृत्तं प्रदर्शितम् ॥२४॥ यानि त्रीणि विपुपमण्डलानि घटिकामण्डलमयनदयस्पृष्टं विपुववयस्पृष्टं च तेषु घटिकामण्डलविपरीते समतिरश्चीने एवेतरे । तत्र घटिकामण्डलेन विधु- बस्पृष्टेन च विभक्तस्य वायुगोळस्य ये चत्वारः सण्डाः तेषु द्वावपक्रममण्डलेनापि मेदिती। तेप्वेकः पादो मेषाद्यन धनुराकारेण विदारितः। तौफ्यादिराशि- पकेण तत्प्रतियोगिदिग्गतः पादश्च। तत्र घटिकामप्हलापक्रममण्डलान्तरालमल्पम् अपक्रममण्डलस्य स्वमध्यस्पृष्टविपुवनमण्डलस्य चातरानं महत् । तद्विमागन्ध अयनस्पृष्टविषवन्मरले दृश्यः । स्वस्यापकममण्डलस्य च यः संयोगः स्विस्य घटिकामण्डलस्य च यः संयोगः तदन्तरालं तपरिधी चतुर्विशतिमागमितम् । स्वस्य विषुवरस्पृष्टमण्डलस्य च य. संयोगः तस्यापक्रममण्डलगनायनस्य च यदन्तरालं तत्परिधी पष्टिमागमितम् । एवमयनगतपिपुवनमण्डलपरिषः पादस्य नयतिमागमितस्य विभागः, तापक्षेत्रगत राशि प्रदर्शितम् । तदितरान्त- रालस्याप्यपक्रममण्डलभ्रमणकालोपयोगाद् तद्गतं राशिमिदानी पदश्यते- । इष्टज्यागुणितमहोरात्रव्यासार्थमेव काष्टान्त्यन् । स्वाहोरानाधहतफलमजाछोदयप्राग्ज्याः ॥२५॥ ..नमेत ग .. ३. 'पद' ग.प...

·आर्यभटीये समाष्ये इति । अत्रापि विपुवतः प्रवृत्तापक्रममण्डलेटप्रदेशभुजाज्यवेच्छा प्रमाणमपि व्यासार्धमेव । इतरान्तरालभागस्य पट्पष्टिभागमितस्य ख्या परमापक्रमज्याया। कोटिः फळम् । इच्छाफलं तु स्वाहोरात्रवृत्तगता ज्या । विषुवत्स्पृष्टविषुवनमण्डलतः प्रवृत्ता इत्येकं त्रैराशिकम् । अत्र त्रैराशिकद्वयं युगपत् क्रियते । इयं खाहोरानगव ज्येच्छा। खाहोरात्रविफम्भाष प्रमाणम् ; व्यासार्थ फलम् । इच्छाफलमपक्रममण्डलगतेष्टज्या चापस्य भ्रमणकालासूनां जीवा । साहोरप्रवृत्तस्य घटिकामण्डलादल्पत्वेऽपि तदुभयभ्रमणकालस्तुल्य एव । यथा घटस्य भ्राम्यमाणस्य तदुदरस्य च विलस्य च बुध्नस्य च परिणाहभेदेऽपि भ्रमणकालस्तुल्यः । एवं वाहोरात्रस्यापि भ्रमणे खखपधनतुल्या एवासवः। तस्मात् तस्य स्वरूपद्धनांशस्य भ्रमणकाल एका प्राणः । ततस्तद्तानां फलाना- मल्पत्वात् तामिर्मीयमाना सा जीवा महती स्यात् । तत्रैवं त्रैराशिकम् - यदि स्वाहोरात्रन्यासार्घगताभिः घटिकामण्डलकलाभिः स्ववृतकला न्यासाश्रुतुल्यसब या लभ्यन्ते तदेष्टापक्रमभुनकस्यापक्रमगतेष्टज्याकर्ण- फस्य कोटथा घटिकामण्डलकलामितया , स्वाहोराप्रवृत्तगतकलामिता कियतीति । पूर्वत्र व्यासाधं भागहारा, अत्र गुणकार इति, इष्टज्यायाः काठान्त्यवाहोरात्रार्धमेव गुणकारः। स्वाहोरात्रा भागहारः, फर्क खाहोरात्रकलामिता पूर्वापरायता इष्टश्याकर्णस्य कोटिः। तच्चापीकृतं खाहोरात्रकलामितं सत्कोटिचापम् । तेषां हि प्रत्येक भ्रमणकालः प्राणः । ततस्तावद्भिः प्राणः स्वाहोरात्रगतं तत्कोटिचापं भ्रमति । ततुल्यथेष्ट- ज्यासम्बध्यपक्रमचापभ्रमणकालः, यत उभयोरपि भ्रमणारम्भ परि- समाप्तिय पुगपत् स्यात् । परिसमाप्त्योरुभयोयौंगपद्यानुभयोरग्रस्य संश्लिा- स्वादेव सिद्धम् । आरम्भस्य योगपयं पुनरितराग्रयोविभुवनमण्डलादेव .

·गोळपादः। प्रवृत्त्वात् । विपुवनमण्डलस्य हि घटिकापण्डळसमतिरधीनत्वात् प्राग कत्वं युगपदेचोदेति। उत्तरदर्घ कृत्सं युगपदेवास्तमेति च । एवं विश्लिष्टा- प्रयोरप्युदयस्य योगपद्यात् तद्भयचापखण्डयोभ्रंमणकालस्तुल्य एव । भारम्भस्य योगपद्याय राजादित्युक्तम् । अजशब्देन विषुवत्नदेव उप- रयते । ज्याशब्देन चापीकरणयोग्यत्वं सूचितम् । प्राक्शन्देन श्रीवायाः प्रागायतत्वमुच्यते । स्वाहोरात्रसम्बन्धिफळचापस्य यावता कान भ्रमणमिष्टज्याकर्णस्य तिर्यक्त्वात् तत्सम्बन्धिचापस्य महतोऽपि वास्तव कालेन भ्रमणं युक्तमिति प्राग्ग्रहणेन द्योत्यते । मागादिदि व्यवस्था च प्रवदवायुभ्रमणवशादेव । अत एव खाहोरात्रवृत्तानां पूर्वा- परत्वम् । तदपेक्षयैवापक्रममण्डलस्य तिर्यक्त्वमपि । निरक्षदेशापेक्षया सर्वाण्यपि स्वाहोरात्रमण्डलानि पूर्वापरायतान्येव । उचरतः पुनरस- महत्वानुरूपं स्वाहोरात्रोपरिभागस्य दक्षिणतोऽवनामा, अघोमागस्यो- वरत उन्नामश्च स्यात् । अतस्तस्योन्नतप्रदेशस्यावनतप्रदेशस्य चाप कर्वस्वं विहन्येत । तथापि पूर्वापरपाईयोः पूर्वापरत्वं स्यादेव । अत एवोर्थ- प्रदेशस्याघोभागस्य च परस्परं दक्षिणोत्तरत्वं च स्यात् । अघोभागाद- दक्षिणत एवोयभागः, ऊर्श्वभागादुत्तरत एवाघोभागश्चेति । तदशादेव सर्वत्रापि दिनियम इति च स्वाहोरात्रजीवायाप्रागायतत्वोक्त्व योतितः ॥ २५ ॥ एवमपक्रममण्डलावयवानां विपुवत्प्रत्यासमप्रदेशस्य भ्रमणकालस्यास्पत्य सतः कमेण महत्त्वं च तत्त्वतः प्रदर्थ साक्षे देशे पुनस्ततोऽपि विशेष प्रदर्शपित समथर्षासवः मदर्यन्ते- इष्टापक्रमगुणितामक्षज्यां लम्बकेन हत्वा या । स्वाहोरात्रे क्षितिजा क्षयवृद्धिज्या दिननिशोः सा ॥२६॥ ..'तम्म....

·आर्यभटीये ,सभाष्ये इति। अपक्रमयुक्तिवदेव क्षितिज्यायुक्तिरपि, उभयत्रापि गोत्र. पृष्ठगतयोः गोळतुल्यपरिणादयोः द्वयोर्वचयोश्वार्धान्तरितसम्पातत्वात् । तत्सम्पातात् प्रभृति तदन्तरालानयनविषयत्वात् त्रैराशिकस्य । तथापि तस्य चास्याचेच्णप्रमाणभेदादेव भेदः । तत्र हि कर्णात्मके इच्छाप्रमाणे, अन्न कोटचात्पके । उभयत्रापि भुजैव प्रमाणफलमिच्छाफलमपि। स्वाहो. रात्रवृत्तगतत्वात्, क्षितिज्याया उनपण्डलविपरीवदिफत्वात , सितिजो- मण्डलान्तरालावगाहित्वाच। क्षितिजगतानां ज्यानामेव कर्णत्वम् । उन्मण्डलव्यातानुरूपा च कोटिः । उन्मण्डलात् प्रभृति क्षितिजामा- क्षितिज्या भुजा। अन प्रणफलक्षेत्रप्रदर्शनाय क्षितिजोचरस्वस्तिके सूत्रस्यैकमग्रं वद्धा गोळान्तरुपरि नीत्वा उन्यण्डलार्ध्व क्षितिजतुल्यान्तरे. दक्षिणोत्तरहत्तेऽन्यदयं वनीयात् । तस्याधोगतम क्षितिजव्यासार्धकर्णस्य सुजाग: तच्छरोना उन्मण्डलच्यासार्थ कोटि: । सा च लम्बज्यातुल्या,. असकोटित्वात् । सेह प्रमाणम् । अक्षज्यातल्या तद्भुजा फलम् उन्मण्डलघटिकामण्डलसम्पातात् , प्रभृति स्वाहोरात्रावधिज्योन्मण्डल- गता इष्टापक्रमतुल्पेच्छा। सा च उन्मण्डलव्यासानुसारिणी, उन्मण्डल- परिष्येकदेशस्य ज्यात्वात् । सापि पूर्वयदुन्माहलोदव्यासार्थे वा कल्प्या। एवं उत्तरगोळगतं क्षितिज्याभुजक क्षेत्रं प्रदर्शितम् । दक्षिणगोळेऽपि क्षितिजदक्षिणस्वस्तिके मूत्रत्यैकमग्रं बड़ा अघो नीत्वा उन्मण्डलादघोऽपि सितिजान्तरे दक्षिणोत्तस्यत्ते वनीयात् । अत्र तदुपर्यधं फलम् | उन्मण्डल- च्यासा तच्छरोनं जोरिः। सेव प्रमाणम् । उन्मण्डलवृत्तस्थेष्टापक्रमज्यै- घेच्छा। स्वाहोरात्रमण्डलगतैवैच्छाफलात्मिका क्षितिच्या । उभयत्रापि सितिजगता|ग्रज्यैव कर्णः। सत्र वर्णस्य अशातत्यादेककोटया इच्छात्वम् । अत एव रोगव्यासार्थस्य कोट्यात्मकस्य प्रमाणत्वं च । इतरयेच्छा- प्रमाणयो, समानजातित्वं न स्यादिति । यदि प्रथममायानीयते ताई । १. रोम्या'-ग.

·गोळपादः। तस्या इस्छात्वं क्षितिजव्यासार्धस्य प्रमाणत्वं च। तदाप्यक्षज्यैव फलम् । क्षितिज्यवेच्छाफलमपि । सा शितिजा शितिसम्बन्धिनी ज्या । सा खाहोरात्रे स्थिता । साहि दिननिशोः क्षयद्धिज्या। तचापनमणकालेन हि दिननिशोः क्षयवृद्धी स्याताम् । स्वाहोराने भ्रमतां ज्योतिषामुन्मण्डला- लभ्रमणकालस्य अघोगतस्याहोरावनपणकालस्य च तुल्यतया भाज्यम् । तत्पार्धगतत्वादुपिण्डलस्य । तत उन्मण्डला यावत्यन्तरे मितिनं स्पृशति तत्र हि उदया। तत्प्रदेशयोत्तरगोळे उन्मण्डलादधोगत एव । तत्रोदितस्य ज्योतिष उन्मण्डलप्राप्तिविता कालेन तावता दिनाघस्याधिक्य स्यात् । उन्मण्डलदक्षिणोचरमण्डलान्तराळभ्रमणकालोदि अहोरात्रपाद निरस- देशे ततुल्यमेव दिनाधं सर्वेषामपि । सादेशे पुनरुत्तरगोळे क्षितिजस्य अधोगतत्वाद् उन्मण्डलक्षिति नान्तराटनपणकालेनाधिकम् । दक्षिणगोले तु उन्मण्डलार्ध्वगतत्वात् क्षितिजस्य तदन्तराळभ्रमणकालेन न्यून च । कथं पुनस्तद्रमणकाल आनीयते। तदानयनमपि स्वाहोरात्र इत्यनेन सूचितम् । स्वाहोराने स्थिता हि क्षितिज्या । स्वाहोरात्रवृत्तं च गोळ- परिणाहादस्पम् । तस्मालकोदयन्यायेनानापि गोळकलाभिर्मिताया: क्षितिज्यायाः स्वफलाभिर्मायमानाया आधिक्यं स्यात् । मापकभूतानां स्वकलानामरूपत्वात् । इति लक्कोदयप्राग्ज्यावापि राशिकम् । राशिकवाचोयुक्तिवरम् - यदि स्वाहोराबव्यासानुल्याभिगोळकलाभि- विज्यातल्या खाहोरात्रातफला लभ्यन्ते, तदा क्षितिज्यातल्याभिगोल. कलामिः कियत्यः स्वाहोरात्राचकला लभ्या शते । गुणफारः। स्वाहोरामितव्यासाय मागहारः। फलं स्याहोरात्रता स्वकखखपद्धनांशप्रमिता शितिनोन्मण्डलान्तरचापज्या। ततस्तथा सन्द्रमणासः, 'प्राणेनेति कळां भ'मिति लिलामाणोत्तुल्यायोक्तः । उपचयापचयरूपेण क्षयद्धी चरत इति । ' एव चरशब्देनाभिधीयते' तत्र व्यासा १. ram-ग... १. पप्रमण'-..मेर वषा-5. ४. रात्रम्यान ·भार्यमटीये समाये इति गोविन्दस्वामिना प्रसिद्धायाश्चरसंज्ञायाः प्रतिनिमित्तं दर्शितम् । फस्योपचयापचयरूपेणेत्येतन्महाभाष्य एव सिद्धम् । 'पण्मुहूर्ताश्चराचराः ते कदाचिदहर्गच्छन्ति कदाचिद्रात्रिम् ' इत्यवेति भावः । तत्रोत्तरायणे अह उपचयं निशाया अपचयं च कुर्वन्तश्चरन्ति । दक्षिणायने तु व्यत्ययेन। उत्तरायणादौ दिनमानं चतुर्विंशतिनाडिकाः, पद्मिशञ्च निशामानम् । ततः प्रभृति क्रमेण निशातो विनिर्गच्छन्तोऽवयवशो दिनं प्रविशन्तस्तदन्ते दिन पत्रिंशन्नाड्यात्मकं, चतुर्विंशतिनाड्यात्मिका च रात्रि कुर्वन्ति । सतः क्षणान्तरात्प्रभृति अहोऽवयवशो विनिर्गच्छन्तो रात्रि प्रविशन्तश्च चरन्तस्तदन्ते रात्रि पत्रिशन्नाड्यात्मिक दिनश्च चतुर्विंशतिनाड्यात्मकं कुर्वन्ति । एवं सर्वदापि चरन्तः क्षणमपि न तिष्ठन्तीत्यर्थः ॥ २६ ॥ लकोदयात् स्वदेशकालोदयस्य चरवशायो भेदः तमेव प्रदर्शयति- उदयति हि चक्रपादश्वरदलहीनेन दिवसपादेन । प्रथमोऽन्त्यश्वाथान्यौ तत्सहितेन क्रमोत्क्रमतः ॥ २७ ॥ इति । यद्यपि चक्रपादस्य विपुवतः प्रभृत्यायनान्तं महापरिमाणत्वं तदवयवानां तुल्पानामेव भ्रमणकालस्योक्तं तयापि चक्रपादस्य करन- भ्रमणकालो दिनपादतुल्य एवेति निरसदेशे दिनपादेनैव चक्रपादो भ्रमति । साझदेशे पुनश्चरदलहीनेन अहोरात्रपादेन चक्रपादः प्रथमोऽन्त्यश्च भ्रमति । फदिपादौ पुनश्चरदलसहितेन दिनपादेन । तत्रापि क्रमो विवक्ष्यते । विपुवद् द्वयमभितो याश्चतस्रः कला तासां निरतदेशे भ्रमण- काळस्तुल्प एव । स द्वितीयादिभ्रमणकालादल्पथ। स चैकस्मात् प्राणाद् व्यासार्घतुल्यच्छेदैः व्यासान्त्यिस्याहोरात्रान्तरालतुल्यैरवयवैहानश्च । स स्वकलासम्बन्धिचरसंस्कृतः तासां खदेशभ्रमणकळा: स्युः। एवं तचत्मदेशलङ्कोदयासवः वचचरदलासुभिा हीना युक्ताच मृगकर्यायो- काला-क...

·गोळपादः। . विपुवतः प्रभृति तत्तद्भुजाचापस्य स्वदेशोदयासवः परित्ययः। एव- मेतदन्तेन ग्रन्थेन ग्रहाणां स्वस्वमध्यसावनस्य स्फुटसायनस्य च अन्त- रालकाले: कानन प्रतिपादितः। फयं पुनः सावनस्य द्वैविध्यं मध्य. सावन स्फुटसावन चति । तद्भेदकारणं सूर्य सावने तावत् प्रदर्यते । तस्य तस्योदयद्वयान्तरं हि सफीयसावनम् । तत्र मूर्यसायनं 'रविभूयोगा दिवसा' इति विशेपेण च प्रदर्शितम् । चन्द्रादिसावनमपि 'मगणा द्वयोर्द्वयोः' इत्यादिना समान्यन्यायेन सिद्धयति । सूर्यसिद्धान्त तेषामपि- भोदया भगणः स्वैः खैरूनास्तस्योदया पुगे" इति सर्वेषां पुगसावनदिनानि प्रदर्शितानि | यानि पुनः सूर्यसावन- दिनानि तानि युगभूदिनान्युच्यन्ते । युगकालेन तेषां सर्वेषां तुल्यतया विभक्तो यः कालः ततुल्यानि सर्याप्यपि कल्प्यमानानि मध्यमसावन- दिनानि। तैरेव मध्यमाद्यानयनं युक्तं, यतस्तुल्यपरिमाणानामेव त्रैराशिक- योग्यता। वतीतदिवसेषु यचरमो दिवसः तदयमानकालजमेव अहर्गणेनानीतं मध्यमादिकम् । तता प्रारू पचाच स्यात् सूर्योदयः । फयम् । अहर्गणेन राशिकानीतं रविमध्यमं यावद्रात्यादिकं घटिका- मण्डले नावति प्रदेश उदिते मध्यमसाधनेनानीताहर्गणपरिपूर्तिः । अप- क्रममण्डलस्पार्कविम्वधनमध्यस्य क्षितिजप्राप्तौ हि स्फुटसायनादिनस्य प्रतिपत्तिाउदो वा । मध्यमतुल्ययटिकामण्डलप्रदेशस्य स्फुटतुल्यापक्रम- मण्डलमदेशस्य चोदययो न योगपधनियमः, कादाचित्कमेव योगपयम् । प्रायेण भिन्नफालायेव हि तत्सदेशोदयौ। तन्नेदकारणं त्रिविधम् । मध्यमस्फुटभेदः, स्फुटस्यापि फाळक्षेत्रभेदः, सिति जोन्मण्ट लोटयफालान्त- रालभ्रमणभेदय रवः। तत्र सूर्यरफुटभुजापा: फाल उक्तप्रकारण नेयः। सूर्यस्फुटेऽयनचळनं प्रसिप्प, बाहुज्या गृहीत्वा, तां पृषा विन्यस्य अपक्रम स्वादोरानं चानीय, 'इष्टग्यागुणितमहोरात्रख्यासार्थमित्यादिना इत्याण. . ३.3-ग.प. १. सावत'.. ४. व योग्ययो:-- १. गोसाः सु-ग-प... ५. 'दयामेदव रपेः क्षितिज-प.

·आर्यभटीये सभाष्य . क्रममण्डकावयवानामुदयपकारभेदनिमित्तः प्रत्यवयवमुदयकालभेदः अत्रो- पपादितः। कथम् । अत्र हिशब्देनोपपचिः सूचिता। तत्र प्रथमपाद आनयनक्रमेणैव उदेति । तत्र प्रथमभागस्य यावानुमण्डलोदयकाले सवोदयकालत्वेनानीतः। ततः स्वदेशचरदलहीनेनैव कालेन स्वदेश उदेति, यतस्तदादेर्विषुवत उन्मण्डलोदय: क्षितिजोदयश्च युगपदेव । तदग्रस्य तु उन्मण्डलोदयात् प्रांगेव क्षितिजोदयः, यतो निरक्षदेशादुत्तरता क्षितिजोदगर्धमुन्मण्डलादधोगतम् । क्षितिजोन्मण्डलोदयान्तरकालच चर- दलाख्यः । तेन साक्षनिरवदेशयोर्युगपत् प्रारब्धस्य साक्षे प्रागेवावसानात निरक्षदेशोदयकालादल्पत्वं साक्षदेशोदयकालस्य। एवमन्त्यपादेऽन्त्य- भागस्य सुगपदुदयावसानं, भिन्नकालय प्रारम्भः। तत्र क्षितिजस्योर्ध्व- गतत्वाद् उन्मण्डलोदयात् पक्षादेव क्षितिजोदय इति पश्चात् प्रारम्भाष युगपद समाप्तव निरक्षोदयादल्एकालय साक्षोदयस्य । एवमुदगयन- गतानां सपामवयवानाममुदयारम्भादधः परिसमाप्तिश्वाल्पकालत्वम् । विषुवतो'विप्रकृष्टानां क्रमेणाधिक्यं च स्यात् । लष्कोदयानां तावदाधिक्यं गुण्यस्य साम्येऽपि हारकाणां तचरवाहोरात्राणा क्रमेण हासात सकलाया: पिण्डज्याया गुणकारत्वाच युज्यत एव । गणितसिद्ध चैतत् सर्व स्व. देशोदयानामपि चरसंस्कारवशाद पूर्वखण्डापेक्षयोत्तरखण्डानां महत्त्वे शोध्यानां चरखण्डानां क्रमेणाल्पत्वादेव सिद्धम् । दक्षिणायनावयवानां च उदयारम्भक्षितिजप्रदेशाद् दक्षिणत एवावसानाद तत्प्रदेशस्य वायुगोळ अर्धगतत्वादितरस्मात् तत्वञ्चरदलखण्डाः क्षेप्याः। तत्र कादित्रिके क्रमेण, तुलादित्रिक चोरक्रमेण चरदलखण्डाना महत्त्वात् तत्संस्कारालको क्यानां निम्न प्रतिपूर्यंत, धनात्मकत्वात् तत्र चरस्य । उदग्विषुवत्यृणा- स्मकत्वात् कालक्षेत्रयोर्वेपन्यं महदेव स्यात् । 'क्रमोत्क्रमत' इत्यनेन एतद्विवक्ष्यते । भोजे पदे भुजाया क्रपेणोदयः। युग्मपदेऽपि भुनाया १. विधाना'-..

·गोळपादः। एवोत्क्रमेणोदयः । न पुना राश्यादीनाम् अवाञ्च्छिरत्वात् तत्र भुनाया इति । एवं तत्तत्क्षेत्रावयवानामुदयकाले ज्ञाते इष्टधुगतेन तत्कालोदयलमी- नयनमपि सुगमम् । कयम्। उदये तावदादित्यस्फुटतुल्यं हि लमम् । तत्र धुगतसम्बन्धिक्षेत्रे क्षिप्ते खलु उदयलग्नं स्यात् । तदर्थ मख्यादिमि. रानीता स्वदेशोदयप्राणा मृगकर्यायो पृथक् पृथगवघार्याः। तेषु सायनार्कवर्तमानचापोदयमाणैः तद्गन्तव्यकला हेत्वां, मख्या विभज्य, लषान् प्राणान् द्युगतप्राणेभ्यो हित्वा, चापशेपं रखो क्षिप्त्वा, तदेष्य. चापानां यावतां प्राणा युगतशेपाच्छोध्यास्तायतापभागानपि क्षिप्त्वा शेपासून मख्या हत्ता, तदुदयमाणहत्या, आता: कलाश्च सिप्वा, अयन- चलनं विशोधयेत् । तद् उदपलमम् । पड्भाधिकमस्तळमं यत उपत उदयकालतुल्योऽस्तं गच्छतोऽस्तकालेऽपि । यदा नसोदयेषु मृगकर्यायो. यंत्ययेन चरं संस्कृत्य पठितरस्तप्राणैर्निशागतासुभिश्च एवमेवास्तलग्न- मानयेत् । युगतकाळज्ञानाय प्राग्वदर्कळनयोरासंधुगतमानीय विश्लेपयेत् । अनोभयथापि रविस्तात्कालिक एवं प्रायो, नौदपिका, घुगतनाच्यादेः सावनावयवत्वात् । औदयिका:ग्रहणे हि द्युगतासवोऽप्याा एव प्राधाः, तेषामप्रसिद्धत्वात् । सावनधुगतेनैव लग्नमानीयते । एवमेव लोदयः नताभिश्च मध्यलमानयनं कार्यम् । तच्च पदाधिकं पाताळलनम् । पतत्सर्वमत्रोक्तर्गणितगोळन्यायः सिद्धमेवेति भावः ॥ २७ ॥ एवममीष्टकाले ग्रहाद्यानयनं प्रदय तत्कालज्ञापनार्थ छायानयनं प्रदर्यते। छाययैव हि दिने गतकालविज्ञान, रात्रावपि यस्य कस्यमिद ज्योतिषः छाययैव गतकालो ज्ञातुं शक्य इति छायाासवृद्धिहेतुः शङ्कः प्रदीते - १.नमनिताको लपका-या दिनगनल' ·५२ आर्यमटीये समाष्ये पिण्ड चानीय, पुनस्तदपक्रमज्ययैव चरदलासूनानीय, मकरादिके तत् प्राणीपण्डाद् विशोधयेत् , कर्यादिके भुजाचापप्राणपिण्डे क्षिपेच । तदा स प्रागपिण्डो रब्युदयस्य स्वभुजाम्लवियुवदुदयस्य चान्तराजकाजा स्यात् । प्रथमपादे स एवोदगविपुवतः प्रभृति रव्युदयगतकाल: स्यात् । द्वितीये पादे पुनर्भुजासम्बन्धिकालस्य ज्ञातत्वात् तब्रुजायाथावाविषुवतः प्रवृत्तत्वात रविभुजाप्राणपिण्डं पडूाशिभ्यस्त्यक्त्वा शिष्टं रव्युदयकालज आशुगतकाल: स्यात् । तृतीये पड्राशियुतः प्राणपिण्टः चतुर्थे मण्डतः शोधपित्वा भिटमासंयुगतत्वेन ग्राह्यम् । एवं रब्युदये आधुगतं स्यात् । अहर्गणानीतमध्यमेच्छाकाले रविमध्यमतुल्यपेयार्सागतम् इति तयो. विश्लेषो मध्यमस्फुटसाइनान्तरालकालः । तस्य या ग्रहभुक्तिः सा मध्यम- सावनात् स्फुटसावनस्याधिक्ये मध्यमसावनानीते ग्रहमध्यमे योज्या इतरथा विशोध्या। पुनरेतत्संस्कृतं रविपध्यम स्फुटीकृत्य प्राग्वदेव रव्युदयकाल जातमासंधुगतमानयेत् । तस्य अहर्गणानीतरविमध्यमस्य चान्तरालकलाश्व ग्रहभुक्तया हत्वा चक्रकलाभिर्विभज्य लन्धमहर्गणानीते रविमध्यमे यथोक्तं संस्कुर्यात् । पुनस्तन्मध्यमस्यापि स्फुटीकरणादिक्रमेण अविशेषयेत् । अविशिष्टस्य रव्युदयासंधुगतस्य अहर्गणानीतरविमध्यमस्य च अन्तरालकलो एव सर्वेषां ग्रहोचमध्यमानामिच्छाराशिः। तेनाः- दिनभवाः स्वमध्यगतीईत्वा पक्रकलाप्ताः कलाः तत्तन्मध्यमेऽपि रविवव संस्कुर्यात् । एवं सर्वेपामादित्योदयकालमध्यमं स्यात् । कयं पुनर्मध्यम- सावनाहोरात्रान्त रविमध्यमतुल्यमार्शागतम् । युगकालस्य युगभूदिनांश एकं सावनदिनमिति सर्वेषां सम्पतिपन्नमेव । तस्माद् युगाःदिनगणे भूभगणत्वेन पठिते युगभूदिनैर्विभक्ते यत् फलं तदेकस्य सावन दिनस्यार्थ- दिन सावयवं स्याद् इति तस्मिन् युगाःदिनगणे युगभूदिनहियमाणे एकं फलं परिपूर्ण ग्राह्यम् । तच्छिष्टं च रविभगणतुल्यम् ; 'रविभूयोगा १.'लप्रदेशसचोदयोः- १. 'दपरभेदक्ष र शितिन'-स.

·गोळपादः । ५६ दिवसा' इत्युक्तवान् । मगणा यो यो: ये विशेपशेषा इति तयो- विश्लेषस्य युगभूदिनवादेव शिष्टस्य रविभगणतुल्यत्वं सिद्धम् । तत् शिष्शचक्रकळाहताद् भूदिनरेव विभज्य लब्धास्तदंशाः प्राणात्मका रवि. गतिकलातुल्याः। तस्माद रविमध्यमसहितमाले दिनमेव सावनदिनम् । पुनः कलियातसावनदिनसम्बन्ध्यार्सदिनानयने यकस्य सावनदिनस्य ईयदा दिनं तदा कलियातः कियन्तीति । तदेवाहर्गणगुणितं रविमध्यम. सहितसावन दिनमेव । तस्माद्याताहर्गणे सावनात्मके रविभगणसहिते सति अधीशकोंदयात् मागतीतानि आर्कदिनानि स्युः। पुनरादित्य- भगणशेपं यन्मध्यम वर्तमानाक्षदिने तत्तुल्यः कालो गत इत्यादित्यमध्यम- तुल्यत्वं मध्यमसावन दिनान्ते वर्तमानार्सदिनधुगतस्य। तस्माचक्रकलाहते यातादिनगणे कलीकते रविमध्यमे च सिते या राशिः स्यात् तावतां प्राणानां मध्यममेव याताहणेनाप्यानीतम् । स्फुटार्कोदयकालजमाणानयने पुनरयं विशेषः - कलीकृतरविषध्यमस्थाने देशान्तरसंस्कताविशिष्टरवि- मध्यपम्पुटेनानीत आणुिगताण एवं क्षेप्य इति, तदानयनपरमिदमार्या- सप्तविंशन्यात्मक वाक्यम् । तत्रायनचलने मति रविमध्यमेऽप्ययनचलन संस्कृत्येव रविपाणपिण्डेन सह विश्लपेण कार्यम् । यतो रविस्फुटेऽयन. पलनं संस्कृत्यैव तत्माणा आनीताः। याताहगणप्राणानयने पुनरयन- चलमं न कार्यम् । केरलमध्यममेव तत्र लिप्तोकृत्य क्षेप्यं, यत आर्स- दिनाबसानात् प्रागेव घटिकापक्रमयोगो विपुवदाख्य उदेति, अयन- पळनस्य घनले ऋणये पश्चाच्च । अतो वर्तमानाक्षदिने पूर्वादिनकदेश एव अयनचलनतुल्यो विषुवदादित्याय प्रक्षिप्यते । तेन न युगयातमाण, पिण्डस्य भेदः । स्फुटाऊदयप्राणेषु पुनर्व्यत्ययेन च संम्कार्यम् | आई- दिनमतेपणे वर्तमानादिनजत्वायेति बोद्धव्यम् । एवमुदयकाले ग्रहस्फुटं प्रदर्शितम् । किश्श, अभीष्टकालोदयळनाद्यानयनप-पत्रैव सृचितं यतोऽप- २. 'तेन युग'-प.

·आर्यभटीये ममाप्ये स्वाहोरात्रेष्टज्या क्षितिजादवलम्बकाहतां कृत्वा । विष्कम्भाविभक्ते दिनस्य गतशेषयोः शङ्खः ॥२८॥ इति । एतस्मिन्नहर्गण एतापति ग्रुगते देवदचस्योपनयनं कार्य- मिति पूर्वोक्तनैव गणितेन ज्ञाते स काल: पुनरिदानी प्राप्तो पा नवेत्येतच्छकुयन्त्रेण छायां परिचिव ज्ञाटुं शक्यमिति, तदर्थमपि यत्नान्तर कार्यमिति तत्प्रदर्शनपरत्वादस्य ग्रन्यस्य पूर्वेण सह सम्बन्धः । अभीएकाले या स्वाहोरात्रवृत्तगता ज्या सा स्वाहोरात्रेष्टज्या। सा दिनगतस्य दिनगन्तव्यस्य वा प्राणात्मकस्य जीवैव । ततः सितिजादेव प्रवृत्ता ग्राह्या, क्षितिजे हि उदयमस्तं च गच्छतीति । एतदुक्तं भवति- वाहोरात्रे यत्राभीएकाळेऽपिम्वयनमध्यं वर्तते, क्षितिजसमय यः प्रदेश: तदन्तराळज्या न ह्यर्धारिमका स्यात् । यतः खाहोरावपार्वतः प्रत्तेह जीवा निरतदेशेऽयजायता स्यात् । सातदेशेऽपि तस्या दक्षिणो. परतयैव तिपित्तम् । नापि पूर्वापरतया। क्षितिजस्य स्वाहोरात्रपार्थत्वा- भावाद । उन्मण्डलप्रदेश एवं हि स्वाहोरात्राणां पार्धमागः। तस्माद उत्तरगोळे उन्मण्डलादधोगतत्वात् क्षितिजस्य ततः प्रवृत्ता वाहोरात्र- वृक्षार्धज्या ईषदुचाना स्यात् । ततस्तस्पोाग्रमघोऽयात् पारगतम् । दक्षिणगोळे पुनस्तदग्रस्यावनतत्वाद् अर्थानं प्रत्यग्गतम् । प्रत्यकपाले तु विपरीतम् । तस्माद् उपयथापि नस्या जीवावास्तिवत्वं स्यात् । तन्माभूदित्युन्मण्डलादेव ज्याग्रहण कार्यम् । नत उत्तरगोळे युगतासुभ्य- श्वरासूरत्यक्त्वा शिष्टत एव जीवा ग्राह्या, दक्षिणगोळे तु चरमाण- सहितम्यः । सा वार्यात्मिक वर्णभूतया तया तु कोटिरूपः शरखण्ड एवोदग्गोळे लभ्यते । न करनः सः भूपा लगता- दुमण्डलादेन तत्कर्णभूताया जीवायाः प्रवृत्तेः । दक्षिणगोळे चोन्मण्डला- दर्जगता पालिकेव । मा क्षितिज्योनेव श्रुतिः शकुकोरिकपत्रस्य ।

·गोळपादः। अता सापि नार्घज्या। किन्तु खण्डज्येव । दृमण्डलप्रतिमण्डलगना शुकुस्तु क्षितिज मण्डलसम्पातात्प्रभृति ग्रहविम्बयनमध्यानाधज्या । सा झत्र कोटिः। संवेहानेया, तदधीनलाच्छायायाः। ततस्तत्संबन्धी कर्ण एवेरछात्वेन ग्राह्यः । स च क्षितिजादेव प्रवृत्तः । अत उक्तं क्षितिजादिति । कयं पुनस्तस्य कर्णस्यानयनम् । उन्मण्डलात् प्रताया जीवायां क्षितिजोन्मण्डलान्तरालगता तशरज्यापि योज्या । तदानी कृत्स्ना कर्णः सिद्धयति सौम्ये । याम्ये शोध्या च । सा पुनर्न समरतज्पा, नाप्यर्धज्या । एवमस्य क्षेत्रात्याकृतिः। उत्तरगोले अदिधिक तचाप- क्षेत्रम् । दक्षिणगोलेऽर्थानमेव । का तर्हि, खण्डग्यात्मिकच । एवमानीता जीवा स्वाहोरात्रार्थसखपड्यनांशकलापमितव, यतो दिनगतोपयों प्राणानामेव जीवा गृहीता। स्वाहोरात्रालखपड्यनांशभ्रमणकालतुल्य एव च प्राणः। तस्मान् तस्या ज्योतिषककलाप्रमिताया लामाये राशिकम् - यदि त्रिज्यातुल्याभिः स्वकलाभिरपक्रमकोटितयानीत- स्वाहोरात्रन्यासार्धतुल्या ज्योतिथक्रकला लभ्यन्ते, तदैतावतीमिः स्व. कलामिा कियत्यो ज्योतिबककला लभ्या इति। स्वाहोरात्रन्यासार्धन हत्या त्रिज्यया हरणं कार्य तस्या, तदर्य खादोरात्रग्रहणम् । तया शङ्कानपने पुनरिद पैराशिकम् -- यदि सासदेचे विष्कम्भाषेतुल्पाया: खाहोरात्रजीवापा: कर्णभूताया लग्यमतुल्या फोटिल पते, तदास्याः स्वादोरापूज्यायाः फियतीति स्वाहोरात्रटपायस्यौछितिलभ्यते । सेव खेरुछितिः, रव्यग्रन्चात् स्वादोराष्टज्यायाः । एवं दिनगतस्य शेषस्य वा शः कार्य इत्यर्थः । इतापरं कर्म गणितपादोक्तयुक्तथा सिद्धम्। तत्र याच भुजावर्ग' इत्यादिना निग्यावर्गान्तरमूल छायेति सिद्धम् स्वतफलानपा राशिकसूत्रेण च द्वादशाहुल- शकुच्छणयाफर्णाहगुलानयनमपि सिदम् इति, न किञ्चिदिह वक्तव्यमय शिष्टमिति भावः। छापायां प्रमाय झाताया दिनगनगन्तव्यानयनमपि विपरीतकर्मणेव सिद्धम् ।। २८ ॥ 8 ·५८ भार्यभटीये सभाव्ये अतः प्रासद्रिकमेतत् क्षेत्रगतभुजानयनं प्रदश्यते- विपुवज्जीवागुणितः स्वेष्टः शङ्कुः खलम्बकेन हृतः। अस्तमयोदयसूत्राद् दक्षिणतः सूर्यशकग्रम् ॥ २९ ॥ इति । तर्हि तदपि न वक्तव्यम् । त्रैराशिकसूत्रेणेव सिद्धत्वात् । नेप दोषः । एतद्युक्तिवैशवाय छायाभुनानयने शङ्कग्रोपयोगमदर्शनाय चेदं सूत्रमारभ्यत इति । तस्मादेवमिह क्षेत्र प्रदर्शनीयम् । पूर्वस्वस्तिकाद् अग्रान्तरे क्षितिजे सूत्रस्यैकमग्रं बड़ा परस्वस्तिकादपि तावत्यन्तर एव बध्नीयात् । एवमुभयोर्गोळयोरस्तोदयसूत्रं प्रदयम् । स्वाहोरात्रे पुनः यत्र भास्वद्विम्बमवतिष्ठते, तत्र सूत्रस्यैक्रम बद्धा. अन्यदयमस्तोदयसूत्रे तत्सनिकृष्टप्रदेशे वध्नीयात् । सा स्वाहोरानेज्या । उन्मण्डलेऽपि स्वाहो- रात्रस्पृष्टयोः पूर्वापरदिशोः सूत्रस्याग्रद्वयं बध्नीयात, तद् उन्मण्डलास्तोदय- सूत्रम् । यः पुनरुभयोरस्तोदयसूत्रयोरन्तराळतुल्यवाहोरात्रेष्ठज्याखण्डा, सा क्षितिज्या । सैव स्वकलापमिता चरज्या। एवं स्वाहोरात्रेटज्या- कर्णस्य द्वा खण्डौ पृथगानीय योजिती। महाशकुरेवास्य क्षेत्रस्य कोटिः। तन्मूलस्य अस्तोदयसूत्रस्य चान्तरालं शक्यम् । तच्च नित्यदक्षिणम् । 'अस्तमयोदयसूत्राद् दक्षिणतः सूर्यशकग्रम्' इति । सा भुजा ॥२९॥ यः पुनः क्षितिच्यामुजकस्यापक्रमकोटिकस्य कर्णः पूर्वमनुक्तः स इदानी प्रदर्थ- परमापक्रमजीवामिष्टज्यार्धाहतां ततो विभजेत् । ज्यालम्बकेन लब्धार्काया पूर्वीपरे क्षितिजे ॥ ३० ॥ १. नाम-प. प.. १. 'समय'-5.

