Central Library, Jain Vishva Bharti University, Ladnun
प्रश्न शिरोमणी
Front matter
No text on this page.
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
Bharat
पंडितरुद्रमणिविरचित
प्रश्नशिरोमणिः ।
Vishva
Accn No
60
ढाडौलिग्रामवास्तव्यपंडितरोमदयालविर
चित-भावार्थबोधिनीभाषाटीकासहितः।
सोऽयम्
श्रीकृष्णदासात्मजेन गंगाविष्णुना
स्वकीये “लक्ष्मीवेंकटेश्वर" मुद्रणागारे
मुद्रयित्वा प्रकाशितः।
शकान्दाः १८३३, संवत् १९६८,
कल्याण-मुंबई.
अय प्रथ प्रकाशयित्रा राजकीयानुशासनानुसारेण
मुद्रणेऽसाधारणीकृतः ।
No text on this page.
-11-28 रफ् .... .... .... ... .... Asairiw .... eneoCRONDERSTEnca .... .... .... ज्योतिषग्रन्थाः। नाम. कीरूभा.ट.म.रू.भा. ३७३ अर्धप्रकाश ज्योतिष भाषाटीका इसमें तेजी मदी वस्तु देखनेका विचार है क ०-४ ३७४ अयोध्याजातक ज्योतिष भापाटीका क ०-४ 0-11 ३७५ कररेखासख्यावली(छदबद्ध सुगमसामुद्रिक) खे०-४ 0-11 ३७६ केरलमत प्रश्नसंग्रह इसमें प्रश्न देखनेके है श्री ०-४ ३७७ गर्गमनोरमा भाषा और सस्कृत टीकासह है ०-३ ३७८ ग्रहगोचर भा० टी ०-10 ३७९ ग्रहलाघव भा० टी० क १-० ०-२ ३८० ग्रहशाति सस्कृत ( अतिउत्तम) श्री ३८१ चमत्कारचिन्तामणि भांोटीका ०-४ 0-10 ३८२ जन्मपत्र और वर्पपत्रके फॉर्म प्रत्येकका क ०-१॥ 6-17 ३८३ जातकालङ्कारभापाटीका क ०-६ ३८४ जातकालङ्कारसटीक क ०-६ ३८५ जातकचन्द्रिका भा० टी० अत्युत्तम क ०-१२०-२ ३८६ जातकाभरण मूल ग्लेज क ०-१२०-२ ३८७ क ०-१००-२ ३८८ जातकाभरण भा० टी० शा १-८ ३८९ जैमिनीसूत्रसटीक चार अध्याय खें ३९० जैमिनीसूत्र भा० टी० क ०-१०-०१ Va १-१००-२ ३९१, ज्योतिषश्यामसंग्रह भा० टी० ग्लेज क २-८ ३९२ क २-० ०-४ ३९३ ज्योतिषसार भाषाटीका सहित क १-० ३९४ ज्योतिषकी लावणी क ०-१ ३९५ ज्योतिःसास्त्र निघंटु क ०-२ ३९६ तत्वप्रदीप (जातक-प्रन्थ देखने योग्य ) क ०-४ -11 ३९७ ताजिकनीलकण्ठीसटीकतन्त्रत्रयात्मक (१) १-० ३९८ ताजकनीलकण्ठी महीधरकृत भाषाटीका खे १-८ ३९९ ताजिकभूपण भाषाटीका खे ०-८ ४०० दैवज्ञविनोद (ज्योतिषग्रन्थ) मनीराम२-० ४०१ नष्टजन्माङ्गदीपिका और पचागदीपिकागद्य- पद्यटीका समेत ( ऐसी उपयोगी कुजीहैं जो हजारों रु. खर्चसेभी अलभ्यहैं ज्योतिषी इससे अमूल्य लाभ पावेंगे) क ०-४ ४०२ परीक्षा चक्रावली प्रश्नग्रंथ भा० टी० क ०-४ ०-॥ ४०३ पल्लीपतन भाषाटीका क ०-११॥ ०-॥ ४०४ परमसिद्धान्त ज्योतिष (यह प्रन्थ ज्योति- श्चक्रके ज्ञानमें अत्यत उपयोगी है.) खे २-० ०-४ ४०५ पत्रीवर्पदीपक भापाटीकासहित श्री १-० ४०६ पञ्चामतिथिपत्र सवत् १९६१ का.... क ०-१॥ ०-॥ ४०७ तथा १९६२ का.... क ०-१॥ ०-॥ क .... .... .... .... " रफ कागजका ....
.-४ अनक बाते .... .... .... खे १-० .... .... .... .... .... .... श्री ०-६ खे २-० .... खे ०-३ ४०८ पंचपक्षी सटीक ०-४ १०९ पंचपक्षी सपरिहार भाषाटीका समेत खे ०-१ ४१० पद्मकोश भा० टी० 0-॥ ४११ प्रारब्धप्रकाश क -१ ४१२ प्रश्नचडेश्वर भाषाटीका.... खे ०-१२०-२ ४१३ प्रश्नवैष्णवभाषाटीका ( अनेक प्रश्नोंका भली- भाति वर्णन है) खे ०-१००-१ ४१४ प्रश्नपयोनिधि भाषाटीका -॥ ४१५ बालबोधज्योतिष.... क ०-२ ४१६ बालबोध ज्योतिष भाषाटीका ०-१ ४१७ बृहन्मुहूर्तसिधु ०-४ ४१८ बृहदवकहडाचक्र (होडाचक्र)मा० टी० क ०-४ ४१९ बृहत्पाराशरी ( होरा) श्री ५-० ०-१० ४२० बृहद्राशिमाला अर्थात् बारहो राशिकाफल क ०-१॥ ०-॥ ४२१ बृहत्संहिता भा० टी० ग्लेज क ४-० ०-८ ४२२ तथा रफ क ३-८ ०-६ ४२३ बृहज्जातकसटीक जिन्दका क १-८ ४२४ खुलापना क १-४ ४२५ बृहज्जातकभापाटीकाअत्युत्तम महीधरकृत क १-८ ४२६ वृन्दावली ( ज्योतिष ) अर्थात् नष्ट जन्मांगदीपिका क ०-४ S ४२७ बृहदैवज्ञरंजन (संस्कृत) अवश्य देखिये* क २-८ ४२८ भड्डरकृतछींकशकुन विचारादि क ०-१० ४२९ वीरसिंहावलोकन ज्योतिषशास्त्रादिकर्मविपाक- चिकित्सा नवीन टाईपमें अतिउत्तम (१) १-१२ ०-४ ४३० भावकुतुहल भाषाटीका ४३१ भुवनदीपकभाषाटीका और संस्कृतटीका क ०-८ १०-१ ४३२ मकरदसारिणी उदाहरण सहित ०-१० ०- ४३३ मयूर चित्रक भा० टी० क ०-६ मूल क ०-३ ४३५ मानसप्रश्नापिका भाषा ०-॥ ४३६ मासचिंतामणी भा० टी० क -३ ४३७ मनसागरीपद्धति सस्कृत भा० टी० क २-८ ४३८ मुहूर्तचिन्तामणी भाषाटीका प०महीधरकृत क १-० ४३९ मुहूतचिन्तामणि प्रमिताक्षराटीका सह क १-४ ४४० मुहूर्तमार्तण्ड सस्कृत भाषाटीकासह खे १-० ४४१ मुहूर्तचिन्तामाणि पीयूषधारा टीका ग्लेज क २-८ ०-५ तथा रफ कागजका क २-० ०-६ ४४३ मुहूर्तगणपति भा० टी० अतिउत्तम श्री १-८ ०-५ पुस्तक मिलनेका ठिकाना-गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, लक्ष्मीवेंकटेश्वर " छापाखाना, कल्याण-मुंबई. .... .... .... .... .... ७ भूमिका। सर्व सजन विद्वान पुरुषों को विदित हो कि यह प्रश्नशिरोमणिनामक वृहत ग्रंथ श्रीयुतवाल्मीकवंशावतंसत्रिपाठिपण्डितराजरुद्रमणिविरचित है । इसके आधन्तलेखसे यह ज्ञात होता है कि आप जगदम्बादेवीके परम भक्त थे, इस ग्रंथकी मनोहर सुललित कविता अवलोकन करनेसे श्रीयुत पण्डितराजका विद्वत्तागौरवमी विद्वानोंके सामने छिपा नहीं रहता, आप व्याकरण, कोश, काव्य, छन्दोग्रंथ, ज्योतिश्शास्त्रादि विद्योद- पिके पारगामी प्रतीत होते हैं, परन्तु यह नहीं जान पडता कि श्रीमत्पण्डितजी महारा- जका निवासस्थान वथा इस ग्रंथका निर्माणसमय क्या था, यह ग्रंथ मेरे पास तो १०० वर्षसे अधिक समयका हस्तलिखित, जीर्ण, शीर्ण तथा अशुद्धरूपसे उपस्थित था, मैंने परोपकार विचार कर बडे परिश्रमसे इसको शुद्धता पूर्वक भाषानुवादविभूषित करके श्रीयुत सेठ गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदासजीको छापनेके लिये इस कारणसे समर्पण कर दिया, कि संसारमें ग्रंथकर्ताका नाम यश विख्यात होनेसे उनका परिश्रम सफल हो और षडङ्ग वेदका नेत्रभूत ज्योतिश्शास्त्रान्तर्गत प्रश्नग्रन्थही तात्कालिक अद्भुत फल कहनेमें प्रधानतया सर्वोपरि विराजमान है, सो प्राचीन उत्तम उत्तम प्रश्नके वृहद् ग्रन्थ तो बहुधा पण्डितोंने अभीतक छिपा रक्खे है और जो कुछ छोटे प्रश्नग्रन्थ, जैसे पदपञ्चाशिका, मश्नप्रदीप, भुवनदीपक, प्रश्नभैरव, प्रश्नसिन्धु आदि प्रकटरूपसे प्रचलित हैं उनके द्वारा प्रश्नका फल यथावत् वर्णन नहीं हो सकनेसे प्रश्नकर्ता और प्रश्नफल. वक्ता.दोनोंका चित्त प्रसन्न नहीं होता इसी कठिनताके दूर करके लिये इस अलौकिक ग्रंथका मकाशित करना उचित समझकर उपर्युक्त मुंबईवास्तव्य सेठजीको छापनेका हक्कभी पूर्णरूपसे दे दिया गया है । मैं निष्कपटतापूर्वक कहता हूं कि, विद्वान् ज्योति- पियोंको इसी अकेले ग्रंथके पास रखनेसे अन्य प्रश्नग्रंथकी आवश्यकता न रहेगी, क्योंकि ग्रन्थको महाशयने अपने विचारसे प्रश्नकी कोई बात शेष नहीं छोड़ी है, माचीन महर्षिप्रणीत नाना प्रश्नग्रंथोंका साररूप यह ग्रंथ निर्माण किया है और इसका नाम प्रश्नशिरोमणि चरितार्थही रक्खा है । अव मैं अतमें समस्त विद्वानोंसे प्रार्थना करता हूं कि, इसमें जहां कहीं त्रुटि, अशुद्धि हो उसको कृपया सुधारकर क्षमा करेंगे। सर्वविद्वज्जनानुरागी पं०-रामदयालुशर्मा, ग्राम० ढाडौली, पोस्टाफिस वहजोई. जि० मुरादाबादः ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अथ प्रश्नशिरोमणिस्थविषयानुक्रमणिका। .... .... .... .... .... " .... .... .... .... ar .... - .... .... विषयाः पृष्ठांक:) विषयाः पृष्ठांकः मंगलाचरणम् १ स्त्री सती न वेति प्रश्न विचारः २४ अथ संक्षेपाध्यायः। कन्याशुद्धत्वप्रश्न विचारः २५ कार्यसिद्धिकथनम् ३ वरप्राप्तिप्रश्ने विचारः युगपद्बहुप्रश्ने विचारः वधू कीदृशीति प्रश्न विचारः इदानीं किं लग्नमिति प्रश्न विचारः ४ तुष्टा स्त्री ममेष्यतीति प्रश्न विचारः सामान्य प्रश्ने विचारः ५ स्त्रीपुंसोः प्रीतिप्रश्न विचारः प्रष्टा कीदृश इति प्रश्न विचारः विषकन्याप्रश्न विचारः २८ भूतं भवद्भविष्य सौख्यं न वेति प्रश्ने आगमनप्रश्न विचारः विचारः पांथश्चलितो न वेति प्रश्न विचारः ३० स्थिरादिफलम् किमध्वा पांथेनातिवाहित इति अथ विशेषाध्यायः । प्रश्ने विचारः धनलाभप्रश्ने विचारः यदसौ गृहं नागतो हतो बद्धो न वेति संततिप्रश्न विचारः प्रश्ने विचारः प्रष्टुः किमायुः शिष्टं वा गतमिति प्रश्ने 'कदैष्यतीति प्रश्न विचार विचारः ११ स्वस्थोऽयं प्रवासी गृहमागतो न वेति अर्कादिग्रहगुणादिवर्णनम् प्रश्ने विचारः प्रथमद्रेष्काणांगविभागः .... १३ | दूरस्थजीवितप्रश्ने विचारः द्वितीयद्रेष्काणांगविभागः यात्राप्रश्न विचारः ३३ तृतीयद्रेष्काणांगविभागः कदा चलिष्यतीति प्रश्न विचारः ३६ गर्भे किमिति प्रश्न विचारः १७ | विश्रामप्रश्ने विचारः गर्भभ्रांतिप्रश्न विचारः १९ गंतुरभिमुखं कः करिष्यतीति प्रश्ने गर्भमप्रश्न विचारः २० विचार: ३७ बालानां जीवितप्रश्न विचारः कस्य समीपे यातीति प्रश्न विचारः गर्भः कस्यति प्रश्ने विचारः.... २१ गंता पुनः कदैष्यतीति प्रश्ने प्रसवप्रश्ने विचारः विचार: ३८ मम भ्रात्रादयः स्वस्था न वेति मार्गफलम् प्रश्न विचारः २२ पुरप्रवेशादकस्मात्फलमस्ति न वेति विवाहप्रश्न विचार::... . ..... प्रश्ने विचारः ४० .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... . .... .... " .... ....
विषयानुक्रमणिका। .... . .... .... .... .... .... .... .... ८८ .... विषयाः पृष्ठांका। विषयाः पृष्ठांक: इदं स्थानं कीगिति प्रश्न विचारः ४१ व्ययप्रश्न विचार ८४ अमुकपार्चे यामि स मिलति न वेति स्वामिभृत्यप्रश्ने विचारः ८५ प्रश्ने विचारः प्रभोः कीदश चित्तमिति प्रश्ने राज्यलाभप्रश्न विचारः विचार: नृपमंत्रिप्रीतिप्रश्ने विचारः ४३ अयमन्यो वा प्रभुभव्य इति प्रश्ने राज्यं चरं स्थिरं वेति प्रश्न विचारः विचारः मम राजदर्शनं भविष्यति न वेति स्वपतिः शुभो वान्यपतिरिति प्रश्ने विचारः ४४ प्रश्न विचारः जयपराजयप्रश्न विचारः ४५ वाटिकाक्षेत्रादिलाभप्रश्न विचार ८६ चारप्रश्ने विचारः ४९ भूभाटकप्रश्न विचारः ८७ दिग्विजयप्रश्ने विचार " मृत्यचतुष्पदप्रश्न विचारः यायिनां शुभाशुभप्रश्ने विचारः ५३ बधमोक्षप्रश्न विचारः यातुर्निवृत्तिप्रश्न विचारः बद्धमोक्षचक्रम् शन्नोरागमने श्रुते आगमनं भविष्यति सभाया नृपेण गुप्तदत्तो लेखः कीदृश न वेति प्रश्न विचारः इति प्रश्ने विचारः संघट्टचक्रम्.... ५६ राज्ञो प्रामादिमुद्रालिखितप्राप्तप्रश्ने राशिसंघट्टचक्रम् ५७ विचारः ९२ नक्षत्रसंघट्टचक्रम् यस्मै लेखो दत्तः सप्राप्तस्तेन मानितो कोटचक्रम् न वेति प्रश्ने विचारः सर्वतोभद्रचक्रम् ६३ पत्रोत्तरप्रश्ने विचारः तुरंगराहुविचारः ७१ लेखग्राही कदैष्यतीति प्रश्न विचारः स्कंधफलम् ७२ वार्तेयसत्या मिथ्या वेति प्रश्न विचारः उदरफलम् उत्पातमयनाशो भविष्यति न वेति कटिफलम् प्रश्ने विचारः सेनापतेः शुभाशुभज्ञानम् ७३ जिघांसया व्रजतो मे कि भविष्यतीति कस्यांगस्य घात इति प्रश्न विचारः प्रश्ने विचारः दुर्गभगप्रश्न विचारः ७४ बहुषु कार्येषु कस्य सिद्धिरिति प्रश्ने लग्नेशफलम् ७८ विचारः वादप्रश्न विचारः ७९ निधिवस्तुसिंहादिसंशयप्रश्ने विचारः रोगप्रश्ने विचारः .... ८० नौकागमनप्रश्न विचारः संततवाघादिषु देवादिदोषज्ञानम् ८३ उत्पातप्रश्न विचारः मित्रेण प्रीतिर्वा सगमो भविष्यति सस्यजातकम् ..१०२ न वेति प्रश्ने विचारः ८४ प्रतिवर्ष शुभाशुभज्ञानम् ...१०१ गुप्तकार्यप्रश्न विचारः मृगयाप्रश्ने विचारः .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ....
विषयानुक्रमणिका। .... .... .... " " .... .... .... .... .... .... .... .... .... विषयाः पृष्ठांकः | विषयाः पृष्ठांक: राशिजातयः १०७ | चौरमोक्षप्रश्न विचारः १५३ नक्षत्रजातयः विस्मृतिप्रश्न विचारः कुत्रांगे घात इति प्रश्न विचारः अमुक कार्य कर्तुं यामि न वेति शत्रुरस्ति न वेति प्रश्न विचारः १०८ प्रश्ने विचारः १५४ धातुवादप्रश्ने विचारः नष्टधनप्रश्न विचारः मूकमुष्टिप्रश्ने विचारः १०९ पतितधनप्रश्न विचारः १५६ सुगमोपायः ११० धनभ्रांतिप्रश्न विचारः द्रव्यबहुत्वे चिंत्यम् ११२ नष्टभृत्यप्रश्न विचारः १५७ राशिसंज्ञाचक्रम् १२० विभागप्रश्न विचारः ग्रहसंज्ञाचक्रम् १२२ | कुत्र गत इति प्रश्न विचारः १५८ चिताप्रश्न विचारः १२६ क्रयविकय प्रश्न विचारः यद्वंदुनंदांशतः फलम् १३० समर्घमहर्घप्रश्न विचारः १५९ तात्कालेंदुः १३१ वर्षाप्रश्न विचारः १६० तात्कालिकर्मचरणायनम् १३४| विशेषयोगाः १६१ नवांशस्पष्टसाधनम् १३६ सप्तनाडीचक्रम् १६४ किं करोतीति प्रश्न विचार १३८ वृष्टियोगाः १६६ चौर्याय यामीति प्रश्न विचारः शुक्रोदयफलम् १६९ किमाप्यमिति प्रश्न विचारः १३९ हुताशनीफलम् चौर्यवनचौर्ययोः स्थानादिलाभप्रश्ने भोजनप्रश्न विचारः १७० विचारः .... भुक्त भोक्तव्यं वेति प्रश्न विचारः.... नामबंधः १४९ स्ववैरिणा निमंत्रितोऽहं शुभमशुभं वा नवांशवर्णाः १५० भविष्यतीति प्रश्न विचारः विशेषः १५१ स्वप्नप्रश्ने तथा सुरतप्रश्न विचारः मात्रानिश्चयः १५२ प्रश्नमाला १७७ इति विषयानुक्रमणिका समाप्त । .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... पुस्तकें मिलनेका ठिकाना- गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, "लक्ष्मीवेंकटेश्वर” छापाखाना, कल्याण-मुंबई.
श्रीगणेशाय नमः।
अथ
प्रश्नशिरोमणिः।
मंगलाचरणम् ।
प्रणम्य भत्त्याच्युतविच्युतापदं सदासदानन्दपदं शिवापदम् ॥
त्रिपाठिवाल्मीकजरुद्रपण्डितस्तनोति सत्प्रश्नशिरोमणिमणिम् ॥१॥
जगत्मबोधप्रदभास्करं प्रभुं सुरासुरैः सेवितपादपंकजम् ।
प्रकाशकं विश्वगुरुं गुणाकरं प्रणम्य भक्न्याऽखिलकर्मसिद्धिदम् ॥ १॥
भाषानुवादं सरलं सुबोधं कुर्वे च सत्मश्नशिरोमणे ।
श्रीपण्डितो रामदयालुशर्मा ढाडौलिवास्तव्य इति प्रसिद्धः ॥ २ ॥
अच्युत (विष्णु ) भगवान्ने दूर की हैं आपदा जिन्होंकरके अर्थात् विष्णुने जिन
चरणोंके अवलम्वनसे नाना प्रकारकी आपत्तियां हटाई हैं ऐसे श्रीमती पार्वतीजीके
चरण, जो कि सदा सत्, अखण्ड आनन्दके स्थान हैं, तिनको भक्तिसे प्रणाम
करके वाल्मीकवंधोद्धव त्रिपाठिरुद्रमणिपण्डित सत्मश्नशिरोमणिरूप मणि (रत्न ) का
विस्तार करते हैं ॥१॥
अथ संक्षेपाध्यायः।
वपुषि रूपवयोगुणजातिसाहससुखच्युतिलक्ष्म विचिन्तयेत् ॥
कनकरत्नधनक्रयविक्रयप्रचयकोशकथाश्च धने तथा ॥२॥
शरीरका रूप, अवस्था, गुण, जाति, साहस, मुखच्युति (सुखकी हानि) और
शरीरके चिह्न ये सव प्रथम घरमें चिन्तन करे । सुवर्ण, रत्न, धन, खरीदना, बेचना,
इकट्ठा करना, खजाना इन सबका विचार दूसरे घरमें करना ॥ २ ॥
यदुपजीविपराक्रमकिङ्करोद्यमसहोत्थमतं त्रितये तथा ।।
पुरगृहेशचतुष्पदवाटिकाविवरवेशधरौषधमम्बिकाम् ॥३॥
अपने सहारेसे आजीविका करनेवाले नौकरोंका, पराक्रमका, सेवकोंका, उद्यम, भाई,
वहिनका विचार तीसरे घरमें करना । ग्राम, मकान, स्वामी, चौपाये, फुलवाडी,
विलमें धसना वा सुरंग लगाना, गृहप्रवेश, जमीन, औषध, माता ॥ ३ ॥
सदनमागतमेव च वप्रकं सुहृदि वृद्धिखलौ च विचिन्तयेत् ॥
मतिविबन्धनयात्मजदोहदाध्ययनमंत्रकलाः सुतमे तथा ॥४॥
२ प्रश्नशिरोमणिः। घर आया हुआ जन, मेंढाकोट, वृद्धि, धान्य कूटने गाहनेका स्थान इन सवका विचार चतुर्थ घरमें करे, बुद्धि, प्रवन्ध ( नवीन शास्त्रोंकी कथा अथवा बंदोवस्त ), नीति, पुत्र, गर्भ, विद्या पढना, मंत्र, चौसठ कला इन सबका विचार पांचवें घरमें करना ॥४॥ महिषरुग्रिपुदाहनमातुलोष्ट्रभयशंकितगा रिपुभे तथा । शयनवादगमागमविक्रयक्रयवधूविनिवृत्तिरताः स्त्रियाम् ॥ ५॥ भैस, भैंसे, रोग, वैरी, जलाना आदि कर्म, मामा, ऊंट, भय, शङ्कर इन सबका विचार छठे घरमें करना । शयन, वादविवाद, झगडा, जाना, आना, खरीदना, वेचना, वधू, लौटना, रति, स्त्री इन सबका चिन्तन सातवें घरमें करना ॥ ५ ॥ विषमदुर्गनदीतरणाध्वशस्त्रगतदष्टमृताश्च रणक्रियाम् ॥ सहजवैरिवधूरिपुवादरन्ध्रमुखरादि मृतौ परिचिन्तयेत् ॥ ६ ॥ विषम, दुर्ग ( ऊंचा, नीचा ) अथवा जलस्थल आदिसे दुष्प्रवेश किलेका तोडना, कलह करना, नीमें तैरना, मार्गकी कुशलता, शस्त्रसे घायल, कुत्ते सदिसे काटा हुआ, मृतक, युद्ध करना, भाईका शत्रु, वधू, वैरि, वाद अथवा व्याधि, छिद्र, शाकिनीडाकिनीकृत दोष, मुखर (वाचाल, वकवादी), मृत्यु इन सवका विचार आठवें घरमें करना ॥६॥ सुकृतभाग्यसुशीलतटाककूपसुरतीर्थगतीगुरुदेवरौ ॥ श्वशुरजं सहजश्वशुरंतथा नवमभेऽप्यभिषेकमथोऽङ्कभात् ॥७॥ धर्म, भाग्य, सुन्दर शील, तटाक, कूप, देवयात्रा, तीर्थयात्रा, गुरु, देवर, श्याल, भाई, श्वशुर, राज्याभिषेक इन सबका चिंतन नवम घरमें करना चाहिये ।। ७॥ गगनवृत्तनृपास्पदमुद्रिकाजनकवृष्टिमनस्विनृपान् खभे ॥ कनकसस्यनृयानगजाम्बराश्वमणिलाभकचश्वशुरान् भवे । व्ययगृहे व्ययदण्डविबन्धहानिपशुदानपितृव्यकमातुलीः॥८॥ आकाशका वृत्तान्त, राजगद्दी, राजमुद्रा ( राजाकी मुहर, छाप अथवा रुपया ढालना आदि ), पिता, वृष्टि, शूरवीर, राजा इनका विचार दशवें घरमें करना । सुवर्ण, धान्य, नृयान ( पालकी ), हाथी, वस्त्र, घोडा, मणि इनका लाभ, बाल, श्वशुर इन सबका विचार ग्यारहवें घरमें करना । खर्च, दण्ड, वन्धन, हानि, पशु, दान, पिता- का भाई चाचा आदि, मामी इन सबका विचार बारहवें घरमें करना चाहिये ॥ ८ ॥ १. वाद्य इति पाठः । अर्थ-बाजेके भले बुरे होनेका विचार । - ३ भाषाटीकासहितः । अथ कार्यसिद्धिकथनम् । यदि वपुःकृतिपौ गृहसंगतौ त्रिलवमेकमितौ कृतिसिद्धिदौ||५|| यदि लग्नेश और कार्येश लग्नमें स्थित हों एक योग अथवा कार्यगृहमें स्थित हो दूसरा योग, अथवा एक द्रेष्काणमें स्थित हो तीसरा योग तो कार्यकी सिद्धि करते हैं ॥९॥ तनुपस्तनुकार्यकार्यनाथान कृतिपः कार्यवपुर्वपुःपतींश्च ॥ सुविधुस्तनुकार्यपौ च पश्येद्यदि नूनं सकलार्थकार्यसिद्धि॥१०॥ लग्नेश यदि लम, कार्य, कार्येशको और कार्येश यदि कार्य, लग्न, लग्नेशको देखता हो तो कार्य सिद्ध होता है, एवं पापग्रहरहित पूर्ण चंद्रमा लग्नेश, कायें- शको देखता हो तो निश्चयही सव प्रयोजन और कामोंकी सिद्धि होती है ॥ १० ॥ तनुकार्यपचंद्रतः कबूलं यदि सर्वार्थकरं ततश्च दृष्टिः । मिथ इष्टफलार्द्धयदेष्टं निजनाथेक्षितमुग्रदृष्टिहीनम् ॥ ११ ॥ यदि लग्नेश कार्येशका चंद्रमाके साथ कंबूल योग होवे तो सव काम सिद्ध करता है और जो परस्पर दृष्टि हो अथवा अपने स्वामीकरके देखा गया हो, पापग्रहकी दृष्टिरहित हो तो इष्ट कार्य आधा सिद्ध होता है ॥ ११ ॥ सचतुःशुभहक्समग्रसिद्धियदि तहित्रिशुभस्वनाथदृष्टम् ॥ स्वपदोनफलप्रदं यदेष्टं सशुभस्वेशदशार्द्धसत्फलं स्यात् ॥ १२ ॥ यदि लग्न वा कार्यपर चार शुभ ग्रहकी दृष्टि हो तो समग्र कार्य सिद्ध होता है, अथवा दो तीन शुभ ग्रह तथा निन नाथसे दृष्ट हो तो पादोन कार्य सिद्ध होता है और लग्न कार्यको यदि एक शुभ ग्रह अथवा निज स्वामी देखता हो तो आधा कार्य सिद्ध होता है ।। १२॥ यदि सौम्ययुगिष्टमंगनाथे क्षणवत्पादफलप्रदं प्रदिष्टम् ॥ प्रबलावुदितौ च लमकार्याधिपती तत्कलदौन चास्तनष्टौ ॥१३॥ लग्न कार्य यदि शुभ ग्रहसे युक्त हो और लग्नेशसे दृष्ट हो तो चौथाई कार्य सिद्ध होता है और यदि लग्नेश कार्येश बलवान होकर उदयको प्राप्त हों और अस्त, विनष्ट (क्रूराक्रान्त ) न हो तो कार्यकी सिद्धि देते हैं ॥ १३ ॥ युगपद्हुप्रश्न विचारः। प्रथमे तनुभं द्वितीय इन्दोस्तरणेम त्रितयं गुरोश्चतुर्थे ।
-
प्रश्नशिरोमणि
अनुयोगगते वदेच नीचास्तगतादविवर्जितागुरोनौ ॥ १४ ॥
प्रथम प्रश्नमें लग्नसे, द्वितीयमें चंद्रमासे, तृतीयमें सूर्यसे, चतुर्थमें वृहस्पतिसे विचार
करना चाहिये, परन्तु यदि बृहस्पति अस्त अथवा नीच और वक्र ग्रहसे वर्जित न हो
भावार्थ यह है कि चतुर्थ प्रश्नमें बृहरपतिस्थ भावको लग्न मानकर प्रश्न बताना चाहिये,
यदि बृहस्पति नीच चा अस्तका हो तो जहां कहीं वक्र ग्रह हो उसके भावको लम
मानकर, यदि बृहस्पतिही वक्री हो तो उसकेही भावको लग्न मानकर प्रश्न बताना
चाहिये, उस समय अस्तत्व नीचत्वपर ध्यान नहीं देना चाहिये ॥ १४ ॥
भृगुभौमविदां च पंचमे भं सबलस्यैव न चान्यखेचरस्य ।।
अथ कायचतुर्मदांबरस्वैः क्रमतो वात्र वदेत्तनुं मनीषी ॥१५॥
पंचम प्रश्नमें शुक्र, मंगल, बुध इन तीन ग्रहोंमें जो अधिक वळवान हो उसके
भावको लग्न मानकर और पष्ठ प्रश्नमें उस पूर्वोक्त अधिक बलवान् ग्रहसे कुछ न्यून
वली ग्रहके भावको लग्न मानकर और सप्तम प्रश्नमें इस पूर्वोक्त न्यून वली ग्रहसभी
जो हीनवली ग्रह है उसके भावको लग्न मानकर पृच्छकका प्रयोजन बताना चाहिये,
भावार्थ इस प्रकार समझना चाहिये कि शुक्र, मंगल, बुध इन तीनों में सबसे अधिक
बली शुक्र, इससे कुछ न्यून वली मंगल और मंगलसेभी हीन वली बुध है तो
पांचवें प्रश्नमे शुक्रयुक्त भावको लग्न मानकर पृच्छकका प्रयोजन वताना और छठे प्रश्नमें
मंगलयुक्त भावको तथा सातवें प्रश्नमें बुधयुक्त भावको मानकर प्रश्नभाव वर्णन करना
और अन्य ग्रहके भावको लम मानकर पञ्चमादि प्रश्नोंको नहीं कहना, इसके बाद
लग्न, चौथा, सातवां, दसवां, दूसरा इन भावोंको लम मानकर क्रमसे पांच प्रश्न
बुद्धिमान पंडित कहे ॥ १५ ॥
इदानी कि लममिति प्रश्न विचारः।
प्रश्नाद्यक्षरवर्गेशो लमेशस्तत्समाक्षरैः ।।
समं लमं च विषमैस्तैरेवं विषमं वदेत् ।। १६ ।।
प्रश्नके आद्य अक्षरका जो वर्गेश और लग्नेश इन दोनोंके अक्षरोंकी सम संख्या हो
तो सम और विषमसंख्या हो तो विषम लग्न कहे ।। १६ ॥
प्रारम्भे सर्वकार्याणां गणयेल्लग्नभावधि ॥
सूर्यभादेः क्रमासंपद्विपञ्चेति फलं वदेत् ॥ १७ ॥
स्व कार्यों के प्रारम्भमें सूर्यकी राशिसे लग्नकी राशितक गिनकर क्रमसे संपत्
तथा विपत् फल कहे ॥ १७॥
भाषाटीकासहितः। अथ सामान्यप्रश्ने विचारः। पृच्छेकस्तनुपतिः कृतिनाथः प्रश्नपः खलु तयोः क्रमशश्च ।। जातिरूपगुणवर्णवयांसि प्रोचरेत्तदनु तत्फलामिष्टम् ॥ १८ ॥ पूंछनेवाला लग्नेश है और प्रश्नका पति कार्येश है सो क्रमसे उन दोनोंकी जाति, रूप, गुण, वर्ण और अवस्था वर्णन करे, तत्पश्चात् उसका इष्ट फल बतावे ॥ १८ ॥ तनुकार्यपती स्वभावयातौ यदि वा कार्यपतिस्तनौ च लमेट ।। कृतिभागवतोऽथवांगकार्याधिपती लमगतौ हि वाकृतिस्थौ ॥१९ लग्नेश, कार्येश अपने अपने भावमें स्थित हों अथवा कार्येश लममें हो, लग्नेश कार्य- भावमें हो, अथवा लग्नेश कार्येश लममें हो वा यदि कार्यभावमें हों तो वांछित कार्यकी सिद्धि होती है ॥ १९॥ यदि वाञ्छितसिद्धिरत्र योगे विधुदृष्टिः खचरद्वयेऽतिसाध्वी ॥ यदिनेंदुनिरीक्षणं हि सौम्यग्रहदृष्टिस्तदिहान्यकार्यसिद्धिः||२०|| यदि इन्हीं योगोंमें (खचरद्वये ) दोनों ग्रह कार्येश लग्नेशपर चंद्रमाकी दृष्टि हो तो बहुत अच्छी कार्यकी सिद्धि होती है, यदि चंद्रमा नहीं देखता हो और अन्य किसी शुभ ग्रहकी दृष्टि हो तो किसी अन्य कार्यकी सिद्धि होगी, इष्ट कार्यकी नहीं ऐसा कहे ॥ २० ॥ मष्टा कीदृश इति प्रश्न विचारः । तनौ विधौ कंटकगेऽर्कसूनौ बुधेऽकलुप्ते च कुजेन्दुजाभ्याम् ।। समेक्षणेनेक्षितशीतभानौ प्रष्टा भवेदै कुटिलस्तदानीम् ।। २१ ॥ लग्नमें चंद्रमा, केंद्र (१।४।७।१०) में शनि हो, बुध अस्तका हो, चंद्रमाको मंगल बुध पूर्ण दृष्टिसे देखते हों तो पूंछनेवाला कुटिल है इस प्रकार उससमय कहे ॥२१॥ लग्ने शुभेस्यात्सरलोऽन्यथा नहि यदींदुजीवौ हितदृष्टिवीक्षकौ । तनुस्त्रियोः स्यात्सरलो यदाऽस्तपे हिमेज्ययौरेकतमस्य चैरिदृक् ।। तदास्तिवको यदि चंद्रगीष्पाती फिलैकमस्थौ सरलौनरो भवेत् २२ लममें शुभ ग्रह हों तो सरल है, अन्यथा सरल नहीं है। यदि चंद्रमा बृहस्पति लग्न, सप्तम स्थानको मित्रदृष्टिसे देखते हों तो प्रष्टा सरल है और जो उस काल सप्त- मेशपर चंद्रमा बृहस्पति से किसी एककी वैरिदृष्टि हो तौ वक्र है । यदि चंद्रमा बृह- स्पति एक राशिपर स्थित हो तो सरल हैं ।। २२ ॥
.or
अश्वशिरोमणिः।
भूतं भवद्भविष्यं सौख्यं न चेति प्रश्न विचार।
तदित्थसाले तनुपेऽस्ति सौख्यं भविष्यति स्यात्परथात्र कष्टम्२३
यदि उन दोनों चंद्रमा बृहस्पतिका इत्थसालयोग सप्तमेशके साथ हो तो वर्तमानस-
मय सौख्य है और आगेभी होगा और अन्य प्रकारसे हो तो इस समय कष्ट है और
आगेभी होगा ॥ २३ ॥
तनुकार्यपमुत्थशिलावसरस्य दिने कृतिपस्तनुमेत्युदितः ॥
तनुकार्यपती परिपश्यति चेत्कृतिसिद्धिरिहैव दिने नियता ॥२४
लग्नेश कार्येशका इत्थसाल जिस दिन हो और कार्येश उदय होकर लग्नमें प्राप्त
हो तथा कार्येश और लग्नेश परस्पर देखते हों तो उसी दिन नियत कार्यकी सिद्धि
होती है ॥ २४ ॥
अथ स्थिरादिफलम् ।
लग्नेंदुस्थिरभे मृतं न निहतं बद्धो न नैवागतो
न स्थानाचलितो न वै रिपुभयं नो रोगशांतिश्च नो॥
कष्टं केवलमेव च स्थिरतरं कर्मादि तत्तचरे
वैलोम्याद्वितनौ विमिश्रितफलं सद्धीक्षितं चेच्छुभम् ॥ २५॥
लग्न चंद्रमाकी स्थिर राशि हो तो न मारा, न वधा, न आया, न स्थानसे चला,
न शत्रुकी भय, न रोगशांति, न कष्ट है, केवल अच्छी तरह ठहरा हुआ है । लग्न
चंद्रकी स्थिर राशि होनेपर तत्तत् स्थिर कर्मादिभी सिद्ध होते हैं और लग्न चंद्रकी
चर राशि होनेसे विलोम जानना अर्थात् प्रवासी आदि चल पडा; तथा सब चर कार्य
सिद्ध होते हैं और चंद्रमा लग्नकी द्विस्वभाव राशि हो तो मिला झुला फळ कहना
और जो शुभ ग्रह देखते हो तो शुभ फल बताना चाहिये ॥ २५ ॥
पापैदृष्टमसत्फलं यदि शुभाः केंद्रत्रिकोणायगाः ।।
संसिद्धयैव खलास्त्रिगाः शुभकरास्ते केवलं कीर्तिताः ॥ २६ ।।
इति श्रीत्रिपाठिरुद्रधरकल्पिते प्रश्नशिरोमणौ संक्षेपाध्यायः॥१॥
यदि पाप ग्रह देखते हों तो अशुभ फल होता है और यदि शुभ ग्रह केंद्र
(१।४। ७ । १०) त्रिकोण ( ९।५) में हो तो सिद्धि करते हैं और पाप ग्रह
केवल तीन स्थानों ( ३।६। ११ ) में हों तो शुभकारक कहे है ॥ २६ ।।
इति श्रीमत्पण्डितवेणीरामात्मजपण्डितरामदयालुकृतप्रश्नशिरोमणिभाषा-
टीकायां संक्षेपाध्यायः समाप्तः ॥१॥
भाषाटीकासहितः। ७ धनलाभप्रश्ने विचारः। धनपतिर्विभुनातनुपेन वा स्वभवनोच्चगतः शुभवीक्षितः ॥ द्रुततरं धनदो यदि वित्तलग्नपहिमा नवपञ्चधनाङ्गगाः॥१॥ धनेश यदि चंद्रमा अथवा लग्नेशके साथ अपने स्थानमें वा उन्बका हो और शुभ ग्रह उसको देखते हों तो बहुत शीघ्र धन देता है । यदि धनेश, लग्नेश और चंद्रमा नवम, पंचम, द्वितीय और लग्नमें स्थित होकर ॥ १ ॥ प्रचलिता मिथईक्षितसंयुता बहुधनाय यदा बलिनः शुभाः॥ तनयकण्टकपुण्यधनोपगाःसपदि लाभकरा न खलोपगाः॥२॥ आपसमें एक साथ प्रचालित हों, अथवा आपसमें देखते हो वा युक्त हों तो बहुतस धनको देते हैं और जो वलवान् शुभ ग्रह पंचम, केंद्र, नवम, द्वितीय स्थानों में स्थित हो तो शीघ्रही धनलाभ करते हैं, परन्तु पापग्रहके साथ न हों ।। २॥ तनौ शुभः सुतगैः स्वतुंगखेटैर्भवगृहगोच्चभृगौ पुरादिलाभः ॥ स्वगृहे तनुपतिस्तनौ स्वपत्या परिदृष्टो नृपतेः स्वलाभदश्चेत्।।३।। लग्नमें शुभ ग्रह हो और पंचममें उच्चके ग्रह हों, ग्यारहवें भवनमें उच्चका शुक्र हो तो पुर, मकान आदिका लाभ करते हैं। लग्नेश अपने गृहका होकर लग्नमें अपने स्वामीसे दृष्ट हो तो राजासे धनकी प्राप्ति कराता है ।। ३ ।। इह सौम्यहशा विपापदृष्टाः शुभयुक् चेद्रव्यपस्तनौ सुखांगेद ॥ धनदो यदि लग्नपस्तनौ ग्लौर्भवगोलाभपयुक् सुखार्थलाभः ॥४ यदि लग्नमें धनेश, चतुर्थेश शुभग्रहयुक्त होकर शुभ ग्रहोंसे दृष्ट, पाप ग्रहोंसे अदृष्ट हों तो धनको देते हैं । यदि लग्नेश लग्नमें और चंद्रमा लाभेशयुक्त ग्यारहवं हों तो सुखपूर्वक धनका लाभ करते हैं ।। ४ ।। लग्नेशवित्ताधिपयोश्च नक्तयोगेऽन्यमाद्धनमेति पृच्छकः ।। वित्तं च विन्देद्यमयाख्ययोगे द्वयोश्च पापादितयोन वित्तम् ।।५।। लग्नेश और धनेशका नक्तयोग होवे तो पंछनेवाला धन पाता है तथा यमयायोग होनेपरभी द्रव्यका लाभ होता है । यदि लगेश धनेश पाप ग्रहोंसे पीडित हों तो धनका लाभ नहीं होता ॥५॥ स्वभोचचंद्रः सकलो विहीनः पापैशा पार्थगतः शुभैश्च ।। युतेक्षितो भूमिगृहार्थदः स्याद्यदा सितेज्येंदुभवा हि कश्चित्।६।।
पश्चशिरोमणि पूर्ण चंद्रमा पुष्ट होकर अपनी उच्च राशिका हो, पाप ग्रहोंकी दृष्टि से रहित हो, शुभ ग्रहोंके साथ हो अथवा उनसे दृष्ट हो तो पृथ्वी, मकान, धनको देता है, और जो शुक्र, बृहस्पति, बुध इनमेंसे कोई ॥६॥ तनुत्रिकोणार्थगतोंबरे वा खभोचगः शीघ्रमवाप्तिदः स्यात् ।। बली स्वभोच्चे सुतनुः सुरेज्यः शुक्रो बुधो वायगचंददृष्टः ॥७॥ लग्न, नवम, पंचम, द्वितीयमें हो अथवा चतुर्थमें उच्चका हो तो शीघ्रही धनका लाम करता है । बृहस्पति वा शुक्र वा बुध बली, पुष्ट होकर एकादशस्थ चंद्रमासे दृष्ट हो तो ॥७॥ बहर्थलाभो यदि पूर्णवीर्याः केंद्रेषु सौम्या द्रुतमर्थदाः स्युः ।। केंद्रत्रिकोणायगताश्च पापा विनाधिकारंधनहानिदाः स्युः ॥८॥ बहुत द्रव्यलाभ होता है । यदि पूर्ण वलवान् शुभ ग्रह केंद्रोंमें हो तो शीघ्रही धन देते है । केंद्र ( १ । ४ । ७ । १०) त्रिकोण (९ । ५) आय (११) में पाप ग्रह हो तो विना अधिकारके धनकी हानि करते हैं ॥ ८॥ शुभदृष्टियुतं नवमं प्रबलं निजनाथदृशालभचिंतितदम् ॥ धनयोगमुपेत्य वपुःपतिना कृतमुत्थशिलः शुभदृष्टियुतः॥ ९॥ नवम भाव शुभ ग्रहोसे दृष्ट वा युक्त हो और निज नाथसेमी दृष्ट हो तो चिंतित वस्तुका लाभ देता है और यदि शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त लाभेश धनस्थानमें युक्त होकर लग्नेशके साथ इत्थसाल करता हो तो ॥ ९॥ संकलासिकरो यदि लाभपतिर्भवगोंगममुत्थशिली नृपतेः ।। धनमानहयांबरदः सुहृदःसुखकृच विनष्टधनानुगदः ॥ १० ।। सब प्रकारकी प्राप्ति करता है और यदि लाभेश लाभभावमें स्थित होकर लग्नेशके साथ इत्थसालयोगवाला हो तो राजासे धन, मान, घोडा, सवारी, वस्त्र और मित्रोंसे मुख तथा विनष्ट धन, सेवक आदिका लाभ देता है ॥ १० ॥ यस्मिन भावेऽगस्वनाथेत्थसालः सदृष्टस्तदा ततोऽर्थस्य लाभः॥ मृत्यौयुद्धादाहवाबंधनादा लाभे मित्रात्स्याययावादशे च।।११ शुभ ग्रहोंसे दृष्ट लाभेश जिस किसी भावमें स्थित होकर लग्नेश धनेशके साथ इत्थसाल करता हो तो उसी भाववाले मनुष्योंसे धनका लाभ होता है जैसे माता, पिता, भाई, स्त्री आदिके भावमें हो तो उन्हींके द्वारा लाभ कहना और जो भोपाटीकासहित आठवें भावमें हो तो युद्ध, झगडा, बंधनसे और ग्यारहवें भाव हो तो मित्रसे और बारहवें भावमें हो तो खर्च करनेमें द्रव्यलाभ होता है ॥ ११॥ अथ सततिप्रश्ने विचारः । त्रिकोणकेंद्रगो गुरुस्तदाशु संततिप्रदो यदा सितः सुतेशयुक् तनौ भवेऽथवा सुते॥ प्रजाप्रदो यदा खलस्तनी गुरुः सुखार्थगः सदन्वितैश्च कंटकविलंबतो हि संततिः ॥ १ ॥ यदि बृहस्पति नवम पंचममें हो तो शीघ्रही अच्छी संतान देते हैं। यदि पंचमेश- युक्त शुक्र लग्नमें, ग्यारहवें, पांचवें हो तो संतान देते हैं और जो पाप ग्रह ममें, बृहस्पति चौथे, दूसरे स्थानमें हों और केंद्रोमें शुभ ग्रह हों तो विल्बसे संतान होती है ॥ १॥ यदा तनोविधोस्तु वा सुतेऽलिगो हरिस्त्रियोऽल्पसंततिर्यदा सुतः खलैर्युतोऽथवेक्षितः ॥ स्वभाष्टगो यमोष्णगू स्त्रियं च वन्ध्यिकां वदेद्यदेंदुचंद्रजौ मृतौ सदोषकाकबंध्यिकाम् ॥ २॥ यदि लगेश वा चद्रमासे पांचवे घरमें वृश्चिक, वृष, सिंह, कन्या राशि हो तो योडी संतान होनी है और यदि पांचवां घर पाप ग्रहों से युक्त वा दृष्ट हो और शनि, सूर्य अपनी राशिके आठवे घरमें हो तो स्त्रीको वध्या कहे और यदि चद्र, बुध आठवें स्थानमें हो तो दोषसहित काकवंध्या कहे ।। २ ।। यदेज्यभार्गवौ मृतौ मृतप्रजां यदा कुजो हि दोहदनुतिप्रसुं यदाटगोऽष्टपो बली ॥ विपुष्पिणीं यदा खला धनान्त्यमृत्युसं- स्थिताः पुरोद्भवप्रजाक्षयस्ततः परं न संततिः॥३॥ यदि वृहसति, शुक्र अष्टम भावमें हो तो स्त्रीकी संतान होकर मर जाती है और मंगल हो तो स्त्रीका गर्भस्त्राव हो जाता है और यदि बलवान् अष्टमेश अष्टममें हो तो विपुष्पिणी अर्थात् स्त्रीके रजोधर्म नहीं होता है और जो पाप ग्रह द्वितीय, द्वादश, अष्टम स्थानमें स्थित हो तो प्रथम हुई संतानकी हानि और फिर संतान नहीं होती है ॥ ३॥ सुतपतिर्निजनाथनिरीक्षितः सशुभदृष्ट्युतः सदपत्त्यदः ॥ द्वितनुगा विधुसौम्यसिताः पुरा ददति संततिमेव यदा विमे ||४|| पञ्चमेश यदि अपने स्वामीसे दृष्ट वा शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तो अच्छी २
-
बनाशिरोमणिः।
संतान देता है और यदि- चंद्रमा, बुध, शुक्र द्विस्वभाव राशिपरं हाँ तो प्रथम हुर
संतान होही देते हैं और जो ये ॥ ४ ॥
धनुषिगा न कदाप्यथ पञ्चमेक्षकनृनार्यभिधप्रमितैः क्रमात् ।।
सुतसुताश्च भवन्ति संतां दृशो दिगुणदास्त्वसतां परथाऽफलाः ॥५॥
धनुराशिपर स्थित हो तो कदापि संतान नहीं होती । पंचम स्थानपर जितने
पुरुष ग्रहोंकी दृष्टि हो उतने पुत्र और जितने स्त्रीग्रहोंकी दृष्टि हो उतनी कन्या होती
हैं । यदि शुभ ग्रहोंकी दृष्टि हो तो दुगुनी संतान कहे और अशुभ शुभ ग्रहोंकी ही
तो उतनी संतानकी हानि अथवा निष्फल कहे ॥ ५ ॥
उभयथा यदि मिश्रफलप्रदा यदि सुते गुरुभं सुतसौख्यत्तत् ।।
सुतग्रहांकसमापि च संततिर्भवति वाथ नवांशसमापि वा ॥६॥
यदि शुभ अशुभ दोनों प्रकारके ग्रहोंकी दृष्टि हो तो मिश्र फलकी देनेवाली है
अर्थात् संतानकी हानि और प्राप्ति दोनों फल होते हैं । यदि पचम स्थानमें बृहस्प
तिकी राशि हो तो पुत्रमुखकी हानि होती है । पंचम भावके अंककी अथवा नवांशकी
समान संतानसख्या बतलावे ॥६॥
सितलवे च सुते सितवीक्षिते बहुलसंततिरेवमपीन्दुतः ॥
सुतपनंदलवोन्मितसंततिर्भवति दास्युदराञ्च धृतोदरात् ॥७॥
यदि पंचम भावमे शुक्रका नाश शुक्रसे दृष्ट हो तो दासी वा धरे वा स्त्रीके
उदरसे बहुतसी सतानकी प्राप्ति होती है, इसी प्रकार चंद्रमासे जानना अर्थात्
चंद्रमाका नवांश पंचममें चद्रमासे दृष्ट हो तोभी उक्त स्त्रीसे बहुत सतानकी प्राप्ति हो,
अथवा सुतेशके नवांशके समान संतानसंख्या होती है ।। ७ ॥
यदि सुते शनिभं विधुवीक्षितं सशनिलब्धसुतो विधुवढधात् ॥
शनिगणो यदि चेन्दुगणः सुते तरणिकाव्यदृशा च पुनर्भवः॥८॥
यदि पंचममें शनिकी राशि चंद्रमासे दृष्ट अथवा युक्त हो तो (लब्धसुतः)
किसी दूसरे मनुष्यका पुत्र गोद लिया जाता है, एवं चंद्रमाके तुल्य बुधसभी
जानना अर्थात् शनिको बुध देखता हो तोभी पूर्वोक्त फल कहे । यदि शनि वा
चंद्रमाका वर्ग पंचम भावमें सूर्य शानिसे दृष्ट हो तो दूसरे विवाहकी पत्नीसे पुत्रला.
होता है.॥८॥
तनयदो यदि मंदगणः सुते सबुधक् विकुजार्कनिरीक्षितः ।।
भवति विप्रसुतोऽस्य तथा विदोऽपिच गणेरविजेन निरीक्षितो॥९॥
भोपाटीकासहितः ११ -यदि पंचम स्थानमें शनिका वर्ग बुधसे दृष्ट और सूर्य मंगलसे अदृष्ट हो एवं पंच- 'ममें बुधका वर्ग शनिसे दृष्ट हो और मंगल बुबसे अदृष्ट हो तो उस मनुष्यको ब्राह्म- गादिके पुत्रका लाभ होता है ।। ९ ।। नवलवः सुतगश्च यदुन्मितैः खलखगैरवलोकितसंयुतः ॥ भवति तन्मितगर्भनिपातनं यदि शुभग्रहदृष्टिविवर्जितः ॥ १०॥ पचम-ग्रहका नवांश जितने पाप ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हो तो उतने गर्भ गिर जाया करते हैं, परन्तु शुभ ग्रह न देखते हों तो ॥ १० ॥ सुतलवेण्मृतिगश्व यदुन्मितग्रहयुतो हि तदुन्मितपुत्रहा ।। यदि सुतेकुजराहुयुतोऽथवागुकुजमध्यगतः सुतनाशनः ।।११॥ यदि सुतेश मंगल ग्रहके साथ अथवा इनके मध्यमें हो तो पुत्रोंका नाश होता है। यदि पञ्चमेश अष्टम घरमें जितने ग्रहोंके साथ हो तो उतनेही पुत्रोंकी हानि होती है।॥ ११ ॥ प्रष्टुः किमायुः शिष्टं वागतमिति प्रश्न विचारः । यावल्लवेर्लगप एति चंद्रं तावत्समादायमितेहि शिष्टा ॥ यावल्लवैरत्त्यजदिंदुमंगेट तावत्समादायमितेर्गताः स्युः ॥ १॥ लमेश जितने अंशोंसे चद्रमाको प्राप्त होता है उतने वर्ष आयुयके बाकी रहे बत- लावे और लग्नेश जितने अंशोसे चंद्रमाको त्याग चुका है उतने वर्ष आयुयके व्यतीत हो छुके हैं ऐसा कहे ॥ १ ॥ अथार्कादिग्रहगुणादिवर्णनम् । अथार्कादिग्रहाणां हि गुणवर्णविनिर्णयः।। आकारोऽपि शरीरस्य प्रोच्यते मुनिसंमितः॥२॥ इसके बाद सूर्यादि ग्रहों का गुण, वर्ण, शरीरका आकार जो कि मुनियोंने माना है उसका वर्णन करते है ॥ २॥ चतुरशूरगभीरसुरूपकः प्रकृतिपैत्तिकवृत्ततनुर्नगः ॥ मितकचोऽस्थ्यधिको मधुपिंगहक्कटुतरःस्थविरः पुरुषो रविः।।।। चतुर, शूर, गम्भीर, दर रूपवाला, पिचकति; गोल शरीरवाला, थोडे बालों- छाला, हड्डीसार, मधु पिंगल नेत्रवाला, अतिकद, वृद्ध, पुरुषजाति सूर्य है ॥ ३ ॥ विमलधीः सुतनुर्मूदुवाग्धरो रुधिरसारसुनेत्रकमानिलः ।। प्रकृतिकवितकेशधरो घणी शुभगगौरपास्यधिपो विधुना। ..
१३
प्रश्नशिरोमणिः।
निर्मल बुद्धि, सुन्दर शरीर, मृदु वाणी. रुधिरसार, सुन्दर नेत्र, कफवातप्रकृति,
घुबराले केशवाला, दयालु, सुन्दर गौरवर्ण, मोटे शरीरवाला, स्त्रियोंका अधिपति
चंद्रमा है ।। ४ ॥
अरुणगौर उदारतमोगुणी कटुनरश्वपलः पशुपालकः ।।
तरुणपत्तिकपिंगडगुणधीर्गतदयो बहुगर्व इलासुतः ।। ५॥
लाल गौरवर्ण, उदारचित्त, तमोगुणी, कद्वस्वभाव, पुरुष, चपल, पशुपालक, युवा,
पित्तप्रकृति, पिंगनेत्र, उग्रबुद्धिवाला, निर्दय, बहुत गर्वबाला मंगल है ॥ ५॥
करुणदृक् मृदुवाक् त्रिमलाधिकस्त्वमितमध्यशिरालतनुः सुखी ॥
त्वचि सुपुष्टतरोऽतिकुतूहली बहुकलिश्चतुरोऽल्पतनुर्बुधः ॥ ६ ॥
थोडे लाल नेत्र, मृदु वाणी, वातपित्त कफप्रकृति, काली कमरवाला, नाडियोंसे व्याप्त
शरीर, सुखी, अति पुष्टत्वचावाला, अति कुतूहल करनेवाला, बहुत कलह करनेवाला,
सूक्ष्म शरीरवाला ऐसा बुध है ॥ ६ ॥
रुचिरपर्वसुवर्णमहातनुर्बहुवसाकफिपिंगकवेक्षणः ॥
गुरुरथेभगतिः कफवातुलो जलदनीलरुचिर्बहुशुक्रतः ॥७॥
सुन्दर पोरुए, सुन्दर वर्ण, महाशरीर, बहुत चर्चीवाला, कफप्रकृति, सुनहरी वाल
और नेत्रोंवाला ऐसा बृहस्पति है, स्थ और हाथीकीसी चालवाला, कफवातप्रकृति,
नील मेघसा वर्ण, बहुवार्य ।। ७ ॥
कुवलयाक्षिकचो भृगुजोऽस्त्यथो मलिनकृष्णशिरालकृशो जटी ॥
पुरुषरोमकचः कपिलेक्षणः सपवनः खल उच्चनखः शनिः ॥ ८॥
कमलसे नेत्र, सुंदर केशवाला शुक्र है । मलीन, काला शरीर, जटाधारी, कठोर
रोम और बाल, कपिल नेत्र, वातप्रकृति, दुष्ट स्वभाव, ऊंचे नखोवाला शनि है ॥ ८ ॥
तनुनवांशपतेर्बलिनोऽथवा वपुरथेन्दुनवांशपतेः प्रभा ।।
भवति सत्वमिनेज्यहिमा रजो बुधमृगू तम आरशनी मतौ ॥९॥
लग्नका नवांशपति अथवा बलवान् ग्रहसे जीवके शरीरका वर्णन करे और चंद्र
नवांशपति ग्रहसे वर्ण । रंग ) बतलावे, सूर्य, बृहस्पति, वेश सत्वगुणी हैं, बुध शुक्र
रजोगुणी हैं, मंगल शनि तमोगुणी हैं ॥९॥
रविखराममितांशपतेर्गुणो यदिति जीवसितौ च तमोऽगगौ ॥
अथ शिरोक्षिककर्णनसाकपोलहनुवनमिति त्रिलवादिमे ॥१०॥
भाषाटीकासहितः ।
सूर्यके त्रिशाशपति ग्रहका जो गुण है सो जीवका गुण बतलावे और यदि बृहस्पति
शुक्र लग्नमें हों तो तमोगुणी है ऐसा कहे । इसके अनन्तर शिर, नेत्र, कान, नाक,
गाल, ठोडी, मुख ये प्रथम द्रेष्काणका अंग विभाग है ॥ १० ॥
प्रथमद्रेष्काणांगविभाग. द्वितीयद्रेष्काणांगविभाग
नेत्र
वाम
नेत्र
दाक्षण
कथा
वाम
का
दक्षिण
शिर
कठ
शिर | दक्षिण
कान
वाम
कान
दक्षिण
वाम
भुजा
दक्षिण
वाम
कठ
दक्षिण
भुजा
वाम
नाक
वाम
कोख
कोख
वाम
नाक
दक्षिण
दक्षिण
गाल
मुख
छाती
दक्षिण
मुख
गाल
वाम
वाम | दक्षिण
दक्षिण
नाभि
नाभि
वाम दक्षिण
छाती
वाम
ठोडी
ठोडी
दक्षिण
पेट
वाम
पेट
दक्षिण
वाम
वाम
तृतीयद्रेष्काणांगविभाग.
लिंग
लिंग
दक्षिण
पेडू | पेडू
दाक्षण
गुदा
गुदा
वाम
वाम
दक्षिण
प्पण
वाम
वृषण
दक्षिण
जघा
पैर
वाम
पैर
दक्षिण
जघा
दक्षिण
वाम
घुटने
घुटने
दक्षिण
वाम
अथ गलांसमुजद्रयकुक्ष्युरोजठरनाभय आत्रिलवद्धये ॥
तदनु बस्तिरुपस्थगुदे तथा वृषण ऊरुकजानुपदा क्रमात्॥११॥
- प्रश्नशिरोमणिः । कंठ, कंधा, दोनों भुना, कोख, छाती, पेट, नामि ये दूसरे द्रेष्काणका अंगविभाग । इसके बाद पेडू, लिंग, गुदा, वृषण, जंया घुटने, पैर ये क्रमसे ॥ ११ ॥ त्रिलवकत्रितयेऽथ तनोः पुरापरदलेऽगमदक्षिणदक्षिणाम् ।। इह खलैणदृष्टयुतेक्षिते मशकपूर्वकलक्षणमादिशेत् ॥ १२ ॥ तीसरे द्रेष्काणका अंगविभजन है । लग्नके पूर्व और पर दलमे वाम तथा दाहिने अंग वर्णन किये गये हैं । जो अंग पाप ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तो मस्सा आदि चिह्न कहे ॥ १२ ॥ स्वभलवस्थिरगे सहजोऽन्यथा त्रयगताश्च रवौ खलु काष्ठजः ।। शशिनि शृंगिजलोत्थभवः कुजे नलविषायुधजः शनितोऽश्मजः१३ अपने राशिनवांशमें अथवा स्थिर राशिमें शुभ ग्रह वा पाप ग्रह होवें तो स्वाभाविक जन्मसेही पूर्वोक्त चिह्न बतलावे और यदि अपने नवांशमें हों अथवा चर द्विस्वभाव राशिके हों तो अन्यथा कहे जर्थात् पश्चात् हो जाना चाहिये । यदि उन अंगराशियोंपर सूर्य हो तो काष्ठसे, चंद्रमा हो तो शींगवाले अथवा जलचर जीवस, मंगल हो तो अग्नि विष शस्त्रसे और शनि हो तो पत्थरसे ॥ १३ ॥ पवनजश्च शुभेः शुभजोऽथ यत्पदगतास्त्रिखलाश्च बुधान्विताः॥ भनियमाद्रणचिह्नकरा यदारिपुखलो व्रणकृत्य च दृष्टयुक् ॥ १४ ॥ वा पवनसे उत्पन्न हुआ चिन्ह कहे । शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तो उसी अंगपर शुभ वस्तुका चिह्न बतलावे और बुध तीन पाप ग्रहोंके साथ जिस अंगराशिपर हो उसी राशिके अनुसार अंगपर व्रणका चिह्न करता है । छठे स्थानमें स्थित पाप ग्रह व्रणचि- न्हको उत्पन्न करते हैं और यदि वेही पाप ग्रह शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हों तो तिलका चिन्ह बतलावे ॥ १४॥ शुभखगैस्तिलकृच्च तथा वदेलघुभगेंडगमणुत्वपरे परम् ।। तनुपतिःस खलोष्टपडन्त्यगस्तनुसुखं न षडन्त्यमृतीट् स्वभे १५ अपरे ( कोई आचार्य) ऐसा कहते हैं कि, पाप ग्रह सघुसंज्ञक राशिपर हों तो अंग परम अणु ( अत्यन्त सूक्ष्म ) होता है । लग्नेश पाप ग्रहोंके साथ आठवें, छठे, बारहवें स्थानमें हो तो उस जीवके शरीरको सुख नहीं होता तथा छठे, वारहवें, आठवें स्थानके अधिपति ग्रह अपनी राशिके हों ॥ १५ ॥ तनुसुखं न यदा विबलोंगपो वपुषि पापखगे त्वधिरुग्यदा॥ तनुपतिः स्वग्रहे बुधजीवयुक् भृगुयुतश्च चतुष्टयगोऽथवा ॥ १६ ॥ -
भाषाटीकासहित
१५
तोभी शरीरसुख नहीं होता है। जो लयेश निर्वल हो और पाप ग्रह लपमें हो तो
भधिक रोगी रहता है और यदि लग्नेश बुध वृहस्पतिसे युक्त हो अथवा शुक्रके साथ
अथवा केंद्र ॥ १६॥
भवति तुंगगृहे शुभभेऽथवा हितशा सुखराज्ययशोऽर्थभाक् ॥
सुरुचिरः सुकृती श्रुतसत्यवान यदि विधुः क्रियभे कलशे शनिः १७
अथवा उच्चका या शुभ ग्रहकी राशिका अथ मित्रदृष्टि से दुष्ट हो तो वह मनुष्य सुख,
राज्य, धन, यशसे युक्त, तथा सुन्दर शरीर, पुण्यवान्, सत्यवान् होता है । यदि
चंद्रमा मेषके, शनि कुंभके ॥ १७ ॥
धनुषि भानुरदेवगुरुमूंगे निजभुजार्जितवित्तयशास्तदा ।
यदि समस्तचतुष्टयगाःखला धनगताश्व शुभाः कुलहत्सुहृत् १८
मूर्य धनुके, शुक्र मकरके हों तो अपनी भुजाओंसे धन और यशका इकट्ठा करने-
वाला होता है । यदि चारों केंद्रोंमें समस्त पाप ग्रह और दूसरे घरमें शुभ ग्रह हो तो
वह मनुष्य कुल तथा शुभ वस्तुओका हरनेवाला होता है ॥ १८ ॥
तनुगतो यदि वा सुतगो गुरुर्दशविधु पतिः सुमतिर्दमी ॥
क्रियगतो भृगुजो यदि वांगनातुलगुरुश्च बुधः शुभवीक्षितः॥१९
यदि बृहस्पति लग्न वा पंचममें, चंद्रमा दशममें होवे तो वह मनुष्य राजा, सुबुद्धि-
मान् और जितेंद्रिय होता है । शुक्र मेषके, कन्या वा तुलाके बृहस्पति, वृश्चिकके बुध
शुभ ग्रहोंसे दृष्ट होवें वो ॥ १९ ॥
अलिगतः प्रभटश्चतुरः सुधीः कुलपतिर्मुदितः समुदारदः ॥
यदि रविर्मदने चमृतौ शनिःसुरगुरुश्च धने मृतको भवेत् ॥२०॥
वह मनुष्य पराक्रमी, शूरवीर, चतुर, बुद्धिमान, कुलपति, सदैव प्रसन्न रहनेवाला
तथा उदारचित्त होता है । यदि मूर्य सप्तम, शनि अष्टम, बृहस्पति द्वितीयमें हो तो
नौकर होता है ।। २० ॥
रविविधू नवमे व्ययगेवगौ नृपसमीपचरः सततं भवेत् ॥
गुरुरवी मृतिभेरविजःखभे खशिखिवर्षमितौ च नृपार्थभाक् २॥
सूर्य चंद्रमा नवम, राहु बारहवं हों तो हमेश राजाके समीप रहनेवाला होता है।
बृहस्पति सूर्य अष्टम, शनैश्चर दशम होवें तो ३० वर्षकी अवस्थामें राजाके धनको
भागी अर्थात् नौकर हो जाता है ॥ २१ ॥
१६
अनीशरोमणि
कुजरवी रिपुमे कुटिलेशनौ हिमकरेचसुखे नृपदर्शनी ॥
घनशनौ शशिभे गुरुचंद्रयोर्यदि नरः स भवेत्क्रयविक्रयी ॥२२॥
मंगल सूर्य छठे, वक्री शनैश्चर और चंद्रमा चौथे होवे तो राजाओंका दर्शन कर-
नेवाला और यदि धनस्थानमें शनि, कर्कके बृहस्पति चद्रमा होवें तो वह पुरुष वस्तु.
