·ॐ तत्सत्
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः
জয়-মিশালি
थौविहारिलाल-काश्मीरि-पण्डितेन
सम्पादिता प्रकाशिता च
अपवित्रः पवित्री या सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः परत पुरहरौकाचं स वाद्याभ्यन्तर: चिः।"
कलिकाता-राजधान्यां
गिरिध-विद्यारव वर्मस्थ-चतुर्विंश संख्यक समान
गिरिश-विद्यारत्न-यन्चे
श्रीशशिभूषण-ऋतिरन-भट्टाचार्येण
सुद्धिना
बझाल्दा: १८९९, खोटादाः १८..।

·No text on this page.

·दौवाचा।
।
बहोत कारणों से पृथिवी के सबसे पुराने सभ्यदेश इस
भारतवर्ष के ब्राह्मणों का ब्रान्त्रणव इस कलियुग में घटता
जाता है। और पुस्तकों के प्रभाव से नित्य नैमित्ति क्रियायों
से उन की श्रद्धा भी घटती जाती है। वेदों के लिखने के अलु-
सार की करनेवाले सदाचार ब्रामों के ब्रह्मवेज की बात
मानों हमलोगों को स्खन की तरह मालुम होती है। परन्तु
किती समय में वो बातें सच थीं। जिस ब्राह्मण जाति पर
सारे हिन्दुओं का इसलोक और परलोक के भले बुरे का भरोसा
है उन की बेशोचनीय हालत देख कर किस का दिल नहीं
आचारबष्ट ब्राह्मणों को मिर क्रियाशील नहीं
करने से सनातन हिन्दू जाति का भला नहीं है। उनको
फिर क्रियाशील करने को लिये सबसे पहले ब्राह्मणों को
अपने अपने वेदोला शाखा के अनुसार सन्ध्या और तर्पणादिक
के मन्त्री को जानना चाहिये। वेदों में ये सब मन्त्र एक जगह
पर नहीं है, बल के भिन्न भिन्न जगहों पर रहने के कारण
दुःखता है।

·[ . ] उनको इकट्ठा करके याद करना सहल बात नहीं है। लिये मैंने बड़े परिश्रम से चारों वेदों के मन्त्र पण्डित श्रीशिव- चन्द्र न्यायरत्न, पण्डित श्रीनारायण दास, पण्डित श्रीरामचन्द्र नन्द, और पण्डित श्रीधनेश्वर शतपथी महाशयों के मदद से एकत्र संग्रह करके उनको प्रकाश करने का विचार किया है। साम, लक और अथर्व वेदों के कितने मन्त्र मुझे नहीं मिले, इस लिये छाप नहीं सका। वर्तमान “यजुर्वेदीयनित्यक- पति" सम्पन्न करके प्रकाश किया। सन्ध्या के मन्त्र कुछ कठिन होने से हरेक मन्त्र के नीचे उनका भाष्य भी दिया गया है। जहां तक मुमकिन हुआ है, मूल मन्त्रों को मूल अन्यों से मिला कर देखा है। भारतवर्ष के भिन्न भिन्न देश के ब्राह्मणों के लिये इस पुस्तक को देवनागरी अक्षरों में छपवा कर विना मूल्य बांट रहा हूं। इस से ब्राह्मणों का अगर जरासा भी फायदा होवे और अगर वे इस को दिल लगा कर पढ़ कर इसका सञ्चा व्यवहार करें तो मैं अपनी मेहनत को सुफल समझंगा। इस पुस्तक में कहीं कहीं भुल रह जाने में कुछ बड़ी बात नहीं है, इस लिये विद्वानों से मेरा विनयपूर्वक 'निवेदन है कि वे कृपा कर इन मन्त्रों को पा से शेष तक दिल लगा कर पढ़ें, और अगर कोइ भुल पावें तो मुझे कृपा करके लिखें, मैं अगली बेर इनको सुधारने का प्रबन्ध करूंगा।

·[ ]
उपसंहार में पण्डितों से मेरी ये प्रार्थना है कि अगर के
साम, ऋक और अथर्व वेदोक्ता यज्ञोपवीत मन्त्र, सन्ध्या, तर्पण,
वैदिक-पूजा, वैखदेव और आचमनादि के मन्त्र संग्रह करके मेरे
पास भेजें तो, मैंने जो मन्त्र संग्रह किये हैं उन से मिलाकर,
प्रकाश करने का यत्न करूंगा, और उनके पास कृतज्ञ रहूंगा।
अगर वो मन्त्र मेरे मनोनीत होवेंगे और परिण्डतगण कुछ
पारितोषिक मागेंगे तो वो भी मैं देने को राजी हूं। इस से
देश की बड़ी भलाइ होगी सो सबही विज्ञजन समझ
सकते हैं।
-
काश्मीरी ब्राह्मण
शौविहारिलाल पण्डित
कटका
mausipuriyasia

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम। স্কুল ३ २३ विशनार्थ मपपश्यं वित्तनाशः मप: पश्यं नग्राद्या सप्त नग्राहा: सप्त ७ U एताः अश्विनेयो एते आखिनेयो मन्धपतयश्व न तिष्ठति नु यः जायते मन्युपतयथ नोपतिष्ठति यः লালানি অমনি १ यथाशक्त्या उतन ७२ व्याघ्रपद्यस वैयाघ्रपदा हरेदायु हरेहायु १३७ १४ korestheamiranALER

·No text on this page.

·अथ नित्यकर्म पड़तेविषयानुक्रमणीयं लिख्यते - संख्या विषयः पृष्ठे १ मङ्गलाचरणम् १ २ सदाचार: १ ३ ब्राह्मामुहर्त लक्षणम् २ प्रात:सारणम् ३ ३ १० ५ गुरुस्मरणम् ६ कलिकलुषनाशनस्मरणम् शय्यात्याग पूर्बकभूमिप्रार्थना ८ जूते मुखदर्शनफलम् प्रात: शुभाशुभदर्शनफलम् मुखप्रक्षालनमन्त्रः ११ सूर्यदेवप्रार्थना १२ मूत्रत्यागसमये भूमिप्रार्थना १३ मलादित्यागविधिः १४ मलमूत्रविसर्जनसमयप्राग्भूमिप्रार्थना १५ मलमूत्रत्यागस्थानवर्णमम् १६ मलमूत्रत्यागे निषिवस्थानानि १७ शौचनिमित्तमृत्तिकानिरूपणम् १८ मृत्तिकाग्रहणसमये भूमिप्रार्थना १८ वर्णभेदेन मृत्तिकाग्रहणतारतम्यम् २० शौचनिमित्त निषिद्ध मृत्तिकानिरूपणम् २१ देशान्तरे शौचनियमः ५ ५ मा 9 9 9 ·[ २ ] विषधः Sono o 9 is us us us al १० २२ मृत्तिकाशौचविधिः २३ देशकालपात्रानुसारेणाचारस्थापि तारतम्यम् २४ दन्तकाष्ठनिरूपणम् २५ दन्तकाष्ठभङ्गसमये वृक्षप्रार्थना २६ दन्तधावनसमये दिग्निरूपणम् २७ दन्तघर्षणमन्त्रः २८ स्नानानन्तरपुष्यचयननिषेधवाक्यम् २८ पञ्चदेवतायुष्यनिरूपणम् - ३० विष्णुप्रदेय पुष्पाणि ३१ विष्णोरदेयपुष्याणि ३२ शिवप्रदेय पुष्पाणि ३३ शिवस्यादेय पुष्पाणि ३४ गणेशप्रदेयपुष्पाणि ३५ दुर्गाप्रदेयपुष्याणि ३६ सूर्यप्रदेयपुष्पाणि ३७ पञ्चदेवानामदेयपुष्याणि ३८ क्षौरमुहर्त्तनिर्णयः ३८ दर्भविचारः ४० कुशस्पर्शनमन्त्रः ४१ त्याज्या दर्भाः ४२ पवित्रलक्षणम् ४३ सप्तविधस्नाननियमः १० १० १० lad: 23225 १३ ४४ तल्लक्षणम् ·[ ३ ] संख्या विषयः Iw १५ ६ ४५ तैलग्रहणे निषिद्धप्रसिद्धदिनानि-तनियमः ४६ स्नानसमये स्वशरीर मृत्तिकानुलेपनमन्त्र: ४७ सानसमये गङ्गाप्रार्थना ४८ स्नानाकरणे दोषः ४८ वारुणस्नानप्रकारत्रयम् ५० नित्यस्नाननियमः ५१ नैमित्तिकस्नाननियमः ५२ काम्यवाननियमः ५३ कापिलस्नाननियमः ५४ ग्रहण कालप्राग्भोजननिषेधवाक्यम् ५५ चन्द्रग्रहणमुक्तिसमयमाने चन्द्रप्रार्थना ५६ सूर्यग्रहणमुक्तिसमयनाने सूर्यप्रार्थना ५७ ग्रहणमुक्तिसमयनाने राहुप्रार्थना ५८ आचमननियमः ५८ आचमनफलम् ६० (स्नानसङ्कल्प: ६१ गङ्गाया आवाहनं प्रार्थना च ६२ गङ्गामाहात्म्यम् ६३ मृत्तिकालेपनसमये गङ्गाप्रार्थना ६४ गङ्गानसरकार: १७ १७ 2.22.2 ६५ नानक्रमः ६६ माजनक्रमः ६७ गङ्गास्तुवपाठः ·[४] संख्या विषयः २२ २२ ६८ शिखाबन्धनमोक्षणनियमः २२ ६८ स्नानानन्तरवस्त्रपरिधापनविधौ निषिद्धवस्त्राणि ७. चन्दनादिना तिलकग्रहणम् ७१ वर्णभेदे तिलकनियमः २२ ७२ अशतावस्थायां सन्ध्यावन्दननियमः २२ ७३ पवित्राभावे कर्मनिषेधः २१ ७४ यज्ञोपवीतलक्षणम् ७५ यज्ञोपवीतधारणमन्त्रः ७६ पुरातनयज्ञोपवीतविसर्जनसन्तः २४ ७७ यजुर्वेदीयसध्यापद्धतिः २५-६८ ७८ गायत्यर्थः ५३ se. यजुर्वेदीयतर्पणम् १८-७५ ८० पूजाविधिः ८१ देहशुद्धिः १२ स्थानशुद्धिः ८३ भूतशुद्धिः ८४ प्राणप्रतिष्ठापनम् ८५ करशुद्धिः ८६ षड़िधप्राणा णायामलक्षणम ६ ७ ६५. प्रणवन्यासः ८८ (अन्तर)माटकान्यास: ८० वहिर्माटकान्यासः ८० केशवादिन्यासः 28 ·[ ५ ] संख्या विषयः 28 चमरन्यासः १०५ १०५ ८२ तत्वन्यासः ८३ पीठन्यासः १४ अष्टादशाक्षरगोपालमन्त्रः ६५ पदन्यासः-मूर्तिपञ्जरन्यासः ८६ द्रव्यशुद्धयर्थं विशेषार्घसंस्कारः ८७ देवताशुद्धिः ४८ देवपोठपूजा 22 आवाहनविसर्जननियमः १०. श्रीकृष्णस्थापनम् १०१ श्रीकृष्णप्राणप्रतिष्ठापनम् १०२ उपचारदानानि १०३ पूजाविधानम् १०४ आवरणपूजा १०५ घण्टावादनम् १०६ धूपमुद्रालक्षणम् १०७ (दीपदाने) महामुद्रालक्षणम् १०८ नैवेद्यसंस्कारः १०८ नैवेद्यार्पणम् ११० प्राणादिमुद्रालक्षणम् १११ विष्णुस्मरणम् ११२ जपसमर्पणम् ११३ पुष्याञ्जलिः १११ ११२ ११५ ·पृष्ठे संख्या विषयः ११५ ११७ १२० १२१ १२८ १२८ १२८ ११४ नमस्कारमुद्रालक्षणम् ११५ समापनीमुद्रालक्षणम् ११६ आवाहनादिदशमुद्रालक्षणम् ११७ विष्णोः षोड़शमुद्रालक्षणम् ११८ पूजनविधानक्रमनियम: ११८ उपचारदाने स्थानम् १२० अष्टाङ्ग प्रणामलक्षणम् १२१ पञ्चाङ्गप्रणामलक्षणम् १२२ षोढ़ान्यासः १२३ महाषोढ़ालक्षणम् १२४ षोड़शन्यासलक्षणम् १२५ पुरुषसूक्तम् १२६ पञ्चदेवानां तान्त्रिकमन्त्राः १२७ अष्टाक्षरनारायणमन्त्रः १२८ षडक्षरगणेशमन्त्रः १२८ पञ्चाक्षरशिवमन्त्रः १३० वनदुर्गामन्त्रः १३१ अष्टाक्षरसूर्यमन्त्रः १३२ पञ्चदेवानां वैदिकमन्त्रा:- १३३ नारायणवैदिकमन्त्रः १३४ गणेशवैदिकमन्वः १३५ शिववैदिकमन्त्रः १३६ दुर्गावैदिकमन्त्रः damanias १३२ १३२ १३३ १३४ १३५ ·[ ७ ] संख्या विषयः पृष्ठे monam १३५ १३५ १३६ १५० १५३ १३७ सूर्यवैदिकमन्त्रः १३८ पञ्चदेवगायत्री- १३८ विष्णुगायत्री १४० गणेशगायत्री १४१ शिवगायत्री १४२ दुर्गागायत्री १४३ सूर्यगायत्री १४४ मृत्तिकाशङ्करपूजाविधिः १४५ बरितरुद्रस्य विधानम् १४६ महिम्नस्तवपाठः १४७ शिवकवचम् १४८ भैरवतन्त्रोक्त सदाशिवकवचम् १४८ सदाशिवस्तवः १५० शिवताण्डवस्तव; १५१ विश्वनाथाष्टक स्तव: १५२ (शिव)प्रार्थना १५३ नित्यहवनविधिः १५४ वैखदेवयन्त्रकारिका १५५ बलिक्रमः १५६ वैश्वदेवविधिः १५७ गोग्रासदानम् १५८ (गोसमीये) प्रार्थना १५८ अतिथिलक्षणम् १७४ १७६ १७८ १७८ १८१ १८२ १८२ ·[ ८ ] विषय: संख्या पृष्ठ १८२ १८२ १८२ १८२ १८३ १६० अतिथिनैराश्यफलम् १६१ अतिथिसम्मान: १६२ पञ्चयज्ञवर्णनम् १६३ चुलुकविधिः १६४ भोजनसमये दिग्निरूपणम् १६५ रहस्थभोजननियमः १६६ भोजनक्रमः १६७ षड्रसभोजनगुणः १६८ आहारविधिः १६९ भोजनानन्तरं शतपदगमनगुणः १७० ताम्बूलगुणः १७१ पूगफलखदिरचूर्णगुणाः १७२ तत्सेवनप्रकार: १७३ ताम्बूलभक्षणायोग्यता १८३ १८४ १८४ १८४ १८५ शयनक्रमः १८६ १७५ शय्यागुण: १७६ अङ्गमहनगुणः १७७ व्यजनगुण: १७८ दिवसशयननियमः १७. दिवसमैथुने दोषः १८० उष्णीषधारणगुण: १८६ १८७ १८७ १८१ उपानद्धारणगुणः १८७ १८र छनधारणगुणः १८७ ·[ ८ vad विषयः पृष्ठे १८८ १८८ १८८ १८८ १८८ १८५ १८३ दण्डधारणगुण: १८४ (पादाम्यां) मार्गगमनगुणः १८५ शिविकारोहणगुण: १८६ नौकारोहणगुणदोषी १८७ हत्यारोहणगुणदोषौ १८८ घोटकारोहणगुणदोषी १८८ छायासेवनगुण: १८० दृष्टिसेवनगुणदोषी १८१ कुहेलीसेवनदोषः १८२ धूम्रपानगुणदोषो १८३ रात्रिचर्या १८४ स्त्रीसेवन नियमः १८५ प्रभाते जलपानविधि:--नियमच १८६ नासारन्फ्रेणोषसि जलपानगुण: १.८७ सौभाग्यकरणप्रयोगः १८८ दीपलक्षणम् १८८ आचारवर्णनम् २०० आचारप्रशंसनम् १८८ १८८ १८३ १८३ १८५ MONDAINImasia

·No text on this page.

·Yiwarik यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः - ॐ श्रीगणेशाय नमः। हृदयकमलमध्ये विश्वनाथं निधाय गुरुवरपदपमं वन्दितं के विधाय । सुक्कतमनुजहृद्यो नित्यकर्मप्रयोगो विरचित इह दोषं क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः ॥ १ ॥ करीन्ट्राननं चिन्तयित्वा गणेशम् भवानीसमेतं त्रिनेत्रं महेशम् । गुरु ज्ञानदं खष्टदेवं हृदिस्थम् मया लिख्यते नित्यकर्मीप्रयोगः ॥२॥ अथ सदाचारः। सदाचारवतां पुंसां जितौ लोकावुभावपि । साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेषामाचरणं यत्तु सदाचारः स उच्यते ॥ १ ॥ इति विष्णुपुराणो। आचार एव धम्मस्य मूलं राजन् कुलस्य च । आचारादिच्युतो जन्तुन कुलीनो न धार्मिकः ॥ ३ ॥ आचार एव तृपपुङ्गव सेव्यमानो धर्मार्थकामफलदी भवतीह पुंसाम् । १

·२
यजुर्वेदीय नित्यकन्म पद्दति:)
तस्मात्सदैव विदुषावहितेन राजन्
शास्त्रोदितः प्रतिदिनं परिपालनीयः ॥ ३ ॥
इति भविष्योत्तरे।
इयमेव परा हानिरुपसर्गोऽयमेव च ।
अभाग्यं परमर्शतहासुदेवं न यः स्मरेत् ॥ ४ ॥
ब्राह्म मुहर्ते चोत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम् ।
धर्मार्थकामान् खे काले यथाशक्ति न हापयेत् ॥ ५ ॥
इति स्मरणमाहात्म्यं काशीखण्डे ।
अथ राश्चतुर्थप्रहरतीयभागब्राह्ममुहर्तलक्षणम्।
रात्रश्च पश्चिमे यामे मुहौ यस्तृतीयकः ।
स ब्राद्मा इति विख्यातो विहितः सम्प्रबोधने ॥१॥
इति मनुः।
अथ प्रातःस्मरणम्।
केशवः पुण्डरीकाक्षो माधवो मधुसूदनः ।
चत्वारीमानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
अचलां श्रियमाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति ॥ १ ॥
ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च ।
गुरुश्च शुक्र: शनिराहुकेतवः सबै ग्रहाः शान्तिकरा भवन्तु मे ॥२॥
प्रभाते यः स्मरेन्नित्यं दुर्गादुर्गाक्षरद्दयम् ।
आपदस्तस्य नश्यन्ति तमः सूर्योदये यथा ॥ ३ ॥
अहल्या द्रौपदी तारा कुन्ती मन्दोदरी तथा ।
पञ्च कन्या: परेन्नित्यं महापातकनाशनम् ॥ ४ ॥

·कलिकलुषनाशनस्मरणम् । पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः । पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको जनाईनः ॥ ५ ॥ लोकेश चैतन्यमयाधिदेव श्रीकान्त विष्णों भवदान्जयैव । प्रातः समुत्थाय तक प्रियार्थ संसारयात्रामनुवर्तयिष्ये ॥ ६ ॥ जानामि धर्म न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्म न च मे निवृत्तिः । वया दृषीकेश हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥७॥ इति महाभारते। अथ गुरुस्मरणम्। गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात्परं ब्रह्म नम्री श्रीगुरवे नमः ॥ १॥ अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ २ ॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३ ॥ नोकत्रयं पठेत्प्रातः गुरुपादाम्बुजं स्मरन् । त्रिवर्गफलभागत्र मृते मोक्षपदं व्रजेत् ॥ ४ ॥ इति पुरश्चरणचन्द्रिकायाम् । अथ कलिकलुषनाशनस्मरणम्। कर्कोटकस्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तन कलिनाशनम् ॥ १ ॥ कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रमत् । योऽस्य सङ्कीर्तयेबाम प्रातरुत्थाय मानवः । न तस्थ वित्तनाशं स्यावृतं नष्टश्च लभ्यते ॥ २ ॥ इति महाभारते ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । अघ शय्यात्यागपर्बकभूमिप्रार्थना। समुद्रमेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपनि नमस्तुभ्यं पादस्पर्श क्षमख मे ॥ १ ॥ इति जैमिनिः। अथ त मुखदर्शनफलम् । खमाननं कृते पश्येद्यदीच्छेचिरजीवितम् । इति ब्रह्मपुराणे। अथ प्रातः शुभाशुभदर्शनफलम् । दध्याज्यादर्शसिद्धार्थविल्वगोरोचनास्रजाम् । दर्शनं स्पर्शनं कायं प्रबुद्धेन शुभावहम् ॥ १ ॥ इति भावप्रकाशे। श्रोत्रियं मुभगामग्निं गां चैवाग्निचितं तथा । प्रातरुत्याय यः पश्येदापद्भाः स विमुच्यते ॥ २ ॥ पापिष्ठं दुर्भगां मद्यं नग्नमुत्कृत्तनासिकम् । प्रातरुत्याय यः पश्येत्तकलेरुपलक्षणम् ॥ ३ ॥ इति छान्दोग्यपरिशिष्टे । अथ मुखप्रक्षालनमन्त्रः । ॐ वश्यमुखी राजमुखी वाहा। वशीभवन्ति सर्वे तु सप्तभिः क्षालिते मुखे। सर्वेषु वण्यमन्त्रेषु मन्त्रराजोऽयमीरितः ॥ १ ॥ इति कामरवतन्ले ।

·अथ सूर्यदेवप्रार्थना ।
उदयगिरिनिवासस्तप्तहेमप्रकाश-
स्तिमिरपटलहन्ता सर्वलोकैकचक्षुः ।
गगनतलविहारी बान्धवः पद्मिनीनां
स दहतु मम पापं भास्करं तं नमामि ॥ १ ॥
इति साम्बपुराणे।
अथ मत्रत्यागसमये भूमिप्रार्थना ।
धरे त्वदाश्रितं सर्व बञ्चैव केशवाश्रिता ।
मूत्रं त्यजाम्यहं देवि क्षमख तत् क्षमावति ॥ १ ॥
।
अथ मलादित्यागविधिः ।
शिरः प्रच्छाद्य कुर्चीत शक्कन्मूत्रविसर्जनम् ।
प्रत्यङ्मुखस्तु पूर्वाह्ने सायाझे प्रामुखस्तथा ।
उदङ्मुखस्तु मध्याह्ने निशायां दक्षिणामुखः ॥ १ ॥
इति यमः।
।
अथ मलमत्रविसर्जनसमयप्राम्भमिप्रार्थना ।
उत्तिष्ठन्तु सुराः सर्वे यक्षराक्षसकिन्नराः ।
पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः मलमूत्रं करोम्यहम् ॥ १ ॥
अथ मलमत्रत्यागस्थानवर्णनम् ।
दशहस्तं परित्यज्य मूत्रं कुर्य्याज्जलाश्रयात् ।
शतहस्तं पुरीषन्तु तीर्थे नद्याश्चतुर्गुणम् ॥ १ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकन्मपद्धतिः । अरण्ये निर्जने रात्रौ चौरव्यालाकुले पथि। कला मूत्रपुरीषन्तु द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥ २ ॥ इत्याश्वलायनः। अथ मलमत्रत्यागे निषिद्धस्थानानि । न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे। न फालकष्टे न जले न चैत्ये न च पर्वते ॥ १ ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके न शाहले। न ससत्त्वेषु गर्तेषु न मच्छ नापि संस्थितः । प्रमादाद्ये च कुर्वन्ति ते भवन्ति गतायुषः ॥ २ ॥ न नदीतीरमासाद्य न च पर्वतमस्तके । वायग्निविप्रानादित्यमपपश्यंस्तथैव च । न कदाचन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥ ३ ॥ इति वृहन्मनु: अथ शौचनिमित्तमृत्तिकानिरूपणम । अष्टाङ्गुलं खनित्वा तु उद्धृत्य च मृदं ततः । एवन्तु मृत्तिका ग्राह्या ह्यमेध्या त्वन्यथा भवेत् ॥ १ ॥ कमिकीटादिरहितां तीर्थदेशे निधाय च । मृत्तिकान्तु निरीक्षेत भूमिञ्च प्रार्थयेत्युनः ॥ २ ॥ इति याज्ञवल्क्यः । अथ मृत्तिकाग्रहणसमये भमिप्रार्थना । त्वं देवि सर्वभूतानां क्षमारूपेण नित्यशः । अशेषनवकर्मार्थ मृत्तिकां देहि में महि ॥ १ ॥ इति हारीतः।

·SHAHAPRHANNEMA
अथ वर्णभेदेन हत्तिकाग्रहणतारतम्यम् ।
शुक्ला रता तथा पीता कृष्णा चैव तु मृत्तिका।
वर्णानामानुपूर्वेण शौचा) कश्यपोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
अथ शौचनिमित्तनिषिद्धत्तिकानिरूपणम् ।
भस्म केशतुषागारटणास्थिशर्करान्विताः ।
विवर्णाश्च विगन्धाश्च मृदो नित्यं विवर्जयेत् ॥ १ ॥
इति मनुः।
।
कुड्यान्तर्जलवल्मीकमूषिकोत्खातवमसु ।
श्मशाने शौचदेशे च न ग्राह्या सप्त मृत्तिकाः ॥ २ ॥
इति बौधायनः ।
अथ देशान्तर शौचनियमः ।
यस्मिन्देशे च यत्तीयं या भूमी या च मृत्तिका।
सैव तत्र प्रग्टह्या स्यात्तया शौचं विधीयते ॥ १ ॥
इति ऋष्यशृङ्गः।
अथ मृत्तिकाशौचविधिः
एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे तथा ।
उभयोः सप्त दातव्या चरणौ च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ १ ॥
तिनस्तु मृत्तिका देया नखशोधनमुत्तमम् ।
हस्तपृष्ठे तथा षट् षट मृच्छौचञ्च विधीयते ॥ २ ॥
एतच्छौचं ग्टहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।
विगुणं स्याहनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणम् ॥ ३ ॥
अथ देशकालपात्रानुसारेणाचारखापि तारतम्यम्।
देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् ।
उपपत्तिमवस्थाञ्च ज्ञात्वा शौचं प्रकल्पयेत् ॥ १ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । स्वदेशे सर्बमाचारं परदेशे तदईकम् । नगर पादमेकन्तु पथि शूद्रवदाचरेत् ॥ २ ॥ अथ दन्तकाष्ठनिरूपणम् । सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः । कटुतितकषायाश्च धनारोग्यसुखप्रदाः ॥ १ ॥ खदिरश्च करजश्व कदम्बश्च वटस्तथा । तिन्तिड़ी वेणुपृष्ठञ्च आननिम्बौ तथैव च ॥ २ ॥ अपामार्गश्च विल्वश्च अर्कचोदुम्बरस्तथा । एताः प्रशस्ताः कथिताः दन्तधावनकमणि ॥ ३ ॥ इति काशीखण्डे । अथ दन्तकाष्ठभङ्गसमये वृक्षप्रार्थना । आयुबलं यशो वः प्रजापशुवसूनि च । ब्रह्मप्रज्ञाञ्च मेधाच लनो देहि वनस्पते ॥ १ ॥ इति कात्यायनः । अथ दन्तधावनसमये दिग्निरूपणम् । उदयात्प्राक पूर्वमुख उदये तूत्तरामुखः । दक्षिणां पश्चिमाञ्चैव न कुर्य्याहन्तधावनम् ॥ १ ॥ इति पद्मपुराणे। अथ दन्तघर्षणमन्त्रः । ॐ अन्नाद्याय वहङ्गा सोमराजाय मागमत् म मे मुखं प्रमाज्यन्ते यशसा च बलेन च ॥ १ इति कायसंहिारहतायाम ·अथ मानानन्तरपुष्पचयननिषेधवाक्यम् । A स्नानसत्वा तु ये केचित्पुष्पं चिन्वन्ति वै हिजाः । देवतास्तन्न ग्टहन्ति भस्मीभवति दारुवत् ॥ १ ॥ इति लघुहारीतः। अघ पञ्चदेवतापष्मनिरूपणम् । तत्र विष्णुप्रदेयपुष्याणि । शेफालिका-वकुल-चम्पक-पाटलाजैः पुन्नाग-जाति-करवीर-रसालपुष्यैः । विल्व-प्रबाल-तुलसीदल-मल्लिकाभि- स्त्वां पूजयामि जगदीखर वासुदेव ॥ १ ॥ इति गौतमीतन्ते। विष्णोरट्यपुष्याणि । मन्दार-मर्क-धुस्तूरं शाल्मली काञ्चनालकम् । निषिद्धं विष्णुपूजायां पुष्य वैभीतकं तथा ॥ १ ॥ कुटजञ्चोग्रगन्धञ्च शिरीषञ्च जनाईने । निवेदितं भयं रोग निःसत्त्वञ्च प्रयच्छति ॥ ३ ॥ शिवप्रदेयपुध्याणि । शेफाली वकुलं वकं विचकिलं काश्यं कुशं किंशुक धुस्तूरार्क-जया-कदम्ब-कुटजं मन्दार-नागार्जुनम् । मेवन्ती तगरी सरोजमुभयं सर्वोत्यलं पाटली पुन्नागं करवीर-कुमुममिदं पुष्य शिवे दीयताम् ॥ १ ॥ इति शैवचिन्तामणौ। २ ·१० यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । शिवस्यादेयपुष्याणि । शिरोष-बन्धूक-विभीतकानां मदनका-पुण्डक-केतकानाम् । करन्ज-सज्जेन्द्रमहीरुहाणां कुन्दस्य पुष्य न शिवे प्रशस्तम् ॥ १ ॥ इति सुराचनचन्द्रिकायाम् । गणेशप्रदेयपुष्याणि । करवीरोत्पलहन्द-विजया-चम्पकानि च । पुन्नाग-नाग-नलिनी-कुन्द-मन्दारकाणि च ॥ १॥ जाती-जीव-जवापुष्य-मुमा विल्व-कुरण्टको। पाटल्यशोक-दमन-बधूकुञापराजिता ॥ २ ॥ नन्दा धवलदूर्बादि हृद्यान्यन्यानि यानि च । वागमोक्तानि पुष्पाणि गणेशस्य प्रियाणि च ॥ ३ ॥ इति गणेशार्चनचन्द्रिकायाम् । दुर्गाप्रदेयपुष्याणि । कुन्द-मन्दार-पुत्राग-पाटली-नागकेशरम् । पारग्वधं कर्णिकारं जयन्ती नवमल्लिका ॥१॥ सौगन्धिकं सकक्कोलं पुन्नागाशोक-मल्लिकाः । अन्यान्यपि सुगन्धीनि पुष्यपत्राणि देशिकः ॥ २ ॥ इति शक्तिपल्लवे। सूर्यप्रदेयपुष्पाणि । जाती-कुन्द-शमी-कुशेशय-कुशाशोकं वकं किंशुकं पुन्नागं करवीर-चम्पक-जवा-शेफालिका-कुङ्कुमम् । वासन्ती शतपत्रिका विचकिलं मन्दार-माह्वयं पीताम्रानक-नागकेशरमिदं पुष्पं रवी शस्यते ॥ १ ॥ इति सूर्याचनचन्द्रिकायाम् ।।

·अथ पञ्चदेवानामदेयपुष्पाणि।
अक्षतानकै धुस्तूरी विष्णौ नैवार्पयेत्सुधीः ।
बन्धूक केतकी कुन्दं केशरं कुटजं जयाम् ॥ १ ॥
शङ्करं नार्पयेहिवामालतीं यूधिकामपि ।
शक्ती दूर्बार्क-मन्दारान्मालूरं तगरं रवौ ।
विनायके तु तुलसौं नार्पयेज्जातुचिबुधः ॥ २ ॥
इति सुरार्चनचन्द्रिकायाम् ।
अथ क्षौरमुहर्त्तनिर्णयः।
गीर्वाणाम्बुप्रतिष्ठापरिणयदहनाधानगेहप्रवेशा-
चौलं राजाभिषेको व्रतमपि शुभदं नैव याम्यायने स्यात् ।
नो वा बाल्यास्तवा. सुरगुरुसितयो व केतूदये स्यात्
पक्षं वाईञ्च केचिजहति तमपरे यावदीक्षान्तदुग्रे ॥ १ ॥
पुरः पश्चाङ्गगोर्खाल्यं त्रिदशाहञ्च वाईकम् ।
पक्ष पञ्चदिनं ते हे गुरोः पक्षमुदाहृते ॥ २ ॥
ते दशाहं हयोः प्रोतो कैश्चित्सप्तदिनं परैः ।
त्यहन्त्वात्ययिकेऽप्यन्यैर हच्च त्यहं विधोः ॥ ३ ॥
चूड़ावर्षात्तृतीयाअभवति विषमेऽष्टाद्यरितार्कषष्ठी
पर्बोनाहे विचैत्रोदगयनसमये जेन्टुशुक्रज्यकानाम् ।
वारे लग्नाशयोश्चाखभनिधनतनौ नेधने शुद्धियुक्त
शाक्तोपतैर्विमैत्रे मृदुचरलघुभैरायषट्विस्थपापैः ॥ ४ ॥
पुष्थपुनर्वसुरेवतिहस्ता श्रवणधनिष्ठ मृगाश्वनिचित्रा।
वासववारुणवायुसमेता हादशमे तृष क्षौरप्रतिष्ठा ॥ ५ ॥
क्षीणचन्द्रकुजसौरिभास्करैमृत्युशमा मृतिपङ्गुताल्चराः ।
स्थुः क्रमेण बुधजीवभार्गवै: केन्द्रगैश्च शुभमिष्टतारया ॥ ६ ॥

·यजुर्वेदीय नित्यकम पद्धतिः । तारादौठेऽजे त्रिकोणोच्चगे वा क्षौरं सत्स्यात्सौम्यमित्रस्ववर्गे । सौम्ये भेऽजे शोभने दुष्टतारा शस्ता ज्ञेया क्षौरयात्रादिक्कत्ये ॥ ७ ॥ पञ्चमासाधिके मातुनर्भे चौलं शिशोर्न सत् । पञ्चवर्षाधिके श्रेष्ठं गर्भिण्यामपि मातरि ॥ ८ ॥ ऋतुमत्यां सूतिकायां सूनोचौलादि नाचरेत् । ज्येष्ठापत्यस्य न ज्येष्ठे कैश्चिमार्गेऽपि नेष्यते ॥ ८ ॥ दन्तौरनखक्रियात्र विहिता चौलोदिते वारमै पातयाररवीविहाय नवमं घस्रञ्च सन्ध्यां तथा । रितां पर्बनिशां निराशनरणग्रामप्रयाणोचते नाताभ्यक्त लताशनैन हि पुनः कार्य्या हितप्रेमभिः ॥ १० ॥ क्रतुपाणिपीड़मृतिबन्धमोक्षले तुरकर्म च बिजनृपाज्ञया चरेत् । शववाहतीर्थगमसिन्धुमज्जनपुरमाचरेन खलु गर्भिणीपतिः ॥ ११ ॥ मासं हरेत्क्षौरमिहार्यमायुः शनैश्चरः पञ्च कुजस्तथाष्टौ। आचार्यभृग्विन्दुबुधाः क्रमेण दद्याद्दशैकादश सप्त पञ्च ॥ १२ ॥ मानं हत्ति गुरोर्वार शुक्र पुचचयो भवेत् । शनिभौमे भवेद्रीगी मनस्तापी रवेर्दिने ॥ १३ ॥ हे कृत्तिके त्रीणि पूर्वीः पञ्च पित्रेऽष्ट रोहिणी। सकन्मूलानुराधाभ्यां देवघुत्लो न जीवति ॥ १४ ॥ नृपाणां हितं क्षौरभेऽश्मश्रुकम्म दिने पञ्चमे भास्क(?)रस्योदये वा। षड़ग्निस्त्रिमैत्रोऽष्टकं पञ्चपित्रो- ऽन्दतोऽध्ययंमा क्षौरकन्मृत्युमेति ॥ १५ ॥ इति मुहतंचिन्तामणी।

·अथ दर्भविचारः।
नभोमासे त्वमावस्या तस्यां दर्भोञ्चयः स्मृतः ।
अयातयामास्ते दर्भा नियोक्तव्याः पुन: पुन: ॥ १ ॥
शुचिदेशे शुचिर्भूत्वा स्थित्वा पूर्वोत्तरामुखः ।
ॐकारेणैव मन्त्रेण सक्कदेव कुशान् स्मृशेत् ॥ २ ॥
अथ कुशस्पर्शनमन्त्रः ।
विरञ्चिना सहोत्पन्नः परमेष्ठिनिसर्गजः ।
नुद सर्वाणि पापानि दर्भ खस्तिकरो भव ॥ १॥
विना दर्भेण यत्स्नानं यच्च दानं विनोदकम् ।
असंख्यातञ्च यज्ज प्यं तत्सब्ब निष्फलं भवेत् ॥ २ ॥
इति प्रयोगपारिजाते।
कुशैः पूतं भवेत् मानं कुशेनोपस्मशेज्जलम् ।
कुशेन चोतं तोयं सोमपानेन सम्मितम् ॥ ३ ॥
त्रिशाखस्तु भवेद्दर्भश्चतुःशाखः कुशः स्मृतः ।
पञ्चशाखस्तु कल्माषः षट्शाखः प्रवरस्तथा ॥ ४ ॥
सप्तशाखस्तु कुतप अड्ड वर्हिः प्रकीर्तितः ।
एकशाखो विशाखो वा टणवल्कथ्यते बुधैः ॥ ५ ॥
सप्तपत्राः शुभा दर्भास्तिलक्षेत्रसमुद्भवाः ।
अच्छिन्नाग्रा अशुष्काग्राः प्रादेशाग्राः प्रमाणतः ॥ ६ ॥
इति हारीतः।
अथ त्याज्या दर्भाः।
अपूता गर्भिता दर्भा ये चान्ये छेदिता नखैः ।
मार्गजा अग्निदग्धाश्च, कुशान् यत्नेन वर्जयेत् ॥ १ ॥
इति हारीतः।
समित्युष्यकुशादीनि श्रोत्रियः स्वयमाहरेत् ।
शूद्रानीतैः कयनीतैः कम्म कुर्वन् पतत्यधः ॥ २ ॥

·१४
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
।
अथ पवित्रलक्षणम् ।
अनन्तगर्भिणं साग्रं कौशं विदलमेव च ।
प्रादेशमात्र विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥ १ ॥
चतुर्भिर्दर्भविदलैः पवित्रं ब्राह्मणस्य वै ।
एकैकं ह्रासयेत्तन्तु वर्णे वर्णे यथाक्रमम् ॥ २ ॥
त्रिगुणीकृतरज्जुन्तु त्रिवृत्त्या सन्नियोजयेत् ।
ब्रह्मग्रन्थिः स विज्ञेयः सदा मौनयादिकम्मसु ॥ ३ ॥
समूलाग्री विगभौं तौ कुशौ हौ दक्षिण करे ।
सव्ये चैव तथा त्रीणि बिभृयात्सर्बकम्मसु ॥ ४ ॥
स्नाने दाने जपे होम स्वाध्याये पिटतर्पणे ।
पवित्रन्तु करे कृत्वा सौवर्ण राजतन्तु वा ॥ ५ ॥
इति कात्यायन:।
अनामिकातं हैमं तर्जन्यां रूप्यमेव च ।
कनिष्ठिकाकृतं खङ्गं तेन पूतो भवेन्नरः ॥ ६ ॥
मूलपर्वणि कुबाणो महत्या नियते श्रिया।
मध्यपर्वणि कुर्बाण: पुत्दारैर्वियुज्यते ॥ ७ ॥
अनामिकाग्रपवस्थं पवित्रं बिभ्यासदा।
सपवित्रेण हस्तेन कुर्य्यादाचमनक्रियाम् ।
नोच्छिष्टं तत्पवित्रं स्थात्तिोच्छिष्टन्तु वर्जयेत् ॥ ८ ॥
इति योगियाज्ञवल्करः।
अथ सप्तविधमाननियमः ।
मान्नं पार्थिवमाग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च ।
वारुणं मानसञ्चति स्नानं सप्तविधं स्मृतम् ॥ १ ॥

·सप्तविधस्नाननियमः । १५ तल्लक्षणम् । ॐ शन्न आपस्तु वै मान्वं मृदा लिप्तन्तु पार्थिवम् । भस्मना स्नानमाग्ने यं स्नानं गोरजसानिलम् ॥ २ ॥ आतप चैव या वृष्टिदिव्यमानं तदुच्यते । वहिनद्यादिषु स्नानं वारुणं प्रोच्यते बुधैः ॥ ३ ॥ ध्यानं यन्मनसा विष्णोर्मानसं तत्प्रकीर्तितम् । असामर्थन कायस्य कालदेशाद्यपेक्षया । एतत्तुल्यफलं ज्ञेयमिति प्राह पराशरः ॥ ४ ॥ इति पराशरः। अथ तैलग्रहणे निषिद्धप्रसिद्ध दिनानि । तन्नियमः। रवी तापं भृशं कुर्यात्सोमे कान्तिं लभेवरः । भौमे मृत्युभयं विद्धि बुधे लक्ष्मों लभेन्नरः ॥ १ ॥ गुरो दरिद्रतामेति भार्गवे चासुखं भवेत् । मुखं भोगः शनौ ज्ञेयं वारादिफलमुत्तमम् ॥ २ ॥ अशक्तौ चेदृशं कायं श्रूयतामृषिसत्तमाः । अर्के पुष्यं क्षिपेत्तैले गुरी दूर्बाङ्गुरं नवम् ॥ ३ ॥ भौमवार रजश्चैव भार्गवे जलविन्दुकम् । नित्यमभ्यङ्गके चैव वासितेनैव दूषणम् ॥ ४ ॥ केनापि च न कर्तव्यं श्राद्धे च ग्रहण तथा । उपवासे तथा प्राप्त प्रतिपहिवसे तथा ॥ ५ ॥ अतैलं सार्षपं प्रोक्तं यच्च तैलं सुवासितम् । मन्त्राभिमन्त्रितं तैलं न दुष्टं मनुरब्रवीत् ॥ ६ ॥ ॐ अश्वत्थाम्ने नम इति मन्वेण को क्षिपेलिभिः ।

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । वामपादे धृतं तैलं वामपादे च लेपनम् । साङ्गे लेपनङ्गवा पश्चाच्छिरसि धारयेत् ॥ ७ ॥ इति शिवपुराणे। स्नानसमये स्वशरीर मृत्तिकानुलेपनमन्त्रः । अश्वक्रान्ते रथकान्ते विणुक्रान्ते वसुन्धरे । मृत्तिके हर में पापं यन्मया दुष्कृतवतम् ॥ १ ॥ स्नानसमये गङ्गाप्रार्थना । गले देवि जगन्मातः पादाभ्यां सलिलं तव । स्मृशामि त्वपराधं मे प्रसन्ना क्षन्तुमर्हसि ॥ १ ॥ अथ स्नानाकरणे दोषमाह । प्रातःस्त्रानं विना पुंसां पापित्वं कर्मसु स्मृतम् । होमे जपे विशेषेण तस्मात् मानं समाचरेत् ॥ १ ॥ इति गङ्गामाहात्म्ये। मानहीनो नरः पापी मानहीनोऽशुचिः सदा । अनानान्नरकं भुवा पुक्कसादिषु जायते ॥ २ ॥ इति कौवें। अथ वारुणस्नानप्रकारचयम् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमुच्यते ॥ १ ॥ नित्यस्नाननियमः । प्रातः समाचरेत् स्नानं तच्च नित्यमिति स्मृतम् ॥ १ ॥ नैमित्तिकस्नाननियमः। उच्छिष्टाद्युपघातादौ तथैव मृतसूतके । चन्द्रसूर्योपरागादौ स्नानं नैमित्तिकं स्मृतम् ॥ R ·माननियमः। १७ काग्यस्नाननियमः। पुण्य स्नानादिकं स्नानं दैवज्ञविधिनोदितम् । तद्धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस्तु प्रयोजयेत् ॥ १ ॥ इति जाबालिः । कापिलस्नाननियमः। प्रातःस्नानेऽप्यशक्तश्चेत्कापिलं स्नानमाचरेत् । नाभेरषः प्रवेश्याप्सु कटिं प्रक्षालयेज्जलैः । जलाईकर्पटेनाङ्गशोधनं कापिलं भवेत् ॥ १ ॥ स्नानानां मानसं स्नानं मन्वाद्यैः परमं स्मृतम् । कृतेन येन मुच्यन्ते गृहस्था अपि वै दिजाः ॥ २ ॥ इति पराशरः। अथ ग्रहणकालप्राम्भोजननिषेधवाक्यम् । सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्यूर्व यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रीन् बालबद्धातुरं विना ॥१॥ ग्रस्तास्तेऽप्युदये पूर्व नाहभॊजनमीरितम् । अदृष्ट्वा तौ तु नाश्रीयाद्वस्तास्तमितयोस्तयोः ॥ २ ॥ चन्द्रग्रहणमुक्तिसमयखाने चन्द्रप्रार्थना । यथापदो विमुक्तोऽसि राहोवदनसङ्कटात् । तथा त्वं रोहिणीनाथ आपदो मां विमोचय ॥१॥ सूर्यग्रहणमुक्तिसमयनाने सूर्यप्रार्थना । यथायदो विमुक्तोऽसि राहोर्वदनसङ्कटात् । तथा वं पद्मिनीनाथ आपदो मां विमोचय ॥ १ ॥ ३

·१८
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
ग्रहणमुक्तिस्नानसमये राहुप्रार्थना ।
स्वस्थानं गम्यतां राहो त्यज्यतां चन्द्रसङ्गमः ।
कन्म चाण्डालयोगोत्यं मम पापक्षयं कुरु ॥ १ ॥
सूर्योपरागे 'चन्द्रसङ्गमस्थाने 'सूर्यसङ्गमः' इति पठेत् ।
अथ आचमननियमः ।
गोकर्णावतिहस्तेन माषमग्नजलं पिबेत् ।
तन्यूनमधिकं वापि पीतं तद्रुधिरं भवेत् ॥ १ ॥
आचमनफलम् ।
दन्तौष्ठ शुद्धिः प्रथमे जिह्वाताल्वोदितीयके ।
तृतीये कण्ठदेशस्य नाभिशुद्धिश्चतुर्थक ॥ १ ॥
पञ्चमे पादमूलस्य षष्ठे सर्वाणि शोधयेत् ।
षडाचमनमित्युक्त तद्विराचमनं विदुः ॥ २ ॥
त्रिवाराचमने सक्कदाचमनविधिः स्मृतः ।
षडाराचमने तहतिराचमनमेव च ॥ ३ ॥
इति कात्यायनः ।
अथ सङ्कल्पः।
गङ्गाद्याः सरितोऽत्रागच्छत।
गङ्ग च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु-कावेरि जलेऽस्मिन् सबिधिं कुरु ॥ १ ॥
कुरुक्षेत्र-गया-गङ्गा-प्रभास-पुष्कराणि च ।
एतानि पुण्यतीर्थानि मानकाले भवन्त्रिह ॥ १ ॥

·मानसङ्कल्पादि। तिथिविष्णुस्तथा वारो नक्षत्रं चन्द्र एव च । योगश्च करणञ्चैव सर्व विष्णुमयं जगत् ॥ ३ ॥ ॐ विष्णुः ॐ विष्णु: ॐ विशुः । शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ ४ ॥ स्मृते सकलकल्याणभाजनं. यत्र जायते । पुरुषं तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् ॥ ५ ॥ शङ्खचक्रगदापाणे हारकानिलयाच्युत । गोविन्द पुण्डरीकाक्ष रक्ष मां शरणागतम् ॥ ६ ॥ ॐ विष्णु: ॐ विष्णुः ॐ विष्णुः अद्य अमुके मासि अमुके पने अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकराशौ स्थिते भास्कर अमुकराशी स्थिते चन्द्रमसि एवं यथास्थानावस्थितेषु भौमादि- ग्रहयोगलग्नकरणमुहर्तकांश्यकेषु मुहर्तकांश्यकेषु एवंविधविशेषणविशिष्टायां पुण्यतिथी अमुकगोत्रः श्रीमान् अमुकदेवशम्मा (ब्राह्मणपक्षे अमुकदेवशम्मा, क्षत्चियपक्षे अमुकवीरवम्मा, वैश्यपक्षे अमुक- गुप्तः, शूद्रपक्षे अमुकदासः; एवं ब्राह्मणस्त्रीपक्षे अमुका देवी, क्षत्रियस्त्रीपक्षे अमुका वीरवन्मिणी, वैश्यस्त्रीपक्षे अमुका गुप्ता, एवं शूद्रस्त्रीपचे अमुका दासी) श्रीविष्णुप्रीतिकामः अस्मिन्मन्त्रा- वाहितजले अस्यां गङ्गायां स्नानमहं करिष्ये । ब्राह्मणयचे विष्णुः विष्णु: विष्णुः इत्वस्य पुरः ॐ तत्सत् इत्युच्चार्य पूर्व- वदुच्चारणीयमिति । गङ्गाया आवाहनम नाच । आद्या गोदावरी गङ्गा द्वितीया च पुनःयुना । ढतोया कथिता रेवा चतुर्थी जाह्नवी स्मृता ॥ १ ॥ प्रार्थना

·यजुर्वेदीयनित्य कम्मपद्धतिः ।
कावेरी गोमती कृष्णा ब्राझी वैतरणी तथा।
विष्णुपादाग्रसम्भूता नवधा भूमिसंस्थिता ॥ २ ॥
विष्णुपादाग्रसम्भूते गङ्गे त्रिपथगामिनि ।
धमंद्रवीति विख्याते पापं मे हर जाझवि ॥ ३ ॥
गङ्गामाहात्मयम् ।
गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ १॥
गङ्गाकईमलिप्ताङ्गो गङ्गा गङ्गति कीर्तयन् ।
सर्वकल्मषनाशिन्यां गङ्गायां स्नानमाचरेत् ॥ २ ॥
इति गङ्गामाहाले।
मृत्तिकालेपनसमये गङ्गाप्रार्थना।
खत्कई मैरतिस्निग्धैः सर्वपापविनाशकः ।
मया खं लिप्यते गात्रं मातमें पातकं हर ॥ १ ॥
गङ्गानमस्कारः ।
सद्यः पातकसंहन्त्री सद्यो दुःखविनाशिनी।
सुखदा मोक्षदा गङ्गा गङ्गव परमा गतिः ॥ १ ॥
खानक्रमः।
ततः कराभ्यामाच्छाद्य नासिकाश्रवणादिकान् ।
सायात्सम्यक्सदैवमङ्गं वस्त्रेण मार्जयेत् ॥ १ ॥
मार्जनक्रमः।
मुखं वक्षःस्थलं पृष्ठं बाहदरशिरांसि च ।
प्रमाजनात् क्रमेणाङ्ग गोदानस्य फलं लभेत् ॥ १॥

·अथ गङ्गास्तवपाठः ।
ॐ गङ्गायै नमः।
देवि सुरेश्वरि भगवति गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शरमौलिनिवासिनि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले॥१॥
भागोरथि सुखदायिनि मातस्तव जलमहिमा निगमे ख्यातः ।
नाहं जाने तव महिमानं त्राहि कृपामयि मामज्ञानम् ॥ २ ॥
हरिपददात्रि तरङ्गिाणि गङ्ग हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे ।
दूरीकुरु मम दुष्कृतिभारं कुरु कृपया भवसागरपारम् ॥ ३ ॥
तव जलममलं येन निपीतं परमपदं खलु तेन सहीतम् ।
मातर्गङ्गे बयि यो भक्तः किल तं ट्रष्टुं न यमः शत: ॥ ४ ॥
पतितोडारिणि जाह्रवि गङ्ग खण्डितगिरिवरमण्डितभङ्गे।
भीमजननि खलु मुनिवरकन्ये पतितोहारिणि त्रिभुवनधन्ये ॥५॥
कल्पलतामिव फलदां लोके प्रणमति यस्त्वां न पतति शोके ।
पारावारविहारिणि गङ्गे विबुधतरुणिकततरलापाङ्गे ॥ ६ ॥
तव कृपया चेत् स्रोतस्नात: पुनरपि जठरे सोऽपि न जातः।
नरकनिवारिणि जागवि गङ्गे कलुषविनाशिनि महिमोत्तुङ्गे ॥७॥
पुण्ये धन्चे पुण्यतरङ्गे जय जय जाझवि करुणापाते।
इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे सुखदे शुभदे सेवकशरणे ॥ ८॥
रोगं शोकं तापं पापं हर मे भगवति कुमतिकलापम् ।
त्रिभुवनसारे वसुधाहारे त्वमसि गुरुमम खलु संसारे ॥ ८ ॥
लोकानन्दे परमानन्दे कुरु मयि करुणां कातरवन्थे ।
तव तटनिकटे यस्य निवासः खलु वैकुण्ठे तस्य निवासः ॥ १० ॥
वरमिह नीरे कमठो मीनः किंवा तीरे शरटः क्षीणः ।
अथवा नीच: खपचो दीनः दूरे नृपतिस्तव न कुलीनः ॥ ११ ॥

