·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
NÄMALINGÂNUSÂSANA
OF
AMARASIMHA
With the two commentaries, Amarakosodghatana of
KSHÎRASVAMIN
and Tikasarvasva of
VANDYAGHATÎYA-SARVÂNANDA
DITED BY
T. GANAPATI SASTRÎ
Curator of the Departmcn for the publication
of Sariakerit 1 tnuscrip!! Trivandrum.
Part 1/1 - 2nd Kanda, 7-10 Vargas.
PORLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
DIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORÉ)
w
TRIVANDRUM:
PRISTED BY THE SUPERINTENDENT. GOVERN JENT PRESS
| All Rights Presenten

·No text on this page.

·ग्रन्थाङ्कः ५१.
श्रीमदमरसिंहविरचितं
नामलिङ्गानुशासनं
क्षीरस्वामिप्रणीतया अमरकोशोद्घाटनाख्यया व्याख्यया
वन्धघटीयसर्वानन्दप्रणीतया टीकासर्वस्वाख्यया व्याख्यया च
समेतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षण
त. गणपनिशान्त्रिणा
संशोधितम् ।
तृतीयः सम्पुटः-हितीयकाण्डे ७-१० वर्गाः।
.
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोळमबाब्दाः १०९२, स्ताग्दा १९१७

·No text on this page.

·क्षीरस्वामिस्मृता ग्रन्थकारः । द्वितीयं काण्डम् । II. refers to the second part and tli. in the third part of this rork. . आचार्याः ।। ३५. इन्दुः 11. ७१, ८४, ८५, ८७, ८९, १०१, १०४, १११, ११३, १२०, १३१, १३७, १३९, १४१, १४२, १४६, १७१. १७६, १९०, १९८, २०७. उपाध्यायः 11. ६२, ३०६. ।। १४९, ११५, २८२. कश्मीराः ।।। ११०. कात्यः ।।. १०, १९, ३६, ४९, ६०, ६६, ६७, २४५, २७४. २७६, ३४१. III. १२, १५, २९, ४८, ६६, १७२. १९६, २१०. कालिदासः 11. २५१. गौडः 11. ९०. ९४. ९७, १६, १७३, २२६, २५०, 11. ९६.२२४. ।। ३५, ११२ . १८१. I. १००. गौतमः III. ८. चन्द्रः 11. ८४, ८५, ९२, ११४. ]]]. ९२, २९२. चन्द्रनन्दनः 11. ११७, १२१, १४७, १५६ , १७२. चाणक्यः (कौटिल्यः) 11. १९, २३, ३३, ४१. [11. ७०. १३२, २७० , २७३. तान्त्रिकाः दुर्गः ।। ११५. I. १४०. द्रमिडा: III. १९१, २७२. धन्वन्तरिः 11. ७४..९२. १०५, १३२, १७९, १९१, १९३, १००, २०२, .३८०, ३८५. .!!. १८६,१९६, २३८, २१०, २४१. गौडाः II]. १७८. ।।. २६५.

·re . भावविदः III. २३७. III. १२. III. २१८. निमिः II. ११०, २४२. III. २४४. नैरुक्ताः II. ३०५, ३२२, ३४६. IIt. ७, १९१, २३५. पालकाप्यः III. ८२. पौराणिकाः III. २६३. प्राच्याः 11. १३१, १३५, २७६. J. ९, २.१. भरतः 1]. २६६, ३६८, III. ६८, १२२. भागुरिः II: २,१४४, २७७,३५३. fil.३०,१९५,२१०,२११. भुग्नः II १९, १९. २१५. III. १०५, १३१, १९२, १९१, १९९, २७५. भुजः (1) 11. ३५६. मनुः II, ९, २६१, २७८. III. ६, १३, २४, २१, ४३, १५२, १५४. मालाकारः II]. १९५. मुनिः ।। १७४, २९२, ३३०, ३१०, ३५१. III. ३१, १००, १०५, ११०, १३१,” १५३, १७९, १९०, १९१, २६७, २७४, २८४. याज्ञवल्क्यः III. ४४. वात्स्यायनः वामनः II. १७. III. १८१. वैद्याः II. ९२, १५०, १५४, १६२, १७०, २८९, १९१, ३२३, ३२४, ३२१, ३२७. III. १८५, १८६, १८९. शाश्वतः II. २, ११, २२, ४३, ४९, ५०, ५९, १०, ११, ७३, ८६, १०९, ११७, १४, १५, १६० ११६, २२९, २४६, २६८, २१९, ३१२, १३, ३४९. III. ४९, ५५, ७५, १२७. १२८, १२९, १३४,२००, २१०, २३६, २७७, २८१. II. १२८. १ C ·II. ८८, ११७.. III. १०४, १३, २००, २५३, २७२. II. ३१६. III. १९७. II. १२८, १५८, ३७७. III. १४६, २११, २७२. श्रीहर्षः सज्जनः संभ्या: सुश्रुतः सौश्रुताः . स्मार्ताः I. १९१. II. ११७. III. २५०. क्षीरस्वामिस्मृता ग्रन्थाः । द्वितीयं काण्डम् । अर्थशास्त्रम् III. ७४. आगमः । २२८, २७३, ३८५. III. २११ ज्योतिषम् III. १३. धनुर्वेदः III. १२२, १२३. नाट्यशास्त्रम JI. २४६. नाममाला II. ३०२, १४१, ३४२. निघण्टुः II. २, १००, २९२. III. २१६ निरुक्तम् III. २४३. पारमेश्वरम् पुराणम् III. १९०. बालरामायणम् II. २७३. भरतशावम् III. १३८. . II, २२९ III. ६३.

·१ भारतम् II. २८९. III. ११८. माला भाष्यम् II. २९४. III. २२३. II. १५, १९, ३५, ११०, १२८, १९३, २००, २२०, २२९. २७६. III. १०६, १७५, १८५ १९५, २०३, २०९, २११, २१७. २२१, २८२, २८३. मेखला वैवकम् सूदशास्त्रम् स्मृतिः HI २२५, २४८, २७७. हरमेखलानिघण्टुः ।।. १५०. II. १५४. 111. ६३. II. १८७. ||. २९५. टीकासर्वस्वस्मता ग्रन्थकर्तारः। द्वितीयं काण्डम् । भजयः . II. ४, २४, ३५, ४२, ४७, ६०, (४,८८, १०९, ११२, १५५, २७, २७५. 111 ५३, ९३, १०३, १०५, १०, १६९, २९१. 11. २३, २११, ३३६, ३४४. III. ११३, २७७. 11. २५, २६. भरुणः 11. २३९. II. ३२२. भरुणदत्तः मर्धनारीश्वरः अश्वघोषः। ईश्वरकृष्णः कलापाः कलिङ्गः 11. २३६.. 11. १९९. ....

·५: कामन्दकः III. ११७. कालिदासः II. १५, ११०, २४१, २६८, २९३, ३९१.. काश्मीरवल्लभदेवः 11. १३०. गङ्गादेवः 11. ८७. III. १३. गोपदत्तः 11. ३२८. गोवर्धनः 'IL. २७७, ३१८. III. २०, १७५. पटकपरः II.२५०. चन्द्रगोमी II. १७, ६४, ३३९. III. ४०, चाणक्यः 11. २३. चाणक्यटीकाकृत् ।।. २ १४. III. २२५, २३१. चान्द्राः 11. ४७, २१५, २७७, ३३७. III. १५९. जयादित्यः 11, २७८. जातरूपः 11. १३४. टीकाकृत् [1]. १५४, २८२. तारपाल: ।। १५, १०८, २१२, २४३. II. २३०, २११. दण्डी lil. १३९. 11. १९७. दुर्गसिंहः 11. ३०३. देवेश्वरः 11. २०४. धनञ्जयः 11. ३४१. धर्मः 11. १३०. न्यासकारः iii. १२६, २०६. परिभाषावृत्तिकाराः ।।।. १०९. पुरुषोत्तमदेवः • 11.११५, २१५, २२१, २७७. I. २०. प्राणेश्वरः II. १५. बशर्मा ।।.१५०. दामोदरः ·बाणः भट्टिः भवभूतिः भागुरिः भारविः पासकविः भिक्षुदेवः II. २२५, ३०१. III. १९२, १९८, २३४. . II. ५०,५४, १४३, २८९, ३०३, ३६१. 11. ११५, २३९. II. २२७, ३३४. III. ८१, २३०. ॥ ३२५, ३९७, II. १०. 11. ३०.५. . माघः 11 ३३, १०१, १०१. ॥ ९, ६९, २९७,१११, ३६५ III. ७, २६, २९, २२७. 11 ५, २३, ३४, ५६, ६०, ६१, ११, ६८, ६९, १००, २२६, २४१, ३४८, ३५४, ३६७, ३७१. III. ६०,८६, ८८, ९५, १२६, १३९, २००. II. ८१, ९१. 111. २३९, २४५, २८२. H. ३११. माधवः माधुराजः मुरारिः मौद्गल्यायनः रक्षितः 11. ३२८. ।। ८९. . ।। ३११. II. ४०, १६५, २६६. 11. १६, १७, २१, ३९, ६६, ७९, ८०, ८६, ८९, ९१, १००, १०५, १०८, ११५, २१६, १२०, १२२, १२३, १२४, १३९, १४५, १५४, १५५, १६२, १७२, १७४, १९७, २०९, २१८, २२४, २२७, २२८, २३०, २४१, २७४, २८५, २९८, ३००, ३०३, ३०७, ३१६, ३२३, ३२५, ३२७, ३३३, ३३६, ३३७, ३४५, ३५७, ३६०, ३६४, ३६७, ३७२, ३७३, ३७४,३८२, ३८४, ३८५, ३८८. III. ४, ७, १४, २३, ७१, ८६, ९३, १०९, १२६, १२९, १५०, १६१, १६६, १७०, १७२, १७७, १८१, १८६, २०८, २३९, २४३, २४६, २६१, २८३.

·राजशेखरः रामदासः . वररुचिः 1. ६३, ३१८. II. ३,.४, २७, ३५२. ८, ३७, ८१, ८३, ११०, १२९, १५४, १६८,२१०, २६०, २९८, ३४७, ३७६, ३८०, ३८२, ३८५. III. ५,७०, ८३, ८८,९९, १६५, २२७, २४२. 1. ६९, २९४, ३५१, ३६१, ३९१. III. १२५, २५७. 11. ३२, २९३, ३६४, ३६५. ।। २३,३५०. 11. ५५,३५२. ।। २६४. 11. १७, ४०, ६९. III. १९०. वराहः वल्लभः वसन्तराजः वात्स्यायनः . वामनः वार्तः 11. ९९. ॥ २१७. III. १७८. वाहट: विक्रमादित्यः विदग्धाः विनीतकीर्तिः विभाकरवर्मा विशाखदत्तः विश्वरूपः III. १०२. II. २४१. III. ९३. I.४१. वृष्काः (१) वोपालितः 'III. १६०. 11 ३६, ४३, २२६, २३०,२४९, २९५, ३२३, ३४८. III. ५२, ५३, ८७,१०६, १४३, १४२, १५३, १५९, १७६,.१८१, २२२, २२५, २२७.. ५०, ६६, १२७, २३०, २५२, १८५. III. १६३, २३७, २४२. न्याडि ·शबरस्वामी शाकटायनः शालिहोत्रः शाश्वतः शुभाङ्गः शुद्धकः श्रीकण्ठः 11. II. ३५२. II. ३.३. II. २११. II. २१६. 11. ३३२, ३४७. II. २६१,३७१. १९. 11.२५९. III. २२१. ||I. २००, २४०. 11. ३३३. !!. २६५. 11. २६, ७२, २६१, ३३२, ३८०. II. ८८, १८२, २७३. 11. २२, ४१, ५५, २२८, २४., १०२. III. २३५. सनातनः सुश्रुतः सोमनन्दी हड्चन्द्रः हलायुधः टीकासर्वस्वस्मृता ग्रन्थाः। द्वितीयं काण्डम् । II. ३३६. II. २४. III. १८४. III. ५. अनुन्यासः अनेकार्थः अन्यतन्त्रम् अभिज्ञानशाकुन्तलम् 11. १६६. अभिधानमाला समरमाला 11. ८, १२, २८, ३०, ३१, ३४, १२, १३, ६४, ९८, ९९, १२२, १३३, २१०, २२१, २२३, २३३, २४२, ३१२, ३२७, ३३५,३९१, ३४३, ३४४,३४६, ३८२. III. ८, १०२, १३२, २२७, २३६, २४२, २५०, २६४, २८३.

·I.२५. 11.५९ 11. ५५. मर्यशाब अश्वचरितम् आर्याकोशः भावमारी उपादिः II..६३. 11. ८३, 1. ३३६, ३३७, ३३७, ३५४, ३६८, १७५. I11. ५०, ८३, १२१, १३४, १४२. [I. २०७, ३३०. I. १५३, १६४, २६४. [I. ६३, १०३, २२८. II. १२४. []. १९७. IIL २७७. II. ३१६. ३९, २५१, ३८१. [11. १७७. •IJ. २०३, ३.४. 11. २४०, १११. II. २११. - II. IL.१०. उणादिवृत्तिः उत्पलिनी उपाध्यायसर्वस्वम् कण्ठभूषणालाहारः कटिफणाभ्युदयः कातन्त्रटीका कादम्बरी कामशास्त्रम् कान्यालहरः किरातम् कीचकवधः कुमारचरितम् कुमारसम्भवः केसरमाला कोशान्तरम् कोष्ठाध्यक्षप्रधानटीका गणितम् गोवर्धनीयोणादितिः चान्द्रलिङ्गानुशासनम् बातकमाला ज्योतिषम् उन्बान्तरम् I). ७२, ३७१. II. ५८, १५३, २८१. II. ११८. II. ३५०, ३७०. II. २३२, २९३. 11. १०७, १४१, १६, १७९. II. २२४. III. २२९. II. ३०५. २५१. II. ३२२. LII.... II. ३२३. II. ८३, ९०. १९५, १५८, १९४, २०१, २७५. 11, २६२.