ओंका खरीदने बेचनेवाला व्यापारी होता है ।। २२ ॥
निजगृहोचसुरदिषि केंद्रषड्व्ययनवात्मजगे बहुधा सुखी ॥
शशिनि सप्तमकोशगतेऽकंजे वपुषि शूरतरो बहुपुत्रवान् ॥२३॥
यदि शुक्र स्वगृही वा उच्चके होकर केंद्र (१४७१०) ६।१२।९।५ स्थानमें
होवें तो बहुधा सुखी रहता है। चंद्रमा ७।२ स्थानमें और शनि लग्नमें होवे तो अति-
शुरवीर, बहुपुत्रवान् होता है ॥ २३ ॥
गुरुररिव्ययगो यदि पूजितः परभटश्च कुजः कुलरंधकृत् ॥
अगुगुरू भवमे शनिरष्टमे यदि भवेत्सुभटो बहुयुद्धवित् ॥२४॥
यदि बृहस्पति ६ । १२ में हो तो पराये यहां सत्कार पानेवाला मल्ल और ६।१२
में मंगल होवे तो कुलको दोष लगानेवाला होता है । यदि राहु वृहस्पति ११ में शनि
८ में हो तो बडा पराक्रमी, बहुत युद्ध जाननेवाला होता है ।। २४ ॥
यदि गुरुर्मदनव्ययगो रविनवमगः कुसुतो मृतिगः सुधीः ॥
यदिच भानुगुरू सुतधामगौ भवति शास्त्रपटुर्धनधान्यवान् ।।२५
यदि बृहस्पति ७ । १२, सूर्य ९, मंगल ८ में होवे तो बुद्धिमान् और जो सूर्य,
बृहस्पात ५ में होवे तो शास्त्रोंका पंडित, धनधान्यवान होता है ॥ २५ ॥
यदि चतुष्टयगौ भृगुमंत्रिणौ विदपि वा सधनः श्रुतिपारगः ॥
मदनगे हिमगौच सुते गुरौ दशमधर्मगते विदि लेखकः ॥२६॥
यदि शुक्र, बृहस्पति, बुध केंद्र (१।४।७। १० ) में होवे तो धनवान्, वेदका
पारगामी और चंद्रमा ७, वृहस्पति ५, बुध १० । ९ घरमें हो तो लेखक
होता है ॥ २६ ॥
विधुविदोःशनिभास्करयोस्तथेज्यसितयोwधजो बहुलो भवान् ।
यदि विधुःसखलो गुरुवीक्षितो भवति पातककृत्कुलदूषणः ॥२७॥
चंद्रमा बुध, शनि सूर्य तथा बृहस्पति शुक्रके परस्पर वेधमे उत्पन्न पुरुष अतिलोभी
होता है, पाप ग्रहोंके साथ चंद्रमा यदि बृहस्पतिसे दृष्ट हो तो पातकोका करनेवाला
और कुलदूषण होता है ॥ २७ ॥
भापार्टीकासहितः।
१७
यदि शनिर्मदनेऽवनिजस्त्वगुतिनवांत्यसुखे गुरुतल्पगः ।।
विधुभतो द्वितये तपनस्ततः शनिरतोऽवनिजो यदितस्करः॥२८॥
यदि शनि सप्तम, मंगल राहु ८ । ९ । १२ । ४ में होवें वो गुरुतल्पग होता है
और यदि चंद्रमाकी राशिसे द्वितीय सूर्य, सूर्यसे द्वितीय शनि, शनिसे द्वितीय मंगल
होवे तो चोर होता है ।। २८॥
बुधकुजौ सबलो रिपुभावगौ यदि निकृत्तकरः किल तस्करः॥
मृगकुजश्च कुलीरशनिस्तनौ भवति दस्युविधैरसिखण्डित ॥२९॥
यदि बुध, मंगल वली होकर छठे घरमें हो तो चोरीके कर्ममें उस पुरुषके हाथ
कट जाते हैं । मकरके मंगल और कर्कक शनैश्वर लग्नमें हो तो वह मनुष्य चोरीके
कर्ममें तलवारसे कट जाता है ॥ २९ ॥
मिथुनमीनधनुष्कलशे खला अशनितो मरणाय कुचेष्टितैः ।।
वपुषि वित्रिलवे च चतुष्टयेदुइशिते नृपजोऽप्यतिनीचकृत् ॥३०॥
मिथुन, मीन, धनु, कुंभ राशियोंपर पाप ग्रह होवें तो बुरे कर्मोंके करनेमें वज्रसे
मृत्यु होती है और जो लग्नमें बुधका द्रेष्काण केंद्रस्थ चंद्रमाकी दृष्टिसे देखा गया हो तो
राजवंशमें पैदा हुआभी अतिनीच कर्म करनेवाला होता है ॥ ३० ॥
मदकुजः खविधुतिये रवेर्यदि शनिश्च तदोनतनुर्नरः॥
यदि परस्परनंदलवोपगौ रविविधू मिलितोच दरिद्रितः॥३१॥
यदि सप्तम मंगल, दशम चंद्रमा, सूर्यसे दूसरे शनैश्चर होवे तो वह पुरुष होनशरी-
रवाला दुर्वल होता है और जो चंद्रमा सूर्य परस्पर एक दूसरेके नवांशमें अथवा एकही
घरमें स्थित हो तो दरिद्री होता है ॥ ३१ ॥
यदि खलान्तरगो विधुरर्कजः स्मरगतो विकलात्मनरोभवेत् ।।
उदरगुल्मकफक्षयरोगतः प्रकथितो मुनिभिर्निजबोधतः॥३२॥
यदि चंद्रमा पाप ग्रहों के मध्यमें और शनैश्चर सप्तम स्थानमें हो तो वह मनुष्य
उदरगुल्म, कफ, क्षयी आदि रोगोंसे विकल शरीरवाला होता है । ये योग मुनियोंने
अपने ज्ञानसे कहे हैं ॥ ३२ ॥
गर्ने किमिति प्रश्न विचारः।
तिथिप्रहरवारक्षयोग एकोनितो हृतः॥
सप्तभिर्विषमे शेषे पुत्रः पुत्री समे भवेत् ॥१॥
१८
प्रश्नशिरोमणिः।
तिथि, प्रहर, वार, नक्षत्र इनके जोडमें एक कम करके सातका भाग दे जो विषम
अंक वचे तो पुत्र और सम बचे तो पुत्री होगी ॥ १ ॥
यदि तनुतनयेशौ पुंभगावोजभांशे नरविषमपदे वार्किः
सुतोऽगार्कजीवाः ॥ विषमभ इह पुत्रस्त्वन्यथा स्त्री
यदाकॊ नरभवनगतो वै लमगश्चेत्सुतः स्यात् ।। २॥
यदि लग्न और लगेश पुरुषराशि ( १ । ३ । ५।७। ९ । ११) अथवा विषम
राशिके नवांशमें हों तथा पुरुष या विषम राशिमें शनैश्चर हो तो पुत्र होता है और
लम सूर्य बृहस्पति विषम रशिके हों तो पुत्र होता है, अन्य प्रकारसे कन्या होती है
अर्थात् सम तथा स्त्रीसंज्ञक लग्न, लग्नेश, शनैश्चरादि होवें तो कन्या होती है और यदि
सूर्य नरराशिगत लग्नमें स्थित हो तो पुत्र होता है ।। २ ॥
सुतलवेनरि पूर्णबलः पुमान् सुशुभदृक् सुतजन्मकरः स्मृतः॥
यदि सुतेद कुजराहुयुतोऽथवागुकुजमध्यगतोऽस्तगतोऽपि वा ।।
भवति दोहदहृद्यादिपञ्चमे शुभखगो द्वितनुस्तनुगस्तथा ॥३॥
यदि पंचम ग्रहका नवांशाधिपति पूर्ण वली होकर पुरुषराशिपर हो अथवा उसको
शुभ ग्रह देखते हों तो पुत्रका जन्म होता है । यदि सुतेश मंगल राहुसे युक्त अथवा
राहु मंगलके मध्यमें अथवा अस्तका हो तो गर्भकी हानि करता है और यदि पंचम
गृहमें शुभ ग्रह हो ॥ ३॥
समराशौ शशिसितयोर्विषमे गुरुमंदभास्करावनिजाः॥
योगेस्मिन् गर्भगतं नूनं मिथुनं तु विज्ञेयम् ॥ ४ ॥
एक योग १, सम राशिके चंद्रमा शुक्र और विषम राशिके बृहस्पति शनैश्चर सूर्य
मंगल हो दूसरा योग २ इनमें निश्चयही गर्भस्थ दो पुत्र समझने चाहिये ॥ ४ ॥
लमेंदू वा समगौ पुंग्रहदृष्टौ च मिथुनयोगकरौ ॥
तबज्ज्ञवक्रगुरवो बलिनः समराशिगास्तथैवोक्तम् ॥५॥
अथवा सम राशिके लग चंद्रमाको पुरुष ग्रह देखते हों तो दो पुत्रका योग करते हैं,
इसी तरह बलवान् बुध, शनि, बृहस्पति सम राशिके होकर पुरुष ग्रहोंसे दृष्ट हों
तोभी दो पुत्रोंका योग समझना चाहिये ॥५॥
सुतयुगं यदि पुंभगतेन्दुना खचरमुत्तासिलं सुतसंभवः॥
यदि पुमाँस्तनुपः पुरुषर्भगः सुतभवाय यदा सनृखेवरः॥६॥
भाषाटीकासहितः ।
यदि पुरुषराशिस्थ चंद्रमासे किसी पुरुषग्रहका इत्तसाल हो तो पुत्र होता है और
यदि लग्नेश पुरुष ग्रह हो तथा पुरुषराशिका हो तो पुत्रोत्पत्तिके लिये कहा
गया है ॥६॥
तरणिरात्मजकृत्सुतभे समे बुधहिमांशुसिता रमणीप्रदाः ॥
खचरयोर्युगलं युगलं यदा पदचतुष्कगतं युगलोद्भवः॥
नरगृहे नृयुगं परथाऽन्यथा द्वितनुभे च सुता तनयद्वयम् ॥७॥
सूर्यभी पुरुषगशिस्थ हो तो पुत्र होता है तथा पंचम गृहमें सम राशि हो एवं बुध
चंद्रमा शुक्रभी सम राशिके हों तो कन्याके देनेवाले होते हैं और यदि दो दो
ग्रह चार स्थानों में स्थित हों तो दो संतति पैदा होती है, परन्तु इतना विशेष है कि
जो पुरुषराशिके हों तो दो पुत्र और स्त्रीराशिके हों अथवा द्विस्वभाव राशिके
हो तो दो कन्या उत्पन्न होती हैं ॥७॥
पूर्वा भास्कराचंद्रे पुरस्ताद्गर्भगः सुतः ॥
अपराह्ने रवेः पृष्ठे गर्भ कन्या तदा भवेत् ॥ ८॥
पूर्वाह्नमें सूर्यसे चंद्रमा अग्रवती हो तो गर्भस्थ पुत्र और अपराह्नमें सूर्यसे चंद्रमा
पीछे हो तो कन्या होती है ॥ ८॥
दक्षिणकुक्षौ वर्तुलगर्भः पुरुषः परथा रमणी मध्ये ॥
खण्डश्चोभयकुक्षिगगर्भश्चेद्युगलं नियतं नृपशूनाम् ॥ ९॥
यदि दाहिनी कोखमें गोलाकार गर्भकी प्रतीति हो तो पुत्र और वाई कोखमें
होवे तो कन्या और दोनों कोखोंके मध्यमें होवे तो नपुंसक, यदि दोनों कोखों-
हीमें हो तो युग्म होता है इस प्रकारसे मनुष्य और पशुओंके गर्भको पहिचान
यथावत् जाननी ।।१॥
गर्भभ्रांतिप्रश्ने विचारः।
यदात्मजेंगे च शुभोऽस्ति गुर्विणी स्परांगनाथावथवा सुते तथा ।
स्मरात्मजेशौ यदि वातनुस्थितौ तदाङ्गनागर्भवतीच नान्यथा ॥१॥
यदि पञ्चम लग्नमें शुभ ग्रह होवे तो गर्भवती और सप्तमेश लग्नेश पञ्चम घरमें
हो अथवा सप्तमेश पञ्चमेश लग्नमें हो तो स्त्री गर्भवती है और इससे अन्यथा हो
तो गर्भ नहीं है पेसा कहे ॥ १ ।। ।
लगायपुत्रेषु शुभैर्बलान्वितैरवकनीचास्तगतैर्हि गुर्विणी ॥
यदीन्दुलमाधिपती सुतस्थिती सुतोदयः परिपश्यतोऽथवा ॥२॥
मिश्नशिरोमाणिः ।
लम, एकादश, पंचम स्थानों में बलवान् शुभ ग्रह हो और वक्री, नीच, अस्तके
न हो तो गर्भवती है । यदि चंद्रमा और लग्नाधिपति पंचममें हों अथवा पंचम, लम-
स्थानको देखते हों तो गर्भवती है ॥२॥
तदाङ्गना गर्भवती यदा विधुःखलेसराफी नहि गुर्विणी तदा ॥
यदांगपेन्दू हि चतुष्टयस्थितौ कृतेत्तसालौ सुतपेन गुर्विणी ॥३॥
जो चंद्रमा पाप ग्रहके साथ इशराफयोगवाला हो तो गुर्विणी नहीं है,
तथा लग्नेश चद्रमा केंद्रोंमें स्थित हों अथवा पञ्चमेशके साथ इत्तसालयोग करते
हों तो गर्भवती है ॥३॥
पुत्रनाथेन चद्रांगपत्योईष्टीत्तसालतः ।।
आपोक्लिमे न गर्भः स्यादेवं क्षीणेन्दुयोगतः ॥ ४॥
पंचमेशके साथ चंद्रमा और लग्नेशका आपोलिम स्थानदृष्टीत्तसाल हो तो गर्भ
नहीं है, इसी तरह क्षीण चंद्रमाके योगसेभी बतावे ॥ ४ ॥
गर्भक्षेमप्रश्न विचारः।
व्ययपतौ शुभदृष्टयुते चतुष्टयगते नहि गर्भपरिच्युतिः ॥
यदि खलास्तनयेऽशुभलमपे हिमकरेखलमुत्सिलिनिच्युतिः॥१॥
यदि व्ययेश शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त होकर केंद्रमें हो तो गर्भ गिरता नहीं और
जो पाप ग्रह पञ्चममें और लग्नेशभी अशुभ हो तथा पाप ग्रहके साथ चंद्रमाका इत्त-
सालयोग हो तो गर्भ गिर जाता है ॥ १ ॥
वक्रिपापकृतमुत्तसिलौ चेल्लग्ननाथहिमगू च्युतिहेतू ॥
पुत्रपे सति शुभान्वितदृष्टे सद्धले सुखमतो न विलोमे ॥२॥
यदि लग्नेश चंद्रमाका वक्री अथवा पाप ग्रह के साथ इत्तसालयोग हो तो गर्भ
गिर जाता है और पुत्रेश शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हो और शुभ ग्रह भी बलवान् हो
तो गर्भ सुखपूर्वक स्थिर रहता है और इससे विलोम अर्थात् उक्त योग न होवे तो
गर्भ नहीं ठहरता है ॥२॥
बालानां जीवितप्रश्ने विचारः।
केंद्रे व्ययेशे शुभदृष्ट्युक्ते पुत्रेऽथ पूर्गे हिमगौ हि केंद्रे ।।
जीवत्यथेज्ये खलदृष्टयुक्ते व्ययेऽशुभैदृष्टयुते न जीवेत् ॥
व्ययेरे पापयुते न जीवेदापोखिमस्थे प्रियते हि जातः ॥३॥
भाषार्टीकासहितः । यदि शुभ ग्रहोसे दृष्ट युक्त द्वादशेश, केंद्र वा पञ्चममें और पूर्ण चंद्रमा केंद्रमें हो तो जीवता है और बृहस्पति पाप ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हो एवं वारहवां घरभी अशुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हो तो नहीं जीवता है और व्ययेश पाप ग्रहोंसे युक्त आपोक्लिम स्थानमें हो तो जातक मर जाता है ऐसा बतावे ॥ ३ ॥ गर्भः कस्येति प्रश्ने विचारः । तनुसुताधिपती शुभहग्युतौ स्वपतिगर्भ इतः परथाऽन्यतः॥ स्थिरभगैः कलुषैः स्वपतेर्भवेच्चरमगैः परतो द्वितयसंगैः ॥१॥ लग्नेश पंचमेश शुभ ग्रहसे दृष्ट वा युक्त हों तो अपने पतिका और इससे अन्य प्रकार अर्थात लगेश पंचमेश अशुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हों तो दूसरे पुरुषका गर्भ है और जो पाप ग्रह स्थिर राशिके हों तो अपने पतिका और चर राशिके हों तो अन्य पुरुषका और द्विस्वभाव राशिके हों तो॥१॥ स्वधवजारभवो दिलवक्रमाद्भवति गर्भ उतात्मज ईक्षणम् ॥ यदि दिनेशशनैश्चरयोर्भवेनशुभदृक् परतोऽस्ति हि दोहदः॥२॥ अपने पति और जार पुरुषका गर्भ है ऐसा बतलावे, परन्तु इतना विशेष समझना चाहिये कि द्विस्वभाव राशिका यदि प्रथम होरा हो तो अपने पतिका और दूसरा होरा हो तो जार पुरुषका गर्भ कहे अथवा पंचम गृहपर सूर्य शनैश्वरकी दृष्टि हो और शुभ ग्रहोंकी दृष्टि न हो तो परपुरुषसे गर्भ कहे ॥ २ ॥ प्रसवप्रश्ने विचारः। तनोर्गतै दलवैर्गताः स्युभोगेश्च भोग्या इह जन्ममासाः॥ बली भृगुर्यत्पदगस्तनोः स्यात्ततुल्यमासा यदि वागताः स्युः॥१॥ लग्नके जितने नवांश गत मे गये उतनेही गर्भके मास व्यतीत और जितने नवांश भोगनेमें वाकी हैं उतनेही मास शेष रहे बतलावे अथवा पलवान् शुक्र लग्नसे जिस घरमें हो उतनही मास गर्भ व्यतीत हो गये ऐसा कहे ॥१॥ द्रेष्काणभागे च नवांशकस्य दिने भवेचिंतितमासकस्य । तनौ विनर्श दिनभे वपुःपतौ दिनग्रहे जन्मदिनेऽन्यथा निशि। दिवानिशोश्चाधिवलस्य साम्ये बालस्य जन्मात्र चसन्ध्ययोःस्थात् लगके द्रेष्काण वा नवांशका जो दिन है वही महीनेका दिन है उसी दिन जन्म कहे और लपमें दिवावली राशि हो तथा दिवापली राविपर हिसावली | ह हो तो बालकका जन्म दिनमें और अन्य प्रकारे यि बदलावे प्रश्नशिरोमणिः। और दिवावली तथा राज्यधिवली ग्रह और राशि वरावर हों तो पालकका जन्म सन्ध्या 'समय होगा ॥२॥ मम भ्रात्रादयः स्वस्था न वेति प्रश्न विचारः। यद्गृहं स्वपतिसौम्यवीक्षितं चेत्पतिश्च सुपदे सुदृष्टयुक् ॥ तस्य सौख्यमभयं च तत्पतावस्तगे खलविमर्दितेऽन्यथा॥१॥ जिसकी कुशल पूछी है उसका घर अपने पतिसे दृष्ट हो अथवा उस घरका अधीश ग्रह शुभ स्थानमें शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हो तो उसके भ्रात्रादिको सुखी और निर्भय कहे और यदि उस स्थानका पति अस्त वा ग्रहोंसे पीडित हो तो अन्यथा कहे अर्थात् जिसकी कुशल पूछी है वह दुःख और भयसे युक्त है ॥१॥ षष्ठे शतं नाथकृतेत्तसाले षष्ठे स्थिते वापि तदीश्वरे वा ।। षष्ठे स्थिरे तगृहगे च पापे क्रूरेशिते चात्र गृहे गदातः॥२॥ यदि षष्ठेश तथा नानादि स्थानेशका परस्पर इत्तसाल योग हो अथवा दोनों छठे घरमें हों अथवा भ्रात्रादि स्थानेश छठे घरमें स्थिर राशिका हो अथवा भ्रात्रादिके घरमें पाप ग्रह हों अथवा भ्रात्रादिका घर क्रूर ग्रहोंसे दृष्ट हो तो रोगसे पीडित है ऐसा कहे ॥२॥ तदीश्वरे पंचमलाभयाते भवेत्ततस्तदसतिश्च दरम् ॥ एवं सुतेशे सुतगे सुतेन योगः सुखं रोगभयं क्षतिश्च ॥ ३ ॥ यदि भ्रात्रादि स्थानेश पांचवें ग्यारहवें हो तो उस प्रश्नकर्ताके भ्रात्रादि उससे बहुत दूर रहते हैं तथा इसी प्रकार पुत्रेश पंचम घरमें हो तो पुत्रसे मिलाप और सुख होता है और पूर्वोक्त रीतिसे अशुभ योग हो तो रोग, भय, हानि होती है ऐसा प्रकार कहे ॥३॥ विवाहमश्ने विचारः। तनोश्चेत्समे स्थान ऐनिर्वधूदः तथोजे वरप्राप्तये मंद एकः। दशायारिधीन्दुर्दशेशार्कदृष्टो विवाहाय वा केंद्रधीभाग्यसौम्याः॥१॥ यदि लग्नसे सम स्थानमें शनैश्चर हो तो वरको वधूका देनेवाला है और जो विषम राशिका हो तो अकेलाही शनैश्वर वधूको वरको देनेवाला है। १० । ११ । ६ । ५ इन स्थानोंमें चंद्रमा दशमेश तथा सूर्यसे दृष्ट हो तो विवाह होता है अथवा १ । ४ । ७।१०।५।९ इन घरोंमे शुभ ग्रह हों ॥१॥ त्रयाऽस्तारिचंद्रो बुधेज्यादृष्टो विवाहाय शीघ्र खपत्या प्रदृष्टः ।।
भाषाटीकासहितः। २३ यदांगे विधुर्वार्थभाक् शुक्रदृष्टःखलाऽवीक्षितःस्त्रीपदश्चेचरः ।।२।। चंद्रमा ३।७।६ । में बुध बृहस्पति सूर्यसे दृष्ट हो तो शीघ्रही विवाहके लिये कहा है । जो लग्नमें चंद्रमा दशमेशसे दृष्ट हो अथवा द्वितीयस्थ चंद्रमा शुक्रसे दृष्ट हो और पाप ग्रहोसै अदृष्ट हो तो स्त्रीका देनेवाला है ॥ २॥ वधूशीतगुः शुक्रदृष्टश्च केंद्रे खलाः भूरिनारीपतिः स्यात्तदा वै । यदांगे विधुर्दादशेशार्कदृष्टस्तदा स्त्रीवरोदाह एव प्रदिष्टः ।।३।। यदि सप्तम घरमें चर राशिका चंद्रमा शुक्रसे दृष्ट हो, केंद्रोमें पाप ग्रह हो तो वर बहुत स्त्रियोंका पति होता है और जो लममें चंद्रमा द्वादशेश तथा सूर्यसे दृष्ट हो तो स्त्रीवरका विवाहकारक है ॥ ३ ॥ तनुसप्तमलाभकर्मशुक्रः शुभदृष्टः सुभगांगनापदः स्यात् । तनुसप्तममुत्सिलो वधूदस्त्रिनवस्त्रीदशधीविधुप्रदृष्टः ॥४॥ १ । ७ । ११ । १० घरोंमें शुक्र शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो सुन्दर स्त्रीका देनेवाला है और लग्न सप्तमस्थ शुक्र चंद्रमाके साथ इत्तसाल करता हो अथवा ३।९।७।१० में स्थित चंद्रमासे दृष्ट हो तो वधूका देनेवाला है ॥ ४ ॥ शुभगै रमणीप्रदो यदोचादिशुभाः कंटकलाभगाः प्रवीर्याः ॥ शुभवीक्षणितास्तदांगनातिर्यदि जीवो वपुषि स्मरे चरर्थम् ।।५।। यदि शुक्र शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो रमणी स्त्रीका देनेवाला है और यदि उच्चादि शुभ ग्रह १ । ४ । ७ । १० । ११ में बलवान होकर स्थित हों तथा शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हों तो स्त्रीकी प्राप्ति होती है । यदि वृहस्पति लग्नमें और सप्तमें चर राशि ॥ ५ ॥ विखलेऽष्टमकंटके धनाढ्या लालता स्त्रीजयधर्मिणी प्रलभ्या ।। दशसप्तगते विधौ निजोच्चे भृगुणेज्येन च वीक्षिते सुरूपा ॥६॥ तथा ८।१।४।७। १० घरोंमें पाप ग्रह न हों तो सुन्दरता, धन, जय, धर्मसे युक्त स्त्री मिलती है। दशम, सप्तममें उच्चका चंद्रमा शुक्र वृहस्पतिसे दृष्ट हो तो सुरूपवती ॥६॥ सधना बहुसंततिर्वधूः स्यान्मद उग्रा यदि वारिभे शुभाश्च ।। मृतिमेति विवाहिता स्त्री किल जीवत्यथ सप्तमाम्बुपापैः ॥७॥ सपना, संतानवती वधू होती है और सप्तममें पाप ग्रह, छठे शुभ ग्रह हो तो विवा- हिता स्त्री मर जाती है और यदि जीवित रहे तो इस प्रकार समझना चाहिये कि, सप्त- ममें पाप ग्रह हों तो विवाहिता ॥ ७॥ -- . N
२४
प्रश्नशिरोमाणिः।
परिणीतधृतस्त्रियोः प्रणाशो यदि राहुर्मद उदहेत यां याम् ॥
मृतिमेति मदे मदांगपो चेत्रिलवैकोपगतौ तदा बहुस्त्री ॥८॥
और चतुर्थमें हो तो धृता स्त्री मर जानी है । यदि सप्तममें राहु हो तो जिस जिस
स्त्रीका व्याह करता है वही वही मर जाती है । सप्तमेश लमेश एक द्रेष्काणस्थित हों
तो बहुत स्त्रियां होती है ॥ ८॥
यदि सुखं शुभवल्ललना धृता स्मरगृहं सशुभं च विवाहिता ।
उभयतः खलयुक् विवधूभवेद्धृतविवाहितराडुभये शुभे ॥ ९॥
यदि चतुर्थ शुभ ग्रह हों तो धरेवा और सप्तम शुभ ग्रह हों तो विवाहिता स्त्री हो
और यदि दोनों घरोंमें पाप ग्रह हों तो विवधू (धूरहित ) हो और दोनों जगह शुभ
ग्रह हों तो धरेवा और विवाहिताका पति होता है ॥९॥
मृतिचतुष्टयलाभगते विधौ सखलमुत्तसिले यदि वा खलैः॥
मृतिचतुष्टयगैर्न वधूभवेत् यदि सुखे दितिजो म्रियते धृता॥१०॥
८।१।४।७।१०।११ इन स्थानोंमें चंद्रमा पाप ग्रहोंके साथ इत्तसाल
करता हुआ स्थित हो अथवा ८ । १ । ४ । ७ । १० में पाप ग्रह हों तो उस पुरुषको
वधू नहीं मिलती है। यदि चतुर्थमें राहु हो तो धृता स्त्री मर जाती है ॥ १० ॥
तनुगते भृगुजे तु मनोहरा सुरगुरौ सधना विदि वक्रधीः ॥
धरणिजे च सरुग्विधवा शनौ दिनकरे तु खरा हिमगौ जडा ।
युगशुभो दशमे च शुभास्तनौ परिणयावसरे जलवर्षणम् ।। ११ ।।
लममें शुक्र हो तो सुन्दरी, बृहस्पति हो तो धनवती, बुध हो तो कुटिलबुद्धि,
मंगल हो तो रोगिणी, शनैश्चर हो तो विधवा, सूर्य हो तो क्रूर स्वभाववाली, चंद्रमा
हो तो मूर्खा स्त्री होती है और जो ४ । १० । ११ घरोंमें शुभ ग्रह हों तो विवाहके
समय जलकी वर्षा होती है ॥ ११ ॥
स्त्री सती न वेति प्रश्न विचारः ।
शत्रुक्षेत्री यदा लमेट स्त्रियां देवरगामिनी ॥
यदैको पुरो भौमो लग्नादा लग्ननाथतः ॥ १॥
यदि लमपति शत्रुक्षेत्री होकर सप्तमस्थ हो तो वह स्त्री देवगामिनी है और लम वा
कमनापसे ॥१॥
भापारीकासहितः।
अन्यदेशे पतिं त्यक्त्वा परेण सह तिष्ठति ॥
जायेशवीक्षकैरतुल्या जारा वाच्याः स्त्रिया मताः॥२॥
एक राशि आगे मंगल हो तो वह स्त्री अन्य देशमें पतिको छोडकर परपुरुषके
साथ रहती है । सप्तमेशको देखनेवाले ग्रहोंके तुल्य स्त्रीके प्यारे जार पुरुष कहने
चाहिये ॥२॥
यदा कुजश्चंद्रमसागपन वा कृतेत्तसालः स्वगृहे परं भजेत् ।।
कुजे स्वभे याति तदीयमंदिरं यदा सपापार्कहिमांशुमुत्सिलम्।।३।।
जो मंगल चंद्रमा अथवा लग्नेशके साथ इत्तसाल करता हो तो स्त्री अपनेही घरमें
परपुरुषका सेवन करती है। जो मंगल अपनी राशिका हो तो उसी जार पुरुषके
घर पहुँच जाया करती है। यदि पाप ग्रह वा सूर्यके साथ चंद्रमाका इत्तसाल
हो तो ॥३॥
नृपेण भुक्ता नृपसन्निभेन वा यदांगनेशस्य यमेन मुसिलम् ।।
कुदासकैश्चड्डधशुक्रमुत्सिलं सुलेखकब्राह्मणवैश्यपूर्वकैः ॥ ४॥
राजाने अथवा राजाके समीप रहनेवालेने स्त्री भोगी है और जो सप्तमेशका शनैश्वरके
साथ इत्तसाल हो तो खोटे दासलोगोंने और बुध शुक्रके साथ इत्तसाल हो तो अच्छा
लिखनेवाले ब्राम्हण वैश्यादिकोंने भोगी है ॥ ४ ॥
भावीत्तसाले स्मरपस्य भाविनी सदीशराफे कृतजारहा-
रिणी ।। वपुःपतीन्दोमुरुमुत्सिले सती चतुष्टये वांकधि-
योर्मुरौ सती ।। खलविरहितवित्तेसद्भिरंगेन्दुसंस्थैः स्थिर
गतखलखेटेः केंद्रतुगैश्च साध्वी ॥ ५॥
जो सप्तमेशका उक्त ग्रहोंके साथ ( भावी) आगेको होनेवाला इत्तसाल हो तो
वह स्त्री उक्त पुरुषोंसे भोगी जायगी ऐसा कहे और सप्तमेशका शुभ ग्रहोंके साथ
इशराफ हो तो किये हुए जार पुरुषको भगा ले जाती है । लग्नपति और चंद्रमाका
बृहस्पतिके साथ इत्तमाल हो तो स्त्री पतिव्रता है, दूसरे घरमें पाप ग्रह न हों और
लग्नमें चंद्रमाके साथ शुभ ग्रह स्थित हो, स्थिर राशिके पाप ग्रह हों तथा केंद्रोंमें उच्च
ग्रह हों तो वह स्त्री साध्वी है॥५॥
कन्याशुद्धत्वप्रश्न विचारः।
स्थिरः लग्ननाथेन्दू स्थिरलग्नं तदक्षता ॥
चरः क्षतयोनिः स्याद्यदा चंद्रा द्विमूर्तिभे ॥ १॥
२६ मश्नशिरोमणिः। लग्न, लग्नपति, चंद्रमा स्थिर राशिके हों तो वह कन्या अक्षता है और जो चर राशिके हो तो क्षता ( पुरुषसे संगम की हुई) है, यदि चंद्रमा द्विस्वभाव राशिका हो ॥१॥ चरे लग्ने सदोषा स्त्री यदा केंद्रसितेन्दुजौ ।। चंद्रदृष्टौ सदोषा स्यादथवा वृश्चिकोपगौ ॥२॥ और लग्न चर हो तो स्त्री दोषवती है और यदि केंद्रमें शुक्र बुध चंद्रमासे दृष्ट हो तो भी दोषवती अथवा वृश्चिकके शुक्र बुध हो तोभी दोषवती है ॥ २ ॥ हित्वा स्थिरं मुत्तसिलं कुजेन्दोगुप्तास्ति भुक्ता यदि मंदचंद्रौ ॥ तनुस्थितौ सा प्रकटोपभुक्ता द्विदेहगो चंद्रतनू च भुक्ता ॥३॥ यदि स्थिर राशिको छोडकर अन्यराशिस्थ मंगल चंद्रपाका इत्तसाल हो तो गुप्त भोगी हुई है। यदि चंद्रमा शनैश्वर लममें स्थित हों तो प्रकट भोगी हुई है और चंद्रमा लग्न द्विस्वभाव राशिके हो तो भोगी हुई है ॥ ३ ॥ वरमाप्तिमश्ने विचारः। पुंलग्ने तनुभवयोर्जीवः कन्या लभेत वरम् ।। स्मरभवयोः सितचंद्रौ शुभदृष्टाब्यौ वरप्रदौ स्त्रीणाम् ॥ १॥ पुरुषसंज्ञक लग्न हो, लग्नमें वा ग्यारहवें बृहस्पति हो तो कन्याको वरकी प्राप्ति होती है । सातवें, ग्यारहवें शुक्र चंद्रमा शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हो तो स्त्रियोंको वर देनेवाले हैं ॥१॥ वधू कीदृशीतिप्रश्न विचाः। चेज्जीवसौम्यौ सुतकंटकेषु यद्धा त्रिकोणायचतुष्टयेषु ॥ सौम्यैः सुखार्थात्मजदीर्घदाया भवेद्यदा खोच्चभगौ कुजाकी ॥१॥ यदि बृहस्पति बुध ५। १।४।७।१० में हों अथवा ५।९।११ । १।४। ७ । १० में शुभ ग्रह हो तो सुख, धन, पुत्र, दीर्घ भाग्यवाली स्त्री है, यदि मंगल शनि ॥१॥ तनौ स्मरे वित्तवती च रण्डा सुते खलैनिःस्वकुला विसौख्या ॥ शनिः स्मरेंगे त्वसतीच लग्नमृत्युस्तगैःपापखगैर्हि रण्डा ॥२॥ अपने उच्चके होकर लग्न, सप्तम घरमें हों तो धनवती रण्डा है, पंचपमें पाप ग्रह हों तो निर्धन कुलकी सौख्यहीन है। शनि सप्तम, लग्नमें हो तो व्यभिचारिणी । १।८। ७ में पाप ग्रह हो तो रण्डा है ॥२॥ -
२७
भाषाटीकासहितः ।
व्यये खलाश्चेविधवा षडष्टस्थेन्दौ मृतिः स्त्रीवरयोरिनाष्टे ।
तनौ विधौ सप्तमगे कुजे चेदरस्त्रियोः स्यान्मृतिरष्टमासकैः ॥३॥
बारहवें पाप ग्रह हों तो विधवा है, छठे आठवें चंद्रमा हो तो स्त्री वरकी
मृत्यु हो । सूर्य आठवें, चंद्रमा लग्नमें, मंगल सातवें हो तो आठवें महीनेमें वर
स्त्रीकी
मृत्यु
हो ॥३॥
चरलमे चरचंद्रे केंद्रे पापैबलान्वितैर्मदने ।
शुभयुतिवीक्षणहीने स्त्रीवरमरणं भवेच्छनैश्चरः ॥ ४॥
लग्न चंद्रमा चर राशिके हों, केंद्रोमें पाप ग्रह बलवान हों, सप्तम घर शुभ
ग्रहोंकी दृष्टि युक्तिसे रहित हो तो स्त्री वरका मरण हो । लग्नमें शनैश्वरकी राशि
मकर ॥४॥
लमे भार्गवचंद्रौ पापदृशा पुंश्चली च लग्नेंदू ।।
पापद्धयमध्यगतौ पापैदृष्टौ कुलक्षयाय वधू ॥५॥
कुंभके शुक्र चंद्रमा पाप ग्रहोंसे दृष्ट हों तो पुंश्चली है । लग्न चंद्रमा दो पाप ग्रहोंके
मध्यमें अथवा पाप ग्रहोंसे दृष्ट हो तो कुलकी क्षय करनेवाली वधू है ॥५॥
तुष्टा स्त्री ममेष्यतीति प्रश्न विचारः।
सुखादधोऽर्के मित ऊर्ध्वगे तु तुष्टांगना नैति च वक्रशुक्रे ॥
समेति शुक्रेच विनिर्गतेऽकीन सैति चेत्पूर्णविधुस्तदा प्राक् ।।
समेति तुष्टा च कृशे विलंबात्सुतेरवौ भर्तृनिपीडिता स्त्री ॥१॥
यदि चतुर्थ घरसे नीचेके स्थानमें सूर्य और उपरकेमें शुक्र हो तो वह प्रसन्न स्त्री
नहीं आवेगी । यदि शुक्र वक्री हो तो आवेगी । जो सूर्यसे शुक्र निकल गया हो तो
तुष्टा स्त्री नहीं आवेगी और यदि पूर्ण चंद्रमा सूर्यसे पूर्व हो तो आवेगी । यदि चंद्रमा
क्षीण हो तो विलम्बसे आवेगी, पांचवें घरमें सूर्य हो तो वह स्त्री पतिसे पीडित
है ऐसा कहे ॥५॥
स्त्रीपुंसोः प्रीतिप्रश्न विचारः।
चेदंगनालग्नपमुत्तसीलं प्रीतिर्यदांगास्तपयोस्तु दृष्टिः ॥
पुंस्त्रीयुगप्रीतिरथांगनाथे लग्नस्थिते भर्तृनिदेशगा स्त्री॥१॥
यदि सप्तमश लगशका इत्तसाल हो अथवा दोनोंकी परसर दृष्टि हो तो स्त्री
पुरुषमें प्रीति होती है अथवा लग्न लग्रेश हो तो खी भर्चाकी अज्ञाकारिणी
रहनी है ॥ १॥
विरोमाणे!
स्मरेंगनायो रमणीनिदेशगा यदांगनांगाधिपती तनुस्थितौ ।।
स्मरस्थितौ वा मिय एव मित्रताद्धयोर्यदालनमदेश्वरारिदृक् ॥२॥
याद लश सात न हो नो पति वीका आशकारी होता है । यदि सममेश
लग्नेश समन जयवा सा बने स्थित होने ची पुरुषी आसमें मित्रवा होती है
और जो लोन सानी परसर वैरिडाष्टे हो तो ॥२॥
तदा विरोधो दिलयस्य चेत्सुखं शुभेक्षितं स्त्री धनवान पतिर्भवेत्॥
यदा सुखं सौम्ययुतं भवेत् तश ददाति वित्तं पतिरेव च स्त्रियै ॥
मदे बलिष्ठे रमणी सवीर्या लग्ने बलिष्ठे पुरषो बलिणः ॥ ३ ॥
शनाम शिध रहता है और चतुर्य स्लान तुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो पति सीके
धना भोगनेवाला होता है ! यदि चौया यर हुभ ग्रहोसे युक्त हो तो पति अपना
समत धन वीके लिये दे देता है । सात वर बलान हो तो सी बच्ची और लन
बल्वार हो तो इस बलिष्ठ होता है ।। ३ ॥
विषकन्यारने विचारः।
रिपौ शुभप्रहदयं शुभान्यया विषांगना ॥ ४ ॥
छ घरमें दो शुभ प्रह हों तो शुभ कन्या है, यदि नहीं हो वो विशन्य है
ऐसा वारे ॥ ४॥
आगमनाने विचारः।
तनुपतिस्तनुतूर्यगतेन चेन्मुतसिलं विदधाति तथांगपः ।।
कुटिलकेंद्रगतस्वनुमक्षिते स तुलमेति तदा पथिको ध्रुवम् ॥१॥
लग्नेश यदि लनस्य श चतुर्यस्य प्रइसे इत्तसार करवा हो अयशा बनी लने
सातवे घरमें बैठकर लनचे देखना हो तो पयिक मुखपूर्वक आवेगा । १ ॥
तनुधनसहजस्थाः सर्वखेटा यदि स्युस्तदुपथिक उपैति स्युर्य-
दा तत्र सौम्याः॥ हृतगतनरवस्वातिर्षदा जीवशुक्रौ हुत-
तरमुपयात्येव स्वदेशे हि पान्यः ॥ २ ॥
लाना द्वितीय, तृतीय घरोम सब ग्रह हो तो पयिक आवेगा, यदि उक घरों
केवल शुभ ग्रहही हाँ तो नष्ट बहकी प्राप्ति चया गये हुएका आगमन होगा, यदि
केवल बृहसति शुकही पूर्वोक्त बामें हो हो पयिक बहुत बड़ी अपने घर आवेगा
ऐसा कहे ॥२॥
भाषाटीकासहितः । २९ कश्चिद्गृहः सप्तमगोरिगो वा केंद्रे गुरुश्चागमनं करोति ॥ त्रिकोणगोज्ञो यदि वा भृगुःस्यात्पांथागमश्चेद्धिमगुर्मतिस्थः॥३॥ यदि कोई ग्रह सातवें वा छठे घरमें हो, केंद्रमें बृहस्पति हो तौ पान्थ आवेगा । ९।५ में बुध अथवा शुक्र हो तोभी गया हुआ आवेगा, यदि आठवें घरमें चंद्रमा ॥३॥ केंद्रैर्विपापैः सुखमेति सौम्यैर्युक्तैः सलाभी सुखमभ्युपैति ।। वित्ततृतीयाष्टमधर्मसंस्थैः सौम्यैश्चरैमार्गगतः प्रवासी ॥४॥ केंद्रोंमें शुभग्रह हो, पाप नहीं हो तो पथिक लाभसहित सुखपूर्वक घर आवेगा। २२३८९ घरोंमें शुभ ग्रह चर राशिके हों तो प्रवासी पुरुष मार्गमें है ऐसा वतावे ॥ ४ ॥ चंद्राङ्गराण्मुत्तसिले व्ययेंगे समेति शीघ्र परथा विलम्बात् ।। चंद्रे तनूजे त्रिगतेत्तसाले सप्ताष्टवित्तांबुषु वैति चंद्रे ॥५॥ चंद्रमा, लग्नश वारहवें अथवा लग्नमें स्थित होकर इत्तसाल करते हों तो प्रवासी आवेगा. यदि अन्य प्रकारसे हो तो विलम्बसे आवेगा । पांचवे घरमें स्थित चंद्रमाका तृतीयस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल हो अथवा ७।८।२।४ घरोंमें चंद्रमा हो तो प्रवासी आवेगा ॥५॥ लग्नविधू चरभे चरभांशे केंद्रसुतायसहोत्थशुभाश्चेत् ।। एति यदा त्रिसुतारिनवस्त्रीवक्रखगा द्रुतमागमनाय ॥ ६॥ लग्न चंद्रमा चर राशि अथवा चर राशिक नवांशमें हो और ?।४।७।१०।५। ११।३ घरोंमें शुभ ग्रह हों तो प्रवासी आवेगा । यदि ३।५।६।९१७ घरों में चक्री ग्रहा हो तो भवासीका शीघ्र आगमन होगा ॥६॥ पृष्ठोदये लागतेत्तसाले निशाकरे शीघ्रमुपैति पान्थः॥ धर्माबुवित्तास्तपतीसराफे चंद्रे ततो मुत्तसिले समेति ॥ ७ ॥ पृष्ठोदयराशिस्थ चंद्रमाका लग्नस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो पथिक शीघ्रही आवेगा ९।४।२ । ७ इन घरोंके स्वामियों के साथ चंद्रमाका इशराफ अथवा इत्तसाल योग हो तो प्रवासी भले प्रकार आवेगा ।। ७ ।। मार्गाधिपो भस्य परे दले चेद्विदेशगो ना द्रुतमेति नूनम् ॥ धर्माम्बुवित्तास्तपतीत्तसाले चंद्रे सुखाधःस्थखगेत्तसाले । वीर्यप्रकर्षाचिरकालतः स्याद्विदेशगस्थागमनं नरस्य ॥८॥ यदि मार्गेश राशिक परा में हो तो विदेश गया हुआ पुरुष' शीग्रही- निःसंदेह आधे । १।।२।७ इन घरोंके स्वामियों के सार अथवा चतुर्य से नीचे के
३०
प्रश्नशिरोमणिः ।
घरमें स्थित ग्रहके साथ चंद्रमाका इत्तसाल हो तो वलकी अधिकतासे अर्थात् ग्रहोंके
अधिक बलवान् होनेसे विदेश गये हुए पुरुषका आगमन थोडी देरमें होगा इस
प्रकार बतावे ॥८॥
पान्थश्चलिको न वेति प्रश्ने विचारः।
लग्नेश्वरे शीतकरे च केंद्रादिनिर्गते केंद्रगतेसराफे ॥
तनुतृतीयाष्टमगैग्रहैर्वा विधौ स्मरे वा चलितः पदात् स्वात् ॥१॥
लमेश और चद्रमा केंद्रोंसे निकलकर अन्य स्थानमें स्थित हों और केंद्रस्थ ग्रहके
साथ इशराफ योग करते हों एक योग, १ । ३ । ८ घरोंमें समस्त ग्रह हो दूसरा
योग, तथा सप्तममें चंद्रमा हो तीसरा योग इनमें से कोई एक योग होवे तो प्रवासी अपने
स्थानसे चल दिया है ॥ १॥
वित्ते तृतीयाष्टमधर्मसंस्थे लमेश्वरे मार्गगतः प्रवासी ॥
चरोदये स्वामिशुभान्वितेक्षितेऽथवान्यखेटेक्षणयोगवर्जिते ॥२॥
२।३।८ । ९ घरोंमें लग्नेश हो तो प्रवासी मार्गमें है और यदि चर लम स्वामी
वा शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो, पाप ग्रहोंसे अयुक्त और अदृष्ट हो तो नहीं
चला है॥२॥
च्युतिर्नहि स्यात्परथा भवेदथो स्थिरे तनौ नैव कदा द्विमूर्तिभे ॥
शुभेशभरीक्षणयोगतो नहिच्युतिःखलावीक्षणयोगतो भवेत्॥३
यदि अन्य प्रकारसे हो अर्थात् पाप ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो चल पडा है और
जो स्थिर लग्न हो तो नहीं चला और यदि द्विस्वभाव लग्न अपने स्वामी शुभ ग्रहसे
पूर्ण दृष्ट वा युक्त हो तो नहीं चला और यदि पाप ग्रहोंकी पूर्ण दृष्टि वा युक्ति हो
तो चल दिया है ॥ ३ ॥
किमध्वा पान्थेनातिवाहित इति प्रश्न विचारः ।
तनोर्मुक्तांशकैस्तुल्यः पथिकेनातिवाहितः ॥
पंथाः शेषांशकैः शिष्टश्चलितस्यैव चिन्तयेत् ॥ ४॥
लग्नके भुक्ताशोंके तुल्य मार्ग नै कर लिया और भोग्यांशोंके समान चलनेका
वाकी रहा विचारे ॥४॥
यदसौ गृहं नागतो हतो बद्धो नवेति प्रश्ने विचारः ।
मूतौ क्रूरे न हतो बद्धो नान्ये वा मदने हतबद्धः ॥
यदि मृतिवपुषार्वा मदवपुषो पानिहतो बदः पान्यः ॥५॥
भाषाटीकासहितः । यदि मूर्तिमें अथवा सातवें बारहवें घर क्रूर ग्रह हों तो न माग गया न बांधा गया, यदि आठतें लग्नमें अथवा सातवें और लग्नमें पाप ग्रह हों तो प्रवासी मारा गया वा बांधा गया कहे ॥५॥ कदैष्यतीति प्रश्न विचारः । यदा लमतो नूनमायाति सौम्यस्तृतीयं तदाऽभ्येति पान्थो यदीन्दुः।। विवाह स्मरं कंटकादग्रिमर्श बजेदागमस्तक्षणे ह्यन्यदेशात् ॥१॥ लमगत शुभ ग्रह जब कभी तीसरे घर पहुंचेगा उसी समय पथिक अपने घर आवे- गा, यदि चंद्रमा सातवें घरको छोडकर अन्य केंद्र (१।४।७।१०) से आगेके घरमें जिस समम जावेगा उसी समय प्रवासी प्रदेशसे आवेगा ॥१॥ लमादली तिष्ठति यत्र गेहे कश्चिद्रहस्तगृहसंमिताङ्काः ॥ सूर्याहतास्तैर्दिवसैः समेति वक्री स चेतैः पुनरेव गन्ता ॥२॥ जो कोई बलवान् ग्रह लग्नसे जिस घरमें स्थित हो उस घरकी संख्याको बारह (१२) से गुणा करनेसे जो हो उतनेही दिनोंमें प्रवासी आवेगा, जैसे दूसरे घरमें हो तो दूसरे घरकी संख्या २ को १२ से गुणा करनेसे २४ दिनोंमें आवेगा । यदि वह ग्रह वक्री हो तो गुणा किये हुए दिनों में आकर फिर लौट जावेगा ॥२॥ यदाङ्गनेशस्तनुमेति यदा लमाधिनाथेन कृतेत्तसालः ॥ तदा प्रवासी स्वगृहं समेति चरक्षयोगे स विशेषतश्च ।। ३॥ सप्तमेश लग्नमें जिस समय पहुंचेगा अथवा लग्नेशके साथ इत्तसाल करेगा उसी समय प्रवासी अपने घर आवेगा और जो चर राशिका योग हो तो विशेष करके अर्थात् चर लग्न हो, लोश सप्तेशभी चर राशिके हों तो प्रवासी मुखपूर्वक धन- सहित आवेगा ।।३॥ दूरस्थ एव चेन्जीवविच्छुक्राश्चरभेऽबुनि ॥ आगन्ता तत्क्षणे गेहं नात्र कार्या विचारणा ॥४॥ यदि चतुर्थ स्थानमें चर राशिके बृहस्पति, बुध, शुक्र हों तो प्रदेशमें बहुत दूर गया हुभाभी प्रवासी उसी समय घर आवेगा इसमें कुछ विचार नहीं करना चाहिये ॥४॥ स्वस्थोऽयं मवासी गृहमागतो न वेति प्रश्ने विचारः । चरः चरमांशे च चतुर्थे शीतदीधितिः गृहं प्राप्तः प्रवासी वा चतुर्थे स्वामिसंयुते ।। ५ ॥
1 ३२ 'प्रश्नशिरोमणिः। चंद्रमा"चौथे घरमें चर राशि वा चर राशिके नवांशमें हो तो प्रवासी अपने घर आ गया अथवा चौथा घर अपने स्वमी वा शुभ ग्रहसे युक्त हो तोभी प्रवासी अपने घर आ गया है ऐसा कहे ॥५॥ सौम्यान्विते दिनातीतभोग्यं खेटगतैष्यवत् ॥ यदहस्तत्र संयोगश्चंद्रतस्तत्क्षणे गृहम् ।। ६ ।। किस समय आ गया इसका विचार इस तरह करना चाहिये कि, ग्रहके मुक्त भोग्यके समान दिनोंका मुक्त भोग्य होता है जैसे चौथे घरमें चंद्रमाका संयोग जिस दिन हुआ है उसी रोज प्रवासी अपने घर आया जानकर प्रश्नके समयतक गिनती करके भुक्त दिनोंकी संख्या बताये कि प्रवासीको आये हुए इतने दिन बीते, यदि पूछे किस रोज आवेगा तो उक्त प्रकारसेही भोग्य दिनोंकी संख्या कहे, जैसे कि प्रश्नकुण्डलीमें चंद्रमा जिस किसी 'घरमें हो वहांसे चलकर जितने दिनों में पहुँचेगा उतने भोग्य दिनोंमें प्रवासी निज घरपर आवेगा इसी प्रकार औरभी जानना ॥ ६ ॥ दूरस्थीवितप्रश्ने विचारः। तनुनाथविधू पडष्टतुर्ये यदि वा नीचभगौ न चास्तगौ वा ॥ मृतिराद्कृत्युत्सिलौ सपापी मरणायैव सुदूरगस्य नूनम् ॥ ७॥ लग्नेश चंद्रमा ६।८।४ इन घरोंमें नीचराशिगत हों और अस्तके न हो तथा अष्टमेशके साथ इत्तसाल करते हों अथवा पाप ग्रहोंसे युक्त हों तो दूरदेशगत पुरुषके मरणार्थ निश्चहीं होते है ॥ ७ ॥ 'यदेन्दुः 'सुखाधस्थवक्रीत्तसाली शुभावीक्षितो मृत्यवे चेद्रिवीर्याः ॥ शुभाः षण्मृतिद्वादशे पापदृष्टास्तनौ दौ हिमाकौं विदेशी मृतः स्यात् ॥ ८॥ यदि चंद्रमा चतुर्थ गृहसे नीचेके स्थानस्थित वक्री ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो और शुभ ग्रहोंसे अदृष्ट हो तो दूरस्थ पुरुषकी मृत्युके लिये समझना और जो शुभ ग्रह ६।८।१२ घरोंमें निवली होकर पाप ग्रहोंसे दृष्ट हों एवं चंद्रमा सूर्य लग्नमें स्थित हो तो विदेशी मर गया ॥ ८ ॥ पृष्ठोदये पापयुते त्रिकोणे पापश्च केंद्राष्टमषष्ठसंस्थैः ॥ विसदृशा मृत्युगतः प्रवासी यदा रविधर्मगतो गदी स्यात् ।।९।। पृष्ठोदय लम त्रिकोण (११५१९) ये घर पापग्रहोंसे युक्त हों अथवा
भाषाटीकासहितः।
१।४।७।१०1८।६ इन घरोंमें पाप ग्रह शुभ ग्रहोंकी दृष्टिसे रहित हों तो प्रवासी
मर गया और जो सूर्य नवम स्थानमें हो तो प्रवासी रोगयुक्त है ॥ ९ ॥
यदि शुभान्वितवीक्षितशीतगुः सुखगृहोर्ध्वगखेचरमुत्सिली ।।
तदु विदेशगतः सुखकोशवान् नियतमेव हि जीवति मानवः॥१०॥
यदि चंद्रमा शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट होकर चतुर्थ स्थानसे ऊपरके घरमें स्थिति
करनेवाले ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो विदेशगत पुरुष सुख धनसे युक्त जीता
है ऐसा कहे ॥१०॥
यात्रामश्ने विचारः।
उदये यदि चरराशिāष्काणे वा नवांशके लग्ने ॥
यदा खेटे चरभे दशमाष्टे प्रवासचिंता स्यात् ।। १ ।।
लममें यदि चर राशि हो अथवा लग्नमें चर राशिका द्रेष्काण वा नवांश. हो
अथवा चर राशिका कोई ग्रह दशम घरसे आगेके घरमें गया हो तो पूछनेवालेको
यात्राकी चिंता है ऐसा कहे ।। १ ॥
लमविधू चरभे यदि सौम्यदृष्ट्युतौ गमनं जयलब्धिः ॥
तौ स्थिरभे यदि सातदृष्टौ नो गमनं स्थितितश्च जयाप्तिः ॥शा
लम चंद्रमा चर राशिक होकर सौम्य ग्रहोसे दृष्ट वा युक्त हों तो पूछनेवालेका
जाना होगा और वहांसे जयकी प्राप्ति होगी । यदि वे दोनों लग्न चंद्रमा स्थिर
राशिके हो और शुभ ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हों तो जाना अच्छा नहीं है। अपने
स्थानपर रहनेसे विजयप्राप्ति होगी ॥ २ ॥
तौ द्वितनौ यदि केवलपापैदृष्टयुतौ कुगतेविनिवृत्तिः ।।
विघ्नपराभवतो यदि तौ दो व्यंगगृहे शुभवीक्षितयुक्तौ ॥३॥
यदि लग चंद्रमा द्विस्वभाव राशिके हों तथा केवल पाप ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हों तो
यात्रा करनेमें कुगति, विघ्न पराजय होनेसे लौट आना होगा, यदि वे दोनों लम
चंद्रमा द्विस्वभाव राशिके होकर शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हों तो ॥ ३ ॥
अल्पसुखार्थकरी तदु यात्रा चेत्सखलं चरभं गमने स्यात् ।।
केशरुजी यदि च द्धितयाङ्गं जीवयुगर्द्धपथो विनिवृत्तिः॥४॥
यात्रा करनेमें अल्प सुख, धन मिलेगा और जो पाप ग्रहोंसे युक्त चर लग्न हो तो
जानेवालेको -क्लेश और रोग होगा । यदि द्विस्वभाव लग्न बृहस्पतिसे युक्त हो तो
भाषा मार्ग चळकर लौट आना होगा॥४॥
प्रश्नशिरोमणि
तनौ स्थिरे चोग्ररिपुप्रदृष्टान्विते बलिष्ठेनगमोऽतिविघ्नतः॥
शीर्षोदये स्याद्गमनं स्थिरेपि पृष्ठोदये चंद्रतनू न यात्रा ॥५॥
जो बलवान् स्थिर लम हो, पाप ग्रह वा शत्रुग्रहोंसे दृष्ट हो तो अतिविघ्न होनेसे
जाना नहीं होगा और जो शीर्षोदय राशिका लग्न हो तो जाना होगा और यदि लम
स्थिर हो तोभी जागा होगा और यदि चंद्रमा लग्न पृष्ठोदय राशिका हो तो यात्रा
नहीं होगी ॥५॥
पृष्ठोदये स्थिरः तु प्रतीपं गमनं चिरात् ॥
चरे शीघ्रं भवेद्यात्रा द्विस्वभावो विलम्बतः॥६॥
जो लग्न स्थिर तथा पृष्ठोदय राशिका हो तो बहुत कालमें उलटी यात्रा होगी अर्थात्
जिघर जानेका विचार किया है उधर जाना नहीं होगा अन्यत्र जाना होगा, यदि चर
लग्न हो तो यात्रा होगी, द्विस्वभाव हो तो विलंबसे जाना होगा ॥ ६ ॥
नवाधिपो लमपशीतगुभ्यां यदेत्तसाल्यस्ति तदैव यात्रा।
नवस्थिते लमपतौ विधौ वा द्रुतं गतिधर्मपतौ तनुस्थे -॥७॥
नवमेशका लग्नेश वा चंद्रमाके साथ जब कभी इत्तसाल होगा उसी समय जाना
होगा और यदि लग्नेश वा चंद्रमा नवम घरमें स्थित हों तो शीघ्रही जाना होगा।
नवमेश लग्नमें ॥७॥
लग्नेश्वरे केंद्रतृतीयगे वा यात्रा भवेदा तनुधर्मपत्योः ।
लमे यदा मुत्तसिलं गति स्याद्धर्मागपौ चेदिबलौ न यात्रा ॥८॥
और लग्नेश केंद्र वा तीसरे घरमें स्थित हो तो यात्रा होगी। यदि लममें लग्नेश
नवमेशका इत्तसाल हो तो जाना होगा और यदि नवमेश लग्नेश निवल हों तो
यात्रा नहीं होगी ॥८॥
लमाधिनाथस्य च धर्मपस्य सौम्येत्तसाले च खलैस्तंनुस्थैः ।।
केंद्रेषु केंद्राधिपतीत्तसाले शीतांशुलग्नेश्वरयोर्न यात्रा ॥ ९॥
लग्नेश नवमेशका शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल हो और पाप ग्रह लग्नमें हों अथवा
केंद्रमें चंद्रमा लग्नेशका केंद्राधिपति ग्रहके साथ इत्तसाल हो और पूर्वोक्त पाप
ग्रहमी लममें हो तो यात्रा नहीं होगी ॥९॥
चेदित्तसालः खललग्नपत्योर्न स्यादविर्वा नवमेऽप्यदृष्टे ।।
धर्मेदिधुभ्यां च खले स्मरस्थे यात्रर्थकार्यक्षयतो न यात्रा ॥ १० ॥
--
भाषाटीकासाहितः।
यदि लग्नेशका पाप ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो जाना नहीं होगा । नौवां घर
नवमेश तथा चंद्रमासे अदृष्ट हो, पाप ग्रह सातवें घरमें हो तो जानेवालेका अर्थ-
कार्य नाश होनेसे जाना नहीं होगा ॥ १० ॥
पापैर्दशस्थैर्न गतिः प्रदिष्टा खज्येष्ठबंध्वीश्वरयोनिषेधात् ।।
लग्नस्थितेस्तैःशुभदातुयात्रा नास्तीह वा दौरिकाख्ययोगे ११
जो पाप ग्रह दशवें घरमें हो तो अपने ज्येष्ठ बंधु वा स्वामीके मना करनेसे जाना
नहीं होगा और यदि वे पाप ग्रह लग्नमें स्थित हों तो यात्रा शुभदायक नहीं होगी
अथवा लग्नमें दुर्धरायोग हो गया हो तो ॥ ११ ॥
ज्येष्ठाधिपालस्य निषेधतोऽस्मिन् पापोद्भवे तस्कररोगभीतिः॥
त्रिषष्ठलाभेषु खला रिपूणां क्षयाय यात्रासु रसातलस्थाः ॥१२||
सबसे बडे अपने घरके मुखियाके मना करनेसे जाना नहीं होगा । जो यदि
लगमें पाप ग्रहका उदय हो तो चोर और रोगसे भय होगी और पाप ग्रह ३ ।
६ । ११ घरों में हों तो शत्रुओंका नाश होता है और यात्रामें चौथे घर पाप
ग्रह हों तो ॥ १२ ॥
मार्गानिवृत्त्यैव चतुष्टयस्थाः पापा हि कार्यस्य विनाशनाय ।
वेन्मुत्तसीलं तनुधर्मपत्योदृष्टं शुभैमित्रहशा सुखेन ।। १३ ।।
मार्गसे लौट आना होता है और जो केंद्रोंमें हों तो कार्यका विनाश होता
है । यदि लग्नेश नवमेशका इत्तसाल शुभ ग्रहोंने मित्रदृष्टिसे देखा हो तो सुखसे ॥१३॥
जयार्थसिद्ध परथाऽन्यथा स्यात्क्रूरेऽरिपे बंधरुजो व्ययेशे ।।
विलग्नपे मृत्युरथ स्मरेशे क्रूरेऽष्टपे.वा रिपुचौरभीतिः ॥ १४ ॥
जय और अर्थकी सिद्धि होती है। यदि अन्य प्रकारसे हो तो अन्यथा फल
कहे अर्थात् नवमेश लग्नेशका इत्तसाल न हो, पाप ग्रहोंकी वैरिदृष्टि हो तो पराजय
और अर्थहानि होती है। यदि षष्ठेश द्वादशेश क्रूर हों तो बंधन, रोग लग्नेश क्रूर
हो तो मृत्यु, सप्तमेश अष्टमेश क्रूर हो तो शत्रु सथा चोरसे भय होती है ॥ १४ ॥
व्ययाष्टगे तस्कररोगभीतिर्लग्नाधिपे-चोग्रयुते. मृतेर्भीः॥
शुभेगपे वीर्ययुते शुभं स्याल्लग्नेशधर्माधिपतीचसाले ॥ १५ ॥
यदि लग्नेश १२ । ८ में हो तो चोर और रोगसे भय और जो लग्नेश पाप ग्रहसे
युक्त हो तो मृत्युभय होती है और शुभ ग्रह लग्नेश- वलवान हो तो अथवा लमेश
नवमेशका इत्साल हो तो शुभ फल होता है ॥ १५ ॥
N प्रश्नशिरोमणिः । 'चतुष्टयस्था गमनं शुभाय धने तुलाभाय सुखेऽथ सिद्धयै ॥ 'चंद्रादपीत्थं प्रवेदत्फलंवा ततो वदेद्धावफलानि तत्र ॥१६॥ यदि शुभ ग्रह केंद्रोंमें स्थित हो तो जाना शुभदायक होता है, दूसरे हो तो धन- लाभ, चौथे हों तो सिद्धि होती है, इसी प्रकार चंद्रमासेभी फल कहे, तदन्तर भावोंका फल वर्णन करे ॥ १६ ॥ सौम्ये तनौ कायसुखं सुखार्थभोज्येष्टसिद्धिश्च सुखे सुखेन ॥ जयार्थलाभश्च सुतेऽर्थसिद्धिः पदाम्बराप्तिर्मदने धनाप्तिः ॥ स्याबाहनाप्तिदर्शमेच कार्यसिद्धिर्भवेत्सौख्यधनार्थलाभः ॥१७॥ यदि लग्नमें शुभ ग्रह हों तो शरीरसुख, चौथे हों तो सुख, अर्थ, भोज्यवस्तु, मनोरथकी सिद्धिः पांचवें हो तो मुखसे विजय और अर्थलाभ, सानवें हो तो अर्थसिद्धि, स्थान वस्त्रादिकी प्राप्ति, दशवें हों तो धन वाइनकी प्राप्ति, ग्यारहवें हों तो कार्यसिद्धि, सुख, धन, अर्थका लाभ होता है ॥ १७ ॥ कदा चलिष्यतीति प्रश्न विचारः। यदा नवेशस्तनुमति यदा लमाधिनाथेन कृत्तेत्तसालः ॥ प्रष्टुस्तदा स्याद्गमनं च तत्र चरर्खयोगे सविशेषतऽस्यात् ॥१॥ जिस समय नवमेश लग्नमें पहुंचेगा अथवा लग्नेशके साथ इत्तसाल करेगा तो उसी समय पूछनेवालेका जाना होगा और जो चर राशिका योग हो अर्थात् लम, लोश और नवमेश चर राशिके हों तो विशेषकरके जाना होगा ॥१॥ विश्रामप्रश्ने पौरयात्रायां विचारः। लमेन्टू चरभे ह्येकः स्थिरे दौ द्वितनौ त्रयः॥ बहवो यदि वा वाच्या विश्रामा बलवद्धशात् ॥ २॥ लग्न चंद्रमा चर राशिके हों तो एक, स्थिरके हों तो दो, द्विस्वभावके हों तो तीन अथवा बहुत विश्राम होंगे ऐसा कहे अथवा बलवान् ग्रहसे विश्राम कहे ॥२॥ लमभोदितनंदाशात्तुर्यसप्तनवांशके ॥ यत्र खेटो हितादौ सुस्थो विश्रामकृद्भवेत् ॥ ३॥ जो पूछे कि मुखके साथ विश्राम होगा वा नहीं तो विचारे कि लग्नके उदित नवांशसे चौथे, सातवें, नौवें नवांशमें ग्रह मिनकी राशिका हो तो जानेवाला सुखपूर्वक विश्राम करेगा ॥३॥ .
भाषार्टीकासहितः।
ស៊ុម
स च वक्री पुनर्याति योऽतीचार्याशुयानदः ॥
तन्मध्यांशेषु विश्रामाः श्रेष्ठाः सौम्यैस्तदन्तरा।
पापैस्तदन्तरा दोषो बल्लबल्लमपातु वा ॥ ४॥
यदि वह ग्रह वक्री हो तो फिर चल देगा, यदि अतीचारी हो तो बहुत शीघ्र जा-
यगा, उक्त नवांशोंके मध्यस्थ नवांशोंमें अर्थात् पांचवें, छठे, आठवें नवांशोंमें शुभ ग्रह
हों तो मार्गमें सुखपूर्वक श्रेष्ठ विश्राम और जो पाप ग्रह हों तो दोषयुक्त दुःखपूर्वक
होंगे अथवा वलवान लोशसे विश्रामका हाल कहे ॥ ४॥
गन्तुरभिमुखं कः करिष्यतीति प्रश्न विचारः ।
तनावजेज्जो गवि गौयुग्मे दिव्यांगना कर्किणि चाग्निभृत्स्त्री ॥
प्रदक्षिणे कुकुटनिरस्वनं वा सिंहे मिलेदोतुरु कन्यकायाम् ।। १ ।।
मेष लग्नमें मेंढा बकरा, वृषमें वैल, मिथुनमें दिव्य स्त्री, कर्कमें अग्नि लिये स्त्री वा
दाहिनी ओर मुर्गेका शब्द, सिंह विलाव, कन्यामें ॥१॥
वर्दिवाभीतककाकशब्दो वृक्षेऽथवा तौलिनि नोनकांगः॥
शिवारवो वा कपिलोलिराशौ नरश्च चापे सुनरो मृगे स्त्री ॥२॥
वधू अथवा दाहिनी ओर उल्लू और काकका शब्द, तुलामें पूर्ण अंगवाला
पुरुष वा लोखडीका शब्द, वृश्चिकमें कपिल पुरुष, धनमें मुन्दर पुरुष, , मकरमें नीच
खी वा पपिया पक्षी ॥२॥
नीचा चषो वा कलशे च दासी मीने च रण्डाभिमुखं प्रयातुः॥
नराङ्गनासंज्ञभसंयुतेऽङ्गे क्रमानरस्त्रीकुनरा मिलन्ति ॥३॥
कुंभमें दासी, मकरमें रांड स्त्री जानेवालेको सामने मिलेंगी। पुरुषमें स्त्रीसंज्ञक रा.