·गौळपादः। इति । एशब्देन आदित्यना विवश्यते, अर्कोग्राया इहा. नीयमानत्वात् । प्रदर्शनं चैतदिन्दनादः। तदयम:- परमापक्रमनीवा- मादित्यभुजज्यया हत्वा ज्याळम्बकेन विभजेत् । तत्र लब्धाांग्रा ज्या। उपदादित्यप्रदेशऽयं यस्याः सा जीवाया। पूर्वापरे क्षितिने सा पूर्वा- परक्षितिजाः पूर्वापरमबादकोंदयास्तमयविप्रकर्षपदर्शनापावतिष्ठते ! अत्रापि त्रैराशिकदयमेकीकृतम् । तत्र प्रयमेन अपक्रम आनीयते । तब पूर्वमेव प्रदर्शितम् । द्वितीयत्रैराशिकक्षेत्रप्रदर्शनाय स्वाहोरामोन्मण्डल- सम्पातादुभपतः क्षितिजोन्मण्डलविवरान्तरे साहोरात्रवृत्ते म्यानमय गधीयात् । तदर्थ सितिज्पा। इतरगोळेऽपि तावति स्वाहोरात्रमण्डले एवमेव सितिज्या वधीपात् । सितिज्यासूत्रमध्ययोः पुनरन्यत् सूत्रं बधीयात् । तदर्धमपक्रमज्योन्मण्डलगता। तद्धटिकामण्डल सम्पाते सूत्रस्यैकमग्रं बड़ा अन्यत् क्षितिज्याने सितिजे वधीयात् । सा अर्कोग्रा , सा कर्णभूता। अपक्रमज्यया कोव्येच्छात्मिकया लम्बकेन प्रमाणेन चेहााग्रानीयते । यदि लम्बस्तुल्यया कोट्या व्यासार्ध तुल्य! कर्णो लभ्यते, तदापक्रमतुल्यया कियानित्यकामा ज्या लभ्यते । सत्रापझमानयने पासा मागहारः। तेनार्कानानपने व्यासाध गुणकारः। ततस्तयोस्तुल्यत्वानष्टयोरिटज्यास्य परमापक्रमज्या गुणकारः, लम्बको भागहारः, फलमांना इति । विक्षेपवतां पुनः स्फुटापक्रमज्ययैव खान- ज्यानयनं, न पुनः सायनभुजज्यया पातोनभुजम्यया च । तेषां विक्षेप- वशान परमापक्रमज्याया नानात्वात् । ततस्तेषां द्वितीयत्रैराशिक पृयगेव कार्यम् इति ज्ञापयितुमर्काप्रति विशिष्यते । अत एव भास्करो- इध्यवमाह- 'क्षुण्णा परमया फ्रान्त्या भुजाउयामुष्णवीधितः। लम्बकेन विभज्याप्तामोग्रां तां प्रचक्षते ॥ इति । त्रैराशिक हि इच्छाराशिना फलहननमेव युकम् । इति च स्थापित . १. 'कायस्पाले-म.ग.ह.

·आर्यभटीये समाये - त्रैराशिकसूत्रे । तदविघातार्थमिह परमापक्रमजीवामित्युक्तम् । भास्करस्तु फलसाम्यात् 'क्षुण्णां परगया क्रान्त्या भुजाज्याम्' इति विपर्ययणोक्त वाम् । छापाभुनानयनमप्यत्रैव सिद्धम् । यतोऽग्रययोगो वियोगम याम्योचरगोळयोदछाया भुजा। तद्योगवियोगयुक्तिथ स्पष्ट; यतः पूर्वा- परमूत्रस्य अस्तोदयसूत्रस्य चान्तरालमर्काया। याम्यगोळे ह्यस्तोदयसूत्र पूर्वापरसूत्राद् याम्यदिग्गतम् । ततोऽपि दक्षिणतः शङ्कग्रान्तरे च शङ्खः । ततस्तदन्तरालद्वययोग एव शङ्खपूर्वापरसूत्रान्तरालम् । सैव छाया भुजा दक्षिणोचरायता । तत्पूर्वापरस्त्रसम्पातस्य वृत्तमध्यस्य च अन्तरालं कोटित। तत्कर्णभूता हि छाया। उदग्गोळेऽप्रयोभिन्नदिकवाद वियोगः । तत्रा|ग्रायाः शङ्कग्रस्याल्पत्वे शङ्काविशुद्धार्काग्रा यावती पूर्वापर- सूत्रादुदक् तावत्प्रदेशगतः शङ्खः । ततः सा सौम्यैन भुजा। यदा पुनः शङ्कग्रस्याधिक्यात् ततोऽकांग्रा विशोध्यते, तदास्तोदयसूत्रात् दक्षिणतो गच्छता शङ्कना पूर्वापरसूत्रस्योटानात् तत्र शिष्टा भुजा याम्यैव तच्छायावर्गान्तरमूलं कोटिः। सा प्राकपाले प्राची, प्रतीची च प्रत्यक् कपाले, एतद्वयं द्वादशनं शङ्कुभक्तमङ्गुलात्मकं व्यस्तदिकं च । अनव- गतदिकस्य दिगवगमनमप्येतत्तुल्यनिभिः मूत्रैः सुकरम् । अनवगतासस्य दिगवगमनं तु अपनसन्धौ पूर्वापर कपालयोश्छाययोस्तुल्ययोः तदन- ट्यान्तरालमूत्रेण तद्विपरीतसूत्रेण च स्यात् । वृत्ताकारसमतलस्यलीगत. नक्षत्रास्तोदयमूत्रवशादी चेयम् । इत्येतद यत्रोक्तः स्वाहोरात्रभूम्या. कृत्यादिभिः सिद्धम् । फिश्च मध्याहे छायावासकृयोर्मान्धात् तत्कोट्याः शेच्याच छायानीतकालात् कोट्यानीतकालः मूक्ष्मः इति फालस्य सूक्ष्मतया ज्ञानमपि कोटयाः प्रयोजनम् । शैयं च कोटया नतकाल- ज्याधीनत्वात् । नतज्यायाः स्वाहोरात्रदक्षिणोत्तरमण्डलसम्पातात प्रवृत्ती पूर्वापरापतत्वात कोटित्वम् । सापि धुज्याहता त्रिभ्याहतव कोटिः। १. 'उदयारतसूदाय'-क, रा. ग... २. दा'-स. ग..

·गाळपादः। ११ सदालानयनं प्राग्यम् । भुजाडलान यनमप्यायोरलं पृथगानीय तत्संयोगेन वियोगेन वा कार्यम् । तत्र शकग्रांश: सर्वदा विपुतच्छाया- समः। यतो विषुवच्छायाभूगाव्यश्रसमानाकृतित्वं तन्निमित्तानामितरेपा. मपि । गणितकर्मणाप्येतज्ज्ञेयम् । यदि द्वादशीगुलशङ्खकोटिकस्य विपुव- छाया भुजा तदावलम्बककोटिकस्य कियतीति। यदाज्याविषयं त्रैराशिक तत्र विपुवच्छायाया लम्बको गुणकारः। द्वादशरासयो हारः। शदकग्रा- नयने पुनरक्षज्याया इष्टशङ्खः गुणकारः। लम्बको भागहारः । फलं शकग्रम् । यदीशको शयं भुना तदा द्वादशसहयस्य कियतीति । शक्कनसम्बन्धिछायाभुजाइगुलानयने राशिकम् । तेषु पूर्व विधुव- छायाया गुणकारो लम्बकः। द्वितीये मागहारः । ततस्तयोस्तुल्यत्वा. भष्टयोविपुवच्छायाया इष्टशङ्का गुणकारा । द्वादशससयो हारः। फलं शरयम् । अगुलानयने पुना शकग्रस्य द्वादशसञ्जयो गुणकारा । इष्टशः हारः। ततः पूर्वत्र यौ गुणकारभागहारो तावेवोतरत्र भाग- रगुणकारी स्तः । अतः पूर्व न्याना विषबच्छायैव राशिकत्रयेणापि लभ्यते । अत्र द्वे एव वा त्रैराशिके स्ता, न त्रीणि सन्ति । यथा-यदि द्वादशसहयाकोटया विपुवी भुजा तदेष्टशको कियतीत्यायः। तत्र शकम लभ्यते । यदीशकोः शङ्कर्म भुमा तदा द्वादशसञ्जयस्य कियनीति द्वितीयम् । तत्रापि विपुरच्छायव लभ्यते, इति भुजायास्त- दंशः सौम्य एव सदा, नित्यदक्षिण-याच्छ हकप्रस्य छायायाय तद्विपरीत- दिकत्वात् । तस्मात् पूर्वापररेखाया उत्तरतो विषुवद्भागुलविषयायां रेखायामेव मध्यावादन्यत्रापि विपुरीत तात्काळिकरछायानं स्पृशति । अता सापि विषुवत्संझरेखा ! अर्कापायां सत्यां पुन: सौम्येतरयो- गोळ्योंविषुवदेखाया याम्योत्तरयोर्दिशोः तात्कालिकामागुलविकटे प्रदेश एवं छाया स्यात् । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते-~ १.'यग्या'-रा. १. 'सार'-. ग...

·भार्यमटीये समाध्ये "इष्टच्छापामविषुवन्मध्यमग्राभिषं भवेत् ।" इति । सूर्य सिद्धान्तेऽप्युक्तम्- "इएच्छायाविषुवतोमध्यमग्राभिधीयते ।" इति । अर्कामाया विशेष्यस्य ज्यात्वात् स्त्रीत्वम् । ततः तत्सम्बन्धिनी छायाभुजाप्यमाभिधीयते इत्याशयः । सा प्रतिक्षणं भिन्ना। तद्भेद- कारणं द्विविध--- छायाकर्णाङ्गुलभेदोऽग्रज्याभेदव। अर्कामाया अपि कारणट्यं विद्यते-अपक्रमो लम्वकश्च । अतोऽगुळास्मिकाया अमाया भेदकारणं त्रिविधं- रविभुजाया, लम्बकज्या, छायाकर्णश्च । ननु छायाकर्ण एव क्षितिजासचिप्रिकर्पवशाज्जायमानयोईदिहासयो. हेतुः, न छाया नापि कोटिः, न च नतकाला, इति कथं निधीयते । उच्यते- यदि त्रिज्यातुल्यविष्कम्मा भगोळे इयत्यायाफर्णकोटि- भुजार्कामादिलिप्ताः, तदा छायाकर्णागुलतुल्यविष्कम्भार्धे फियन्ति छायाघगुलानीति ात्र त्रैराशिकम् । तत्र भगोळगतानां छायादीनामेव मतभेदाद् भेदो नामिाया। सा हि एकस्मिन् भूपत्ते पूर्वापरदिग्गताना मतभेदेऽपि समैव तात्कालिकी। तदङ्गुलानयनत्रैराशिके सर्वत्र सदापि म्यासार्धमेव भागहारः । तत्रेच्छाभूतस्य छायाकर्णस्यैव नतवशात् भेदः । ततस्तदशादेव तदिच्छाफलस्य अर्कामामुलसमचाया भेदः यानि पुनर- मोद्गुलविपयाणि त्रैराशिकान्तराणि (तानि) अल्पमहागोळगतछायादीच्छा- प्रमाणानि । उभयगोळगतानां छायादीच्छाप्रमाणानामेककालिको मिष: सम्बन्धः । तत्कर्णयोरिदेव । ततः कर्णप्रतिनिधित्वेनवाल्पगोळगतानां छायादीनां गुणकारत्वं महाक्षेत्रातानां भागहारत्वं चेति छायाकर्णाद्गुल. दृदिवासवदेव दिनावयवेऽप्वगुलात्मिकाया अर्कामाया अपि तिहासौ। पद्यमावद्भिवछायागुलैरेतापदग्रागुलं लब्धं, वदैतावद्भिः कियदिति न राशिकं कर्तुं युक्तम् । औपाधिकत्वात् तत्सम्बन्धस्य । छाया- १. 'मयकार:-प.ग. ३. 'याग्रसादौ-.

·गोळपादः । कर्णाग्राद्गुलयोरेवानोपाधिका सम्बन्धः । यः पुनरपक्रमवशाद् भेदा, स चायनसन्धितोऽन्यत्र सवितरि दिगवगमने विशेपं प्रदर्शयितुमुक्तः- 'भेदात् पूर्वापरक्रान्त्योः छायाकर्णाद्गुलाहतात् । लम्बकाप्तं पूर्वबिन्दोर्नीत्वा कार्योऽध सोऽयनात् ॥' इति । अपि च छायाद्धिहासवत् तद्भुजाकोटिवृद्धिहासौ नैव युज्यते । यदि छायावशात् तयोर्वृद्धिहासौ, तर्हि कालभेदेऽप्येकदिङ्मुखी स्यात् छाया । दृश्यते च प्रतिक्षणं भिन्नदिकैव, यतो मध्याहे दक्षिणोचरायता अन्यदा दिगन्तराभिमुखी च । एतत्सर्वं छायाकर्णाः राशिफमुजा कोव्यादिन्यायवै तुं शक्यम् । समशकुन्यायेन च सेत्स्यतीति ॥३०॥ तत्सारभूतसमशड्कानयनमाह- सा विपुवज्योना चेद् विषुवदुद्ग्लम्बकेन सङ्गुणिता। विषुवज्यया विभक्ता लब्धः पूर्वापरे शङ्कुः ॥ ३१ ॥ इति । सा अपक्रमजीवा विपुवुदग् उदग्गोळगा विषुवज्योना चेदेव रव ग्रहाणां भानां वा सममण्डलप्रवेशः सम्भवति । इति दक्षिणापथे उचर- गोळेऽपि सममण्डलप्रवेशस्य कादाचित्कत्वात् तदानयनविपयः प्रदर्शितः लम्बकेन सगुणिता सार्काग्रेव नापक्रमज्या विषुवज्ज्यया विभक्ता कार्या । तत्र लब्धः पूर्वापरे शकुः । पूर्वापरमण्डलस्था शङ्का सममण्डलशकु- रिनि यावत् । अत्रापि सममण्डलमवेशकालमवा वाहोरात्रेष्टज्यैव कर्णः । सममण्डल शकुः कोटिः, तत्कालशङ्कामेच भुजा। तच अर्काग्रतुल्यं, समपूर्वापरसूत्रस्थत्वाच्छो । पूर्वापरास्तोदयमूत्रान्तरातुल्या ह्यग्रज्या। शको च सममण्डलप्रवेशे तत्तुल्यमेवेति तयोः साम्यम् । अत्र समपण्डल. शकुमूले सूत्रस्यैकमग्रं बद्धा उन्मण्डलास्तोदयसूत्रस्वाहोरात्रेष्टज्यासम्पाते- ऽन्यदन वस्नीयात् । तदा द्विधा भिन्नमिदं व्यश्रक्षेत्रम् । निरतदेशे तेषां १. 'दुगोलगता'-ग, प.. २. ग्धा-ख. ग. ३. भिव'-.

·मायेमटाये समाग्य कोटिकर्णयोः साम्याव भुजाशून्यत्वाच, व्यश्रोऽपि शून्यतामेति । ततः क्रमेण अक्षावलम्बकभुजाकोटिवृद्धिहासानुरूपमेतत् ज्यश्रत्रयं प्रतिदेश नानाकारमपि एकस्मिन् देशे तुल्याकारमेव, यतस्तेषां वाहुसक्ता वृदि(बो- च्छ्यानुसारिणी। विष्वपि महतः क्षेत्रस्यायग्रा भुजा, समशङ्खः कोटिर, स्वाहोरात्रेटज्यैव कर्णश्च । अघाखण्डस्येप्टापक्रमज्या कोटिन, क्षितिज्या भुजा, अर्कामा कर्णः। ऊर्ध्व खण्डस्य तु समशङ्कुः कर्णः, इष्टापक्रमज्या सुजा, उन्मण्ड लोर्ध्वगतस्वाहोरात्रेटज्यार्धात्मिका कोटिः। एवमिदं व्यत्रयम् । तत्र भुनाकोटिकणेवेकेन ज्ञातेन अक्षावलम्वाव्यासाधैौराशिकनैवान्या. नयनं समानमेव । तत्र अर्काग्रज्यया समशकानयन एव त्रैराशिकम् । अक्ष. ज्यातुल्यया भुजया लम्वकतुल्या कोटिलभ्यते। तदग्रज्यया फियतीति । इत्यादिकं सर्व तत्सेत्रप्रदर्शनेनैव सिद्धम् । एवं बहुधा समशकानयनं स्यात् । अत एव भास्करोऽप्याह- 'पलज्योनामुदक्रान्ति विष्कम्भाहतां हरेत् । समपूर्वापरः शलब्धार्कस्य पळज्यया ॥' इति। तत्र मुजया कर्ण आनीयते इति भुजात्मिका पलज्याप्रमाणम् । फर्णात्मकं व्यासाधं च फळम् । अत एव विष्कम्भार्धगुणनं पलन्या- हरणं चापक्रमस्य युज्यते । एतत्रयमपि पूर्वप्रदर्शितत्र्योर्ध्वखण्डगतम्। सममण्डलस्थेऽके छायाकर्णानयनमपि बहुधा कार्यम् । यदि समशकोः व्यासार्थ कर्णः तदा द्वादशाङ्गुलशङ्को कियानिति हि तन्त्र राशिकम् । द्वादशहताया वा अक्षज्यायाः कान्तिज्याप्त सममण्डलगेड छायाकर्णः । यतो विष्कम्भार्धासज्यांशाः कान्तिज्यातल्या समशकुत्वं लभन्ते । यद्वेमे व्यस्तत्रैराशिके । यदि व्यासाधतुल्ये शक्का द्वादशसहया छायाकर्णः तदा एतापति शी फियान् छायाकर्ण इति । अस्य त्रैराशिकस्य ध्यस्तत्वात इच्छाराशि: मागहार: 1 प्रमाणराशि: गुणकारः। एवमपि द्वादशवाद १. 'शुन्यतामेति'-...

·गोळपादः। ध्यासार्धाच्छ कुनाप्तश्छायाकर्णः। यद्यक्षज्यातुल्प उदगपक्रमे द्वादशप्तया सममण्डलछायाकर्णः, तदतावत्यपक्रमे कियानिति द्वितीयम् । इहेटा- पक्रमस्येच्छात्वाद् भागहारत्वम् । अक्षज्यायाः प्रमाणत्वाद् गुणकारत्वं च। द्वादशसख्यं प्रमाणफलं गुण्यम् । यद्वा विपुषच्छायाहताल्लम्ब- कादसोनोदकान्तिज्याप्तः सममण्डलछायाकर्णः । कुतः, द्वादशहताक्षज्याया विषुवद्भानलम्बकज्यायाय सख्यासाम्यात् । कुतः सङ्ख्यासाम्यम् । महाक्षेत्रगतभुजाया अल्पक्षेत्रगतकोट्याश्च संवर्गोऽक्षज्याद्वादशाभ्यासः । महाक्षेत्रगतकोव्या अल्पसेत्रगवभुजायाश्च घातो विपुषज्ज्यालम्बकवधः। अता सङ्ख्यासाम्यम् । यद्वा यदि द्वादशकोटिकस्य विपुवदा भुना तदावलम्बककोटिकस्य कियती इति । यदक्षज्यागयने त्रैराशिकं तत्र विपुवदालम्बकाभ्यासाद् द्वादशभिरक्षज्या लभ्यते । तस्यां पुनादशभिः रेव हतायां स एव घात: स्यात् । यतो द्वादशमिरात्मलाभोऽभूद इत्युभयो_तयोस्तुल्पत्वम् । मध्याहृछायाकर्णी प्रमाय झाल्या ताभ्यामपि सममण्डलकर्ण आनेतुं शक्यः। कथम् , यदि पूर्वापरविपुवदेखान्तराळा छाया तहषि तस्मिनहानि मास्वतः सममण्डल प्रवेशः स्यात् , तदा विपुच्छायाया मध्याहछायां त्यक्त्वा शिष्टमयागुलं देयम् । यद्यनेन मध्याह्राग्रया तात्कालिकछायाफ! लभ्यते तदा विषुवच्छायातुल्यया अग्रया कियानिति । उक्तं च सूर्यसिद्धान्ते- 'लम्बासजीवे विपुषच्छायाद्वादशसहगुणे । फ्रान्तिज्याप्तौ तु तो करें सममण्डलगे रखो।। सोम्याक्षोना यदा क्रान्ति: स्यात् तदा युदलश्रयः । विपुषच्छाययाभ्यस्तः कर्णो मध्याययोहना इति । सममण्डलशकुनास्फुिटानयनमप्यनयैव युक्तया सेत्स्यति । तदप्या भास्कर:- १. 'रालगछायामं'-ख, ग, घ... 9 ·भार्यभटीये समाये - 'छायाविधानसम्माप्तः शकुः क्षुण्णः पलज्यया । क्रान्त्या परमया भक्तो लब्धजीवा कलाधर्नुः ॥ तिग्मांशुमण्डलार्धाच परिशुद्धोऽभिधीयते । सममण्डलदिमार्गशकुछायामसाधितः॥' इति । समशड्कानयनविपरीतकमवैतत् । तत्र अपक्रमविषयं सम- शकुविषयं च त्रैराशिकमेकीकत्य समशङ्कानयनस्य चैपरीत्यमस्य । तत्र पूर्वत्र व्यासा भागहारः । उत्तरत्र गुणकारः । तनस्तयोस्तुल्यत्वा. भष्टयोरिष्टभुजज्याया। परमापक्रमो गुणकारः। अक्षज्या भागहारः। फलं समशकुरिति । अत एवाक्षज्याहवः समशकुासार्धातो भानु- भुनाज्यापि स्यात् । एतद्द्वारा सममण्डलप्रवेशनतानयनमपि सेत्स्यति। तद्यथा-- उन्मण्डलात्प्रभृति सममण्डलान्ता स्वाहोरात्रेष्ठज्या समशकु- कर्णस्य कोटिरित्युक्तम् । तद्भुजा च अपक्रमज्या। तस्मादपक्रमज्या लम्बकेन हत्वा क्षितिज्यया हत्वा लब्धा तत्कोटिः। तस्याः स्वाहो- रात्रार्थस्य च वर्गान्तरमूलं दक्षिणोचरसममण्डलान्तराळगतवाहोरात्र- चापस्य ज्या। सैव तदानीं महाछायापि । अन्यदा छायाकर्णस्य कोटिरेव सवितवियदन्तरस्वाहोरात्रचापज्या। रविभुजया अपक्रमज्या- नयने व्यासाध भागहारः। परमापक्रमो गुणकारः। पुनस्तया कोट्यानयने लम्बको गुणकारः। अक्षज्या भागहारः। कोटिज्यायाः स्वाहोरात्रवृत्तगतत्वात् तद्रपणकालानयनं स्वाहोरात्रममितयैव कोट्या कार्यम् इति । तत्परिणामे व्यासाधं गुणकारा। स्वाहोरात्राय भागहारः । ततस्तयोस्तुल्यत्वान्नष्टयोर्भानुभुजाज्याया लम्बकपरमापक्रमघातो गुण- कारः। अक्षज्यास्वादोरात्राघातो भागहारः। फलम् उन्मण्डलसम. मण्डलान्तरकालज्या। तकोटिः सविवियदन्तरकालज्या। तचाप सममण्डलनतासवः। तचा भास्कर:- १.न.-स. ग...

·गोळपादः । 'मानोर्भुजामभिहतां परमापमेन द्युन्यासमेदभजिताप्तइताक्षकोटिः। अक्षज्ययाप्तकृतिशुद्धकृतेत्रिमीया मूळस्य काष्ठमसवो गगनावधेर्वा ।' इति ॥ ३१ ॥ परशकुनेष्टशङ्कानयनाय तं प्रदर्शयति- क्षितिजादुन्नतभागानां या ज्या सा परो भवेच्छङ्कुः । मध्यानतभागज्या छाया शङ्कोस्तु तस्यैव ॥ ३२ ॥ इति । क्षितिजादुश्नतभागानां क्षितिजदक्षिणोचरमण्डलस्वस्तिकात प्रमृति स्वाहोरात्रोलप्रदेशान्तं यावद् ये दक्षिणोचरमण्डलगता मागा, त इह क्षितिजादुम्नतमागा विवक्षिताः । तेषां या ज्या सा तस्मिनहनि परः शकुः । खमध्याद् दक्षिणोचरमण्डलमार्गेण स्वाहोरात्रान्तं ये नत. भागा: तज्ज्यैव तस्य शोछाया च । कथं पुनः तच्छरकानयनम् । असापक्रमयातं घुज्यालम्वयातच संयोज्य त्रिज्ययाहत्वातमुत्तरगोळे पर। शकुः । वियोज्य विज्पया हृत्वाप्तं दक्षिणगोले । एतच खण्ड- ज्यानयनयुक्तिसिदम्। अनेन पुनस्तदिने शड्कानयनपेवम् । यदि दिनार्धकालज्यया परः शकुर्लभ्यते, तदा दिनगतगन्तव्यज्यया किया. निति । ते ध्ये चाह सूर्य सिद्धान्वे- त्रिज्योदक्चरजा युक्ता भ्याम्या या तु विवर्जिता । अन्त्या' इति। इयं दिनार्धकाळज्या। सैव नतोत्क्रमज्योना अभीष्टकाळज्या। ताभ्यां तदिनार्धछायाकर्णेन च इष्टछायाकर्णानयनमपि व्यस्तौराशिफेना. नेयम् । अन्त्यया इयान् कर्णो लम्पते, इष्टकालज्यया कियानिति । तत्रास्य व्यस्तत्रैराशिकत्वादिच्छैच भागहारः। तस्मात् तहिनमध्याहकर्णस्य - १. 'यह'-ग.घ.. ४. याम्यया-फ.ग. २. 'ते सं'-ग. ६. 'ज्याप्त'-का, 'ज्ययाप्त'-ख. ग. प. "याम्यायो तद्विजिता' इति मुद्रितपाठः ।

·६८ आर्यभटीये समाप्ये अन्त्या गुणकारः । इष्टकालज्या भागहारः । कुतः पुनव्यस्तौराशि इच्छाराशिर्भागहारः । इच्छावृद्धौ फलस्य हासाय, इच्छाहासे फैलर वृद्धेश्व । तथाचोक्तम्- 'व्यस्तत्रैराशिफलमिच्छामक्ता प्रमाणफलपाता।' इति । क्षितिज्योग्रुदलप्समासेन विश्लेपेण वा मध्याह्नकर्ण हत्या वाहो राष्टज्यया हरेत् । तत्रापि इएकालछायाकर्णो लभ्यते । सदापि व त्रिज्याविषुवकर्णघातात् स्वाहोरात्रेएज्यया इष्टकर्ण आप्यते । तेन यद कदाचिज्ज्ञातं छायाकर्ण वा तत्सम्बन्धिस्वाहोरात्रेटज्यया क्षितिजोल गतया हत्वा तस्मिन्नेव भूवचे सर्वत्रापि सदापि क्षितिजोधगतस्याहो रात्रज्यया इष्टकालछायाको लभ्यः, इत्यादिकं परग्रहणस्य त्रैराशिक सूचनात् सिद्धम् । तच्छायाविषयमपि शङ्कुनिरपेक्ष कर्म कर्तुं शक्यर इत्युत्तरार्धेनोच्यते । तस्य शङ्कोश्छायापि मध्यानतभागज्यैव । यर्धा ग्रहबिम्बधनमध्यान्ता खमध्यान् प्रवृत्ताज्यैव सर्वत्र छायादृमण्डला नुसारिणी, क्षितिजा प्रवृत्ता च शङ्क, तथापि दक्षिणोचरमण्डला दन्यत्र नतोन्नतभागानां विविच्य ग्रहणं दुष्करमिति तज्ज्यात्वनाने शक्यते । मध्याहे तु अक्षापक्रमचापसंयोगवियोगाभ्यां याम्योदग्गोलयो नतभागा ग्राह्या:। लम्बकापक्रमवियोगयोगाभ्यां चोनताः। नवत्यधिकान' नवतिविशोधनं च न्यायसिद्धम् । अत्रापि अक्षापक्रमज्ययोयुंज्यालम्बके हतयोखिज्यातयोः संयोगे वियोगे च सूक्ष्मता स्यात् । अत्रैव विदिक छायाया अपि सङ्गतिः। पूर्वापरायताया दक्षिणोत्तरायतायाश्च प्रदर्शित त्वात् । सा स्वभुजाकोटयोः साम्पादेव सुगमा इति भावः। तदानयन भविशेषकर्पणाह भास्करः । र चारु, प्रकारान्तरण विद्यमानत्वात् । गत्यन्तराभाव एव ह्यविशेषणं युक्तम् । कोणशकुछायाविषयेषु बहुपु उपायेषु विद्यमानेषु कचिदिदमेव सूत्रपात्या योज्यम् । कथम्, अपरः १. 'उद्धेश्च'-. २. 'जा'-क. ३. 'मयोयुज्या -ग. प.

·गोळपादः। - दिग्विदिग्गतेषु शकुपु योऽनुक्ता कोणगतः शकुः सोऽपि सितिना- दुन्नतभागानी ज्यैव । तच्छायापि समध्यानतभागज्यैव, यतः कोण- मण्डलेऽपि वाहोरावस्पृष्टपदेशावधिकाः क्षितिजादुन्नतभागाः स्वमध्या. ऋतभागाय विविच्यायगन्तुं शक्याः। तत्रापि तज्ज्ये एव शकुछाये भवेतामिति । तत्र दक्षिणोत्तरमण्डलेशापक्रमावलम्बकादिसंयोगवियोग- मात्रेणेव सिद्धयेयुः । इह तु ततस्त्रैराशिकसिद्धकोणमण्डलगतकर्णभूत- व्यायचापसंयोगवियोगतस्तत्सिद्धिरिति विशेषः । तत्रेमे श्लोका:- 'दिनो यः पलभावर्गः शकुवर्गयुतश्च सः। तन्मूलगुणहाराम्यां विषुवे स्याद् विदिक्प्रभा ।। च्यासार्धाद् द्वादशनातु तच्छारकोडतः। अक्षज्यया हरेच्छायां इत्वेष्टापक्रमज्यया ॥ तन्नाधनुभिदैक्यज्याकोणभागोळ्योः क्रमात् । लब्धस्य विपुवत कोणशङ्कोर्योगान्तरानरः ।। इति । अत्रेदं त्रैराशिकम् । यद्यक्षज्यातुल्यया भुजया घटिकाकोणमण्डल- सम्पातात् खमध्यावधिका ज्या कर्णभूता लभ्यते, तदेष्टापक्रमज्यया भुनया कियतीति । घटिकाकोणमण्डलसम्पातात्प्रभृति युवकोणमण्डन सम्पातावधिका ज्या लम्यते । यथापक्रमानयनमपि त्रैराशिकसिद्धत्वा- प्रोक्तं, तथैवेदमपि नोक्तम् । तत्र मण्डलद्वयसम्पातात्प्रभृति कर्णानुसारि- मण्डलज्यया तदग्रस्येतरमण्डलाद्विपको भुजारूपो गुणः साध्यते। इह तु भुनया हर्णरूपो गुणः, इत्येव केवलं विशेषः। विपुवत्स्ये भास्वति च कोणमण्डलगतेऽग्राङ्गुलामावाद भुजाकोटयोरुभयोरपि पळभातुल्यत्वाद पलभाद्गुलवर्गाद् द्विगुणान्मूलमेर छायाइगुलमपि । ततस्तच्छकुकर्णे- स्त्रैराफिन कोणमण्डलगतनतोगतज्ये छायााकुरूपे सेत्स्यता: तच्छायातुल्य एव असतुल्यस्यापक्रमस्य भुनात्मकस्य कर्णः । तत १. 'भागज्यैव, यतः कोणमण्डलेऽपि'-रा.घ १. २. 'भागाव विविच्य'-ग, प.. ३. 'मोकं तत्र मण्डलद्वयसम्पातात् -ख. गं. प. इ.

·७० आर्यमटीये समाष्ये इष्टापक्रमस्य कियानिति कोणघटिकामण्डलसम्पाताद द्यवृत्तकोणमण्डल सम्पातावधिका ज्या कभ्यते । तचाप कोणमण्डलगतं विपुवदर्कान रालम् । अससम्बन्धिनः कर्णस्य चापं कोणमण्डलगतं विषुवतखमध्या न्तराकम् । शिष्टं पूर्ववत् । अनयैवोपपत्त्या इष्टदिगभिमुखशङ्कुच्छाये आ ज्ञेये । तत्रोदेशकेन क्षितिजगत पूर्वापरस्वस्तिकमण्डलान्तराकचा याम्योदयस्वस्तिकमण्डलविवरं वा उद्दिश्य शकुछायादिकं प्रष्टव्यम् तयोश्च दृमण्डलाये स्वस्तिकाभ्यां प्रवृत्ते ये ज्ये तयोर्दक्षिणोत्तरायता त्रिज्यावृत्तपरिणता छाया भुजा । अन्या च कोटिः। तत इदं त्रैराशिकम् यघनया भुजया इयती कोटिर्लभ्यते तदा विषुवच्छायातुल्यया कियतीति अगुलामिका कोटिर्लभ्यते । तद्विषुवच्छायावर्गयोगमूलं च छायाकम् तच्छकुवर्गयोगमूलं स्ववृत्तविष्कम्भार्धाख्यः कर्णः। शेषं पूर्ववत तदपि श्लोकैर्निबद्धयते'- 'हामण्डलयाम्योदक्वस्तिकविवरज्यया हता पलभा । इतरस्वस्तिकविवरज्याप्ता कोटिभुजा पलभा । कणों विपुवति तद्दिप्रभाकृतियुतैश्च तच्छङ्कोः । मूल छायाकर्णो युक्तथा तच्छङ्कुदृग्गुणौ कुर्यात् ।। इष्टापक्रमगुणितं दृग्गुणमक्षध्यया हरेलब्धम् । इष्टापक्रमवत् स्यादक्षज्यावत् स हग्गुणस्ताभ्याम् ॥ छायानरौ दिनार्धवदिष्टाशायां नयेत् सदैव भुवि । तत्कोटिभ्यां लम्बकदिनगुणकार्य च कार्यमिह ।' इति । घटिकाकोणमण्डलसमतिरशीनमण्डलकल्पनायामपि तदिएदिगु: अत्यवनत्यादिभिरप्येतद्विपयाणि कर्मान्तराणि सिद्धयेयुः। द्वयोर्दयो। मण्डलयोः समतिरश्चीनत्वं तत्सम्पाताभ्यां चक्रपादान्तरितस्पृशो वृत्तस्य स्यात् । तथा सति मण्डलद्वयभिनगोळकपालमध्यस्पृक्त्वमपि तिरथीन- ..'ते-मण्डल'-ख. ग. भ. १.

·गोळपादः। मण्डलस्य स्यादितीह ध्रुवौ विदिगन्तरक्षितिजप्रदेशौ च स्पृषति । तत्काण्यत्रोक्तधुक्तिसिद्धत्वाद् ग्रन्यविस्तरभयाच मया नोपन्ने । यदा हक्षेपमण्डलगत्या यावत्यपक्रममण्डलस्योन्नतिः तद्भागा वा तितिजा- दुभतभागाः, पां जीवा दृक्षेपकोटिः। सा तत्कापक्रममण्डल. परिषिप्रदेशशकूनां परः शङ्खः । तेन फलेन व्यासार्यकर्णेन चादित्य बनविवरज्यया च अमीष्टमदेशशङ्करानेयः । तदुक्तं पास्करण- 'आदित्यलयविवरांशगुणेन हत्या तत्काळमध्यपरिनिष्ठितळम्बकाख्यम् । विष्कम्भभेदभजितस्फुटशकुरुक्तः तगोळभेदकतिशुद्धपदं प्रभा वा ॥' इति । तत्कालमध्यपरिनिष्ठितलम्बकं च स एवाह- 'रविकक्ष्यामध्यज्यात्रिज्याकृत्योर्विशेषपदम् । तत्कालमध्यजातो गोळझर्लम्वकः कथितः ॥' इति । तत्र मध्यज्याशब्देन दृक्षेपज्या विवक्षिता, दृश्यामध्यगत्वाद इफ्क्षेपलनस्य । अत एव तस्य मध्यलग्नत्वमप्याह सूर्यसिद्धान्ते- 'मध्यलग्नसमे भानी हरिजस्य न सम्भवः ।' इति । यतो दृक्क्षेपळग्नसमे भानौ लम्वनस्य शून्यता तस्माद् दृक्षेप- लममिह मध्यलग्नमित्युक्तम् । तस्माद् दृक्षेपमण्डळगतोन्नतज्या परशङ्कः । इक्षेपमण्डलमध्यात तदधिका या सा नतज्या, सैव तस्य परशकोः छाया। एतद्विपरीतकर्मणा शङ्कुना लमानयनमपि कार्यम् । उक्तं च तन्मया तन्त्रसङ्ग्रहे- 'मध्याहादा नतप्राणा निशीयाद्वोन्नतासकः । ये ताणोनितात्रिज्यावरण्याच्या नता यदि ॥ उन्नतावेचरज्योना गोळे याम्ये विपर्ययात् । धुज्यालम्वकयातना त्रिज्याप्ता च पुनर्हता ।। १. गितलातू'-ख.. २. 'परः शङ्क:'-ग. ३. 'एतद्-ग.