·. त्रिकाण्डः II ५६, २५५. III. १०२, १३९. त्रिकाण्डशेषः 11. १७,६४, ११०, २५८, ३१८, २५९. III. २० ४१, १२१, १२४, १२६, १६५, २५१. दण्डियमकम् II. ५६. दुर्घटः II. २७७. देवीमाहात्म्यम् III. १२०. द्विरूपकोशः II. २१ III. १६४, १६६. धराणेः [1. १०१, २१७,३०२. [1. ५३,५६, ६४,१६२. धातुपारायणम् ।। १९८. II. १६५. धातुप्रदीप: II. ३८, ४८, ५८, ६७, ११३, २१५, २१७, २३१, २७७, ३०५, ३८६. III. १२५, १६५, १६८, २२७, २३०. धातुवृत्तिः III. १३४. नाट्योक्तिः III. २५. नाथीयधातुवृत्तिः । ३६०. नाममाला । २१, २२, २६, ४८, ६९, २६८, २७९, ३३१, ३४४, ३९०. JII. ५५, ८९,१२८,१५१, १६९, २०८, २३४, २३५, २५०, २७७, २८३. नामानुशासनम् II. ६. ।। २०४. नारकस्तुतिः निगमाख्यमभिधानम् .. २७५. [II १५२, १६८. न्यासः II. २६६. IIL १४९, २१२. पुरुषोत्तमटीका III. १२८. प्राकृतशास्त्रम् II. ३६१. बालरामायणम् III ९४. वृन्दावनयमकम् II. १००, २२४, २४६, २६.. || १३४' बृहत्कशा [HI, २११. वृहदुत्पलिनी भडिभाषासमावेशः. II. ६९, २१४, २३१. II. २२७. !!. ३५०.

·III. ६५. :" 11. मरतीयम् 11. २६६. ।। .१२८. भागवृत्तिः II. ११, ३११.. भाषावृत्तिः भाषासमावेशः II. ११५. माप्यम् II. २२४, २२१, २७८, ३५१ महान्यासः II. ३७९. महाभारतम् II. २२४, ३०४, ३२१. महिम्नःस्तोत्रम् 11.२२४. माघयमकम् II. ३२४. II]. २३४. योगयात्रा योगशतकम् III. २४७. योगशतकव्याख्यानम् III. २४०.. रघुवंशम् II. २६,२८, १२८, २६२, ३६३. III. ४५, ७३. रत्नकोशः II. ६, २२, २५, ७६, १९८, २०४, २३०, २९३, ३०२, ३३८. III ६०, ९७, १५९, १७०, १७१, १७२, १९०, २२, २४७, २५४, २७०,.२८४. रत्नमाला II. ३३, ७८, ११०, १२८, १४८, १७३,३३२ 1 ३१, १.७, २४०, २५१. रन्तिकोशः 11.६८, ७५. रभसकोशः [I. १८०. रुद्रकोशः रूपरत्नाकरः लटकोशः लिङ्गकांरिका ३.१५२. 11 ४०. लिङ्गानुशासनम् || १७. वररुचिलिङ्गसूत्रम् वराहयमकम् - II. ८७. III. २४१. 11..११५. 11. २९ 11. ४६.

·III. ११. II.७. II. .६, ६६, १८, २१७, १८, १२२, २१, १३.६. III. ९५, १२५, १.१० २८०, १८३. वर्णविषिः II. १५२. बात्स्यायनम् बायुपुराणम् III. १३१. बासवदत्ता II. २११, २१५, २३७, ३११. विदग्धमुखमण्डनम् II. २११, १४१. III. १९, १९२. विश्वप्रकाशः II. ३३, १५,९१, १५, १५५. III, ८६,२९९. विष्णुपुराणम् त्तिः II. ११, ५८. III. १०२, १५९, २७१. II. १०६, १०७, १५३, १४७, १५२, १६१, २०१, २२, २५५, ३०९. 1). १९३. चकरनमाला शब्दार्णवः [.१९, १२२, १३२, १८३, २२१, २३९, ९८१, २८०, ३२९, ३२८, १५१, ३८०. III. १९७, २३७, २७५. धाकटायनसूत्रम् II. ३०१. शुभानकोशः II. २१८. शृनारप्रकाशः II. ७८, १७०. संसारावर्तः II, ३२८. III. १९२ संहिता सुभाषितावलिः II. १३०. हरिवंशः II. ७६. III. ११. हर्षचरितम् II. २१७, २१५. । २५५. II. १०७. II. १२.

·॥ श्रीः॥
श्रीमदमरसिंहविरचितं
नामलिङ्गानुशासनं
क्षीरस्वामिप्रणीतया अमरकोशोढाटनाख्यया व्याख्यया
वन्द्यघटीयश्रीसर्वानन्दप्रणीतया टीकासर्वस्वाख्यया
व्याख्यया च समेतम् ।
द्वितीयं काण्डम् ।
अथ ब्रह्मवर्गः।
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।
वंशोऽन्ववायः सन्तानः
क्षीर० सन्तन्यतेऽनया सन्ततिः । गूयते, जन्यते , कुल्यते,
चानेन । अन्वीयतेऽन्वयः। वश्यते जन्यते वंशः । अन्ववैत्यन्ववायः॥
टीका० सन्ततिनवकं वंशे । तनोतेः क्तिच् । सन्ततिः । गोत्रा-
दयः प्रागुक्ताः । एतिरन्ववपूर्वः । ततः 'एर' (३. ३ ५६)। अन्ववीयः ।
कल्पवृक्षे सन्तान उक्तः ॥
१. 'वि'ख. पाठ:.
G. P.T. 1347. 500. 23-7-15.
B

·२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीय काण्ड वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥१॥ ब्रियन्ते वर्ण्यन्ते वा वर्णाः क्षीर - टीका०- ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा वर्णाः । 'वृ वरणे' । 'कृपज-'(उ. २. १०) इत्यादिना नः ॥ विप्रक्षत्रियविदशद्राश्चातुर्वर्ण्यमिति स्मृताः । क्षीर० चत्वार एव वर्णाश्चातुर्वर्ण्यम् । स्वार्थे प्यञ् ॥ राजबीजी राजवंश्यः क्षीर० राजवंश्यः॥ राजबीजमस्यास्ति राजबीजी । राजवंशे साधुर्भवो वा - टीका०-राजबीजिद्वयं राजवंशे । मत्वर्थ इनिः । राजबीजी । भवार्थे दिगादियति राजवंश्यः ।। बीज्यस्तु कुलसम्भवः ॥२॥ क्षीर० बीजे साधुवो वा । यथा सूर्यबीज्यो रामः । य(त्म? प्र)करणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' (५. २. १२०) । - टीका० यम्यकस्यचित् कुले भूतो बीज्यः । 'यत्प्रकरणे अन्यत्रापि दृश्यते' इति यत् (:) ॥ महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः । क्षीर० - कुलस्यापत्यं कुलीनः । आरात् पापकेभ्यः कर्मभ्यो सात आर्यः । अरणीयो गम्यो वा । सभायां साधुः, सभ्यः। संश्चासौ जनः सज्जं नयते वा सज्जनः । सानोति परकार्य साधुः । आमुष्यायणो- ऽमुष्यपुत्रश्च ॥

·. ।' ब्रह्मवर्गः ४] व्याख्यायोपेतम् । टीका माहाकुलषट्कं कुलीने । महाकुलस्यापत्यं माहाकुलः । 'महाकुलादखऔं' (४. १. १४१)। एवं वृद्धः । महत् कुलमस्येति बहुव्रीहौ अवृद्धोऽपि । अपत्यार्थे 'कुलात्, ग्वः' (३. १. १३९)। कुलीनः । आर्यो दीर्घा- दिः । अर्तेः 'ऋहलोर्ण्यत्' (४. १. १२४) । सभायां साधुरुपयुक्तः सभ्यः । 'सभाया यः' (४. ४. १०५) इति यः। साधेः 'कृवापाजि'—(उ० १. १) इत्या- दिना उणि साधुः ।। ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुः क्षीर ब्रह्म वेदो ब्रह्म तपो ब्रह्म ज्ञानं च शाश्वतम्" । तच्चरत्यर्जयत्यवश्यं ब्रह्मचारी। 'व्रते' (३.२.८०) णिनिः। वर्णी । गृही गृहस्थो गृहमेधी ज्येष्ठाश्रमी । प्रतिष्ठन्तेऽस्मिन् प्रस्थः । वनप्रस्थे भषो वानप्रस्थो वैखानसाग्व्यः । भिक्षते तच्छीलो भिक्षुर्यतिः । 'सनाशंसभिक्ष उ' (३.२.१६८)॥ टीका ब्रह्मचारिचतुष्कं प्रत्येकं स्वनामप्रसिद्ध । वेदाध्ययनार्थ ब्रह्म व्रतं चरतीति ब्रह्मचारी । गृहं भार्या, तद्योगाद् गृही। द्वो नान्तौ। वनप्रस्थे वनैकदेशे भवोऽवस्थाना वा वानप्राथः । शेषेऽण् । गृहीतकापायदण्डो भिक्षुः । 'भिक्ष याच्ञायाम्' । 'सनाशंसभिक्ष उः' (३. २. १६८)॥ चतुष्टये ॥३॥ आश्रमोऽस्त्री क्षीर० अस्मिंश्चतुष्के आश्राम्यन्ति तपस्यन्त्यस्मिन्नित्याश्रम प्रत्येक वर्तते ॥ टीका०- ब्रह्मचार्यादिचतुष्टये आश्रमः । 'श्रमु तपसि खेदे च । 'हलश्च' (३. ३. १२१) इति घञ् । 'नोदात्तोपदेश-'(७. ३. ३४) इत्या- दिना वृद्ध्यभावः ।। - 1. 'दा' क. ग. घ. ङ, पाठः. २. 'म् । 'व्रते' णिनिः । ब्रह्मचारी व क. पाठः ·नामलिङ्गानुशासन [हितीयं का द्विजात्यग्रजन्मभूदेववारवाः । विप्रश्न ब्राह्मणः क्षीर० । "मातुरग्रे विजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनात्" इति द्विजातिः। अग्रे आदौ अग्रान्मुखाद् वा जन्मास्याग्रजन्मा । यच्छ्रुतिः- 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । वाडव इवातृप्तः। विशेषण पूरयति विमो विपाति विपति वा । 'विप क्षेपे । ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः ॥ टीका० द्विजातिषट्कं ब्राह्मणे । देहोत्पत्तिसंस्कारोत्पत्तिलक्षणे द्वे जाती जन्मनी अस्येति द्विजातिः । जातिपरत्वाच्छब्दस्य 'जात्यन्ताच्छ बन्धुनि' (५. ४. ९) इति छो न भवति । ब्रह्मणो मुखे अग्रे जन्मास्येत्यग्रजन्मा। नान्तः । वडवा ब्राह्मणी । तथा च...- बडवा कुम्भदाम्यश्च स्त्रीविशेषो द्विजाङ्गना' इति रभसः । तत्र भवा बाडवाः। शेषेऽण् । 'प्रा पूरणे'। 'आतश्वोपसर्गे' (३. १. १३६)। कः । विप्रः । ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः । तस्यापत्यम्' (४. १.९२) इत्यण् ।। असौ षट्कर्मा यागादिभिर्युतः ॥ ४ ॥ क्षीर० पद कर्माणि ब्राह्मणस्य । अध्ययनमध्यापनं यजन याजनं दानं प्रतिग्रहश्च ॥ टीका० '' यजनं याजनं दानं विशिष्टाच्च प्रतिग्रहः । अध्यापनमध्ययनं विप्रकर्म प्रकीर्तितम् ।।" इत्येतैः पड्भिर्युक्ते विप्रे षट्कर्मा । विद्वान् विपनि दोषज्ञः सन् सुधीः कोविदो बुधः । धीरो मनीषी ज्ञःप्राज्ञः सङ्ख्यावान् पण्डितः कविः॥५॥ धीमान् सूरिः कृती कृष्टिर्लन्धवर्णो विचक्षणः। क्षीर० वेत्ति विद्वान् । 'विदेः शतुर्वसुः' (७. १. ३६)। विपश्यंश्चेतयते विपश्चित् । दोषाञ् जानाति ज्ञात्वा जह्यादिति दोषः । - ·-- बाल्यावयोपेतम् । सन् विद्यमानः, उत्तम इत्यर्थः । अन्ये नसत्कल्पाः । सुध्यायति सुधीः। 'अन्वेभ्योऽपि दृश्यते' (३. २. १७८) इति किए सम्पसारणं च । ओक: स्थानं वेसि कोविदः, 'कुङ् शब्दे' अस्माद् वा । धियमीरयति धीरः मनस ईष्टे मनीषास्त्यस्य वा मनीषी। जानातीति ज्ञः । 'इगुपध-' (३. १. १३५) इति कः । प्रज्ञ एव प्राज्ञः। 'प्रज्ञादिभ्यश्च' (५. ४. ३८) इत्यण् । प्रज्ञास्त्यस्य वा । 'प्रज्ञाश्रद्धा--' (५.२.१०१) इति णः। सम्यक् ख्यानं ज्ञानमस्य सङ्ग्यावान् । सङ्ग्या विचारणा वा । पण्डते विजानाति पण्डितः । 'पडि गतौ' । सर्वे गत्यर्था ज्ञानार्था इति पण्डा धीः सञ्जातास्य वा। कवते वर्णयति कविः। कवितापि । सुवति मूरिः । कृतमस्यास्ति कृती कृतकृत्यः । कर्षति विविक्ते कृष्टिः । लब्धं वर्णनं प्रसिदिर्येन लब्ध- वर्णः । वियष्टे विचक्षणः॥ दूरदर्शी दीर्घदर्शी क्षीर० अप्रत्यक्षमूहत इत्यर्थः॥ टीका० विद्वदादिद्वाविंशंकं पण्डिते । 'विदेः शतुर्वसुः' (७. १. ३६) इति शत्रन्ताद् वस्वादेशविकल्पे विद्वान् । विप्रकृष्टं चिनोतीति विपश्चित् । पृषोदरादिः । शोभनं ध्यायतीति सुधीः । किन्नाम वेत्तीति कोविदः । पृषोदरादिः। बुधज्ञयोरिगुपधलक्षणः कः । बुधो ज्ञश्च । ब्रीह्यादित्वादिनिः । मनीषी । प्रज्ञायोगात् प्राज्ञः । 'प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः' (५. २. १०१) इति मत्वर्थे णः । सङ्ख्या विचारणा, तद्वान् सङ्ख्यावान् । पण्डा बुद्धिर्जातास्मिन्निति पण्डितः । तारकादित्वा- दितच । 'पूज् प्राणिप्रसवे' । 'पूजः क्रिः' (उ० ४. ६५) । सूरिः, दन्त्यादिः । अभिधानमालायामिन्नन्तोऽपि सूरी । कृतं ज्ञातमनेनति कृती । 'इष्टादिभ्यश्च' (५. २. ८८) इतीनिः । कर्षति निष्कर्षतीति कृष्टिः । बाहुलकः क्तिन् । 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यते' इति वा क्तिन् । 'स्व्याकर्षे ना बुधे कृष्टिः' इति रुद्रः । लब्धो वर्णः स्तुतिर्येन स लब्धवर्णः । विचक्षण इति अनुदात्तेतश्च हलादेः' (३. २. १४९) इति कर्तरि युच् । 'असनयोश्च प्रतिषेधौ वक्तव्यः'(वा० २; १. ५४) इति चैक्षिकः ख्याञादेशप्रतिषेधः । देशकालविप्रकृष्टानर्थान् यो बुद्धया पश्यति, तत्र दूरदर्शिद्वयमिति केचित् ।। .. १. 'शतिक' म. पाठः, ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥ ६ ॥ क्षीर० -- 'श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते' (५. २. ८४)। श्रोत्राभ्यां कृत- कर्मेति । छन्दोऽधीते छान्दसः । "मीमांसको जैमिनीयो वेदान्ती ब्रह्मवादिनि । वैशेषिकः स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि । नैयायिकस्त्वाक्षपादः स्यात् स्याद्वादिक आर्हतः। चार्वाकलोकायतिको सत्कार्यों साङ्ख्यकापिलौ" ॥ टीका०-छन्दोध्येतरि श्रोत्रियद्वयम् । छन्दोऽधीत इति श्रोत्रियः । 'श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते (५. २. ८४) इति श्रोत्रियन्निपात्यते छन्दोऽधत इत्ये- तस्मिन्नर्थे । नकार: स्वरार्थः । छन्दश्शब्दम्य वा श्रोत्रभावो घन्प्रत्ययश्च । 'तदधीते तद् वेद' (४. २. ५९) इत्यणि छान्दसः ।। उपाध्यायोऽध्यापकः क्षीर० उपेत्याधीयतेऽस्मादुपाध्यायः । 'इङश्च' (३. १. २१) इति घञ् ॥ पीका० - वेदादिपाठयितर्युषाध्यायद्वयम् । उपेत्याधीयतेऽस्मादित्यु- पाध्यायः । 'इडश्च' (३. ३. २१) इति घञ् ॥ अथ स्यान्निषेकादिकृद् गुरुः । क्षीर० - गृणात्युपदिशनि गुरुः । यन्मनुः "निषेकादीनि कर्माणि यः करोनि यथाविधि । सम्भावयति चानेन स विप्रो गुरुरुच्यते"। निषेको गर्भाधानविधिः । आदिशब्दात् पुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनाम- करणानप्राशनचौडोपनयनादीनि । टीका०-निपेको गर्भाधानं, तत्कारिणि पितरि गुरुः । गिरतेः 'कृयो- रुच्च' (उ० १. २४) इति. कुप्रत्ययः उकारश्चान्तादेशः । 'उरण रपरः' (१. १. ५१)। आदिना सीमन्तोन्नयनादि ।।