शिका लग्न हो तो क्रमसे पुरुष, स्त्री अथवा खोटे नर मिलेंगे ऐसा कहे ॥३॥
कस्य समीपे यातीति प्रश्न विचारः।
इत्तसाले विधोर्भानुना भूपतेश्चामरेज्येन साधोः सितेन स्त्रियाः ॥
सौरिणा नीचपानां च सौम्येन वाणिज्यलेख्यादिपांडित्यभूमीभृताम्
चंद्रमाका सूर्यके साथ इत्साल योग हो तो राजाके समीप, वृहस्पति के साथ
हो तो साधुके पास, शुक्रके साथ हो तो स्त्रीके पास, शनैश्चरके साथ हो तो नीच
पुरुषों के पास, बुधके साथ हो तो वाणिज्य करनेवाले लिखनेवाले पांडित्य करनेवाले
अथवा राजाके पास ॥१॥
३८ प्रश्नशिरोमणिः। कुजेनैति मंत्रोग्रपापेश्वराणां समीपे प्रयात्यैनिना चेशराफे ।। विधोाश्रयेणारतः स्वेशभीतेर्दिनेशेन चोशिशंकाकुलत्वात् २ मंगलके साथ हो तो उग्र पाप करनेवाले राजोंके पास जाता है और चंद्रमाका शनैश्वर के साथ इशराफ योग हो तो विशेष आश्रयसे, मंगलके साथ हो तो अपने स्वामीकी भयसे साथ हो तो राजशंकासे व्याकुल होकर ॥ २ ॥ खलेनेंदुजेनार्थशून्यं प्रयातीशराफे शुभैर्मध्यमार्थाय याति ॥३॥ पाप ग्रह वा बुधके साथ हो वो विना प्रयोजन और शुभ ग्रहोंके साथ इशराफ योग हो तो मध्यम अर्थके लिये जाता है ॥ ३ ॥ गंता पुनः कदैष्यतीति प्रश्न विचारः। यदा सप्तमपो वक्री खेटो भूयात्तदागमः ॥ इह नक्षत्रवक्रेण ग्रहवकं विचारयेत् ॥ १॥ सप्तमेश जिस रोज वक्री होगा उसी दिन जानेवालेका आना होगा, परन्तु वहांपर नक्षत्रके वक्रसे ग्रहका वक्र विचारना चाहिये ॥ २ ॥ मार्गफलम् । शुभस्तनुपतिर्यत्र भवेत्तस्मात्सुखार्थदः ॥ लग्नेशेन्दू च जलभे पापात्तौँ जलचारितः ॥ २ ॥ शुभ ग्रह लग्नेश जिस भावमें हो उसी भावसे सुख और अर्थकी प्राप्ति होनी बतावे । यदि लग्नेश चंद्रमा जलराशिस्थ होकर पाप ग्रहोंसे पीडित हों तो जल- चारी जीवसे ॥२॥ सिंहे सिंहादलौ सात्र्यपादे चतुष्पदात् ॥ नृभे तस्करवैरिभ्यां भयं चाहिजे विषात् ॥ ३॥ सिंहराशिके हो तो सिंहसे, वृश्चिकके हों तो सर्पसे, चतुप्पाद राशिके हों तो चौपायेसें, नरराशिके हों तो चोरों अथवा वैरियोंसे, वृश्चिकके मंगलके साथ हो तो विषस ॥३॥ निर्जलः तृषाभीतिनिरम्बुनि पदे भवेत् ॥ शनिना पीडितश्चंद्रो जलाशयभयं वदेत् ॥ ४ ॥ निर्जलराशिके हों तो निर्जल स्थानमें तृषासे भय होय । शनैश्वरमे पीडित चंद्रमा हो तो जलाशयसे भय हो ।।४॥
भाषाटीकासहितः।
लगादा लमनाथादा यावन्तः क्रूरखेचराः॥
नवमे द्वादशे वापि तत्संख्योपद्रवाः स्मृताः ॥ ५ ॥
लग्नसे वा लग्नेशसे नौवें वारहवें स्थानमें जितने क्रूर ग्रह हों तो उतनेही उपद्रव
मार्गमें होने चाहिये ऐसा कहे ॥ ५॥
यावन्तश्च शुभा मार्गे तावन्तः सुखभोगदाः ।।
क्रूरयुक्तेक्षितो मंदः सौम्यदृग्योगवर्जितः॥६॥
जितने शुभ ग्रह नवम घरमें हों तो उतनेही मुखभोग देनेवाले होते हैं और क्रूर
ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट और शुभ ग्रहोंसे अयुक्त वा दृष्ट शनैश्चर ॥ ६ ॥
नवस्थो रोगकृन्मृत्यौ मृत्युदः परिकीर्तितः ।।
रवौ वा मंगले मृत्यौ पथि चौरभयं मृतौ ॥७॥
नवम घरमें हो तो रोग और आठवें हो तो मृत्यु करता है। सूर्य मंगल आठवें
हो तो मार्गमें चोरोंसे भय हो और आठवें घर ॥ ७॥
यावन्तः खेचरा मार्गे तावन्तः स्युरुपद्रवाः॥
कुजोऽष्टमे समंदेक्षश्चंद्र शस्त्राहतिस्तदा ॥ ८॥
जितने ग्रह हों तो मार्गमें उतनेही उपद्रव होते हैं । आठवें घर मंगल हो तथा चंद्र-
माको शनैश्चर देखता हो तो शस्त्रसे मृत्यु हो ॥ ८॥
चंद्रार्कयोरष्टगयोर्यमेन सदृष्टयोःशस्त्रभयं च मार्गे ॥
रन्ध्र सिते ज्ञे च सुखातिरारे मन्दे भयंपापयुगीशिते स्यात् ॥९॥
अष्टमस्थ चंद्र सूर्यको शनैश्चर देखता हो तो मार्गमें शस्त्रभय हो, नवमें आठवें घरमें
शुक्र बुध हों तो सुखप्राप्ति और पापग्रहोंसे युक्त दृष्ट मंगल शनैश्चर हों तो भय हो ॥९॥
लग्नलग्नेशयो पार्चे यावन्तश्च शुभग्रहाः॥
तावत्पदेषु सौख्याप्तिः परथापरथा ततः॥ १०॥
लग्न और लग्नेशके पार्श्वमें जितने शुभ ग्रह हों तो उतनेही स्थानोंमें सुखकी प्राप्ति
हो और जो पाप ग्रह हों तो उतनेही स्थानों में दुःखोपद्रव हो ॥ १० ॥
रवौ वा मंगले मृत्यो पथि चौरभयं मृतौ ॥
यावन्तः खेचरास्तावचौराः सिंहेऽथ चेद्रविः ।। ११ ।।
सूर्य वा मंगल आठवें घर हो तो मार्गमें चोरभय हो तथा आठवें घर जितने ग्रह हों
तो उतनेही चोर बताने चाहिये । यदि सिंहके सूर्य हों ॥ ११ ॥
प्रश्नशिरोमणिः। कुजोऽष्टमे भयं च्छेदश्चंद्रः शस्त्राहतिस्तदा ॥ तनौ शुक्रे गुरौ वापि सुखं वा प्रबलेंगपे ॥१२॥ और मंगल आठवें हो तो भय, अंगच्छेद हो । यदि चंद्रमा मंगलके साथ आठवें हो तो शस्त्रसे भय हो, लग्नमें बृहस्पति वा शुक्र हो और लग्नेश वलवान् हो तो मुखकी प्राप्ति हो ॥ १२॥ भृगौ वा गुरौ वांगपे वैरिचोराहवेभ्यो भयं नो भवेदा प्रहारः ॥ पथि स्यागौवा विधौ सप्तमस्थे वधूभिर्विलासोबलिष्ठेऽधिभोगः॥१३ यदि शुक्र वा बृहस्पति वा लग्नेश वलवान् हो तो वैरि चौरोंके युद्धसे भय वा प्रहार नहीं हो और नववे शुक्र, सातवें चंद्रमा हो तो वधूजनोंके साथ विलास हो और जो अधिक बलवान हों तो अधिक भोग मिले ॥ १३ ॥ स्वभे य ईज्यो गगने नृपालाद्गतार्थलाभो भृगुजे च लब्धिः ॥ चंद्रे च सौम्ये सुखमाप्तिरुक्ता पृष्ठोदयक्षं खलवीक्षितं चेत् ॥१४॥ जो अपने राशिके बृहस्पति दशम स्थानमें हो तो राजासे गत द्रव्यका लाभ हो और यदि शुक्र हो, तो धनकी प्राप्ति, चंद्रमा बुध हों तो सुखप्राप्ति हो और जो पृष्ठोदय राशि पाप ग्रहोंसे दृष्ट हो तो॥ १४ ॥ वधश्व बंधस्त्विह पापखेटा यदा तृतीये न शुभेक्षिताः स्युः ॥ मृतौ गतोऽन्यत्र हि वा प्रवासी वान्यत्र गेहे पथ उक्तयोगे ।। मृतो यदा पापखगा हि केंद्रे शुभैरदृष्टा मुषितः स चौरैः ।। १५॥ वध और बंधनकारक कही हैं और यदि तीसरे स्थानमें पाप ग्रह शुभ ग्रहोंसे न देखे गये हों तो प्रवासी मर गया वा कहीं वा अन्यत्र चला गया ( मार्गका घर ) नौवेमें वा अन्य स्थानमें उक्तयोग हो तो प्रवासी मर गया । यदि केंद्रोंमें पाप ग्रह शुभ ग्रहोंसे अदृष्ट हों तो वह प्रवासी मार्गमें चौरोंने लूट लिया है ऐसा कहे ॥ १५ ॥ पुरमवेशादकस्मात्फलमस्ति न वेति प्रश्न विचारः । नगरप्रवेशलग्नाद्धनपो वक्री ततोऽर्थसंसिद्धयै ॥ न स्थित्यै त्वतिवक्री किञ्चित्स्थितिकृन्नचार्थसंसिद्धयै ॥ १ ॥ नगरमें प्रवेश करनेकी लग्नसे दूसरे स्थानका स्वामी ग्रह वक्री होवे तो वहांसे अर्थकी सिद्धि होगी और जो अतिवक्री हो तो उस जगह अच्छी तरह ठहरना नहीं होगा किन्तु थोडी देर ठहरना होगा और अर्थकी सिादि नहीं होगी ॥१।
भाषाटीकासहितः । ४१ अतिमंदगतिः शुभकार्यकरो यदि कोशपतिस्तनुकोशभवे ॥ सकलार्थकरो यदि तिग्मकरस्त्रिनवे पुनरेति कृतार्थधनः ॥ २॥ अतिमंदगति हो तो कार्य सिद्ध होगा. यदि धनेश लग्न दूसरे ग्यारहवें हो तो सकल अर्थकी सिद्धि होगी । यदि सूर्य तीसरे नौवें हो तो फिर अर्थ और धनकी सिद्धि करके आवेगा ॥२॥ धनपतो सखले सुखगे गदी स्वगृहमेति मृतिं लभतेऽथवा ॥ मदनगे कलहोत्र चतुष्टये हिमकरे सखले भवति क्षतिः ॥ यदि तनुनवपेन्दवो हि केंद्रे शुभदृष्टाः शुभदा न चात्र पापाः॥३॥ यदि धनेश पापग्रह युक्त चतुर्थमें हो तो रोगी होकर अपने घर आवेगा वा मर जायगा । जो धनेश सातवें हो तो लडाई होगी और केंद्रमें पापग्रह युक्त चंद्रमा हो तो घाव वा चोट लगेगी । यदि पाप ग्रहोंसे रहित लग्नेश, नवमेश, चंद्रमा केंद्रोंमें शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो शुभ फल होगा ऐसा कहे ॥ ३ ॥ इदं स्थानं कीटगिति प्रश्ने विचारः । शुभेन चंद्रस्य यदीशराफः पापेन वा मुत्तसिलं पदं सत् ।। यस्माद्तं चेदशुभेशराफ शुभेत्तसालो यदि वा परस्तात् ॥ १॥ यदि चंद्रमाका शुभ ग्रहके साथ इशराफ योग अथवा पाप ग्रहके साथ इत्तसाल योग हो तो स्थान शुभ है । यदि चंद्रमाका अशुभ ग्रहके साथ इशराफ योग हो तो पहिले शुभ था और जो शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल योग हो तो आगेको किसी समय शुभ होगा किन्तु इस समय शुभ नहीं है इस प्रकार बतलावे ॥ १ ॥ अमुकपाघे यामि स मिलति न वेत्ति प्रश्ने विचार. । केंद्रस्थिते बलयुते स्मरपे स्वगेहे स्यात्संयुतिः पणफरे च नि- जोपगेहे ॥आपोक्लिमे च मिलनं न भवेत्परत्र संस्थःस यस्य मिलने ब्रजति प्रवासी ॥ १॥ सप्तमेश वलवान् होकर केंद्रमें स्थित हो तो अपनेही घर मिलेगा, पणफरमें हो तो अपने घरके समीपवाले घरमें मिलेगा और आपोलिम स्थानमें हो तो जिससे मिलनेको जाता है वह कहीं अन्यत्र स्थित है, नहीं मिलेगा ।। १ ।। राज्यलाभप्रश्ने विचारः। विधुलग्नपती बलिनौ दशगौ शुभदृष्टयुतौ च तनौ दशपे॥ पदलब्धिरथांवरपो विधुना तनुपेन हि वा कृतमुत्तसिलः ॥१॥ ६ प्रश्नशिरोमणिः । चंद्रमा और लमेश बलवान् होकर दर्शवे घरमें शुभ ग्रहोंसे दृष्ट चा युक्त हो और दशमेश लग्नमें हो तो राज्यकी प्राप्ति होगी और जो दशमेशका चंद्रमा वा लग्ने- शके साथ इत्तसाल हो ॥ १ ॥ अथवोच्चमुखो हि शुभोंऽबरदृक् पददो यदि वा विधुलमखपाः ।। शुभदृष्टयुताश्च शुभा निजतुंगमुखा नियतं पदलाभकराः ॥२॥ अथवा उच्चका शुभ ग्रह दशम घरको देखता हो राज्यकी प्राप्ति होगी, अथवा चंद्रमा, लग्नेश, दशमेश शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हों तथा शुभ ग्रह अपने उच्चके हों तो निश्चयही राज्यकी प्राप्ति होगी ॥ २ ॥ बलान्विते देवगुरौ विपामरेऽथवा शुभेदृष्टयुते निशापतौ ।। समौजसि स्वल्पबलेऽथवा भवेत् यदाप्तिकृचंक्रमणेन पृच्छतः ॥३॥ अथवा बृहस्पति बलवान उच्चके हों, नीचके न हों अथवा शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त चंद्रमा समवली वा अल्पवली हो तो पूछनेवालेको भ्रमण करनेसे राज्य प्राप्त होगा ॥३॥ तनौ तनुपतिः स्वः तुंगे वा स्वोचपेक्षितः ॥ क्रमेण राज्यलाभाय यदा स्वांगपतिस्तनौ ॥ ४॥ लग्नमें लग्नेश अपनी राशिका वा उच्चका वा अपने उच्चसे दृष्ट हो तो क्रमसे राज्यका लाभ होगा, अथवा दशमेश लग्नेश लग्नमें हों ॥४॥ शुभैः शेषेत्रिकोणा ये बलिभिः परमोन्नतिः ॥ अचिंतिता स्वभादिस्थैः किञ्चिदूना प्रकीर्तिता ॥५॥ शेष शुभ ग्रह बलवान् होकर ९ । ५ । ११ में हों तो विना विचारे परमं उन्नति होगी, यदि अपनी राज्यादिमें हो तो पूर्वोक्त से कुछ कम उन्नति होगी ॥ ५ ॥ मीने तनौ जीवसितान्विते बुधे भवेत्पदाप्तिश्च गुरौ चतुष्टये ॥ शीर्षोदये चंद्रसितेन्दुजा युताः सुराज्यलाभो यदि कर्मपस्तनौ ॥६ मीन लपमें वृहस्पति, शुक्र, बुध हो तो राज्यप्राप्ति और यदि बृहस्पति केंद्र हो तथा शीर्षोदय राशियोंपर चंद्र, शुक्र, बुध युक्त हों तो अच्छे राज्यकी प्राप्ति और यदि दशमेश लममें स्थित होकर ॥ ६ ॥ शुभेत्तसाली पददायकस्तथा खगः प्रत्दृष्टोदयगः पदप्रदः । यदा खभेंगे तनुपः स्वतुंगगः कुजः पदाप्तिर्यदि रात्रिभूपतिः॥७
भाषाटीकासहितः।
किसी शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो राज्यमाप्ति, इसी प्रकार कोई ग्रह
हर्षावस्थित उदयका हो तो राज्यप्राप्ति और यदि लग्नेश दशम वा लममें हो, मंगल
उच्चका हो तो राज्यमाप्ति और यदि चंद्रमा ॥ ७ ॥
बली हि केंद्रे स शुभो विपामरः पदपदो निन्धविधुः कदापि नो॥
सुरेज्यलमेश्वररात्रिपा यदा परार्दिता अन्यनृपः पदं हरेत् ।। ८॥
वली होकर केंद्रमें शुभ ग्रहोंके साथ नीचका न हो तो राज्यप्राप्ति, यदि निन्दित
चंद्रमा हो तो कदापि राज्य नहीं मिलेगा, यदि वृहसति, लग्नेश, चंद्रमा शत्रुग्रहों वा
पाप ग्रहोंसे पीडित हों तो अन्य राजा राज्यको छीन लेगा ॥८॥
लग्नेश्वराधिष्ठिशुभर्भगःशुभो राज्यार्थदोऽस्तादिगतः कदापि नो ।।
यदांगपोरिव्ययगोऽतिदुर्बलः खलयेशोभयलब्धमुत्सिलः ॥ ९ ॥
लगेशयुक्त शुभ राशिपर कोई शुभ ग्रह हो तो राज्य और अर्थकी प्राप्ति, यदि
वह लग्नेश और शुभ ग्रह अस्त आदिके हों तो कदापि राज्यकी प्राप्ति नहीं होगी,
यदि लग्नेश निर्बली होकर ६ । १२ में स्थित हो अथवा दशमेश अष्टमेश दोनोंके
साथ इत्तसाल करता हो ॥९॥
चतुष्टये वा निधने खलैयुते पदस्य लाभो नृपतेश्च बन्धनम् ॥
व्ययाम्बरेशोग्रजमुत्सिलें बरे भवेद्धि राज्ये नृपतेश्च बंधनम् ॥
शनौ सुखे वा लघुतत्स्मरे तथा परत्र राज्यातमेव नश्यति॥१०॥
अथवा केंद्र वा आठवां घर पाप ग्रहोंसे युक्त हो तो राज्यप्राप्ति हो जाने वाद
राजाका बंधन हो जायगा और व्ययेश दशमेशका शनैश्चरके साथ इत्तसाल दशम
घरमें हो तो राज्यप्राप्ति होनेपर राजाका बंधन हो जायगा । शनैश्चर चतुर्थ वा सप्तममें
हो तो वह राज्य बहुत थोडा मिलेगा किन्तु फिर राजा उस राज्यसे शीघ्रही विनष्ट हो
जायगा ऐसा कहे ॥ १० ॥
नृपमंत्रिप्रीतिप्रश्ने विचारः ।
शुभदृशा तनुसप्तपमुत्सिले नृपतिमंत्रिहितत्वतनुत्तमम् ॥ ११ ॥
यदि शुभ दृष्टि से लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल हो तो राजा और मंत्रीमें बहुत अच्छा
प्रेम है ॥ ११ ॥
राज्यं चरं स्थिरं वेति प्रश्ने विचारः ।
दशपतौ स्वगृहे शुभवीक्षिते सुविधुमुत्तसिले यदि वा गुरौ ॥
निजभतुंमचतुष्टयगेऽथवा दशपमुतसिलेऽत्र पदं स्थिरम् ॥ १॥
मनभिगमणिः । यदि दशमन अनि घरमें शुभ ग्रहसे दृष्ट हो अथवा पूर्ण चंद्रमाके साथ इत्तमात्र काना बा अथवा पनि अपनी गनिक वा के होकर केंद्र में हों अथवा इनमेशने साथ इनसान ना हो तो गन्य स्थिर गंगा ॥१॥ भवति तत्परयापरया यदाम्बुनि खलनपचंद्रमुमरिफम् ।। कुचलने ननु राज्यपरिच्युतिर्यदि वपुःपतिनीत्रपमुसिलम् ॥ २॥ यदि इन पूज योगले अन्यया योग हो नो स्थिर नहीं रहेगा, दूसरे राजाक वश हो जायगा । जो वयं घमें स्थित मानेन लग्नेनका चंद्रमाके माय इत्तसाल योग ही तो खोटे चचनस राज्य निकल जायगा । यदि लग्नसके नीचेगका इत्साल चंद्रमाके साथ ही नामी ॥२॥ कुचलनात्यदहानिरयो खपे पदहतिनिजनीचपमुत्सिले । यदि नवत्रिगतस्तनु पस्त्रिधर्मपनिमुत्तसिली नृपतारकः ।। यदानेश्वरयंकनाथेशराफी भवेत्केंद्रगःप्राप्नुयाष्ठराज्यम् ॥३॥ कुचलनसे राज्य की हानि होगी, अयवा दशमेशका अपने नीचेशके साथ इत्तसाल हो ना राज्यकी झानि होगी । यदि लग्नेश नवम तृतीयमें स्थित होकर तृवीये नवमेशक साय इत्तसाल करता हो तो राजाकी वृद्धि होगी | यदि तृतीयेश नवमेशके साय इशराफ योग करता हुआ रमेश केंद्रमें हो तो राजाको भ्रष्ट ( गये हुए) राज्यकी प्राप्ति होगी ।। मम राजदर्शन भविष्यात न बेति प्रश्न विचारः । लनेशेन दिवाकरेण यदि वा खेशेतसालं तदा । भूयाभूपतिदर्शनं सबहुमानं लमलाभेशयोः । अन्योन्यं हितहक् तथा मुतसिलं वाभूपतोऽर्थागमो । वैरालोकनतश्विरेण यदि केंद्रेजगायपेन्दूद्भवम् ।। १ ।। टनेला वा मूर्यके साथ इशपेशका इत्तसाल हो तो राजदर्शन बहुमानके साय होगा और जो लग्नेश लाभेशकी परस्पर मित्रदृष्टि हो अथवा दोनोंका इत्तसाल हो तो राजासे अर्थका लाभ होगा, यदि दोनोंकी परस्पर वैरिदृष्टि हो तो बहुत कालमें राज- दर्शन होगा और जो केंद्रस्थिन लाभेशका चंद्रमा के साथ ॥ १ ॥ कबूलं स्थिरभे चिरान्नरपतेराप्तिश्चरे चंद्रमा ! वारकं द्वितनाबुपर्शवशतः स्याचामरेज्येऽवले ॥ आशाहानिस्थात्र सोजसि गुरौ केंद्रे निजोचे नृपा-1 लग्ना मापाटीकासहितः। पूर्णाशा विपदा स्वभे तु दलिता हद्दे त्वकेंद्रे लघुः॥२॥ कंबूलयोग स्थिर राशिपर हो तो राजासे बहुत कालमें लाभ होगा । यदि चंद्रमा चर राशिका हो तो एक बार राजदर्शन होगा। यदि द्विस्वभाव राशिका हो तो समी- पकी राशि क्शसे राजदर्शन कहे, यदि बृहस्पति निर्वल हो तो आशाकी हानि, यदि वृहस्पति वलवान होकर केंद्र में उचके हों तो राजाके यहांसे आशा पूरी होगी, यदि अपनी राशिके हों तौ चौथाई कम और अपने इहामें हो तो आधी और केंद्रवर्जित स्थानमें हो तो बहुत थोडी आशा सिद्धि होगी ॥ २ ॥ जयपराजयप्रश्ने विचारः। तनुसप्तदशोपगाः शुभाश्चेत्पुरनाथस्य जयाय चेत्कुजार्की । नवमे किल पृच्छकस्य नेष्टौ ज्ञासितेज्या इह तजयाय नूनम् ॥१॥ सप्तम, दशममें शुभ ग्रह हों तो पुरके राजाकी जय और जो मंगल, शनैश्चर नवम घरमें हों तो पूछनेवालेकी पराजय और जो नवम घरमें बुध, शुक्र, वृहस्पति हों तो पूछनेवालेके पुरके राजाकी जय होगी ॥ १ ॥ त्रिसुखसुतरिपुत्रीमृत्युगाः सत्वगाश्चेत्पुरनृपतिविजयदाः शेषगा यातृराज्ञः ॥ विजयकृत उतान्ये तु प्रभंगं दिशन्ति व्ययभवदशपापाश्चापि यातुर्भयाय ॥ २ ॥ ३।४।५।६।७।८ इन स्थानों में यदि शुभ ग्रह हों तो पुरके राजाको विजय देते हैं और जो शेष स्थानों में हो तो जानेवाले राजाको विजय करते है । पाप ग्रह जिसके घरोंमें हो उसका भंग करते हैं । १२ । ११ । १० में पाप ग्रह हो तो जानेवाले राजाको भय होती है ॥२॥ शुभानले केंद्रे यदि शुभदृशा सन्धिरथ च वपुर्लमेशेशावुदि- तबलिनौ पौरजयदौ ॥ तनौ नृक्षे सौम्या व्ययभवगताश्चा- पि नृपयोर्भवेत्संधिः पापैर्दितनुभगतैः पूर्णकलहः ॥३॥ यदि शुभ ग्रह पुरुषसज्ञक राशियोंपर केंद्रोंमें स्थित हों और उनको शुभ ग्रहही देखते हों तो दोनों में मिलाप हो जाता है अथवा लग्नेश और लग्नेशका स्वामी ग्रह उदय होकर बलवान् हो तो पुरके राजाको विजय देते है और जो लममें पुरुषसंज्ञक राशि हो और शुभ ग्रह १२ । ११ भवनमें हों तो दोनों राजाओंका मिलाप हो जाता . है और जो पाप ग्रह द्विस्वभाव राशियोंपर हों तो पूरी लडाई होती है ॥ ३ ॥ यदा स्त्रीस्त्रीशेशावुदितबलिनौ यायिजयदी यदा लमस्त्री- प्रश्नशिरोमणिः। शोर्मुतसिलमयुद्धं हितदृशा ॥ यदा दृष्टया हीन तनुमदप- मुत्सरिफमलं रणश्चेलमेशश्चरमदगृहे वीर्यरहितः॥४॥ यदि सप्तमेश और समप्तेशका स्वामी ग्रह उदित और वली हों तो यायी राजाको विजय देते हैं। यदि लग्नेश सप्तमेशका मित्रदृष्टि से इत्तसाल योग हो तो युद्ध नहीं होता और जो मित्रदृष्टिसे रहित लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल हो तो पूर्ण युद्ध हो और यदि लग्नेश चर राशिका होकर सप्तम गृहमें निर्बली हो तो ॥ ४ ॥ पुराधीशो वीर्योद्यमविरहितश्चेत्स्मरपतिश्चरे लग्नं यायी तदु- गतसुवीर्योद्यमबलः॥ स्थिरे लगे लोट पुरपतिरलं वीर्यसु. बलोद्यमी चैवं स्त्रीशो मदन उपरो वीर्यसहितः ॥५॥ पुरका राजा पराक्रम तथा उद्यमसे रहित जानना और यदि सप्तमेश चर राशिके लममें स्थित हो तो जानेवाला राजा वीर्य उद्यम वलसे रहित जानना और जो लगेश स्थिर लग्नमें स्थित हो तो पुरका राजा पूर्णवीर्य, सुन्दर, बल और उद्यमयुक्त जानना । इसी प्रकार सप्तम स्थानमें हो तो जानेवाला राजा वीर्ययुक्त जानना ॥ ५ ॥ कर्मेद तनौ स्थायिबलं सहायं तुर्ये स्मरे यायिबलं च तद्वत् ॥ चेदम्बरात् षट्रगृहेषु सौम्येंदुलमपाः पौरजयाय नूनम् ॥ ६ ॥ यदि दशमेश लग्नमें हो तो स्थायी राजाकी सेना सहाय करनेवाली और जो चतु- थेश सप्तपमें हो तो यापी राजाकी सेना सहाय करनेवाली है । यदि दशम स्थानसे लेकर छः घरोंमें शुभ ग्रह, चंद्रमा और लग्नेश हों तो पुरके राजाकी जय ॥ ६ ॥ चेच्छेपपट्टे विधुसप्तमेशसौम्यास्तदा यायिएतेर्जयाय ॥ भौमेन्दुमन्दार्कतमस्सु लमे त्रिभिश्चतुर्भिर्यदि वा प्रयायी ॥७॥ और जो शेष छः घरोंमें चंद्रमा, सप्तमेश, शुभ ग्रह हों तो यायी राजाकी विजय निश्चय होती है और यदि मंगल, चंद्रमा, शनि, सूर्य, राहु ये सव अथवा इनमेंसे तीन वा चार ग्रह लपमें हो तो यायी राजा ॥ ७ ॥ पौरं द्रुतं हन्ति मदे च पौरः प्रयायिनं चेगुजीवसौम्याः॥ लग्ने बलान्या यदि वेज्यशुको लग्ने पुरेड्यायिबलं निहन्ति।।८।। पुरस्थायीको मार देता है और जो ये पूर्वोक्त ग्रह सातवें घरमें हों तो पुरस्थायी राजा यायीको मार देता है। यदि शुक्र, वृहस्पति, बुध ये तीनों अथवा बृहस्पति शुक्र दोनों बलवान् होकर लग्नमें बैठे हों तो पुरस्थायी राजा यायी रानाकी सेनाको मार देता है ॥ ८॥ - भाषार्टीकासाहितः। सौम्येन्दुशुक्रामरपूजितानां सर्वसिभिर्वा स्मरगैर्बलाढ्यैः ॥ यायी द्रुतं स्थायिनमेव हन्यात्सुखांबरस्थैश्च शुभैर्हि संधिः ॥९॥ बुध, चंद्र, शुक्र, वृहस्पति ये सव अथवा इनमेंसे तीन ग्रह बलवान् होकर सातवें घरमें बैठे हों तो यायी राजा स्थायीको शीघ्रही मार देता है और जो चौथे दशवें घरमें शुभ ग्रह हो तो दोनोंमें मिलाप हो जाता है ॥ ९ ॥ तनौ च केत्वर्ककुजैः स्मरेंगेमंदेदुभिर्वात्र विपर्ययस्थैः ।। सद्धिःप्रवीगुरुभयोः प्रणाशो यदा तनौ चंद्रकुजेत्तसालः ॥१०॥ लममें केतु, सूर्य, मंगल और सातवें घरमें लमेश, शनैश्चर, चंद्रमा अथवा विपर्य- यस्थ हों अर्थात् लग्नमें लगेश, शनि, चंद्र और सातवें घरमें केतु, सूर्य, मंगल हों और शुभ ग्रह बलवान् हाँ तो दोनोंका नाश हो और यदि लग्नमें चंद्रमा, मंगलका इत्तसाल हो तो ॥१०॥ पौरस्य बंधो निधनं रणे वा स्मरेत्र योगे किल यायिमृत्युः ।। तदा तनौ रात्रिपती रविर्वा खलेत्तसाली दृढसंगराय ॥ ११ ॥ युद्धमें पुरस्थायी राजाका बंधन वा मरण हो और जो सातवें घरमें यह योग हो तो यायी राजाकी मृत्यु हो । यदि लग्नमें चंद्रमा वा सूर्यका पाप ग्रहके साथ इत्तसाल योग हो तो वडा प्रवल युद्ध हो ॥ ११ ॥ वके बलोने प्रबले त्ववके केंद्रे शनौ दैत्यसुते रणश्च ।। स्वः स्वतुंगे च धरासुताकौं चंद्रोऽपि खे यावदहो रणः स्यात् १२ और वक्री ग्रह निर्बली और अवक्री ग्रह बलवान् हो केंद्रमें शनि शुक्र हो तोभी युद्ध हो । यदि अपनी राशि वा उच्चके मंगल सूर्य हो और चंद्रमा दशवें हो तो जवतक दिन रहे तबतक युद्ध हो ॥ १२ ॥ केंद्रे स्थिरे भूमिसुते रणोऽल्पो ब्यंगे चरेऽतीव लघुः प्रदिष्टः ।। दिवाकरोपग्रहमुत्तसीलं स्यात्सैनिकानां मरणं च संधिः ॥ १३ ॥ केंद्र स्थिर राशिका मंगल हो तो अल्प युद्ध हो और सूर्यका उपग्रह केतु, राहुके साथ इत्तसाल हो तो योद्धाओंका मरण होनेके बाद मिलाप हो जावे ॥ १३ ॥ लमे स्थिरे स्वोच्चभगैलिष्ठः सद्भिविपापैश्च शुभे विलमे ॥ शुभेत्तसाले हिमगौ रणश्चेदवाप्तिकोशौ शुभदृष्टयुक्तौ ।। १४ ॥ लग्ने स्थिर हो तथा शुभ ग्रह अपनी उच्च राशिके होकर बलवान् हो, पाप प्रश्नशिरोमणिः। ग्रहोंसे रहित हों, शुभ ग्रह लग्नमें हो, चंद्रमाका शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो युद्ध होवे | यदि ग्यारहवां, दूसरा घर शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हो तो ॥ १४ ॥ पौरस्य सेनोपचयश्च रन्धे युते शुभैदृष्टयुते च यातुः ।। लमस्वकर्मायगतैश्च सौम्यैः पौरस्य नूनं प्रबलः सहायी ॥१५॥ पुरके राजाकी सेनाका बल बढ़ता है और आठवां, पांचवां घर शुभ ग्रहोंसे दृष्ट वा युक्त हो तो यायी राजाकी सेनाका वल वढता है । लग्न, द्वितीय, दशम, एकादश घरोंमें शुभ ग्रह हों तो पुरस्थायी राजाका सहायक बलवान् होता है ॥ १५ ॥ तनुपे मृतौ मृतिपमुत्तसिले नगराधिपस्य च धने स्मरपे । धनपेत्तसालिनि परस्य मृतिस्तनुपोऽत्यगश्वरगृहे प्रवलः ॥१६॥ लग्नेश आठवें स्थित होकर अष्टमेशके साथ इत्तसाल करता हो तो नगरके राजाकी मृत्यु हो और जो.सप्तमेश दूसरे घरमें स्थित होकर धनेशके साथ इत्तसाल करता हो तो यायी राजाकी मृत्यु हो और नग्नेश वलवान् होकर वारहवें घरमें चरराशिगत हो तो ॥ १६ ॥ पुरपो विनश्यति विजित्य पुरा स्मरपो यदैवमितरः क्षयति ॥ तनुनाथसप्तमपमध्यगतः प्रबलः खगश्च निजवर्गनरात् ॥ १७ ॥ पुरका राजा मृत्युको प्राप्त होता है और यदि सप्तमेश बलवान् होकर वारहवें घरमें चरराशिगत हो तो यायी राजा पुरको जीतकर मृत्युको प्राप्त होता है । लमेश और सप्तमेशके मध्य में जो कोई बलवान् ग्रह हो तो वह अपने वर्गके पुरुषद्वारा ॥ १७॥ नृपयोश्च संधिकदिनो नृपतेर्विधुरत्र कंचुकिन इन्दुभवः ॥ बुधलेखतोऽप्यवनिज्यो नृपतो भृगुजः स्त्रियाः प्रवरतश्च गुहः १८ दोनो राजाओंमें संधि करा देता है अर्थात् जो सूर्य मध्यमें हो तो राजासे, चंद्रमा हो तो कंचुकी ( अन्तःपुरपाल ) से, बुध हो तो पंडित चतुर पुरुषके लेखसे, मंगल हो तो राजासे, शुक्र हा तो स्त्रीसे, राहु हो तो प्रवरसे ॥ १८ ॥ जरिस्त्रियाः शनिरथांगपतिर्वपुषि स्मरेशकृतमुत्तसिलः ॥ तदु यायिराड् भवति संधिकरो मदनेऽपि वा खसुखयोस्त्वपरः १९ शनि हो तो वृद्ध स्त्रीसे सन्धिप्रवन्ध हो । यदि लग्नमें स्थित होकर सप्तमेशके साय इत्तसाल करता हो तो यायी राजा संधि कर लेता है । यदि लग्रेस
भाषाटीकासहितः।
सातवें, दशवें, चौथे घरमें स्थित होकर सप्तमेशके साथ इत्तसाल करता हो तो स्थायी
राजा संधि कर लेता है ॥ १९॥
समता दयोरिह खले मदने सबलेंऽत्यगे च पुरपो हि धनम् ॥
अपराय यच्छति विलोममतः किल यायिपः पुरमवाप्य पुनः॥२०॥
यदि सातवें घरमें पाप ग्रह हो तो दोनों राजाओंमें समता हो जाती है । यदि
बलवान् पाप ग्रह वारहवें घरमें हो तो पुरका राजा यायीको धन देता है और इससे
विलोम हो अर्थात् छठे घरमें बलवान् पाप ग्रह हो तो यायी राजापुरमें पहुंचकर॥२०॥
प्रददाति नागरनृपाय खगः प्रबलोऽत्र यस्य फलदो न परः ।।
व्ययगेंगपे पुरपतिर्मदपेरिगते परश्च हि पलायनकृत् ।। २१ ॥
नगरके राजाको धन देता है। उक्त स्थानमें जिसका जो ग्रह बलवान हो वहही
ग्रह फलदायक होता है और अन्य नहीं । लग्नेश बारहवें हो तो पुरका राजा और
सप्तमेश छठे हो तो यायी राजा भाग जाता है ॥ २१ ॥
अथ चारपश्ने विचारः
सूर्येत्तसाले विधुजे सुगुप्ताश्चाराः स्मृता भूमिसुतेशराफात् ।।
ग्रहाः शशांकन खलेन युक्तास्तदान्यवेषाः प्रचरन्ति चाराः॥१॥
चंद्रमाका सूर्यके साथ इत्तसाल हो तो चारपुरुष (मुखविर ) छिपे हुए हैं और
चंद्रमाका मंगलके साथ इशराफ योग हो और ग्रह चंद्रमा पाप ग्रहोंसे युक्त हों तो
चारपुरुष अन्यके वेषमें विचरते हैं ऐसा कहे ॥१॥
दिग्विजयप्रश्ने विचारः।
सिते तनौ सुते गुरौ सुखे बुधेत्रये रवौ॥
परैः खगैर्भवे नृपो विजित्य चैत्यरीन् द्रुतम् ॥ २॥
लगमें शुक्र, पांचवें वृहस्पति, चौथे बुध, तीसरे सूर्य, शेष ग्रह ग्यारहवे हों तो राजा
शीघ्रही वैरियोंको जीतकर स्थानपर आ जाता है ॥ २॥
तनौ कुजार्की च गुरुस्तनूजे लाभेऽथ खे वित्सितयो रविः खे ।
प्रष्टुर्जयः संगरतोऽत्र योगे सितेऽष्टमे द्राग्वशमेति शत्रुः ॥ ३ ॥
लममे मंगल, शनि, पांचवें वृहस्पति, ग्यारहवें बुध, दश शुक्र वा सूर्य हो तो पूंछ-
नेवालेकी युद्ध करनेसे विजय होती है । इसी योगमें जो शुक्र आठवें हो तो शत्रु
शीघ्रही वशमें आ जाता है ॥ ३ ॥
५० प्रश्नशिरोमणिः। शशिनि कर्मणि लमगते गुरौ रिपुगते तरणौ जयलब्धयः॥ उदयिवैरिगुरौ भूगुजेऽष्टमे शशिनि वा तरणौ जयलब्धयः ॥४॥ चंद्रमा दशवें, बृहस्पति लयमें, सूर्य छठे होवे तो जयप्राप्ति होती है । देवताओं के वैरियोंके गुरु शुक्र वा चंद्रमा, सूर्य आठवें हों तो जयप्राप्ति होती है ॥ ४ ॥ खौ भवेऽम्बरे कुजे त्रये शनौ विधौ रिपौ । तनौ परेषु पृच्छको जयार्थलाभवान् भवेत् ॥ ५॥ सूर्य ग्यारहवें, मंगल दशवें, शनि तीसरे, चंद्रमा छठे, शेष ग्रह लग्नमें हो तो पूंछ- नेवालेको जय तथा द्रव्यका लाभ होता है ॥ ५॥ आराकौं प्रबलिगुहो भवे सितज्ञौ लमे श्रीजयसुखालावाँस्तदा स्थात् ॥ शुक्रेऽस्ते शशिनि मृतौ च केंद्रभागे तुर्येशे भवति जयद्धिसिद्धिलाभः ॥ ६॥ मंगल, सूर्य और बलवान् राहु ग्यारहवें, शुक्र बुध लग्नमें हों तो पूछनेवालेको लक्ष्मी, जय, सुखका लाभ होता है । शुक्र सातवें, चंद्रमा आठवें, चतुर्थेश केंद्र हो तो जय और ऋद्धि सिद्धिका लाभ होता है ॥ ६ ॥ वपुषीज्यशुक्रविधुजैस्त्रितये शशिभौमभानुभिरलं विजयः॥ तनुगे गुरौ दशमगे तरणौ मदने विधौ भुवि बुधेऽर्थजयौ ॥ ७ ॥ लग्नमें बृहस्पति, बुध, शुक्र और तीसरे चंद्रमा, मंगल, सूर्य हों तो पूर्ण विजय होती है। लग्नमें बृहस्पति, दशवें सूर्य, सातवें चंद्र, चौथे बुध हो तो अर्थ और जयका लाभ होता है ॥ ७ ॥ पापैर्भवांबरगतैर्वपुषीज्यशुक्रौ युद्धे जयाय यदि जीवसितौ विलमे ॥ सूर्ये चरे रिपुग्रहे बलिनोः कुजाक्योंविच्छुकयो- wयगृहे विजयाप्तिलामः ॥ ८॥ पाप ग्रह ग्यारहवें दशवें, बृहस्पति, शुक्र लग्नमें हो तो युद्धमें विजय होती है । यदि बृहस्पति, शुक्र लग्नमें, सूर्य चर राशिके हों, छठे घरमें वली होकर मंगल शनैश्वर, वार- हवें बुध शुक्र हों तो विजय और द्रव्यका लाभ हो ॥ ८ ॥ तनौ गुरौ भास्वति लाभसंस्थे मंदे तृतीये च कुजे रिपुस्थे । चंद्रे सुखस्थे दशमे भृगौ च बुधेऽपि खे प्रष्टुरलं जयः स्यात् ।। ९॥ - भाषाटीकासहितः । ५१ लममें बृहस्पति, ग्यारहवें सूर्य, तीसरे शनि, छठे मंगल, चौथे चंद्रमा, दश शुक्र तथा बुध हों तो पूछनेवालेकी परिपूर्ण जय होती है ॥९॥ जीवे तनौ स्मरविधौ बुधशुक्रतः खे तुर्येऽथवा व्यरिभवेषुख- लेषु तद्वत् ॥ खे शीतगौ भृगुविदोः सुखपुत्रयोःखे तुर्येऽथवा व्यरिभवेषु खलैर्जयःस्यात् ॥ १० ॥ बृहस्पति लममें, चंद्रमा सातवें अथवा बुध शुक्रसे दशवें वा चौथे हों तथा ३।६। ११ वें पाप ग्रह हों तोभी पूर्ण जय होती है । चन्द्रमा दशवें, शुक्र वुध चौथे, पांचवें अथवा दशवे, चौथे हों और पाप ग्रह ३ । ६ । ११ में हो तो विजय होती है ।।१०।। खे शीतगौ भृगुविदोः सुखपुत्रयोः षष्ठेऽर्के गुरौ वपुषि चारिभवे कुजायाः ॥ प्रष्टुर्जयो यदि गुहः प्रथमे शनिः खेऽकारौ सुखे बुधसितौ विजयस्वराज्यम् ॥ लमे सितेऽम्बुनि बुधो मदने सुरे- ज्ये भौमे भवे त्रयशनौ जयवाहराज्यम् ॥ ११ ॥ चन्द्रमा दशवें, शुक्र बुध चौथे पांचवें, सूर्य छठे, बृहस्पति लममें, मंगल शनि छठे ग्यारहवें हों तो पूछनेवालेकी जय होती है । यदि राहु शनि लग्नमें, सूर्य मंगल दशवें, बुध शुक्र चौथे हों तो विजय, धन, राज्यकी प्राप्ति होती है । लग्नमें शुक्र, चौथे बुध, सातवें वृहस्पति, ग्यारहवें मंगल, तीसरे शनि हो तो जय, वाहन और राज्यका लाभ होता है ॥ ११ ॥ गुहो लमे स्वोच्चेऽतिरिपुगतयोर्मंदकुजयो स्वतुंगेऽके लाभे बुध. सिधुसितैः खे पतिजयः॥ वपु येन्दु शेच्छुभमुतसिले वित्त- सुखदौ प्रयातुर्वैलोम्यादतिभयकरौ तौ हरिकुलात् ।। १२ ।। उच्च । .,ह उनमें, शनि मंगल अनिशत्र क घर, उस पूर्य मात्र दुध चंद्र शुक्र दशव हो ता राजा जय होना हे श्री. लग्नश चंद्रमा शुभ ग्रहम इत्तमालमें हों तो जनघाले राजाको धन और सुख देते है और विलोम होनेमे अर्थात् लग्नेश चंद्रमाका पाप ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो शत्रुकुलसे अतिभय पहुँचता है ।। १२ ।। व्यधिकृति कुजे धनस्थे नृपपृष्ठबलस्य कष्टमत्र भवेत् ॥ वादानिलतो भीतिः सोरे चोरान्बुतोकेऽमिरणात् ॥ १३ ॥ अधिकारहीन मंगल दूसरे घरम हो तो राजाको पृष्ठरक्षक सेनाको कष्ट होता है
५२
प्रश्नशिरोमणिः ।
और दूसरे शनि हो तो विवाद और पवनसे, सूर्य हो तो अग्नि और युद्धसे
भय होता है ॥ १३ ॥
अधिकृतकुजे च कोशे नरमृत्युभयं धनेशनीचेऽस्ते ॥
यानं विफलं भंग यदि कुलचंद्रार्कयों गधर्मसुते ॥१४॥
यदि अधिकारयुक्त मंगल दूसरे हो तो मनुष्योंको मृत्युका भय हो और जो धनेश
नीच वा अस्तका हो तो राजाका जाना निष्फल तथा भंग होता है । यदि मंगल
चंद्र शनि लन, पंचम, नवममें हो तो ॥ १४ ॥
प्रष्टुभंगाय यदांगे मंदेन्दु कुजे क्षितौ मृत्युः ॥
यदि मंदारौ मृत्यौ सूर्यो लमे तदा रणे मृत्युः ॥१५॥
पूछनेवालेका भंग करते हैं। यदि लग्नमें शनि और चंद्र मंगलसे दृष्ट हो तो
हो यदि शनि मंगल आठवें सूर्य लग्नमें हो तो युद्धमें मृत्यु हो ॥ ॥ १५ ॥
अत्र व्ययमृत्युस्थे चंद्रे सूर्यान्विते रणे मृत्युः ।।
विधुबुधभौमा मदने यातुः पृष्ठरणे नाशः ॥ १६ ॥
और इसी योगमें बारहवें आठवें, चंद्रमा सूर्य हों तो युद्धमें मृत्यु हो और चंद्र
बुध मंगल सातवें हों तो जानेवाले राजाका पीछे युद्ध में नाश हो ॥ १६ ॥
यदारशुक्रौ वपुषोऽरिवृद्धिः क्षुधाभयं चेत्तनुचंद्रजीवौ ॥
मंदेक्षितौ स्यात्समरे प्रभंगो यदा खलाः पंचमलमसंस्थाः॥१७॥
यदि मंगल शुक्र लममें हो तो शत्रुओंकी वृद्धि और क्षुधासे भय हो और
यदि लग्नमें चंद्रमा बृहस्पति, शनैश्चरसे दृष्ट हों तो युद्धमे प्रभंग हो । यदि पाप ग्रह
पाचवें लममें स्थित हो तो ॥ १७॥
प्रष्ट रणे पुत्रमृतिर्यदास्ते मृत्यौ रविः शीतकरस्तनौ वा ।।
रिपोर्भयात्रासवधोग्रबंधा यदा खला द्वित्रिचतुष्टयस्थाः॥१८॥
युद्धमें पूछनेवाळेके पुत्रकी मृत्यु हो, यदि सूर्य चंद्रमा, मंगल सातवें, आठवें
वा लग्नमें हों तो शात्रुकी भयसे त्रास, वध, उग्र बंधन हो । यदि पाप ग्रह दूसरे,
तीसरे केंद्रमें ॥ १८ ॥
सौम्या विवीर्या हिमगुर्मृतिस्थो रणे प्रयातुर्वधबंधभीतिः॥
सद्भिर्बलिष्ठैः सुतधर्मकेंद्रेशनिष्टेऽपि योगे समवत्फलं स्यात् ॥१९॥
भाषाटीकासहितः । ५३ और शुभ ग्रह वीर्यहीन हों, चंद्रमा आठवें हो तो जानेवालेको वध वा बंधनकी भय हो । शुभ ग्रह बलवान होकर । ५।९।। ४ । ७।१० में बैठे हों तो अ. निष्ट योग होनेपरभी समवत्फल अर्थात् न बहुत अच्छा फल होता है ।। १९ ।। शीतांशौ मदगे रवौ तनुगते मंदारयोरष्टमे। सौम्ये भ्रातरि मंत्रिणा सह गृहीत्वा हन्यते भूपतिः ॥ सौम्याकौं तनुगौ स्मरे कुजविधू भंगः स्वदेशे यदा । धूने मंदकुजौ तनौ रविविधू युद्धे प्रभंगस्तथा ॥ २० ॥ चद्रमा सातवें, सूर्य लग्नमें शनि मंगल आठवें, शुभ ग्रह तीसरे हो तो राजा मंत्री- समेत पकडकर मारा जाता है । शुभ ग्रह और सूर्य लग्नमें, मंगल चंद्रमा सातवें हो तो अपने देशमें भंग हो । यदि सातवें शनि मंगल, लग्नमें सूर्य चंद्रमा हों तोभी युद्धमें भंग हो ।। २०॥ अर्काारैः स्मरायात्मजनवमगतैलमगे शीतभानौ। प्रष्टा शत्रु निहन्यात्सचिवपुरयुतं चेद् ज्ञशुक्रौ रिपुस्थौ । भानुम॒त्यो कुजेन्दू वपुषि ससचिवार्यक्षयोगेऽर्कमंदो। भौमेक्षाप्तौ त्वषेलिभिरिह शुभैाहिनीनाथनाशः॥ २१ ॥ सूर्य, शनि, मंगल ७।११ । ५ । ९ में हो. चंद्रमा लग्नमें हो तो पूछनेवाला शत्रुको पुर और मन्त्रीसमेत मार देता है । यदि बुध शुक्र छठे, सूर्य आठवें, मंगल चन्द्रमा लग्नमें, सूर्य शनि मन्त्रीसहित शत्रुकी राशिपर मंगलकी दृष्टिसे युक्त हों और सब शुभ ग्रह बलवान हों तो सेनापतिका नाश हो ॥ २१ ॥ यायिनां शुभाशुभप्रश्ने विचारः । चरोदये शुभाः शुभाय यायिना परत्र नो॥ स्थिरोदयेऽपि वा शुभं निजेशदृष्टियोगतः ॥१॥ चर लग्नमें शुभ ग्रह हों तो जानेवालेको शुभके लिये अन्यथा अशुभके लिये होते हैं और जो स्थिर लग्नमें निजेशसे दृष्ट हों तोभी शुभ फल होता है ।। १ ।। यातुनिवृत्तिप्रश्ने विचारः। सर्वाधिबलः खेटो यन्मितपदगो भवेत्समायातः॥ तन्मितमासैर्यातुर्विनिवृत्तिश्चात्र चरभागे ॥१॥ सबसे अधिक बळी ग्रह जौनसे घरमें हो उतनेही महीनों में जानेवाला आवेगा
६४
प्रश्नशिरोमणिः।
अथवा बलवान् ग्रह चर राशिके नवांशकमें हो तो पूर्वोक्त महीनोंमेंही ॥ १ ॥
स्थिरभागे विनिवृत्तिः सा द्विगुणा व्यंगभागगे त्रिगुणा ॥
यदि वा स्मरपतिबके पुनरावृत्तिः प्रयातुरुद्दिष्टा ॥२॥
यदि स्थिर राशिके नवांशकमें हो तो उससे दूने और द्विस्वभाव राशिके नवांशकमें
हो तो पूर्वोक्त माससंख्याके तिगुने महीनोंमें आवेगा अथवा जब कभी सप्तमेश वक्री
होगा उसी समय जानेवालेका लौटना होगा ॥ २॥
शत्रोरागमने श्रुते आगमनं भविष्यति न वेति प्रश्न विचारः ।
इन्दुःस्थिरे चेच तनौ चरोदयोऽर्यनागमस्य श्रवणेऽपि चागमः ॥
चरे विधुःस्याच्च तनौ स्थिरोदयो द्विषागमस्य श्रवणेऽपि नागमः १
यदि चंद्रमा स्थिर राशिका हो और लममें चर राशिका उदय हो तो शत्रुका अना-
गंमनभी सुना हो तथापि आवेगा और यदि चंद्रमा चर राशिका तथा लग्नमें स्थिर
राशि हो तो शत्रुका आगमनभी सुना गया हो परन्तु नहीं आवेगा ॥ १ ॥
भानुभानुजसितेन्दुभुवां चेदंगगश्चरगृहे खचरेन्द्रः ।।
आगमै रिपुनृपस्य विदध्यादक्रतोत्र न कदापि विदध्यात् ।।२।।
सूर्य. शनि, शुक्र, बुध इनमें से कोई एक ग्रह चर राशिका हो तो शत्रु राजाका
आगमन करता है, यदि वह ग्रह वक्री हो तो कदापि आगमन नहीं करता ॥२॥
स्थिरे तनौ जीवशनीक्षिते गमागमौ न योगेऽत्र त्रिपंचषष्ठगाः।।
खलारिपोः संगमदा इहैव चेचतुर्थगा वैरिपतेनिवृत्तये ॥ ३ ॥
स्थिर लग्न वृहस्पति शनिसे दृष्ट हो तो जाना आना नहीं होगा और इसी योगमें
तीसरे पांचवें छठे पाप ग्रह हों तो शत्रुका संगम करते हैं, तथा इसी योगमें चौथे
पाप ग्रह हों तो शत्रु राजाकी निवृत्ति करते अर्थात् लौटकर चला जाता है ॥ ३ ॥
चेद्धानुचंद्रौ हिबुके न चागमो रिपोः सुखास्ते च गुरुज्ञभः वाः ॥
दिडति तूर्णं यदि भानुशीतगू दिषोऽबुगौ जीवसितौ तदत्सरिः४
यदि सूर्य चंद्रमा चौथे हों तो शत्रुका आगमन नहीं होता और वृहस्पति, बुध,
शुक्र,
चौथे सातवें हों तो शत्रु शीघही आवेगा । यदि सूर्य चद्रमा छठे, वृहस्पति
शुक्र चौथे हों तो शत्रु आवेगा ॥ ४ ॥
हिमगुतिनौ स्थिरं वयुश्चेदपि दुरागमितो निवर्ततेजीः॥
वपुषि द्वितनुर्विधुश्चरे चनियतं चाईग्यो निवर्ततेपरः ॥ ५ ॥
भाषाटीकासहितः।
यदि चंद्रमा द्विस्वभाव राशिका और स्थिर लम हो तो बहुत दूर आया हुआभी
शत्रु लौट जावेगा और लग्नमें द्विस्वभाव राशि तथा चर राशिस्थ चंद्रमा हो तो शत्रु
आधे मार्गतक आकर लौट जावेगा ॥५॥
द्वितनौ हिमकृच्चरं च लमं बलयुग्मेन तदेति वैरिभूपः॥
जयतीह यदाखलेक्षणं स्यात् प्रतिभूपस्यबलातिरस्कृति-स्यात्
द्विस्वभाव राशिका चंद्रमा और लग चर हो तो शत्रु राजा दो सेना लेकर आवेगा
और जीतेगा । यदि लम चंद्रमाको पाप ग्रह देखते हों तोभी शत्रु राजाकी सेनामें
अपनी पराजय होगी॥६॥
मेषवृषसिंहेधनुषामेकतमेंगे चतुर्थे वा ।।
तत्काले विनिवृत्तियदि चरलग्ने रविश्व जीवो वा ॥ ७॥
मेष, वृष, सिंह, धनु इनमेंसे कोई एक राशि लग्नमें वा चौथे हो तो उसी समय
शत्रु
लौट जायगा । यदि चर लग्नमें सूर्य वा बृहस्पति हो तो शत्रु आवेगा ॥७॥
शत्रोरागमनं चेस्थिरलमे भास्करिगुर्वाऽपि ॥
नागमनं यदि तनुभाबंदोड्डुर्यन्मितैर्दिनैर्भवति ॥८॥
यदि स्थिर लग्नमें सूर्य वा बृहस्पति हो तो शत्रुका आगमन नहीं होगा । यदि
लग्नकी राशिसे चंद्रमाकी राशि जितनी संख्यापर हो तो उत्तनेही दिनोंमे शत्रुका
आगमन होगा ॥८॥
आगमनं स्याच्छत्रोर्यदि नहि मध्ये ग्रहः कश्चित् ।।
दितये यदि वा त्रितये जीवसितौ चेत्परागमो नूनम् ॥ ९ ॥
परन्तु लग्न चंद्रमाकी राशिक मध्यमें कोई ग्रह न हो तो और जो होगा तो आ-
वेगा। दूसरे वा तीसरे बृहस्पति शुक्र हों तो शत्रुका आगमन निश्चयही होगा ॥९॥
सुतेरिपौवा यदि पापिनोऽध्वतो रिपोनिवृत्त्यै यदि तूर्यगा खलाः ।।
पुरोपकण्ठोपगतोऽपि पीडितो निवर्तते चेत्सुतषष्ठयोः खलाः॥
पलायनायारिपतेर्यदा झपालिकुम्भकर्का भुवि वैरिधर्षणा ॥१०॥
यदि पांचवें वा छठे पाप ग्रह होवें तो शत्रु मार्गसे लौट जायगा और जो चौथे
पाप ग्रह हों तो पुरके समीप आया हुआभी पीडित होकर लौट जायगा। यदि
पाचवें छठे पाप ग्रह हों तो शत्रु राजा भाग जायगा और यदि मीन, वृश्चिक, कुभ,
कर्क चौथे हों तो शत्रुकी भय होगी ॥ १० ॥
५६ प्रश्नशिरोमणिः। अथ संघट्टचक्रम् । क्रियादिभिर्दादशभिस्त्रिकोणं संघट्टचक्र विलिखेत्सखेटम् ॥ तिर्यक्तथा सन्मुखवक्रवेधो मीनाजयोवृश्चिकमेषयोश्च ॥ १॥ मेषादि बारह राशियुक्त त्रिकोणसंघट्टचक्र लिखकर जो ग्रह जिस राशिपर हो उसको उसीपर धरे, तब तिरछा और सामनेका वक्र वेध कहाता है, जैसे मीन और मेषका, वृश्चिक और मेषका इसी प्रकार अन्य राशियोंकाभी चक्रमें समझ लेना चा- हिये और इसी प्रकार नक्षत्रसंघट्टचक्रभी विचारा जाता है जिसको आगे लिखेंगे ॥१॥ एवं परत्रापि नृपोद्भवक्षं चेत्पापविद्धं समरस्तदोगः ॥ अतोऽन्यथा सन्धिरथो यदृक्षं क्रूरैः प्रविद्धं सरणाभिलाषी||२|| यदि राजाकी जन्मराशि वा जन्मका नक्षत्र पाप ग्रहोंसे विद्ध हो तो उग्र युद्ध हो और जो उससे अन्यथा हो अर्थात् शुभ ग्रहोंसे विद्ध हो तो संधि हो जावे और जिसकी राशि वा नक्षत्र क्रूर ग्रहोंसे प्रविद्ध हो तो वहही युद्धाभिलाषी है ।। २ ॥ सौम्यैश्व सन्धीच्छुरयो विमित्रैर्वक्रातिचारस्तगतैर्न युद्धम् ।। वाल्पं भवेदेकतमेऽपि विद्धे यदा जनुर्भेऽर्ककुजा हि मंदा।।३।। जो शुभ ग्रहोंसे वेधित हों तो संधि चाहता है और यदि वक्र, अतिचार, अस्तगत, पाप शुभ ग्रह दोनोंसे वेधित हो तो युद्ध नहीं होगा । यदि एक राजाकी जन्मराशि वा नक्षत्र पाप ग्रहोंसे विद्ध हो और दूसरे राजाका न हो तो थोडा युद्ध होगा । यदि जन्मकी राशि वा नक्षत्रपर सूर्य, मंगल, केतु, शनैश्चर हों तो युद्ध देते हैं ॥ ३ ॥ युद्धप्रदाश्चेगुचंद्रचांद्रिविास्तु सन्धिर्यदि जन्मराशौ ।। स्वतुंगभर्वे सकला यदा स्त्रीमानार्थसौख्याय यदा च सर्वे ॥४॥ यदि शुक्र, चंद्र बुध, बृहस्पति जन्मकी राशिपर हों तो संधि हो जाती है। यदि समस्त ग्रह अपनी उच्च राशिके हों तो स्त्री, सन्मान, अर्थ, सौख्यादिकी प्राप्ति होती है और यदि सब ग्रह ॥ ४ ॥ नीचारिभस्थाः श्वपचारिभीतिक्लेशप्रदाश्चेजननेन्दुराशेः ॥ द्रेकाणभागे ह्यशुभेः प्रविद्धे युद्धं शुभैव्योमचरैश्च संधिः॥५॥ नीच वा शत्रुराशिके हों तो श्वपच और शत्रुकी तर्फसे क्लेश और भय देते हैं। यदि जन्म चंद्रराशिका द्रेष्काणभाग अशुभ ग्रहोंसे प्रविद्ध हो तो युद्ध और जो शुभ ग्रहोंसे प्रविद्ध हो तो सन्धि हो जाती है ॥५॥ .
५७ भाषाकासहितः । अथ राशिसंघट्टचक्रमः १२ ११ mm १० .. ८. अथ नक्षत्रसंघट्टचक्रम भ भ. कृ. रो- मृ आ पु पु. श्ले. म 66 उ पू वि ध श्र वि ऽभि ज- ज्ये म
प्रश्नशिरोमणिः।
जनुर्लग्नं यस्य प्रवलनिजभोच्चस्थपतिना प्रदृष्टं तस्याजी जय
इह विलोमे तु परथा॥ जनुधिष्ण्ये राहुःखलखबरयुक् पामर-
दृशा स्ययं वा यस्य स्याद्रजति समरे भंगमचिरात् ॥६॥
जिसकी जन्मलन अपनी उबराशिस्य स्वामी ग्रहसे दृष्ट हो तो उसी राजाशी
युद्धमें जय, यदि ऐसा न हो तो पराजय होती है। जिसकी जन्मराशि वा नक्षत्र-
पर राहु पाप ग्रहसे युक्त वा नीच दृष्टिसे दृष्ट हो तो युद्धमें शीनही उसका भंग
होता है ।। ६ ॥
यदाभिवृद्धया नृपजन्मराशौ दृष्टिः शुभस्यार्थसुखास्पदाप्तिम् ।।
पापस्य च क्लेशभयार्थनाशं ददाति मिश्रा हि फलं विमिश्रम् ॥७॥
यदि राजाकी जन्मराशिपर शुभ ग्रहकी पूर्ण दृष्टि हो तो द्रव्य, मुख, स्थान
आदिकी प्राप्ति और जो पाप ग्रहकी हो तो क्लेश, भय, अर्थनाग और यदि पाप शुभ
ग्रह दोनोंकी हो तो मिश्र फल होता है ॥ ७ ॥
प्रविद्धे खलैयुक्तदृष्टे वृषे मध्यदेशाधिपः पीच्यतेऽन्यागमन ।।
तदा चौरदुर्भिक्षभूपाभिवादानयैः पीज्यते च प्रजानो शुभैहि।।८।।
यदि वृष राशि पाप ग्रहोंसे सिद्ध वा युक्त वा दृष्ट हो तो मध्यदेशका राजा
अन्य राजाके आगमनसे पीडित होता है क्या प्रजाभी चोर, दुर्मिन, राजा, अनि,
विवाद और अनीतिसे पीडित होती है । यदि शुभ ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो
यह फल नहीं होता ।। ८॥
यावत्कुरुक्षेत्रकगर्गराज्यं प्रयागभूसंभलमत्र मध्यम् ॥
खलै युग्मे युतविद्धदृष्टे समागपश्चंपकगौडनाथः ॥ ९ ॥
जितना कुरक्षेत्र, गर्गराज्य, प्रयागकी भूमि तया संभलका देश उवना मध्य
देश कहता है ! यदि मिथुन पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो मगध, चंपक गौड
इन देशोंके राजा ।। ९॥
निपीड्यतेऽन्यागमतश्च लोकमहर्घरुग्दस्युभिरन्यथा नो ।
खलैः प्रविद्धक्षितयुक्तकके कलिंगचक्रांगतिलिंगभूपः ॥१०॥
अन्य राजाशी चढाईसे, तथा सब प्रजालोगभी मर्च, रोग, चोर, डा
आदिसे पीडित होते हैं। अन्यया शुभ होंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो यह फल नहीं
होता । यदि कर्क पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो कलिंग, चक्रांग, तिलिंगदेवरे
राजा लोग ॥ १०॥
भाषाटीकासहितः । निपीब्यते कोशलकादिभिर्जनो महर्घरोगैश्च शुभैरतोऽन्यथा॥ खलैः प्रविवेक्षितयुग्मृगाधिपेनिषादकर्णाटकविन्ध्यभूपतिः ११ कोशलदेशादिके राजाओंसे तथा प्रजाजन महर्घरोगादिकोंसे पीडित होते हैं और शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो यह फल नहीं होता । यदि सिंह पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो निषाद, कर्णाटक, विन्ध्याचल देशके राजालोग ॥ ११ ॥ निपीड्यते रुनिपुतोऽन्यथाशुभैः खलैश्च विद्धासहितक्षितावधूः ।। तदामहर्घारिरुजा निपीज्यते समालवश्चित्रनृपोऽन्यथा शुभैः ॥१२॥ रोग और शत्रु आदिसे पीडित होते हैं और जो शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो उक्त फल नहीं होता । यदि कन्या पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो महर्ष, शत्रु, रोगा- दिसे मालव और चित्रदेशके राजालोग पीडित होते हैं और शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो यह फल नहीं होता ॥ १२ ॥ प्रविद्धे खलैयुक्तदृष्टे तुलः मरूगुर्जरेट् पुष्करेट् पीड्यते च ॥ अदृष्टैश्च दंतावलैरत्र सौम्यैर्विलोमं खलैर्युक्तविद्धेक्षितेऽलौ ॥१३॥ यदि तुला पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो मारवाड, गुर्जर, पुष्कर देशोंके राजालोग अदृष्ट हाथियोंसे पावित होते हैं, याद शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो विलोम समझना चाहिये अर्थात् शुभ फल होता है। यदि वृश्चिक पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो ॥ १३ ॥ महर्घारिरागैर्वितस्ताख्यसिंधुक्षमाशोभतीट् पीड्यतेऽन्यैर्विलोमम् ।। प्रविद्धे खलैर्युक्तदृष्टे च चापे खुरासांतुरकेट महर्धारिरोगैः ॥१४॥ 'महर्ष, शत्रु, रोगादिसे वितस्ता और सिंधुकी पृथ्वीका राजा तथा गोमती- नदीका ईश्वर पीडित होता है और जो शुभ ग्रहोंसे विद्ध युक्त हो तो विलोम अर्थात् शुभ फल होता है । यदि धनु पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो खुरासान, तुरकि- स्तान देशके राजालोग महर्ष, शत्रु, रोगादि ॥ १४ ॥ परैः पीड्यतेऽन्यैः शुभं विद्धदृष्टान्विते पामरैरत्र नकेऽरिभूपात् ॥ सकाश्मीरजालंधरेट् मध्यपालस्तथापीब्यतेऽन्यैश्चसौख्यार्थलाभः१५ "तथा अन्य राजाओंसे पीडित होते हैं । शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो शुभ फल होता है । यदि मकर पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो शत्रु राजासे कासीर, नालधर, मध्यदेशके राजालोग पीडित होते हैं और शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो सौख्य अर्थका लाभ होता है।-१५ ॥
भश्नशिरोमणिः। कुंभे खलैविद्धयुतेक्षिते स्यात्कुलूत्तकेदारखेसोत्तरेशान् ।। अरातिरागैस्तपनं हि सौम्यैः सुखार्थवृद्धिश्च खलै पविद्ध। यदि कुंभ पाप ग्रहोसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो कुलत्त, केदार, खस, उत्तर दे- शोंके राजा लोगोंको शत्रुओं तथा रोगोंसे ताप पहुंचता है, शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो मुख और अर्थकी वृद्धि होती है ॥ १६ ॥ मीने च दृष्टे सहिते हिमाद्विनिपीड्यतेऽन्यैश्च समृद्धिमेतिना मेषे खलैर्विद्धयुतेक्षिते वै नेपालगंगातटतीरभुक्तीदः ॥१७॥ यदि मीन पाप-ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्ट हो तो हिमालयका राजा पीडित होता है। शुभ ग्रहोंसें विद्ध हो तो समृद्धिको माप्त होता है। यदि मेष पाप ग्रहोंसे विद्ध युक्त दृष्टाहो तो नेपाल तथा गंगातटके समीप देशके राजालोग ॥ १७ ॥ प्रपीड्यतेऽलं सरयूपसंस्थितैः शुभैः समर्थिधनैः प्रवर्द्धतेः ॥ यद्राशिवेधी खलयुक् तमोऽथवा शनिर्हि तद्देशनृपादिनाशकमाथा 'सरयूनदीके राजाके आगमनसे पीडित होते हैं और शुभ ग्रहोंसे विद्धादि हो तो समर्ष, अर्थ और धनसे वृद्धि होती है । जिसकी राशिको वेधित करनेवाला राहु वाशनि पाप ग्रहसे युक्त हो तो उसी देशके राजादिका नाश करता है ।। १८॥ चारातिवादविजः कुजश्व केतुर्गतिस्पर्शनदर्शनाच ॥ उल्काभिघाताद्रहणाद्रवींदोश्वारात्तम पीड्यतीह धिष्ण्ये ॥१९॥ चारका अति और वक्र होनेसे शनि, मंगल, केतु और गतिका स्पर्शन दर्शन होनेसे, सूर्य चंद्रमाका ग्रहण होनेसे, राहु कृत्तिका नक्षत्र वा मेषके क्रमसे 'अपने चार- द्वारा नक्षत्र वा राशिको पीडित करता है ॥ १९ ॥ कृशानुधिष्ण्याक्रियतोऽथवापि क्रूरग्रहाणामुडुपीडनेन ॥ क्षत्रस्य भंगःखलु मध्यदेशात्खण्डस्य च दादशमे विभागे ॥२०॥ क्रूर ग्रहकी नक्षत्र वा राशिपीडासे मध्यदेशसे किसी खंडके वारहवें हिस्से क्षत्रभंग होता है ॥२०॥ 'अथ कोटचक्रम्॥ त्रिनाडिचक्रे चतुरसआयते शैवीक्रमाकोटभतोऽन्तरान्यसेत् ॥ बहिश्व कोटेतरमध्ययोस्ततो विनिर्गमोऽभ्यन्तरकोटबाह्यतः।।१ -तीन नाडीका चौकोर बडा चक्र लिखे उसके भीतर ईशान दिशामें कोटका भाषाटीकासहितः । नक्षत्र घरके भीतर बाहिर नक्षत्रों को इस क्रमसे स्थापित करे कि कोटके भीतरसे वा. हिरी तर्फको विनिर्गम और कोटको बाहिरी तर्फसे मध्यभागमें प्रवेश इस रीतिस लिखना चाहिये ॥१॥ अथ कोटचक्रम् । बाह्य आलं भू •रो प्राकार. पु कोटस्य बाम k मृ मध्य कोटये पु भागः आ --- भाग 7 मध्य चि -F .- में मध्यभागी खा " वि Baba है प्राकार भाग. 4 कोट्रस्य है : वाय P Elle का - सार इति क्रमादत्र.तुवैत्रिणो यदा सुरेज्यभौमज्ञसिताः पुरा क्रमान। प्रभंगदा स्युर्जलदिक्क्रमादिम तु-रक्षका वक्रिण एव संततम्।।शा याद इसमें बृहस्पति, मंगल, बुध और शुक्र वक्री हों तो क्रमसे पूर्वादि दिशा- मोमें भंग देते हैं, तथा पश्चिमादि-दिशाओंमें-निरन्तर रक्षा करते हैं ॥ २॥ यदा रविदयुतो न भंगदाः स्मृता इमे वेष्टकभूपतिर्यदा ॥ प्रवेशभेसंगरमारभेत्तदा जयी भवेनिर्गमभे च तत्परम् ॥६॥ यदि सूर्येश नियुक्त हो तो पूर्वोक्त वक्री-ग्रह भंग नहीं देते यदि इच्छा करने- माग राजा प्रवेशके नक्षत्रमें युद्ध प्रारम्भ करे चोविजयी और निर्गम नक्षत्र में करे तो -प्रसका-शत्रु-विजयी होता है.॥३॥ अन्तः सौम्या बहिःकरा यायिनो भंगनाशदा।। परथा दुर्गभंगाय पापाश्चैदाकोटके ॥ ४ ॥ मध्यभागमें शुभ ग्रह और बाह्यभागमें क्रूर ग्रह हो तो यायी राजाका भंग और . .
प्रश्नशिरोमाणः। नाश करते हैं । यदि अन्य प्रकारसे हो तो किलेका भंग करते हैं। यदि पाप ग्रह कोटके बाहिर ॥ ४॥ अन्तः शुभास्तदा खण्डो दुर्गभंगो न जायते ॥ बाह्यकोटे शुभाः पापा मध्ये दद्यात्पुरेद गढम् ।। ५॥ और शुभ ग्रह भीतर हों तो दुर्ग अखण्ड रहता है, भंग नहीं होता । यदि शुभ ग्रह कोटके बाहिर और पाप ग्रह भीतर हो तो पुरेश गढको दे देता है ॥ ५ ॥ यदा कोटे शुभाः पापा बहिरन्तर्दयोः क्षयः ॥ बाह्ये मध्ये खलाः कोटे तदा खंडरणो समौ ।।६।। यदि कोटमें बाहिर भीतर शुभ और पाप ग्रह स्थित हों तो दोनों राजाओंका नाश होता है। यदि कोटके वाहिर भीतर केवल पाप ग्रह हों तो अखंड युद्ध हो परन्तु दोनों राजासमान रहते हैं, न कोई जीतता है न हारता है ॥ ६॥ बहिरन्तरा शुभखला हि यदा नृपसंधये यदि शुभाः सबलाः॥ जयदाः खलाअशुभदा विमिश्रिताः खचरा विमिश्रितफला निरन्तराः॥७॥ यदि कोटमें चाहिर भीतर शुभ पाप ग्रह हों तो राजाओंमें सन्धि हो जाती है। यदि शुभ ग्रह बलवान हों तो जयदायक और अशुभ पाप ग्रह बलवान् हों तो अशुभ- दायक, यदि मिले झुले पाप ग्रह हों तो मिश्रफलदायक होते हैं ॥ ७॥ मध्ये वक्रिखला दुर्गेट् स्वयं नश्यति वै तदा ।। दुर्गमे वकिपापाः स्युः स्वयं दुर्गेद पलायते ॥ ८ ॥ यदि मध्य भागमें वक्री पाप ग्रह हों तो दुर्गेश स्वयंही भाग जाता है । यदि कोटके नक्षत्रपर वक्री पाप ग्रह हों तो दुर्गेश स्वयही भाग जाता है ।। ८ ।। रखौ बन्धशोषः कुजे च प्रदाहः शनौ मृत्युयोगः स्वभेदश्च राहौ।। ध्वजेऽन्तर्विषंस्थाच सर्वे चमध्ये तदा दुर्गभंगो यदेज्येन्तरास्यात् ।। जो सूर्य हों तो किसी प्रकारसे बंधनसे दुःख हो, मंगल हो तो अतिदाह, शनि हो तो मृत्युयोग, राहु हो तो अपना भेदन, केतु हो तो भीतर विषदान और जो समस्त पाप ग्रह मध्यमें हो तो दुर्गभंग हो । यदि वृहस्पति मध्यमें हो तो ॥ ९ ॥ प्रभूतं समजलं स्यात्सितोजस्तथेन्दुः ससौम्यस्तथा सर्वसौम्यः ।। जयो दुर्गपस्याथ चेदेककोऽपिखलो मध्यगो बाह्य कोटे च सौम्या: १०
भाषाटीकासहितः।
बहुत समर्घ तथा जल होता है । यदि शुक्र, बुध, शुभग्रहयुक्त चंद्रमा क्या
संब शुभ ग्रह हों तो दुर्गपतिकी जय होती है । यदि अकेलाही कोई पाप ग्रह कोटेके
मध्यमें और शुभ ग्रह बाह्य कोटमें हों तो ॥ १० ॥
तदा दुर्गपो द्राक् त्यजेदेव दुर्ग यदा मंदयानाः स्वभोचादिसौम्याः॥
स्थिरखें विपापाःप्रवीर्याश्च मध्ये जयो दुर्गिणश्वेदहिस्ते परस्य ॥११॥
दुर्गका मालिक शीघ्रही किलेको छोड जाता है । यदि कोटके मध्यमें मंदगति
अपनी राशिके उच्चादिगत पाप ग्रहोंसे रहित बलवान् शुभ ग्रह स्थिर राशि वा नक्षत्र-
पर स्थित हों तो किलेके मालिककी और जो बाह्य भागमें हों तो दूसरे शत्रु
राजाकी जय होती है ॥ ११॥
चेदन्तरं विषममल्पबलः सहायै नः पुरेश इह यावदथोशुभः
स्यात् ॥ तावदली गढपतिश्च यदैव पापाआयान्ति नूनमिह
पौरभयं तदा स्यात् ।। १२॥
यदि अन्तर विषम हो तो पुरेश अल्पवली और सहायहीन होता है और जब-
तक कोटके मध्यमें शुभ ग्रह रहता है तबतक गढपति वली और जव पाप ग्रह आ जाते
हैं तो निश्चयही पुरपति राजाको भय होता है ॥ १२ ॥
इह कृतिकादित्वमुपलक्षकं तत पुरभादिक्रम उचितः॥
इस चक्रमें कृत्तिकादि नक्षत्रोंका लेख तो उपलक्षकमात्र है, किन्तु प्रथम पुरके
नक्षत्रक्रमसे लिखना चाहिये।
अथ सर्वतोभद्रचक्रम् ।
दशोर्च दश तिर्यक् च रेखालोक्यदीपके ॥
अकारादिस्वराँस्तत्र कोष्ठेऽथेशीक्रमाल्लिखेत् ॥ १॥
(त्रैलोक्यदीपक ) सर्वतोभद्रमें दश खडी और दश तिरछी रेखा खींचे, तहा
कोठोंमें ईशानदिशाके क्रमसे ॥१॥
सृष्टिमार्गेण नियतं शोडशैवं चतुर्झमम् ॥
पूर्वादितः कृत्तिकातः सप्त सप्त च तारकाः ॥२॥
सृष्टिमार्ग करके चार घुमाव पूर्वक सोलह स्वरोंको लिखे, पूर्वादि दिशाओंमें
कृत्तिकासे लेकर सात सात नक्षत्र स्थापित करे यह पहला घुमाव है ॥ २ ॥
अवकहडाः पूर्वस्यामटपरता दक्षिणे च नयभजखाः॥
पश्चिमदिशि गसदचला उतरदिक्स्थाः परिजेयाः॥ ३ ॥
Ut
प्रश्नशिरोमणिः।
अवकहडा पूर्वमें, अटपरत दक्षिणमें, नयभजख पश्चिममें, गसदचल उत्तरमें यह
दूसरा धुमाव है ॥३॥
पूर्वादितो वृषाद्याः स्युः क्रमादेव त्रयस्रयः ।।
शेषेषु काठाकोष्ठेषु नंदाद्यास्तिथयः क्रमात् ॥ ४॥
पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसें.वृषको आदि लेकर तीन तीन राशि लिखे यह सी-
सरा घुमावा है और शेष दिशाओं कोठोंमें नंदादि तिथि क्रमसे लिखे यह चौथा
घुमावहै ॥४॥
वाराणां सप्तकं लेख्यं भौमाद्यं पूर्वदिक्क्रमात् ॥
शन्यर्कराहुकेत्वाराः पापा शेषाः शुभाः खगाः॥५॥
पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसे मंगलको आदि लेकर सात, चार स्थापित करे ।
शनि, सूर्य, राहु, केतु और मंगल ये पाप और शेष शुभ ग्रह कहाते हैं ॥ ५ ॥
सर्वतोभद्रचक्रम् ।
घडछ
अ
रो
मृ
आ
पू
श्ते
आ
क
ह
उ
ऊ
म
भ
ल
ल
अ
पू
ल
च
रे
१
ओ
औ
ट
उ
व
१२
रि
पू । म
प
ह
वणठ
पू
'१११ आ
अं
७
चि
र
त
श
-
९
१०
८
९
खा
ध
ऋ
य
न
वि
char
श्र
उ
पू, मू: ज्ये
बुधोऽपि क्रूरयुक् क्रूरश्चंद्रमाश्च कृशस्तथा ।
यत्र मे खचरस्तिष्ठेत्ततो वेधत्रयं भवेत् ॥ ६॥
खगेक्षणवशादत्र वामदक्षिणसन्मुखाः॥
शीघ्र वामोन्मुखी मध्ये ज्ञेया वक्रेच दक्षिणा ॥७॥
भाषाटीकासहितः। करयुक्त बुध तया का चंद्रमाभी क्रूर कहाता है, जिस नक्षत्रपर ग्रह स्थित हो वहाँसे उस ग्रहकी दृष्टिवशसे चाम, दक्षिण और सन्मुख ये तीन वेध होते हैं. शीघ्रगति ग्रहमें वाम और मध्यगति ग्रहमें सन्मुख और वक्रमें दक्षिणदृष्टि होती है ॥ ६ ॥७॥ भौमादिष्वथ सूर्येन्दुकेत्वहीना च दृक्त्रयम् ।। सदेव वक्रिणौ देयौ सूर्येन्दु शीघ्रगौ यतः॥८॥ मंगल आदि क्रूर ग्रहोंमें सूर्य, चंद्र, केतु और राहु इनकी तीनों दृष्टियां होती हैं, क्योंकि राहु केतु दोनों सदैव वक्री और सूर्य चंद्रमा शीघ्री रहते हैं ॥ ८ ॥ सूर्यान्मुक्ता उदीयन्ते शीघ्राः खेटा धने रखेः॥ तृतीये च समाः प्रोक्ताश्चतुर्थे मंदगामिनः ॥९॥ सूर्यसे मुक्त शीघ्र ग्रह सूर्यसे दूसरे घरमें उदय होते हैं, तीसरे समगति, चौथेमें मंदगामी ॥ ९॥ भानोः खेटात्पञ्चमे च वक्राश्चाष्टमसप्तमे ॥ अतिवकाः स्मृता धर्मदशके मार्गगामिनः॥१०॥ पांचवेंमें वक्री, सातवें आठवेंमें अतिवक्री, नौवें दशवे मार्गगामी ॥१०॥ लाभदादशके शीघ्रा यदा वक्रो भवेत्खगः॥ सौम्योतिसौम्यश्चोरोऽतिपापः शीघ्रःस्वभाववत् ॥ ११ ॥ ग्यारहवें चारहवें शीघ्री हो जाते है और सौम्य ग्रह जव वक्री होता है तब अतिसौम्य और पाप ग्रह वक्री होता है तो अतिपाप और शीघी स्वभावके तुल्य होता है ॥ ११ ॥ तुंगस्थानं तुंगभं स्यात्तस्मान्नीचं च सप्तमम् ।। नीचाबोचातुर्यभं यत्समं सोऽप्रशुभः खलः ॥ १२ ॥ उच्चस्थानकी उच्चराशि और उच्चसे सातवीं नीच और नीच तथा उच्चसे चौथी समराशि कहाती है । पाप ग्रहके साथ शुभभी पाप हो जाता है ॥ १२ ॥ ऊर्ध्वदृष्टी च सूर्यारौ बुधशुक्रौ च केकरौ ।। चंद्रज्यौ समदृष्टी च मंदराहू त्वधोदशौ ।। १३ ।। सूर्य मंगल ऊर्ध्वदृष्टिवाले, बुध शुक्र काणे, चंद्र वृहस्पति समदृष्टि और शनि राहु अघोष्टिवाले हैं ॥ १३॥ ९ न प्रश्नशिरोमणि ऊर्ध्वदृष्टिग्रहे कुर्यात्कुण्डली यन्त्रसाधनम् ॥ समे च साधयेपिण्ड रन्ध्रपातमधोहशि ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वदृष्टि ग्रह होवे तो कुण्डलीयन्त्र बनावे और समदृष्टि हो तो पिण्ड, अधोदृष्टि हो तो छिद्रपातयन्त्र बनावे ॥ १४ ॥ सुहृदोऽकॅन्दुभौमज्या ज्ञशुक्रशंनिराहवः ।। अन्योन्यं वेरिणो ह्यन्ये राहो सर्वे तु शत्रवः ।। १५ ॥ सूर्य, चंद्र, मंगल, बृहस्पति और बुध, शुक्र, शनि और राहु ये चार चार ग्रह आपसमें मित्र और अन्य ग्रहमें शत्रु एवं राहुके सब ग्रह शत्रु हैं ॥ १५ ॥ घडंछा रौद्रंगे वेधे षणठा हस्तगे तथा ।। घफढा पूर्वाषाढायां शझथा भाद्रउत्तरा ।। १६ ।। घर छ आदीके, ष ण ठ हस्तके, ध फ द पूर्वाषाढाके, शझ थ उत्तराभाद्र- पदाके वेधमें लिखने चाहिये ॥ १६ ॥ ववौ शसौ पखौ चैव जयो ङौ परस्परम् ॥ एकेन द्वितयं विद्धं सद्सदहवेधने ॥ १७ ॥ शुभ वा अशुभ ग्रहका वेध होनेपर व व, शं स, पख, ज य, इन दो दो वर्णो में एकका वेध होनेसे दूसरा विद्ध हो जाता है ॥ १७ ॥ अवर्णादिस्वरद्वन्दे ह्येकवेधे योय॑धः ॥ युक्तास्वरात्मकै वेधे त्वनुस्वारविसगैयोः॥१८॥ "अवर्णादि द्वंद्वस्वर (अ आ इ ई उ ऊ, ऋ ऋ. ल ल,) इनमें एकका वेध होनेपर दोनोंका वेध समझना चाहिये, युक्त स्वर ( ए ऐ ओ औ) इनके 'धमें अनुस्वार (अं) और विसगे (अ.) काभी वेध हो जाता है ॥ १४ घडछाःषणठाश्चैव धफढाः शझथास्तथा। एतत्रिक त्रिकं विद्ध विद्वैकपदभैः कमात् ॥ १९ ॥ नक्षत्र के प्रथम चरणादिक विद्ध होनेसे क्रमसे ये तीन तीन-वर्णभी विद्ध होते हैं, यथा नक्षत्रका प्रथम चरण विद्ध हो तो घ ङ छ, दूसरा विद्ध हो तो ष ण ठ, तीसरा विद हो तो ध फढ और चौथा विद्ध हो तो या अन्य विद्ध हो जाते हैं।। १९ ॥ भरण्यन्तपदस्थायी कृत्तिकाद्यांघ्रिगोऽपि वा।। वेधयेत्तु अउलुऊकारं पूर्णा तिथि तथा,॥ २०॥ . - -
भाषाटीकासहितः ।
यदि ग्रह भरणीके अंत और कृचिकाके आदि चरणको वेषता हो तो अउ
लु ऊ और पूर्ण तिथि इनकोभी वेधित करता है ॥ २० ॥
एवं कोणभयोर्मध्ये चान्त्यादिपदगें, खगें।
अस्वरादिचतुष्कस्य वेधः पूर्णतिथेस्तथा ॥ २१ ॥
इसी प्रकार दोनों कोणके दो.नक्षत्रोंके, अन्त्य आदि चरणपर स्थित ग्रह उन
दोनों. नक्षत्रोंके, मध्यस्थ अकारादि चार स्वर और पूर्णां तिथिको देषित
करता है ॥२१॥
एकादिपादवेधेन भीहानी' रुग् मृतिः क्रमात् ।।
धिष्ण्ये विधे भ्रमो वर्णे हानिर्व्याधिः स्वरे तिथौ ॥ २२ ॥
नक्षत्रके प्रथमादि चार चरणों के विद्ध होनेसे क्रमसे भय, हानि, रोग तथा
मृत्यु होती है, नक्षत्रवेध, भ्रम, वर्णमें हानि, स्वरमें व्याधि, तिथिमें ॥ २२ ॥
भयं राशौ परं विघ्नं पंचवेधे मृतिर्भवेत् ।।
उग्रस्यैकस्य वेधेन भीड़योंश्च व्रणो रणे ॥ २३ ॥
भय, राशिमें अतिविघ्न और जो पांचों वेध हों तो मृत्यु होती है। एक पाप
ग्रहका वेध होनेसे भय, दोका वेध होनेसे युद्ध में घाव ।। २३ ।।
खलत्रयव्यघाभृगश्चतु पापव्यधान्मृतिः॥
आधी वेळधे द्रव्यहानि मस्य रुक् शनेः ॥२४॥
तीनका वेध होनेसे भंग, चारका होनेसे मृत्यु होती है । सूर्यका. वेध हो तो.