·७२ आर्यभटीये समाये कोटया हक्षेपजीवाया लब्धचापं रवौ क्षिपेत् । तल्लग्नं प्राकपाले स्यानिशि चेत्तद्विवर्जितम् ।। प्रत्यग्गतेऽस्तळग्नं स्याद् व्यस्तमेव दिवानिशोः। प्रापश्चालनयोर्मध्यं लमं दृक्क्षेपसंज्ञिवम् ॥' इति ॥ ३२॥ अथ तयोरानयनमाह-- मध्यज्योदयजीवासंवर्गे व्यासदलहते यत् स्यात् । तन्मध्यज्याकृत्योर्विशेषमूलं स्वदृक्क्षेपः ॥ ३३ ॥ इति । अत्र प्रथमं तत्क्षेत्रं प्रदर्श्यते । मापश्चाल्लमान्तं यत् सूत्रं यच्च क्षितिजोपमण्डलसम्पातावधिकं ते च मिय: समतिर- श्वीने क्रमेणापमण्डलहवक्षेपव्यासौ। लग्ना(द) ऊर्ध्वमपि यद् वृत्तं तद् हक्क्षेपसममण्डलसंज्ञम्, अपमण्डलतद्विवरं दृक्क्षेपाख्यम् । परोऽत्र हक्षेपमध्याख्यलग्नजेन स्वज्यानीतेन फलेनेच्छया त्रिज्यया प्रमाणेन क्षितिजमध्यळमान्तरगुणेन च आनेयः। तत्र मध्यज्ययेच्छया हक्क्षेप- दक्षिणोचरमण्डलविवरगुणेन दक्षिणोचरव्यासार्धकर्णेन च इच्छाफलभूतो मध्याळमहक्क्षेपलमविवरगुणः प्रयममानीयते । मण्डलार्घान्तरितसम्पति- वृत्तद्वयविवरे त्रैराशि सर्वत्रापक्रमन्यायोतिदेश्य इति पूर्वमेवोक्तत्वाद अंत्र न किञ्चिदपि वक्तव्यम् । मध्यज्यापि रविमध्याछायावत् सिद्धा। सापि माधवोक्तन्यायसंयोगवियोगत्रैराशिकाभ्यामेव सिद्धा । तत्र याम्यापक्रमाक्षयोः योगः कार्य: । सौम्यापक्रमाक्षयोविश्लेपश्च। तत्रापि लम्बकमध्यलग्नापक्रमयोरसमध्यमस्वाहोरात्रयोथ घातयोयोंगो वियोगो वा त्रिज्यया हर्तव्यः। वियोगेऽपक्रमलम्बधाते शिष्टे सौम्ये मध्यज्या- दृक्क्षेपज्ये, अन्यदा याम्ये एव । तत्र क्षितिजे दक्षिणस्वस्तिके सूत्रस्यक- मयं बद्धा ततः पार पक्षाद्वा हक्क्षेपदिशि हक्क्षेपक्षितिजयोगादपरतोऽपि , १. 'वृत्त टक्क्षेप'-ग घ ८ २. 'दुप'-क.

·तावत्यन्तरे क्षितिजे बनीयात् । तदर्धं दक्षिणोत्तरसूनाग्रस्पृष्टमिद फलज्या। सा चोदयज्यातुल्या, यतो दृक्पदाक्षिणोत्तरमण्डलयो- विवरेण तुल्यमस्तोदयलनसममण्डलस्य पूर्वा परसममण्डलस्य च विवरम् । तचोदयाग्रज्या दक्षिणोचरायततया प्रसिद्धा । तदनुसारेण याम्योचर- इक्क्षेपमण्डलविवरभवा क्षितिजगता पूर्वापरतया प्रतीयेत । दृक्षेपमण्डलतः प्रता दक्षिणोत्तरमण्डलस्वस्तिकाया कल्प्या, यतो- ऽपक्रममण्डलस्य हक्क्षेपलग्नात् सर्वेभ्यः स्वावयवेभ्यः उन्नती दक्षिणो चरापक्रममण्डलसम्पातान्ताज्या ज्ञेया, मध्यलमहक्षेपकोटिकस्य मध्य. ज्याकर्णकस्य ज्यश्रस्य भुजाया शेयत्वात्। होपळममध्यलमान्तराल ज्या हि तद्भुजा। यादृगिच्छाफलं प्रमाणफलेनापि ताशा भवितव्य. मिति क्षितिजेऽपि दक्षिणोचरमण्डलाना कल्प्यते । मण्डल्ट्यान्तर ग्योभययापि तुल्यैवेति वत्तत्फलानुसारेण यथेष्टुं कल्प्येत्यपि मण्डला- न्तरालन्यायत्वेन प्रदर्शितम् । अत्र पुनः काटिमण्डलमपि फलप्यं, यठता कोट्यात्मिका मध्यलग्नहक्क्षेपज्या । तच मध्यर नस्पृष्टं दृक्शेप ·७४ मार्यमटीये समाये वर्धमानं कृत्स्नमपि वक्षेपशब्दवाच्यम् । यथापक्रममण्डलेटप्रदेशस्य घटिकामण्डलाद् विप्रकर्पोऽपक्रमशब्देनोच्यते, एवमत्रापि लग्नसममण्डला- दपक्रममण्डलगतेष्टप्रदेशस्य विप्रकों दक्क्षेपशब्दवाच्य इति भावः । अत उक्तं- 'तन्मध्यज्याकृत्योविंशेषमूलं स्वहक्क्षेप' इति । एतद्बुजाकोथ्यो। मध्यज्याकर्णकत्वाम्मध्यज्यामण्डलगते ज्ये एव ते इति तद्वैशवाय मध्य- ज्यामण्डलमपीह बन्धनीयम् । तद्यया-मध्यज्याद्विगुणव्यासं समवृचं निर्माय उपरि स्वस्तिकाभितः सर्वेप्वघऊर्ध्वमण्डलेषु मध्यज्याचापान्तरि- तेषु वध्नीयात् । तन्मध्यज्यामण्डलम् । यत्पुनरिह सूत्रमपक्रममण्डले दृक्क्षेपमण्डलात् तुल्पान्तरालं बद्धं तदर्घमिहेच्छाफलं भुनारूपं तदिदानी मध्यज्यामण्डलस्पृग भवति। अतो मध्यज्यामण्डलजीवा च सा। मध्य- ज्यामण्डलं च दृवक्षेपापक्रममण्डलेऽपक्रममण्डलाबहिरेव स्पृशति, हक्क्षेप- गुणान्मध्यज्याया आधिक्यात् । तदाधिक्यं च मध्यलग्नाद् हक्क्षेपलमस्यो. च्छूिनत्वात् । श्यामध्यगतत्वादेव कोपलग्नस्यापैक्रममण्डलावयवा- न्तरेभ्य उरिकृतिः । अत्र खदृक्क्षेपशब्दोक्ता मध्यज्याकर्णकोटिरपि मध्य- ज्यामण्डले प्रदर्या। मध्यज्यामण्डले यत्र लमसममण्डलं स्पृशति तत उभयतस्तुल्यान्तरालं मध्पलमबद्धं यत सूत्रं तस्य मध्यलग्नस्पृष्टार्घमिह कोटिः। एतत् सर्व छेद्यकेऽपि प्रदयम् । प्रथमं व्यासार्धसूत्रेण क्षितिज वृत्तमालिख्य तन्मध्यमेव मध्यं कृत्वा मध्यज्यासूत्रेणापि वृत्तमालिखेत। तत्र पूर्वापररेखां दक्षिणोत्तररेखां चालिख्य पूर्वरेखायवेधालमदिशि लग्नानाचापतुल्यान्तरात् प्रभृति वृत्तकेन्द्रगामिनीमस्त लग्नगतान्यानां रेखा- मालिख्य तन्मध्यगतमत्स्येन दृक्क्षेपमण्डलव्यासरेखामपि लिखेत् । पुन: मध्यज्यामण्डल दक्षिणोत्तरसम्पातस्पृरसूत्रं दृक्क्षेपमण्डलव्यासतः सर्वत्र तुपान्तराल मसार्थ रेखां कुर्यात् । पुनरपि मध्यज्यादक्षिणोत्तररेखा- सम्पातस्पृष्टं लमसगमण्डलापक्रममण्डलयोः साधारणाद् व्यासार्धात १. 'यद'-क• २. 'दृक्क्षेपमण्डलाहिरेव'-क, 'क्क्षेपापक्रम'-स. ग. ५ ६. ३. 'पमण्डला'.

·गोळपादः । ७५ कात्स्न्येन तुल्पान्तरालं तदिगनुसारि सूत्रं प्रसार्यापि सितिजान्ता रेखा कुर्यात् । एवमिह क्षेत्रच्छेदः । येह लगात् समान्तराला रेखा इहोक्ति क्रमाचरमा तदर्धमेव मध्यननक्षेपकोटिः । अत्तो हालिमण्डलव्यासाध- मपि न तदेव । तस्माद् गोळेऽपि तदनुरूपं मण्डलं बन्धनीयम् । तच हकोपळनस्पृष्टम् । तन्मध्यलग्नस्पृष्टकोटिरेखाया मध्यज्यामण्डलान्तर्गतो यो भागः तदर्धमिह भुजा। या पुनरितरापि वृत्तकेन्द्रविप्रकृष्टा रेखा तस्या मध्यज्यामण्डलान्तर्गतामिह कोटि । यद्वा चरमरेखाकेन्द्रविप्रको वा रवक्षेपमण्डलव्यासार्धगता कोटिः । केन्द्रेतररेखाविप्रको भुना। सा च कमसममण्डलव्यासार्धगता । एवमिदमायतचतुरनं क्षेत्रम् । अत्र दृवक्षेप- सम्बन्धिन्यः सर्वोपपत्तयः प्रदाः। एवं मध्यलग्नस्य स्ववक्षेपेण फलेन खक्षितिजान्तरालण्यया प्रमाणेन च हक्क्षेपलग्नययद सूत्रस्या- नेच्छाभूतेन च तात्कालिकपरमहक्क्षेपो ज्ञेयः इति तत् राशिक- सूचनाय खग्रहणं कृतम् । अयं तु मध्यलग्नस्य खहक्क्षेपः । कः पुनः तदानीं परमहक्क्षेप इत्येव पुनरिहावशिष्टा जिज्ञासा । सा तु राशिक- सूत्रेणापि शमयितव्या। तच सङ्गमग्रामजेन गोळतत्त्वविदा माधवन प्रदर्शितम्- 'लग्नं विभोनं दृषक्षेपलग्नं तन्मध्यलग्नयोः । वर्गीकत्वान्तराळज्या मध्यज्यावर्गतस्त्यजेत् ।। त्रिज्याकृतेश्च तन्मूले क्रमशो गुणहारको । ताभ्यां दृक्क्षेपसंसिद्धिः त्रिज्याया जायते सदा॥' इति । अत्र या हक्क्षेपलग्नमध्यलमान्तरालजीवा सैव मध्यज्योदयजीदा- संवर्गाद् व्यासदलाता। इतःपरमुभयत्रापि समान कर्म । तथाहि-तन्मध्य- ज्याकृत्योर्विशेषमूलं स्वक्षेप' इति मध्यज्याकर्णकोटिरिह सहयोपत्त- योक्ता। सैव माधवेनापि अन्तराळज्याया मध्पज्यापाथ वर्गान्तरमूलत्वेन २. 'तमिह'-ग घ. ३. 'ज्यया'-ग. प. ड.

·भार्यभटीये सभाध्ये प्रदर्शिता। यत् पुनरिह खशब्देन मूचितं त्रैराशिकं तदेव माधवेन विस्पटं प्रदर्शितम् । कथम् । त्रिज्या कृतेश्च तां वर्गीकृतामन्तरालज्यां व्यासाकितेश्व त्यजेत् । तन्मूले शिष्टयामले क्रमशो गुणहारको मध्कज्यावर्गतस्त्यक्त्या मूलीकृनं गुणगारः, त्रिज्याकृतेस्त्यक्ता मूलीकृतं हारकः। ताभ्यां फल- प्रमाणाभ्यां इच्छायात्रिज्याया दृक्पसंसिद्धिः। दृक्क्षेपस्य सम्यक्- सिद्धिस्तत्वज्ञानमिति यावत्, सदा जायते । इह फलप्रमाणयोरपि प्रतिक्षणं भेदः स्यात् । न केवलं क्षेत्रावयवभेदेनैव भेदः । अपक्रममण्डले- लासमण्डलयोरन्तरालक्षेत्रस्य प्रतिक्षणं भिद्यमानत्वेऽपि इदं त्रैराशिक सदापि युत्तियुक्तम । इच्छाममाणक्षेत्रयोरुभयोरपि तुल्याकारत्वात् । तयो- नीनाकारत्व एव हि परस्परं त्रैराशिकं न युज्यते । इति खशब्देनास्य फलत्यप्रदर्शनमुपपन्नमेवेति माधवस्याप्यभिप्रायः । तत्र त्रिज्याकृतेरन्तराल. ज्यावर्ग विशोप्य यन्मलीकृतं क्षितिजमध्यलमान्तरालज्यैव सा। यतः क्षितिजलमा सक्क्षेपलग्नं राशित्रयान्तरितम् । दृक्क्षेपलमात् प्राग्लग्नभागे कदाचिन्मयलग्नं, कदाचिदस्तलमभागे । तत्रैवं विभागः, यदोदयज्याया मध्यज्यायाश्च दिक्साम्यं, तदा हक्क्षेपलमात् प्राग्लग्नभागे मध्यलग्नम् । यदा पुनर्मध्यज्याया अस्तज्याया दिक्साम्यं तदा अस्तलग्नभागे । सर्वथापि हक्क्षेपलममध्यलनान्तरालचापोनं राशित्रयं मध्यलग्नासन्न क्षितिजलग्नयोरन्तलचापम् इति व्यासार्धवर्गात् तद्विशोधनम् । तत्रैवं राशिकम् --- क्षितिजात् प्रभृति मध्यलग्नान्तज्यया कर्णभूतया मध्यलग्न हक्षेपो दृक्क्षेपत्वेन लभ्यते, तदा लग्नात् प्रभृति दृक्ोपलनान्तज्यया त्रिज्यया कियानिति परमवक्षेपो लभ्यते । स च प्रतिक्षणं भिन्नः । तथाप्य ककालिकाभ्यां मध्यलमहक्क्षेपतदुन्नतज्याभ्यां च्यासार्थेन च तात्कालिकः परमहशेप आनेय इत्यर्थः । यत् पुनर्भास्करादिभि- रुक्तं- त्रिज्याप्तफलस्य मध्यज्याकर्णस्य च वर्गविश्लेपमूलमेव दृयक्षेप १. 'रस'- ·७७ गोळपादः। - विप्रकपः। - इति, तदयुक्तम् । यतो रोपलगस्य लग्नसममण्डलव्यासाद्विप्रको होपः। विप्रकर्पश्च दृक्क्षेपलान्यासा धनभूमध्यात् प्रभृति हक्क्षेप- लग्नान्तं क्रमेण वर्धते । एवं वर्धमानो चिप्रकर्पः सममण्डलम्पासार्घसूना दपमण्डलायव्यासार्धाग्रस्ग यावान् विप्रकपः। स एव परमो दृक्क्षेपः । इह यः पुनर्मध्यज्याकर्णवर्गाद् भुनायर्ग विशोध्य मूलीकृतः कोटिरूपो हक्क्षेपः, स हि वक्षेपलग्नमध्यलशान्तराळशरोनच्यासार्धखण्डायमय एय स च मध्यज्यामण्डलगत पच चरमरेखाकेन्द्रविप्रकपः । यत् पुनदृग्गतिमण्डलं तस्य लग्नसममण्डलस्य च विप्रकर्ष एव परमो हवक्षेपः । इहानीतस्वयक्षेपो मध्यलग्नस्पृष्टस्यकोटिमण्डलसममण्डलयो- रन्तराळसम एव । तच्चान्तर्गतं मण्डलं होपलग्नाग्रस्पृष्टम् । हग्गति. मण्डलात् स्वाहोरात्रच सर्वेषां कोटिमण्डलानामवस्थितिः। तत्र लमसम- मण्डला यावद्विमकृष्टं दृक्क्षेपलगस्पृष्टं दृग्गतिमण्डलं मध्यलमस्पृष्टं स्वदृक्क्षे. पकोटिमण्डलं न तावद्विप्रकृष्टम् । मध्यज्यामण्डलोपरिगतापक्रमचापस्य यः शरः तस्यापि इक्क्षेपलनामच्यासार्धमूत्रवत् तिर्यतान्मध्यलनस्पृष्टा इक्क्षेपलग्नस्य विप्रकृष्टता। खमन्या सुरक्षेपदिगनुसारेण स्वहक्क्षेपकोटि- मण्डलस्य च दृग्गतिमण्डलान्महत्त्वं लग्नसममण्डलामन्नत्वात् वहक्क्षेपकोटि- मण्डलस्य । तस्मात् स्वदृक्क्षेपकोटिमण्डलस्य दृग्गतिमण्डलस्य च यदन्तराळं तावता दृक्क्षेपज्यातोऽल्पत्वं, स्वरक्षेपस्य स्यात् । तस्मात् सर्पदापि स्वरकोपज्यातोऽधिकत्वमेव नत्यादिसाधनगृतपरमहक्षेपज्यायाः। अति- स्पष्टमेवेदम् । लयात प्रत्यपरममण्डलपरिधर्लग्नसममण्डला विश्कर्षः क्रमेण वर्धमानो लग्नाद राशियान्तरे दृश्यार्धमध्ये दृक्क्षेपलमाख्य एव पहान् अवयवान्तरविप्रकर्षान् । यथायन एव परमापक्रमो महान् । तस्माद् दृक्क्षेपलमादधोगताया मध्यज्यामण्डलापक्रममण्डलयोः सम्पात. दपस्पृष्टाया जीराया टाक्षेपलग्नाद् द्रष्टुरूर्ध्वमूत्रासन्नत्वादल्प एव विप्रकपः ।

·७८ आर्यभटीये समाये - मध्यज्यामण्डलापक्रममण्डलस्वक्षेपकोटिमण्डल साधारणभूतायाः समस्त- ज्याया मध्यस्य सममण्डलच्यासाघस्य च नरजुतया यद् विवरं मध्यज्या- मण्डलगतं तदेवेह मध्यज्यावर्गस्य तमुजावर्गस्य च विश्लेपमूलम् । तच्च रक्क्षेपलमस्य सममण्डलच्यासार्धस्य च विवराद् हक्क्षेपज्याख्यादल्पमेव । तस्मादत्रानीतस्वहक्क्षपो हक्क्षेपलमहक्क्षेपज्याया अल्प एव स्यादिति शतकृता शपथयामा । अत एव सूर्यसिद्धान्तेऽप्येवमुक्तम् - लग्नं पर्वविनाडीनां कुर्यात् खैरुदयासुभिः । तज्ज्यान्न्यापक्रमज्याना लम्बज्याप्तोदयाभिधा ॥ तदा लवरोदयैर्लग्नं मध्यसझं ययोदितम् । तत्क्रान्त्यक्षांशसंयोगो दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥ शिष्टान्नतांशास्तन्मौवीं मध्यज्या साभिधीयते । मध्योदयज्ययाभ्यस्ता त्रिज्यामा वर्गितात् फलात् ॥ मध्यज्यावर्गविश्लेपाय हक्क्षेपः शेषतः पदम् । तत्रिज्यावर्गविश्लेपान्मूलं शड्कुः स दृग्गतिः ।। नतांशवाहुकोटिज्ये स्फुटे दृक्शेपदृग्गती ॥' इति । अत्रापि पूर्वोक्तस्य हक्क्षेपस्यास्फुटत्वख्यापनाय 'नतांशवाहु- कोटिज्ये स्फुटे हक्क्षेपहरगती' इत्युक्तम् । खमध्यहोण्लमस्य हक्क्षेप- मण्डलगता ये नतभागाः तज्ज्यैव स्फुटा दृक्क्षेपज्या। अत्रोक्तस्य स्थौल्यमेव । तस्य हरज्यैव नतांशज्या । दृग्ज्य नयनं चोक्तम् । तस्माद् रविवद् दृक्क्षेपलमस्य दृग्ज्यैवानीयतां, सैव स्फुटा हक्क्षेपज्या। तस्कोटि- ज्या व स्फुटा दृग्गतिः। किपर्य तर्हि स्थूलो सक्क्षेपः प्रदर्शितः । मध्यलगाद पोपलग्नस्य भेदप्रदर्शनार्थम् । भेदे ज्ञात एव हि हक्क्षेप- कमस्य दृक्क्षेपज्यायाश्च तत्त्वतः पतिपत्तिरिति, तरक्षेत्रप्रदर्शनपरमेवेदं कर्म। मध्यज्याकर्णस्य भुजा हि मध्पलग्नहक्क्षेपलमयोरन्तराळज्या इति १. 'एमडलस्य'-क. २. 'करवक्षपस्य'-ग. ३. 'स्पष्टा'-क. ग.प.

·. भुजामदर्शनेनैवात्र कृतार्थता स्यात् । तद्वारा हक्क्षेपोऽप्यानेय इति तत्कोव्यानयनमप्युक्तम् । अस्याः कोट्या ईपदधिक एव सदा हक्क्षेपः । तद्भुनाया अल्पत्वेऽस्य दृक्क्षेपस्य स्थौल्यमध्यल्पमेव । तन्महत्त्व एव पुनहग्ज्यावदानयनम् । यदि कस्यचित् पुनरनेनापि तदानयनं स्मरेत् तर्हि तथैवानीयताम् तेन इहैकं त्रैराशिकमेवावशिष्टम् । तदप्यपक्रम तिर्यतानुरूपम् । यदिदं मध्यळमान्ताया जीवायास्तियक्तं तद् व्यासाऽपि सुगममेवेत्यभिप्रायः। तस्मादत्र विक्षेपसंस्कारो न कार्यः । अत एवोक्तं परमेश्वराचार्येण- मध्यलनस्य विक्षेपो न कार्यों लग्नजस्तथा ।' इति । अपक्रममण्डलहक्क्षेपज्याया एव नसिसाघनत्वं, न पुनर्विक्षेपमण्डल. गताया इत्येतच सिद्धान्तदीपिकायामुपपादितम् - 'अपक्रमानुसारेण नतिः, तस्माद्वियोरपि दृश्यते, न तु विक्षेपवशादिति च निश्चितम्' इति । अतोन कार्यों विक्षेपसंस्कारो नतिसाधने' इति च । तस्मात् माधवोक्तत्रैराशिकमेव स्वग्रहणेनार्यभटेन ज्ञापितं, न पुनर्विक्षेपभेदाद मतिमहं दृक्क्षेपज्याभेदः। इयं गोळयुक्तिः लङ्कोदयानयनेऽपि समाना, यतः सर्वत्रापि गोळयनमध्यनाभिकमण्डलदयविवरनिमिचानां गणितानां स्यादेव युक्तिसाम्यम् । तत्र नवोदयानयनं प्रकृतिः, दृपक्षेपायानयन अपक्रममण्डलस्य विपुवन्मण्डलानां च विवरस्य स्थिरत्वात् वद्विवरनिमित्तस्य प्रकृतित्वम् । नत्रापि भगोळयापुगोळमध्यगतत्वाद् अपक्रमयटिकामण्डलयोः प्रसिद्धत्वात् तद्विवरनिमित्तस्य प्रकृतित्वं युक्तं, यतो हक्क्षेपविषयस्य तद्विकृतित्वं युक्तमिति भावः । अन दक्षिणो. तरमण्डलमपक्रमस्थानीयं, घटिकामण्डलस्थानीयं च दृक्क्षेपमण्डलम् । क्षितिजस्पृष्टवक्षेपमण्डलपासादिक्समतिरथीनत्वाद् दक्षिणोचरमण्डल- स्पृष्टाग्रत्वाच । इहेच्छाफलभूताया भुनाया: स्वाहोरात्रस्थानीयं च विकृतिः।

·आयभटाय समान्य - . रक्षेपमण्डलैकपार्श्वगतं मध्यलग्नस्पृष्ट दक्षिणोत्तरस्वस्तिकयो। यन्मध्य- लग्नसमानदिकं,' तत्स्पृष्टैकाग्रेतरस्वस्तिकादुदयज्याचापद्विगुणान्तरक्षितिज. स्पृष्टापराग्रा या रेखा सा अन्त्याज्यास्थानीया । तहक्क्षेपमण्डल- व्यासार्धयोरन्तराळ कृत्स्नमुदयज्यातुल्यम् । उदयज्या च परमापक्रम- स्थानीया। राशिकानीता मध्यज्याकर्णभुजा इष्टापक्रमवद कल्प्या । या पुनः स्वहक्क्षेपशब्दोक्ता तत्कोटिः, सा पुनरिटज्यागुणितात् काठान्त्य- वाहोगत्रात् त्रिज्याहृतवत् कल्प्या। सा तत्र निगढा इहाविष्कता । लम- सममण्डलं च विपुवत्स्पृष्टविपुवन्मण्डलवत् । लमयं च ध्रुवद्वयवत् । तत्रेष्टज्याये ध्रुवद्वये च स्पृष्टं यन्मडलं तद्वदिहापक्रममण्डलम् । एतद् हक्क्षेपानयन छेद्यके सुगमम् । लोदयानयनयुक्तिस्तु उदग्विपुवत्पुति करप्यमाने छेयके प्रदर्शयितुं न शक्या। ततो गोळे सूत्राणि बद्धैव प्रदर्या । तत्क्षेत्रस्यादृश्यागतत्वात् तत्र बुद्धिर्न स्फुरेत् । अतो विपु- वत्प्रदेश खमध्यगं कृत्वा तद्युक्तिनिरूप्या, छेद्यके प्रदर्या वा। तदपि प्राग्ज्येत्यनेन सूचितम् । एतद्भुमात्रैराशिकोक्तिरिच्छाप्रमाणभूकर्णयो. दक्षिणोत्तरमण्डलगतत्वख्यापनार्थम् । तापक्रमर्गमित्यादिना स्याहो- रात्रमण्डलस्य प्रदर्शितत्वाद्, एतद्भुजाकोटिपण्डलमपि शक्यं कल्पयितुम् । तद्विष्कम्भाधमपि भुमात्रियान्तरवर्गमूकमेव । इतीह हक्क्षेपानयनेऽपि तस्प हारकत्वमपि सिद्धम् । उदयज्यात्रिज्यावर्गान्तरमूलस्य गुण्यस्वं च गुणकारत्वं च मध्यजीवायाः । अन न मध्यज्याकोटिः त्रैराशिकना- नीयते ; किन्तु स्वभुजावर्गान्तरम्लीपरणेन । रातः कोटिमण्डलगतैव सा। सा कोटिमण्डले तापनियांशस्य ज्या । तनो महति मण्डले कर्णभूतत्रिज्या- व्यासाऽपि तावतियांशस्य कियतीति राशिकान्तरं कार्यमिह परम. इक्क्षेपसिचर्यम् । यदि सत्रापीटापक्रमवर्गमिटज्यावद विशेष्य मूली- कृत्य कोटिरानीयते, तस्या लाहोदयप्राग्ज्यायाः स्वाहोरात्रमण्डलगतत्वाद् २. रया'-.

·आर्यभटीये सभाष्ये वशाद् दृक्क्षेपदेशोऽपि भिद्येत । तत् पुनरुदगवन्त्यवधि । समुद्रेऽपि निरक्षदेशात् तावदवधि, अपकममण्डलबद् भ्रमभूमण्डलं परिरभते । तस्मात् तदन्तराळप्रदेशे सर्वत्रापि एकस्मिन्नाःदिने अक्क्षेपत्वं सम्भवति । द्वादशराशिद्यत्सु यदा यदा यत्र यत्र यदिगनुसार अवक्षेपमण्डलं तत एकपा तद्दिगनुसारि ततो द्रष्टुविप्रकर्पवशा. द्रसदहरगतिमण्डलमहक्क्षेपमण्डलसर्वावयवाद् भूपरिधिपादावधि गत्वा उभयतः शून्यतामेति । तत्रेष्टकाले यत् स्वदृग्गतिमण्डलं तदादित्यसूत्र पापि। अक्क्षेपमण्डलविपरीतं यदत्तं ततो यावद्विपकृष्टं दृग्गतिमण्डल- गत्या स्वस्थान तदर्घज्येह दृग्गति गता। सैव लम्बनलिप्तेच्छा । दृक्- क्षेपहरगतिमण्डलान्तराळज्या कोपाख्या नतिलिच्छा । दृग्ज्यव मुख्यलम्बनविसेच्छा। इत्येतत् सर्वमिद युवशादित्यनेन सूचितम् । तत्र दृग्ज्यागवलम्बनलिप्तानयनेनैव नतिलम्वनक्षेत्रे उभे अपि सिद्ध इति, तदेव प्रदर्शयति- 'सितिजे स्खा इक्छाया. भूव्यासाध नभोमध्यात् ।' इति। नभोमध्ये छायामावादेव इक्छायाया अप्यभावः । यथोचप्रदेशे मध्यमस्फुटज्ययोरन्तरस्याप्यभावस्तयोरेवाभावाद् एवमत्रापि । शीघ्रस्फुट- युक्तिवदेवात्रापि युक्तिः । तत्र भगोळगता हग्ज्या घनभूमध्यगतद्रष्टुसम्ब धिनी इति भगोळनाभिकं ग्रहविम्यान्तं भूपृष्ठगतद्रष्टुरधऊर्ध्वगनैकन्यास क्षितिजस्यतविपरीतव्यासं यदृचं तदिह प्रतिमण्डलस्थानीयम् । द्रष्टुमध्यमपि तायपरिमाणमघऊर्ध्वगं ग्रहदिङमार्गगं तदिह कक्ष्यामण्डलस्थानीयम् । दमण्डनं च कर्णमण्डलं, तद्हरगोळगतम् । तत्र खमध्यं नीच- स्थानीयं ज्ञेयग्रहमण्डलादधोगतत्वात् प्रतिमण्डलस्य । भूमिछमभगोलार्ध- मध्यमुच्चस्थानीयं द्रष्टुप्रिकृष्टत्वात् तस्य . तत्र घनभूमध्यगतद्रष्टप्रह सूत्रस्य यावदवनापः भूपृष्ठगतद्राग्रहसूत्रस्य ततोऽप्यवनाम: स्यात् । योरूर्वाप्रयोरेकप्रदेशगत्वेऽपीतराग्रयोरधऊर्ध्वविभकर्पा । धनभूमध्याद् . १.4-1...

·गोळपादः। ८३ विनिर्गतं द्रष्टुरूर्ध्वमूत्रं यत् खमध्यान्तं तन्मूले गणितानीतछाया कर्णमलं स्पृशति, ज्ञेयायाश्छायायाः कर्णस्य मूलं तस्मिन्नेव मूत्रे भूतले स्पृशति, इति तस्य निर्यक्त्वस्याधिक्यं स्यात् । तस्यावनामस्य यावदाधिक्य तदेव दृङ्मण्डलगतं लम्वनं दृग्ज्याचापे संयोज्यम् । शकुचापाच शोध्यम् । भूपृष्ठगतस्य द्रष्टस्तावेव छायाशइकू । तत्र यत् कक्ष्या- मण्डलतया कल्पितं तदन्तं ग्रहसूत्रं नीत्वा तत्स्पृष्टपरिघौ सूत्रस्यै कम बड़ा तत्कक्ष्यामण्डले हङ्मण्डलानुसारिणि खमध्यादितरभागेऽपि तावत्यन्तरेऽन्यदग्रं वधीयात् । तदर्धमिह लम्बिता छाया । धनभूमध्य- नामिके दृमण्डलानुसारिणि प्रतिमण्डलाख्ये यत्र ग्रदो वर्तते खमध्याद तावदन्तं यच्चापं, कक्ष्गामण्डलसमध्यादपि ग्रहमागे सूत्रस्पैकमनं वडा इतरभागेऽपि तावत्यन्तरेऽन्यद् वधीयात् । तदर्घ गणितानीतच्छाया- तुल्यम् । भगोळमध्यप्रतिमण्डलग्रहखमध्यविप्रकर्पसाम्यादस्यापि । प्रति- मण्डलगता हि स्वाहोरात्रेटज्याद्वारानीता छाया। तत्तुल्यत्वात् कक्ष्या- मण्डलप्रदर्शिनाया अपि तद्गतग्रहविम्बान्तच्छायाया अल्पत्वम् , इति छाया- यमप्येकस्मिामण्डले प्रदर्यमाने तच्छायाचापान्तरात्मकस्य लम्बनस्य सुगमत्वं स्यात् । यद्वा दृग्गोळेऽपि तच्छायाद्वयं प्रदयम् । दृग्गोळेऽपि केवला छाया भगोळकलाममिता। तस्या दृग्गोळकलाप्रमिगत्ये सख्याया आधिक्यं स्यात्। तदाधिवयमेव वा लम्पनम् । यद्वा दृग्गोळेऽपि स्वकला- ममिता तायत्सङ्ख्या कल्या, यावत्सङ्ख्या कल्यामतिमण्डलयोः समाना कल्पिता, सा भगोळकला । दृग्गोळत्तकलानां दृश्यागतानां ततोऽल्पत्वात् तत्पमितेयमल्पैच छाया। मापकभेदादेव सङ्यासाम्यं विवक्षितम् । सा गोळे ग्रहाद्वमेव विश्राम्यति, तावदीर्याभावाज्या- रूपत्वाच । तस्याः स्ववृत्तगतग्रहावधिज्यायाय यदन्तरं तद्वा लम्वनम् । सर्वयापि भूमध्यगतस्य द्रष्टस्तत्स्पृष्ठगतस्य च वमध्याद ग्रहविम्यान्ता ..मूलं'-.

·आर्यभटीये सभाप्ये छाया एकेनैव मापकेन मीयमाना तुल्यसख्यापि तत्तद्रष्टुमध्यग्रह- विम्बपरिधिवचकलाभिर्मीयमाना न तुल्यसङ्ख्या कर्णसूत्रस्य । तत- सङ्ख्याभेदवशाद् भूपृष्टगतस्य द्रधुम्रहदृष्टिसूत्रं कर्णात्मकमन्यस्मालम्बते । तत्र दृग्गोळे कक्ष्यामण्डले च ये देवाये प्रदर्शिते ग्रहावधिका तत- ऊर्ध्वगता च, तयोरूर्ध्वगता प्रतिमण्डलछायातुल्यैव । तयोर्यों को द्रधिष्ठितप्रदेशादेव प्रवृत्ती, तयोग्रहविम्बधनमध्पमापिणोऽन्यस्मात् कर्णाद् योऽवनामः, ऊर्ध्वमूत्रादन्यस्मादपि विप्रकृयाग्रत्वाद् अघोग्रयोः संस्पृष्ट- त्वाच, तत्र यदल्पावनामः कर्णः तस्य घनभूमध्यगतकर्णस्य च दिगेकैव तिर्यक्त्वसाम्यात् । तस्माद् भूपृष्ठगतस्य ग्रहनापिकर्णस्यान्यस्माद् यदग्रस्यावनामः तस्यैकस्मिन् गोळ एव प्रदर्शने कर्णयोर्विवरस्य दृश्य- मानवाद् विस्पष्टता स्यादिति, हरगोल एवोभयमपि प्रदर्शितम् । तस्य लम्बनस्य त्रैराशिकमदर्शनाय प्रमाणफले इह प्रदश्यते- क्षितिजे स्वा दृक्छायेति। क्षितिजे छायाया व्यासायतुल्यत्वाद् , भूव्यासालिप्सा- तुल्यमन्त्यफलं दृक्छाया, तदा ततोऽल्पाया नभोमध्यात् प्रवृत्ताया हरज्यायाः कियती इक्छायेति। तन भूच्यासाध गुणकारः । व्यासा भागहारः। फलं योजनात्मकं लम्बनम् । तल्लिप्तीकरणे पुनासाध गुणकारा। स्फुटयोजनकों भागहारः । तत्र प्रथमत्रराशिके व्यासार्थ भागहारः। सोऽन्यत्र गुणकारः। ततस्तयोस्तुल्यत्वान्नष्टपोरिष्टछायाया भूयासाधं गुणकारः। स्फुटयोजनक! भागहारः। फलं लम्बन- लिप्साः । यद्वैकमेवेदं नैराशिक-~~ यदि स्फुटयोजनकर्णव्यासार्धे छाया. तुल्या लिप्ता ज्या, तदा भूव्यासार्धकर्णे भूवृत्ते फियती लिपा ज्या, इत्युचनीचत्तस्थानीये भूमण्डले भुनाफललब्धिः। यदा शछायाभ्यां फोटिगुनाफले आनीय त्रिज्यायाः कोटिफलं त्यक्त्वा शिष्टस्य भुजा फलवर्गस्य च योगमूलं दृषर्णः। महाछायां त्रिश्यया इत्या दृकर्णेन १.पा। सूत्रस्य'-... २. स्वातिप्पटवा'-रा, प..

·गोळपादः। । डरेत् । तत्रापि लम्विता छाया लभ्यते । तच्छायावर्ग त्रिज्यावर्गाद शोध्य शिष्टस्य मूलं तच्छङ्घः । एवं सर्वत्र स्फुटशकुछाये आनेये । विपरीतच्छायायां स्ववृत्तविष्कम्भाधकर्णेन द्वादशाङ्गुलशड्कुच्छायया चानीता महाच्छायां भूच्यासार्धयोजनैई त्वा स्फुटयोजनकर्णेन हरेत् । लब्धचाप छायाङ्गुलानीतदृग्ज्याचापाद् विशोधयेत् । विम्वलिप्ताव्यासार्ध च क्षिपेत् । तज्ज्यावर्ग त्रिज्यावर्गतस्त्यक्त्वा मूलीकृत्य लब्धेन शकुना विपरीतकर्मणा गतगन्तव्यकालानयनम् । कालेन छायानयने शकुचापे लिसाव्यासाय क्षिपेत् ; भानोरुधिदिपि सदिमस्फुरणात् तदवधिकत्वाय छायायाः। एवमेव दृग्गतिज्या भूव्यासायोजनईत्वा स्फुटयोजनकर्णाप्त लिलाचं लम्बनं दृषक्षेपलमादधिके ग्रहे योजयेत् । एवं संस्कृतलम्बनयो- ग्रहयो: यदा साम्यं तदेव तद्विम्बयोः परः सन्निकर्षः। भेदे पुनस्त- दन्तरं पष्टया इत्या तद्त्यन्तरेण हत्याप्तं नाड्यादिकः कालः । शीघ्रगतेबहस्याधिक्ये गतो योगः, अन्यदा गम्यः। ततो योगकाल- घुगताप्तये इष्टकालागतात् क्रमाच्छोध्यो योज्यश्च स योगकाल: । पुन- स्तथापि लग्नादिकमानीय दृक्पग्गतिहम्म्यादिद्वारा पूर्यवदुभयोलम्बन- मानीय स्खे स्वे स्फुटे संस्कृत्य तदन्तरादपि कालमानीय योगकालं निवलीकुर्यात् । पुनर्योगकाले विक्षेपयतो विक्षेपमानीय दृसेपज्यायाश्य भून्यासार्धस्फुटयोजनकर्णाभ्यां पूर्ववन्नतिलिता आनीय क्षेपहवलेपयो- दिवसाम्ये योगं कुर्यात । भेदे च विश्लेपम् । उमयोतियोगो वियोगो था नतित्वेन ग्राहाः। नत्यानयने हक्क्षेपच स्वतत्कालविक्षेपसंस्कृत एव माया। उभयोलग्नसममण्डलादेकदिग्गतत्वे पियोगः । नानादिग्गतत्वे संयोगः । पुनस्तन्नतिविशेषयोयोंगो वियोगो या स्फुटनतिः। भूव्यासस्येव कृत्स्नविम्बव्यासस्यापि लिप्तामानं नेयम् । तत्र छाधछादकयोविम्य- मानयोगार्थात् स्फुटनतेरल्पत्ये सूर्याचन्द्रमसोयेद् ग्रहणसम्भवः । तारा- ३. प्रतिक्षे.स. ग. प... १.माधि'-ग. २. नती लिहा', ·आर्यमटीये सभाष्ये प्रहयोश्चेद् मेदा। स्फुटनतेराधिक्ये उभयमपि नैव स्यात् । इत्येतत् सर्व न्यायसिद्धमेव ॥ ३४ ॥ चन्द्रग्रहणस्य सर्वत्राप्येकप्रकारत्वेऽपि यत्र ग्रहणस्थितिकाले तस्य दृश्यत्वं तत्रैव ग्रहणस्यापि दृश्यत्वं तच्छायापि तस्य दृश्यत्व एव गण्या इति तदुदया. स्तमयकमप्रदर्शनायाह- विक्षेपगुणाक्षज्या लम्बकर्भजिता भवेणमुदस्थे। उदये धनमस्तमये दक्षिणगे धनमृणं चन्द्रे ॥ ३५॥ इति । एकस्मिन्नेव साक्षदेशे विक्षेपसदसद्भावयोर्यदुदयविवर- मयनान्तस्यचन्द्रस्य तदिहानेयम् । तच्च केवलापक्रमस्य स्फुटापक्रमस्य च चरभेद एव । तस्माद् विक्षेपशब्देनेह विक्षेपसम्बन्ध्यपक्रम एच विवक्ष्यते । स च विक्षेपसम्बन्धिज्वाखण्ड एव । ज्याखण्डश्च तचाप. मध्यकोटया तत्समस्तज्यां निहत्य व्यासान इत्याप्न फलम् । स्वाहो. रात्रज्यैव हि अपक्रमस्य कोटि:। चापमध्यगतवादोरात्रमिह इष्टापक्रम- स्फुटापक्रमस्वाहोरानयोगार्धमेव प्रायशः। पुनस्तत्खण्डज्यानीतायाः क्षिति- यायावरवद्वयासार्धगुणनं स्वाहोरात्रहरणं च शर्यम् । तस्मात् पूर्व- राशिकव्यस्तत्वाद् द्वितीयस्य तनुभयमपि न कर्तव्यम् इति विक्षेपमेवास- ज्यया इत्या लम्बकेन इरेत् । तत्रासज्यायाः फलस्वाद् विक्षेपस्य चेच्छात्वाद् विक्षेपगुणासध्या लम्बफभजितेत्युक्तम् । तत्फलमुदस्थे चन्द्र- मसि उदये ऋणं भवेत् । अस्तमये धनं च भवेत् । दक्षिणगे चन्द्र मसि क्रपाद्धनमृणं च भवेत् । चन्द्रग्रहणं विक्षेपवदुपलक्षणम् । नन्वेत- स्फलमपि स्थूलमेव । केवलमपक्रमखण्डज्यानीतमेच न चरान्तरम् । किं तर्हि ततोऽप्यधिकमेव । स्फुटापक्रमस्याधिस्य तापने फेवलापक्रमचरा- नयने स्खक्षितिज्याया व्यासाहिताया: स्वाहोरात्रार्धमेष भागहारः । । १. 'भका भ' इति मुदितपाठः। २. 'ग्यानीनाया:-रा. ग. ४. 'त् बेलाप'-सु. प.