·ब्रह्मवर्गः ७] व्याख्यात्योपेतम्। मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः क्षीर० - आचरणीयः सेव्य आचार्यः । आचारं ग्राहयतीति नैरुक्ताः । मन्त्रकृद् वेदाध्यापनात् । विशिष्टाख्याकृदुपनीय द्विजत्वापा- दनात् । यदाई - "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः। सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते" ॥ टीका० मन्त्रो वेदः, तस्योपनयनपूर्वकं प्रतिपादयिता आचार्यः । "उपनीय तु यः पूर्वं वेदमध्यापयेद् द्विजः । साङ्गं च सरहस्यं च तमाचार्य विदुर्बुधाः ॥" इति मनुः । अन्यत्रोपचारात् ।। आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥७॥ यष्टा च यजमानश्च क्षीर० स्वाम्येनादिशत्यादेष्टा । आदिष्टीति पाठे आदि- टमनेनेति इष्टादित्वादिनिः । तस्येन्विषयस्य कर्मण्युपसङ्ख्यानाद सप्तमी । व्रती सनियमः । यजते यजमानः । 'पूयजोः शानन्' (३. २. १२८)॥ टीका०---अध्वरे अध्वरविषये आदेष्टा अध्वरस्वामी, तत्र व्रतित्रिकम् । यजमानश्चेति चकारान्तः पाठः साधुः । तथा च रभसः मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती । यष्टा च यजमानश्च याजको देवचारकः ।। दीक्षितः सोमपीती" इति । कचित् त्वन्तः पाठः । तदा च सोमयागयष्टरि यजमानदीक्षिताविति योजना। "सोमवत्यध्वरे यष्टा यजमानोऽपि दीक्षितः" ४: 'नोऽथ १. 'नयनेन द्वि' ख. पाठः.. २ 'हुः' ख. पाटः, ३. 'भरः।' ग. पाठः. स्वा' ख. न. पाठः. . . ५. 'थ' क. अ. पाठः, ·नामलिशानुएलन [re इत्यमरमालापि । व्रतयोगाद् व्रती नान्तः । यजेः तृच् । यष्टा । 'पूस्यजोः शानन् । (३. २. १२८)। यजमानः ॥ स सोमवति दीक्षितः । क्षीर० स व्रती सोमवत्यध्वरे दीक्षिताख्यः दीक्षा सञ्जाता- स्येति । सोमवानग्निष्टोमांदिः क्रतुः । यद् गौतमः -- 'अग्निष्टोमोऽत्य- मिष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽशोर्याम इति सप्त सो- मसंस्थाः ॥ टीका०–स यजमानः सोमवत्यध्वरे दीक्षिताख्यः । दीक्ष मौण्ड्ये- ज्योपनयनादौ' । क्तः ॥ इज्याशीलो यायजूकः क्षीर०.-यजनमिज्या । 'बजयजो वे क्यप्' (३. ३. ९८)। अत्यर्थ यजते तच्छीलो यायजूकः । 'यनजपदशां यङः (३. २. १६६) इत्यूकः॥ टीका० - पुनः पुनर्यागकरणशीलो यायजूकः । 'यजजपदशां यडः' (३. २. १६६) इति यङन्तादूकप्रत्ययः ॥ . यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥८॥ क्षीर०- 'सुयजोडूनिप्' (३. २. १०३) ।। टीका -विधिना यथाशास्त्रं निर्वर्तितयागो यज्वा ॥ - स गीष्पतीष्टया स्थपतिः क्षीर० स्थपतिः।। -स यज्वा बृहस्पतिमेधेन हेतुना । स्थापयतीति १. 'मः ऋ' ख. पाठ:. २. 'ति' क. ग घ. इ. पाठः.

·गी व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका०- स यज्वा बृहस्पतिसवनाना यागेनेष्टवान् स्थपतिः ॥ - सोमपीथी तु सोमपः। सीर पानं पीयः । 'पातृतदि (उ० २.७) इति थक् । 'घुमांस्था (६. ४. ६६) इतीत्वम् । सोमपीतीति प्राच्याः पेठुः । सर्वदाऽयं, दीक्षितस्तु तत्कालम् ॥ टीका० सोमपीतिद्वयं सोमलतारसपायिनि । सोमः पीतोऽनेनेति 'इष्टादिभ्यश्च' (५. २. ८८) इतीनिः ।। सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥९॥ क्षीर० - सर्व विन्दत्यस्मात् सर्ववेदाः, असुन् ॥ टीका-विश्वजिदादियागः सर्वस्वदक्षिणः, तद्याजी सर्ववेदाः, सर्व सर्वस्वं वेदयति लम्भयति ऋत्विज इति । 'विद्ल लाभे' । ण्यन्तादसुन् । अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती क्षीर० अनूक्तवान् । 'उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च' (३.२.१०९) इति कानचि साधुः। प्रोच्यते प्रवचनं वेदः। अधीतमनेनाधीती। इष्टा- दित्वादिनिः । 'क्तस्येन्विषयस्य -----'(वा० २.३.३६) इति सप्तमी । टीका-प्रवचने वेदे सशिक्षाद्यङ्गषट्के कृताध्ययने अनूचानः । 'उपे- यिवाननाश्वाननूचानश्च' (३. २. १०९) इति निपातितः । प्रवचन इति 'क्तस्ये- विषयस्य कर्मण्युपसङ्ख्यानम् ' (वा० २. ३. ३६) इति सप्तमी ।। गुरोस्तु यः। लब्धानुज्ञः समावृत्तः क्षीर० अधीत्य गुर्वाज्ञया गुरुगृहाद् यः समावर्तते स समाहत्तः स्नातकाख्यः। "गुरुगेहादनावृत्तः स्नातको हि न कथ्यते " ॥

·१० नामनिशानुशासन [द्वितीयं का टीका०-अधीतवेदो गृहमावस्तुं गुरोः सकाशाद् गृहीतानुज्ञः समावृत्तः । वृतेः क्तः ॥ सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥१०॥ क्षीर० ---- सुनोति सुत्वा । 'सुयजो निप्' (३. २. १०३)। अभिषवः सोमकुट्टनसन्धानम् ।। टीका०-अभिषवः स्नानमात्र प्रस्तावाद् यागसम्बन्धिनानं यः कृतवान् , स सुत्वा । नान्तः । 'सुयजोईनिप्' (३. २. १०३) ॥ छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये क्षीर०-छत्रमिव शीलमस्य छात्रः । 'छत्रादिभ्यो णः'(४. ४. ६२)। छत्रेण गुरुसेवा लक्ष्यते । गुरोरन्ते वसत्यवत्यमन्तेवासी । 'शयवा- सवासिषु-'(६. ३. १८) इति सप्तम्या अलुक् । शासनीयः शिष्यः ।। . टीका०-छात्रद्वयं शिष्ये । गुरुच्छिद्रावरणशीलश्छात्रः । 'छत्रादिभ्यो णः' (१. ४. ६२) । अन्ते समीपे वस्तुं शीलमस्येत्यन्तेवासी । ताच्छीलिको णिनिः । 'शयवासवासिप्वकालाद्' (६. ३. १८) इति सप्तम्यलुम्विकल्पे अन्तै- वासी च । प्रत्ययान्तरविषयश्चायं धातुः । तथा च भारविः-'वसन्निवान्ते विन- येन जिष्णुः' (स०३. श्लो० २४) इति । वसिसमानार्थधातुप्रयोगोऽप्यस्मिन् दृश्यते। 'मृगास्तमुपासते गुरुमिवान्तसदः' इति । 'शासु अनुशिष्टौ' । 'एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ' (३. १. १०९.)। 'शास इदङ्हलोः' (६. ४. ४४) इतीत्वम् । 'शासिवसिघसीनां च' (८. ३.६०) इति षत्वम् । शिष्यः ।। तथा च- शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः। क्षीर०-शिक्षायां मवाः शैक्षाः । प्रथमकल्प आद्यारम्भः प्रयो- जनमेषां प्राथमकल्पिकाः॥ १. 'मी' क, ख. इ. च. छ. पाठः. १. 'ते' क. स. पाटः.

·११ . ब्रह्माः व्याख्यास्योपेतम् । टीका०-प्रथमवेदपाठके शैक्षद्वयम् । शिक्षासाहचर्याद् ग्रन्थोऽपि शिक्षा । तदधीते- '(४. २. ५९) इत्यण् । प्रथमकल्पं प्रथमशिक्षणीयम- धीयत इति प्राथमकल्पिकाः । उक्थादित्वाद्वक् ॥ एकब्रह्मव्रताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः ॥११॥ क्षीर०-तुल्यवेदास्तुल्यव्रतास्तुल्याचाराश्चान्योन्यं समानं ब्रह्म चरन्ति सब्रह्मचारिणः। ब्रह्म वेदो ब्रह्म तपो ब्रह्म ज्ञानं च शाश्वतम्" इति । एकस्मिन् वेदे व्रतमाचरन्ति वा । 'व्रते'(३.२.८०) इति णिनिः । 'चरणे ब्रह्मचारिण' (६.३.८६) इति समानस्य सभावः॥ टीका० - एकम्माद् गुरोरेकं वेदमध्येतुमेकं ब्रह्म व्रतमाचरन्तोऽन्योन्यं सब्रह्मचारिण इत्युच्यन्ते । ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थ व्रतमपि ब्रह्म । समानं ब्रह्म- चरन्तीति सब्रह्मचारिणः । 'व्रते' (३. २. ८०) इति णिनिः । 'चरणे ब्रह्मचा- रिणि' (६. ३. ८६) इति सभावः ।। सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवः क्षीर० - 'समानतीर्थे वासी' (४.४.१०७) इति यत् । 'तीर्थे ये' (६.३.८७) इति सत्वम् । तरन्त्यनेन विद्यां तीर्थ गुरुः ।। टीका एकगुरुका वेदविषयेऽन्यविषये च सतीर्थ्याः । पावनहेतु- त्वात् तीर्थमिव तीर्थ गुरुः । 'समानतीर्थे वासी' (४. ४. १०७) इति यः । 'तीर्थे ये' (६. ३.८७) इति सभावः ।। चितवानग्निमग्निचित्। क्षीर० -आहिताग्निः । 'अग्नौ चेः' (३.२.९१)। किम् ॥ टीका.. चितानिर्द्विजोऽमिचित् । 'अमौ चेः' (३. २. ९१) इति किम् ॥