व्याधि, मंगलका हो तो द्रव्यहानि, शनैश्वरका हों तो रोग ॥ २४ ॥
राहुकेत्वोमहाविघ्नं पुष्टेन्दोश्च शुभ फलम् ।।
क्षीणोन्दोरशुभं चाढ़ेबुद्धिर्जीवस्य वाञ्छितम् ॥२५॥
राहु केतुका हो तो महाविघ्न, पूर्ण चंद्रमाका हो तो शुभफल, क्षीण चंद्रमाका हो
तो अशुभ फल, बुधका हो तो बुद्धिद्धि बृहस्पतिका हो तो मनोरथ सिद्धि ॥ २५ ॥
रतिः शुक्रस्य वृद्धौं स्यात्पूर्ण स्वोचदंगे.फलम् ॥
त्रिकोणे चाष्टमे वाद्रौ समर्द्ध चाद्रिवद्रिपौ ।।.२६ ॥
शुक्रका हो रतिवृद्धि होती है । यदि ग्रह अपनी उच्चराशिका त्रिकोण (९. ५)
में हो तो पूर्ण फल होता है और आठवें वा सातवें हो तो,भळे प्रकार आधा फल
और छठे घरमें हो तो सातवें घरके' तुल्य फळ वर्णन करे। अर्थात बाधा
फलाकहे ॥२६॥
६८ प्रश्नशिरोमणिः। स्थानवेधसमायोगाद्यत्संख्यं जायते बलम् ॥ तत्तुल्यं वेधवस्तूनां फलं बुयादशंकितः ॥ २७ ॥ स्थानवेधके जोडनेसे जितना बल हो उतनाही वेधवस्तुओंका फल निःसंदेह कहे ॥ २७ ॥ वक्रे दिगुणमुच्चस्थे त्रिगुणं शीघ्र उक्तवत् ॥ नीचेऽद्धं च सदा निन्द्यो वेधः कार्येषु सत्सु च ॥२८॥ यदि वक्र ग्रह हो तो दूना, उच्चका हो तो तिगुना, शीघ्री हो तो पहिले को हुएके तुल्य, नीचका हो तो आधा फल बतावे और शुभ कार्योंमें वेध सदा निंदित है ॥ २८॥ रोगकाले वक्रिपापवेधे मृत्युश्च पापिनि ॥ शीघ्र रोगी भवेजय्यो वेधस्थाने भटे क्षतिः॥२९॥ रोगकालमें वक्री और पाप ग्रहका वेध होवे तो मृत्यु, शीघ्र पाप ग्रहका वेध होवे तो योद्धा, रोगी और यदि योद्धा वेधके स्थानमें हो तो क्षय होता है ॥ २९॥ कवौ प्रवेशनं युद्धे भंगः खंडो भवेद्ढे ॥ वामदक्षे सतोर्वेधो दुर्गहानिर्हि सन्मुखे ॥३०॥ यदि शुक्रका पाप ग्रहके साथ वेध हो तो युद्ध में प्रवेश, यदि शुभ ग्रहका पाप ग्रहके साथ वाम वेध हो तो युद्धमें भंग, जो दक्षिण वेध हो तो गढमें खंड और सामने वेध हो तो दुर्गहानि होती है ॥ ३० ॥ वृषादिराशित्रयभानुभोगादशाचतुष्क क्रमतोऽस्तमैंद्याः॥ ऐंद्रीयदास्तं समुपैति शैवी तथा फलावाच्यनलस्य दिक् च ॥३१ वृषादि तीन तीन राशियोंपर सूर्यका भोग होनेसे क्रमसे पूर्वादि चारों दिशा अस्तको प्राप्त होती है अर्थात् २ । ३ । ४ राशियोंमें पूर्व, ५। ६।७ में दक्षिण, ८।९।१० में पश्चिम और ११ । १२ । १ में उत्तर दिशा अस्त हो जाती है। पूर्व दिशा जब अस्त होती है तबही ईशान दिशा और जब दक्षिण दिशा अस्त होती है तभी आग्नेय दिशा अस्त होती है ॥ ३१ ॥ तद्वत्पतीची नितेर्दिशास्यात्तथोत्तरावायुदिशा तथा स्यात्।। भेऽस्ते रुजाहानिरिहाक्षरेच शोक-स्वरेविघ्नमलंच राशौ॥३२॥ एवं पश्चिम दिशा अस्त होती है तब नैऋत्य और उत्तर दिशा. अस्त होती है .. भाषारीकासहितः । तब वायव्य दिशाभी अस्त हो जाती है । नक्षत्र अस्त हो तो रोग, अक्षर हो तो हानि, स्वर हो तो शोक, राशि हो तो बहुत विन ॥ ३२ ॥ भयं तिथौ पञ्चसु मृत्युरेव यात्रां विवादं चरणं गृहस्य ।। दारं शुभं चाऽप्यपरं समस्तमस्तोन्मुखं नैव कदाविदध्यात्।।३।। तिथि हो तो भय, यदि पांचों अस्त हों तो मृत्यु होती है, यात्रा, विवाद, युद्ध, गृहका द्वार और सव शुभ कर्म अस्तके सामने नहीं करने चाहिये ॥ १३ ॥ यन्नामाद्यक्षरं ह्यस्तं सदैव निहतः सदा ।। पुष्टिर्धिष्ण्ये समुदिते लाभो वर्णे सुखं स्वरे ॥ ३४ ॥ जिसके नामका आदि अक्षर अस्त हो वह सदाही देवसे निहत रहता है, नक्षत्र उदय हो तो पुष्टि, वर्ण हो तो लाभ, स्वर हो तो सुख ॥ ३४ ॥ राशौ जयस्तिथावोजः स्थानाप्तिः पंचकोदये । प्रश्नेऽगं सत्फलं यच्च पापैर्विद्धं न सद्धि तत् ।। शुभैः शुभं समर्मभ्यं ज्ञेयमत्र पुरोक्तवत् ।। ३५॥ राशि हो तो जय, तिथि हो तो वल, पांचों उदय हो तो जयपाप्ति होती है। प्रश्नमें जो अंग शुभफलदायकभी हो यदि वह पाप ग्रहसे विद्ध हो तो शुभ नहीं होता, शुभ ग्रहोंसे विद्ध हो तो शुभ, सम ग्रहोंसे विद्ध हो तो मध्यम फल पाई. लेकी नाई समझना चाहिये ॥ ३५ ॥ भूरिकालात्मके वेधे यदा चंद्रो व्यये भवेत् ॥ तदा वेधफलं वाच्यं शुभाशुभमसंशयम् ॥ ३६ ॥ बहुत कालके वेधमें चंद्रमा जब कभी वारहवें घर होगा तवहीं वेधका शुभाशुभ फळ नि:संदेह जानना चाहिये ॥ ३६ ॥ क्रूरैरुभयतो विद्धं यस्य भं च स देशपः ॥ देशदुर्गगढस्थानपुरो नश्यति वस्तु च ॥३७॥ दोनों तर्फ क्रूर ग्रहोंसे जिसका नक्षत्र विद्ध हो वह देशपति, देश, गढ, स्थान, पुर और वस्तु नाश हो जाते हैं ॥ ३७॥ कृतिकादित्रयं मध्ये तथादित्रिकं त्रिकम् ॥ पूर्वादिक्रमतो लेख्यं तत्र वेधे हि तत्क्षयः ।। ३८॥ विकासे आदि लेकर वान नक्षत्र मध्यमें तथा आसे मेकर तीन तीन नहर - मिश्चशिरोमणिः। पूर्व आदि दिशाओंमें क्रमसें लिखे जहां वेध हो उसीका क्षय जाने ॥२८॥ अयोध्या मिथिला चंपा कौशांबी कौशिकी तथा।। अहिछत्रं गया विंध्यमंतर्वेदिश्च मेखला ।। ३९ ॥ कृत्तिकादि, तीन नक्षत्र विद्ध हो तो अयोध्या, मिथिला चंपा, कौशाम्बी को- शिकी, अहिच्छत्र, गया, विन्ध्याचल, अन्तदि, मेखला ॥ ३९॥ कान्यकुब्जः प्रयागश्च मध्यदेशोऽनिभत्रये ॥ विद्धे नश्यति तत्रापि यत्र वेधो भवेत्क्षयः ॥ ४० ॥ कान्यकुब्ज, प्रयाग, मध्यदेश नाशको प्राप्त होते है और जहां वेध, हो वहांभी क्षयाहोता है.॥४०॥ अमो पुष्ये च रेवत्यां नक्षत्रे च पुनर्वसौ ॥ विद्धे यथाक्रमं वेधो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु ॥४१॥ कृत्तिका, पुष्य, रेवती और पुनर्वसु ये नक्षत्र विद्ध हों तो यथाक्रमसे ब्राह्मणादि वों में दुःखादि उत्पन्न होते हैं ॥ ४२ ॥ तौल्यं भांडो रसो धान्यं वाहेमादिचतुष्पदम्।। यावत्पापव्यधस्तावत्सर्वं गच्छेन्महर्षताम् ।। ४२ ॥ जबतक पाप ग्रहका वेध रहता है तबतक हाथी. आदि चतुष्पद ये सब महर्ष ताको प्राप्त होते हैं ॥ ४२ ॥ क्रूरवेधसमायोगे यस्योपग्रहसंभवः॥ तस्या मृत्युनं संदेहो रोगिणो निर्बलस्य च ।। ४३ ॥ क्रूर ग्रहके वेधर्मे जिसः रोगी वा निर्वलता पुरुषके जन्मनक्षत्रपर उपग्रहयोगकी उत्पत्ति हो तो उस पुरुषकी निःसंदेह मृत्यु होती है ॥ ४३ ॥ सूर्यभात्पञ्चमाष्टाख्यमशुभं चैकविंशतः ॥ चतुष्कं जन्मभं चेत्स्यात्तदा भूयादुपग्रहः ॥१४॥ सूर्यके नक्षत्रसे:पांचवां, आठवां नक्षत्र अशुभ है तथा इक्कीससेः आगे चार २२।२३।२४।२५ बां यदि जन्मनक्षत्र हो तो उपग्रह दोष होता है।॥ ४५ ॥ अनिष्टंजनुर्भे प्रविद्धे दशः हि कर्मक्षयश्वाष्टमे स्यात्मभेदः ॥ धृतौ द्रव्यनाशस्त्रयोविंशतो. रुक् तथा. पंचविंशेऽतिदुःखं खलैः स्यात् ॥ १५॥ ܝ ܀ है भाषाटीकासहितः। यदि जन्मका नक्षत्र पाप ग्रहोंसे विद्ध हो तो कर्मनाश, वांगहो तो प्रमेद, १० वा हो तो द्रव्यनाश, २३ वा होतो रोग, २५ वा हो तो दुःख होता है ॥ ४५ ॥ तमोभतः पंचमगं नृपस्य भं पलायते राट् सचिवो -निहन्यते । भटक्षतश्चेदशमेऽवनीसुतः स्वपक्षतो-मृत्युमवापयान्नृपः॥ ४६॥ राहुक्के नक्षत्रसे राजाका पांचवां नक्षत्र होवे तो राजा युद्धसे भाग जाता तथा मंत्री मारा जाता है । योद्धाके नक्षत्रसे दशवे नक्षत्रपर मंगल हो तो राजा अपने पक्षसे मृत्युको प्राप्त होता है ॥ ४६॥ विद्धे राज्ञो ज्ञातिभे ज्ञातिनाशो'राजः स्याबंधनं देशमे च ॥ देशत्यागोनविंशे प्रवासश्चेदत्रैवोपग्रहो मृत्युहेतुः॥ १७ ॥ यदि राजाकी ज्ञातिके नक्षत्रपर मंगल हो तो जांतिका नाश और जो राजाके नक्षत्रपर हो तो राजाका बंधन, यदि देशके नक्षत्रपर हो तो देशत्याग, उन्नीसवें नक्ष- त्रपर हो तो यह उपग्रहमी-मृत्युका कारण है ॥ ४७, ॥ अथवा तुरङ्गराहुर्विचारणीयः । राहोर्भतः सप्तकमानने स्यात्स्कन्धे ततः सप्त तथोदरे च ॥ सप्तत्रिके सप्त यथा क्रमेण लिखेच्च योद्धक्षमु तत्रचिन्त्यम्॥४८॥ अथवा तुरंगराहु इस प्रकारसे विचारना चाहिये कि, राहुके नक्षत्रसे सात सात नक्षत्र मुख, स्कन्ध, उदर, कटिपर लिखे, इस प्रकारके चक्रमें योद्धाका जन्मनक्षत्र विचारे-कि-किस अंगपर आया है ॥ ४८ ॥ 'मृति के स्कन्धे भयमुदरदेशे हि विजयं । कटौ घातं स्यादै भवति यदि में योद्धजनिजम् ।। सजीवं मध्यत्वं यदि सशनि मूर्ध्वक्षतिमथो। सभौमं तद्धात सविधु मरणं चेधद्युतम् ॥ १९ ॥ हो तो मृत्यु, स्कंधपर भय, उदरपर विजय, कमरपर घात होता है । यदि तुरङ्गमुखास्थित योद्धाके जन्मनक्षत्रपर बृहस्पति -हो-तो-मध्यम फल शनि हो तो शिरमें घाव, मंगल हो तो घात, चंद्रमा हो तो मरण, बुध हो तो ॥ ४९ ॥ अभव्यं शुक्राब्यं रणविमुखतां केतुसहितं । रणे शस्त्रत्यागं सरवि.रिपुतामेव तनुते ॥ यदांसस्थं सेज्यं दिशति विजयं चेत्कवियुतं । यदि मुखपर प्रश्नशिरामाणिः। रणे शस्त्रत्यागं यदि सशनि भंगं सविधु तत् ।। ५०॥ तदा शस्त्रभ्रंशं सरवि रिपुवश्यं कुजयुतं । तनुच्छेदं विद्युक् स्खलनमु सकेत्वात्महननम् ॥ भमौदर्य सेज्यं दिशति विजयं चेत्कवियुतं । रिपोवॆमुख्यं तत्सशनि समतां सार्कमु जयम् ॥ ५१ ॥ ससौम्यं शूरत्वं सखलविधु चेद्धीतिमतुलां । सपुच्छं चेत्संधिं यदि रिपुमृति भौमसहितम् ।। कटिस्थं भं सेज्यं दिशति विजयं सेन्द्रपचयं । सशुक्र तत्साम्यं सशनि हि भयं सेन्दुतनयम् ॥ परं क्लेशं सारं मृतिमथ ससूर्य रिपुवशं । सकेतु श्रीहानिं समरविमुखत्वं च दिशति ॥ ५२ ॥ अकल्याण, शुक्र हो तो युद्धमें विमुखा, केतु हो तो युद्धमें शास्त्रत्याग और सूर्य हो तो शत्रुताको बढाते हैं । इसी प्रकार स्कन्ध, उदर तथा कटिस्थित नक्षत्रपर ग्रह- स्थितिका फल चक्रोंमें समझ लेना चाहिये ।। ५० ॥५१॥ ५२ ॥ स्कंधफलम् । सू चं म बु बृ श के शत्रुके वशमें होना युद्धमें श- शस्त्रभ्रंश शरीर छेदन स्खलन विजय स्त्रत्याग भंग आत्मघात उदरफलम् । सू चं मं बु श के 0. जय अतुल भय शु शत्रुकी वि शत्रुमृति | शूरता | विजय | मुखता | समता होनी कटिफलम् । संधि सू चं मं बु बृ शु श के शत्रुके वश होना अपचय मृत्यु परमक्लेश विजय समता भय श्रीहानि और युद्ध में विमुखता भाषाटीकासहितः। रखे त्तिथ्यकत्रिनखमितमिष्टर्भमथवा ।। त्रयोविंशं केतोप॑तिसमुचितोपग्रह इति ।। ५३ ॥ सूर्यके नक्षत्रसे १६।९।३।२० वा इष्ट नक्षत्र हो अथवा केतुका तेईसवां हो तो यह मृत्युका करनेवाला उपग्रह कहा है ।। ५३ ॥ सेनापतेः शुभाशुभज्ञानम् । राजा मंत्री च सेनानी कोटपालो यथाक्रमम् ॥ शनिः सूर्यस्तथा सोमो बुध एभ्यः फलं वदेत् ॥ ५४॥ राजा, मंत्री, सेनापति, कोटपाल क्रमसे शनि, सूर्य, चंद्र, बुध हैं इनसे शुभा- शुभ फल कहे ॥ ५४॥ शीघ्रगाश्चरराशिस्थाः पालयन्ति निजाश्चमूम् ।। शनौ नीचगते पौरा रखौ नीचगतेऽध्वगाः ॥ ५५॥ यदि शीघ्रगतिवाले ग्रह चरराशिस्थ हों तो अपने पुरुष और जो शनि नीचका हो तो पुरवासी लोग और यदि सूर्य नीचका हो तो रस्तागीर मनुष्य सेनाकी रक्षा करते हैं ॥ ५५ ॥ बंधनं वाहिसंयुक्ते मृत्युः शत्रुनिरीक्षिते ॥ सक्षतो रिपुसंयुक्ते परयुक्तो हि निर्भयः ।। ५६ ॥ शनि वा सूर्य राहुसे युक्त हो तो बंधन, शत्रुसे दृष्ट हो तो मृत्यु, शत्रुसे युक्त हो तो घाव और शुभग्रहयुक्त हो तो सेनापति निर्भय होता है ॥ ५६ ।। शीघ्रगा मित्रसंयुक्ता मित्रेणालोकिता यदि ॥ तदा संधि विजानीयात्सेनयोरुभयोरपि ॥ ५७ ॥ यदि शीघ्रगति ग्रह मित्र ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तो दोनों सेनाओंमें सन्धि हो जाती है ॥ ५७ ॥ अबलांशगते चंद्रे स्त्रीखेटपविलोकिते ॥ अबलसंगते वापि स्त्रीस्यात्सैन्यस्य पालिका ॥ ५८॥ यदि स्त्रीग्रहके नवांशमें चंद्रमा स्त्रीग्रहसे दृष्ट हो अथवा स्त्रीराशिगत हो तो सेनाकी रक्षा करनेवाली स्त्री होती है ॥५८॥ कस्यांगस्य घात इति प्रश्न विचारः । अर्कङतो भटक्षं दशमं तज्जन्मपादश्च ॥
प्रश्नशिरोमणिः । दक्षकरोदरघातो बादशभं चेत्तु हस्तयातश्च ॥ ५९॥ यदि सूर्य नक्षत्रसे योद्धाका जन्मनक्षत्र वा जन्मनक्षत्रका चरण दशवां हो तो दाहिने हाथ और उदरपर घाव लगा है, यदि वारहवां हो तो हाथपर लगा है-॥१९॥ जीवति चतुर्दशं चेजन्मांनिश्चात्र दोर्निहतिः॥ पंचदश भुजघाताद्धपतिविंशं तथैकविंशं चेत् ॥ कायहतेर्मियते चेत्सिद्धभमादक्षपादपृष्ठहतेः ॥ ६ ॥ और जो चौदहवां नक्षत्र वा जन्ममरण हो तो जीवता है तथा भुजामें प्रहार होता है और यदि पन्दहवां हो तो भुजाकी चोटसे मृत्युको प्राप्त होता है, यदि १६।२०।२१ वां हो तो शरीरकी चोटसे और जो चौबीसवां हो तो दाहिने पैरसे लेकर पीठमें चोट लगनेसे मृत्यु हो ॥ ६० ॥ लमादा वीरजन्म देहेमें शिरसि क्षतिम् ॥ चंद्रे व्यये मुखे भौमे लाभे वक्रहदोर्बुधे ।। ६१ ॥ अथवा यदि लग्नसे वा वीरके जन्मराशिसे सूर्य लग्नमें हो तो शिरमें घाव हो, चंद्रमा बारहवें हो तो मुखमें, मंगळ ग्यारहवें हो तो मुख और हृदयमें ॥ ११ ॥ खे स्तने च गुरौ भाग्य उर्वोः शुक्रेष्टमे गुदे ॥ शंनौ चतुर्थगे जान्बोधियि राही भुजद्रये ॥६२॥ बुध दशवें हो तो छातीमें, बृहस्पति नववे हो तो जंघाओंमें, शुक्र आठवें हो तो गुदामें, शनि चौथे हो तो घुटनोंमें, राहु पांचवें हो तो दोनों भुजोंमें ॥ १२ ॥ केतौ षष्ठे हनोमूले शीर्षे वा भटजन्मतः ॥ अष्टमेशे मृतौ हस्ते ज्येष्ठे भ्रात्रंगराद् त्रिभे ॥ कण्ठे स्वगृहनिर्माणलो शेषे भवेच्छूतौ ॥ ३ ॥ केतु छठे हो तो ठोडीमें वा शिरमें अथवा योद्धाके जन्मराशिसे अष्टमेश आठवें हो तो बडे हाथमे अर्थात दाहिनेमें, तृतीयेश लग्नेश तीसरे घरमें हो तो कण्ठमें और अपने गृहनिर्माणकी लममे शेष ग्रह हों तो कानमें घाव हो ॥ ६३ ॥ दुर्गभंगमश्ने विचारः। खलेऽवले वा सबले तनौ नो दुर्गस्य भगोष्टमभे हि भंगः ॥ भौमे तनौ वादितिजेन मंगोयदासुरः सप्तम आशु भंगः ॥ १ ॥ बलवान् वा निर्बली पाप ग्रह लपमें हो तो दुर्गभंग नहीं हो । यदि आठवें
भाषाटीकासहितः।
शुभ ग्रह हो तो भंग हो और मगल वा राहु लग्नमें हो तो भंग नहीं होता । यदि राहु
सप्तममें हो तो शीघ्रही भंग हो ॥१॥
तनौ खलो दुर्गशुभाय चौत्री दृष्टिर्न चातः परथाऽन्यथा च ॥
विवादसंग्रामरिपुप्रणाशदुर्गप्रभंगादिषु चेत्खलोंगे ॥२॥
यदि लग्नमें शुभ पाप ग्रह हो तो शुभ फल और जो पापदृष्टि हो तो अशुभ
फल होता है । इससे दूसरी तरहपर हो तो अन्यथा फल होता है अर्थात् शुभ ग्रह
लग्नमें हो तो दुर्गभंग और जो शुभ ग्रहकी दृष्टि हो तो दुर्गरक्षा हो । विवाद, संग्राम,
शत्रुनाश, दुर्गभंग इत्यादिकोंमें पाप ग्रह लग्नमें हों तो ॥२॥
शुभाय नो दृक् यदि सप्तमृत्योःखलौ षडष्टस्वगतोऽगनाथः॥
न दुर्गभंगोयदिरिःफवित्तेखला न भंगोऽप्यरिवेष्टितानाम् ॥२॥
शुभ और जो दृष्टि हो तो अशुभ फल होता है । यदि लग्न सप्तममें पाप ग्रह
और छठे, आठवे, दूसरे लग्नेश हो तो दुर्गभंग नहीं होता । यदि वारहवें दूसरे पापग्रह
हो तो- शत्रुसे घेरे हुए पुरुषोंका भंग नहीं होता ।। ३ ।।
खलैश्चतुःकर्मगतैश्च येन प्रवेष्टितं दुर्गमतोऽस्य नाशः॥
पलायनं वा तनुपुत्रकर्मजीवेऽरिसैन्यं प्रबलं गृहीत्वा ॥४॥
यदि पाप ग्रह चतुर्थ दशममें हो तो जिसने किला घेर लिया है उस राजाका
नाश वा पलायन हो । ५। १० में वृहस्पति हो तो शत्रुकी प्रवल सेना क्षणपात्रमें
दुर्गको लेकर ।। ४ ॥
दुर्गक्षणेनैव पराङ्मुखः स्याद्यदा तनुस्थस्तनुवीक्षको वा॥
जीवो हितालोकनतोऽर्कशुक्रौ चंद्रेक्षितौ चोदयिभिः प्रवीयैः॥५॥
लौट जाती है । यदि वृहस्पति लग्नमें स्थित हो वा मित्रदृष्टिसे लाको देखता
हो और वलवान् उदयके शुभ ग्रहों तथा चंद्रमासे सूर्य शुक्र दृष्ट हों तो ॥५॥
शुभैर्गढस्थस्य जयमहर्षक्षमोद्गमश्चेत्तनुगोंऽगनाथः ॥
शुकोऽथवेज्यो भवगःशुभंस्यादुर्गस्थितानां शुभमित्रदृष्टः ॥६॥
गढपति राजाकी जय, प्रहर्ष, कल्याणकी प्राप्ति क्षेती है । यदि लग्नेश लममें शुक्र
वा बृहस्पति ग्यारहवें शुभ मित्रसे दृष्ट हो तो दुर्गस्थित पुरुषाको शुभदायक होते हैं।॥६॥
विशेषतः स्वोदयिसौम्यदृष्टो जयाय चेदृश्चिकसिंहसंज्ञे ।।
तातारिलमे सबलो गढस्थो बहिःस निर्गस्य रणाजयाय ॥७॥
७६ प्रश्नशिरोमाणः। यदि विशेषकरके अपने उदयके शुभ ग्रहसे दृष्ट हो तो विजय होती है । यदि दशम, छठे, लग्नमें, वृश्चिक, सिंहराशिपर वलवान लग्नेश वा शुक्र वा बृहस्पति हो तो गढपति राजा बाहिर निकलकर युद्धसे जय पाता है ।। ७ ॥ स्थिरे केंद्रगे पूर्णवीर्येऽगनाथे पुरेशो बली सप्तपे चैवमन्यः ।। यआपौक्लिमे योऽस्तगोवक्रगो वाबलोनोंऽगसप्तेशयोनिर्बलोऽसौ र यदि लग्नेश पूर्ण वली होकर स्थिर केंद्रमें हो तो पुरेश वली और जो सप्तमेश इस प्रकारसे हो तो यायी राजा वली होता है। यदि लग्नेश सप्तमेश दोनोंमें जो कोई आपोक्लिममें हो अथवा अस्तका हो वा वक्री हो वा न्यूनवली हो तो वरही राजा निर्बल होता है ॥ ८॥ खभेशोऽगमंगेश्वरं मित्रदृष्ट्या अपश्येद्वलीदुर्गपश्चेत्सुखेशः ।। स्मरारीश्वरौ मित्रदृष्टया प्रपश्येदलीयान रिपुश्चेत्तनौनाधिकारः९ यदि स्वराशिपति लग्न वा लग्नेशको मित्रदृष्टिसे देखता हो तो दुर्गेश वली, यदि चतुर्थेश सप्तमेश षष्टेशको मित्रदृष्टिसे देखता हो तो शत्रु बली होता है । यदि लग्नमें दशमेश वा सूर्यका अधिकार ॥ ९ ॥ दशेशस्य वार्कस्य वै दुर्गभङ्गश्चरेंडगे खले वोक्तयोगेतिय लात् ॥ यदांगे स्वभोचादिगानां कबूलं सितेज्येन्दुजाना च वा मुत्तशीलम् ।। १० ॥ नहीं हो तो दुर्गभंग हो अथवा इसी उक्त योगमें चरलग्नस्थ पाप ग्रह हो तो अतियत्नसे दुर्गभंग हो । यदि लग्नमें अपने उच्चाशिगत ग्रहोंका कंबूल अथवा शुक्र बृहस्पति बुधका इत्तसाल योग हो तो ॥१०॥ न दुर्गस्य भंगो रवीन्द्वारमादेत्तसाले विदेहोदये दुर्गभंगः ॥ चरः विशेषात्प्रयत्नेन भूयाद्यदांगे विधुः पापयुक् कर्मगेन ॥११॥ दुर्गका भंग नहीं होता । यदि द्विस्वभाव लग्नमें सूर्य, चंद्रमा, मंगल और शनिका इत्तसाल हो तो दुर्गभंग हो । यदि चर राशिपर हों तो विशेष यत्नसे दुर्गभंग हो । यदि लग्नमें पापयुक्त चंद्रमा दशमस्थ पाप ग्रहसे दृष्ट हो तो ॥ ११ ॥ खलेनेक्षितो यत्नतोदुर्गभंगो यदा ढ्यादयःपापिनः सेन्दवोंगे । स्मरे वारणे पार्थिवस्य क्षयः स्याच्छुभस्येक्षणादत्र नूनंजयःस्यात् १२ से दुर्गभंग हो । यदि दो वा तीन आदि पाप ग्रह चंद्गमाके साय लपमें वा .
७७
भाषारीकासहितः।
सातवे हों तो युद्ध में राजाका नाश होता है। यदि शुभ ग्रहकी दृष्टि हो तो निश्च-
यही जय होती है ॥ १२ ॥
शुभैर्मदगैः पूर्णवीपैः स्मराम्बास्पदे यायिभित्रैव भंगश्च भन्नः ॥
याय्याशु नश्येद्यदांगे च संस्थाः पृथग्भानुदैत्यारमंदाभिधानाः॥
शुभाः सप्तमे दुर्गभंगोऽस्य यत्लाचरेंगेऽत्र दुर्गेट्ब्रजेत्त्यक्तदुर्गः १३॥
यदि पूर्णवली शुभ ग्रह मंदगनि होकर सातवें चौथे घरमें प्राप्त हों तो दुर्गभंग नहीं
हो, किन्तु यायी राजा भग्न होकर नाशको प्राप्त हो जाता है । यदि लग्नमें सूर्यसे भिन्न
राहु मंगल शनैश्चर और सातवें शुभ ग्रह हों तो गढपतिका दुर्गभंग हो । यदि चर
हममें उक्त योग हो तो दुर्गपति किलेको छोडकर भाग जाता है ॥ १३ ॥
भानौ वा भानुसूनौ कुभुवि तनुगते यंत्रपातोऽतिदुर्गा-
चेदुनः केंद्रगो वेष्टकमनुजपतेवधुहा यंत्रघातैः॥
चेल्लनेकेद्रसंस्थःशुभमुतसिलकृहुर्गभंगाय सेनौ।
जोभेदात्पापलमांतरलवसमघसाष्टमासैः प्रभंगः ॥ १४ ॥
सूर्य वा शनि वा मंगल लग्नमें हो तो किलेसे यन्त्रोंका अतिपात हो अर्थात् बहुतसे
शस्त्रकलें युद्धके लिये चलाई जावें । यदि पाप ग्रह केंद्रमें हो तो घेरनेवाले राजाके
बन्धुका यन्त्रपातसे नाश होता है । यदि लग्नेश केंद्रमें स्थित होकर शुभ ग्रहके साथ
इत्तसाल करता हो तो सेनाका चल भेदन होनेसे दुर्गभंग हो । पाप ग्रह; और लमके
अंतरके अंशोंके समान दिनों तथा आठ महीनेमें दुर्गभंग हो ॥ १४ ॥
तपनेऽनलदाहदुश्च खण्ड्याकसुते संगरतः कुजै बुधे च ॥
शनिभौमयुते खलार्दिते वा गढभंगो हि बलेन भेदखंब्योः१५॥
यदि लग्नेश सूर्य केद्रमें स्थित हो तो अग्निदाहसे, शनैश्चर हो तो खण्डन करनेसे,
मंगळ और बुध हो तो युद्ध करनेसे, शनि और मंगलसे युक्त वा पाप ग्रहसे पीडित
लगेश हो तो भेदन तथा खण्डनके वलसे॥ १५ ॥
राहो पाखण्डच्छलाभ्यां च भंगः केतौ दुर्गेडेव दुर्ग हि जह्यात् ॥
साय॑ब्जेऽम्बुक्षयाडुर्गलाभः साारे नंगे रणाग्न्यन्ननाशात् १६
राहु हो तो पाखण्ड और छलसे दुर्गभंग हो और यदि केतु हो तो दुर्गपति गढको
त्याग जाता है । शनियुक्त चंद्र हो तो जलक्षय होनेसे, शनियुक्त मंगल पुरुषराशिक
रूपमें हो तो युद्धकी अमिसे अन्ननाश हो जानेके कारण दुर्गलाम हो ॥ १६ ॥
प्रश्वशिरोमणिः। तपनदृष्टयनाधिपराज्यता वपुषि वित्तशुभा गढनायकः॥ बहुसहायबलो यदि सहशा स्मरपदृष्टहिमोऽगपमुत्सिली ॥१७॥ यदि सूर्यसे दृष्ट धनेश हो तो राज्य बना रहता है और यदि लग्न द्वितीयमें शुभ ग्रह हों तो बहुत सहायसे गढपति बलवान् बना रहता है । यदि सप्तमेशकी शुभ दृष्टि से दृष्ट चंद्रमा लग्नेशके साथ इत्तसाल-करता हो तो ॥ १७ ॥ अधिगतेद प्रहिणोति वचोहरं तदुदितं नगरेडभिमानयेत् ।। हितदृशांगपदृष्टविधुः स्मरेण्मुतसिली यदि पौरवचोहरम्॥१८॥ यायी राजा अपने दूतको नगरपतिके पास भेजता है और फिर उसके कहे वाक्यको नगरपतिभी मान लेता है। यदि लग्नेशकी मित्रदृष्टिसे दृष्ट चंद्रमा सप्तमेशके साथ इत्तसाल करता हो तो पुरवासी राजा दूतको भेजता है ॥ १८ ॥ अपर ईरितसंधिमुतानयेद्यदि विधुः शनिभौमयुतस्तदा ॥ वचनहृद्रधबंधनिषाडितो यदि सलमपवीक्षितसौम्ययुक् ।।१९।। और उसके सन्धिपत्रको यायी राजा मान लेता है । यदि चंद्रमा शनि और मंगलसे युक्त हो तो वचनका ले जानेवाला दूत वध तथा वंधनेसे पीडित होता है । यदि चंद्रमा कोशसे दृष्ट और शुभ ग्रहोंसे युक्त हो तो ॥ १९ ॥ बहुधनांबरलाभपरोऽथ केंद्रगखलस्तनुलमपती यतः ।। यथयति प्रभयं प्रवदेत्ततः खलु गढस्य पुरादिदिशः क्रमात २०॥ बहु धन और वस्त्र का लाभ हो । यदि केंद्रस्थ पापग्रह लग्न और लग्नपतिको पीडित करता हो तो पूर्वादि दिशाओंके क्रमसे गढको अधिक भय पहुँचता है ॥ २० ॥ लग्नेशफलम् । लमपतिर्यदि षष्ठे रिपुरात्मैव भृत्युभे मृतिकृत् ॥ व्ययभे व्ययकृत्सततं प्रश्नकृतोऽन्यज्ञंगऽ स शुभः ॥ २१ ॥ यदि लग्नेश छठे हो तो प्रश्नकर्ताका आत्माही शत्रु होता है और आठवें हो तो मृत्यु, घारहवें हो तो व्यय करता है, जो अन्य स्थानगत हो तो शुभ होता है ॥२१॥ सखलो यः खलाक्रांत। सूर्ययुक्तश्च यो ग्रहः ॥ हतरश्मिः स नष्टः स्यानष्टाङ्गोत्राङ्गपः पुमान् ।। २२-।। जो ग्रह-पायुक्त, पापाक्रान्त, सूर्ययुक्त वा हतरश्मि हो वह नष्ट कहाता है। यदि लग्नेश नष्ट हो तो प्रश्नकर्ता पुरुष नष्टांग होता है ।। २२ ॥
७९
भाषाटीकासहितः ।
क्रूरेण' जीवमानौ यो राहुपाचँ यथा रविः ॥
कुराकान्तः सविज्ञेयः क्रूरयुक्तः समेंऽशके ॥ २३ ॥
क्रूर ग्रहसे जीवमान जो ग्रह जैसे राहुके समीप सूर्य सो क्रूराक्रान्त और क्रूर
प्रहसे 'समान अंशोंपर ॥ २३ ॥
पूर्णया वीक्षितो दृष्ट्या पापदृष्टः स उच्यते ॥
प्रविविक्षुः प्रविष्टो वा सूर्यराशौ विरश्मिकः ॥ २४ ॥
क्रूरयुक्त जानना चाहिये । जो पूर्ण दृष्टिसे देखा गया हो सो पापदृष्ट और
सूर्यकी राशिम प्रवेशकी इच्छावाला वा प्रविष्ट ग्रह विरश्मि कहाता है ॥ २४ ॥
अथ वादप्रश्ने विचार ।
विवादेखलोंगेजयीप्रश्नकृत्स्यात्स्मरे चेत्तदन्यो द्वयोर्यदल स्यात् ॥
विवादावसानेबलीयान जयी चेदिहायोदयास्ते स्थितौ क्रूरखेटौ ॥१
प्रश्नलग्नमें पाप ग्रह हो वो और प्रश्नकर्ता यदि सातवें हो तो प्रतिवादी विवा-
दमें जय पाता है। यदि दोनों स्थान लय सप्तममें पाप ग्रह हों तो जिसका वली ग्रह
हो वहही वलवान होता और विजय पाता है । लग्न और सप्तमको छोडकर अन्य
स्थानों में स्थित पाप ग्रह ॥१॥
मिथः शत्रुदृष्टी तदा वादिनौ दौमिथः खङ्गपुत्रीप्रहारं विधत्तः ॥
स्मरांगेशचंद्रेशराफे विवादः चिरंदिस्वभावे स्वगेऽन्येशसंसत् ॥२
परस्पर शत्रु दृष्टिवाले हों तो दोनों वादी आपसमें छुरीका प्रहार करते हैं ।
सप्तमेश लग्नेशका चंद्रमाके साथ इशराफ योग हो तो बहुत समयतक विवाद रहता
और द्वितीय घरमें द्विस्वभाव राशिपर सप्तमेश लग्नेश हो तो अन्य राजाके स्थानमें
सभा हो ॥२॥
अणुभुक्तौ तनुनाथे सबले केंद्रस्थिते बली प्रष्टा ।।
एवं मदपे वादी यदि लमास्तेशचंद्रमुत्तसिलम् ॥ ३॥
सूक्ष्मभोगवाला अर्थात् जिसके बहुत थोडे अंशादिक बीते हों ऐसा लग्नेश
बलवान होकर केंद्रमें स्थित हो तो पूछनेवाला वली, इसी प्रकार सप्तमेश हो तो वादी
वली होता है । यदि लग्नेश सप्तमेशका चंद्रमाके साथ इत्तसाल हो तो ॥ ३ ॥
तूर्णं झकटकशान्तिया तन्वस्तनाथमित्रहशा ।।
यदि कर्मेश्वरवर्गे लमस्मरनाथयोहि मुत्तसिलम् ॥ ४॥
प्रश्नशिरोमणिः।
शीघ्रही विवादकी शान्ति हो जाती है । अथवा लग्नेश सप्तमेशकी मित्रदृष्टिसे
दशमेशके वर्गमें लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल हो ॥ ४ ॥
यद्धांबुपयुतदृष्टं तत्पमियुग्मं विवादहन्नृपतः ॥
वक्री तनुमदपत्योः संसदि विबलः खपेन यो दृष्टः॥५॥
अथवा चतुर्थेशसे युक्त वा दृष्ट लमेश सप्तमेश हो तो राजाके द्वारा दोनोंका विवाद
शान्त किया जाता है औ लग्नेश सप्तमेश दोनोंमें जो वक्री हो सभामें वहही निर्बल और
जो दशमेशसे दृष्ट हो वह सभामें अन्यायी ॥५॥
संसद्यन्यायी स्याद्यश्चार्केणेत्तसालत्कृत्सबली ॥
यः स्वोच्चे केंद्राधिपमुत्तसिली नृपः सहायः स्यात् ॥ ६॥
और जो सूर्यके साथ इत्तसाल करता हो वह वली होता है। जो अपनी उच्च राशिका
होकर केंद्राधिपतिके साथ इत्तसाल करता हो तो उसको सहायक राजा होता है ॥ ६ ॥
चेत्कर्मपे वीर्ययुतेऽर्कपुत्रे क्षोणीजदृष्टे हि चतुष्टयस्थे ।
न्यायस्तदा धर्मपरो न पूर्णदण्डेन युक्तोऽवनिजे दशस्थे ॥७॥
यदि शनि दशमेश होकर बलवान् हो तथा मंगलसे दृष्ट केंद्रस्थित हो तो
न्याय धर्मयुक्त नहीं होता किन्तु पूर्ण दण्डयुक्त होता है । यदि मंगल, बृहस्पति, शुक्र
दशवें हों तो ॥७॥
ईज्ये सिते धर्मपरश्च पूर्णो न्यायो बुधे राज्यगते विमिश्रः॥
भानौ सदंड सशुभे हिमांशौ शुभः सदण्डस्त्वशुभेऽशुभ-
श्च ।। तनुमदनपशीतांश्वीशराफे विवादश्विरमशुभतनौ खे
भूपसंसत्ततोऽन्या ॥ ८॥
धर्मयुक्त पूर्ण न्याय होता है यदि बुध दशवें हो तो मिलाझुला, सूर्य हों तो
दण्डसहित, शुभयुक्त चंद्रमा हो तो शुभ, अशुभयुक्त हो तो दण्डसहित और अशुभ
होता है । लनश सप्तमेशका चंद्रमाके साथ इशराफ योग हो तो विवाद
चिरकालतक रहता है। यदि लग्न दशम स्थान अशुभ ग्रहयुक्त हो तो फिर राजाको
दूसरी सभा होती है ॥ ८ ॥
रोगप्रश्न विचारः।
वैद्य आचं खभं रोगवान् भेषजं तुर्यभं रुग् रिपुः सत्पदं य.
च्छुभम् ॥ पापयुक् चेत्रिकस्थो विधुः पापिनः कोशसप्ता-
न्त्यगा रोगिणो मृत्यवे ॥९॥
भाषाटीकासहितः ।
८१
पहिला घर वैद्यका, दशवां रोगीका, चौथा औषधीका और छठा रोगका है।
जो घर शुद्ध वा शुभग्रहयुक्त हो तो शुभ होता है, यदि पापयुक्त चंद्रमा ४ । ८ । १२
वें हो और पाप ग्रह २ । ७ । १२ वें हों तो रोगीकी मृत्यु होती है ॥९॥
यदैवात्र योगे रविलमयातो बुधः सप्तमे स्याहतं रोगिमृत्युः॥वि-
रोगस्य कष्टं यदांगे खलः स्याद्भिषक् निर्गुणस्तकृता रोगाद्धिः १०
यदि इसी योगमें सूर्य लपमें, बुध सातवें हो तो शीघ्रही रोगीकी मृत्यु होती है
और यदि रोगरहित हो तो कष्ट होता है । यदि लग्नमें पाप ग्रह हों तो वैद्य निर्गुणी
होता है और उसके इलाजसे रोग बढ जाता है ॥ १० ॥
शुभेऽस्मिन् सुखी चेत्सुखे स्यादसौम्ये भिषग्भेषजैस्तस्य वै
दीर्घरोगः ।। शुभैरत्र सदैवदत्तौषधीभिःसुखी चेत्स्मरे पापि-
नोऽन्यः कुरोगः ॥ ११ ॥
यदि लग्नमें शुभ ग्रह हो तो सुखी हो जाता है। यदि चौथे घरमें पाप ग्रह हों
तो वैद्यकी औषधिसे उसको दीर्घ रोग हो जाता है । यदि चौथे घरमें शुभ ग्रह हों
तो सद्वैद्यकी दी हुई औषधियोंसे सुखी हो जाता है । यदि सातवें पाप ग्रह हों तो
औषधी और वैद्यसे कोई अन्य रोग पैदा हो जाता है ॥ ११ ॥
भिषग्भेषजाभ्यां विलोमे सुखी स्यात् खलैः कर्मगै रोगवृद्धिः
स्वबुद्धया ।। कुपथ्यादिलोमे सुखं चेद्धिमांशुः शुभैदृष्टयुक्त-
द्रगो लमपेन ॥ १२॥
यदि इसका विलोम हो अर्थात् सातवें शुभ ग्रह हो तो सुखी हो जाता है ।
जो पाप ग्रह दशवें हों तो अपनी बुद्धिसे कुपथ्य करनेसे रोगद्धि हो, यदि विलोम
हो तो मुखी हो जाता है । यदि चंद्रमा शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त होकर केंद्रस्थ हो और
लग्नेशके साथ इत्तसाल करता हो तो ।। १२ ।।
विधायेत्तसालं हरेद्रोगजालं यदा केंद्रयातो विधुर्लमनाथः ।।
शुभैः केवलैईष्टयुग्वकगास्ताष्टपाविहीनो गदानाशुहन्यात् १३
रोगजालको हर लेता है । यदि केंद्रस्थ लग्नेश और चंद्रमा केवल शुभ ग्रहोंसे
दृष्ट वा युक्त हों तथा वक्री सप्तमेश अष्टमेश सूर्यसे रहित हो तो शीघ्रही रोगोंको
नाश कर देता है ॥ १३ ॥
चरेवा द्विदेहे तनौ चंद्रलमेशुभैर्वीक्षितो वा स्वराशहिमांशौ।
खभेवासुखे रोगनाशोऽथ चंद्रांगपत्योः शुभेनेत्तसाले सुदृष्टे ॥१४॥
८२
प्रश्नशिरोमणिः ।
यादि चर वा द्विस्वभाव लग्नमें चंद्रमा लगेश शुभ ग्रहसे दृष्ट हो वा अपनी
राशिसे चंद्रमा दशवें वा चौथे हो तो रोगका नाश हो जाता है और चंद्रमा लग्नेशका
इत्तसाल शुभ ग्रहने शुभ दृष्टिसे देखा हो ॥ १४ ॥
सुखं रोगहानिर्यदेन्दुः स्वभस्थेत्तसाली रुजं हन्ति वक्रेत्र गेहे ॥
विकारं पुनः कल्पयेत्सत्यपथ्याचदीदंगपावष्टमे मृत्युरेव ॥ १५ ॥
तो सुख और रोगहानि होती है । यदि स्वराशिस्थ चंद्रपा शुभ ग्रहके साथ
इत्तसाल करता हो तो रोगका नाश करता है और जो चंद्रमाके घरमें कोई वक्री ग्रह
हो तो सत्पथ्यसेही फिर विकार पैदा कर देता है। यदि चंद्रमा लग्नेश आठवें हो तो
मृत्यु होती है ॥१५॥
लग्नाष्टपमुत्तसिले पापदृशा वाष्टायगे लग्नपतौ ॥
निधनस्थे रोगिमृतिश्चेत्सुखादघोंगपतिः ॥ १६ ॥
लग्नेश और अष्टमेशका इत्तसाल हो अथवा लग्नेश अष्टमेश पाप दृष्टिसे युक्त
आठवें ग्यारहवें हों अथवा लग्नपति अकेलाही आठवें हो तो रोगीकी मृत्यु होती है।
यदि चौथे घरसे नीचेके स्थानमें लगेश हो ॥ १६ ॥
षष्ठे विधुः स्मरेशा कृतमुत्तसिलो मदेड्रिपौ च मृतिः॥
लग्नपचंद्रौ केंद्रे निधने वा पापमुत्तसिले ॥ १७ ॥
पष्ठस्थ चंद्रमा सप्तमेशके साथ इत्तसाल करता हो, सप्तमेश छठे हो तो मृत्यु हो।
यदि लग्नेश चंद्रमा केंद्र वा आठवें स्थित होकर पाप ग्रहोंसे इत्तसाल करते हों ॥१७॥
अस्तमितो खलदृष्टौ रोगमृत्तिश्चेत्तनौ हिमगुः ॥
मंदो व्ययेऽष्टमेऽर्को भौमः खे रोगिणस्तदा मृत्युः ॥१८॥
अथवा अस्तंगत होकर पाप ग्रहोंसे दृष्ट हो तो रोगीकी मृत्यु हो । यदि चंद्रमा
लग्नमें, शनि बारहवें, सूर्य आठवें और मंगल दशवें हो तो रोगीकी मृत्यु हो ॥१८॥
केंद्रे सबले जीवति नो चेन्नो वै यदा खलाः सर्वे ॥
तन्वंबुव्ययमृतिधीष्वायु शो यदा खलाः केंद्रे ।। १९ ।।
केंद्रोंमें बलवान् शुभ ग्रह हो तो जीवता है । यदि न हो तो नहीं जीवता है।
याद सब पाप ग्रह १ । ४ । १२ । ८ । ५ वें हों तो आयुका नाश होता है । यदि
पाप ग्रह केंद्रोंमें ॥ १९॥
पृष्ठोदयेऽष्टमस्थे चंद्रे मृत्युर्यदाष्टमांगमदे पापाः ॥
शुभा विवीर्या रोगिमृतिश्चेदिधुः सुखाष्टमगः ॥ २० ॥
भाषाटीकासहितः। पृष्ठोदय राशिपर अष्टमस्थ चंद्रमा हो तो मृत्यु हो । यदि अष्टम, लम और सप्तम घरमें पाप ग्रह हो और शुभ ग्रह निर्बली हो तो रोगीकी मृत्यु हो । यदि चंद्रमा चौथे तथा आठवें ॥२०॥ पापद्धयमध्यगतो मृत्युश्चेजन्मभे शनिर्विसौम्यशा ।। पापेक्षितो मृतिश्चेनिधने यज्जन्मभं खलैदृष्टम् ।। २१ ।। स्थित होकर दो पाप ग्रहोंके मध्यमें स्थित हों तो मृत्यु हो । यदि जन्मराशिस्थ शनिको पाप ग्रह देखते हो और शुभ ग्रह न देखते हो तो मृत्यु हो । यदि आठवें घरमें जिसकी जन्मराशि पाप ग्रहोंसे दृष्ट हो तो ॥ २१॥ तस्य मृतिर्यदि चंद्रो मंदकुजेः तनौ खले मृतिगे। मंदे कुजे भृगौ वा सप्तमगे निर्बलैः शुभैर्मृत्युः ॥ २२ ॥ उसकी मृत्यु और यदि शनि मंगलकी राशिपर चंद्रमा और लममें पाप ग्रह, आठवें शनि मंगल, सातवें शुक्र और शुभ ग्रह निर्बल हो तो मृत्यु होती है ॥ २२ ॥ केंद्रे त्रिकोणेषु शुभाः सदंगंसद्धीक्षितं पूर्णविधुश्च केंद्रे ॥ त्रिलाभयोर्वा सुखमेति रोगी यदा तनौ वित्सकलश्च चंद्रः॥ केंद्र स्थितौ शुक्रगुरूखलाश्चषडायगा:सौख्यमुपैति रोगी॥२॥ यदि १ । ४ । ७ । १०।९। ५ में शुभ ग्रह हों, शुभ लमको शुभ ग्रह देखते हों, पूर्ण चंद्रमा १।४।७।१०।३ । ११ में हो तो रोगी मुखी हो जाता है। यदि लग्नमें बुध, पूर्ण चंद्रमा, केंद्रोंमें शुक्र बृहस्पति, पाप ग्रह छठे ग्यारहवें हो तो रोगी सुखी हो जाता है ।। २३ ।। अथ देवादिदोषज्ञानं संततवाधादिषु । खौ हि देवा हिमगौ च देव्यः शुक्रेम्बुदेव्यः पितरो गुरौ च ॥ शाकिन्य आरे कुलजास्तथा ज्ञे भूताशनौ गोत्रभवाश्च राहो ॥शा बारहवें वा आठवें सूय हो तो देव, चंद्रमा हो तो देवी, शुक्र हो तो जलदेवी, बृहस्पति हो तो पितर, मगल हो तो शाकिनी, बुध हो तो कुलके भूत, शनि हो तो अपने गोत्रकी देवी और राहु हो तो ।। १ ।। प्रेता व्ययाष्टोपगते प्रबाधां कुर्वन्ति चोच‘गते प्रवीर्ये । साध्यां हिमांशौ च कुजे विवीर्ये साध्यां यदा केंद्रखला सवीर्याः।। बाधामसाध्यांप्रददत्यपापा केंद्रे प्रवीर्या जपसाध्यतां च ॥ २ ॥ .
प्रश्नशिरोमाणिः। प्रेत बाधा करते हैं । उच्च राशिका बलवान् चंद्रमा हो तो साध्यं तथा मंगल निर्बली हो तो साध्य बाधा करता है। यदि केंद्रोंमें पाप ग्रह बलवान् हों तो असाध्य और केंद्रोंमें शुभ ग्रह वलवान् हो तो जपसाध्य वाधा करते हैं ॥२॥ मित्रेण प्रीतिर्वा संगमो भविष्यति न वेति प्रश्ने विचारः। लमभवाधिपमुत्तसिले सति संगमतेऽप्यथवेष्टदशा ॥ तनुपे भवगे भवपे तनुगे हितता यदि केंद्रगयोर्ग्रहयोः ॥१॥ लग्नेश और एकादशेशका इत्तसाल हो अथवा दोनोंमें परस्पर मित्रदृष्टि हो तो मिलाप होवेगा और लग्नेश ग्यारहवें एकादशेश लग्नमें हो अथवा केंद्रस्थ होकर दोनोंमें परस्पर मित्रदृष्टि हो तो ॥१॥ हितहकू हितता यदि कंटकतो द्वितये च तयोःसुदृढा प्रथमा ।। हितताच ततत्रितये स्थितयोहितता प्रभविष्यति पूर्णतरा।।२।। मित्रता हो । यदि केंद्रोंसे दूसरे घरमें स्थित होकर दोनों मित्रदृष्टि हो तो पहिली मित्रता दृढ हो जावेगी और यदि केंद्रोंसे तीसरे घरमें स्थित हो तो मित्रता पूर्णतर होवेगी ॥२॥ गुप्तकार्यप्रश्ने विचारः लमेशि चंद्रे च शुभेत्तसाले वा सदृशा पूर्णबले च केंद्रे ॥ केंद्राद्वितीयेऽपि च गुप्तसिद्धि पोक्किमस्थे त्वशुभेत्तसाले ॥१॥ लग्नेश और चंद्रमाका शुभ ग्रहके साथ इचसाल हो अथवा केंद्रोंमें शुभ दृष्टिसे पूर्ण बलवान हों अथवा केंद्रसे दूसरे स्थानमें हों तो गुप्तसिद्धि और आपोलिम स्थानमें स्थित होकर अशुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करते हों तो सिद्धि नहीं होती है ॥ १॥ व्ययप्रश्ने विचारः। परिणयकुटुंबमित्राद्यर्थं सौम्यैः खलै पाग्निचौरार्थम् ।। भौमे व्यभिचारार्थ सौम्ये वाणिज्यगोपदाश्वार्थम् ॥ १॥ यदि वारहवें घरमें शुभ ग्रह हों तो विवाह, कुटुंब और मित्रादिकोंके अर्थ, पाप ग्रह हों तो राजा, अग्नि और चौरोंके अर्थ, मंगल हो तो व्यभिचारके अर्थ, बुध हो तो वाणिज्य, गोपद और अवोंके अर्थ ॥ १ ॥ जीवे धर्माय भृगौ पत्यर्थं भास्करे नृपस्यार्थम् ॥ चंद्रे केलिसुखार्थ शन्यग्वारन्त्यभे व्ययो नेष्टः ॥ ३ ॥ ।
भाषाटीकासहितः। बृहस्पति हो तो धर्मके अर्थ, शुक्र हो तो पतिके अर्थ, सूर्य हो तो राजाके अर्थ, चंद्रमा हो तो क्रीडामुखके अर्थ और शनि राहु हो तो नेष्ट व्यय हो ॥२॥ स्वामिभृत्याने विचारः। तनुधनुमृतिसप्तमेषु सौम्यैः पतिभृतको धनिना सुखार्थयुक्तौ ।। इह पापिभिरीशभृत्यनाशो यदि शीर्षोदयभं शुभेक्षितं वा ॥१॥ १।२।८७ इन घरोंमें शुभ ग्रह हों तो स्वामी और भृत्य किसी धनी पुरुषके द्वारा सुख और अर्थसे युक्त होते हैं और इनही पूर्वोक्त घरोंमें पाप ग्रह हों तो स्वामी और नौकरका नाश होता है । यदि शीर्षोदय राशि शुभ ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो ॥१॥ धनमृत्यरिगैः शुभैस्त्रिलाभारिषु पतिते तकस्य सौख्यलाभौ ।। तनुकोशमदाष्टमेषु पापाः क्रमतश्चेव्ययविभ्रमार्तिनाशाः॥२॥ अथवा २ । ८।६ में शुभ ग्रह और ३ । ११ । ६ में पाप ग्रह हों तो भृत- कको सौख्य और लाभ होता है । १।२ । ७ । ८ में पाप ग्रह हों तो क्रमसे व्यय, विभ्रम, दुःख और नाश होते हैं ॥२॥ प्रभोः कीदृश चित्तमिति प्रश्न विचारः । सौम्येन्दुदृष्टौ तनुसप्तपौ चेत्पापविना भूमिपतिप्रसादः ॥१॥ यदि लग्नेश और सप्तमेशको शुभ ग्रह और चंद्रमा देखते हों और पाप ग्रह न देखते हों तो भूमिपतिकी प्रसन्नता जाननी ॥ १॥ अयमन्यो वा प्रभुभव्य इति प्रश्ने विचारः । यदांगपः केंद्रगतः षडीशावान्त्याधिनाथेन कृतेत्तसालः॥ परेश्वरोऽर्थाय विलोमतो नो चेद्धर्मसंस्थे नहि वा त्रिगेन ॥१॥ लमेश्वरो मुत्तसिलं तनोति वा लमगोऽन्यः प्रभुरर्थदः स्यात् ॥ पापान्तरस्थोऽस्तगतः खलेत्तसाली हि केंद्रेन पर प्रभुः स्यात॥२॥ यदि केंद्रगत लमेश षष्ठेश वा द्वादशेशके साथ इत्तसाल करता हो तो परमभु अर्थदायक है और जो विलोम हो तो परमभु अच्छा नहीं है । यदि नवमेश पा तृती- येशके साथ कनेश इचसाल करता हो अथवा लग्नमें स्थित हो तो दूसरा प्रभु अर्थदा- यक है और यदि लमेश पाप ग्रहोंके मध्यमें हो वा केंद्रस्थ होकर पाप ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो दूसरा प्रभु अच्छा नहीं है ॥१॥२॥ अथ स्वपतिः शुभो वाऽन्यपविरिति प्रश्न विचारः । तनुपे बलिनी शुभेक्षितयुक्त स्वोच्चभगे च चतुष्टयसंस्थे । -- ६६. प्रश्नशिरोमणिः। शीतगुमुत्तसिले निजनाथोऽर्थप्रद एव यदा मदनेशः ॥ १॥ लग्नेश बलवान होकर शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो, अपनी उच्चराशिका होकर केंद्रमें स्थित हो, चंद्रमाके साथ इत्तसाल करता हो तो स्वपति अर्थका देनेवाला है। यदि सप्तमेश ॥१॥ खोच्चभकेंद्रगतः शुभवीक्षायोगगतो विधुमुत्तसिली च ॥ अन्यपतिः फलदो यदि लमेट मुत्सरिफी विधुना फलदोऽन्यःभार अपनी उच्चराशिगत होकर केंद्रस्थ हो, शुभ ग्रहोंसे दृष्ट तथा चंद्रमाके साथ इत्तसाल करता हो तो अन्य पति फलदायक होता है । यदि लग्नेश चंद्रमाके साथ इशराफ करता हो तो अन्य पति फलदायक होता है ॥२॥ सप्तपतिविधुमुत्सरिफी चेत्स्वीयपतिः फलदो यदि लग्ने । शीतकरे खलमुत्सरिफेऽन्यो राट् फलदः शुभमुत्सरिफेनो ॥३॥ यदि सप्तमेश चंद्रमाके साथ इशराफ करता हो तो स्वपति फलदायक होता है । यदि लममें चंद्रमा पाप ग्रहके साथ इशाराफ योग करता हो तो अन्य पति फल- दायक होता है और जो शुभ ग्रहके साथ इशराफ योग करता हो तो अन्य पति फलदायक नहीं होता ॥३॥ सेन्दुशुभैस्तनुगैर्निजभूपः सप्तमगैरपरोऽथितदः स्यात् ॥ लमपतिस्तनुगो निजभर्थािय च सप्तपतिर्मदनेऽन्यः ॥ ४ ॥ चंद्रमायुक्त शुभ ग्रह बग्नमें हों तो स्वपति और जो सातवें हों तो अन्य पति अर्थका देनेवाला हाता । लग्नेश लममें हो तो निज भी अर्थका दनवाला और सप्तमेश सक्षम हो तो अन्य राजा फलदायक होता है ॥ ४ ॥ एवं पदगृहवाहनादिप्रश्न विचारणीयः॥ इसी प्रकार पद, घर, वाहनादिप्रश्नमें विचारना चाहिये । वाटिकाक्षेत्रादिलाभप्रश्ने विचारः । तनौवारिभे सौम्यखेटैश्च केंद्रे विपापैः स्वभोचादिगैः सद्युतीक्षे ।। दधानः सुखकर्षकस्यान्नलाभो यदांगे खलो नाप्तिरल्पा सबाधम्।।१।। लसमें चा चौथे शुभ ग्रह पाप ग्रहोंसे रहित केंद्रमें स्थित होकर अपनी उच्चादि राधिके हों तथा शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हों तो खेती करनेवाळेको अन्नशम होता है। यदि लममें पाप ग्रह हों तो प्राप्ति नहीं होती। यदि होभी वो वाधासहित थोडी होवे, राजा वा चोरसे हानि पहुंचे ॥१॥ ।
भाषाटीकासहितः। नृपाचौरतोऽथोऽम्बुनि क्रूरयुक्त कृषि सन्त्यजेद्राजचौरादिभीत्या ॥ खलैः सप्तमस्थैरवृष्टयान्नशोषो यदाल्पं भवेदनमीशस्य भीत्या ॥२॥ जो चौथा घर क्रूरयुक्त हो तो राजा चौरादिके भयसै खेतीको छोड देवे । यदि सातवें घरमें पाप ग्रह हो तो वर्षा न होनेसे अन्न सूख जावे और जो कुछ थोडासा होवे उसको राजाकी भयसे ॥ २॥ तथा वैरिचौरा हरन्ति द्रुतं चेद्दशेशे खसमाष्टगे सौम्ययुक्ते ।। शुभालोकिते वाटिकाक्षेत्रसिद्धिःखपेशे शुभेवक्रियुक्ते च वक्रे ३ वैरी और चोर छीन ले जावें । यदि दशमेश १० । ७ । ८ इन घरोंमें शुभ ग्रहयुक्त वा दृष्ट हो तो वाटिका क्षेत्रादिकी सिद्धि होती है और यदि दशमेश शुभ ग्रह हो और वक्री ग्रहसे युक्त हो वा आपही वक्री हो ।। ३ ।। भवेट्टक्षकक्षेत्रनाशोऽथ तस्मिन्न वक्रेऽस्तगे जीर्णवृक्षाःशुभाम्स्युः ।। तनौ मार्गगा बालवृक्षाःशुभाः स्युश्चरे खेशदृष्टे द्रुमाणां क्षयः स्यात् ४ तो वृक्ष क्षेत्रका नाश हो । यदि वह दशमेश वक्री न होकर अस्तका हो तो पुराने वृक्ष अच्छे रहते है और लग्नमें शुभ ग्रह दशमेश मार्गी हो तो बने रहते हैं अर्थात् फलदायक होते हैं और चर लग्न दशमेशसे दृष्ट हो तो वृक्षोंका नाश होता है ॥४॥ भूभाटकमश्ने विचारः। तन्वम्बुखास्तेषु शुभैधनाप्तिर्भूभाटकादत्र खलैन चैव ॥ १॥ १।४।१०। ७ इन घरों में शुभ ग्रह हों तो भूभाटकसे धनकी प्राप्ति होती है और यदि पाप ग्रह हों तो नहीं होती है ॥१॥ भृत्यचतुष्पदप्रश्ने विचारः। षष्ठेश्वरो लमपचंद्रमोभ्यां यदेत्तसाली रिपुपोंगगो वा ॥ षष्ठस्थितौ वा रिपुलग्ननाथौ शुभेक्षितौ वाहनभृत्यलब्धि ॥१॥ यदि पठेश और लमेश चंद्रमाके साथ इत्तसाल करता हो अथवा षष्ठेश लममें हो अथवा शुभ ग्रहोंसे दृष्ट षष्ठेश लग्नेश लग्नमें स्थित हो तो वाहन और भृत्यकी माप्ति होती है ॥ १॥ अङ्गाङ्गपो वीर्ययुतौ तदानीं भृत्याश्च वाहाप्तिरथ स्मरे'च ।। स्मरेश्वरो वीर्ययुतो हि वाहभृत्यादिलाभो नियतं प्रदिष्टः ।।२॥ बालवृक्ष अच्छे
८८
प्रश्नशिरोमाणः।
यदि लग्न और लग्नेश बलवान हों तो वाहन और भृत्यकी प्राप्ति और जो सा-
तवें घरमें सप्तमेश बलवान् हो तो चाहन भृत्यका लाभ निश्चयही होता है ॥२॥
बंधमोक्षप्रश्ने विचारः।
केन्द्रे केद्राधिनाथेन तनुपस्येत्तसालतः॥
बंधमोक्षो न लग्नेशो लग्ने केंद्रखलाश्चिरात् ॥१॥
केंद्रमें केन्द्राधिनाथके साथ लग्नेशका इत्तसाल योग होनेसे बंधा हुआ नहीं
छूटता और लमेश लममें, पाप ग्रह केंद्रमें हो तो बहुन कालमें छूटता है ॥ १॥
सतामित्तसालश्च कंबूलयोगोयदा कंटके बन्धमोक्षश्चिरात्स्यात् ॥
यदापोक्किमे लग्नपोऽन्त्येशपापेक्षितो दीर्घबन्धोयदा लग्नपेन्दू २
यदि केंद्र शुभ ग्रहोंका इत्तसाल और कंबूल योग हो तो बंधा हुआ बहुत
कालमें छूटता है । यदि आपोक्लिम स्थानमें लग्नेशको पाप द्वादशेश देखता हो तो बहुत
कालतक बंधन रहे । यदि लग्नेश और चंद्रमा ॥२॥
शुभैः संयुतो स्याच्छुभं केंद्रसस्थांगनाथेत्तसाले न मोक्षोथितोऽपि ॥
यदा केन्दगो लग्नपत्रन्त्यधर्मारियातेत्तसाली हठाईन्धमोक्षः ॥३॥
शुभ ग्रहोंसे युक्त हों तो शुभ फल होता है और यदि केन्द्रस्थ लग्नेशके साथ
चंद्रमाका इत्तसाल हो तो मोक्ष चाहनेपरभी नहीं छूटता । यदि केंद्रस्थ लग्नेश ३ । १२
९।६ स्थानास्थित ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो हठ करनेसे सुखपूर्वक बंधनसे
छूटता है ॥ ३॥
सुखेनाथ चंद्रांगनाथेत्तसाले हि कष्टादथाप्टेशपापांगपत्योः॥
सुखे मुत्सिलंबन्धनान्मृत्युरेवेत्तसाले खलेन्द्रोः सुखे मृत्युरेव।।४।।
अथवा चंद्रमा और लग्नेशका इत्तसाल हो तो कष्टसे छूटता है, अथवा अष्टमेश
पाप ग्रह और लग्नेशका चौथे स्थानमें इत्तसाल हो तो वंधनसे मृत्यु और चौथे घरमें
पाप ग्रह और चंद्रमाका इत्तसाल हो तोभी मृत्यु हो ॥ ४ ॥
मृतीशक्षपानाथयोरित्तसाले मृतिवांगनाथेऽस्तगे क्रूरदृष्टे ।
मृतिश्चैवमारे विनिष्कास्य गुप्तेः समाहन्यते चेद्रपुःशीतरश्मी।।७॥
अष्टमेश और चंद्रमाका इत्साल हो तो मृत्यु अथवा लग्नेश अस्तंगत वा क्रूर
दृष्ट हो तो मृत्यु होती है । इसी प्रकार मंगलभी अस्तका वा क्रूर ग्रहसे दृष्ट हो तो
रक्षास्थानसे निकालकर मारा जाता है। यदि लगेश और चंद्रमा ॥ ५॥
- भाषाटीकासहित चरे बंधमोक्षश्च कर्के तु कष्टाचिराबन्धमोक्षोऽथ मत्स्ये हिमांशौ ॥ विलम्बाद्रिपुत्वं स्थिरेंदौ चिरात्स्याद्विदेहे न मोक्षो भवेधकाला चर राशिके हों तो बंधा हुवा छूट जाता है । यदि कर्क राशिके हों तो बहुत दिनोंमें कष्टसे छूटता है और जो मीन राशिका चंद्रमा हो तो विलंबसे छूटता है । यदि स्थिर राशिका चद्रमा हो तो बहुत कालपर्यन्त शत्रुता रहती है । यदि द्विस्वभाव राशिका हो वो बंधनके समय नहीं छूटता किन्नु अत्यधिक काठमें छूटता है ॥ ६ ॥ चंद्रेऽगपे वा नवमे तृतीयसंस्थेत्तसाले सुखतः प्रमोक्षः ॥ चंद्रेगपे वा सहजे त्रिधर्मनाथेत्तसाले सुखतः प्रमोक्षः॥ ७ ॥ अथवा नवमस्थ चंद्रमा वा लग्नेशका तृतीयस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो सुख- पूर्वक लूट जाता है । अथवा तृतीयस्थ चंद्रमा वा लग्नेशका तृतीयेश वा नवमेशके साथ इत्तसाल हो तो सुखसे छूट जाता है ॥ ७ ॥ चेत्खेऽन्त्यलमाधिपमुत्तसीलं यमस्य गेहं समुपैति बद्धः ।। यदाङ्गराण्मुत्तसिली त्रिपेन धर्मेश्वरेणान्त्यगृहे स नश्येत् ॥ ८॥ यदि दशवे घरमें द्वादशेश और लग्नेशका इत्तसाल हो तो बंधा हुआ पुरुष यमराजाके घर पहुंचता है और यदि वारहवें घरमें लग्नेश तृतीयेश और धर्मेशके साथ इचसाल करता हो तो बंधा हुआ जन नाशको प्राप्त हो जाता है ॥ ८ ॥ खः खगते चंद्रे लमपतौ त्रिस्थमुतसिले मुक्तिः॥ स्यादथ बन्ध्वास्पदगतमुत्तसिलं यदा तृतीयचद्रस्य ।। ९॥ दशवें घरमें अपने राशिक चंद्रमा और लग्नेश तृतीयस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल करते हो तो बंधनसे छूट जाता है और यदि शनिसे युत दृष्ट तृतीयस्थ चंद्रमाका ॥९॥ शनियुतदृष्टस्य चिरं गुप्तिस्थितिरङ्गकष्टमाधिस्थो । कुजयुतदृष्टे केंद्रे चंद्रे घातश्च बन्धने पीडा ॥१०॥ चतुर्थस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो वहुत कालपर्यन्त हवालातमें रहकर शरीर- कष्ट और रोग भोगता है, अथवा केंद्रस्थित चंद्रमाको मंगल देखता हो तो घंधनमें घात और पीडा होती है ॥ १०॥ यदाङ्गरामित्रहशाङ्गनेशं संवीक्षते न्यायकरस्तदेशः॥ अरीक्षणो ना यदि लग्ननाथो दुश्चिक्यधर्माधिपतीत्तसाली॥११॥ ૨૨ - प्रश्नशिरोमणिः यदि लग्नेश मित्रदृष्टि से सप्तमेशको देखता हो तो राजा न्याय करनेवाला जान ना । यदि पुरुष ग्रह लग्नेश शत्रुदृष्टिसे देखनेवाला होकर तृतीयाधिपति तथा धर्माधि पतिके साथ इत्तसाल करता हो तो ॥ ११ ॥ स्वयं हि मोक्षः स चतुष्टये चेचिराद्धनेशोऽम्बुनि दीर्घबन्धः ।। सप्ताधिपःसौम्यखगः सुदृष्टयालमेशदर्शी यदि बंधदायी ॥१२॥ आपहीसे छूट जाता है । यदि वह लग्नेश केंद्रमें हो तो बहु काळमें छूटता है । यदि द्वितीयेश चौथे घरमें हो तो दीर्घकाळ बंधन रहता है । यदि शुभ ग्रह सप्तमेश शुभ दृष्टिसे लग्नेशको देखता हो तो बंधनका देनेवाला होता है ॥ १२ ॥ दाक्षिण्यकृच्चेद्गुरुभेन चंद्रो विकेन्द्रगः सौम्यशशीशदृष्टः॥ मोक्षः सुखं चेत्स्मरपोनवस्थोऽस्ते सौम्यदृष्टिः स्वयमेव नश्येत् १३ यदि चंद्रमा वृहस्पतिकी राशिसे दक्षिणता करनेवाला अर्थात् दाहिनी तर्फ हो और केंद्ररहित स्थानमें स्थित हो, शुभ ग्रह तथा अपने स्वामीसे दृष्ट हो तो सुग्वपूर्वक छूट जाता है । यदि सप्तमेश नौवें घरमेंही और सातवें घरपर शुभ ग्रहकी दृष्टि हो तो आपही नष्ट हो जाता है ।। १३ ॥ दिनक्षतः चतुर्भान्तबद्धर्श बद्धनाशनम् ।। ततस्त्रिभान्तासेन तन्मोक्षश्च भवेत्ततः॥ १४ ॥ अथवा दिनके नक्षत्रसे लेकर चार नक्षत्रोंके मध्यमें बद्ध पुरुषका जन्मनक्षत्र हो तो बंधे हुएका नाश और उन चार नक्षत्रोंसे आगेके तीन नक्षत्रों के अन्तर्गत हो तो. छूट जाता है ॥ १४ ॥ • आचतुर्भ तस्य मृतिस्ततो दण्डेन चात्रिभम् ॥ तन्मोक्षश्च ततो नूनमाचतुर्भे रिपुक्षयः ।। ततनिभान्तरा मासचतुष्केन स मुच्यते ॥१५॥ इन तीनसे आगे चार नक्षत्रोतक हो तो मृत्यु और उससे आगे तीन नक्षत्रों- पर्यन्त हो तो दण्ड पाकर लूट जाता है तथा इससे आगे चार नक्षत्रतक हो तो शत्रुका नाश हो और इससे आगे तीन नक्षत्रोंके मध्यमें हो तो चार महीनेमें छूट जाता है।॥ १५ ॥ ततश्चतुर्भमध्ये हि तन्मृतिस्तदनन्तरम् ॥ आभत्रयं तस्य मोक्षो बलेनैतद्देत्सुधीः॥१६॥ १ दिनके नक्षत्रसे अर्थात् सूर्यके नक्षत्रसे गिनना चाहिये । - भाषाटीकासहितः। ९१ इसके आगेके चार नक्षत्रोंमें हो तो मृत्यु, इसके बाद तीन नक्षत्रोंमें हो तो मोक्ष नाम'छूट जाता है । बुद्धिमानको उचित है कि इसका फल, बल विचार कर कहे ॥१६॥ वद्धमोक्षचक्रम् । ३ ३ ३ ३ ३ ३ नाश मोक्ष मृत्यु दण्डन मोक्ष मृत्यु मोक्ष . मासच- शवनाश तुष्केन मोक्ष सभायां नृपेण गुप्तदत्तो लेखः कीदृश इति प्रश्ने विचारः । विधुर्यस्येशराफेस्ति केंद्रे स्वोचलंगः स चेत् ।। नृपो लेखप्रदोऽसौ चेदुपकेन्द्रे च्युतः पदात् ॥ १ ॥ चंद्रमा जिस ग्रहके इशराफमें हो और वह 'चंद्रमा यदि केंद्रमें अपनी उच्च राशि- का हो तो उस लेखका देनेवाला राजाही है और यदि चंद्रमा केंद्रोंके समीपवर्ती स्थानों में हो तो लेख देनेवाला अपने पदसे भ्रष्ट है अर्थात् राज्यच्युत है ॥ १ ॥ लमेशे शशिनि निजोच्चगे सुलेखो लमेन्दू स्थिरगृह आदरेण राज्ञा ।। संदिष्टो यदि तनुशीतगुनिजेशा सन्दृष्टः कपटलिपिनिरर्थकश्च ॥२|| यादि लगपति चंद्रमा अपनी उच्च राशिका हो तो राजाने अच्छा लेख दिया .- और जो लग्न चंद्रमा स्थिर राशिके हों तो राजाने आदरसे किसी कामके लिये आज्ञा दी है और यदि लग्न तथा चंद्रमा अपने स्वामीकी शुभ दृष्टिसे दृष्ट हो तो कपटका लेख और निरर्थक है ॥२॥ पापेन्दौ खलमुत्सरिफे कुवृत्तः पूर्णदौ शुभकृन्मुत्सारफे भवेत्सुवृत्तः ।। चेल्लमे विधुविधुजेशराफयोगो लेखो वै कुशलहरोऽन्यथाऽन्यथा च ॥३॥ पाप चंद्रमा शुभ ग्रहके इशराफमें हो तो लेखमें कोई निन्दित वृत्तान्त है और यादे चंद्रमा शुभ ग्रहके इशराफमें हो तो अच्छा वृत्तान्त है । यदि लग्नमें चंद्रमा और बुधका इशराफयोग हो तो लेख अपनी कुशलका नाशक है और इस योगसे. अन्यया हो तो कुशलंकारक है ॥ ३ ॥ अनिष्टयोगेत्र तनावनिष्टो लेखो विशेषादशुभाय नूनम् ।। कोशादिभे यत्र गते हिमांशी बुधेशराफोऽस्ति च तदहस्य ।। वार्तानुकूला कथिता च शस्त्रा शुभेक्षणात्सानच पापदृष्टेः ।।४।। - १३ प्रश्नशिरोमाणिः । यदि लममें अनिष्ट योग हो तो लेखभी अनिष्ट है और विशेषकरके अशुभ फलदायक है । यदि दूसरे घरसे आदि लेकर जिस किसी घरमें चंद्रमाके साथ बुधका इशराफ योग हो तो उसी घरकी वार्ता अनुकूल कही गई है और उस घरको शुभ ग्रह देखते हो तो अविनेष्ट वार्ता जाननी ॥४॥ राज्ञो ग्रामादिमुद्रालिखितप्राप्तप्रश्ने विचारः । यदाकविद्भर्या दशपेत्तसालस्तदा समुद्रालिखितस्य लाभः ।।५।। यदि सूर्य बुधके साथ दशमेशका इत्तसाल योग हो तो मुहरसहित लिखी हुई वस्तुका लाभ होगा ॥५॥ यस्मै लेखो दत्तः संप्राप्तस्तेन मानितो न वेति प्रश्ने विचार। विधुलमपमुत्सिली स्मरेट् चेद्यदि वा लमपशीतगू कलत्रे ॥ ननु यस्सै प्रहितःस तेन लब्धो यदि चंद्रोदयपमरेट् कबूलम् ॥ शुभमित्रदृशेक्षितंस लेखः प्रहितस्तत्र गतः स मानितश्च ॥१॥ चंद्रमा और लग्नेशके साथ यदि सप्तमेश इत्तसाल करता हो अथवा लग्नेश और चंद्रमा सातवें घरमें हो तो जिसके वास्ते लेख भेजा गया था उसने वह लेख पा लिया है ऐसा कहे । यदि चंद्रमा और लग्नेशके साथ सप्तमेशका कबूल योग शुभ ग्रहकी मित्रदृष्टिसे दृष्ट हो तो जो लेख भेजा गया था सो वहां पहुंच गया और उस लेनेवालेने मान लिया है ऐसा वनावे ॥१॥ पत्रोत्तरप्रश्न विचारः। ज्ञेन्दू यदीचसाले खोचमगौ शुभौ शुभोत्तरं पत्रम् ॥ २ ॥ यदि बुध और चंद्रमा शुभ होकर इत्तसालयोगमें हो तथा अपनी उच्च राशिक हो तो उत्तरपत्र शुभ जानना ।। २॥ लेखग्राही कदैष्यतीति प्रश्न विचारः । लग्नेश्वरे शीतकरेऽथ केन्द्रादिनिर्गते सप्तपतीशराफे॥ मार्ग वहत्याशु चरेस्थिरे नो सौम्यग्रहेर्दित्रिगतैस्तथेति ॥१॥ लगेश वा चंद्रमा केंद्रसे निकलकर सप्तमेशके इशराफयोंगमें हो तो लेखग्राही मार्गमें चल रहा है यदि चर राशिका हो तो बहुत शीघ्र आता है, स्थिरका हो तो नहीं आवेगा और शुभ ग्रह दूसरे तीसरे घरमें हो तो आ रहा है ॥ १॥ वायं सत्या मिथ्या वेति प्रश्न विचारः । शुभेत्तसाले विधुलग्ननाथो केन्द्रे ससौम्यौ किल सत्यवार्ता ॥ विपर्ययेणात्र मूव वार्ता पापस्य योगे लशुभाऽन्यथान्या ॥३॥ .