·२२
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
श्रीभुवनेश्वरि पुण्ये धन्ये देवि द्रवमयि मुनिवरकन्ये ।
गङ्गास्तवमिदममलं नित्यं पठति नरो यः स जयति सत्यम् ॥१२॥
येषां हृदये गङ्गाभक्तिस्तेषां भवति सदा सुखमुक्तिः ।
मधुरमनोहरपज्माटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः ॥ १३ ॥
गङ्गास्तोत्रमिदं भवसारं वाञ्छित फलदं परमं सुखदम् ।
शङ्करसेवक शङ्कररचितं पठति नरो यस्तस्य भवेच्छम् ॥ १४ ॥
इति गङ्गास्तोत्रं सम्पूर्णम् ।
अथ शिखाबन्धनमोक्षणनियमः ।
ब्राह्मणस्यैव गायत्या शिखाबन्धनमोक्षणे ॥ १ ॥
अथ नानानन्तरवस्त्रपरिधापनविधौ निषिद्धवस्त्राणि ।
अधौतं यत् पूर्वधीतं यद्यौतं रजकेन च ।
सूच्या विद्धं तथा दग्धं पञ्च वासांसि वर्जयेत् ॥ १ ॥
चन्दनादिना तिलकग्रहणम् ।
चन्दनञ्च महापुखं पवित्रं पापनाशनम् ।
आपदं हरते दत्ते लक्ष्मीञ्च सुखसम्पदः ॥ १ ॥
वर्णभेदे तिलकनियमः ।
अर्द्धपुण्ड विजः कुर्यात् क्षत्रियस्तु विपुण्ड कम् ।
अर्द्धचन्द्राकृतिं वैश्यो वर्तुलं शूद्र एव तु ॥ १ ॥
अथ अशक्तावस्थायां सन्धधावन्दनादिनियमः ।
सूतके मृतके चैव रोगापत्तौ तथाध्वनि ।
मनसापि जपेत्सध्यां कुशवारि विवर्जयेत् ॥ १ ॥

·पवित्राभावे कर्मनिषेधः। नित्ये नैमित्तिक कास्य दैवे पैत्र च कम्मणि। न शून्यन्तु करं कुर्य्यात् सुवर्णे रजतैः कुशैः ॥ १ ॥ इति याज्ञवल्करः। अथ यज्ञोपवीतलक्षणम । ॐकारः प्रथमे पादे हितीयेऽग्निः प्रकीर्तितः । हतीये तक्षकश्चैव चतुर्थे सोम एव च ॥ १ ॥ पञ्चमे पिटदेवस्तु षष्ठे चैव प्रजापतिः । सप्तमे वासुदेवः स्यादष्टमे रविरेव च । नवमे सर्व देवस्तु इत्येवं नवसूत्रकम् ॥ २ ॥ ब्रह्मणोत्यादितं सूत्रं विष्णुना त्रिगुणीकृतम् । तन्धितं त्रिनेत्रेण गायत्या चाभिमन्वितम् ॥ ३ ॥ निष्फलं वहते भारं यो न जानाति लक्षणम् । कम्मेवाह्यो हिजो नूनमपूज्यो लोकनिन्दितः ॥ ४ ॥ अथ यज्ञोपवीतमन्त्रः । ॐ यज्ञोपवीतमन्त्रस्य गौतमात्रेयभरद्वाजा ऋषयः ऋग्यजु:- सामाथाणि छन्दांसि ब्रह्मा विष्णुर्म हेश्वरी देवता: मम नित्य- नैमित्तिककाम्यकन्म कत्तुं यज्ञोपवीतग्रहणे विनियोगः । यज्ञोपवीतम् अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । परमं पवित्र तर्जनीभ्यां स्वाहा। वृहस्पतेर्यत्महजं मध्यमाभ्यां वषट् । पुरस्तात् आयुष्यमन्यम् अनामिकाभ्यां हूं। प्रतिमुञ्च शुभं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । यज्ञोप- वीतं बलमस्तु तेजः करतलकरपृष्ठाभ्यां फट । एवमङ्गन्यासः । अस्त्राय फडिति शेषः ।

·२४
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
ध्यानम् ।
ॐ ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती
नारायण: सरसिजासनसन्निविष्टः ।
केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ १ ॥
मन्त्रः ।
ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं वृहस्पतेयं महजं पुरस्तात् ।
आयुष्थमन्य प्रतिमुञ्च शुभं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥ १ ॥
इति त्रिवारं पठेत् । पुनर्गायत्रौं त्रिवारं पठेत् ।
ॐ यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती।
यशो भगच मा विदध्व सोमा प्रतिपद्यताम् ॥ ३ ॥
इति मन्त्रमेकवारं पठेत्
ॐ यस्वे प्राणः पशुषु प्रविष्टो देवानाविष्टा मुनयो वितस्थे ।
आत्मन्वान् सोम घृतवाहिसं गच्छ स्वर्यजमानाय विन्द ॥१॥
प्रत्येकवारं पठित्वा ततो यज्ञोपवीतं धारयेत् ।
अथ पुरातनयज्ञोपवीतविसर्जनमन्त्रः ।
पवित्रमन्तं यदि जीर्णवन्तं वेदान्तवेद्यं पुरुष प्रधानम् ।
आयुष्थमन्य प्रतिमुञ्च शुभ्र यज्ञोपवीतन्तु विसज्जनीयम् ॥१॥

·अथ यजुर्वेदीयसन्धनापद्धतिः अथ सन्ध्याकालनियमः । उत्तमा तारसहिता तारलुप्ता तु मध्यमा। अधमा सूर्यसहिता प्रातःसध्या विधा मता ॥ १ ॥ उषा रात्रिः समाख्याता वृष्टिरित्युचवे दिनम् । प्रोच्यते च तथा सन्ध्या उषाक्ष्योर्यदन्तरम् ॥ २ ॥ अहोरावस्य या सन्धिः सा सन्ध्या परिकीर्तिता । हिनाड़िका भवेत्सन्ध्या यावदादित्यदर्शनम् ॥ ३ ॥ त्रयाणामेव देवानां ब्रह्मादीनां तु सङ्गमः । सन्धिः सर्वसुराणाच तेन सन्ध्या प्रकीर्तिता ॥ ४ ॥ इति याज्ञवल्करः। अथ सन्ध्याक्रमः। भादौ प्रक्षाल्य चरणावाचामेत् प्रामुखो भवन् । उदङ्मुखो वा दैवत्ये पैटके दक्षिणामुखः ॥ १ ॥ प्रक्षाल्य पाणिपादौ च त्रि: पिवेदम्बु वीक्षितम् । संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन दिः प्रमृज्यात्ततो मुखम् ॥ २ ॥ दक्षिण तोयमादाय वामेन धारयेत्ततः । पुनर्दक्षिणहस्तेन पुनर्वामन धारयेत् ॥ ३ ॥ अथ इन्द्रियस्पर्शनम् । तिमृभिः संहताभिश्च पूर्वमास्यमुपस्पृशेत् । अङ्गुठतर्जनीभ्याञ्च स्पृशेञ्चक्षुईयं ततः ॥ १ ॥ ताभ्यामेवाङ्गुलिभ्यान्तु श्रवणे हे परिस्पृशेत् । नाभिकनिष्ठाङ्गुष्ठाभ्यां हृदयन्तु तलेन वै ॥ २ ॥ ४

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
सर्वाभिश्च शिरः पश्चात् बाइ चाग्रेण संस्पृशेत् ।
मुखं घ्राणं तथा चक्षुः श्रोत्रञ्चैव पुनः पुनः ।
संस्मृशेत्युनरात्मानं शिरो बाह च पण्डितः ॥ ३ ॥
इति याज्ञवल्करः।
गोकर्णातिहस्तेन माषमग्नजलं पिबेत् ।
तन्यूनमधिकं वापि पीतं तद्रुधिरं भवेत् ॥ १ ॥
संहताङ्गुलिना तोयं पाणिना दक्षिणेन तु ।
मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठेन शेषेणाचमनं चरेत् ॥ २ ॥
एवं कृत्वाङ्गुलिस्पर्श घ्राणदृक्श्रोत्रनाभिषु ।
मूर्द्वानं चरणौ चाद्भिः सम्प्रोक्ष्याथ शुचिर्भवेत् ॥ ३ ॥
यथाश्वमेधः ऋतुराट् सर्वपापापनोदनः ।
तथाघमर्षणं सूक्त सर्वपापप्रमईनम् ॥ ४ ॥
[टीका-
प्रथमं प्रामखः स्थिखा पादौ प्रक्षालयेच्छनैः ।
उदन खो वा दैवत्ये पैटके दक्षिणामुखः ॥ ५ ॥
जड़ प्रक्षालितात्यादात्पृथिव्यां यत्पतेज्जलम् ।
जलं पिलमुखे दत्त्वा खात्मानं नरकं नयेत् ॥ ६ ॥
पादप्रक्षालनं कुर्यात्यूर्बादुत्तरतः क्रमात् ।
दक्षिण पश्चिमे चैव ब्रह्महत्या पदे पदे ॥ ७॥
इति व्यासः।
त्रिः प्राशीयाद्यदम्मस्तु प्रीताः स्युस्तेन देवताः ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च भवतीत्यनुशथुम ॥ १ ॥
गङ्गा च यमुना चैव प्रीयते मुखमार्जनात् ।
अखिनेयौ च प्रीयेते सष्टे नासापुटवये ॥ २ ॥

·सन्ध्यापद्धतिः।
२७
स्पृष्टे लोचनयुग्मे च प्रीयेते शशिभास्करौ।
कर्ण युग्मे तथा स्पृष्टे प्रीयेते त्वनिलानली ॥ ३ ॥
नाभिस्य” तथा ब्रह्मा प्रीयते हदि केशवः ।
मूवि संस्पर्शनाञ्चापि प्रीयते पुरुषोत्तमः ।
स्कन्धयोः स्पर्शनादेव प्रीयन्ते सर्वदेवताः ॥ ४ ॥ इति ।]
अथ सन्ध्याप्रारम्भः।
ॐ अघमर्षणसूतस्य अघमर्षण ऋषिः अनुष्टुप छन्दः
भावभृतं दैवतम् अश्वमेधावधे विनियोगः ।
[टीका-
अघमर्षणसूक्तस्य ऋषिरेवाघमर्षणः ।
अनुष्टुप् चैव छन्दः स्यात् भावभृतं च दैवतम् ।
अश्वमेधावभृथे च विनियोगोऽस्य कल्पितः ॥ १ ॥
इति याज्ञवल्करः]
ॐ ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसो अध्यजायत ।
ततो रात्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥
समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत ।
अहोरात्राणि विदधदिखस्य मिषतो वशी।
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ॥
दिवं च पृथिवीं चान्तरीक्षमथो खः ।
अथ अघमर्षणमाहात्माम् ।
अकार्यकरणे चैव अभक्ष्यस्य च भक्षणे ।
अधमर्षणसूतन पोलाऽपः शुद्धाते हिजः ॥ १ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः meani [टोका- अथ अघमर्षणसूतास्य व्याख्या । ऋतं च सत्यं चेति परं ब्रह्मोचते। तथाच श्रुतिः । ऋत- मेकाक्षरं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म इति । आसीत् इत्यध्या- हार्यम् । तदयमयः । ऋतं च सत्वं परब्रह्ममात्रमासीत् । एतेन महाप्रलयावस्थोपपादिता। महाप्रलयावस्थायां परं ब्रह्ममात्र- मासीत् इत्यभिप्रायः । ततस्तदनन्तरं महाप्रलयावस्थायामेव रात्राजायत रात्री समुत्पन्ना केवलमेवान्धकारमयमासीदित्यर्थः । तथाच श्रुतिः। तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणमिति । ततस्तदनन्तरं महाप्रलयावसाने सध्यारम्भसमये तपसः अदृष्टबलात्समुद्र अध्यजायत । किंभूतः समुद्रः अर्णवः अर्णो जलं तदस्यास्तीति अर्णवः अस्त्यर्थे वस्प्रत्ययः सलोपश्च पानीययुक्ताः प्रथमतः सकल- जनाद्युत्पत्तिनिमित्तं जलराशिरुत्पन्न इत्यर्थः । तथाच स्मृतिः । अप एव ससर्जादाविति । किंभूतात्तपस: अभीडात् अभिः सर्वतोभावेन इद्दात् लब्धवृद्धेः प्रलयसमये हि निरुद्धवृत्त्य- दृष्टं भवति। ततस्तदनन्तरं समुद्रादर्णवाद्धाता स्रष्टा अजायत । किंभूतो धाता मिषतः प्रकटितवत: विश्वस्य वशी प्रभुः । महाप्रलये विलुप्तस्य जगतो निर्माणप्रभुरित्यर्थः। स धाता यथापूर्वं यथाक्रमं सूर्याचन्द्रमसौ अकल्पयत् निम्मितवानित्यर्थः । ततस्तदनन्तरं किंभूतौ सूर्याचन्द्रमसी अहोरात्राणि विदधत् कुर्वाणी । सूर्य एव हि दिवसं करोति चन्द्रमाश्च रात्रिं करोति । ततः सूर्याचन्द्रमसोरुत्पत्त्यनन्तरं संवारः अजायत समुत्पन्नः । ततः सूर्यचन्द्रोत्पत्ती दिनरात्रिविभागपरिकल्प नया संवत्सर- सम्भवः। अथो अनन्तरं दिवं स्वयं पृथिवी महीम् अन्तरीक्ष- ।

·सन्ध्यापद्धतिः । २६ নন: । माकाशं खः नक्षत्रलोकोपरिस्थितं वर्गलोक स एव धाता अकल्पयत् चराचरात्मकं सकललोकं सृष्टवान् । इति व्यास:।] अथ मार्जनविधिः। दिराचम्य गायत्री त्रिः पठिला कुशत्रयेण शिरसि मार्जन कुर्यात् । आपो हि ठेति मन्त्रस्य सिन्धुदीप ऋषिः गायत्री च्छन्दः आपो देवता मार्जने विनियोगः । ॐ प्रायो हि ष्ठा मयोभुव इति आकाशे। ॐ ता न अर्जे दधातन इति भूमौ । ॐ महेरणाय चक्षसे इति मूङ्गि । ॐ यो वः शिवतमो रस इति मूदि । ॐ तस्य भाजयतेह न इति भूमौ। ॐ उषतीरिव मातर इति आकाशे। ॐ तस्मा अरङ्गमाम व इति मूड़ि। ॐ यस्य क्षयाय जिन्वय इति आकाशे । ॐ आपो जनयथा च न इति भूमौ । तद्यथा-वस्थाक्षरं व्योनि सेसबो मूवि वर्त्तते नकारत्रयक्षरं भूमौ नवधा मार्जनं स्मृतम् ॥ १ ॥ आकाशे देवगन्धर्वा भूमौ सर्वे च जन्तवः । आत्मन: पातकं सर्व विनिघ्नन्ति यथाक्रमम् ॥ २ ॥ आपो हि ठा त्रिभिः कुर्यात् मार्जनञ्च कुशोदकैः ।। प्रणवेन तु संयुक्तः क्षिपेहारि पदे पदे. ॥ ३ ॥ [टीका- सिन्धुदीप ऋषिश्छन्दो गायत्रापश्च देवताः। माजने विनियोगश्च अद्भाव प्रकीर्तिताः ॥१॥ आपो हि ठेति । हे आपः हि यस्मात् यूयं मयोभुवः मयः मुखं तस्य भावयित्रो भवथ तस्मान्नोऽस्मान् जर्जे अन्नाय तेजसे दधातन स्थापयत । महे महते रणाय रमणीयाय चक्षसे दर्श- -

·३०
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
किंभूता यूयम्
नोयाय दधातन । अयमर्थः । हे आपः हि यस्मायूयं सुखं
प्रापयथ तस्मान्नोऽस्मान् ऐहिकेन अन्नाद्युद्भवेन आकस्मिकेन
अकस्मादुत्पन्नेन महेरणाय महारमणीयायाभिधानेनैव परम-
ब्रह्मणा संयोजयत इत्य पसु प्रार्थना । यो व इति । हे आपः
वो युमाकं यो रसो निर्यास: शिवतमः अत्यन्त कल्याणकररूपः
तस्य रसस्य इह नः अस्मान् भाजयत भागिनः कुरुत तेन रसेन
अस्मान्सम्बन्धिनः कुरुत ।
उषतीः इच्छावत्यः
स्नेहला मातर इव । अयमर्थः । यथा सस्नेहा मातरः पुत्वान्
स्तन्यरसभागिन: कुर्वन्ति तथा यूयमपि अस्मान् कल्याणकारि-
रसयुक्वान् कुरुत इत्यमु प्रार्थना ।
तस्मा अरमिति | हे आपः
वो युष्माकं तस्मै तस्मिन् रसे अरम् अलं पर्याप्तं गमाम गच्छाम
तस्मिन् रसे दृप्तिङ्गच्छाम इत्यर्थः । किञ्च तत्र रसे नोऽस्मान्
जनयथा च तत्र रसे भोतवेनास्मान् परिकल्पयथ । यस्य रसस्य
क्षयाय चयस्थाने जिन्वय प्रीणयथ ब्रह्मादिस्तबपर्यन्तं जगदिति
शेषः । अयमर्थः । हे आपः युभाकं रसस्य स्थाने जगयूयं
मीणयथ तस्य विषये वयं दृप्तिङ्गच्छाम यूयञ्च नस्तत्र सम्भी-
गान् जनयथ ।
रजसस्तमसो मोहान् जाग्रत्वमसुषुप्तिजान् ।
वाङ्मन:कायकर्मोत्थानवैतानवभिर्द हेत् ॥
इति व्यासः
ॐ शन आप इति मन्त्रस्य प्रजापति ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः
आपो देवता अपाम्माजने विनियोगः ।
ॐ शन्न आपो धन्वन्याः शमुन: सन्त्वनप्याः ।
शन्नः समुट्रिया आपः शमुनः सन्तु कूप्याः ॥ १ ॥

·सन्ध्यापद्धतिः। ३१ ॐ द्रुपदादिव इति मन्त्रस्य कोकिलराजपुत्व ऋषिः अनुष्टुप छन्दः आयो देवता सौत्रामण्यवभृथे विनियोगः । ॐ द्रुपदादिव मुमुचान: खिन्नः स्नातो मलादिव। पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः ॥ १ ॥ इति याज्ञवल्काः। द्रुपदा नाम सा देवी यजुर्वेदप्रतिष्ठिता। अन्तर्जले त्रिरावृत्त्य मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ इति पराशरः । आपकाले तु विप्रेण भुक्तां शूद्रग्रहे यदि । मनस्तापेन शुध्येत द्रुपदां वा शतं जपेत् ॥ १ ॥ पुण्या अपः समादाय त्रिः पठेद्रुपदादिवम् । तत्तोयं मूद्धि विन्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । ऋतं चेतीह कर्तव्यं मार्जनं चान कल्पितम् ॥ २ ॥ [टीका- शन्न इति । धन्वन्या आपः मरुदेशोद्भवानि जलानि नो- ऽस्माकं शं कल्याणं कुर्वन्तु इति शेषः । तथा अनूप्याः अनूप- देशप्रभवा आपः शमुनः सन्तु कल्याणदायिन्यो भवन्तु इत्यर्थः । तथा समुद्रिया आप: समुद्रभवा आय: नोऽस्माकं शं कल्याण कुर्वन्तु । तथा कूप्याः कूपोद्भवा आप: शमुनः सन्तु । इति याज्ञवल्काः। कोकिलो राजपुचश्च द्रुपदाया ऋषिः अनुष्टुप् च भवेच्छन्दः आपश्चैव तु देवताः । सौत्रामण्यवभृथके विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ द्रुपदादिवेति | आपः जलानि मा एनस: पापात् शुन्धन्तु india स्मृतः।

·यजुर्वेदीयनित्य कर्मपद्दतिः । पवित्र यन्तु। अत्र दृष्टान्तमाह। द्रुपदादिव मुमुचानः यथा द्रुपदाहक्षमूलाहक्षमूलं प्राप्य खिन्नः धर्मात्तों मुमुचानो मुक्को भवति यथा वा स्नातः कृतस्नानो मलालेदादेतो भवति यथा च आज्यं धृतं पवित्रेण आज्यसंस्कारविधिना पूतं भवति तथा मामप्याप: पावयन्त्विति प्रशंसा वाक्यार्थः ।। ततो रक्षार्थ ॐ ब्रह्मणे नमः इति वारिणा आमानं वारनयं बेष्टयित्वा प्राणायाम कुर्यादिति गौड़ाः । अथ आसनशुद्धिः। ॐ आसनमन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः सुतलं छन्दः श्रीकूर्मों देवता पृथ्वी बीजम् आकाशः शक्तिः अन्तरीक्षं कीलकम् आसन- शुद्धौ विनियोगः । आत्मासने ॐ कमलासनाय नमः । आत्मासनपदं पूर्व कमलाय नमः-पदम् । इमं मन्वं समुच्चार्य स्वासनं पूजयेद्बुधः ॥ १ ॥ ॐ पृथ्वि खया धता लोका देवि वं विष्णुना धृता । वञ्च धारय मां नित्यं पवित्रमासनं कुरु ॥२॥ अथ प्राणायामविधिः। ओङ्कारस्य ब्रह्मा ऋषिः दैवी गायत्री च्छन्दः अग्निर्देवता सबकम्भारम्भे विनियोगः ॥ १ ॥ ॐ सप्तव्यावृतीनां यमदग्नि- भरबाजभृगुगौतमकश्यपविखामित्रवशिष्ठा ऋषयः गायत्रुष्णि- गनुष्टुब्वहतीपंक्तित्रिष्टुन्जगत्यश्छन्दांसि अग्निवायुसूर्यवहस्पति- वरुणेन्द्रविखेदेवा देवताः प्राणायामे विनियोगः ॥ २ ॥ ॐ गायत्रया विखामित्र ऋषिः गायत्री छन्दः सविता देवता णी बीजं यं शक्तिः प्राणायामे विनियोगः ॥ ३॥ ॐ शिरसः प्रजा- ·सध्यापद्धतिः । पतिऋषिः अनुष्टुप् छन्दः ब्रह्माग्निवायुसूर्या देवताः प्राणायाम विनियोगः ॥ ४ ॥ [टीका- प्रणवस्य ऋषिब्रह्मा देवोऽग्निस्तस्य कथ्यते । गायत्री च तथा छन्दो नियोगः सर्वकम्मसु ॥ १॥ यमदग्निभरहाजी भृगुगौतमकश्यपान् । विश्वामित्रवसिष्ठाख्यौ व्याहृतीनां मुनीन् विदुः ॥२॥ गायत्रुष्णिगनुष्टुप् च वृहती पंक्तिरेव च । त्रिष्टुअगती च्छन्दांसि प्राणायामे नियोजयेत् ॥ ३ ॥ सप्ताक्षराणामग्निश्च वायुः सूर्यश्च देवता । वृहस्पतिश्च वरुण इन्द्रश्चैव क्रमादमी॥ 8 ॥ विश्वेदेवाश्चैव तथा ह्यक्षराणां तथा स्मृताः । विश्वामित्र ऋषिः सूर्यो देवताग्निमुखं तथा ॥ ५ ॥ छन्दस्तथा तु गायत्री प्राणायामे नियोजनम् । ॐ आपो ज्योतिरित्यादिमन्त्रोऽयं तत्र कथ्यते ॥ ६ ॥ तस्य प्रजापतिश्चर्षिः शिरस: छन्दोऽनुष्टुप् । ब्रह्माग्निवायुसूर्य्याश्च देवताः समुदाहृताः । प्राणस्यायामने चैव विनियोग उदाहृतः ॥ ७॥] अथ करन्यासः । ॐ भुवः ॐ स्वः अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यं तर्जनीभ्यां खाहा। ॐ तत्सवितुर्वरेवं मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि अनामिकाभ्यां हम् । ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् कनिष्ठाभ्यां वौषट्। ॐ ५

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपतिः ।
आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोङ्करतलकरपृष्ठाभ्यां
फट्।
एवं क्रमेण हृदयादिषु न्यसेत् । तालत्रयेण दिग्बन्धनं कुर्यात् ।
अधोमध्यो देशे तु कुर्य्यात्तालवयं ततः ।
हस्तशुद्धिरियं प्रोक्ता सर्वनाईनकम्मणि ॥ १ ॥
अङ्गुलीत्रयमाकुञ्चा तजन्यङ्गुष्ठशब्दितः ।
चतुर्दिक्षु शिरोऽभ्यासे विन्यसेदस्त्रमन्त्रकम् ॥ २ ॥
ॐ इन्द्राय नमः । ॐ अग्नये नमः । ॐ यमाय नमः ।
ॐ नैऋताय नमः। ॐ वरुणाय नमः । ॐ वायवे नमः।
ॐ कुवेराय नमः । ॐ ईशानाय नमः । जड़ें ॐ ब्रह्मणे नमः ।
अधः ॐ अनन्ताय नमः।
अकारं विन्यसेवाभौ सत्त्वरूपं निरञ्जनम् ।
उकारं हृदये तहटाजसं तहतं स्मृतम् ॥ १ ॥
मकारं मूद्धि विन्यस्य तामसं तत्तुरीयकम् ।
ब्रह्माणञ्च सदात्मानं ध्यायेहिगतकल्मषः ॥ २ ॥
भूलॊकं पादयोन्यस्य भुवलॊकन्तु जानुनि ।
खलॊकं कटिदेशे तु नाभिदेशे महस्तथा ॥ ३ ॥
जनलोकन्तु हृदये कण्ठदेशे तपस्तथा ।
भुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोकं प्रतिष्ठितम् ॥ ४ ॥
ॐ भूः पादयोः । ॐ भुवः जान्बोः । ॐ खः कव्याम् ।
ॐ महः नाभौ । ॐ जनः दये। ॐ तपः कण्ठे। ॐ सत्यं
भुवोर्ललाटे।
तत्कारं विन्यसेत्याज्ञः पादाङ्गुष्ठद्दये हिजः ।
सकारं गुल्फदेश तु विकारं जयोस्तथा ॥ १ ॥

·सन्ध्यापद्धतिः। तुःकारं जानुदेशे तु वकारमूरदेशके । रकारं गुह्यादेशे तु णीकारं वृषणे तथा ॥२॥ यकारं कटिदेश तु भकारं नाभिमध्यगे। \कारञ्च न्यसेत्कुक्षौ देकारं स्तनयोस्तथा ॥ ३ ॥ वकारं हृदये चैव स्यकारं कण्ठदेशके । धीकारं वदने चापि मकारं तालुके तथा ॥ ४ ॥ हिकारं कर्णयोचापि धिकारं नयनद्दये। योकारञ्च भुवोर्मध्ये योकारन्तु ललाटके ॥ ५ ॥ पूर्बानने नाकारञ्च प्रकार दक्षिणानने । पश्चिमास्ये च चोकारं दकारमुत्तरानने ॥ ६ ॥ विन्यसेन्मूहि यात्कारं ततो ध्यानं समाचरेत् । एवं यो विन्यसेहि प्रः परब्रह्म स उच्यते ॥ ७ ॥ नाभौ विष्णुं चतुर्बाहुं श्यामं हृदि चतुर्मुखम् । अनस्थं रक्तगौराग ललाटे शुश्चमीश्वरम् ॥ ८ ॥ गुह्ये चक्षुषि वो च मस्तके हृदये तथा । पादे नाभौ ललाटे च नवमं मूद्धि विन्यसेत् ॥ ८ ॥ ॐ आपः नमः गुह्ये । ॐ ज्योतिर्नमश्चक्षुषोः । ॐ रस: नमः वो। ॐ अमृतं नमः मस्तके | ॐ ब्रह्म नमः हृदये। ॐ भूर्नमः पादयोः । ॐ भुवः नम: नाभौ । ॐ खः नमः ललाटे । ॐ ॐ नमः मूद्धि । ततः करकच्छ पिकामुद्रया विष्णुब्रह्ममहेखराध्यायेत् । नीलोत्पलदलश्यामं नाभिमध्ये प्रतिष्ठितम् । चतुर्भुजं महामानं पूरके तु विचिन्तयेत् ॥ १ ॥ इति पूरको ।

·३
यअव्वदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
कुम्भके तु हृदि स्थाने ध्यायेक्ष कमलासनम् ।
ब्रह्माणं रतगौरा चतुर्वक्त्रं पितामहम् ॥ २ ॥
इति कुम्भके।
रेचके चेश्वरं विन्द्याललाटस्थं त्रिलोचनम् ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशं निम्मलं पापनाशनम् ॥ ३ ॥
इति रचके ।
उक्तञ्च-नीलोत्पलप्रमं विष्णुं ध्यायेद्रत प्रजापतिम् ।
शङ्करं त्यम्बकं खेतं ध्यायेन्मुच्येत बन्धनात् ॥ १ ॥
पूरक-कुम्भक-रेचक-लक्षणानि ।
नासापुटेनाद्यवहिःस्थितञ्च आवष्य तेनैव शनैः समीरम् ।
नाद्यश्च सर्वाः परिपूरयेद्यः स पूरको नाम महानिरोधः ॥ १ ॥
न रेचको नैव च पूरयोगो नासाग्रवर्त्तिस्थित एव वायुः ।
सुनिश्चलं धारयत: नामेण कुम्भाख्यमेतं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ २ ॥
विकष्य नासाविवरेऽवशेषं प्राणं वहिःशून्यमिवानिलेन ।
निरुध्य सन्तिष्ठति चोर्द्धवायुः स रेचको नाम महानिरोधः ॥ ३ ॥
एवं कृते छकः प्राणायामो भवति ।
सव्याहृति सप्रणवां गायत्री शिरसा सह ।
त्रिः पठेदाचतप्राण: प्राणायामः स उच्यते ॥ १॥
प्राणायामाः ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः ।
व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ॥ २ ॥
पूरक: कुम्भको रेचः प्राणायामस्त्रिलक्षणः ।
प्राणायामजपं कुर्यात् मध्यमां तर्जनों विना ॥ ३ ॥
विष्णुस्तु पूरको ज्ञेयः ब्रह्मा च कुम्भकस्तथा ।
रेचकः शङ्करश्चैव चराचरमतः परम् ॥ ४ ॥

·सन्ध्यापद्धतिः।
अथ प्राणायामविधिः ।
प्रथमम्-नाभौ नीलोत्पलदलप्रभं चतुर्भुज शङ्खचक्रगदापद्म-
हस्तं गरुडारूढ़ केशवं ध्यायता अङ्गुष्ठानपर्वणा दक्षिणनासापुटं
निरुद्धा पूरकेण खासं वामनासापुटेन प्रवेशयता प्राणायाममन्त्र-
स्त्रिवारं पठनीयः।
द्वितीयम् - हृदि रक्तवर्णं चतुर्मुखं विभुजमक्षसूत्रकमण्डलु-
कर हंसवाहनस्थं ब्रह्माणं ध्यायता कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठर्नासापुट-
इयं निरुद्धा कुम्भकेण खासं हृदि स्तम्भयता प्राणायाममन्त्र-
स्त्रिवारं पठनीयः।
टतीयम् ---पुनर्ललाटे त्रिशूलडमरुकरं मध्ये चन्द्रविभूषितं
त्रिनेत्रं वृषभस्थं ध्यायता रेच केण दक्षिणनासापुटेन वासं वहि-
निस्मारयता प्राणायाममन्वस्त्रिवारं पठनीयः ।
अथ प्राणायाममन्त्रः ।
भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्य
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्
ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् हं सः सोऽहम् ।
निरोधाज्जायते वायुयोरग्निश्च जायते
अग्नेरायः प्रजायन्ते ततोऽन्तः शुयते त्रिभिः ॥ १ ॥
यथा पर्वतधातूनां दोषान्दहति पावकः ।
एवमन्तर्गतं पापं प्राणायामेन दह्यते ॥ २ ॥
ईड़ा वामे स्थिता मार्गे पिङ्गला दक्षिणे स्थिता ।
सुषुम्ना मध्यदेशस्था ब्रह्ममार्गेण संस्थिता ॥ ३ ॥
मनोवाकायजान्दोषान् प्राणायामैव्हेट्विजः ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु प्राणायामपरो भवेत् ॥ ४ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । न चञ्चलो न च हसन् न पार्खमवलोकयन् । न कम्पयन् शिरोग्रीवं दन्तात्रैव प्रकाशयन् । प्राणायामजपं कुर्य्यात् जिह्वोठं नैव चालयेत् ॥ ५ ॥ प्राणायामत्रयङ्घखा कल्यमुत्थाय वै विजः । अहोरात्रतात्पापात्तत्क्षणादेव शुद्धाति ॥ ६ ॥ एषा व्याहृती गायत्री अनेन शिरसा सह । अन्तःकरण शुद्धार्थ प्राणायामान् समाचरेत् ॥ ७ ॥ गायत्री तु चतुविशा तथारूढ़ा चतुर्दशा। हादश स्युर्व्याहृतयः प्रयोज्याः प्रणवा दश ॥ ८ ॥ एता एतां सहानेन तथैभिर्दशभिस्सह । निर्जपदायतप्राण: प्राणायामः स उच्यते ॥ ८ ॥ एताः सप्त व्याहृतयः एतां गायत्रीम् अनेन शिरसा एभिः प्रणवैर्दशभिः । प्राणायामः परं ब्रह्म प्राणायामः परः शिवः । प्राणायामः परो विष्णुः प्राणायामः परो विधिः ॥ १० ॥ अथ प्रातराचसनमन्तः । ॐ सूर्यश्च मेति मन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः पङ्क्तिच्छन्दः श्रीसूर्यो देवता आचमने विनियोगः । ॐ सूर्य्यश्च मा मन्युश्च मन्य पतयश्च मन्युक्तेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्रात्या पापमकार्ष मनसा वाचा हस्ताभ्यां पझ्या- मुदरेण शिक्षा अहस्तदवलुम्पतु यत्किञ्चिहुरितं मयि इदमह- मायोऽमृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि परमात्मनि जुहोमि खाहा । इत्याचमनं पूर्खाले कुर्यात् ।

·सन्ध्यापद्धतिः। । [टीका- सूर्य्यश्च मेति । मां रक्षन्तां पालयन्तु मन्युः यत्नः क्रोधो वाक्ये सूर्यः मन्युपतयः क्रोधपतयः इन्द्रियाणि यज्ञपतयः यज्ञेश्वराः एते सर्वे मामवन्तु केभ्यः पापेभ्यः किम्भूतेभ्यः मन्युकृतेभ्यः क्रोध- कृतभ्यः आसङ्गयज्ञकृतेभ्यो वा यत्पापमहमका कृतवान् रात्या करणभूतया केन मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भयामुदरेण शिश्ना शिश्नेन तत्पापम् अहर्दिवसस्तदवलुम्यतु खण्डयतु नाशयतु यत्किञ्चिन्मयि यदाश्रितं दुरितं पापं तदिदमहं सूर्ये जुहोमि किम्भूते सूर्ये ज्योतिषि हृत्पद्ममध्ये स्थिते प्रकाशखरूपे पर- मात्मनि परमात्मखरूपे अमृतयोनौ चेतनाधिकरण पानीय- स्वरूपेण एतत्यापं जुहोमि खाहा आहुतं भवतु । अथ मध्यान्हाचमनमन्वः । ॐ आपः पुनन्विति मन्त्रस्य विष्णुऋ षिः अनुष्टुप् छन्दः आपो देवता आचमने विनियोगः । ॐ आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथ्वी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिं ब्रह्म पूता पुनातु माम् ॥ यदुच्छिष्टमभोज्यञ्च यहा दुश्चरितं मम । सब्द पुनन्तु मामापो असताञ्च प्रतिग्रह स्वाहा ॥ [टीका- sineshmir आप: पुनन्तु इति । आपः पृथिवीं पुनन्तु पवित्रां कुर्वन्तु सा पृथिवी अभिः पूता सती मां क्षेत्रज्ञं जीवात्मानं पुनातु । न केवलम् आपः पृथिवीं पुनन्तु अपि तु ब्रह्मण: ज्ञानस्य पतिम् आश्रयम् आश्रयभूतं परमात्मानमपि पुनन्तु । तद्ब्रह्म परमात्मा पूता पूतं सन्मां पुनातु । यदृच्छिष्टम् अपावनम् अहितं भोज्यं ·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । गर्हितभोजनं यदा यदपि दुश्चरितम् असदाचरणम् असताम् अप्रतिग्राह्याणां प्रतिग्रहञ्च तत्सर्वपापमध्यस्थं माम् आपः पुनन्तु । इस्थमाशास्य या आयः आचम्यन्ते ताभ्यः स्वाहा । आप आचमनेन मदीयदेहपावनपूर्वकमुच्छिष्टादिरूपपापेभ्यः मां पावयन्तु इत्याशंसा वाक्यार्थः ।। अथ सायाहाचमनमन्त्रः। अग्निश्च मेति मन्त्रस्य रुद्र ऋषिः त्रिष्टुप् छन्दः अग्निर्देवता आचमने विनियोगः । ॐ अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युक्ततेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदङ्गा पापमकाषं मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भा- मुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदवलुम्मतु यत्किञ्चिहुरितं मयि इदमह- मापोऽमृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि परमात्मनि जुहोमि खाहा । [टीका- अग्निश्च मेति । अहा दिवसेन यल्यापमकार्ष तत् रात्रिः अवलुम्पतु । अहम् इदं जलं ज्योतिषि सत्ये सत्यस्वरूप पर- मात्मनि जुहोमि स्वाहा। ततः पूर्ववदापो हि ठेति मार्जनं कृत्वा जलगण्डूषं नासि- कया स्पृष्ट्वा वारत्रयं सकहा क्षिपेत् । जलपूर्ण पुनह स्तं नासिकाग्रे समर्पयेत् । ॐ ऋतचेति पठित्वा तु तज्जलं प्रक्षिपेदधः ॥ १ ॥ ततः प्रणवव्याहृतीसहितां गायत्री पठित्वा श्रीसूर्याय नमः इत्युदकाचलित्रयं प्रक्षिपेत् । सन्ध्याकाले तु सम्प्राप्ते रोट्रे परमदारुण । त्रिंशत्कोव्यो महावी- मन्देहा नाम राक्षसाः ।

·सन्ध्यापतिः। हुतन्ना दारुणाचाराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥ १ ॥ ततः सूर्यस्य तैयुद्धं भवत्यत्यन्तदारुणम् । उदयास्तमने काले प्रत्यहं नान संशयः ॥ २ ॥ ॐकारब्रह्मसंयुक्त गायत्या चाभिमन्वितम् । आदित्याभिमुखं तिष्ठस्त्रिः क्षिपसन्ध्ययोईयोः ॥ ३ ॥ ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः । सन्ध्यामुपास्य विधिवत्प्रक्षिपन्ति जलाञ्जलिम् ॥ ४ ॥ ब्रह्मणोपासिता सध्या विशुना शङ्करेण च । शक्रादोर्लोकपालैश्च शुक्रायैः सुरसत्तमः ॥ ५ ॥ [टीका- ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च ब्राह्मण मुनिपुङ्गवः । कस्तां नोपासयेद्देवौं सिद्धिकामो हिजोत्तमः ॥ ६ ॥ करोत्तानकत: प्रातः सायचाधोमुखौ करौ। मध्याहे जईबाहुभ्यां गुप्तकक्षः सदा भवेत् ॥ ७ ॥] अथ सूर्योपस्थानमन्त्रः । उदु त्यमिति मन्त्रस्य प्रस्कन्द ऋषिः गायत्री छन्दः श्रीसूर्यो देवता श्रीसूर्योषस्थाने विनियोगः । ॐ उदु ल्यं जातवेदसं देवं वहन्ति कोतवः। दृशे विखाय सूर्यम् ॥ १॥ [टोका- सायम्प्रातरुपस्थानं कुयात् प्राञ्जलिभावतः । अर्द्धबाहुस्तु मध्याह्ने तथादित्यस्य दर्शनम् ॥ १ ॥ उदु ल्यं चित्रं तच्चक्षुरित्युपस्थाय भास्करम् । वामन कम्मजं पापं सर्वञ्चैव व्यपोहति ॥ २ ॥ - ॐ ई ·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । उदु त्यमिति। उदु उदु त्यं तं सूर्य देवं केतवः रश्मयः अर्द्ध वहन्ति । किन्भूतं जातवेदसम् अग्नितेजोमयमित्यर्थः । किमर्थ- मुहहन्ति विखाय दृशे दर्शनाय । अयमर्थः-तेजःस्वरूपं सूर्य विखस्य प्रकाशनाय उद्दहन्ति रश्मयः ।। ॐ चित्रं देवानामिति मन्त्रस्य कौत्स ऋषिः त्रिष्टुप छन्दः श्रीसूर्यो देवता श्रीसूर्योपस्थाने विनियोगः । चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आमा द्यावापृथिवी अन्तरीक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च॥२॥ [टीका- चित्रमिति। असौ सूर्य: उदगात् उदितोऽभवत्। कीदृशः मित्रस्य वरुणस्य अग्ने स्त्रयाणां देवानां चक्षुः । पुनः कीदृशः मित्रादिव्यतिरित्तानाम् अन्येषां देवानामनीकं समूहः । कथमु' गात् चित्रम् आश्चर्य यथा भवति । उदयानन्तरं द्यावापृथि अन्तरीक्षच आपा पूरयितवान् खेन रश्मिजालेनेत्यर्थः । पुनः किशतः जगतः जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य आत्मा स्थावरजङ्गम- रूपसकलसंसारमयः अयमेव सूर्य इत्यर्थः ।। ॐ तच्चक्षुरिति मन्त्रस्य वशिष्ठ ऋषिः उषिणक् छन्दः श्रीसूर्यो देवता श्रीसूर्योपस्थाने विनियोगः । ॐ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छु क्रमुच्चरत् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतम् ॥ ३ ॥ [टीका- तञ्चक्षुरिति । तत्पूर्वोक्तं चक्षुः । किम्भूतं देवहितं देवानां समाहितम् । पुनः किम्भूतं शुक्र निम्मलम् । पुन: किम्भूतं पुरस्ता- प्राच्यां दिशि उच्चरत् अर्द्ध चरत् । तदव तस्योपस्थानं कस्वा वयं ·ONLITERANA सध्यापद्धतिः। शरदः शतं शतवर्षाणि पश्येम तथा शरदः शतं जीवेम तथा शरदः शतं शृणुयाम] अथ गायनीजपविधिः। ॐ तेजोऽसीति मन्त्रस्य भृगुऋषिः छन्दो नास्ति शुक्रो देवता गायत्यावाहने विनियोगः । ॐ तेजोऽसि सहोऽसि बलससि भ्राजीऽसि प्रियं देवानां धामनामासि। विश्वमसि विखायुः सर्वमसि सर्वायुरसि भूरोम् । ॐ आयाहि वरदे देवि त्यसरे ब्रह्मवादिनि । गायत्रि च्छन्दसां मातब्रह्मयोनि नमोऽस्तु ते ॥ १ ॥ गायत्रीमावाहयामि इत्यावाहनम् । ॐकारस्य गायत्या विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सविता देवता णी वीजं यं शक्तिः जपोपनयने विनियोगः । ऋथ करन्यासः । ॐ भूः अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ भुवस्तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ स्वः मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यम् अनामिकाभ्यां हूं। ॐ भर्गो देवस्य धीमहि कनिष्ठाभ्यां वौषट । ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः । अस्त्राय फट इति शेषः। अथ प्रत्यक्षरन्यासः । --- नाभौ अं नमः । .हृदये उं नमः । मूमि नमः । ॐ ॐ हृदि । ॐ भूः शिरसि । ॐ भुवः शिखायाम् । ॐ स्वः सर्वगात्रेषु पादाङ्गुष्ठयोः। ॐ तं नमः गुल्फयोः । ॐ नमः जड्योः। ॐ विं नमः जान्वोः । ॐ तुः नमः उर्वोः । ॐ वं नमः गुह्ये । ॐ नमः वृषणे । ॐ णों नमः कव्योः । ॐ यं नमः नाभी।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
ॐ भं नम: कुक्षौ। ॐ र्मो नमः स्तनयोः । ॐ दे नमः
हृदि । ॐ वं नमः कण्ठे । ॐ स्यं नमः मुखे ।
ॐ धीं नमः
नासिकायाम् । ॐ मं नमः कर्णयोः। ॐ हि नमः नेत्रयोः ।
ॐ धिं नमः भूमध्ये।
ॐ यो नमः ललाटे। ॐ यों नमः
शिरस: पूर्वमुखे। ॐ न: नमः शिरस: दक्षिणमुखे। ॐ प्रं
नमः शिरसः पश्चिममुखे । ॐ चों नमः शिरसः उत्तरमुखे ।
ॐ दं नमः मूट्टि । ॐ यात् नमः हृदये।
अथ ध्यानम्।
बालां विद्यान्तु गायत्रों लोहितां चतुराननाम् ।
रक्ताम्बरहयोपतामक्षसूचकरां तथा ॥ १ ॥
कमण्डलुधरां देवी हंसवाहनसंस्थिताम् ।
ब्रह्माणों ब्रह्मदैवत्या ब्रह्मलोक निवासिनीम् ।
मन्त्रेणावाहयेद्देवीमायान्तों सूर्यमण्डलात् ॥ २ ॥
[टोका-
प्रातःकाले तु गायत्री रविमण्डलमध्यगा।
हिभुजा रक्तवर्णा च राजहंसोपरि स्थिता।
कुमारी ब्रह्मदैवत्या ऋग्वेदे समुदाहृता ॥ १ ॥
दधाना हस्तपद्माभ्यामक्षमालां कमण्डलुम् ।
एवं त्रयीमयी देवी ध्ये या क्षेमार्थिभिहिजैः ॥ २ ॥
इति पूर्वाह्ने ध्यानम् ।
ध्यायेमध्याजसध्यायां सावित्री बेदमातरम् ।
युवती शुक्लवर्णाञ्च चारुरूपां चतुर्भुजाम् ।
शुक्लाम्बरहयोपेतां गकड़कन्धसंस्थिताम् ॥ १ ॥

·सन्ध्यापद्धतिः। ४५ M शङ्खचक्रगदापद्मधारिणों विष्णुदेवताम् । विष्णुलोकनिवासान्तामायान्ती सूर्यमण्डलात् ॥ २ ॥ [टीका- मध्याह्नकाले सावित्री रविमण्डलमध्यगा। युवती विष्णुदैवत्या श्यामवर्णा चतुर्भुजा ॥ १ ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधरा गरुड़वाहिनी । यजुर्वेदोदाहृता सा ध्यातव्या सर्वसिद्धये ॥ २ ॥ इति मध्याह्ने ध्यानम् । ध्यायेत्सायाहसन्ध्यायां वृद्धावस्थां सरस्वतीम् । कृष्णां कृष्णाम्बरधरां वृषारूढां त्रिलोचनाम् ॥ १ ॥ त्रिशूलडमरुहस्तां रुद्राणों रुदैवताम् । कैलासनिलयां देवीमायान्तौं सूर्यमण्डलात् ॥ २ ॥ [टीका- सायं सरस्वती देवी रविमण्डलवासिनी। वृषारूढ़ा कृष्णवर्णा कृष्णाभरणभूषिता ॥ १ ॥ करहयेन डमरं त्रिशूलञ्चापि बिनती। जरती रुद्रदेवल्या सामवेदेन संस्तुता । एवं वाग्देवता नित्यं ध्यातव्या ज्ञानमिच्छुभिः ॥ २ ॥] इति सायाझे ध्यानम् ॥ रता भवति गायत्री सावित्री खेतवर्णिका। कृष्णा सरखती ज्ञेया सन्ध्यालयमुदाहृतम् ॥ १ ॥ पूर्बा सध्या तु गायत्री सावित्री मध्यमा स्मृता । या भवेत्यश्चिमा सन्ध्या सा विज्ञेया सरखती ॥ २ ॥ नोदकस्थो जयेहिमो मायौं वेदमातरम् ।

·४६ यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । Bene अग्नित्रयीमुखी यस्मात्तस्मादुस्थाय तां जपेत् ॥ ३ ॥ मनोमध्ये स्थितं मन्त्रं मन्त्रमध्ये स्थितं मनः। मनोमन्वसमायुक्तमतच्च जपलक्षणम् ॥ ४ ॥ जपे तु त्रिपदा ज्ञेया अर्चने च चतुष्पदा । दश जता तु सा देवी दिनपापप्रणाशिनी। शतं जप्ता तु सा देवी पातकेभ्यः समुद्धरेत् ॥ ५ ॥ ॐकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवस्तदनन्तरम् । खः गायनी च प्रणवः जपो ह्ययमुदाहृतः ॥ ६ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॐ। [टीका- सुवर्ण स्तेयकविप्रो ब्रह्महा गुरुतल्पगः । सुरापश्च विशुध्येत लक्षजयो न संशयः॥१॥ दशभिर्जन्मजनितं शतेन च पुराततम् । त्रियुगन्तु सहस्रेण गायत्री हन्ति पातकम् ॥ २ ॥ तर्जन्यग्रेण वा मध्ये यो जपेत्स तु पापकृत् । चत्वारि तस्य नश्यन्ति रूपं विद्या यशो बलम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मचारी रटहस्थो वा शतमष्टोत्तरं जपेत् । यतिर्वा वानप्रस्थो वा अष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ४ ॥ पवखेव जपं कुर्यात् रेखायां न कदाचन । सावित्री मनसा ध्यात्वा जपं कुर्य्याविचक्षणः ॥ ५ ॥ जपो हि द्विगुणः प्रोतो वाचिको मानसो भवेत । मानसो मोक्षदश्चैव वाचिको मारण: स्मृतः ॥ ६ ॥ जिहाजपः शतगुणं सहनं मानसो भवेत् ।

·सन्ध्यापद्धतिः। अमुल्यग्रेण यज्जप्तं यज्जतं मैरुलङ्घने । व्यग्रचित्तेन यज्जप्तं तत्सवं निष्फलं भवेत ॥ ७ ॥ मनसा चिन्तयेन्मन्त्रं जिह्वौष्ठं नैव चालयेत् । न कम्पयेच्छिरोग्रीवं दन्तानैव प्रकाशयेत् ॥ ८॥ सुवर्ण जीवपुत्वञ्च शङ्ख पद्मं मणिं तथा । कुशग्रन्थिञ्च रुद्राक्षमक्षमाला प्रकीर्तिता ॥ ८ ॥ हस्तसंख्याकृताज्जप्यात्सुवर्णैर्दशधा फलम् । शतधा शङ्खमणिभिः स्फाटिकैस्तु सहस्रधा ॥ १० ॥ कुशग्रन्थमा लक्षगुणं जपस्य च फलं भवेत् । रुद्राक्षरयुतं तस्मात्यमार्नियुतं भवेत् ॥ ११ ॥ जीवपुत्रेण चानन्तं फलं स्यान्मन्त्रजापिन: । अकारादिक्षकारान्ता अक्षमाला प्रकीर्तिता ॥ १२ ॥ क्षान्तं मेरुमुखं तत्र कल्पयेन्मुनिसत्तमः । अनया सर्वमन्त्राणां जपः सबसमृद्धिदः ॥ १३ ॥ इति व्यास:।] अथ गायत्यर्थमाह। देवस्य सवितुर्वर्णों भर्गमन्तर्गतं विभुम् । ब्रह्मवादिन एवाहुर्वरेण्यञ्चास्य धीमहि ॥ १ ॥ चिन्तयामो वयं भगं धियो यो नः प्रचोदयात् । धम्मार्थकाममोक्षेषु बुद्धिवृत्तिः पुन: पुन: ॥ २ ॥ बुद्धेश्चीदयिता यश्च चिदात्मा पुरुषो विराट् । वरेणीयं वरेण्यञ्च जन्मसंसारभीरुभिः ॥ ३ ॥ आदित्यान्तर्गतं वर्गों भर्गाख्यं तन्मुमुक्षुभिः । जन्ममृत्युविनाशाय दुःखस्य त्रितयस्य च ॥ ४ ॥ ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । ध्यानेन पुरुषो यश्च द्रष्टव्यः सूर्यमण्डले । यत्रार्थमपि चैवायं ज्ञापयेहेवमेव हि ॥ ५ ॥ तेन तत्सवितु: वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्र- चोदयात् इत्यर्थः । यहा देवस्य सवितुः भगरूपमन्तर्यामि ब्रह्म वरणीयं वरेण्यं जअमृत्युभीरुभिः तद्दिनाशाय उपासनीयम् धीमहि प्रागुक्तेन सोऽहमस्मीति । अनेन भर्ग: सर्वान्तर्यामि सर्वेषां संसारिणां धियो बुद्दीः प्रचोदयात् धर्ममार्थकाममोक्षेषु प्रेरयेदित्यर्थः । अनामिकादयं पर्व कनिष्ठादिक्रमेण च । तर्जनीमूलपर्यन्तं करमाला प्रकीर्तिता ॥ १ ॥ प्रातर्नाभौ करं कुर्यात् मध्याह्ने हृदि पाणिना। सायं नासाग्रतः कुर्यगत त्रिसन्ध्यं जपकमणि ॥ २ ॥ पूर्वा सन्ध्या सनक्षत्रा मध्या शोषस्थिते रखी। रविनक्षत्रयोर्मध्ये सायं सन्ध्या प्रकीर्तिता ॥ ३ ॥ अथ जपसमर्पणम् । ॐ गुह्यातिगुह्यगोली त्वं ग्टहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देवि त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि ॥ ४ ॥ ॐ गायत्रो नमः इति जपं समय कृताञ्जलिः पठेत् । ॐ तुरीयपदस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः यजुः परमाया देवता मोक्षार्थे विनियोगः । ॐ गायत्यस्येकपदी हिपदी विपदी चतुष्पद्यपद्यसि न हि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शिताय पदाय रजसे सांवदोम् । ॐ महेशवदनोत्पन्ना विष्णोईदयसंस्थिता । ब्रह्मणा समनुज्ञाता गच्छ देवि यथेच्छया । इति गायत्रीं विसज्जयत ।