·१२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं फाण्ड पारम्पर्योपदेशः स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥१२॥ क्षीर० इत्येवं किलेति मुखपारम्पर्यमितिह । ततः स्वार्थे पक्षे 'अनन्तावसथेतिहभेषजाळ्यः' (५. ४. २३) ।। टीका० - उपदेशपरम्परायामैतिह्यद्वयम् । अस्मिन् वृक्षे यक्षोऽस्तीत्यु- दाहरणम् । इतिहशब्दोऽव्ययसमुदायः । ततः स्वार्थे 'अनन्तावसथेतिहभेष- जायः' (५. ४. २३) ।। उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याद् क्षीर० उपज्ञायत इत्युपज्ञा, इदंप्रथमतया ज्ञानम् । चन्द्रस्यो- पज्ञा चन्द्रोपज्ञं व्याकरणम् ॥ टीका० -विनोपदेशेन ज्ञानमुपज्ञा । यथा वाल्मीके श्लोकज्ञानम् ॥ ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः। क्षीर० उपज्ञाय आरम्भणमुपक्रमः । यत् कात्यः-'यस्मात् प्रवृत्त आरम्भः स उपक्रमः'। नन्दस्योपक्रमः । नन्दोपक्रमाणि मानानि । 'उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्' (२. ४. २१) इति नपुंसकत्वम् ॥ टीका का० - एतदित्थं सिध्यतीत्युपायज्ञानपूर्वक आरम्भ उपक्रमः ।। यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥ १३ ॥ क्षीर०-इज्यते यज्ञः । 'यजयाच-१(३. ३. ९०) इति नङ् । मूयते सोमोऽस्मिन् सवः । अध्वानं रात्यध्वरः। न ध्वरति वा । ' हूर्छने । सप्तभिश्छन्दोभिस्तन्यत इति सप्ततन्तुः । मखति धर्म मखः । .." क्रियते ऋतुः॥ १. 'संज्ञकं व्या' उ. पाठः 'ति । म' ख. पाठः. २. 'मा', ३. 'ने । सप्ततन्तुः । 'सप्तभि', ·ब्रह्मवर्गः ७] व्याख्याइयोपेतम् १३ टीका० - यज्ञसप्तकं यागे । 'यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्' (३. ३. ९०)। यज्ञः । सुनोतेः 'ऋदोरप्' (३. ३. ५७)। सवः । स्वस्स- म्बन्धिनमध्वानं रातीत्यध्वरः। मखिर्गत्यर्थः । दण्डकम् । अच् । मखः। 'सोमयागे. म्वेव ऋतुशब्दोऽन्यत्रोपचारादिति जयादित्यः ॥ पाठो होमश्वातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः। एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः॥१४॥ क्षीर० - स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः, होमो देवयज्ञः, नृयज्ञोऽति- थिपूजनं , तर्पणं श्राद्धाख्यं पितृयज्ञः, वलिर्भूतयज्ञः । यन्मनुः स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः स्यात् पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो लिभीतो नृयज्ञोऽतिथिपूंजनम्" ॥ टीका० - एतैः पाठादिभिः पञ्चभिब्रह्मयज्ञादिनामकैः पञ्च महायज्ञाः स्युः । सपर्या पूजा। "स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः स्यात् पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिभीतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥" इति स्मृतिः ॥ समज्या परिषद् गोष्ठी सभासमितिसंसदः। आस्थानी क्लीव आस्थानं स्त्रीनपुसंकयोः सदः॥१५॥ समर्जेन्ति मिलन्त्यस्यां समज्या । 'संज्ञायां समज- (३. ३. ९९) इति क्यप् । परिसीदन्त्यस्यां परिषत् । पर्षच्च । गावो नानोक्तयस्तिष्ठन्त्यस्यां गोष्ठी । सह भान्त्यस्यां सभा। संयन्त्यस्यां समितिः । संसीदन्त्यस्यां संसत् । आँतिष्ठन्त्यस्यामास्थानी । सीदन्त्य- स्मिन् सदः। असुन् ॥ क्षीर०- ३. १. 'व' ग. पाठः. २. 'यः स्यात् । अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पि' ख. पाठ:. 'अध्ययनं ब्रह्मयज्ञः पि' ख. हु. छ. झ. ट. पाठः. ५. 'त् । गा', 'अधिति' ख. पाठः. ६.

·१४ -- नामलिगांनुशासन [द्वितीयं काण्ड टीका० समज्यानवकं समासामान्ये । कीत्तौं समज्योक्ता । परि- तः सीदन्त्यस्यामिति परिषत् । सम्पदादिः । 'सदिरपतेः' (८. ३. १६) इति षत्वम् । " आस्थानं संसदास्थानी परिषत्पर्षदौ समे" इति रभसः । गावः कथास्तिष्ठन्त्यस्यामिति गोष्ठी। गोष्ठवत् सर्वम् । सद्भिर्भातीति सभा। भया दीप्त्या सह वर्तत इति वा । संयन्ति मिलन्त्यस्यामिति समितिः । बाहुलकः क्तिन् । अकर्तरि च कारके वा । सम्पदादिकिपि संसद् दान्ता । आग- त्य तिष्ठन्त्यस्यामित्यास्थानी । आस्थानं च । अधिकरणे ल्युट् । सीदन्त्यस्यामिति सदः । असुन् । स्त्रियां सदाः सदसौ सदसः ।। प्राग्वंशः प्राग्घविर्गेहात् क्षीर० वंशः कुलं स्थूणा वा । प्राग् वंशोऽत्र प्राग्वंशः पनी- शागख्यः । प्राग्यविर्गेहाद अग्निशालाया आद्यो भागः॥ टीका० यत्र गृहे हव्यादिकं स्थाप्यते ततः पूर्व सदस्यादीनां गृहं प्राग्वंशः ॥ सदस्या विधिदर्शिनः। क्षीर० सदसि साधव ऊनाधिकजागरूका ऋत्विरभेदाः सदस्याः ॥ टीका० - विधेयूँनातिरिक्ततानिरीक्षणतत्परे सदस्यद्वयम् । सदसि साधुरुपकारकः सदस्यः । 'तत्र साधुः' (४. ४. ९८) इति यत् ।। सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते ॥१६॥ क्षीर० सभायां सीदन्ति सभासदः। सभा स्तृण्वन्ति सभा- स्ताराः । समाज समवयन्ति सामाजिकाः। 'समायान् समवैति' (१.४. १. 'ति' घ. पाठः. २. 'त् पत्नीशालाख्यात् । भ' ख. घ. रु. पाठः.

·- ब्रह्मवर्गः७] न्यामाद्वयोपेतम् १५ ४३) इति ठक् । पारिषद्याः पारिषदाः सभाशूराश्च ॥ टीका० सभासदादिचतुष्कं सभाया आरम्भके । सम्पदादिक्विपि सभासत् । सभां स्तृणन्ति छादयन्तीति सभास्ताराः । 'कर्मण्यण' (३. २. १)। सदस्यवत् सभ्यः । 'समवायान् समवैति (४. ४. ४३) इति समजशब्दाकि सामाजिकः ॥ अध्वगातृहोतारो यजुःसामग्विदः क्रमात् । क्षीर० - ऋत्विज इत्येव । अध्वरं याति न ध्वरति वा अध्व- युर्नाम ऋत्विक् । स यजुर्वित् कठः स्यात् । उद्गायक उद्गाता छन्दोगः स्यात् । होता बढ़चः स्यात् ॥. टीका अध्वर्युत्रयं यथाक्रमं यजुर्वेदादिवेदिषु । अध्वरमि- च्छतीत्यध्वर्युः । 'क्याच्छन्दसि' (३. २. १७०) इत्युः । कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः' (७. ४. ३९) इति 'अलोन्त्यस्य' (१. १. ५२) इति नियमेन रेफात् परस्याकारस्य लोपः । तृचि उद्गाता । होतेति तृविधावृत्विक्षु चानुपसर्गस्येति वक्तव्यम्' (वा० ३. २. १३५) इति तृन् । आग्रीधाद्या धनैर्वार्या ऋत्विजो योजकाच ते ॥१७॥ क्षीर० अग्नीनिन्धेऽग्नीत् । तस्य शरणमाग्नीध्रः । 'अग्नीधः शरणे रण भष्त्वं च'(वा० ४.३.१२०) इति रण। आद्यशब्दात् पोतृप्रशास्तृ- ब्राह्मणाच्छस्यच्छावाकग्रावस्तुब्रह्ममैत्रावरुणपतिप्रस्थात्पतिहर्तनेष्टनेतृसु- ब्रह्मण्याः । इत्थं ससदस्याः सप्तदश ऋत्विजः । 'एतिस्तुशास्त १. १०९) इति वृत्रो ग्रहणाद् वृङो त्रियन्त इति वार्याः। 'ऋहलोर्ण्यत्' (३. १. १२४)। 'वृताः कुर्वन्ति ये यज्ञमृत्विजस्त' इति कात्यः । ऋतौ यजति । 'ऋत्विगदधृग--' (३. २. ५९) इति साधुः॥ टीका आग्नीध्राद्याः षोडश यज्ञस्वामिना धनैर्वरणीया न्याज- कादिद्वयवाच्याः । ते च ब्रह्मा, उद्गाता , होता, अध्वर्युः, ब्राह्मणा- च्छंसी, प्रस्तोता, मैत्रावरुणः, प्रतिप्रस्थाता, पोता , प्रतिहर्ता, अच्छा- (३. . , , ·नामलिकानुशासन [द्वितीयं काण्ड , । वाकः, नेष्टा, आमीध्रः, सुब्रह्मण्यः, ग्रावस्तुद् , उन्नेता चेति षोडश प्र- काराः । अग्निमिन्धयतीति रक् । आग्नीध्रः । वृणातेः ण्यति वार्याः । ऋत्विगाद्वि- सूत्रेण ऋत्विग् जान्तो निपातितः । ण्वुलि याजकाः ॥ वेदिः परिष्कृता भूमिः क्षीर०-विदन्त्येनां वेदिः । परिष्कृता चातुरश्रयेण भूषिता। यागार्थ परिष्कृतां त्वाह ।। टीका०-यागाथै संस्कृता भूमिर्वेदिः । ङीषि वेदी च ॥ समे स्थण्डिलचत्वरे । क्षीर० -तिष्ठन्त्यस्मिन् स्थण्डिलम् । चत्यते चत्वरम् । यागार्थ संस्कृता भूः ॥ टीका० - यागार्थ संस्कृतभूमौ स्थण्डिलद्वयम् । प्राङ्गणे चत्वर- मुक्तम् ॥ चषालो यूपकटकः क्षीर० -तक्ष्णा कारितो यूपाग्रे कटकाकृतिः । चप्यत उत्कीर्यत इति चषालः ॥ टीक० - खादिरादिकं पशुवन्धनकाष्टं यूपः । तन्मूर्ध्नि काष्ठमयो डमरुकाकृतिश्चषालः । 'चष भक्षणे' । मूर्धन्यषः । 'सानसिवर्णसितण्डुलाङ्कुश- चषालेल्वलपल्वल-' (उ० ४. १०९) इत्यादिना आलः । अर्धर्चगणपठित- त्वात् क्लीवेऽपि ॥ कुम्बा सुगहना वृतिः ॥ १८ ॥ क्षीर०– 'कुबि आच्छादने' । 'चिन्तिपूनि (३.३.१०५) इत्यङ् । त्रियतेऽनया वृतिः । यज्ञवाटे वेणिका ॥ ४. 'व' १. 'चतुरश्रेण', २. 'चा' ग. पाठ:.. ३. 'धर्णसिपर्ण' अ. पाठः. क.ग.रु. पाठः..