भापाटीकासाहितः। यदि शुभ ग्रहके इत्तसालमें चंद्रमा और लमेन केंद्र में शुभ ग्रहके साथ हो तो निश्चयही वा सत्य है और यदि इस योगसे विपर्यय हो तो झूठी है और पापग्र- हका योग हो तो अशुभ है और यदि इससे अन्य प्रकारका योग हो तो कोई अन्य वार्चा है ॥ १॥ लमे विधुः स्यात्मबल: खगेनेत्तसालकृच्चेत्प्रकटैव वार्ता । आविर्भविष्यत्युङयोपगेनांबुस्थेन गुप्ता प्रकटास्तगेन ॥२॥ लममें वलवान् चद्रमा यदि दशमस्थ ग्रहक साथ इत्तसाल करता हो तो वाची प्रकटही है और लग्नस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो वार्ता प्रकट हो जावेगी, यदि चतुर्थस्थ ग्रहके साथ इत्त साल करता हो तो वार्ता गुप्त रहेगी और जो सप्तमस्थ ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो प्रकट हो जावेगी ॥२॥ शीतांश्ववस्थाबलतो ब्रूयादाःविनिर्णयम् ॥ ३ ॥ चन्द्रमाकी अवस्थाके बलसे वाताका निर्णय कहे ॥ ३ ॥ उत्पावभयनाशो भविष्यति न वेति प्रश्न विचारः कृतशुभमुत्तसिले तनुनाथे केंद्रगते सबले शुभदृष्टे ।। नैव भयं यदि पामरभस्थः साऽशुभहक् तनुपो बहुभांतिः ॥ ९ ॥ यदि शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करनेवाला लगेश वलवान होकर केंद्रमें स्थित हो और शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो भय नहीं होगा। यदि कनेश पाप ग्रहकी राशिपर स्थित तथा अशुभ ग्रहसे दृष्ट हो तो बहुत भय होगा ।। १ ।। खलोदयपरन्ध्रराण्मुतसिलं यदा कण्टके मृतेर्भयमिव चेद्विधु- खलर्भलमेशयोः॥ भवेन्मुतसिलं सबंधुहितरुग् यदा वित्तराद खलोदयपसुत्सिली भवति कण्टके विचहत् ॥ २ ॥ यदि पाप लग्नेश और अष्टमेशका इत्तसाल केंद्र में हा तो मृत्युका भय होगा और इसी योगमें चंद्रमा और पापराशिस्थ लग्नेशका इत्तसाल योग हो तो बंधुसहित मित्रोंको रोग होगा ऐसा कहे । यदि द्वितीयेश पाप लगेशके साथ इत्तसाल करनेवाला केन्द्रस्था- नमें हो तो धनका हरनेवाला होता है ॥ २ ॥ व्ययपतिखललमाधीशयोरित्तसालं व्ययमदनगृहे चेत्पापदृष्टे स नश्येत् ॥ यदि तनुहिसरश्मी साशुभौ यत्र गेहे भवति किल ततो भीश्चेत्खलझे विशेषात् ॥ ३ ॥ द्वादशेष और पाप हमेशा इचसाल पाप ग्रहसे ए बारहवें और सातवें परमें
+
-
९४
प्रश्नशिरोमणिः ।
हो तो उसका नाश होगा । यदि लम और चंद्रमा अशुभ ग्रहके साथ जिस धरमें हो
उसी घरसे भय होना बतावे । यदि वह लम चंद्रमा पाप ग्रहकी राशिके हों तो विशे-
षकरके भय कहै ॥३॥
जिघांसया बजतो मे कि भविष्यतीति प्रश्ने विचारः।
लग्नाम्बुचंद्राश्वरभे प्रयातुः पराभवश्चेत्खलमुत्सिलीन्दुः ॥
खलेक्षितस्तत्र कृतेपि कार्ये विनिसृतो मृत्युवशं प्रयाति ॥१॥
लग्न, चतुर्थ घर और चंद्रमा ये सब चर राशिके हों तो जानेवालेकी हार होगी
यदि पाप ग्रहके साथ इचसाल करनेवाला चंद्रमा पाप ग्रहसे दृष्ट हो तो कार्य सिद्ध
कर लेनेपर वहांसे चलेगा तबही मारा जायगा ॥१॥
चरोदये चाशुभदृष्टिवर्जिते शुभेचसाले हिमगौ शुभेक्षिते ॥
निजेशदृष्टे विजयं च तोषतां समेत्य यायादभयं द्रुतं बली ॥२॥
अशुभ ग्रहकी दृष्टि वर्जित चर लम हो और शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करनेवाला
चंद्रमा शुभ ग्रहोंसे तथा निजेशसे दृष्ट हो तो विजय संतोष पाकर वली होता हुआ
निर्भय शीघ्रही आ जायगा ॥२॥
स्थिरे विलग्ने निधनं च बंधनं खलेत्तसाले हिमगौ मृतिं व्रजेत् ॥
खले निजोच्चक्षुगतेऽत्र भूभुजा प्रगृह्यतेऽगेत्र चरे च मुच्यते ॥२॥
यदि स्थिर लग्न हो तो मृत्यु अथवा बंधन होगा और यदि चंद्रमाका पाप
ग्रहके साथ इत्तसाल हो तो मृत्युको प्राप्त हो जायगा । यदि स्थिर लग्रमें पाप ग्रह
अपनी उच्च शशिका हो तो राजासे पकडा जायगा और जो चर लपमें उच्चका पाप ग्रह
तो वो छूट जायगा ॥ ३ ॥
बहुषु कार्येषु कस्य सिद्धिरिति प्रश्न विचारः।
शुभे बलिन्यंगपतौ चतुष्टये पुरोक्तसिद्धिश्च परत्र तत्परा ॥४॥
यदि शुभ लोश बली होकर केन्द्रस्थ हो तो पहिले कहे हुए कार्य और जो ल-
नेश अन्यत्र हो तो उससे पिछले कार्योंकी सिद्धि होगी ॥ ४ ॥
निधिवस्तुसिंहादिसंशय प्रश्ने विचारः ।
केन्द्रंगनाथे शुभमुत्तसीले तत्रास्ति वित्तं खलसद्युतेऽत्र ॥
नीतं तदन्यैश्च निखन्यं यदा वपुःपतौ वा हिमगौ तनुस्यै ।। १॥
केंद्रस्य लग्नेश ग्रहके साथ इत्तसाल करता हो तो उस स्थानमें द्रव्य है और यदि
; पाप शुभ ग्रहसे युक्त लमेश केंद्र में हो तो अन्यजन खोदकर ले गये ऐसा कहे, अथवा
। बोस वा चंद्रमा लयमें स्थित होकर ॥ १ ॥
भापाटीकासहितः । ९५ खगेत्तसाले धनमति किंच हिमांशुलनेश्वरमुत्तसीले ॥ विपापकेन्द्र खननं निधेः स्यादेवं हरिस्तत्र न वेति चिन्त्यम्।।२।। दामस्थ ग्रहसे इत्तसाल करते हो तो थोडा धन प्राप्त होता है, चंद्रमा और लनेवाका इत्तसाल हो और केंद्रोंमें पाप ग्रह न हो तो खजाना खोदनेसे मिलेगा, इसी प्रकार अमुक स्थानमें सिंह है वा नहीं इस प्रश्नका विचार करना चाहिये ॥ २ ॥ सुमुत्सिली चेद्धनलाभकेन्द्रे पूर्णेन्दुरस्ति स्वमवाप्यते च ॥ तन्वम्बुखास्ते प्रबलेन्दुरिंद्रसोमान्तकाम्भापतिदिक्षु वस्तु ॥३॥ यदि शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करता हुआ पूर्ण चद्रमा २ । ११ । १ । ४ ७। १० इन स्थानों में हो तो वहां धन है मिलेगा । यदि १ । ४ । ७।१० बलवान् चंद्रमा हो तो क्रमसे इद्र, चंद्र, यम और वरुणकी दिशाओंमें अर्थात् पूर्व, उत्तर, दक्षिण और पश्चिममें वस्तु है ऐसा कहे ॥ ३ ॥ क्रमाद्विदध्याद्यदि शीतभानुः पापेत्तसाली सखलश्व केन्द्रे ।। पापैश्च केन्द्राष्टमसंस्थितैः स्यात्तत्रैव वित्तं खननाद्धयं च ॥४॥ यदि चंद्रमा पापसे इत्तसाल करता हुआ पाप ग्रहके साथ केंद्रमें हो और पाप ग्रह १ । ४ । ७ । ८ में स्थित हों तो जिस स्थानका प्रश्न किया है वहां धन है, परन्तु खोदनेसे भय होगा ॥४॥ यावन्तः स्युःखेचरास्तुर्यसंस्थास्तावत्संख्यः स्यान्निधिस्तत्र गेहे।। यत्संख्यांशैस्तुर्यनाथोगतौ वा चंद्राचावद्भिः करैः स्याद्विखातः५ जितने ग्रह चौथे घरमें हो उतनेही निधि ( द्रव्यसमूह ) उस घरमें बतावे । चंद्रमासे चतुर्थेश जितने अंशोंकरके दूर चला गया हो, उतनेही हाथ खोदनेसे द्रव्य मिलेगा ॥५॥ इन्दुलग्नेशयोस्तुयेंट यावदंशान्तरी ततः ॥ खातहस्ता निधेर्वाच्या एवं सिंहादिकान्तरम् ॥ ६ ॥ चंद्रमा और लग्नेशसे चतुर्थेशका जितने अंशोंका अंतर हो उतनेही हाय जमीन द्रव्यके लिये खोदनी चाहिये इसी प्रकार सिंहादिका अतर जानना चाहिये ॥६॥ क्रियाद्धिमांशोर्गतभानि नेत्राहतानि पूर्णाग्नि हतानि लब्धम् ।। पूर्वादिदिक् स्यादिहतस्य चौरैनष्टस्य सिंहस्य निधेश्च नूनम्।।७॥
९६
प्रश्नशिरोमणि
मेषके चंद्रमासे गत राशियोंको दोसे गुणा करके तीनका भाग लेनेपर जो
लब्ध मिले वहही पूर्वादिके क्रमसे चौरी गई, नष्ट हुई वस्तुकी तथा सिंह और नि-
धिकी दिशा जाननी उचित है ॥ ७ ॥
नौकागमप्रश्न विचारः।
विवीयः खलैः पत्रिधर्मान्त्यसंस्थैः सवीर्यः शुभैः
क्षेमतोऽभ्येति नौका। चरोंदये केंद्रगेन्दौ च शीघ्र
यदा पापिनः केंद्रगा वीर्ययुक्ताः॥१॥
निर्बली पाप ग्रह ६ । ३ । ९ । १२ इन स्थानों में हों और शुभ ग्रह बलवान्
हों तो नौका कुशलसे आती है। यदि पाप ग्रह केंद्रोंमें बलवान हो ॥ १॥
विवीर्या शुभाःसदलेनेशराफी विधुर्जीवकोऽकौशुगोमज्जते नौः।।
यदेन्दुःशनेर्मुत्सिले भूमिजोंगे मृतौ कण्टके वार्कदृष्टः सपापाः ॥
तनुस्त्रीखबन्ध्वीश्वरा मजते नौनुवस्तुअपूर्णा यदा केन्द्रनाथाः॥२॥
शुभ ग्रह निर्बली हो तथा सद्बलसे इशराफ करनेवाला चंद्रमा हो और बृहस्पति
अस्तगत हों तो नौका डूब जाती है । यदि चंद्रमा शनिके इत्तसालमें हो, मंगल लग्न वा
आठवें अथवा केंद्र सूर्यसे दृष्ट हो और १ । ७ । १० । ४ इन घरोंके
अधिपति ग्रह पापयुक्त हो तो मनुष्य और वस्तुओंसे भरी हुई नौका डूब
जाती है ॥२॥
कुजाय॑न्विताः केचिदब्धौ नियन्ते यदेन्दुर्गुरुखिलाढ्यस्तदा नौः।
विभग्नैतिकष्टाद्यदा मृत्युयोगोत्र साप्तिःसुखादेत्यतो नो विलोमे॥३॥
यदि केंद्रोंके स्वामी मंगल शनिसे युक्त हों तो कुछ मनुष्य समुद्रमें मर जाते
हैं। यदि चद्रमा वा बृहस्पति पापयुक्त हों तो नौका टूटी बिगडी हुई कष्टसे आती
है। यदि इस योगमें मृत्यु योग पाया जाये तो प्राप्तिके साथ सुखसे आती है और
जो इस योगमे विलोम हो अर्थात् सिद्ध योग हो तो मुखसे नहीं आती है ॥ ३ ॥
चेत्कण्टकेशारविजेन संयुता जयन्ति बध्वा प्लवगाश्व तस्करान्।।
चेत्ते कुजोवाडववाहिनाश्विह प्रदह्यतेऽन्तर्दहनेन चाम्बुनि ॥४॥
यदि केंद्रोंके स्वामी ग्रह शनिसे युक्त हों तो नौकाएं चौरोंको बांधकर लाती
हैं। यदि दूसरे घरमें मंगल हो तो जलमें भीतर जलनेवाली वाडवापिसे शीघ्रही
भस्म हो जाती है ॥ ४॥
९७ भाषाटीकासहितः। चंद्रलमपयोः शत्रुदृष्टया पोतपयोः कलिः ॥ अष्टमे नवमे नीचेरिभे चास्ते धनक्षयः॥५॥ यदि चद्रमा और लग्नेशकी आपसमें शत्रुष्टि हो तो दो नौकाके स्वामियों में लढाई हो जाती है ।। यदि चंद्रमा लग्नेश आठवें, नौवें, नीच वा शत्रुराशि वा अस्तके हॉ तो धनका क्षय होता है ॥५॥ सबले लग्ने विबले धनपे संग्रह उचितस्तनुभवनाथौ ।। परमबलौ यदि विक्रियलब्धिर्वा सबलं भवभं शुभयुक्तम् ॥ ६॥ बलवान् लग्न और निवल धनेश हो तो धनका संग्रह करना उचित है । यदि लग्नेश एकादशेश परम घली हो अथवा ग्यारहवां घर वलवान् तथा शुभ ग्रहयुक्त हो तो बेचनेमें लाभ होता है ॥६॥ शशांकलमाधिपमृत्युनाथैरेकक्षसंस्थैरशुभैविशेषात् ।। मृत्योर्भयं पोतपपोतयोः स्याइयोश्च देवादिह बंधभीतिः॥ ७॥ चंद्रमा, लग्नेश और अष्टमेश एक राशिपर स्थित हों तो नौका और नौकापति दोनोंको मृत्युका अथवा बंधनका भय होता है। यदि उन स्थानों के स्वामी पाप ग्रह हो तो विशेषकरके उक्त फल होता है ॥ ७ ॥ उत्पातप्रश्ने विचारः। आसप्तपत्रं ग्रहणाद्रवीन्दोभूकंपनिर्धातरजोऽतिपाताः भवन्ति चोल्कापरिवेषचापा यत्रैव तद्देशपतेः प्रणाशः॥१॥ सूर्य चंद्रमाके ग्रहणसे सात दिनतक जो भूकंप, निर्यात, रजका अत्यन्त पात अथवा उल्कापात, परिवेष; इंद्रधनुष जिस देशमें हों उसी देशके राजाका नाश होता है ॥१॥ केतोः शिखा यदिशि यत्र चैति लब्धोदया यत्र च यानि भानि ।। शिखा स्पृशेत्तन्नृपतीन सदेशान हन्याचदा भौमशनिप्रदृष्टः ॥२॥ केतुकी शिखा जिस दिशा और देशमें उदय हो और जिस देशमें नक्षत्रोंको स्पर्श करे उन देशों तथा वहांके राजोंका नाश होता है । यदि मंगल और शनिसे दृष्ट ॥२॥ राहुः शनिर्वोदितधूम्रकेतुज्येष्ठास्थितो युद्धरुजे प्रभंगम् ।। भूपस्य कुर्याद्यदि वाप्यकाले निरन्तरं सप्त दिनानि वृष्टिः ॥३॥ १३ ९८ प्रश्नीशरामणिः। राहु वा शनि हो, अथवा ज्येष्ठानक्षत्रपरं धूम्रकेतुका उदय हो तो राजाका युद्ध और रोगमें भंग होता है, अथवा जिस देशम विना समय निरन्तर सात दिनतक ॥३॥ अल्पाऽथवा भूरितरास्थिमांसांगाराज्यरक्तस्य च यत्र देशे ॥ भंगश्च तद्देशनृपस्य यहा वर्षासु वर्षा दिनसप्तकं चेत् ॥ ४॥ हाड, मांस, अंगार, घी, राद तथा रुधिरकी वर्षा थोडी वा बहुत हो तो उस देश और राजाका भंग होता है । अथवा वर्षाऋतुमें सात दिन लगातार वर्षा हो ॥४॥ क्षोभो ध्वजिन्यास्त्वचिरेण धान्यं चेद्यत्र वृक्षा अरुणादिवस्त्रैः ॥ वृता इवेक्ष्या हरिताः पतन्ति शुष्काः प्ररोहन्त्यथवेशभंगः ॥५॥ सेनाका क्षोभ, जितने कालमें धान्य पकता है उससे आधे वा चोथाई कालमें धान्य पक जावे और जिस देशमें वृक्ष अरुणादि वस्त्रोंसे ढके हुएमे दीखते हों, तथा हरेही गिर पड़ने लगें अथवा सूखे हरे हो जावे तो राजाका भंग होता है ॥५॥ नद्यो विलोमयाना रोदनहास्यपलापिता वाप्यः ।। शुष्यन्ति चेदशोष्याः कूपा नश्यन्ति भूपभंगभिये ॥ ६ ॥ नदियां उलटी वहने लगें, वापियोंमें रोने और हँसनेकासा शब्द सुनाई देने लगे, अशोष्य कूप वापियां सूख जावें तो राजाका भंग होता है ॥ ६॥ अकस्माद्यदा तोरणाङ्गारकेतुप्रपातोऽथवा निश्यभीक्ष्णं च रोदः ॥ भवेद्यत्र तद्देशभंगोऽथ भूमीविदारो विना वारिपातं च यत्र ॥७॥ जिस देशमें यदि अचानक तोरण, अंगार, केतु ऊपरसे गिरें अथवा रात्रिमें नित्यही रोनेका शब्द हो तो उस देशका भंग होता है, अथवा जिस देशमें विना जल वर्षनेके भूमी फट जाय ॥ ७ ॥ अकस्माजलस्यागमो निर्जले वारुणे वापि भूर्भूपभंगः समृद्धात् ।। दिवा वन्यसत्वो विशेषादभीतो विशेषत्र तत्रत्यभूपक्षयः स्यात् ॥८॥ अकस्मात् निर्जल स्थान से जल निकलने लगे, जलस्थानमें पृथ्वी पड जाय तो राजाका अन्य समृद्ध राजासे भंग होता है, यदि दिनमें कोई जंगली अथवा अन्य जीव अत्यन्त निर्भय होकर जिस देश, शहर, ग्रामादिमें प्रवेश करे तो वहाँके राजाका नाश होता है ॥ ८॥ द्विपदपशुखगानां वामराणामकस्मात्तुमुलरणनिनादो
भाषाटीकासहितः ।
वा परस्त्रीरतिश्च ।। भवति च दिनभंगोवा खेःसम्भवो.
ऽस्ते सलिलसुरपकाष्ठायां तथा फेरुशब्दः ॥९॥
मनुष्यों, पशुओं, पक्षियों अथवा देवतोंका अचानक तुमुल युद्धका शब्द अथवा
परस्त्रीके साथ रति, दिनका भंग, अस्तमें सूर्यका सम्भव, पश्चिम दिशामें लोखडाँका
शब्द ॥९॥
यस्मिन् देशे वासरेशोऽतिकृष्णःखण्डो रूक्षोवा हितद्देशनाशः॥
सन्ध्यायुग्मे रक्तमेघावृतोऽर्को वृत्यायुक्तो यत्र नूनं रणाय ॥१०॥
जिस देशमें सूर्यनारायण अत्यन्त काले वा खण्डित अथवा रूखे दीख पडें तो
उस देशका नाश होता है । दोनों सन्ध्याओंमें लाल बादलोंसे ढके हुए सूर्यनारायण
परिवेशयुक्त दीखते हों तो उस देशमें निश्चयही युद्ध होता है ॥ १०॥
अस्तं विधुं वाप्युदयस्थम लमस्थामिन्दु परिवेषगं वा ।।
निरीक्ष्य तत्रत्यनृपस्य भंगो नूनं मृतिर्वा सुयशक्षियश्च ॥ ११ ॥
ग्रहण पडते हुए चद्रमा वा उदय होते हुए सूर्य अथवा परिवेषसहित प्रस्थ
चन्द्रमाको राजा देखे तो उस देशके राजाका भग, मृत्यु और सुयशका नाश
होता है ।। ११॥
यत्र भानोहे वास्ते केतुका वा कबंधकाः ।।
श्यामकीलादयो दृश्या मण्डले भूपसंक्षयः ।। १२ ।।
ग्रहण पडते समय वा अस्तकालमें सूर्यमण्डलके वीच केतु वा कबंध वा श्याम-
कील आदिका दर्शन होवे तो राजाका क्षय होता है ॥ १२ ॥
सुनिर्मलेर्के चेच्छाया न प्रतीपारिभीतिदा ।।
देवपातप्रभंगाद्या दुर्भिक्षाग्न्यातिभंगदाः॥१३॥
यदि मुनिर्मल सूर्यमें छाया प्रतीत हो तो प्रतिकूल शत्रुओंसे भय नहीं होता है,
यदि देवमूर्ति स्थानसे गिर पडे, दूर जाय, फट जाय तो दुर्मिन और अग्निके दुःखसे
भंग होता है ॥ १३ ॥
आसप्ताष्टदशाहं चेचण्डवायुः सशर्करः॥
निरन्तरं याम्यरक्षः पश्चिमोत्थसदारिभिः॥ १४ ॥
यादि सात वा आंठ वा दश दिनतक लगातारं कांकडी वर्षानेवाला प्रचण्ड पवन
अर्थात् आधी चके तो दक्षिण, नैऋत्य, पश्चिम दिशाबासी शत्रुओंसे संकट प्राप्त
होता है ॥ १४॥
प्रश्नशिरोमणिः। हस्त्यश्वगावो निशि हर्षहास्यारावार्तिपूर्णा व्यशना नृपात्र्यै ।। धूमो विनानि यदि वागृहादिदाहो भवेद्यत्र तदीशभंगः॥१५॥ यदि हाथी, घोडे, गऊ रात्रिमें प्रसन्न होनेकी चेष्टा करें, हसें, रोवें, दुःखी हों, तृणादिक न खावें तो राजाको संकट प्राप्त होता है, जिस देशमें अग्नि विना सर्वत्र रात्रि दिन धुभा रहे, अथवा गृहादिक जलने लगे तो उस देशके राजाका भंग होता है ॥ १५॥ अहतवाद्यरवो यदि वादकूपगिरिकुञ्जरवो नृपभंगदः॥ अमलिने न्हिविभाति भमण्डलं निशि नवाकणधूमवदीशह१६ विना बजाये बाजेका शब्द हो अथवा कूप, पर्वत, कुंजमेंसे भयानक शब्द होवे तो राजाका भंग होता है । निर्मल दिनमें नक्षत्रमण्डलका प्रकाश रात्रिमें अप्रकाश होवे अथवा सूक्ष्म धुंआसे घूसरा रहे तो राजाकी हानि होती है ॥ १६ ॥ अन्हीन्द्रचापं जलदैविना यदानिशीन्द्रभागेसपयोधरं च तत्।। नृपस्य हानि तनुते विशेषतो जलेतरा वृष्टिविनाशनं परम् ॥१७॥ विना बादल दिनमें इन्द्रधनुष हो अथवा रात्रिमें पूर्व दिशामें बादलोसहित इन्द्रधनुष हो तो राजाकी हानि होती है और जल विना अन्य वस्तुकी विशेष वर्षा होनेसे अधिक नाश होता है ॥ १७ ॥ मेधैर्विना गर्जितवृष्टिविद्युतो भवन्ति वा स्थावरजंगमात्मनोः॥ विलोमता तत्रपतिच्युतिर्यदाऽथनिर्झरादेः स्थिरतातथाफला१८ विना बादलोंके गर्जित दृष्टि और बिजली होवे अथवा स्थावरोंकी दशा जंगमों- कीसी और जंगमोंकी दशा स्थावरोंकीसी होवे तो उस देशके राजाकी पदच्युति होती है। अथवा निझरादिकोंकी स्थिरता होवे तो निष्फल कही है ॥ १८ ॥ चेद्गन्धर्वपुरं प्रधूमितदिशायां कोटकोचादिम-। द्रक्तं स्यानपनाशनं यदि सितं शातादिशायां भवेत् ॥ सूर्यास्तोदययो पार्थजयसिद्धयमिदं चेध्वजः। सौरो वावनिजो विधातृशकटं भिन्द्याजगत्संक्षयः॥ १९ ॥ यदि सूर्यके उदयास्तसमय धूपयुक्त दिशामें गन्धर्वपुर कोटके समान घिरा हुआ लाल रंगका दीखे तो राजाका नाश और यदि शांत दिशामें श्वेत रंगका होवे तो राजाको अर्थ, जय, सिद्धि और ऋद्धिकी प्राप्ति होती है। यदि शनि वा मंगल रोहि- णीके शकटका भेदन करे तो जगतका नाश होता है ।। १९ ।।
भोपाटीकासाहितः।
१०१
नक्तं दिनं प्राक् प्रहरदये चेडूमीप्रकंपोऽनिलवन्हिभागे ॥
दुःखामिदुर्मिक्षरुगीशयुद्धैः प्रजाक्षयो भूमिपतेश्च भंगः॥२०॥
रात्रि वा दिनके दो पहर भीतर वायव्य अथवा अग्निकोणमें भूकंप हो तो दुख,
अमि, दुर्भिक्ष. रोग और राजयुद्धसे प्रजानाश और राजभंग होता है ॥२०॥
नक्तं दिनं तूर्यतृतीययामे कंपो घरिण्या वरुणेन्द्रभागे ।
स्याङ्करिवर्षा बहुसस्यसंपत्कंठास्यरोगैलरतश्च पीडा ॥२९॥
रात्रि दिनके तीसर चौथे पहर भीतर पश्चिम वा पूर्वदिशामें भूकम्प हो तो बहुत
वर्षासे बहुतसी खेतीकी संपदा प्राप्ति किन्तु कंठ और मुखके रोगों तथा ज्वरसे पीडा
होती है ॥ २१ ॥
कार्तिकाश्विननभस्सु रवीन्दोरर्द्धपादलववग्रहणं चेत् ॥
सेज्यहा हिशुभसस्यसमृद्धिदक्षिणे हि सकलं ग्रहणं चेत् ॥२२॥
अस्तवत्समुदयास्तमये सच्चात्र भौमशनिहगादिभिः क्षुत् ।।
चेत्तमोवद्यास्तमये स्याद्धास्करस्य तिथिभानुदशाहात् ।।२३।।
यदि कार्तिक, कार और भादोंके महीने में सूर्य चंद्रमाका आधा वा चौथाई ग्रहण
वृहस्पतिसे दृष्ट हो तो अच्छी खेतीकी वृद्धि होती है और जो दक्षिणमें सकळ ग्रहण
अथवा ग्रहण पडता हुआ उदय वा अस्त हो और उसपर मंगल शनिकी दृष्टयादि-
करके क्षुत् दृष्टि हो अथवा सूर्यके उदयास्तकालमें अन्धकारयुक्त ग्रहण होवे और १५
१२ । १० दिनतक ॥ २२ ॥ २३ ॥
भूरिधूलिरवनीपतिभंगश्चेदिनग्रहणतो ग्रसितेन्दुः ॥
पक्षकान्त इह भूपतयो नाशंव्रजन्ति सुखमेति चलोकः॥२४॥
बहुत धूलि वर्षे तो राजाका भग होता है यदि सूर्यग्रहणसे पंद्रह दिन पीछे
चद्रग्रहण हो तो राजाओंका नाश और प्रजाको मुख होता है ॥ २४ ॥
चंद्रग्रहणतः पक्षावसाने ग्रहणं रवः ।।
तदा कोपात् क्षयं यान्ति भूपाः कष्टं तथा जनाः ॥ २५ ॥
यदि चंद्रग्रहणसे १५ दिन पीछे सूर्यग्रहण हो तो कोपसे राजाओंका नाया
और प्रजाको कष्ट होता है ॥ २५ ॥
आसप्तपत्रं ग्रहणास्तयुद्धभूमीविदारात्परिवेषचापात् ॥
दिग्दाहकंपौक्षुददृष्टियुद्धरोगास्तदातःप्रशमोबुपातात् ॥२६॥
१०२ प्रश्नशिरोमाणः। सात दिनतक ग्रहण, अस्तसमय ग्रहयुद्ध, भूमीविदार तथा परिवेश, इन्द्रधनुष होनेसे दिशादाह, भूकंप, अकांत, अष्टि, युद्ध, रोग ये सब होते हैं और तभीसे अर्थात् उक्त उत्पातोंके समय जल वर्षनेसे शान्ति बनी रहती है ॥ २६ ॥ स्निग्धः सुवेषः परिवेष इन्दो नोर्यदा माक्षिकशंखजाभः ।। अखण्डितो रूप्यसमोऽथवा स्यादर्षासु कल्याणसमर्घवृष्टय॥२७॥ यदि चंद्रमाका परिवेष चिकना सुंदर वेषवाला और सूर्यका सोनामक्खी तथा शंखकीसी कान्तिवाला अथवा अखंडित और चांदीके समान हो तो वर्षाकालमें अच्छी तरह कल्याण, समर्घ और वर्षा होती है ॥ २७ ॥ रक्षा रक्तश्यामसर्पप्रभोल्का या भूतायां सो निशायां दिवैकः।। दीसो नूनं भूपभंगाय यदा भानोरने स्यादिनिर्घातपातः ॥२वी रूखी, लाल, काले सर्पके समान कान्तिवाली जो उल्का गत रात्रिमें हो तो वह दिन दीप्त कहाता है, राजाका भंग होने के लिये कहा है अथवा सूर्यके आगे नि- र्घातपात हो ॥२८॥ घसे रात्रौ वा सभूमीप्रकंपोऽथोल्कायुग्वै वा स्वयं भूपभंग-॥ भूमीकंपाचेत्रितुर्याश्विघने पक्षे मासेऽसौ पुनर्भूपभंगः ॥ २९ ॥ रात्रि वा दिनमें भूकंपसाहित अथवा उल्कायुक्त निर्घातपात हो तो स्वयंही राजाका भंग होता है । यदि भूकंपसे ३ | ४ । २ दिनमें, पक्षमें अथवा माससे निर्धा- तपात हो तो राजाका भंग होता है ।॥ २९ ॥ आषाढपूर्णिमायां सन्ध्यायां पूर्वरुद्रसौम्यदिशाम् ॥ वायु: सुभिक्षमतुलं वृष्टिं कुर्यात्समीरवारिदिशः।। मध्ये सस्य हुतभुग्यमरक्षोभूदवृष्टिमिक्षम् ॥ ३० ॥ आषाढी पूर्णिमाको सन्ध्यासमय पूर्व, ईशान तथा उत्तरदिशाको पवन चले तो मुभिक्ष और 'बहुंत वर्षा होती है । वायव्य पश्चिमको पर्वन चले तो' मध्यम खेती होती है, अमिकोण, दक्षिण' तथा नैऋत्यका होवे' तो 'अवृष्टि और दुर्भिक्ष होता है।॥ ३० ॥ अथ सत्यजातकम् । वृषार्कवेशे वृषकुंभसिंहालिगः शुभैः स्त्रीमंगतौलिक । पापैर्भवेच्छारदधान्यवृद्धिगोभानुवेशे च हिमांशुजीवौ ॥ १ ॥ वृषके सूर्यके प्रवेशसमय २ ॥ ११ ॥ ५१८ इन राशियोंपर शुभ , मह और भाषारीकासहितः। कन्या, मकर, तुला तथा कर्कपर पाप ग्रह हों तो शरहतुके धान्यकी वृद्धि होती है। यदि वृषके सूर्यके प्रवेशमें चंद्रमा तथा बृहस्पति ॥ १॥ वीर्यान्वितौ सिंहघटालियातो शुक्रेन्दुजौ मेषनृयुग्मयातौ । स्थाच्छारदानस्य परं समृद्धिोभानुवशे त्वबलैः शुभैश्च ॥२॥ बलवान् होकर सिंह, कुंभ तथा वृश्चिकपर हों और शुक्र तथा बुध मेष, मिथु- नपर हो तो शरत्कालके अन्नकी परम समृद्धि होती है । वृषके सूर्यके प्रवेशमें शुभ ग्रह निर्बली हो ॥२॥ पापैर्मृगेन्द्रालिवृषे च तुंगे स्याच्छारदान्नस्य परं विनाशः ॥ वृषार्कवेशेलिधनुषस्थैः पापैः शरजं परिशुष्यतेऽन्नम् ।। ३ ।। और पाप ग्रह सिंह, वृश्चिक तथा वृषराशियोपर तथा उच्चके हों तो शारदानका अत्यन्त नाश होता है । वृषार्कके प्रवेशसमय वृश्चिक, धनु तथा वृषपर पाप ग्रह स्थित हो तो शरत्कालोत्पन्न अन्न मूख जाता है ॥ ३ ॥ वृषार्कवेशे मिथुनालिमेषे पापैः सदीक्षायुतिवर्जितैश्च ।। संशुष्यतेऽन्नं शरदोऽथ भानोवृषस्य वेशे ज्ञभृगू च मीने ॥४॥ वृषाप्रवेशमें मिथुन, वृश्चिक तथा मेषपर पाप ग्रह शुभ ग्रहोंकी दृष्टि और युतिसे वर्जित हों तो शारदीय अन्न सूख जाता है । वृषार्कके प्रवेशकालमें बुध तथा शुक्र मीनपर ॥४॥ केन्द्रे शशीज्यौ सबलौ सदीक्षायुत्यन्वितौस्याच्छरदोऽनवृद्धिः॥ अल्यर्कवेशेऽलिमृगेन्द्रकुम्भवृषेषु सौम्यैसंगमेषकेन्द्रे ॥५॥ और केंद्रमें चंद्रमा वृहस्पति वळवान होकर शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हों तो शर- दके अन्नकी वृद्धि होती है । यदि वृश्चिकार्कके प्रवेशमें वृश्चिक, सिंह, कुंभ तथा वृष राशियोंपर शुभ ग्रह और मृग, मेष तथा केंद्रमें ।।५।। पापैः परं ग्रेष्मिकसस्यवृद्धिरल्यर्कवेशे यदि सोमजीवौ ॥ कुंभस्थितौ वा वृषसिंहयातौ पृथग्ज्ञशुक्रौ तुलवृश्चिकस्थौ ॥६॥ पाप ग्रह हों तो ग्रीष्मऋतुकी खेतीकी वृद्धि होती है । वृश्चिकके सूर्यके प्रवे- शकालमें यदि चंद्रमा तथा बृहस्पति कुंभराशिस्थ वा वृषराशिस्थ हो और बुध तथा शुक्र अलग अलग तुला तथा वृश्चिकराशिपर हो तो ॥६॥ स्याद्वैष्मिकान्नस्य परं समृद्धिरल्यकैवेशे ज्ञभूगू कुमार्याम् ।। केन्द्रे शशीज्यौ सबलौ सदीक्षायुत्यन्वितौ ग्रैष्मिकसस्यवृद्धिः ७ अथ प्रश्नाधिरामाणिः। ग्रैष्मिकान्नकी परम समृद्धि होती है। वृश्चिकार्कके प्रवेशकालमें बुध तथा शुक्र कन्यापर और केंद्र वली चंद्रमा तथा बृहस्पति शुभ ग्रहोंसे दृष्ट युक्त हो तो ग्रैष्मिक खेतीकी वृद्धि होती है ॥ ७॥ अल्यर्कवेशे शनिभूमिजौ चेन्नृयुग्मगौ स्थौ भवते हि किंवा ॥ धनुस्तुलावृश्चिककुम्भयातौ तदा भवेद्वैष्मिकसस्यनाशः॥८॥ यदि वृश्चिकार्कप्रवेशमें शनि तथा मंगल मिथुन तथा वृषराशिपर अथवा धनु, तुला, वृश्चिक तथा कुम्भपर हो तो ग्रैष्मिक खेतीका नाश होता है ॥ ८॥ अल्यर्कवेशे हरिकुंभगौ चेत्कुजार्कजौ कुम्भमृगालिगोगुः ॥ ग्रीष्माऽनशोषः शुभवीक्षणेन नो सर्वशोषः परथाऽन्यथा स्यात् ९ यदि वृश्चिकार्कके प्रवेशकालमें सिंह तथा कुंभपर मंगल तथा शनैश्चर और कुंभ, वृष और वृश्चिकपर राहु हो तो ग्रीष्मान्न सूख जाता है । यदि शुभ ग्रह देखते हों तो सब नहीं सूखता है और इससे अन्य प्रकारसे हो तो अन्यथा फल कहना चाहिये।।९॥ प्रतिवर्ष शुभाशुभज्ञानम् । मेषार्कवेशे लमेशः शुभः शुभयुतेक्षितः ॥ समर्पसुखदो नूनं विलोमे रुग्महर्षदः ॥ १ ॥ मेषके सूर्यके प्रवेशसमय शुभ लग्नेश शुभ ग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो समर्ष और मुखदायक होता है और यदि इस योगका विलोम हो अर्थात् पाप लग्नेश पापसे युक्त दृष्ट हो तो रोग और महर्षदायक होता है ॥ १ ॥ अथ मृगयाप्रश्ने विचारः। कुजबुधौ सबलौ मृगयाकरौ न गदितौ यदि वा पतितांशगौ ॥ न परथा खलविद्धदिनेऽपि वान मृगया तनुसप्तमपौ यदा ॥१॥ यदि मंगल तथा बुध वलवान् हों तो शिकार करनेवाले नहीं कहे हैं, अथवा मंगल तथा बुध पाप ग्रहके नवांशमें हो तो शिकार नहीं होती, अन्यथा पाप ग्रहसे विद्धदिनमेंभी शिकार नहीं होती । यदि लग्नेश और सप्तमेश ॥ १॥ हतबलौ हि चतुष्टयगौ विपद्भयकरौ सबलौ हि शुभौ तु तौ ॥ उदयसप्तमनाथयुतौ भवेन्न मृगया तनुपे शुभखेचरे ॥ २ ॥ नष्ट वली होकर केंद्रोंमें हो तो विपत् और भय करते हैं और जो दोनों बळी हा तो शुभ कहे हैं । यदि लगेश सप्तमेश दोनों युक्त हों तो शिकार नहीं होती ।
भाषाटीकासंहितः।
१०५
यदि लग्नेश शुभ ग्रह हो और सप्तमपति वलवान हो तो मृगया नहीं होती ॥ २ ॥
स्मरपतौ सबले न च सा भवेदिह महाबलिनि प्रभयोगमः ॥
बुधभृगू जलभे जलचारिणां तदपरत्र भवेत्स्थलचारिणाम् ॥३॥
जो सप्तमेश महावली हो तो भय प्राप्त होता है । बुध शुक्र जलराशिके हो तो
जलचरोंकी और उससे अन्य राशियोंपर हों तो स्थलचरोंकी शिकार करते हैं ॥ ३ ॥
प्रकुरुतो मदने खलु यावतां तनुसदां ासदां च सतां दृशः॥
मृतिपथोत्सुकतत्समजन्तवो द्विगुणिताः स्वग्रहांशगतैहैः॥
सातवें घरपर जितने लग्नस्थ और दशमस्थ शुभ ग्रहोंकी दृष्टि हो उतनेही जीव
सामने आकार मारे जाते हैं। यदि वे ग्रह अपने घरके नवांशमें ॥ ४ ॥
अनृजुतुंगखगैस्त्रितया हताः प्रकथिता मृगयास्विति पण्डितैः ।।
हितशा तनुसप्तपमुत्सिले सुसुलभारिदृशा बहुकष्टतः ॥ ५॥
अथवा वक्र और उच्चके हों तो शिकारमें तिगुने जीव मारे जाते हैं, यह वात
पंडितोंने कही है । यदि मित्राष्टसे लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल हो तो अति सुलभतासे
और जो वैरिदृष्टि हो तो कष्टसे शिकार होती है ॥५॥
धूनेश्वरेंगे तनुपे स्मरस्थे नूनं प्रभूताऽथ समंदखेदे ॥
जायेश्वरे मित्रशातिलवी कुजेऽथवा भौमगृहे नभःस्थे॥६॥
यदि सप्तमेश लग्नमें और लग्नेश सातवें हो तो निश्चयही वहुत शिकार, यदि
सप्तमेश मंद ग्रहके सात हो तो थोडी शिकार होती है । मंगल वा मंगलकी राशि
दशवें स्थानमें ॥ ६॥
जीवज्ञदृष्टे मृगयाऽतिगुर्वी ज्ञेया हि वा शेज्यभमम्बरे चेत् ॥
गुर्वी यदा सप्तपतिश्चतुर्थे खे चेत्तदा स्वल्पतरापि न स्यात् ॥७॥
बृहस्पति बुधसे दृष्ट हो तो भारी शिकार जाननी चाहिये । अथवा बुध वृह-
स्पतिकी राशि चौथे घरमें हो तोभी भारी, यदि सप्तमेश चौथे वा दशवें हो तो बहुत
हल्कीभी शिकार नहीं होती ॥७॥
स्मराधिनाथेन निशाकरेण यदेत्तसाली भूगुदृष्टभौमः ।।
जले चरः यदि वा सितेन्दू जले चरः मृगया झपानाम् ॥८॥
सप्तमेश अथवा चंद्रमाके साथ इत्तसाल करनेवाला मंगल शुक्रसे दृष्ट जलराशि-
पर हो, अथवा शुक्र चंद्रमा जलराशिपर हों तो मछलियोंकी शिकार होती है ॥८॥
१ १०६ प्रश्नशिरोमणिः। बुधशनी मृगकुम्भगतौ खभे बुधगृहे यदि वा हिमरोचिषा मुतसिलं कुरुतस्तनुपेन वा खलु तदा मृगयाऽस्ति पतत्रिजा॥९॥ यदि बुध, शनि मृग और कुंभपर और दशवे घरमें बुधकी राशि हो अथवा चंद्रमा वा लग्नेशके साथ बुध शनि इत्तसाल करते हों तो पक्षियोंकी शिकार होती है ॥९॥ ताराबलेन मृगया शुभमशुभं वा वदेदथो तारा । सत्यपि विद्धा पापै सिंहादिभ्यो ददाति भयम् ॥ १० ॥ ताराके वलसे मृगयाका शुभ वा अशुभ फल कहे । यदि शुभ ताराभी पाप ग्रहोंसे विद्ध हो तो भय देती है ॥ १० ॥ स्खलनं जनुषि च विपदि प्रहढं दुःखं तथा भवेनिधने ।। अंगविभेदः पतनं प्रत्यरिनाम्न्यां परासु शुभम् ॥ ११ ॥ जन्मतारामें स्खलन, विपदमें वहुत दुःख, मृत्युमें अंगच्छेद, प्रत्यारिमें पतन और अन्य ताराओंमें शुभ फल होता है ॥ ११ ॥ अन्तरा मृगयुभेन्दुभयोर्यावन्त्युडूनि यदि वापि गृहाणि ॥ पापयुजि निजजातिसमस्तावन्त एव मृतये किल जीवाः ॥१२॥ यदि शिकारी और चंद्रमाकी राशिके वीचमें जितने नक्षत्र वा घर पापग्रहयुक्त हो उन्ही राशि वा नक्षत्रोंकी जाति समान उतनेही जीव मारे जाते हैं ॥१२॥ सौम्ययुजि यदि तानि च तावन्तः पलायनपरा इह जीवाः ।। यदा-तिथिरारपुरोवों दलितः परिभाजितः ॥ इष्टनाडीभिरुच्छिष्टं प्राणिसंख्या स्मृता बुधैः ॥ १३ ॥ यदि वे नक्षत्र का घर शुभ ग्रहयुक्त हों तो उतनेही जीव भाग जाते हैं, अथवा तिथि, वार, पुरके वर्ण जोडकर वर्ग करे और फिर उसे आधा कर इष्ट घड़ियोंका भाग देनेसे जो शेष रहे उसीके समान प्राणियों की संख्या पंडितोंने कही है ॥ १३ ॥ अथवा वर्तमानक्षवारौ याततिथिं तथा ॥ एकीकृत्य त्यजेदेकं वर्गितं दलितं भजेत् ॥ त्रिघनेन च शेषाङ्कसं प्राणिवधं वदेत् ।। १४ ।। अथवा वर्तमान नक्षत्र, वार और गततिथिको जोडकर एक. कम करके वर्ग भाषाटीकासहितः। १०७ कर दे उसके आधेको तीनके घन नौसे (९) भाग देनेपर शेषांक समान जीवोंका वध बतावे ॥१४॥ शेषेऽत्र दलिते त्वेकशेषे ह्येकः पलायते ॥ वक्रग्रहेण विद्धे भे त्रिगुणो हि पलायते ॥ १५ ॥ और शेषको आधा करनेपर जो एकही वचे तो एक जीव भाग जाता है । यदि राशि वक्र ग्रहसे विद्ध हो तो तिगुने भाग जाते हैं ॥ १५ ॥ अथ राशिजातयः। मृगमहिषवानराद्याः कीटकनखवानरप्रमुखाः ॥ कपिसर्पगवयवाद्याः जलचरचक्राण्डजाः क्रमतः॥ १६॥ मृग, महिष, वानरादिक, कीट, नखवाले, वानर आदि और वानर, सर्प, सुरा, गौ आदि और जल, चक्र, अण्डज आदि जातियां मेषके क्रमसे जाननी ॥ १६ ॥ अथ नक्षनजातयः । हयगजाजभुजंगमपन्नगश्ववृषदंशकमेषबिडालकाः ॥ तदनु मूषकमूषकधेनवो महिषरुर्वरिगोमृगभक्षकाः ॥ १७ ॥ मृगमृगौ श्वकपी नकुलद्धयं कपिमृगेन्द्रहयाश्च मृगाधिपः ।। पशुगजाविति योनिरुदीरिता प्रथमभक्रमतो मृगयोचिता॥१८॥ घोडा, हाथी, बकरा. सर्प सर्प, कुत्ता, विलाव, मूषक, मूषक, गौ, भैंसा, रुरि ( व्याघ्र ), गौ ( महिष), सिंह, मृग, कुत्ता, वानर, नकुल, नकुल, वानर, सिंह, घोडा, सिंह, गौ, हाथी ये योनियां अश्विन्यादि नक्षत्रोंकी क्रमसे कही हैं, मृगया। विचारनी उचित हैं ।। १७॥ १८॥ भन्म,गौ बुधादित्यौ शृंगहीनो हि चंद्रमाः ।। तीक्ष्ण,गः कुजो जीवशुक्रौ स्तो दीर्घशृंगको ।। शनिराहू वक्र,गौ शृंगिणां शृंगनिश्चये ॥ १९ ॥ बुध सूर्य टूटे शींगोंवाळे, चंद्रमा शृंगहीन, मगल पैने शींगवाला, बृहस्पति शुक्र कम्बे शींगोंवाले, शनि राहु टेढे शींगोवाले जानने, इसीसे शृंगवाले जीवोंके शृंग नि- श्चय करनेमें विचार करना चाहिये ॥ १९ ॥ कुत्रांगे घात इति प्रश्न विचारः । लमादिशट्रगैः पापै पूर्वार्द्ध मदनस्थितैः ।। पृष्ठे शेषगैरुत्तरार्द्ध घातं वदेसुधीः ॥ २०॥ .