·सन्ध्यापद्धतिः । । अथ मूर्षिविधिः । ॐ सूर्याय नमः, इदं सूर्याय । ॐ प्रजापतये नमः, इदं प्रजापतये। ॐ अग्नये नमः, इदमग्नये । इति जलमध्ये अञ्जलित्रयं दद्यात् । ततोऽग्ने अष्टदला- कृतिमण्डलं लिखित्वा तत्र सूर्य्याधं दद्यात् । ॐ एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्यते । अनुकम्पय मां भक्त्या राहाणा, दिवाकर ॥ १ ॥ ॐ हंसः शुचिषदसुरन्तरीक्षसद्धोतावेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषहरसदृतसहयोमसदना गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहत् ॥ ॐ घृणि: सूर्य आदित्य ॐ श्रीसूर्याय नमः । इति सूर्याविधिः। ॐ तच्चक्षुरिति मन्लेण अर्घावशेषं जलं चक्षुषोर्मेलयेत् । ततः सूर्यनमस्कारः। ॐ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगप्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरचिनारायणशङ्करात्मने ॥ १ ॥ ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः । केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटी हारो हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ २ ॥ ॐ नमस्ते ब्रह्मरूपाय नमस्ते विष्णुरूपिणे । नमस्ते रुद्ररूपाय नमस्तुभ्यं त्रिमूर्तये ॥ ३ ॥ [टीका- हंस इति हन्ति सततं गच्छतीति हंसः। शुचौ अग्निमण्डले सीदतीति शुचिषत् । वसुस्तेजोरूपः । अन्तरीक्षे आकाशे सीद- तीति अन्तरीक्षसत । होता मन्त्रेण देवानामाह्वाता । अवेदिषत्

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
यज्ञवेद्यामध्वर्युरूपेण सोदतीति । अतिथिरनित्यस्थितिः नित्य
भ्रमणशीलः । दुरोण गृहे सीदतीति गृहस्थरूपेणेति दुरोणसत् ।
नृषु मनुष्येषु जीवात्मतया सीदतीति ऋषत् । वरेषु स्वर्गादुत्वष्ट-
स्थानेषु देवादिरूपेण सीदतीति वरसत् । ऋते सत्ये महाभूत-
समूहे सीदतीति परमात्मतयेति ऋतसत् । व्योममाकाशं तत्र
ज्योतिर्मण्ड लतया सीदतीति व्योमसत् । अप्सु अग्निरूपेण
जायत इति अना: । गवि पृथिव्यामण्डजादिरूपेण जायत
इति गोजाः । ऋते सत्ये सत्यकथने सति यज्ञरूपण जायत
इति ऋतजा: । अद्री सुवर्णादिरूपण जायत इति अद्रिजाः ।
ऋतं सूक्ष्मम् ।
वृहहयापि। अनेन सर्वात्मकतया ब्रह्मरूपेण
आदित्यरूपेण स्तूयत इति ।]
योऽन्यत्र कुरुते यत्न धम्मकायें हिजोत्तमः
विहाय सन्ध्यां प्रणतिं स याति नरकायुतम् ॥ १ ॥
इति मनुः।
न तिष्ठति नु यः पूवी नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् ।
स शूद्रवहहिष्कार्यः सर्वस्माहिजकर्मणः ॥ १ ॥
इति दक्षः।
एतत्सन्ध्यात्रयं प्रोक्तं ब्रह्मण्यं यन्न चेष्टितम |
यस्य नास्त्यादरस्तत्र न स ब्राह्मण उच्यते ॥ १ ॥
इति यमः।
सन्ध्यामुपासते ये च सततं संशितव्रताः ।
निईतपातका यान्ति ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ १ ॥
प्रातः सात्वा तु यो विप्रः सन्ध्योपासनतत्परः ।
सप्तजन्मार्जितं पापं बिभिवयंपोहति ॥ २ ॥

·गायत्रीमुद्राः।
विप्रो वृक्षो मूलतस्तस्य सन्ध्या वेदः शाखा धम्मकम्माणि पत्रम्।
तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम् ॥ ३॥
त्वमेव ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः ।
खमेव चात्मा भगवान् चरस्य स्थावरस्य च ॥ ४ ॥
ॐ गायत्री नमः।
इति सन्ध्याविधिः समाप्तः ।
अथ गायत्याबाहनाय चतुर्विंशतिमुद्राः ।
सम्मुखं सम्मुटञ्चैव विदितं विस्तृतं तथा ।
हिमुखं त्रिमुखञ्चैव चतुःपञ्चमुखं तथा ॥ १ ॥
षड्मुखोऽधोमुखञ्चैव व्याप्तिमञ्जलिकं तथा ।
शकटं यमपाशञ्च ग्रन्थितञ्चोन्मुखोन्मुखम् ॥ २ ॥
हाभ्यां सम्मुष्टिकञ्चैव मत्स्यकूम्भवराहका: ।
सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुहरं पल्लवं तथा ॥ ३ ॥
एता मुद्राः प्रकर्त्तव्या गायत्या जपकम्मणि ।
मुद्रा एता न जानाति गायत्री तस्य निष्फला ॥ ४ ॥
अथ चतुर्विंशतिमुद्रालक्षणमाह ।
आकुञ्चिताङ्गुलिकरी संयुतौ सम्मुखं भवेत् ।
कोषाकारं सम्मुटं स्यादिदितं विस्तृतं भवेत् ॥ १ ॥
विस्तीणी विततौ हस्तावन्योऽन्याङ्गुलिसंयुती।
कनिष्ठानामिकायुती हस्तौ दो विमुखं भवेत् ॥ २ ॥
तदेव मध्यमायुक्त त्रिमुखं परिकीर्तितम् ।
तदेव तर्जनीयुक्तं चतुर्मुखमुदीरितम् ॥ ३ ॥
तदेव स्यात्पञ्चमुखं मिलिताङ्गुष्ठिकां यदि ।
तदेव षड्मुखं प्रोक्तं यद्यनिष्टकनिष्टकम् ॥ ४ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकम्यञ्चतिः ।
अधोमुखयुतौ हस्तौ वधोमुखमुदीरितम् ।
व्यापकाञ्जलिका यस्माहवावङ्गुष्ठको युतौ ॥ ५ ॥
अङ्गुष्ठदयसंयुक्त मुष्टियमधोमुखम् ।
भवेद्यदि तदेवाहुः शकटं मुनिसत्तमाः ॥ ६ ॥
मुष्टिखा करौ योज्यौ तर्जन्यो सम्प्रसार्य च ।
आकुञ्चिताग्रौ संयोज्य यमपाशं विदुर्बुधाः ॥ ७ ॥
अन्योऽन्यायतसंश्लिष्टदशाङ्गुलिकरावुभौ ।
अन्योऽन्यमपि बनीयात् ग्रन्धितं परिकीर्तितम् ॥ ८॥
कत्वा करौ सम्मुटको पूर्व वामकरं सुधोः ।
अधोमुखेन दक्षेण योजयेत्सम्मुखोन्मुखम् ॥ ८ ॥
अधःकोषाशतिकरी विलम्ब कोविदा विदुः ।
युतं मुष्टियञ्चैव सम्याष्टिकमीरितम् ॥ १० ॥
अधोमुखो वामकरस्तादृशो दक्षिण: करः ।
पृष्ठदेशे समानान्ता मत्स्य मुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ११ ॥
अन्योऽन्यानामिकामध्यमन्योऽन्येनापि संस्पृशेत् ।
कनिष्ठिकायुतञ्चैव कूम्ममुद्रा समीरिता ॥ १२ ॥
तर्जनी दक्षहस्तस्य वामागुठे निवेश्य च ।
हस्तेन हस्तं बनीयाल्कोलमुद्रा समीरिता ॥ १३ ॥
मुष्टिं कत्वा वामहस्तं मध्यमन्तु प्रसार्य च ।
निवेशयेद्दामकक्षे वाराही सा समीरिता ॥ १४ ॥
प्रसारिताडलिकरौ समीपं कर्णयोनयेत् ।
सिंहाक्रान्तं समुदितं गायत्रीजपतत्परैः ॥ १५ ॥
दर्शयेच्छ्रोत्रयोर्मध्ये हस्तावङ्गुलिपञ्चको ।
महाक्रान्ता भवेन्मुद्रा गायत्रीहृदयङ्गता ॥ १६ ॥

·गायत्रार्थः। । तज्जनीकृतहस्तस्य वामे करतले न्यसेत् । बनीयादामहस्तेन मुहरं समुदाहृतम् ॥ १७ ॥ दक्षिणेन करेणैव चलिताङ्गुलिना शिरः । वदनाभिमुखे चैव पल्लवं मुनिभिः स्मृतम् ॥ १८ ॥ अथ गायत्रीविसर्जनमुद्रालक्षणम् । सुरभि ज्ञानयोनिञ्च छत्रं कूम्मञ्च पङ्कजम् । लिङ्गं नियापकञ्चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् ॥ १ ॥ इति गायत्रीविसर्जनमुद्रालक्षणम् । अथ गायत्यर्थोऽत्र लिख्यते। यथा मन्त्र:-ॐ भभुवः खः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गों देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। ॐ इति ॐकारगम्यं भर्भुवः खः इति भूर्भुवःस्वर्जनकं तत् इति विराट् पुरुषः ईश्वरः स सवितु- देवस्य वरेण्यं भर्गः श्रेष्ठतरप्रकाश: तेजोरूपः यः नः अस्माकं धियः बुद्धी: प्रचोदयात् धमार्थकाममोक्षेषु बुद्धेः प्रेरकः सोऽहं जीवः इति लक्ष्यः धीमहि इति ध्यायेम । पूर्वोक्तप्रकारेण यः ॐकारगम्यः भूर्भुवःस्वर्जनकः विराट पुरुषः ईखरः सवितुर्देवस्य मण्डलान्तर्गतः श्रेष्ठतरः प्रकाशक: तेजोरूपः अस्माकं धर्मार्थकाममोक्षेषु बुद्धेः प्रेरक: सोऽहमिति चिन्तयाम इत्यर्थः । सोऽहं हंसः इत्यर्थः । ॐकारगम्यम् इतः यतः ॐकारः सोऽहमर्थः इति अत: सोऽहं हंसः इत्यर्थः । एतेन शुद्धचैतन्यात्मकं ब्रह्माहमस्मीति जीवब्रह्मक्यचिन्तनमेव पर्याव- सितम्। तत्र सामर्थ्याभावे ध्येयः सदेति प्रभृतयः । मन्त्रार्थस्तु अस्यार्थः । ।

·५४ यजुर्वेदीय नित्यकम्मपद्धतिः । निराकारोपासना। आदित्यमण्डलमध्यस्थितनारायणध्यानं साकारोपासना। साकारनिराकारोपासनाइयमेकदा कथितम् । तत्रायमर्थः-ब्रह्मप्रतिपादके अस्मिन् गायत्रीमन्चे देवी गायत्री प्रकृतिः छन्दः पुरुषो हि नारायण: प्रकृतिपुरुषयोरैक्यं मुक्तिः अत: सोऽहमिति गायत्री स्वरूपोऽहमिति भावयित्वा तद्रूपेणापि गायत्रीस्वरूपेणापि तेजांसि आदित्यमण्डलान्तःस्थनारायण- तेजांसि प्रविश्य तयोः प्रकृतिपुरुषयोरैक्यभावनया स्वयं निर्गुण ईखरो भवति तत्तेजसि प्रविशेदिति वचनस्यायमर्थः । तथाच- यथादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १ ॥ इति भार्गववचनम् । हृदाकाशेषु यो जीवः साधकैरुपगीयते । स च आदित्यरूपेण वहिर्नभसि राजते ॥ २ ॥ ब्रह्मणि प्रविशतीत्यर्थः । गायत्री प्रकृतिज्ञेया ॐकारः पुरुषः स्मृतः । तस्मादुभयसंयोगाज्जगत्सवं प्रवर्त्तते ॥ ३ ॥ इति गायत्रार्थः। भगवन्देवदेवेश गायत्या गतिमुत्तमाम् । सर्वविद्यापरश्रेष्ठां ब्रूहि त्वं करुणानिधे ॥ १ ॥ ब्रह्मोवाच । शृणुध्वं मुनयः सबै धम्मार्थकाममोक्षदा । किञ्चिज्जता च गायत्री पुनाति भुवनत्रयम् ॥ २ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुर्वरेखं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न: प्रचोदयात् । ।

·गायत्रार्थः ।
ॐ इति ॐकारगम्यम् ।
ॐकारप्रभवा वेदा ॐकारप्रभवाः सुराः ।
ॐकारप्रभवं सर्व जगदेतच्चराचरम् ।
अचरात्मचरं जातं यथाग्नौ विस्फुलिङ्गका: ॥ १ ॥
ॐकारगम्यः नादः नादान्ते ज्योतिन्मयः सर्वदर्शनीयः
खेच्छया अनन्तकोटीब्रह्माण्डा: करणीयाः पालनीयाः संहर-
णीयाः ब्रह्मखरूपोऽस्ति तस्माद्भूर्भुवः स्वः सत्त्वरजस्तमोमयं
ब्रह्मविष्णुशिवात्मकं चिन्तय गुणत्रयस्य एकत्र सवितुहारण
उपासनीयः तत्सवितुः देवस्य भर्ग: धीमहि वरेण्यं यः नः धियः
प्रचोदयादिति भर्गः श्रेष्ठतरप्रकाशकतेजः धीमहीति ॐकार-
गम्यध्यानम् अखण्डचैतन्यात्मकं वरेण्यं प्रार्थनीयं तत्सवितुर्देवस्य
यत्
श्रेष्ठतरप्रकाशकतेजः अखण्डचैतन्यात्मकं प्रार्थनीयम्
धम्मार्थकाममोक्षेषु नः अस्माकं धियः बुद्धीः प्रचोदयात् प्रेरक:
सोऽहं हंसः इति आत्मलेन चिन्तय ।
एवं मन्त्राथं ध्यात्वा शुद्ध-
चैतन्यात्मकं ब्रह्माहमस्मीति ज्ञात्वा सर्वमेव पर्यवसितम् । एव-
मुक्तस्वरूपो भूत्वा तिष्ठति यदा मायान्धकारो भूत्वा मन्त्र ज्ञान-
व्यलोकं भवति तदा साकारब्रह्मध्यानं ध्येयः सदेति प्रकाशितं,
तहि यदा तु मायान्धकारो भूत्वा मन्त्रज्ञानं न भवतीति तदा
साकारब्रह्मध्यानेन मोक्षफलं कस्मात्तदाह मन्त्रस्य महिनि
विधानकल्पनावशात् यस्य कस्य मन्त्र ज्ञानं जातं दृढ़ात्मा भूत्वा
ब्रह्मवाहमिति भाव्यते तेन तत्साकारः भवतु ।
केन प्रकारण
सोऽपि दर्शनीयो भवति तदाह ।
गायत्री प्रकृतिर्जेया ॐकारः पुरुषः स्मृतः ।
तस्मादुभयसंयोगाज्जगत्सर्वं प्रवर्तते ॥ १ ॥

·यजुबंदीयनित्यकम्मपद्धतिः । योऽपि मन्लार्थ ज्ञायते तस्य गायत्री प्रकृतिः सोऽपि नारा- यण: तयोरेकले आनन्दत्वादखण्डज्ञानं भवति तत्तु मोक्षफलम् । स साकारब्रह्मपुरुषः सवितुर्मण्डलमध्ये संसारमण्डलमध्ये यः स सेव्यः । ये योगमार्गेण तं दर्शनीयम् आकासिता भवन्ति ते दर्शनं लभन्ते यस्य दर्शनेन दिव्यज्ञानानन्दं जायते स्वभावनया चतुर्विधनुक्तिं लभन्ते । हृदाकाशेषु यो ज्ञात्वा साधकैरुपगीयते । सोऽहमादित्यरूपेण वहिनभसि राजते ॥ १ ॥ स वा अयमात्मा ब्रह्म ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म आपो ज्योतीरसो- ऽमृतम् । ब्रह्मविज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्याह भगवान् गायत्यर्थम् । सत्वतत्त्वं रजस्तत्त्वं पुरुषप्रकृतिरूपतः । तयोरैक्ये समुत्यने आनन्दो मोक्ष उच्यते ॥ १ ॥ इति गायत्रार्थः समाप्तः । अथ गायत्रौशापविमोचनमन्त्री लिख्यते । - ॐ अस्य श्रीब्रह्मशापविमोचनमन्त्रस्य निग्रहानुग्रहकर्ता प्रजापति ऋषिः कामदुधा गायत्री छन्दः ब्रह्मशापविमोचनी गायत्रीशक्तिर्देवता ब्रह्मशापविमोचनार्थे विनियोगः । ॐ गायत्री ब्रह्मोत्युपासिता यद्रूपं बहुविदो विदुस्तां पश्यन्ति धीराः सुमनसा वाचमग्रतः ब्रह्मशापविमुक्तो भव । १ । ॐ अस्य श्रीविश्वामित्रशापविमोचनमन्वस्य नूतनसृष्टिकर्ता विश्वामित्र ऋषिः वाग्दुहा गायत्री छन्दः भुक्तिमुक्तिफलप्रदा विश्वामित्रदीपनी सावित्रीशक्तिर्देवता विश्वामित्वशापविमोच- नार्थे विनियोगः ।

·गायत्रीशापविमोचनम् । ५७ ॐ सावित्री भजाम्यग्निमुखौं विश्वगभी यदुद्भवां देवा- चक्रिरे विखसृष्टिं तां कल्याणी मिष्टकरौं प्रपद्ये यन्मुखानिःस्तो अखिलवेदगर्भः विश्वामित्रशापविमुक्ता भव । २ । ॐ अस्य श्रीवसिष्ठशापविमोचनमन्त्रस्य शापानुग्रहकर्ता वसिष्ठ ऋषि: उद्भवा गायत्री छन्दः वसिष्ठानुग्रहीता सरखती देवता वसिष्ठशापविमोचने विनियोगः । ॐ तत्त्वा यामि चाचाश्वग्नितो धियांसो ध्यायन्ति विष्णो- रायुधानि बिधते यशसेऽजनीस्तु तासौ परमञ्च शश्वद्गायत्री- मामेदुरनूत्तमञ्च धाम सोऽहमैक्यमहं ज्योतिरहमर्कमहं शिवः आत्मज्योतिरहं शुलः शुक्लज्योतिरहं समं वसिष्ठशापादिमुत्ता भव | ३ । ततो योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् । इति गायत्रीशापविमोचनमन्वः । मतान्तरे। ॐ अस्य श्रीब्रह्मशापविमोचनमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः काम- दुघा गायत्री छन्दः ब्रह्मानुग्रहशक्तिर्देवता णी वीजं यं शक्तिः ब्रह्मशापविमोचने विनियोगः । ॐ क्षामित्यादि षडङ्गन्यासः । ॐ गायत्री ब्रह्मेत्युपासितं तद्रूपं ब्रह्मणो विदुः । तां पश्यन्ति च ये धीराः सुमना वाचमुग्रतः ॥ ॐ देवि गायत्रि त्वं ब्रह्मशापाहिमुता भव । ॐ हौं जू हंसः । ॐ भूस्तत्सवितुर्वरेण्यं सहं जूं हौं । ॐ ह्रौं जूं हंस: ॐ। ॐ भुवः भर्गो देवस्य धीमहि सहं जूं ह्रौं ॐ । ॐ हो जू हंसः । ॐ स्वः धियो यो नः प्रचोदयात् सह जू हौं ॐ।।

·५८ यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । ॐ ॐ अस्य श्रीविश्वामित्रशापविमोचनमन्त्रस्य विश्वामित्र ऋषिः वाग्दुहा गायत्री छन्दः नूतनसृष्टिकर्ता विश्वामित्र ऋषि- रनुग्रहशक्तिर्देवता णी वीजं यं शक्तिः विखामित्रशापविमोचने विनियोगः । ॐ क्षामित्यादि षडङ्गन्यासं कुर्य्यात् । गायत्री भजामि अग्निमुखों विश्व रूपां यदुद्भवां देवाश्चक्रिरे 'विश्वसृष्टिं तां कल्याणीमिष्टकरौं प्रपद्ये यन्मुखानिःसृतोऽखिल- वेदगी देवि गायत्रि वं विश्वामित्र शापाहिमुक्ता भव । गायत्रीशापमुकीलय हूं फट् स्वाहा । ॐ ह्रौं जूं हंसः । ॐ भूः ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं सहं जंगों ॐ । हौं जं हंस: । ॐ भुवः ॐ भर्गो देवस्य धीमहि सहं जूं ह्रौं ॐ । ॐ ह्रौ जूं हंसः । ॐ खः धियो यो नः प्रचोदयात् सहं जूं हों ॐ । २ । ॐ अस्य श्रीवसिष्ठशापविमोचनमन्त्रस्य वसिष्ठ ऋषिः अव्यक्त गायत्री छन्दः वसिष्ठानुग्रहशक्तिर्देवता णी वीजं यं शक्तिः वसिष्ठशापविमोचने विनियोगः । ॐ क्षामिति षडङ्गन्यासं कुर्यात् । ध्यानम्-अग्निोतिरहं शुलं शुक्लज्योतिरहं शिवः । आत्मज्योतिरहं शुक्ल शुलज्योती रसो महान् ॥ अमृत अमृतोद्भवे अमृतवर्षिणि अमृतं स्त्रावय वाहा। ॐ ह्रौं जूं हंसः इति पूर्ववत् । ॐ अहोमही दिव्ये सन्दधामि सरस्वति अजर अमरे बहुरूपे नमोऽस्तु ते। वसिष्ठशापाडिमुक्ता भव। ३। इति जले अचं निक्षिपेत् । दश प्रणवं पठेत् । इति गायत्रीशापविमोचनम् ।

·गायत्रीभाष्यम् ।
शापमुक्ता हि गायत्री चतुर्वर्गफल प्रदा।
अशापमुक्ता गायत्री चतुर्वर्गफलान्तका ॥
इति गायत्रीरहस्योलम् ।
अथ गौतमौवतन्त्रोक्तगायत्रौभाष्यम् ।
ॐकारस्य निरूपन्तु खेतं पीतञ्च लोहितम् ।
चक्षुर्दृष्टञ्च यत्पापमोङ्कारो दहति क्षणात् ॥ १ ॥
तकारश्चम्पको वर्णः ब्रह्मविष्णुशिवाचितः ।
ब्रह्महत्याकृतं पापं तकारो दहति क्षणात् ॥ २ ॥
सकार: खेतवर्णस्तु केशवेन सदाचितः ।
गोवधस्य कृतं पापं सकारो दहति क्षणात् ॥ ३ ॥
विकारो लोहितो वर्णः शङ्करेण सदाचितः ।
स्त्रीवधस्य कृतं पापं विकारो दहति क्षणात् ॥ ४ ॥
तुकारो लोहितो वर्ण: शक्रेणैव सदाचितः ।
वर्णस्तेयकृतं पापं तुकारो दहति क्षणात् ॥ ५ ॥
वकारो लोहितो वर्णः ग्लुतवर्णैः सदाचित:
अन्नपानकृतं पापं वकारो दहति क्षणात् ॥ ६ ॥
रकारो लोहितो वर्णः सदादित्येन चार्चितः ।
गुब्बङ्गनाकृतं पापं रेकारी दहति क्षणात् ॥ ७ ॥
णीकारः क्षीरवर्णः स्यात्यावत्या च सदार्जितः ।
भक्ष्याभक्ष्यकृतं पापं णीकारी दहति क्षणात् ॥ ८ ॥
यकारी धूम्रवर्णस्तु धरणीधरपूजितः ।
शूद्रानभाजनं पापं यकारी दहति क्षणात् ॥ ८ ॥
भकारः केतकीवर्णः प्रजापतिसदाचितः ।
संसर्गस्य कृतं पापं भकारी दहति क्षणात् ॥ १० ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्दतिः । । !कारः कञ्चवर्णश्च वृहस्पतिसदाचितः । गुरुनिन्दाकृतं पापं !कारी दहति क्षणात् ॥ ११ ॥ देकारी मालतोवर्ण: नित्यं शशिसदार्चितः । भ्राटदारलतं पापं देकारी दहति क्षणात् ॥ १२ ॥ वकारः शुक्लवर्णश्च वरुणेन सदाचितः । पशुहत्याकृतं पापं वकारी दहति क्षणात् ॥ १३ ॥ स्वकारः काञ्चनाभस्तु महेखरसदाचितः । पिटहत्याकतं पापं स्यकारी दहति क्षणात् ॥ १४ ॥ धीकारी मेघवर्णश्च यमराजसदाचितः । योनिदेशकृतं पापं धीकारी दहति क्षणात् ॥ १५ ॥ मकारस्ताम्रवर्णस्तु कन्दर्पण सदाचितः । मिथ्यालापकतं पापं मकारी दहति क्षणात् ॥ १६ ॥ हिकारी बनसोवर्ण: अग्निदैवतपूजितः । शाणभक्षवतं पापं हिकारी दहति क्षणात् ॥ १७ ॥ धिकारो पाण्डुवर्णः स्यादर्चितो मुनिभिः सदा । प्रतिग्रहलतं पापं धिकारो दहति क्षणरत् ॥ १८ ॥ योकारस्ताजवर्णस्तु योगिभिः सर्वदाचितः। खकायेन छतं पापं योकारो दहति क्षणात् ॥ १८ ॥ योकारो मौक्तिको वर्ण: सदा शक्रेण पूजितः । सङ्कल्पितलतं पापं योकारो दहति क्षणात् ॥ २० ॥ नकारो रुद्रवर्णः स्यादीशानेन सदाचितः । जलयानकतं पापं नकारो दहति क्षणात् ॥ २१ ॥ प्रकारो हिगुलाभस्तु मन्मथेन सदाचितः । अगम्यागमनं पापं प्रकारो दहति क्षणात ॥ २२ ॥ ॥

·गायत्रीयन्त्रलक्षणम् ।
चोकारः सिन्दूराभश्च त्वनलेन सदाचितः ।
अत्युत्कष्टकृतं पापं चोकारी दहति क्षणात् ॥ २३ ॥
दकारो जम्बुवर्णश्च शशिना सर्वदाचितः ।
नानायोनिकृतं पापं दकारी दहति क्षणात् ॥ २४ ॥
याकारी रतवर्णश्च सदाशिवसदाचितः ।
मित्रामित्रकृतं पापं याकारी दहति क्षणात् ॥ २५ ॥
भाष्येन गौतमीयेन गायत्रौं पठते हिजः ।
इहस्थो वा परस्थो वा सर्वत्र सुखमाप्नुयात् ॥ २६ ॥
अथ गायत्रीयन्त्रलक्षणम् ।
शो शिवशानुकोणविलसरादिषटकर्णिक
वखनं शरयुग्म की शरयुतं पत्रे त्रिवर्णमेनोः ।
चूड़ामन्चतुरीयवेषितमनुं क्ष्माकोणान्वितं
गायत्याः कथितं महत्प्रभृतिभिर्यन्वञ्च दीक्षाङ्गितम् ॥ १ ॥
प्रथमञ्च त्रिकोणं स्याद्वितीयं कर्णिकाइतम् ।
तहाोऽष्टदलं पद्मं तबाह्ये चैव वृत्तकम् ॥ २ ॥
तहाह्ये वसुकोणं स्यात्पृथिवीलाञ्छनं स्मृतम् ।
चतुर्दिक्षु चतुहारं चतुर्वेदेन संयुतम् ॥ ३ ॥
रथालतिं ततः कला चक्राभ्यान्तु विभूषितम् ।
अग्निसोमात्मकं वीजं चक्राभ्यां विन्य सेदुधः ॥ ४ ॥
अनन्तं सर्पराजानं रथरज्जुञ्च संस्मरेत् ।
रथाकतिं तथालिख्य मण्डलं परिकल्पयेत् ॥ ३ ॥
अनेनैव प्रकारेण हात्रिंशल्लक्षणस्य च ।
अग्निरूपी भवेदिप्रो वचनञ्चाशु सिहाति ॥ ६ ॥

·यजुर्वेदीय नित्यकर्मपद्धतिः । शताक्षरं न्यसेद्यन्त्र गायत्रीं वेदमातरम् । सम्पूजयित्वा यो धीमान्म मुक्तो नात्र संशयः ॥ ७ ॥ अथ गायत्रीयन्वव्याख्या लिख्यते । प्रथमच त्रिकाणं स्यादिति । वर्णरोप्यताम्रनिम्मितपाने वर्णादिशलाकया त्रिकोणाकाररेखां विलिखेत् । हितीय- मिति-लिखितत्रिकोणाकाररेखोपरि अपरत्रिकाणाकाररेखां कुर्यात् । अर्थात् षट्कोणं कारयेत् । कर्णिकावृतमिति-षट- कोणं बलयाकाररेखया वेष्टयेत् । तद्दाह्येऽष्टदलं पद्ममिति बलयाकाररेखोपरि अष्टदलकमलं लिखेत् । तहाटे चैव वृत्तकमिति-अष्टदलकमलोपरि पूर्ववदलयाकाररेखामाचरेत् । तत: अनन्तं रथरज्जु कल्पयेत् । आद्यन्तु कर्णिकास्थानमिति षट्कर्णिकासु भूरादिसत्यपर्यन्तं षट व्याहृतयो लेख्याः । मध्ये सत्यमिति लेखनीयम् । तदूचकेशरस्थाने अकारादिषोड़श- खरान् दिदिक्रमेण विलिखेत् । तदुपरि पत्रमूलेषु कादि- वर्गान् क्रमेण विलिखेत् । पत्रमध्येषु ॐकारवर्जितत्रिपदां गायत्री नित्रिकामेण लिखेत् । वमुकोणषु आपो ज्योती- रसोऽमृतम् इत्यादिवर्णपर्यन्तं तानि षोड़शाक्षराणि हिड्वि- क्रमेण लिखेत् । ततस्त्रिकोणेषु ॐकारत्रितयं लिखेत् । ततः परोरजसे सांवदोम् इत्यष्टौ वर्णान् । अन्य ग्रन्थश्रुतलाइसुकोणाष्ट- सन्धिषु अष्टाक्षराणि लेख्यानि । तत: वनिसोमात्मकं वीज चकाभ्यां न्यसेत् । चतुहार चतुर्वेदान् न्यसेत् । अनेनेदं गायत्रीयन्त्रं यो जानाति स सर्वपापैर्न लिप्यते । इति पञ्चरात्रोतागायत्रीयन्वनिर्णयः । - ·अथ शताक्षरा गायत्री। अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ अं अः (१६) । हों (१)। भूर्भुवः स्त्र: (४)। तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्थ धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् (२४)। आपो ज्योतीरसो- ऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरों (१६)। परोरजसे सांवदों (८) । ॐ ॐ ॐ ॐ (४)। ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यं (१२) । ॐ ऋक् ॐ यजुः ॐ साम ॐ अथर्व (१३)। र (१)। ठ (१)। समष्टि १०० । इति शताक्षरा गायत्री। अथ गायत्रीवहिर्जपविधिः । । । - आसनशुद्धयादिकं कृत्वा गायत्रीयन्ले जले वा आवाह्य प्राण- प्रतिष्ठां कुर्यात् । तद्यथा । ॐकारस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्री छन्दः अग्निर्देवता सर्वकारम्भे विनियोगः । ॐ खं ब्रह्मत्यादि-ब्राह्मणं ध्यात्वा प्रणवन्यासं कुर्यात् । ॐ अं सत्त्वगुणात्मने नमः नाभौ । ॐ उं रजोगुणात्मने नमः हृदये । ॐ मं तमागुणात्मने नमः मूटिं। इति प्रणवन्यासः । १॥ ॐ सप्तव्याहृतीनां प्रजापति ऋषिः गायत्रुणिगनुष्टुहती- पतित्रिष्टुअगत्य: छन्दांसि अग्निवायुसूर्यवृहस्पतिवरुणेन्द्रविश्वे- देवा देवताः प्राणायामे विनियोगः । प्रजापतिलोकानभ्यपतदित्यादि-ब्राह्मणं ध्यावा व्याहृति- गायत्या न्यसेत् । ॐ भूः पादयोः । ॐ भुवः जानुनाः। ॐ ख: कटिप्रदेशे। ॐ महः नाभौ। ॐ जनः हृदये। ॐ तपः कण्ठे । ॐ सत्यं ध्रुवोर्मध्ये । इति व्याहृतिन्यासः । २ । । ।

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
-
।
गायत्या विश्वामित्र ऋषिः गायत्रीच्छन्दः सविता देवता
अग्निमुखमुपनयने प्राणायामे विनियोगः ।
इदं सर्वभूतमित्यादि-ब्राह्मणं ध्यात्वा विपदा गायत्या
न्यसेत् । ॐ अं नमः नाभौ। ॐ उं नमः हृदये।
नमः मूद्धि। ॐ तं नमः पादाङ्गुष्ठयोः ।
ॐ सं नमः
गुल्फयोः । ॐ विं नम: जङ्घयोः। ॐ तुं नमः जानुनाः ।
ॐ वं नमः उर्बोः। ॐ रे नमः गुह्ये । ॐ णों नमः लिङ्ग।
ॐ यं नम: कट्याम् । ॐ ॐ नम: नाभौ। ॐ र्गों नमः जठरे ।
ॐ दें नमः स्तनयोः। ॐ वं नमः हृदये। ॐ स्यं नमः कण्डे ।
ॐ धीं नमः वो। ॐ मं नमस्तालुदेशे। ॐ हिं नमः
ब्राणयोः। ॐ धिं नमश्चक्षुषाः । ॐ यो नमः भ्रुवोर्मध्ये ।
ॐ यो नमः ललाटे। ॐ नः नमः पूर्वमुखे। ॐ गं नमः
दक्षिणमुखे । ॐ चों नमः पश्चिममुखे। ॐ दं नमः उत्तरमुखे ।
ॐ यात् नमः मूर्डि।
इति विपदान्यासः। ३।
ॐ शिरसः प्रजापति ऋषिर्यजुर्ब्रह्माग्निवायुसूर्य्या देवताः
प्राणायामे विनियोगः ।
सशिरस्कां त्रिः पठेदित्यादि-ब्राह्मणं ध्यात्वा चूड़ागायला
न्यसेत् । ॐ आपः पादयोः । ॐ ज्योतिर्गुह्ये ।
लिङ्ग। ॐ अमृतं नाभी। ॐ ब्रह्म हृदये। ॐ भूः कण्ठे ।
ॐ भुवः ध्रुवोर्मध्ये । ॐ खः ललाटे। ॐ महः मूद्धि ।
इति शिरोन्यासः । ४ ।
एवं न्यासचतुष्टयं विधाय पूरककुम्भकरेचकक्रमेय प्राणा-
यामवयं कुर्यात् ।
.

·गायत्रीवहिर्जपविधिः। । ॐ गायत्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्री च्छन्दः सविता देवता णी वीज यं शक्ति: ब्रह्मशीषर्षी रुद्रशिखां विष्णुहृदयाम् अग्नि- मुखों शुलवणां सांख्यायनसगोत्रां कौण्डिन्यप्रवरां त्रैलोक्य- चरणां पृथिवीकुक्षिम् उपनयने विनियोगः । पुनस्त्रिपदागायत्रौं वा इदं सर्वभूतमित्यादि ब्राह्मणं ध्यात्वा अङ्गन्यासं कुर्यात् । ॐ भूः अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ भुवस्तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ स्वः मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यम् अनामिकाभ्यां हूं। ॐ भर्गो देवस्य धीमहि कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति शेषः । त्रिपदागायनया पादहन्दतः मूईपर्यन्तम् प्रत्यक्षरन्यास कुर्यात् । ॐ तत् पादयोः। ॐ सवितुर्जघनयोः। ॐ वरेण्यं कटि- प्रदेश। ॐ भर्गः नाभौ । ॐ देवस्य हृदये। ॐ धीमहि गले। ॐ धियः नासाग्रे। ॐ यः चक्षुषोः । ॐ नः ललाटे। प्रचोदयान्मूदि। पुनः पादपर्यन्तम् । ॐ तमूटि। ॐ सवितुर्भाले । ॐ वरेण्यं कण्ठे। ॐ भर्ग: बाह्वोः । ॐ देवस्य स्तनयोः। ॐ धीमहि हृदि। ॐ धियः नाभौ। ॐ यः गुह्ये । ॐ नः जानुनोः । ॐ प्रचोदयात् पादयोः । एवं विन्यस्य चतुर्विंशतिमुद्रां दर्शयेत् इति । । ।

·DEHIMAINBAERMIND यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । अथ गायत्री-सावित्री-सरखती-व्याहृति- चूड़ानां प्रमाणनिरूपणम्। व्याहृतिहादश वर्णाश्चतुर्विशतिस्त्रिपदा। चूड़ा चतुर्दश ज्ञेया प्रणवं दश योजयेत् ॥ १ ॥ गायत्राटाचरा ज्ञेया सावित्राष्टाक्षरा तथा। सरखती तथा प्रीता जपकण्यु दाता ॥ २ ॥ पूर्वोक्तश्लोकइयस्य विशेषव्याख्या लिख्यते। व्याहृतिगायत्री यथा। भूः भुवः खः महः जनः तपः सत्यम् । इति हादशवर्णा व्याहृतिगायत्री त्रिपदागायत्री यथा। तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचो- दयात्। शेषोलतकारस्तु हलन्तत्वान्न गणनीयः । इति चतुर्विंशत्यक्षरा त्रिपदा । चूड़ागायत्री यथा । पापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वः । इति चतुर्दशाक्षरा चूड़ा। अथ व्याहृविगायत्री सप्तप्रणवयुत्ता अनया रीत्या पठनीया। ॐ भूः ॐ भुवः ॐ खः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यम्। एषा व्याहृतिगायवानविंशत्यक्षरा ।

·गायत्रीध्यानम् । अथ त्रिपदागायत्रयादौ प्रणवयुक्ता पाव्या । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। इति प्रणवयुक्ता चतुर्विशत्यक्षरैषा त्रिपदा। चूड़ागायत्रवादावन्ते पाठ्यैवम् । ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुव: स्वरोम् । इति चतुर्दशाक्षरा चूड़ा। आसां समष्टिः षध्यक्षरा। अथ ध्यानम्। कुन्देन्दुस्माटिकावदातसुतनुः शुभ्रांशुका स्रग्विणी नानाभूषणभूषितानलमुखी मार्तण्डविम्ब स्थिता । रक्तश्यामलशुभपीतचतुरास्था श्खेतराजीवट्टक गायत्री मधुरं सदैव चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्मुखैः ॥ १ ॥ सा देवी कटकाक्षसूत्रकरका शङ्खादि संबिधती शूलं चारुकपालमेवमभयाभीष्टं चतुर्भिः सदा। स्थानेष्वेषु यथोक्तरूपश्रुतिभिमन्वाक्षरैश्चिन्तिता सा देवी प्रपुनातु देवजननी ध्यायेचिलोकेश्वरीम् ॥ २ ॥ एवं ध्यात्वा मानसोपचारैः संपूज्य ततो हृदयं पठित्वा तदनन्तरं जपः, जपान्ते कवचं पठेत् । अथ षध्यक्षरगायत्रीमन्त्री यथा । ॐ भूः ॐ भुवः ॐ खः ॐ महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यम् । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः खरोम् ।

·यजुवेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । इत्यनेन यथाशक्त्या जपेत् । ॐ गुह्यातिगुधगोपनी त्वमिति जपसमर्पणम् । इति वहिर्जपविधिः समाप्तः । अथ यजुर्वेदीयतर्पणम्। ॐ यज्जाग्रत इति मन्त्रस्य प्रजापतिषिः त्रिष्टुप् छन्दो मनो देवता उपस्थाने विनियोगः । ॐ यज्जाग्रतो दूरमुदति दैवं तदु सुप्तस्य तथैवैति दूरम् । गर्म ज्योतिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥ १ ॥ ॐ येन कमण्यपषो मनीषिणो यज्ञे कृण्वन्तु वितथेषु धीराः । यत्यूर्व पक्षमन्तः प्रजानां तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥ २ ॥ ॐ येनेदं भूतं भुवनं भविश्थत्यरिग्टहीतममृतेन सर्वम् । येन यज्ञस्त्रायते सप्त होता तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥ ३ ॥ यबज्ञानमुत चेतो तिश्च यज्योतिरन्तरमृतं प्रजासु । यस्मान् ऋते किञ्च न की क्रियते तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥४॥ यस्मिनवृपच: साम यजूषि यस्मिन् प्रतिष्ठिता रथनाभा विवारा यस्मिंश्चितं सर्वमोतं प्रजानां तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥ ५ ॥ सुषारथिरखानिव यन्मनुष्यान्नेनीयतेऽभीषुभिर्वाजिन इव । हुप्रतिष्ठय यदजिरं जविष्ठं तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥ ६ ॥ ॐ आवष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मत्यञ्च । हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥ ७ ॥ तत: कुशवयं यज्ञोपवीतं राहीला ॐ इषे खोर्जे बा वायक स्थः देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण । ॐ आप्यायध्व- सन्नमा इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा । मा वस्तेन ईषत ·यजुर्वेदीयतर्पणम् । माधशासो ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीर्यजमानस्य पशून् पाहि ॥ वसोः पवित्रमसि। ॐ परमऋषिभ्यो नमः । पुन: गायत्री त्रिवारं पठित्वा कुशत्र येण शिरसि मार्जनम् । ततः प्रागग्रकुशत्रयं स्थापयित्वा विश्वेदेवानावाहयेत् । ॐ विखान्देवानावाहयिष्ये। आवाहय। ॐ विश्वेदेवास अगत शृणुता मयि मंहवम् । एवं वर्हिनिषीदत। ॐ ब्रह्मादयो विखेदेवा अत्रागच्छतः। ॐ विश्वेदेवा शृणुते मंहवं मे ये अन्त- रीने ये उपद्यविष्ठा येऽग्निजिह्वा उत वो ययत्रा आसाद्यास्मिन् बर्हिषि मादयध्वम् । सव्येन अङ्गुलिमूले एकैकाञ्जलिना तर्पयेत् । ॐ ब्रह्मा टप्य- ताम् । ॐ विष्णुस्तृप्यताम् । ॐ रुद्रास्तृप्यन्ताम् । ॐ प्रजापति- स्तृप्यताम् । अङ्गुल्यग्रे ॐ देवास्तृप्यन्ताम् । ॐ छन्दांसि टप्य- न्ताम् । ॐ वेदास्तृप्यन्ताम् । ॐ ऋषयस्तु प्यन्ताम् । ॐ सना- तनास्तृप्यन्ताम् । ॐ गन्धर्जाचार्यास्तृप्यन्ताम् । ॐ इतराचार्य:- स्तृप्यन्ताम् । ॐ संवत्सरा: सावयवास्तृप्यन्ताम् । ॐ देव्य-- स्तृप्यन्ताम् । ॐ अप्सरसस्तृप्यन्ताम् । ॐ नागास्तृप्यन्ताम् । ॐ सागरास्तृप्यन्ताम् । ॐ पर्वतास्तृप्यन्ताम् । ॐ सरितस्तृप्यन्ताम् । ॐ मनुष्यास्तृप्यन्ताम् । ॐ यक्षास्तृप्यन्ताम् । ॐ रक्षांसि ढप्य- न्ताम् । ॐ पिशाचास्तृप्यन्ताम् । ॐ सुपर्णास्तृप्यन्ताम् । ॐ भूतानि दृप्यन्ताम् । ॐ पशवस्तृप्यन्ताम् । ॐ वनस्पतयस्तृप्य- न्ताम् । ॐ ओषधयस्तृप्यन्ताम् । ॐ भूतग्रामचतुष्टयं टप्यताम् । ततः अावाहन-कुशान् उत्तराग्रान् कृत्वा खयं चोत्तराभि- मुखः कण्ठेक्कतोपवीतः सनकादिसप्तमनुष्थानावाह्य दाभ्यामञ्ज- लिभ्यां तर्पयेत् । ।

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । ॐ सनकाद्याः सप्त मनुष्था अत्रागच्छत । ॐ सनकस्तृप्य- ताम् । ॐ सनन्दस्तृप्यताम् । ॐ सनातनस्तृप्यताम् । ॐ कपि- लस्तृप्यताम् । ॐ आसुरिस्तृप्यताम् । ॐ वोढुस्तृप्यताम् । ॐ पञ्चशिखस्तृप्यताम् । तत: आवाहन-कुशमोटकान् दक्षिणाग्रान् कृत्वा अपसन्यः कव्यवालनलादीन् दिव्यपितृनावाह्य विभिरन्जलिभिस्तर्पयेत् । ॐ कव्यवालनलादयो दिव्य पितरः अत्रागच्छत । ॐ वसवो रुद्रादित्याः अत्रागच्छत । ॐ पितॄनावाहविष्थे । आवाहय । ॐ उशन्तस्त्वा निधीमधुशन्तः समिधीमहि । उशन्युषत आवह पितृन्हविषे अत्तवे ॥ अमुकसगोत्र अस्मत्यित: अमुकदेवशम्मन् अत्रागच्छ। अमुकसगोत्र अस्मपितामह अमुकदेवशम्मन् अत्रागच्छ । अमुकसगोत्र अस्मत्प्रपितामह अमुकदेवशम्मन् अत्रागच्छ । अमुकसगोत्रे अस्मन्मात: अमुके देवि अनागच्छ । अमुकसगोचे अस्मत्यितामहि अमुके देवि अत्रागच्छ। अमुक- सगोत्र अस्मत्प्रपितामहि अमुके देवि अत्रागच्छ। अमुकसगोत्र अस्मातामह अमुकदेवशम्मन् अनागच्छ । अमुकसगोत्र अस्मत्प्रमातामह अमुकदेवशमन् अत्रागच्छ । अमुकसगोत्र अस्मदप्रमातामह अमुकदेवशम्मन् अत्रागच्छ । ॐ आयन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानः । अस्मिन् यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मान् ॥ १ ॥ इति नमस्कारः। कव्यवालनलस्तृप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा। उत्कलीयमते स्वधा नमः । ॐ सोमस्तप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा । ॐ यम- स्तृप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा । ॐ अर्यमा वृप्यतामिदं जलं ·यजुर्वेदीयतर्पणम्। तस्मै खधा। ॐ अग्निष्वात्ता: पितरस्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्यः खधा। ॐ सोमपा: पितरस्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्यः स्वधा । ॐ बर्हिसदः पितरस्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्यः स्वधा । ॐ वसव- स्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्यः स्वधा । ॐ रुद्रास्तृप्यन्तामिदं जलं सेभ्यः स्वधा । ॐ आदित्यास्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्यः स्वधा। इति त्रिस्त्रिस्तर्पणम् । ॐ यमाय नमः । ॐ धम्मराजाय नमः । ॐ मृत्यवे नमः। ॐ अन्तकाय नमः । ॐ वैवखताय नमः । ॐकालाय नमः । ॐ सर्वभूतक्षयाय नमः । ॐ औदुम्बराय नमः। ॐ दध्नाय नमः । ॐ नीलाय नमः । ॐ परमेष्ठिने नमः। ॐ वृकोदराय नमः । ॐ चित्राय नमः । ॐ चित्रगुप्ताय नमः । प्रत्येकमञ्जलिदानम् । अथ पिटतर्पणम् । ॐ उदीरतामवर उत्यरास उन्मामाः पितरः सोन्यासः । असं य ईयुरखका ऋतज्ञास्तेनोवन्तु पितरो हवेषु ॥ अमुकसगोत्री- ऽस्मत्यिता अमुकदेवशम्मा ढग्यतामिदं जलं तस्मै वधा। अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथवाणी भृगवः सोम्यासः । तेषां वय सुमतौ यज्ञियानामपि भने सौमनसे स्याम ॥ अमुकसगोत्री- ऽस्म त्पिता अमुकदेवशम्मा तृप्यतामिदं जलं तस्मै खधा । आयन्तु नः पितरः सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः। अस्मिन् यज्ञे बधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मान् ॥ अमुक- सगोवोऽस्मत्यिता अमुकदेवशम्मा प्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा । ॐ ·७२ यजुर्वदीयनित्य कम्मपद्धतिः । ॐ जर्ज वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतं खधा स्थ तर्पयत मे पितॄन् । अमुकसगोत्रोऽस्मत्पितामहो अमुकदेव- शमा प्यतामिदं जलं तस्मै खधा। ॐ पिटभ्यः स्वधा, पिटभ्यः स्वधा नमः । पितामहेभ्यः खधा, पितामहेभ्यः स्वधा नमः । प्रपितामहेभ्यः खधा, प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः । ॐ अक्षन् पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीरपन्त पितरः शुन्धध्वम् । अमुक- सगोत्रोऽस्मपितामहो अमुकदेवशमा टम्यतामिदं जलं तरी स्वधा। ॐ ये चेह पितरो ये च नेह याश्च विझ या उच न प्रविझ। वं वेस्थ यति ते जातवेदः वधाभिर्यज्ञर मुक्तं जुषख ॥ अमुकसगोत्रोऽस्म पितामहोऽमुकदेवशम्मा तृप्यतामिदं जलं तस्मै खधा। ॐ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीन: सन्वोषधीः। अमुकसगोत्रोऽस्मत्प्रपितामहोऽमुकदेवशमा टप्यता- मिदं जलं तस्मै स्वधा । ॐ मधु नतामुतोषसो मधुमत्यार्थिव रजः । मधु द्यौरस्तु न: पिता। अमुकसगोत्रोऽस्मन्प्रपितामहोऽमुक. देवशमा प्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा। ॐ मधुमानो वनस्पति- मधुमा अस्तु सूर्यः। माध्वोर्गावो भवन्तु नः। अमुकसगोत्री- ऽस्मप्रपितामहोऽ मुकदेवशमा प्यतामिदं जलं तस्मै खधा । अमुकसगोत्रा: अस्मत्यितृपितामहप्रपितामहा: अमुकदेवा- मुकदेवामुकदेवशन्माणस्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्य: खधा । ३ । नमस्कारः। ॐ नमो वः पितरः शुभाय नमो वः पितरस्तपसे । नमो वः पितरो यज्जीवं तस्मै नमो वः पितरो रसाय। नमो वः पितरो घोराय मन्चवे खधायैभ्यः पितरो नमः ।

·अथ मातर्पणम् । अमुकसगोत्रा अस्मन्माता अमुका देवी दृप्यतामिदं जलं तस्यै स्वधा । ३। अमुकसगोत्रा अस्मत्यितामही अमुका देवी प्यतामिदं जलं तस्यै खधा । ३ । अमुकसगोत्रा अस्मत्प्रपिता- मही अमुका देवी टप्यतामिदं जलं तस्यै खधा । ३ । सगोत्रा अस्मन्मापितामहीप्रपितामयः अमुकदेवी-अमुकदेवी- अमुकदेव्यस्तृप्यन्तामिदं जलं ताभ्यः स्वधा । ३ । अमुकसगोत्रोऽस्मन्मातामहोऽमुकदेवशम्मा तृप्यतामिदं जलं तस्मै खधा । ३ । अमुकसगोत्रोऽस्मप्रमातामहोऽमुकदेवशमा टप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा । ३। अमुकसगोत्रोऽस्महवन- मातामहोऽमुकदेवशमा टप्यतामिदं जलं तस्मै खधा । ३ । अमुकसगोत्राः अस्मन्मातामहप्रमातामहबद्धप्रमातामहाः अमुक- देव-अमुकदेव-अमुकदेव-शन्माणस्तृप्यन्तामिदं तेभ्यः एवं ज्येष्ठकनिष्ठतातज्येष्ठचालकनिष्ठचाटप्रभृतिभ्यो दद्यात् । ततः सव्या कुशाक्षतहस्तः । देवाः सुरांस्तथा नागा गन्धवा यक्षराक्षसाः । पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कुष्माण्डास्तरवः खगाः । जलेचरा भूनिलया वायाहाराश्च जन्तवः । तिमते प्रयल्याशु मदत्तेनाम्बुनाऽखिलाः ॥ १ ॥ इति देवतीर्थेन एकानलिं दद्यात् । युनः अपसव्ये तिलं गृहीत्वा ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपइतिः । नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । षामाण्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया ॥ १ ॥ इति पिटतीर्थेन एकाञ्जलिं दद्यात् । ॐ येऽबान्धवा बान्धवा ये येऽन्यजन्मनि बान्धवाः । ते तिमखिलां यान्तु ये चास्मत्तोयकाभिणः ॥ १ ॥ इति पिटतीर्थेन एकाञ्जलिं दद्यात् । अथ भीमतर्पणम् । व्याघ्रपद्यसगोवाय साङ्गतिप्रवराय च । अमुचाय ददाम्येतत् सलिलं भीमवणे ॥ इति प्रचलित्रयं दद्यात् । ततो नमस्कारः। भीमः शान्तनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आभिरभिरवाप्नोतु पुत्रपौत्रोचितां क्रियाम् ॥ १ ॥ अथ वस्त्रनिष्पीड़ितोदकदानम् । ये तु चास्मल्कुले जाता अपुत्वा गोत्रिणी मृताः । ते रहून्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीड़ितोदकम् ॥ ति पठिला आवाहनकुशान् तर्पणकुशैः सह द्विगुणीतल्य मानवस्त्रनिध्यीड़ितोदकं स्थले क्षिपेत् । वारुणस्नानाऽशक्ती असामर्थ्य अन्ये नैव कपिलनामादिनापि तर्पणादिकं कुर्यात् । ततः सव्यः सूयाभिमुख: हिराचम्य ऋष्यादिकं कृत्वा अङ्गन्यासकरन्यासाभ्यां सह यथाशक्ति गायतों जपेत् । ततो जले वा स्खले अष्टदलपद्मं विलिख्य ॐ हंसः शुचिषत् इति मन्वं पठिला ॐ हंसः सूयाय स्वाहा इति सूर्याध दद्यात्।