·ब्रह्मवर्ग: व्याख्यायोपेतम्। 3 टीका० -यागभूमौ वृतिāष्टनिका या सा कुम्बा । 'कुबिच्छादने' चुरादिणिच् । 'चिन्तिपूजिकथिकुबिचर्चश्च' (३. ३. १०५) इत्यङ् ॥ यूपाने तम क्षीर० - तरत्यनेन यूपं तम ॥ टीका० - यूपाने तर्म । तरतेः मनिन् । वेदविदां तर्मेति पाठात् त ति पाठो लिपिदोषजः । 'उतृदिर हिंसानोदरयोः' । मनिन् । निर्मन्थ्यदामणि त्वरणियोः । क्षीर० -निर्मथनीयं दारु, यतोऽग्निर्जन्यते । इयर्त्यग्निर्यतः सा- ऽरणिः॥ टीका० यत् काष्ठं काठान्तरेणाग्न्युत्पादनार्थ घृप्यते सा अरणिः । अर्तेः अशनिवद् अनिः ॥ दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥ १९ ॥ क्षीर० - दक्षिणेऽग्निर्दक्षिणाग्निः । गृहपतिना संयुक्तो गार्हपत्यः । 'गृहपतिना संयुक्ते यः (४. ४. ९०)। आहोतव्य आहवनीयः ॥ टीका० - दक्षिणाग्नित्रयं पृथक् पृथक् स्वनामप्रसिद्धेऽग्नित्रये । दक्षि- णोऽमिर्दक्षिणाग्निः । 'गृहपतिना संयुक्ते. ज्यः' (४. ४. ९०) इति ज्यः । गार्हपत्यः । अनीयरि आहवनीयः ।। अग्नित्रयमिदं त्रेता क्षीर-त्रीणि इनों प्राप्ता त्रेता । पृषोदरादित्वादेत्वम् ।। टीका० - इदं श्रौताग्नित्रयमेकोक्त्या त्रेतोच्यते । त्राणं त्राः सटा सन्धुक्षणम् | त्राम् इता प्राप्ता त्रेता स्त्रियाम् ॥ ३. 'तो निर्मय १. 'तदेमर्माति' ख. ग. पाठः. जन्य' ख. घ. पाठः. ४. 'कृ' ख. पाठः. २. 'दानयोः' ख. पाठ:. ५..'तात्रे' स्त्र. पाटः. " ·नामालिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड प्रणीतः संस्कृतोऽनलः। क्षीर० प्रणयनं मन्त्रादिना संस्कारैः प्रादुष्करणम् ॥ टीका० - मन्त्रेण संस्कृतोऽग्निः प्रणीतः ॥ समूह्यपरिचाय्योपचाय्या अग्नौ प्रयोगिणः ॥२०॥ क्षीर० -- 'अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः' (३. १. १३१) इति निपात्यन्ते । समूद्यते ढौक्यत इत्यग्निः समूद्यः। परिचीयते परिचाय्यः। उपचीयते उपचाय्यः । इत्यग्निनामधेयानि प्रयोगविपयाणि ॥ टीका० - समूह्यादयस्त्रयो यागवौ। प्रयोगिणः, प्रयोक्तव्या इत्यर्थः । नान्यत्र, यज्ञादिविषये निपातनाद् 'अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः' (३. १. १३१) इत्यनेन । 'ऊह वितर्के' । ण्यत् । समूह्यो दीर्घमध्यः । एवं परिपूर्वाच्चि- नोतेर्ण्यदायादशौ । परिचाय्यः । उपपूर्वादुपचाय्यः ।। यो गार्हपत्यादानीय दक्षिणाग्निः प्रणीयते । तस्मिन्नानाय्यः क्षीर० - 'आनायोऽनित्य (३. १. १२७) इति साधुः । आनीयते आनाय्यः। प्रणीयने दक्षिणाग्नित्यंन संस्क्रियते ॥ टीका० उत्तरस्थाद् गार्हपत्याद् योऽग्निः प्रणीयत आरोप्यते स आनाय्यः । 'आनाय्योऽनित्य' (३. १. १२७) इत्यनेनाङ्पूर्वान्नयतेः पूर्ववद् ण्यदायादेशौ । एतद(रुच्या? नित्यम्) । अथानायी स्वाहा च हुतभुक्प्रिया ॥ २१॥ क्षीर०-'पाकप्यग्निकुसित -' (४. १. ३७) इति डीप्पसङ्गे- णैत्वम् । सुष्ट्वाहयते स्वाहा, स्वाहास्त्यस्या वा ।। टीका० - अनायीत्रयमग्निभायाम् । अग्निशब्दाद् 'वृषाकप्यनि- . २. 'यो व' ख. पाठः. १. 'सन्तन्यत' ग. घ. इ. पाठ:. प्रणाय्यः ।।' ग. पाटः. १ ·म ब्रह्मवर्गः७] व्याख्यायोपेतम् । कुसितकुसिदानामुदात्तः' (४. १. ३७) इति ङीप् ऐकारश्चान्तादेशः । अना- की । सुष्ठु आहूयन्ते देवा अनयेति स्वाहा । पृषोदरादिः ॥ ऋक् सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धनी । क्षीर० समिधामाधानी सामिधेनी । 'समिधामाधाने (पे)ण्यण' (वा० ४. ३. १२०)। धीयतेऽनया धाय्या । 'पाय्यसान्नाय्य-'(३. १. १२९) इति साधुः ॥ टीका० अग्निसमिन्धनेऽग्निज्वलने या ऋक् पठ्यते तत्र सामि- धेनीद्वयम् । 'समिधामाधाने षेण्यण वक्तव्यः (वा० ४. ३. १२०) इति तस्ये- दमर्थे घेण्यण् । षित्त्वाद् ङीप् । 'हलस्तद्धितम्य' (६. १. १५०) इति यलोपः । सामिधेनी । 'पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीपु' (३. १. १२९) इत्यनेन धाओं ण्यदायादेशाभ्यां धाय्या निपातिता ॥ गायत्रीप्रमुग्वं छन्दः क्षीर०-गायन्तं त्रायते गायत्री । गायत्र्युष्णिगनुषुब्बृहतीपङ्क्ति- त्रिजगत्यतिजगतिशकर्यनीशकर्यष्टचत्यष्टिधृत्यतिधृतिकृतिप्रकृत्याकृतिवि कृतिसकृत्यभिकृन्युत्कृत्याग्व्यं पडक्षरादारभ्य पड़विशत्यक्षरं यावत् । छन्दति छन्दोऽक्षरनिरमात्मकं, गुरुलघुनियमात्मकं तु वृत्तं तनुमध्यादि । टीका० -- गायत्रीप्रमुखं गायत्र्यायं छन्दश्शब्दवाच्यम् । आदिनो- प्णिगनुष्टुब्बृहतीपतयादीनां ग्रहणम् । "कात् का हरेनृता कम्य मूर्धवर्गग्रहः कथम् । ऋक्षन्निक्ष + चाष्टो(:) म्युर्वर्णाः पादेप्वनुष्टुभि ॥" इति विदग्धे द्विरुकारवाननुष्टुब् भान्ता च । तत्र षडक्षरा गायत्री, ततो यथाक्रम- मेकैकाक्षरवृद्ध्या क्रमादुप्णिगादीनां पादाः । गायन्तं त्रायत इति गायत्री । गौरादिः । 'चदि आह्लादने' । 'चदेरादेश्च छः' (उ० ४. २२०). इत्यसुन् आदेश्च छः । छन्दः ॥ 3 १. 'क' ग. पाठः, ·- मामलिशानुशासन [द्वितीय काण्ड हव्यपाके चरुः पुमान् ॥२२॥ क्षीर० हव्यस्य पाको हव्यपाकः पकं होतव्यम् । चरुः चर्यदे मक्ष्यत इति । स्थाल्यपि चरुः हव्यस्य पाकोत्रेति ॥ टीका० -- देवार्थमन्नं हव्यम् । तस्य पाके स्थाल्यादौ चरुः । चरेर्म- रुवद् उः ॥ आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद् दधियोगतः । क्षीर पके तप्ते च क्षीरे दधियोजनादामिक्षा । 'तप्ते पयसि दध्यानयति, सा वैश्वदेव्यामिक्षेति श्रुतिः। आमीयते क्षिप्यते दध्य- . - त्रेति ॥ टीका -आवर्तिते तप्त क्षीरे दधियोगाद् या जटिकाकारा जायते सा आमीक्षा | आपूर्वाद् ‘मिह सेचने' इत्यतः ‘मनेर्दीर्घश्च' (उ० ३. ६४) इति बाहुलकः सः, उपधाया दीर्घत्वं च । एवं दीर्घमध्येति पुरुषोत्तमः । 'मिष स्पर्धा- यामि'त्यत आपर्वात् 'स्नुवश्चिकृत्यृषिभ्यः कित्' (उ० ३. ६६) इति बाहुलकः सः । एवं हस्बमध्येति गोवर्धनः ।। धवित्रं व्यजनं तद् यद् रचितं मृगचर्मणा ॥ २३ ॥ क्षीर०-धूयतेऽग्निर्यनेति पवित्रम् । 'अर्तिलूधूम-'(३. २. १८४) इतीत्रः॥ टीका०-यागाय वह्निज्वलनार्थ मृगचर्ममयं व्यजनं धुवित्रम् । 'धू विधू- नने' । 'अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः' (३. २. १८४) इति करणे इत्रः । कुटादि- त्वाद् ङित्त्वेन गुणाभावादुवङि धुवित्रम् । केचित्तु आतिदेशिकङित्त्वस्यानित्य- त्वाद् गुण एव, नोवङ् इति मन्यन्ते ॥ पृषदाज्यं मध्याज्ये १. 'ना', २. 'क्षा । वै', ३. 'मि' ज. पाठः.

·- ब्रह्मवर्गः ७] व्याल्याइयोपेतम् । क्षीर० - पृषद्भिर्दधिविन्दुभिः सहितमाज्यम् ॥ टीका० दाधिसहित आज्ये पृषदाज्यम् । कर्मधारयसमासः ।। परमान्नं तु पायसम्। क्षीर० पयसि संस्कृतं पायसम् ॥ टीका० ---- पायसे परमान्नद्वयम् । पयसि संस्कृतं पायसम् । 'संस्कृतं मक्षाः' (४. २. १६) इत्यण् । हव्यकव्ये दैवपित्र्य अन्ने क्षीर० अग्निमुखेभ्यो देवेभ्योऽन्नं हव्यम् । पितृभ्यः कव्यम् । उभयमुभयोति श्रुतिज्ञाः॥ टीका० यथाक्रमं देवेऽन्ने हव्यं पैत्रे कव्यम् । 'हु दानादानयोः' । 'अचो यत्' (३. १.९७)। 'वान्तो यि प्रत्यये' (६. १. ७९) इति वान्तादेशः। 'कु शब्दे' । पूर्ववत कव्यम् ॥ पात्रं सुवादिकम् ॥ २४ ॥ क्षीर० पिवत्यम्मात् पात्रम् । आदिशब्दात् त्रुगादि । टीका० - सुवादिकं यज्ञपात्रम् । पातेस्त्रन् , पात्रम् । आदिना चमसादि । ध्रुवोपभृज्जुहर्ना तु सुवो भेदाः स्रचः स्त्रियः। क्षीर० ध्रुवति ध्रुवा । उपभ्रियत उपभृत् । हूयतेऽनया जुहूः । एते चुचो विशेषाः स्त्रीलिङ्गाः । स्रवत्यस्मात् स्रुवः त्रुग्विशेष. पुल्लिङ्गः ॥ टीका श्रुचः स्त्रियाः स्त्रीलिङ्गाया धुंवादयश्चत्वारो भेदाः । क्वचित् स्रुचः स्त्रिय इति पाठः । अस्यार्थः, सुचो भेदाध्रुवादयः, ते च स्त्रियः स्त्रीलिंगाः । १. 'चो भेदाः वा २. 'न्य' क. ग. उ. पाठः.

·२२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड ." स्रुवस्तु विशेषविधिनैव पुमानुक्तः । ध्रुव उक्तः, ततष्टाप् । उपपूर्वाद् भृत्रः क्किप् , उपभृत् । 'हुवः श्लुवच्च' (उ० २. ६३) इति क्विप् , दीर्घत्वं श्लुवच्च' । 'श्लौ' (६. १. १०) इति द्विवचनम्, 'कुहोः-' (७. ४.६२) इति चुत्वादि; जुहूः । 'सु गतौ' । 'सुवः किन्' (उ० २. ६४) इति कन् । उवङ्, स्रुवः । 'चिक् च' (उ० २. ६५) इति स्रुवश्चिप्रत्ययः इकारककारावनुबन्धौ । 'चोंः कुः' (८.२. ३०) कुत्वम् । सुक् । सिविधातोः क्विप् । 'ज्वरत्वर-' (६.४.२०) इत्यूठि सूरित्यपि भ्रूशब्दसमाना बोद्धव्या ।। उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्य तौ हतः ॥ २५ ॥ क्षीर० उपामन्य क्रियते हन्यते स्मोपाकृतः ॥ टीका-मन्त्रेण पवित्रीकृत्य शस्त्रहतमात्रे पशावुपाकृतः । 'कृञ् हिं- सायाम्' । स्वादिः । क्तः । यद्युपाकृतः पशुः पलायेदेि'ति जीवत्यपि ताडितमात्रेऽपि ।। परम्पराकं शमनं प्रोक्षणं तत्र यो वधः । - क्षीर० परं परमकति परम्पराकम् । शसनमिति तु युक्तः पाठः । 'शसु हिंसायाम्' । प्रोक्षणं लक्षणया वधः, प्रोक्ष्य हि यज्ञे पशु- ईन्यते ॥ टीका० - परम्पराकत्रयं यागार्थपशुहनने । शमयुट । शमनम् । 'उक्ष सेचने' । ल्युट् । प्रोक्षणम् ।। वाच्यलिङ्गाः प्रमीतोपसम्पन्नप्रोक्षिता हते ॥२६॥ क्षीर० यज्ञ इति शेषः । 'मीङ् हिंसायाम्' । उपसम्पद्यत उप- सम्पन्नः । प्रोक्ष्यतेऽम्भसेति प्रोक्षितः । प्रमीतादयोऽर्थवल्लिङ्गास्त्रयः शब्दा हते वर्तन्ते ॥ १. 'ति चिक' ज. पाठः. २. 'रस्पर' क. ग. घ. पाट:. + 'कः' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·२३ ब्रह्मवर्ग: ७] व्याख्याइयोपेतम् । टीका० यागार्थ मारिते पश्चादी प्रमीतत्रयम् । 'मीङ् हिंसायाम्' । क्तः। प्रमीतः । पदेः क्तः । उपसम्पन्नः ।। - . , - सान्नाय्यं हविः क्षीर सन्नीयते । 'पाय्यसान्नाय्य-' (३. १. १२९) इति साधुः । हृयते हविः॥ टीका० हविरित्यनेन दधिपयोरूपं हविर्ताह्यम् । तत्र सान्नाय्यम् । 'पाय्यसान्नाय्य ' (३. १. १२९) इत्यादिना संपूर्वान्नयतेर्घ्यदायादेशौ दीर्घत्वं च निपात्यते, ततः स्वार्थ(वा) । हविरिति इसिप्रत्ययान्तं क्लीवे च ॥ अग्नौ तु हुतं त्रिषु वषदकृतम् । क्षीर० - वपणमन्त्रलिङ्गेन हुतं वपद्कृतम् । अर्थवल्लिङ्गम् ।। टीका० अग्नी हुने द्रव्ये वघटकृतम् ॥ दीक्षान्तोऽवभृथो यज्ञ क्षीर० अवभ्रियत पूर्यतेऽनेनावभृथः ॥ -दीक्षान्तद्वयं प्रधानयागसमापको न्यूनाधिकदोषनिरासाय (यत् ! यः) क्रियते तत्र । 'दीक्षान्तावभृथौ समौ' इति रभस: । प्रधानयागो दीक्षा, तस्यान्तो दीक्षान्तः । 'अवे भृञः' (उ० २. ३) इति क्थन् । अवभृथः ।। तत्कर्माहं तु यज्ञियम् ॥ २७ ॥ त्रिषु क्षीर० यज्ञकर्मार्हति यज्ञियम् । 'यज्ञविंग्भ्यां घखत्री' (५. १. ७१) । 'तत्कर्माहती'त्युपसङ्ख्यानात् ॥ टीका० – यज्ञकर्माहे वस्तुनि यज्ञियम् । 'यज्ञविंग्भ्यां घखो' (५. १. ७१) इति घः । तच्छब्देन यज्ञः परामृश्यते । स्त्रियां यज्ञिया भूमिः ॥ टीका० ·૨૪ नामलिङ्गानुशासन [हितीयं. काण्ड अथ ऋतुकर्मष्टं क्षीर० - इज्यते स्मेष्टं यागादि । यदाह - “एकाग्निकर्म हवनं त्रेतायां यच्च हूयते । अन्तर्वेद्यां च यद् दानमिष्टं तदभिधीयते" ॥ टीका० -- क्रतुकर्म यत् तदिष्टम् । यजेः क्तः । वच्यादिसम्प्रसारणम् ॥ पूर्त ग्वातादिकर्मणि । क्षीर० - पिपर्ति पूनम् । 'न घ्याख्यामूर्छिमदाम्' (८. २. ५७) इति निष्ठानत्वाभावः । खातं वाप्यादि । यदाह- ० - "वापीकूपनटाकानि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामः पूर्त माः प्रचक्षते ॥" टीका खातं पुष्करिणी । आदिना देवकुलादि । एतत् पूर्ताव्यम् । तदुक्तं- "पुष्करिण्यः सभा वापी देवस्यायतनानि च । आरामश्च विशेषेण पृतं कर्म विनिर्दिशेत ।। इति । 'पृ पालनपूरणयोः' । क्तः । 'उदोष्ठ्यपूर्वभ्य' (७. १. १०२) इत्युत्वम् । 'हलि च' (८. २. ७७) इति दीर्घः । 'न ध्याग्व्यापृमूर्छिमदाम्' (८. २. ५७) इति निष्ठानत्वप्रतिषेधः ।। अमृतं विघमा यज्ञशेषभोजनशेषयोः ॥ २८ ॥ , क्षीर० --- न म्रियते न नश्यत्यमृतम् । यज्ञशिष्टमदनम् । विशि- हमदनं विघसः । भुक्तशिष्टम् । 'उपसर्गदः' (३. ३. ५९) इत्यप । 'घअपोश्च' (२. ४. ३८) इति घस्लादेशः । यन्मनः "विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः । विघसो भुक्तशिष्टं स्याद् यज्ञशिष्टमथामृतम्" ।