·८७ गोळपादः। तच तदानी स्फुटखाहोरात्रादधिकमेव । अपक्रमाल्पवे स्वाहोरात्रस्या- घिक्यात् । स्फुटापक्रमचरानयनेऽपि साहोरात्रन्यासा भागहारः। तस्मात् क्षितिज्याखण्ड एव न भेदकारणं, सक्लायाः क्षितिज्याया हारभेदछ । तत्र स्फुटक्षितिज्यायाः केवलापक्रमक्षितिज्यातुल्यो यः खण्डः सोऽपि स्फुटखाहोरात्रेणेव हर्तव्यः। तस्माद केवलक्षितिज्या स्वाहो- रात्रान्तरेण हत्वा स्फुटस्वादोरायेण हत्त्वाप्तं फलमप्यस्मिन् दर्शनसंस्कारे योजनीयम् । एवं स्फुटापक्रपस्याल्पत्वेऽपि ज्याखण्डानीताचरादधिकमेव चरान्तरं, तदा स्फुटचरात् केवलचरस्याधिक्यात् । तत्स्वाहोरात्रस्य न्यूनत्वात् तद्धृतस्य फळस्य ततोऽप्याधिक्यात् तत्रापि साहोरात्रान्त- रोत्यफलं क्षेप्यम् । किन तत्प्राणानां लिप्तीकृतानामेव तत्र संस्कार्यत्वं यतोऽत्र ग्रहोदयलग्नस्गानेयत्वम् । अत्र तु ग्रहस्फुटतुश्यापक्रमप्रदेशो- दयस्य विक्षिप्तग्रहोदयस्य चान्तराळमवाः प्राणा एवानीयन्ते । तावता कालेन लगा यदन्तरं तदेवान संस्कार्यमिति । नन्वत्र वाहोरात्र- योगार्धमपि न विसेपमध्यस्खाहोरात्रं स्यात् । विक्षेपदलयोरपि खण्ड- ज्याभेदादिति चेत्, नैप दोपः। तस्यान्तरस्याल्पत्वा व्यावहारिक- त्वाचास्य कर्मणः । अत एव माधवोऽप्याह चापीकरणे- 'ध्ययोरासन्नयोर्मेदभक्तस्तरकोटियोगतः । छेदस्तेने हृता द्विघ्ना त्रिज्या तद्नुरन्तरम् ॥' इति । अत्र ध्याग्रहणे अनाधिकथनुपोऽर्धेन बिग्यां हत्वा यच्छेद अनीतः स एवेहाप्यानीयते । तन तन्मध्यकोट्या द्विघ्नायाश्छेदाप्तं फलं ज्याखण्डतया लभ्यते । इह तद्वैपरीत्येन ज्याखण्डहता दिना फोटिरेव छेदः। द्विमा मध्यकोटिरेव ऊनाधिकधनुरप्रद्वयकोटियोगः । तदर्धस्य मध्यकोटिसाद । इति, कोटियोगार्थमेव तेनापि मध्यकोटि- नाङ्गीकृत्तम् । तत्र ज्याचापग्रहणरायपोर्मध्यगतं पथ्यावावयाप ३. प्रकोटि:-ग. २. 'माता'-.. १.प्रसमस'-ग.प.ह.

·२८ भार्यमटीये समाष्ये किमर्थम् ! ज्याग्रहणे गुजाकोटयोरुभयोरपि ग्राह्यत्वे तयोरल्पामिष्टदो:- कोटीत्यादिनानीय तस्त्रिज्यावर्गविश्लपमूलेन महत्येवानेया । इतरया स्थौल्यं स्यादिति, स्थौल्यनिराकरणपरमिदम्- 'तत्राल्पीयः कृति त्यक्त्वा पदं त्रिज्याकृतेः परः।' इति । तत्र भुजाकोटिगुणयोरुभयोर्मध्ये अल्पीयसो गुणस्यैव कृति त्रिज्याकृतस्त्यक्त्वानीतं पदं पर परो महान् गुणः । न तु महीयसः कृति त्रिज्याकृतेस्त्यक्त्वानीतं पदमल्पगुणत्वेन ग्राह्यम् । यथा तत्पदस्यावय. वोपेक्षया जायमानस्य स्थौल्यस्याधिक्यात् । तत्रोभयोरपि कर्मणोः 'यश्चैव भुजावर्ग: कोटीवर्गश्च कर्णवर्गः सः' इति युक्तियुक्तत्वेऽपि महतो राशेर्वर्गस्यावयवोपेक्षया जायमानस्यान्तरस्य महत्त्वं स्यात् । ततस्तस्मिन् त्रिश्यावर्गात् त्यक्ते शिष्टस्याप्यन्तरस्य महत्वं स्यात् । तद्यथा-- अन्त्यचापगतगुणस्य रूपावियवोपेक्षायां वर्गे तज्ज्यातुल्यमन्तरं स्यात् । ततस्तदितरवर्गेऽपि तावदन्तरं स्यात् । तन्मूलं च प्रथमचापगतगुण एव । तस्य शतसङ्ख्यत्वे द्विगुणेन तेन शतद्वयनान्त्यखण्डगुणे हिय- माणे फलं सप्तदशसख्यम् । तस्मात् तत्र तावदन्तरं स्यात् । यदि पुनः पञ्चसङ्ख्य एव तवाल्पो गुणः तर्हि दशभिहियमाणस्यान्त्य- चापगुणस्य शतत्रपादप्पाधिक्याव तन्मूलं सावदन्तरं स्यादिति महानेवाय दोपः। तस्मात् सर्वत्राप्येतत् चिन्त्यम् । एवमत्रापि स्वाहोरात्रवर्ग त्रिज्याकृतस्त्वया मूलीकृतस्यापपस्य स्यौल्यमेव स्यात् । त्रिज्यावर्गान्तरस्य स्वाहोरात्रस्य न स्यौल्यमित्यपक्रमारपत्वे खाहोरात्र भेदस्याल्पत्यात् । यदस्य दर्शनसंस्कारस्य द्वितीयः संस्कार प्रदर्शितः तस्याल्पत्वात् तस्मिन् अक्रियमाणेऽपि न व्यवहारे विशेप उपलभ्यः । मानसे पुनश्चरान्तरमाणलिता एव संस्कार्यत्वेनोक्ता:- 'तिपिघ्नात् चरसंस्कारात् स्वोदयेनांशकादिकम् । वर्ण क्षेपवशात् कार्य ग्रहे पड्भयुतेऽन्यथा ॥' १. रमहर-ग.प.. २. 'तरूपार्ष-ग.प. ३. दिकः'-स. ग घ..

·गोळपादः। इति । तत्र 'नखघ्ना विपुवच्छाये' त्यादिना द्विगुणस्य चरस्योक्तत्वात तत्संस्कारस्यापि द्विगुणात्मकस्योक्तत्वात् चरसंस्कारस्य तिथिगुणने चरदलान्तरविनाडीनां त्रिंशद्गुणनमेव कृतं स्यात् । तत्रेदमपि त्रैराशिक- यदि खदेशराश्युदयविनाडीभित्रिंशदशा लभ्यन्ते तदा विक्षेपसम्बन्धि- चरविनाडीभिः कियन्त इति । चरान्तरविनात्यस्त्रिशुद्धतास्तद्राश्युदय- विनाडीमिः हियन्ते ॥ ३५॥ एवं साक्षदेशसाधारणं विक्षेपहेतुकं लगान्तरं प्रदय साक्षनिरक्षसाधारणं लग्नान्तरं प्रदर्शयति- विक्षेपापक्रमगुणमुत्क्रमणं विस्तरार्धकृतिभक्तम् । उदगृणधनमुदगयने दक्षिणगे धनभृणं याम्ये ॥ ३६ ॥ इति। अस्य युक्तिनिरक्षगोळ एव प्रदा। अपक्रममण्डले ग्रहस्फुटतुल्यो या प्रदेशस्ततोऽपक्रममण्डलवैपरीपेनैव हि ग्रहा विक्षिप्यन्ते । अतो ग्रहस्पृष्टराशिकटमण्डलगत एव विक्षेपः । एवंभूता एव ताराणामपि विक्षेपाः प्रदश्यन्ते । ताराणां तु विक्षेपाधिक्यसम्भवात् स्वाधिष्ठितराशे- श्वतुर्थे राशावपि लगत्युदयः सम्भवति विषुवत्समीपतो विक्षिप्तानाम् । अयनतो विक्षिप्तानां तु निरसदेशे न मनागप्यन्तरं स्यादुदयस्य । तेन यदा यद्यन्नक्षत्रमयनस्थं तदा तस्य विक्षेपमहत्त्वेनायनदर्शनसंस्कारः कियांश्चिदपि स्यात् । यदा यद्यन्नमत्रं विपुत्रतो विसितं तस्य विक्षेपमहत्त्वे तदाक्रान्तापक्रममण्डलकलायाः मायेण विक्षेपचापकलान्तरमपि तद्दय- लमं स्यात् । कुतः पुनरत्र यदा यन्नक्षत्रस्यनस्थितमिति, नक्षत्राणां निश्चलत्वेऽपि अयनविषुवत्प्रापणं कादाचित्कमिवोच्यते । अत्रोच्य' ताराणां भगोळ एव निश्चलत्वम् । यया चित्रा सदापि कन्यातुला सन्धिगैव । एवं रेवत्यपि मीनमेपसन्धिगता। यथावोचरापाढा सर्वदापि 13 ·. भार्यमटीये समाये पूर्वाषाढमध्यगता, यथा चागरत्योऽपि मिथुनान्तादेव सर्वदा याम्याया- मशीतितमे भागे स्थितः, एवं सर्वा थपि तारकाः सर्वदापि मेषादि राशिषु तदंशेष्वपि कचिदेव सर्वदापि नर्तन्ते । न पुनः स्वस्थानात कदाचिदपि चळन्ति । तथापि कृत्स्नस्य भगोळस्यैव चनात् तत्स्था अपि तारास्तदनुरूपं चलन्त्येव । यथा 'अशीतिभागे याम्याया- मगस्त्यो मिथुनान्तगः' इत्युक्तोऽगस्त्य इदानी दक्षिणायनकाष्ठगत एव। यत इदानीं मिथुनस्य पूर्वार्ध एवायनप्रदेशः। तस्मादिदानी तस्याप्ययनदर्शनसंस्कारः स्यादेव । तस्मादयनसन्धिस्थान। ज्योतिषां निरक्षदेशोदयसमये तदाशिकूटेमण्डलं निरक्षदेशक्षितिजेनोन्मण्डलारूपेन सहकता गतम् । तदानीं तस्यापक्रममण्डलस्यापऊत्वाद् दृक्क्षेपाभावात् । राशिकूटोन्नतिर्हि हक्क्षेपः। यदा पुनर्निरक्षदेश उदग्विषुवदुदेति, तदा राशिचक्रस्यातितिर्यस्वाद विपुवतो विक्षिप्तानामुन्मण्ड काद् विपकृष्टत्वं स्यात् । यादग्विक्षिप्तः, तर्हि उन्मण्डला स्थः। यदोदग्यिपुवतो दक्षिणतो विक्षिप्तः तदाधस्थः । एवं विक्षिप्तस्य लग्ने स्वस्फुटसमे शकु- रिहानीयते । तस्योर्ध्वमुखत्वे ऋणत्वम् । उदये शङ्कोरुन्मण्डलादधोगतत्वे धनत्वं च । अस्तमये तद्विपरीतम् । अत्रैवं राशिक- यदि त्रिज्या- तुल्येन विक्षेपेण दृषक्षेपतुल्या भुजा लभ्यते, तदेष्टविक्षेपेण कियतीति ग्रहस्फुटसमे लग्ने ग्रहशाकुर्लभ्यते । इक्क्षेपश्च राशिभ्रमणवशात् प्रतिक्षणं मिन्नः। उत्तरायणकाठादाघुयति सति, पूर्वस्वस्तिकादक्षिणतः परमा. पक्रमतुल्ये लमत्वात् तस्य राशिकूटमदेशोऽप्युत्तरस्वस्तिकात प्राक् परमा- परमतुल्ये उन्मण्डलमदेशे उदेति । दक्षिणराशिफूटप्रदेशोऽपि दक्षिण- खस्तिमात् पश्चात् तावति प्रदेशे तदास्तमेति । ततः प्रवहवायुभ्रमण वशात् पञ्चदशपटिकातुल्ये काळे मध्याहं प्रामोत्युदग्गतः, उदग्विपुवन उद्यत्त्वात् तदानीम् । अन्य निशीथं गतः। ततोऽयनान्तात्प्रभूति प्या-2 सप..

·गाळपादः उत्क्रमण- उत्क्रमेण यावन्तोऽसवो. ग्रहाक्रान्तभुजाया ऊर्ध्वगताः स्युः, तज्जीवयेह राशिकेन तयोः क्षितिजादिपकर्ष आनेयः। ततीक्षतिजविप्रकर्ष एच हि होपः। तस्मालकोदयमाग्ज्याचापं राशिनयात् त्यक्त्वा शिष्टस्य जीवां गृहीत्वा तया राशिकूटस्वाहोरात्रेष्टज्यामानयेत् । कथम् । परमाप- क्रमतुल्यैव हि राशिकूटयुज्या । ततोऽयनान्तग्रहान्तराळकालज्यां परमाप- क्रमज्यया हत्वा त्रिज्यया हरेत् । निरक्षदेशेऽशाभावात् स्वाहोरात्रेटज्यैव तच्छङ्कुथ। तत इदं त्रैराशिक- यदि त्रिज्यातुल्यया विक्षेपज्यया राशिकूटोन्नतितुल्या भुजा लम्यते तदेष्टविक्षेपज्यया कियतीति ग्रहस्फुटतुल्ये कामे ग्रहशङ्कुर्लभ्यते । तत्र प्रथमत्रैराशिके परमापक्रमज्यया गुणकारः। व्यासाय मागहा।। द्वितीये विक्षेपज्यया गुणकारः, भागहारश्च व्यालार्ध- मेव । अत उक्त-विक्षेपापक्रमगुणमुत्क्रमणं विस्तरार्धकृतिभक्तम् इति । 'विक्षेपापक्रमाम्यां गुणितं विक्षेपापक्रमगुणम् । येन हि गुणकारेण गुण्यो गुणितः स पुनर्गुण्यस्तेन न्यस्तात् तावद्गुणः स्यात् । शब्देनायनान्तात् प्रभृति ग्रहाकान्तावधिको गृह्यते । 'दृग्गोळाकपाळे ज्यान विकल्पयेद् भगोलार्धम्' इत्युक्तत्वाद् द्वयोर्द्वयोरन्तराळपदेशो ज्यानैवेह विकल्पनीयः। तस्मान्न फेवलं तच्चापमिह ग्राह्यम् । किं तर्हि तज्ज्यैव ग्राह्या। तस्माद् ग्रहभुजीकलाचापस्य यत् .कोटिचाप तज्जीवेहोरकमणशब्देनोच्यते । तस्याः प्रथमौराशिके परमापक्रमो गुणकारः। द्वितीये विक्षेपश्च । ततस्तद्धातो गुणकारः। उभयत्रापि व्यासार्थस्यैव भागहारत्वात् द्वर्ग एव भागहारः। तत्फलं पुन- रुदगयनस्थे ग्रहे उदग्दक्षिणगे विक्षेपे यथाक्रममृणधनं, याम्येऽयने उदग्दक्षिणगे विक्षेपे धनमृणम् । विशेषायनयोर्दिक्साम्ये लगात् प्रत्यग् गतत्वाद् ग्रहस्य ग्रहोदयलमसिद्धयर्य तत्फलं लगाहणम् । दिशो चपरीत्ये लमात् प्रत्यग्गतत्वाद् ग्रहस्य तदन्तरफलं ग्रहस्फुटे क्षेप्यं, महोदय कासिद्धचर्यम् । एतदेव लापविकेन मयेन- १.जाचापत्य'-ख. ग. घ..

·आर्यभटीये सभाष्ये 'सत्रिभग्रहजक्रान्तिमागघ्नाः क्षेपलिप्तिकार। विककाः स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोभिन्नतुल्ययोः ॥' इत्युक्तम् । कथं पुनरिह शङ्कोरेव धनर्णत्वमुक्तम् । तद्रमणकालक्षेत्रस्य हि धनर्णता युक्ता । सत्यम् । तत्सम्बन्धि क्षेत्रस्यैव हि धनर्णत्वं युज्यते । तदर्थं पुनरपि त्रैराशिकद्वयं कार्यम् । तेन शकुना कोटिभूतेन कर्णरूपा विक्षेपकोटिमण्डलगता ग्रहोन्मण्डलान्तराळज्या प्रयमत्रराशिकेनानीयते । तस्याः पुनर्विक्षेपकोटिमण्डलगतत्वात् तत्कलानामरूपत्वात् तन्मण्डलस्यापि वकलाभिासार्धतुल्यत्वात् तस्याः कोटिपण्डलजीवाया व्यासार्धवृत्त- परिणमनं द्वितीयेन । तत्रैवं प्रथमत्रराशिक- यदि हेक्क्षेपकोट्या व्यासार्धतुल्यः कर्णो लभ्यते, तदा तच्छङ्कुकोटिकस्य कियान कर्ण इति विक्षेपकोटिमण्डलगता ग्रहक्षितिजान्तरगता ज्या लभ्यते । तस्याः पुनासार्धवृत्तपरिणमनेऽपि व्यासा) गुणकारः । विक्षेपकोटि गहारः। फलं ग्रहस्पृष्टाशिङ्कटमण्डलस्य ग्रहोदयेऽपक्रममण्डलोयत्प्रदेशरशिकूट- मण्डलस्य चान्तराळज्या। ततस्तचापीकृतं ग्रहस्फुठे संस्कार्यम् । एवमिह त्रैराशिकचतुष्टयं विद्यते । तत्र पूर्वयोप्सा, भागहार, उत्तयो. यासार्धमेव गुणकारथ । ततश्चतुर्पु तुल्यत्वानप्लेषु सायनग्रहकोटिज्याया। क्षेपपरमापक्रमघातो गुणकारः। सायनग्रहकालकोटयपक्रमवाहोरात्रस्य विक्षेपकोट्याच बातो मागहारः। फलं ग्रहोदयलनग्रहस्फुटयोरन्तराळज्या। ग्रहोदयकालफोटिज्येह ग्राह्येत्यत्राविशेपश्च कार्यः । अनययोपपच्या सास- देशेऽपि दर्शनसंस्कारयुगळं युगपत्कर्तुं शक्यम् । तचाह माधव:- 'विलेपाक्क्षेपवधे त्रिमौर्या निहत्य तत्काटियधेन भक्त। धनुर्धनणं हरिदैक्यभेदात् तयोः शशाङ्कायुदयेऽन्यथास्ते । . १. 'क्षेपमो.स.ग. प...

·गोळपादः। - , इति । अत्र वक्षेपानयनस्य पृथकृतत्वात् त्रैराशिवात्रयमेवावशिष्टम् । तवैव- यदि त्रिज्यातल्यया विशेषज्यया दृषक्षेपज्यातल्या भुना लभ्यते, तदेहविक्षेपज्यया कियतीति प्रयपम् । सा पुनः द्वितीयत्रैराशिके कोटित, तयेदं त्रैराशिक- यदि हक्क्षेपकोटया त्रिभ्यातुल्यः कर्णः, तदास्याः कियानिति द्वितीयम् । तस्य व्यासापरिणमने पुनरिद- विक्षेपकोटितुल्यायां तज्जीवायां त्रिज्यातुल्या स्वत्तखखपड्यनांशज्या लभ्यते, बदास्या विक्षेपकोटिमण्दलगायाः फियतीति । तत्र वृत्रिराशिक विक्षेपस्य हक्क्षेपो गुणकार, व्यासाय भागहारः। द्वितीये व्यासाघे गुणकार:, दृक्क्षेपकोटि गहारः। तृतीये तु व्यासार्धमेव गुणकारः, विक्षेपकोटि गहारः। तत्र त्रिज्यया सकृद्धरणं कार्य, द्विगुणनं च । ततः सकृदेव गुणनं कार्यम् । एफेनैव गुणनहरणयोः कृतयोरकतयोय फलस्य तुल्यत्वात् । तस्माद् विक्षेपस्य हक्क्षेपत्रिज्ये गुणकारी, विक्षेप- हक्क्षेपकोटिघातश्च भागहारः । अत उक्तम्- 'विक्षेपडक्सेपहते त्रिमौळ निहत्य तत्कोटिवधेन भक्ते' इति । अत्र यच्छन्दतच्छन्दावध्या- हायौँ। यहम्धं तस्य धनुरिति । शशाङ्कायुदये तयोनिक्षेपटक्क्षेपयोः हरिदैक्यमेदादनम्। अन्यया चास्ते । हरिनेदे धनम्, ऋणमैक्ये । उदय अस्त इत्येताभ्यां उदयकालजोऽस्तकालजश्च विक्षेपटक्क्षेपाविह ग्रादाविति सिद्धम् । तत एवाविशेपकरणमपि सिद्धम् । ग्रहोदयलने निमित्तं हवलेपानयन, हवक्षेपानीमच च ग्रहोदयलपानयनमित्यन्योन्या- श्रयत्वात् तत्परिहारायैव हि सर्वत्राविशेषः क्रियते । मानसेऽपि दर्शन- संस्कारयुग युगपत् क्रियते- "विक्षेपो भिन्नतुल्यांशवलनघ्नः खखाङ्ककैः । हृतोऽशास्तैर्युतोनः सन् ग्रहोऽस्तिान्तरेऽस्तगः ।।' इति । चलनघ्नाद्विक्षेपानवशतहतं यत् तदंशादि वलनविक्षेपयोभिन्नदिकयो. 1. 'कार्यम् एकेनैव'-ख. प. प..

·आयभटीय सभाष्य मी योज्यं, तुल्पदिक्कयोः शोध्यम् । एवं दृकर्मसंस्कृतः सन् ग्रहो ग्यदास्तिदपान्तराळगस्तदास्तगतः, यदा तददिर्गतस्तदा दृश्या । अस्ताट्यमयुक्तं- 'सूर्याष्टिविश्वरुद्राऐतिथ्यंशघ्नः खखानिभिः । भाग्भोदयाप्तयुक्तोना सूर्योऽस्ताः शशाङ्कतः ।।' इति। चन्द्रादीनां सूर्यादिभिर्गुणिताः खखाग्रयः । पृथक् पृथक् माग्भोदय- 'विनादीभिः सूर्यग्रहाक्रान्तराश्युदयविनाडीभिराप्तमंशादिकमाच्छोधयेत् । तदेकोऽस्तार्कः। पृथकस्थात् तत्सप्तमराश्युदयविनाडयाप्तमर्के क्षिपेत् । स इतरोऽस्तार्कः। 'कृतो वसनविक्षेपघातात खखायाप्तमंशादि कर्म- फलं स्यात् । तद्धि वलनं नाम, ग्रहस्य मुखपुच्छयोः पार्थयो 'यत्तिर्यग्गमनम् ।"अपक्रममण्डलगतघनमध्यस्य ग्रहविम्वयं प्राप्रतीच्यो- पत्रापक्रममण्डलं बिम्बमुद्भिद्य विनिासरति, तयोर्मुखत्वं पुछत्वं च । 'सत्र मुखवलनं सौम्यं चेत् पुच्छवलन याम्यम् । तदोदक्पार्धमुनतम् । अवनतंच दक्षिणपार्थम् । तत्र बिम्बस्योवभागस्य हक्क्षेपदिशि वलनं • तद्विपरीतदिशि चापोभागस्येति नियमः। ग्रहस्य मुखपुरछयोविदकनं तावदेवा पायोरपि । विक्षेपश्च तद्दिगनुसारी। मानसोक्तं च. वलनं रदमण्डलगतमेव । अतो व्यासार्थत्वेन पोडशो गृहीतम् । वलनामुलं •च होपतया त्रिज्याविक्षेपकोटयोरल्पान्तरत्वादुपेक्षितं च। तत्साधन राशिकम् । - अत्तो विक्षेपस्य वळनगुणनं चलनपोडशेफवर्गान्तरमन हरणं चेह कार्यम् । ततः कोटिसामीप्याय पश्चदशसहयो हारो गृहीतः । फहस्यांधकत्वाय पश्या गुणितश्च । ततः खवासख्यो हारः। फसमंशादिकम् । अक्लनयोः स्थौल्यात् तदेवयात्मकपारमार्थिक- चलनस्यापि स्यौल्यादेव दृक्फलस्यापि स्थौल्पम् । तथापि धीमा करदेव युक्तिः । अत्र मानसवलनस्य प्रापाले हक्क्षेपविपरीवदिकरवात , 'प्रहोदया-द. ग. प... ४. स्ससोपदिति क्रम-ग. ३. 'म । B-सा ५ - प...

·१५. गोळपादः। M प्रत्येकपाले समानवियत्वाच धनसाम्यमपि स्यात् । 'पुतिमध्यनताभ्यस्ता पलमा भानुभाजिना। प्रागुदग्दक्षिणं पवादलनं रदमण्डले ।। ग्रहेणायनयोरल्पमन्तरं द्विघ्नमायनम् । वलनं स्यात् तयोर्योगविश्लेपात् पारमार्थिकम् ॥" इति हि चकनानयनमुक्तम् । च्यासार्धमण्डलगतायनवलनस्य कोटचपकम- साम्यादायनस्य चाक्षसाम्यात् तद्योगस्य विश्लेपस्य वा प्रायेण हक्ोप- साम्याच तदुपपद्यते । एवं कृतदर्शनसंस्कारयुगले ग्रहे लगादपिके ग्रहो न दृश्यः, अस्तलग्नाने च। अस्तलनार्ध्वमुदयलमादयश्च महो दृश्यागतत्वाद् दृश्य एव ॥ ३६ ॥ यदर्थमिह दृश्यादृश्यत्वमुक्तं तदेव ग्रहणं प्रदर्शयति । तत्र द्वयोहणयो. श्छायछादकभावोपपतिप्रदर्शनपुरःसरं ग्रहणयोविशेष प्रदर्शयति- चन्द्रो जलमर्कोऽग्निर्मुहूच्छायापि या तमस्तद्धि । छादयति शशी सूर्य, शशिनं महती च भूच्छाया ॥३७॥ इति । चन्द्रबिम्बस्य जलमयत्वादकैबिम्बस्य च तेजोधातृत्वात् तविम्बे तत्तेजा संपर्कादेव तस्य प्रकाशमानत्वात् भूच्छायायाचन्द्र प्रति ग्राहकत्वमुपपद्यते । यत्र भूम्या तिरोहितत्वात् सूर्यविम्बस्य कश्चिदंशोऽपि न दृश्यते । तद्भाग एवान्तरिक्षे तद्रश्मिराहित्याद् भूच्छायेत्युच्यते इति संदेश प्रविष्टस्य चन्द्रस्यापि तद्रश्मिसम्पर्काभावाद् दीप्तयभाव एव ग्रहणम् । प्रसिद्ध चैतन्छास्त्रान्तरे- तेजसा गोळका सूर्यो ग्रहाण्यम्युगोळकाः। प्रभावन्तो हि दृश्यन्ते सूर्यरश्मिविदीपिताः ॥ इति । चन्द्रस्य सूर्यादयोगतत्वाज्जलांशप्राचुर्येऽपि सूर्य मति छादफत्वमपि पुज्यते । तर्हि सितस्यापि कालकियापादसमसाटितयुक्त्या पसमये ·आर्यमटीये सभाष्ये सूर्यादधोगतत्वात् तत्संयोगे विक्षेपामाचे कदाचित् सूर्यछादकत्वं कुतो न स्यात् । स्फटिकवत् स्वच्छत्वात् तद्विम्बस्येति ब्रूमः । जळप्राचुर्येऽपि पञ्चीकरणमात्रापेक्षितान्मृदंशस्याधिक्याच्छादकत्वं युज्यते । मरित्यत्रापि मृत्माचुर्यमेव भुवो विवक्षित, मृज्जलशिखिवायुमय इति पाश्चभौतिकत्वोक्तेर, एवं चन्द्रो जलमित्यादावपि जलप्राचुर्यमेव विवक्षितम् । छायायास्तमस्त्वं लोके प्रसिद्धमेवेति हिशब्देन द्योतितम् । अत एतद्युज्यते- छादयति शशी सूर्य, शशिनं महती च भूछाया इति । भूच्छायायाश्छादिकायाश्छाद्याच्छशिनो महत्वादेव खण्डग्रहणे दृश्यभागस्य फुण्ठविषाणत्वमपि । सूर्यग्रहणे तु प्रायेणोभयोः साम्यादेव तीक्ष्णविषाणत्वं चेति य उभयोग्रहणयोः विशेषः, स महच्छन्देन घोत्यते ॥ ३७॥ तत्र रावभूच्छाययोर्विक्षेपाभावात् चन्द्रस्यापि विक्षेपामावेऽल्पस्व एव वा ग्रहणसम्भवः, एवं पर्वपातापेक्षया ग्रहणयोः कादाचिकत्वम् । तत्रापि भूच्छायाया महत्त्वात् चन्द्रग्रहणस्य लम्बनेन विशेषाभावात् काचित्करया- भावाच्च सद्ग्रहणानि भूयांसि स्युः । विरलानि च मास्वद्ग्रहणानि युगे इत्याह- स्फुटशशिमासान्तेऽक पातासन्नो यदा प्रविशतीन्दुः । 'भूच्छायां पक्षान्ते तदाधिकोनं ग्रहणमध्यम् ॥ ३८ ॥ इति । इन्दुः पातासन्नः स्फुटशशिमासान्ते यदार्फ प्रविशति, यदा स एव पक्षान्ते भूच्छायां प्रविशति तदा सूर्याचन्द्रमसोहणमध्यम् अधिकोनं तत ऊर्ध्वमयश्च चलति, ग्रहणमध्यम् । मूर्यस्य लम्बन वाघबनं, विक्षेपयशाचन्द्रस्य । लम्बनस्य सितिनान्ते नाडिकाचतुष्कान्तं हेर्दिनाद्यान्त्ययामयोः पर्वणि सूर्यग्रहणमध्य रात्राववापि स्यात् । १. 'करपाभायात्...

·गोळपादः। अथ सोम. छादकस्यातिदगत्वात् । तदपि न सार्वत्रिक, यया मेघच्छादनम् । तथा च सूर्यसिद्धान्ते- 'छादको भास्करस्येन्दुरवस्ताद् घनवद् भवेत् ।' इति । कथं पुनर्विक्षेपवशात् चन्द्रग्रहणमध्यस्य पक्षान्ताचलनम् । तदपि इष्टमासेनैव सेत्स्यति ॥ ३८ ॥ सूर्यग्रहणासाधारणलम्बनादिकं वस्तु पूर्वमेव प्रदर्शितम् । महणासाधारणं मूच्छायादिकं प्रदर्शयति- भूरविविवरं विभजेद् भूगुणितं तु रविभूविशेषेण । छायाया दीर्घत्वं लब्धं भूगोळविष्कम्भात् ॥ ३९ ॥ छायाग्रचन्द्रवियर भूविष्कम्भेण तत् समभ्यस्तम् । भूच्छायया विभक्तं विद्यात् तमसः स्वविष्कम्भम् ॥४०॥ इति । भूरविविधरं भूविम्बधनमध्यस्य रविविम्वधनमध्यस्य च यदन्तराळम् । यस्य स्फुटयोजनकर्णाख्या । भूगुणितं तद् रविभूविशेषेण रविविम्बस्य 'घिने ति प्रदर्शितस्य भूपेश्य 'विवि प्रदर्शितस्य च विम्बस्य योजनब्यासयोविशेषेण भूमियोजनध्यासं सूर्ययोजनव्यासाद विशोध्य शिष्टेन शतत्रयाधिकसहस्रत्रयेण विभजेत् । तत्र लब्धं भू. छायाया देय भूगोलविष्कम्भात् प्रभृति क्रमेण हीयमानपरिणाहम् एतावत्प्रदेशं गत्वा सूच्यग्रयदल्पीभूय शून्यतामियात् । अस्योपपत्ति प्रदर्शनाय रविषिष्कम्मात् प्रभृति भूविष्कम्ममापि मूत्रद्वयं तावत् प्रसारयेत् , यत्र तयोर्योगः स्यात् । अयेवमेव भूमौ लिखेत् । भूच्छायाग्रात् प्रभृति मूर्य- विम्बधनमध्यान्तमिह लम्बः । तद्विवरस्य क्रमेण इ.सात् तेन त्रैराशिक- रविभूयिशेपतुल्यैन हासेन भुनानेण रविस्फुटयोजनकर्णनुस्य आयामो लभ्यते, तदा भूव्यासतुल्पेन हासेन कियानायाम इति । भूछापा- १. भूच्छागादीर्घत्वम्' इति मुदितपाठः। 13 ·मार्यमटीये समाये मध्यसूत्रस्य देयं लभ्यते । अथवा भून्यासामिह शङ्खः । भूरवि. विवरं शभुजाविवरं, रविषिम्बच्यासा भुजा। तत्र शकुगुण: मित्यादिना इह छायादैर्घ्यमानीयते । किन्तु द्विगुणाभ्यामिह कर्म क्रियते, भूव्यासस्य रविभूविशेषस्य चार्षीकरणाभावे लाघवं स्यादिति । मनु कथं भूगोळविष्कम्भादित्युक्तम् । रविविम्बाद् भूविम्बस्याल्पवाद् दीप्यमानप्रदेशस्या/दाधिक्यात् भूछायामागस्य न्यूनत्वाच्च भूविष्कम्भा- प्राद् भृच्छायामागे कियचिच्चापं विहायैव रवि परिधिगं सूत्रं स्पृशति । लम्बसूत्राद्यावत् कर्णसूत्रस्य तिर्यक्वं विष्कम्भानचापात् एतत्स्पृष्टस्य चापस्यापि तावता तिर्यक्त्वेन भाव्यम् । सत्यम् । भुव्यासाधु रवि. भूविशेपार्धन हत्वा रविस्फुटयोजनकर्णतद्विम्वविशेपार्धवर्गयोगपदेन हत्वा यदाप्तं तावत्या अर्धज्याया अग्न एव भूगोळविष्कम्भात् स्पृशति । ततस्तच्छरं द्विगुणं भूव्यासा_द विशोध्य शिष्टेन तुल्यं सूत्रयो परिधिस्पृ विवरम् । तेनापि न फळमेदः । सूर्यव्यासार्धादप्येवमानीतं यत् फलं तर विस्फम्भादपि तायद एवैतत् सूत्रं स्पृशति । तस्माद् इच्गममाणयो. रेकरूपेणव हासान फलभेदः । तस्या भूच्छायाया अवधेरेव भेदः । म भूविष्कम्भात प्रवृत्तमिदं छायादैर्घ्यम् , अत्रानीताज्यान्तरात् मभृत्येव । तस्मात् सार्धज्या भूम्पासार्धदै क्षेप्या। ततस्तस्मात् पादाद चन्द्रस्फुटयोजनकर्ण विशोप शिष्ट गयाग्रचन्द्रविवरम् । तदेव भू. विष्कम्भेण समभ्यस्य भूछायया विभक्तं तमसः सविष्कम्भो भवेत् । चन्द्रकल्पाप्रदेशगतं तमोविष्कम्भ विद्यात् । अत्रापि पूर्वलव्धज्याशर- पोनेनव विष्कम्भेण गुणनं कार्यम् । केवलयेच भूछायया हरणच । न पुनस्तदर्धज्याधुक्तया। युक्तिमयनार्थमेवापं विशेषः प्रदचितः । न पुनरयं विशेपो ग्रहगे प्रत्यक्षत उपलभ्यः। शास्त्रेषु नानोरयमान- पिम्नपरिमाणभेदाजायमानो भेद इतोऽपि सुमहान् । तस्माद पक्ति- १. 'माधिगया'-प. ग... १. "वि-क. २. 'दात् गा'...