·यजुर्वेदीयतर्पणम्। ततो नमस्कारः। ॐ नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे । सहस्ररश्मये नित्यं नमस्ते सर्वतेजसे ॥ १॥ नमस्ते रुद्रवपुष नमस्ते भक्तवत्सल । जगत्स्वामिन्नमस्तेऽस्तु दिवचन्दनरूपवृक् ॥ २॥ पद्मनाभ नमस्तेऽस्तु कुण्डलाङ्गदभूषित । नमस्ते सर्वलोकेश सुप्तानां वापि बुहासे ॥ ३ ॥ मुक्तं दुष्कृतं चैव सर्व पश्यसि सर्वदा। सत्यदेव नमस्तेऽस्तु प्रसीद मम भास्कर । दिवाकर नमस्तेऽस्तु प्रभाकर नमोऽस्तु ते ॥ ४ ॥ प्रदक्षिणम् । यानि कानि च पापानि जन्मान्तरशतानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणं पदे पदे ॥१॥ प्रदक्षिणमन्तः। ॐ नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे अगतिस्थितिनाशतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिण विरचिनारायणशङ्करामने ॥१॥ अथ फलश्रुतिः। आदित्याय नमस्कारं ये कुर्वन्ति दिने दिने । जम्मान्तरसहस्रेषु दारिद्रं नोपजायते ॥ १ ॥ इति तर्पणविधिः समाप्तः ।

·अथ पजाविधिः।
देहशुद्धिः स्थानशुद्धिर्भूतशुद्धिस्ततः परम् ।
तत्त्वशुद्धिव्यशुद्धिः पूजायां शुद्धिपञ्चकम् ॥ १ ॥
तत्रादौ दहशुद्धिः।
स्नातो निन्मल शुद्धसूक्ष्मवसनो धौताविपाण्याननः
स्वाचान्तः सुपवित्रमुद्रितकरः खेतोड़पुण्ड्रोज्ज्वलः ।
प्राचीदिग्वदनो निबद्धा सुदृढ़ पद्मासनं खस्तिकं
बासीन: खगुरून् गणाधिपमथो बन्देत बद्धाञ्जलिः ॥ १
कुशाजिनपटोत्तरं रुचिरमासनं संश्रितो
निबढ़मासनं किमथ पङ्कजं स्वस्तिकम् ।
पुरन्दरहरिन्मुखो धनददिङ्मुखो वाजिनं
दधीत जपसाधनं विमलगन्धयुष्यादिकम् ॥ २ ॥
अथ स्थानशुद्धिः।
पुण्यदेश नदीतीरे पवते शिवसन्निधौ।
विष्णुक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे स्वक्षेत्रे वाचयेच्छिवाम् ॥ १ ॥
सिन्धोस्तीरे चलदलतले गोकुले नाकुले वा
देवागार शिखरिशिखरे रम्यमालूरमूले।
नद्याः कूले किमथ हृदये स्वानुकूले स्थले वा
खे वावासे नियमितमतिनिर्वहेत्यूर्वसेवाम् ॥ २ ॥
पूजादौ सूयर्थः ।
यावन्न दीयते चा? भास्कराय विधानतः ।
तावन्न पूजयेद्दिष्णुं शङ्करं वा सुरेश्वरीम् ॥ ३ ॥

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । ॐ अस्य श्रीसूर्यमन्त्रस्य भार्गव ऋषिः गायत्री च्छन्दः मार्तण्डभैरवसूर्यो देवता मम स्वेष्टदेवताप्रीतिपूर्वकष्टाप्तये श्रीसूयार्घकरण विनियोगः । ॐ प्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः। ॐ धौं तर्जनीभ्यां स्वाहा। ॐ बूं मध्यमाभ्यां वौषट्। ॐ अनामिकाभ्यां हूं। ॐ नौं कनिष्ठाभ्यां वौषट। ॐ नः करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति शेषः। रत्ताम्भोरुहमध्यगं त्रिनयनं रताबरं भास्कर रत्नौधाङ्गविभूषणं सुरनरैः संसेव्यपादाम्बुजम् । स्मेरास्थाम्बुरुह किरीटशिखरं पाशाङ्गुशाक्षाम्बुजं बिमाणं करपल्लवैः सुरुचिरं मार्तण्डदेवं भजे ॥ १ ॥ इति सम्पूज्य सोपचारैः पझमण्डले तानपाने रक्तचन्दनरताक्षत- रक्तकुसुमैबंदरीदूर्वादियुक्तं जलं ग्टहीत्वा । ॐ श्रीं हंसः शुचिष सुरन्तरीक्षसहोतावेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषहरसदृतसयोमसदना गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं वृहत् ।। इति मन्वं पठित्वा मार्तण्डभैरवाय एषोऽर्घ: स्वाहा। इत्यर्थः । अथ हारपालपूजा। सामान्यार्घजलेनैव हारपालान् प्रपूजयेत् । ॐ गणेशाय नमः । ॐ वटुकाय नमः । ॐ क्षेत्रपालाय नमः। ॐ योगिन्यै नमः। ॐ गङ्गायै नमः। ॐ यमुनाये नमः । ॐ श्रियै नमः। ॐ सरस्वत्यै नमः। ॐ धाना नमः । ॐ विधात्री नमः। ॐ शशाय नमः । ॐ पानिधये नमः । ॐ मातङ्गैत्र नमः । ॐ ईश्वरमाता नमः । ॐ देहल्यै नमः । एभिमन्वैारपालदेवता गन्धपुष्पैः पूजयेत् ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । यथोक्तम् । गणेशं वटुकं चैव क्षेत्रपालं च योगिनीम् । गङ्गां च यमुनां चैव श्रियं चैव सरस्वतीम् ॥ १ ॥ धात्रीं चैव विधात्री च शङ्खपद्मनिधि तथा । मातङ्गीखरमातङ्गयौ देहलौं परिपूजयेत् ॥ २ ॥ इति द्वारपालपूजा समाता । । अथ घण्टावादनम्। गवा पूजास्थलं मन्त्री कांस्यघण्टां प्रवादयेत् । गजध्वनिमातः स्वाहा इति घण्टां संपूज्य वामन घण्टां प्र- वादयेत् । घण्टावादने समयनियमः। सविन्दुमाटकान्यासं यावदुचरितं भवेत् । तावकालं तु देवेशि घण्टानादं तु कारयेत् ॥ १॥ आद्ये धूपे च दीपे च नैवेद्ये शङ्खशोधने । नाने नीराजने चैव सप्त घण्टाः प्रकीर्तिताः ॥ २ ॥ अथ विनोत्सारणम् । ततश्चाक्षतसिद्धार्थान् ग्टहीत्वा प्रपठेट्विजः । अपसर्पन्तु ते भूताः ये भूता भूमिसंस्थिताः । ये भूता विघ्नकर्त्तारस्ते नश्यन्तु शिवानया ॥ १ ॥ वेतालाच पिशाचाच राक्षसाच सरीसृपाः । अपसर्पन्तु ते सर्वे पूजाकम करोम्यहम् ॥ २ ॥ इति पठित्वा वामपादधातत्रयेण भूमिष्ठान् विघ्नानिःसायं पृथिवी प्रार्थयेत् ।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। । पृथ्वीप्रार्थना अर्घश्च । वसुधे हेमगर्भासि शेषस्योपरि शायिनि । पूजार्थं देहि मे स्थानं राहाणा, धरित्रि मे ॥ १ ॥ अषं दत्त्वा भैरवं प्रार्थयेत् । भैरवप्रार्थना। तीक्षादंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥ १ ॥ इत्यनुज्ञा राहीला आसनमुपविशेत् । सतः आसनोपवेशने पृथ्वीपूजनम् । ॐ आधारशक्तये नमः । ॐ प्रवत्यै नमः । ॐ कूर्माय नमः। ॐ अनन्ताय नमः । ॐ पृथिव्यै नमः। इति गन्धपुष्याम्यां सम्पूज्य । आसनशुद्धिकरणमन्तः । ॐ आसनमन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः सुतलं छन्दः श्रीकूर्मों देवता आसनग्रहणे विनियोगः ॐ पृथ्वि लया कृता लोका देवि वं विष्णुना कृता । खं च धारय मां नित्यं पवित्रं कुरु चासनम् ॥ १ ॥ ॐ आत्मासने कमलासनाय नमः । अथ दिव्यभौमविनोत्सारणम् । अपसर्पन्तु ते भूता: ये भूता भूमिसंस्थिताः । वे भूता विघ्नकारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥ १ ॥ इति पठित्वा चतुर्दिक्षु तण्डुलान्विकीयं पुष्यं क्षिपेत् । उपरि निनिमेषं दृष्ट्वा दिव्यविघ्नानुत्सायं पार्णिप्रहारेण भौम विना- नुस्मारयेत् । पद्मासने स्वस्तिकासने वा उपविश्याञ्जलिं बड़ा । ।

·यजुर्वेदीयनित्य कम्मपद्धतिः । । [स्वस्तिकासनलक्षणम् । निधायाङ्गयुगलं जान्वोरुपरि संदृढम् । ऋजुकायो विशेन्मन्त्री खस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥ १ ॥] वामे-ॐ गुरुभ्यो नमः । ॐ परमगुरुभ्यो नमः । ॐ परापरगुरुभ्यो नमः । ॐ परमेष्ठिगुरुभ्यो नमः । दक्षिण- ॐ गणेशाय नमः । अने-ॐ दुर्गायै नमः । पृष्ठे-ॐ क्षेत्र- पालाय नमः। इति नमस्कृत्य ॐ नमः सुदर्शनाय अस्त्राय फडिति करो संशोध्य तेनैवाधीमध्योई क्रमेण ताललयं दिग्बन्धनञ्च कुर्यात् । कोटिकया दश दिशो बनीयात् । दशदिग्बन्धनमाह। ॐ ऐन्द्री दिशं चक्रेण बध्नामि नमश्चक्राय स्वाहा । आग्नेयौं दिशं चक्रेण बध्नामि नमश्चक्राय स्वाहा। ॐ यायां दिशं चक्रेण बन्नामि नमश्चक्राय स्वाहा । ॐ नैती दिशं चोण बध्नामि नमश्चकाय खाहा। ॐ वारुणी दिशं चक्रण बनामि नमश्चक्राय खाहा। ॐ वायवी दिशं चक्रण बधामि नम- श्वक्राय स्वाहा। ॐ कौवरों दिशं चक्रोण बन्नामि नमश्चक्राय खाहा। ॐ ऐशानों दिशं चक्रेण बनामि नमश्चक्राय.खाहा। ॐ जड़ों दिशं चक्रेण बन्नामि नमश्चक्राय स्वाहा । ॐ अधो- दिशं चक्रेण बध्नामि नमश्चक्राय स्वाहा । एवं दशदिशो बड्डा ततो वक्ष्यमाणमन्वैर्देवतां नमस्र्थ्यात् । पूर्वे --इन्द्रम् । ॐ इन्द्राय सुराधिपतये गजारूढाय वज- हस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ १ ॥ ॐ ·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। ८१ आग्नेय्यामग्निम् । ॐ अग्नये तेजोऽधिपतये मेषारूढ़ाय कपिलवर्णाय शतिहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ २ ॥ दक्षिण यमम् । ॐ यमाय प्रेताधिपतये महिषारूढ़ाय नीलवर्णाय दण्डहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ३ ॥ नैऋत्यां नैऋतम् । ॐ नैर्ऋताय रक्षोऽधिपतये प्रेता- रूढ़ाय श्यामवर्णाय खगहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ४ ॥ पश्चिमे वरुणम्। ॐ वरुणाय जलाधिपतये मकरवाह- माय खेतवर्णाय पाशहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ५ ॥ वायव्यां वायुम् । ॐ वायवे प्राणाधिपतये मृगारूढ़ाय धूम्रवर्णाय अङ्गुशहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ६ ॥ उत्तरे कुवेरम् । ॐ कुवेराय यक्षाधिपतये अश्वारूढ़ाय शुक्लवर्णाय गदाहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ७॥ ऐशान्यामीशानम् । ॐ ईशानाय सर्वविद्याधिपतये वृषा- रूढ़ाय शुक्लवर्णाय शूलहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ८ ॥ अड़े ब्रह्माणम् । ॐ ब्रह्मणे सर्वलोकाधिपतये हंसवाहनाय रक्तवर्णाय कमण्डलुहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ ८ ॥ अधोऽनन्तम् । ॐ अनन्ताय सर्वनागाधिपतये कूमारूढ़ाय शुलवर्णाय चक्रहस्ताय सपरिवाराय नमः ॥ १० ॥ तत: प्रार्थना । इन्द्रो मां पातु दिकपूवे आग्नेये अग्निदेवता । याम्ये यमः सदा पातु नैऋत्यां नैर्ऋतः प्रभुः ॥ १॥ पश्चिमे वरुणः पातु वायव्ये वायुदेवता । उत्तरे धनदः पातु ऐशान्यामीखरः प्रभुः ॥ २ ॥ CENTRA ११ ·६२ यजुर्वेदीयनित्यकन्न पद्धतिः । अड़े पितामहः पातु अधोऽनन्तो विभुः सदा । एवं दश दिशो रक्षां कुब्र्वन्तु देवतागणाः । चिन्तयित्वाग्निशालां वै भूतशुद्धिं समाचरेत् ॥ ३ ॥ इत्यासनशुद्धिः। अथ भतशुद्धिः । वामहस्तमथोत्तानमधो दक्षिणवन्दितम् । करकच्छपिका मुद्रा भूतशुद्धय प्रकीर्तिता ॥ १ ॥ ॐ आनन्दकन्दसम्भवं ज्ञाननालम् ऐश्वर्याष्टदलं वैराग्य- कर्णिकाकारं प्रणवेन प्रकाशितं हकमलं ध्यावा तस्कर्णिकायां प्रदीपशिखाकारं जीवात्मानं विचिन्त्य सुषुम्नामार्गेण हंस इति मन्त्रेण तं सहस्रदलकमलस्थिते परमात्मनि योजयेत् । ॐ भूतशुद्धिमन्वस्य शरीरात्मा ऋषिः पुरुषः प्रकृतिश्छन्दः सत्यों देवता पुरुषो वीजं प्रकृतिः शक्तिः भूतशुद्धार्थे विनियोगः । ॐ भूरग्न्यात्मने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ भुवः प्रजापत्यात्मने ॐ स्वः सत्यालने मध्यमाभ्यां वषट् । महः पृथिव्यामने अनामिकाभ्यां हूं। ॐ जनः ब्रमाणे सूर्य्यात्मने कनिष्ठाभ्यां वौषट। ॐ तपः वायात्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां । सज्जनीभ्यां स्वाहा। -- फट। एवञ्चाङ्गन्यासः । अस्त्राय फड़िति विशेषः । अथ ध्यानम् । गमागमस्थं गमनादिशून्यमचिन्त्यरूपं परमं पवित्रम् । पश्यन्ति तं सर्वजनान्तरस्थं नमामि हंसं परमात्मरूपम् ॥ १ ॥ आकाशवायुतेजोजलपृथिवीथोत्रत्वक्चरसनाघ्राणमुख- पाणिपादपायूप स्थ शब्द स्पर्शरूपरसगन्धवचनादानगतिविसर्गानन्दा- ·यजुर्वेदीय पूजाविधिः। --- मरूपपञ्चविंशतितत्त्वानि व्युत्क्रमाहीजभावेन तत्र लीनानि विचिन्तयेत् । ततः पापपुरुष ध्यायेत् । वामकुक्षिस्थितं पापं पुरुष कज्जलप्रभम् । ब्रह्महत्याशिरस्कञ्च स्वर्णस्तेयभुजद्दयम् । सुरापानहृदायुक्तं गुरुतल्पकटीदयम् ॥ १॥ तसंसर्गिपदद्दन्दमङ्गप्रत्यङ्गपातकम् । उपयातकरोमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनम् ॥ २ ॥ अङ्गुष्ठमा पुरुषं दुराचारं दुरासदम् । खगचगंधरं झुद्धमित्यं पापं विचिन्तयेत् ॥ ३ ॥ अथ शोषणादिकं कुर्यात् । ॐ यमिति वायुवीजस्य मुलस्त्य ऋषिः पलिम्छन्दः पवनो देवता पापयुक्तशरीरशोषणे विनियोगः । ततः षड्विन्दुलाञ्छितं वृत्तमण्डलमध्यस्थं धूम्चवणं यमिति वायुवीजं वामनासारन्ध्रण सञ्चिन्त्य हात्रिंशहारं जपन् पूरकेण दुड़ानाद्याः नाभिमण्डलं नीत्वा तस्य चतुःषष्टिवारं जपन् कुम्भक कुर्वन् तदुद्भूतवायुना सदोषं शरीरं शोषयित्वा षोडशवार जपन् दक्षिणनासारन्ध्रण रेचयेत् । ॐ रमिति अग्निवीजस्य कश्यप ऋषिः बिष्टुप् छन्दः अग्निर्देवता पापयुक्त शरीरदहने विनियोगः । ततो दक्षिणनासारन्ध्रेण रं इत्यग्निवीज खस्तिकोपेतं त्रि- कोणमण्डलमध्यस्खं लीनमारुतं स्फुलिङ्गाकारं रक्तवर्ण विचिन्त्य हात्रिंशदारं जपन् पूरकेण पिङ्गलानाद्याः हृदयमध्यं नीला तस्य चतुःषष्टिवारं जपन् कुम्भकं कुर्वन् वीजोत्पन्नवतिना सदोषं ·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । शरीरं दग्धं विचिन्त्य वामनासारन्ध्रेण भस्मसहितं वायु षोड़श- वारं जपन् रेचयेत् । ॐ वमिति वरुणवीजस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्रीच्छन्दः वरुणो देवता पापयुक्त शरीरलावने विनियोगः । ततो वामनासारन्ध्रण ठं इति चन्द्रवीजं शुलमईचन्द्रोपतं पङ्कजरूपं तोयमण्डलमध्यस्थं विचिन्त्यातनैक्यं विभाव्य वं इति वरुणवीजं हात्रिंशद्वारं जपन् पूरकं कुर्वन् ठ इति चन्द्रवीजं हाशिहारं जपन् ललाटचन्द्रं नीत्वा तस्य चतुःषष्टिवारं जपन् कुम्भकं कुर्वन् तस्माइलित सुधाधारया मालकामय्या मूर्खादि- पादान्तं दिव्यं शरीरमुत्पाद्यामृतेनालाव्य षोड़शवार जपन् दक्षिणनासारन्ध्रण रेचकं कुर्य्यात् । ततो वर्णमयीममृतधारामाश्राव्य तया धारया सुट्युत्पत्ति- क्रमिण पञ्चाशहर्णघटितं शरीरभुत्याद्य पृथिव्यादिमहाभूतानि संयोज्य हादशान्तपदात्मानं सोऽहमिति मन्ले णानीयेष्टदेवतां ततोऽभित्रमात्मानं चिन्तयेत् । ततो मन्त्री स्वकं देहं ध्यायेद्देवस्वरूपकमिति । । अथ ध्यानमाह। फुल्लारविन्दवदनं पीतनिन्मलवाससम् । पङ्कजासनमध्यस्थं शुद्ध जाम्बूनदप्रभम् ॥ १ ॥ केयूरकटकोपेतं हारकुण्डलमण्डितम् । शङ्खचक्रधरं स्मेरं मुकुटोज्ज्वलभूषितम् । सोऽहमस्मीत्यभेदेन चिन्तयित्वात्मपूजनम् ॥ ३ ॥ इति भूतशुद्धिः । भूतशुद्धिं विधायेयं प्राणस्थापनमाचरेत् ।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। ८५ अथ प्राण प्रतिष्ठापनम् । ॐ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ऋषय: ऋग्यजु:- सामाथर्वाणि छन्दांसि चैतन्यरूपा प्राणशक्तिर्देवता ॐ अं वीज हों शक्तिः क्रौं कीलकं मम प्राण प्रतिष्ठापने विनियोगः । ॐ अं कं खं गं घं डं आं पृथिव्यप्तेजोवायाकाशात्मने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः। ॐ इं च छ ज झ जंई शब्दस्पर्शरूपरस- गन्धात्मने तज्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ उंटं ठंडं ढं एंज श्रोत्र वक्- चक्षुजिह्वाघ्राणात्मने मध्यमाभ्यां वषट । ॐ एं तं थं दं धं नं ७ वाक्पाणिपादपायूपस्थात्मने अनामिकाभ्यां हूं। ॐ यो पं फं बं भं में औं वचनादानगतिविसर्गानन्दात्मने कनिष्ठिकाभ्यां वौषट् । ॐ अं यं रं लं वं शं षं सं हं लं क्षं मनोबुद्धाहतार- चिन्तात्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यास:। अस्त्राय फड़िति विशेषः । ध्यानम् । रक्तान्धिपोतारुणमध्यसंस्थां पाशाङ्कुशेष्वासशरासिवाणान् । शूलं कपालं दधतीं कराजः रतां त्रिनेत्रां प्रणमामि देवीम्॥ १ ॥ ॐ आं नमः नाभेरधः । ॐ क्रौं आं नमः मस्तकावृदये। ॐ यं वगात्मने नमः हृदि। ॐ रं असृगात्मने नमः दोर्मूले । ॐ लं मांसात्मने नमः ककुदि। ॐ वं मेदात्मने नमः कुक्षौ । ॐ शं अख्ख्यात्मने नमः हृदादिपाणियुगले । ॐ षं मज्जात्मने नमः हृदादिपादयुगले । ॐ सं शुक्रात्मने नमः जठरे । ॐ हं. प्राणात्मने नमः प्रानने। ॐ लं जीवात्मने नमः हृदि । ॐ नं शत्यात्मने नमः प्रानने । गन्धयुष्यं ग्टहीत्वा खहृदयं स्पृष्ट्वा लेलिहया मुद्या प्राण- ·८६ यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः। प्रतिष्ठां कुर्थ्यात् । यथा-ॐ आंगीं क्रौं यं रं लं वंशषं से हो ॐ वंसं हंसः हों ॐ हंसः मम प्राणा इह प्राणाः । ॐ आंहों को यं रं लं वं शंषं सं हों ॐ हं सं हंसः ह्रीं ॐ हंसः मम जीव इह स्थितः। ॐ ह्रीं क्रौं यंरलं वं शंर्ष सं हों ॐ वं सं हंसः हों ॐ हंसः मम सर्केन्द्रियाणीह स्थितानि । ॐ प्रां ह्रीं क्रौं यं रं लं वं शं षंसं हों ॐ वंसं हंसः ह्रीं ॐ हंसः मम वाचनश्चक्षुःश्वोत्रघ्राणप्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा। एवं पुनवीरहयम् । देवपक्षे मम स्थाने अमुकदेवस्य प्राणा इह प्राणाः इति योज्यम् । इति प्राणप्रतिष्ठापनमन्यः । करशुद्धिं ततः कुर्य्याकरयोलिप्तगन्धयोः । गर्भस्थपुष्ययोरस्त्रमन्वेणान्योऽन्य घर्षणात् ॥ १॥ प्रणवेन प्राणायाम कुर्य्यात् । रेचः षोडशमात्राभिः पूरो हात्रिंशता भवेत् । चतुःषध्या भवेत्कुम्भ एवं प्रणवसंयमः ॥ १ ॥ - । दूति प्रणवः । षद्विधप्राणायामलक्षणम् । सधूमश्चाप्यधुमश्च सगर्भश्चान्यगर्भकः । सलक्षश्चाप्यलक्षश्च प्राणायामस्तु षनिधः ॥ १ ॥ सधूमः खाससंयुक्तः अधूमः खासवर्जितः । सगर्भो जपसंयुक्तो गर्भो अपवर्जितः ॥ २ ॥ इति । ततः प्रणवमन्त्रस्य ऋष्यादिन्यासमाचरेत् ।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । स्वाहा। अथ प्रणवन्यासः । ॐ प्रणवमन्त्रस्य प्रजापति ऋषिर्गायत्री च्छन्दः परमात्मा देवता अकारो वीजं उकारः शक्तिः मकारः कीलक प्राणायाम विनियोगः । ॐ अं ॐ अं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ ईॐ ई तर्जनीभ्यां ॐ उं ॐ ॐ मध्यमाभ्यां वषट् । अनामिकाभ्यां हूं । ॐ ओं ॐ औं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । अं ॐ अः करतलकरपृष्ठाभ्यां फट । एवमङ्गन्यासः । अस्त्राय फडिति विशेषः। ध्यानम् । ॐ विष्णुं भास्वकिरीटाङ्गदबलयगलाकल्पहारोदराद्धि- श्रोणीभूषं सवक्षोमणिमकरमहाकुण्डलैर्मण्डिताङ्गम् । हस्तोद्यचक्रशङ्खाम्बुजगदममलं पीतकौशेयवासं विद्योतद्भासमुद्यहिनकरसदृशं पन्नसंस्थं नमामि ॥ १ ॥ इति ध्यानम् । प्राणायामविशुद्धामा माढकान्यासमाचरेत् । अथ मालकान्यासः । माका द्विविधा प्रोक्ता परा चैवापरा तथा । सुषुम्नान्ता परा न्यस्ताप्यपरा वाह्यदेशतः। ततोऽन्तौटकां न्यस्य पश्चात्प्रत्यक्षरं न्यसेत् ॥ १ ॥ ॐ माटकासन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्री छन्दः अन्त- टिका सरस्वती देवता अन्तर्माकान्यासे विनियोगः । ॐ अं वं शं षं सं आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐइंबंमं यं रं लं, तज्जनीभ्यां खाहा । ॐ उंडं ढं यां तं थं दं धं नं ·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्दतिः । पं फं ऊं मध्यमाभ्यां वषट । ॐ एं कं खं गं घ ङ च छ ज झ बं टं ठं ऐं अनामिकाभ्यां हूं। ॐ ओं अं आं ई ई उ ऊ ऋऋ लूं लुएं ऐं ओं औं ओं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्ग-न्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । ध्यानम् । वर्णवर्णाम्बुजां मालां भारती भरलोचनाम् । ज्ञानसिंहासनारूढ़ां वन्देऽहं माटकां सदा ॥ १ ॥ सूचमाह । आधार लिङ्गनाभौ तदुपरि हृदये कदेशे ललाटे ई पत्रे षोड़शार विदशद शदले हादशाइँ चतुष्को। वासान्ते बालमध्ये डफकठसहिते कण्ठदेशे स्वराणां हं क्षं तत्त्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि ॥ १ ॥ आधारपद्मे चतुर्दले पूर्खादिक्रमेण । ॐ वं नम: ॐ शं नमः ॐ षं नमः ॐ सं नमः । लिङ्गपझे षड्टले पूर्वादिक्रमेण । ॐ बं नमः ॐ ॐ नमः ॐ मनमः ॐ यं नमः ॐ नमः ॐ लं नमः। नाभिपझे दशदले पूर्वादिक्रमेण । ॐड नमः ॐढं नमः ॐ गं नमः ॐ तं नमः ॐ यं नमः ॐ दं नमः ॐ धं नमः ॐ नं नमः ॐ पं नमः ॐ फं नमः । हृदयपझे हादशदले पूर्बादिक्रमेण । ॐ कं नमः ॐ खं नमः ॐ गं नमः ॐ घं नमः ॐ हुं नमः ॐ चं नमः ॐ ई नमः ॐ जं नमः ॐ ॐ नमः ॐ जं नमः ॐ हं नमः ॐ ठं नमः । कण्ठपने षोड़शदले पूर्बादिक्रमेण । ॐ अं नम: ॐ आं नमः ॐ ई नमः ॐ ई नमः ॐ नमः ॐ ऊं नमः ॐ ऋ नमः ॐ ऋ नमः ॐ ल नमः ·यजुर्वेदीय पूजाविधिः। ॐ नमः ॐ ए नमः ॐऐं नमः ॐ श्रों नम: ॐ औं नमः ॐ अं नमः ॐ अः नमः। ललाटपझे विदले। ॐ हं नमः ॐ हं नमः। ॐ नमः सहस्रदले। इत्यन्तालका। अथ वहिर्माटकाञ्च न्यसेत् । माटकान्यासमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्री छन्दः माटका-सरखती देवता हलो वीज खरा: शतायः मालकान्यासे विनियोगः । ॐ अं कं खं गं धं डं आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ इं चं जं जंई तर्जनीभ्यां स्वाहा। ॐ उंटं ठंडं ढंणं जं मध्य- माभ्यां वषट् । ॐ रं तं थं दं धं नं ऐं अनामिकाभ्यां हूं। ॐ ओं पं फं बं भं मं श्रौं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ अं यं रं लं वं शं षं सं हं लं क्षं अ: करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । ध्यानम्। पञ्चाशदर्णभेदैर्विहितवदनदोःपादयुक्कुक्षिवक्षो- देहां भास्त्रकपद्दी कलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् । अक्षसकुम्भचिन्तां लिखितवरकरां श्रीक्षणां पद्मसंस्थां मत्साकल्यामतुच्छ स्तनजघनभरां भारतौं तां नमामि ॥ १ ॥ सूचमाह। शिरोवदनवृत्ताक्षिश्रुतिघ्राणेषु गण्डयोः । ओष्ठदन्तोत्तमानास्ये दोःयत्सन्ध्यग्रकेषु च ॥ १ ॥ पार्खयोः पृष्ठतो नाभौ जठरे हृदयांसके । ककुदंसे च हृत्यूर्व पाणिपादयुगे तथा । जठराननयोश्चैव अक्षराणि क्रमायसेत् ॥ २॥ INE १२ ·यजुबंदीयनित्यकम्मपद्धतिः । NA ॐ ॐ अं नमः शिरसि । ॐ नमः मुखत्ते । ॐ ई नमः दक्षिणनेत्रे । ॐ नमः वामने । ॐ नमः दक्षिणकर्णे। ॐ ऊं नमः वामकर्णे। ॐ नमः दक्षिणनासापुटे। ऋनमः वामनासापुटे। ॐ लूं नमः दक्षिणगण्डे । ॐ लु नमः वामगण्डे । ॐ एं नमः अझैठे। ॐ ऐं नमः अधरोष्ठे। ॐ ओं नमः अर्बुदन्तपत्तौ । ॐ औं नमः अधोदन्त पत्तौ । ॐ अं नमः शिरसि । ॐ अ: नमः मुखे । ॐ के नमः दक्षिणबाहुमूले । ॐ खं नमः दक्षिणकूपरे। ॐ गं नमः दक्षिणमणिबन्धे । ॐ वं नमः दक्षिणकराङ्गुलिमूले । ॐ हुं नमः दक्षिण कराङ्गल्यग्ने । ॐ चं नमः वामबाहुमूले । ॐ हं नमः वामकूपरे। ॐ जं नमः वाममणिबन्ध। ॐझं नमः वामकराङ्गुलिमूले । ॐ जं नमः वामकराङ्गल्यग्रे । टं नमः दक्षिणपादस्योरूमूले । ॐ ठं नमः दक्षिणजानुनि । ॐ डं नमः दक्षिणगुल्फे। ॐ हूँ नमः दक्षिणपादे। ॐ गं नमः दक्षिणपादाङ्गुल्यग्रे । ॐ तं नमः वामपादस्योरमूले । नमः वामजानुनि । ॐ दं नमः वामगुल्फे। ॐ धं नमः वाम- पादे । ॐ नं नमः वामपादाङ्गुल्यो । ॐ पं नमः दक्षिणपाखें । ॐ फं नमः वामपाखें । ॐ बं नमः पृष्ठे । ॐ ॐ नमः नाभौ। ॐ मं नम: जठरे । ॐ यं नमः हृदये। ॐ नमः दक्षिणांसे। ॐ लं नमः ककुदि। ॐ नमः वामांसे। ॐ शं नमः हृदादिदक्षिणहस्तपर्यन्तम् । ॐ षं नमः हृदादिवामहस्त- पर्यन्तम् । ॐ सं नमः हृदादिदक्षिणपादपर्यन्तम् । ॐ हं नमः हृदादिवामपादपर्यन्तम् । ॐ लं नमः हृदादिजठरपर्यन्तम् । ॐ शं नमः हृदादिमुखयन्तम् । इति माटकान्यासः ।

·ARTHATANESE यजुर्वेदीयपूजाविधिः। १ अथ केशवादिन्यासः। ॐ केशवादिन्यासस्य दक्षप्रजापतिषिः गायत्री छन्दः लक्ष्मीनारायणो देवते श्री वीजं स्वाहा शक्तिः केशवनीत्यर्थे विनियोगः। ॐ श्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ श्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ यूं मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ ॐ अनामिकाभ्यां हूं। ॐ श्री कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ श्रः करतलकरपृष्ठाभ्यां फट्। एवमङ्गन्यासः। अस्वाय फडिति विशेषः । ध्यानम्। उद्यप्रद्योतनशतरुचिं तप्तहेमावदात पार्खइन्हे जलधिसुतया विश्वधात्या च जुष्टम् । नानारत्नोल्लसितविविधाकल्पमापीतवस्त्रं विष्णुं वन्दे दरकमलकौमोदकीचक्रपाणिम् ॥ १ ॥ माटकान्यासस्थाने केशवादिन्यासं कुर्यात् । यथा- अं श्री केशवाय कीत्यै नमः शिरसि । ॐ अ नारायणाय कान्यै नमः मुखहत्ते । ॐ ई माधवाय तुध्यै नमः दक्षिणनेत्रे । ॐ ई गोविन्दाय पुथ्यै नमः वामनेत्रे। ॐ उं विष्णवे कृत्यै नमः दक्षिणकरें। ॐ ॐ मधुसूदनाय क्षान्त्यै नमः वामकर्णे। ॐ त्रिविक्रमाय क्रियायै नमः दक्षिणनासापुटे। वामनाय दयायै नमः वामनासापुटे। ॐ ल श्रीधराय मेधायै नमः दक्षिणगण्डे। ॐ लुहषीकेशाय हर्षायै नमः वामगण्डे । ॐ एं पद्मनाभाय श्रद्धायै नमः जौंठे। ॐ ऐं दामोदराय लज्जायै नमः अधरोष्ठे। ॐ ओं वासुदेवाय लक्ष्मी नमः अर्द्ध- दन्तपत्तौ । ॐ औं सङ्कर्षणाय सरस्वलो नमः अधोदन्तपती । ।

·2२ यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । । ॐ अं प्रद्युम्नाय प्रीत्यै नमः शिरसि । ॐ अः अनिरुद्धाय रत्ये नमः मुखे। ॐ के चक्रिण जयायै नमः । ॐ खं गदिने दुर्गायै नमः । ॐ गं शाङ्गिण प्रभायै नमः । ॐ घं खनिने सत्यायै नमः । ॐ डं शखिने चण्डायै नमः। एतद्दक्षिणहस्तसन्ध्यग्रेषु । ॐ चं हलिने वाण्यै नमः। ॐ वं मुषलिने विलासिन्यै नमः । ॐ जं शूलिने विजयायै नमः। ॐ भै पाशिने विरजायै नमः । ॐ अं अङ्कुशिने विखायै नमः। एतद्दामहस्तसन्ध्यग्नेषु । मुकुन्दाय विनन्दायै नमः । ॐ ठं नन्दजाय सुनन्दायै नमः । ॐ डं नन्दिने स्मृत्यै नमः। ॐ हूँ नराय ऋत्र नमः । ॐ . नरकजिते समृद्धैत्र नमः। एतहक्षिणपादसन्यग्रेषु। ॐ तं हरये शुद्धा नमः। ॐ यं कृष्णाय बुद्धव नमः । ॐ दं सत्याय भूत्यै ॐधं सालताय मत्यै नमः। ॐ नं शोरबे क्षमायै नमः । एतद्दामपादसध्यग्रेषु । ॐ पं शूराय रमायै नमः दक्षिण- ॐ ६ जनार्दनाय उमायै नमः वामपाखें । भूधराय लोदिन्यै नमः पृष्ठे । ॐ भं विश्वमूर्तये विनायै नमः नाभौ। ॐ वैकुण्ठाय वसुदायै नमः जठरे । मने पुरुषोत्तमाय वसुधायै नमः हृदये। ॐ अमृगामने बलिने परायै नमः दक्षिणांसे । ॐ वं मांसात्मने बलानुजाय परायणायै नमः ककुदि । ॐ वं मेदात्मने बलाय सूक्ष्मायै नमः वामांसे। ॐ शं अख्यात्म के वृषघ्नाय सन्ध्यायै नमः हृदादि- दक्षिणहस्ते। ॐ षं मज्जात्मने वृषाय प्रज्ञायै नमः हृदादि- वामहस्ते। ॐ सं शुक्रात्मने हंसाय प्रभायै नमः हृदादिदक्षिण- पादे । ॐ हं माणात्मने वराहाय निशायै नमः हृदादिवामपादे । नमः। पाई। ॐ यं त्वगा- ·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। ॐलं शत्यात्मने विमलाय अमोघायै नमः हृदादिजठरे । ॐ श्री क्ष क्रोधात्मने नरसिंहाय विद्युतायै नमः हृदादिमुखे । इति केशवादिन्यासः । अथनमरन्यासः । । ॐ भ्रमरन्यासस्य ब्रह्मा ऋषिः दैवी गायत्री छन्दः श्री. मरवणो देवता अमरन्याले विनियोगः ॐ ह्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ ह्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा। ॐ हूं मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ हैं अनामिकाभ्यां हूं । कनिष्ठाभ्यां वौषट। ॐ ह्र: करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः । अस्त्राय फड़िति विशेषः । ध्यानम् । हृदयकमलमध्ये भृङ्गज्योतिःखरूपं सुरुचिररुचिराग रतनीलाभवर्णम् । हिमकनकप्रकाशं पञ्चवर्णैरभिन्न दहनरविशशाशवाजमानं नमामि ॥ १ ॥ हृदि प्राणी गुदेऽपान: समानो नाभिदेशगः । उदानः कण्ठदेशस्तु व्यानः सर्चशरीरगः ॥ २ ॥ हृदि ॐ प्राण-खेतवर्णनमरमाण इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु खाहा। इति त्रिवारम् । गुदे ॐ अपान-रक्तवर्णभ्रमरप्राए इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा । इति त्रिवारम् । नाभौ ॐ समान-पञ्चवर्णनमरप्राण इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा। इति त्रिवारम् । कण्ठे ॐ उदान-नीलवर्णवमरप्राण इहागत्व मुखं चिरं तिष्ठतु वाहा। इति त्रिवारम् । सर्वशरीरे ॐ व्यान-पीतवर्णनमरमाण इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु वाहा ।

·यजुर्वेदीयनित्यक पद्धतिः । इति त्रिवारम् । ॐ नागवायु-दक्षिणनाड़ीखेतवर्णममरप्राण इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा । इति त्रिवारम् । ॐ कूम्भवायूत्तरनाड़ीरतवर्णनमरमाण इहागत्य मुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा । इति त्रिवारम् । ॐ सकलवायु-सुषुम्नानाड़ोतेजोवर्ण- भ्रमरप्राण इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा। इति त्रिवारम् । ॐ देवदत्तवायूपान्तर्गतनीलवर्णनमरप्राण इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठतु स्वाहा । इति त्रिवारम् । ॐ धनञ्जयवायु-सर्वाङ्ग- स्थितमेघवर्णभ्रमरप्राण इहागत्य मुखं चिरं तिष्ठतु खाहा। इति त्रिवारम् । ॐ बगसृग्मांसमेदास्थिमज्जाशकाः सप्तवर्णा- स्मप्तधातवः भ्रमरप्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु वाहा। इति त्रिवारम् । ॐ दिसप्ततिसहस्रनाड़ीरोमसु प्राणा इहागत्म सुखं चिरं तिष्ठन्तु खाहा। इति त्रिवारम् । प्राणप्रतिष्ठामन्त्र विंशतिवारं जपेत् । इति केषाञ्चिन्मते नमरन्यासः। अथ तत्वन्यासः। ॐ मं नमः पराय जीवतत्त्वात्मने नमः । ॐ भं नमः पराय प्राणतत्त्वात्मने नमः । एतद्दयं सकलवपुषि । नमः पराय मतितत्त्वात्मने नमः । ॐफं नमः परायाहङ्कार- तत्त्वात्मने नमः। ॐ पं नमः पराय आत्मतत्त्वात्मने नमः। एतत्वयं हृदि । ॐ नं नमः पराय शब्दतत्त्वात्मने नमः शिरसि । ॐ धं नमः पराय स्पर्शतत्वात्मने नमः मुखे । ॐ दं नमः पराय रूपतत्त्वात्मने नमः हृदि । ॐ थं नमः पराय रसतवा- मने नमः गुह्यो । ॐ तं नमः पराय गन्ध तत्त्वात्मने नमः पादयोः। ॐ यां नमः पराय श्रोततत्त्वात्मने नमः कर्णयोः ।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । ६५ । ॐ हूँ नमः पराय त्वतावात्मने नमः त्वचि। ॐडं नम: पराय चक्षुस्त खात्मने नमश्चक्षुषोः । ॐ नमः पराय रसनातत्त्वात्मने नमः जिह्वायाम् । ॐ टं नमः पराय प्राणतत्त्वात्मने नमः प्राणयोः। ॐ जं नमः पराय वात्रत्वात्मने नमः वाचि । ॐ झं नमः पराय हस्ततत्वात्मने नमः हस्तयोः। ॐ जं नमः पराय पादतत्त्वात्मने नमः पादयोः । ॐछ नमः पराय पायु- तत्त्वात्मने नमः गुह्ये। ॐ वं नमः परायोपस्थतत्त्वात्मने नमः उपस्थे। ॐ ऊँ नमः परायाकाशतत्त्वात्मने नमः शिरसि । ॐ घं नमः पराय वायुतत्वात्मने नमः मुखे। ॐ गं नमः पराय तेजस्तत्त्वात्मने नमः हृदि। ॐ खं नमः पराय जलतत्त्वा. त्मने नमः लिङ्ग। ॐ कं नमः पराय पृथिवीतत्वात्मने नमः पादयोः। ॐ शं नमः पराय हृत्युण्डरीकतत्त्वात्मने नमः हृदि । ॐ हं नमः पराय हादशकलाव्याप्तसूर्यमण्डलतत्त्वात्मने नमः दक्षिणांसे। ॐ सं नमः पराय षोड़शकलाव्याप्तसोममण्डल- तत्त्वात्मने नमः वामांसे । ॐ नमः पराय दशकलाव्याप्त- वह्निमण्डलतत्त्वात्मने नमः ककुदंसे । ॐ नमः पराय पर- मेष्ठितत्त्वात्मने वासुदेवाय नमः शिरसि । ॐ यं नमः पराय पुरुषतत्त्वात्मने सङ्कर्षणाय नमः मुखमण्डले। ॐ लं नमः पराय विश्वतत्त्वात्मने प्रद्युम्नाय नमः हृदि । ॐ वं नमः पराय नि- वृत्तितत्त्वात्मने अनिरुद्धाय नमः लिङ्गे । ॐ लं नमः पराय सर्वतत्वात्मने नारायणाय नमः पादयोः। ॐ शं नमः पराय कोपतत्त्वात्मने नृसिंहाय नमः सर्वाङ्ग । इति तत्त्वन्यासः । ततो मूलेन कामवीजेन (अर्थात् क्लीं-वीजन) वा पूरक- कुम्भकरेचकक्रमेण प्राणायामं कुर्यात् ।

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । अथ पीठन्यासः। मूलाधारादुर्युपरि न्यसेत् । ॐ आधारशक्तये नमः । प्रकृत्यै नमः । ॐ कूर्माय नमः। ॐ शेषाय नमः । ॐ पृथिव्यै ॐ क्षीरसिन्धवे नमः। ॐ खेतहीपाय नमः। मणिमण्डपाय नमः । ॐ कल्पगुमाय नमः । ॐ रत्नवेदिकायै नमः । ॐ रत्नसिंहासनाय नमः । एतदृदयपर्यन्तं विन्यस्य । ॐ धर्माय नमः दक्षिणांसे । ॐ नानाय नमः वामांसे । ॐ वैराग्याय नमः वामोरौ । ॐ ऐश्वर्थ्याय नमः दक्षिणोरी। ॐ अधर्माय नमः मुखे। ॐ अज्ञानाय नमः वामपाखें । अवैराग्याय नमः दक्षिणपाखें। ॐ अनेखाय नमः कट्याम् । हृदयमध्ये ॐ अनन्ताय नमः । ॐ आनन्दकन्दाय नमः । ॐ सवित्रालाय नमः । ॐ पन्नाय नमः। ॐ प्रकृतिमय- पत्रेभ्यो नमः। ॐ विकारमयकेसरभ्यो नमः । ॐ पञ्चा- शवर्णवोजाब्यकणिकायै नमः । ॐ अं आदित्यमण्डलाय तापि- न्यादिकलाभ्यो नमः । ॐ ठं सोममण्डलाय अमृतादिकलाभ्यो नमः । ॐ मं वह्निमण्डलाय धूम्राचिरादिकलाभ्यो नमः । ॐ सं सत्त्वाय नमः। ॐ रं रजसे नमः । ॐ रं रजसे नमः । ॐ तं तमसे नमः । ॐ अां आत्मने नमः । ॐ अं अन्तरात्मने नमः । ॐ पं पर- मात्मने नमः। ॐ ह्रौं ज्ञानात्मने नमः । पूर्बाद्यष्टदिक्षु मध्ये। ॐ विमलायै नमः । ॐ उत्कर्षिण्यै नमः। ॐ ज्ञानायै नमः । ॐ क्रियायै नमः । ॐ योगायै नमः । ॐ प्रकै नमः । ॐ सत्यायै नमः। ॐ ईशानायै नमः। मध्ये ॐ अनुग्रहायै नमः। ॐ नमो भगवते विष्णवे सर्वभूतामने वासुदेवाय सर्वात्मसंयोगयोगपद्मपीठामने नमः ।