।
१०८:
प्रश्नशिरोमणिः।
लग्नादि छः घरोंमें स्थितः पाप ग्रह हों तो पूर्वाह्नमें, सातके हों तो पीठपर और
यदि शेष घरोंमें हों तो उत्तरार्द्ध घाव लगा है ऐसा कहे ॥ २० ॥
सपापनामनक्षत्रचरणस्य क्रमेण हि ॥
प्राक्ःच पार्श्वे पृष्ठतले प्रहारं प्रवदेत्सुधीः ।। २१ ॥
यदि नामके नक्षत्रका चरण पापयुक्त हो तो उसीके क्रमसे शरीरके ऊपरी अंगमें,
करवटमें, पीठपर, नीचे प्रहार लगा है. ऐसा पंडितजनः कहे ॥ २१ ॥
शत्रुरस्ति न वेति प्रश्न विचारः ।
रिपुप्रश्ने रिपोलमाद्वैरकृच रिपुस्थितात् ।।
रिपुः कीदृक् च किं जातिः कथमित्यादिकं वदेत् ॥ १ ॥
शत्रु प्रश्न होनेमें छठे घरकी. लग्नसे तथा षष्ठस्थ ग्रहसे वैर करनेवाला शत्रु कैसा
है, कौन जाती है और किस प्रकारसे वैर करता है इत्यादि फल कथन करे ॥ १ ॥
अथ धातुवादप्रश्ने विचारः।
लमेशो धातुरूपः स्याद्धातुवादी स्मराधिपः॥
भानुशीताती लाभकर्ताराविति चिन्तयेत् ॥ १॥
लग्नेश धातुका रूप है, सप्तमेश धातुवादी है और सूर्य चंद्रमा लाभ करनेवाले
हैं इस प्रकार इस प्रश्नमें विचार करे ॥१॥
खलो लमे शुभः पापेक्षणं नो यदि लमपः॥
तनुं पश्यदिना पापैः कर्तुः सौख्यं न चान्यथा ॥२॥
यदि पाप ग्रहकी दृष्टि नहीं हो तो लममें पाप ग्रह शुभ होता है और यदि ल-
नेश लग्नको देखता हो, पाप ग्रह न देखते हों तो धातुवाद करनेवालेको मुख होता है
और जो अन्यथा हो तो सुख नहीं होता है ॥ २ ॥
तन्वीशोऽन्त्यधनारिस्थो मृतौ वा. विखलेक्षणः ॥
यथाक्रमं मृत्युहानिबंधनक्षयकृन्मतः ॥ ३ ॥
पापदृष्टिवर्जित लग्नेश १२।२।६। ८ स्थानोंमें हो तो..यथाक्रमसे मृत्यु, हानि,
बंधन तथा नाश करनेवाला जानना ॥३॥
कांचनं कुजरवी सितचंद्रौ रूप्यकं बुध गुरू मणियुक्तम् ॥
कांचनं त्वगुशनी खलु लोहं लग्नगौ प्रकुरुतो बलयुक्तौ ॥ ४॥
मंगल सूर्य सुवर्ण, शुक्र चंद्रमा चांदी, बुध बृहस्पति मणियुक्त सुवर्ण, राहु श-
नैधेरै लोको करते हैं, जममें बरयुक्त हों तो ॥ ४ ॥
भाषाटीकासाहितः। १०९. धातुं वित्तादादसंस्थांच मृत्योर्च्यात्स्यन्त्याभ्यां तयोः संस्थितिं च ।। चेकेन्द्र वा ये शुभाः सोजसः स्युर्धातुज्ञः स्याद्धातुवाद्यन्यथा नो । चेल्लमेन्दुः सौम्यपापैः समेतः शीर्षोत्थः वाहितज्ञानलाभः ॥ ५॥ दूसरे घरसे धातु, आठवेसे वादकी स्थिति कहे एवं सातवें और वारहवें घरसे उन दोनोंकी स्थिति कहे । यदि केंद्र वा ग्यारहवें वलवान् शुभ ग्रह हों तो धातुवादी, धा- तुका पहिचाननेवाला है. अन्यथा हो तो धातुको नहीं जानता है । यदि सौम्य पाप ग्रहोंसे युक्त लग्न चंद्रमा शीर्षोदयराशिके हों तो घातुज्ञानका लाभ होता है ।।.५ ॥ मूकमुष्टिप्रश्ने विचारः। धातुर्मूलं जीव ओजर्भगेंऽगे जीवो मूलं धातुरन्यत्र चोति ।। नंदांशैनिःस्यात्क्रमादोर्ध्वदृष्टिःप्रष्टा प्रश्ने स्याचदाजीवचिन्ता ॥१॥ विषम राशि (१३५/४९।११ ) लग्न हो तो नवांशकी तीन वार गिनती कर- नेसे धातु, मूल, जीव प्रश्न क्रमसे बताचे, जैसे विषम लमका ! प्रथम नवांशक हो तो धातु, २ में मूळ, ३ में जीव, ४ में धातु, ५ में मूल, ६ में जीव, ७ में धातु, ८ में मूल, ९ में जीवन बताना चाहिये। इसी प्रकार अन्यत्र समराशि (२।४।६।८।१०।१२) लग्न हो तो नवांशोंकी तीन वार गणना करनेसे जीव, मूल, धातु प्रश्न क्रमसे कहे, जैसे समराशिके प्रथम १ नवांशमें जीव, २ में मूल, ३ में धातु, ४ में जीव, ५ में मूल, ६ में धातु, ७ में जीव, ८ में मूल, ९ में धातुचिता कहनी चाहिये । अथवा पूछनेवाला अर्ध्वदृष्टि हो तो जीवचिन्ता ॥ १ ॥ मध्यालोकी घातुचिन्ता त्वघोहक मूले चिन्ता वाङ्गवच्चन्द्रतोऽपि ॥ मूके मुष्टौ वा बुधांशेशयोनि नूनं ब्रूयादेव सत्योक्तमेतत् ॥ २॥ समदृष्टि हो तो धातुचिन्ता और अघोष्टि हो तो मूलचिंता कहनी चाहिये. अथवा लमके समान चद्रमासेभी बतानी चाहिये । अथवा मूक और मुष्टिप्रश्नमें बुधके नवांशपतिकी जो योनि हो सो वतावे यह बात निश्चयही सत्य कहीं है ॥२॥ धातुः कुजाकौं मूलं च शनीन्दू जीवसंज्ञको । जीवशुक्रौ बुधो यत्र चांशे योनि ततो वदेत् ॥३॥ मंगळ सूर्य धातु, शनि चंद्रमा मूळ, बृहस्पति शुक्र जीवसंज्ञक हैं । वुध जिस नवांशमें हो उससे योनि कहे ॥३॥ लमत्र्यंशे यदा धातौ धातुखेटयुतेक्षिते ॥ धातुचिंता तदा वाच्या जीवमूलादिकं तथा ।।
११." प्रश्नशिरोमणिः। दिपदादिविभागश्च जीवे तत्वांशगात् खगात् ॥ ४॥ लयका अंश अर्थात् द्रेष्काण धातु हो और धातुग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो धातु- चिन्ता, इसी प्रकार जीव मूल आदि कहे अर्थात् लग्नका नवांश जीवसंज्ञक हो तथा जीवग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो जीवचिंता, मूलसंज्ञक हो मूलग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो मूल- चिंता कहे । जीवप्रश्न निश्चय हो जानेपर, द्विपद है वा चतुष्पद है वा अपद है इत्यादि विभाग जो है सो तो नवांशस्थ ग्रहसे कहे ॥ ४ ॥ अथ सुगमोपायः । रविभौमौ बलयुक्ती केंद्रे धातुप्रदौ शनीन्दुसुतौ ।। मूलकरौ शशिशुक्रामरगुरवो जीवकारका प्रश्ने ॥ ५॥ यदि सूर्य मंगल बलवान् होकर केंद्रमें बैठे हों तो धातु, शनि बुध हो तो मूल, चंद्र शुक्र बृहस्पति हों तो जीवप्रश्नकारक होते हैं ॥५॥ मेषालिसिंहलमे हि कुजार्काभ्यां युतेक्षिते ॥ धातुचिंता मृगन्हदकन्याकुम्भे युतेक्षिते ॥ ६ ॥ ११,८ । ५ लाम मंगल सूर्यसे युक्त दृष्ट हो ता धातुचिंता, १० । ३।६।११ लग्न शनि बुधसे दृष्ट युक्त होतो ॥६॥ मंदविद्भ्यां मूलचिन्ता कर्कमीनधनुस्तुले । वृषे च भृगुचन्द्रज्यदृष्टे जीवस्य चिन्तना ॥७॥ मूलचिन्ता, ४ । १२ । ९ । ७ । २ लग्न शुक्र, चंद्र और वृहस्पतिसे दृष्ट हों तो जीवचिन्ता कहे ॥ ७॥ यस्य ग्रहस्य यदस्तु तदर्गे तद्युतेक्षिते ॥ धाम्यं धातुं मृतं जीवं शुष्कं मूलं वदेत्तनोः॥८॥ जिस ग्रहकी जो वस्तु है सो बतानी चाहिये । यदि उस ग्रहका वर्ग उसी प्रहसे युक्त दृष्ट होवे तो धाम्य ( न पिघलनेवाली ) धातु, मरा हुआ जीव, सूखा मूळ उनसे कहे ॥८॥ स्ववर्गेऽबुचरे लगे वांशे स्वामियुतेक्षिते. ॥ धातुष्वधाम्यं जीवेषु सजीवं मूल आर्द्रकम् ॥ खलैनिधं शुभैः श्रेष्ठं मिर्मिनं च तद्देत् ॥ ९ ॥ जलचरराशिका लम अथवा-जळचरराशिका नवांश अपने स्वामी ग्रहसे दृष्ट युक्त हो तो धातुओंमें अधास्य (न पिपलनेवाली ) धातु, जीवोंमें सजीप, मूलायें - 7 भाषाटीकासहितः। गीली वस्तु है । यदि लग्न अथवा उसका नवांश पाप ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तो नि- न्दित, शुभ ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो श्रेष्ठ, मिश्र ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो मिली झुली धात्वादि वस्तु कहे ॥९॥ चेन्जीवचिन्ता विपदश्चरेशे स्थिरे चतुष्पादितनौ विपाच ॥ चरांशके पुंग्रहदृष्टियुक्ते पुमान् भवेदत्र वधूग्रहेण ॥ १० ॥ यदि जीवचिंता हो तो चर नवांशकमें द्विपद, स्थिरमें चतुष्पद, द्विस्वभावमें अपद जीवकी चिन्ता जाननी चाहिये । यदि चर नवांशक पुरुषग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो पुरुष, स्त्रीग्रहसे युक्त हो तो स्त्री ॥ १० ॥ दृष्टान्विते स्त्रीदितयांशके च नपुंसकदृष्टयुते हि खंडः॥ चेन्मूलचिन्ताऽथ रखेः क्रमेण मूलाणुमूलोद्धृतमूलसंज्ञा ॥११॥ यादि द्विस्वभाव नवांशक नपुंसक ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो नपुंसक जीव कहना चाहिये । यदि मूलचिंता हो तो सूर्यके क्रमसे मूल, अणुमूल उद्धत मूलका नाम वतावे अर्थात् चर नवांशक सूर्यसे युक्त दृष्ट हो तो मूळ, चंद्रमासे युक्त दृष्ट हो तो अणुमूळ (सूक्ष्ममूल ) और मंगलसे युक्त दृष्ट हो तो उद्धृतमूल ( उखडा हुआ मूल ) वतावे । इसी प्रकार बुधादि ग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो मूलादिसंज्ञा कहे ॥ ११ ॥ चेद्धातुचिन्ता शुभवर्गदृष्टियुतेत्यधाम्यः परथास्ति धान्यः ।। लमग्रहत्यंशकतः क्रमेण स्वर्भूमिपातालगतास्ति चिन्ता ॥१२॥ यदि धातुचिंता हो तो चर लग्न वा चर नवांश शुभ ग्रहके वर्गमें हो अथवा शुभ ग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो अधाम्य ( न पिघनेवाली ) धातु है। लग्न और लग्नस्य ग्रहके द्रेष्काणके क्रमसे स्वर्ग, भूमि तथा पातालकी चिन्ता है ऐसा कहे ।। १२ ।। लमोदितांशे लवलमपाभ्यां दृष्टे युते खं हितसौम्ययोश्च ।। दृग्योगतोभूः खलवैरिदृष्टयाधस्तत्र लोकः खगलोकतश्च ॥१३॥ लनका उदित नवांश, नवांशेश और लग्नेशसे युक्त दृष्ट हो तो आकाश और मित्र तथा शुभ ग्रहकी दृष्टिके योगसे पृथ्वी और पाप ग्रहकी वैरि दृष्टिसे पाताललोक बताना चाहिये, अथवा ग्रहके लोकसे चिंता कहे ॥ १३ ॥ केचिच्छशांकार्कजराहभौमैर्धातुंच शुक्रावशेन मूलम् ॥ शुष्कं तदा स्यादुभयोर्बलीयस्त्वादंकुरं जातमिति प्रदिष्टम् १४ कोई ज्योतिर्विदलोग चंद्र शनि राहु मगळसे धातु, शुक्र सूर्यके वशसे सूखा
११२
प्रश्नशिरोमणिः।
मूल वर्णन करते हैं। यदि शुक्र सूर्य दोनों अधिक वली हों तो अंकुर जात है ऐसा
बतावे ॥१४॥
द्रव्यवहुत्वे चिन्त्यम् ।
रक्तौ सूर्यकुजौ पीतो गुरुरिन्दुभृगूसितौ ॥
हरितो हि बुधः श्यामः शनिर्लमांशयोरिति ॥ १५ ॥
इसी प्रकार द्रव्यकी वहुतायतमें विचार करना चाहिये लग्न और लपके नवांधमें
सूर्य मंगल हो तो रक्त, वृहस्पति पीत चंद्रमा शुक्र श्वेत, बुध हरित, शनि श्याम
वर्णवाला जानना ॥ १५ ॥
राहुयुक्ते तनौ वांशे वर्ण श्यामिकया वदेत् ॥
वैडूर्यमुक्तापाषाणं ताम्रस्फटिकवद्रवौ ॥ १६ ॥
लग्न वा नवांश राहुयुक्त हो तो श्यामवर्ण कहे । सूर्यकी वैडूर्य, मोती, पत्थर,
तांबा, स्फटिकवाली वस्तु वतावे ॥ १६ ॥
रूप्यक्षीरकपालेलीमुक्ताजलजवधिोः॥
ताम्रवैयरत्नाश्मेष्टका,गकशृंखलाः॥ १७ ॥
चंद्रमाकी चांदी, दूध, कपाल, छुरी, मोती, कमलचाली चीज कहे और मंगलका
तांवा, वैडूर्य, रत्न, पत्थर, ईंट, शींग, श्रृंखला ॥ १७ ॥
सीसधाम्यामिभृत्यादिशस्त्रभेदाः कुजे मताः ॥
काचचित्रसुवर्णानि गरुडोदारवहुधे ।। १८ ॥
सीसा, धाम्य, अग्निभृत्यादि शस्त्र अर्थात् तोप, बन्दूक आदि शस्त्रभेद माने हैं,
बुधको कांच, चित्र, सुवर्ण, हरिमणिवाली वस्तु हैं ॥ १८ ॥
गोमेदस्वर्णमणयः पीतधातुश्च पुस्तकम् ॥
सूतशास्त्रादिवार्ता च गंधवद्धस्तु वाक्पतेः ॥१९॥
बृहस्पतिकी गोमेद, स्वर्ण, मणि, पीत धातु, पुस्तक, सूत शास्त्रादिकी वार्ता
और गंधवाली वस्तु हैं ॥१९॥
रौप्यालंकारवैडूर्यस्फटिकाम्बुजमौक्तिकम् ।।
लक्ष्यस्वर्णादिपात्रं च प्रतिमा शुक्शुची भूगोः॥ २० ॥
शुक्रकी चांदी, गहना, वैडूर्य, स्फटिक, कमल, मोती, निशाना, स्वर्णादि पात्र,
प्रतिमा तथा पवित्र और श्वेत वस्तु हैं ॥ २० ॥
- भाषाटीकासहितः। ११३० नीलाश्मलोहमहिषीचर्मसीसकचामरम् ।। दंतशूकरसौवीरमद्यांबुजतिलं शनेः॥ २१ ।। शनिकी नीला पत्था, लोह, भंस, चर्म, सीसा धातु, चॅवर, दांत शूकर, वेर, मध, कमल, विल ये वस्तु है ॥ २१ ॥ कण्टकास्थिविषं चौर्य राहोर्लमेशहग्युतेः।। चंद्रेशतिनिर्बले कांस्यं रूप्यवर्णसमं यतः ॥ २२ ॥ राहुकी कांटा, हड्डी, विष, चौरी आदि हैं । निर्बल चंद्रमापर लग्नेशकी दृष्टिका योग योनेसे चांदीके वर्णसमान कांस्य कहे ॥ २२ ॥ एवमतिनिर्वलानां बहु मौल्यं वस्तु हित्वाल्पमौल्यं तत्सवर्ण वस्तु वदेत् ।। इसी प्रकार अतिनिर्बल ग्रहोंकी बहु मौल्यवाली वस्तु छोड़कर थोडे मौल्यकी उसके समान वर्णवाली वस्तु कहे ॥ किं धात्वाद्यस्ति विज्ञानमिति यत्तहकाणतः ।। विशेषो हेमरत्नादि दिपदानादि भागतः॥२३॥ क्या धातु आदि वस्तु है इस वातका ज्ञान द्रेष्काणसे विशेष करके होता है कि, सुवर्ण और रत्न आदि है वा विपद आदि है वा अन्नादि है इस प्रकार विभा- गसे समझना चाहिये ॥२३॥ कविसुरवन्धो द्विपदौ तूर्यपदावर्कभूमिजौ ज्ञशनी ॥ पत्रधरौ वी कथितौ राहुहिमांशू सरीसृपावपदौ ॥२४॥ शुक्र बृहस्पति द्विपद, सूर्य मंगल चतुष्पद, बुध शनि पक्षवाले पक्षी, राहु चंद्रमा सर्प कहे हैं॥ २४॥ पुंस्त्रीकृशानुक्षितिवायुवारिचरस्थिरव्यंगगृहाश्व मेषात् ॥ मेषो हरिगाँधनुषः परार्द्ध मृगार्द्धमाद्यं चतुरंघ्रयः स्युः ।। २५ ॥ पुरुष, स्त्री और अग्नि, पृथ्वी, वायु, जल, तत्व, चर, स्थिर, द्विस्वभाव संज्ञा मेषसे आदि लेकर कही है। मेष, सिंह, प, धनुषका परार्द्ध, मकरका पूर्वार्द्ध चतुष्प- दसंजक है ॥ २५॥ कुंभश्च मीनो विपदौ प्रभूतपादौ स्मृतौ वृश्चिककर्कटौ च ।। तुला च कन्या मिथुनं हयाचं नरा मृगान्त्य पदवर्जितं च।।२६|| . २१४ प्रश्नशिरोमणिः। कुंभ मीन अपद हैं, वृश्चिक कर्क बहुपद, तुला, कन्या, मिथुन, धनुषका पूर्वार्द नर, मकरका परार्द्ध पदरहित है ॥ २६ ॥ द्विजो गुरुभृगू भूपौ भूजाकौं शूद्र इन्दुजः॥ वैश्यश्चन्द्रोऽर्कजो राहावेतो म्लेच्छसंज्ञकौ ॥ २७॥ बृहस्पति शुक्र ब्राह्मण, मंगल सूर्य क्षत्री, बुध शूद्र, चंद्रमा वैश्य, शनि राहु म्लेच्छ जाति हैं ॥ २७ ॥ चतुरस्रौ भौमरवी खण्डः काव्यश्च विद्गुरू ।। वर्जुलौ हिमकृत्स्थूलो दीघौं राहुदिनेशजौ ॥ २८ ॥ मंगल सूर्य चौकोर, शुक्र खण्ड (टुकड़ा), बुध बृहस्पति वर्तुल (गोल), चंद्रमा स्थूल (मोटा), राहु शनि दीर्घ (लम्बा) है ।। २८ ।। लोहितसितहरिताभाः पाटलपांडाभचित्रकृष्णाभाः ।। हेमभपिंगलकर्बुरबचस्वच्छाः क्रियादितो वर्णाः ॥ २९॥ लाल, श्वेत, हरित, पाटल (सफेद मिला लाल ), पांडु:( सफेद मिला पीला), चित्र (सव प्रकारका मिला ) रंग, काला, पीला, पिंगल ( काल मिला पीला), कबरा, पन (न्योलेकासा रंग ), मलीन रंग ये मेपादि राशियोंके वर्ण हैं ॥ २९ ॥ शुक्रेन्दू जलचारिणौ बुधगुरू ग्राम्यौ कुजार्कार्कयो। राहुश्च प्रथिता अरण्यविवरे प्रीत्याभिसंचारिणः ।। पूर्वाह्न बलिनौ तनौ बुधगुरू मध्याह्नकेऽर्कावनी- सूनू द्धावपराइ इन्दुभृगुजौ सायं हि राहर्कजौ ॥३०॥ शुक्र चंद्र जलचारी, बुध बृहस्पति ग्रामीण, मंगल, सूर्य, शनि और राहु वनकी झाडियोंमें प्रीतिसे विचरनेवाले हैं । लग्नमें बुध बृहस्पति पूर्वाहवली, सूर्य मंगल मध्याहवली, चंद्रमा शुक्र अपराण्हवली और राहु शनि सायंवली हैं ॥ ३० ॥ पित्तं दिनकरभौमौ श्लेष्माशुक्रामृतद्युती ज्ञगुरू ॥ समधातू शनिराहू वातकरौ कीर्तितौ मुनिभिः ॥ ३१ ॥ सूर्य मंगल पित्त, शुक्र चंद्रमा कफ, बुध वृहस्पति समधातु और शनि राहु वातप्रकृतिवाले हैं ऐसा मुनियोंने कहे हैं ॥ ३१ ॥ कटुको दिनकरभोमो मधुरो जीवस्तथा बुधो मिश्रः ।। चंद्रभृगू लवणाम्लो तीक्ष्णौ राहकनंदनौ गदितौ ॥ ३२ ॥ -
भाषाटीकासाहितः ।
सूर्य मंगल कडुआ, बृहस्पति मीठा, बुध कडुआ मीठा मिला हुआ, चंद्रमा
शुक्र लवण खट्टा, राहु शनैश्चर तीखे कहे हैं ॥ ३२ ॥
दिनेशभौमजीवाख्याः पुरुषा अपरे स्त्रियः॥
बुधसौरीस्मृतौ केषांचिन्मते च नपुंसकौ ।। ३३ ।।
सूर्य मंगल वृहस्पति पुरुष, अन्य ग्रह स्त्रीसंज्ञक हैं, कुछेक आचार्योंके मतमें बुध
शनि नपुंसक कहे हैं ॥ ३३ ॥
तरुणः कुजो हिमसुतश्च शिशुः हिमकृत्कवी सुदृढमध्यनिभौ॥
शनिसूर्यवाक्पतिभुजंगखगाःस्थविरामतास्तु नियतं मुनिभिः३४
मुनियोंने मंगल जवान, बुध बालक, चंद्रमा शुक्र दृढ मध्य अवस्थावाले,
शनि, सूर्य, वृहस्पति और राहु बूढे माने हैं ॥ ३४ ॥
भृगौ चंद्रे हदे देववसतौ वापतौ रवौ ।।
चतुष्पदपथे सौम्ये चेष्टकानिचये कुजे ॥ ३५ ।।
दग्धस्थाने शनौ राही बाह्यभूमौ चतुर्थके ।।
अमीभिनष्टवस्तूर्वी दैवज्ञो हि विमर्शयेत् ॥ ३६॥
शुक्र चंद्रमा हद (जलके कुंड) में, बृहस्पति देवताके निवासस्थानमें, सूर्य
चौराहेमें, बुध ईंटोंके ढेरमें, मंगल दग्धस्थानमें, शनि राहु वाह्यभूमिमें (पर्वत वा वाहिरघर
खेतोंमें) चौथे घरमें इन ग्रहोंसे दैवज्ञ नष्ट वस्तुकी निवासभूमि निश्चय करे ॥३५॥३६॥
नृपः सूर्यस्तपस्वीन्दुः कुजो हेमप्रियो बुधः॥
वणिग्गुरुः कविर्वैश्यः शनिश्च वृषलोऽथवा ॥ ३७॥
अन्यजातिश्चासुरौ च निषादधिपती स्मृतौ ॥३०॥
सूर्य राजा, चंद्रमा तपस्वी, मंगल सुनार, बुध वनियां, बृहस्पति शुक्र वैश्य,
शनि शूद्र अथवा अन्यजाति (अन्त्यज धोवी चमार आदि ) और राहु केतु निषाद
(भीलोंके स्वामी ) कहे हैं ॥ ३७॥ ३८ ॥
धातुनामेन्दुशुक्राभ्यां भूषणं गुरुसूर्ययोः॥
भाजनं वित्कुजाभ्यां च शस्त्रं शेषेषु कीर्तितम् ॥ ३९ ॥
चंद्रमा शुक्रसे धातु, वृहस्पति सूर्यसे भूषण, बुध मंगलसे पात्र और शेषग्रहोंसे
शख कहा है ॥ ३९॥
--
प्रश्नशिरोमणिः।
मूर्द्धभूषणमिन्दकौं वाक्पतिः कर्णभूपणम् ।।
भूमीजकाव्ययोर्बाहुभूषणं च तथा बुधे ॥ ४० ॥
हस्तस्य भूषणं राहो चरणस्य प्रकीर्तितम् ॥ ४ ॥
चंद्रमा सूर्य शिरोभूषण, वृहस्पति कर्णभूषण, मंगल शुक्र बाहुभूपण, बुध
हस्तभूषण और राहु चरणका भूषण कहा है ।। ४० ॥ ४१ ॥
बुधेन्दुजीवभृगुभिः सरसं नीरसं परैः।
तैरेवभक्षणीयं स्यादभक्ष्यं परथा हैः ॥ ४२ ॥
बुध, चंद्रमा, वृहस्पत्ति और शुक्र रसयुक्त, अन्य ग्रह नीरस और इन्हीं पूर्वोक्त
चार ग्रहोंसे भक्ष्य और अन्य ग्रहोंसे अभक्ष्य वस्तु कहे ॥ ४२ ॥
दीर्घवर्तुलयोः कंदमूले तुर्यत्रिकोणयोः॥
तृणं सगन्धि निर्गन्धि दीर्घवर्तुलयोः क्रमात् ॥ ४३॥
चौथे, नौवें और पाचवें दीर्घ और वर्तुळसंज्ञक ग्रह हो हो कंद और मूल, इसी
प्रकार सगंध और निर्गन्ध तृण, दीर्घ, वर्तुलके क्रमसे कहे ॥ ४३ ।।
सौम्यैः फललिता वृक्षाः क्रूरैः स्युः फलवर्जिताः॥
पुंखगैस्तु तरुनारीग्रहैरुक्ता लताः क्रमात् ।। ४४ ॥
शुभ ग्रहोंसे फलदार, क्रूर ग्रहोंसे फलरहित वृक्ष कहे, पुरुषग्रहोंसे वृक्ष, नारी-
'ग्रहोंसे लता क्रमसे कही है ॥ ४४ ॥
धान्यगोधूमकौलत्थयवा घासोद्भवानि च ।।
धान्यमुद्दाश्च माषाश्च ग्रहाणां सूर्यतः क्रमात् ॥ ४५ ॥
धान्य, गोधूम, कुलत्थ, जौ, घासोत्पन्न अन्न, धान्य, मूंग उडद ये अन्न
सूर्यादि ग्रहोंके क्रमसे कहे ॥ ४५ ॥
सूर्ये चंद्रे गुरौ सौम्ये पकं शुक्रे शनैश्चरे ।।
अपक्कं च कुजे साम्बु शेषेषु कवलं मतम् ॥ ४६॥
सूर्य, चंद्र, वृहस्पा और बुधमें पक्क, शुक्र और शनैश्वरमें अपक, मंगलमें जल.
युक्त और शेष ग्रहोंमें ग्रास कवल माना है ॥ ४६ ॥
भानोः किंशुकशाखाद्याश्चंद्रे राजादनीमुखाः ।।
भौमे कटंकिनः सौम्ये शनौ बदरिकादयः ॥ १७ ॥
- भाषाटीकासाहितः। १७ सूर्यकी ढाककी शाखादि, चंद्रमाकी ढाक गोंदनी, खिनी आदिक, मंगळके कांटेवाले वृक्ष, बुध शनिके वेरी आदिक वृक्ष हैं ॥ ४७ ॥ क्षीरिणौ वाक्पतौ शुके रम्भाद्याः शनिसूर्ययोः ।। शुष्काश्च खण्डिता वृक्षा विज्ञातव्या विवेकिभिः॥४८॥ बृहस्पति दूधवाले, शुक्र, कदली आदि, शनि सूर्य खंडित और सूखे वृक्ष विवेकिजनोंने कहे हैं ।। ४८॥ वामां चंद्रे रणं भौमे व्यवहारं बुधे गुरौ ॥ स्वजनं योषितं शुक्रे कलिं मंदे विचिन्तयेत् ॥ १९ ॥ चंद्रमामें स्त्री, मंगलमें युद्ध, बुधमें व्यवहार, बृहस्पतिमें स्वजन, शुक्रमें खी, शनिमें कलिका विचार करे ॥ १९ ॥ मजास्थि भास्करे चित्तमिन्दौ रक्तं कुजे बुधे । चैतन्यशुद्धी वागीशे प्राणाः शुक्रे च शुक्रकम् ॥ ५० ॥ सूर्यमें चर्बी हड्डी, चंद्रमामें चित्त, मंगलमें रक्त, बुधमें जीवशुदि, बृहस्पति माण, शुक्रमे वीर्य ॥५०॥ शनौ मांसत्वचा रोमवसा अस्थि वदेदगौ ॥ शशिशुक्रौ जलाधारावार्किभौमदिनाधिपाः॥५१॥ शनिमें मांस, स्वचा तथा रोम, राहु ची हड्डी कहे । चद्रमा शुक्र जलाधार, शनि, भौम, सूर्य ॥ ५१॥ निर्जला ज्ञगुरू स्वल्पजलौ नूनं प्रकीर्तितौ ॥ सौम्यो भूमेर्जलस्येन्दुर्वढेः काव्योऽभूमिजौ ।। वायोर्मन्दासुरौ व्योम्नो गुरुः स्वाम्यन्तरादहिः॥५२॥ निर्जल, बुध वृहस्पति स्वला जल कहे हैं। बुध भूमिका, चद्रमा नळका, शुक्र अमिका, सूर्य मंगल वायुका, शनि राहु आकाशका, वृहस्पति भीतरी स्थानसे 'बाहिरका स्वामी जानना ॥ ५२॥ अजगोयुग्मधनुस्तुलसिंहाः शब्दभृतः प्रमदाघटसंज्ञौ ॥ अर्द्धरवावपरे हि विशब्दा गोतुलकर्कवधूघटमीनाः॥ ५३ ॥ मेष, वृष, मिथुन, धन तुला और सिंह पूर्णशब्दवाळे, कन्या, कुंभ अर्द्धशब्द और शेष राशि शब्दरहित हैं । ष, तुला, कर्क, कन्या, कुंभ, मीन ॥ ५३ ।।
- ११८ मन्तशिरोमणिः। मत्स्ययुताः सजलाश्च तदन्ये स्युर्विजला अथ मूकनियोगे ॥५४॥ और मकर सजल और अन्य राशि निर्जल हैं। मूकपश्नमें विचारे हैं ॥ १४ ॥ स्वःऽर्के स्वीयचिंतात्र च परगृहतो माततातीयचिन्ता। खेन्दौ चिन्ता वधूनां त्वपरभ इत पुंसः कुजे जीवचिन्ता॥ सौम्ये भ्रातृव्यचिन्ता सचिव उ पतिचिन्ताच शुक्रे सपिण्डी-। चिन्ता मंदेऽन्यचिंता भवति पितृपितृव्यादिचिन्ताच राहो ॥५५ यदि सूर्य अपनी राशिके हो तो अपनी और अन्य राशिके हो तो माता पितासंबन्धी चिन्ता कहे । यदि चंद्रमा अपनी राशिके हो तो वधूजनोंकी और अन्यराशिका हो तो विदेश गये हुए पुरुषकी चिन्ता कहे । मंगल हो तो जीव- चिन्ता, बुध स्वक्षेत्रमें हो तो चाचाकी चिन्ता, अन्यथा सचित्र और स्वामीकी चिन्ता, शुक्र स्वक्षेत्री हो तो सपिण्डकी चिन्ता, शनि स्वक्षेत्री हो तो अन्य जनकी चिन्ता और राहु स्वक्षेत्री हो तो पिता, चाचा तथा ताऊकी चिन्ता होती है ॥ ५५ ॥ चंद्रो मत्र्य दिवि बेज्यौ वासिनोऽधः परे ग्रहाः॥ ज्येष्ठः शुक्रोऽर्क आषाढश्चंद्रः श्रावणमासकः ॥ ५६ ॥ चंद्रमा मर्त्यलोकमें, 'बुध बृहस्पति आकाशमें, अन्य ग्रह पातालमें रहनेवाले हैं। शुक्र ज्येष्ठ, सूर्य आषाढ चंद्रमा श्रावण ॥ ५६ ॥ कुजो भाद्रपदः सौम्य आश्विनः कार्तिको गुरुः ॥ मार्गपोषौ भृगुर्मदो माघफाल्गुनकावगुः ।। ५७ ॥ मंगल भादौं, बुध कार, वृहस्पति कार्तिक, शुक्र अगहन पौष, शनि माघ फाल्गुन और राहु चैत्र वैशाख मास कहा है ॥ ५७ ॥ चैत्रवैशाखको मासाश्चैत्राद्या मेषतः क्रमात् ।। मेषालितुलकुम्भैश्च कर्केण प्रानिवासभूः ॥ ५८ ॥ यहां मेषसे लेकर चैत्रादि महीने क्रमसे जानने । मेष, वृश्चिक, तुला, कुंभ तथा कर्कसे पूर्वमें रहनेका स्थान ।। ५८ ॥ वृषेण पश्चिमे सिंहमृगयोरुत्तरे भवेत् ॥ गुरुसौम्यग्रहैदक्ष एवं शय्यासनेष्वपि ॥ ५९ ।। वृषसे पश्चिममें, सिंह, मकरसे उत्तरमें, वृहस्पति तथा बुधकी राथियोंसे
भाषाटीकासहितः।
अर्थात् धनु, मीन, कन्या तथा मिथुनसे दक्षिणमें रहनेका निवास कहे । इसी प्रकार
शय्या और आसनमेंभी विचारे ॥ ५९॥
रविसितकुजागुमंदाः शशिबुधजीवाः पुराक्रमात्पतयः ॥
अजगोमिथुनकुलीरास्त्रिः परिवर्चेन पूर्वतः पतयः॥६॥
सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चंद्रमा, बुध और बृहस्पति क्रमसे पूर्वादि दि-
शाओंके स्वामी है । मेष, वृष, मिथुन, कर्क राशि तीन बार गिननेसे पूर्वादि दिशा-
ओंके स्वामी है ॥ ६॥
अजगोमिथुनकुलीरा हयमकरौ रात्रिपाः परे दिनपाः॥
रविराशेः क्रियतो वा क्रमतोऽन्धो बधिरमूकपंगू च ॥ ६१ ॥
मेष, वृष, मिथुन, कर्क, धनु और मकर रात्रिके स्वामी, अन्य राशि दिनके स्वामी
हैं । सूर्यकी राशिसे वा मेषसे क्रमकरके अंध, वघिर, मूक और पंगू हैं ॥ ११ ॥
वह्नः कुजार्कावुपरिस्थितौ शो मध्ये भुवः खे सकले गुरुश्च ॥
अधः सितेन्दू पयसो निरुक्तौ तिर्यक् शनिः केतुतमोयुगं च||६||
मंगल सूर्य अग्निके ऊपर रहनेवाले, बुध पृथ्वीके मध्यमें, वृहस्पति समस्त आकाशमें,
शुक्र चंद्रमा जलके नीचे और शनि, केतु और राहु तिरछे रहनेवाले हैं ।। ६२ ।।-
मीनक्रियवृषकुम्भा ह्रस्वा मध्या युग्ममृगाश्च कुलीराः॥
शेषा दीर्घा अथ झषयुग्मालीन्दुगृहाण्यतिसंततिवन्ति ॥ ३ ॥
मीन, मेष, वृष और कुंभ हस्व, मिथुन, मकर और कर्क मध्य और शेष राशि
दीर्घ हैं । मीन, मिथुन, वृश्चिक और कर्क अतिसंतानवाले ॥ ६३ ॥
वृषमृगहयकलशाः समसंताना अपरे लघुसंततिभाजः
यो मिथुनाश्वनवांशविभागः सन्ततिहीनतरः खलदृष्टः॥ ६४॥
वृष, मकर, धनु और कुंभ समसंतानवाले और अन्य राशि लघुसंतानवाले हैं।
मिथुन तथा धनुका जो नवांश पाप ग्रहसे दृष्ट हो तो संतानहीन कहा है ॥ ६ ॥
मेषो हरिर्धनुश्चेति पित्तोष्णाः पूर्वदिग्भवाः ।।
शनिःस्वामी सदा चैषां जीवो रात्रौं दिवा रविः॥६५॥
मेष, सिंह और धनु पित्तप्रकृतिवाले, गरम है और पूर्वदिशामें रहनेवाले हैं और
सदैव इनका स्वामी शनि है, वृहस्पति रात्रिों और सूर्य दिनमें स्वामी है॥ ६५ ॥
अथ राशिसंज्ञाचक्रम् । १२० मेष. वृष मिथुन कर्क सिंह कन्या तुला | वृश्चिक | धनु मकर कुंभ मीन राशिनाम. पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री पुरुप स्त्री पुरुष स्त्री पुरुष स्त्री पुरुष पुरुषस्त्रीसंज्ञा. अग्नि पृथ्वी वायु जल अग्नि पृथ्वी वायु जल आग्नि पृथ्वी वायु तत्वसज्ञा. चर स्थिर द्विस्वभाव चर स्थिर द्विस्वभाव चर स्थिर द्विखभाव चर स्थिर द्विखभाव चरस्थिरद्विस्वभावसंज्ञा चतुष्पद चतुष्पद द्विपदनर बहुपद पूर्वार्द्धनर पू. चतुष्ण- परार्द्धचतु पाईनर चतुष्पद | द्विपदनर | द्विपदनर बहुपद अपद अपद चतुष्पदादिसज्ञा. लाल सफेद हरा सफेदलाल काला पीला लाल पला करा न्योलेकास] मलीन रंगसंज्ञा. सफेद सब प्रका. पीला. रका अधिक शब्द प्रश्नशिरोमणिः। आघेक शब्द अधिक शब्द अधिक शब्द शब्दरहित अर्द्धशब्द | पूर्णशब्द शब्दरहित पूर्णशब्द शब्दरहित अर्द्धशब्द शब्दरहित शब्दसज्ञा. निर्जल सजल निर्जल सजल निर्जल सजल सजल निर्जल निर्जल सजल सजल सजल सजलनिर्जलसज्ञा. चैत्र वैशाख ज्येष्ठ आषाढ श्रावण भादौ कार कार्तिक अगहन पंप माघ फागुन मासरज्ञा. " पश्चिम दक्षिण पूर्व दक्षिण पूर्व पूर्व दक्षिण उत्तर पूर्व दक्षिण पूर्व पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तर पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तर पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तर घरका द्वार अथवा शय्या- आसन विचारमें दिशाज्ञान. पूर्वादि दिशाओंकी स्वामिसज्ञा. रात्रिदिननामिसज्ञा. रात्रि रात्रि रात्रि रात्रि दिन दिन दिन दिन सनि रात्रि दिन दिन अथ राशिसंज्ञाचक्रम् । मेष. वृष मिथुन, कर्क सिंह कन्या तुका वृश्चिक धनु मकर कुंभ मीन राशिनाम. भध यधिर मूक अध यधिर मूक पगू अध वधिर मूक पगू अवादिसंज्ञा. वस्वादिसहा. अल्पसतानादिसज्ञा. मध्यम मध्यम दीर्घ दीध दीर्घ दीर्घ दी मध्यम हस्व हस्य अल्पस. समसतान अतिसतान अतिसतान अल्पस. अल्पसं अल्पस अतिस- तान तान तान तान तान रामसतान समसंतान समसतान अतिसतान पित्तप्रकृति वातप्रकृति वातप्रकृति शीतप्रकृति पित्तप्रकृति वातप्रकात वातप्रकृति शीतप्रकृति पत्तप्रकृति वातप्रकृति वातप्रकृति शति प्र- कृति उष्ण शी- उष्ण उष्ण शी- शीतल उष्ण उष्ण उहण उरुण शी- शीतल तल उष्ण उष्ण तल शीतल रूखा चिकना चिकना सम रूखा चिकना चिकना सम रूखा चिकना चिकना पित्तादिप्रकृतिसज्ञा भाषाटीकासाहिता उणादिसशा. रूक्षादिसहा. पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तर पूर्व दक्षिण पश्चिम पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तर पूर्वादिदिशास्थानीयसका मगल वृहस्पति चंद्रमा शनि मगल वृहस्पति चद्रमा शनि मगल बृहस्पति चद्रमा नित्यस्वामिनो प्रहा.. . वृहस्पति चद्र बुध मगल वृहस्पति चंद्र सुध मंगल बृहस्पति चद्र बुध रात्री स्वामिनो ग्रहाः. सूर्य शुक्र शनि - शुक सूर्य शुक्र शनि शुक्र सूर्य शुक्र शनि शुक्र दिने स्वामिनी प्रहाः १२ मनशिरोमाणः । १२२ ब्रहसंज्ञाचक्रम् । म. बृ. शु. ग्रइनाम. ५ N मूल जीव. जीव मूल धातु धातु साधारणधा. त्वादिसंज्ञा केंद्रस्थवली- धात्वा दिसा जीव जीव धातु धातु मूल' । मूल १ जीव । श्वेत हरित पीत श्वत' श्याम वर्णसज्ञा वैडूर्य मोती बादी,दूध, तांबावड्याच चित्र गोमेद,स्व-चादी गहना नीला, प-कांटा, अ- वस्तुसज्ञा आदि स्थर' आदि स्थि आदि पन्थर आदि आदि रत्न आदि आदि । आदि सर्प चतुष्पदादि- चतुष्पद द्विपद पक्षी चतुष्पद पक्षी द्विपद सप संज्ञा - ब्राह्मण म्लेच्छ । म्लेच्छ क्षत्रियादिसंज्ञा क्षत्री क्षत्री वैश्य ब्राह्मण खण्ड दीर्घ चतुरस्रादि- चौकोन गोलाकार गोलाकार दीर्घ चौकोर स्थूल बनचर बनचर वनचरादिसंज्ञा वनचर जलचर जलचर प्रामचर प्रामचा वनचर मध्याह वली अपराई. मध्याह्न- पूर्वाहवली पूर्वाह्न अपराह- सायबली- सायंबली-कालबालसहा बली बली। बली बली वातप्र. कफप्र. . वातप्र. पित्तादिसंबा पिनप्र. पित्तप्र- प्रमधातुप्रः समधातुप्र. कफप्र. तीक्ष्ण कटुमिष्ट लवणाम्ल मिष्ट लवणाम्ल तीक्ष्ण कटुकादिसज्ञा खी, नपुस- स्त्री सी श्री.अन्य मतेन पुसक पुरुष पुरुषादिसज्ञा स्त्री पुरुष कभी वृद्ध मध्यमायुः। युवा शिशु. मध्यमायुः। वृद्धादिसज्ञा चौराहा जलाशय दग्धस्थान ईंटोंकाढेर, देवस्थान | जलाशय बाह्यभूमि बाह्यभूमी नष्टवस्तुनि- वासस्थान. शुद्र वा तपस्वी सुनार बनिया वैश्य गजा वैश्य निषाद-जातिसज्ञा अन्य शत्र' शस्त्र धातु पात्र पात्र धातु भूषण भूषण भूषणादिसज्ञा शिरोभूषण शिरोभूषण बाहुमूषण हस्तभूषण कर्णभूषण बाहुभूषण चरणभूषण चरणभूषण अगभूषणसज्ञा 1 सरसादिसज्ञा नीरस- नीरस- नीरस नारस सरस सरस भक्ष्य | अभक्ष्य अभक्ष्य भक्ष्य मक्ष्य भक्ष्यर अभक्ष्य | 'अमक्ष्या भक्ष्यादिसज्ञा भाषाटीकासहितः। ग्रहसंज्ञाचक्रम् । • बु. चं बृ. शु. श. रा. ग्रहनाम- फलरहित फलयुक्त फलरहित फलयुक्त फलयुक्त । फलयुक्त फलरहित फलरहित फलपक्षसंज्ञा वृक्ष लता वृक्ष लता वृक्ष लता लता लता वृक्षादिसंज्ञा धान्य गोधूम कुलत्थ औ घासज धान्य मूंग उडद अन्नसज्ञा अपक्क कवल पक्कादिसंज्ञा बेरी आदि बेरी भख- पक्क पक्क पक जलयुक्त पक्क अपक्क पूखपलाश, खिन्नी काटेवाले बेरी आ- दूधवाले | कदली शाखादि आदि वृक्ष दिक स्त्री स्त्री व्यवहार | स्वजन क वृक्ष ण्डित सूखे वृक्षनामसंज्ञा कलि कलि युद्धादिसज्ञा मास त्वचा रोम मज्जा हही चित्त जीवशुद्धि प्राण वीर्य ची, हड्डी मन्नादिसज्ञा आषाढ गहन पौष पूर्व Sum निर्जल जलाधार निर्जल स्वल्प जल स्वल्पजल जलाधार निर्जल | निर्जल निर्जलादिसज्ञा स्थानाधि वायु वायु भूमि बाह्यस्थान अग्नि आकाश । आकाश पतय. सकीय वधूजनों नीवचिंता चाचा ता सपिण्डकी अन्यजन-पिता आस्वक्षेत्रीय हो- चिन्ता की चिंता पतिचिंता ऊकी चिं चिंता की चिंता दिकी विनेसे चिन्तावि पाताल मर्त्यलोक पाताल आकाश आकाश पाताल पाताल पाताल | लोकसज्ञा कार्तिक अ श्रावण भादौ माध फा-चैत्र, वै- कार ज्येष्ठ माससज्ञा ल्गुन शाख वायव्य | दक्षिण उत्तर ईशान आमकोण पश्चिम | नैर्ऋत्य दिशाधिपत्य. अमिपर जलके नी- अग्निपर भूमिके म- आकाशमें जलकेनीच तिरछे रह-तिरछे रह- निवासस्थान रहनवाला चे रह रहनेवाला| ध्यमें रह-रहनेवाला रहनेवला | नेवाले नेवाले कन्यावृषमृगा याम्या रूक्षोष्णशीतवातुलाः ॥ कुनः स्वामी सदा चैषां चंद्रः सितो दिवा ।। ६६ ।। कन्या, वृष और मकर दक्षिणमें रहनेवाले, रूखे, गरम, शीतल ओर पातपक- तिवाले हैं, इनका स्वामी सदैव मंगळ है और रात्रिमें चंद्रमा तथा दिनमें शुक्र स्वामी है॥६६॥ कुंभयुग्मतुलासंज्ञा खिग्धोष्णा वातुलास्तथा ॥
प्रश्नशिरोमाणिः। एषां स्वामी सदा जीवो रात्रौ सौम्यो दिने शनिः ॥६७ ॥ मिथुन, कुंभ और तुला चिकने और गरम तथा वातप्रकृतिवाले हैं, इनका स्वामी सदैव बृहस्पति, रात्रिमें बुध और दिनमें शनि है ये पश्चिममें रहनेवाले हैं॥६॥ मीनालिकर्कटाः स्निग्धाः शीता उत्तरसम्भवाः॥ दिने शुक्रः कुजो रात्रौ शशी नित्यं च तत्पतिः॥ ६८॥ मीन, वृश्चिक और कर्क चिकने और शीतल, उत्तर दिशामें रहनेवाले हैं, दि. नमें शुक्र और रात्रिमें मंगल और सदैव चंद्रमा इनका स्वामी है ।। ६८ ॥ सप्तवर्गे तु लगस्य शुभवर्गों यदा भवेत् ॥ चिन्तितार्थे शुभं वाच्यं ग्रहयोगेक्षणं विना ।। परथा खशुभं मिश्रो वर्गश्चेत्समता फले ॥ ६९ ॥ यदि लग्नके सप्त वर्गमें शुभ ग्रहका वर्ग हो चिंतित अर्थमें शुभ कहना चाहिये, परन्तु किसी ग्रहका योग तथा दृष्टि न होवे तो, अन्यथा अशुभ ग्रहका वर्ग हो तो अशुभ, मिश्र ग्रहोंका हो तो फलमें समता बतावे ।। ६९ ॥ यदा-चेच्छुकचंद्रशनयोऽम्बुनि जातीफलं तथा ॥ धातुश्च मृत्तिका चाथ बुधमंदारराहवः ।।७० ॥ अथवा यदि शुक्र, चंद्रमा और शनि चौथे घरमें हो तो जायफल, धातु, मृत्तिका कहे और बुध, शनि और राहु ॥ ७० ॥ लाभे च नवमे सेतं फलं स्यादथ वाक्पतिः॥ तृतीये च धने चांद्रिमुष्टौ पचं वरं वदेत् ॥ ७१ ॥ ग्यारहवें नौवें हों तो सेतफल और वृहस्पति तीसरे, बुध दूसरे हो तो मुष्टिमें रेशमीन वस्त्र कहे ।। ७१॥ भौमो विद्रुमकृकेन्द्रे ताम्रकृद्राहिमासुरौं । केन्द्रे शंखादिदौ केन्द्रे सौम्यो लवणकारकः ॥ ७२ ॥ मंगल केंद्रमें हो तो मूंगा वा तांबा, चंद्रमा राहु केंद्रमें हों तो शंखादि, बुध केंद्रमें हो तो लवण ॥ ७२ ॥ कर्के शुक्रो यदा केंद्रे रुक्ममुद्रां तदा वदेत् ॥ गुरुर्दशनवस्थाने सतमे वा समागतः ।। ३ ।।
भाषाटीकासहितः । १२५ कर्कका शुक्र केंद्रमें हो तो चांदीका रुपया, बृहस्पति नौवें दावें तथा सावखें झे तो ॥ ७३ ॥ सुवर्ण रत्नसंयुक्तं वस्त्रं चैव सुवर्णकम् ॥ भौमे शुक्रे त्रिकोण च मृत्तिका मुष्टिगा भवेत् ॥ ७४ ॥ रत्नयुक्त सुवर्ण और सुवर्णकवस्त्र, मंगल शुक्र त्रिकोण (९।५) में हो तो मुष्टि, मृत्तिका है ऐसा कहे ।। ७४ ॥ कर्मस्थाने गुरुजूनमाम्रादिफलकारकः ॥ निशापतिः शुक्रदृष्टः केन्द्र क्षाराम्लवफलम् ॥ ७५॥ दशवें स्थानमें बृहस्पति हो तो आम्रादिफल, शुक्रदृष्ट चंद्रमा केंद्रमें हो तो खारा खट्टा फल है ।। ७५॥ रवि केन्द्रे बुधो भाग्ये पंचमे भूमिजः फलम् ॥ मिष्टं यदा रिपौ चंद्रः पिप्पलीफलमत्र चेत् ॥ ७६ ॥ सूर्य केंद्र, बुध नौवें, मंगल पांचवें हो तो मीठा फल है, यदि चंद्रमा छठे हो तो पिप्पली फल है ॥ ७६ ॥ शुक्रयुक्तश्चंद्रमा स्यादेलाफलमथो रिपौ ।। मंदश्च नवमे भौमो रक्तकृष्णं च वर्तुलम् ॥ ७७ ॥ यदि छठे घरमें शुक्रयुक्त चंद्रमा हो तो इलायचीफल और जो शनि छठे मंगळ नौवें हो तो लाल काले वर्णकी गोलाकार कोई वस्तु है ।। ७७ ।। श्यामास्तिला मसूराया यदा लाभे मृगोः सुतः ।। गोधूमान्नं यवश्चैव यदा गुणपदे रविः ॥ ७८ ॥ अयवा श्याम तिल मसूरादि है ऐसा कथन करे । यदि ग्यारहवें शुक्र हो तो गेहूं जौ और यदि तीसरे घरमें सूर्य हो तो ।। ७८ ॥ अर्कपत्रं यदा केन्द्रे राहुः शस्त्रायती स्मृते । केन्द्रे शनिः श्यामपुष्पं यदा विकेंद्रगस्तदा ।। ७९ ॥ अर्कपत्र और केंद्र में राहु हो तो शस्त्र लोह, केंद्रमें शनि हो तो श्यामपुष्प यदि बुध केंद्रमें हो तो कमल ॥ ७९ ॥ पद्मं यदा राहुचंद्रशुकाः केन्द्रे हि दाडिमम् ॥ शनिराहुबुधाः केन्द्रे फलमेरण्डजं यदा ।। ८० ॥ -- प्रश्नशिरोमणिः। राहु, चंद्रमा और शुक्र केंद्रमें हों तो दाडिम, शनि, राहु और बुध केंद्र हो तो एरंडफल ॥ ८॥ बुधेक्षितो गुहः केन्द्रे मालतीपुष्पमादिशेत् ॥ चंद्रो भौमबुधद्रष्टा धनस्थानं निरीक्षति ।। ८१॥ बुधदृष्ट राहु केंद्रमें हो तो मालतीपुष्प, मंगल और बुधका देखनेवाला चंद्रमा धनस्थानको देखता हो तो ॥ ८१ ॥ रक्तपीतं तदा वस्त्रं यदा राहारकेतवः॥ तनुं पश्यन्ति धूम्रं च रक्तं वस्त्रं च विद्यमम् ॥ ८२ ॥ 'लाल पीला वस्त्र और गृह, मंगल केतु लग्नको देखते हों तो धूम्र रक्तवस्त्र 'और मूंगा ॥ ८२॥ बुधात्पञ्चमं यत्रिकोणं च पश्येदृगुश्चापि चंद्रो रिपौ तत्फलं स्यात् ।। त्रिकोणे हिमांशुश्च केन्द्रे महीजस्तदा मृत्तिका रक्तगुंजाफलं वा ॥८३ और बुधसे पांचवें त्रिकोणको शुक्र देखता हो और चंद्रमा छठे हो तो पूर्वोक्त धूम्ररक्त वस्त्र मूंगा कहे । त्रिकोणमें चंद्रमा और केंद्रमें मंगल हो तो मृत्तिका, लाक चोटकी वा फल है ऐसा जाने ॥ ८३ ॥ अथ चिन्ताप्रश्न विचारः। रखौ स्वभे भूपतिराज्यचिन्ता विधौ जलक्षेत्रनिखातचिन्ता ।। कुजेरिभूपालभयस्य विन्ता बुधे कृषिक्षेत्रखलायुधानाम् ।।८।। सूर्य अपनी राशि हो तो राजाके राज्यकी चिन्ता है, चंद्रमा स्वक्षेत्री हो तो क्षेत्र खोदनेकी चिन्ता, मंगल हो तो शत्रु राजाके भयकी चिन्ता, बुध हो तो खेती क्षेत्र, खल और आयुधोंकी चिन्ता ॥ ८४ ॥ चिन्ता गुरौ धर्मसुहनृपाणां भृगौ स्वभे वाऽखिलसौम्यचिन्ता॥ शनौ नृपागारविवादचिन्ता भवेदथो लागते दिनेशे ॥ ८५॥ बृहस्पति हो तो धर्म, मित्र राजाकी चिन्ता, शुक्र हो तो सकल शुभचिन्ता, शनि हो तो राजद्वारमें विवादको चिन्ता है ऐसा कहे ।। ८५ ॥ पाखंडिकूटानृतमंत्रचिन्ता धने भवेत्कार्यबलस्य चिंता ।। त्रये चतुर्थे च विवादचिंता सुते सुतानां रिपुगेऽध्वनश्च ॥ ६॥ यदि लमय सूर्य हो तो पाखाण्डिजनके कपट 'झूठ तथा मंत्रकी चिन्ता है।
भाषाटीकासहितः। सूर्य दूसरे घरमें हो तो कार्यवलकी चिंता, तीसरे चौथे हो तो विवाहकी चिंता, पाचवें हो तो पुत्रोंकी, छठे हो तो मार्गके ॥ ८६ ॥ कार्यस्य चिंता मदनेऽगनाया मृतौ च नावः सुकृते हि चिन्ता।। विदेशसंस्थस्य नृपे नृपार्थकार्यस्य लाभे द्रविणस्य रि-फे ।।८७|| कार्यकी, सातवें हो तो स्त्रीकी, आठवें हो तो नौकाकी, नौवें हो तो विदे- वस्थ जनकी चिंता, दशवें हो तो राजाके अर्थकार्यकी, ग्यारहवें हो तो धनलाभकी बारहवें ॥ ८७॥ मार्गारिचिंताऽथ तनौ हिमांशी क्षेत्रार्थभोज्यस्य भवेद्धने च ॥ वित्तप्रवासस्य तथा तृतीये वृष्टश्चतुर्थे च गृहाम्बयोश्च ॥ ८८ !! हो तो मार्गकी और शत्रुकी चिन्ता है ऐसा कहे । यदि लग्नमें चंद्रमा हो तो क्षेत्रकी, अर्थकी और भोज्यवस्तुकी, दूसरे हो तो धनकी तथा परदेशकी चिन्ता, तीसरे हो तो वर्षाकी तथा चौथे हो तो घरकी और माताकी ॥ ८८ ॥ सुते सुतानां च रिपौ गदानां मदे युवत्या निधने मृतेश्च ।। भोज्यस्य वा धर्मगते च पुण्याध्वगप्रयाणस्य खभेहि चिन्ता ॥८९ पांचवें हो तो पुत्रोंकी, छठे हो तो रोगोंकी, सातवें हो तो जवान स्त्रीकी, आठवें हो वो मृत्युकी तथा भोज्य वस्तुकी, नौवें हो तो पुण्यकी तथा पथिककी यात्राकी, दशवें हो तो ।। ८९ ।। क्षेत्रस्य धूर्तस्य च लाभयाते चिन्ता हि वासःशुचिवस्तुनोश्च ॥ व्यये हृताप्तेश्च तनौ च भौमे भीवादयोः स्याच धने गताते॥९०॥ क्षेत्रकी तथा धूर्त मनुष्यकी, ग्यारहवें हो तो वस्त्रकी और पवित्र वस्तुकी चिंता, बारहवें हो तो चौरी गई वस्तुकी प्राप्तिकी चिन्ता है ऐसा कहे । यदि लममें मंगल हो तो भयकी तथा वादकी, दूसरे मंगल हो तो गत वस्तुकी प्राप्तिकी ।। ९० ॥ दुश्चिक्यगे भ्रातृसुहृत्कलेश्च तुर्ये सुहृबैरिपशुप्रपादेः॥ पुत्रे सरोपानुनयस्य षष्ठे चिंता च बन्यायसरूप्पहेम्नाम् ॥११॥ तीसरे हो तो भाईकी, मित्रकी तथा लडाईकी, चौथे हो तो मित्रकी, वैरिकी, पशुकी तथा प्याऊ आदिकी, पांचवें हो तो क्रोधसहित समझानेकी, छठे हो तो अमिकी, गेहकी, चांदीकी तथा सोनकी ।। ९१ ॥ घूने विनष्टार्थतुरंगदासीचिन्ता मृतौ मंदिरमंदुरादेः ॥ धर्मेऽध्वनः स्यादृशमे चवादिप्रवादिनांलाभगते च चिन्ता।।९२॥ - - १२८ प्रश्नशिरोमणिः। सातवें हो वो विनष्ट द्रव्यकी, घोडेकी तथा दासीकी, आठवें हो तो मकानका और घुडसाल आदिकी, नौवें हो तो मार्गकी, दशवें हो तो वादि प्रतिवादीकी, ग्यारहवें हो तो॥ ९२ ॥ विश्वासबुद्धया रिपुपातचिन्ता व्यवस्थिते वैरिरणस्य चिन्ता। बुधे तनौ शास्त्रसुखादिकानां चिन्ताधने वसूधनात्मजानाम्९३ विश्वास बुद्धिसे शत्रुके मारनेकी, बारहवें हो तो वैरीसे युद्ध करनेकी चिन्ता है। बुध लग्नमें हो तो शास्त्र और सुखादिकी चिन्ता, दूसरे हो तो वस्त्र, धन तथा पुत्रकी ॥ ९३ ॥ तृतीयगे स्वसृसहोदराणां सुखेऽम्बुपानां कृषिवाटिकानाम् ॥ सुते सुतानां च रिपौ हि गुप्तनार्यश्च कार्यस्य मदेंगनाया॥९४ तीसरे हो तो बहिन भाइयोंकी, चौथे हो तो जल पीनेवालोंकी, खेतीकी तथा वाटिकाकी, पांचवें हो तो पुत्रोंकी, छठे हो तो गुप्त स्त्रियोंके कार्यकी, सातवें हो तो स्त्रीकी ॥ ९४ ॥ विहंगमस्यापि मृतौ नृपाज्ञाहतादिकानां नवमे च चिंता ॥ पतत्रिणां कर्मणि शास्त्रसौख्यकथानकानां च बुधे भवे च ॥१५॥ तथा पक्षीकी, आठवें हो तो राजाकी आज्ञा हरनेवालोंकी, नौवें हो तो पक्षि- योंकी, दशवें हो तो शास्त्री, सौख्यकी तथा कथाकी, ग्यारहवें हो तो ।। ९५ ॥ निजार्यकार्यस्य च संशयानां पाखण्डिविद्रोहिसुखस्य चान्त्ये॥ गुरौतनौव्याकुलताविनाशिसौख्यस्य कोशेकुशलार्थकानाम्९६ अपने अर्थकार्यकी, बारहवें हो तो संशयकी, पाखंडी और विद्रोही मनुष्यके. मुखकी चिन्ता है ऐसा बताये । यदि वृहस्पति लममें हो तो व्याकुलताका विनाश करनेवाळे सौख्यकी दूसरे घरमें वृहस्पति हो तो कुशलकी तथा द्रव्यकी चिन्ता ॥१६॥ तृतीयगे स्वसृकुलान्वितानां सुखे विवाहस्य कुलोद्भवां च ॥ सुते सुतोदाहरतेश्च षष्ठे वधूतुरंग्यादिकदोहदस्य ॥ ९७ ॥ तीसरे हो तो बहिनके कुलसे मिले हुए मनुष्योंकी, चौथे हो तो कुळके मनु- व्योंके विवाहकी, पांचवें हो तो पुत्रके विवाहप्रीतिकी, छठे हो तो वधू और घोडी आदिके गर्भकी ॥ ९७॥ स्मरस्थिते स्यादुहितार्थसिद्धयै मृत्यौ तथा स्यात्कृपणस्य पुंसः ।। धर्मेऽन्यदेशस्य धनध्वजानां खस्थे सुहृद्विग्रहसौख्यतश्च ।।९०॥
भाषाटीकासहितः। १२९ सातवें बृहस्पति हो तो पुत्रीके अर्थसिद्धिकी, आठवें हो तो कृपण पुरुषकी, नौवें हो तो परदेशकी, धन तथा ध्वजोंकी, दशवें हो तो मित्रकी लडाईकी, मुखकी ॥९८॥ लाभे स्थिरत्वादिसुखस्य रिःफेपशोश्च चिन्ता तनुगे भृगौ च ।। नृत्येष्टगीतादिसुखस्य कोशे रक्ताम्बरस्वस्य तृतीयसंस्थे ॥१९॥ ग्यारहवें हो तो स्थिरतादिके सुखकी, बारहवें हो तो पशुकी चिन्ता है ऐसा कहे । जो शुक्र लममें हो तो नृत्यकी, इष्टकी तथा गीतादिके मुखकी चिन्ता, दूसरे घरमें हो तो लाल वस्त्रोंकी तथा धनकी, तीसरे हो तो ॥ ९९ ॥ स्वदारगर्भस्य सुखे विवाहसौख्यस्य सूनौ हितवाहनानाम् ॥ षष्ठे प्रसूतेर्मदने वधूटीमेलाय सुस्नेहसुखाय चिन्ता ॥ १० ॥ अपनी स्वीके गर्भकी, चौथे हो तो विवाहके मुखकी, पांचवें हो तो मित्र और वाहनोंकी, छठे हो तो प्रसूतिकी, सातवें हो तो वधूटीके मिलनेकी, प्रेम और मुखके लिये चिन्ता है ॥ १०॥ मृतौ परस्त्रीजनिताऽथ भाग्ये सुप्तस्य खे कर्मण औपयाते ॥ शुक्रेचनारीझकटस्य चिन्ता व्यये स्थितिस्वर्गतवस्तुचिन्ता१०१ आठवें हो तो परस्त्रीकृत चिंता, नौवें हो तो सोये हुए पुरुषकी, दशवे हो तो कर्मकी, ग्यारहवें हो तो नारीके झकटकी चिन्ता, बारहवें हो तो स्थितिकी और स्वर्गमें गई वस्तुकी चिन्ता है ऐसा जाने ।। १०१ ।। शनौ तनुस्थे गददारचिन्ता धने भवेत्स्वात्मजपाठचिन्ता ॥ तृतीयगेभ्रातृविनाशचिंता सुखे स्त्रिया स्तन्यविवृद्धिचिन्ता१०२ शनि लपमें हो तो रोग और स्त्रीकी चिंता है, दूसरे हो तो पुत्रके पाठकी, तीसरे हो तो भाईके विनाशकी, चौथे हो तो स्त्रीके दूध वढनेकी चिंता ॥ १०२ ॥ सूनौ च महँदयकार्यचिन्ता चिन्ता रिपौ प्राक्तनजारिकायाः।। यूनेच वध्वा झकटस्य मृत्यौगतार्थदासी मृतवस्तुनां च ।। १०३ ॥ पांचवें हो तो दो मनुष्यों के कार्यकी, छठे हो तो पहिली वैरिणी स्त्रीकी, सातवें हो तो वधूके झगड ( झगडे ) की, आठवें हो तो गये धनकी, दासीकी तथा मृत वस्तुओंकी ॥ १०३॥ भाग्येशनौ निन्दितदुर्मतीनां दशस्थितेऽस्या झकटस्य भीतेः॥ आयेशनौकुत्सितकार्यचिन्तारिःफेशनौवैरिगणस्यचिन्ता१०४ १७
२३०
प्रश्नशिरोमणिः।
नौवें शनि हो तो निन्दित और दुति मनुष्योंकी, दशवें हो तो झकटके
भयकी, ग्यारहवें हो तो कुत्सित कार्यकी और बारहवें हो तो वैरियोंकी चिन्ता
है ऐसा कथन करें ॥ १०४॥
शुक्रेत्तसाले च बुधेत्तसाले जीवेत्तसाले हिमगौ प्रकर्षात् ।।
सूर्येत्तसाले मदने विशेषात्स्त्रीणां विवाहस्य भवेच्च चिन्ता॥१०५॥
शुक्रके इत्तसालमें, बुधके इत्तसालमें तथा बृहस्पतिके इत्तसालमें यदि चंद्रमा हो
तो अधिकतासे स्त्रियों के विवाहकी चिन्ता है, एवं सातवें घरमें सूर्यके इत्तसालमें चंद्रमा
हो तोभी विशेषकरके स्त्रियों के विवाहकी चिन्ता है ऐसा जाने ।। १०५ ॥
न्यद्वन्दुनन्दांशतः फलम् ।
यदा चंद्रो मेषभागे कनकं गुरुशुक्रयोः॥
एकेन दृष्टोऽसौ रत्नं वृषांशे चेन्निशापतिः॥१॥
यदि चंद्रमा मेषके नवांशमें हो तो सुवर्ण और जो बृहस्पति अथवा शुक्र इन
दोनोंमें किसी एकसे दृष्ट हो तो रत्न कहे । यदि चंद्रमा ॥ १ ॥
पुष्टशुक्रेक्षिते भूषामयोऽसौ वक्रिणो दशा ॥
अतीचारिभृगोश्च स्वं जीर्ण मिथुनकर्कयोः ॥ २ ॥
वृषके नवांशमें पुष्ट शुक्रसे दृष्ट हो तो भूषणयुक्त रत्न है और जो पनवांशस्थ
चंद्रमा वक्री ग्रहकी अथवा अतीचारिशुक्रकी दृष्टिसे दृष्ट हो तो पुराना धन है । यदि
चंद्रमा मिथुन कर्कके ॥२॥
नवांशगः शशी वारिजानि सिंहांशगः शशी ।।
सूर्यदृष्टो हेमरूप्ये कन्यांशेन्दुरवीक्षितः॥३॥
नवांशमें हो तो जलोत्पन्न वस्तु कमल आदि हैं। यदि चंद्रमा सिंहके नवांशमें
सूर्यसे दृष्ट हो तो सुवर्ण और चांदी है। यदि कन्याके नवांशमें चंद्रमा सूर्यसे
अदृष्ट हो तो ॥३॥
रूप्यं सौम्येक्षितश्चायं कांस्यं सौम्येक्षणं विना ।।
मुद्रां शुक्रेक्षितो वस्त्रं कुद्दालं शनिवी क्षितः ।। ४ ।।
चांदी और बुधसे दृष्ट हो तो कांस्य और बुधसे अष्ट हो तो मुद्रा, शुक्रसें
हो तो वस्त्र, शनिसे दृष्ट हो तो कुद्दाल (कचनार ) है ।। ४ ।।
तुलांशे चंद्रमाः शुक्रदृष्टश्चेद्धवाससी ।।
अशुक्रवीक्षितो जीर्ण वासो वृश्चिकभागगः ॥ ५ ॥
भाषाटीकासहितः।
१३१
यदि चंद्रमा तुलाके नवांशमें शुक्रसे दृष्ट हो तो गंध और वस्त्र, यदि शुक्रसे
अदृष्ट हो तो जीर्ण वस्त्र रहे । यदि चंद्रमा वृश्चिकक नवांशमें ।। ५ ॥
शुक्रदृष्टो विधुलाई स्वर्णरूप्ये कुजेक्षितः ।।
धनुर्लवे विधुर्जीवदृष्टो रत्नं मृगांशके ॥६॥
शुक्रसे दृष्ट हो तो लोह, मंगलसे दृष्ट हो तो सुवर्ण और चांदी है । यदि धनके
नवांशमें चंद्रमा बृहस्पतिसे दृष्ट हो तो रत्न, मकरके नवाशमें चंद्रमा ॥ ६ ॥
जीवदृष्टः शशी चाल्पभास्करं मंदवीक्षितः॥
काचादिकल्पितं रत्नं जातिं चंद्रांशतो वदेत् ॥ ७ ॥
बृहस्पतिसे दृष्ट हो तो थोडी चमकवाला रत्न है, शनिसे दृष्ट हो तो काचादिसे
बना हुआ रत्न है ऐसा कहे । इस प्रकार चंद्रमाके नवांशंसे जाति कहे ॥ ७ ॥
अथ तात्कालेन्दुः ।
इष्टा नक्षत्रघटिकाः सूर्योदयगतेष्टगाः॥
पञ्चत्रिंशोत्तरशतेनाता राश्यादिको विधुः ॥ १॥
सूर्योदयसे गत इष्टपर्यन्त वर्तमान नक्षेत्रकी घडियोंमें अर्थात् गतःमें १३५ का
भाग देनेसे जो लब्ध मिले वहही राश्यादिक चंद्रमा जाने ॥१॥
गतनक्षत्रसंख्यांकान् षष्टया संगुण्य संभजेत् ॥
पञ्चत्रिंशोत्तरशतेनाप्तो राश्यादिको विधुः ।।
द्वयोर्योंगे स्पष्टचंद्रस्तात्कालीनोभिजायते ॥२॥
गत नक्षत्रके संख्यांकको साठसे गुणा करके १३५ का भाग देनेसे राश्यादिक
चद्रमा जाने इन दोनोंका योग करनेपर तात्कालिक चंद्रमा स्पष्ट हो जाता है ।। २ ॥
यदा-पष्टिघ्नं गतमं विघ्नं नंदभक्तं लवादि यत् ॥
उदित\ष्टनाडीभिर्दिगुणाभिस्तथा कृतम् ॥
त्रिंशद्वक्तं हि राश्यादि चंद्रस्तात्कालिको भवेत् ॥ ३ ॥
अथवा गतनक्षत्रको ६० गुणा करके दूना करे नौ (९) का भाग देकर
जो अंशादिक लब्ध मिले उनको अलग लिख दे और फिर उदित नक्षत्रकी इष्टप-
यन्त घडियोंको अर्थात् गतक्षको दूना करके नौ (९) का भाग देकर जो लब्ध अंश
मिले उनको पूर्व लिखित पंक्तिमें जोडकर अंशोंमें तीसका भाग देनेसे राश्यादि
वान्कालिक चंद्रमा स्पष्ट होता है ॥३॥
१३५
प्रश्नशिरोमणिः।
जीवज्ञशशिभिर्जीवं धातुं पाताभूिसुतैः ।। ४ ॥
बृहस्पति, बुध तथा चंद्रमासे जीव, राहु, शनि तथा मंगलसे
धातु ॥ ४॥
मूलमादित्यशुक्राभ्यां मिमिश्रं विनिर्दिशेत् ।।
तत्कालचंद्र नंदांशचके पश्यति यो बली ॥ ५ ॥
सूर्य और शुक्रसे मूल, मिश्र ग्रहोंसे मिश्र फल कहे । तत्काळ चंद्रमाके नवांश;
चक्रमें चंद्रमाको जो कोई वलवान् ग्रह देखता हो तो उसी ग्रहका द्रव्य जाने ॥५॥
तद्रव्यं स्यादलिष्ठाश्चेबहवो द्रव्यभूरिता ॥
मंदजीवेक्षिते चंद्रे सजीवं जीवमादिशेत् ॥ ६ ॥
यदि बहुतसे बलवान् ग्रह देखते हों तो बहुतसा द्रव्य उन ग्रहोंके अनुसार ब.