·९९ गोळपादः । . निरूपणदशायामेवेयं कथा, न पुनर्व्यवहारकाले। ईदृशमल्पफलं कर्म तत्र तत्र तन्त्रकारैरप्रदर्शितं युक्तिविद्भिरुपलभ्यम् । अस्यापि लिप्ता- व्यासानयन चन्द्रवदेव ॥ ३९-४०॥ अथ छाद्यच्छादकमानाभ्यां तद्विवरेण च स्थित्य(नयनं प्रदर्श्यते- तेच्छशिसम्पर्कार्धकृतेः शशिविक्षेपवर्गितमपोह्य । स्थित्यर्ध तन्मूलं ज्ञेयं चन्द्रार्कदिनभोगाद् ॥ ४१ ॥ इति । तच्छशिसम्पर्कीर्घस्य लिप्तात्मकस्य कृतेः शशिविक्षेपवर्गित. पपोन यच्छिष्ट तन्मूलं स्थित्यय ज्ञेयम् । तत् स्थित्यक्षेत्रम् । तस्य काला पुनश्चन्द्रार्कदिनभोगाभ्यां ज्ञेयः। अत्रेदं त्रैराशिक- यदि दिन- गत्यन्तरेण पष्टिनाडयो लभ्यन्ते तदानेन स्थित्यर्धक्षेत्रेण कियत्य इति । स्पर्शमोक्षस्थित्ययोः स्वस्वकालशशिविक्षेप एवं वर्गीकृत्य सम्पर्धि- वर्गाच्छोध्यः । एतचेष्टकालग्रासेन वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् ॥ ४॥ अथ निमीलनोन्मीलनकालज्ञानार्थमाह- चन्द्रव्यासा?नस्य वर्गितं यत् तमोमयार्धस्य । विक्षेपकृतिविहीनं तस्मान्मूलं विमदीर्घम् ॥ ४२ ॥ इति । चन्द्रव्यासा!नस्य तमोमयाधस्य यद् वर्गितं विक्षेपकृति- विहीनं तस्मान्मूलं विमदधिमपि ज्ञेयम् । तच चन्द्रार्कदिनभोगादेव । तच पष्टिनं गत्यन्तरहृतं विमर्दाधम् । स्थित्यधं विमर्दामपि प्रथमास्थित स्पर्शमोक्षयोनिमीलनोन्मीलनयोः साधारणमेव । पुना स्वस्थकालविसपा. नीतयोरेव भेदः। एवं स्थित्यद्वयं विमर्धद्वयं च परमयासकाला- छोध्यं योज्यं च। तदा स्पर्शमोक्षो निमीलनोन्मीलने च स्याताम् । कथं पुनश्शशाङ्कस्य परमग्रासकालः पक्षान्ताचलति; तपार्श्वभेदायल्प- - .... १. 'सम्पर्धिस्य कः शशिविक्षेपस्य पर्गित शोध्यम् । स्थित्यमस्य मूलं इति मुदितपाठः। २. मानीतं स्म'-क.

·आर्यभटीये सभाप्ये ग्रास एव । तत्र सम्पर्धिस्य पष्टिसहवखे पातभागे घटिकाधेन विक्षेपस्य लिलार्धन्यूनत्वं स्यात् । तद्त्यन्तरस्य लिलापट्यत्वात् नर्गस्य सम्पर्फादल्पत्वात् तदर्गसंयोगमलेन लिप्तार्धादल्पमेवाधिक्यम् । ततस्तत्र स्थित्यसेत्रवशाज्जायमानादाधिस्याद् विक्षेपहासवशाज्जायमानस्याल्पत्य स्याधिषयम् । तस्मात् तदानीं विम्यान्तरस्य न्यूनत्वात् तदैव परमो ग्रासः। एवं प्रतिपदि राकायां वा परमग्रासः सम्भवति तदपीटग्रासेनैव सिद्धम् ॥ ४२ ॥ समस्तग्रहणाभावे पर्वान्तचन्द्रमण्डलव्यासे किया प्रदेशो दृश्य इत्येत- प्रदर्शयितुमाह- तमसो विष्कम्भाधं शशिविष्कम्भावर्जितमपोह्य । विक्षेपाचच्छेपं न गृह्यते तच्छशाङ्कस्य भूच्छाया ॥ ४३ ।। इति । भृच्छायामध्यस्य चन्द्रविम्बमध्यस्य च यत् पर्वान्तकाले विवरं स एव तदानीं विक्षेपः। पर्वान्ते विक्षेपस्य शून्यत्वे तमोमय एव शशिमध्यमपि । तदानीं समस्तग्रासथ स्यात् । तमसो विष्कम्भार्घस्य पाधिक्यात् । तच्चन्द्रपरिधेः समन्तत उभयोासार्यान्तरमदेश एव भूच्छायापरिधिः। अत पवारश्मिविप्रकांत ग्रस्तस्य चन्द्रबिम्बस्य वर्ण- विशेष वक्ष्यति ‘स कृष्णताम्रस्तमोमध्ये ' इति । यस्मिन् पर्वणि पुन- रुभयोासार्धान्तरतुल्यो विक्षेपः तदा भूच्छागामध्यात तावद्विप्रकर्षे चन्द्र- बिम्बमध्यम् । ततो विक्षेपमूत्रमार्गेण सूत्रे प्रमार्यमाणे चन्द्रविम्बमध्यात् स्वपरिधः स्वच्यासार्धान्तरितत्वाद् भूच्छायाच्यासार्घस्यापि विक्षेपतुल्यस्य खण्डस्याधोगतत्वात् तत्परिधेरपि चन्द्रविम्बपरिधौ संयोगः स्यात् । तेन तदानीमपि समस्तग्रासः स्यात् । विक्षेपस्य तत आधिक्ये याव- दाधिक्यं स्यात् चन्द्रन्यासार्धस्य, तावान् प्रदेशो भूच्छायाया बहिर्गतः - ·BHAT गोळपादः। स्यात् । अतः स प्रदेशो दृश्यः। इत्येतत्क्षेत्रप्रदर्शनाय 'तमसो विष्कम्भा शिविष्कम्भावजितमपोह्य विक्षेपाद यच्छिष्ट न गृह्यते तच्छशाकस्प' इत्युक्तम् । एवं सम्पमपि तद्वयासाधैक्यमिति युक्तिनिरूपणे कल्प्यम् । यत उपयोयीसायोगसाम्ये विशेपस्योभयोः परिधिसंयोगः स्यात् । ततो विक्षेपस्याल्पत्व एव वृत्तयोः संश्लेपः स्यात् । आधिक्ये उमयो- मियो बहिर्गतत्वादेव ग्रहणाभावः । विक्षपस्याल्पत्वेऽपि प्राक् पचाच कदा परिघिसंयोग इत्येतत् सम्पर्धवृत्तगतया क्षेपकोटथैव ज्ञायते । यदी क्षेपकोटितुभ्यं पूर्वापर वरमुभयोः स्यात, तदा विम्बमध्ययोजुतया विवरं तत्कर्णतुल्यं स्यात् । अत एव सम्पर्धितुल्यस्य कर्णस्य वर्गात क्षेपवर्ग विशोध्य शिष्टस्य मूलं स्थित्यर्धक्षेत्र ज्ञेयमित्युक्तम् ॥१३॥ अनयैवोपपत्त्येष्टमासानयनमपि प्रदर्शयति- 34177 विक्षेपवर्गसहितात् स्थित्यर्धादिष्टवर्जितान्मूलम् । सम्पर्धाग्छोध्यं शेषस्तात्कालिको ग्रासः ॥ १४ ॥ - इति । रियत्यर्याविष्टवर्जिताव, पुनरपि फि विशिष्टात् विलेपवर्ग: सहियात् । वर्ग एव वर्गो योज्य इति लक्षणया तद्वर्ग एवोच्यते इष्टवजितं स्थित्यमपीरफार पूर्वापरचिवरम् । तच्च स्फुटान्तरतुल्यम् । तस्माद् इष्टकाले पड्भयुक्तार्कस्य चन्द्रस्फुटस्य च यत् विवरं विशेपवर्ग- सहिताद तदर्गाधन्मलं तदिष्टकाले योषिम्यकेन्द्रान्तरं स्यात् । पतो बिम्बान्तरे सम्पर्धितुल्ये तयोः परिधिसंयोगः तत एय बिम्बान्तरे सम्पर्षाित् त्यक्त शिष्टं यन चन्द्रपिम्यस्य, नादान प्रदेशो मुरापायां प्रविष्टः स्यादिति तनुल्प एवेष्टकाले ग्रासः । एवं तत्काले प्रस्तस्य दृश्यभागस्य च विभागः । कथं पुनः सकलेऽपि विम्ये इत्येतत् 'ग्रासोन' सूत्रे प्रदर्शितमिति शशिग्रहणमध्यस्य पक्षान्तापळनम् । शितमसो: १.यो.ग. 'यको:-.

·17 आर्यभटीये समाप्ये . 1 परमासत्चिर्षिक्षेपापक्रममण्डलयोः मध्यवृत्तभुक्तिसाम्य एव हि स्यात् । तदेव ग्रहणमध्यं च । स्फुटसाम्ये तु विक्षेपकोटिमण्डलापक्रममण्डळयोः भुक्तभागसाम्यमेव स्यात् । तदुक्तं मया ग्रहणनिर्णये- 'परमक्षेपकोटिनः पातोनार्फभुजागुणः । खेतविक्षेपकोटयाप्तः तत्क्षेपकृतियोगतः ॥ पदं यच्चापितं यच पातोनार्कभुजाधनुः। तद्विशेषं हतं पश्या गत्यन्तरहृतं क्षिपेत् ।। पर्वान्ते युपदे क्षेपे शोधयेद् विषमे पदे । एवं कृतोऽपि पर्वान्तः सूर्येन्द्रोर्यदणे स्फुटम् ॥' इति । अस्य युक्तिः मण्डलान्तराळन्यायेन सिद्धयति । स्थित्पर्धाधा- नयन:सूर्यस्यापि समानम् । तत्र नत्यादिसङ्कीर्णत्वाव स्थित्यर्घयुक्तिमात्र पृथगुपादाय प्रदर्शयितुं लम्बनादिरहिते शशिग्रहणे तयुक्तिः प्रदचिता । अत एव मारकरेणापि लघुभास्करीये सोमग्रहणं प्रथमं प्रदर्शितम् ॥४४॥ अयोमयोः समानं दिग्वलनं प्रदर्शयितुमाह । तञ्च द्विविधं दर्शन- 'संस्कारवत् । तत्राक्षं प्रथमं दर्शयति- ' मध्याह्नात क्रमगुणितोऽक्षो दक्षिणतोऽर्धविस्तरहृतो दिक् । स्थित्यधीचार्केन्दोस्त्रिराशिसहितायनात स्पर्श ॥ ४५ ॥ इति । निरक्षदेशेऽयनान्तस्यस्य ग्रहस्य दिग्वलनं कदाचिदपि न स्यात् । इह तु मध्याह एव तदभावः। तृतिः घटिकामण्डल एव प्रदा वाहोरात्रान्तर्भावात् तस्यापि । निरक्षदेश एव दि स्वाहोरात्रवृत्तानि पूर्वापरायत्तानि । तेत उत्तरतरतूर्यभागो दक्षिणव एवावनतः। अघो- भागस्तूचात एवोन्नतः, तेपामघऊर्ध्वदिगपेक्षया तिक्त्वमक्षेण परि- उिचते। अघज यतत्वं च लम्बकेन ! तद्वयास सूत्रे व्यासातुल्य. प्रदेशस्य कर्णात्मकस्य कम्बकतुल्यैव कोटिः। अक्षतुल्यैव भुजा।

·मोळपादः। वेषामुन्मण्डलस्पृष्टावयवा एवं विपुवत्स्थानीयाः, वत्र तिर्य तस्याधिक्याट् दक्षिणोचरमण्डलस्पृष्टा एवायनस्यानीयाः तत्परिधिभागस्य 'समपूर्ण- परत्वात् दिग्वळनामावात् । तत्र तावद्धटिकोन्मण्डलसम्पाते रवावुधति निरतदेशस्थानां तद्धनमध्यात् तत्पृष्ठे यत्रोन्मण्डामुद्भिय विनिर्गच्छति, स एव पार्थदेशः। यत्र तत्पृष्ठे घटिकामण्डलं स्पृशति तत्प्रदेशाध्वोघो. गतो। ततो यत् साक्षदेचे दिग्वलनं दिक्मूत्राणां निर्यग्गमनं तदिहात- दिग्वलनम् । तचोदये व्यासाघमण्डलेऽक्षयोपतुल्यम् । यतः साक्षदेशे सम्मण्डलदक्षिणोत्तरव्यासाप्रयोः क्षितिजादक्षतुल्यो विश्कर्षः, ततो बिम्बस्य दक्षिणोचरयोरक्षतुल्यमेव दिग्वलनम्। अधऊर्च दियोश्च सपमण्डला पटि- कामण्डलस्य विमोऽसतुल्य एव । एवमुदयेऽक्षचापतुल्पमेव दिग्बलनम्। तस्माद् ध्यासार्धमण्डलवलनाद् ग्रह विम्यदिग्वलनमपि राशिफसिदम् । मध्याहे पुनः ग्रहस्य दिग्यलनं न स्याव स्याहोरात्रमण्डलानां दक्षिणोचर- स्पृष्टभागस्य समपूर्वापरल्यान् । यदा पुनः पश्यपटिकातुल्यो नतकाला, तदा पटिफामण्डलदक्षिणोत्तरस्वस्तिकात माग्मागे घटिकापण्ठछदादशा रविनिम्बपनमध्यं स्यात् । तदानीं तन्मध्य व्यासाघमण्डलं, ततः प्रार पाप पटिकामण्डलपरिधिपादाशे यति । सदा पटिकामटलापर. एस्तिकाय तद् द्वादशांचे तपासार्थमण्डलं स्पचति । पूर्पस्वस्तिकादधय दादशा पटिकामण्डलतत्मदेशयोः सममण्डला विप्रकोशातुस्या। पत: सितिनमदेशान् प्रभृति व्यासार्धतुल्य खमध्येऽसग्यातल्यो विश्कर्षः, पटिकापण्टलोग्ननग्यया एफराग्गिया समपण्डमासिकपः किपना लभ्यते इति तप राशिकम् । तग अपकपदय । सस्मार एफराशि. पापानिपातस्यवाद भारम्पार्पर तत्र यउनम् । तस्मात् पमपति नतकाले तरकमम्पपैप एफराशिग्यापा पठनमानेयम् । न नरेफरायु मापार माणुफपसन्द का प्रामादेवी। समापपा।

·१०४
आर्यमटीये सभाध्ये
-
न पुनस्तेनोकमज्या विवक्ष्यते । साक्षात्कृतज्याचापसम्बन्धानां वित्रद
मेवैतद् ज्याखण्डन्यायसाम्यादपि-
'समपूर्वापरं वृत्तं घटिकास्थार्कमध्यगम् ।
सममण्डलतस्तस्य विवरं सर्वगं समम् ॥
अक्षर्ज वलनं भानो परिधी विवरं तयोः ।
ज्याखण्डे क्षितिजाद्धानोः मानार्धे श्रवणेऽक्षदोः ॥
सम्पर्कार्धेऽक्षदोखण्टो नाना तल्लेखनानुगम् ।
धना मध्यकोटिघ्ना विज्याता गुणखण्डकः ।।
अक्षघ्नस्त्रिज्यया भक्तो धनुावृत्तनं हि तत् ।
तस्मानतासु मख्यादि ज्याक्षघ्ना त्रिज्यया हृता ॥
त्रिज्यामण्डलजं तद्धि ज्ञेयमिटेऽनुपाततः ।
नतज्याक्षज्ययोर्घात: त्रिज्याप्तस्तस्य कार्मुकम् ।।
इत्युक्तं सूर्यसिद्धान्ते त्रिज्यावृत्ते हि तदनुः ।
एवमेवायनं चिन्त्यं युज्यापक्रमवृत्तयोः ।।
विवरं भास्यतो वृत्ते मानक्यार्धे शशिन्यपि ।
दोःखण्डापक्रमस्तत्र तचापक्लने कलाः ।।
तस्मादुरक्रमशब्दार्य भास्करो पलनद्वये ।
तयैवायनहकर्मण्यन्यथा प्रत्यपद्यत ॥"
इति । अक्षवलनस्य विम्बोप्रभागे दक्षिणतो दिक। नित्यदक्षिणत्वा.
दक्षस्य । आयनचलनदिक्स्पर्शेऽयनात् चन्द्रस्य प्रकनत्वात् तत्स्पर्श
उत्तरायणस्थे ग्रहे उत्तरमायनं वलनम्। दक्षिणायने याम्यम् । एवं
पूर्वार्धे । चन्द्रस्य हि पूर्वार्धे स्पर्शोपलधिः, यतः स्वयं शीघ्रगतिः सन्
भूच्छायायाः प्रत्यम्भागे स्वविम्वप्रारभागेन तां प्रविशति । तस्मादुभयोरपि
पूर्वार्धेऽयनवद् दिक् । तत एवापरार्धे व्यत्ययेन चेति सिद्धम् ।
१.प्रतिपयते'-ग. प.

·१०५ गोळपादः। एक्मायनवलनदिक् । आक्षस्यापि पूर्वार्धे सौम्यैव दिक् । किं पुन: रायनं वलनम् । अर्केन्द्रोस्त्रिराशिसहितायनाद सिद्धं त्रिराशिसहितस्या- कस्येन्दोळ यदपक्रमचापं तदेवायनं वलनम् । एवं मध्यग्रहणवलनमुक्त्वा स्पर्धमोक्षयोरप्याह- "स्थित्यर्धाच' इति । स्थित्यर्धशब्देन स्पर्शमीक्षा विवक्ष्येते.। सर्शकालान्मोक्षकालाचैवं नतासुज्यया आक्षवलनं नयेत् । भासवलनस्य हि स्पर्शमोक्षयोमहान् भेद इति तत्रैव स्थित्यर्धाञ्चेत्युक्तम् । आयनमपि तात्कालिकमानेयम् । 'अन्दोस्त्रिराशिसहितायनान स्पर्श' इत्यत्रापि स्पर्शग्रहणाद् मध्यग्रहणे दक्षिणोत्तरदिग्भ्यामेव विम्वपार्थ भागस्य पलनम् । उत्तरायणे तबिम्बपरिध्यभिमुखस्य दिक्सूत्राद् इडाभागे वळनचापात् राशिकानीत रब्यादिपरिधी वा सम्पपिपरियो वा आनेयम् । दक्षिणायने तु पिङ्गालामागे आक्षं तत् । तदिश इडा- भाग एव मध्यग्रहणे वलितसूत्रेण विक्षेपं स्फुटनति वा नीत्या तदने चन्द्रबिम्बमालेखनीयम् । रविषिम्वं भूच्छायाबिम्ब वा वलनवृत्तमध्ये । सूर्यसिद्धान्ते पुनस्त्रियावृत्तात् सप्तत्यंशवृत्ते परिणमितं बलनद्वगम् । सम्पर्ष भास्करण । मानसे पुना रदमण्डले परिणमितम् । यथेष्टपक्षाही. फाराय सूत्रे न विशेषः कृतः, विश्वतोमुखत्वात्सूत्रस्य । इष्टकालेऽपि दिग्- वळनसूत्रेण पूर्वतोऽपरतो या कोटिसूत्रं नयेत् । ततो मत्स्यमुखपुच्छानुसार विक्षेपसूत्रं च नीत्वा तदने चन्द्रबिम्बमालिखेत् । स्पर्शकाले प्रत्यादिशि कोटिसूत्र नयेत् । तदा रविभूच्छायापेक्षया तदिग्गतत्वात् तस्य । एवं मोशेऽपि प्राच्याम् । इष्टकाले विश्वान्तरवृत्ते या वलनं नेयम् । द्वयोः वलनचापयोयोंगो वियोगो वा सर्वत्र पलनं विवक्षितम् । ग्रहयोगेऽपि दिग्वलनसूत्रे वलनवृत्तमध्याद् ययादिशं द्वयोविक्षेपं नीत्वा तदये ग्रहयो- विम्बे आलिखेत् । भेदोडेखापसव्यांशुविमर्दादि सर्व क्षेयम् । सूर्य- माणस्य विमर्दस्याने सूर्यविम्बात् चन्द्रविम्बस्याल्पत्वे मध्यतमस्कार्यमेव विमर्दोर्धम् । दिग्वळनवशात् क्षेपवशाच ग्रहणे हनुभेदपार्श्वभेदपायुभेदादिक ·आर्यभटीये सभाष्ये - । सर्व शेयम् । यतः संहितायां तदशात् फलविशेषाः प्रदर्शिताः ॥४५॥ ग्रहणेऽपि शशिनोऽस्मदृग्गोचरगतत्वादग्रस्तभागस्यादित्यरश्मिसन्निधान- विप्रकर्षानुरूपं प्रतीयमानो वर्णविशेषः प्रदर्श्यते-- प्रग्रहणान्ते धूम्रः, खण्डग्रहणे शशी भवति कृष्णः । सर्वग्रासे कपिलः, स कृष्णताम्रस्तमोमध्ये ॥ ४६॥ इति । प्रग्रहणं ग्रहणप्रारम्गः। तस्मिन् ग्रहणान्ते च ग्रस्ता. भागो धूम्रः। खण्डग्रहणे स्पर्शकालाद् ग्रासमहत्त्वेन चन्द्रविम्बस्य द्वेधा खण्डितत्वे स्पष्टे ग्रस्तभागे कृष्णो भवति शशी। सर्वग्रासे कपिळा चन्द्रविम्बे कारस्पेन भूच्छायां प्रविष्टे कपिलवर्णों दृश्यते शशी। तत्रापि आदित्यरश्मिसन्निधानाद् भूच्छायापरिधिसमीपगतस्येपच्छौलथं स्यात् । इतरमागस्य कपिलत्वम् । तमोमध्ये स कृप्यताम्रः, यदा भूच्छायानाभि- गतः तदा ताम्रवर्णत्वेऽपीपकायं स्यात् । फयं पुनर्मध्यकाले विक्षेपा- भाये सति सोमग्रहणे सम्पधि कृत्स्नं स्थित्यर्धक्षेत्रं न स्यात् । यतो भूच्छायाबिम्बव्यासमार्गेणैव तदा चन्द्रो गच्छति । (तदा?) तयासार्ध. योगतुल्यं भूच्छायाचन्द्रस्फुटविवरं यदा तदैव स्पर्शो मोक्षय स्याताम् । तदा सम्पपिन सकलेन स्थित्यक्षेत्रत्वेन भूयेत । तस्मान्मध्यविक्षेपेणैव स्थित्यर्धमानेयम् । न पुनः स्पर्शमीक्षभवाभ्यां विक्षेपाभ्याम् । अत एव फेचिद् विक्षेपसम्पर्विवर्गविलेप मध्यविक्षेपस्येष्टवर्गविक्षेपस्य च दिशोः साम्ये मध्येष्टविक्षेपान्तरवर्ग, भेदे च तद्विपयोगवर्ग च प्रसिप्य मूलीकृत्य स्थित्यर्धमानन्ति । युभ्यते चैतत् । विक्षेपमण्डले यत्र स्पर्श- काले चन्द्रम्तिष्ठति, यत्र च मध्य झाले, तदन्तराळ हि स्थित्यर्धक्षेत्रम् । एयमानीयमानमपि तत् तुल्यमिति । मैवं वितपमण्डलकल्पन युक्तम् । फेन पुनरिदं विक्षेपमण्डलं कल्पितम्। ननु सर्परपि व्याख्यातभिः रपक्रममण्डळगतपातदयस्पृफ, सवः परिधिभागयोः परमविक्षेपान्तराळं १.पार'-ग. प.

·१०७ गोळपादः । , च विक्षेपमण्डलवन्धः प्रदर्शितः। उत्सूत्रगेवेदं कल्पनम् । आर्यभटेन वन्यथैव विक्षेपः प्रदर्शितः। 'अपमण्डलस्य चन्द्रः पातायात्युत्तरण दक्षिणतः' इति । एतदुक्तं भवति- - हानीता चन्द्रस्फुटमड्सचा अपक्रम मण्डलमेपादिनः प्रभुति यतकलावधिका ततोऽपक्रममण्डल विपरीतमण्डलेनैव राशिकूटाभिमुखमेव विशिषमाणा ग्रहा यान्ति। तस्मात् पातोन चन्द्र- स्फुटकलाच पातात् प्रभृति चन्द्रविक्षेपमूलावधिका एव । न पुनः पातात् प्रभृति कर्णरूपेण चन्द्रयिम्बधनमध्यावधिकाः कळा: तत्कल्पितविक्षेप मण्डलगताः । तस्माद् अपकममण्डलगतिरेव स्फुटगतिः, न विक्षेपमण्डल. गता । तस्मात् तत् कल्पितविक्षेपमण्डलस्य सम्पर्धािन्तर्गतो यः खण्डा न तत्तुल्या ग्रहणस्थिनिकालगत्यन्तरकलाः। तस्मात् तन्मध्येप्ट- विक्षेपान्तरवर्गो वा तद्योगवर्गो वा सम्पर्धिष्टविक्षेपवर्गविश्लेपे न क्षेप्यः। एतच इष्टग्रासप्रदर्शने विस्पष्टम् । 'विक्षेपवर्गमहितात् स्थित्पर्धादिष्टवर्जिता- मूलम् । सम्पार्थाच्छोध्यम्' इति । अष्टशब्देन स्पर्शस्थित्यर्धे गत विवक्षितम् । मोदस्थित्यर्थे च गन्तव्यम् । तदर्जितं स्थित्य मध्येष्ट- कालान्तरगत्यन्तर। तद्वर्गाद् विक्षेपवर्गमहितान्मूलं ग्राह्यग्राहकविम्व- मध्यान्तरम् । तस्मिन् सम्पर्काछुद्धे शिष्टस्तात्कालिको ग्रास इति । तस्माद् अपक्रममण्डलानुसार्येव गत्यन्तरम् । तस्मात् चन्द्रगतिरप्यपक्रम- मण्डलानुमारिण्येव ; न पुनर्विक्षेपमण्डलानुसारिणी । यदि विक्षेपाण्डला. 'नुसारिणी स्फुटगतिः, तपिक्रममण्डलगतिसिद्धये लङ्कोदयानयनन्यायेना- नीतोऽपक्रममण्डलभोग एव स्फुटत्वेन ग्राह्य इति स्फुटेऽपि प्राणकलान्तर- वद् विशेषः स्यात् । विक्षेपस्यापक्रमादल्पत्यान्न तावान् भेद इत्येव विशेषः इति चन्द्रस्फुटसिद्धये स्फुटीकरणात्परमपि यत्नान्तर कार्यम् । तच पूर्वाचार्येषु फेनचिदी न प्रदर्शितम् । तस्माद् यदि विक्षेपमण्डलं कल्प्येत स्फुटयुक्तिवेशद्याय, तदापि ग्रहस्य तात्कालिकविक्षेपतुल्यगेवा. , १. काला:'-ग ·आर्यभटीये समाये पक्रमविक्षेपमण्डलयोः परममन्तराळम् । ग्रहाक्रान्तप्रदेश एव चापक्रमात तावदन्तरितम् । ततः चक्रपादान्तरितयोरेवापक्रमविक्षेपमण्डलयो। सम्पातश्च, न पातस्थितप्रदेशे। ग्रहे पातस्ये तु मण्डलयोः कास्न्यनैव सम्पात इत्येकतां गतमेव मण्डलयं तदा तत: पुनर्ग्रहविक्षेपवशात् तदपक्रममण्डलवशानिष्कृष्यमाणं तत्कालविक्षेपतुल्यमेव विवियते । पाता. चक्रपादान्तरिते आहे तु मण्डलयोविवरं परमविक्षेपतुल्यमपि स्यात् । अन्यदा सदेवेष्टविक्षेपतुल्यमेव तयोः परमं विवरम् । अत्र पक्षद्वयेऽपि अपक्रमचापविक्षेपचापयोोगो वियोगो वा न स्फुटापक्रमचापं स्यात् । अत एष गोळविदा माघवेन विक्षेपवतां स्फुटापक्रमानयने गणितविशेष: प्रदर्शितः- 'परमापक्रमकोटया विक्षेपज्यां निहत्य तत्कोट्या । इष्टक्रान्ति चोभे त्रिज्याप्ते योगविरहयोग्ये स्तः ॥ सदिशोः संयुतिरनयोर्वियुतिर्विदिशोरपक्रमः स्पष्टः । स्पष्टापक्रमकोटिझुंज्या विक्षेपमण्डले वसताम् ॥' इति । इष्टविक्षेपज्यां परमापक्रमकोट्या 'शशिकृतशशिराम'ससथया सावयवया निरवयवया वा निहत्य तत्कोट येष्टविक्षेपकोट्या व्यासार्ध. कर्णभवया विक्षिप्तग्रहसम्बन्धिनी इष्टक्रोन्ति जीवारूपां निहत्य ते उभे त्रिज्या ये ते योगविरहयोग्ये स्तः। अत्रापि योगो वियोगो वा त्रिज्पया हार्यः। कदा पुनस्तत्संयोगः, कदा वा वियोगः । सदिशो- रनयोः संयुतिः। समाने दिशौ ययोः ते सदिशौ, तयोः संयुतिः संयोग एव कार्यः । विदिशोस्तु वियुतिः । विविधे नानारूपे दिशी ययोः। यदैकस्या याम्या दिगन्यस्या सौम्या तदा तयोवियुतिः कार्या। एवं युक्तो विपुक्तो वा अपक्रमः स्पष्टः। न पुनः चापपसंयोगस्य वियोगस्य वा गुणा स्पष्टः । एतावानेव विक्षेपवतां विशेपः । तेपामपि वाहोरात्रन्यासा स्पष्टापक्रमकोटिरेव विक्षेपमण्डले धसतां, न पुन- गैच्छताम् । अपकममण्डल एव विसिमा अपि स्वगत्या गच्छन्ति ।

·गोळपादः। अपक्रममण्डले पुनर्यत्र ग्रहो वसति तद्वमतेरेव विक्षेपः। तस्माद् अपक्रम- मण्डलस्यापि न विक्षेपः स्यात् । स्वस्तफळामार्गेणैव विक्षेपः। भगोळस्य मध्यभागगतमेव ापक्रममण्डलम् । मध्यभागद्य सूक्ष्म एन, न पुनस्तत्रैव राशयस्सन्ति । सत्पाययोरपि चक्रपादान्तं सन्त्येव हि राशयः । अपक्रमपण्डलपरिध्ययययेभ्यश्चम्पादान्तरितो प्रदेशायेव राशिफूटाख्यो । तस्मात् स्खेनैव मार्गेण शिक्षिप्तत्वाद ग्रहाणां स्फुटकलासु न भेदा स्यात् । विक्षिप्तेऽपि तावदेव स्फुटम् । न पुनः स्फुटरयाल्पत्यमधिकत्वं वा विक्षेपवशाजायत इति विक्षिप्तोऽपि तव वसति । तत्र वसन्ने विक्षिप्यते । न पुनर्विक्षेपवशात् ततश्चलनमिति बसता मित्यनेन प्रदर्शितम् । यदि पुनाख्यात्कल्पितविक्षेपमण्डलगतिरेव स्फुटा, तदा तु अपक्रममण्डल- विक्षेपमण्डलयो: सम्पातात् फलाशतकान्तरित ग्रहे मण्डलसम्पातं केन्द्र छत्वा पातग्रहान्तरन्यासा वृत्तं लिखेत् । तत्र तत्सम्पातकेन्द्राव कला- अत्तकशकाकायां भ्राम्यमाणायां पूर्वमपक्रममण्डलज्यारूपेण स्थिता शलाका। ततो वृत्ताकारेण विकृष्यमाणा अपक्रममण्डलस्य स्फुटमदेशा- सनसमतिरथीना ज्या। तालाकाच्यासाचगतत्वात् । स्फुटात् पातासनप्रदेश एव तद्महस्यातिसनिकष्टोऽपक्रममण्डलप्रदेश इति स्फुटस्य अस्पावं स्यात् । तदा न च स्फुटकलामार्गेण विक्षिप्यते । मण्डलफलाया: समतिरथीन एव स मार्गः। तन्मार्गगमेष राशिफ्ट- मण्डलम् । कोपमण्डलमपि अपक्रममण्डलसमतिरथीनमेव । तस्माद् देशविशेषापेक्षया अपक्रममण्डलस्य कृत्स्नस्यापि भागस्य एकदैवोदयलमत्व अस्तलमत्वं टक्षेपलमत्वं, मध्यलमत्वमपि सम्भवति । एकस्मिन् देशे हु क्रमेणैव ते भवन्ति । देशभेदेष्वेव हि सर्वदेवानां सर्वलग्न सम्भवति । इति यत्रामीएकाले ग्रहस्फुरतुल्यं दृवक्षेपलग्नं तत्स्य पात्र युक्तिः प्रयते । तत्र च निरक्षगोळ एच स्फुटापक्रमस्य विशेषस्य च देश- वशाद्विशेषाभावाचं फश्चिद् द्रटारमपेक्ष्य ज्ञातोऽपक्रमादिकः सर्वसाधारण एवेति प्रातिस्विफे निरूपणेऽपि न भेदः । तस्माद् हक्क्षेपलमाद् यदि अपक्रम- ·आर्यभटीये समाष्ये . । । तया स्वकर्णरूपा घटिकामण्डलानुसारी विक्षेपः तदा तयोर्वियोगः स्फुटापक्रमः । अपक्रम- मण्डलाहिविक्षिप्ते सति संयोग एव स्फुटापक्रम इति तत्संयोगः प्रथमम् उदाहियते । तत्र इक्सेपलंना दृवक्षेपमण्डलानुसारेणापकम- मण्डलादधोगते ग्रहे हक्पविक्षेपयोरेव योगयोग्यत्वं, न पुनरपकम- विक्षेपयो।। कः पुनः हक्क्षेपलग्नापक्रमस्य हक्क्षेपजीवायाश्च विशेषः हक्क्षेपज्या अपक्रममण्डलविपरीतदिका, दृक्क्षेपापक्रममण्डलयोः परस्परं विपरीतदिक्कत्वात् । दृक्क्षेपलग्नापक्रमस्तु घटिकामण्डल विपरीतदिक एव: तस्माद हुक्क्षेपज्याकर्णस्य कोटिरूपैव अपक्रमज्या। रक्क्षेपज्यामानीय तस्या .विक्षेपज्यायाच हक्क्षेपमण्डलगतत्वाव स्वमार्ग- गतया हक्क्षेपज्ययैव, विक्षेपस्य योगो वियोगो वा कार्यः। स च माधवोक्त- बसन्तविककैनैव क्रियताम् । एवं घटिकामण्डलादपक्रममण्डलविपरीत. दिशा ज्ञातस्य ग्रहविप्रकर्पस्यापकमत्वाभावाद्, घटिकामण्डलविपरीतदिक- स्यैव अपक्रमत्वात् दृक्क्षेपविक्षेपयोगस्य वियोगस्य वा कर्णात्मकस्य कोटिरेव विक्षिप्तस्य ग्रहस्य स्फुटापक्रमज्या। एवं यदान्यनमिह प्रदर्शित, तदेव निरूप्यमाणमन्याकारतां भजते । तदेव कर्म 'परमापक्रमकोटये. स्युक्तम् । तद्यथा- इह ग्रहस्फुटादानीतेनापक्रमेण ग्रहस्फुटस्य हवक्षेप- लग्नत्वे या रक्क्षेपज्या निरक्षदेशजा, सा प्रथममानेया। तच्च एवं- सत्रिमग्रहपुज्यया कोटिभूतया व्यामातुल्यः कर्णो लभ्यते, तदेष्टा- पक्रमज्यया कोटया कियानिति हवक्षेपो लभ्यते। अत्रापि दृक्क्षेप. प्रदर्शित एव क्षेत्रच्छेदः। तत्र ग्रहस्य हक्क्षेपलमत्वकल्पनायां सत्रिभग्रह स्फुटमेव प्राग्लग्नम् । तदपक्रमज्यवोदयज्यापि, निरक्षदेशविपयत्वा- निरूपणस्य । तत्र 'मध्यज्योदयजीवासंवर्ग' इत्यस्य फर्णेन भुनानयनं क्रियते । उहापि तस्मिमेव क्षेत्रे कोट्या कर्णानयनं क्रियत इति जिज्ञास्य- भेदाद क्रियामात्रस्यैव भेदः । न तु क्षेत्रस्यापि । एकमेव हि उभयत्रापि क्षेत्रम् । किन्तु, तत्र क्षितिने दृक्क्षेपमण्टलान्तराळज्या दक्षिणस्वस्तिकामा कल्प्यते, तत्र मध्यज्याकर्णस्य दक्षिणोत्तरमण्डलगतत्वात् । यता .

·गोळपादः। तत्कोटिर्मध्यलग्नहक्क्षेपः। इह तु दृक्क्षेपमण्डलव्यासस्यैव फर्णत्वं, न दक्षिणोत्तरमण्डलस्य । अतोऽत्र कोपमण्डलसितिजमण्डलयोर्योगान्ता दक्षिणखस्तिकीदारब्धा इहोटयज्यातल्या तदन्तराळज्या। ततः तत् कोटिमण्डलमपि समदक्षिणोत्तरमेव । दक्षिणोचरमण्डलत उदयज्यातुल्यमेव सर्वत्र तद्विवरम् । तच मकरादित्रिकस्थे ग्रहे दक्षिणोत्तरमण्डलात् पारगतमेव, तदा सत्रिभग्रहस्य प्राग्लग्नस्य मेपादित्वात् । उदयज्यायाः पदसन्धितः सध्यानत्वाद् इयमपि दक्षिणस्वस्तिकात् सन्यायव भुजा । सन्यभागश्च दक्षिणाभिमुखस्य प्राग्भाग एवेति मेपादायुदयलने हक्क्षेप- मण्डलकोटि: दक्षिणोत्तरमण्डलात् प्रागेव भुजान्तरितप्रदेशे वर्तते । कर्यादिस्थेऽपि ग्रहे लग्नस्य जूकादित्वात् प्राग्गतमेव दृक्शेपकोटिमण्डलम् । भोजपदस्थ ग्रहे प्रत्यगेव केव। सत्रिभनयोदिक्साम्यात् । तत्रो- दयज्याया ग्रहस्य कोटयपक्रमतुल्यत्वात् तत्कोटिग्रहकोटिज्यातुल्यैव । इह विक्षेपापक्रमयोगतः प्राक् पयाच त्रैराशिकं परस्परं वैपरीत्येनैव । तयोः प्रथमत्रराशिके कोटया कर्ण आनीयते । तत्प्रत्यापत्त्ययं पुन: कर्णेन कोटिश । तर द्वितीययुक्तिः सुगमा अपक्रमवदेवेति । तद्विष- रीतत्यान् प्रयमस्यापि न दुरवबोधा । तत्र घटिकामण्डलस्य ग्रहहक्क्षेप- मण्डलस्य च योगात् प्रभृति दृक्क्षेपलमान्तम्य कर्णस्य दृक्क्षेपज्यातुल्यस्य कोटिरेव । घटिकामण्डलादपमण्डलामीप्रदेशविप्रकोऽप्यपक्रमाख्यः । तयात्रैराशिकम् - अर्ध्वस्वस्तिकात् प्रभृति क्षितिजान्तं यद् दृक्क्षेपमण्डल- व्यासाघं तद यदि कोटिखाहोरात्रार्षस्य कोटिरूपस्य कर्णः, तदा ग्रहा- पक्रमतुल्यायाः कोटथाः कियान् कर्ण इति दृक्पो लभ्यते । पुनः तस्य विक्षेपस्य च योग एवात्रोदाहियते । तेनैव वियोगकल्पोऽपि सिद्धयतीति । तत्र विक्षेपकोटया हक्क्षेपो हन्तव्यः । हक्क्षेपकोट्या च विक्षेपः । पुनस्तद्योगः त्रिज्यया हर्तव्यः । तेन कर्णेन तत्कोटया- नयने त्रैराशिकमे- यदि खमध्यात् प्रभृति दृक्क्षेपमण्डलगतया व्यासार्ध- तुल्यया जीवया ग्रहकोटिखाहोरातल्या कोटिर्लभ्यते, तदा हक्क्षेप, १. 'कामा करप्यते । तम मध्यज्या कर्णस्यादारधा'-ग.प.