·यजुर्वेदीय पूजाविधिः । आधारभावनेयं स्यात्ततो हृदयभावना । अव्यक्ता परमाकाशं चिन्तयेदृदयाम्बुजे ॥ १ ॥ तमध्ये प्रणवं सच मञ्चवीजञ्च चिन्तयेत् । स्फुरत्तारासमप्रख्यं तेजोरूपञ्च निलम् ॥ २ ॥ तस्मादम्युत्थितं ध्यादेविद्युत्युञ्जसमप्रभम् । मूलब शाम के तेज: सैषा दयभावना ॥ ३ ॥ हस्तभावना। तस्मात्ममुहिलचित-प्रणवालवतेजसः । मूलमन्त्रात्मकं तेजो दीपाहोपान्तरं यथा ॥ ४ ॥ खासमार्गेण निष्कृष्य विन्यसेतस्तयोः सुधीः । करन्यासं ततः कुर्य्यादित्येषा हस्तभावना ॥ ५ ॥ देहभावना। तत्तेजोवृतहस्ताभ्यां व्यापकन्यास द्रया। न्यसेत्तेजो हृदि सम्यक् दिवारञ्च कलेवरम् । अङ्गन्यासं ततः कुाहित्येषा देहभावना ॥ ६॥ एवं भावनाचतुष्टयं वा मन्वन्यासं समाचरेत् । अथाष्टादशाक्षरगोपालमन्त्रः । ॐ अष्टादशाक्षरगोपालमन्चस्य नारद ऋषिः गायत्री छन्दः / सकललोकमङ्गलश्रीकृष्णो देवता खौं वीजे स्वाहा शतिः कृष्णप्रकतिदुर्गाधिष्ठात्री देवता पुरुषार्थचतुष्टये विनि- ॐ क्लीं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ हाय लजकीय साहा। ॐ गोविन्दाय मध्यमाभ्यां वषट । ॐ गोपोजन-अनामिकाभ्यां १३ ·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । । । हूं। ॐ वल्लभाय कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ स्वाहा करतलकर- पृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । एवं षडङ्गानि विन्यस्यास्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धनं कुर्यात्। ततो मूलमन्त्रेण वपुषि यापकत्रयं लत्वा प्रणवेन सकन्यसेत् । ॐकों नमः शिरसि । ॐ कं नमः ललाटे। ॐ ष्णां नमः भूमध्ये । ॐ यं नमः दक्षिणकर्णे । ॐ गों नमः वाम- ॐ विं नमः दक्षिणनेः। ॐ न्दां नमः वामनेत्रे । ॐ यं नमः दक्षिणनासारन्ध्र ॐ गों नमः वामनासारन्ध्र । पौं नमः मुखे। ॐ जं नमः कण्ठे। ॐ नं नमः हृदि। ॐ वं नमः नाभौ । ॐ लं नमः दक्षिणकव्याम् । ॐ मां नमः वामकट्याम् । ॐ यं नमः लिङ्गे । ॐ खां नमः जानुनोः । ॐ हां नमः पादयोः। ॐ ॐ नमः शिरसि । अथ पदन्यासः। ॐ लौं नमः नेत्रयोः। ॐ कृष्णाय नमः मुखे । गोविन्दाय नमः हृदि । ॐ गोपीजनवल्लभाय नमः गुह्ये। खाहा नमः पादयोः । ॐ क्लीं कृष्णाय हृदयाय नमः । गोविन्दाय शिरसे खाहा। ॐ गोपीजन-शिखायै वषट् । ॐ वल्लभाय कवचाय हूं ॐ खाहा अस्त्राय फट । इति हृद- यादिषु विन्यस्य । शिरसि ॐ नारदाय नमः । रसनायां ॐ गायत्री नमः । हृदि ॐ कृष्णाय नमः इति न्यसेत् । अथ मूर्तिपञ्जरन्यासः । ॐ नं नं केशवाय नमः ललाटे ॐ नं आं अर्यमणे नमः उदरे । ॐ मों ई माधवाय मित्राय नमः हृदि। ॐ भं है ॐ ·यजुर्वेदीय पूजाविधिः। - गोविन्दाय वरुणाय नमः गले। ॐ गं ॐ विष्णवे अंशवे नमः दक्षिणपाखें। ॐवं ऊं मधुसूदनाय भगाय नमः दक्षिणबाहु- मूले । ॐ ते एं त्रिविक्रमाय विवस्वते नमः दक्षिणगलपाखें । ॐ वां ऐं वामनाय इन्द्राय नमः वामपाखें । ॐ सुं ओं श्रीधराय पूष्णे नमः वामबाहुमूले । ॐ दें औं हृषीकेशाय पजन्याय नमः वामगलयाखें । ॐ वां अं पद्मनाभाय बने नमः पृष्ठे। ॐ यं अः विणवे नमः ककुदि। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः इति मन्वं मूट्टि विन्यसेत् । ध्यानम् । शङ्खचक्र गदां यन बिचाणं करपजैः । हिरण्यवर्णपद्मस्थं फणासप्तविराजितम् ॥ १ ॥ ध्यावा कृष्णन्तु मन्त्रज्ञो मन्लं शिरसि विन्यसेत् । हादशाक्षरमन्त्रेण न्यस्तः स्थाहिष्णुरूपकः ॥ २ ॥ मूर्तिपञ्जरकं न्यासं न्यसेन्मन्त्री समाहितः । ततः परं विल्वमुद्रां निजमुद्राच दर्शयेत् ॥ ३ ॥ ॐ नमः सुदर्शनाय अस्त्राय फडिति दिग्बन्धनं कुर्यात्। अथ ध्यानम् । अव्यान्नीलोत्पलाङ्गद्युतिरहिरिपुपिच्छोल्लसत्कशजालो गोपीनेत्रोत्यलाराधितललितवपुर्गोपगोवृन्दवीतः । श्रीमहतारविन्दप्रविहसितशशाङ्काकतिः पीतवासा देवोऽसौ वेणुवाद्यक्षयितजनतिर्देवकीनन्दनो नः ॥ १ ॥ मानसोपचारैः पूजा। रम्ये वृन्दावने कनकस्थली विचिन्त्य तत्र कल्पद्रुमस्थले रत्न- कुटिममध्ये योगपीठं विचिन्त्य तत्राटदलारणपङ्कजोपरि देवतां ·यजुवेंदीयनित्य कम्पतिः । पीतवस्त्राम् इन्द्रनीलप्रभा वेणुवादिनी सर्वालङ्कारभूषितां नील- कुञ्चितकुन्तलां सिन्दूरनिभाधरां पनपत्रायतेक्षणां गोपगोपी- छताम् अग्रे देवताभिर्दक्षिणे मुनिभिः पृष्ठतो योगिभिः वामे सेवः गन्धर्वाप्सरोभिताम् उपरि नारदेन स्तूयमानां चिन्तयेत् । एवं श्रीकृष्णरूपमामानं ध्याला मनसा पाद्यादिनैवेद्यान्तं पूजयित्वा मूलाधार त्रिकोणकुण्डे देवताग्निसमुज्ज्वले मनसा स्नुवेण सुषुम्नया स्युचा मूलमन्त्रमुच्चााहन्तामहं जुहोमि खाहा। ॐ असत्यमहं जुहोमि स्वाहा । ॐ पैशुन्यमहं जुहोमि स्वाहा । ॐ काममहं जुहोमि स्वाहा । ॐ क्रोधमहं जुहोमि ॐ लोभमई जुहोमि वाहा। ॐ मोहमहं जुहोमि ॐ मदमहं जुहोमि लाहा। ॐ मात्सर्य महं जुहोमि खाहा। सयपक्षे अहन्ताद्यवृत्तीरहं जुहोमि. स्वाहा । मानसं गण्डूषादिकं दत्त्वा मानसं जपं कुर्यात् । अघ द्रव्यशुद्धयर्थं विशेषाईसंस्कारः। स्वाहा। साहा। ततः शहाधारस्थापनार्य भूमी वस्त्रं षड़यं तहहिर्व तहहिश्चतुरनं मल्य मुद्रया मण्डलं वा तत्र मूलेन क्षालितं शङ्खाधारं स्थापयित्वा अस्त्राय फडिति शङ्ख क्षालयित्वा आधारे निधाय तत्र दूब्वाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्षयान् गन्धपुष्पाणि च हृदयाय नमः इति निक्षिप्य विलोममारकाक्षरैर्जलं पूरयेत् । विलोममाटका यथा-ॐ शं नमः । ॐ लं नमः । हं नमः। ॐ सं नमः । ॐ षं नमः । ॐ शं नमः । ॐ लं नमः । ॐ नमः । ॐ यं नमः । ॐ मं नमः। ॐ ॐ नमः। ॐ वं नमः। ॐ नमः । ॐ पं नमः । ॐ ·यजुर्वेदीय पूजाविधिः। ॐ ॐ नं नमः । ॐ नमः । ॐ दं नमः। ॐ धं नमः । ॐ तं नमः । ॐ शं नमः । ॐदं नमः। ॐ नमः । नमः। ॐटं नमः। ॐ जं नमः। ॐ नमः । ॐ ई नमः। ॐ चं नमः। ॐ ऊँ नमः । नमः । ॐ गं नमः । ॐ खं नमः। ॐकं नमः। ॐ अं नमः। ॐ औं नमः। ॐ ओं नमः । ॐ शं नमः। ॐ नमः । ॐ लूं नमः। ॐ नमः। ॐ ऊं नमः । ॐउं नमः। ॐ नमः । ॐ मां नमः । ॐ नमः। इति पठित्वा शङ्ख जलपूरणं कुर्यात् । ॐ आधारं वह्नि- मण्डलं शङ्ख सूर्यमण्डलं जलं सोममण्डलं विचिन्त्य तत्तत्कला- चिन्तयेत् । ततो ॐ मं दशकलात्मने वह्निमण्डलाय नमः इति आधारम् । ॐ अं हादश कलात्मने सूर्य मण्डलाय नमः इति शम् । ॐ उं घोड़शकलात्मने चन्द्रमण्डलाय नमः। इति जलं सम्मूज्य । गले च यमुने चैव गोदावरि सरखति। नन्दे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ इति मन्त्रेणाङ्कुशमुद्रया सूर्यमण्डलातीर्थमावाह्य स्वहृदव- कमलाहेवमावाद्य यं इति वायुवीजन संशोप्य रं इति अग्नि- वीजन सन्दह्य वं इति वरुणवीजेनाप्लाव्य तालत्रयं कुर्यात् । अस्त्रेण दिशो बड्डा शिखामन्त्रेण गालिनीमुद्रां दर्शयेत् । नेत्र- मन्त्रेण वीक्ष्य कवचमन्वेण बाहुयुगलेनावगुण्ठ्य धेनुमुद्रयामृती- कृत्य मूलेनाभिमन्त्य आग्नेयादिचतुष्कोणषु हृदयशिर:शिखाकवचं पूजयित्वा गन्धादिना देवमभ्यर्च मत्यमुद्र या आच्छाद्य शङ्खजलं ·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । । कवचाय स्पृशन्मूलमन्चमष्टधा जपेत् । शङ्खस्योत्तरत: पाद्यादीनि कुर्यात्। दक्षिण प्रोक्षणीपात्रं निधाय जलेन पूरयित्वा किञ्चिदर्घाम्बु तत्र दत्त्वा मूलमन्त्रेण तज्जलेन देवतामात्मानं पूजोपकरणानि निः प्रोक्ष्य खदेहे पीठपूजां कुयात् । इत्यसंस्कारः। ततो देवताशुद्धिः। शिरसि ॐ गुरुभ्यो नमः। आधारे ॐ गणेशाय नमः। आधारशक्त्यादिपीठपर्यन्तं यथास्थाने पूर्ववदाधारभावनया जलगन्धाक्षतपुष्यधूपदीपैः पूजयेत् । अथान्तरं मूलाधार हृदये देवतेजोऽभ्यर्थ कामवीजनकीकृत्य देवशरोरे हृदाद्यङ्ग- पञ्चकञ्च विन्यस्य हृदये आसनादिभूषान्तरुपचारैः सम्पूज्य । हृदयाय नमः । शिरसे स्वाहा। शिखायै वषट् । हूं। अस्त्राय फट । इति हृदादिषु पूजयित्वा । ततः मुखे वेणवे नमः । हृदि वनमालायै नमः। स्तनादूई श्रीवत्साय नमः । कौस्तुभाय नमः । ततः मूलेन क्लीं-बीजेन चन्दनाम्बुभिः स्वशरीरं चर्चितं कृत्वा ललाटादिषु पूर्ववन्मूर्तिपन्चरस्थानेषु अनामिकया दीपशिखाकतीनि केशवाय कीत्र्यै नमः इत्यादि- मन्वैर्दादश तिलकानि ग्टहीत्वा मूलमन्त्रेण खेतचन्दनलिप्त- शुलतुलस्या रक्तचन्दनलिप्तकृष्णतुलस्या खपादयोः पुष्पाञ्जलिमेक दद्यात् । चन्दनदयसिक्ताभ्यां खेतरक्तकरवीराभ्यां हृदये एकम् एवं चन्दनहयलिप्ताभ्यां खेतरक्तपद्माभ्यां मूद्धि एक लथाविधैः षड्भिः पुष्पैट्टि पुनश्चन्दनहयलिप्तैः षड्भिरेव पुष्पैः श्वेतानि दक्षिण रक्तानि वामे यथा भवति तथा साङ्गेषु एकमेवं पुष्या- अलिपञ्चकं पूजयित्वा धूपदीपौ समयं सुधारसैर्देवं प्रीणयित्वा ·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। मुखवासं दत्त्वा परिवाराय गन्धषु ध्येधूपदीपैनैवेद्यैश्च सम्पूज्य ताम्बूल-नृत्यगीतादिभिः सन्तोथ। इतः पूर्व प्राणबुद्धिदेह- धर्माधिकारतो जाग्रत्खनसुषुष्यवस्थासु मनसा वाचा कन्मणा हस्ताभ्यां पद्भ्याम् उदरेण शिश्ना यत्स्मृतं यदुक्तं यत्कृतं तत्सर्व ब्रह्मार्पणमस्तु स्वाहा । मदीयञ्च सकलं हरये समर्पये ॐ तत्सत् । इति मन्त्रणामानं श्रीकृष्णचरणारविन्दे समर्पयेत् । सुप्रसन्नं देवं भावयेत् । ततो योनिमुद्रयाष्टोत्तरशतं यथाशक्या वा मूलमन्त्र जया प्राणायामपूर्वकं प्रणवपुटितं वीजमष्टोत्तरशतञ्च ततः । जमा। ॐ गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं ग्रहाणासात्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥ १ ॥ इति जपं समर्पयेत् । इति देवताशुद्धिः। अथ देवपौठपूजा। प्रोक्षणीजलं विसृज्य जलान्तरेण पूरयित्वा किञ्चिदर्धाम्बु तत्र दत्त्वा-अनुज्ञां देहि भगवन् वहिर्यागे तव प्रभो-इत्यनुज्ञां सहीत्वा वाह्यपूजां समाचरेत् । ततश्चन्दनपशन पद्मपीठेन लेखयेत् । मन्त्री वायव्यतस्तत्र ईशानान्तं समर्चयेत् ॥ इति वचनाद्योगपीठस्य मध्ये चन्दनेनाष्टपत्रं सकर्णिकं गुण- नयसंयुक्तं सकेशरभूपुरदयमध्यगचतुहारात्मकं यन्त्रं लिखित्वा तत्र पद्ममुद्रां प्रदय गुबर्बादीन् पूजयेत् । वायव्यकोणादारभ्य ईशानपर्यन्तं श्रीगुरुभ्यो नमः | परम- ·१०४ अजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । गुरुभ्यो नमः । परापरगुरुभ्यो नमः । पोठस्य दक्षिणे । ॐ दुर्गायै नमः। ॐ महालक्ष्म नमः । ॐ गणेशाय नमः। पीठमध्ये आधारशक्त्यादिपीठमन्त्रान् जलगन्धाक्षतपुष्यधूप- दोपैः पूजयेत् । पीठमध्ये । ॐ आधारशक्तये नमः । ॐ प्रकृत्यै नमः। ॐ. कूर्माय नमः। ॐ शेषाय नमः । समुद्राय नमः। ॐ खेतदीपाय नमः । ঔ স্ত্রীজানি- महामण्डपाय नमः। ॐ कल्पवृक्षाय नमः । आग्नेयादिचतुष्कोणे । ॐ धर्माय नमः। ॐ ज्ञानाय नमः। ॐ वैराग्याय नमः। ॐ ऐश्खाय नमः। पूर्खादिचतुर्दिछु । ॐ अधर्माय नमः। ॐ अज्ञानाय ॐ अवैराग्याय नमः। ॐ अनैश्वाय नमः। पीठमध्ये। ॐ अनन्ताय नमः। ॐ आनन्दकन्दाय नमः । ॐ संविनालाय नमः । ॐ पद्माय नमः। ॐ प्रकृतिमय- पत्रेभ्यो नमः। ॐ विकारमयकेसरेभ्यो नमः। ॐ पञ्चाशवर्ण- वीजाब्यकर्णिकायै नमः। ॐ तापिन्यादिहादशकलामने ॐ अं मूर्यमण्डलाय नमः। ॐ अमृतादिषोड़शकलालने ॐ उं सोममण्डलाय नमः । ॐ धूचाचिरादिदशकलात्मने ॐ मं वहिमण्डलाय नमः। ॐ संसलाय नमः । ॐ रं रजसे नमः । ॐ तं तमसे नमः । ॐ अां आत्मने नमः । ॐ अं अन्तरात्मने ॐ परमात्मने नमः । ॐ ह्रीं ज्ञानात्मने नमः । पीठस्य पूर्वाद्यष्टदिक्षु । ॐ विझलायै नमः। 9 उत्कर्षिण्यै नमः। ॐ ज्ञानाचे नमः । ॐ जियायै नमः । योगायै नमः। ॐ प्रायै नमः। ॐ सत्यायै नमः। ईशानायै नमः।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः।
१०५
मध्ये।
-
ॐ अनुग्रहायै नमः। ॐ नमो भगवते विष्णवे
सर्वभूतात्मने वासुदेवाय सर्वात्मसंयोगपझयीठात्मने नमः ।
तत: कल्पतरोश्छायावाम् अरुणाम्भोजावस्थितं श्रीकृष्णं
साक्षात्सम्यूज्यावाहयेत्। पीठमन्त्रेण सम्पूज्य मूलमन्त्रेण पूज्य-
मूर्ति पीठे निवेश्य साक्षतपुष्पाञ्जलिं यहीखा वहृदये पूज्य-
मूत्तिं यथोतरूपां ध्याखा-
खात्मसंस्थमजं शुद्ध वामहं परमेश्वर ।
अरण्यामेव बहासं मूर्त्तावावाहयाम्यहम् ॥
ॐ नमः मूलमन्वमुच्चार्य आगच्छ श्रीकृष्णेति वदन् हृद-
यान्तःसंज्योतिः सुषुम्नावर्त्मना भूमध्यगतं चिन्तयित्वा दक्षिण-
नासारन्ध्रेण वहिर्मतं विचिन्त्य तानि पुष्याणि पूज्यप्रतिमायां
क्षिपन् तत्तेजः प्रतिमावामनासारन्त्रेण प्रविश्य तवृदयस्थतेजसा
ऐक्यं प्राप्नं चिन्तयेत् । एवमावाहनं प्रतिमायामेव ।
तत्र शालग्रामे स्थावरे चावाहनविसर्जनम् ।
शालग्राम स्थावरे च नित्यं सन्निहितो हरिः।
अग्निहृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च ।
षट्खेतेषु हरेः सम्यगर्चनं मुनिभिः स्मृतम् ॥ १ ॥
ॐ नमः श्रीकृष्ण इह तिठेति स्थापनम् स्वमुद्रया ।
मीनरूपो वराहश्च नरसिंहोऽय वामनः ।
आयातु देवो वरदो मम नारायणोऽग्रतः ॥ १ ॥
तत आवाहनादिदशमुद्रां दर्शयेत् ।
आवाहनं स्थापनञ्च सविधानं प्रकीर्तितम् ।
स्थासनिरोधं सकलीकरणञ्चावगुण्ठनम् ॥ १ ॥

·यजुर्वेदीय नित्य कम्मपद्धतिः। धेनुपीयूषकरणं महामुद्रा तथैव च । परमीकरणञ्चैव दश मुद्राः प्रकीर्तिताः ॥ २ ॥ श्रीकृष्ण इहागच्छ इह तिष्ठ इह सनिहितो भव इह सवि. रुद्धो भव इह सम्मुखो भव । देवताङ्गेषु षडङ्गन्यास: । सकलीकरणम् । धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य महामुद्रया परमीकरणं कृत्वा ॐ आमित्यादि प्राणप्रतिष्ठा जपेत् । अमुष्य कृष्णस्य प्राणा इह प्राणा: । अमुष्य कृष्णस्य जीव इह स्थितः । अमुष्य कृष्णस्य सर्बेन्द्रियाणि इह स्थितानि। अमुथ कृष्णस्य वामनश्चक्षुःश्रोत्रप्राणनाणाः इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा। ततो निजमुद्रां दर्शयेत् विल्वमुद्राञ्च । शङ्खचक्र गदां पनं मुषलं शामेिव च । खड्नं पाशाशशी चैव वैनतेयं तथैव च ॥ १ ॥ श्रीवत्सकौस्तुभो वेणुमभीतिवरदौ तथा । वनमालां तथा मन्त्री दर्शयेविष्णुपूजने ॥ २ ॥ अथोपचारदानानां क्रमः । आसनं वागतं पाद्यमर्घमाचमनीयकम् । मधुपर्काचमनानवसनाभरणानि च ॥ १ ॥ सुगन्धकुसुम धूपदीप नैवेद्यचन्दनम् । प्रयोजयेदर्चनायामुपचारांश्च षोड़श ॥ २ ॥ इति षोडशोपचारक्रमः । अर्धपाद्याचमनकमधुपर्काचमान्यपि । गन्धादयो निवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात् ॥ १ ॥ ।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। । गन्धादयो निवेद्यान्ताः पूजा: पञ्चोपचारिकाः । पूजा च त्रिविधा प्रोक्ता तासामेकं समाश्रयेत् ॥ १ ॥ अथ पूजाविधानम्। कल्पितपुष्पैलमन्वभुचायं तत्रैवासने श्रीक्षणाय आसन म: इत्यासनं दत्त्वा आसने पञ्चपुमाञ्जलिं दत्वा आसनमुद्रां दर्शयेत् । जलधारां दद्यात् । एवमुपजारान्तरेऽपि जलदानम् । मूलमन्त्रमुच्चार्य वणाय पाय नमः । इति पादाम्बुजे पाय दद्यात्। मुद्रां दर्शयेत् । सुपाद्यं पादयोःव पमनाभ सनातन । विष्णो कमलपनामारहाण मधुसूदन ॥ १ ॥ मूलमन्त्र सुधार्थ श्रीकपणाय अर्ध स्वाहा। शिरसि अध दद्यात् । मुद्रां दर्शयेत् । तापत्रयहरं दिव्यं परमानन्दलक्षणम् । तापत्रयविनिर्मुक्तं तवाय कल्पयाम्यहम् ॥ २ ॥ एवं सर्वत्र उपचारादौ मूलमन्त्रमुच्चार्य श्रीकृष्णाय आच- मनीयं खधा इति मुखे दद्यात् । आचमनीयमुद्रां दर्शयेत् । मन्दाकिन्यास्तु यहारि सर्वपापहरं शुभम् । राहाणाचमनीयं वं मया भत्त्या निवेदितम् ॥ ३ ॥ श्रीकृष्णाय मधुपर्क स्वधा इति मुखाभ्यासे मधुपर्क दद्यात्। मुद्रां दर्शयेत् । मधुपर्क महादेव ब्रह्मायैः कल्पितं पुरा । ददामि साम्प्रतं भक्त्या बरहाण पुरुषोत्तम ॥ ४॥ अथ पुनराचमनं पूर्ववत् । देवं स्नानमण्डपमागतं विचिन्त्य

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
मूलमन्त्रमुच्चार्य श्रीकृष्णाय वापयामि वौषट् । मुद्रां दर्श-
येत् ।
समापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेव च ।
लोकसंवृत्तिमन्त्रेण वारिणा स्नापयाम्यहम् ॥ ५ ॥
श्रीकृष्णाय वस्त्रं नमः । पीतवस्त्रयं प्रणवप्रीक्षितम् ।
कटिदेश बस्तं दद्यात् मुद्राञ्च । उत्तरीयञ्च स्कन्धदेश दद्यात् ।
देवतन्तुसमायुक्त पीतवर्णसमन्विते ।
सुवर्णवर्णप्रभवे वाससी तव केशव ॥ ६ ॥
श्रीकृष्णाय यज्ञोपवीतं नमः।
ऋग्यजुःसाममन्त्रण निर्मितं पायोनिना।
सावित्रीअन्धिसंयुक्तमुपवीतं तवायुत ॥ ७ ॥
श्रीकृष्णायाभरणं. नमः। यथास्थाने आमरणं दत्त्वा मुद्रा
दर्शयेत्।
मुद्रा यथा-मधुपर्कासमुत्ताना मुद्रालङ्करणी स्मृता ।।
आचमनजलधारां दद्यात् ।
दिव्यरत्नसमायुक्ता वहिभानुसमप्रभा ।
गावाणि शोभयन्वेने अलङ्काराश्च माधव ॥ ८ ॥
मूलमन्त्रमुच्चार्य श्रीकृष्णाय गन्ध, नमः। हद्देशे गन्ध
दद्यात् । मुद्रां दर्शयेत् ।
मुद्रा यथा-या मुक्तानामिका मुष्टिगन्धमुद्रेति सा स्मृता ।
कश्यपस्य वायुषमित्यादिभिर्देवमूर्तिपञ्जरमन्वैस्तत्तत्स्थानेषु
द्वादश तिलकानि कार्याणि ।
शरीरं ते न जानामि चेष्टां नैव च केशव ।
सया निवेदितान् गन्धान् प्रग्यहाण विलेपनम् ॥ ८ ॥

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । शिरः कण्ठे ललाटे च वाो दक्षिणवामयोः । हृदि नाभौ च पृष्ठे च पार्खयोश्च इयं. इयम् ॥ अथ पुष्पदानम् । तुलसीदय-पद्माव-जातिहय-केतकीय-करवीरहय-उत्यल- इय-कसारदय-मल्लिका-कुन्द-मन्दार-नन्दावर्त्त-पलाश-पाटल्या- वर्तक-चम्मक-नागकेशराशोक-विल्व-कर्णिकार-सेवत्यादीनामन्यो- षामपि सुगन्यस्वरूपाणां यथासम्भवं पुष्पं संस्कृत्य मूलमन्त्र- मुच्चार्य श्रीकृष्णाय पुष्यं वौषट् । मूद्धि। गर्भकयुष्यं दत्त्वा गले मालां दद्यात्। केशमध्ये तु गर्भक इत्यमरः । आत्मान- बत्पुष्पाञ्जलिं दत्वा मुद्रां दर्शयेत् । मुद्रा यथा-उत्थिताधोमुखी मध्या बद्धाङ्गुष्ठा यदीतराः । आकुञ्चितास्तथा ख्याता पुष्य मुद्रा मनीषिभिः । तुलसीमल्लिकाजातीपद्मपुष्पाणि यानि ते । निम्भितानि विधात्रा रहाण पुरुषोत्तम ॥ १० ॥ नतः दर्पणं दर्शयेत् । अरूपाय सुरूपाय दिव्यरूपाय ते नमः। मुखावलोकनं देव दर्पणं प्रतिग्राह्यताम् ॥ ११ ॥ अनन्तरं पूर्वोतकतन्यासक्रमेण एतेषु चासपदैर्गन्धपुष्यैः अपूजयेत् । एवमङ्गानि पूजयेत् । वेणुं वनमालां श्रीवर्क्स कौस्तुभम् एतानि सम्पूज्य गन्धपुष्पाणि ग्टहीत्वा आवरणानि पूजयेत् । ঘানছুলা। कर्णिकायाः पूर्बादिचतुर्दिक्षु । ॐ दामाय नमः । अदामाय नमः। ॐ वसुदाय नमः । ॐ किङ्किणीदाय नमः। वै ·११० यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । । आग्नेयादिचतुष्कोणेषु । ॐ हृदयाय नमः। ॐ शिरसे खाहा। ॐ शिखायै वषट् । ॐ कवचाय हूं। पूर्बादि- चतुर्दिक्षु । ॐ अस्त्राय फट । पूर्वादिदिग्गताः अष्टौ पट्टमहिषी: पूजयेत् । ॐ रुक्मिण्यै ॐ सत्यभामायै नमः । ॐ नग्नजित्यै नमः। सुनन्दायै नमः। ॐ मित्रविन्दायै नमः। ॐ सुलक्ष्मणायै ॐ जाम्बवत्यै नमः। ॐ सुशीलायै नमः। पूर्वाद्यष्टदिक्षु वसुदेवादीन् पूजयेत् । तद्यथा-ॐ वसुदेवाय नमः। ॐ देवक्यै नमः। ॐ नन्दगोपाय नमः । ॐ यशो- दायै नमः। ॐ बलभद्राय नमः। ॐ सुभद्रायै नमः। गोपियो नमः । ॐ गोपीभ्यो नमः । एभ्यो वहिश्चतुर्दिक्षु । ॐ मन्दाराय नमः। ॐ सन्तानाय ॐ पारिजाताय नमः । ॐ कल्पवृक्षाय नमः। मध्ये। ॐ हरिचन्दनाय नमः । ततो मण्डलवाह्ये वैष्णवान् पूजयेत् । ॐ नारदाय ॐ पब्बताय नमः। ॐ उद्दवाय नमः । ॐ अक्रूराय ॐ निषठाय नमः । ॐ दारुकाय नमः। विष्वक्सेनाय नमः। ॐ वैनतेयाय नमः। पूर्बादिदशदिक्षु । ॐ इन्द्राय नमः । ॐ अग्नये नमः। ॐ यमाय नमः। ॐ नैऋताय नमः। ॐ वरुणाय नमः । ॐ वायवे नमः। ॐ कुवराय नमः । ॐ ईशानाय नमः। ॐ अनन्ताय नमः । ॐ ब्रह्मणे नमः।-ॐ वजाय नमः । ॐ शक्तये नमः । ॐ दण्डाय नमः । ॐ खगाय नमः । पाशाय नमः। ॐ अद्भुशाय नमः । ॐ गदायै - नमः॥ ॐ ·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। नमः। ॐ शूलाय नमः। ॐ चक्राय नमः। ॐ पद्माय नमः। । ॐवासु- ကြော် अशक्तविधिं दर्शयति ॐ श्रीकृष्णाय नमः। देवाय नमः। ॐ नारायणाय नमः। ॐ देवकीनन्दनाय नमः । ॐ यदुश्रेष्ठाय नमः । ॐ वार्ष्णेयाय नमः। असुराक्रान्तभारहारिणे नमः । ॐ धम्मसंस्थापकाय नमः । इत्यष्टपुष्पाञ्जलिं दद्यात् । इत्यावरणपूजा। अथ धूपदीपदानार्थं प्रथमतो घण्टां वादयेत् । घण्टां वीक्षणादिभिः संस्कृत्य ॐ हूं गजवनात्मने नमः इति गन्धपुष्यैः पूजयेत्। गजवने महानाद घण्टारूप नमोऽस्तु ते । इति नमस्कारः। ॐ गजवनिमातः स्वाहा। इति घण्टां किञ्चिञ्चालयेत् । मूलमन्त्रमुच्चार्य श्रीकृष्णाय एष धूपः स्वाहा । इति घ्राणदेशे धूपं दद्यात् । धूपमुद्रा यथा--अङ्गुष्ठतजनीयुक्तौ तिस्रः समुचिताः पराः । मुद्रा धूपप्रदानेन देवानां तुष्टिकारिणी । वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यः सुमनोहरः । मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिग्टह्यताम् ॥१२॥ अथ दीपः। ततो दीपमानीय पूर्ववत्संस्कारं कला मूलमन्त्रमुच्चार्य श्रीकृष्णाय नमः एष दीपः स्वाहा । इति निवेद्य प्रथमतश्चक्षु:- समीपे कृत्वा पुनर्ललाटात्यादपर्यन्तं पादतो ललाटपर्यन्तं पारावतवसामयेत् । इति महामुद्रा। जलधारां दद्यात् ।

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । दिक्प्रकाशो महादीप: सर्वत्र तिमिरापहः । सवाह्याभ्यन्तरज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिग्टह्यताम् ॥ १३ ॥ अथ नैवेद्यम् । पुष्पाञ्जलित्रयं दद्यात् पाद्यमाचमनं ततः । मूलेन पुन: पुष्याञ्जलित्रयं दद्यात् । पुन: पाद्यमाचमनं दत्त्वा नैवेद्यं संस्कुर्य्यात् । नैवेद्यसंस्कारः। मूलमन्वेण वीक्षणम् । अस्त्रमन्ले ण प्रोक्षणम् । चक्रमुद्रया अभिरक्षणम् । यमिति वायुवीजन नैवेद्यान्तर्गतं दोषं परि- शोष रमिति अग्निवीजाभितप्तं दक्षिणकरण सन्दह्य तथा वामकरण सन्यस्य वमिति अमृतवोजेन नैवेद्यम् अमृतपरिपूर्ण विचिन्त्य मूलेनामृतीत्य नैवेद्यमभिस्मृशन् मूलमन्त्रमष्टवारं जपन् पुन: सुरभिमुद्रया परिपूर्ण चिन्तयित्वा गन्धपुष्पैः प्रपूज- येत्। तत: पुष्याञ्जलिं राहीला नैवेद्यग्रहणार्थ हरिं प्रार्थ नैवेद्य- मर्पयेत् । अथ चुलुकं ग्रहोत्वा मूलमन्त्रमुच्चार्य श्रीकृष्णाय नैवेद्यं स्वाहा । इत्युच्चार्य देवतीर्थेन जलं निक्षिपेत् वारत्रयम् । ततः पुष्याञ्जलिं ग्टहीत्वा । निवेदयामि भगवञ्जुषाणेदं हविहरे । इति प्रार्थयित्वा नैवेद्यगतं तेजो हरराख्यगतं नीखा चुलुकोदकं यहोवा ॐ अमृतोपस्तरणमसि वाहा। इति हरेरास्यगतं निवेदयेत्। ग्रासमुद्रां वामदोषणा विकचोत्पलसन्निभाम् । प्राणमुद्रां दक्षिणेन दर्शयेत्साधकोत्तमः ॥

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । प्राणादिमुद्रालक्षणं यथा । मुशेकनिष्ठोपकनिष्ठिके हे स्वाङ्गुलमूर्जा प्रथमेह मुद्रा । ॐ श्रीकृषणाय प्राणाय खाहा। नधापरा तर्जनीमध्यमे स्यात्-- ॐ श्रीकृष्णाय अपानाय स्वाहा। अनामिकामध्यक्षिके च सध्या ॥१॥ ॐ श्रीक्षणाय व्यानाय स्वाहा। अनामिकातर्जनीमध्यमासु कनिष्ठिकायुतानुकुञ्चितासु । ॐ श्रीकषाय उदानाय स्वाहा। स्यात्यञ्चयुक्ता यदि पूर्वरूपा प्राणादिमुद्रा निजसनयुता ॥२॥ ॐ श्रीकृष्णाय समानाय खाहा। ततो नैवेद्यमुद्रां दर्शयेत् । पञ्चाङ्गुल्यग्रसंलग्ना प्रोधितोमुखी यदि । एतानि बद्धा मुद्रेयं नैवेद्यस्य प्रकीर्तिता ! ततो नैवेद्यमुद्रिकाम् अङ्गुष्ठाभ्यां प्रधानया करइये स्पृशन् अनामिका निजमनुं जपन् प्रदर्शयेत् । नानाविधभोज्यादि- क्रमेण नैवेद्यं कल्पयेत् । ॐ गों नमः परायामने अनिरुद्धाय नैवेद्यं कल्पयामि। इत्यनेन निजमलं जपेत् । ततो देवं मूलमन्त्रेण नमस्कृत्य पानार्थ मूलमन्त्रेण जलं दत्त्वा होमा द्विगुणं मूलमन्त्र जमा नैवेद्यं श्रीकृष्णोपभुक्त चिन्तयेत् । ततो वृतादिसन्दीमा पिष्टकादिविनिर्मिता। पारावतधमाकारमुच्चैर्दीपं प्रदर्शयेत् ॥ १५ ·११४ यजुर्वेदीय निव्वकम्मपद्धतिः । । ततो धेनुमुद्रया जलममृतीकृत्य पुनरापोशानं दत्त्वा मूल मन्त्रमुच्चार्य। ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा । बहुतीर्थानि तोयानि गन्धयुक्तानि वै प्रभो । आपोशानं मया दत्तं एहाण परमेश्वर ॥ इत्यापोशानदानम् । अन्नं चतुर्विधञ्चैव रसैः षड़भिः समन्वितम् । मया निवेदितं भक्त्या नैवेयं तव केशव ॥ १४ ॥ ततो देवस्य हस्ते मुखान्नैवेद्य एव अवतारितञ्च तत्तेजो देवमुखे उहास्य ॐ विष्वक्सेनाय नमः। इति मन्त्रेण गन्ध- पुष्पधूपदीपनैवेद्यं दत्त्वा पृथिवीमुपलिम्य- गण्डषदन्तधावनाचमनास्यहस्त- मृज्यानुलेपमुखवासकमाल्यभूषाः । सुवाद्यनृत्य- गीतैस्मुलुप्तमभिपूज्य हरेः पुरेव ॥ १ ॥ गन्धादिभिः सपरिवारमथामस्मै दत्त्वा विधाय कुसुमाञ्जलिमादरेण । स्तुत्वा प्रणम्य शिरसा चुलुकोदकेन खात्मानमर्पयति तच्चरणाजमूले ॥ २ ॥ इत: पूर्व प्राणबुद्धिरिति मन्त्रेण प्रामानं समर्पयेत् पूर्ववत् प्रदक्षिणानन्तरम् । ॐ नवीननीरदश्याममित्यादिगौतमी- तन्त्रोक्तगोपालस्तवराजं पठेत् । ध्येयं सदा परिभवनमभीष्टदोई तीर्थास्पदं शिवविरञ्चिनुतं शरण्यम् । ताम्बूलमष्यभिसमय ·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । । भृत्यातिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ १ ॥ प्राणायामवयं कला सुप्रसन्नं देवं भावयन्सहसमष्टोत्तरशत वा जवा जलदुलुकं ग्टहीखा- गुहातिगुह्यगोप्ता वं यहाणामत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर ॥ इति जपं देवतादक्षिणकरे समर्म्य तर्पणविधिना तर्पणं कुर्यात् । तर्पणं स्थादशतौ च द्विगुणं माजनं स्मृतम् । कत्ला दूर्वाक्षतं दद्यात्कर्परादीन् प्रदीपयेत् ॥ इति वचनाहर्वाक्षतं दत्त्वा कर्पूरादिभिर्दीपयेत् । तदनन्तरम् पुष्याञ्जलित्रयं दत्त्वा जपं कुर्व्याविचक्षणः ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनाईन । यत्यूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ १ ॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजाविधिं न जानामि क्षम्यतां परमेश्वर ॥ २ ॥ ततो नमस्कारमुद्रां दर्शयेत् । लक्षणं यथा- नाभौ हृदि ललाटे च करसम्पुटयोगत: । नमस्कार त्वियं मुद्रा देवतानां प्रसादिनी ॥ १ ॥ द्रव्यमुद्राश्च मूलमन्वमुच्चार्य श्रीकृष्णमुद्दासयामीति वदन् प्रतिमाहृदयात्प्रतिमादक्षिणनासारन्ध्रेण आवाहिततेज आवष्य खवामनासारन्ध्रेण संहृत्य खहृदयपझे समापनीमुद्रां दर्शयित्वा नमस्कुर्यात् । समापनीमुद्रा यथा । मिथ:पृष्ठापितो हस्तावन्योन्यग्रथिताङ्गुलिः । कत्वा बड्डा नमस्कुर्थात् सा स्थान्मुद्रा समापनी ॥ २ ॥ ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपतिः । WHAMPARAN तत: परम्- अच्छिद्राशंसनं कुर्य्यान्निर्माल्यग्रहणं ततः । निर्माल्य मस्तके धाय्यं सर्वाङ्गेष्वनुलेपनम् । नैवेद्यशेष भुञ्जीत दखा तं भक्तिशालिने ॥ ३ ॥ ततो देवस्य पादमूलान्निर्मात्यैकदेशं गृहीत्वा बलिविभीषणो भीष्मः कपिलो नारदोऽर्जुन ! प्रसादचाम्बरीषश्च बसुर्वायुसुत: शुकः ॥ १ ॥ विष्वक्सेनोडवारा: सनकाद्या महर्षयः । प्रसाद वासुदेवस्य सर्वे ग्रहन्तु वैदावाः ॥ २ ॥ इति दख्खा खयं निर्माल्यांशिरसि रहीखा- विष्णोनिर्माल्य शेषेण निजाङ्गानि च मार्जयेत् । दुरितानि च नश्यन्ति व्याधयो यान्ति सङ्ग्यम् ॥ १ ॥ इति वदनिर्माल्यशेषेण सर्वाङ्ग परिमार्जन कला पादोदकसेवा अादिति शेषः। इत्यष्टादशाक्षरगोपालपूजा समाप्त! अत्रावाहनादिदशमुद्रा दर्शनीयाः । अथ दश मुद्राः। आवाहन स्थापनञ्च सन्निधानं प्रकीर्तितम् । स्थात्मनिरोधं सकलीकरणञ्चावगुण्ठनम् ॥ १॥ धेनुपीयूषकरणं महामुद्रा तथैव च । परमीकरणञ्चैव दश मुद्राः प्रकीर्तिताः ॥ २ ॥ प्रासां लक्षणमाह। हस्ताभ्यामञ्जलिङ्कखानामिकामूलपर्वणोः । अङ्गुष्ठो निक्षिपमेयं मुद्रा लावाहनी स्मृता ॥ १

·बजुर्वेदीयपूजाविधिः ।
११२
अधोमुखी स्वियं चेत्स्यात् स्थापनो मुद्रिका स्मृता ॥ २ ॥
उच्छ्रिताङ्गुष्ठअध्यौ तु संयोगात्सन्निधायनी ॥ ३ ॥
अन्तःप्रवेशिताङ्गुष्ठा सैव सखोधनी मता ॥ ४ ॥
उत्तानमुष्टियुगला सम्मुखीकरणी मता ॥ ५ ॥
देवताओं पड़ङ्गानां न्यासः स्यात्सकलाहतिः ॥ ६ ॥
सव्यहस्तकता मुष्टियॊधिोमुखतर्जनी ।
अवगुण्डनमुद्रेयमभितो आमिता मता ॥ ७ ॥
अन्योऽन्याभिमुखालिटा कनिछानामिका पुनः ।
तथैव तर्जनी मध्या धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ८ ॥
अमृतीकरणञ्चैव तया साधकसत्तमः ॥ ८ ॥
अन्धोऽन्ययथितागुडा प्रसारितपराशतिः ।
महामुद्रेयनुदिता परमीकरणं बुधैः ॥ १० ॥
प्रयोजयेदिमा मुद्रा देवताह्वानकमणि ।।
इति दशमुद्रालक्षणं समाप्तम् ।
अथ विष्णो: षोड़शमुद्राः ।
शङ्ख चक्र गदां पझं मुषलं शाइखङ्गको।
पाशाङ्कुशौ वैनतेयं श्रीवत्सं कौस्तुभं तथा ।
बेणुञ्चैवाभयवरं वनमालां प्रदर्शयेत् ॥ १ ॥
प्रासां लक्षणमाह।
वामाङ्गुष्ठं दक्षचतुष्कोण निबध्य
दक्षाङ्गुष्ठं वामचतुष्काभिमुखंञ्चेत् ।
शङ्खस्येयं सङ्कलिता सा किल मुद्रा
देव्या विष्णोश्चापि विशिष्य प्रमदाय ॥ १ ॥

·११८ यजुर्वेदीयनित्यकन्मपद्धतिः । अन्योऽन्याभिमुखतया प्रसार्य हस्ती अधिः परिनिहतौ तलोपलग्नौ । स्यातां चेदियमुदितह चक्रमुद्रा साङ्गठा यदि च कनिष्ठिकाइयो: स्यात् ॥ २ ॥ मध्यायुगं संहतमुन्नमय्य पाणि इयं सम्पुटवविधाय । आकूर्परं हस्तयुगं प्रसार्य गदां तदा तन्त्रविदो वदन्ति ॥ ३ ॥ अङ्गुष्टयुग्मं विनिवेश्य मध्ये पत्रायिताभिश्च पराङ्गुलीभिः । पद्मानुकारं हृदये निदध्यात्मा पद्ममुद्रागममार्गसिद्धैः ॥ ४ ॥ मुष्टिकृत्वा तु हस्ताभ्यां वामस्योपरि दक्षिणम् । ज्ञेया मुपलमुद्रेयं सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ५ ॥ वामस्थतजनीप्रान्तं मध्यमान्ते नियोजयेत् । असायं च करं वाम दक्षिणं करमेव च ॥ नियोज्य दक्षिणकन्धे वाणग्रहणवत्ततः । तर्जन्चङ्गुष्ठकाभ्यान्तु कुर्यात्तां शामुिद्रिकाम् ॥ ६ ॥ अङ्गुष्ठया नमेविहान् कनिहाञ्चाप्यनामिकाम् । विमुच्च तर्जनीमध्यां खनमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ७ ॥ पाशाकारं नियोज्यैव वामाङ्गुष्ठाग्रतर्जनीम् । दक्षिणे मुष्टिमास्थाय तर्जनीञ्च प्रसारयेत् ॥ तेनैव संस्पृशेन्मन्त्री वामाङ्गुष्ठस्य मूलकम् । पाशमुद्रेयमुदिता केशवाचनकम्मणि ॥ ८ ॥ तज्जनीमीषदाकुञ्चर शेषाणाञ्च निपीड़नम् । अङ्गुशं दर्शयेद्यत्नाद्देवस्याग्रे तु मन्त्र वित् ॥ ८ ॥ अन्योऽन्य पृष्ठे संयोज्य कनिष्ठे च परस्परम् । तजन्चनसमङ्गत्वा अङ्गुष्ठाग्रं तथैव च ॥

·PRANAVAR यजुर्वेदीयपूजाविधिः। ११८ ईषदालम्बितङ्गत्वा मध्यानामे च पक्षवत् । प्रसायं गारुडं मुद्रा कृष्णपूजाविधौ स्मृता ॥ १० ॥ अन्योऽन्यसम्मुखे तत्र कनिष्ठातर्जनीयुगे । मध्यमानामिके तहदङ्गुष्ठेन निपीड़येत् । दर्शयेहक्षसि मुद्रां यत्नाक्रीवत्ससंजिकाम् ॥ ११ ॥ अन्योऽन्याभिमुखे तहत्कनिष्ठे सनियोजयेत् । तज्जयनामिक तहकरी खन्योऽन्य पृष्ठगी। उच्छ्रितान्योऽन्यसंलग्ना दक्षहस्ताक्षराङ्गुलिः । निधाय मध्यदेशे तु वाममध्यमतर्जनी ॥ संयोज्य मणिबन्ये तु दक्षिण योजयेत्ततः । वामाङ्गुष्ठे तु मुद्रेयं प्रसिद्धा कोस्तुभो मतः ॥ १२ ॥ ओष्ठे वामकराङ्गुठो लग्नस्तस्य कनिष्ठिका । दक्षिणाङ्गुष्ठसन्त्यता तत्कनिष्ठा प्रसारिता । तज्जनीमध्यमानामाः किञ्चित्सकोच्य चालिताः । वेणुमुद्रेयमुदिता सुगुप्ता प्रेयसी हरेः ॥ १३ ॥ अग्रं प्रसारितङ्कवा लिष्टशाखन्तु देशिकः । प्राङ्मुखन्तु करतला अभयः परिकीर्तितः ॥ १४ ॥ दक्षं भुजं प्रसारित्वा जानपरि निवेशयेत् । प्रस्तुतं दर्शयेहीरो वरः सर्वार्थसाधकः ॥ १५ ॥ उत्तानतज्जनीभ्यान्तु अधिःक्रमतस्तथा । मालावत्कृतविस्तारा वनमाला प्रकीर्तिता ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णोनिजषोडशमुद्रालक्षणम् ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । अथ पूजनविधानामनियमः। पाद्यासनाभरणचन्दनस्वागतेबु वरखे नमो मवयुताचमने खधा च । खाहार्वधूपक्षाहीपनिवेदनेषु वौषट तथा रापनयुष्यकदानयोश्च ॥ १ ॥ धूप दीप च नैवेद्ये वह्निहोमे तथैव च । स्वाहाशब्दः प्रयोक्तव्यः शेव चैव नमस्कृतिः । इति कोचिन्यते । अथ उपचारदाने स्थानमाह। पावं पादाम्बुजे दद्यावादाचमनं सुखे । मधुपर्क मुखान्याले खान सर्जकलेवर ॥ १ ॥ कटौ वस्त्रं यथाशो यथास्थानेषु भूषणम् । हृदि गन्धं तथा पुष्यं मूर्धि मालां गलेषु च ॥ २ ॥ अनुघ्राणं तथा धूपमनुचक्षु प्रदीप कन् । देवाग्रेषु च नैवेद्यं समीपे दृष्टिगोचरे ॥ ३॥ आदावाचनपुष्पञ्च उपचारं तदन्तरम्। मुद्राञ्च जलधाराञ्च मुखवासं प्रकल्पयेत् । जलधारां पुनर्दद्यादुपचारान्तरान्तरे ॥ ४ ॥ इति पूजास्थाननियमः। স্বাCTসবা না । दो पनमाञ्च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा । मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥ १ ॥ दुल्लहानप्रणामम्।

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः । अथ पञ्चाङ्गप्रणामलक्षणम्। बाहुभ्याञ्चैव जानुभ्यां शिरसा वचसा धिया । पञ्चाङ्गकपणामोऽयं पूजासु प्रवरा इमे ॥ २ ॥ इति पञ्चाङ्गप्रणामः। अथ पीढ़ान्यासोऽच लिख्यते । गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशियपीठकैः । युक्ता पोढ़ाभिधा न्यासा: प्रोक्ताः पूजकसत्तमाः ॥ १ ॥ अथ गणेशमाटकान्यासः । गणेशमाटकामन्त्रस्य दक्षिणामूर्तिषिर्गायत्री छन्दः श्री- साटका सुन्दरी देवता ममोपास्यश्रीविद्याङ्गत्वेन षोढ़ायासे विनियोगः। अं कं खं गं वंडं ां ऐं हृत् । ईचं छ जं में जं ई क्लीं शिरः । उंटं ठ ड ढंणं ऊं सौः शिखा। एं तथं दं धं नं ऐं सौः कवचम्। ओं पं फ ब भ में औं क्लौं नेत्रम् । अंयं लं वं शं षं सं हं हं अः ऐं अस्त्रम् । ध्यानम्। उद्यसूर्यसहस्राभां पीनोचतपयोधराम् । रतमाल्याम्बरालेय-रतभूषणभूषिताम् ॥ पाशाङ्कुशधनुर्वाणभास्वत्पाणिचतुष्टयाम् । रक्तनेत्रत्रयां स्वर्णमुकुटोद्भासिचन्द्रिकाम् । एवं ध्याला न्यसेत्खीयवीजपूर्वाक्षरान्वितम् ॥ १ ॥ विघ्नेशो झीसमायुक्तों विघ्नराजः शिया युतः ।

·१२२
यजुर्वेदीयनित्यकरमपद्धतिः ।
विनायकः पुष्टियुतः शान्तियुक्ताः शिवोत्तमः ।
विघ्नवत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ २ ॥
गणस्तु वाहया युक्त एकदन्तः सुमेधया।
हिदन्तः कान्तिसंयुक्तो गजवक्त्राश्च कामिनी ॥ ३ ॥
निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्दी तु नटीयुतः ।
दीर्घजिह्वः पावतीयुक्छङ्गुकर्णश्च ज्वालिनी ॥ ४ ॥
वृषभध्वजनन्दे च सुरेशागणनायकौ ।
गजेन्द्रः कामरूपिण्या सूर्पकर्णस्तथोमया ॥ ५॥
त्रिलोचनस्तेजवत्या लम्बोदरस्तु सत्यया ।
महानन्दश्च विघ्ने शी चतुर्मूर्तिः मुरूपिणी ॥ ६ ॥
सदाशिवः कामदायुगामोदो मदजिह्वया ।
दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकायुतः ॥ ७॥
प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः ।
हिजिह्वो महिषीयुक्तः शूरश्चापि तु भञ्जिनी ॥ ८॥
वीरो विकर्णया युक्ताः षण्मुखो भृकुटीयुतः ।
वरदो लज्जया वामदेवः स्याहीर्घघोणया ॥ ८ ॥
धनुर्धरावक्रतुण्डौ हिरदो यामिनीयुतः ।
सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणोयुतः ॥ १० ॥
मत्त: शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोललोचना ।
मत्तवाहनचञ्चले जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ ११ ॥
मुण्डो सुभगया युक्त: खनी दुर्भगया तथा ।
वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगयुग्वृषकेतनः ॥ १२ ॥
भक्तप्रियच भगिनी गणेशो भगिनीयुतः ।
मेघनादश्च सुभगा व्यासी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३ ॥

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः। गणेश्वरः कालिकति प्रोता विनेशमारकाः। त्वगादियोगी यादीनां पूर्ववत्परिकीर्तितः ॥ १४ ॥ त्वगादियोग इति गं यं वगामन्यां जटिदीप्तिभ्यां नमः इत्यादि । यादियोगश्च पूर्ववदिति ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं यं क्लीं श्रीं हो वगात्मभ्यां पुरुषोत्तमवसुदाभ्यां नमो हृदीत्यादि। यथा- गं अं विनेशनोभ्यां नमः । गं आं विघ्नराजश्रीभ्यां नमः। इत्यादिमाटकास्थले न्यसेत् । इति गणेशमाटकान्यासः ।। अथ ग्रहमाकान्यासः । ग्रहमाटकामन्त्रस्य दक्षिणामूर्तिपिरित्वादि पूर्ववत् ध्यानम्। रक्त श्खेतं तथा रक्तं श्यामं पीतञ्च पाण्डुरम् । धूम्नं क्षष्णञ्च धनञ्च धूमधूनं विचिन्तयेत् ॥ १ ॥ रविमुख्यान् कामरूपान् सर्वाभरणभूषितान् । वामोरुन्यस्तहस्तांश्च दक्षिणेन वरप्रदान् ॥ २ ॥ एवं ध्यात्वा माढकापूर्वान् ग्रहान्यसेत् । अं १६ सूक्य रेणुकाम्बायै नमो हृदि ॥ १ ॥ यं ४ चन्द्रायामृताम्बायै नमो भूमध्ये ॥ २ ॥ कं ५ मङ्गलाय धामाम्बायै नमो नेत्रयोः ॥ ३ ॥ चं ५ बुधाय ज्ञानरूपाम्बायै नमो हृदि ॥ ४ ॥ टं५ वृहस्पतये यशखिन्यम्बायै नमो हृदयोपरिभाने । ५॥ तं ५ शुक्राय शाकम्बयंम्बायै नमः कण्ठे ॥ ६॥ पं ५ शनैश्चराय शक्त्य- बायै नमो नाभौ ॥ ७ ॥ शं राहवे कृष्णाम्बायै नमो मुखे ॥ ८॥ लं क्षं केतवे धूम्माम्बायै नमो गुदे ॥ ८ ॥ इति ग्रहमालकान्यासः ।।

·१२४
यजुर्वेदीय नित्यकर्मपद्धतिः ।
अथ नवनमाटकान्यासः ।
नक्षत्रमाटकामन्त्रस्य दक्षिणामूर्तिर्ऋषिः गायत्री च्छन्दो
नक्षत्ररूपिणी सुन्दरी देवता श्रीविद्याङ्गखेन न्यासे विनियोगः ।
ओं औं पुन-
ध्यानम्।
ज्वलत्कालाग्निसङ्खाशाः सवाभरणभूषिताः ।
नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः ॥ १ ॥
एवं ध्यात्वा मालकापूर्व नक्षत्राणि न्यसेत् ।
यथा-श्र
आं अश्विन्यै नमो ललाटे॥१॥ ई भरण्यै नमो दक्षनेत्रे ॥२॥
ई उ ऊं कृत्तिकायै नमो वामनेत्रे ॥ ३ ॥ ऋ ऋ लूं
रोहिण्यै नमो दक्षनेत्रे ॥ ४ ॥ एं मृगशिरसे नमो वाम.
कणे ॥ ५॥ ऐं आर्द्रायै नमो दक्षनसि ॥ ६ ॥
वसवे नमो वामनसि ॥ ७ ॥ कं पुष्थाय नमः कण्ठे॥८॥
खं गं अश्लेषायै नमो दक्षकन्धे ॥ ८॥ घं डं मघायै नमो
वामस्कन्धे ॥ १० ॥ चं पूर्वफागुन्यै नमो दक्षकूपरे ॥ ११ ॥
ठं जं उत्तरफालन्यै नमो वामकूपरे ॥ १२ ॥ हस्तायै
नमो दक्षमणिबन्धे ॥ १३ ॥ टं ठं चित्रायै नमो वाममणि-
बन्धे ॥ १४ ॥ डं स्वात्यै नमो दक्षहस्ते ॥ १५॥ ढंणं विशा-
खायै नमो वामहस्ते ॥ १६ ॥ तं थं दं अनुराधायै नमो
नाभौ ॥ १७ ॥ धं ज्येष्ठायै नमो दक्ष कटौ ॥ १८ ॥ नं पं फं
मूलायै नमो वामकटौ ॥ १८ ॥ बं पूर्वाषाढ़ायै नमो
दक्षोरौ ॥ २० ॥ भं उत्तराषाढ़ायै नमो वामोरी ॥ २१ ॥
मं श्रवणायै नमो दक्षजानुनि ॥ २२॥ यंरं धनिष्ठायै नमो
वासजानुनि ॥ २३ ॥ लं शतभिषायै नमो दक्षजवा-
याम् ॥ २४ ॥ वं शं पूर्वभाद्रपदायै नमो वामजवायाम् ॥ २५ ॥