·-- ब्रह्मवर्गः ) व्याख्यायोपेतम् । टीका यथाक्रमं यज्ञशेषे दधिघृतादावमृतं, देवतातिथ्यादीनां भुक्तंशेषे विघसः । दन्त्यसः । अमृतमुक्तम् । विपूर्वाददेः 'उपसर्गेऽदः' (३. ३. ५९) इत्यप् । 'घनपोश्च' (२. ४. ३८) इति घम्लादेशः ।। त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने । विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥ २९ ॥ प्रदेशनं निवपणमपवर्जनमंहतिः । सीर०- स्वत उपसर्गवशाचते दानार्थाः । स्पर्शनं तूपचाराद् दानं, पुच्छादौ गवादिकं स्पृष्वा हि दीयते । 'ओहाक त्यागे'। 'श्रण दाने' । अंहतेंऽहतिः । उपसर्गाद्यपि ॥ टीका-त्यागत्रयोदशकं दाने । त्यजतेर्घञ् । त्यागः । विपूर्वाज- हातेः स्वार्थे हेतुमण्णिन् । 'अर्तिही-' (७. ३. ३६) इत्यादिना पुगागमः । 'नपुंसके भावे क्तः' (३. ३. ११४) । 'निष्ठायां सेटि' (६. ४. ५२) इति णि- लोपः । विहापितम् । दानादयस्तु 'डुदाञ् दाने' । 'सृज विसर्ग' । 'श्रण दाने' । तालव्यादिः । चुरादिः । 'तृ प्लवनतरणयोः । 'स्पृश संम्पर्श' । 'पद गतौ' । णिच् । 'दिश अतिसर्जने' । 'डुवम् बीजतन्तुसन्ताने' । 'वृजी वर्जने' । एभ्यो ल्युट् । हन्ति दुनिमित्तमंहतिः । 'हन्तेरह च' (उ० ४. ६३) इत्यतिरंहा- देशश्च ॥ मृतार्थ तदहे दानं त्रिषु स्यादौ दैहिकम् ॥ ३० ॥ क्षीर० तदहे प्रेतदिने मृतमुद्दिश्य दानं पिण्डोदकादि । ऊर्ध्व देहाद् भवमौर्वदैहिकम् । 'ऊर्च दमाद् देहाच्च' (वा० ४. ३. ६०) इति ठञ् । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिमाहुः ॥ टीका० - मृतार्थ यदहर्दानं मृताहःप्रभृति पिण्डादिदानं, 'तदौर्ध्वदै- हिकम् । ऊर्ध्वदेहे भवमित्यर्थे 'ऊर्ध्वदेहाचेति वक्तव्यम्' (वा० ४. ३. ६०). इति ठने | वकारवत्वादिकं नाट्योक्तावुक्तम् (!) ।। 'दो द्विपग' क. ग. घ. ह. पाठः.. २. 'ज । ना' इ. छ. पाठः. JE ·२६ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड - पितृदानं निवापः स्यात् क्षीर० पितृभ्यो दानम् । न्युप्यते निवापः ॥ टीका पितृनुद्दिश्य जलाञ्जलिदानं निवापः । 'डुवा बीजतन्तु- सन्ताने' । घञ् । पितृग्रहणं मृतोपलक्षणार्थम् ।। श्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः । क्षीर० श्रद्धास्त्यस्य श्राद्धं पितृकर्म । 'प्रज्ञाश्रद्धा (५. २. १०१) इति णः ॥ टीका शास्त्रतः कालपात्रादिनियमेन पितृकर्म ब्राह्मणभोजनादि श्राद्धम् । श्रद्धा प्रयोजनमभ्येति 'चूडादिभ्योऽण वक्तव्यः' (वा० ५. १. ११०) इत्यण् ॥ अन्वाहाय मामिक क्षीर० अनु आह्रियने अन्वाहार्यम् अमावास्याश्राद्धम् ।। टीका० अन्वाहार्यद्वयं मासिकश्राद्धे । एतच्चान्द्रमानेन प्रतिमासं क्रियमाणत्वात् पार्वणश्राद्धमुच्यते । अत्र च पिडान्बाहार्यकरणशब्दोऽपि वर्तते तथा च मनु:- "पितृयज्ञं तु निवयं विग्रश्चन्द्रक्षयेऽमिमान् । पिण्टान्याहायकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥ (अ-या० ३. श्लो० १२२) अन्वाङपूर्वात् हनः ऋहलोर्ण्यत्' (३. १. १२४) । 'काला' (४. ३. ११) मासिकः ॥ अशोऽष्टमोऽहः कुतपोऽस्त्रियाम् ॥ ३१ ॥ क्षीर० -कु तपनि मूर्योऽत्रेति कुतपो मध्याह्नापतृत्तः श्राद्धकालः। यत् स्मृतिः १. "ल्यादिदा', २. 'त् पर्वमा' ज. पाटा. ३. 'त्तिः श्रा' क. ग. घ. दु. पाठः. -- - - .

·ब्रह्मवर्गः ७] व्याल्याद्वयोपेतम् । "दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे । स कालः कुतपो यत्र पितृभ्यो दत्तमक्षयम्" ॥ टीका पञ्चदशांशीकृते दिने मध्यवर्तिनि घटिकात्मके काले 'कुतपः । स्मृतौ "गैद्रः श्वेतश्च मैत्रश्च तथा शारभटः स्मृतः । सावित्री विजयश्रय गान्धवः कुतपम्तथा ॥ रोहिणेयो विरिञ्चश्च सोमोऽथ निर्ऋतिम्तथा । माहेन्द्रो वरुणचव भटः पञ्चदश स्मृताः" ।। कुं महीं कात्स्न्यन नपतीति कुतमः ।। पर्यषणा परीष्टिश्च क्षीर० श्राद्ध द्विजशुश्रूपा । ‘इपरनिच्छाथस्य युज् वक्तव्यः' (वा० ३. ३. १०७) । परेवा (वा० ३. ३. १०७) ।। -- . अन्वेषणा तु गवेषणा। क्षीर० 'गवेप मागण॥ टीका० पर्यषणाचतुष्कमनुसरणे । 'इपू गतो' । 'परेर्वा' (वा० ३. ३. १९७) इति युन् । पर्येपणा । पक्षे क्तिन् परीष्टिः । 'इपेरनिच्छार्थस्य युन् वक्तव्यः' (वा० ३. ३. १०७ इत्यम्मादव युन् । अन्वेषणा । 'गवेष मार्गणे' । णिच् । 'ण्यासश्रन्थो युन् (३. ३. १०७) । गवेषणा ।। सनिस्त्वध्येपणा क्षीर० गुर्वादेः कचिदर्थप्रार्थनया नियोजन सनिः। 'घणु दाने ॥ टीका० - गुर्वादेरागध्यम्य सत्कारपूर्व कचिदर्थे नियोजन सनि- १. 'न' ग. घ. च, पाठ:. २. 'प: स्मृतः ।', ३.' 'य' य. पाटः. 'च' ख. पाठ:.

·२८ नामलिङ्गानुशासनं। [द्वितीयं का द्वयम् । 'षणु दाने' । 'धात्वादेः षः सः' (६. १. ६४)। *'सनिकषि -' (उ० ४. १४ १) इत्यादिना इः । अन्वेषणावदध्येषणा ॥ याच्याभिषस्तिर्याचनार्थना ॥ ३२ ॥ - यजयाच - - - क्षीर० याचनं यात्रा । (३. ३.१०) इति नङ् । ‘ण्यासश्रन्थ--' (३. ३. १०७) इति वाहुलकाद् युच् । अभि- षसनमभिपस्तिः । 'पस स्वमे' ।। टीका० - प्रार्थनामात्रे याच्ञाचतुष्कम् । 'यजयाच-' (३. ३.९०) इत्यादिना नङ् । याच्ञा । 'शंसु स्तुती याचने च' । बाहुलकः क्तिन् । अभिश- म्तिः । 'टुयाच याच्याम्' । ल्युट् । याचना । 'अर्थ उपयाच्ञायाम्'। चुरादिः । 'ण्यासश्रन्थो युच्' (३. ३. १०७)। अर्थना ।। षट् तु त्रिषु क्षीर० आगन्त्वन्ताः पट् त्रिलिङ्गाः स्युरिति ॥ टीका आगन्तुपर्यन्ताः परे त्रिषु ॥ अय॑मर्धार्थ क्षीर० वारिणीत्येव । ‘पादार्याभ्यां च' (५. ४. २५) इति यत् ॥ टीका अर्घः पूजाविधिः । तदर्थ पुप्पदूर्वादावय॑म् । ‘पादाभ्यां च' (५. ४.२५) इति यत् ॥ पाद्यं पादाय वारािण । टीका० अभ्यागतादेः पादप्रक्षालनाय दीयमानजले पाद्यम् । अ- . यंवद गत क्रमादातिथ्यातिथेये अवतिथ्यर्थेऽत्रं साधुनि ॥ ३३ ॥ 'खनिकषि -' इति मुदिनोणाादेपोट:.

·ब्रह्मवर्गः ७] व्याख्यायोपेतम् । २९ क्षीर० - अतिथये इदमातिथ्यम् । 'अतिर्ण्यः' (५. ४. २६)। अतिथौ साध्वातिथेयम् । 'पथ्यतिथि-' (४. ४. १०४) इति ढबू । कात्यस्त्वाह आवेशिकं विपश्चिद्भिरातिथ्यमभिधीयते." ॥ टीका- अतिथ्यर्थे भक्तादौ अतिथौ साधुनि कर्मादौ यथाक्रममे- कैकमातिथ्यद्वयम् । $'अतिथेयेः' (५.४.२६) इति ण्यः । आतिथ्यम् । 'पथ्य- तिथिवसतिस्वपतेढञ्' (४. ४. १०४) । आतिथेयम् । स्त्रियामातिथेयी ॥ स्युरावेशिक आगन्तुरतिधिर्ना गृहागते । क्षीर० अवेशे अप्रतिवेशे भव आवेशिकः । नैकग्रामीणमतिथिं विषं सागतिकं तथा" इति स्मृतेः । नास्ति तिथिरस्यातिथिः । 'अत सातत्यगमने' । अतति स- ततं गच्छति वा । यत् स्मृतिः "अध्वनीनोऽतिथिः प्राघूर्णिकः प्राहुणिकः स्मृतः । आगते स्वगृह तस्मिन्नभ्युत्थानं तु गौरवम्" ॥ टीका० गृहादागते मानुपविशेषे आवेशिकत्रयम् । आवेशाद् गृहादागत इति 'तत आगत' (४. ३. ७४) इति ढञ् । सेतुवदागन्तुः । "अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते" इति मनुः । 'अत सातत्यगमने' । 'ऋतन्यञ्जि-'(उ० ४.२) इत्यादिना इथिन् । अतिथिः । 'अतिथियोरिति त्रिकाण्डशेषः । स्त्रियामतिथी॥ पूजा नमस्यापचितिः सपर्याार्हणाः समाः ॥ ३४ ॥ र०-- 'नमोवरिवश्चित्रङ क्यच् ' (३. १. १९) इति नमस: -- १. 'थिः। अतति', २. 'कोऽपि च ।' ख. पाठः, % 'अतिथेयः' इति मुद्रिताष्टाध्यायींपाठः ।