·भार्यमटीये सगाध्ये चापयोगज्यया कर्णभूत्या कियतीति । सैव स्फुटापक्रमज्या! तत्र त्रयाणां कर्मणामेकीकरणं, प्रथमचरमयोर्मध्यमकर्मण्येव निलापनेन । तत्र प्रथमत्रराशिक त्रिज्या गुणकारः, कोटिस्वाहोरात्राधै भागहारः। द्वितीये पुनः स्फुटापक्रमकर्णस्य कोटिखाहोर,त्रा गुणकारा, व्यासाधं भाग- हारः। तत्र प्रथमत्रैराशिफसिद्धस्य दृक्क्षेपस्य विक्षेपकोटिः गुणकार, व्यासार्धं भागहारः, फलं विक्षेपेण संयोज्यम् । पुनरपि तत्कर्मोभय- विषयं क्रियते । तदपि कृत्वा वा संयोगः । तत्र वर्गसम्वन्धाभावात फळविशेपाभावात् । तत्र पदपक्रमविषयं त्रैराशिकत्रयं तत्राचे व्यासाध गुणकारः, कोटिखाहोरात्रा भागहारः। अन्त्ये व्यत्ययेन च । ततः तदुभयं न कर्तव्यम् । ततो मध्यमत्रैराशिकमेव तत्र कार्यम् । तत्र विक्षेपकोटिः गुणकारः, व्यासाधं च भागहारः। यत् पुनर्विक्षेपविषयं त्रैराशिकद्वयं तत्राये दृक्क्षेपकोटिः गुणकारः, व्यासाधु भागहारः। तत्र त्रैराशिकक्रमभेदात् फल भेदाभावाद् द्वितीयं वा प्रयमं क्रियताम् । तत्र हक्षेपकोटिः गुणकारः, यासाध भागहारः, फलम् अपकमकर्णेन हक्षेपेण योगार्हम् । अस्य केवळापक्रमेण योगार्हत्वाय पुनः कोटि- स्वाहोरात्रगुणनं व्यासर्धिहरणं च कार्यमिति प्रथमपक्षे क्रमः | त्र व्यासार्थे भागहारे दृक्क्षेपकोटिः गुणकार:, कोर्टिस्याहोराने भागहारे को गुणकारम्, इति हरक्षेपकोटया ग्रहकोट्यपक्रमस्वाहोरात्रस्य च पाताद् घुव्यासान हृतं फलं गुणकारः। तच परमापक्रमकोटितुल्यम् । कुता उच्यते--सर्वथापि कोटि: गुणकार, कर्णो भागहारा, तत्र व्यासार्थस्य भागहारत्वे दृवक्षेपो भुजा, तयोः कोटिगुणकार:, कोटिखाहोरात्रस्य भागहारत्वे अपनाम एव भुगा । तद्भुजानपने एवं त्रैराशिकम् । व्यासार्थ- कर्णस्य हक्क्षेपो भुना; सदा फोटिंखाहोरात्रकर्णस्य का भुमेति । पूर्वमपक्रमादेव दृक्क्षेप आनीतः। एतद्विपरीतमेव तत्कर्म । तत्र त्रैराशिक- प्रये प्रथमौराशिकेन दृक्क्षेप आनीयते । तत्रापक्रमस्य व्यासाधं गुणकार।। "३, ४. टिः स्था'-क. २. 'म; m'.

·गोळपादः। कोटिखाहोरात्रा भागहा।। तद्यत्ययेन दृक्क्षेपादपक्रमानयने । तस्मात् कोटिखाहोरात्रस्य भागहारत्वे तव्यासार्धवृत्तगता भुजा कोपस्यानीया अपक्रम एव । तस्माद् अपक्रमवर्ग कोटिस्वाहोरात्र- वर्गाद विशोध्यापि मूलीकृतं यत् सेवेह कोटिः। तस्या एच गुणकारत्व मपि। कोटिखाहोरात्रस्य भागहारवे, कोटिस्खाहोरात्रं च ग्रहकोटय. पक्रमवर्ग व्यासार्धवर्गाद विशोध्य मूलीकृतमेव । तस्मात् कोटिस्खाहो- रात्रार्धस्य वर्गों, व्यासार्धवर्गाद् ग्रहकोट्यपक्रमवर्गरहितः। तस्माद् सजापक्रमवर्गध शोध्यः। कोटयपक्रमवर्गस्य भुजापक्रमवर्गस्य च योगः परमापक्रमवर्ग एव, परमापक्रमज्यावृत्तगतत्वात् तयोः। तस्माद् व्यासा- परमापक्रमयोर्वर्गविश्लेपमूलमेव गुणकारः । तस्यैव फोटिखाहो- रात्रकर्णस्य ग्रहापक्रमभुजायाच कोटित्वात् । तस्माद् विक्षेपन्या परमा- पक्रमकोटया निहत्य, कोटिस्वाहोरात्रेण हृत्वा, पुनर्वितीयत्रैराशिके कोटिस्वाहोरात्रेण गुणनं, त्रिज्यया हरणं च कार्यम् । तस्मात् कोटि- वाहोरात्रेण गुणनं, हरणं चोभयमपि न कर्तव्यम् । तस्माद परमापक्रमकोटिः गुणकारः, न्यासाचं भागहारः । अत उक्तम्- 'परमापक्रमकोट्या विक्षेपज्यां निहत्य तत्कोटया इष्टक्रान्ति चोमे त्रिज्याप्ते' इति । त्रैराशिफक्रमव्यत्ययेऽपि प्रथम विक्षेपं कोटिस्वाहोरात्रेण इत्वा त्रिज्यया हत्वा पुनः परमापक्रमकोटया हत्वा स्वाहोरात्रेण हरणं च कार्यम् । तत्रापि कोटिसाहोरात्रस्यैव गुणकारत्वं भागहारत्वं चेनि विक्षेपस्य परमापक्रमकोटिः गुणकार!, व्यासाधं भागहार इति । अपक्रमे पुनरेकमेव त्रैराशिकं कार्यम् । तब विक्षेपकोटिस्त्रिज्या च गुणकारभागहारौ । तस्माद् एवमेव हक्क्षेपमण्डलेन राशिकूटद्वयवद्धन मार्गेणापक्रममण्डलाद्विक्षिप्तस्य ग्रहस्य तद्विक्षेपस्य तिर्यक्त्वाद् घटिका- मण्डलापेक्षया ऋजुत्वमानेयम् । ऋजुत्वं प कोटिखाहोपत्रगुणत्रिज्या- १. 'टि: स्वा' इसेव प्रायेण सर्वत्र कपाठे. - ·आर्यमटीये सभाष्ये . हरणाभ्यां स्यात् । पुनस्तस्यापक्रमस्य कोटिखाहोरात्रवृत्तगतत्वात तद्योगवियोगयोः 'जीवे परस्परे'त्यायुक्तकर्मणा क्रियमाणयोः स्ववृत्त- कोट्यानयने स्वस्ववर्ग कोटिखाहोरात्रवर्गाद्विशोव्य शेपस्य मूलीकरण कार्यम् । तयोरितरस्य कोटया द्वौ भुजौ गुणयित्वा कोटिस्वाहोरात्रेणैव हृत्वा योगो वियोगो या कार्यः। एतदेव प्रथमतः प्राप्त कर्म । तत्र विक्षेपस्य ऋजूकरणायापक्रमयोगवियोगयोग्यत्वाय च ये त्रैराशिके तयो रेकीकरणमेवेह प्रदर्शितम् । एवमस्य युक्तियुक्तत्वात् केवलयोश्चापयों योगाद् वियोगाद् वा गृहीताया ज्यायाः स्थूलत्वमेव, मिन्नदिकत्वाद् उभयो । घटिकामण्डलविपरीतदिगेवापक्रमज्या। अपक्रममण्डलविपरीत- दिगेव विक्षेपज्या। घटिकामण्डळविप्रकर्ष एवापक्रमच। तस्माद्विसेप- स्यापि घटिकामण्डलविपरीवदिकत्वायेह प्रथम त्रैराशिकं क्रियते । एतत् सर्वमपमण्डलस्य 'चन्द्रः पाताद् यात्युचरेण दक्षिणत' इति । विक्षेप स्वरूपदर्शनादेव सृचितम् । आयनदर्शनसंस्कारोऽपि तत एव सिद्धः । तद्विवरणमेव 'विक्षेपापक्रमगुणमित्येतत् । तदेव विक्षेपत्तगतं वलनम् । तत्र कोट्यपकमस्य व्यासार्धमण्डलवलनस्य विक्षेपगुणनं व्यासाधहरणं च विक्षेपमण्डलगतत्वायैव । अत एव वलनस्य सिद्धत्वात् त्रिराशि- सहितायनादित्येतावदेवोक्तम् । यदुक्तमिह ग्रहणे तत् सर्व ग्रहयोगे ग्रहनक्षत्रयोगे च समानम् । तत्रापि द्वितीयस्फुटचन्द्र एव ग्राक्षः। ग्रहणेऽपि तद्गतिरेव चन्द्रस्य ग्राह्या। योजनकानयने कलाकर्णधावि- शिष्टमन्दकर्णे द्वितीयकोटिफलं संस्कृत्य तद्भुजापर्गयोगाद् सिद्ध एप माह्यः। तस्सिद्धेन स्फुटयोजनकर्णेनैव लम्वनपिम्बमानाधानयनम- पीप्यते । व्यतीपातानयने द्विनीयस्फुटमकिश्चित्करम् । विक्षेपश्च व्यासार्थ- हत एव ग्राह्यः । बिम्बमानमपि मन्दकर्णसिद्धस्फुटयोजनकर्णेनेव नेयम् । सूर्येन्दोईसद्वर्धमानापक्रमयोः साम्य एव व्यतीपातमध्यम् । यतस्तपोरेप साम्ययोः चन्द्रार्कयोगनत्यम् । इनरयोस्तियिजत्वमेव, पक्षान्तसामीप्यात् ·गोळपादः। वयोः। तत्पर्शमोसो च स्थित्यर्धन्यायेनैव सिद्धौ। चन्द्रस्य प्रतिक्षणं परमापक्रमभेदेऽपि सायनपातात तात्कालिक परमापक्रमं प्रथमं नीत्वा पुनरेनैव त्रैराशिकन स्फुटापक्रमज्या ज्ञातुं शक्या। तयुक्तिपदर्शनाय अपक्रममण्डलस्यपादयस्पृष्टं ततश्चक्रपादे परमविक्षेपान्तरितं पूर्वरुक्तं विक्षेपमण्डलमप्यङ्गीक्रियताम् । अपक्रममण्डलभुक्तभाग एव स्फुटः । न त्वेवं कल्पितविलेपमण्डलभुक्तभागः । उभयोर्भेदात् । यत् पुनरन्यादृशविक्षेप- मण्डलकल्पनमस्माभिरुक्तं, तद् उभयोर्भुक्तभागसाम्यायय । ययेहापक्रम- विक्षेपमण्डलयोः सम्पातः सर्वत्र स्यात् न तया घटिकाविक्षेपमण्डलयोः । तत्सम्पातस्तु विपुवतः कतिपयकलाधिकभागदशकान्नमेव चळति । परमापक्रमस्य च पातकोटिवशात् प्रायेण सार्धशतद्वयकलाभिर्मुगकर्यायो. वृदिर्हासश्च स्यात् । एतच्च निरक्षगोळे पदर्यम् । तत्र तावत् प्रथमद्वितीय- पातयोः प्रापश्चिमविपुवत्स्थयोः परमविक्षेपापक्रमचापयोगज्यैव परमा- पक्रमज्या। अपक्रममण्डलविपुवत्येव विक्षेपमण्डलविपुवच । तयोरेव पातयोर्याम्योदग्विपुवत्स्थयोस्तचापवियोगज्या च, इत्येतत् सुगममेव । विक्षेपवतामपि तात्कालिकपरमापक्रमो ध्रुवद्वयस्य गोळस्यस्य विक्षेप पण्डलपाट्यस्य च विवरमेव सर्वदापि । तयुक्तिप्रदर्शनार्थमपक्रमपण्डले विषुवतः प्रभृति विक्षेपमण्डलं पातवद्वाम भ्रामयेत् । तदापक्रममण्डल- पार्धद्वयं राशिकूटाख्यं मेथीकृत्य विक्षेपमण्डलपाद्वयमपि भ्रमति । यया प्रबहेण भ्राम्यमाणेऽपक्रममण्डले ध्रुवद्वयं मेयीकृत्य राशिफ्टद्वयमपि भ्रपति, तया चन्द्रम्य तात्कालिकस्फुटकश्यागोळस्थं राशिकूट मेयीकृत्य विक्षेपमण्डलपार्श्वयं, पातेन भ्राम्यमाणं विलेपमण्डलमनु भ्रमति । तन्द्रपणवत्तमपि परमविक्षेपण्यासाच राशिकूटनाभिकम् । यथा राशिकूट. धुवृत्तव्यासाचं परमापक्रमतुल्यम् । एवं भ्रमतस्तस्य धुवस्य चान्तराळं यावत् तायदेव हि घटिकामण्डलस्य विक्षेपमण्डलस्य च तात्कालिक परमं विवरम् । घटिकामण्डलस्य ग्रहभ्रमणवृत्तस्य च परममन्तराळमेव ·आर्यभटीये समाष्ये हि परमापक्रमः । स च चन्द्रस्य विक्षेपमण्डलभ्रमणवशात् प्रतिक्षणं भिन्नः । तदानयन चैवम्- 'परमक्षेपकोटिघ्नं जिनभागगुणं हरेत् । त्रिज्यया क्षेपत्तस्य नाभ्युच्छ्य इहाप्यते ॥ पातस्य सायनस्याय दोकोटिज्ये उभे इते । क्षिप्त्या परमया-त्रिज्यामक्ते स्यातां च तत्फळे ॥ अन्त्य घुज्याहतं तत्र कोटिज त्रिज्यया हरेत् । नाम्युत्सेधे च तत्वर्ण मृगकर्यादिपातजम् ।। तद्धाहुफलवगैक्यमूलं क्रान्तिः परा विधो। त्रिज्याघ्नं दो फलं भक्तं तया चलनमायनम् ॥ कक्रियादिगे पाते स्वर्ण तत्सायने विधौ। तद्वाहुज्या हता क्रान्त्या तदा परमया खया ।। त्रिज्याप्तापक्रमज्येन्दोः स्फुटा तात्कालिकी भवेत् ।' इति । इह विक्षेपमण्डलपार्श्वभ्रमणवृत्तनाभ्युच्च्छ्यानयनयुक्तिज्यादयसंयोग- वियोगयुक्तयन्त भूतैव । इह विपुवत्स्ये पाते कर्म च तदेव । तदा योग- वियोगयोग्यायोर्गुणयोरेकः परमापक्रमः, इतरश्च परमविक्षेप एव । तत्र तयोः परस्परकोटिगुणनं, त्रिज्ययो हरणं, फलयोः संयोजनं वियोजनं, वा कर्म। इहोक्तमपि तदेव, एवं ह्यत्र प्रथमत्रैराविकम् । यदि भगोळ- मध्याद् राशिकूटान्तस्य व्यासार्धकर्णस्य परमापक्रमज्यातल्या राशि- टोन्नतिर्भुना तदा तस्मिन्नेव व्यासाचे परमविक्षेपकोटितुल्यस्यांशस्य फियतीति । यद्ययनाग्रस्यापक्रपमण्डलव्यासार्धकर्णस्पान्त्याज्यातल्या कोटिः, तदा विक्षेपमण्डलपार्श्वभ्रमणवृत्तस्य व्यासार्थस्य परमविक्षेप- तुल्यस्य कियतीति द्वितीयम् । तेनात्रापि परयोः कान्तिविक्षेपयो। परस्परकोटिगुणनं, वियाहरणं च क्रियते । उदग्विषुवत्स्ये पाते फलयोः संयोजनमितरस्थे वियोजनं चेत्युभयत्रामित्रमेव कर्म । अनयोः ·गोळपादः। अयमराशि तात्कालिकेन्दुपरमापक्रमानयने सर्वदापि समानम् । पात- सुनायां सत्यां त्रैराशिकद्वयफलसंयोगवियोगतोऽतिरिक्तं कर्म तद्भुनांवर्ग: योगमूलीकरणमपि स्यात् । द्वितीयत्रैराशिके चायं विशेष:- यद्यप- मण्डलानयनान्तस्य व्यासाधस्यान्त्याज्यातल्या कोटिः, तदा तत्समान- दिशः परमविक्षेपत्तव्यासार्धस्य भुजाकोटिफलतुल्यांशस्य कियतीति । प्रयमत्रराशि परमापक्रमस्य परमविक्षेपकोटिरेव गुणकारः। न पुनः योगयोग्ययोरितरस्य कोटिफलस्य कोटिः। अतः प्रथमत्रैराशिकच्छा- फलमपि तुल्यमेव सदा इति सकदानीयावधार्यमेव । तच्छ्रोतव्यं वा गुरोः। कयंभूते पुनरिह दोः कोटिफळे ?। उच्यते-- यदिइ । प्रागेव प्रदर्शितं परमवितेपतुल्यव्यासात्तं राशिकूटद्वयवद्धसूत्रस्थनाभिकं, तत्र भ्रमतो विक्षेपमण्डलपार्श्वस्य भुजाकोटिज्ये एव ते । तस्य राशिकूटा- यनस्पृष्टमण्डलपरमविक्षेपवृत्तसम्पाताद्विप्रकर्पो भुजा, राशिकूटविषुवस्पृष्ट- मण्डलविप्रकपः कोटिर। तत एव तदृत्तनिष्पादनाय सायनपातदो. कोटिज्ययोः परमविसेपगुणनं त्रिज्यया हरणं च क्रियते । तथैवेदम् । यया स्फुटफर्मण्युच्चनीचवृत्तव्यासार्धत्रिज्याभ्यां गुणहाराभ्यां स्वपरिधि. गतदोःकोटिफलनिष्पादनं कर्णानयनमप्युभयत्र समानम् । किन्तु अत्र कोटिफळस्य तिर्यक्त्वाद् द्वितीयौराशिकेन तहकरणे तस्याल्पत्वं स्यात्। तत्र कक्ष्यामण्डलोचनीचत्तान्तरे व्यासातुल्य एव सदा कोटिफलं संस्कियते । अत्र गोळातदण्डविशेषवृत्तकेन्द्रान्तरे तदिह प्रयम. त्रैराशिकानीतम् । तत् सदा तुल्यमेव । कोटिफलसंस्कृतस्य तस्य दो- फलस्य च वर्गयोगमूलं कर्णः। तत्तुल्या हि घटिकामण्डलपार्श्वस्थ- धुवाद मत्ता विक्षेपमण्डलपाङग्रज्या। सा च घटिकामण्डलविक्षेप- मण्डलपरमान्तराळतुल्या। समानगोळगयोः गोळघनमध्यनाभिकयो- मण्डलयोः परमान्तराळतुल्यत्वात् पार्थान्तरस्य तत्प्रदर्शनाय दारुमयं ३. । ज्याहरणं'-स. ग.घ. २. वृत्तस्याधस्य'-ग. १.जाफलवर्गयोग'-स. ग.

·आर्यभटीये सभाष्ये , गोलं पूर्वापरदक्षिणोत्तरसमतिरश्चीनरेखात्रयविभक्तारखण्डं विन्यस्यैकस्या रेखायां वंशशलाकादिकृतं तत्तुल्यं मण्डलं विन्यस्य उभयोः प्रतिस्वस्ति- कयोरवष्टभ्यान्ययोः प्रतिस्वस्तिकयोहीत्वा भ्रामयेत् । भ्राम्यमाणस्य तस्य गृहीतभागयोः तत्स्वस्तिकाम्या विप्रकों यथा यथा वर्धते तया तथैव तदेखाविपरीवरेखयोः सम्पाताभ्यां मण्डलपार्श्वयोरपि विप्रकों वर्धते इत्येतद् युक्तया परिमायापि निर्णेतुं शक्यम् । मण्डलात तत्पाभ्यां सदापि गोळपादान्तरिताभ्यां भाव्यम् । यतः अपक्रम मण्डलायनाभ्यां विपुवद्भयां च विक्षेपमण्डलानयनयोः विषुवतोरपि पातवशाचलनं स्यात् । तदुक्तम्- 'त्रिज्याघ्नं दोफलं भक्तं तया चलनमायनम्' इति। अत्रोक्तं भुजाफलं त्रिज्यया हत्वा अत्र कर्णतयानीतया तात्कालिक. परमकान्त्या हरेत् । तत्र लब्धं विक्षेपमण्डलस्य अयनचलनम् । तच सायने पाते ,जुकादिगे सायने विधौ धनं कुर्यात् । मेपादिगे पाते सायनचन्द्राद् विशोषयेत् । अत्रेदं त्रैराशिक- यदि ध्रुवसंश्लिष्टयोः विक्षेपापक्रममण्डलपार्थप्रापिणोगोळपृष्ठगतयोर्मण्डलयोर्विवरं तात्कालिक- परमकान्तिव्यासार्धमण्डले भुजाफलतुल्यं, तदा त्रिज्यातुल्पव्यासाघे, घटिकामण्डले कियतीति । अयनचलनमेव विपुवचलनमपि । खस्खा. यनाद् राशियान्तरितत्वात् स्वस्वविपुवतः। अयनचलनाभावे तु एतत्- संस्कृतचन्द्रबाहुज्यायाः तात्कालिकपरमकान्त्या त्रैराशिकेन स्फुटापकम- ज्यानेया। गोळायनपदविभागश्च विहितोभयायनचलनवशादेव । एतत् सर्व कालकियापादोक्तस्फुटयुक्तिन्यायेनैव सिद्धम् । यद् हक्क्षेपानयन- मुक्तमस्माभिश्चन्द्रच्छायाविषये प्रवन्धे- अन्त्याज्याहताक्षाग्रं त्रिज्याप्तं यश्च लम्बकः । काललनोत्यकोटिघ्नः फरार्थान्ध्पुरगैर्हतः ।। .. ..'यनिग्याप्त'-क घ.

·गोळपादः । हुक्क्षेपस्तद्भिदैक्यं च काले कर्किमृगादिगे। विश्लेषे लम्बजाधिक्ये सौम्यो याम्योऽन्यदा सदा ।' इति तत्राप्ययमेव न्यायो योज्यः । अत्र राशिकूटोन्नतिरेवानीयते, तत्तुल्यत्वाद् दृक्क्षेपस्य । तथापि राशि कूटयुज्यावृत्तनाभ्युच्छ्य एवं 'अन्त्ययुज्याहतासायं त्रिज्याप्तम्' इत्यनेनानीयते । स एकः खण्डः । परमापक्रमवदेशळम्बककाललग्नकोटियातात् त्रिज्यावर्गात इतरः खण्डः। मृगादिगे काललग्ने तयोर्योगो राशिफूटशनुः । कादिगे तु वियोगा। वियोगे द्वितीयखण्डाधिक्ये शिष्टो याम्यराशिकूटशड्कुः । तद्वैपरीत्येन हक्क्षेपलादिग्। एकस्य क्षितिजादूर्ध्वगतः शङ्कुरितरस्य क्षितिजादधो- गतश्च सदापि तुल्यावेव । कुतोऽत्र कालसमभुजापक्रमवर्गीकरणादिकं न क्रियते । तद्विनैव दृक्क्षेपसिद्धः। यतो राशिफ्टशऋतुल्य एवं हक्क्षेपा, न पुनर्याम्पोदग्वस्तिकराशिकूटान्तरज्यातुल्यः । दृक्शेप- मण्डलस्य द्रष्ट्रपेक्षया अधऊर्ध्वत्वात् तस्यापक्रममण्डलसम्पातस्य दृक्क्षेप. लमत्वाद् राशिकूटशङ्कुरेव तच्छायातुल्यः, यतो दृक्क्षेपमण्डलगत खमध्य- क्षितिजान्तराळं, दृक्क्षेपलग्नराशिकूटान्तरालं च मण्डलचतुर्भागतुल्यं, फर्णस्य च तिर्यक्त्वान्न शङ्कुत्वम् , अतोऽस्य शङ्कोः काललग्नभुजाप- क्रमस्य च वर्गयोगादिकं न कार्यम् । यद्वा स्वाहोरात्रैटज्यामित्याद्युक्त- शतानयनमेवेदम् । अत्र क्षितिज्यासम्बन्धी शङ्कखण्डः प्रयममानीयते। राशिफूटापक्रमस्यान्त्यवादोरात्रतुल्यत्वात् । शेन गुणिवामान्यां लम्बकेन हृत्वा हि स्वाहोरात्रगता क्षितिज्यावाप्यते । तस्या अप्यवलम्बकहताया विष्कम्भाबैन लब्धः क्षितिजोन्मण्डलान्तराळस्वाहोरात्रेष्टज्यासम्बन्धी शः । तत्र लम्बकगुणनहरणयोः अकरणेऽन्त्याज्यवाक्षज्याया गुण- फास, त्रिज्यैव भागहारः । फलं राशिकूटयुज्यावृत्तवाभ्युच्छ्यः । पूर्वोक्त- युक्तथैकमेवेदं त्रैराशिकम् । खण्डान्तरानयने तु इष्टकालराशिकूटोन्मण्डल. , १. 'लम्वकाल-ग १. क्षायनिग्याप्तम्'-.

·१२० आर्यभटीये समाये संयोगकालयोरन्तराळासव एव काललग्नकोटिचापकलाः । ततस्तयां परमापक्रमतुल्येन’ स्वाहोरात्रेण हत्वा त्रिज्यया हृत्वा उन्मण्डलात् प्रत्ता खाहोरात्रेष्टज्या लभ्यते । - साप्यवलम्वकाहता विष्कम्भार्धन -भाज्या । तत्र लम्बकापक्रमौ गुणकारी, त्रिज्यावर्गश्च भागहारः । तनलम्बकस्य अनित्यत्वात् तदननं कार्यमेव । परमापक्रमस्य गुणकारस्य. त्रिज्या. वर्गस्य भागहारस्य च लघुतन्त्रन्यायेनाल्पीकरण कार्यम् । तत्रेद त्रैराशिक- यदि परमापक्रमगुणकारे त्रिज्यायों भागहारः तदा रूपे गुणकारे कियानिति । लब्धो हारः करार्थान्ध्युरगसङ्ख्यः, अत उक्त- 'यश्च लम्वकः काललग्नोत्यकोटिनः करार्थान्ध्युरगैर्हत' इति । फलयो। संयोगो नियोगो वा राशिकूटशरिति, चन्द्रस्य शृङ्गोन्नतिरपि वलना. नुसारिणी। विक्षेपे सति तद्विपरीतदिकं तृतीयमपि वळनं स्यात् । तदुक्तं-मानसे- 'विक्षेपव्योमकृत्यंशसंस्कृतं पलनं स्फुटम् ।' इति। तत् स्थूलं लापविकत्वाद् आचार्यस्य । किञ्च भास्करमुञ्जाकायुक्ता शृङ्गोन्नतिः सममण्डलस्य एव शशिनि संवदते, नान्यत्र । यतन्त्र विम्बमध्यदक्षिणोत्तरस्मात् बच्चङ्गयोः प्राक् पचाच विप्रकर्ष एव तत्र ज्ञायते । दृमण्डलसमतिरश्चीनसूत्राच्झ्योर्विकर्प एवं हि शृङ्गोमतिः । सा च रवीन्द्रो छाया भुजासाम्येऽपि स्यात् । तदुक्तपरिलेखने तदा समे एव शृङ्गाये। समदिकयो जयोविश्लेप एव परिलेखन बाहुत्वे. नेतृत्वात् । तस्य शून्यत्वात् । तस्माद् हयाण्डलानुसारिणी शृङ्गोन्नति रत्याशी। तदानयनं च तन्त्रसद्महे प्रदर्शितम्- 'कृतलम्बनचन्द्रावियराज्याशरी नयेत । तज्ज्यापिन्दुनतीपुनां विग्याप्तां गुणतस्त्यजेत् ।। नतीषुफल कृत्योश्च भेदान्मूलमिपी सिपेत् । गुणपाणी तयाभूतायुच्येते विवरोद्भवी ।। .- --

·गोळपादः।
१२१
विवोत्परस्पार्क नतिवामस्य वान्तरम् ।
अन्तरज्या च या यह नतिज्याविवरं तयो।।
योग एव दिशोमैदे नत्योस्तत्र शशीनयो।
पाणां वर्गयोगस्य मूलं विम्बान्तरं स्फुटम् ॥
कृतलम्बनचन्द्रार्क विवरे भत्रयाधिके ।
तदन्तरदलस्यैव ज्या ग्राह्या न शरस्तदा ॥
रवीन्दुनतवाणघ्ना द्विष्ठा त्रिन्याहृता पृथक् ।
योज्ये खसफलोने ते जीवा सैवान्तरोद्भवा ।।
नतीपुफळकृत्यो भेदमूले तदन्तरम् ।
द्वितीय चरमः प्राग्वत्रतियोगो भिदापि वा ।
त्रयाणामपि वगैक्यमूळ विम्यान्तरं तदा ।
सदा विचान्तरार्धस्य चापं द्विगुणमन्तरम् ।।
रवीन्दर्विलये तत्र द्रष्टमध्योभयस्पृशि ।
तद्दाहज्या च कोटिज्या चन्द्रहकर्णताडिता ॥
मुमाकोटिफले भक्त रविकर्णयोजनः ।
ताभ्यो त्रिभज्यया कर्णाच्छीनन्यायेन दो:फलम् ॥
चापितं घनपेवात्र विम्बान्तरधनुष्यदः ।
कयेणादौ त्रिज्यायां स्वर्ण कोटिफलन्विह ।।
सितमानार्थमेव रवीन्द्वन्तरमिष्यते ।
उत्क्रमज्या ततो ग्राह्या प्रमज्या च समे पदे ।
बिम्बमानाइतादाणात् त्रिज्याचाच पदाधिके ।
तद्गुणात् कस्नविष्कम्भभक्तमेव सितं तदा ॥
माग्वच्छायाभुजां मानोः स्वायाभ्यां च विधोर्षयेत् ।
शस्वयं सौम्पदिकं स्याद् अदृश्यागते रहे।
18

·आर्यभटीये समाये
-
दृकर्णानयने शङ्कोः फलमप्यत्र योजयेत्
।।
व्यासार्धात् तद्धताच्छायाभक्त क्षितिजगे उभे ॥
योगस्तदनुपोः कार्यों यथा युक्त्यन्तरं 'तथाः ।
छायावाहार्दिशा दे योगः' माम्येऽन्तरं तथा'।
विश्ले चन्द्रबाहुबेत् 'शिष्टः स्याद् व्यत्ययेन दिक् ।
सूर्यस्यैव ततोऽन्यत्र ग्राह्या दिग् योगभेदयोः ॥
स्वभूम्यन्तरनिघ्ना स्वा 'दृग्ज्या कर्णभाजिता।"
अन्धोः सु फुटा दृग्ज्या द्रष्टुभूपृष्ठगस्य हि ॥ ।
बाहचापान्तरज्याघ्ना दृग्ज्या त्रिज्याहृता रवः ।
चन्द्रविम्वाधनिघ्नाय विम्बान्तरभुजा हृता ।।
उन्नतिश्चन्द्रशृङ्गस्य नतिर्वार्धगुणात्मिका । ।
वर्गप्रयेक्यमूलस्य दलग द्विगुणं धनुः ।।
यचम्प बहुजीवात्र विम्बान्तरभुजोदिता ।।
चन्द्रबिम्बाधैमानेन लिखे मृत्तं तु तद्गते । ।
रेखे द्वे दिग्विभागार्थ प्रत्यग्रेखायतः पुनः ।
नीत्वा भृङ्गोन्नतेनं 'प्राग्वदर्धगुणात्मकम् ॥
चन्द्रादर्कदिकीदोस्तु परिधौ प्राविपर्ययात् ।।
विन्दं कृत्वा लिखेटेखा तम्मार्गेण 'सितं नयेत् ।।
प्रत्यगमा सिते पसे प्रागपादसितेऽपि च ।
सितान्ते विन्दुमाधाय तिर्यग्रेखाग्रयोस्ततः ।
विन्द कृत्वा.लिखेद् वृ विन्दवो नेमिगा' यया ।
वृत्तान्तराकृतिश्चन्द्रः शृङ्गोन्नत्या प्रदर्यताम् ।।"
व्यस्तदिकोऽर्फबाहुः स्याद तयो नाकपाळपोः।
प्रत्यासनरये गाद् इहाप्यन्तनयेत्सितम् ॥
.
.

·भार्यमटीये समाध्ये - . तयेदं त्रैराशिक- यद्येतावत्या दरम्पया एतावान् बाहुर्लभ्यते; तदा त्रिज्यातुल्यया कियानिति । तद्योगो वियोगो वा यावान् तावान् हि चन्द्रमण्डलाद् रविदृमण्डलस्य परमो विपकपः। तेन त्रैराशिक- यदि त्रिज्यया इयान् विप्रकपः, तदा रविराज्यया कियानिति बिम्बान्तराळसम्बन्धिवलनं लभ्यते । ततश्चेदं त्रैराशिक- यदि विम्बान्तराळज्याया चलन मेतावत् तदा चन्द्रविम्बल्यासार्धस्य किय- दिति । तत्परिलेखनं तु रिस्पटम् । भगोळविषये सर्वत्र प्रयपस्फुटमेव 'ग्राह्यम् । इग्विषये सर्वत्र द्वितीयस्फुटमेव । अत्र एवं श्रीपतिनापि 'स्फुटगणितहगैक्यं कर्तुमिच्छजिरत्र' इत्युक्तम् । तस्माच्छायाद्यानयने द्वितीयस्फुटचन्द्रादेव सायनादपक्रमो ग्रायः। व्यतीपात एवं प्रथम स्फुटात् । छायादौ विक्षेपश्चान्त्यकणहृत एव ग्रह्यः । “पुनः 'परमा- पक्रमकोट्या' इत्यादिना स्फुटापक्रमश्च कार्यः। ताराणां छायाद्यानयने उदयास्तमयकालानयने च सायनांशेभ्यः स्वयोगमागेभ्य एवापक्रमा- नयनमायनदर्शनसंस्कारश्चेष्यते । एवमानीतापक्रमेण नियतेन खख- पठितविक्षेपेण च परमापक्रमकोटयेत्यादिना 'परमक्षेपकोटिन मित्या. दिना वा स्फुटापक्रममानीय शच्छायानयनमपि कार्यम् । भगोळस्य अयनचलनवशाद् वायुगोळापेक्षया कृत्स्नस्यापि तिर्यक्त्वात् चलना. नक्षत्राणां कालवशादपक्रमभेदश्च स्यात् । विक्षेपः मर्वदापि नियत एव । तेषां सर्वेषामपि योगभागाः स्वस्वविक्षेपाय 'क्षितिरवियोगाद्' • इति वक्ष्यमाणप्रकारणवानेयाः। तेपामादित्यासत्रानामुदयास्तमयभागाश्च परीक्ष्यैव ज्ञेयाः। तत्राश्विन्यादीनां प्रसिद्धानापगस्त्यादीनां च योग- भागविक्षेपोदयास्तमयभागाश्च पठिताः । तथा च सूर्यसिद्धान्ते ॥ ४६॥ ॥ एवमशेष ग्रहगणितन्यायं प्रदर्श्य ज्योतिर्ज्ञानस्यदिशफलत्वादनादेशग्रहण- ग्रहयुद्धाद्यादेशे प्रणिहितेन भाग्यमादेष्ट्रेति बोधयितुं सूर्यग्रहणे स्फुटगणितविदा- मपीपद्वासे यथागतमासमानादेशे लोके हास्यता स्यादिति तस्यानादेश्यावधि. प्रदर्शनायाह-- 1 ·गोळपादः। सूर्येन्दुपरिधियोगेऽर्काप्टमभागो भवत्यनादेश्यः । भानो सुरभावात् स्वछतमत्वाच शशिपरिधेः ॥ १७ ॥ इति । अर्कलिताव्यासाप्रमभागो ग्रस्तोऽप्यनादेश्यो भवति ।, कृतः १ अदृश्यत्वात् । अदृश्यत्वे कारणं भानो सुरमावाद शशि. परिघेः स्वच्छतमत्वाच । इत्यदृश्यत्वे कारणदयमुक्तम् ।, ततोऽमाशे ग्रस्त एव स्पर्टी वाच्यः। अष्टमांशेऽवशिष्टे मोसयं । यदा पुनः परम- प्रासोऽप्यष्टमांशादरूपः, तदा ग्रहणमेवानादेश्यम् । यतः श्रौतकर्मणि ग्रहणदर्शन एव प्रायश्चित्तविधिविधीयते, मन्त्रलिङ्गाष दृष्ट एव ग्रहणे मायश्चित्तस्य कर्तव्यतावगमात् । तस्माददृश्यत्वे ग्रहसमाव एव न वाच्यः।' 'सूर्येन्दुपरिघियोग' इत्यनेन । शशिंपरिधः .. स्वच्छतमत्वस्य नाश्यत्वो- पपत्तिा प्रदर्शिता । चन्द्रमण्डलस्य कियतिचिदंशे सूर्यमण्डलं प्रविष्टेऽपि चन्द्रपार्थसंलग्नः सूर्यरश्मिमिः अस्तांशस्य परिपूरणादपि अदृश्यत्वं ग्रस्तभागस्य सूर्यस्यातिभासुरत्वात् । सूर्यमण्डलानिर्गच्छता रश्मीनां निविडत्वात्तरष्ट्रवञ्चलत्यप्रतीतेश्च परिनिम्नभागं पूरयन्त्येव ते । परिधिसंश्लेप एच पुनरियान विशेषः । यदि खण्डग्रहणेऽपि मस्त. भागस्याल्पत्य - दृश्यभागस्याधिक्यं च प्रतीयेत, मानोर्भासुरत्वादेव, तथापि यन्त्रेण निरीक्ष्यमाणे ग्रस्ताग्रस्तविभागस्तत्वतः परिच्छेत्तुं शक्यत पर। परिधिसंगोगे पुनरुपायान्तरेणापि नोपलव्धुं शक्यो अस्तमाग इति ज्ञापनार्थ मूर्येन्दुपरिधियोग इत्युक्तम् । तस्माद् प्रस्तस्याष्टमभागा- धिक्य एव ग्रहणमादेश्यम् । अष्टमभागव प्रायेण कलाचतुष्टयमितः । सूर्यसिद्धान्ते तु लिसात्रयस्यवानादेयत्वमुक्तम् - 'लिप्तात्रयमपि ग्रेस्तं तीक्ष्णत्वान्न विवस्वतः। इति । ततो मन्यामहे मध्याहे लिप्ताचतुष्टयमपि ग्रस्तमनादेश्यं स्यात् । स्वाद । 1. तनुस्वा'-क. स्व. १. 'प्रस्ततीक्ष्ण'-.