·बजुर्वेदीयपूजाविधिः।
घं सं हं उत्तरभाद्रपदायै नमो दक्षपादे ॥ २६ ॥ थं अं अः
रेवत्यै नमो वामपादे ॥ २७॥ इति नक्षत्रमाटकान्यासः। ३।
सर्वेषु न्यासेष्वादो मायाश्रीवीजे योज्ये । न्यासान्सर्लान्
प्रकुर्चीत मायाश्रीवीजपूर्वकानिति वचनोक्तत्वादिति ।
अथ योगिनीमाटकान्यासः ।
योगिनीन्यासस्य मुनिच्छन्दसी पूर्वोतो, योगिनीरूपा सुन्दरी
देवता श्रीविद्याङ्गत्वेन न्याले विनियोगः ।
ध्यानम्।
सितासितारुणा बभूश्चित्रा पीताश्च चिन्तयेत् ।
चतुर्भुजाः समैर्वती: सर्वाभरणभूषिताः ॥
एवं ध्यावा न्यसेत् । ह्रौं श्रौं डॉ डी डं मलवर यूं पं डाकिन्यै
१६ मम वचं रक्ष रक्ष वगात्मने नमः कण्ठदेशे
विशुद्धे॥१॥ ह्रीं श्रीं रां रौं रं मलवर यं पं राकिन्यै नमः ।
कं १२ मम रत रक्ष रक्ष असगात्मने नमो हृद्यनाहते ॥ २॥
लां ली लं मलवर यं.पं. लाकिन्यै नमः । डं १० मम मांसं
रक्ष रक्ष मांसात्मने नमो नाभौ मणिपूरे ॥ ३ ॥ कां की कं
मलवर यूं पं काकिन्यै नमः । बं ६ मम मेदो रक्ष रक्ष मेदात्मने
नमो लिङ्गमूले स्वाधिष्ठाने ॥ ४ ॥ शां शौं शं मलवर यूं पूं.
शाकिन्यै नमः । वं ४ ममास्थि रक्ष रक्ष अध्यात्मने नमो मूला-
धारे ॥ ५ ॥ हां हौं हं मलवर यूं यूं हाकिन्यै नमः। हंई
मम मज्जां रक्ष रक्ष मज्जात्मने नमो भूमध्ये आज्ञाचक्र ॥ ६ ॥
यां यौं यं मलवर यूं पूं याकिन्यै नमः। अं मम शुक्र रक्ष रक्ष
शुक्रात्मने नमो ब्रह्मरन्ध्र ॥ ७॥
इति योगिनीमाटकान्यासः ॥ ४॥

·१२६ यजुर्वेदीयनित्यकम्मैपद्धतिः । अथ राशिमाटकान्यासः। राशिमाटकामन्त्रस्य मुनिच्छन्दसी पूर्वोतो, राशिरूपा सुन्दरी देवता श्रीविद्याङ्गखेन न्यासे विनियोगः । ध्यानम् । रक्तखेतहरिहर्णपाण्डुचित्रासितान् स्मरेत् । पिशङ्गपिङ्गलौ बचुकर्बुरासितधूमभान् ॥ एवं ध्यात्वा न्यसेत् । अं आं ई ई मेषाय नमो दक्षपाद- गुल्फे ॥ १॥ उंॐ ऋ षाय नमो दक्षजानुनि ॥ २ ॥ ऋ लूं टु मिथुनाय नमो दक्षवषणे ॥ ३॥ एं ऐं कर्कटाय नमो दक्षकुक्षौ ॥ ४ ॥ ओं औं सिंहाय नमो दक्षस्कन्धे ॥ ५ ॥ अं अः शं षं स ह क न्यायै नमो दक्षशिरोभागे ॥ ६ ॥ गं घ ङ तुलायै नमो वामशिरोभागे ॥ ७ ॥ च छ ज मंज वृश्चिकाय नमो वामस्कन्धे ॥ ८ ॥ टं ठंडं ढंणं धन्विने नमो वामकुक्षौ ॥ ॥ तं थं दं धनं मकराय नमो वामवृषणे ॥१०॥ पं फ ब भ म कुन्भाय नमो वामजानुनि ॥ ११॥ यं लव वं मोनाय नमो वामगुल्फे ॥ १२ ॥ इति राशिमाटकान्यासः । ५ । अथ पीठमाटकान्यासः । पीठमाटकामन्त्रस्य मुनिच्छन्दोऽङ्गानि पूर्ववत्, पीठ- रूपिणी सुन्दरी देवता श्रीविद्याङ्गत्वेन न्यासे विनियोगः । ध्यानम् । सितासितारुणश्यामहरित्यीतान्य नुक्रमात् । पुनरेतल्कमाहेवि पञ्चाशत्स्थानसञ्चये । पीठानीह स्मरेविहान्सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १॥ एवं ध्याला मारकास्थानेषु माटकावर्णपूर्वाणि पीठानि

·यजुर्वेदीयपूजाविधिः ।
१२७
न्यसेत् । तानि यथा-ह्रीं श्रीं अं कामरूपपीठाय नमः ॥ १॥
आं वाराणसीपीठाय नमः ॥ २॥ इं नैपालपीठाय नमः ॥ ३ ॥
ई पौण्ड वईनपीठाय नमः ॥ ४ ॥ उं काश्मीरपीठाय नमः ॥ ५ ॥
ऊं कान्यकुञपीठाय नमः ॥ ६ ॥ ऋ पूर्णगिरिपीठाय नमः ॥७॥
* अर्बुदाचलपीठाय नमः ॥ ८॥ लूं आम्नातकेश्वरपीठाय
नमः ॥८॥ टुं एकामपीठाय नमः ॥ १० ॥ एं त्रिस्रोत:-
पीठाय नमः ॥ ११॥ ऐं कामकोटपीठाय नमः ॥ १२ ॥ ओं
कैलासपीठाय नमः ॥ १३ ॥ औं भृगुपीठाय नमः ॥ १४ ॥
अं केदारपीठाय नमः ॥ १५ ॥ अः चन्द्रपुरपीठाय नमः ॥ १६ ॥
कं श्रीपीठाय नमः ॥ १७ ॥ खं ॐकारपीठाय नमः ॥ १८ ॥
गं जालन्धरपीठाय नमः ॥ १८ ॥ घं मालवपीठाय नमः ॥२०॥
डं कुलान्तपीठाय नमः ॥ २१ ॥ चं देवीकोटकपीठाय
नमः ॥ २२ ॥ छ गोकर्णपीठाय नमः ॥ २३ ॥ जं मारतेखर-
पीठाय नमः ॥ २४ ॥ मं अट्टहासपीठाय नमः ॥ २५ ॥ जं
विरजपीठाय नमः ॥ २६॥ टं राजग्रहपीठाय नमः ॥ २०॥
ठं महापथपीठाय नमः ॥ २८ ॥ डं कोलगिरिपीठाय
नमः ॥ २६ ॥ ढं एलापुरपीठाय नमः ॥ ३० ॥ णं कालेश्वर-
यीठाय नमः ॥ ३१ ॥ तं जयन्तीपीठाय नमः ॥ ३२ ॥ थं
उज्जयिनीपीठाय नमः ॥ ३३ ॥ दं चरित्रपीठाय नमः ॥ ३४ ॥
वं क्षीरिकापीठाय नमः ॥ ३५ ॥ नं हस्तिनापुरपीठाय
नमः ॥ ३६॥ यं उड्डीशपीठाय नमः ॥ ३७॥ फं प्रयाग-
पीठाय नमः ॥ ३८ ॥
बं षष्ठीशपीठाय नमः ॥ ३८ ॥ मं
मायापुरपीठाय नमः ॥ ४० ॥ मं मलयपीठाय नमः ॥ ४१ ॥
यं श्रीशैलपीठाय नमः ॥ ४२ ॥
र मेरुपीठाय नमः ॥ ४३ ॥

·१२८ यजुर्वेदीयनिल कपइतिः। लं गिरिपीठाय नमः ॥ ४४ ॥ वं माहेन्द्रपीठाय नमः ॥ ४५ ॥ शं वामनपीठाय नमः ॥ ४६ ॥ षं हिरण्यपुरपीठाय नमः ॥४७॥ सं महालक्ष्मोपीठाय नमः ॥ ४८॥ है उडियानपीठाय नमः ॥ ४६॥ लं छायापीठाय नमः ॥ ५० ॥ वं क्षत्वपुर- धीठाय नमः ॥ ५१ ॥ इति पीठमाटकान्यासः । ६ ! इति षोढ़ान्यासः समाप्तः । अथ महाषोढालक्षणम । प्रपञ्चो भुवना मूर्त्तिः मन्त्रदैवतमातरः । महापोढ़ा महान्यासः सर्वन्यासोत्तमोत्तमः ॥ १॥ लतो देवतासानिध्याथें तत्त्वन्यासं कृत्वा- ततो विचिन्तयेद्देवं परमात्मानमीश्वरम् । अतिसूक्ष्मतरं देवं ज्ञानरूपं सुरेश्वरम् ॥ १ ॥ एवं न्यस्य च तत्त्वानि प्रतिमायाँ पृथक् पृथक् । कारयेहैष्णवं विहानुपन्यासन्तु षोड़शम् ॥ २ ॥ तल्लक्षणमाह। प्रथमः प्रणवन्यासो व्याहृतिस्तु हितीयकः । तीयो माकान्यासश्चतुर्थस्तु ग्रहात्मकः ॥ १ ॥ यञ्चमः कालविन्यास: षष्ठो वर्णात्मकः स्मृतः । सप्तमस्तीयविन्यासो वेदन्यासस्तथाष्टमः ॥ २ ॥ विराट च नवमो न्यासो दशमो देवतामयः । एकादशः क्रतुन्यासो हादशस्तु गुणात्मकः ॥ ३ ॥ त्रयोदशश्चायुधानो शक्विन्यासश्चतुर्दशः । अङ्गानान्तु पञ्चदशो जीवन्यासस्तु षोड़शः ॥ ४ ॥ इति षोड़शच्यासाः। Halam

·योगः ।
अध पुरुषसतम्।
पुरुषसूक्तमन्त्रस्य नारायण ऋषिः पञ्चदशोंऽनुष्टुप् छन्दः
षोड़शानिष्टुप् छन्दः जगहीजं पुरुषो देवता पुरुषमेधे विनि-
ध्यानम् ।
ॐ ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मयवधुतशङ्खचक्रः ॥
ॐ सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं सर्वतस्मृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १ ॥
पुरुष एवेदए सब्बं य्यद्भूतं व्यञ्च भव्यम् ।
उतामृतत्वस्ये शानो यदन्नेनातिरोहति ॥ २ ॥
एतावानस्य महिमा अतो ज्जपायांश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥
त्रिपादूर्द्धसुदैत्युरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वव्य क्रामत्साशनानशने अभि ॥ ४ ॥
ततो बिराड़जायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत यश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ ५ ॥
तस्माद्यज्ञात्सर्बहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूस्तांश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥ ६ ॥
तस्माद्यज्ञात्सबहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दासि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ॥ ७ ॥
तस्मादखा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जजिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजाऽवयः ॥ ८॥
तं यज्ञं वहिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥ ८ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्दतिः ।
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य को बाइ का अरू पादा उच्यते ॥ १० ॥
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीहाइ राजन्यः कृतः ।
अरू तदस्य यद्देश्यः पद्भया शूद्रो अजायत ॥ ११ ॥
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाहायुरजायत ॥ १२ ॥
नाभ्या आसीदन्तरिक्ष शीर्णी द्यौः समवर्तत ।
पद्धयां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥ १३ ॥
यत्युरुषेण हविषा देवा यनमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीण इम: शरद्धविः ॥ १४ ॥
सप्तास्यासन् परिधयस्विःसप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबघ्नन् पुरुषं पशुम् ॥ १५ ॥
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्।
ते ह नाकम्महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥
अद्भाः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच विश्व कम्मणः समवर्तताने।
तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमति तन्मय॑स्य देवलमाजानमग्रे ॥ १७ ॥
वेदाहर्मतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ।
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते अयनाय ॥ १८ ॥
प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तर्जायमानो बहुधा विजायते ।
तस्य योनि परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन्ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा ॥१८॥
यो देवेभ्यः पातपति यो देवानां पुरोहितः ।
पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो ऋचाय ब्राह्मचे ॥ २० ॥
ऋचं ब्राह्म जनयन्तो देवा अग्रे तदवन् ।
यस्त्वेवं ब्रह्मणो विद्यात्तस्य देवाय सवसे ॥ २१ ॥

·पञ्चदेवानां तान्त्रिकमन्त्राः । श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्नमा अहोरात्रे पाखें नक्षत्राणि रूपमस्मिन् । नौव्यात्तं इणं नीषाणामुम्म इषाण सर्वलोकं म इषाणः॥२२॥इति। पुरुषसूक्तमिदं कथितं बुधैस्तदनु पञ्चसुरस्य च तान्त्रिकम् । भानुमयो शिवपूजनपार्थिवं हवनवैश्वविधी कमतस्ततः ॥ कथयामोति शेषः । अथ पञ्चदेवानां तान्त्रिकमन्त्रा: । नारायणः। अष्टाक्षरनारायणमन्त्री यथा- अष्टाक्षरनारायणमन्त्रस्य साध्यनारायण ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः श्रीनारायणो देवता अकारी वीजम् उकारः शक्तिः मकारः कीलकम् अष्टाक्षरनारायणमन्वजपकम्मणि विनियोगः । ॐ कडोल्काय स्वाहा अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ महोल्काय स्वाहा तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ वीरोल्काय खाहा मध्यमाभ्यां बषट् । ॐ दूरोल्काय स्वाहा अनामिकाभ्यां हूं। ॐ यज्ञो- ल्काय स्वाहा कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ सहस्रोल्काय खाहा करतलकरपृष्ठाभ्यां फट । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । ध्यानम्। अकौंधाभं किरीटान्वितमकरलसत्कुण्डलं दीप्तराजत्- केयूरं कौस्तुभाभाशवलरुचिरहारं सपीताम्बरञ्च । नानारत्नांशुभिन्नाभरणशतयुतं श्रीधरानिष्टपाच वन्दे दो:सक्तचक्राम्बुरुहदरगदं विश्ववन्धं मुकुन्दम् ॥ १ ॥ मन्त्र:--ॐ नमो नारायणाय । इति नारायणाष्टाक्षरतान्त्रिको. मनुः ।

·यजुर्बेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । २ गणेशः। षडक्षरवक्रतुण्डमन्त्रस्य भार्गव ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः श्रीवक्र- तुण्डो देवता जपे विनियोगः । ॐ वं वक्रतुण्डाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ क्र एकदन्ताय तज्जनीभ्यां स्वाहा। ॐ तुं लम्बोदराय मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ डां चलकर्णाय अनामिकाभ्यां हूं। ॐ यं गजवक्त्राय कनिष्ठाभ्यां वौषट्। ॐ हूं सर्वविघ्नेखराय करतलकरपृष्ठाभ्यां फट। एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । ध्यानम्। पाशाङ्कुशाभयकरं वरदं दधान मृद्भिन्नशोणमरविन्ददलायताक्षम् । अम्भोजिनीस्फुटगतं गणनाथमेव ध्यायेप्रसन्नवदनाम्बुजमिन्दिरायै । मन्त्रः-ॐ वक्रतुण्डाय हूं। इति षड़ो मनुर्बक्रतुण्डस्य चायम्- ३शिवः । ॐ अस्य श्रीशिवपञ्चाक्षरमन्त्रस्य वामदेव ऋषिः पति- छन्दः श्रीसदाशिवो देवता मं वीजं नं शक्तिः जपे विनियोगः । ॐ ॐ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐनं तज्जनीभ्यां स्वाहा। मं मध्यमाभ्यां वषट्। ॐ शिं अनामिकाभ्यां हूं। ॐ वां कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ यं करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । ॐ ·पञ्चदेवानां तान्त्रिकमन्त्रा। ध्यानम्। ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिर्भ चारुचन्द्रावतंस रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणाघ्रवत्तिं वसानं विखाद्यं विश्ववीज निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रां त्रिनेत्रम् ॥ मन्त्र:-ॐ नमः शिवाय। इति शिवस्येह पञ्चाक्षरो मन्वराजः।- 7 ४ दुर्गा । ॐ अस्य श्रीवनदुर्गामन्त्रस्य आरण्यक ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः श्रीवनदुर्गा देवता हूं वीजं स्वाहा शक्तिः जपे विनियोगः । ॐ ऐं ह्रीं श्रीं दां ज्वल ॐ उत्तिष्ठ पुरुषि अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ दी ज्वालिनी ॐ किं स्वपिषि तर्जनीभ्यां खाहा। ॐ दूं प्रज्वालिनों ॐ भयं मे समुपस्थितं मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ दें शूलिनों ॐ यदि शक्यमशक्यं हूं अनामिकाभ्यां हूं। ॐ दः कपहिनौं ॐ दुर्गे भगवति शमय खाहा करतलकरपृष्ठाभ्यां फट। एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः। ध्यानम्। ध्यायेत्सुवर्णवर्णाभां त्रिनेत्रां चारुहासिनीम् । सर्वलक्षणसम्मन्नामद्देन्दुक्कृतशेखराम् ॥ १ ॥ चतुर्भुजां शङ्खचक्रधरां बाला सुरूपिणीम् । उद्यत्रिशूलनिर्मिनमहिषां सिंहवाहिनीम् ॥ २॥ मुक्तादामलसत्कण्ठां मुनिभिः स्तुतिपाठकैः ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः। सिद्धैर्देवगणैर्युक्तां कुमारीभिश्च सेविताम् । सवामप्रदां दुगी वरदां भत्तावत्सलाम् ॥ ३ ॥ मन्त्र:-ॐ उत्तिष्ठ पुरुषि किं. स्वपिषि मयं मे समुपस्थित यदि शक्यमशक्यं हूं दुर्गे भगवति समय स्वाहा । इति शिवामन्त्र ऋद्धिप्रदः साधनः ganpre ५ सूर्यः । ॐ अस्याष्टाक्षरसूर्य्यमन्त्रस्य भार्गव ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः श्रीसूर्यो देवता जपे विनियोगः । ॐ सत्याय तेजोज्वालामालिने हूं फट् स्वाहा अङ्गुष्ठाभ्यां ॐ ब्रह्मण तेजोज्वालामालिने हूं फट खाहा तज- नीभ्यां स्वाहा । ॐ विष्णवे तेजोज्वालामालिने हूं फट् स्वाहा तेजोज्वालामालिने खाहा अनामिकाभ्यां हूं। ॐ अग्नये तेजोज्वालामालिने हूं फट स्वाहा कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ स्वर्गाय तेजोज्वाला:- मालिने हूं फट् स्वाहा करतलकरपृष्ठाभ्यां फट । अस्त्राय फडिति विशेषः । मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ रुद्राय हूं फट एवमङ्गन्यासः। ध्यानम्। पद्माक्षयुग्माभयदानहस्तं केयूरहाराङ्गदकुण्डलाढ्यम् । माणिक्यमौलिं दिननाथमोडे बन्धूककान्तिं विलसचिनेत्रम् ॥ मन्त्रः-ॐ घृणिः सूर्य आदित्याय स्वाहा । इति अथाष्टाक्षर: सूर्य्यमन्तः प्रदिष्टः ।

·अथ पञ्चदेवानां वैदिक मन्त्रा लिख्यन्ते । १नारायणः । ॐ तहिष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुरा- ततम् ॥ १॥ २ गणेशः। ॐ गणानान्त्वा गणपति हवामहे ग्रियाणान्त्वा प्रियपति हवामहे निधीनान्ला निधिपति हवामहे वसो मम आह- मजानि गर्भध मा त्वमजासि गर्भधम् ॥ २ ॥ ३ शिवः । ॐ त्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मोक्षीय मामृतात् ॥ ३ ॥ ४ दुर्गा। ॐ अम्बे अम्बिके अम्बालिके न मानयति कश्चन । खखस्तिकसुभद्रिकां कम्पिल्यवासिनीम् ॥ ४ ॥ ५ सूर्यः । ॐ आवष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यच । हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥५॥ अथ पञ्चदेवगायची। १नारायणः । ॐ वासुदेवाय विद्महे दामोदराय धीमहि तनी विष्णुः प्रचोदयात् ॥ १॥ इति विष्णुगायत्री। २ गणेशः । ॐ गणेश्वराय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ॥ २॥ इति गणेशगायत्री।

·यजुर्वेदीयनित्यकन्मपद्धतिः । - । ३ शिवः। ॐ तत्युरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचो- दयात् ॥ ३ ॥ इति शिवगायत्री। ४ दुर्गा। ॐ महादेव्यै विद्महे दुर्गायै धीमहि तन्नो देवी प्रचो- दयात् ॥ ४ ॥ इति दुर्गागायत्री। ५ सूर्यः । ॐ आदित्याय विद्महे मार्तण्डाय धीमहि तन्नः सूर्यः प्रचो- दयात् ॥ ५॥ इति सूर्यगायत्री। अथ मृत्तिकाशङ्करपजाविधिः । विना भस्मत्रिपुण्ड्रन विना रुद्राक्षमालया । विना मालूरपत्रेण विफलं शिवपूजनम् ॥ १ ॥ कामनोपलक्ष लिङ्गघटनम् । मृद्भस्मगोशकत्पिण्डैस्तथा बालुकयापि वा । कल्ला लिङ्गं सकृत्यूज्य ज्य वसेकल्पायुतं दिवि ॥ २ ॥ मृत्तिकानिरूपणम् । शुद्धदेशसमुद्भूतां मृदामाहरयेत्ततः। ॐ श्री अष्टमूर्तये नमः। इत्यनेनैव मन्त्रेण मृदमादाय यत्नतः । संशोध्य मृत्तिकां तत्र स्थापयेहिधिपूर्वकम् ॥ ३ ॥ अथवा कृष्णपक्षस्व चतुर्दश्यां समानयेत् । सुनश्च मासमात्रेण याहरेत्तावदेव च ॥ ४ ॥ इति शिवभु राण।

·मृत्तिकाशङ्करपूजाविधिः । मृत्तिकानयनसमये भूमिप्रार्थना । ॐ सर्बाधारधरे देवि त्वद्रूपां मृत्तिकामिमाम् । ग्रहीष्यामि प्रसन्ना लंलिङ्गार्थ भव शोभना ॥५॥ शिवलिङ्गघटनप्रमाणम् । यवप्रमाणं लिङ्गन्तु प्रणालञ्च तथाक्रमम् । शक्तिप्रमाणमेवञ्च अधश्च हिगुणं भवेत् ॥ ६ ॥ मृत्तिकापरिमाणम्। ऋत्तिकातोलकं ग्राह्यमथवा तोलकइयम् । त्रिसूत्रस्य प्रमाणेन कारयेबटनं बुधः ॥ ७ ॥ इति कालोत्तरे। নিৱিৰিাজল। रोगी स्याहालाकार वक्रे चैव धनक्षयः । शक्तिहीने सुतो नष्टः कण्डः स्याद्भग्नगे तथा ॥८॥ स्थूलाग्रे च हरेहायुश्चर्पटे च धनक्षयः । दीर्घाकार दरिद्रः स्यात् खर्वे च मरणं भवेत् ॥ ८ ॥ प्रातःकत्यादि स्नानसन्ध्यादिकं यथाविधि समाप्य धौतपादः पूजास्थानं गत्वा आसनशुधिभूतशुद्धिप्राणायाममाटकान्यासान्त की विधाय- ॐ अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः । ये भूता विघ्नकर्त्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया । इति पठित्वा गौरसर्षपान् भूमौ क्षिपेत् । ॐ विष्णुः ॐ विष्ः ॐ विष्णुः इत्यादि समस्तमुच्चार्य अद्य अमुके मासि अमुके पक्ष अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकराशौ स्थिते भास्कर ma ·यजुर्वेदीयनित्यकम्मयतिः । अमुकराशौ स्थिते चन्द्रमसि एवं यथास्थानावस्थितेषु भौमादि- ग्रहयोगलग्नकरणमुहर्तकांश्यकेषु एवंविधविशेषणविशिष्टायां पुण्यतिथौ अमुकसगोत्रः श्रीमान् अमुकदेवशर्मा (ब्राह्मणपक्षे शमा, क्षत्रियपक्षे वीरवन्मा, वैश्य पक्षे गुप्तः, शूद्रपक्षे दासः ; ब्राह्मणस्त्रीपक्षे देवी, क्षत्रियस्त्रीपचे बोरवर्मिणी, वैश्यस्त्रीपक्षे गुप्ता, तथा शूद्रस्त्रीपक्षे दासी) अहं मम श्रीसदाशिवकृपया जन्मजन्मान्तरकृतसमस्तपापक्षयपूर्वकसकलशरीरारोग्यव्यवहितो- सरचिरञ्जीवित्वकामः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त फलप्राप्त्यर्थं श्रीकान्ति- पुष्टिपुत्रपौवाद्यखिलमनोऽभीष्टसिद्धार्थ भुक्तिमुक्तिफलप्रात्यर्थ शीभवानीशङ्करप्रीत्यर्थमेकसंख्यकपार्थिवलिङ्गसङ्घटनप्राणप्रतिष्ठा- यन-पूजनकरण-प्रतिज्ञामहं करिष्ये। ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवे भवे नातिभवे भवस्ख मां भवोद्भवाय नमः ॥ इति मन्वं पठिला मृदाचूर्णितं कुर्यात् । ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोमानाय नमः। इति मन्वं पठित्वा मृत्तिकायां जलसे चनं कुर्यात् । ॐ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः सर्वतः सर्व- सर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः स्वाहा । इति मन्त्रं पठित्वा मृत्तिकासंयोजनं कुर्यात् । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचो. दयात् । ॐ महेश्वराय नमः । इति पठन् लिङ्गसङ्घटनं कुर्यात् । ॐ ईशा न: सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपति- ·मृत्तिकाशङ्करपूजाविधिः। नह्मणोऽधिपतिब्रह्मा शिवो मेऽस्तु सदाशिवोम् । इति मन्त्र पठ- अतिरचनां जल विन्दुना सम्यक्कुर्यात् । ॐ सद्यः समस्तापनाशनेति शिरसानम्य ताम्रपा विख- दलं निधाय तदुपरि साक्षतयुष्यं लिङ्गं संस्थाप्य शिवमस्तकवन- त्यानं कुर्यात् । यथा- ॐ वजं त्यज महाबाहो कामनासिदिहेतवे। यावत्वां पूजयिष्यामि तावत्त्वं सुस्थिरो भव ॥ १ ॥ इति मन्वं पठित्वा शिवलिङ्ग-स्पर्शनं कुर्यात्। इति ववमोचनम् । निम्नलिखितमत्वं पठित्वा जलदानन् । इन्द्रियवः परित्यक्तो वेदैश्च परिवर्जितः । वेदान्तश्च परित्यतस्तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ इति । ततः पुष्पाक्षतदानमन्त्रः। ॐ आं आत्मतत्वाय नमः आत्मतत्त्वाधिपाय ब्रह्मणे नमः। ॐवां विद्यातत्त्वाय नमः विद्यासत्वाधिपाय विष्णवे नमः। ॐ शिं शिवतत्त्वाय नमः शिवतत्त्वाधिपाय रुद्राय नमः। इति मन्वं पठित्वा पुष्याक्षतं शिवोपरि दद्यात् । ॐ शिवाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ भवाय तर्जनीभ्यां खाहा । ॐ शर्वाय मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ पशुपतये अना- मिकाभ्यां हूं। ॐ महादेवाय कनिष्ठाभ्यां वौषट् । ॐ ईशा- नाय करतलकरपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयादिन्यासः । अस्त्राय फडिति विशेषः । तत्पश्चात्कुशत्रयं ग्टहीत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रेण मूलमध्याग्राणि संसृश्य प्राणप्रतिष्ठां कुर्याद्यथा--- ॐ अस्य श्रीशूलपाणेः प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा । ।

·१४० यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । ऋषयः ऋग्यजुःसामानि छन्दांसि चैतन्यखरूपिणी जगत्सृष्टि- प्राणशक्तिर्देवता श्रां वीजं ह्रीं शक्तिः क्रौं कीलकं शूलपाणे: प्राणप्रतिष्ठार्थे विनियोगः । करन्यासो यथा। ॐ अं कं खं गं धं डं आं पृथिव्यप्तेजोवायाकाशात्मने अङ्ग- ठाभ्यां नमः । ॐ ई चं जं में जं ई शब्दस्पर्शरूपरसगन्धामने तज्जनीभ्यां खाहा। ॐ उं टं ठं डं ढं णं ऊं श्रोत्रत्वक्चक्षू- रसनाघ्राणामने मध्यमाभ्यां वषट् । ॐ एं तं थं दं धं नं ऐं वाक्पाणिपादपायूपस्थात्मने अनामिकाभ्यां हूं। ॐ ओं पं कं बं भं मं औं वचनादानगतिविसर्गानन्दात्मने कनिष्ठाभ्यां वषट् । ॐ अं यं लं वं शंघ सं हं लं क्षं अः करतलकरपृष्ठाभ्यां फट । एवमङ्गन्यासः। अस्त्राय फडिति विशेषः । ध्यानम्। रक्ताम्भोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरोजाधिरूढ़ा करा: पाशान् कोदण्डमिक्षूद्भवमभयवरावॉशं पञ्चवाणान् । बिभ्राणासकपालं त्रिनयनविलसत्यीनवक्षोरहाब्या देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा नः । স্ময় জাসনিষ্টাল:। ॐ ह्रीं क्रौं यं रं लं वंशं षं संहीं ॐ सं हंस: हाँ ॐ हंसः शूलपाणे: प्राणा इह प्राणाः। पुनरुक्तमन्त्रमुच्चार्य शूलपाणे व इह स्थितः । पुनरुक्तमन्त्रमुच्चार्य शूलपाणे: सबें- न्द्रियाणीह स्थितानि । पुनरुक्तमन्त्रमुच्चार्य शूलपाणेामन- शक्षुःश्रोत्रत्वजिह्वाघ्राणप्राणा दूहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु खाहा। इति प्राणप्रतिष्ठापनम् ।

·का
मृत्तिकाशङ्करपूजाविधिः।
।
अथावाहनम्।
ॐ हंस हंसः ह्रीं ॐ पिनाकष नमः । पिनाककृष-
मावाहयामि पिनाकधुक् अत्रागच्छ इह तिष्ठ अत्राधिष्ठानं कुरु
मत्कृतां पूजां यहाण।
शिवप्रार्थना।
आयाहि भगवन्देव लोकानुग्रहकारक ।
पूजयामि यथाशक्ति प्रसीद परमेश्वर ॥ १ ॥
खामिन्सर्वजगन्नाथ यावत्पूजावसानकम् ।
तावत्वं प्रीतभावेन लिङ्गेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २॥
इत्युच्चायं त्रिवारं पुष्यं दातव्यम् ।
ॐ भूः पुरुषमावाहयामि ॐ भुवः पुरुषमावाहयामि ॐ
स्वः पुरुषमावाहयामि ॐ भूर्भुवः स्वः पुरुषमावाहयामि
आयात
भगवान्महादेवः ।
अत्रावाहनादिदशमुद्रा दर्शनीयाः।
आवाहनं स्थापनञ्च सन्निधानं प्रकीर्तितम् ।
स्थासन्निरोधः सकलीकरणञ्चावगुण्ठनम् ॥ १ ॥
धेनुपीयूषकरणं महामुद्रा तथैव च ।
परमीकरणञ्चैव दश मुद्राः प्रकीर्तिताः ॥ २ ॥
आसां लक्षणमाह ।
सम्यक्सम्पूजितैः पुष्यैः कराभ्यां कल्पिताञ्जलिः ।
आवाहनी समाख्याता मुद्रा देशिकसत्तमैः ॥ १ ॥
अधोमुखीकता सैव स्थापनीति निगद्यते ॥ २ ॥
आश्लिष्टमुष्टियुगला प्रोत्रताङ्गुष्ठ युग्मका ।
मन्निधाने समुद्दिष्टा मुद्रेयं तन्ववेदिभिः ॥ ३ ॥

·१४२
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपइतिः ।
।
अङ्गुष्ठगर्भिणी सैव सन्निरोधे समीरिता ॥ ४ ॥
देवाङ्गेषु षडङ्गानां न्यास: स्यात्सकलीकतिः ॥ ५ ॥
यथा वा--हृदयादिशरीरान्ते कनिष्ठाद्यङ्गुलीषु च ।
हृदादिमन्त्रविन्चास: सकलीकरणं मतम् ॥ ५ ॥
सव्यहस्तकता मुष्टिः दीर्वाधोमुखतर्जनी ।
अवगुण्ठनमुद्रेयमभितो भ्रामिता भवेत् ॥ ६ ॥
अन्योऽज्याभिमुखौ लिष्टौ कनिष्ठानामिका पुनः।
तथा तु तर्जनी मध्या धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥
अमृतीकरणं कुर्यात्तया देशिकसत्तमः ॥ ८॥
अन्योऽन्य ग्रथिताङ्गा प्रसारितकराङ्गुलीः ।
महामुद्रेयमुदिता, परमी करणं बुधैः ॥ ८ ॥
तया कुर्यादिति प्रोक्तं मन्त्रशास्त्र विशारदैः ॥ १० ॥
पुनः षोड़श मुद्राः।
आवाहनी(१) चन्द्रकर्णी(२) महामुद्रा(३) च निष्ठुरा(४)।
कालकर्णी (५) लिङ्गमुद्रा(६) योनिमुद्रा(७) कपालिका(८) ॥ १ ॥
ततस्त्रिशूल()खट्वाङ्ग(१०)खङ्ग(११)पाशा(१२)मुशा(१३)भया:(१४)
वरदा(१५) धेनु(१६)रित्येता: निजमुद्रा: शिवस्य तु ॥ २ ॥
অম্ব সীমাল জালি।
शैवमुद्रास्तथा वक्ष्ये शिवप्रीतिप्रदायिकाः ।
प्रसारितोत्तानहस्ती श्लिष्टौ चावाहनी स्मृता ॥ १ ॥
तजन्य ग्रन्तु यष्टाग्रे यत्नेन विनियोजयेत् ।
उत्तानो तु करौ कृत्वा दर्शयेच्छशिकर्णिका ॥ २ ॥
हस्ताभ्यां संस्पृशेत्पादावूई पादातु मस्तकम् ।
ततः पादावधि यावन्महामुद्रेति सा स्मृता ॥ ३ ॥

·SHARE सत्तिकाशवारपूजाविधिः । - निपीड़येत्तथाङ्गुष्ठौ हस्तयोरुभयोरपि । उभौ चालिगर्भस्थौ निठुरा सा प्रकीर्तिता ॥ ४ ॥ अङ्गुष्ठौ चोन्नती कवा हस्तौ चान्योऽन्यसंयुतौ । उभौ चाभिमुखौ कृत्वा कालकर्णी प्रदर्शयेत् ॥ ५ ॥ अङ्गठमुन्नतङ्गत्वा मुष्टिपाणौ च दक्षिणे । अङ्गुष्ठं प्रक्षिपेन्मध्ये वामहस्तस्य मन्त्रवित् ॥ दक्षिणं मुष्टिमाच्छाद्य शेषैरङ्गुलिभिः क्रमात् । लिङ्गमुद्रा महावोऱ्या प्रयोज्या लिङ्गपूजने ॥ ६ ॥ अङ्गल्यः करयुग्मस्य सम्प्रसार्य प्रबन्धयेत् । मध्यपृष्ठगते वाम तर्जनीभ्यां निरोधयेत् ॥ मध्यमाग्रतमे कवा कनिछे मध्यमोपरि। तयोरुपरि चाष्ठौ मुद्रा योनिस्तु खेचरी ॥ ७ ॥ उत्तानमञ्जलिं कृत्वा कपालो परिकीर्तिता ॥ ८ ॥ कनिष्ठामाक्रमेहेवि अङ्गुष्ठेन समन्विताम् । सारयेदङ्गुलीस्तिस्रस्त्रिशूलं परिकोर्तितम् ॥ ८ ॥ तियं कृत्वा करं वामं कनिष्ठानाममध्यमाः । अङ्गुष्ठेनाक्रमेहेवि ऋजुत्वा प्रदेशिनीम् ॥ सम्मुखन्तु करङ्कत्वा स्कन्धदेशे नियोजयेत् । खट्वाङ्गः कथितो ह्येषः, खड्ग छुद्रां निबोधत ॥ १० ॥ अङ्गुष्ठेनाक्रमेहेवि कनिष्ठां वा वनामिकाम् । विमुच तर्जनौं मध्यां खगमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ११ ॥ पाशाकारं नियोज्यैव वामाङ्गुष्ठानतर्जनी । दक्षिण मुष्टिमादाय त जनोञ्च सारयेत् ।

·१४४
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
तेनैव संस्पृशेन्मन्त्री वामाङ्गुष्ठं समूलकम् ।
पाशस्तु कथितो ह्येषः, अमुशञ्च निबोधत ॥ १२ ॥
मुष्टिङ्गत्वा तु देवेशि आकुच्चा त्यततर्जनीम् ।
अङ्गुशः कथितो ह्येषोऽभीतिमुद्रां निबोधत ॥ १३ ॥
अग्रं प्रसारितं कृत्वा श्लिष्टशाखन्तु देशिकः ।
प्राङ्मुखन्तु करं कृत्वा अभयः परिकीर्तितः ॥ १४ ॥
दक्षं भुजं प्रसारित्वा जानूपरि निवेशयेत् ।
प्रस्तुतं दर्शयेहिहान्वरः सर्वार्थसाधकः ॥ १५ ॥
अन्योऽन्याभिमुखी विष्टौ कनिष्ठानामिका पुनः ।
तथा तु तर्जनी मध्या धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ १६ ॥
इति शिवषोड़शमुद्रालक्षणम् ।
स्वस्य वामभागे जलपूर्णकलशं स्थापयेत्सर्बोपचारान्दक्षिण-
मागे च । ॐ सर्व विश्खा भूतान्यापः प्राणावापः पशव आपो-
ऽन्नमापोऽमृतमापः सम्राडापो विराड़ाप: छन्दास्यापो
ज्योती रुद्रस्याप: यजूएण्याप: सत्यमाप: सवा देवतापो भूर्भुवः
खरोम् । इत्युच्चा-भिमन्त्रा गन्धाक्षतैः सम्पूज्य-
कलशस्य मुखे विशुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये माटगणा: स्मृताः ॥ १ ॥
कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तदीपवसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्बेदस्सामवेदो ह्यथर्वणः ॥ २ ॥
अङ्गैस्तु सहितास्सवें कलशन्तु समाश्रिताः।
आयान्तु शिवपूजाथं दुरितक्षयकारकाः ॥ ३ ॥
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति
नम्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ४ ॥

·मृत्तिकाशङ्करपूजाविधिः । ॐ इति कलशे सर्वतीर्थान्यावाह्य · ततस्तै लैस्तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् इति रुद्र- गायत्या खशरीरं पूजासम्भारांश्च सम्प्रोक्ष्य स्वशरीरे न्यासं कुर्या- चदाह- ॐ सद्योजातं प्रपद्यामीति मन्त्रेण अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । वामदेवायेति मन्त्रेण तर्जनीभ्यां स्वाहा । ॐ अधोरेभ्योऽथ घोरेभ्य इति मन्लेण मध्यमाभ्यां वौषट् । ॐ तत्पुरुषायेति मन्त्रेण अनामिकाभ्यां हूं। ॐ ईशान इति मन्त्रेण करतलकर- पृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृदयाद्यान्यासः । अस्त्राय फडिति विशेषः । ध्यानम् । ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिमं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्योज्ज्वलाङ्गं परशमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रजत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्ववीज निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ १ ॥ कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् । सदा रमन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥ २ ॥ कैलासपीठासनमध्यसंस्थं भक्तश्च नन्द्यादिभिरीड्यमानम् । भवार्त्तिदावानलमप्रमेयं ध्यायेदुमालिङ्गितविश्वमूर्णिम् ॥३॥ यथोतरूपिणं देवं ध्यायामि च शिवं मुदा । कैलासशिखराट्रम्यात्ममागच्छ मम प्रभो ॥ ४ ॥ पूजाञ्चेमां गृहीला च यथोक्तावरदो भव । यथोक्तरूपिणं देवं शिवमाषाहयाम्यहम् ॥ ५ ॥ इति ध्यानम् ।

·यजुर्वेदीयनित्यकन्मपतिः ।
ऊँ सद्योजातमिति मन्वं पठित्वा आसनम् । ॐ यो रुद्रः
'अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनानि वेश तस्मै
रुद्राय नमो अस्तु इति पाद्यपात्रमभिमन्यु सह पवित्रेणादित्य
दर्शयित्वा ॐ भवे भवे नातिभवे भवख मां भवोद्भवाय नमः इति
याद्यं समर्पयामि।
धुनर्यो रुद्र अग्नौ य इति समस्तमुच्चार्य अर्घपात्रमभिमन्यु
प्रक्षाल्य तिरः पवित्रमप भानीय तेनैवापोभिरभिमन्य सह
पवित्रणादित्य दर्शयिता भवोद्भवाय नमः इत्याचमनम् ।
आपो हि ठेति मन्त्रेण शुद्धोदकस्नानम् । ततः पञ्चामृतस्नानम् ।
ततः सद्योजातमित्यादिपञ्चब्रह्मास्त्रमन्वैः स्नानम् । स्नानानन्तरं
शिवाय नमः इति पठित्वा ऐक्यचिन्तनम् ।
तर्पणम् ।
ॐ भवं देवं तर्पयामि । ॐ सर्व देवं तर्पयामि । ॐ ईशानं
देवं तर्पयामि। ॐ पशुपतिं देवं तर्पयामि ।
तर्पयामि। ॐ उग्रं देवं तर्पयामि। ॐ भीमं देवं तर्पयामि ।
ॐ महादेवं तर्पयामीत्यष्टभिस्तर्पणं कुर्यात् ।
ॐ ज्येष्ठाय नमः वस्त्रं समर्पयामीति वस्त्रम् । ॐ रुद्राय
नमः उपवीतं समर्पयामीति उपवीतम् ।
।
अथ चन्दनम् ।
परमानन्दसौरवपरिपूर्णदिवन्तरम् ।
एहाण परमं गन्ध कृपया परमेश्वर ॥
ॐ कालाय नमश्चन्दनं समर्पयामि। ॐ नमः शिवाय मन्ध
समर्पयामि नमः इति । बलाय नमः अक्षतान्समर्पयामि इति
मन्वेण शिवोपरि अक्षतान्दद्यात् ।

·স্থগ্নিজ্জামদুলালিখি ! १४७ अथ विस्वदलार्पणम्। चिदलं त्रिगुणाकारं चिनेत्रञ्च त्रयायुधम् । त्रिकोटिपापसंहारमेकविस्खशिवार्पणम् ॥ ॐ कलविकरणाय नमः विल्वपत्राणि समर्पयामि। अथ त्यागविधिः । दलं दत्त्वा दलं त्यक्ता हस्तसम्माजन ततः । एतेन येन दातव्यं न जाने तस्य किं फलम् । अथ पुष्पम्। तुरीयवनसम्भूतं नानागुणमनोहरम् । आनन्दं सौरभं पुष्पं गृह्यतामिदमुत्तमम् ॥ ॐ बलविकरणाय नमः पुष्यं समर्पयामि। अथ धूपः। वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धादयः सुमनोहः । आघ्रयः सर्वदेवानां धूयोऽयं प्रतिग्रयताम् ॥ ॐ बलाय नमः धूपं समर्पयामीति धूपः । अथ धूपयोग्यायोग्यविधिः। गोरोचनं तं गव्यं गुग्गुलं दारुमुत्तमम् । न शलाकयाक्तिं धूपं दद्यादासयसंयुतम् ॥ १॥ प्रदत्तं शम्भवे धूयं कालेलं रक्तचन्दनम् । नृणां भवति रोगाय न दद्यात्तकपहिने ॥ २ ॥ अथ दीपः। सुप्रकाशो महादीपः सर्वशस्तिमिरापहः । सवाह्याभ्यन्तरज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिग्टचाताम् ॥

·१४८ यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः। ॐ बलप्रमथनाय नमः दीपं समर्पयामि। ॐ नमः शिवाय दीपः स्वाहा। नैवेद्यम्। निवेदयामि भगवन् ग्टहाणदं हविहर । ॐ अमृतोपस्तरणमसीति नैवेद्यफलादिकं प्रक्षिपेन्मुहर्त्त- मनवेक्षमाण प्रासीनो हविरुदासमर्पयामि अमृतापिधानमसीति प्रतिपदं कृत्वा सर्चभूतदमनाय नमः नैवेद्यं समर्पयामि ॐ नमः शिवाय नैवेद्यं वाहा। इति नैवेद्यम् । आचमनम्। मनोमनाय नमः आचमनं समर्पयामि। ताम्बूलम् । ॐ शम्भवे नमस्ताम्बूलं समर्पयामि इति । नीराजनम् । शम्भवे नमः नीराजनं समर्पयामि इति । नमस्कारः । शम्भवे नमः नमस्कारान्समर्पयामि। इति साटाङ्गनमस्कार। अथावरमपूजा। ॐ ह्रौं सद्योजाताय नमः । ॐ हैं वामदेवाय नमः । ॐ झं अघोराय नमः । ॐ ह्रीं तत्पुरुषाय नमः । ॐ : ईशा- नाय नमः। इति पञ्चधा शिरसि पूजनम् । अष्टदलेषु। ॐ नन्दिने नमः । ॐ नन्दिने नमः । ॐ भृङ्गरिटिने नमः । ॐ गणेशाय नमः । ॐ महाकालाय नमः । इति हारपालपूजा।

·मृत्तिकाशङ्करपूजाविधिः। नमः। अनन्तरं पूर्बादिक्रमेण शिववामावर्त्तनाष्टदिक्षु पूजयेत् । ॐ सर्वाय क्षितिमूर्तये नमः । ॐ भवाय जलमूर्तये नमः। रुद्राय तेजोमूर्तये नमः। ॐ उग्राय वायुमूर्तये नमः । भीमायाकाशमूर्तये नमः। ॐ पशुपतये यजमानमूर्तये ॐ महादेवाय सोममूर्तये नमः । ঔ মালায় सूर्यमूर्तये नमः । इत्यष्टमूर्तिपूजा। ततो वाम गौर्यै नमः । दक्षिणे नन्दिकेश्वराय नमः । मध्ये साङ्गोपाङ्गाय सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय ॐ शिवाय नमः। इति पूजा। अथ जपः । ॐ अस्य श्रीसदाशिवपञ्चाक्षरमन्त्रस्य वामदेव ऋषिवी पतिश्छन्दः श्रीसदाशिवो देवता मम भुक्तिमुक्तिप्राप्तये जपे विनियोगः। तत: शिवपञ्चाक्षरमन्त्रस्य यथाशक्ति जपः। जपान्ते- गुह्यातिगुह्यगोप्ता लं ग्रहाणामत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव वप्रसादान्महेश्वर ॥ अनेन जपेन शिवः प्रीयतामिति आचमनीयमापत्यजेत् । ततो मुखवाद्यं वं वं वं महादेव शम्भो जय भोले। साष्टाङ्गनम- अहं पापी भवानय पावन महान् भवान् । इति विज्ञाय देवेश यथेच्छसि तथा कुरु । अईप्रदक्षिणं शिवाय रक्षख इति शिरसि पुष्पाक्षतं त्रिवार दत्त्वा चण्डेश्वराय नमः इति नैवेद्यावशेष भूमौ क्षिपेत् । करारतिं दद्यात् ।

·१५०
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
अथ त्वरितस्य विधानमभिधीयते।
न वेदे नागमे चेरमन्त्रस्त्वरितसिद्धिदः ।
मन्त्रः-ॐ यो रुद्रः अग्नौ यो अप्सु य ओषधीबु यो रुद्री
विश्वा भुवनानि वेश तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ।
अथाथर्वमुनिप्रोन छन्दोऽनुष्टुवुदाहृतम् ।
देवता त्वरितो रुद्रः षडङ्गानि न्यसेत्क्रमात् ॥ १ ॥
अत्र न्यासस्तु पञ्चाङ्गः पञ्चत्रिशररुद्रगोः ।
वर्णान् हृदादिषु न्यस्याङ्गुष्ठादौ ध्यानमाचरेत् ॥ २ ॥
यथा-ॐ यो रुद्रः अग्नौ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । यो अप्सु
तर्जनीभ्यां नमः। य ओषधीषु मध्यमाभ्यां नमः। यो रुद्रो
विश्वा भुवनानि वेश अनामिकाभ्यां नमः । तस्मै. रुद्राय नमो
अस्तु करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः।
एवं हृदाद्यान्यासः।
ध्यानम् ।
चतुर्भुज त्रिनेत्रञ्च शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।
अमृतेन च सम्पूर्णौ कलशौ हस्तयोईयोः ॥ १॥
हस्ताइयेन योगस्य कृतमुद्रास्थिरासनम् ।
सर्वकामफलेशानं शङ्करं करुणानिधिम् ॥२॥
उग्रकम्मखुपमूर्तिज्वलत्यावकलोचनम् ।
विभुजं नागहस्तञ्च शूलपाणिं जटाधरम् ॥ ३ ॥
इति ध्यानम्।
अधःशय्यामेकवारं हविष्यात्रस्य भोजनम् ।
ब्रह्मचयं सत्यवाणी पुरश्चाविधौ चरेत् ॥ १ ॥

·त्वरितरुद्रस्य विधानम् ।
लक्षमेकं जपेन्मन्व होमोऽकसमिधो कृतम् ।
तर्पणं मार्जनं विप्रभोजनं मन्त्र सिधये ॥ २ ॥
पूजा पार्थिवलिङ्गस्य प्राग्वन्नित्यं समाचरेत् ।
एवं सिद्धे मनौ मन्त्री प्रयोगान् कर्तुमर्हति ॥ ३ ॥
अयुतहयहोमेन या सिद्धिस्तनिगद्यते ।
औदुम्बरैरन्नकामस्सेजस्कामस्तु खादिरैः ॥ ४ ॥
अपामार्गसमिद्धोमाद्भूतबाधा विनश्यति ।
ग्रहबाधानिरासाय जपदश्वस्यसन्निधौ ॥ ५ ॥
लवणान्वितदध्यतास्तीक्षााग्रा बोधिसन्धवाः ।
इयन्ते समिधः शुष्काः स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६ ॥
दशपञ्चाहुतीढुवा गच्छ गच्छे त्यु दीरयेत् ।
यावद्धोमं बलिं दत्त्वा पुरुषाहारसम्मितम् ॥ ७ ॥
एवङ्गते तु तत्स्थानं पुरुषं वा स मुञ्चति ।
जुड्याच्छतपुष्पाणि स हृष्टोऽभीष्टमाप्नुयात् ॥ ८ ॥
लाजाहोमेन कन्यार्थी कन्यां प्राप्नोति रूपिणीम् ।
लाजाश्च मधुसंयुक्ताः खेतपुष्पाणि वा पुनः ॥ ८ ॥
इयन्ते हरिते देशे तस्य विखं वशीभवेत् ।
वा मन्तमब तं कायं स्त्रीवश्यं तुष्कदक्षिणम् ॥ १० ॥
অসিমান্ত নিলালন ঝিনা।
होमस्थाने तु संस्थाप्य कुम्भमेकं जलान्वितम् ॥ ११ ॥
मन्त्रयित्वाष्टसाहस्त्रं शाखा: कुम्भे विनिक्षिपेत् ।
अभिषेकच तेस्तेषां प्रोक्ष्य चैव प्रदक्षिणम् ॥ १२ ॥
गृहयामादिशान्वयें राज्यस्थाप्येवमाचरेत् ।
वास्तुपूजा प्रकर्तव्या चतुःषष्टिपदैः शुभैः ॥ १३ ॥

·१५२
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्दतिः ।
ईशानाय बलिः कार्यो भूतानां पतये तथा ।
एवङ्घते पशूनान्तु प्रजानां शान्तिमानुयात् ॥ १४ ॥
अद्भुतेषु च सर्वेषु निशायां ग्रामवाह्यतः ।
उपविश्य जपेद्रुद्रं त्वरितं बहुभिः सह ॥ १५ ॥
होमः पलाशसमिधैः कर्तव्यो वृतसंयुतैः ।
ईशानाय बलि: कार्यो यस्यां दिशि तदद्भुतम् ॥ १६ ॥
ततो दिशां पतेस्तत्र पशूनां पतये तथा ।
वृष्टिकामी जपल्लवं तिलहोमो वृतान्वितः ॥ १७॥
बलिपूजा च कर्तव्या शिवस्य वरुणस्य च ।
यस्य कस्यापि कार्यस्य दृश्यतेऽयोग्यता यदि ॥ १८ ॥
तदा लक्षाईतो लक्षपर्यन्तं त्वरितं जपेत् ।
सर्वान् कामानवाप्नोति त्वरितस्य प्रसादतः ॥ १८ ॥
श्रीकामः शान्तिकामो वा जपलक्षमतन्द्रितः ।
श्रीकामी विल्वसमिधैः शान्तिकामः शमीमयैः ॥ २० ॥
जुहुयादाज्यसम्मिश्चैस्तपणं माजनं सथा।
एवं सर्वेषु कार्येषु होमं कायं तथा यवैः ॥ २१ ॥
जुहुयालक्षमेकन्तु पुत्वार्थी पायसेन तु ।
विद्यार्थी श्रीफलैस्तहदायुःकामस्तु दूर्बया ॥ २२ ॥
तिलरथाज्यसम्मिश्चैस्तेजस्कामस्तु सर्पिषा ।
ब्रोहिभिः पुष्टि कामस्तु तुष्टिकामः समैर्यवैः ॥ २३ ॥
पायसं सर्वकामेषु होतव्यं शर्करान्वितम् ।
मध्व तान्नेतर्पणानि तीव्रज्वरविनाशने ॥ २४ ॥
सर्वरोगविनाशाय सूर्यस्याभिमुखो जपेत् ।
सहस्रमयुतं लक्षं रोगाणां तारतम्यतः ॥ २५ ॥