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का पूजायां क्यच् । 'अप्रत्ययात्' (३.३.१०२) । अपचयनमपचितिः। 'अ- पचितश्च' (७. २.३०) इत्यत्र 'क्तिनि नित्यं चिभावोऽनिट्त्वं (च) वक्त- व्यम्' इति । सपरे साधुः सपर्या, सह पर्यायेण क्रमेण वर्तते वा ।। टीका० पूजाषट्कं पूजायाम् । पूजयतेः 'चिन्तिपूजि ' (३. ३. १०५) इत्यादिना अङ् । पूजा । नमःशब्दाद् 'नमोवरिवश्चित्रङः क्यच्' (३. १. १९), 'नमसः पूजायाम् ' (वा० ३. १. १९) इति वचनात् । 'अ प्रत्ययात्' (३. ३. १०२) इत्यकारप्रत्ययः । नमस्या । 'चाय पूजानिशामनयोः' । 'क्तिनि नित्यं चिभावो वक्तव्यः' (वा० ७. २.३०)। अपचितिः । सपरशब्दस्य कण्ड्वादिपाठाद् यक् । सपर्या दन्त्यादिः । 'अर्च पूजायाम्' । 'गुरोश्च हलः' (३. ३. १०३) इत्यः । अर्चा । 'अर्ह पूजायाम्' । युच् । अर्हणा ।। वरिवस्था तु शुश्रषा परिचर्याप्युपासनम् । क्षीर० 'वरिवसः परिचयायां' (वा० ३. १. १९)। क्यच् । शुश्रूषा गुरुसेवा लक्षणयाँ वृत्या । परिचरणं परिचर्या । 'परिच- परिसर्यामृगयाटाट्यादीनामुपसङ्ख्यानम्' (वा० ३. ३. १०१) । 'प- रिचर्या तु पर्येष्टिरि'ति भागुगिः । परिव्रज्या · तपस्या रुद्राङ्कुशो विशाखिका ॥ . टीका० वरिवस्याचतुष्कमुपासने । वरिवश्शब्दादव्ययाद् नमस्या- वत् क्यजादिः । 'परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसङ्ख्यानम्' (३. ३. १०१) इत्यतः शप्रत्ययान्ता(?) परिचर्या निपात्यते । शृणोतेः सनन्तादप्रत्यये शुश्रूषा । आस्तेयुट् । उपासनम् ॥ तज्याटाव्या पर्यटन 3. 'या। पख. पाठः. ४. 'स' ख. रु. १. 'चा', २. 'त्र चायेः क्ति', छ. ट. पाठ:. ५. 'तिता । श' ज. पाठः, ·ब्रह्मवर्ग: व्याख्याद्वयोपेतम् । क्षीर०-व्रजनं व्रज्या । 'बजयजो वे क्यप् । (३. ३. ९८)। कुष्टिलमटनमटाट्या । मूचिमूत्रिमभ्यव्यर्त्योतीनामुपसङ्ख्यानाद् यङ, न्तादप्रत्ययः । यन्मनुः "तौर्यत्रिकमटाच्या च कामजो दशको गुणः" । स्त्रीत्वं च नीवारवेन्येनिवत् (?) । एवं 'गदमदचर ---' (३. १. १००) इति चर्या ॥ टीका० भिक्षाद्यर्थ सदाटने व्रज्यात्रयम् । 'वजयजो वे क्यप्' (३. ३. ९८) । व्रज्या । परिचयर्यावद टाट्या निपातिता । 'अटाट्या पर्यटनं भ्रमः' इति रत्नमाला ॥ चयों त्वीर्यापथस्थितिः ॥ ३५॥ - क्षीर० ---- ईपिथे ध्यानमौनादिके सुबोधमार्गाख्ये भिक्षुटत्ते स्थितिरनुष्ठानम् । 'चर्या त्वीय विदुर्बुधाः' इति मुनिः ॥ यतीनां गतिस्थितिनिपद्याशयनीयानीर्यासंज्ञानि । तस्मिन्नी- र्यावर्त्मनि रिपनिश्चर्या .। ‘गदमदचरयमश्चानुपसर्गे' (३. १. १००) इति टीका०- भावे यत् ॥ उपस्पर्शस्त्वाचमनम् क्षीर० - उपस्पृश्यन्तेऽद्भिः खान्यत्रोपस्पर्शः । आचम्यतेऽम्भो- ऽत्राचमनम् ॥ टीका० - उपस्पर्शद्वयमाचमने । 'चमु अदने' । ल्युट् । आचमनम् ॥ अथ मौनमभाषणम् । ३. - १. 'कं वृथाटाट्या का' ग. घ, ङ. पाठः. २. 'क' क.ग. घ. रु. पाठ:. '' स. पाठः. ४. 'सम्यग बं।' ग. घ. डः पाट:.

·. नामलिङ्गानुशासन [द्वितीयं काण्ड क्षीर० -मुनेभावः कर्म वा मौनम् । ‘इगन्ताच्च लघुपूर्वात्' (५. १. १३१) । अण् ॥ टीका० ---- मौनद्वयं मौने । मुनेः कर्म मौनम् । 'इगन्ताच्च लघुपूर्वात् (५. १. १३१) इत्यण् ।। आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥ ३६ ॥ पर्यायश्च क्षीर० - पूर्वानुक्रमेणानुपूर्व, तस्य भाव आनुपूर्वी । प्यः पित्त्वाद् वा स्त्रीत्वम् । आवर्तनमावृत् । सम्पदादिकिबन्तः । परिपाटनं परिपाटिः । इञ् । आवृत्परिपाट्योर्द्वन्द्वात् स्त्रीत्वम् । पर्ययणं पर्यायः । 'परावनुपात्यय इणः' (३. ३. ३८) इति घञ् ॥ टीका०-आनुपूर्वीपञ्चकमनुक्रमे । अनुपूर्वम्य भाव आनुपूर्वी । प्यञ् । षित्त्वाद् ङीप् । 'हलस्तद्धितस्य' (६. ४. १५०) इति यलोपः । पक्षेऽभाषण- साहचर्यादानुपूर्य योपधम् । नीवृदिवावृद् दर्धािदिः । 'अट पट गतौ' । घञ् । ङीषि परिपाटी । 'परावनुपात्यय इणः' (३. ३. ३८) इति घञ् । पर्यायः ॥ अतिपातस्तु विपर्यय उपात्ययः । क्षीर०-विपर्ययः क्रमोल्लङ्घनम् । अतिक्रमश्च ॥ टीका - अतिपातत्रयं व्यतिक्रमे । भावे घञ् । अतिपातः । एतेरेरचि पर्ययोपात्ययौ ॥ . ३. 'दि । प' ख. १. 'यामा' ख. घ. पाठः. २. 'मणमनु' ग. घ. रु. पाट:. ४. "स्यात् प', ५. 'यः । क' ख. पाठः. . पाठः. . इतः परं- "प्राचेतसस्त्वादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः । वाल्मीकिश्वाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः । व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ॥ शति व्याख्यास्पृष्टमर्धत्रयमधिकं दृश्यते ।

·माल्याहयोपेतम् । २५ नियमो व्रतमस्त्री तचोपवासादि पुण्यकम् ॥ ३७॥ क्षीर० - वय॑तेऽनादि अत्रेति व्रतम् । उपवासादि कृच्चान्द्रा- यणादि पुण्यकपर्यायम् । 'संज्ञायां कन्' (५. ३. ७५) ॥ टीका-शास्त्रविहिते नियमे व्रतम् । तच्च व्रतमुपवासादिलक्षणं पुण्यकमुच्यते । आदिशब्दााद(क्षेक्षा)रादि ॥ औपवस्त्रं तूपवासः क्षीर० उपवस्ता प्राप्तोऽस्यौपवस्त्रम् । 'उपवस्त्रादिभ्यः' इत्यण् । उपवस्तस्येदमौपवस्तमित्येके । 'वसु स्तम्भे' । क्तः। उपवस्तुरिदमनाद्य- मिति (वा) । यत् स्मृतिः "माषान् मधु मसूरांश्च वर्जयेदौपवस्त्रके" ॥ टीका० उपवस्तद्वयमुपवासे । 'वसु स्तम्भे' । क्तः । उपवस्तम् ।। विवेकः पृथगात्मता। क्षीर० प्रकृतिपुरुषपृथग्ज्ञानं विवेकः । भावानां पृथक्स्व- रूपत्वमित्येके । 'विचिर पृथग्भावे ॥ - - टीका० - प्रकृतिपुरुषयोर्विभागेन ज्ञानं विवेकः ।। स्याद् ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिः क्षीर० - ब्रमणस्तपःस्वाध्यायादेवर्चस्तेजो ब्रह्मवर्चसम् । 'ब्रह्म- हस्तिभ्यां वर्चसः' (५. ४. ७८) इत्यच् ॥ टीका-वृत्तस्य वेदाध्ययनस्य या सम्पत्तिर्गुणोत्कर्षस्तद् ब्रह्मवर्चसम् । 'ब्रहस्तिभ्यां वर्चसः' (५. ४. ७८) इत्यच् समासान्तः ॥ अथाञ्जलिः ॥ ३८ १. 'य' क. पाठः. २. 'ण्यप ख. पाठः. ३. 'का' अ. पाठः. ४. 'र्षप्रभावस्त' ..म. पाठः.

·५१. नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का पाठे ब्रह्माञ्जलिः क्षीर-ब्रह्मणे वेदायाञ्जलिः । "संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः" । टीका० सामवेदपाठे योऽञ्जलिः स्वरविभागार्थ क्रियते, स ब्रह्मा- - अलिः॥ पाठे विनुषो ब्रह्मबिन्दवः। क्षीर०-वेदपाठे आस्यनिर्गता जलकणा ब्रह्मबिन्दवः ॥ टीका० वेदपाठे निस्सृताः श्लेष्मबिन्दवो ब्रह्मबिन्दव इत्यु. च्यन्ते ॥ - ध्यानयोगासने ब्रह्मासनं क्षीर० ध्यानयोगयोरास्यतेऽनेनासनम् । ध्यानमेकातया चि- न्तनम् । यथाह "तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यान, योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" ॥ टीका. - ध्यानयोगयोरासने ऊर्ध्वपादस्वस्तिकपमासनादौ ब्रह्मा- सनम् । निराकारज्ञानभावनं ध्यानं, साकारज्ञानभावनं योगः ॥ कल्पे विधिक्रमौ ॥ ३९॥ - क्षीर० कल्प्यते , विधीयते, कम्यते चानेन विनियोगशा- नेणेति ॥ टीका वादके विधाने कल्पत्रयम् । त्रयमपि प्रागेव सा- धितम् ॥ मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पः क्षीर० आयो विधिरित्यर्थः॥ १. 'प्रचि ग. पाटः.

·बसवर्ग:७] ग्याल्यालयोपेतम्। ३५ टीका -~शास्त्रविहितः प्रथमः कल्पो मुख्यः, यो व्रीह्यादियांगः । मुखमिव मुख्यः । 'शाखादिभ्यो (यत् ?यः) (५. ३. १०३)॥ - अनुकल्पस्तु ततोऽधमः। 'क्षीर० मुख्याभावे प्रतिनिधिसंज्ञः ॥ टीका० तदभावे किञ्चिदधमे नीवारादौ यागेऽनुकल्पः ।। संस्कारपूर्व ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः ॥ ४० ॥ क्षीर० - उपाक्रियतेऽनेनेत्युपाकरणं, वेदपाठारम्भे विशिष्टो वि- धिः। 'रोहिण्यां छन्दांस्युपाकुर्याद्' इति हि श्रुतिः ।। टीका० संस्कारो वटुकरणं , तत्पूर्वकं श्रुतेर्वेदस्य ग्रहणमुपा. करणम् ॥ समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे। क्षीर० “वामेन वामः स्पष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः" इति पादोपसङ्ग्रहणम् । अभिवादयते आशिषं कारयतेऽनेनौभिवादनम् । अत एवाभिवाद्य उपसाह्यः॥ टीका० -पादग्रहणद्वयमभिवादने । भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥ ४१ ॥ तपस्वी तापसः पारिकाङ्क्षी क्षीर०-भिक्षते भिक्षुः । 'सनाशंसभिक्ष उः' (३. २. १६८) परिवय॑ते सर्व सन्न्यस्य व्रजति परिवाद । 'परौ बजेः षः पदान्ते' (उ० २. ६२) इति किम् षत्वं च । कर्मन्देन पाराशर्येण च प्रोक्तं भिक्षुसूत्रमधीते । 'कर्मन्दकृशाश्वादिनिः' । (४.३.१११) 'पाराशर्यशिला- लिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः' (४. ३. ११०)। णिनिः । माँ कृषत कर्मणि 'या' ख. पाठः. २. 'म् । अभिवादनम् अभि', ३. 'न । अत' ख. पाठः ४. 'साकृतिक' ख. पाठ:. . १.