·गोळपादः । श्रुतौ स्मृतौ पुराणेषु फल्पमीमांसयोरपि । ज्योतिर्गत: प्रसिद्धापि सादयतेऽत्रानुमेयता ।। वत्र तावच्छुतौ- स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिामनुपानश्चतुष्टयम् । एतरादित्यमण्डलं सर्वेरेव विधास्यते । इत्यापनुवाके काळपमाणं प्रदर्यते । अत्रादित्यमण्डलस्य कालनिर्वाहक- साद् तच्छन्देन काल एव विवक्ष्यत इत्युत्तरमन्त्रैनिणीयते । तदय- पर्ष:- एतैः स्मृतिप्रत्यक्षतिद्वानुमानश्चतुर्भिः सर्वेरेव कालो विधाम्पत इति । तत्र केपाश्चित् कर्मणां काला प्रत्यक्षेणैवावगम्यते । तस्माद भाषणोहोरात्रस्य संयोगे सन्ध्यामुपास्ते । सज्योतिष्या ज्योतिषो दर्शनाद्' इति श्रुतेः। 'अहोरात्रस्य य: सन्धिः सूर्यनक्षत्राजितः । सा तु सन्ध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ।। पूर्वा सन्ध्या अस्तिष्ठेत सावित्रीमार्कदर्शनात् । पधिमा तु समासीत सम्यगृहविभावनात् ।' इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । यानि पुनमित्तिकान्यम्युदितष्ठयादीनि ग्रहणादि. दर्शननिमित्तं वा तेषां च कालावगतिः प्रत्यशेणापि श्रूयने, स्मयते च । सन्योपासनादिकालस्यापि कचित् कदाचिद् मेघाच्छादनादिना अनुमेयतैव स्यात् । अनुमानेऽपि स्मृतिप्रत्यक्षविद्यानां सहकारिता स्पादेव । मत एव भगवती श्रुतिः सबैरित्याह । तत्र अग्विन्यादीनां ज्योतिबके स्थिरत्वं प्रहाणां गतिमच च सुगममेव । तत्र घटादिवदेव कृचिका. दीनामपि वृद्धव्यपदारेण संज्ञासंज्ञिसम्बन्धोऽवगम्यते । ननु 'पद्- कविधानसत्रम्' 'अमी ये सुभगे दिवि विचूतो नाम तारके' इत्यादिमिा 17 ·१३० आर्यभटीये सभाष्ये नानाशाखाखान्नात वेदवाक्यैरेव नक्षत्राणां संज्ञासंझिसम्बन्धोऽवगम्यते। मैवम् । लोकत एव शब्दार्थसम्बन्धावगतिरिति शास्त्रेषु स्थापितत्वात् । 'लोक्येते पत्र शब्दार्थों लोकस्तेन स उच्यते ।' इति वृद्धव्यवहार एव लोकशब्देनोच्यते ।' अमी विचूतौ नाम तारके इत्यगुल्यादिभिनिर्देश्य बोधयितुमशक्यत्वाच्छूतेः । वृद्धव्यवहारे तु गामान येत्यादिवाक्यप्रयोगानन्तरं शिष्यादिभिः क्रियमाणं गवानयनादिकं दृष्ट्रव वाले शब्दार्थसम्बन्धोऽवगन्तुं शक्यः। तस्मात् प्रसिद्धा एव अश्विन्यादयस्तारा अगस्त्यादयः सप्तादयश्च । अस्तु वा वाजिभादीनां वाजिमुखायाकृतिस्मरणाद् ज्योति शास्त्रोक्तलक्षणेनैव तन्निर्णयः । स्मर्यन्ते च ब्रह्मगर्गमयादिमिः स्वप्रणीतेषु ज्योति शास्त्रेषु सप्तविंशतिनक्षत्रारुढ ज्योतिचक्रप्रदेशविशेपाः, अगस्त्याचारूढाश्च । तेन गोळयुक्त्यभिज्ञानां तत्तद्विक्षेपयोगकलाद्वारेण शयष्टिधनुश्चक्रादिभिर्यन्त्रैः प्रत्यक्षपरीक्षणेनैव तन्निर्णयः स्यात् । तत्र धनुर्यन्त्रपरीक्षणेन प्राग्वद् विम्बान्तरमानेयम् । शङ्खयन्त्रेणोभयोः छायाभुजाकोरिसंवादात निर्णयः। एवमवशिष्टानामपि ज्योतिषा यावदपेक्षं प्रदेशा ज्ञेयाः। अतिप्रसिद्धयोः सूर्याचन्द्रमसोरपि श्रुतिस्मृतिभ्या सज्ञासंज्ञिसम्बन्धनिर्णयः स्यात् । तत्र श्रुतिः- 'सूर्य एकाकी चरति' 'चन्द्रमा जायते पुन:' 'नवो नवो भवति जायमानः।' 'आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति।' एवमादिका। 'फलानामपि नैवेन्दोम॑तिहस्य कुहूरिव ।' इत्याया स्मृतिरपि । भौमादीना विम्बा अपि स्थूलया भागवतायुक्त- गत्या, ततः सूक्ष्मया ज्योति शास्त्रोक्तगत्यापि निर्गतुं शक्या। कक्ष्याक्रमय ग्रहणादो छाद्यछादकभावेन वक्रारम्भनिवृत्योर्महनक्षत्रयोगे प्राक्मतीच्योः कपालयोनक्षत्रात् प्राक्प्रतीच्योलम्बनदर्शनेन च ज्ञेयः । पश्चसिद्धान्तेषु गर्गादिप्रणीतेषु तन्त्रेषु च नानापठितः भूदिनभगणैस्तदुक्त- - १, २. 'युक्त्या'-. ग. घ

·मार्यमटीये समाप्ये
विद्धि तेन विपुवरसमा सती
पूर्ववचपललम्बको पुनः।
वेदितव्यविदितग्रहान्तरं
नाडिकाभिरवगम्य तत्वतः ।।
पद्गुणाय घटिका लवास्तु ।
पूर्वपश्चिमदिशि स्थिते क्षयः ।
उच्यते धनमय क्रमेण तु
शातचारनिचयः सदा बुधैः॥
एवं नक्षत्रताराणां ग्रहस्ताराभिरेव च ।
साधित क्षेत्रनिर्माणं युक्त्या सर्वत्र सर्वदा ।'
इति । अनेन मध्यमादीनां ज्ञानोपाया प्रदर्श्यते-
'गर्गादिस्मृतनक्षत्रक्षेपयोगकलागतम् ।
मध्यलग्न प्रकल्प्याक ग्रहमध्याहकालजम् ॥
मध्यलनं नतप्राणस्य लोदयासुमिः ।
नीत्वा तन्मध्यजीवां च मध्यच्छायां ग्रहस्य च ॥
ग्रहस्फुटं तदेव स्यात् तयोः साम्येऽन्ययान्तरम् ।
क्षेपः स्यात् चापयोय॑स्तं कुर्याद् एफर्म तद्रहः ।।
मध्यच्छाया नृपाढयेन्दोः स्वैकाचांशोनिता स्फुटा ।
भमध्याह्राद् दिनार्धान्तनाइयश्चेत् त्रिंशतोऽधिकाः ॥
खरखाटयश्विविशुद्धास्तपाणा: स्युः प्राकपालगाः।
आर्शनाडीखपवर्गभागा अत्रासवः स्मृताः॥
ऋक्षलमात् खमध्यस्थग्रहाकान्तकलाप्तये ।
कन्यातुलाभसन्धिस्या चित्रा यस्मात् तदन्तरात् ।।
१. ' तै'-क. ग..

·गोळपादः।
झेपो अहोऽप्यविक्षिप्ततिच्यभात् फर्किमध्यगात् ।
यफळावधिचका मान्धमन्यदले जवः ।।
मानोरुचंच नीवं च फलप्यं तन्मध्यगं फ्रमात् ।
उचनीचविभक्ताघे तुल्यकालेन गच्छति ।।
स्याच लाघवपानार्यस्मृतोचस्प परीक्षणे।
विमोनोच्च प्रारप्या सायनं तं पृथङ् न्यसेत् ।।
संस्कृतायनकर्म नक्षत्रयपि सायनम् ।
उभयोः स्वस्खलिमासु दं कृत्वा यथाविधि ।।
तदन्तरकलाः माणा मध्याहविवरे तयोः।
पत त्यक्तं तस्प मध्याह्राद् अन्याहर्दलकामना !
सूर्यास्तमितपस्यापि सूर्यस्याप्यन्तरं यदा।
निहास्यते तदा मूर्याद दरस्य यापि कस्यचित् ।।
मस्प वास्तमि स्यापि झाने प्राविवरामुमिः।
ज्ञेयास्तदन्नरप्राणा: सूर्यस्यास्तमितस्य च ॥
परीक्षाप्यन्तरमाणान् अर्थदरस्पतारयोः ।
श्यमादेकभागस्थं शिवरामपं यदि ।
तनेो विवरप्राणः सूर्यस्यास्तद्नस्य च ।
श्यादृगनवे तु द्वयोरल्पयोगतम् ॥
अपस्यत्वेऽघिमासु स्याद अनोऽप्यसमितोन्यथा।
दृश्यपार्षदगपाणयोगचककलानरम् ॥
त्रिपोनोपसमास्य ततः पहाधिकाय च।
एकस्यैव तु मस्यापि मध्याहविवरामुभिः ।
परिमन्नहि रवेषियाए उपाद् मत्रपमन्वरम् ।
तदासमदिनार्थस्य भयभ्याइस चान्तरम् ।

·मार्यमटीये समाये
परीक्ष्य तद्तासूनापानीतानां यदन्तरम् ।
स्फुटफेन्द्रायनान्तस्तन्मध्याहात् तावदन्तरे.॥
तदन्तराळकालात्तु वत्सरार्ध विशोधयेत् ।
शिष्टसावनमध्यार्ककळा परमं फलम् ।।-
एवमेवोधसाम्यस्य कालो झेयः परीक्षक ।
झातेऽर्फमध्यमे ज्ञयं बुधोच्चं तत्स्फुटेऽपि च ।।
अर्कतविम्बयोआंद, यन्त्रैर्धात्वापि तस्फुटम् ।
। माच्या दृष्टस्य नृच्छाये ज्ञात्वा नाडी. कपाळतः ।।
मास्वच्छायावगत्यन्ताः प्रतीच्या.तुतदादिकाः ।
बुघशवगत्यन्ता:रवेः कालं विशोध्य तु ।।
युक्त्वा पुषस्य कालं च ज्ञेयास्तद्विवरासवः ।
शोध्याश्चौदयिकात् काळलग्नादास्तमये धनम् ।।
चरं. चासुकलाभेदं व्यस्तं कृत्वा विशेपयेत् ।
माग्लग्नं चास्तलनं स्यात् क्रमाद् शस्योदयास्तयोः ।।
छायावाहोर्महाबाहुं शकुं शङ्कग्रमानयेत् ।
तदैक्यभेदतो मज्या युक्त्या क्रान्ति समानयेत् ॥
तल्लपक्रान्तिचापैक्यं दिशो देऽन्यथान्तरम् ।
क्षेपो, युक्त्या च दिग् ज्ञेया दृकर्मयुगलं ततः ।।
व्यस्न संस्कृत्य तल्लने सकन शेषस्फुटो.
सप्तविंशतिभागान्तं गच्छे दुरि माखतः ॥
स्त्रियां, ज्ञोऽधो नवांशानां पश्चकं याति नाधिकम्
मीने तूपर्यधो व्यस्तमर्कज्ञविवरांशकाः ॥
तत्वकृत्यंशा मध्यात् स्फुटान्तरमुपर्यधः।
सिंहे-कुम्भे- नतो. व्यस्तं स्वर्ण पान्दं तयोरतः ॥
ग्रहा।

·गोळपादः।
तदन्तरदलं पान्दं फलं तु परमं स्मृतम् ।
तद्योगदलपेवापि शैघ्रं स्यात् परमं फलम् ।।
मैत्रकृत्तिकयोमध्ये कदाचिदपि नाधिकम् ।
शैघादन्त्यफलान्मध्यस्फुटयोर्लक्ष्यतेऽन्तरम् ॥
श्यते चान्तरं तावदपयोध्य कदाचन ।
आयव्यंशे ततः कापि मन्दोचं वृश्केि विदः ।।
इत्यादी विदिते स्मृत्या लाघवं स्यात् परीक्षणे ।
व्याख्याता शुक्र एतेन स्त्रियां शक्रनवांशकान् ।।
ऊर्ध्व गच्छेदधोऽध्यराशिमेव अषेऽन्यया।
अर्कान्मन्दफलस्यास्य वर्णसाम्यात् कनीयसः।।
आन्ता समं गच्छेत् अभितोडमोचपस्य तु ।
'कन्यायां मध्यमाचं किन्नरा भस्य नाटिकाः ॥
अघो लोकाधिका गच्छेन्मीनगाद् व्यत्ययादपि ।
स्तुहीति पठितं मान्दं तहलं परमं फलम् ॥
'तधोगा फलं शैमनस्य सूतसुरोदितम् ।
यदेवाधपदान्तः स्याद् युगपन्मन्दशीषयोः ।।
मन्दायान्ते तृतीयान्तः शीघ्रस्यापि यदा तदा ।
तृतीयान्तेऽपि मन्दस्य घस्यौजपदान्तयोः ।
उचयोः पञ्चांगदेऽपि न फळे भिदा।
पदान्ते फलयोमर्माबाद पदे आई भिदास्तु RNA
ततः प्राग्यत् पृथका फले द्वे मन्दशीघयो।।
उधपोदतो मेदो निराकार्यः फलेऽपि सन् ॥
पिया परीक्षया भूया केन्द्रोधिनविशेषतः।
मन्दोमाते द्वितीयान्ता प्रश्य स्पाद यदा तदा ॥
-

·आर्यभटीये समाये
शीघ्रोचं तु परीक्ष्यं स्याद्धीमता मूक्ष्मताप्तये ।
वक्रारम्भात् प्रभृत्यस्ते शैघ्राद्वा परमात् फलात् ॥
परीक्ष्यानुदिन लेख्य स्फुटार्कादन्तरं भृगोः ।
उदयादुदये तद् अहामासप्तनेरपि ॥
अर्कशुक्रान्तरे तत्तु दिनमान्दफलान्तरम् ।
मौढयात् प्राग्धनमच्छार्कमान्दान्तरमृणं पुनः ।।
मध्यस्फुटाच्छयोर्भेदाः पदयोः स्युदिने दिने ।
मीने मान्दान्तरं व्यस्त साम्यकालोऽनुपाततः।।
मध्यस्फुटान्तरे तुल्ये पदयो। यदा यदा ।
तन्मध्यकाळनं शुक्रस्फुटमध्यं तु पड्भयुम् ।।
शीघोचमत्र तन्मध्यसाम्ये वापि परीक्यताम् ।
अन्त्ये पदे फलादन्त्यादास्वदृष्टिदिनावधेः॥
आधेऽप्युदयतः पश्चात् स्वदृष्टिद्युगणावधेः ।
वृश्चिकान्ते रवी वोचे वृद्ध वाळे च वक्रिणि ।।
तुल्यत्वात् सितविक्षिप्लाघवं स्यात् परीक्षणे ।
1 इहानुलोमयोगेऽपि पातशीघ्रसमत्वतः ॥
वृपकीटान्तगे सूर्ये समः क्षेपः पदये ।
ज्येष्ठाद्यांशे रवौ वोच्चे नकिणोद्धवालयोः॥
भृगोदो फलयोर्मान्द प्रायोऽर्कफलसाम्यतः ।
मृगकर्कटयोर्वक्रयोगे विंशांशके तथा ।
चक्रे शुक्रायोर्योगो विंशत्या गुरुपर्ययैः।
कृत्स्ने चरति केन्द्राद्यपदान्तेऽन्देऽन्न सद्गुरौ ।
शवरैर्वत्सरेकदिनाढयैः केन्द्रपर्ययाः।
सेवका: स्युः शरादनिर्देवकीपटिकोनितः ।।

·गोळपादः।
योगस्थानानि पञ्च स्पुरब्दानामष्टकेऽष्टके ।
मीनान्ते मृगधृत्यंशे कीटे पदके हरौ जिने ।
यमे भानौ युगादौ स्युः क्रमात् स्थानानि पत्र ।
क्रमाचलन्त्यधस्तानि त्रीनंशान् दशवत्सरैः ॥
सकत्सकृदुमा योगी पश्चखन्दाष्टके ततः ।
दशकृत्वोऽस्तमेत्यच्छो दशकत्व उदेति च ॥
एको यत्र यदा योगस्तत्रान्योऽब्दचतुष्टये ।
गायालिलोनिते मानौ तत्पश्चाशे निरन्तरे ।।
उक्तेषु तु परीक्षायाः स्थाने यत्र युतिस्तदा ।
अव्दाष्टके समीपे वा परीक्षेतोक्तवत् पुरा ॥
प्रत्यक्षतिधयोगाम्यां ज्ञेया खेटोच्चयोर्गतिः ।
मध्यमानां विरोधात्तु शास्त्रोक्तानामनिर्णयात् ॥
मियः प्रत्यक्षतो वापि विरोधात् तन्निराकृतेः ।
संहितोक्तगुणैर्युक्तदक्षशिष्यगुणान्वितः(3) ॥
दैवज्ञः सुभृतो राज्ञा धार्मिकेण जयैपिणा ।
ग्रहणग्रहयोगास्तवकोडग्रहयोगजान् ॥
कालान् ब्रूयात् स शिष्येभ्यो गुप्तये शिष्यसन्तती ।
ऐतिह्याख्यं प्रमाणं तत् प्राहेहोपनिपछुतिः ॥
लेख्यं तत् पुस्तके शिष्यैः पद्यं या गद्यमेव वा।
संस्कृतेः प्राकृतेर्वापि स्वीयया देशभापया ॥
भेदोलेखाविशेपेण ग्रहगोहतारयोः ।
अममत्तेन विज्ञेयाः सर्वे लेख्याः प्रयत्नतः ॥
आसन्नक्षेपयोऽपि विम्वान्तरकला अपि ।
युगपत् पर्ययान्तेऽस्मात् परीक्ष्या रविखेटयोः ।
18

·मार्यमटीये समाये
स्ववंशयुतिर्वाहि भगणान्तो यदा तदा ।
चिम्बान्तरं परीक्ष्यं स्यादभितो निशयोदयो।
लेख्प तैरपि तत् सर्व ग्रहयोगस्य पुस्तके ।
आसनमगणान्तोऽन्दगणः 'पूर्वमुदीरितः ॥
रव्यच्छशीघ्रयोः सूक्ष्मो देवाधीनोऽपि वा स च ।
रविज्ञशीघ्रयोोगः प्रायो गोचरवत्सरः ।।
तत्त्वान्दार्ध्वमासने सौराचान्द्रादधस्तदा ।
पशिक्षिप्तिकोनांत्रिकोणावं त्रयोदशात् ॥
कविः शिवाय धात्रीको केन्द्रमगणाः क्रमात् ।
कृष्णोत्सवदिनस्तस्य कविकेन्द्रस्य पर्ययाः ।।
मनीपाव्दे गुरोः पूर्णा भगणाः प्रायशो गजैः।
यतीन्द्रे विहले वापि योगयके सगीपगः ॥
स राशिभगणो भानोरंशत्रयसमन्वितः ।
अंशखरांशसंयुक्तो मन्त्रिमः केन्द्रपर्यये ।।
योगाद् वक्रतेमध्ये तदर्धं रविमध्यमम् ।
केन्द्रत्येकादशे पूर्णे द्वितीये भगणे गुरोः॥
देवकिप्ताधिकाध्यशैरधिके रविपध्यमे ।
मान्दकेन्द्रपदाद्यन्ते पदसन्धिश्चले यदा ॥
माग्वदोजान्तयोईचे फलयुग्भेदसक्रमात् ।
स्फुटस्य स्फुटमध्यस्याप्यर्कमध्याद् भपदकगे।
साम्पाद पड्भाधिकं भानुमध्यं स्यात् स्फुटमध्यमम् ।
पतिराशि परीक्ष्यं स्याद् द्वादशान्दैर्गुरोध तत् ॥
पतिसप्ताशकं ज्ञेयं सप्तभिर्भगणैरपि ।
चक्रायोर्यता साम्यं स्फुटमध्यस्य भोगयोः ।।
1,कवि-स.

·गोळपादः।
कालस्य तत्प्रदेशस्ये धुञ्चनीचे ग्रहस्य तु ।
आधिक्यं मकरादेः स्यात् 'कादेरल्पकालता ।।
कालदयान्तरे भुक्तिमध्यमा यावती ततः।
चतुरंशफळ मान्दं परमं स्याद् द्युचारिणाम् ।।
मान्दस्याद्यपदान्तेऽर्फमध्यमं गुरुमध्यमात् ।
अघऊर्ध्वं तृतीयान्ते तन्मन्दान्त्य फलान्तरे ।।
पदा तदा तयोर्योगो मध्यमस्फुटमम्पयोः ।
प्रागस्तमयता पवादुदयात् प्राग्वदन्तरम् ।।
ग्रहास्फुटयोयं स्फुटमध्यामध्ययोः ।
विवरं केन्द्रदोचापं फळमोजान्तकृत्तजम् ।।
आनीय दोगुणालब्धं स्फुटमध्यस्फुटान्तरम् ।
हारो गुणय तज्जीवे होजान्तपरिधेस्ततः ॥
तत्कालपरिलाभस्तस्य चीजान्तजस्य च ।
अन्तरं त्रिज्यया हत्या कोटिवाणहृतं ततः ॥
तत्कालत्तसामीप्यं यथा स्वर्ण तथायने ।
वृचे तगोळसाध्योः स्याद् मान्दे वृत्ते उभे तपा ॥
त्र्यंशोनं भचतुष्कं प्रा(हागा)धरात्रिरुमीरितम् ।
मन्दोच्चमसूत्रः पथादष्टभागाधिकं ततः॥
गीतिकायां भटेनोक्तं दहेति स्वपरिमापया।
आर्धरात्रिकमेवोक्तं प्रथम खण्डवायके ।।
तस्यैवोचरभागे तदत्यष्टयंशसमन्वितम् ।
तच्च श्रीपतिञ्जालसूर्यदेवादिसम्मतम् ।।
तदेव परमाचार्यों ममाह परमेश्वर
पश्च पश्चाशदादान या परीक्ष्य करणं स्फुरम् ॥

·आर्यभटीये समाध्ये
आह डग्गणिताख्यं यत् तत्र मुनालकोदितम् ।
ताराग्रहाणा मन्दोचमार्के श्रीपतिनोदितम् ।।
मन्दोचं तत्सुतः प्राह तन्मतं मयमेव च ।
सूर्यान्मन्दोघांशा पसुतुरगाः पर्वताच सत्यंशाः ।।
स्वररवयः खाकृतयो द्विनगभुवोऽसीतिरभ्रजिनाः ।
ध्रुवापिञ्चके स्वेका मानसे कविता वियम् ॥
सध्यं मचतुष्कं स्यात् सूर्य सिद्धान्तपर्ययः ।
बन्यो शोऽपि स सौम्यस्य ज्ञानिन् पुत्रेशमन्त्रिणा।।
धिगन्धकारमच्छस्य ग्थूलो, खस्यमार्फिजम् ।
कल्यब्दाद् भगणनाद खं लक्षद्वय(हताः तात) कलाः ॥
कल्पादिष्टनभगणान्नानानिभहृतं फलम् ।
मन्दोचं भगणादि स्यान्मन्दोच्चभगणा अमी ॥
सज्जलं वानरो दत्तिलं ज्ञानघी-
मार्गणो धीगनुद्भास्करात् पर्यया।
भास्करो देहवान् वासुकिर्गानधी
रक्षितो भूमिजात् पातजाः पर्ययाः ।।
आर्धरात्रिकसिद्धान्ते भटोक्तान्याह भास्करः ।
अष्टिरटी जिना रुद्रा विंशतिद्वधिकाः क्रमात् ॥
दशघ्ना गुरुशुकाभिौमज्ञांशाः स्वमन्दनाः ।
गुरुभूमिजयोरेव स्थूलता महतीह तु ॥
स्थूलान्यौदयिके सर्वाण्यारेवाल्पमन्तरम् ।
परीक्षकाणां संवादाद् बहूनामेवमिष्यते ।।
परीक्षा चोदनाय हि द्वेधाहार्यभटः स्वयम् ।
नहसैदिवसैरेक: सावनैः केन्द्रपर्ययः ।।

·गोळपादः।
दिनद्वयाधिस्यैरसृजोऽस्य पर्यौ।।
केन्द्रजा भगणा स्थूला असलथा गोतलैस्तथा ॥
अंशदाधिकागोवधैः फकपर्यया ।
एकोनपष्टिवद्वी सुम्भलिप्ताधिका: शनेः ।।
यतकिश्चिद्रं यदा छन्न ग्रहणोलेख एव वा।
अप्रमत्तेन तद्वाच्यं देगन विषविता ॥
कालय लक्षणं भस्य समीपस्यैस्तु तारक।
सकलं लिखितं पधैर्गर्वा पुस्तकेषु तत् ॥
इष्टाप्यधीत्य वा केचित् भविष्यन्तः स्ववंशजा।
गोतलाब्दे परीक्ष्यैव निर्णयेयहिहः॥
सेनेव भेन संयोगे सुबमां मध्यमा गतिम् ।
ऐतियोक्तार्कमध्येन पुनरप्यर्कमध्यमे ।।
तुल्ये योगे पुगं सूर्यग्रहयो: समयोऽन्तरे ।
धीस्थसर्वफळमान्यवत्सरेप्याययोगरविमध्यतः पुनः ।
तद्भखेटसमतार्कमध्यमं भिन्नमेव खलु चाधर्वयोः ।।
तारकायाः स्थिरत्वात् तद्रहस्फुट समत्वता ।
ऐतियवाक्यसिद्धं तत्प्रति राश्य ग्रहस्फुटम् ।।
उमाभ्यां रविमध्याभ्यां तन्मध्ये चाविशेपयेत् ।
कर्मणा विपरीतेन निश्चलग्रहमध्ययोः ॥
अन्तरेणाधिरा वोना भगणाकालभेजा।
अथ विप्रियते पादो 'रवीन्दुयोगात् प्रसाधितश्वेन्दुः' इति । तत्र
प्रशिक्षण प्रथमं तत्पातस्य निर्णय कार्य।
सूर्योपरागतथापि विम्बलम्बन निर्णयः।
सकाणताम्रतामध्ये महणस्य यदा विभोः ।।

·भार्यमदीये समाये
वदा सपझमर्कस्य स्फुटमेव विघोः स्फुटम् ।
तदा पातश्च तत्तुल्यविम्ययोगोऽपि तत्र तु ।।
ग्रहणस्थितिकाळोत्यगत्यन्तरसमं भवेत् ।।
संशये धूम्रतामात्रे ग्रहणे ब्रह्मदैयते ।
सम्पर्धिसमः क्षेपः मायोऽपि यमदैवते ॥
प्राप्लादिभ्यस्तु सप्तम्यो हिमगौ पर्वणि ग्रहा।
मुहुर्मुहुः स एव स्यात् गते तत्पर्ययाटके ॥
युगणा प्रयमं ज्ञेयो नाडिकात्रितयोनितः ।
एषु क्षेपं परीक्ष्यैव विज्ञेयाः पातपर्यया ॥
गिरीन्द्रे पर्वणि मायस्तदेव ग्रहणं मुहः ।
चन्द्रकेन्द्रस्य चासचिगिरीन्द्रे मासि चैन्दवे ॥
गानघ्न हिमगौ तद्वद् घुगणे सोयसद्कुले ।
गिरी ट्रैः पञ्चभियुक्तः पनैहिमगुसवयकैः ।।
मासस्तगीतरागज्ञैः पूर्यन्ते केन्द्रपर्ययाः ।
धन्या हि मूलतालझा नाडयादिद्युगणस्तथा ॥
मासै: कुमारससथैः स्युर्धारः केन्द्रपर्यया।
पचयेषु मुखैमासैः सर्वैन समता यतः ।।
ततः कुमारमासाः स्युग्रहणेऽनुपयोगिनः ।
সবা গলার পাথগামঃ ॥
साष्टांशांशद्वयाधिक्यात् पातस्येह पुनः पुनः
आरभेत यदि ब्राह्मादुत्सृजेत् पातपर्वताः ॥
परीक्षापारभेतातो ग्रहणाद् यमदेवता ।
आग्नेयवारुणादीनि भविष्यन्त्युत्क्रमाचतः ।।

·गोळपादः ।
त्रयोदशसु पटु च द्विः सकदन्यतमो ग्रहः ।
चतुर्दशे युगे न स्याद् ग्रहः पञ्चदशेऽपि वा।
युगं हिमगुमासं चेद् ब्राह्मादारभ्य तु क्रमात् ।
एकैकं शतकृत्वः स्यात् प्रायो ब्राह्मादिसप्तमु ॥
पण्मासोत्तरद्धया विनेयाः सप्त देवताः कमः।
ब्रह्मशशीन्द्र कुबेरा वरुणानियमाश्च विझेयाः ॥
संहितायामिति प्रोक्ता फलभेदा अपि क्रमात् ।
मन्दाष्टादशोऽप्यन्त्यादुत्क्रमेण मुहुर्मुहुः ।।
एकैकमवत्यः स्याद ग्रहणं तयुगेविड ।
दृश्ये चन्द्रे ग्रहो दृश्यो बहश्यागते न च ॥
मासपदके परीक्षेत ब्राह्मादारभ्य तु क्रमात् ।
दिननाडयादिका काला विवरे तु योद्धयोः ।
भिन्नाः स्युर्यहयोस्तस्माद् भुनाफलविनिर्णयः ।
आद्यग्रहे रवेः केन्द्र भत्रयं शशिनः पुनः ।।
बिम्बश्रियेद्ध इत्येवं यदि तद्विवरं परम् ।
यदा भनवकं भानोरिन्दोबीला प्रियागना।
पार्थनाड्यधिक: कालो मध्यात् पूर्वोदितेऽन्तरे ।
अन्ययोविवरे कालः तावतोनस्तु मध्यमात् ।।
मासपद्के बिनाढयादीम्यहान्यकेंन्दुमध्यमात् ।
ध्यानध्येयस्थसहयानि भेदो दो फलतस्ततः ।।
वर्णदो फलतो भानोनाडयः स्युः सार्धमुर्छनाः ।
पञ्चाशनादिका व्यर्धा स्वर्णदोफिलतो विधोः ।।
हंसाढचेहयधिके रात्रौ स्यातामिन्दयास्तयोः।
स्पर्शमोती कदाचित्तदैन्द्रकौवेरयोयदि ।

·मार्यमटीये सभाष्ये
-
निमीलनदये फालं ज्ञात्वा वोन्मीलनये ।
परमग्रासकाली च पयायुक्त्यवगम्य च ॥
अर्कदोःफलविज्ञानाज्ञये चेन्दोः फले पोः ।
स्वर्णाभ्यां वा समाभ्यां वा फळाभ्यागुचनिनवः ॥
तच्छायादिवसा: पूर्णा प्रत्यासमग्रहान्तरे ।
मध्यमे मासकालेऽर्कफलाद् मुक्त्यन्तरागतः ॥
कालो दोरफलवत्स्वर्ण व्यस्तमायग्रहे यो।
पण्मासान्तस्योराधे, स्वर्ण दो फलवद्रवः ।।
प्रथमे व्यस्तमन्द्रो कालो गत्यन्तरोद्भवः ।
दृष्टकालस्य तस्यापि साम्ये तुल्ये फळे विषो।
ये बाळप्रिय केन्द्र द्वितीये सुखसर्पणम् ।
, पड्मातचं वोभयोः केन्द्रं षण्मासे वैष्णवं नुमः ।।
साधकादशनाडीभ्यः कालभेदेऽधिक द्वयोः।
केन्द्रं स्याद्भिन्नगोलस्यं स्वल्पे स्यादेकगोलगम् ॥
दृष्टकालाधिके तूफलाधिक्यमृणे ये ।
आधग्रहफलाधिक्यं धने स्वल्पेऽन्यथा द्वयम् ॥
गोलभेदेऽधिक दृष्टे धनं पूर्वमृणं परम् ।
व्यस्तमूने गतेदात् कालभवः फले समे ॥
। ऋणे फलद्वये बिम्बमायेऽल्पं महदन्तिमे ।
धने व्यस्तं योरल्पं पादोन महतस्ततः ।।
यन्त्रण केन्द्रभेदस्तु विशेयोऽत्र फले समे ।
सर्वव्यासे लताव्यासे चार्घ विम्बं महल्लघु ॥
कौबेरे ग्रहणे विम्बे छाद्यच्छाद कयो पृथक् ।
ज्ञेये स्थितिविमर्धे कालं ज्ञात्वेह धीमता ।।
-
--

·गोळपादः।
विमर्दस्थितिकालो द्वौ गत्यन्तरहती हरेत् ।
पश्या विम्बवियोगश्च योगय क्रमशो भवेत् ॥
ततः सङ्का गनेर शेयं विम्यं पृथक् पृथक् ।
यद्वा विमर्दकालेन हत्या विम्वयुति हदेव ॥
स्थितिकालेन तमा वियोगो विम्बयोईयोः ।
ह्यस्तनादिन्दुमध्याहादा पर्येन्दुदिनार्धतः ॥
आ च वस्तनमध्याहार तत्पष्ठिघटिकान्तरम् ।
यत् तत्प्राणान् भलितानान् निरक्षासुमिराहरेत् ।।
गत्यन्तरकला लब्धास्नयोगार्धमिहेप्यते ।
पणासचिरवृद्धचा यानि ग्रहणानि सप्ताण्मासै: ॥
आयेऽन्त्येऽपि च तेषु ग्रहणं खलं त्रिक तृतीयादौ ।
सफलग्रहणं मायो द्वयोः सकलमेव मध्यमे त्रितये ।।
अमिता समे विमर्दे क्षेपामावस्तु मध्यमे ज्ञेयः ।।
स्थितिकालं विमद वा गत्यन्तरह हरेत् ।
पट्याप्तकतिहीनाभ्यां चाम्पा योगभेदयोः ।
मूला मध्यविक्षेपो भेदः स्यात् स्पर्शमोक्षयोः ।
स्थित्पर्धेन्दुगतेलिया कोकामास्तूत्तरत्रिके ॥
स्वर्ण क्रमात् त्रिपु व्यस्वमन्त्रान्तवसरत् तथा ।
छापच्छादकयोईष्टफसूत्रमतेषु च ॥
सूर्यविम्य च विधये सूक्ष्म स्थित्यतोऽपि च ।
लम्बनेनापि विज्ञया कक्ष्या च हिमदीधितः ।।
खमध्ये सितिजे चापि ग्रहणे फाळभेदतः।
शेया लम्बननाच्या स्पुस्तापिस्तलितिका अपि ॥
पक्षान्तनिणेपे जाते ग्रहणस्तु विधोस्तथा ।
मासान्तोऽपि विनियः शान्त्यक्षाशश्च युक्तिता ।।

·भार्यगटीगे रामाप्ये
याम्यतः प्रतिनित्तिकालनः सौग्यतथ विदितं यदन्तरम् ।
भास्करस्य दलित हि क्रान्तिमाहुरधिकां पुरातनाः ॥
वराहमिहिरेणोक्तले कान्तिपरीक्षणम् ।
याम्योचरदिशामुन मध्याई गुरखे रविः ।।
नताशयोयुतरच नमन्तिरक्षोन्तरस्य च :
याम्पदिपेय पत्राओं मध्याहं याति तन तु ॥
भेदाध क्रान्तिरक्षरतु नतयोगार्धमेव च।
अयनान्तार्कयुकोटिरुणं चलनगायनम् ।।
धनमोजपदस्थाकोटिचापं ग्रहे च मे।
पाते विपुवतीन्दोध स्फुटक्रान्तिः परा तथा ।।
पातेऽन्यविपुक्रस्थेऽल्पा परगक्रान्तिरिष्यते ।
अन्तरार्ध तयोः क्षेपः परमश्च विधोर्भवेत् ॥
मध्याहनतचापाभ्यां शोध्यं तल्लम्बनं विधोः ।
तारानतान्तराद्भूमेः परिधिर्देशयोयोः ।
यत्र यन्नं खमध्यस्यं यत्र फकांशको नतः।
चतुर्दशान्तरालेऽसिद्धान्ते योजनानि तु ॥
देशयोर्भटसिद्धान्ते स्वयंशोनानि तानि हि।
चकांशघ्नानि तानि स्युः कृत्स्नस्य परिधर्भुवः ॥
याम्पोदक्सूत्रां वंशैरन्तराळं प्रमाय था।
चक्रभागहते वंश भुवः स्युः परिधेस्तदा ॥
ज्ञातेप्येतेषु शास्त्रोक्तगोळयुक्तिविदाखिळम् ।
क्षेयं लनादिकं सोऽथ नणयेल्लम्बनं चिना ॥
स्पर्शमोक्षी च यो दृष्टौ याः स्युर्नाटयोऽन्तरे तयोः ।
त्रिज्याना दृग्गतिज्यातास्ताः स्युर्लम्बनमा परा!

·गोळपादः।
१४७
अन्दुमध्यमुक्तिना पश्चाता 'लिप्तिकान्तयोः ।
त्रिज्यानं तदृतं वृत्तं भुवः लक्ष्या इयोरपि ।
दशनाथमालिसा या पक्ष्या पाल्या विधोरिद ।
तिथिघ्ना सूर्य सिद्धान्ते सदनलम्पनलिप्तिमाः ॥
परास्त्रियाहना भूगेटे रायोजनमतम् ।
इन्दो। समगणाभ्यस्ता कपाकिमगणैर्हता ।।
अकक्ष्या पतो भुक्तिभेदाद संपतो नतिः ।
खमध्ये विपुवे यस्माद् दिन प्राणायकोनितम् ।।
नाडीम्यस्त्रिशतो रागिर्यता प्राणाटकाधिका ।
स्फुटयोजनकर्णनास्त्रिज्याप्ता लम्बलितिकाः ।।
ग्वीन्दुधिम्यविफम्भयोजनानि गर्दवाया
परीक्षेन्दोद्वितीयस्याप्युच्यते रफुटकर्गणः॥
येन केनचिदेवापि नक्षत्रेण धर्महः ।
मियो दूरगताभ्यां वा द्वाभ्यां कतिपयैरपि ।
अल्पविक्षेपकर्योगनिन्दोः कार्याप्यनन्दिनः ।
छन्नानि यानि वा स्पृष्टानीन्दुना तानि तान्यपि ॥
लेरयानि लक्षणोनि तत्तदिन्दुस्फुटायपि ।
भनय विवरं भानोरिन्दरस्य यदा तदा ।।
तत्तत्स्फुटसमास्तेषां योगभानां यदा पुनः ।
रामौ पगान्तरों तदा सम्म यस्यायुतिः ॥
तदेन्दुस्फुदयोर्मेददलं तु पग फलम।
सदा मुसहनीन्नयोगो निगि. यटीद्वये ॥
विधामण पाोग द्वापिंगां मोगनिः ।
अधपतिमाहां देवमोगणेऽणि च ॥
१. रशियान
साग ग.