·महिम्नस्तवः । जपान्ते तु षडङ्गानां न्यासञ्चापि पराईकम् । पञ्चत्रिशररुद्रेषु चतुर्वाणैः षडङ्ग कम् ॥ २६ ॥ यादयो वयोर्जान्वोरुवाश्च मेढ़के क्रमात् । नाभी जठरे हृदये कण्ठे चैव मुखे नसि ॥२७॥ नेत्रयोश्च ध्रुवोर्मध्ये ललाटे मूद्धि विन्यसेत् । पदानि षोड़श मनोरिति त्वरितरुद्रियम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमरुतन्त्रोतास्त्वरितरुद्रमन्त्रः । अथ महिम्नस्तवपाठः। ॐ महिनः पारन्ते परमविदुषो यद्यसदृशी स्तुतिब्रह्मादीनामपि तदवसन्त्रास्त्वयि गिरः । अथावाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि रणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥१॥ अतीत: पन्यानं तव च महिमा वामनसयो- रतनावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे वर्बाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥ मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवत- स्तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोविस्मयपदम् । मम खेतां वाणी गुणकथनपुण्येन भवतः घुमामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥ तवैश्वयं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयक्वत् त्रयी वस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु । अभव्यानामस्मिन्वरद रमणीयामरमणी विहन्तुं व्याक्रोशौं विदधत इहैके जड़धियः ॥ ४ ॥ २०

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवन
किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।
अतक्र्यैखयें त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः
कुतर्कोऽयं कांश्चिमुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगता-
मधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।
अनीशो वा कुयामुवनजनने कः परिकरं
यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत मे ॥ ६ ॥
आयी सांख्य योगः पशुपतिमतं वैशावमिति
अभिने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च।
रुचीनां वैचित्यादृजुकुटिलनानापथजुषां
तृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७॥
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः
कपालभेतोयत्तव वरद तन्वीपकरणम् ।
सुरास्ता सामाईि दधति च भवथ प्रणिहितां
न हि स्वामारामं विषयमृगणा ममयति ॥ ८॥
ध्रुवं कश्चित्सव सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं
परो श्रीव्याधीव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।
समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव
सुवन् जिमि त्वां न खलु ननु पृष्टा मुखरता ॥ ८॥
तवैश्वयं यत्नाद्यदुपरि विरञ्चिहरिरधः
परिच्छेत्तुं यातावनलमनिलकन्दवपुषः ।
ततो भनिवडाभरगुरु ग्रणयां गिरिश यत्
स्वयं ताभ्यां तव किमनुत्तिर्न फलति ॥ १० ॥

·महिम्नस्तवः।
१५.५
NE
अयनादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं
दशास्यो यहाहनभृत रणकण्डपरवशान् ।
शिरःपनश्रेणीरचितचरणाम्भोरुहबलेः
स्थिरायास्तगतस्त्रिपुरहर विस्फजितमिदम् ॥ ११ ॥
अमुष्य त्वत्सेवासमधिगतसारं मुजबलं
बलाकैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः।
अलभ्या पातालेऽप्यलसचलिताङ्गुष्ठशिरसि
प्रतिष्ठा वय्यासीब्रुवमुपचितो मुद्धति खलः ॥ १२ ॥
यदृद्धिं सूत्रानो वरद परमोचैरपि सती-
मधश्चक्रे वाणः परिजनविधेवत्रिभुवनः ।
न तच्चि तस्मिन्वरिवसितरि त्वचरणयो-
नं कस्याप्युनत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १३ ॥
अकाण्डब्रयाण्डक्षयचकितदेवासुरकपा-
विधेयस्यासीद्यचिनयन विष संहृतवतः ।
म कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो
विकारोऽपि श्लाघ्यो भुक्नभयभङ्ग-व्यसनिनः ॥ १४ ॥
असिद्धार्था नैव वचिदपि सदेवासुरनरे
निवर्तन्ते नित्यं अगति जयिनी यस्य विशिखाः ।
स पश्यन्द्रीय स्वामितरसुरसाधारणमभूत्
स्मरः सातव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १५ ॥
मही पादाघाताव्रजति सहसा संशयपदं
पदं विष्णोनाम्यद्भुजपरिवरुग्णप्रहगणम् ।
मुहुद्यौदौख्यं यात्यनिभृतजटाताड़िततटा
जगद्रक्षायै वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १६ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः।
वियद्यापी तारागणगुणितफेनोडमरुचिः
प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।
जगहीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमि-
त्यनेनैवोन्नेयं कृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥१७॥
रयः क्षोणी यन्ता शतधतिरगेन्द्रो धनुरथो
रथाङ्गे चन्द्राकौं रथचरणपाणिः शर इति ।
दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरणमाड़म्बरविधिः
विधेयैः क्रीड़यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १८ ॥
हरिस्ते साहस्रं कमलबलिमाधाय पदयो-
यंदेकोने तस्मिन्निजमुदहरनेत्रकमलम् ।
गतो भक्त्युट्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा
त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १९ ॥
ऋतौ सुप्ते जाग्रत्वमसि फलयोगे तुमतां
कुकम्मं प्रध्वस्तं फलति सुरुषाराधनमृते ।
अतस्वां सम्प्रेला क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं
श्रुतौ श्रद्धां बवा दृढ़परिकरः कम्बसु जनः ॥ २० ॥
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृता-
मृषीणामालिंज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ।
क्रतुत्रंशस्त्वत्तः क्रतुषु फलदानव्यसनिनो
ध्रुवं कत्तुं श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २१ ॥
प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं खां दुहितर
गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।
धनुष्पाणर्जातं दिवमपि सपत्राहातममुं
असन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २२ ॥

·महिम्नस्तवः।
खलावण्याशंसातधनुषमङ्गाय लणवत्
पुरः मुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।
यदि स्त्रैणं देवी यमनिरतदेहाईघटना-
दवैति वामद्धा वत वरद मुग्धा युवतयः ॥ १३ ॥
श्मशानेष्वाक्रीड़ाः स्मरहर पिशाचाः सहचरा-
श्चिताभस्मालेपः स्रगपि वृकरोटीपरिकरः ।
अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं
तथापि स्मर्तृणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २४ ॥
मन: प्रत्यकचित्ते सविधमवधायान्तमरुतः
प्रहृष्यद्रोमाण: प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः।
यदालोक्याह्नादं द इव निमज्जवामृतमये
दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तकिल भवान् ॥ २५ ॥
समस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्वं हुतवाह-
स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरामा लमिति च।
परिच्छिन्नामेवं खयि परिणता विनति गिरं
न विद्मस्त्वत्तत्त्वं वयमिह हि यत्वं न भवसि ॥ २६ ॥
त्रयों तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरा-
नकाराद्यैर्वर्णेस्त्रिभिरपि दधत्तीर्ण विश्वति ।
तुरीयन्ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः
समस्त व्यस्तं स्वां शरणद गणात्योमिति पदम् ॥ २७ ॥
भवः सों रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सह महां-
स्तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।
अमुस्मिन् प्रत्येक प्रविचरति देवश्रुतिरपि
प्रियायामै धाने प्रणिहितनमयोऽस्मि भवते ॥ २८॥

·१५८
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो
नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।
नमो वहिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो
नमः सर्वस्मै ते तदिदमिति सर्वाय च नमः ॥ २६॥
बहुलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमो
जनसुखक्ते सत्त्वोट्रिक्ती मृड़ाय नमो नमः ।
प्रबलतमसे तसंहारे हराय नमो नमः
प्रमहसि पदे निस्वैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥ ३०॥
कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क चेदं
क्व च तव गुणसीमोलविनी शवधिः ।
इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधा-
हरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्योपहारम् ॥ ३१ ॥
असितगिरिसमं स्यात्कज्जलं सिन्धुपात्रे
सुरतरुवरशाखा लेखनी पत्रमुर्ती।
लिखति यदि स्टहीला सारदा सर्वकालं
तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३२॥
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत्
पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः।
स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथात्र
प्रचुरतरधनायुः पुत्ववान् कीर्तिमांश्च ॥ ३३ ॥
महेशानापरो देवो महिम्रो नापरा स्तुतिः ।
अघोराबापरो मन्त्रो नास्ति तत्वं गुरोः परम् ॥ ३४ ॥
दीक्षा दानं तपस्तीर्थ ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।
महिम्नस्तवपाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३५ ॥

·शिवकवचम् । कुसुमदशननामा सर्वगन्धर्वराजः शिशुशशधरमौलेदेवदेवस्य दासः । स गुरुनिजमहिनो भ्रष्ट एवास्य रोषात् स्तवनमिदमकार्षी हिव्यदिव्यं महिम्नः ॥ २६ ॥ सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षकहेतुं पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलि न्यचेताः । ब्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः स्तवनमिदममोवं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३७॥ श्रीपुष्पदन्तमुखपवजनिर्गतेन स्तोत्रेण किल्विषहरेण हरप्रियेण । कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन सुप्रीणितो भवति भूतपत्तिर्महेशः ॥ ३८ ॥ इत्येषा वामयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः । अर्पिता तेन मे देवः प्रीयताञ्च सदाशिवः ॥ ३८ ॥ इति श्रीपुष्पदन्ताचार्यविरचितं शिवमहिमाख्यस्तोत्रं सम्पूर्णम् । शिवार्पणमस्तु । अथ शिवकवचम्। अस्य श्रीशिवकवचस्तोत्रमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः श्रीसदाशिवरुद्रो देवता ह्रौं शक्तिः रं कीलकं श्रीं ह्रीं क्लीं वीज श्रीसदाशिवप्रीत्यर्थे शिवकवचस्तोत्रजपे विनियोगः । अथ करन्यासः । ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ ह्रां सर्वशक्तिधाम्ने ईशानात्मने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला- मालिने ॐ नमो नं रि नित्यप्तिधाम्ने तत्पुरुषामने तर्जनीभ्यां । ANNA

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः।
नमः। ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ म अनादि-
शक्तिधान्ने अघोरामने मध्यमाभ्यां नमः । ॐ नमो भगवते
ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ शिरै स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने वामदेवात्मने
अनामिकाभ्यां नमः। ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने
ॐ वां रौं अतुल्यशक्तिधान्ने सद्योजातात्मने कनिष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ यं रः अनादिशक्तिधान्ने
सर्वात्मने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
एवं हृदयादिन्यासः।
अथ ध्यानम्।
वजदंष्ट्रं त्रिनयनं कालकण्ठमरिन्दमम् ।
सहस्रकरमत्युग्रं वन्दे शम्भुमुमापतिम् ॥ १ ॥
अथापरं सर्बपुराणगुह्यं निःशेषपापौघहरं पवित्रम् ।
जयप्रदं सर्वविपत्प्रमोचनं वक्ष्यामि शैवं कवचं हिताय ते ॥ २ ॥
ऋषभ उवाच।
नमस्कृत्य महादेवं विश्वव्यापिनमीश्वरम् ।
वक्ष्ये शिवमयं वम्म सर्वरक्षाकरं नृणाम् ॥ ३॥
शुचौ देश समासीनो यथावत्कल्पितासनः ।
जितेन्द्रियो जितप्राणश्चिन्तयेच्छिवमव्ययम् ॥ ४ ॥
हृत्पुण्डरीकान्तरसन्निविष्टं स्वतेजसा व्याप्तनभोऽवकाशम् ।
अतोन्द्रियं सूक्ष्ममनन्तमाद्यं ध्यायेत्यरानन्दमयं महेशम् ॥ ५ ॥
ध्यानावधूताखिलकमबन्धश्चिरं चिदानन्दनिमग्नचेताः ।
षडक्षरन्याससमाहितात्मा शैवेन कुर्य्यात्कवचेन रक्षाम् ॥ ६ ॥
मां पातु देवोऽखिलदेवतात्मा संसारकूपे पतितं गभीरे।
तनाम दिव्यं वरमन्त्रमूलं धुनोतु मे सर्वमघं हृदिस्थम् ॥ ७ ॥

·शिवकवचम् । सर्वत्र मां रक्षतु विश्वमूर्तिोतिन्मयानन्दघनश्चिदात्मा । अणोरणीयानुरुशक्तिरेकः स ईश्वरः पातु भयादशेषात् ॥ ८॥ यो भूखरूपेण बिभर्ति विखं पायास भूमेगिरिशोऽष्टमूर्तिः । योऽपांखरूपेण तृणां करोति सञ्जीवनं रक्षतु मां जलेभ्यः ॥४॥ कल्पावसाने भुवनानि दग्ध्वा सर्वाणि यो नृत्यति भूरिलीलः । स कालरुद्रोऽवतु मां दवाग्नेर्वात्यादिभीतेरखिलाच तापात् ॥१०॥ प्रदीप्त विद्युत्कनकावभासो विद्यावराभीतिकुठारपाणिः । चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्त्रिनेत्रः प्राध्यां स्थितं रक्षतु मामजस्रम् ॥ ११ ॥ कुठारखेटाङ्कुशपाचशूलकपालढकाक्षगुणान्दधानः । चतुर्मखो नीलरुचिस्त्रिनेत्रः पायादघोरो दिशि दक्षिणस्याम् ॥१२॥ कुन्देन्दुशङ्खस्फटिकावभासो वेदाक्षमालावरदाभयाः । त्यक्षश्चतुर्वक्त्र उरुप्रभावः सद्योऽधिजातोऽवतु मां प्रतीच्याम् ॥१२॥ वराक्षमालामयटकहस्तः सरोजकिजल्कसमानवर्णः । त्रिलोचनचारुचतुर्मुखो मां पायादुदीच्यां दिशि वामदेवः ॥१४॥ वेदाभयेष्टाङ्गुशपाशटङ्गकपालढक्काक्षकशूलपाणिः । सितद्युतिः पञ्चमुखोऽवतान्मामीशान जई परमप्रकाशः ॥ १५ ॥ मूर्द्धानमव्यान्मम चन्द्रमौलिर्भालं ममाव्यादथ भालनेत्रः । नेत्रे ममाव्यागनेत्रहारी नासां सदा रक्षतु विश्वनाथः ॥ १६ ॥ पायाच्छ्रुती मै श्रुतिगीतकीर्तिः कपोलमव्यात्सततं कपाली। वक्त्रं सदा रक्षतु पञ्चवक्त्रो जिह्वां सदा रक्षतु वेदजितः ॥ १७ ॥ कण्ठं गिरीशोऽवतु नीलकण्ठः पाणिहयं पातु पिनाकपाणिः । दोमलमव्यान्मम धर्मवाहुर्वक्षःस्थलं दक्षमखान्तकोऽव्यात् ॥ १८ ॥ ममोदरं पातु गिरीन्द्रधन्वा मध्यं ममाव्यान्मदनान्तकारी। हेरम्बतातो मम पातु नाभिं पायाकटिं धूर्जटिरीखरो मे ॥१८॥ २१

·यजुर्वेदीयनित्यक पतिः ।
जरुहयं पातु कुवेरमित्रो जानुइयं मे जगदीखरोऽव्यात् ।
जङ्घायुगं पुङ्गवकेतुरव्यात्यादौ ममाव्यात्सुरवन्धपादः ॥ २० ॥
महेश्वरः पातु दिनादियामे मां मध्ययामेऽवतु वामदेवः ।
त्रियम्बकः पातु तीययाम वृषध्वजः पातु दिनान्ययामे ॥ २१ ॥
पायानिशादौ शशिशेखरो मां गङ्गाधरो रक्षतु मां निशीथे।
गौरीपतिः पातु निशावसाने मृत्युञ्जयो रक्षतु सर्वकालम् ॥२२॥
अन्तःस्थितं रक्षतु शङ्करो मा स्थाणुः सदा पातु वहिःस्थितं माम्।
तदन्तरे पातु पतिः पशूनां सदाशिवो रक्षतु मां समन्तात् ॥२३॥
तिष्ठन्तमव्याड्डुवनैकनाथः पायावजन्तं प्रमथाधिनाथः ।
वेदान्नवेद्योऽवतु मां निषसं मामव्ययः पातु शिवः शयानम् ॥२४॥
मार्गेषु मां रक्षतु नीलकण्ठः शैलादिदुर्गेषु पुरचयारिः ।
अरण्यवासादिमहाप्रवासे पायान्मृगव्याध उदारशक्तिः ॥ २५ ॥
कल्पान्तकाटोपपटुप्रकोपस्फुटाट्टहासोचलिताण्डकोशः ।
धोरारिसेनार्णवदुर्निवारमहाभयाद्रक्षतु वीरभदः ॥ २६ ॥
पत्त्यखमातङ्गरथैर्वरूथिनी-
सहस्रलक्षायुतकोटिभीषणम् ।
अक्षौहिणीनां शतमाततायिनां
छिन्द्यान्मृडो घोरकुठारधारया ॥ २७ ॥
निहन्तु दस्यून् प्रलयानलाचिवलत्रिशूलं त्रिपुरान्तकस्य ।
शार्दूलसिंहक्षकादिहिंस्रान्सन्दासयत्वीशधनुः पिनाकः ॥ २८ ॥
दुःस्वप्नदुःशकुनदुर्गतिदौर्मनस्य-
दुर्भिक्षदुर्व्यसनदुःसहदुर्यशांसि ।
उत्पाततापविषभीतिमसद्हाति-
व्याधींश्च नाशयतु मे जगतामधीशः ॥ २८ ॥

·शिवकवचम् । ॐ नमो भगवते सदाशिवाय सकलतत्त्वात्मकाय सर्वमन्त्र- स्वरूपाय सर्वयन्वाधिष्ठिताय सर्बतन्त्रस्वरूपाय सर्वतत्त्वविदूराय ब्रह्मरुद्राक्तारिणे नीलकण्ठाय पार्वतीमनोहरप्रियाय सोम- सूर्याग्निलोचनाय भस्मोडूलितविग्रहाय महामणिमुकुटधारणाय माणिक्यभूषणाय सृष्टिस्थितिप्रलयकालरौद्रावताराक दक्षाध्वर- ध्वंसकाय महाकालभेदनाय मूलाधारकनिलयाय तत्त्वातीताय मङ्गाधराय सर्वदेवाधिदेवाय षड़ाश्रयाय वेदान्तसाराय त्रिवर्ग- साधनायानन्तकोटिंब्रह्माण्डनायकायानन्तवासुकितक्षककर्कोटक- शकुलिकपद्ममहापद्मत्यष्टमहानागकुलभूषणन्य प्रणवखरूपाय चिदाकाशायाकाशदिक्वरूपाय प्रहनक्षत्रमालिने सकलाय कलवारहिताय सकललोकैककर्ने सकललोकैकसंह सकल- लोकैकगुरवे सकललोकैकसाक्षिणे सकलनिगमगुह्याय सकल- वेदान्तपारगाय सकललोकैकवरप्रदाय सकललोकैकशङ्कराय प्रशाशशेखराय शाश्वतनिजावासाय निराभासाय निरामयाब निर्मलाय निर्लोभाय निम्मंदाय निश्चिन्ताय निरहङ्काराय निरङ्कुशाय निष्कलङ्काय निर्गुणाय निष्कामायानुपशवाय निर- वद्याय निरन्तराय निकारणाय निरातङ्काय निष्णपञ्चायः निःसङ्गाय निन्दाय निराधाराय नीरागाय निष्क्रोधाय निष्या- पाय निर्भयाय निर्विकल्पाय निर्भेदाय निष्क्रियाय निस्तुलाय निःसंशयाय निरञ्जनाय निरुपमविभवाय नित्यशुद्धबुद्धपरिपूर्ण- सच्चिदानन्दाहयाय परमशान्त स्वरूपाय वेजोरूपाय तेजोमयाय। जय जय रुद्र महारौद्र भद्रावतार महाभैरव कालभैरव कल्पान्तभैरव कपालमालाधर खट्वाङ्गखड्नचम्मपाशाङ्कुशडमरु- शूलचापवाण-गदाशक्ति-भिन्दिपाल-तोमरमुशलमुहर-पाशपरिध.

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । भुशण्डीशतघ्नीचक्राद्यायुधभीषण कर सहनमुख दंष्ट्नाकरालवदन विकटाहास विस्फारितब्रह्माण्डमण्डल नागेन्द्रकुण्डल नागेन्द्र- हार नागेन्द्रवलय नागेन्द्रचर्मधर मृत्युञ्जय त्यम्बक त्रिपुरान्तक विश्वरूप विरुपाक्ष विश्वेश्वर वृषभवाहन विश्वतोमुख-सर्वतो रक्ष रक्ष मां ज्वल ज्वल महामृत्युमपमृत्युभयं नाशय नाशय चोरभयमुत्सादयोत्सादय विषसर्पभयं शमय शमय चोरान्मारय मारय मम शत्रूनुच्चाटयोच्चाटय त्रिशूलेन विदारय विदारय कुठारेण भिन्धि भिन्धि खङ्गेन छिन्धि छिन्धि खट्वाङ्गेन विपोथय विपोथय मुशलेन निष्येषय निष्पेषय वाणैः सन्ताड़य सन्ताड़य रक्षांसि भीषय भीषय अशषभूतानि विद्रावय विद्रावय कुष्माण्ड- वेतालमारीगणब्रह्मराक्षसगणान्सन्त्रासय सन्त्रासय ममाभयं कुरु कुर वित्रस्तं मामाखासयाखसक नरकमहाभयान्मामुद्धरोधर सञ्जीवय सञ्जीवय क्षुत्तृभ्यां मामाम्याययाप्यायय दुःखातुरं मामानन्दयानन्दय शिवकवचेन मामाच्छादयाच्छादय मृत्युञ्जय त्यम्बक सदाशिव नमस्ते नमस्ते। ऋषभ उवाच। इत्येतत्कवचं शैवं वरदं व्याहृतं मया। सर्वबाधाप्रशमनं रहस्यं सर्वदेहिनाम् ॥ ३० ॥ यः सदा धारयेअर्त्यः शैवं कवचमुत्तमम् । न तस्य जायते क्वापि भयं शम्भीरनुग्रहात् ॥ ३१ ॥ क्षीणायुः प्राप्तमृत्यु महारोगहतोऽपि वा। सद्यः सुखमवाप्रोति दीर्घमायुश्च विन्दति ॥ ३२॥ सर्वदारिशमनं सौमङ्गल्यविवर्द्धनम् । यो धत्ते कवचं शैवं स देवैरपि पूज्यते ॥ ३३ ॥ ।

·शिवकवचम्। महापातकसङ्घातैर्मुच्यते चोपपातकः । देहान्ते मुक्तिमाप्नोति शिववम्मानुभावतः ॥ ३४ ॥ खमपि श्रद्धया वत्स शैवं कवचमुत्तमम् । धारयख मया दत्तं सद्यः श्रेयो हावाप्सासि ॥ ३५॥ सूत उवाच । इत्युत्बा ऋषभो योगी तस्मै पार्थिवसूनवे। ददौ शङ्ख महारावं खगञ्चारिनिषूदनम् ॥ ३६ ॥ पुनश्च भस्म सम्मन्वा तदङ्गं परितोऽस्मृशत् । गजानां षट्सहस्रस्य हिगुणस्य बलं ददौ ॥ ३७॥ भस्मप्रभावासम्प्राप्य बलेवयंतिस्मृतिः । स राजपुत्त्रः शुशुभे शरदर्क इव श्रिया ॥ ३८ ॥ तमाह प्राञ्जलिर्भूयः स योगी नृपनन्दनम् । एष खनो मया दत्तस्तपोमन्वानुभावितः ॥ ३॥ शितधारमिमं खनं यस्मै दर्शयसे स्फुटम् । स सद्यो स्त्रियते शत्रुः साक्षान्मृत्युरपि स्वयम् ॥ ४०॥ अस्य शङ्खस्य निादं ये शृण्वन्ति तवाहिताः। ते मूर्च्छिताः पतिष्यन्ति न्यस्तशस्त्रा विचेतनाः ॥ ४१ ॥ खङ्गशलाविमौ दिव्यौ परसैन्यविनाशिनौ । आमसैन्यसपक्षाणां शौर्यतेजोविवई नौ ॥ ४२ ॥ एतयोश्च प्रभावेण शेवेन कवचेन च । हिषट्सहस्रनागानां बलेन महतापि च ॥ ४३ ॥ भस्मधारणसामर्थ्याच्छत्रुसैन्यं विजेष्यसि । ग्राम्य सिंहासनं पिच गोप्तासि पृथिवीमिमाम् ॥ ४४ ॥ ।

·यजुर्वेदीयनित्यकभपद्धतिः।
इति भद्रायुषं सम्यगनुशास्य समाटकम् ।
ताभ्यां सम्यूजितः सोऽथ योगी खैरगतिर्ययौ ॥ ४५ ॥
इति शिवकवचं सम्पूर्णम् ।
शुभम्भूयात्।
अथ भैरवतन्त्रोक्तसदाशिवकवचम् ।
श्रीदेव्युवाच ।
भगवन्देवदेवेश सर्वाम्नायप्रपूजित ।
सदमे कथितं देवकवचं न प्रकाशितम् ॥ १॥
प्रसादास्यस्य मन्त्रस्य कवचं में प्रकाशय।
सर्वरक्षाकरं देव यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति ॥२॥
श्रीभगवानुवाच।
प्रसादमन्त्रकवचस्य वामदेव ऋषिः पति छन्दः सदाशिव
देवता साधकाभीष्टसिद्धये विनियोगः ।
शिरो मे सर्वदा पातु प्रसादाख्यः सदाशिवः ।
षडक्षरखरूपो मे वदनन्तु महेश्वरः ॥ ३ ॥
पञ्चाक्षरात्मा भगवान् भुजौ मे परिरक्षतु ।
मृत्युन्जयस्त्रिवीजात्मा श्रायू रक्षतु मे सदा ॥ ४ ॥
वटमूलं समासीनो दक्षिणामूर्तिरव्ययः ।
सदा मां सर्वदः पातु षट्त्रिंशाणस्वरूपधृक् ॥ ५ ॥
हात्रिंशात्मको रुद्रः कुचिं मे परिरक्षतु ।
त्रिवर्णामा नीलकण्ठः कण्ठं रक्षतु सर्वदा ॥६॥
चिन्तामणिर्वीजरूपस्त्वईनारीखरो हरः ।
सदा रक्षतु मे गुह्यं सर्वसम्पत्प्रदायकः ॥ ७॥

·सदाशिवकवचम् ।
हो
एकाक्षरस्वरूपात्मा कूटव्यापी महेश्वरः ।
सार्तण्डभैरवो नित्यं पादौ मे परिरक्षतु ॥ ८॥
तुम्बुराख्यो महावीजवरूपस्त्रिपुरान्तकः ।
सदा मां रणभूमौ च रक्षतु त्रिदशाधिपः ॥ ८ ॥
ऊर्द्धमूर्धानमीशानो मम रक्षतु सर्वदा ।
दक्षिणस्यां तत्पुरुषस्त्वव्यान्मे गिरिनायकः ॥ १० ॥
अघोराख्यो महादेवः पूर्वस्यां परिरक्षतु ।
उत्तरस्यां सदा पातु सद्योजातखरूपधक् ॥ ११ ॥
इत्थं रक्षाकरं देवि कवचं देवदुर्लभम् ।
प्रातःकाले पठेद्यस्तु कवचं साधकोत्तमः ॥ १२ ॥
पूजाकाले पठेद्यस्तु सोऽभीष्टफलमाप्नुयात् ।
कीर्तिश्रीकान्तिमेधायुःसहितो भवति ध्रुवम् ॥ १३ ॥
कण्ठे यो धारयेदेतत्कवचं मत्खरूपकम् ।
युद्धे च जयमाप्नोति द्यूते वादे च साधकः ॥ १४ ॥
कवचं धारयेद्यस्तु साधको दक्षिण भुजे ।
देवा मनुष्या गन्धर्जा वश्यास्तस्य न संशयः ॥ १५ ॥
कवचं शिरसा यस्तु धारयेद्यतमानसः ।
करस्था तस्य देवेशि अणिमाद्यष्टसिद्धयः ॥ १६ ॥
भूर्जपत्रे विमा विद्यां शुक्लपट्टेन वेष्टिताम् ।
रजतोदरसंविष्टां कला वा धारयेत्सुधीः ॥ १७ ॥
सम्प्राप्य महतीं लक्ष्मीमन्ते महेहरूपभाक् ।
यस्मै कस्मै न दातव्यं न प्रकाश्यं कदाचन ॥ १८ ॥
शिष्याय भक्तियुक्ताय साधकाय प्रकाशयेत् ।
अन्यथा सिद्धिहानिः स्यात्सत्यमेतन्मनोरमे ॥ १८ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपइतिः ।
तव स्नेहान्महादेवि कथितं कवचं शुभम् ।
न देयं कस्यचिद्भद्रे यदीच्छेदात्मनो हितम् ॥ २० ॥
योचयेगन्धपुष्पायैः कवचं मन्मुखोदितम् ।
तेनाञ्चिता महादेवि सर्वे देवा न संशयः ॥ २१ ॥
इति भैरवतन्ने सदाशिवकवचं समाप्तम् ।
अथ सदाशिवस्तवः ।
धरण्यग्निमरुयोममखेशेन्दमूर्तये ।
सर्वभूतान्तरस्थाय शङ्कराय नमो नमः ॥ १ ॥
श्रुत्यन्तभूतवासाय शुतये श्रुतिजन्मने ।
अतीन्द्रियाय महते शाखताय नमो नमः ॥३॥
स्थूलसूक्ष्मविभागाभ्यामनिर्देश्याय शम्भवे ।
भवाय भवभूताय दुःखहन्त्रे नमोऽस्तु ते ॥ ३ ॥
तर्कमार्गाभिभूताय तपसां फलदायिने ।
चतुर्वर्गवदान्याय सर्वज्ञाय नमो नमः ॥ ४ ॥
आदिमध्यान्तशून्याय निरस्ताशेषभीतये।
योगिध्येयाय महते निर्गुणाय नमो नमः ॥ ५ ॥
विश्वात्मने विचिन्त्याय विलसच्चन्द्रमौलिने ।
कन्दर्पदर्पनाशाय कालहन्त्रे नमो नमः ॥ ६ ॥
विषाशनाय विषधक्षस्कन्धमुपेयुषे ।
सरिहामसमाबद्दकन्दाय नमो नमः ॥ ७ ॥
शुद्धाय शुद्धभावाय शुद्धानामन्तरात्मने ।
पुरान्तकाय पूर्णाय पुण्यनाम्न नमो नमः ॥८॥
तुष्टाय निजभक्तानां भुक्तिमुक्तिप्रदायिने ।
विवासिने विवासाय विखशास्त्रे नमो नमः ॥ 2 ॥

·নিন:
त्रिमूर्तिमूलभूताय त्रिनेत्रायादिशम्भवे ।
विधाम्नां धामरूपाय जन्मनाय नमो नमः ॥१०॥
देवासुरगिरोरबकिरणारणिताहये।
कान्ताय निजकान्तायै दत्ताद्धाय नमो नमः ॥ ११ ॥
स्तोत्रणानेन पूजायां प्रीणयेज्जगतः पतिम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं साक्षात्सर्वनं परमेश्वरम् ॥ १२ ॥
इति सदाशिवस्तवः सम्पूर्णः ।
अथ शिवताण्डवस्तवः।
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले
गलेऽवलम्बा लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् ।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं
चकार ताण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥ १ ॥
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्भरी-
विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूई नि ।
धगहगडगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके
किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥ २॥
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर-
स्फुरदृमन्वसन्ततिप्रमोदमानमानसे ।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि
कचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥ ३ ॥
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा.
कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे
मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥ ४ ॥

·१७०
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गया
निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् ।
सुधामयूखरेखया विराजमानशेखरं
महः कपालि सम्पदे सरिज्जटालमस्तु नः ॥ ५ ॥
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर-
प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराडिपीठभूः ।
भुजङ्ग राजमालया निबद्धजाटजूटकः
श्रिये चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥ ६ ॥
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-
धनञ्जयाहुतीक्षत प्रचण्डपञ्चसायके ।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक-
प्रकल्पनेकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥७॥
नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुईरस्फुरत्
कुहनिशीथिनीतमःप्रबन्धवद्धकन्दरः ।
निलिम्पनिरीधरस्तनोतु कत्तिसुन्दरः
कलानिधानबन्धुरः श्रियञ्जगडुरन्धरः ॥ ८ ॥
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा-
वलबिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्ध कन्धरम् ।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं गजच्छिदं
मखच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥ ८ ॥
अखर्चसर्वमङ्गलाद
लाकलाकदम्बमञ्जरी-
रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् ।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं
युगान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥ १० ॥

·शिवताण्डवस्तवः । जय त्वदनविनमङ्घममुजङ्गमेखर- श्वसद्दिनिर्गमक्रमस्फुरत्करालहव्यवाट् । धिमि धिमि थिमि ध्वनन्मृदङ्गतुङ्गनङ्गल- ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥ ११ ॥ दृषदिचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजो- गरिष्ठरत्नलोष्ट्रयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः । ढणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवर्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥ १२ ॥ कदा निलिम्पनिरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरस्थमञ्जलिं वहन् । विलोललोललोचनाललामभाललग्नक शिवेति मन्त्रमुञ्चरन्सदा सुखी भवाम्यहम् ॥ १३ ॥ निलिम्मनाथनागरीकदम्बमौलिमल्लिका- निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूलिकामनोहरः । तनोतु नो मनोमुदं विनोदनीमहर्निशं घरश्रियः परम्पदं तदङ्गजत्विषाञ्चयः ॥ १४ ॥ प्रचण्डबाड़वानलप्रभाशुभप्रचारिणी महाष्टसिद्धिकामिनी जनावहतजल्यना। विमुक्तावामलोचनाविवाहकालिकध्वनि: शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम् ॥ १५ ॥ इति श्रीदशकन्धरविरचितः शिवताण्डवस्तवः सम्पूर्णः । SURANTaalpana

·अथ भुजङ्गप्रयातवृत्तेन
विश्वनाथाष्टकस्तवो लिख्यते।
मृडानीकलत्रं हरं शूलपाणिं
शरण्यं शिवं सर्पहारं गिरीशम् ।
अनङ्गान्तकं भक्त विज्ञानदंतं
भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ १॥
अजं पञ्चवत्र त्रिनेत्रं गुणगं
दयाज्ञानसिन्धुं प्रभुं प्राणनाथम् ।
विभुं भावगम्यं भवं नीलकडं
भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ २॥
चिताभस्मभूषार्चिताभासुराग
श्मशानालयं त्यम्बकं मुण्डमालम् ।
कराभ्यां दधानं त्रिशूलं कपालं
भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ ३॥
अधनं महाभैरवं भीमदंष्ट्र
निरीहं तुषाराचलाभाङ्गगौरम् ।
गजारि गिरौ संस्थितं चन्द्रचाई
भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ ४ ॥
विधुं भालदेश विभान्तं दधानं
भुजङ्गेशसेव्यं पुरारि महेशम् ।
शिवासङ्ग्रहीताईदेहं प्रसन्न
भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ ५ ॥

·विश्वनाथाष्टकस्तवः । . । भवानीपतिं श्रीजगन्नाथनाथं गणेशं ग्रहीतं बलीवई यानम् सदा विघ्नविच्छेदहेतुं कृपालुं भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ ६॥ अगम्यं नटं योगिभिर्दण्डपाणिं प्रसन्नाननं व्योमकेशं भयनम् । स्तुतं ब्रह्ममायादिभिः पादकङ्गं भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ ७॥ मृडं योगमुद्राकृतं ध्याननिष्ठं धृतं नागयज्ञोपवीतं त्रिपुण्ड्रम् । ददानं पदाम्भोजनम्नाय काम भजेऽहं मनोऽभीष्टदं विश्वनाथम् ॥ ८॥ डस्य स्तवं यः प्रभाते पठेन्ना हृदिस्थः शिवस्तस्य नित्यं प्रसन्नः । चिरस्थं धनं मित्रवर्ग कल सुपुत्वं मनोऽभीष्टमोक्षं ददाति ॥ ८॥ योगीशमिश्रमुखपङ्कजनिर्गतं यो विश्वखराष्टकमिदं पठति प्रभाते। आसाद्य शङ्करपदाम्बुजयुग्मभक्ति भुत्वा समृद्धिमिह याति शिवान्तिकेऽन्ते ॥ १०॥ इति श्रीशाकद्वीपीयवंशावतंसयोगीशमित्रविरचित श्रीविश्वनाथाष्टकस्तवः सम्पूर्णः ।

·१०४
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः।
प्रार्थना।
ॐ नमोङ्कारस्वरूपाय वेदरूपाय ते नमः।
अलिङ्गलिङ्गरूपाय विश्वरूपाय ते नमः ॥१॥
नमो मोक्षप्रदे तुभ्यं नमो नादात्मने तथा।
नमः शब्दखरूपाय रूपातीताय ते नमः ॥२॥
खं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता।
खं नाता त्वं सुहृन्मित्रं वं प्रियः प्रियरूपतका ॥ ३ ॥
वं गुरुस्त्वं गति: साक्षात्वं पिता खं पितामहः ।
नमस्ते भगवबुद्र भास्करामिततेजसे ॥ ४ ॥
संसारसागर मग्नं मामुद्धर शिवाव्यय ।
अनेन पूजनेन वं वाञ्छितार्थप्रदो भव ॥ ५ ॥
अङ्गहीनं क्रियाहीनं विधिहीनं महेश्वर ।
पूजितं यन्मया देव तत्क्षमखाम्बिकापते ॥६॥
अन्यथासतचित्तेन क्रियाहीनेन वा विभो।
मनोवाकायदुष्टेन पूजितं परमेश्वर ।
तत्सब् क्षम्यतां देव दासे कृत्वा दयां मयि ॥ ७॥
ज्ञानप्रदाय कलिकल्मषनाशनाय
भक्तप्रियाय शशिशोभितशेखराय।
गङ्गाधराय गिरिजापतये नमोऽद्य
भक्तिर्दृढ़ा भवतु मे त्वयि भो महेश ॥ ८॥
हे चन्द्रचूड़ जगदीश्वर मन्मधारे
गौरीपते शिव शरण्य पिनाकपाणे ।
ज्योतिःस्वरूप वृषभध्वज पञ्चवक्त्र
नस्त्वामृते जगति कः सुखदोऽस्ति खामिन् ॥ ८ ॥

·प्रार्थना। १७५ प्रणतमनुजकष्टघ्नाय गङ्गाधराय त्रिभुवनजनकाय त्यू बकायाक्षराय । मनसिजदहनायाभीष्टदा शिवाय त्वयि भवतु दृढ़ा मे ते नमोऽस्त्वीश भक्तिः ॥ १० ॥ खमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा खमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सव्वं मम देवदेव ॥ ११ ॥ शिव भक्ति: शिव भक्तिः शिवे भक्तिर्भवे भवे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम ॥ १२ ॥ मन्वहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वर । यत्यूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ १३ ॥ सतो वक्ष्यमाणमन्त्रेण त्रिवारमर्षः शिवाय दातव्यः । रूपं देहि जयं देहि भाग्यं भगवन्देहि मे। भुक्तिमुक्तिफलं देहि रहाणाधं त्वयाधुना ॥ १ ॥ पुष्याञ्जलिः। अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया। कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शङ्कर ॥ १ ॥ तावकस्वगतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मुड़। कृपानिध इति ज्ञात्वा भूतनाथ प्रसीद मे ॥ २ ॥ पुष्पाञ्जलिं समयैव क्षमाप्य विधिपूर्वकम् । पूजाकाले पुनर्देव त्वयागन्तव्यमेव हि ॥ ३ ॥ इति पुष्याञ्जलिः। ततः शङ्खध्वनि कुर्य्यात् गण्डनादं मुहुर्मुहुः । विसर्जयेच्छिवं पश्चात्युनरागमनाय च ॥ ।

·यजुर्वेदीयनित्यकन्मपद्धतिः । देवमस्त काबिल्वदलमानीय स्खशिखायां धारयेत् । ततः महादेवाय नमः इत्युच्चार्य दक्षिणहस्तकनिष्ठिकया विसर्जनं- अयातु भगवान्महादेवः इति । गच्छ वं परमं रग्यं स्वस्थानं परमेश्वर । देहि मे वाञ्छितार्थञ्च पुनरागमनाय च ॥ ततश्चरणामृतं पिबेत् । अकालमृत्युहरणं ब्रह्महत्याविनाशनम् । व्याधिघ्नं पुण्यमाश्येऽहं शिवनिर्णजनोदकम् ॥ इति मन्वं पठिला शिवचरणामृतं पिबेदिति यावत् । इति पार्थिवशङ्करपूजा समाप्ता। अथ नित्यहवनविधिः। कुशत्रयं गोमयं वजं ववाभावे पुन: कुशत्रयम् स्वः उदक- पात्रम् इत्यासादनम् । प्रथमकुशत्रयेण परिसमूहनम् । परि- समुद्घ ३ गोमयोदकेन उपलेपनम् । उपलिप्य ३ हितीयकुश- त्रयेण उल्लिख्य ३ अनामिकाङ्गुठेन मृत्तिकोदरणम् । उद्धृत्य ३ जलेनाभ्युक्षणम् । अभ्युच्य ३ पञ्चभूसंस्कारेणाग्निस्थापनम् । एषो ह देवः प्रति सो न सर्बा पूर्वे हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाण: प्रपञ्चनात्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ दधीचिगोत्रं तकल्लोलप्रवरम् अग्निमुखमुपसमाधाय वरद- नामाग्नये नमः वरदनामाग्निमावाहयामि वरदनामाग्नेऽत्रा- गच्छ इत्यनेन मन्त्रेणाधगन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यान्तं पूजयेत् ।

·नित्य हवनविधिः। । । अथ कुशकण्डिका। अथाग्नेरुत्तरतः पात्रासादनम् । आज्यस्थालीकुशा: ३ सुवः सुक एका समित् आज्यञ्च एवमासाद्य आज्यस्थाल्यामाज्य- निर्वापः । आज्याधिश्रयणम् । प्रथमकुशैः सुव-सुक्-सम्माजनम् । आज्योहासनम् । हितीयकुशत्रयेण आज्योत्यवनम् । आज्यावेक्ष- णम् । आज्येन सुवनियोजनम् । खुवेण सुचि चतुराज्यग्रहणम् । तदुपरि समिधं दत्त्वा पुण्याहवाचनम । ततः समिधादानम् । समिधाग्निदुवस्थत कृतेर्बोधयतातिथिम् । अस्मिन् हव्या जुहोत नः । इति समिधादानम् । ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये पूर्वाधार । ॐ इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय दक्षिणाधारे। ॐ अग्नये स्वाहा इदमग्नये पश्चिमाधार। ॐ सोमाय स्वाहा इदं सोमाय उत्तराधारे। ॐ भूः स्वाहा इदमग्नये। ॐ भुवः स्वाहा इदं वायवे। ॐ स्वः स्वाहा इदं सूर्याय । ॐ भूर्भुवः खः स्वाहा इदमग्नि- वायुसूर्येभ्यः । ॐ त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विहाँ देवस्य हेतो अवयाशिशिष्ठाः । यजिष्ठी वह्नितमसो सूचानो विवाहे शासि प्रमुमुग्धास्मत्स्वाहा। इदमग्निवायुभ्याम् । ॐ स त्वन्नो अग्ने वमोभवीति नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अवयक्ष्मणो वरुणं रराणो वहिर्मूलिकं मुभवो न एधि स्वाहा । इदमग्निवरुणाभ्याम् । ॐ अयाश्चाग्ने सनभिसश्च लिषा सत्त्वमया असि । अयानो यन्तीयं वहाखयानो धेहि भेषज स्वाहा ॥ इदमग्नये।

·१७
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
ॐ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः ।
तेभिर्नो अघ सवितुस्तहिष्णोविश्व मुञ्चन्तु मरुतः खाय स्वाहा।
इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भाः खर्केभ्यः ।
उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदवाधवं विमध्यम खथाय ।
अथावयमादित्यव्रते वयं तवानागसो अदितये स्याम स्वाहा ।
इदं वरुणाय ।
ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये ।
सूतके मृतके चैव होमं नैव विलोपयेत् ।
वैतानिकस्व यकर्ता अन्यश्वोपासने स्मृतः ॥ इत्यङ्गिराः ।
ॐ सूर्याय नमः । ॐ अग्नये नमः। सायं प्रायश्चित्त-
मायत्या यथाशक्ति होमं कुर्य्यात्। पुन: खखेष्टदेवतामन्त्रेण
प्रासनमार्जनशान्तिकरणम् । अच्छिद्रावधारणम् ।
दक्षिणादानम् । पुण्याहवाचनम् ।
इति नित्यहोमविधिः समाप्तः।
।
होमः।
अथ वैखदेवयन्त्रकारिका।
रेखाश्चतस्रो भुवि चोर्द्धगाश्च तिर्यक्तथा स्युर्वसुकोणकञ्च ।
कोणाईभागोड़ेगते हिरेखे लिखेदिदं भूतबलेस्तु विम्बम् ॥
अथ बलिक्रमः ।
पर्जन्यादित्रिभिर्मध्ये धात्रेयादिदिदक्षिण ।
वायव्यादिचतुष्कोण दिशि प्राच्या दिशश्चतुः ॥ १ ॥
ब्रह्मात्रयस्तथा मध्ये विश्वेभ्यस्त्रीणि चोत्तरे ।
तदुत्तरे उशषादीनि वायव्ये सनकस्तथा ।
अपसव्य न्तु दातव्यं पिटभ्यो नैऋते बलिम् ॥ २ ॥

·अथ वैश्वदेवविधिः। पादौ प्रक्षाल्य हिराचम्य प्रामुख उपविश्य ततः कुशत्रयम् गोमयं वज्र वजाभावे पुनः कुशत्रयम् ३ स्फरः उदकपात्रम् इत्या- सादनम् । प्रथमकुशत्रयेण अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां परिसमुह्य ३ अङ्गुष्ठ- मध्यमाभ्यां गोमयेन. उपलिष्य ३ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां द्वितीय- कुशत्रयेण उल्लिख्य ३ अङ्गुष्ठ कनिष्ठाभ्याम् उद्धृत्य ३ सर्वाङ्गुलीभिः जलेन अभ्युक्ष्य ३ पञ्चभूसंस्कारेणाग्निस्थापनम् । एषो ह देवः प्रति सो न सा पूर्वे हि जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जात: स जनिष्यमाणः प्रपञ्चनात्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ दधीचि-गोत्र-मृतकल्लोल-प्रवर-पावक-नामाग्बये नमः । पावक-नामाग्निमावाहयामि । पावक-नामाग्ने अत्रागच्छ । ॐ ब्रह्मणे स्वाहा इदं ब्रह्मणे । ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये। ॐ गुह्येभ्यः स्वाहा इदं गुह्येभ्यः । ॐ कश्यपाय खाहा इदं कश्ययाय । ॐ अनुमतये स्वाहा इदमनुमतये। देव- तीर्थेन पञ्चाहुतिं दद्यात् । इति देवयज्ञः। मण्डलमध्ये। ॐ पर्जन्याय नमः इदं पर्जन्याय | अद्भयो नमः इदमद्भाः । ॐ पृथिव्यै नमः इदं पृथिव्यै । तद्दक्षिण- ॐधात्रे नमः इदं धात्रे । ॐ विधाने नमः इदं विधात्र । वायव्यादिचतुष्कोणे । ॐ वायवे नमः इदं वायवे। ॐ ईशानाय नमः इदमीशानाय । ॐ अग्नये नमः. इदमग्नये। ॐ नैऋताय नमः इदं नैताय प्रागादिचतुर्दिछु । ॐ प्राचै दिशे नमः इदं प्राचै दिशे। ॐ दक्षिणायै दिशे नमः इदं दक्षिणायै दिशे । ॐ प्रतीच्चै दिशे नमः इदं प्रतीच्यै दिशे। ॐ उदीच्चै दिशे नमः इदमुदीच्यै दिशे । मध्ये | ॐ ब्रह्मणे नमः इदं ब्रह्मण । ॐ अन्तरीक्षाय नमः ·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । ॐ भूतानाच पतये। इति भूतयनः । इदमन्तरीक्षाय । ॐ सूर्य्याय नमः इदं सूर्याय । तदुत्तरे- ॐ विश्वभ्यो नमः इदं विश्वभ्यः । ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः इदं विखेभ्यो देवेभ्यः । ॐ विश्वेभ्यो भूतेभ्यो नमः इदं विखेभ्यो भूतेभ्यः । तदुत्तरे-ॐ उषसे नमः इदमुषसे । पतये नमः इदं भूतानाच यज्ञोपवीतं कण्ठावलम्बितं कृत्वा वायुकोणे । ॐ सनका- द्यारसप्त ऋषयः इदमन्नादिकं यथाविभागं युमभ्यं हन्त । इति प्रजापतितीर्थेन उत्सृजेत् । इति ऋषियज्ञः। नैऋतकोणे अपसव्येन पिटतीर्थेन दक्षिणाभिमुखो भूला दद्यात् । अस्मत्यिटभ्यः स्वधा नमः इदमस्मत्यिटभ्यः । बलि- शेषान्नं हस्ते टहीला तत्पत्रपृष्ठे-यक्ष्मतत्ते निणेजनं नमः इदं यहाण। दक्षिणाभिमुखः अमुकसगोत्राः अस्मविटपितामहप्रपिता- महा अमुकदेवशम्माण: इदमन्त्रादिकं यथाविभागं युमभ्यं खधा नमः। इति पिटतीर्थेन उत्सृजेत् । इदमस्मत्मिपितामह- प्रपितामहेभ्यः अमुकदेवशर्मभ्यः । मातामहादिपात्रे- अमुकसगोत्राः अस्मन्मातामहप्रमातामहड़प्रमातामहाः अमुक- देवशर्माणः इदमत्रादिकं यथाविभागं युमभ्यं खधा नमः । अमुकसगोत्राः अस्मत्यिटपितामहप्रपितामहाः अमुकदेव३- शम्माण: अमुकसगोत्राः अस्मन्मातामहप्रमातामहरप्रमाता- महा: अमुकदेवशाण: इदं षट्पुरुषात्मकं कृताद्युपकरण- सहितं यथाविभागं युष्मभ्यं खधा नमः इदमस्मपिटपितामह- प्रपितामहेभ्यः मातामहप्रमातामहडप्रमातामहेभ्यः । उत्सृजेत् । इति पिटयजः।

·गोग्रासदानम् । ततो यज्ञोपवीतं सव्यं कृत्वा पूर्वाभिमुखः । ॐ अतिथि- ब्राह्मणेभ्यो नमः । इति देवतीर्थेन उत्सृजेत् । रहे अतिथि भोजयेत् । इति तृयज्ञः। ततो हवाह्य चाण्डालोचितभूप्रदेश पूर्ववत् बलिं दद्यात्। सव्यं कृत्वा प्रामुखोदङ्मुखः खभ्यो नमः खपचेभ्यो नमः वाय- सेभ्यो नमः इदं खभ्यः खपचेभ्यो वायसेभ्यः । इति वायसबलिं दत्त्वा प्रक्षालितमुखपाणिपादो दिराचमेत् । ततो गोदोहन- मात्रमतिथ्यर्थं प्रतीक्षेत । ॐ अग्निर्देवता वातो देवता वरुणो देवता सूर्यो देवता चन्द्रमा देवता वसवो देवता स्ट्रा देवता आदित्या देवता विश्वे. देवा देवता वृहस्पतिर्देवता इन्द्रो देवता वरुणो देवता। इति नमस्कारः। ऋषियनं देवयन्नं भूतयज्ञञ्च सर्वदा । नृयन्नं पिटयज्ञञ्च यथाशक्ति न हापयेत् । इति वैखदेवविधिः समाप्तः । गोग्रासदानम्। सौरभव्यः सर्वहिताः पवित्रा: पुण्यरश्मयः । प्रतिग्टह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः । दद्यादनेन मन्वेण गवां ग्रास सदैव हि ॥ १॥ इति ब्रह्मपुराणे। घासमुष्टिं परगवे मानवखा ददाति यः। अक्कत्वा स्वयमाहारं स्वर्गलोकं स गच्छति ॥ २ ॥ इति महाभारते।

·१८२ यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः । अथ प्रार्थना। पञ्चभूते शिवे पुण्ये पवित्रे सूर्यसम्भवे । प्रतिक्षेमं मया दत्तं सौरभयि नमोऽस्तु ते ॥ इति भविष्यपुर। अतिविलक्षणम। यस्य न ज्ञायते नाम न गोत्रं न च संस्थितिः । अकस्मादृहमायाति सोऽतिथिः प्रोच्यते बुधैः ॥ १ ॥ दूरायान्तं पथिश्चान्तं वैश्वदेव उपस्थितम् । अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः ॥ २॥ अतिथिनैराश्य फलम् । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ इति पराशरः अतिथिसम्मानः। आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा । नास्य कश्चिदसे हे शनितोऽनचितोऽतिथिः ॥ इति मनुः चतुर्थाध्याये २८ श्लोके । पञ्चयज्ञवर्णनम् । अध्ययनं ब्रह्मयज्ञः पिटयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो बलिभौंतो तृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ इति मनुः।