तावे । यदि शनि वृहस्पतिसे दृष्ट चंद्रमा हो तो सजीव जीव कहे ॥६॥
बुधेक्षिते च निर्जीवं जीवं भौमशनीक्षिते ॥
स्वर्णादि धाम्यं धातुं च केवलागनिरीक्षिते ॥ ७ ॥
बुधसे दृष्ट हो तो निर्जीव जीव, मंगल, शनिसे दृष्ट हो तो सुवर्णादि धाम्य-
धातु और केवल राहुसे दृष्ट हो तो ॥ ७ ॥
रत्नाद्यधाम्यं सूर्येण दृष्टे शुष्कं च मूलकम् ।।
आई शुक्रेक्षिते मूलं मिश्रौमिश्रफलं वदेत् ॥ ८॥
रत्नादि अधाम्य धातु, सूर्यसे दृष्ट हो तो सूखा हुभा मूळ, शुक्रसे दृष्ट हो तो
गीला मूल और जो मिश्र ग्रहोंसे दृष्ट हो तो मिश्र फल कहे ॥ ८॥
तात्कालिकदिनचंद्रः स्त्रीलुलमिथुनाशके तदा द्विपदम् ॥
कुंभधनुर्नवमांशे ब्रूयादै पादवर्जितं जीवम् ।। ९ ।।
यदि तात्कालिक दिनका चंद्रमा कन्या, तुला तथा मिथुनके नाशमें हो तो
द्विपद, कुंभ तथा धनुके नवांशमें हो तो पादवर्जित जीव ॥ ९ ॥
कर्कझषालिनवांशे बहुपदजीवं सदा वदेत्कुशलः॥
मेषमकरवृषसिंहेष्वत्र विशेष परं ब्रूमः ॥ १० ॥
कर्क, मीन तथा वृश्चिकके नवांशमें हो तो वहुपदजीव कहे । अब मेष, मकर,
वृष तथा सिंहमें कुछ अधिक विशेष है विसको कहते हैं ॥ १० ॥
चतुर्दा दिपदा देवनरवायसराक्षसाः॥
भ्रमत्रयेण मेषादिचंद्रे तात्कालिके मताः॥ ११ ॥
भोपाटीकासहितः।
चार प्रकारके द्विपद हैं देव, नर, वायस और राक्षस, तात्कालिक मेषादि चंद्र-
मामें तीन वार गिननेसे जानने चाहिये ॥ ११ ॥
चतुष्पदादयश्चान्ये द्विधा स्थलजलोद्भवाः॥
ते च राशेः स्वभावेन तात्कालेन्दोः परिस्फुटाः॥१२॥
जैसे मेषका तात्कालिक चंद्रमा मेषकेही नवांशमें हो तो देव, वृषके नवांशमें
हो तो नर, मिथुनके नवांश में हो तो वायस, कर्ककैमें हो तो राक्षस, सिंहकेमें हो तो
देव इसी प्रकार कन्यादिके नवांशमैं समझना चाहिये और तयैव वृषादिकमेंभी जाने ।
अन्य चतुष्पदादिक जीव दो प्रकारके हैं स्थलचारी और जलचारी । सो तात्कालिक
चंद्रमाकी राशिके स्वभावसे जाने जाते हैं ॥ १२॥
स्वर्ण रूप्यं तथा तानं वंगं नागारलोहकम् ॥
नागं कास्यं च विज्ञेयं नंदांशस्य क्रमेण वै ॥ १३ ॥
सुवर्ण, चांदी, तांबा, वंग, शीशा, पीतल, लोह, शीशा, कांस्य ये धातु नवां-
शके क्रमसे जानने ॥ १३ ॥
गुल्मवल्लीलताकंदा मेषाद्येन्दोर्धमत्रयात् ।।
पत्रं पुष्पं फलं मूलं त्वचा त्रिंशांशकादिधोः ॥ १४ ॥
गुल्म, वल्ली, लता, कन्द ये मेषादि चंद्रमाकी तीन आवृत्ति करनेसे क्रमपूर्वक
समझने । पत्र, पुष्प, फल, मूल, त्वचा ये चंद्रमाके त्रिंशांशके क्रमानुसार कहे ॥१४॥
यतिविप्राधिकारिस्त्रीष्टान्त्यदस्यव ईरिताः॥
सूर्याद्यसंगते चंद्रे चिंतितः पुरुषो भवेत् ॥१५॥
यति, विप, अधिकारी, स्त्री, इष्टमित्र, अन्यन, चौर ये सूर्यादि ग्रहोंकी राशि-
पर चंद्रमाके होनेसे क्रमानुसार समझने । परन्तु इनमें चिन्तित पुरुष है ऐसा
कथन करे ॥ १५॥
सूर्याद्यः वदेच्चंद्रे कुष्ठं चिह्नं च ददु च ।।
मसकं तिलकं स्फोटघातं चिन्तितचौरयोः॥१६॥
सूर्यादि ग्रहोंकी राशिपर चंद्रमाके होनेसे चिंतित पुरुष और चौरके शरीरमें
क्रमसे कुष्ठ, चिह्न, दद्रु, मसक, विठक, स्फोट और घात वतावे ॥ १६ ॥
गौरोऽतिगौरःश्यामश्च श्यामो वानरसन्निभः॥
त्रिंशांशकापाव्यव! नृणां व्युत्क्रमतस्त्वितः ॥ १७ ॥
प्रश्नशिरोमणिः। गौर, आतिगौर, श्याम, वानरसमान श्याम इस प्रकार द्रव्यका वर्ण त्रिंशांशसे क्रमपूर्वक कहे । परन्तु मनुष्योंका वर्ण इसके लौटनेसे कहे । जैसे वानरसमान श्याम, श्याम, अतिगौर, गौर इति ॥ १७ ॥ बालो युवा तथा वृद्धोद्रेष्काणस्य वशान्मताः॥ सप्ततित्रिचतुःसूर्याः पंचाशद्रदवत्सराः॥१८॥ बाल, युवा, वृद्ध द्रेष्काणवशसे समझने । ७० । ३ । ४ । १२ । ५०1३२ ये वर्ष सूर्यादि ग्रहोंकी अवस्थाके कहे हैं ॥ १८ ॥ सूर्यादीनां च वयसो वार्धक्यं बहु भास्करेः॥ राजा भानुस्तपस्वीन्दुः स्वर्णकारः कुजो बुधः ॥ १९ ।। (द्विजो गुरुर्वणिक् शुक्रो वैश्यः शूद्रः शनैश्वरः।। राहुर्निषाद इत्येते सर्वकार्येषु संमताः॥२०॥ परन्तु शनैश्चरकी अतिवृद्धावस्था है, सूर्य राजा, चंद्रमा तपस्वी, मंगल मुनार, बुध ब्राह्मण, बृहस्पति वणिक्, शुक्र वैश्य, शनि शुद्र, राहु निषाद सव कार्योंमें माने हैं॥ १९ ॥२०॥ भूपराज्ञीमण्डलेशकुमारसचिवाभिधाः ॥ नेतृपत्यभिधाः सूर्यान्नवांशेशाद्विधोर्वदेत् ॥ २१ ।। राजा, राणी, मण्डलेश, कुमार, मंत्री, नेता, पति ये चंद्रमाके नवांशसे सूर्यादि ग्रहोंसे कहे ॥ २१ ॥ वर्गेशादत्र भूमाने मूर्दा हस्तो निवर्तनम् ।। अर्द्धकोशस्तथा कोशो दिकोशो योजनं भवेत् ॥ २२ ॥ और इसी प्रश्नमें पृथ्वीका प्रमाण जानने के लिये सूर्यादिक वर्गेशग्रहसे क्रमा- नुसार मूर्द्धा, हाथ, गज, अर्द्धकोश, कोश, दो कोश, योजन होते हैं ॥ २२ ॥ नाड्यह-पक्षमास षण्मासाश्च समाःक्रमात् ।। वर्गाक्षरगते चंद्रे वाच्यं चैवान्तराग्रहात् ।। २३ ॥ घडी, दिन, पक्ष, मास, ऋतु, पण्मास और वर्ष इन वर्गके अक्षरपर चंद्रमा होनेसे मध्यमें जो सूर्यादि ग्रह हो उससे क्रमानुसार कहे ॥ २३ ॥ अथ तात्कालिकःचरणानयनम् । ग्रहलिप्ताः खखाटासा गत यदि चैव ताः ॥ ,
भाषाटीकासहितः।
शतदयहता याताश्चरणाहस्रभादितः ॥ २४ ॥
ग्रहकी लिप्ता ( कलाओं ) में ८०० का भाग देनेसे गतनक्षत्रसंख्या और उन्ही
कलाओंमें २०० का भाग देनेसे जो लब्ध मिले सो अश्विनीसे लेकर गत चरण होते
हैं, परन्तु ग्रहकी (राशि, अश, कला ) सवकी कला करनी चाहिये ॥ २४ ॥
सप्तविंशतिभिर्निन्ना उदितर्भेष्टनाडिकाः॥
षष्टयाप्ता गतभैर्युक्ता दिने तत्कालभं गतम् ।। २५ ।।
उदित नक्षत्रकी इष्ट घडी अर्थात् गतःको २७ गुणा करके ६० का भाग देने
पर जो लब्ध मिले उसमें गत नक्षत्रको जोड देवे तो तात्कालिक गत राशि होगी परन्तु
याद रहे कि लब्ध गत नक्षत्र जोडनेसे जो २७ से अधिक हो तो सत्ताईस घटा
देवे तो तात्कालिक गत राशि होगी ॥ २५ ॥
तत्कालचंद्रराशोदिक्स्थाने च तदनन्तरम् ॥
तत्कालचंद्रभादयाद्धृतनष्टपदं सुधीः ॥ २६ ॥
तात्कालिक चंद्रमाकी राशिकी दिशा और स्थान विचारे तदनन्तर चंद्रमाकी
राशिसे हृत नष्ट वस्तुका स्थान बुद्धिमान पंडित कहे ॥ २६ ॥
पुष्याश्रुतिरोहिणीशतधनिष्ठाश्चोत्तराणां त्रयं ।
स्यादृस्यिगणो नलान्तकमघारक्षोविशाखाहयः ।।
पूर्वाणां त्रितयं त्वधोमुखगणो ज्येष्ठादितिस्वातयः |
श्चित्राहस्तहयाश्च मित्रविधुरेवत्यः समास्यो गणः॥२७॥
पुष्य, आर्द्रा, श्रवण, रोहिणी, धनिष्ठा, तीनों उत्तरा ये ऊर्ध्वमुख नक्षत्र हैं,
कृत्तिका, भरणी, मघा, मूल, विशाखा, आश्लेषा, तीनों पूर्वा ये अधोमुख नक्षत्र हैं;
ज्येष्ठा, पुनर्वसु, स्वाति, चित्रा, इस्त, अश्विनी, अनुराधा, मृगशिर, रेवती ये
समानमुख नक्षत्र हैं ।। २७ ॥
ऊर्ध्ववकर्भगे चंद्रे धृतमूर्ध्वमधोमुखे ॥
भे बिलादौ धरायां हि माध्यः च तिरोधृतम् ।।
नक्षत्रयोनितो योनि पश्चादीनां वदेहुधः ॥ २८ ॥
यदि चंद्रमा ऊर्ध्वमुख नक्षत्रपर हो तो ऊपर किसी स्थानमें, अधामुखपर हो
तो विल आदि नीचे स्थानमें पृथ्वीमें, समानमुखवाले नक्षत्ररर हो तो तिरछे स्थानमें
हृत नष्ट वस्तु घरी है और नक्षत्रकी योनिसे पश्चादिकोंकी योनि कहे ॥ २८॥
१३१
प्रश्नशिरोमणिः ।
३
अथ नवांशस्पष्टसाधनम् ।
खेटांनिभिराहत्य दशभिश्च विभाजयेत् ।।
ततो भयातशेषेण भादिनंदांशक स्फुटः ।। २९ ॥
ग्रहके अंशोंको ३ गुणा करके १० का भाग देनेसे जो लब्ध मिले उसमें भयात
घटा देनेसे जो शेष रहे वह राशि, पूर्वमें दशका भाग देनेसे जो शेष रहे वह अंश
जानना, यहही राश्यादि नवांश स्फुट हो जाता है ॥ २९ ॥
तत्कालराशिनक्षत्रे द्रेष्काणे च नवांशके ।
दृष्ट्वा स्फुटतरं चंद्रं ततोऽवस्था निरीक्षयेत् ॥ ३०॥
तत्कालकी राशि और नक्षत्रों, द्रेष्काणमें, नवांशमें चंद्रमा अतिस्पष्ट देखकर
अवस्थाको देखे ॥ ३०॥
विभचंद्रलवा दिनाः पंचभक्ताः फलं गताः॥
अवस्थाभोग्यकायाश्च फलं ब्रूयानिरन्तरम् ।। ३१ ॥
राशिरहित चंद्रमाके अंशोंको दूना करके ५ का भाग दे जो मिले वहही चंद्र-
माफी गत अवस्था होती है, उन्हें छोडकर वर्तमान अवस्थाका फल कहे ॥ ३१ ॥
प्रवासनाशी मरणं जयश्च हास्यारतिः क्रीडितसुप्तभुक्ताः ।।
ज्वरप्रकंपस्थितयःक्रियादिचंद्रक्रमात्स्यु प्रथमा अवस्थाः३२
प्रवास, नाश, मरण, जय, हास्य, रति, क्रीडित, सुप्त, मुक्त, ज्वर, प्रकंप, स्थिति
ये अवस्था मेषादि चंद्रमाके क्रमसे पहिली पहिली हैं, जैसे मेषके चंद्रमाकी प्रथमावस्था
प्रवास, वृषके चंद्रगाकी प्रथमावस्था नाश, मिथुनके चंद्रमाकी प्रथमा मरण, दूसरी
जय इत्यादि समझ लेनी चाहिये ॥ ३२॥
यथावस्था विधौ राशौ तथा धिष्ण्यनवांशके ।
आद्यपंचनवेशानां द्रेष्काणो निजराशितः॥ ३३ ॥
जिस प्रकारसे चंद्रमाकी अवस्था राशिमें कही है उसी प्रकारसे नक्षत्रमें, नवांशमें
तथा द्रेष्काणमें जाननी उचित है । अपनी राशिसे प्रथम, पंचम तथा नवम राशिक
अधिपति ग्रहका द्रेष्काण ऋमसे होता है जैसे मेष राशिके प्रथम १० अंशोंका अधिप
मंगल, उससे आगे दश अंशोंका अधिप सूर्य और उससे आगे १० अंशोंका अधिप
बृहस्पति है, एवं वृषादि राशियोंमेंभी जानना ।। ३३ ।।
अवस्था द्वादशा प्रोक्ताः स्वनामफलदा विधोः ॥
यथोत्तरबलावस्था राशिद्रेष्काणभागजाः ॥ ३४ ॥
भाषाटीकासहितः। चंद्रमाको १२ अवस्था अपने नामके अनुसार फल देनेवाली कही है और राशि, द्रेष्काण और नवांश इनकी अवस्था यथोत्तर बलवती हैं अर्थात् राशिकी अवस्थासे द्रेष्काणावस्था वलवती है और द्रेष्काणावस्थासे नवांशावस्था बलवती है ।। ३४ ॥ गमांगमकृता चिन्ता प्रवासी पृच्छकोऽथवा ।। धनोद्देशेन वा चिन्ता प्रवासस्यति लक्षणम् ॥ ३५ ॥ जाने आनेकी चिन्ता है वा प्रवासी है वा पृच्छक है वा धनोद्देशसे चिन्ता है यह लक्षण प्रवासावस्थाका है॥ ३५ ॥ बंधनं भूपतो भीतिरिक्रोधो गतो हतम् ।। उद्धेगश्च तथा रौद्रं नाशफलमितीरितम् ॥ ३६ ॥ बंधन, राजासे भय, वैरीका क्रोध, जाना, हानि, उद्वेग, भयानक फल ये नाशावस्थाके लक्षण है ॥ ३६ ।। मारणं मरणं क्रूरकर्म यात्रा मृतौ फलम् ॥ स्वस्य च स्वजनस्यापि जयस्याशा जयाफलम् ।। ३७ ।। मारना, मरना, क्रूर कर्म, यात्रा मरणावस्थाका फल है और अपनी वा पराई जयाशा करनी जयावस्थाका फल है ।। ३७ ॥ स्वेभ्यः प्रीतिधनाकांक्षा स्त्रीगर्भो हास्यतः फलम् ॥ स्त्रिया वा मित्रतश्चिन्ता लाभालाभं यथाविधि ।। ३८॥ अपने जनोंके लिये प्रसन्नता, धनकी आकांक्षा, स्त्रीगर्भ इत्यादि हास्या- वस्थाका फल है । स्त्री वा मित्रसे चिंता, लाभ, यथाविधि अलाभ ॥ ३८ ॥ परम्पराकुलत्वं च रताविति फलं वदेत् ॥ सुतमित्रादिमांगल्यं चित्तोत्साहः सुखं तथा ॥ ३९ ॥ परम्परासे व्याकुलता होनी यह रत्यवस्थामें फल कहे । सुत मित्रादिका मंगल, कर्म, चित्तोत्साह, मुख ॥ ३९ ॥ लाभालाभस्य चिन्ता स्यादिति क्रीडागते विधौ ॥ स्वस्य च स्वजनस्यापि लाभशा सुप्तिते विधौ ॥ ४० ॥ लाभालाभकी चिंता यह क्रीडावस्थागत चंद्रमाका फल है । अपनी वा अपने जनकी लाभाशा होनी यह सुप्तावस्थागत चद्रमाका फल है ।। ४० ।। परोपसर्पणे चिंता लाभालाभौ ततः शुभम् ॥ १८
प्रश्नशिरोमाणिः ।
कष्टं वापि वदेद्भक्तावस्थायां यदि चंद्रमाः॥ ११ ॥
परायके समीप जानेकी चिंता, लाभ, अलाभ, वहांसे शुभ वा कष्ट ये मुक्ताव-
स्थागत चंद्रमाका फल करे ॥ ४१ ॥
सुतस्त्रीद्रव्यतश्चिन्ता ज्ञेयश्चिन्ता ज्वराफलम् ॥
क्रूरकर्मभयं शत्रोर्दुःखचिंता प्रकम्पिते ।
संगमे सुतमित्राणां द्रव्ये चिन्ताफलं स्थितौ ॥ ४२ ॥
पुत्र, स्त्री, द्रव्यसे चिंता होनी अथवा अन्य चिन्ता होनी यह ज्वरावस्थाका फल
है । क्रूर कर्म, मात्रुसे भय, दुःख चिन्ता यइ प्रकम्पितावस्थाका फल है । सुत मित्रके
मिलनेमें वा द्रव्यके मिलनेमें चिन्ता होनी यहा स्थित्यवस्थाका फल है ।। ४२ ।।
किंकरोतीति प्रश्न विचारः।
मकरराशिः पुमान् तस्य ज्वरावस्था पूर्वास्ति तत्र
चंद्रस्तृतीयावस्थायां ततो ज्वरावस्थातः तृतीया-
स्थितिरतः स्थितः इति ज्ञेयम् ।।
मकरराशि पुरुष है, उसकी प्रथमा ज्वरावस्था है, वहांसे चंद्रमा तीसरी अवस्था-
में है, पीसरी अवस्थाका नाम स्थिति है इसीसे वह पुरुप स्थित है ऐसा जानना ।।
चौर्याय यामीनि प्रश्ने विचारः
पापेऽङ्गे सौम्यदृष्टिी चौर्यवादाग्रहात्सुखम् ॥
तदान्यथा भयं हानिर्बधनं वा समादिशेत् ॥१॥
लपमें पाप ग्रह हो वा शुभ ग्रहकी दृष्टि हो तो चोरी, बाद, आग्रह तथा लडाईसे
मुख होता है और इससे अन्यथा हो तो भय, हानि वा बंधन कहे ॥१॥
लमेशो वीक्षते लग्नं पापयोगक्षणं विना ।।
तत्र चौर्यादिसंसिद्धिः परथा परथा भवेत् ॥ २॥
पापयोगक्षणरहित लमको लग्नेश देखता हो चौरी, आदिकी संसिद्धि होती है,
यदि इस प्रकारसे न हो असिद्धि होती है ॥२॥
धने रिपौ व्यये छिद्रे लमेशः सदृशा विना ।।
हानि भीति तथा बंधं मृतिं च क्रमतो वदेत् ॥ ३॥
२।६।१२ । ८ इन घरोंमें लग्नेश शुभ ग्रहकी दृष्टिरहित स्थित हो तो
क्रमसे हानि, भय, बंधन और मृत्यु कहे ॥ ३ ॥
भापाटीकासंहितः। १३९ किमाप्यमिति प्रश्न विचारः। कुजार्को तनुगौ चौर्ये स्वर्ण रूप्यं सितोडुपौ ॥ सरलं हेम सौम्येज्यौ लौहं च शनिदानवौ ॥ ४ ॥ यदि मंगल सूर्य लग्नमें हो तो सुवर्ण, शुक्र चंद्रमा हों तो चांदी, बुध वृहस्पति हों तो रत्नसहित सुवर्ण, शनि राहु हो तो लोह मिलेगा ऐसा कहे ॥ ४ ॥ उभौ, तनौ तनौ सौख्यं चौर्ये न शुभयोगतः। चौर्य स्यात्पापदृष्टया हि चौर्यसिद्धिर्न जायते ॥५॥ यदि शनि राहु दोनों लग्नमें हो तो चौरी करनेमें शरीरविर्षे सुखकी प्राप्ति होती है और लग्नमें शुभ ग्रहका योग होनेसे अथवा पाप ग्रहकी दृष्टि होनेसे चौरीकी सिद्धि नहीं होती है ।। ५॥ चौर्यधनचौरयोः स्थानादिलाभप्रश्ने विचारः । अष्टेश्वरे सप्तममृत्युयाते प्रष्टुर्न लाभो द्रविणस्य चौरात् ॥ मृतीश्वरद्रव्यपतीत्तसाले नष्टं हृतं वस्तु हि लभ्यमेव ॥ १ ॥ अष्टमेश्वर ग्रह सातवें वा आठवें हो तो पूछनेवालेको चौरसे धनका लाभ नहीं होता, अष्टमेश और धनेशका इत्तसाल हो तो नष्ट और हृत वस्तुका लाभ हो वित्तलमेशयोः कर्माधीशयोश्च सुदृष्टितः ॥ राजा गृण्हाति तद्रव्यं चौरं बच्चा बलेन हि ॥२॥ धनेश और अष्टमेशपर दशमेश और चतुर्थेशको शुभ दृष्टि होनेसे राजा चौरको जबर्दस्तीसे बांधकर उस धनको छीन लेता है ॥ २ ॥ धनेशे भानुलुप्तांशी चौरो लभ्यो न तद्धनम् ॥ किञ्चित्स मुदिते द्रव्यनाथे लभ्यधनं लघु ॥३॥ धनेश सूर्यके साथ अस्त हो तो चौर मिल जाता है, परन्तु धन नहीं मिलता, यदि द्रव्येश किंचित् उदयको प्राप्त हो तो थोडा धन मिलता है ॥ ३ ॥ कर्माष्टशेत्तसालेन राजा चौरस्य पक्षकृत् ।। रेत्तसाले हिमगौ नूनं चौरो न चान्यथा ॥४॥ दशमेश और अष्टमेशका इत्तसाल होनेसे राजा चौरका पक्ष करनेवाला होता है । यदि चंद्रमा क्रूर ग्रहके इत्तसालमें हो तो निश्चयही चौर होता है, अन्यथा नहीं॥४॥ है
१४०
प्रश्नशिरोमाणः।
अलमेशदृष्टं धनं वोदयं चेत्खलामेऽपि न स्यादवाप्तिःकदाचित् ॥
तपोभ्रातृनाथेत्तसाले धनेशेऽन्यदेशे धनं चौरितं वा प्रनष्टम्॥५॥
दूसरा घर वा लग्न लग्नेशसे अदृष्ट हो तो धनलाभ होनेपरभी प्राप्ति कदाचित
नहीं हो । नवमेश वा तृतीयेशके इत्तसालमें धनेश हो तो चौरी किया वा प्रनष्ट धन
विदेशमें चला गया है ऐसा कहे ॥ ५ ॥
तपोभ्रातृसंस्थग्रहेणेत्तसाले धनेशेऽथवा धर्मदुश्चिक्ययाते ॥
विदेशे गतं तद्धनं वावलग्ने चरः हिमांशौतु यातोऽन्यदेशे ॥६॥
नवमस्थ वा तृतीयस्थ ग्रहके साथ धनेशका इत्तसाल हो अथवा धनेश नौवें
वा तीसरे घरमें स्थित हो तो वह धन विदेशमें चला गया, अथवा लग्नमें चर राशिका
चंद्रमा हो तोभी अन्य देशमें चला गया ॥ ६ ॥
वपुःसप्तनाथेत्तसाले तनौ चेहे स्यात्सचौरोग्य केंद्रेऽस्तनाथे ॥
पुरीमध्यगोऽयो तनौ चन्द्रभान्वोईयोर्वीक्षणात्तस्कर स्वीय एव
लग्नेश और सप्तमेशका इत्तसाळ लग्नमें हो तो चौर घरमें है और जो सप्तमेश
केंद्र हो तो पुरीके मध्यमें है, अथवा लग्नपर सूर्य चन्द्रमा दोनोंकी दृष्टि होनेसे अप-
नाही जन चोर है ॥७॥
तनौ चेवेर्वा विधोर्वीक्षणेन बलिष्ठस्य चौरः समीपस्थितःस्यात्।।
यदा भानुपुत्रेस्मरेशे हिमांशोभवेदीक्षणंदम्भपाखण्डरूपी ॥८॥
लमपर सूर्य वा चंद्रमाकी दृष्टि होनेसे चौर किसी बलिष्ठ पुरुषके समीप ठहरा
हुआ है, यदि सप्तमेश शनैश्चरपर चंद्रमाकी दृष्टि होवे तो छल कपट पाखण्डरूपी
चोर है ॥ ८॥
नष्टं यस्य स मूर्तीशो नष्टात्मा चेन्दुभास्करौ ।।
जायेशश्चौररूपः स्यादेभ्यः कुर्यादिनिश्चयम् ॥९॥
जिसका धन नष्ट हो गया है वह जन लग्नेश है और जो वस्तु नष्ट हो गई है सो
सूर्य चंद्रमा है और सप्तमेश चौररूप है सो इन सबसे निश्चय करे ॥ ९ ॥
लमेशो मदने लने वक्री जायेश्वरस्तदा ॥
पुरस्थमपि यदस्तु हृतं नैवाप्यते कदा ॥ १० ॥
लग्नेश सातवें घरमें और वक्री सप्तमेश लग्नमें हो तो जो वस्तु चौरी गई है सो
पुरमेही रखी है किन्तु किसी भकारसे मिलेगी नहीं ॥१०॥
भाषाटीकासहितः।
१४१
लमेशः सखलः पश्येजायशं धनपो वली ।।
भानुचंद्रौ बलिष्ठौ चेत्तदा प्रत्यक्षचौरितम् ॥ ११॥
यदि पापग्रहसहित लग्नेश सप्तमेशको देखता हो, धनेश वलवान हो तथा सूर्य
चंद्रमाभी वलिष्ठ हों तो वह धन प्रत्यक्ष चुराया है ॥ ११ ॥
सलमनाथः क्षीणेन्दुर्वली जायेश्वरोऽपि वा ॥
लमेशादुर्षलश्चंद्रोऽङ्गेशयुक् स्वपुरो हृतम् ।। १२ ॥
यदि क्षीण चद्रमा लग्नेशसे युक्त हो, सप्तमेश बलवान् हो, चंद्रमा लग्नेशसे दुर्वल
होकर लग्नेशके साथमें हो तो सामने चुराया है ॥ १२ ॥
जायेशो भास्करान्मृत्यौ प्रत्यक्षं तद्धृतं धनम् ॥
लमेशः सप्तमं नैव वीक्षते बलवान् विधुः ।। १३ ।।
सप्तमेश सूर्यसे आठवें घरमें हो तो वह धन सामने चौरी किया गया है । लग्नेश
सातवें घरको नहीं देखता हो, पापयुक्त चंद्रमा वलवान हो तो ॥ १३ ॥
सपापश्च तदा चौरैः प्रत्यक्षं चोरितं धनम् ।।
सप्तेशेऽस्तं गते यदा केंद्रे चौरो मृतो भवेत् ॥ १४ ॥
चौरोंने वह धन प्रत्यक्ष चुराया है । सप्तमेश अस्तका हो वा केंद्र हो तो चौर
मर गया ऐसा कहे ॥ १४ ॥
चंद्रमेशो विधुं पश्यन्नष्टद्रव्यातिदो भवेत् ॥
सप्तमे यदि पापः स्यादध्यश्चौरो नृपाज्ञया ॥ १५ ॥
चंद्रमाकी राशिका पवि चंद्रमाको देखता हो तो नष्ट द्रव्यको प्राप्ति करता है।
यदि सातवें घरमें पाप ग्रह हो तो राजाकी आज्ञासे चौर मारा जायगा ऐसा
कहे ॥ १५॥
सप्तमे यदि शुभो न हताप्तिश्चेदली हिमगुरुर्द्धतमाप्तिः ॥
चेत्कृशो द्रुतमवाप्तिकरश्चेदस्तगस्तनुपतिनं हृताप्तिः ॥१६॥
सातवें घरमें यदि शुभ ग्रह हो वो चौरी गये धनकी प्राप्ति नहीं होती । यदि
बलवान् चंद्रमा हो तो शीघ्रही प्राप्ति होती है। यदि चंद्रमा क्षीण हो तोभी शीघ्र
माप्ति होती है । यदि लग्नेश सातवें हो तो हृत वस्तुकी प्राप्ति नहीं होती ॥१६॥
लगेशो लनगो लमजायानायकयोयुतिः ।।
सूर्येन्दू स्वगृहाशे चेचदा चौर स्ववेश्मनि ॥ १७ ॥
२४२
प्रश्नशिरोमणिः।
लगेश लममें हो अथवा लगेश सप्तमेशका योग हो, सूर्य और चंद्रमा अपने
घरके नवांशमें हों तो चौर अपने मकानमें है ॥ १७ ॥
सप्तमेशो यदा तुंगे स्वामी चौरोऽथवाम्बिका ॥
स्वांशत्रिंशांशकव्यंशे स चेत्स्वीयो हरः स्मृतः ॥१८॥
सप्तमेश यदि उच्चका हो तो स्वामी अथवा माता चोर है। यदि वहही सप्तमेश
अपने नवांश वा त्रिंशांश वा द्रेष्काणमें हो तो अपनाही चोर है ऐसा बतावे ॥ १८ ॥
सप्तमेशोऽगार्थरि फेकः पिता दस्युः स चेदिधुः ।।
माता च भूमिज़ो भ्राता विच्चेन्मित्रं गुरुयंदा ॥ १९ ॥
यदि सप्तमेश तथा सूर्य लग्न, द्वितीय वा बारहवें घरमें हो तो पिता चोर है।
यदि सप्तमेश चंद्रमा हो तो माता, मंगल हो तो भ्राता, बुध हो तो मित्र, वृहस्पति
हो तो ॥ १९॥
पुत्रो वा लौल्यतो वास्तुप्रधानो चौर्यकृयदा ।।
भूगुश्चेत्स्त्री यदा मंदो दासी च स्वगृहे भवेत् ॥ २० ॥
पुत्र अथवा चंचलतासे घरका मुखिया चोर है । यदि शुक्र सप्तमेश हो तो स्त्री,
शनैश्चर हो तो अपने घरकी दासी चौर है ऐसा कहे ॥ २० ॥
लमेन्द चेच्छनिः पश्येचौरः पाखण्डरूपधृक् ।।
गांधर्वस्तु भृगुश्चौरो विशेषोऽयमुदाहृतः ॥ २१ ॥
यदि लय चंद्रमाको शनैश्चर देखता हो तो पाखण्डरूपधारी चौर है और जो
शुक्र देखता हो तो गानेवाला जन चौर है इतना विशेष कहा है ॥ २१ ॥
तदा वध्वा हृतं द्रव्यं जायेशो यदि सप्तमे ॥
स्मरे भानौ भृगौ वापि पिता चौरो गुरौ गृहेट् ॥ २२ ॥
यदि सप्तमेश सातवें घरमें हो तो वधूने द्रव्य चुराया है और जो सातवें सूर्य वा
शुक्र हो तो पिता चोर है, बृहस्पति हो तो.घरका मालिक चौर है ।। २२ ।।
मंदो दासी बुधे स्वीयः कुजो पुत्रोऽथवानुजः॥
सप्तमे न ग्रहश्वेत्स्यात्नौ पूर्णविधौ परः ।। २३ ।।
शनि हो तो दासी, बुध हो तो आपही, मंगळ हो तो पुत्र अथवा छोटा भाई
चौर जानना, यदि सातवें घरमें कोई ग्रह न हो और लग्नमें पूर्ण चंद्रमा हो तो पर-
पुरुष चोर, है ऐसा जाने ॥ २३ ॥
भाषाटीकासहितः। १४३ मेषे तनौ दिजश्चौरो वृषे क्षत्री नृयुग्मके ॥ वैश्यः कर्के च शूद्रश्च सिंहे नीचः स्त्रियां वधूः॥ २४ ।। जो मेष लम हो तो ब्राह्मण, वृष हो तो क्षत्री, मिथुन हो तो वैश्य, कर्क हो तो शूद्र, सिंह हो तो नीच, कन्या हो तो वधू ॥ २४ ॥ तुलायां पुत्रमित्रानुजाताश्चालौ हि सेवकः ॥ चापे भ्रातास्त्रियो वापि मत्स्ये वारांगना घटे ॥ २५ ॥ तुला हो तो पुत्र वा मित्र वा छोटा भाई, वृश्चिक हो तो सेवक, धनु हो तो भ्राता, मकर हो तो स्त्री, कुंभ हो तो वारांगना ॥ २५ ॥ मूषको मीनभे भूमिस्त्वङ्गे क्षीणोऽस्ति तल्लवे ।। चौरस्य कर्ममृतिपादाकारं स्मरपाबदेत् ।। २६ ।। मीन हो तो मूषक, यदि लग्न और लमका नवांश निर्बल हो तो भूमि चौर है ऐसा कहे । अष्टमेशसे चोरका कर्म और सप्तमेशसे चौरका आकार कहे ॥ २६ ॥ एकदारं स्थिरे चंद्रे यत्र चौरोऽस्ति तदिशि ॥ लग्नतश्चंद्रमा यत्र तत्र चौरगृहं वदेत् ॥२७॥ यदि चंद्रमा स्थिर राशिका हो तो चोर जिस दिशामें रहता है उस दिशामें उसके घरका एक दरवाजा है और लगसे चंद्रमा जिस दिशामें हो उसी तर्फ चौरका घर कहे ॥ २७॥ एकदारं स्थिरे चंद्रे व्यंगे द्वारद्वयं भवेत् ॥ लग्नं प्राचीखभं याम्या सुखं सौम्यांगना परा ॥२८॥ जो स्थिर राशिका चंद्रमा हो घरका एक द्वार, द्विस्वभाव राशिका हो तो दो द्वार चोरके घरके होते हैं । लग्न तो पूर्वदिशा, दशवां घर दक्षिण, चौथा उत्तर और सातवा पश्चिम दिशा है ॥ २८ ॥ चरेऽम्बुनि चलं वस्तु स्थिरे भूमौ विदेहके । तिर्यक् मञ्चादिके वोचैः चंद्रे दृष्टयानुमानतः ।। २९ ॥ यदि चर राशिका चंद्रमा हो तो जलमें चलनेवाली वस्तु, स्थिर राशिका हो तो पृथ्वीमें चलनेवाली, द्विस्वभाव राशिका हो तो तिर्यक् स्थानमें वस्तुको कहे, अथवा उच्चका चद्रमा हो तो किसी ऊचे मंचानपर रखी हुई वतावे, अथवा दृष्टिक अनुमानसे कथन करे जैसे पूछनेवाला ऊपरको दृष्टि करके प्रश्न करे तो ऊंची जगह,
१४४
प्रश्नशिरोमणिः।
नचिको दृष्टि करके पूछे तो नीची जगह भूमि आदि और जो समान दृष्टि करके
तो मकानके बीचमें रक्खी है ॥ २९ ॥
यदा चौरग्रहो राशिं विहाय च परं ब्रजेत् ॥
तदैव स्वपुराद्याति मार्ग ब्रूयादिहांशकात् ।। ३०॥
यदि चौरका ग्रह राशिको छोडकर दूसरीपर जब जाता है तबही चौर अपने
पुरसे निकल जाता है और उसके मार्कको नवांशसे कहे ॥३०॥
लग्नेशो वक्रगो भूत्वा यदा राशिं समुत्सृजेत् ।।
तदा नूनं समायाति चौर्यकृत्स्वपुरं प्रति ॥ ३१ ॥
लग्नेश वक्री होकर जिस समय राशिको त्यागता है, उसी समय चोर अपने
पुरको चला आता है ॥३१ ।।
मंदे सप्तमगे चौरो रुद्धो वा पीडितो भवेत् ।।
स्थिरे तत्र चिरं रोगी तत्राष्टशे मृतिर्भवेत् ॥ ३२ ॥
याद शनि सातवें हो तो चौर घिरा हुआ वा पीडित है और जो सातवें घरमें
स्थिर राशि हो तो बहुत कालसे वीमार है । यदि वहां सातवें घरमें अष्टमेश हो तो
चोर मर गया है ऐसा कहे ॥ ३२ ॥
यदा सप्तपतिः सिंहे चौर एको यदा झषे ।।
मिथुने च तदा चौरा बहवोऽथ स्थिरर्वांगे ॥ ३३ ॥
यदि सप्तमेश सिंहराशिपर हो तो चोर एक और मीन वा मिथुनपर हो तो
चोर बहुत हैं । स्वल्पसंतानवाली स्थिर राशिपर ॥ ३३ ॥
खल्पापत्ये भवेदेको यंशे चौरा बहुप्रजे ॥
चरे ग्रामान्तरं यातः स्थिरे देशे विदेहभे ॥ ३४ ॥
सप्तमेश हो तो चोर एक और बहुसंतानवाली द्विस्वभाव राशिपर हो तो चोर
बहुत हैं। यदि चर राशिपर सप्तमेश हो तो ग्रामान्तरको चला गया, जो स्थिर राशिपर
हो तो देशमें है और द्विस्वभाव राशिपर हो तो ॥ ३४ ॥
मार्गे चौरोऽथ सप्तेशे स्त्रीखेटे सप्तमस्थिते ।।
स्त्रीग्रहीक्षिते स्त्री स्याहुधभृग्वोर्हि गुर्विणी ॥ ३५ ॥
मार्गमें चोर है ऐसा कहे । यदि सप्तमेश स्त्रीग्रह सातवें घरमें स्थित हो और
स्त्रीग्रहोंसे दृष्ट हो तो स्त्री चोर है और जो बुध शुक्र हों तो गर्भवती स्त्री है ॥ ३५ ॥
।
भाषाटीकासहितः ।
१४५
यदि गुरुरधिपुत्री चेच्छनिर्बद्धनारी यदि समुदितमंदोऽती
व वृद्धा कुजश्चेत् ॥ वयसि भवति मध्या चेदिधुर्लग्नयातो
न भवति हि विशेषोऽयं फलाईः कदाचित् ॥ ३६ ॥
बृहस्पति हो तो वढी पुत्री, शनि हो तो वृद्ध स्त्री और यदि शनि उदित हो
तो अतिवृद्ध स्त्री, मंगल हो तो मध्यमावस्थावाली स्त्री है ऐसा कहे । परन्तु जो चंद्रमा
लग्नमें हो तो यह विशेष कथन फलके योग्य कदापि नहीं होता अर्थात् इस कथनके
द्वारा फल कहना नहीं चाहिये ॥३६॥
अथ तनुनवभागान्मूकवद्धस्तुसंज्ञां तनुतनुपबलीयो वर्ण-
तांगाधिनाथे अबलिनि सुषिरत्वं सहलेऽन्तर्बलित्वं जितग-
तकरनीचेश्मानता वस्तुनः स्यात् ॥ ३७॥
अव अन्य वात कहते हैं कि लग्नके नवांशसे भूकमश्नके समान वस्तुकी संज्ञाको
कहे और लम तथा लग्नेशमें जो वली हो उससे वस्तुका रंग और यदि लग्नेश निर्बल
हो तो वस्तुकी सुषिरता (छिद्र आदि ) और यदि लग्नेश पूर्ण वलवान् हो तो भीत-
रसे वस्तु ठोस वा सारवाली है। यदि लग्नेश किसी ग्रहसे पराजित वाअस्तंगत वा नीचका
हो तो वस्तुकी कठोरता रहे ॥ ३७॥
तनुनवांशभतो लघुमध्यदीर्घसदृशं च ततोऽगलवेशिनः ।।
नियमतोस्तमितिश्च तनोईकाणत उ चौर्यकरोऽथ तनोभृतः ॥
भवति चौरकदेशदिशोंगपादरवयोमितिजातिगुणाःस्मृताः ३८
लमके नवांशकी राशिसे वस्तुका लघु, मध्य, दीर्घ, समानपन कहे और लग्नके
नवांशपतिके नियमसे वस्तुकी कोणसंख्या और लग्नके द्रेष्काणसे चोर, लग्नकी राशिसे
चोरके देशकी दिशा और लमेशसे चौरकी अवस्था, जाति तथा गुण कहे ।। ३८ ॥
मेषस्य पूर्वत्रिलवेऽरुणाक्षो ना रौद्रशस्त्री द्वितये वधूश्च ॥
कुम्भोदरीदीर्घमुखी च रक्तवस्त्रा तृतीये कपिलश्च दण्डी ॥३९॥
मेषके प्रथम द्रेष्काणमें भयानक शस्त्रधारी लाल नेत्रोंवाला पुरुष है। दूसरे
द्रेष्काणमें घडे समान पेटवाली, दीर्घमुखी, काल वस्त्रोंवाली स्त्री है। तीसरे द्रेष्काणमें
कपिलवर्ण, दण्डधारी ॥ ३९॥
रक्तांबरो नाऽथ वृषस्य पूर्वे वधूतिीये पशुवन्नरोऽन्ये ।।
बृहत्तनुर्ना मिथुनस्य पूर्वे रजखला भूषणकार्यदक्षा ॥ ४० ॥
प्रश्नशिरोमणिः। लाल वस्त्रोंपाला पुरुष है । वृषके प्रथम द्रेष्काणमें स्त्री, २ में पशुसमान नर, ३ में बडे शरीरवाला पुरुष है । मिथुनके १ में रजस्वला, भूषण और कार्यके वनानेमें चतुर ॥ ४०॥ अनुप्रजालज्जितरूपिणी च द्वितीय उद्यानगतो धनुष्मान् ॥ नरस्तृतीये सुमतिः सुरत्नी धन्वी नरो कर्कटकस्य पूर्वे ॥४॥ पीछे लगी हुई संतानवाली, लज्जावती, रूपवाली स्त्री है, २ में वर्गीचेमें रहने- वाला धनुर्धारी पुरुष है, ३ में सुन्दर बुद्धिवाला पण्डित, अच्छे रत्नोंवाला धनुर्धारी पुरुष है । कर्कके १ में ॥४१॥ मातंगकायः पुरुषश्च कोलाननो द्वितीये रुदती हि नारी ।। सुकर्कशा वै त्रितये प्लवस्थः सपीवृतो ना चिपिटास्यभूषी॥४२॥ हाथीके तुल्य शरीरवाला, सूकरसमान मुखवाला पुरुष है, २ में रोती हुई, कर्कशा स्त्री है, २ में नौकामें बैठा हुआ, साँसे घिरा हुआ, आभूषण पहिने हुए, चिपटे मुखवाला पुरुष है ॥ ४२ ॥ सिंहस्य पूर्वे हरिगृद्धपूर्वग्राही दिके धन्विनतापनासः ॥ तृतीयके त्वक्षमुखश्च दण्डी कूर्ची च वक्रांगरुहः कुमार्याः ॥४॥ सिंहके १ में सिंह, वानर, गीध आदिका पकढनेवाला पुरुष है, २ में धनुर्धारी और जिसकी नासिकाका अग्रभाग नीचेको नवा हुआ है ऐसा पुरुष है, ३ में रीछ. समान मुखवाला, दंडधारी, ऊंची कुर्चवाला,धुंघराले केशोंवाला पुरुष है । कन्याके ४३ पुरान्त्ययोः स्त्री विवरे सरोमा श्यामो धनुष्मान् धृतलेखको ना।। तुलस्य पूर्वे नव आपणस्थस्तुलाभृदन्तक्षुधितस्तृषार्तः ॥ १४ ॥ १ और ३ में स्त्री, २ में रोमोंवाला, धनुर्धारी, लिखनेवाला पुरुष है । तुलाके १ में नवीन अवस्थावाला, वाजारमें रहनेवाला, तराजू धारण करनेवाला है, २ में भूख प्याससे पीडित पुरुष है ॥ ४४ ॥ तृतीयके किन्नररवच्च रौद्रो वनेचरो ना युधभृत्सुरत्नः ॥ अलौ पुरा भूषणवस्त्रहीना मनोरमा सर्पनिबद्धपादा ॥ ४५ ॥ ३ में किन्नरके समान शरीरवाला, भयानक, वनमें विचरनेवाला, आयुध धारण करनेवाला, सुन्दर रत्न पहिननेवाला पुरुष है । वृश्चिकके १ में भूषण वस्त्रोंसे - हीन, पायों में सर्प लपटे हुए सुन्दर स्त्री है ॥ ४५ ॥ १ कूर्च-भौहोके मध्यभाग वा मूंछोंको कहते है ।
भाषाटीकासहितः।
१४७
द्वितीयके कच्छपकुम्भकाया सावता स्त्री त्रितये ह्रदार्थी ।।
श्वकोलपादश्चिपिटाननोना हयस्य पूर्वं च धनुर्धरो ना ॥ ४६॥
२ में कछुएके कुंभसमान शरीरवाली, सोसे घिरी हुई स्त्री है, ३ में जलके
कुंडका चाहनेवाला, कुत्ता शुकरके समान पैरवाला, चिपटे मुखवाला पुरुष है।
धनुके १ में धनुषधारी पुरुष है ॥ ४६ ॥
द्वितीयके रत्नधरा मनोज्ञा हेमाभवर्णा त्रितये च कूर्ची ॥
दण्डी च पट्टांबरचर्मधारी मत्स्यस्य पूर्वे मकराभदृष्टः ॥ १७॥
२ में रत्न पहिने हुए सुवर्णके रंगके समान वर्णवाली सुन्दर स्त्री है, ३ में
लम्बी, ऊंची, डाढी मूछोंवाला, दण्ड लिये हुए, रेशमीन वस्त्र और चर्मको धारण
किये हुए पुरुष है । मकरके १ में घडियालके समान दीखता हुआ ॥ १७ ॥
रोमान्वितो रौद्रमुखो द्वितीये श्यामा सुरूपारुणवस्त्रभृत्स्त्री ।
तृतीयके कंबलतूणचापी दीर्घाननो ना कलशस्य पूर्वे ॥४८॥
रोमोंसे युक्त, भयानक मुख पुरुष है, २ में श्याम शरीरवाली, सुरूपा, लाळ
वस्त्र पहिने हुए स्त्री है, ३ में कंबल, तरकस, धनुष धारण किये हुए, दीर्घ मुखवाला
पुरुष है । कुम्भके १ में ॥ १८॥
गृद्धाननः कंबलमृद्धितीये स्त्री रक्तवस्त्रा त्रितयेतिकृष्णः॥
सरोमकर्णस्तु झपस्य पूर्व नौस्थो नरो मौक्तिकशंखरनी॥
मध्येऽथ गौरा रमणी तृतीये नमोऽहिभृन्नेति हकाणरूपम् ॥१९॥
गांधसमान मुख, कंवल धारण किये पुरुषं है, २ में लाल वस्त्रोंवाली स्त्री है
३ में अत्यन्त काला, कानोंपर रोमोंवाला पुरुष है। मीनके- १ में नौकामें वैग, मोती,
शंख, रत्न हाथमें लिये हुए पुरुष है, २ में गौरांगी स्त्री है, ३-में नंगा, सर्प धारण
किये पुरुष है। ये द्रेष्काणोंके रूप कहे हैं ॥ १९ ॥
अजेऽजभूमौ गवि गोकुलादौ युग्मे श्मशाने इणगीतभूम्योः ।।
कर्केऽम्बुपार्श्वे च हरौ वने च स्त्रियां प्लवे तौलिनि पण्यदेशे॥५०॥
मेषमें बकरेके रहनेकी जगह, वृषमें गौओंके रहनेकी भूमि, मिथुनमें श्मशान,
मृगोंकी और गानेकी भूमि, कर्कमें जलके समीप, सिंहमें वन, कन्यामें नौका, तुलामें
अलौ बिलान्तश्च हयेऽश्वगेहे मृगेम्बुभूधीवरपूर्वदेशे ॥
बाजार॥५०॥
१४८
प्रश्नशिरोमणिः।
घटे कुलालादिगृहे घटाम्बुपार्श्वे च मीनेऽम्बुजलाशयादौ ॥५१॥
वृश्चिकमें विलके भीतर, धनुमें घुडशाल, मकरमें जलसमीप अथवा धीवरादिका
घर, कुंभमें कुम्हार आदिका घर अथवा घडे और जलके समीप, मीनमें जलवा
जलाशयादिकमें ॥ ५१ ॥
यदा स्त्रियां क्षेत्रभूमौ नृभे नानागृहे भुवि ।।
चतुष्पदेऽश्वशालादौ जलक्षेऽभः स्थले भवेत् ॥ ५२ ॥
अथवा स्त्रीसंज्ञक राशियोंमें खेत आदिकी भूमि और पुरुषसंज्ञक राशियोंमें
अनेक प्रकारके घर और भूमि, चतुष्पादसंज्ञक राशियोंमें अश्वशालादि, जलचर राशि-
योंमें जल, स्थल विर्षे चोरादिका स्थान कहे ॥ १२ ॥
स्वौ सुखे वशय्यायां चंद्रेऽम्भसि च भूसुते ।।
गोपुस्तयोः पदे सौम्ये चित्रशाल्यां गुरौ वने ।। ५३ ।।
यदि सूर्य चौथे घरमें हो तो अपनी शय्यापर, चंद्रमा हो तो जलमें, मंगल
हो तो गौ और कारीगरीके मकानमे, बुध हो तो चित्रशालामें, बृहस्पति हो तो
वनमें ॥ ५३॥
देवालये वा शुक्रे स्त्रीशय्यायां रविनंदने ।।
प्रान्ते तमोमये स्थाने गेहे ज्ञाते वदेदिति ॥ ५४॥
वा देवाळ्यमें, शुक्र हो तो स्त्रीकी सेजपर, शनि हो तो अन्धकारमय घरके को-
नेमें, यह फल घरके जान लैनपर कहना चाहिये ।। ५४ ॥
प्रथमांशे विधौ मेषे घटितं स्वर्णरूप्यवत् ।।
तत्रेयशुक्रदृष्टिश्चेद्रत्नमापणगं वदेत् ।। ५५ ।।
यदि मेषका चंद्रमा मेषके प्रथम नवांशमें हो तो सोने चांदीकी बनी
वस्तु है और जो उस चंद्रमापर शुक्र बृहस्पतिकी दृष्टि हो तो वाजारका रल है
ऐसा कहे ॥ ५५ ॥
वर्गोत्तमे वृषे चंद्रेऽलंकारं भौमवीक्षिते ।।
अयोऽतीचाखदृष्टे जीर्ण मिथुनगे विधौ ॥ ५६ ॥
वृषका चंद्रमा वर्गोत्तम नवांशमें हो तो अलंकार, मंगल देखता हो तो लोहा
और यदि अतीचारी ग्रहसे दृष्ट हो तो जीर्ण वस्तु है, मिथुनका चंद्रमा वर्गोत्तम
नवाबामें हो तो ॥५६ ॥
भाषाटीकासहितः। वर्गोत्तमेऽबुजं वस्तु कर्के वर्गोत्तमे विधौ ॥ सुवर्णमेवं सिंहेन्दो रौप्यं स्वर्ण रवीक्षिते ॥ ५७ ॥ जलसे पैदा हुई वस्तु, कर्कका चंद्रमा वर्गोत्तम नवांशमें हो तो सुवर्ण और सिंह चंद्रमाका वर्गोत्तम नवांशमें हो तो चांदी, सूर्य देखता हो तो सुवर्ण ॥ ५७ ॥ कन्येन्दौ कांस्यलोहादि पाषाणं बुधवीक्षिते ॥ केवलस्य भृगोदृष्टया वस्त्रं चंद्रे तुलास्थिते ॥ ५८ ॥ कन्याके चंद्रमा हो तो कांस्य लोहादि, बुध देखता हो तो पत्थर, केवल शुक्र देखता हो तो वस्त्र और तुलाके चंद्रमा हो तो ॥५४॥ तौल्यं वस्तु भृगोदृष्टया वदेवा गन्धवाससी ॥ वृश्चिके कुजदृष्टया हि स्वर्ण रौप्यं धनुर्धरे ॥ ५९ ॥ जीवेक्षिते भवेद्नं मृगेन्दौ स्वल्पभास्करम् ॥ जीवेक्षिते सुवर्णाचं कुंभे मुद्रा रवीक्षिते ॥ ६ ॥ तोलनेके योग्य वस्तु, शुक्र देखता हो तो गंध और वस्त्र, वृश्चिकके चंद्रमा हो और मंगल देखता हो तो सोना, चांदी है ऐसा कहे । धनके चंद्रमा बृहस्पतिसे दृष्ट हो तो रत्न, मकरके हो तो थोडा चमकदार रत्न और बृहस्पति देखता हो तो सुवर्णा- दिक, कुंभके चंद्रमा सूर्यसे दृष्ट हो तो मुद्रा ॥ ५९ ॥ ६० ॥ मीने काचादिवजीववीक्षिते मौक्तिकं हृतम् ॥ लमे सूर्येक्षिते घने चेन्दुदृष्टे हृतं निशि ॥ द्वादशेन्दौ हृतं भुक्तं निर्बले शेषमल्पकम् ॥ ६१ ॥ मीनके हो तो काचादिवाली वस्तु, बृहस्पति देखता हो तो मोती चौरी गया है ऐसा कहे । यदि लग्न सूर्यसे दृष्ट हो तो दिनमें, चंद्रमासे दृष्ट हो तो रात्रिमें चौरी हुई कहे । बारहवां चंद्रमा हो तो चौरी गई वस्तु खर्चमें अर गई और जो निर्बल चंद्रमा हो तो थोडीसी वाकी रही कहे ॥ ६१ ॥ अथ नामबन्धः। व्यक्षरं तनुगते चरभांशेध्यक्षरं स्थिरलवेऽस्ति च नाम । नामयुग्ममुभयानलवे पंचत्रिवर्णमु दलक्रमतो वा ॥१॥ यदि उनमें चर राशिका नवांश हो वो नामके दो अक्षर और स्थिर राशिका १५० प्रश्नशिरोमणिः। नवांश हो तो तीन अक्षर, द्विस्वभाव राशिका नवांश हो तो नामके युग्म अक्षर, अ. थवा दलके क्रमसे नामके पांच और तीन वर्ण कहे अर्थात् लनका पूर्वदल हो तो पांच और परदल हो तो तीन वर्ण जानने ॥ १॥ द्विस्वभावलवे शुभदृष्टे स्याहकाणागत्तिरेव यदेष्टा ॥ तांब्रवीमि विशदां बुधतुष्टयै सजनाः शृणुत नामविधाने॥२॥ याद द्विस्वभाव राशिका नवांश शुभ ग्रहसे दृष्ट हो. और द्रेष्काणकी गतिही इष्ट हो तो नामविधानमें उस'द्रेष्काणकी चालकों पडितोंकी प्रसन्नताके लिये स्पष्ट कहता हा हे सज्जनपुरुषों ! तुम सुनो ॥२॥ ओजः तनुगे त्रिपंचकनगा वर्णा इकाणक्रमात् । युग्में चंब्धिरसाश्चं तेऽपि बलिसदष्टा बजेयुश्च यम् ॥ तत्रोजे विषमाः समाश्च समभे यदा स्ववर्णान्विते । लग्ने स्वेशदशैकवर्ण इति नाम्नो मात्रिकान्यो भवेत् ॥३॥ यदि विषम लम'हो तो ट्रेष्काणके क्रमसे तीन, पांच, सात वर्ण और सम लम हो तो द्रेष्काणमसे २ । ४ । ६ वर्ण नाममें जानने चाहिये । यदि उक्त द्रेष्काण बली शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो उक्त वर्ण बहुलताको प्राप्त होता है। तहां विषम राशि हो तो.विषम और सम राशि हो तो सम वर्ण वहुत होते है । अथवा अपने वर्गसे युक्त लग्नपर लग्नेशकी दृष्टि होनेसे मात्रा है अन्तमें जिसके ऐसा नामका एक अक्षर है ॥३॥ अवर्गेशो भानुः कुजभृगुबुधेज्यातनयाः कचादीनामी- शाः परलवमुखक्षान्तमु पतिः ॥ विधुर्लयाम्बुस्त्रीदशनव- लवाद्यक्षरयुतेः क्रमावर्णानाम्नोऽक्षरबहुलतायांपुनरिति ॥ ४॥ अवर्गका ईश सूर्य और कवर्ग चवर्गादिका स्वामी मंगल, शुक्र, बुध, बृहस्पति तथा शनैश्चर क्रमसे हैं और यरलवसे लेकर क्षकारपर्यन्त अर्थात् यरलवशषसह इनका पति चंद्रमा है । लम, चतुर्थ सप्तम, दशम इन घरोंके नवांशोंके आद्यक्षर क्रमसे जोडनेसे नामके वर्ण होते हैं और जो नामको बहुत अक्षर हों तो फिरभी यहही नवांशोंके वर्ण होते हैं ॥ ४ ॥ नवांशवर्णाः । एतद्वोपपत्तिः प्रस्तारतो वा रज्जुवेतो द्रष्टव्या नवांशाक्षरात्रेका वर्गाक्षरसंख्यासूचकाः।। - भाषाटीकासहितः। १५२ इन वर्गों की उपपत्ति प्रस्तारसे वा रज्जुवेधसे देखनी चाहिये और , निन्न लि. खित चक्रमें नवांशाक्षरोंके आगे जो अङ्क हैं सो वर्गाक्षरों की संख्याके सूचक हैं ॥ मेष वृष | मि. | कक सिंह कन्या तुला वृश्चि. धनु मकर कुंभ मीन राशिनाम प्रथमनवा- क १ प१ झ४|ल ख २ फ२ अ५ ष२ ग३ व ३ च १य१ যায় द्वितीयनवा- च १ फ२/घ इ३ छ २ व ३५/उ५ ज३ भ४ क १ ऐ.८ बाक्षारा तृतीयनवा ट १ थ२ दट१०२द ३ ध४/०२/ड ३१४ न५३ शाक्षरा. चतुथनवा- य १ ग३ |ब३ च१ब३ घ४ भ४ छ २ | सड ५/म५ न ३ शाक्षरा पचमनवा- अ१ ज ३ | भकई ४ झ४ म ५ ख२ ऊ ६/५/पग ३ शाक्षरा: पटनवाशा ०२/ड३||४|न ५/ड३ | ४ न५ त ? | ढ४ ण५/त? थ२ क्षरा छ २र२५/म५ ज ३ शक१५१ झ४ ह४ ख २/फ २ सप्तमनवा. शाक्षराः | ख २ भार नप१ ग३ उ५ च१ फ२/घ ४ ए७छ २ व ३ अष्टमनवा- शाक्षरा त २ढ४ ण ५/त १ थ २ ण५/ट? थ२ द३ट १२ द३ नवमनवा- शाक्षराः नवांशवर्णाः। नामानि चाग्न्यम्बुकुमारविष्णुशक्रेन्द्रपत्नीचतुराननानाम् ॥ तुल्यानि भानुक्रमतो विचिन्त्य विन्यादिवर्णैर्घटयेत्सुबुद्धया ॥५॥ सूर्यके क्रमसे आग्नि, जल, कुमार, विष्णु, इंद्र, इन्द्राणी, ब्रह्मा इनके तुल्य नाम विचार कर दो तीन आदि वर्णांकरके सद्बुद्धिसे नामघटना करे ॥ ५ ॥ अथ विशेषः । केद्रांशराशौ हि खलस्तदंशवर्ण हरेत्तत्र बली शुभश्चेत् ॥ दृष्टः शुभैः स्वांशसमानवर्ण ददाति चेदक्षरदः स्वभोच्चैः ॥ स्वभाक्षरंदिःप्रकारोति चोज ओजाक्षरंतत्रसमे समंच॥६॥ यदि केंद्रकी नवांश राशिमें पाप. ग्रह हो तो उस नवांशके वर्णको हर लेता है और जो केंद्रांशराशिमें शुभ ग्रह शुभ ग्रहसे दृष्ट हो तो अपने नवांशके तुल्य वर्णको देता है यदि अक्षरका देनेवाला ग्रह-अपनी उच्च राशिका ,हो तो अपने - १५२ प्रश्नशिरोमाण । राशिके अक्षरको द्वित्व करता है। यदि विषम राशि हो तो विषम और सम राशि हो तो समाक्षरको द्वित्व करता है ॥ ६ ॥ पश्यस्थितः केंद्रलवात्मजेषु स्वोच्चे स्वभे वाक्षरदो द्विरुक्तः॥ संयोगमादौ बहुलेषु विन्द्यात्कूटेषु संयोगपरं वदन्ति ॥ ७ ॥ यदि अक्षरदाता ग्रह अपनी उच्च राशि वा स्वराशिका होकर केंद्रके पांच नवां- शोंको देखता हो वा उनके मध्यमें स्थित हो तो दो अक्षर देता है । बहुतसे अक्षर हों तो आदिमें संयोग और थोडे हों तो अन्तमें संयोगको जाने ॥ ७॥ अथ मात्रानिश्चयः । केंद्रत्रिकोणेषु शुभो बलीयान शीर्षोंदये शीर्षगतास्ति मात्रा। पृष्ठोदये चेत्तलवर्तिनी स्यात्पार्थानुगा चोभयराशिभागे॥ ८॥ बलवान् शुभ ग्रह केंद्र वा त्रिकोणमें पृष्ठोदय राशिका हो तो अक्षरके शिरपर मात्रा है और पृष्ठोदय राशिका हो तो नीचे मात्रा है और उभयोदय राशिका हो तो अक्षरके पार्श्वमें मात्रा है ऐसा जाने ॥८॥ शीर्षोदयमात्राः ए ओ अं पृष्ठोदयमात्राः उ ऊ उभयोदयमात्राः अइ इमा लघवः एतत्सवर्णा दीर्घाः ॥ शीर्षोदयमात्रा एओअं, पृष्ठोदयमात्रा उ ऊ और उभयोदयमात्रा अ इ है और ये लघु हैं, इनकी सवर्ण मात्रा दीर्घ जाननी चाहिये ॥ ओजे हकाणे विषमाः समे च समाः स्युरिष्टो यदि दीर्घराशौ ॥ दीर्घाऽन्यथान्या च खलास्त्रिकोणे मात्राहरा भांशपतौ बलोने ॥९॥ विषम द्रेष्काण हो तो विषम, सम द्रेष्काण हो तो सम मात्रा होती हैं, यदि इष्ट दीर्घ राशिका हो तो दीर्घ, ह्रस्वका हो तो हस्व मात्रा हैं । यदि पाप ग्रह त्रिकोणमें हो तो मात्राका हरण करते हैं और जो राशि नवांशेश निवली होकर नवांशमें हो तो॥९॥ अंशे हि मात्रा निधनं तु नो चेदृष्टः स्वभोचादि तदंशपेन ॥ मात्राक्षरं नश्यति हीनवीय क्षेत्रे च स्वस्यांशपतौ च सत्यम् ॥१०॥ मात्राका नाशक होता है। यदि अपने उच्चादिपति वा नवांशपति ग्रहसे दृष्ट हो तो मात्राका नाशक नहीं होता, अन्यथा नाश कहा है । यदि नवांशपति हीनवीर्य होकर अपने क्षेत्रमें हो तो अं ॥१०॥ अयंबुचारी सबलो दशस्थोऽनुस्वारदः सप्तमगो विसर्गम् ॥
. भाषाटीकासहितः । १५३ ददाति केचिलिकेंद्रराशेर्मात्रा वदन्येव तदीशभादा ॥ मृगादयःषद लघवः परे च दीर्घाःप्रयोज्याः किल नामबन्धौ ११ और वली होकर चौथे घरमें हो तो ए, दशवें हो तो अनुस्वार, सातवें हो तो विसर्ग देता है और कोई ज्योतिर्वित्पण्डित बली केंद्रकी राशिसे अथवा उसके स्वामी ग्रहसे मात्राका वर्णन करते हैं । मकरसे लेकर छः राशि हों तो लघु, शेषसे दीर्घ मात्रा नामवध जोडनी चाहिये ॥ ११ ॥ चौरमोक्षप्रश्न विचारः। स्थिरःऽल्पभुक्तौ शनौ गुप्तिगः स्याचिरं तस्करोऽथाष्टमे भौमशन्योः ।।गृहे भौमयुक्तेक्षिते तस्य मृत्युः कुजार्कीत्तसाले स सन्ताड्यतेऽलम् ॥ १॥ यदि स्थिर राशिगत शनैश्चरके थोडे अंश गये हों तो चोर बहुत काल रख- वालीमें अर्थात हवालातमें रहता है, यदि आठवें घरमें मगल शनैश्चरकी राशि मंगळसे युक्त वा दृष्ट हो तो उस चौरकी मृत्यु होती है और मंगल शनैश्चरका इत्साल हो तो वह चौर ताडना पाता है ॥ १ ॥ मृतीशस्य दृष्ट्या ससन्ताड्यमानो मूर्ति याति गुप्त्यास्पदे वस्तुचौरः॥ स्वभेत्तसाले स्वपतीत्तसाले मदे दशेशेन शुभैश्च दृष्टे ॥ दशेशसूर्येण निरीक्षिते वा राजा स्वयं मुंचति तस्करं वै ॥२ जो अष्टमेशकी दृष्टि हो तो ताडना करनेसे हवालातमें मर जाता है, सातवें घरमें अपने राशि वा अपने स्वामीका इत्तसाल योग दशमेश और शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो अथवा दशमेश सूर्यसे दृष्ट हो तो राजा स्वयंही चौरको छोड़ देता है ॥ २ ॥ विस्मृतिप्रश्ने विचारः। विस्मृतौ यत् तृतीयं भं वस्तुस्थानं सुखस्थितः ॥ ग्राहकश्च तयोर्दाता शीघ्र प्राग्वदतः फलम् ॥ १॥ विस्मृति हो जानेमें जो तीसरा है सो वस्तुस्थान है, चौथे घरमें स्थित ग्रह उसका लेनेवाला है, वस्तुस्थान और ग्राहक दोनोंका दाता ग्रह जो होवे उसे शीघ्रही पहिलेकी समान जानकर फल कहे ॥१॥ वस्तु स्थानांशुतुल्यं स्याल्लाभस्थानं तथावता ।। विस्मृतेस्तावता लाभो दिनात्मसमयेन वै ॥२॥ २०
१५४
प्रश्नशिरोमाणः।
वस्तुस्थानके नवांशके तुल्य वस्तु मिलनेका स्थान और विस्मृत वस्तुका लाभभी
नवांशके तुल्य दिनों में कहे ॥२॥
अमुकं कार्य कर्तुं यामि न वेति प्रश्न विचारः ।
केन्द्रे शुभैलमपचंद्रसौम्येत्तसालतः सद्गमनं न चान्यया ॥१॥
केंद्र शुभ ग्रोंके साथ लग्नेश, चंद्रमा और शुभ ग्रहका इत्तसाल होनेसे जाना
अच्छा है, अन्यथा नहीं ॥ १ ॥
नष्टधनप्रश्ने विचारः।
तनुपतौ स्मरगे स्मरपे तनौ गतधनं समुपैति च सप्तमे ॥
मदनलमपयोरपि मुत्सिले गतधनाप्तिरथो तनुसप्तपौ ॥ १ ॥
लग्नेश सातवें और सप्तमेश लगेशमें हो तो गत धन मिल जाता है और सातवें
घरमें सप्तमेश लग्नेशका इत्तसाल हो तो गत धनकी प्राप्ति होती है । यदि लमेश
और सप्तमेश ॥१॥
वपुषि मुत्तसिलं कुरुतो यदा धनहरः प्रददाति धनं स्वयम् ॥
यदि तनौ तरणिर्मदने विधुन गतलब्धिरथांगदशेशयोः॥२॥
लसमें इत्तसाल करते हों तो धनका दरलेनेवाला स्वयंही धन दे देता है । यदि
कनमें सूर्य और सातवें चंद्रमा हो तो गत धनकी प्राप्ति नहीं होती । लमेश दश-
मेशका ॥ २॥
मुतसिले धनहदिपलायतेऽथ मदपे यदि वा हिमदीधितौ ।।
तरणिलुप्तकरे न लभेद्धनं यदि चतुष्टयगो रमणीपतिः॥३॥
इत्तसाल हो तो धनका हरनेवाला चौर भाग जाता है । यदि सप्तमेश अथवा
चंद्रमा सूर्यके साथमें अंतरगत हो तो धन नहीं मिलता । यदि सप्तमेश पोद्रमें
हो तो ॥ ३ ॥
तदु हरः पुर एव यदा स्मरेद्कृततपत्रितयेश्वरमुत्सिलः ॥
कच गतो यदि वांगमदेशयोनच परस्परहग्यदि लमपः॥४॥
धनका हरनेवाला पुरमेंही है । यदि सप्तमेश अस्तंगत तृतीयेश्वरके साथ इत्त-
साल करता हो तो कहीं चला गया है अथवा लग्नेश सप्तमेशकी परस्पर दृष्टि न
हो और लग्नेश ॥४॥
गतबलो धनहर्यविह्वलो नृपकुले प्रददाति धनं तदा ।।
यदि वऍमदनेश्वरमुत्सिलं नृपकुलादुपलभ्यामितं धनम् ॥५॥
१५५ : भाषारीकासहितः । वलहीन होतो धनका हरनेवाला भयसे व्याकुल होकर राजकुलमें धन देता है । यदि लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल हो तो राजकुलसे थोडासा धन मिलता है ॥ ५॥ त्रिखपसप्तममुत्तसिले धनं परपदे गमनादुपलभ्यते ॥ यदि विधुःशुभमुत्तसिली तनौ दशमभेऽप्यथवागतलाभदः ॥६॥ तृतीयेश दशमेशका सातवें घर इत्तसाल हो तो पराये स्थानमें जानेसे धन मिलता है । यदि चंद्रमा शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करनेवाला होकर लग्न वा दशवें घरमें हो तो गत धनका लाभ करता है ॥ ६ ॥ चेदाङ्गराण्मुत्तसिलं तदाऽल्पा वाप्तिस्तथाप्दुदिते च चंद्रे ॥ सद्योगहरभ्यां बुधचंद्रयोश्च मिथो गताप्तिः परथा नहि स्यात्।।७ और जो लग्नेशके साथ चद्रमाका इत्तसाल हो तो अल्प धनकी प्राप्ति होती है और सूर्यसे उदित चंद्रमापर शुभ ग्रहका योग और दृष्टि होनेसे और बुध चंद्रमाकी परस्पर दृष्टि होनेसे गत धनकी प्राप्ति होती है, अन्यथा नहीं होती ॥७॥ सुस्नेहदृष्टया शुभभानुदृष्टे लमे हिमांशौ हि गतार्थलाभः ॥ सूर्येत्तसाले हिमगौ तनुस्थे खस्थेऽथवा तूर्यदृशार्कदृष्टे ॥८॥ यदि लग्न और चंद्रमा शुभ ग्रह तथा सूर्यकी मित्रदृष्टिसे देखे गये हों तो गत धनका लाभ होता है । यदि लमस्थ वा दशमस्थ चंद्रमा सूर्यके इत्तसालमें हो अथवा चतुर्थ दृष्टिसे सूर्यसे देखा हो तो ॥८॥ चंद्रे न लाभस्तु भवेच्चिरेण स्वल्पार्थलाभो बहुकष्टतो वा ।। सौम्यैर्बलाब्यस्त्रिवपुःखधर्मपुत्राप्तिकोशेषु गतैः खलैश्च ॥९॥ गत धनका लाभ नहीं होता और यदि मिलभी तो थोडा धन बहुत कष्टसे मिले । बलवान् शुभ ग्रह ३।१। १०। ९।५।११ । २ इन घरोंमें हो और पापग्रह ॥९॥ केन्द्र त्रिकोणाष्टमलाभवर्ज नष्टस्य लाभो नियतं प्रदिष्टः ॥ केंद्रे त्रिकोणेषु शुभैः खलनमदेषु पापहृतनष्टलाभः ॥ १०॥ १। ४ । ७।१०।९।५।८।११ इन घरोंको छोडकर अन्य घरोंमें हो तो नष्ट धनका लाभ निश्चयही होता है । केंद्र तथा त्रिकोणमें शुभ, दशम, लग्न और सप्तममें पाप ग्रह हों तो हत और नष्ट धनका आधा लाभ होता है ॥१०॥ अर्द्धस्ततः स्याद्यदि वित्तकेंद्रत्रिकोणपापाः खलवीक्षिताश्च ॥ असौम्यदृष्टा गतवित्तनाशं कुर्वन्ति चान्यस्वविनाशनंच ॥११|| १५६ प्रश्नशिरोमणिः। यदि २ । १।४।७।१०।५।९ इन घरोंमें पाप ग्रह पाप ग्रहोंसे दृष्ट हो और शुभ ग्रहोंसे अदृष्ट हों तो गत धन तथा अन्य धनका विनाश करते हैं ॥ ११ ॥ शीर्षोदये सौम्ययुतेऽथ पूर्णे चंद्रे तनौ सौम्ययुतेक्षिते च ॥ नष्टार्थलाभो द्रुतमेव वाच्यो यदा शुभे लाभगृहे बलाब्ये ॥१२॥ शुभ ग्रहसे युक्त पूर्ण चंद्रमा शीर्षोदय राशिका हो और लग्न शुभ ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो नष्ट द्रव्यका लाभ शीघ्रही कहना चाहिये, अथवा ग्यारहवें घरमें शुभ ग्रह बलवान् हो तोभी नष्ट द्रव्यका लाभ शीघ्र होता है ॥ १२॥ पतितधनप्रश्न विचारः। धनाधिपश्चेत्तनुपेत्तसाली वेन्द्वित्तसाली पतितार्थलाभः ॥ यबैकगा लमधनेशचंद्रा यदा तनुद्रव्यगतेत्तसाले ॥ १॥ यदि धनेश लग्नेश वा चद्रमाके साथ इत्तसाल करता हो तो पतित धनका लाभ होता है, अथवा लग्नेश, धनेश और चंद्रमा एक घरमें हों, अथवा लग्न वा दूसरे घरमें इत्तसाल करते हों ॥१॥ यद्धार्कचंद्रौ तनुमीक्षमाणौ गतार्थलाभो हितग्विशेषात् ॥ तुर्यादधःस्थे तरणौविधौवा नलभ्यते संपतितं च नष्टम् ॥ २॥ अथवा सूर्य चंद्रमा लग्नको देखते हों तो गत द्रव्यका लाभ होता है और जो मित्रदृष्टि हो तो विशेष करके गत धनका लाभ होता है । चौथे घरसे नीचे के स्थानोंमें सूर्य वा चंद्रमा हो तो पतित और नष्ट धन नहीं मिलता है ॥ २ ॥ धनभ्रान्तिप्रश्न विचारः। तुर्येशे यदि वा चंद्रे तुर्यस्थे वाम्बुवीक्षके ॥ धनं तत्रैव वास्तेशे स्वे वा बन्धौ धनं बहु ॥ १ ॥ चतुर्थेश वा चंद्रमा चौथे घरमें स्थित हों वा उसको देखते हों तो धन उसी स्थानमें है जहां रक्खा था, अथवा सप्तमेश दूसरे वा चौथे घरमें हो तो बहुत धन है ॥१॥ क्रूरेऽम्बुगे धनं तत्र स्थितमप्याप्यते नतु ॥ भौमे सपाष्टमे यदा तनौ राहौ रवौ मृतौ ॥२॥ यदि क्रूर ग्रह चौथे घरमें हों तो धन वहीं रक्खा है परन्तु मिलेगा नहीं । मंगल सातवें आठवें अथवा राहु लग्नमें, सूर्य आठवें हों तो ॥२॥ न लभ्यते तदा वित्तं यदा सप्ताष्टदिक्स्वगौ ॥
भाषाटीकासहितः। चंद्रजीवौ तदावाप्तिलगेशो यूनगस्तनौ ।। चूनेशश्च तदा भ्रान्तेर्धनलाभो भवेद्धवम् ॥ ३॥ धन नहीं मिलेगा और जो ७ । ८।१०।२ इन घरोंमें चंद्रमा और वृहस्पति हों तो धन मिलेगा । लग्नेश सातवें, सप्तमेश लममें हों तो भूले हुए धनका लाभ नि- श्चय होगा ऐसा कहे ॥३॥ नष्टभृत्यप्रश्न विचारः। शुभेक्षितं लममदेशमुत्सिलं गतस्य दासस्य तदाप्तिरीतिता।। वपुःपतौ सप्तमगेंगवीक्षके विनष्टदासाप्तिरथास्तपे तनौ ॥१॥ लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल शुभ ग्रहसे दृष्ट हो तो गया हुआ नौकर आ जाता है। सातवें घरमें स्थित लग्नेश लग्नको देखता हो तो विनष्ट नौकर मिल जाता है ॥१॥ स्वयं समायाति तनौ तु मुत्सिले स्मरांगपत्योरथवाङ्गपेन्दुतः ॥ जनः प्रनष्टः स्वयमति भूपतेर्भयादथाकांशुगतेन सप्तपे ॥२॥ यदि सप्तमेश लममें हो तो नौकर आपही आ जाता है और लग्नमें सप्तमेश नेशका इत्तसाल हो, अथवा लग्नेश चंद्रमाका इत्तसास हो तो प्रनष्ट जन राजाके भयसे स्वयंही आ जाता है और जो सप्तमेश सूर्यके साथ अस्त हो तो नहीं आता है ॥२॥ रेक्षितेंगस्मरपेत्तसाले नेवैति सूर्येण च वक्रिणा वा ॥ खलेन वा शीतगुमुत्तसीलं प्रलभ्यते नो स्थिरगैश्च सौम्यैः ॥३॥ यदि लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल क्रूर ग्रहसे दृष्ट हो तो नहीं आता है अथवा सूर्य वा वक्री वा पाप ग्रहके साथ चद्रमाका इत्तसाल हो और शुभ ग्रह स्थिर राशिक हो तोभी नौकर नहीं मिलता है ॥३॥ विभागप्रश्ने विचारः। लग्नेन्दू चरभेन निर्वहति भागश्च स्थिरः तयो-। नूनं निर्वहति द्विदेहभगतौ विश्वासतो वाप्तितः॥ क्रूरे क्रूरनिरीक्षिते तनुगते श्रेष्ठो हलीकांशद। श्चैवं लप्तगते परः परविभागार्थों यदेन्दम्बुपौ ॥१॥ लन चंद्रमा चर राशिके हों तो भाग (हिस्सा) निर्वाह नहीं करता और जो स्थिर पाशिक हो तो निधयही निर्वाह करता है और द्विस्वभाव राशिके हों तो विश्वाससे
१५८
प्रश्नशिरोमणिः ।
प्राप्ति होनेपर हिस्सा निर्वाह करनेवाला होता है । यदि लग्नमें क्रूर ग्रह क्रूर ग्रहसे दृष्ट
हो तो सेठ कपटपूर्वक हिस्सा देता है अर्थात् सच्चा हिस्सा नहीं देता, इसी प्रकार
सातवें घरमें कर ग्रह क्रूर ग्रहसे दृष्ट हो तो अन्य पुरुष किसी दूसरेके हिस्सेका धन