·भार्यभटीये समाष्ये
अन्दाष्टादशके भूयः प्राग्वदेव क्रमाद् युतिः ।
आदी दिवानिशोः पर्व यद्यायेऽन्यत्तदन्तगम् ॥
ऊष्टिादशके त'मान्महीमातृयुतेऽहनि ।
प्रत्यग्दृश्याददृश्येऽन्यत् पर्व पर्याययोर्द्वयोः ।।
प्राग्वदेव गता नाडयः पूर्णेऽष्टादशकाये ।
गोळसन्धिसमीपेऽर्कचन्द्रकेन्द्रन्तरं महत् ।।
कम्बनेनापि सूर्यस्य मनुनाडयन्तरे भवेत् ।
भार प्रोड्नक्षत्रयोगश्च वर्धते तिथिदोःफलम् ॥
पूर्णबाहुर्यदा कश्चित् अर्केन्द्रोनिजः परः।
पूर्णवादोस्तदा वृत्तं परीक्षेतायनद्वये ॥
निमीलनादिभेदेन समध्ये क्षितिजदये ।
प्राङ्मध्यापरदेशेषु वातदेशान्तरेषु वा॥
गोळस्तदशेयं वृत्तं तात्कालिकं त्रिषु ।
मध्याहे ग्रासमध्ये वाप्येकस्मिन् ग्रहणे दिने ।
स्पर्शमोक्षरूपालैक्ये स्पर्शमोक्षनिमीलने:
द्वयोवृत्तत्रयं ज्ञेयं ग्रहे कस्यापि तद्यथा ॥
भवृत्तेन वौजान्तमयवृत्तेन चा स्फुटम् ।
आनीय पूर्णवाहोस्तु गणयेद् ग्रहणं स्फुटम् ।।
दृष्टानीतनिमीलनोस्थगतिभेदाभ्यस्तमन्त्य गुणं
भत्ता तन्नतजीवया दिनदलप्रोक्तखवृत्ताहतम् ।
मध्याहान्त्यफलोद्धृतं दिनदळे वृत्ते धनणे तथा
मध्योक्तादितरद् यथा क्षितिनगं वृत्तं परं व्यत्ययात !!
ऋणस्वपरिधी वेदिनदले मनूनां द्वयं
नमोऽश्विकलितोनितं तिथिघटी नतस्य ऋमात् ।
सुरेशवरुणाशयोः नखकलाभिराइयोनितं
विवर्जितसमन्वितं युदलवत् त्रियागादले ॥

·गोळपादः। १४९ रदद्वयं सिद्धकलोनमिन्दोमध्यं दिने' यक्षकलोनयुक् प्राक् । पश्चाद्युतोनं रविवनतस्य ऋणखमझ परिधिद्वयं स्यात् ।। तदिनापरिधिद्वयान्तरेणाहता स्वनतशिजिनीहृता । त्रिज्ययाय परिधिदिनार्धजे हीनके स्वाधिक त्वृणं फुटम् ॥ इत्याह श्रीपनिर्भानुचन्द्रयोः परगे फळे । प्रारु पश्चाच महान् भेदसाराचन्द्रसमागमे ।। इति संक्षेपतः प्रोक्ता पर्गमा ज्योतिपामिद । कालपानचतुष्कस्य श्रुतस्य विवृतिरित्वयम् ॥ इह तु कदाचिदपि कर्मणां विच्छेदासम्भवात् तदाधारभूतकाल. बोक्कानो प्रबन्धविशेषागामप्यविन्छेदार तदुक्तगोकगणितयुक्तिविद्भिः परीक्षः तसत्करणेषु विशेपाधानमेव कार्यमित्यतोऽपि लाघवं स्यात् । सुन्दरराजमश्नोत्तरे मयोक्तपत्रानुसन्धेयम् । तदानीमार्यनिष्णु नन्दनमहोत्सल मुजालपरमेश्वरायाचार्यैः परीक्षितग्रहगत्या ग्रहणा. दिकमानीय परीक्षा क्रियतेऽस्माभिः । पष्टिवर्गपरिमिते भार्यभटोलमगणाधानीतमध्यमादिक प्रायशो दृक्सम- मभूदिति तत्प्रामाण्यादवसीयते । तदुक्तभगणादीनां नानामतिपादनात तत्मभृति ग्रहगतेः क्रमेण स्थूलता स्यात् । नतस्तत्परिहारार्थमन्यैरपि संस्काराः प्रदर्शिता- चन्दे वाणकरा वीजायन्द्रोचे मनुभूमयः । कुने शून्यशरा ज्ञेयाः खामिवेदा युपस्य तु ।। गुरोः खपश्च विशेयाः शुक्र साष्टनिशाकराः । शो: शशिकरा: प्रोक्ता राहो! पण्यातिः स्मृताः ।। भाभानूनिते शापो वीमने शयरोड़ते। फल लिमा पिलिलाम द्वाराकाणां धनं भव ।। तद्यथा- पत्यदे तानद १. 'ने'-n, ·१५० णार्यभटीये? सगाप्य राहचन्द्रोच्चजीवानागणं कार्य भृगौरपि । अन्यस्तमेव सविशेषगाह- वाग्भायोनाच्छकादादनशतलयहान्मन्दवैलक्ष्यरागः प्राप्ताभिलिप्तिकाभिर्विरहिततनवश्चन्द्रतत्तुगपाताः । शोभानीरूढसंविद्गणपनरहतामागराप्ताः कुमाद्याः संयुक्ता ज्ञारसौराः सुरगुरुभृगुगौ वर्जिती भानुवर्नम् ।। इति । कल्लस्त्वाह शाके नखाधिरहिो पिनोऽक्षदसे स्तत्तुगतः कृतशिवस्तमसः पडः । शैलाधिभिः सुरगुरोर्गुणिते सितोचात गोध्यं निपञ्चकहतेऽभ्रशराशिभक्त । स्वम्बेरमाम्युधिहते क्षितिनन्दनस्य सूर्यात्मनस्य गुणितेऽम्वरलोचनैथ । व्योमानियेदनिरते विदधीत लब्धं शीतांशुसूनुचलतुन कलासु सृद्धिम् ॥' इति । अस्यायमभिप्राग:- भवमाननित शाक इति वदता 'पष्टयब्दाना पष्टिरित्यस्यार्थोऽप्यन्यथा गृहीतः। तस्मादेराद्वाक्याद् भवभानुशवर- योगमिते शाके वाणकरादिलिप्ता आर्यभटोक्तचन्द्रादिमध्यमेषु संस्कार्या इत्येवापदेव माम् । न पुनस्तदुक्लेच्छाप्रमाणे। किन्तु से अप्येनटाक्यायय. गम्यते । कथं भटाब्द इच्छाराशिः, भयभानुशबरयोगमिते शाके यो भटाब्दः स प्रमाणराशिरिति । अत उक्तम् 'अष्टशराशिभक्त' इति । मुर्छनाधिरहित इति वक्तव्ये 'नखाब्धिरहित' इति वदतो लल्लस्ये. रछाया एकाधिक्यात् तत्फलस्य यदन्तरं तत् सर्वदा सममेव । तच्च खल्पगिति न दोपाय भवति, प्रत्युत गुण पासो, यस्मादार्यभटानीत- " ·आर्यभटीये सभाष्ये - इति । तत्रार्यभटोक्तप्रकारेण भवभानुशवरयोगमिते शाके मध्यममानीय भवभानूनिते शाक इत्यादिना संस्कृत्य, त्रीपुविश्वमिते पुनः परमेश्वरोक्त- प्रकारेणाप्यानीय, तयोविश्लेप कृत्वा, तत्फलवेनासीकृत्य, तदन्तरकालं प्रमाणतया परिगृह्य, आर्यभटपरमेश्वरग्रन्थकरणकालान्तरमिच्छाराशि कृत्वा, त्रैराशिकेनानीता ग्रहगति त्रीपुविश्वमितशाकानीताद विशोध्य, आनीतमार्यभटग्रन्थकरणकालमध्यममार्यभटानीततत्कालमध्यमाद भिन्नम् । तस्माद् एकतमस्यचित् स्वकाले दृग्वैपम्यं निर्णायं, तत्सर्वेषां वा कल्प्यम् । तच्च आर्यभटीयस्यैव सिद्धान्तत्वाद् युगमगणनिःशेषता- पारतन्त्र्यादल्पवयःकएकत्वाच्च युज्यते- 'ज्ञात्वेवैतत् स्वसंवेद्यमेवमार्यभटोऽब्रवीत् । त्र्यधिका विंशतिथान्दा जन्मनो मे गता इति ॥' तत्र ग्रहणहेतुरविचन्द्रतुङ्गपाताना 'वखेकेषु युगन्नम्' इत्यायुक्तसंस्कार- करणमुपपन्नम् । यद्यपि भूदिनेsgकं क्षिप्त्वा तियो समीकरणं कार्य, तथापि गर्गाभिमतभूदिनपरिग्रहाय तावानेव भेदा सोढव्य इति भावः । तन यत् ग्रन्यकरणकाले कलेर्दिव्यान्ददशके गतेऽपि तिथिसंवादाय लिचतुष्कं त्याज्यं, तदौदयिकाचन्द्रादेव वा त्याज्यम् । उभययापि तिथिसाम्यात् । ततो वाणकरेभ्यो लिप्ताचतुष्के शुद्ध यच्छिष्यते, तदेवाष्टशराक्षिसम्मिताब्दस्य प्रमाणस्य फलत्वेन ग्राह्यम् । प्रायो मर्छनासमाः । ततश्चन्दे शशिकरा वीजा इति पाठः कार्य:, तयाचेदानीमपि प्रायेण ग्रहणादिक संवदते। नन्वार्यभटीयानीतबुध- शीघ्रोच्चमध्यमाद् अत्रोक्तौराशिकोनीतम् आर्यभटकाले भागपटकाधिकम् । तय अयुक्तम् । यस्मादाचार्येणैव तन्त्रान्तरे विंशत्योनाः तद्भगणा: पठिताः। रानीतं च तदानीमन्यस्माद् भागपद्कोनम् । तस्माद आर्यभटोक्तद्वितीयसिद्धान्तानीतानाधिकं बुधशीघ्रोचमिति निर्णीतम् । न्यूनतायामेव पुनः सन्देहः। तस्मात् तत्संस्कारकर्तुर्या परमेश्वरस्य चा तत्कलाश्च ·गोळपादः । . लन युक्त, नत्वार्यघटस्येति । मन्द मैवम् --- निशती भूदिने क्षेप्या ह्ययमेभ्यो विशोध्यने । भगुरे गणेभ्योऽपि विंशतिश्च ततोऽन्धयः॥ त्रियं वा योजना । झावों गणेभ्यो विशतिरब्धयश्च, तथा क्षेप्या: ध्याय कोण | भगणेषु विंशतिः क्षेप्याः। भृगुमगणेपु चाब्धयः ध्यन्त इति । तस्माद् आर्यभटोक्तपूर्वतन्त्रानीतयुधशीघांचे सूक्ष्मतर- याम्यामपि सम्यक् परीक्षितमिति सारभूतम् । शुक्रस्य च पूर्व- बानीतमन्यस्माद् द्वासप्तनिकलान्यूनम् । उक्तत्रैराशिकानीतं च तयो- येऽवतिष्ठते । अपि च भौममन्दोचमपि पूर्वतन्त्र विंशतिभागाधिक शत्रयं पठितम् । द्वितीये पुनगियोनं राशिचतुष्टयम् । श्रीजैष्णव- बालकपरमेश्वरादिभिः पुनर्भागमताधिकं राशिचतुष्टयं निर्णीतम् । माद् आर्यभटीयानीतमध्यवर्तिनैव भाव्यं तात्त्यिो नेति न नियमः। दमन्दोचं तु पूर्वतन्त्रोक्तं, राश्टकमिदानीमपि सूक्ष्मम् । तस्माद् चार्येण दिमायप्रदर्शनार्थमेव भगणादिकमभिहितम् । अत एव हि यमार्गप्रतिपादकात प्रबन्धाद्वहिरेव सयाभिधानं कृतं, ग्रहकक्ष्या- म्ययोजनदिनगत्यादिद्वारा लग्यनादिनिरूपणार्यमिति सर्वपनवद्यम । व कृतशरवमुमितशाफध्रुवकाच मुबाल कविता अनेनैव प्रेराशिकेना. तेः प्रायशः समाः। तेन मामसकारण पूर्वोक्तपेय परीक्षापूर्वक हळपरित्यागः सूक्ष्म ग्रहणं चैव कृतम् । न पुनरावापोद्वापी । हुयका अपि सदानी प्रायिकाः । मध्यमाद्यानयनमपि कायविकेन . पिकमेव प्रदर्शितम् । भत एवोक्तम्- त्रादौ वारसदकामिनिध्यन्दगमपान । झात्वान्यांमार्फवादाचाजन्म गणयेत्ततः ।' ते। तत परीक्षा दिव्यानं प- 'पासाद्गुल गयग्रे इत्यध्यादशोऽगुलम् ।' 20

·आर्यभटीये सभाष्य
स्पर्शपलब्धौ पदमा चत्वारिंशन्मितात्र तु ।
पञ्चविंशन्मितेत्येके वदन्ति व्यक्तिभेदतः ।।
द्विपसेषुपश्चाङ्गविधुभिर्युगणे मिते ।
ईपद्स्तो रविहटो निकायां तु सुदृष्टिभिः ॥
स्पर्शकाळे तु पदभा तत्र पञ्चदशोन्मिता ।
प्रायशो मोक्षकाळे तु दशभिर्वा दळोनितः ।।
अस्मिन् दिने अहेर्फस्य मण्डलं पश्यतां नृणाम् ।
नातितप्ते दृशौ मान्धं तेदण्यस्यातोऽत्र कल्पितम् ।।
ऋदिवाणरामाब्धिपदचन्द्रद्युगणे समे।
पदमैकादशारम्भे मोक्षो दृष्टोऽपरातनः ॥
स्थितिकालोऽधिकोऽह्यत्र नाडिकानवकादतः।
कार्यमेवाविशेषादि धीमता घुगणैरपि ॥
युगणे रसतिथ्यद्विवेदपद्धमिसम्मिते ।
मुक्तेऽस्तमयो दृष्टो नाडीपादोऽस्तिवान्तरे ॥
यक्ष्यघटाब्धिपदचन्द्रसम्मिते घुगणे पुनः।
स्पर्श तु पदमार्कस्य चतुर्विशतिसम्मिता।
अहां गणेऽधिनागान्धिपश्चेष्वफसम्मिते ।
मोक्षकालो रवः सार्धेः पञ्चभिः पदमा गिता ।। .
दिनौधेऽयधिपट्पश्चवाणाकमिते विधोः ।
संस्पर्श तिथिभिभ्पा मोसे च पदमा मिता
रामरन्ध्रयमप्राणवाणपदच्छशिसम्मिते ।
धुगणे नैव दृष्टुं खे ग्रहणं शीतदीधितेः !
वेदरन्ध्ररसासीपुरसशीतांशुभिर्मिते ।
घुगणे शीतगुर्दशः ईपरतोऽम्परे नृभिः ।।

·गोम्पादः।
पन्बाब्धीपुपदचन्द्रः सम्मिते शुगणे वियोः ।
दृयो विमर्दस्तद्वत् त्रिवाब्धित्रीपुरसेन्दुभिः ।।
उक्तेभ्योऽन्ये चोपगगा मया दृष्टा विवस्वतः ।
इन्दोच बद्दयो दृष्टाः' ते तु नोदाहता इह ।।
एतानतीतोपरागान् सञ्चिन्त्य परिकल्पिताः ।
विलिख्यन्ते मया भानुचन्द्रचन्द्रोचराहवः ॥
घुगणे व्योमशून्याद्रिचन्द्रेपुरसभूमिते ।
सूर्यस्य मेपसंस्थस्य तिथिभिः सम्मिताः कलाः
घटस्थस्य घिधोभांगा वेदा लिप्ता रसैमिताः ।
तुङ्गस्य कर्कटे भागा नव लिताः खरेपवः ॥
पातस्य सिंहे त्रिपमा भागाः प्राणशरा: कलाः।
अर्धाधिकं गृहीतं वै प्रोक्तम्वन्दुराहुषु ।।
अस्मिन् काले रवीन्दचपातानां स्थितिरीशी।
गुरुपु स्वर्गनेष्वत्र सर्वग्रासो मया रखेः ॥
नावाक्षेत्रगतेभ्यः प्रागुवत्या कालश्च दर्शितः ।
हंसो विहततापोनो युगमोऽब्दो हितः शिवः ॥
दृष्टो याम्यांशको देशे त्रिरात्पपलामुले ।
अष्टादविनात्यल्पे काले देशान्तरे धने ।
गोकर्णस्यरुदम्भागः सम्यग्दृष्टो जनः किल ।
मोसो मध्याह एवात्र स्पर्शे शकुममा मा l
ग्रहेन्द्राः पञ्चपञ्चाशदर्पकाळं निरीसिताः ।
मया तदा शा मि दृष्टाः परहितोदिनाः ।।
उदाहरणयप्यत्र फिश्चित्तेषां विलिम्यते ।
अमो गणेशतुल्पेऽहि बुधवारनिशोपसि ।।

·११८ मार्यभटीये सभाष्ये आरे चन्द्रसमे भागा गणिते पद तदन्तरे । पार्थोऽसौ सोमतुल्येऽहि सूर्गवारनिशोपसि ।। मन्दे चन्द्रसमे भागाः पञ्च सद्विमरोगयाः । गर्ने स्याद्विष्णुतुल्येऽहि सूर्यपुत्रादि नोदय ।। समों सितजी विवरे पञ्चांशा गणित गयो। बने राजगतायेऽहि माया दृष्टो बुधस्तथा ॥ अज्ञियोरन्तरांशास्तदाष्टो दलवर्जिताः । गजोऽसौ सोमतुल्येऽहि निशान्ते बुधवारगे ॥ समकालावस्तपयौ शशिनश्च गिरा पतेः । सयोस्तदानीं विवरे गणितेऽर्घयुतोऽशकः ।। दाता योगशताढयेऽहि गिरी पतिदिनोटयान । प्राइनाइयां चन्द्रबिम्बेन छन्नो सुतो रवेः॥ विवरे तु तयोर्मागास्तदानीं वेदसम्मिताः । गोत्रज्ञः समतुल्येऽहि रात्री वारे तु शीतगोः ।। पाग्यारविम्ब संस्पर्शः सम्यग्दृष्टो यहाजनैः । गणिते तु तयोर्भागः विवरे तु दशाधिकाः ॥ तावणे सत्सु तुल्यौ, शन्यारसंयोगः । राजा तुम्नो दृन्त ज्योक, चन्द्रेण छन्नो गुमः। द्वौ खगो सत्तो चेडयौ। गुरुशुक्रयोगः । औः मन्दहसिलाढया, शनिशुक्रयोगः ॥४८॥ इद प्रहगणितसाधनेषु सद्धयाविशेपेषु केपाश्चिदतात्तिकत्यात् मलयापाद पृथकृन्य गातिकापादे निक्षिय, तस्यापि गौरवमापाद यतुं तत्रापि गणितकाल- झियागोळयुक्तिकलापं संक्षेपण प्रदर्य, सहयामूलप्रमाणप्रदर्शनपरणानेन सूत्रेण तद्गत स्थीत्यदोष परिहरन् शास्त्रार्थ निरवा परिपूर्योपसंहरन्नुपरितनेन सूत्रेण रवशाग्र स्तुयन् पूर्वशाम्बेभ्योऽस्य विशेष दर्शति- ·गोपादः। सदसज्ञानसमुद्रात् समुद्धृतं देवताप्रसादेन । सज्ज्ञानोत्तमरत्नं मया निमग्नं स्वमतिनावा ।। ४९ ॥ इति । यथा समेद रत्नाकरेऽपि नौकादिभिर्यानर्यान्तो दाशादयो वमिनय तदपरिगतः पद्मदुमुदाकरादिभिराछन्नत्वात् तत्तलनिमन रत्न- जातपनुपलमनाना मत् यशवनत्र तिमिशिलादिभिर्दुरवगाहत्वात् च तम निमनं रत्नमजा नाना, धर्मत्स्यशलादिमिरेच कृतार्या निवर्तन्ते । एव गणितस्कन्धेऽपि सिद्धान्तमहातन्त्रादिभिर्नानाविधैः प्रवन्धैविस्तृतत्वाद् गाम्भीर्याच समुद्रत्येन साये अध्ययनश्रवणादि भरवगाहमाना अपि तन निमन सज्ज्ञानोत्तमरत्नमसज्वनिराहतत्वादनुपलभमाना एयासज्ञानरेव लब्धैः कृतार्यान् निवर्तमानानेच कोविन्मन्दमतीन् दृष्टा या सयंस प्रसादेन वपत्याख्यया नावा रं गत्वा तनावगाव तत्रासारान याद. स्थानीयान् पदार्थानुत्सृज्य तत्तलं प्राप्य गुस्त्यात्मकं सज्ज्ञानोत्तपरत्न- पाचिनता सञ्चित्योद्धृत्य प्रचितम् । रत्ननुभिः गृह्यन्तां रत्नानीति। एतदुक्तं भवति- मध्यमाफुटानयनादिकं दश मदं ग्रहगणितं तत्साधन सहयास्योल्याद् ज्याग्रहण चापीकरणादिकर्मणा च युक्तिभिस्सा दयावा- दल्पफलान केगाञ्चित् कर्मणामुपेक्षयानुक्तत्वाञ्च तद्युतीनां तस्तिरोहित- स्वात स्यचिदपि स्वरमुत्प्रेक्ष्य ज्ञातुमशस्यत्वाच तत्रानवगाहमान क्रियामात्रेणेव कृतार्या देवत्व प्रपद्यपाना एक दृश्यन्ते इति । तान्प्रत्येष श्रीपतिरपि सदण्डमाह- अधिदितपदलक्ष्मा पापकोऽभियत्त- श्चतुरबुधसभायां यद्वदायाति हास्यम् । ग्रहगणितविदेवं गोतावानभिज्ञो गणकसदसि पिच्चरकोक्तिहीनः ।।

·आर्यभटीय समाये यदिन्दुरहिता न शर्वरीभाति शीलरहिता न चाङ्गना । ब्राह्मणश्च न चरित्रवर्जितस्तद्वदेव गणकोऽप्यगोलविद् ॥' इति । तत्र सारभूतैर्युक्तिविशेपरेवाल्पफलानामुपक्षितानां कर्मणामुप- लब्धिः। प्रमाणफलादीनामतात्विकत्वेन इच्छाकालमहत्त्वानुरूपं वर्धपान मपि नदन्तरं युक्तविद्भिरेव यन्त्रसह तया दृष्टया परिछेनुं शक्यम् । तथाचाह गर्गश्च 'तयैव ज्ञानभूयस्त्वाद् दैवज्ञस्याचधारणा ।' इनि । नस्मादयुक्तिविदा कर्ममात्रपराणां ज्ञानभूयस्त्वाभावात् तिथ्यादि. प्रतिपत्तिछेदादयोऽपि न निर्णेतुं शक्या इति, सर्वदापि कैश्विद्युक्तिविद्भिः भाव्यम् । इतरथा श्रौतस्मातकर्माण्यकाल एव क्रियेरन् । कस्यचिदपि प्रतिपत्तिछेदनिर्णयाभावात् । तदप्याह गर्ग:- 'मुहूर्ततिथिनक्षत्रमृतपश्चायने तथा । सर्वाण्येयाकुलानि स्युः न स्यात् सांवत्सरो यदि ॥ नगरद्वारि लोष्ठस्य यदत्स्यादुपयाचितम् । आदेशस्तद्ववज्ञानां यत्सत्यं न विभाव्यते ।। नक्षत्रम्चकोदिष्टम्पवासं करोति यः। स याति चान्धतामिस्र सार्धमृक्षविडम्बकैः ॥ न सांवत्सरिके देशे वस्तव्यं भूतिमिच्छता । चक्षुर्भूतो हि यत्रैप पापं तत्र न विद्यते ॥ इत्यादि । नक्षत्रसूचकलक्षणं च स एवमाह- अविदित्वैव यः शास्त्रं दैवत्वं प्रपद्यते । स पतिपका पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ।।' इति एवं युक्तिज्ञानाभावे कर्मणां चैकल्यान्महान् दोपः स्यात् । इति सर्वेष्वपि जनपदेपु सर्वदापि कतिपयर्दवविद्भिर्गोळयुक्तिविनिर्भाग्यम् । सत्र विशेषेण फसावधानत्वाद मन्दमतित्याच दस्युरामाधुपचुतस्वाध, ·गोळपादः सिद्धान्तादिप्रबन्धनिसं गणितसामान्यन्यायं विविच्य ज्ञातुमशवपस्यात् मया विवच्यापितैरेवाशेषगणितव्यापिमिायः यावदपे विषयविशेषानु- रूपं कर्मविशेष निरूप्य ज्ञात्वा तेन मार्गण गणपित्वा तिथ्यादि- प्रतिपत्तिदो कपं तत्वलो शेयो स्यातामिति युगानुरूपेणास्पेनैव भवन्धेन सूत्ररूपेण गणितन्यायकलाप: कान्येन निबद इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अपान्त्येन सत्रेण 'मगलान्तानि हि शास्त्राणि प्रयन्ते वीरपुरुआणि च भवन्त्यायुष्मातश्च श्रोतार' इत्युक्तरेवमस्य शास्त्रात्य माहात्म्यातिशयोऽपि, तस्य प्रतिकाकनिकीनदृष्टशाजनकेन मेन वशमानीय तनो ब्यावर्तयिष्यान् शिष्यानस्याध्येतृयोतन वक्तश्च प्रत्याशिषमाशास्ते- आर्यभटीय नाम्ना पूर्व स्वायम्भुवं सदा सत्यम् । सुकृतायुषोः प्रणांशः कुरुते प्रतिकञ्चुकं योऽस्य ॥ ५० ॥ इति । यदंतच्यास्त्र पूर्व जगत्सृष्टौ ब्रह्ममुग्वविनिस्स्तत्वात नाना स्वायम्भुवमासीत् । तदेवेदमिदानीं नाम्नार्यभटीयमभूद्, आम- मुख विनिःस्तत्वात केवलं शब्दमात्रस्यवोभयोदः । अर्थात तदेव स्न, न मनागपि भेद.। अतोऽर्थात्मना सदा सत्यमेवेई न्यायाना कदाचिदप्यवाध्यत्वात् । ज्ञान त्मकत्वादेवाबाध्यत्वमपि । जहस्यैव हि नित्यारोपितत्वात् तत्तद्भेदज्ञानेन याव्यतामिति भावः, एवमेव सर्वविधास्थानानामप्यर्थात्मना मित्यमेव । तत् प्रतिपादकशब्दानामेव । शिक्षायगानामुपागानां च पौरुषेयत्वादनित्यत्वम् । अत एवाहः यार्तिकार:--- 'सत्यं नित्यैव भीमांसा यायपिण्डारिसकेप्यते संक्षेपविस्तरपन्यः कृत्रिमंस्तु निबद्धयो ।' इति । निरुक्तवार्तिके सायान्यनाप्युक्त पद्मपादाचार्यण 'विमास्थानानि नित्यानि तेपा प्रन्थाः साईका।' १. 'णस इति मुदिताठ 21 ·आर्यभटीये समाष्य . अत अर्च इति । विद्यास्थानशब्दनिरुक्त्या च बृहट्टीकायां विद्यानां नित्यत्वं प्रदर्शितम्- 'स्थानान्येव हि विद्यानां नित्यानीयवधार्यताम् । ग्रन्योऽन्योन्यश्च तेनैव विद्यास्थानाविधेयता। इति । तस्माद् इदमिदानीम अस्मन्मुख विनिस्सृतमपि सदा सत्यमेव वेदाङ्गम् । वेदपुरुषस्य चक्षुप्लेन स्तुतमङ्गम् - तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेन् । वेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ॥' इति। स्मर्यमाणे स्वकालेऽध्येयं श्रोतव्यं च द्विजातिभिः तदकरणा• ज्जायमानं प्रत्यवायं परिहते स्वाध्यायविधिनैव विहितत्वात् साङ्ग- वेदाध्ययनस्य । अत एवाह गर्गोऽपि- 'श्रूयतां स्वर्यमायुष्यं धन्यं पुण्यं यशस्करम् । ज्ञानविज्ञानसम्पनं द्विजानां पावनं परम् ।। काळज्ञानमिदं पुण्यं आधं हि ज्ञानमुत्तमम् । सिमुक्षुणा पुप वेदानेतद् दृष्टं स्वयम्भुवा ॥ वेदामाचं वेदानां क्रियाणां च प्रसाधकम् । ज्योतिर्शन दिजेन्द्राणामतो घेचं विदुर्भुषाः ॥ ज्योतिबकात्तु लोकस्य सर्वस्योकं शुभाशुभम् । ज्योतिर्भानं तु यो वेत्ति स वेचि परमां गतिम् ॥ तद्भावभाविनं युक्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः । तस्मात् पूर्वमधीयीत ज्योतिर्शानं द्विमोत्तमाः || धर्मसूत्रं ततः पश्चात् यज्ञधर्मनिधिक्रियाम् । तस्मात् पुण्यसमं वेदैर्यज्ञाचक्षुः सनातनम् ।। स्वर्यमध्येयमव्यग्रेः ब्राह्मणः संशितग्रतः ॥' १. 'यत::-.

·गोळपादः। अत इति । तस्माद् एवम्भूतस्यास्य शास्त्रस्य यः प्रतिकचकं कुरुते सुकतायुपोः प्रणाशः स्यादिति सम्पति दण्डः प्रयोगा कि कयमस्य दण्डात्मकत्वम्- 'पूर्व घिग्दण्ड एवासीद् वाग्दण्डस्तदनन्तरम् । आसीदादानदण्डोऽपि वपदण्डोऽय वर्तते।' इति । दण्डानां चतुर्विधत्वाद्वापदण्डाख्योऽयम् । तत्रादान दण्डौ राजभिरेव कार्यो। घिग्वाग्दण्डावव ब्राह्मणैः । मनु:-- 'वाचि दण्टो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुनार्पितः।' इति । ब्राह्मणमात्रस्यापि~ भयङ्कर एव चाग्दण्डः । किमुत सर्व भगवत आर्यभटस्य। अतः क एव तस्मान विभति। सो विम्युरेवेति स्वप्रतिभटेषु दण्डप्रयोग एवायं खानुकुलेषु स्वशिण्येवाधि पर्यवत्स्यति । अतोऽस्य मङ्गलात्मकत्वम् । अतोऽस्य तात्पर्यमेव । भास्करीये 'तपोभिराप्तम्' इत्यादिनाविष्क्रियते । अत एव गोरि स्थामिनाप्येतत्पद्यमेवमवतारितम्- 'अनेन पुनरायभटीयस्य माहार तस्य चतदध्येतत्रोतॄणां चाशिपो वक्ता दर्शयति' इति । आचार्येणे कृता आशिपो दर्शयत्येव परं भास्कर, न पुनः स्वयमाशिप आया इति दृशिग्रहणात् सूचितम् । तेनास्याशी:परत्वेन योजनायैव ताः मपीति च धोत्यते । इतरया मझळपरत्वेनाव्याख्येयत्वमसाद । एव वक्तृग्रहणं कृतम् । वक्ता आर्यभटीयस्य प्रवक्तत्यर्थः । व्याख्यात मन्दपतीनां मूलमन्ये जायमानान्यथानुपपचिा निवारणीयेव । वि शब्देनाध्येतारः, श्रोतारश्च गृहीताः । यतः कैश्विद् अध्ययन भाव्यम् । तत् पाठशुद्धयर्थ, व्याख्यानकुशळानां व्याख्यानमात्रपरक इति । शब्दावधारणकुशन्योऽवधा, व्याख्यानकुशलारू तव्यय इति । द्विविधरेव पुरुपः शास्त्रं कासन्येन रक्ष्यते इस ।

·११४ आर्यभटीय समाष्य तदर्यमेवाह व्यासोऽपि- द्विविध संहिताशानं दीपयन्ति मनीषिणः। व्याख्याने कुशलाः केचित् केचिद्न्यस्य धारणे ।' इति । पर्यते चाध्ययनस्यापि फलम् -- 'इदं शास्त्रमधीयान इत्यादी। तस्माद् ये पुनरिदमेव शास्त्रमधीयाना व्याचक्षाणाश्च रक्षन्ति, तेषां प्रनिकचकमकुर्वतां सुकृतायुषी वर्धेताम् । ते सुकृतिनो दीर्घायुपश्व भूयासुरित्यस्मिन्नस्य पर्यवसानमित्यर्थः। एवमिदमस्माभिर्ययामति व्याख्यातम् ॥ ५० ॥ नमः स्वयंभुवे तस्मै यत्प्रसादादिदं कृतम् । नमो भगवत तस्मै श्रीमदार्यभटाय च। शिष्यं तत्त्वेन विचार्याचार्यभदसूत्रभाष्यमिदम् । यदि स न्यायाल्लिप्सेदस्मै दातव्यमेव शङ्कर ते ॥ ॥ इति गोळपादव्याख्यानं समाप्तम् ।। इति श्रीमदार्यभटीयभाष्य गायकेरळनीलकण्ठमुत्वविरचितं समाप्तम् ।। . प्राचां खेचरता स्वतः प्रबहतश्चैव प्रतीचा भ्रमो वृत्ते यत्र यतस्तदुन्नतिनती स्तो देशतो ज्योतिषाम् । विक्षेपोऽस्य समन्ततो गतिवंशान्मध्याद्भगोळस्य स ज्योतिथक्रकुमध्यमर्कशशिनोरुधं परेषां ततः ।। देशे महति काले वा स्फुटार्य यस्य दर्शनम् । सूत्रकाराय तस्मै स्तानमो भाष्यतेऽपि च ॥ ॥ आर्यभटीयं समाप्तम् ॥ ।। शुभं भूयात् ॥

·स्मृतग्रन्यानुक्रमणी। .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... पटम् वास्यानि प्रन्थनाम कतनाम ३ लोक्यते यत्र शब्दार्थी- ४ छायाग्रहः सपभोऽर्क- मुसाल १३ दो फलस्य यया फर्ण:- सिद्धान्तदीपिका विक्षेपनान्त्यकप्ता- सूर्यसिद्धान्तः " विक्षेपस्तज्यया कर्णेन हियते लग्यो- भास्करः १४ सिद्धान्तयेदेऽप्ययन- बराहमिहिरः १७ अर्यास्तपयात् सन्या- १८ ज्ञातभोगग्रहं वृत्तं सिद्धान्तदर्पणम् नीलकण्ठः २१ पञ्चमहाभूतमय:-- पराहमिहिर २२ विरोधेगुणवाद:- औपनिषदिका २५ नक्षत्रग्रहपञ्जर:- २५ ग्रहनक्षत्रभ्रमणं- विष्णुनन्दनः भास्करः प्रमसिद्धान्तः २६ आदर्शोदरसोदर- चन्द्रादित्यग्रहण- धर्ता धरिख्या यदि- २७ उपपत्त्या हीनोक्ति गोळदीपिका २९ लवोचरतोऽवन्ती- ពុំ។ मिथुनान्ते च कुत्ताद्- दररहरि ३० गणितं सर्व यथासिद्धं- अजितव्याख्या ३६ क्षेत्राण्येवमजादीनां सूर्य सिद्धान्ता ३८ एकाकी योजयेत्- ५० पमुहूर्वाधराचरा:- महाभाष्यम् .... .... " यत्र तोयनिधि- " पश्चाशत् कोटि- .... श्रीन .... " ..14 am .... .20- ... ....

·२ कर्तनाम .... .... भास्करः .... ... भास्कर .... भास्करः पृष्ठम् वाक्यानि ग्रन्थनाम ५१ भोदया भगणे:- सूर्यसिद्धान्तः ५९ क्षुण्णां परमया क्रान्त्या- ६२ इच्छायाग्र- ब्रह्मसिद्धान्तः , इष्टच्छायाविषुवतो- सूर्यसिद्धान्तः ६३ भेदात् पूर्वापरक्रान्त्या- ६४ फलज्योनामुदय- ६५ लम्बाशजीवे- सूर्यसिद्धान्तः ६६ छायाविधानसम्प्राप्तः ६७ भानोर्भुजामभिहता त्रिज्योदक् चरजा- सूर्यसिद्धान्तः ६८ व्यस्तत्रैराशिक- ६९ द्विघ्नो यः फलमावर्ग:- ७१ आदित्यलग्नविवर- रविकश्यामध्यज्या- मध्यलमसमे- सूर्यसिद्धान्तः मध्याहाद्वा नतप्राणा तन्त्रसमद्दे ७५ लनं त्रिभोनं- ७८ लग्नं पर्वविनाडीनां सूर्यसिद्धान्तः ७९ मध्यलग्नस्य- ८१ इक्षेपस्य कृति- ८७. ज्ययोरासन्नयो- ८८ तिथिघ्नान् चरसंस्कारान्- मानसगणितम् ९२ सत्रिभग्रहज- विक्षेपक्षेप- ९३ विक्षेपो भिन्नतुल्यांश मानसगणितम् ९५ युतिमध्यनताभ्यस्ता- तेजसा गोलका- भास्कर नीलकण्ठमुत्वः माधव: परमेश्वराचार्य: माधवः मयः माघवः ...

·३ पृष्ठम् वाक्यानि अन्यनाम কলাপ नीलकण्ठः माधव: ... ९७ छादको भास्करस्पेन्दु- सूर्यसिद्धान्तः १०२ परमोपकाटिना- १०४ सयपूर्वापर वृत्तं- १०८ परमापकपकोट्या ११६ परमक्षेपकोदिन- . ११८ अन्त्यज्याहता- १२० विक्षेपव्योमकृत्पंश मानसगणितम् 'कृतलम्बनचन्द्रार्क तन्त्रसप्रदः १२७ लिप्तात्रयमपि मूर्यसिदान्ता १२९ स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिद्य श्रुतिः नीलकण्ठः " ... " तस्माद् प्रामणो- " स्मृतिः अहोरात्रस्य य:- १३० लोक्येते यत्र- सूर्य एकाकी चरति- श्रुतिः " चन्द्रमा जायते- " स्मृतिः मानसगणितम् भास्कर नवो नवो भवति- आदित्यो वा एप:- फलानामपि नैव- १३१ घुगणाद् द्विगुणा- ग्रीवासपां भगण- १३२ गर्गादिस्मृतनात्र- १४९ चन्द्रे वाणकरा- १५० वाग्मायो- शाके नखाधिरहिते- १५१ कृतशरवसुपित- एवं दृग्गणिनं- " मुजाला परमेश्वर ·४ पृष्ठम् वाक्यानि ग्रन्थनाम कर्तृमाम " १५४ सर्व दृश्यन्ते विहगा:- परमेश्वर १५५ युगणो सप्तनागाग्नि- सिद्धान्तदीपिका परमेश्वरः (भार्गः) २५९ अविदितपदलक्ष्मा- श्रीपतिः १६० तथैव ज्ञानभूयस्त्वात्- गर्गः मुहूर्ततिथिनक्षत्र- , अविदित्वैव यच्छात्र- १६१ सत्यं नित्यैव मीमांसा- वाविककारा विद्यास्थानानि नित्यानि- पद्मपदाचार्यः २६२ स्थानान्येव हि बृहट्टीका " श्रूयतां स्वर्ग्यमायुध्यं- गर्गः १६३ पूर्व घिग्दण्ड एवासीन्- वाचि दण्डो वाम गाना- मनुः अनेन पुनरार्यभटीयस्थ- गोविन्दस्वामी १६४ द्विविध संहिताज्ञान- व्यासः