·अथ चुलुकविधिः।
।
ॐ ब्रह्मणे नमः। इति पठित्वा जलं भूमौ क्षिपेत् । ॐ
धम्मराजाय नमः । ॐ चित्रगुप्ताय नमः । इति पठित्वा बलिइयं
दद्यात् । ॐ धर्मराजाय स्वाहा । ॐ चित्रगुप्ताय स्वाहा।
इति पठित्वा बलिइये जलं क्षिपेत् । ततः अमृतोपस्तरणमसि
खाहा।
इति आचमेत् । ततः ॐ प्राणाय स्वाहा।
अपानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा।
ॐ समानाय स्वाहा । इति पठित्वा पञ्चग्रासं कुर्यात् । शेषे
अमृतापिधानमसि स्वाहा। इति बुलुकविधिः समाप्तः ।
भोजनसमये दिग्निरूपणम् ।
आयुश्थं प्राङ्मुखो भुतो यशस्यं दक्षिणामुखः ।
श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुक्त ऋतं भुत उदमुखः ॥
रहस्यभोजननियमः।
बालस्ववासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः ।
सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ।
इति याज्ञवल्क्यः।
भोजनक्रमः ।
अश्नीयात्तन्मना भूत्वा पूर्वन्तु मधुरं रसम् ।
लवणाम्लो तथा मध्ये कटुतितादिकांस्ततः ॥ १ ॥
प्राग्दवं पुरुषोऽश्नीयात्तन्मध्ये कठिनाशनः ।
पुनरन्ते द्रवाशी च बलारोग्ये न मुञ्चति ॥ २ ॥
इति विष्णु पुराण
अथ षड्सभोजनगुणः ।
कटुकाईते मांसं कषायाच्छोणितं रसम् ।
लवणाईते बस्थि अन्नान्मज्जा प्रवईते ॥ १ ॥

·१८४
यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
मधुराईते शुक्रं तिलान्मेदः प्रवर्द्धते ।
इति पथ्यं विजानीयादनुष्ठेयञ्च तत्तथा ॥ २ ॥
इति सुमन्तुवचनम् ।
आहारविधिः।
कुर्यात्क्षीरान्तमाहारं न च पश्चात्मिबेद्दधि ।
जठरं पूरयेदर्दमन्त्रैर्भागं जलेन च ।
वायोः सञ्चारणार्याय चतुर्थमवशेषयेत् ॥
इति ब्रह्मपुराण।
भुक्त्वा शतपदं गच्छेच्छनैस्तेन तु जायते।
अङ्गसङ्घातशैथिल्यं ग्रीवाजानुकटीसुखम् ॥ १ ॥
भुत्वोपविशतस्तन्द्रा शयानस्य तु पुष्टता।
आयुश्चमममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः ॥ २ ॥
चङ्गममाणस्य पदशतं शनैर्गच्छतः ।
इति भावप्रकाशे ५ पड्तो खूटम् ।
।
अथ ताबूलगुणः ।
रतौ सुशोस्थिते नाते भुक्तो वान्ते च सङ्करे।
सभायां विदुषां राज्ञां कुर्यात्ताम्बूलभक्षणम् ॥
ताम्बूलं कटु तिक्तमुष्णमधुरं दारं कषायान्वितं
वातघ्नं क्वमिनाशनं ककहरं दुर्गन्धनिर्नाशनम् ।
वक्तस्याभरणं विशुद्धिकरणं कामाग्निसन्दीपनं
ताम्बूलस्य सखे त्रयोदश गुणा: स्वर्गेऽपि ते दुर्लभाः ॥ १ ॥
ताम्बूलमुक्तं तीक्षणोष्णरोचनं तूवरं सरम् ।
तिकं चारोषणं कामरतपित्तकरं लघु ॥ २ ॥

·ताम्बूलादिगुणाः।
वश्यं लेभास्यदौर्गध्यमलवातश्रमापहम् ।
मुखवैशासौगन्थ्यकान्तिसौष्ठवकारकाम् ॥ ३ ॥
हनुदन्तमलध्वंसि जिह्वेन्द्रियविशोधनम् ।
मुख प्रसेकशमनं गलामयविनाशनम् ॥ ४ ॥
नवं तदेव मधुरं कषायानुरसं गुरु ।
बलासजननं प्रायः पत्राकगुणं स्मृतम् ॥ ५ ॥
वङ्गदेशोद्धवं पर्ण परं कटुरसं सरम् ।
पाचनं पित्तजनकमुष्णं कफहदं स्मृतम् ॥ ६ ॥
पुराणमकटु खुल्लकं तनु पाण्डुरम् ।
विशेषागुणववेद्यमन्यद्धीनगुखं स्मृतम् ॥ ७ ॥
इति ताम्बूलगुणः ।
पूगफलखदिरचूर्णगुणाः।
पूगं स्यादृढ़मध्यं यत् खिवं वापि त्रिदोषनुत् ।
सरसं गुबंभिथन्दि सदृशं वह्निनाशनम् ॥ १ ॥
खदिरः कफपित्तन्नञ्चूर्णो वातबलासनुत् ।
संयोगतस्त्रिदोषघ्नं सौमनस्खं करोति च ॥ २ ॥
तोवनप्रकारः ।
प्रभाते पूगमधिकं मध्याह्ने खदिरं तथा ।
निशासु चूर्णमधिकं ताम्बूलं भक्षयेसदा ॥ ३ ॥
ताम्बूलभक्षणायोग्यतामाह ।
ताम्बूलं नातिसेवेत न विरतो बुभुक्षितः ।
देहट्टक्केशदन्ताग्निशोत्रवर्णबलक्षयः ॥ १ ॥
ताम्बूलं न हितं दन्तदुर्बलेक्षणरोगिणाम् ।
विषमूच्छामदा नां क्षयिणां रक्तपित्तिनाम् ॥ २ ॥

·१८६
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
शयनक्रमः।
खासानष्टौ समुत्तानस्तान् हिः पार्वे तु दक्षिणे ।
ततस्तद्विगुणान्वामे पश्चात्खण्याद्यथासुखम् ॥ १ ॥
वामदिशायामनलो नाभेरूोऽस्ति जन्तूनाम् ।
तस्मात्तु वामपाखें शयीत भुक्तप्रपाकार्थम् ॥ २ ॥
इति शयनक्रमः।
अथ शय्यागुणः ।
त्रिदोषशमनी खट्वा तूली वातकफापहा ।
भूशय्या वृंहणी वृष्या काठपट्टी तु वातला ॥१॥
सुशय्याशयनं हृद्यं पुष्टिनिद्रातिप्रदम् ।
श्रमानिलहरं वृष्यं विपरीतमतोऽन्यथा ॥२॥
अथाङ्गमईनगुणः ।
संवाहनं मांसरतत्वक्प्रसादकरं परम् ।
प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातत्रमापहम् ।
अथ व्यजनगुणः ।
व्यजनस्थानिलो दाहखेदमूच्छाश्रमापहः ।
तालहन्तभवो वातस्त्रिदोषशमको मतः ॥ १ ॥
वंशव्यजनजस्तूष्णो रक्तपित्तप्रकोपणः ।
चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो वेत्रजस्तथा ।
एते दोषजिता वाता: स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः ॥ २ ॥
दिवसशयननियमः ।
दिवाखापं न कुर्वीत यतोऽसौ स्याकफावहः ।
ग्रीभवज्र्येषु कालेषु दिवास्वनो निषिद्धाते ॥ १ ॥

·जष्णोषादिधारणम् । १८ उचितो हि दिवास्वप्नो नित्यं येषां शरीरिणाम् । वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामखपतां दिवा ॥ २ ॥ दिवा वा यदि वा रात्रौ निद्रा सात्मीकता तु । न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रताञ्चोपजायते ॥ ३ ॥ व्यायामप्रमदाध्ववाहनरतान् लान्तानतीसारिणः. शूलवासवतस्तृषापरिगतान् हिकामरुत्पीड़ितान् । क्षीणान् क्षीणकफान् शिशून्मदहतान् वृद्धावसाजीणिनो सानो जागरिताबरान्निरशनान् कामं दिवास्वापयेत् ॥४॥ शयनं पित्तनाशाय ज्वरनाशाय सवनम् । वमनं कफनाशाय वातनाशाय महनम् ॥ ५ ॥ दिवसमैथुने दोषः। आयुःक्षयभयाविहान्नाङ्गि सेवेत कामिनीम् । अवशी यदि सेवेत तदा श्रीभवसन्तयोः । अथ उष्णौषधारणगुणः । उष्णीषं कान्तिकोश्यं रजोवातकफापहम् । लघु तच्छ स्वते यस्मागुरु पित्ताक्षिरोगवत् ।। . उपानडारणगुणः। उपानहारणं नेत्यमायुष्यं पादरोगहत् । मुखप्रचारमोजस्यं वृष्यञ्च परिकीर्तितम् ॥ छत्रधारणगुणः। छत्रस्य धारणं वर्षातपवातरजोऽपहम् । हिमनं हितमयोश्च मानल्यामपि कीर्तितम् ॥

·१८८ यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः दण्डधारणगुणः । सत्वोत्साहबलस्थैर्यधैर्यतेजोविवर्धनम् । अवष्टम्भकरचापि भयन्नं दण्डधारणम् । मार्गगमनगुणः। अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यसुखप्रदः । पादाभ्यामनुपानद्भयां सदा चङ्गमणं नृणाम् ॥ अनारोग्यमनायुष्थमिन्द्रियनमदृष्टिदम् ॥ १ ॥ यत्तु चङ्गमणं नातिदेहपीड़ाकर भवेत् । नदायुर्बलमेधाग्निबलमिन्द्रियबोधनम् ॥ ३ ॥ अथ शिविकारोहणगणः। मूर्खाच्छादनसंयुक्ता शिविका सबवल्लभा । तस्यामारोहणं नृणां त्रिदोषशमकं मतम् ॥ नौकारोहणगुणदोषौ। वातश्लेष्भगदानामहिता भ्रमकतरिः । हत्यारोहणगुणदोषौ। पित्तानिलकरो हस्ती लक्ष्मयायु:पुष्टिवर्धनः । घोटकारोहणगुणदोषौ। घोटकारोहणं वातपित्ताग्निश्रमकन्मतम् । मेदोवर्णकफन्नञ्च हितं तहलिनां परम् ॥ छायासेवनगुण:। आतपः खेदमूछात्रपित्तष्णालमश्रमान् । दाहं विवर्णतां कुर्यादेतांछाया व्यपोहति ॥

·राचिचा।
१८८
वृष्टिसेवनगुणदोषौ।
वृष्टिवष्या हिमा बल्या निद्रालस्यविधायिनी।
कुहेलीसेवनदोषः।
भयावहा मोहकरी कुहेली कफवातला।
धनपानगुणदोषौ।
अग्निवातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः ।
आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपकः ॥ १ ॥
सद्यः श्लेष्मकरो धूमो नेत्रयोरहितो भृशम् ।
शिरोगौरवकच्चापि वातपित्तञ्च कोपयेत् ॥ २॥
अथ रात्रिच-माह।
रात्रौ च भोजनं कुऱ्यांप्रथमप्रहरान्तरे।
किञ्चिदूनं समश्नीयाहुर्जरं तत्र वर्जयेत् ॥ १ ॥
ज्योत्स्ना शीता स्मरानन्दप्रदा पित्तदाहहृत् ।
ततो होनगुणः कुर्य्यादवश्यायोऽनिलं कफम् ॥ २ ॥
तमो भयावह मोहदिमोहजनकं भवेत्।
पित्तहत्कफहृत्कामवर्द्धनं क्लामवञ्च तत् ॥ ३ ॥
शरीर जायते नित्यं देहिनः सुरतस्पृहा ।
अव्यवायान्मेहमेदोद्धिः शिथिलता तनोः ॥ ४ ॥
बालेति गीयते नारी यावर्षाणि षोड़श ।
ततस्तु तरुणी ज्ञेया हात्रिंशहत्सरावधि ॥ ५ ॥
तदूईमधिरूढ़ा स्यात्पञ्चाशहसरावधि ।
वृष्ट्वा तत्परतो ज्ञेया सुरतोत्सववर्जिता ॥ ६ ॥

·१८.
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
निदाघशरदोर्बाला हिता विषयिणी मता।
तरुणी शोतसमये प्रौढ़ा वर्षावसन्तयोः ॥ ७ ॥
नित्यं बाला सेव्यमाना नित्यं वर्द्धयते बलम् ।
तरुणी हासयेच्छक्ति प्रौढ़ोद्भावयते जराम् ॥ ८॥
सद्योमांसं नवञ्चान्नं बाला स्त्री क्षीरभोजनम् ।
तमुष्णोदके स्नानं सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ ८ ॥
पूतिमांसं स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि ।
प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १०॥
बलवाचकोऽत्र प्राणशब्दः । बालार्कस्तु कन्यार्कः ।
वृद्धोऽपि तरुणी गला तरुणत्वमवाघुयात् ।
वयोऽधिकां स्त्रियं गत्वा तरुणः स्थविरायते ॥११॥
आयुभन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः ।
स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः ॥ १२ ॥
सेवेत कामतः कामं बलाहाजीकतो हिमे ।
प्रकामन्तु निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे ।
त्यहाइसन्तशरदोः पक्षादृष्टिनिदाघयोः ॥ १३ ॥
इति भावप्रकाश
विभिस्त्रिभिरहोभिहि समयाअमदां नरः ।
सर्वेष्वृतुषु धर्मेषु पक्षाव्यशाहजबुधः ॥
इति सुयुते।
अत्यन्तमूलकटुतितकषायमम्
क्षारञ्च शाकखदिरं लवणादिकञ्च ।
कामी सदैव रतिमाम्वनिताभिलाषी
नो भक्षयेदिति समस्तजनप्रसिद्धः ॥ १॥

·रात्रिचा।
।
१८१
।
यत्किञ्चिन्मधुरं स्निग्धं जीवनं इंहणं गुरु ।
हर्षणं मनसश्चैव तत्सव्वं वृष्यमुच्यते ॥ २ ॥
नरो वीर्य करायोगान्सम्यक्शुद्धी निरामयः ।
आसप्ततेः प्रकुर्वीत वर्षादूईञ्च षोड़शात् ॥ ३ ॥
न पूर्व षोड़शाहर्षात्सप्तत्याः परतो न च ।
आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्तुमर्हति ॥ ४ ॥
ग्लानिकम्मोरुदौर्बल्यं धाविन्द्रियबलक्षयः ।
क्षयद्यापदंशाद्या रोगाश्चातीव दुर्जयाः ॥ ५ ॥
अकालमरणञ्चैव भजतः स्त्रियमन्यथा ।
शोषकासज्वराशासि खासकाातिपाण्डुताः ॥ ६ ॥
अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्च क्षयकादयः ।
असेवनान्मेहमदोग्रन्थिरग्नेश्च मार्दवम् ॥ ७॥
अथ स्त्रीसेवननियमः।
शीते रात्री दिवा ग्रीष्मे वसन्ते तु दिवा निशि ।
वर्षासु वारिदध्वाने शरत्सु सरसः स्मरः ॥ १ ॥
उपेयात्युरुषो नारौं सन्ध्ययोन च पर्वसु ।
गोसमें चाईरात्रे च तथा मध्यदिनेऽपि च ॥ २ ॥
विहारं भार्यया कु-हेशेऽतिशयसंवृते ।
रम्ये श्रव्याङ्गनागाने सुगन्धे सुखमारुते ॥ ३ ॥
देशे गुरुजनासन्ने विकृतेऽतित्रपाकरे ।
श्रूयमाणे व्यथा हेतुवचने न रमत ना ॥ ४ ॥
नातश्चन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धः सुमनोऽन्वितः ।
भुक्तावृष्यः सुवसन: सुवेश: समलङ्गतः ॥ ५ ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकन्मपद्धतिः । । ताम्बूलवदनः पत्न्यामनुरतोऽधिक स्मरः । पुत्त्रार्थी पुरुषो नारीमुपयाच्छयने शुभे ॥ ६ ॥ भायां रूपगुणोपेतां तुल्यशीला कुलोद्भवाम् । अतिकामोऽभिकामान्तु हृष्टो दृष्टामलङ्गताम् । सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणहंहितः ॥ ७ ॥ अत्याशितोऽतिः चहान्सव्यथाङ्गः पिपासितः । बालो वृद्धोऽन्यवेगातस्यजेट्रोगी च मैथुनम् ॥ ८ ॥ रजस्खलामकामाञ्च मलिनामप्रियां तथा। वर्णवृद्धा वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीड़िताम् ॥ ८॥ हीनाङ्गों गर्भिणी देष्यां योनिरोगसमन्विताम् । सगोत्रां गुरुपत्नीञ्च तथा प्रव्रजितामपि । नाभिगच्छेत्युमानारौं भूरिवैगुण्यशङ्कया ॥ १० ॥ रजखलां गतवतो नरस्यासंयतात्मनः । दृध्यायुस्तेजसां हानिमहाधर्मो भवेत्ततः ॥ ११ ॥ लिङ्गिनी गुरुपत्नीञ्च सगोत्रामथ पर्बसु । वृद्धाञ्च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवनक्षयः ॥ १२ ॥ गर्भिण्यां गर्भपीड़ा स्याव्याधितायां बलक्षयः । हीनाङ्गों मलिनां देष्यांक्षामां बन्ध्यामसंवते । देशेऽभिगच्छतो रेतः क्षीणं म्लानं मनी भवेत् ॥ १३ ॥ नानं सशकरझीरं भक्ष्यमैक्षवसंस्कृतम् । वातो मांसरस: स्वप्नो सुरतान्ते हिता अमी। अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाचातीव दारुणाः ॥ १४ ॥ पुष्टिवर्णबलोत्साहं वह्निदीप्तिं करोति हि । यो लेढ़ि शयनसमये मधुमिनं वीजपूरदलचूर्णम् ॥ १५ ॥ इति रात्रिचा समाप्ता।

·प्रभाते जलपानविधि:-नियमच। अर्श:शोथग्रहण्यो ज्वरजठरजराकुष्ठमेदोविकारो मूत्राघातास पित्तश्रवणगलशिर:योणिशूलाक्षिरोगाः। ये चान्ये वातपित्तक्षतजकफलता व्याधयः सन्ति जन्ती- स्तांस्तानभ्यासयोगादपहरति पयः पीतमन्ते निशायाः ॥ १॥ सवितुः समुदयकाले प्रस्ती: सलिल स्य यिबदष्टो। रोगजरापरिमुक्तो जीवेत्सरशतं साग्रम् ॥ २ ॥ नासारन्द्रेणोषसि जलपानगुणः । विगतघननिशीधे प्रातरुत्थाय नित्यं पिबति यदि नरो यो घ्राणरन्ध्रण वारि। स भवति मतिपूर्णश्चक्षुषा ताक्ष्यतुल्यो बलिपलितविहीनः सर्वरोगैर्वि मुक्तः ॥ १ ॥ पातव्यं नासया नीरं प्रकृतिनयमात्रया । व्यङ्गबलीपलितघ्नं पीनसवैस्वयंकासशोथहरम् ॥ २ ॥ नेह पीते क्षते शुद्धावामाने स्तिमितोदरे । हिक्कायां कफवातोखे व्याधौ तहारि वारयेत् ॥ ३ ॥ इति भावप्रकाशे। अथ सौभाग्यकरणप्रयोगः। जात्यं मनोभवसुखं सुभगस्य सर्व- माभासमात्रमितरस्य मनोवियोगात् । चित्तेन भावयति दूरगतापि यं स्त्री गर्भ विभर्ति सदृशं पुरुषस्य तस्य ॥ १ ॥ ।

·यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः । भत्या काण्डं पादपस्योप्तमुव्यां वीजं वास्यां नान्यतामेति यद्दत् । एवं ह्यात्मा जायते स्त्रीषु भूयः कश्चित्तस्मिन्क्षेत्रयोगादिशेषः ॥२॥ अात्मा सहैति मनसा मन इन्द्रियेण खार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एष शीघ्रः । योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति यस्मिन्नानी व्रजति तत्र गतोऽयमात्मा ॥ ३॥ आत्मायमात्मनि गतो हृदयेऽपि सूक्ष्मो ग्राह्योऽचलेन मनसा सतताभियोगात् । यो यं विचिन्तयति याति स तन्मयत्वं यस्मादत: सुभगमेव गता युवत्यः ॥ ४ ॥ दाक्षिण्यमेकं सुभगत्वहेतुर्विद्वेषणं तहियरीतचेष्टा । मन्त्रौषधाद्यैः कुहकप्रयोगैर्भवन्ति दोषा बहवो न शम्म ॥ ५ ॥ वाल्लभ्यमायाति विहाय मानं दौर्भाग्यमेवाददतेऽभिमानः । कच्छ्रण संसाधयवेऽभिमानी कार्याख्ययत्नेन वदन् प्रियाणि ॥ ६ ॥ तेजो न तद्यप्रियसाहसलं वाक्यं न चानिष्टमसबणीतम् । कार्यस्य गत्वान्तमनुद्धता ये तेजस्विनस्ते न विकल्पना ये॥ ७ ॥ यः सर्वजन्यं सुभगत्वमिच्छेद्गुणान्स सर्वस्य वदेत्यरोक्षे । प्राप्नोति दोषानसलोऽप्यनेकान् परस्य यो दोषकथां करोति ॥८॥ सर्बोपकारानुगतस्य लोकः सर्बोपकारानुगतो नरस्य । कल्लोपकारं द्विषतां विपत्सु या कीर्तिरल्येन न सा शुभेन ॥ ८ ॥ टरिवाग्निः सुतरां विद्धिमाच्छाद्यमानोऽपि गुणोऽभ्युपैति । स केवलं दुर्जनभावमेति हन्तुं गुणान्वाञ्छति यः परस्य ॥ १० ॥ इति सौभाग्यकरणं चोक्त वृहत्संहितायाम् ।

·अथ दीपलक्षणम्। वामावर्ते मिलितकिरण: सस्फुलिङ्गोऽल्पमूर्तिः क्षिप्रं नाशं व्रजति विमलस्नेहवर्ध्वन्वितोऽपि । दीपः पापं कथयति फलं शब्दवान्वेपनश्च व्याकीर्णार्चिविशलभमरुट्यश्च नाशं प्रयाति ॥ १॥ दीपः संहतमूर्तिरायततनुनिवेपनी दीप्तिमान् निःशब्दो रुचिरः प्रदक्षिणगतिवैदूर्य हेमद्युतिः । लक्ष्मी क्षिप्रमभिव्यनक्ति मुचिरं यश्वीद्यतं दीप्यते शेष लक्षणमग्निलक्षणसमं योज्यं यथायुक्तितः ॥ २ ॥ इति दीपलक्षणं वृहत्संहितायाम् । अघाचारवर्णनम्। मैत्री सद्भिः समं कुर्य्यात्स्नेह सत्सु तु सर्वदा। संसर्ग साधुभिः कुर्य्यादसत्सङ्ग परित्यजेत् ॥ १॥ सत्सु सर्वथा सज्जनेषु । मनोवाकायकम्मभिः । सेवेत देवभूदेववृद्धवैद्ययातिथीन् । विमुखान्नार्थिनः कुर्यान्नावमन्येत कानपि ॥ २॥ गुरूणां सन्निधौ तिष्ठेत्सदैव विनयान्वितः । पादप्रसारणादीनि तत्र नैव समाचरेत् ॥ ३ ॥ अपकारपरेऽपि स्यादुपकारपरः पुमान् । आत्मवत्सकलान् पश्येत् वैरिणो टूरतो वसेत् ॥ ४ ॥ न किञ्चिदात्मनः शत्रु नात्मानं कस्यचिट्रिपुम् । प्रकाशयेनापमानं न च नि:स्नेहतां प्रभोः ॥ ५ ॥ ।

·१८६
यजुर्वेदीयनित्यकम्मपद्धतिः ।
नात्मानमुदके पश्येत्र नम्नः प्रविशेज्जलम् ।
तथा माज्ञातगाम्भीयं न हिंस्रप्राणिसेवितम् ॥ ६ ॥
काले हितं मितं सत्यं संवादमधुरं वदेत् ।
भुञ्जीत मधुरप्रायं स्निग्धं काले हितं मितम् ॥ ७ ॥
न रात्रौ दधि भुजीत न च निलवणं तथा ।
नामुहसूपं नाक्षौद्रं न चाप्यतशर्करम् ॥ ८॥
जनस्याशयमालच्य यो यथा परितुष्यति ।
तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः ॥ ८ ॥
नैक: सुखी न सर्वत्र विखस्तो न च शक्तिः।
नोद्यम बिरमेत् क्वापि हेतावीर्षेत् फले न तु ॥ १०
हेतौ फलहेतो। उद्यमे फले धनादौ ।
वेगान धारयेज्जातु मनोवेगान्विधारयेत् ।
न पीड़येदिन्द्रियाणि न चैतानतिलालयेत् ॥ ११ ॥
वर्षातपादिषु च्छची दण्डी रात्री भयेषु च ।
सोपानकस्तनुं रक्षेत् विचरेद्युगमात्रट्टक् ॥ १२ ॥
युगमात्रदृक् अग्रतो हस्तचतुष्टय मितां भूमि पश्यन् ।
नदीन्तरन्न बाहुभ्यां नाम्निस्कन्धमभिव्रजेत् ।
सन्दिग्धनावं वृक्षञ्च नारोहेदृष्टयानकम् ॥ १३ ॥
दृष्टयानकं दुष्टगजघोटकादि।
नासंवृतं मुखं कुर्यात्मभायाञ्च विचक्षणः ।
कासं खासं तथोगारं जृम्भणं क्षवयं तथा ॥ १४ ॥
नासिकां न विकुष्णीयानासीतोत्कटुकः क्वचित् ।
नोईजानुश्चिरं तिष्ठेन्न नखेन लिखेद्भुवम् ॥ १५ ॥

·आचारवर्णनम् । १८७ । उत्कटक: निरासनः। सम्माजनीरजो नैव देहे दद्यात्कदाचन । न नखेन हणे छिन्यानोच्छिष्टो ब्राह्मणं स्मृशेत् ॥ १६ ॥ नोपरक्तं न चोद्यन्तं नास्तं यातं दिवाकरम् । सर्वथा न समीक्षेत न जले प्रतिविम्बितम् ॥ १७ ॥ नेच्छेत सततं मूक्ष्मं दीप्तामध्याप्रियाणि च । पौरन्दरं धनुर्नैव दर्शयेत्कमपि क्वचित् ॥ १८ ॥ नेहलवता युद्ध न भारं शिरसा वहेत् । गानं न नादयेकेशान् हस्तेन धुनुयान्न च ॥ १८ ॥ न गच्छेत्पूज्ययोर्मध्ये दम्पत्योरन्तरेण च । रिपोरनं न भुञ्जीत गणिकानमपि कचित् ॥ २०॥ प्रतिभून भवेत्वापि न च साक्षी वृथा भवेत् । स्थायी न धारयेज्जातु द्यूतं दूरात्यरित्यजेत् ॥ २१ ॥ प्रतिभूः जामिन इति भाषा। स्थायी थाती इति भाषा । विश्वासं नाचरेत्स्त्रीणां ता: खतन्त्राच नाचरेत् । रक्षणीयाः सदा यत्नाद्यौवने तु विशेषतः ॥ २२ ॥ न भिन्ने शयने सुप्यानानकविवरेऽपि च । नैको देवालये नैव रात्रौ तस्तलेऽपि च ॥ २३ ॥ एवं दिनानि गमयेत्सदाचारपरः सदा । ततो रात्रिप्रयुक्तानि कुर्यात्काणि मानवः ॥ २४ ॥ इत्याचारं समासेन भाषितं यः समाचरेत् । स विन्दत्यायुरारोग्यं प्रीतिं धर्मा धनं यशः ॥ २५ ॥ इत्याचारो भावप्रकाशे।

·AALANAMOHSAANI यजुर्वेदीयनित्यकम्मपतिः । अथाचारप्रशंसनम् । नास्तिक्याल्कमहानौ तु मासेन पतितः स्मृतः । हादशाव्दव्रतेनैव तस्य शुद्धिस्तु नान्यथा ॥ १ ॥ तं निरीक्ष्याकमीक्षेत स्पर्श स्नायात्सचेलकम् । तेन सह चोपहास्यं कुर्वन् शब्देन तत्समः । तदनं भुक्त्वा सद्यस्तु स सर्बो ग्टह्यते वने ॥ २ ॥ बाहुल्यं वा खग्रह्योत यस्य का प्रकीर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व: कतो भवेत् ॥ ३ ॥ इति कूर्मपुराण इत्येतदखिलं प्रोतामहन्यहनि वै मया । ब्राह्मणानां कत्यजातमपवर्गफलप्रदम् ॥ १ ॥ नास्तिक्यादयवालस्थाब्राह्मणो न करोति यः । स याति नरकान् घोरान् कालयोनौ प्रजायते ॥ २ ॥ इति गोभिलः। यो विप्रः कृतनित्यस्तु स सर्वान् कृतवान्मखान् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु ततं तेनाखिलं तपः ॥ ३ ॥ इत्याचारप्रशंसनम् । इति यजुर्वेदीयनित्यकम्मेपद्धति: समाप्ता। am

·परिशिष्टम्।
तुलसौम्मानमन्त्रः।
खाहा
गोविन्दवल्लभां देवों भक्तचैतन्यकारिणीम् ।
नापयामि जगद्धात्री विष्णुभक्तिप्रदायिनीम् ॥
तुलसीपूजा मन्त्रोद्धारविधिश्च ।
श्री जां लीं ऐं
लक्ष्मी माया काम वाणी वीजपूर्व दशाक्षरम् ।
वृन्दावत्यै
वृन्दावती चतुर्थ्यन्तां वह्निजायान्वितां वदेत् ॥
ब्रह्मवैवर्ने।
तुलसीस्तवः ।
तुलसी सर्वभूतानां महापातकनाशिनी।
अपवर्गप्रदे देवि वैष्णवानां प्रिया सदा ।
सत्ये सत्यवती चैव त्रेतायां मानवी तथा ।
हापरे खवतीर्णासि वृन्दा वं तुलसी कलौ ॥
।
तुलसीप्रणामः।
वृन्दायै तुलसीदेव्यै प्रियायै केशवस्य च ।
विष्णुभक्तिप्रदायिन्यै सत्यवत्यै नमो नमः ॥
वन्मूले सर्वतीर्थानि खदङ्गे सर्वदेवताः ।
वत्पत्रे सर्वयज्ञाश्च तुलस्यै ते नमो नमः ॥
२६

·यजुर्वेदीयनित्य कन्मपद्धतिः । तुलसीमृत्तिकाग्रहणमाहात्म्यम् । यथा रविस्तमोध्वंसी पापध्वंसी यथा हरिः । ललाटस्था पापहरा तुलसीमूलमृत्तिका ॥ तुलसीप्रदक्षिणमन्त्रः । यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणं पदे पदे ॥ तुलसीचयनमन्त्रः। तुलस्यमृतनामासि सदा वं केशवप्रिया। केशवार्थे चिनोमि त्वां बरदा भव शोभने । पद्मपुराणे तुलसीचयने निषिद्धदिवसाः । संकायां प्रजयोरन्ले हादश्यां निशि सध्ययोः । तुलसी ये विचिन्वन्ति ते कन्तन्ति हरेः शिरः ॥ निषिद्धदिवसे चयनमन्त्रः । त्वदङ्गसम्भवेन खां पूजयामि यथा हरिम् । तथा नाशय विघ्नं मे ततो यामि परां गतिम् ॥ अश्वत्थयजा तत्प्रदक्षिणविधिश्च । अश्वस्थस्थाग्निकोणे च वसेत्साधकसत्तमः । कुर्य्यादासनशुयादींस्ततोऽश्वत्थं प्रपूजयेत् ॥ ॐ आराते इति मन्त्रस्य आरण्यक ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः अखत्यरूपी नारायणो देवता निरजनो वीजं श्रीः शक्तिः अश्वत्थ- रूपिणो नारायणस्य पीतये ममाभीष्टसिद्य विनियोगः ।

·परिशिष्टम् । २०१ ॐ आरात्ते अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ अग्निरस्वारात् तर्ज- नीभ्यां स्वाहा। ॐ परशुरस्तु: ते मध्यमभ्यां वषट्। ॐ निवाते वाभिवर्षतु अनामिकाभ्यां हूं। ॐ स्वस्ति तेऽस्तु वनस्पते कनि- ठाभ्यां वौषट् । ॐ स्वस्ति. मेऽस्तु वनस्पते करतलकरपृष्ठाभ्यां -- - एवमङ्गन्यासः। अस्तायः फडिति विशेषः । ध्यानम्। खेतवर्ण सलक्ष्मीकं भुजाष्टकविभूषितम् । अभयं वरदं शान्तं खगखेटकधारिणम् ॥ शङ्खचक्रधरं देवं पीतवास:समन्वितम् । धनुब्बाणसमायुक्तं चिन्तयेत् पुरुषोत्तमम् ।। नारायणस्य मानुना मूलेन प्रणवेन वा। पिप्पलद्रुममभ्यर्च दद्यादर्घ प्रयत्नतः ॥ मूले विष्णुश्च रुद्रश्च शिखायाञ्च प्रजापतिः । पत्रनो जाह्नवीतोयं ग्टहाणा नमोऽस्तु ते ॥ ॐ आरात्ते अग्निरस्वारात् परशुरस्तु ते. निवाते त्वाभिवर्षतु । स्वस्ति तेऽस्तु वनसते. स्वस्ति मेऽस्तु वनस्पते ॥ इतिः पठिला दशधा जपेत् । ततः अनेन सप्तवारं प्रदक्षिण कुर्यात् । ततः स्तुति पठेत् । मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे । अग्रत: शिवरूपाय वृक्षराजाय ते. नमः॥ अग्निगर्भ शमीगर्भ यज्ञगर्भ सनातन । हिरण्यगर्भ श्रीगर्भ वैदगर्भ नमोऽस्तु ते ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः।
चक्षुःस्सन्दं भुजस्मन्दं दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तनम् ।
शत्रूणाञ्च समुत्थानमवस्थ प्रतिहन्यताम् ॥
एकादशोऽसि रुद्राणां वसूनामपि चाष्टमः ।
नारायणोऽसि देवानां वृक्षराजोऽसि पिप्पलः ॥
बां दृष्ट्वा मुच्यते पापात् स्मृष्ट्वा लक्ष्मीः प्रवईते ।
प्रदक्षिणाद्भवेदायुः सदाखस्य नमोऽस्तु ते ॥
अखत्य यस्मात्त्वयि वृक्षराजे
नारायणस्तिष्ठति सर्वकालम् ।
तस्मात् शुचिस्त्वं सततं तरूणां
धन्योऽसि चारिष्टविनाशनोऽसि ॥
क्षीरदस्त्वं फल दाता येन श्रीस्वां निषेवते ।
तेन सत्येन वृक्षेन्द्र मामपि श्रीनिषेवताम् ॥
इति नमस्कारः।
ब्राह्मोत्रण मूलं संस्पृश्य वैष्णवेन च मध्यमम् ।
शैवेन संस्पृशेदग्रं साधकोऽखत्यशाखिनः ॥
ब्राह्मयादिमन्त्रो यथा-
ॐ आब्रह्मन् ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसि जायतामाराष्ट्र राजन्यः
सूर ईश व्योतिर्व्याधिर्महारथो जायताम् ।
ॐ तहिष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम् ॥
ॐ त्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् ।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्युर्मुक्षीय मामृतात् ।।
वृक्ष स्मृशेत् ।
।

·परिशिष्टम् ।
२०३
भौमार्कभृगुवारेषु हादश्यां निशि सन्ध्ययोः ।
अव त्यस्पर्शनं पुंसां कुलक्षयकरं ध्रुवम् ॥
शनैश्चरदिनेऽखत्थमूलमालभ्य पाणिना ।
साक्षान्मृत्योविमुच्येत किं पुनस्त्वपमृत्युतः ॥
कुर्य्यात् सहस्रमपमृत्युविनाशनाय
बोधिद्रुमस्य परमस्य प्रदक्षिणं यः ।
मृत्युञ्जयं प्रतिऋचां शतक जपच्च
मृत्युञ्जयोऽस्य शरणं स भवेचिरायुः ॥
अश्वत्थवदं तुलसीसमेतं
प्रदक्षिणं यः कुरुते मनुष्यः ।
पितॄन् स उद्धृत्य विमानरूढ़ो
वैकुण्ठमाप्नोति सदारपुत्तः ।
इति अखत्यप्रदक्षिणविधिः।
पञ्चदेवानां चण्डनियमः।
रवी तेजो गणे कुण्डो देव्यां मातङ्गिनी तथा ।
विश्वक्सेनो हरी चैव शिव चण्डो विधीयते ॥
पञ्चदेवानां नैवेद्यसमर्पणम् ।
निवेदयामि भगवन् जुषाणदं हविहरे ।
देवीपणे "भगवति ।
पञ्चदेवानां प्रदक्षिणविधिः ।
देव्यामेकं रवौ सप्त त्रीणि कुर्यादिनायके ।
चत्वारि केशवे चैव शिवे चाईप्रदक्षिणम् ॥

·यजुर्वेदीयनित्यकर्मपद्धतिः।
पर्युषितद्रव्याणां वावनियमः।
वयं पर्युषितं पुष्पं कज्य पर्युषितं जलम् ।
न वज्यां तुलसीपत्रं न वज्यं जाह्नवीजलम् ॥
वृहन्नारदीये।
तुलसी पर्युषिता नैव विल्वन्तु त्रिदिनावधि ।
पद्मं पञ्चदिनात्याज्यं शेषं पर्युषितं विदुः ।।
पत्रपुरारी।
प्रहरं तिष्ठते जातिः करवीरमहर्निशम् ।
तुलस्यां विल्वपत्रेषु सर्वेषु जलजेषु च ।
न पर्युषितदोषोऽस्ति मालाकारग्टहेऽपि च ॥
भविष्यपुसणे।
पात्रादिद्रव्याणां शुद्धाशुद्धी आह।
द्रव्याणां शुद्धाशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।
संस्कारणाथ कालेन महत्त्वाल्पतयाथवा ॥
इति पाराशर
अथातो व्यसंशुद्धिः पराशरमुखोदिता।
भस्मना शुद्धाते कांस्यं ताबमलेन शुद्ध्यति ।
रजसा शुद्यते नारी नदी वेगेन शुद्घति ॥
दारुपात्राणि सर्वाणि लोहेनोल्लिखने शुचिः ।
मडाण्डो दहनाच्छुडो गोबालैः फलसम्भवाः ॥
इति पराशरः ।

·परिशिष्टम् ।
।
सर्वदेवानां
मूलमन्त्रोद्धारः।
प्रणवादि-नमोऽन्तञ्च चतुर्थ्यन्तञ्च सत्तम ।
देवतायाः स्वकं नाम मूलमन्चः प्रकीर्तितः ॥
इति गारड़े।
देवानां पजाक्रमः।
पत्रैः पुष्यैस्तथा धूपैनैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ।
नीराजनैश्च ताम्बूलैः सकर्पूरैर्विशेषतः ॥
पद्मपुराण ।
पत्रपुष्पफलादीनाम् अधोमुखे अर्पणनियमः ।
पत्रं पुध्यं फलं देवे न प्रदद्यादधोमुखम् ।
सदा मालूरपरन्तु प्रदद्यादप्यधोमुखम् ।
पुष्याचलो न तद्दोषस्तथा पर्युषितस्य च ॥
मन्त्रमहोदधौ।
विष्णुनैवेद्यम् अन्चदेवाय अर्पणनियममाह ।
विष्णोनिवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् ।
पिलभ्यश्चैव तहेयं तदानन्याय कल्पते ॥
पिटशेषन्तु यो दद्याधरये परमात्मने ।
रेतीधाः पितरस्तस्य भवन्ति केशभागिनः ॥
प्रयोगपारिजाते।
एकादशस्थले पूजाधिष्ठानमाह ।
सूर्योऽग्निर्वाह्मणो गावो वैष्णवः ख मरुज्जलम् ।
भूरामा सर्वभूतानि भद्रपूजापदानि मे ।
.

·यजुर्वेदीयनित्य कीपद्धतिः ।
।
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।
आतिथ्येन तु विप्राग्रो गोष्वङ्गयवसादिना ॥
वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यस्तोयपुरस्कृतैः ॥
स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मनमात्मनि ।
क्षेत्रनं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥
धिष्णेपवेष्विति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नात् समाहितः ॥
एकादशस्कन्धे

·ANUARY
স্বৰালি :
आदौ चतुष्पादतलेकदेशे
हे नाभिदेश मुख एकवारम् ।
सर्वाङ्गदेशेषु च सप्तवारम्
आरात्रिकं भक्तजनः प्रकुर्यात् ॥
इति देशचनचन्द्रिकायाम् ।
अथ सर्वदेवपूजाप्रारम्नः।
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । ॐ इष्टदेवताभ्यो नमः ।
ॐ कुलदेवताभ्यो नमः । ॐ ग्रामदेवताभ्यो नमः ।
स्थानदेवताभ्यो नमः। ॐ वास्तुदेवताभ्यो नमः । ॐ सर्वेभ्यो
देवेभ्यो नमः ।
ॐ सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । ॐ एतत्की-
प्रधानदेवताभ्यो नमः । ॐ आदित्यादिनवग्रहदेवताभ्यो नमः ।
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधियः ।
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ।
द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥
विद्यारम्भे विवादे च प्रवासे दुर्गमे तथा ।
सङ्ग्रामे सटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ।।
२७

·२०८ यजुर्वेदीयनित्यकन्मपतिः । सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम् । येषां हृदिस्थो भगवान्मङ्गलायतनं हरिः ॥ तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबल चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपतेरडियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ विनायकं गुरु' भानुं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरखतीं प्रणम्यादी सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ अभीप्सितार्थसिद्धार्थ पूजितो यः सुरासुरैः । सर्वविघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ सर्वेवारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजमाहनाः । श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य ब्रह्मणोऽद्य द्वितीयपराई विणुपादश्वेतवराहकल्पे वैवस्वत- मम्वन्तरे अष्टाविंशयुगचतुष्के कलियुगे प्रथमचरणे भारतवर्षे जम्बुद्दीपे दण्डकारखदेशे गोदावर्या दक्षिणे उत्तर वा तीरे शालिवाहनशक अमुकनामसंवत्सरे अमुके अयने अमुक ऋतौ अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकराशौ स्थिते श्रीभास्कर अमुकराशौ स्थिते चन्द्रमसि एवं यथास्थानावस्थितेषु भौमादिग्रहयोगलग्नकरणमुहर्तकांशकेषु एवंविधविशेषणविशिष्टायां पुण्यतिथी आत्मनः पुराणोक्तफल- प्रास्यर्थम् अस्माकं सकुटुम्बानां सपरिवाराणां दिपदचतुष्पदसहि- तानां क्षेमस्थैर्याभयायुरारोग्यैश्वाभियर्थ समस्तमङ्गला- बाप्त्यर्थम् अमुकदेवताप्रीत्यर्थ यथामिलितोपचारद्रव्यैः ध्याना- ·परिशिष्टम् । २०५ वाहनादिषोडशोपचारैः पूजां करिष्ये। तथा मम इह जन्मनि जम्मान्तरेषु च अखण्डसौभाग्यादिमनोवाञ्छितसिद्धार्थम् अमुक- देवपूजनमहं करिथे। तदङ्गकलसाद्यर्चनं करिग्थे । कलसस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मागणः स्मृतः । कुक्षौ तु सागरा: सर्वे सप्तदीपा वसुन्धरा ॥ ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो यथर्वणः । अङ्गश्च सहिताः सर्वे कलसन्तु समाश्रिताः ॥ अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा । आयान्तु देवपूजार्थ दुरितक्षयकारकाः ॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नम्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ॐ वरुणाय नमः। सर्वोपचारार्थ गन्धाक्षतपुष्यं सम्पूज्य । अपवित्रः पवित्रो वा सावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स वाह्याभ्यन्तरः शुचिः । पूजाव्याणि आमानञ्च प्रोक्षयेत् । अथ ध्यानवला आवा- हनं कुर्यात् । आगच्छ देवदेवेश* तेजोराशे जगत्पते । क्रियमाणां मया पूजां यहाण सुरसत्तम ॥ अमुकदेव मावाहयामि। देवीपचे देवदेदेशि। + देवीपने सुरसत्तम । है देवीपी अमुकी देनीम् ।

·यजुर्वेदीयनित्यकर्म पद्धतिः।
।
नानारत्नसमायुक्त कार्तवरविभूषितम् ।
आसनं देवदेवेश प्रीत्यर्थं प्रतिग्राह्यताम् ॥
अमुकदेवाय आसनार्धे पञ्च पुष्पाणि समर्पयामि ।
खागते अमुकदेव स्वागतमिति पृच्छत् ।
पाचं ग्रहाण देवेश सर्वक्षेमसमर्थ भोः ।
भत्त्या समर्पितं देव लोकनाथ नमोऽस्तु ते ॥
अमुकदेवाय पाद्यं नमः ।
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर ।
नमस्ते जगदाधार अर्को नः प्रतिग्राह्यताम् ।।
गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्त फलद्रव्यसमन्वितम् ।
रहाण तोयमार्थ परमेश्वर वत्सल ॥.
अमुकदेवाय अर्थः खाहा।
कर्पूरवासितं तोयं मन्दाकिन्याः समाहितम् ।
आचम्यतां जगनाथ मया दत्तं हि भतितः ॥
अमुकदेवाय आचमनं स्वधा ।
दधिमधुकृतयुक्तं कांस्यपात्रे खितं पिधानम् ।
एतत्तु मधुपर्कञ्च महर्षिभिरुदाहृतम् ॥
मधुपर्क सदा हृद्यं देवर्षीणां प्रियङ्करम् ।
मया निवेदितं भत्या रहाण तुष्टिदो भव ॥
अमुकदेवाय मधुपर्क स्वधा ।
पुनः आचमनं खधा।
गङ्गा-सरस्वती-रेवा-पयोष्णी-नम्मंदा-जलैः ।
नापितोऽसि मया देव अतः शान्तिं कुरुष्व में ॥
अमुकदेवाय नानीयं समर्पयामि ।

·परिशिष्टम् ।
।
कामधेनुस मुद्भूतं देवर्षिपिटटप्तिदम् ।
पयो ददामि देवेश नानार्थं प्रतिग्राह्यताम् ॥
अमुकदेवं पयसा स्नापयामि । पुन: शुद्धोदकम् ।
चन्द्रमण्डलसङ्काशं सर्वदेवप्रियं दधि ।
सानार्थं ते मया दत्तं प्रीत्यर्थ प्रतिग्टयताम् ॥
अमुकदेवं दना वापयामि । पुन: शुद्धोदकम् ।
आज्यं सुराणामाहार आज्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।
आज्यं पवित्रं परमं खानार्थं प्रतिग्रह्यताम् ॥
अमुकदेवं कृतेन सापयामि । पुन: शुद्धोदकम् ।
सब्बौंषधिसमुत्पन्नं पीयूषसदृशं मधु ।
सानार्थं ते प्रयच्छामि ग्राह्यतां परमेश्वर ॥
अमुकदेवं मधुना ज्ञापयामि । पुनः शुद्धोदकम् ।
इक्षुदण्डसमुद्भूत-दिव्यशकरयान्वितम् ।
सापयामि मया भत्या प्रीतो भव सुरेखर ॥
अमुकदेवं शर्करया स्नापयामि । पुनः शुद्धोदकम् ।
कर्पूरैलासमायुक्त सुगन्धद्रव्यसंयुतम् ।
गन्धोदकेन सपनं देवेश प्रतिग्राह्यताम् ॥
अमुकदेवं गन्धोदकेन स्नापयामि ।
सर्वभूषाधिके सौम्ये लोकलज्जानिवारणे ।
मयोपपादिते तुभ्यं वाससी प्रतिययताम् ॥
अमुकदेवाय वस्त्रयुग्मं समर्पयामि ।
देवदेव नमस्तेऽस्तु त्राहि मां भवसागरात् ।
ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं ग्टहाण पुरुषोत्तम ॥
अमुकदेवाय यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।

·यजुबैदीयनित्यकर्मपद्धतिः ।
अलङ्कारो मया देव सुवर्णेन विनिर्मितः ।
प्रीत्यर्थं देवदेवेश भूषार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥
अमुकदेवाय भूषणानि समर्पयामि ।
श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिग्राह्यताम् ॥
अमुकदेवाय चन्दनं समर्पयामि ।
सेवन्तिका-वकुल-चम्मक-पाटलाज:
पुन्नाग-जाति-करवीर-रसालपुष्पैः ।
विल्व-प्रबाल-तुलसीदल-मल्लिकाभि-
स्त्वां पूजयामि जगदीश्वर में प्रसीद ॥
अमुकदेवाय पुष्यं समर्पयामि ।
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाळ्य: सुमनोहरः ।
आप्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिग्टह्यताम् ॥
अमुकदेवाय धूपं समर्पयामि ।
साज्यञ्च वर्तिसंयुक्त वगिना योजितं मया ।
दीपं रहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् ॥
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने ।
त्राहि मां निरयादोराहीपोऽयं प्रतिग्टह्यताम् ॥
अमुकदेवाय दीपं समर्पयामि।
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरतानि च ।
आहारो भक्ष्यभोज्यञ्च नैवेद्यं प्रतियताम् ॥
यथांशतः अमुकदेवाय नैवेद्यं समर्पयामि ।
ॐ प्राणाय खाहा । ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ व्यान
खाहा । ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा।

·परिशिष्टम् ।
।
।
ततः पानीयं समर्पयामि इति उत्तरापोशानम्। हस्तप्रक्षालनं
समर्पयामि । मुखप्रक्षालनम्, करोघर्तनार्थे चन्दनं, समर्पयामि ।
पूगीफलं महादिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्
कर्पूरैलासमायुक्तां ताम्बूलं प्रतिग्टह्यताम् ॥
अमुकदेवाय मुखवासार्थ पूगीफलयुक्तं ताम्बूलं समर्पयामि।
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्य फलदमत: शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
अमुकदेवाय सुवर्णपुष्यदक्षिणां समर्पयामि ।
चन्द्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च ।
त्वमेव सर्वज्योतींषि आर्तिक्यं प्रतियद्यताम् ॥
अमुकदेवाय महानीराजनदीपं समर्पयामि ।
कर्पूरपूरण मनोहरेण सुवर्णपात्रोदरसंस्थितेन ।
प्रदीपभासा सहसागतेन नीराजनं ते जगदीश कुर्वे ।
अमुकदेवाय कपरार्तिक्यदीपं समर्पयामि ।
देवीपक्षे अयं विशेषः ।
अक्षतास्तण्डुलाः शुन्नाः कुङ्कमेन विराजिता:।
मया निवेदिता भत्या ग्रहाण परमेश्वरि ॥
अमुकदेव्यै अक्षतान्
समर्पयामि।
हरिद्रा स्वर्णवर्णामा सर्वसौभाग्यदायिनी
सालङ्कारमुख्या हि देवि त्वं प्रतिग्टह्यताम् ।
अमुकदेव्यै हरिद्रां समर्पयामि ।
हरिट्राचूर्णसंयुक्तं कुमुमं कामदायकम्।
वत्वालङ्करणं सर्व देव्येतत्प्रतिग्टह्यताम् ॥
अमुकदेव्यै कुश्मं समर्पयामि ।
य

·यजुर्वेदीय नित्य कम्मपद्दतिः । कज्जलं कामिकं रम्यं कामिनीकामसम्भवम् । नेत्रयोभषणार्थाय कज्जलं प्रतियताम् । अमुकदेव्यै कज्जलं समर्पयामि । उदितारुणसङ्काशं जवाकुसुमसन्निभम् । सीमन्तभूषणार्थाय सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ॥ अमुकदेव्यै सिन्दूरं समर्पयामि । माङ्गल्वतन्तुमणिभिर्मुलाफलविराजितम् । कण्ठस्य भूषणार्थाय प्रीत्यर्थ प्रतिराह्यताम् ॥ अमुकदेव्यै कण्ठसूत्रं समर्पयामि। काञ्चनैर्निर्मितं दिव्यं कणञ्च सुरेश्वरि । हस्तालसरणार्थाय करणं प्रतिग्टयताम् ॥ अमुकदेव्यै कङ्कणं समर्पयामि । नानाभरणशोभाब्यं नानारत्नोपशोभितम् । अर्पितञ्च मया देवि तालपत्रं प्रग्यताम् ॥ अमुकदेव्यै ताटकं समर्पयामि। वटसावित्रीपूजायाम् । ॐ सावित्री नमः । पादौ पूज- यामि । सावित्रा नमः। जो पूजयामि । कमलपत्राच्यै नमः । कटौं पूजयामि । भूतधारिण्यै नमः । उदरं पूजयामि । गायत्री नमः। कण्ठं पूजयामि । ब्रह्मप्रियायै नमः। शिरः पूजयामि । सत्यव्रतपूजायाम् । ॐ धात्रे नमः। पादौ पूजयामि । ज्येष्ठाय नमः । ऊरू पूजयामि । परमेष्ठिने नमः । मेढ़ पूज- यामि । अग्निरूपाय नमः। कटौं पूजयामि | वेधसे नमः। उदरं पूजयामि । पद्मनाभाय नमः । हृदयं पूजयामि । विधाने