पाता है, अथवा चंद्रमा और चतुर्थेश ॥ १ ॥
कृत्वा मुत्तसिलं शुभेन सततं निर्वाहदौ चेच्छुभः ।
खस्थो भूरिधनायपापखचरोऽल्पप्राप्तये चेच्छुभाः॥
केद्रायार्थगता वलेन सहिता लाभार्थदाः पापिनः ।
केन्द्रायाष्टधनेषु चेयवहृतौ कुर्वन्ति हानि पराम् ॥ २ ॥
शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करते हों तो निर्वाह करते हैं, यदि शुभ ग्रह दशमस्थ
हों तो बहुत धन और पाप ग्रह हों तो थोडा धन देता है । यदि शुभ ग्रह ? ।
४ । ७ । १० । ११ । २ इन घरोंमें बलवान् हो तो लाभ देते हैं और पाप ग्रह
१ । ४ । ७।१०। ८ । २ इन घरोंमें हो तो व्यवहारमें परम हानि करते हैं॥२॥
कुत्र गत इति प्रश्न विचारः।
तनुराशिवशादाच्या नष्टदिग्वा तनुस्थितात् ॥ ३॥
लमकी राशिसे वा लग्नस्थ ग्रहसे नष्ट वस्तु वा नष्ट भृत्यादिकी दिशा कहनी
चाहिये ॥३॥
क्रयविक्रयप्रश्ने विचारः।
क्रेता लमपतिर्लाभपतिर्विक्रयकारकः ॥
तनौ बलिनि संग्राह्यं विक्रेतव्यं तथा भवेत् ॥ १॥
लग्नेश खरीदनेवाला और एकादशेश वेचनेवाला कहा है, लग्न बलवान् हो तो
खरीदना, बेंचना अच्छा होता है ॥ १ ॥
यदि लमसप्तमपमुत्तसिलं स्वयमेव साटिस्थ मित्रहशा ॥
यदि लग्नसप्तपतिनक्रयुतिः परतो यदांगमदपौ हि हितौ॥२॥
यदि लग्नेश सप्तमेशका इत्तसाल हो तो आपही खरीद वेंच करना अच्छा होता
है और जो मित्राष्टिसे दोनोंका इत्तसाल हो तथा लगेश सप्तमेश मकरराशिगत हों
तो
अन्यपुरुषद्वारा खरीद वेंच शुभ होता है । यदि लग्नेश सप्तमेश दोनों आपसमें मित्र
हों तो ॥२॥
प्रियसाटिरेव यदि मित्रपतिस्तनुपश्च मित्रहशि तौ यदि तौ ॥
तदु विक्रियप्रियसुसाटितार्थदेवं सुखस्मरपती क्रीष्टतः ॥ ३ ॥
भाषाटीकासहितः।
मित्रके साथ खरीद वेच शुभ होती है । यदि पञ्चमेश और सप्तमेश मित्रहः
ष्टिस युक्त हो तो बेचनेमें मित्रके साथ साझा धनदायक होता है इसी प्रकार चतु-
र्थेश सप्तमेश मित्रदृष्टिसे युक्त हों तो खरीदनेवाले मित्रसे साझा सुखदायक होता है ।।३।।
नियतं हि साटिरथ लमपतौ मदने कयी नियतवस्तुयाचकः॥यदि
सप्तपोवपुषि विक्रयी यदा तनुगःशुभः स्वमृतवाग्धि विक्रयी॥४॥
यदि लग्नेश सातवें हो तो खरीदनेवाला नियत वस्तुको मांगता है और जो
सप्तमेश लग्नमें हो तो वेचनेवाला नियत वस्तुको याचना करता है और जो लग्नमें
शुभ ग्रह हो तो बेचनेवाला अमृतसमान मीठा बोलनेवाला है ॥ ४ ॥
मदने शुभः स्वमृतवाक्क्रयी भवेद्यदि यत्र चंद्रखगयोश्च मुसिलम्।।
ऋयमाचरेत्खलु तदैव यदा मुत्सरिफ सदु तयोश्च विक्रयम् ॥५॥
यदि सातवें घरमें शुभ ग्रह हो तो खरीदनेवाला मीठी वाणीवाला है। यदि
जब कभी चद्रमा और ग्रहका इत्तसाल हो तो उसी कालमें खरीद करे और जव
उन दोनोंका हशराफ योग हो तो वेचे ॥ ५ ॥
येनैवेन्दोः खेचरेणेशराफः स स्यात् खेटो भानुरश्मिप्रविष्टः ।।
दत्त्वाऽन्यस्मै वस्तु हित्वापणं तद्विक्रेता वै याति दैवात्मणाशम् ६
जिस ग्रहके साथ चंद्रमाका इशराफ योग हो वह ग्रह सूर्यके साथ अस्तगत
हो तो अन्यके वास्ते वस्तु दे वाजारको छोडकर उस वस्तुका वेचनेवाला दैवसे ना-
शको प्राप्त हो जाता है ॥६॥
समर्घमहर्घप्रश्ने विचारः ।
यावर्स स्वोचमित्रर्भसंस्थः सौम्योऽङ्गे तावन्ममासाः समर्घम् ।।
पापैश्चैवं स्यान्मह! ह्यथेशे लग्ने यदा विग्रहेंगाधिपस्य ॥
वीर्य पूर्ण चाऽन्यथा तत्स्थवीर्य तस्मादीचिन्तयचिन्तनीयम् ।
स्वोच मित्रराशिस्थ शुभ ग्रह जितने दिन लग्नमें रहता है उतने महीनोंतक
समर्थ रहता है और इस प्रकार पाप ग्रह होनेसे महर्घ रहता है । लग्नमें वा लग्नेशमें
अथवा लग्नेशके घरमें पूर्ण वल हो अथवा उसका बल अन्यथा हो तो उसी बलसे
विचारणीय वस्तुका विचार करे ॥ १॥
पूर्णामेन्दुर्यत्र सदृष्टयुक्तस्तस्मिन्मासे नूनमुग्रं समर्घम् ।।
पापैरेवं युक्तदृष्टो मह मिर्मिकं स्यात्फलं तत्र मासे ॥ २॥
१६०
प्रश्नशिरोमाणः।
जिस महीनेकी पूर्णमासी, अमावास्याका चंद्रमा शुभ ग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो
उसी महीने में निश्चयही उग्र समर्घ होता है । और जो पाप ग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो
महर्ष और मिश्र ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो उस मासमें मिश्र फल होता है ॥२
अथ बलवति लमे स्वेशसन्दृष्टयुक्तेऽपि चस शुभचतु:केन्द्रेषु
सर्व समर्घम् ॥ तदनु विबललग्ने केंद्रपापैर्महर्ष सकलमथ-
रिपुक्षेत्रे वपुष्युग्रदृष्टः ॥ खलखचर उ यावदासरं स्यादे-
त्तदिनपरिमितितस्तावद्धि सर्व महर्षम् ॥ ३॥
यदि बलवान् लग्न अपने स्वामीसे दृष्ट वा युक्त हो और चारों केंद्रोंमें शुभ ग्रह
हो तो सर्व वस्तुका समर्घ होता है, तदनन्तर लम निर्बल हो, केंद्रोंमें पाप ग्रह हो तो
जब वस्तुका महर्ष होता है और पाप ग्रह पाप ग्रहसे दृष्ट छठे वा लग्नमें जितने
दिनतक रहे, उतनेही दिन सघ वस्तुका महर्घ होता है ॥ ३ ॥
वर्षाप्रश्ने विचारः ।
नृयुग्मभानोःक्रमणे नृयुग्मकन्याश्वमीनेषु शुभैः सुवृष्टिः ।।
किंवात्र गोकर्कगतौ सितज्ञौ चंद्रे झषे देवगुरौ स्त्रियां च ॥ १ ॥
मिथुनके सूर्यकी संक्रान्तिमें मिथुन, कन्या, धनु तथा मीन राशियोंपर शुभ ग्रह
हों तो अच्छी वर्षा होती है । अथवा इसी संक्रान्तिमें शुक्र बुध कळके, चंद्र मीनके,
बृहस्पति कन्याके हो ॥१॥
विलोमतो वापि भवेत्सुवृष्टिर्यदात्र भौमार्कजसैहिकेयाः ।।
नृयुग्मकन्याझपचापसंस्थास्तदाल्पवृष्टिश्च भवेन्महर्षम् ॥२॥
अथवा विलोमसे हों अर्थात् कन्याके शुक्र बुध, चंद्रमा मीनके, बृहस्पति कर्कके
हों तो मुष्टि होती है । अथवा उसी संक्रान्तिमें मंगल शनि और राहु मिथुन कन्या,
मीन तथा धनुराशिपर हों तो अल्प वर्षा और महर्घ होता है ॥ २ ॥
यदात्र गोकर्कगतौ च भौममंदी द्विदेहे दितिजोऽल्पवृष्टिः ॥
अन्नं प्रियं वात्र सितेन्दुजातौ नृयुग्ममेषापगतौ धनस्थौ ॥
शीतांशुजीवौच खलास्तुलालिसिंहेषु वृष्टिश्च भवेत्समर्घम् ॥३॥
यदि मिथुनसंक्रान्तिमें वृष कर्कके मंगल, शनैश्चर, द्विस्वभाव राशिपर शुक्र हो तो
अल्प वर्षा और अन्न प्रिय हो और यदि शुक्र बुध मिथुन मेषके हों चंद्रमा बृहस्पति
दूसरे घरमें हों पाप ग्रह तुला, वृश्चिक तथा सिंहके हों तो वृष्टि और समर्थ होता है ॥३॥
भाषाटीकासहितः। अथ विशेषयोगाः। पूणे हिमांशो शुभदृष्टयुक्ते केंद्रे जलः द्वतमेव वृष्टिः॥ ४॥ पूर्ण चंद्रमा शुभ ग्रहसे दृष्ट वा युक्त होकर केंद्रमें जलराशिका हो तो शीघ्रही वृष्टि होती है ॥ ४॥ तबगुश्चन्द्रमसस्त्रिकोणे तनोर्हि वा याति तदैव वर्षा ॥ सौम्या जलः धनके च संस्थाः पक्षे सिते चोदयगेऽम्बुभेन्दौ ५ इसी प्रकार चंद्रमासे वा लग्नसे त्रिकोणमें जब शुक्र जाता है उसी समय वर्षा होती है, शुभ ग्रह जलराशिपर दूसरे घरमें हों और शुक्ल पक्षमें लमगत जलराशिका चंद्रमा हो तो वर्षा होती है ॥ ५ ॥ वृष्टिर्भवेद्धा रविशीतरश्मी स्मरे सुखे वापि मृतौ सितार्की । तथा तनोदित्रिगतौ प्रवृष्टियोदयास्ते सिनजीवयोश्च ।। ६ ॥ अथवा सूर्य चंद्रमा सातवें, चौथे अथवा आठवें हों और शुक्र शनि लग्नसे दूसरे तीसरे घरमें हो तो बहुत वर्षा होती है । अथवा शुक्र बृहस्पतिका उदय अस्त हो॥६॥ जलर्भगैः सर्वशुभैः प्रवृष्टिर्यदा चतुर्थे शुभगाः प्रवृष्टिः॥ खलाश्च दुर्भिक्षभयं यदारसूर्येन्दवोऽङ्गे विजले बलाढ्याः ॥७॥ सब शुभ ग्रह जलराशिके हों तो अच्छी वर्षा होती है। यदि चौथे घरमें शुभ ग्रह हों तो बहुत वर्षा होती है और पाप ग्रह हों तो दुर्भिक्षका भय होता है । यदि मंगल सूर्य तथा चंद्रमा जळराशिवर्जित लग्नमें वळवान् हो तो ॥ ७ ॥ दुर्मिक्षपीडे तु शनर्नवाम्बुकोशे सुदृष्टो विधुरम्बुदः स्यात् ।। यदीन्द्रवाद्यादि परिस्पृशंस्तु जलेषु तिष्ठत् सलिलोद्यतश्च ||८|| दुर्भिक्ष और पीडा होती है । यदि शनिसे नौवें, चौथे तथा दूसरे घरमें चंद्रमा शुभ ग्रहोंसे दृष्ट हो तो जलदायक होता है । यदि इद्रके वाजेको छूता हुआ जलमें खडा हुआ जल लेनेको उद्यत होता हुभा ॥८॥ जलस्य पृच्छा प्रवदेजलस्य प्रवर्षणं वा यदि शऋचापम् ।। पीताभ्रसंध्याश्च नवाश्च मेघाः स्निग्धाम्बुवृष्टिः परिधस्तथैव ॥९ पुरुष जलका प्रश्न करे तो जळकी वर्षा होगी ऐसा कहे । अथवा यदि इद्रधनुष पीले, वादलोंवाली संध्या तथा नवीन मेघ हों तो जलकी अच्छी वर्षा होती है, इसी मकार परिघ ।। ९॥ २१
प्रश्नशिरोमणिः।
प्राचीप्रतीच्युत्तररुद्रकाष्ठाविद्युद्धृतं वर्षणदा नितान्तम् ॥
सौदामिनी वायुभवा च वृष्टव्यै शेषोत्थविद्युद्यदि वृष्टिही ॥१०॥
और पूर्व, पश्चिम, उत्तर और ईशान दिशामें विजली होवे तो शीघ्रही वर्षा
होती है । तथैव वायव्यदिशाकी विजलीभी वर्षा के लिये कही है और शेष दिशाओंमें
बिजली चमके तो वर्षाको हर लेती है ॥१०॥
स्निग्धा घना जलधरा दिवि पौषशुक्लाद्यस्यां तिथौ निशि
दिने प्रभवन्ति यावत् ॥ तस्यां तिथौ भुवि भवेन्नभसः सि-
तादै वृष्टिः पयोदसमयेऽम्बुदवृन्दतुल्या ॥ ११ ॥
पौषके शुक्लपक्षसे लेकर जिस तिथिकी रात्रिमें वा दिनमें चिकने और घने वा-
दल आकाशमें हो तो श्रावणके शुक्ल पक्षसे लेकर उसी तिथिमें वर्षाऋतुमें पौषके वाद-
कॉसमान वर्षा होती है ॥ ११ ॥
कार्तिकैकादशी मेघवीक्षाषाढे हि वृष्टिदा ।।
मार्गाष्टम्यां यदा विद्युद्धीक्षा श्रावणवृष्टिदा ॥ १२ ॥
यदि कार्तिककी एकादशीको बादल दीखे तो आषाढमें वर्षा करते है और
मार्गशीर्षकी अष्टमीको जो बिजली हो तो श्रावणमें वर्षा होती है ॥ १२ ॥
पौषकृष्णदशम्यां च वृष्टिर्भाद्रप्रवृष्टिदा ।।
वृष्टिश्चेन्माघसप्तम्यां ज्येष्ठे मूले न वर्षति ॥
नक्षत्रवारिवाहस्य तदानः पूर्यते मही ॥ १३ ॥
पौष कृष्ण दशमीको वर्षा हो तो भाद्रपदमें वर्षा होती है । यदि माघकी सप्त-
मीको वर्षा हो और ज्येष्ठ में मूलनक्षत्रके दिन वर्षा न हो तो मेघके नक्षत्रोंमें पृथ्वी
अनसे पूरित हो जाती है ॥ १३ ।।
नभ प्राक्पक्षपञ्चम्यां वृष्टिर्बहन्नधान्यदा ॥
आषाढपूर्णा पूर्वायुक्समर्घायोत्तरायुता ॥ १४॥
श्रावणके प्रथम पक्षकी पंचमी के दिन वर्षा हो तो वहुत जल अन्न देनेवाली
कही है। आषाढकी पूर्णमासी पूर्वाषाढायुक्त हो तो मसर्प, उत्तराषाढायुक्त हो तो॥१४॥
साश्वपीडाकरी रोगर्दैव सा यदि मूलयुक् ।।
महादर्भिक्षदा ज्येष्ठे कृष्णे प्रतिपदार्कयुक् ॥ १५ ॥
-- भाषाटीकासहितः। १६३ अश्वपीडा और रोग करनेवाली, मूळयुक्त हो तो दुर्भिक्ष देनेवाली कही है । ज्येष्ठकी कृष्ण प्रतिपदा रविवारकी हो तो॥ १५॥ महावातस्तरुध्वंसी भौमयुक्तातिविग्रहः ।। सौम्यान्विता च दुर्भिक्षमुञ्चैवष्टिक्षयस्तथा ॥ १६ ॥ वृक्षोंका नाश करनेवाला महाप्रचंड पवन चलता है। मंगलकी हो तो अति वि. ग्रह, बुधकी हो तो महादुर्भिक्ष, वर्षाक्षय ॥ १६ ॥ शनियुग्दुर्लभं वारि शेषवारयुता शुभम् ।। धनधान्यसुतोत्पत्तिर्गेहे गेहे महोत्सवाः ।। १७ ॥ शनिकी हो तो जलकी दुर्लभता, शेष वारकी हो तो शुभ फल, धन, धान्य, संतानोत्पत्ति तथा घर घर महोत्सव होते हैं ।। १७ ॥ पौषसंक्रमणे वारो वेश्चेद्धान्यमल्पकम् ॥ द्विघ्नं भौमस्य तुर्यन्नं शनेत्रिघ्नं ज्ञशुक्रयोः ॥ १८ ॥ पौपकी संक्रान्तिके दिन रविवार हो तो धान्यका मूल्य दूना, मंगल हो तो चौगुना, शनि हो तो तिगुना, बुध वा शुक्र हो तो ॥ १८ ॥ पादोनं शेषयोरर्द्ध वदेन्मीनार्कसंक्रमे । रवेर्वारस्तदा वातः कुजस्य पशुपीडनम् ।। १९ ।। चौथाई कम और शेष वार हों तो आधा मूल्य हो जाता है । मीनकी संक्रां- तिको रविवार हो तो पवन अधिक चलता है, मंगल हो तो पशुपीडा ।। १९ ।। शनेर्दुर्भिक्षता ज्ञस्य महामारीसमुद्भवः ॥ संक्रमे शुभवारश्चेच्छुभदोऽन्यो हि कष्टदः ॥ २० ॥ शनि हो तो दुर्भिक्ष, बुध हो तो महामारी, संक्रांति के दिन शुभ वार हो तो शुभ फल और अशुभ वार हो तो कष्टदायक होता है ॥२०॥ शुभावंबरे सर्वदा वृष्टिदौ चेच्छुभानां त्रयं दीर्घवृष्ट्यै नितान्तम् ।। चरेऽङ्गे यदा सर्वखेटास्तदा सार्द्धधम्राजलं स्यादथो यत्र पापः॥२१॥ यदि चौथे घरमें दो शुभ ग्रह हों तो सर्वदा वृष्टि करते हैं और तीन शुभ ग्रह हों तो निरन्तर दीर्घ वर्षा करते हैं । यदि सव ग्रह चर लग्नमें हो तो हेद दिनुपर्यन्त जल वर्षता है ॥ २१॥ शनिपेक्षितस्तद्दिशः सस्यहर्ताऽथवा यत्र भूमीजसूयौँ हि भेस्तः ॥
१६४ प्रश्नशिरोमणिः । भवेत्तद्दिशः सस्यसंपद्विनाशो शुभावेवमत्रेष्टदृष्टौ सुधान्यम् ।। २२॥ यदि लग्नमें पाप ग्रह शनैश्चरसे दृष्ट हो तो उसकी दिशाकी खतीका हरनेवाला कहा है और जो वहां लग्नमें मंगल सूर्य हों तो उनकी दिशाकी सस्यसंपदा नाश होती है। यदि लग्नमें दो शुभ ग्रह मित्रग्रहसे दृष्ट हों तो धान्य बहुत अच्छा पैदा होता है ॥ २२ ॥ सौम्यस्वेशोज्झिते केन्द्र चतुषु च खलेक्षणम् ।। गोमगेन्द्रतुलालमे शलभाखुमुखैभयम् ॥ २३ ॥ केंद्रोंमें शुभ ग्रह और केंद्रोंके स्वामी न हो, किन्तु उनमें पाप ग्रहोंकी दृष्टि हो, वृष, सिंह तथा तुला लग्न हो तो टीडी, मूषक आदिका भय होता है ।। २३ ।। कुंभालिवृषमेषेषु वायुवह्नीतितो भयम् ॥ कन्यानृयुग्मचापेषु शलभादिक्रमेयम् ॥ २४ ॥ कुंभ, वृश्चिक, वृष तथा मेष लग्न हो तो पवन, अग्नि और ईतिसे भय होता है। कन्या, मिथुन तथा धन लग्न हो तो टीडी आदि कीडोंसे भय होता है ॥ २४ ॥ कर्के भौमे जलं चंद्रदृष्टे रोगयुगं वदेत् ॥ शालयोऽपि यवाश्चैव गोधूमा सतिलातसी ॥ २५ ॥ कर्कके मंगल हो तो जल होता है और चंद्रमासे दृष्ट हो तो रोगसहित जल वर्षता है । साठी, जौ, गेंहू, तिल, अलसी ॥ २५ ॥ कलायमुद्श्यामाकाः कंगुमासौ च कोद्रवः ॥ मसूराः क्रमतो लमाहादशक्षफलं वदेत् ॥ २६ ॥ समा, मूंग, श्यामाक (तृणधान्यविशेष झरुआ आदि ), कंगनी, उडद, कोदौं, मसूर ये अन्न लपके क्रमसे बारह घरोका फल कहे ॥ २६ ॥ अथ सप्तनाडीचक्रम् । विश पूरे अम रो.सामु पुआ िमत्र उ ह विस्वाति अज्येस पूउ अश्री यश
भाषाटीकासहितः ।
१६५
कृत्तिकादि लिखेद्धानि साभिजिन्ति क्रमेण च ।।
सप्तनाडीव्यधस्तत्र कल्पनीयो दिजिहवत् ॥ १॥
कृत्तिकासे लेकर अभिजित्साहित अठाईस नक्षत्र क्रमपूर्वक लिखे, तहां सप्त-
नाडीका वेध सर्पके समान बनावे ॥ १ ॥
चतुर्नक्षत्रवेधेन नाब्येका परिकीर्तिता ।।
कृत्तिका च विशाखा चानुराधा भरणी तथा ॥२॥
चार नक्षत्रके वेधसे एक नाडी कही गई है, जैसे कृत्तिका, विशाखा, अनुराधा
और भरणी ॥ २॥
ऊर्धाख्या मंदनाडी सा चंडनाडी स्मृता बुधैः ।।
रोहिणी स्वातिरिन्द्राश्वौ द्वितीया रविसंभवा ।। ३ ॥
यह चंडनाडी शनैश्चरकी उाख्या पंडितोंने कही है । रोहिणी, स्वाति, ज्येष्ठा
तथा अम्धिनी यह सूर्यकी ।। ३ ॥
वायुनाडी ततः सौम्यं चित्रा मूलं च रेवती ।।
तृतीया भौमनाडीति दहनाख्या ततः परा ॥ ४ ॥
वायुनाडी है इसके अनन्तर मृगशीर्ष, चित्रा, मूल और रेवती यह तीसरी नाही
मंगलकी दहना नामवाली है ॥ ४॥
आर्द्रा करस्तथा पूर्वाषाढा चोत्तरभाद्रपात् ।।
जीवनाडी चतुर्थेय सौम्यनाडी ततोऽदितिः॥५॥
इससे आगे आर्द्रा, हस्त, पूर्वाषाढा और उत्तराभाद्रपदा यह चौथी नाडी बृहस्प-
तिकी सौम्या नामवाली है। इससे पीछे पुनर्वच ॥ ५ ॥
उत्तराफाल्गुनी चोत्तराषाढा पूर्वभाद्रपात् ।।
पंचमीयं नीरनाडी शुक्रोडूताऽथ पुष्यभम् ।। ६ ।।
उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढा और पूर्वाभाद्रपदा यह पांचवीं नाडी शुक्रकी नीर
नामवाली है । इसके अनन्तर पुष्य ॥ ६ ॥
पूर्वाफाल्गुनिका चैवाभिजिच्छतभिषा तथा ।।
षष्ठी बुधोद्भवा नाडी जलनाडी ततः परम् ॥ ७॥
पूर्वाफाल्गुनी, आभिजित् और शतभिषा यह छठी नाडी बुधकी जलनाही है ।
इससे आगे ॥ ७ ॥
१६६
प्रश्नशिरोमणिः।
आश्लेषा च मघा श्रोत्रधनिष्ठा सप्तमी विधोः ॥
अमृताख्या शीतला च मध्यस्थातोऽप्रपृष्ठतः ॥८॥
आश्लेषा, मघा, श्रवण और धनिष्ठा यह सातवीं नाडी चंद्रमाकी अमृता और
शीतला नामवाली मध्यमें स्थित है, इसके आगे और पीछेकी ॥ ८॥
त्रयं त्रयं नाडिकानां सौम्यं याम्यं प्रकीर्तितम् ।।
खलायाम्यसंगाः सौम्याः सौम्यर्वेषु व मध्यमाः॥ ९॥
तीन तीन नाडी सौम्य और याम्य कही है अर्थात् आगेकी तीन सौम्य पि-
छली तीन याभ्य कही हैं । पाप ग्रह याम्य संज्ञक नक्षत्रोंमें और शुभ ग्रह सौम्य
संज्ञक नक्षत्रों में और मध्यम ग्रह ॥ ९ ॥
मध्यनाडीगता नूनं निजरूपफलप्रदाः॥
क्रूरा वा शुभगा द्वयाया एकनाढ्यां फलप्रदाः॥१०॥
मध्यनाडीमें हो तो अपनेके समान फल देनेवाले कहे हैं। दो वा तीन आदि
शुभ ग्रह वा क्रूर ग्रह एक नाडीमें हों तो फल देते हैं ॥ १० ॥
चंडनाड्यां महावातो वायुनाब्यां समीरणः ।।
अमिनायां भवेदमिः सौम्यनाड्यां च मध्यता ।। ११ ॥
यदि चंडनाडीमें हों तो महाप्रचंड पवन, वायुनाडीमें हो तो पवन, अग्निनाडीम
हों तो आमि, सौम्यनाडीमें हों तो मध्यम फल ॥ ११ ॥
चंद्रनाड्यां महावृष्टिर्भवेदेकोऽपि चेत्खगः ॥
स्वनाड्यां फलदश्वारः सर्वत्र फलदायकः ॥ १२ ॥
चंद्रनाडीमें हों तो महादृष्टि होती है । यदि अकेलाही ग्रह अपनी नाडीमें हो तो
फलदायक होता है और ग्रहका चार सव नाडियोंमें फलदायक होता है ।। १२ ।।
अथ दृष्टियोगाः।
दशा तस्त्रियस्तारा विशाखाद्या नपुंसकाः ।।
तिस्रः शेषा नरा इन्द्रा यदा सूर्यन्दुतारयोः॥१॥
आसे लेकर दश नक्षत्र स्त्रीसंज्ञक, विशाखासे तीन नपुंसक और शेष पुरु-
पसंज्ञक हैं । जव सूर्य और चंद्रमाके नक्षत्र ॥१॥
पुंस्त्रीयोगे भवेदृष्टिः स्त्रीनपुंसकयोः क्वचित् ।।
स्त्रियोोंगे धनश्छाया खण्डयोर्न दिने लघु ॥ २॥
।
भाषाटीकासहितः।
१६७
पुरुष और स्त्रीसंज्ञकका योग होवे तो दृष्टि होती है, स्त्री नपुंसकका योग हो तो
कहीं कहीं वर्षा होती है । स्त्री स्त्रीसंज्ञकका योग हो तो बादलोंकी छाया रहती है,
नपुंसक नपुंसकका योग हो तो एकभी दिन थोडीभी वर्षा नहीं होती ॥ २ ॥
उदयास्तगतः शुक्रो बुधो वा जलदायकः ।।
जलभेन्दुश्च पक्षान्ते संक्रमे वा ज्ञशुक्रयुक् ॥ ३ ॥
शुक्र वा बुध उदय वा अस्तका प्राप्त होता हुआ जलकी वर्षा करता है । पूर्ण-
मासी, अमावास्या अथवा संक्रातिके दिन जलराशिका चंद्रमा बुध शुक्रसे युक्त
हो तो ॥३॥
एकार्णवां महीं कुर्यात् तन्मध्येऽर्कश्च शोषयेत् ॥
यदिने चंद्रमाः क्रूरसौम्यखेटैर्विमिश्रितः ॥ ४ ॥
पृथ्वीपर अति जलकी वर्षा होनसे एक समुद्रसा फैला हुआ प्रतीत होता है
और यदि उसके मध्यमें सूर्य हो तो जळका शोषण करता है । और जिस दिन चं-
द्रमा क्रूर तथा सौम्य ग्रहोंसे युक्त होता है ॥ ४ ॥
तदिने परमादृष्टिरवमृक्षांनायोगतः॥
अतिवृष्टिर्यदा चंद्रः सौम्यैर्वोर्हि केवलैः ॥५॥
उस दिन अत्यधिक दृष्टि होती है । इसी प्रकार जिस राशिका चंद्रमा हो उसीके
राशिके नवांशका योग होनेसे अतिष्टि होती है । जब चंद्रमा केवल क्रूर ग्रहोंसे
वा शुभ ग्रहोंसे ॥ ५ ॥
विद्धो दुर्दिनकृत्तुच्छजलदश्च यदा विधुः ॥
यस्य नाडीगतस्तेन युक्तदृष्टो जलपदः ।। ६ ॥
विद्ध हो तो दुर्दिन करता और थोडा जल वर्षाता है । चंद्रमा जब जिस ग्रहकी
नाडीमें उसी ग्रहसे युक्त दृष्ट हो तो जलदायक होता है ॥ ६ ॥
चेत्कृशेन्दुर्भवेन्नैव यदेन्दुः सौम्यपापयुक् ॥
चंद्रनाड्यां तदाम्भ स्यादिचतुःपंचभिग्रहैः ॥७॥
जो क्षीण चंद्रमा हो तो वर्षा नहीं होती है । जव चंद्रमा शुभ और पाप
ग्रहसे युक्त होकर चंद्रनाडीमें होता है तो जलकी वर्षा होती है। यदि दो चार या
पांच ग्रहोंसे ॥७॥
क्रमात्तद्विचतुःपंचदिनकृत्केवलेन्दुना ।।
सर्वैरेकत्र सप्ताहो यथासंख्यं ग्रहैरिति ॥ ८ ॥
१६८
प्रश्नशिरोमणिः ।
युक्त चंद्रपा हो तो क्रमसे दो चार तथा पांच दिन वर्षा करता है। केवले
चंद्रमाके साथ सब ग्रह एक नाडीमें हो तो सात दिन वर्षा होती है। इसी प्रकार
ग्रहोंसे यथासंख्याक दिन वर्षाके कहे ॥ ८ ॥
वर्षायां द्विगुणं तच्च कदाचिदपि जायते ॥९॥
और कभी वर्षामें दूनेभी हो जाते हैं ॥ ९ ॥
जलनाडीस्थिते चंद्रे त्वंभः सौम्योगसंयुते ॥
दिनार्द्ध दिवसं पंचदिनान्यंभः प्रजायते ॥ १० ॥
जलनाडीमें स्थित चंद्रमा जल देता है और सौम्य पाप ग्रहोंसे युक्त हो तो
आधे दिन, एक दिन या पांच दिन जल वर्षा करता है ॥ १० ॥
एवं विधौ नीरनाड्यां तत्रस्थैमिश्रखेचरैः ।।
आयामयामयुग्माहस्त्रयं पूर्वोदितक्रमात् ॥ ११ ॥
इसी प्रकार चंद्रमा नीरनाडीमें शुभ और पाप ग्रहोंसे युक्त हो तो प्रहर, दो
प्रहर, एक दिन तथा तीन दिनतक वो पूर्वोक्त क्रमसे कहे ॥ ११ ॥
चंद्रादिनाडीत्रितये सर्वे खेटाः प्रवर्षणम् ।।
अष्टादशार्कषड्वारैः क्रमादथ यदा खगाः ॥ १२ ॥
चंद्रादि तीन नाडियोंमें सब ग्रह हों तो अठारह, वारह तथा छः दिन क्रमसे
वर्षा होती है ॥ १२ ॥
सर्वेऽपि सौम्यनाडीस्थास्तदा वृष्टिर्दिनत्रयम् ।।
शेषनाडीगता वातदुष्टवर्षणदा ग्रहाः ॥ १३ ॥
सव ग्रह सौम्यनाडीमें स्थित हों तो तीन दिन वर्षा होती है और जो शेष
नाडियोंमें सब ग्रह हों तो पवन प्रचंड और दुष्ट वर्षा करते हैं । १३ ।।
निर्जला जलदा नाडी भवेद्योगेऽधिसौम्यके ।
जलदाप्यधिपापाब्या नाम्बुदा यदि पापिनः ॥ १४ ॥
अधिक शुभ ग्रहोंका योग हो तो निर्जलनाडीभी जलदायिनी और अधिक
पाप ग्रहोंका योग हो तो जलदायिनी नाडीभी निर्जला हो जाती है । यदि पाप
ग्रह ॥ १४ ॥
याम्यनाड्यामनावृष्टियंदा चंद्रधरासुतौ ॥
एकनाडयां गुरुस्तत्र तदा जलमयी हि भूः ॥ १५ ॥
१६९ भाषाटीकासहितः । याम्यनाडियोंमें हों तो वर्षा नहीं होती । यदि चंद्रमा, मंगल तथा बृहस्पति एक नाडीमें हों तो पृथ्वी जलमय हो जाती है ॥ १५ ॥ बुधशुक्रौ यदैकत्र जीवयुक्तौ सशीतगू ॥ तदैव परमा वृष्टिर्यदा चंद्रसितौ खलैः ॥ १६ ॥ बुध, शुक्र, बृहस्पति तथा चंद्रमा एक नाडीमें हों तो परम वृष्टि होती है । यदि चंद्र और शुक्र पाप ग्रहोंसे ॥ १६ ॥ युतदृष्टौ तदा मेघो लघुवृष्टिर्यदा ग्रहाः ॥ उदयास्तमने मार्गे वक्रे खेटाश्च संक्रमे ॥ जलनाडीसमारूढा महावृष्टिप्रदाः स्मृताः॥१७॥ युक्त दृष्ट हो तो मेघ थोडी वर्षा करता है । जब ग्रह उदयास्तमन वा चक्र मार्ग अथवा सक्रातिमें प्राप्त होते हुए जलनाडीपर समारूढ होते हैं तब महा वृष्टि- दायक कहे हैं ॥१७॥ अथ शुक्रोदयफळम् । चैत्राच्छुक्रोदयो भूयात तरुसंपदु विग्रहः ॥ नृपाणां भूरिदृष्टिश्च जलदुर्लभता तथा ॥ १८॥ चैत्रसे लेकर शुक्रका उदय जिस महीनेमें हो उसका फल इस प्रकार क्रमसे कहे वृक्षसंपदा, राजविग्रह, अतिवृष्टि, जलदुर्लभता ॥ १८ ॥ पशुपीडा च सद्धान्यं सर्वसंपत्परं शुभम् ।। शुभं च राज्यभंगश्व राज्यभंगोऽर्घवृद्धिता ।। १९ ।। पशुपीडा, श्रेष्ठ धान्य, अतिशुभ, शुभ, राज्यभंग, राज्यभंग और असंवाद चैत्रादि मासके क्रमसे जानना चाहिये ॥ १९ ।। हुताशनीफलम् । पूर्वेऽत्र वायौ होल्यां स्यात्प्रजाभूपसुखं तथा ।। दक्षे भंगश्च दुर्भिक्षं पश्चिमेऽतितृणोद्भवः। धान्यं सौम्ये शिखा खे चेदृष्टि यो गढाश्रया ॥ २० ॥ होलिकादीपनके समय पूर्वका पवन चले तो राजा प्रजाको सुख, दक्षिणका चले तो राज्यभंग और दुर्भिक्ष, पश्चिमका चले तो अधिक तृणोत्पत्ति और उत्तरका चळे तो धान्य पैदा होता है । यदि होलीकी शिखा आकाशको जावे तो राजाके किले- पर वहुत वर्षा होती है ॥ २०॥ २२
१७०
प्रश्नशिरोमणिः।
भोजनप्रश्ने विचारः।
अन्नदस्तनुपतिः खलु भोक्ता कर्मपो मदपतिश्च बुभुक्षा ॥
तुर्यपोन्नमिह सद्युतिदृष्ट्या सकलं खलयुतीक्षणतोऽन्यत्।। १ ।।
लग्नेश अन्न देनेवाला, दशमेश भोजन करनेवाला, सप्तपेश बुभुक्षा ( भोजनेच्छा)
और चतुर्थेश अन्न कहा है । इस प्रश्नमें शुभ ग्रहका योग और दृष्टि होनेसे शुभ फल
और पाप ग्रहका योग और दृष्टि होनेसे अशुभ फल कहा है ॥ १ ॥
लने चतुर्थे शुभदृष्टयुक्ते सुभोजनं लग्नगतेऽथ जीवे ॥
सितेऽपि वा साध्वशनं कुकाले भवेदथो लमगते सुरारौ ॥ २ ॥
लग्न और चतुर्थ घर शुभ ग्रहसे युक्त दृष्ट हों तो सुन्दर भोजन किया है। यदि
लममें वृहस्पति वा शुक्र हो तो कुसमयमें बहुत अच्छा भोजन किया है और जो ल-
समें राहु हो ॥२॥
मंदेऽपि वा भास्करदृष्टयुक्ते न भोजनं शस्त्रभयं कचिच ॥
चेद्भानुना दृष्टयुतं न लग्नं तदोपवासो निशि वाकुभोज्यम् ॥
चंद्रे खभे सुष्णमिलातनूजे खभे हि शीतं प्रवदेन्मनीपी ॥३॥
अथवा सूर्यसे दृष्ट वा युक्त शनैश्चर हो तो भोजन कहीं नहीं होता, किन्तु कहीं
शस्त्रका भय होता है । यदि लग्न सूर्यसे दृष्ट वा युक्त न हो तो उपवास होता है वा
रात्रिमें कुभोजन मिलता है । यदि चंद्रमा दशम घरमें हो तो गरम और जो मंगल
दशवें घरमें हो तो शीतल भोजन किया है इस प्रकार प्रश्न पण्डित कहे ॥ ३ ।।
लग्नं पश्यन्ति ये खेटा भोजने तद्रसाः स्मृताः ।।
शुभलंगानां सुरसाः परेषा नीरसाः स्मृताः ॥ ४ ॥
जो ग्रह लग्नको देखते हों उन्ही ग्रहोंके रस भोजनमें कहने चाहिये । शुभरा-
शिस्थ ग्रहोंके सुरस और अशुभराशिस्थ ग्रहोंके नीरस भोजन कहे हैं ॥ ४ ॥
वक्रिणः प्राप्य च रसान्न भुंक्तेऽथ तनौ न दृक् ॥
तदा केंद्रस्थितरसो वाच्योऽयात्र भोजनम् ॥५॥
जो वे ग्रह वक्री हो तो रसोंको पारकभी भोजन नहीं करता है । जो लनपर
किसी ग्रहकी दृष्टि न हो तो केंद्रस्थित ग्रहका रस कहना चाहिये ।। ५॥
गोधूमगुडभक्तायमिन्दोश्च परमानकम् ॥
सदध्याज्यसितान्नं च भौमे गुडहविष्यवत् ॥ ६॥
भाषारीकासहितः । १७१ याद केंद्र सूर्य हो तो गेहूं, गुड तथा भात आदि, चंद्रमा हो तो श्रेष्ठ अन्न, दधि, घी तथा श्वेत अन्न, मंगल हो तो गुड, हविष्ययुक्त ॥ ६ ॥ रक्तानं च बुधे मुद्गदुग्धकर्पूरवद्गुरौ ।। निशाचणकदध्यादि शुक्रे मृदाज्यवत्वचित् ॥ ७ ॥ तथा लाल अन्न, बुध हो तो मूग दूध तथा कर्पूरयुक्त अन्न, बृहस्पति हो तो हल्दी, चना तथा दघि आदि, शुक्र हो तो मृदु, कोमल तथा घीयुक्त अन्न ॥ ७ ॥ शनी शिवीतैलतिलाचं राहौ पूतिसर्षपात् ॥ समाषान् शिखिनि ब्रूयाभूरिद्रव्यसमुच्चयम् ॥ ८॥ शनि हो तो आमलकी तैलतिलादिक, राहु हो तो दुर्गन्धयुक्त, अपवित्र, सुरसों तथा उडद आदि और केतु हो तो वहुत पदार्थोंवाला भोजन कहना चाहियै ।। ८ ॥ अम्बुस्थखेटस्य वशाद्भोज्यानस्य रसं वदेत् ॥ स्निग्धान्नं भास्करे तुर्ये शनौ तैलेन मिश्रितम् ॥ ९ ॥ चतुर्थस्थ ग्रहके वासे भोजनके अन्नका रस कहना चाहिये । यदि सूर्य चौथे घरमें हो तो चिकना अन्न और शनि हो तो तैल मिला भोजन कहे ॥९॥ नीचग्रर्गतरसं कदन्नं स्वल्पसंस्कृतम् ॥ प्रबलार्कमुखैलमे भूपालादेहेऽशनम् ॥ १०॥ यदि चौथे घरमें नीच ग्रह हो तो नीरस, थोडा पका हुआ तथा कदनका भोजन कहे । सूर्यादिक वलवाले ग्रह लग्नमें हों तो राजादिक घरमें भोजन किया है इस प्रकार कहे ॥१०॥ सुखपतौ सबले च सुभोजनं चरगृहे त्वसकृत्स्थिरगे सकृत् ॥ द्वितनुगेदिरथो शुभहग्युते सदशनं सुखतो न कदाऽन्यथा॥११ चतुर्थेश वलवान् हो तो अच्छा भोजन किया है । यदि चर राशिका हो तो कई वार और स्थिर राशिका हो तो एक वार, द्विस्वभाव राशिका हो तो दो चार भोजन किया है। यदि चतुर्थेश शुभ ग्रहसे दृष्ट वा युक्त हो तो अच्छा भोजन सुखसे किया है और जो इससे अन्यथा हो तो किसी समय नहीं किया है ॥ ११ ॥ मूलत्रिकोणगः खेटो यगृहं च समाश्रितः ।। तद्गद्देशस्य गेहे स्याद्भोजनं बलिनोऽथवा ।। १२ ।। मूल त्रिकोणमें प्राप्त होता हुआ ग्रह जिस घरमें वैग हो तो उसी घरके स्वा-
-
१७२
प्रश्नशिरोमाणिः।
मीके घरमें भोजन किया है अथवा अधिक बलवान् ग्रहके घरमें भोजन किया हुआ
कहे ॥ १२ ॥
ग्रहात्कुटुंबासहजाशितृभ्यः पुत्राद्रिपोर्वध्वृणयाचितेभ्यः ॥
नृपात्स्वमित्रात्कयतः क्रमेण भाज्याप्तिरंगादिषु वीर्यवत्सु ।।१३।।
लग्रादि घर वलवान् हों तो क्रमसे अनलिखित मनुष्योंसे भोजनकी प्राप्ति कहे।
निज घरसे, कुटुंबसे, भाईसे, पिता मातासे, पुत्रसे, शत्रुसे, वधूसे, कर्जवालेसे, मांग-
नेसे, राजासे, अपने मित्रसे तथा खरीदनेसे भोजनकी प्राप्ति होती है ॥ १३ ॥
तिलानि तण्डुलाश्चैव मसूरा चणकान्नकम् ।।
समुद्राजमाषश्च गोधूमा यवबाजरे ॥
कुलत्थमाषको चैव तुषान्नं भास्करक्रमात् ॥ १४ ॥
सूर्यसे तिल, चंद्रसे चावल, मंगलसे पसूर और चना, बुधसे मूंग और लो.
विया, बृहस्पतिसे गेहूं, शुक्रप्से जौ तथा वाजरा, शनिसे कुल्थी और उडद और राहुसे
घास तृणादिकसे उत्पन्न हुआ अन्न एवं ये अन्न सूर्यके क्रपमे जानने चाहिये ॥१४॥
मुलं रवौ रात्रिपतौ च पुष्पं कुजे च पत्रं सितजीवविद्भिः॥
शाखाशनौ व्यंजनवच राहो केतौ तथा मांसमवेः प्रवाच्यम् ॥१५
अव अन्य प्रकारसे कहते हैं । सूर्यमें मूल, चंद्रमामें पुष्प, मंगलमें पत्र, शुक्र,
वृहस्पति तथा बुधमें शाखा, शनिमें व्यंजनयुक्त और राहु तथा केतुमें भेंडका मांस
भोजनमें कहना चाहिये ॥ १५॥
निशापतौ राशिपतिः प्रविष्टः सुखेन सद्धोजनमिष्टकाले ॥
अतो विलोमे परथा कृशेन्दो खलालवे वा समये न चान्नम् ॥१६
यदि चंद्रमाकी राशिका स्वामी ग्रह चंद्रमाके साथमें हो तो इष्ट समयपर मि-
के साथ अच्छा भोजन किया है और इस योगसे विलोम हो तो अन्यथा फळ कहे ।
यदि क्षीण चंद्रमा हो और चंद्रराशिके नवांशमें पाप ग्रह हों तो इष्ट समयपर अन्नकी
प्राप्ति नहीं होती है ।। १६ ॥
सूर्येण चेन्मुत्तसिलं हिमांशौ शुच्युष्णतीक्ष्णं गुरुणा समिष्टम् ।।
सगौरवान्नं भृगुणा बुधेन महोत्सवे स्वादुरसं कुजेन ॥ १७ ॥
यदि सूर्यके साथ चंद्रपाका इत्तसाल हो तो निर्मल, पवित्र, तीक्ष्ण भोजन, वृह-
स्पतिके साथ इत्तसाल हो तो मीठा भोजन, शुक्रके साथ हो तो भारी अन्नका भोजन,
बुधके साथ हो तो,महोत्सवमें स्वादुरसवाला भोजन, मंगलके साथ होता ॥ १७ ॥
१७३ भाषाटीकासहितः। कुस्थान उष्णं शनिनायुधानां कथान्वितं सत्खगामित्रदृष्ट्या ॥ भुक्तं विवाहे शुभवैरिदृष्टया विवाहतश्चागतमत्र भुक्तम् ॥ १८॥ दुष्ट स्थानमें गरम भोजन तथा शनिके साथ हो तो शस्त्रस्थानमें भोजन किया शुभ ग्रहकी मित्रदृष्टि होने से विवाहमें भोजन किया है और शुभ ग्रहकी वैरिदृष्टि हो तो विवाहसे आया हुआ अन्न भोजन किया है ॥ १८ ॥ भुक्तं भोक्तव्यं वेति प्रश्न विचारः । सदित्तसाले च खलेशराफे चंद्रे प्रभुक्तं परथास्ति भोज्यम् ॥१९॥ याद चंद्रमा शुभ ग्रहके इत्तसाळमें और पाप ग्रहके इशराफमें हो तो भोजन कर लिया है, अन्य प्रकारसे हो तो भोजन किया जावेगा ॥ १९ ॥ स्ववैरिणा निमन्त्रितोऽह शुभमशुभं वा भविष्यतीति प्रश्ने विचारः। वपुषि शनौ धनराहो दिनकरदृष्टे निमन्त्रितो रिपुणा ।। लभते शस्त्रविद्यांतचाङ्गं शनिभौमयोस्तथैति दृशाम् ॥ १ ॥ लममें शनि, दूसरे घरमें राहु सूर्वसे दृष्ट तो शत्रुसे निमंत्रित पुरुष शस्त्रवि. घाका लाभ करता है । यदि वह लग्न शनि और मंगलकी दृष्टियोंको प्राप्त हो अर्थात् लमको शनि मंगल देखते हों तो तथैव पूर्वोक्त फल कहे ॥ १ ॥ यदांगनाथेज्यसिता बलाब्याश्चेन्दिन्दुजौ केन्द्रगतौ ससौम्यौ। त्रिषष्ठलाभेषु खलास्तदा स्यात्सुभोजनं प्रीतिकरैर्नराणाम् ॥२॥ जब लग्नेश, बृहस्पति तथा शुक्र वलयुक्त हों और शुभ ग्रहोंके साथ चंद्रमा तथा बुध केंद्रमें हो तथा ३ । ६ । ११ घरोंमें पाप ग्रह हों तो प्रेम करनेवाले पुरुषोंसे अच्छा भोजन मिलता है ॥२॥ स्वममश्ने तथा सुरतमश्ने विचारः । लमेऽर्कोऽकांशगे वाऽप्यरुणपटरवीन्,श्च वन्हेिं प्रपश्ये-। श्चंद्रे श्वेताम्बरसमणिमयमु कुजे रक्तवादिद्रुमं ज्ञे ॥ स्वलॊकस्यापि वार्ता गमनमपि सुरेज्ये च विद्याप्रसंगात् । शुक्रे क्रीडासवार्चा जलपथि तरणं चाक्षखेला विलासम् ।। १ ।। लग्नमें सूर्य वा सूर्यका नवांश हो तो लाल वस्त्र, सूर्य, चंद्रमा तथा अग्निको स्वममें देखता है, चंद्रमा हो तो श्वेत वस्त्र, माला तथा माण, मंगल हो तो लाल रंगवाली वस्तु मूंगाआदि, बुध हो तो स्वर्गलोककी वार्ता और वहां जान १७४ प्रश्नशिरोमणिः । १ बृहस्पति हो तो विद्याप्रसंग तथा आनन्द होना, शुक्र हो तो क्रीडा करना, आसव पीना, जल मार्ग तैरना, चौसर खेलना तथा विलास करना ॥ १ ॥ मंदे म्लेच्छारिभीति गतिमपि च वने पर्वते राहुकेत्वोः । नीचैः संगं ततो धीरिपुमदनसहोत्थायगश्चेद्धिमांशुः ॥ भृग्वीज्यार्कप्रदृष्टः शुभफलखचरैः केंद्रधर्मेषु संस्थैः । सद्धोगः कामिनीनां भवति हि नियतं सदिलासं सहायः॥ २ ॥ शनैश्चर हो तो शत्रुसे भय तथा वन पर्वतमें जाना तथा राहु केतु हो तो नीच संग होना इत्यादि स्वाममें देखता है । इसके अनन्तर ५। ६ । ७ । ३ । ११ घरोंमें चंद्रमा शुक्र, बृहस्पति तथा सूर्यसे दृष्ट हो और शुभफलदायक ग्रह केंद्र और नवम घरमें स्थित हों तो कामिनीजनोंका सद्भोग सद्विलासके साथ प्राप्त होता है अथवा अ- पनी स्त्रीके साथ भोग प्राप्त होता है ॥ २ ॥ स्त्रीभोगो वांगनाथे नरि मदनपतिस्त्रीखगेनेत्तमाले ॥ भोगः स्यादेकपसे बहुलतरसुखं नैवभोगः कदाचित् ॥ ३ ॥ पुरुषसंज्ञक राशिस्थ लग्नेशका सप्तमेश स्त्रीग्रहके साथ इत्तसाल हो तो स्त्रीभोग प्राप्त होता है और सप्तमेश लग्नेशका एकही स्वामी हो तो सुख बहुत मिलता है, परन्तु भोग नहीं मिलता ॥ ३ ॥ केंद्रे सौम्येत्तसालेन्दुः स्त्रीसंगोऽधिमुखं स्मरे ॥ क्रूरदृष्टे सरोषोऽस्ते सक्रूरे कलहोऽथवा ॥ ४ ॥ याद केंद्र शुभ ग्रहके साथ इत्तसाल करनेवाला चंद्रमा हा तो अधिमुख स्त्रीसंग होता है । सातवां घर क्रूर ग्रहोंसे दृष्ट हो तो क्रोधके साथ स्त्रीसंग होता है और क्रूर ग्रहोंसे युक्त हो तो कलह अथवा ॥ ४ ॥ पीडा भवेद्यथास्तक्षं रतिकृच तथा रतिः ।। जीवे तनौ भृगावस्ते सुखे चंद्रे विलासकृत् ।। ५ ।। पीडा होती है। जैसा सप्तम घर हो वैसाही रति करनेवाला और रति कहानी चाहिये । वृहस्पति लग्नमें, शुक्र सातवें चद्रमा चौथे हो तो विलास करनेवाली ॥५॥ सुरूपवेषालावण्ययुक्तरुण्याः सुगन्धिवत् ।। रतं स्यात्केंद्रराज्येन्दुः शुक्रमुत्तसिले तथा ॥६॥ सुन्दर वेष, रूप तथा लावण्यसे युक्त तरुणीके साथ सुगन्धयुक्त रति माप्त १७५ माषाटीकासहितः । होती है। दशमकेंद्रगत चंद्रमा शुक्रके इत्तसालमें हो तोभी सुन्दर स्त्रीके साथ उत्तम रतिकी प्राप्ति होती है ॥ ६॥ स्थिरर्खे द्विदेहेऽथवा स्वीयनारी चरः हि मन्देऽथ केंद्रे परस्त्री ॥ महादुर्भगा भूसुते रोषपूर्णाऽथ पापे चतुर्थे धृता सप्तमे च ॥ ७॥ यदि स्थिर वा द्विस्वभाव राशिका शनैश्चर केंद्रमें हो तो अपनी स्त्री और चर. रोशिगत शनि केंद्रमें हो तो पराई स्त्री महादुर्भगा, मंगल हो तो क्रोधपूर्णा, चौथे घरमें पाप ग्रह हों तो धृता, सातवें घरमें पाप ग्रह हों तो ॥ ७ ॥ स्मृतोदाहिता स्त्री प्रभुक्ता स्थिरः तनौ वारमेकं विदेहे दिवारम् ।। चरर्से त्रिवारं च केंद्रे दिनः दिवा खेचरे वासरे स्त्री प्रभुक्ता ॥ ८॥ निशान्ते निशाखेचरे स्यान्निशायां द्वियोगेऽत्र सन्ध्यासु भुक्ता- स्ति पूष्णा ॥ स्वभस्थैः स्वगेहेऽशुभैरन्यभेऽन्यस्य गेहेऽरिभे- रोहितः हितास्य ॥ ९॥ स्मृता, विवाहिता स्त्री भोगी गई है । स्थिर लग्न हो तो एक वार, द्विस्वभाव हो तो दो वार और चर हो तो तीन वार भोगी गई है । यदि उक्त सप्तम स्थानमें रात्रिसंज्ञक एक ग्रह हो तो रात्रिके अन्तमें, रात्रिसंज्ञक दो ग्रह हो तो रात्रिमें और सूर्य हों तो सन्ध्या भोगी हुई कहे । यदि अपनी राशिके ग्रह हों तो अपने घरमें, पाप ग्रह तथा अन्य ग्रहकी राशिळे हों तो अन्यके घरमें, मित्रराशिके हों तो मित्रके और शत्रुराशिके हों तो शत्रुके घरमें भोगी गई कहे ॥ ८ ॥ ९ ।। इति रुद्रमणिप्रकल्पितो जगदम्बापादयोः समर्पितः ॥ भवताच्छुभदः सुकर्मिणां पठतां प्रश्नशिरोमणिर्नृणाम् ।। १० ॥ इति श्रीवाल्मीकवंशावतंसश्रीमत्रिपाठिरुद्रमणिप्रकल्पिते प्रश्नशिरोमणौ विशेषाध्यायः समाप्तः। श्रीयुतपण्डितरुद्रमणिविरचित, जगदम्बापार्वतीजीके चरणों में समर्पित यह प्रश्नशिरो- मणिनामक ग्रंथ पठनेवाले सुकर्मिपुरुषोंके लिये शुभ फलका देनेवाला होवे ॥ १० ॥ इति श्रीवाल्मीकवंशावतंसश्रीमत्रिपाठिपंडितरुद्रमणिविरचितप्रश्नशिरोमणिनामकग्रंथे ढाडौलिग्रामवास्तव्यपण्डितरामदयालुधिरचितभावार्थवोधिनी नाम भाषाटीका समाप्ता । सम्पूर्णोऽयं प्रश्नशिरोमणिः।
प्रश्नचिरोमाणिः।
श्लोकः।
श्रोत्रिद्विजावासविभूषिते शुभे ढाडौलिसंज्ञे चिरतः प्रतिष्ठिते ॥
ग्रामे महात्मा गुणवृन्दमण्डितश्रीपण्डिताऽऽपूजितपादपङ्कजः॥१॥
श्रीवेणिरामो दिनदेवसेवको ह्यासीद्विजो गुर्जरगौडवंशजः॥
तस्यात्मजो रामदयालुनामकष्टीका शुभां प्रश्नशिरोमणेळधात् ॥ २॥
मयाऽसर्वज्ञेनाऽत्र लिखितमशुद्ध कचिदपि ।
ह्ययोग्यं यत्किञ्चित् तदतिकृपया पण्डितजनाः॥
क्षमध्वं संशोध्योपकृतिकरणाः संस्तुतगुणाः ।
सटीकोऽयं ग्रन्थो भवदभिविलोक्यश्च सुदृशा ॥ ३ ॥
वैक्रमीयेऽब्दके टीका भूरसाङ्कधरामिते ॥
नभःसिततृतीयायां रखौ सम्पूर्णतामगात् ॥ ४ ॥
शिखरिणीछन्द ।
द्विजोंकी ढाडौली जगत बिच विख्यात सुभली ।
तहां वेणीरामो बुधवर महापण्डित बली ॥
वसैं भास्वद्भक्तो तनय तिनको है गतछली ।
दयालुः पीछे है प्रथम विलसै राम विमली ॥ १॥
यही नामी जानो भजन करतो विप्रगनको ।
उसीने कीनी है यह सरल टीका सबनको ॥
महाप्रश्नग्रंथे पढि पढि लहो मोद मनको ।
क्षमा कीजो जो जो कछु रहा गयो भूलपनको ॥ २॥
सवैया।
छै अरु है अरु आठ रु एक यहै वरतै जगमें शुभ शाको ॥
श्रावणमास सुदी शुभ तीज विभाकरवारजु नाथ प्रजाको ॥
प्रश्नशिरोमणिग्रंथ मनुष्यगिरामें तिलकसमेत प्रभाको ।
पूरन कीन प्रवीन जनो तुव सेवक रामदयालु सदाको ॥३॥
Butne
ESiz
॥ श्रीगणेशाय नमः॥
प्रश्न मा ला।
गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास,
लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर " छापाखाना,
कल्याण-मुंबई.
भूमिका। भाषाका यह प्रश्नमाला नाम पुस्तकभी मेरे पास प्राचीनही था, इसको किसी प्राचीन महात्मा विद्वान्ने बनाया है, ऐसाभी प्रतीत होता है कि चाहे किसी यवना- चार्यके ग्रंथसे उद्धृत किया हो, परन्तु यह कथन पूर्णतया पुष्टताको धारण नहीं करता है, क्योंकि इसके आदिमें इमारी देववाणीमें प्रश्नविधि और मन्त्र लिखा है, जिससे यहभी विदित होता है, किसी पूर्णप्रज्ञ दैवज्ञने अपने विद्याभण्डारसेही निर्माण किया हो, इसके द्वारा प्रश्नकर्ताके प्रश्नका फल केवल सिद्धि, असिद्धिमात्र ठीक ठीक सत्य कहा जाता है, इसी कारणसे परोपकारार्थ इसकाभी छपाना उचित समझकर प्रश्नशिरो- मणिके साथही श्रीयुत सेठ गंगाविष्णुजीको समर्पण कर दिया है। सर्वविद्वजनानुरागी पं०-रामदयालु.
अर्थ प्रश्नमाला। महादेवं नमस्कृत्य केवलं ज्ञानभास्करम् ।। वक्ष्ये सद्गुरुणादिष्टं ज्ञेयं शुभमथाऽशुभम् ॥ १॥ दोहा-श्रीस्वामी सविता सकल, धर्मकर्मके हेतु । सुखसिद्धिप्रद जननके, वदौं तिन्हें सचेतु ॥१॥ ज्ञानके सूर्य श्रीमहादेवजीको केवल नमस्कार करके जानने योग्य शुभ और अशुभ फल कहूंगा जो कि सद्गुरुने बताया है ॥ १ ॥ अर्कवारेऽर्कमूलमुत्पाट्य तस्योपवासं कृत्वा अवजदादि तस्मिन् विलिख्य प्रश्नकर्ता मंत्रेण सम्मन्व्य त्रिवारं भूमौ क्षिपेत्ॐ नमो भगवति कृष्माण्डिनि देवि सर्वकार्यप्रसाधिनि सर्वनिमित्तप्रका- शिनि एहि एहि वरदेहिलिहिलि मातङ्गिनि सत्यं ब्रूहि स्वाहा ॥ रविवारके दिन आककी जड उखाडकर चार पहलूका पासा वनावे और उसी दिन उसका उपवास करके पासेका पूजन करे । उसपर पहलूके क्रमसे ये चार अ, ब, ज, द अक्षर लिख देवें । प्रश्नकर्ता इस मत्रको “ॐ नमो भगवति कूष्माण्डिनि देवि सर्वकार्यप्रसाधिनि सर्वनिमित्तप्रकाशिनि एहि एहि वरदे हिलिहिलि मातङ्गिानि सत्यं ब्रूहि स्वाहा" पढके पासेको अभिमंत्रित करके भूमिपर तीन वार फेंके और जो अक्षर आवे उनका फळ आगे देख लेवे । १ अअअ-सुनो पृच्छक ! जो काम तुम चिंतमन करते हो, उस कार्यका बहुत संतोप होगा, मनमें धीरज करो, आपही काम सिद्ध हो जायगा, सन्देह मत करो। २ अअद-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, सो कार्य समभाग है, बहुत मुखसे शून्य कार्य है, वह सत्य हो जायगा, सन्देह न कीजिये । ३ अजद सुनो पृच्छक ! जो तुम कार्य चिन्तमन करते हो, सो सम होगा, तू इसको छोड दे, और कार्य कर, दूसरी चिन्ता कर, उसीसे आरोग्य होगा। ४ अवद-सुनो पृच्छक ! जिसका तुम चिन्तमन करते हो, वह कार्य बहुत दिनोंमें होगा, गोत्रदेवीका इष्ट करो, कार्य समभाग है परन्तु अर्थ लाभ होवेगा । ५ अदव-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो, सो तुमको लक्ष्मी प्राप्त होवेगी, अब सहज बन्धुओंसे सन्तोप पाओगे, तुलारे आगे शत्रुलोग शिर नवावेंगे, सन्देह मत करो, यह वात सत्य है ।
" हूँ प्रश्नमाला। ६ अवअ-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो सो कार्य कठिन है, जि- ससे तुम बात करते हो, वह तुह्मारा शत्रु है, अपना काम सावधानीसे करो, सव शत्रु मित्र हो जावेंगे, तब काम सत्यही सिद्ध होगा, सन्देह मत करो। ७ अवज-सुनो पृच्छक ! तुमको चिंता बहुत है, तू अकेला है, भार बहुत है, तुझ अकेलेहीसे कार्य बन जावेगा, सब शोक छोड, कल्याण होवेगा, पहिले तेरे संगी लोगोंने जो सलाह दी है, उसे मनमें मत घर । ८ अदअ-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, सो कार्य समभाग है, अर्थलाभ चाहता है, शीघ्रही कार्य सिद्ध होवेगा । ९ अअव-जो तू मनसे चिन्तमन करता है, उस कार्यसे बहुत विलम्ब है, तू किसीकी शिक्षा मत कर और अपनी रक्षा करता रहो। १० अदद-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, उस चिन्तमनका विलम्ब बहुत है, तेरी कुबुद्धि है, मन ठिकाने नहीं है, इस कारणसे तेरा कार्य कठिन, कार्य भला नहीं। ११ अदज-सुनो पृच्छक ! तू चिन्तमन करता है, सो रामकार्यके समान बनेगा, राममंत्र जप करता रहो, अपना मन दृढ करो, धीरजसे सफल होवेगा । १२ अजन-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है सो कार्य सफल होवेगा, तुम कुबुद्धिको छोड दो, सद्धि धारण करो, तबही प्रसन्नतासे काम बनेगा, अब तुह्मारे दिन भले आये हैं। १३ सुनो पृच्छक ! जिस कार्यके निमित्त पूछते हो, वह काम सफल होवेगा, तुह्मारे शत्रु भला नहीं चाहते है, उनका विश्वास नहीं करना, शत्रुओंकाही बुरा होवेगा, तुम किसीका बुरा मत करो, परमेश्वर भला करेगा। १४ अअज-सुनो पृच्छक ! जिस कार्यके निमित्त पूछते हो, वह कार्य कठिन है, जैसे असवार घोडेपर चढ भाग निकले है, वैसा कार्य तुलारा है, कुछ थोडासा सहजमें होगा। १५ अजय-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, सो चिन्तमन सफल होवेगा। १६ अजव-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, उसमें भगवान् भला करेंगे, तेरे मनका भ्रम दूर होगा, उद्यम तत्काल सिद्ध होगा। १७ ववव-सुनो पृच्छक ! तेरा कार्य तत्काल सफल होगा, तुम इष्टदेवताकी १८ ववअ-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, सो कार्य तत्काल हो- वेगा, किसीका विश्वास नहीं करना, जो तेरे सामने तो वहाई करते हैं, आरोग्य- पूजा करो।
प्रश्नमालां। ताका आशीर्वाद देते हैं, पीछे शत्रुभाव रखते हैं, उनका कहना कभी न मानना, चिन्ता मत करो, वांछित फल पाओगे । १९ ववज-सुनो पृथक ! जो तू चितवन करता है, सो जाना चाहते हो, जानेसे अर्थलाभ प्राप्त होवेगा, कार्यको चिन्ता मत करो। २० वदव-मुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो, उस कार्यों मन लगा- कर उपाय करो तो वह कार्य आनंदसे पूर्ण होवेगा और बहुत लाभभी होगा। २१ वजब-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो, उससे तेरा मन बहुत चंचल हो रहा है, मनको शान्त कर, चिंता सन्देह दूर होगा, कुछ धर्मकार्य करो। २२ ववद-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, उससे बन्धुओंमें प्रीति होवेगी। २३ वदद-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, उसको परमेश्वर पूरी करेगा, तेरे बंधु मित्र भला नहीं चाहते हैं, भगवानका स्मरण करते रहो । २४ वजद-सुनो पृच्छक जो तुम चिन्तमन करते हो, वह अर्थका है, धन प्राप्त होगा, कुछ अल्पकष्ट होगा, अन्तमें परमेश्वर भला करेगा। २५ वदन-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो, उस कार्यका कुछ अंश सिद्ध होगा, सुख आनन्द बहुत प्राप्त होवेगा, चिन्ता मत करो। २६ वजब-सुनो पृच्छक | जो तुम चिन्तमन करते हो, सो कार्य कठिन है, उसका उद्यम मत करो, करनेसे नहीं होगा। २७ वभव-सुनो पृच्छक ' तुह्मारे कार्यका एक शत्रु है, वह बुरा चाहता रहता शत्रु आप दूर हो जायगा, यह कार्य पांच पंचों से मिलकर सिद्ध होगा। २८ वअन-सुनो पृच्छक । जो तुम चिन्तमन करते हो उस कार्यके वहुत शत्रु किसीका विश्वास नहीं करना, कार्य अधिकतासे सिद्ध नहीं होगा और जो तू इस कार्यमें इठ करेगा तो कष्ट प्राप्त होगा। २९-वज-सुनो पृच्छक ! यह कार्य बहुत कष्टका है, लाभकारी थोडा है, जैसे लोहेकी नावसे समुद्र तरा चाहे तैसा तेरा कार्य है, इसका यत्न मत करो, सिद्ध नहीं होगा। ३० वअअ-सुनो पृच्छक ! तेरे कार्यमें विलम्ब है, समय पाकर होगा जैसे जलकी मछली जल विना पलमात्रमें हाथ आ जाती है और जल विना मर जाती है, वैसेही यह कार्य वडे भाग्रह और यनसे हाथ आवेगा, परन्तु नाश तत्काल हो जायगा इससे यत्न क्यों करते हो । ३१ वअद-मुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्नमन करते हो, सो कार्य बहुत शीघ्र है, १८१ भीमाली । सिद्ध होवेगा, चित्तको दृढ करो, जाना सैर करना छोड दो और कार्यका विचार करो, वह सफल होगा, चिन्ता मत करो । ३२ वजज-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, वह तुरन्त सिद्ध होगा, परमेश्वरकी कृपासे अर्थलामभी होगा, इसकी शीघ्रता करो। ३३ ददद-सुनो पृच्छक ! इस कार्यका उद्यम मत करो, क्योंकि यह भाई बन्धु मित्र कुटुम्बियोंके बळसे सफल होवेगा, अकेलेकी वातही क्या है, इससे मिलकर करो। ३४ दजद-सुनो पृच्छक ! जो तू चिंतमन करता है सो जाना चाहता है, इसका उद्यम करनेसे अर्थलाभ होवेगा, इससे तत्काल करो। ३५ ददज-सुनो पृच्छक ! जो त चिंतमन करता है, सो कार्य कठिन है, इसे छोड दे, अन्य सब सिद्ध होवेंगे । ३६ ददा-सुनो पृच्छक्क ! जो तू कार्य चिंतमन करता है, सो कार्य दूर है, जैसे व्यंग अभागेका कार्य भाग्यसे सन्तोषसे सिद्ध होवेगा। ३७ दजअ-सुनो पृच्छक ! जो तू कार्य चिंतमन करता है, उसके बहुत यात्रु है, तुलारा बुरा चाहते हैं उनके भरोसेपर कार्य मत करो, क्षेम सन्तोषपूर्वक काम सिद्ध होवेगा। ३८ दजअ-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिंतमन करते हो, वह कार्य सफल होगा। अब तुमारा भाग्य उदय होगा, कुछ पुण्य करते रहो, शीघ्रही पुत्र लक्ष्मी यश मि. लेगा, कुशलताके साथ प्रसन्नता रहेगी। ३९ दवद-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तपन करते हो यह कार्य दुष्टभाव है, इस कार्यसे कुछ प्राप्त तो होगा, परन्तु तुम अपने भाई बन्धुओंका आराधन करो, विरोध करना छोड दो, कार्य सफल होवेगा। ४० दअद-सुनो पृच्छक ! तुम मनका किया चाहते हो, इस कारणसे कर्मके ऊपर ध्यान धरो, तुमको आनंद प्राप्त होगा। ४१ ददव-सुनो पृच्छक ! इस कार्यके होनेकी आशा बहूत है, पर तेरे शत्रु तेरा भला नहीं चाहते हैं, उनका विश्वास नहीं करना, अफल होवेगा । ४२ दजव-सुनो पृच्छक ! जो तू चिन्तमन करता है, उसे छोडकर अन्य कार्यका उद्यम करो, सिद्ध होवेगा । ४३ दवज सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो, उससे अर्थलाभ होवेगा, पुत्र, धन, यश अधिक प्राप्त होवेगा, कामना पूर्ण होवेगी । ४४ दअज-सुनो पृच्छक ! तुम उद्यम किया चाहते हो और कार्यका चिन्तमन करो, तुलारे मनुष्य मनके शुद्ध नहीं हैं, इस कामका तुच्छ फल होगा। !
प्रश्नमाला १८३ ४५ दवअ-सुनो पृच्छक ! तेरे उद्यमके दिन हैं, तेरा कार्य सर्व सिद्ध होगा, कुछ पुण्य धर्म करते रहो। ४६ दअव-सुनो पृच्छक ! तुमारे लिये एक वस्तु मिलेगी, धैर्य करो, पुण्यसे सब कार्य सिद्ध होगा. चिन्ता मत करो । ४७ दवव-सुनो पृच्छक ! तेरे तो क्षेत्रपालका उपाय है, उसीकी पूजा करों, अन्तमें कार्यकी सिद्धि होगी। ४८ सुनो पृच्छक ! नो तू चिंतमन करता है, सो कार्य भला नहीं इसको छोड अन्य करो, पुण्य जप करो, सब कार्यकी सिद्धि होगी। ४९ जजज-सुनो पृच्छक ! सर्व सिद्धि होवेगी, जैसे द्वितीयाके चंद्रमाकी कला दिन दिन वढे है इस प्रकार तेरा काम दिन दिन सिद्ध होगा । ५० जजद-सुनो पृच्छक ! तुम इष्टदेवताका स्मरण किया करो, मनोकामना सिद्ध होगी, सर्व जनकी रक्षा होवेगी । ५१ जदद-सुनो पृच्छक ! तेरे कामका एक शत्रु है, उसे बहुत वळी समझना, विश्वास नहीं करना, दिन पायके कार्य सफल होवेगा । ५२ जदव-सुनो पृच्छक ! जो तू चिंतमन करता है सो कार्य सहजमें सफल होवेगा, परन्तु इष्टदेवताकी पूजा करो। ५३ जवद-सुनो पृच्छक ! जो तू चिंतमन करता है वह कार्य कठिन है, तुमारे मित्र कपटी हैं, उनका कहा न मानना, अपने भाई मित्रोंको देखते रहना, तव कार्य सफल होवेगा। ५४ जजव-सुनो पृच्छंक ! जो तू चिंतमन करता है उस कामनाको परमेश्वर भला करेगा, तेरे बुरे दिन गये, भले दिन आये हैं। ५५ जदज-सुनो पृच्छक ! यह कार्य कियेसे तुमको सिद्धि होवेगी, कुछ होम जप करो। ५६ जअद-सुनो पृच्छक ! तुम औरको आशा करते हो, आशा भगवान्की करनी चाहिये, उद्यम करनेसे कार्य सिद्ध होगा, चिन्ता मत करो। ५७ जवज-सुनो पृच्छक ! तेरा कार्य तत्काल होगा परन्तु तुम धैर्य करो, धैर्य करनेसे मुख मिलेगा। ५८ जअव-सुनो पृच्छक ! तेरे मनमें वहा भ्रम है, जिस कार्यका उद्यम करते हो, उसमें बहुत श्रम होगा, इसे छोड और काम करो, भला होगा। ५९ जजअ-सुनो पृच्छक ! तुम अर्थ चिन्तमन करते हो, उसका फल तुम शीघ्रही पाओगे, पहिले तो तुमने अनेक उद्यम किये थे परन्तु अब जो उद्यम करोगे तो सब कार्य सिद्ध होंगे।
प्रश्नमाला। ६० जदअ-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करते हो सो कार्य विषरूप है- आगमका चाहते हो, इष्टदेवताकी पूजा करो, कार्य सफल होगा। ६१ जवव-सुनो पृच्छक ! यह कार्य भला नहीं, दीपकके समान है, जबतक तेल रहता है तबतक जलता है और जो वनका प्रचण्ड पवन लग जाय तो बुझ जाता है इस प्रकार तेरा कार्य है, विश्वास किसीका मत करना, उद्यम करते रहना, कार्य सफल होगा। ६२ जअज-सुनो पृच्छक ! यह कार्य तेरा कठिन है, बिना कष्टके न होगा, तेरे शत्रु कार्यको विगाडते हैं, उनका विश्वास न करना, अन्तमें भला होगा। ६३ जवअ-सुनो पृच्छक ! जो तुम चिन्तमन करने हो उसका घडीमें बनाव और घडीमें बिगाड दीख पडता है, कार्यको हुआ हुआ कहते हो परन्तु होता नहीं, कुछ प्रयोग विना यह काम सिद्ध न होगा, इसीसे कुछ गायत्रीजप, होम, स्तोत्र पाठ करो, तब इसकी सिद्धि होगी। ६४ जअअ-सुनो पृच्छक ! यह कार्य कठिन है । Sharani Inve icon ivo. 60 १ अअअ १७ ववव २ अअद १८वव ३ अजद १९ ववज ४ अवद २० वदन ५अदव २१ वजव ६ अव २२ ववद ७ अवज २३ बढ़ ८ अद २४ वजद भअव २५ वदज १० अदद २६ वजअ ११ भदज २७ वव १२ अजज २८ वद १३ अवव २९ वअज १४ अअज ३० वअध १५ अजअ ३१ वअद १६ अजव ३२ वजन ३३ ददद । ४९ जजज २४ दजद ५० जजद ३५ दढज ५१ जद ३६ दद ५२ जदव ३७ ढजअ । ५३ जवद ३८ दअअ ५४ जज ३९ दवद ५५ जदज ४० दअद ५६ जअद ४१ ददव ५७ जवज ४२ दजव ५८ जअव ४३ दवज ५९ जज ४४ दअज ४५ दव ६१ जवव ४६ दअव ६२ जज ६३ जभव ४८ दजज ६४ जअ LADNUN (Raj.) ६. जद ४७ दवव इति प्रश्नमाला समाप्त । पुस्तक मिलनेका ठिकाना-गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, " लक्ष्मीवेंकटेश्वर " छापाखाना, कल्याण-मुंबई. हे पुस्तक मुबईत, वि. के. लोढे यांनी-कांदेवाडीत कल्याण मोतीची चाळ नं. २ विश्वंभर" छा० छा० सन १९१२.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.