·मानविनदुशासन मुक्तिर्वः श्रेयसीति मस्करी । 'मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः' (६. १. १५४) इति साधुः । तपोऽस्यास्ति । 'तपस्सहस्राभ्यां विनीनी (५.२.१०२)। 'अण्च' (५.२.१०३) । 'अन्येषामपि-(६.३.१३७) इति दीर्घात् पारिकामी ॥ टीका भिक्षुपञ्चकं चतुर्थाश्रमिणि भिक्षौ । ‘सनाशंसभिक्ष उः' (३. २. १६८) इत्युः । 'परौ प्रजेः षश्च पदान्ते' (उ० २. १२) इति किन् दीर्घश्च धातोः पश्चान्तादेशः पदान्ते । परिवाड् जान्तः । कर्मन्दर्षि- मोक्तसूत्रमधीत इति कर्मन्दी । 'कर्म दकृशाश्वादिनिः' (४. ३. १११) इतीनिः । ततः 'तदधीते-'(४. २. ५९) इत्यण् । तस्य 'प्रोक्ताल्लुक्' (१.२.६४)। पारा- शर्थप्रोक्तसूत्रमधीते पाराशरी, तालव्यवान् । 'पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः (४. ३. ११०) इति णिनिः । पूर्ववदण्लुको । 'मस्करमस्करिणौ वे. णुपरिव्राजकयोः' (६. १. १५४) इति निपातनान्मस्करी । तपस्वित्रयं तपोधने । 'तपस्सहस्राभ्यां विनीनी' (५. २. १०२) इति विनिः । तपस्वी । मत्वर्थे ' अण् च' (५. २. १०३) इत्यण् । तापसः । परं ब्रह्मज्ञानं काश्त इति पारिकाङ्क्षी । आवश्यको णिनिः । पृषोदरादित्वात् पूर्वपदाकारस्येत्वं पकाराकारस्य च दीर्घत्वम् ॥ वाचंयमो मुनिः। क्षीर० वाचं यच्छति मौनेनास्ते वाचयमः । 'वाचि यमो व्रते' (३. २. ४०) इति खच् । मन्यते मुनिः । भिक्षुपर्यायावेता- वित्येक ॥ टीका०-वाचंयमद्वयं मौनव्रतिनि । 'वाचि यमो व्रते' (३.२.१०) इति खच् । ‘मनेरुच' (उ० ४.१२४) इति किः । मुनिः ॥ तपाक्लेशसहो दान्तः "क्षीर० तपालेशादनुदिनः । 'वा दान्तशान्त -' (७.२.२७) इति साधुः ॥ - १. 'वी', २. 'वियोगः । वा' ख. पाठः, ·बारमाबयोपेसम्। ३७ टीका०- सत्यपि तपालेशेऽनुदिनो दान्तः । ‘वा दान्तशान्त- (७. २. २७) इत्यादिना इविकल्पः ॥ वर्णिनो ब्रह्मचारिणः ॥ ४२ ॥ क्षीर० --वर्णोऽस्यास्ति वर्णी। 'वर्णाद् ब्रह्मचारिण'(५.२. १३४) इत्तीनिः । ब्रह्म चरति तच्छीलो ब्रह्मचारी ।। टीका वर्णिद्वयं ब्रह्मचारिणि । 'वर्णाद् ब्रह्मचारिणि' (५. २.१३४) इतीनिः । वर्णी ॥ ऋषयः सत्यवचस: क्षीर० -दर्शनादृषिरविसंवादिवाक् ॥ टीका० - ऋषिद्वयमृषौ । ज्ञानस्य पारगमनादृषिः । 'ऋषी गतौ' । 'इगुपधात् किः' (उ० ४. १२१) इति किः । स्त्रियामृषी च ॥ लातकस्त्वाप्लुतो व्रती। क्षीर० स्नात वेदसमाप्तौ' (ग० ५. ४. २९) इति यावा- दित्वात् कन् । यो व्रतवान् तीर्थेष्वाप्लवते स्नातीत्याप्लुतः सः, स्नातकः । यद स्मृतिः "गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायाद् वा तदनुज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वाप्युभयमेव वा" ।। (याज्ञ० अध्या० १. श्लो० ५१) टीका-समाप्तवेदाध्ययनानन्तरं यः स्नानशील आश्रमान्तरं गच्छति तत्र स्नातकद्वयं । 'पुण्यस्नातवेदसमाप्तौ' (ग. ५. ४. २९) इति यावा- दिगणपाठात् कन् ॥ ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥ ४३ ॥ शीर० यतं यमनमस्यास्ति यती । यच्छत्युपरमति यतिः ॥ 3 a १. 'ती|प्यु' क. ख. पाठः. २. 'मि', ३. 'मः', ४. 'मी ।' ग. क. पाठः, ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - टीका० निर्जितेन्द्रियगणे वसिष्ठादौ यतिद्वयम् । यतम् इ. न्द्रियसंयमोऽस्यास्तीति यती, इन्नन्तः। 'यती प्रयत्ने' । 'इन्' (उ० ४. ११९) इति इन् । यातः ॥ यः स्थण्डिले व्रतवशाच्छेते स्थण्डिलशाय्यसौ। स्थाण्डिलश्च क्षीर० आद्यस्य 'व्रते' (३. २.८०) इति णिनिः। परस्य 'स्थण्डि- लाच्छयितरि व्रते' (४. २. १५) इत्यण् ।। टीका० व्रतकाम्यया स्थण्डिले शयितरि स्थण्डिलशायिद्वयम् । 'व्रते' (३. २. ८०) इति णिनिः । स्थण्डिलशायी। 'स्थण्डिलाच्छयितरि व्रते' (४ २. १५) इत्यणि स्थाण्डिलः ।। अथ विरजस्तमसः स्युर्द्धयातिगाः ॥ ४४ ॥ क्षीर० विगते रजस्तमसी येभ्यः, सात्त्विका इत्यर्थः । द्वय- मतिगच्छन्ति अतिक्रामन्ति द्वयातिगाः ।। टीका० --रजस्तमःशून्याः केवलसत्त्वस्था द्वयातिगा उच्यन्ते । 'अन्ये- भ्योऽपि -' (वा०३. २. १०१) इति डः ॥ पवित्रः प्रयत: पूनः पूयतेऽनेन पवित्रः। प्रयतते प्रयच्छत्युपरमति वा प्रयतः। शुचिः पुण्यः पावनश्च ॥ टीका० -शुचिपुरुषादौ पवित्रत्रयम् । 'अशित्रादिभ्य इत्रोत्री (उ० ४. १७४) इति इत्रः । पवित्रः । 'पूङश्च' (७.२. ३१) इतीड्विकल्पेन पवित इत्यपि ॥ पाषण्डाः सर्वलिङ्गिनः । क्षीर०-पाषाणं नन्दन्ति पाषण्डाः । वेदवाबत्रताः । सर्वलि- - . क्षीर० १. 'नणति पा' ग. ह. पाट:.

·- - म्याल्यायोपेतम्। ३९ जिनः क्षपणकाद्याः, सर्वाणि लिङ्गानि सन्त्येषाम् । भग्नव्रता इत्येके ।' आहुश्च "नानावतधरा नानावेषाः पाषण्डिनो मताः" ।। टीका० वेदव्यवहारबाह्ये कापालिकक्षपणकादौ पाषण्डद्व- यम् । पाषण्डो मूब न्यषः । सर्वेषामाश्रमाणां लिङ्गं भजन्त इति सर्वलि- हिनः॥ पालाशो दण्ड आषाढो व्रते क्षीर० आषाढासु जात आषाढः । 'विशाखाषाढादण म- न्थदण्डयोः' (५. १. ११०)। यदाहुः-'आषाढो वतिनां दण्डः' ॥ टीका-तिनां पलाशकृतो दण्ड आषाढः । 'विशाखाषाढादण् म- न्थदण्डयोः' (५.१. ११०) इत्यण ।। राम्भस्तु वैणवः ॥४५॥ क्षीर व्रते दण्ड इत्येव । रम्भा वेणुपर्यायः ॥ टीका० वैणवे दण्डे राम्भः । रम्भशब्देन वंशो बोध्यते । त- तोऽण् ॥ अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी क्षीर०-कं जलमण्डे मध्ये लाति कमण्डलुः । कुण्डाद् 'जानपद- कुण्ड-(४. १. ४२) इत्यमत्रे डीप् ॥ टीका० मृण्मयादिजलाधारे कमण्डलुद्वयम् । कुण्डेरचू । कुण्डी । गौरादिः॥ व्रतिनामासनं बृसी। क्षीर० वन्तोऽस्यां सीदन्ति वृसी ॥ टीका० वधिनां सलाङ्गुल आसने वृसी । 'गण्डूषा मञ्जूषा - . 1. “यदा व्य' म., 'दयान्यच. गः ट. पाठः.

·नामलिशानुशासन वृषीति मूर्धन्ये लिङ्गकारिका । बसा तसी वृसी मांसी ति दन्त्यान्ते चन्द्रगोमी ॥ अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री क्षीर० अज्यते क्षिप्यतेऽजिनम् । चरति चर्म । कृत्यते कृत्तिः॥ टीका० अजिनत्रयं चर्मणि । 'अज गतिक्षेपणयोः' । 'अजेरज च' (उ० २. ५०) इतीनच् । वीभावबाधनार्थमजादेशः। चरतेर्मनिन् । चर्म, ना- न्तम् । 'कृती छेदने' । क्तिन् । कृत्तिः ।। भैक्षं भिक्षाकदम्बकम् ॥ ४६॥ क्षीर 'भिक्षादिभ्योऽण' (४. २. ३८)। टीका - भिक्षासमूहे भैक्षम् । 'भिक्षादिभ्योऽण्' (४. २. ३८) ॥ स्वाध्यायः स्याज्जप: क्षीर० स्वस्य वेदस्याध्ययनं स्वाध्यायः। 'इङश्च' (३. ३. २१) इति घञ् । जपनं जपः । 'व्यधजपोरनुपसर्गे' (३. ३. ६१) इत्यप्॥ टीका० आवृत्त्या वेदाध्ययने स्वाध्यायद्वयम् । सुआम्पूर्वाद् ध्यायतेर्घन् । स्वाध्यायः । 'व्यधजपोरनुपसर्गे' (३. ३. ६१) इत्यप् । जपः । बाहुलकाद् पनि जाप इत्यपि रक्षितः ।। सुत्याभिषवः सवनं च सा। . श्रीर० -- सोमं सुन्वन्त्यद्भिः परिवासयन्त्यस्यां सुत्या । 'संज्ञायां समज.--' इति क्यप् । अभिषवणमभिषवः । (उपसर्गात् सुनोति- (८. ३. ६५) इति षत्वम् ।। टीका०-सुत्यात्रयं लाने सोमलतानिर्दलने च । 'संज्ञायां स- ·व्याख्याद्वयोपेतम् । ४१ मज-' (३. ३. ९९) इत्यादिना क्यप् । सुत्या । ऋदोरपि उपसर्गादिना षत्वे अभिषवो मूर्धन्यषः ॥ - - सनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥ ४७ ॥ क्षीर० अघं मृप्यते शोध्यतेऽनेनाघमर्षणम् अब्देवत्यो वा मन्त्रस्तज्जपो वा । त्रिरात्रोपवासादिस्तूपचारात् ॥ टीका० सर्वपापापनोदि यज्जपनीयं , तदघमर्षणम् । अघमर्षणो मन्त्रः, अघमर्षणी ऋक् ॥ दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् । क्षीर० अमावास्या दर्शः, दृश्यते चन्द्रोऽत्रेति । यागस्तूपचा- रात् । पूर्णिमायां पौर्णमासः, पूर्णो माश्चन्द्रस्तत्र भवः ।। टीका अमावास्यायागो दर्शाख्यः । पौर्णमासीयागः पौर्णमा- साख्यः । पृथगिति भिन्नौ न पर्यायौ ॥ शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद् यमः ॥ ४८ ॥ क्षीर शरीरमात्रेणैव यत् क्रियते, तद् यम्यतेऽनेन चित्तं यमः । 'यमः समुपनिविषु च' (३. ३. ६३) इत्यप् । आह च "अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः" (पात० मू० २.३०)। . - टीका० शरीरमात्रसाध्यं यद्, न बाह्यसाध्यं नित्यं यावज्जीवम् अहिंसासत्यादि तद् यमः ।। नियमस्तु स यत् कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् । क्षीर० आगन्तु बाह्यं मृजलादि साधनं यत्र, तदेव कृत्रिम ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड - कर्म नियमः । यदाह- "शौचसन्तोषतपस्स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः" (पात. ० २. ३२)॥ "शेव औलस्रोतसिकः सिद्धान्ती शौचमार्गिकः । पश्चार्थिकः पाशुपतो लोकुलोऽथ महाव्रती ।। कपाली सोमसिद्धान्ती तान्त्रिकः स्याद् विशेषदृक् । यामलो द्वयमार्गी स्यात् त्रिकभेदी षडर्धिकः ।। पूर्वानायी महामागी भैरवी दक्षिणागमः शाक्तो वामस्रोतसिकः कौल आयिको मतः ॥ एकान्वयः सात्वतश्च वैष्णवः पाश्चरात्रिकः । रक्ताम्बरो भदन्तश्च शाक्यः श्रमणवन्दको ।। भिक्षुः श्वेतः श्वेतपटः क्षपणर्षिदिगम्बरः । नग्नाटः श्रावकाभ्रीको निर्ग्रन्थो जीवजीवको ।। क्षौरं तु भद्राकरणं मुण्डनं वपनं त्रिषु । कक्ष्यापुटीच कोपीनं शाटी वस्त्रीति लक्ष्यतः" । टीका० आगन्तुकदेवोत्थापनादिनिमित्तमुपवासादिनियमः ।। उपवीतं यज्ञसूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे ॥ ४ ॥ क्षीर० - उपवीयते आत्रियते स्मोपवीतम् । दक्षिणपाणी प्रोद्धृते यदुपवीयते तद् यज्ञार्थं सूत्रमुपवीतम् ।। टीका० दक्षिणकर प्रोद्धृते वामस्कन्धनिमितं यज्ञसूत्रमुपवीता- ख्यम् ॥ प्राचीनावीतमन्यस्मिन् क्षीर० – यज्ञसूत्रमित्येव । वामे करे प्रोद्धृते प्राचीनावीतम् । प्रा. १० - - 1. 'यप्र', २. नि। उपवासादिकं यमः । दानादिकं नियमः । यमाः शैव' ख. पाठः, ३. 'लो', ४. 'र्थि' घ. पारः. ५. 'गो', ६. 'दु' ग. प. पाटः, ७. 'श्री', ८. 'भिक्षुकी' ग. घ. पाठः, ९. 'भावक', ... 'ली' ख. पाठः, ·४३ - ब्रह्मवर्गः ७] व्याख्याइयोपेतम् । गेव प्राचीनम् । 'विभाषाश्चेरदिक्खियाम्' (५. ४. ८) इति खः । आवीयते स्मावीतम् ॥ टीका० श्राद्धकालेऽन्यस्मिन् वामे करे उद्धृते दक्षिणस्कन्धे नि- क्षिसे प्राचीनावीतम् ॥ निवीतं कण्ठलम्बितम् । क्षीर० यज्ञसूत्रमित्येव । अनुद्धृतयोरुभयोरपि कण्ठे यल्लम्बते, तद् नियतं वीयतेऽस्मिन् निवीतम् । यन्मनुः- "पोद्धते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः । सव्ये प्राचीनमावीती निवीती कण्ठसज्जने" ॥ (अध्या० २. श्लो०६३) टीका यज्ञमूत्रं कण्ठाजुलम्बितं तदेव निवीतम् ।। अङ्गुल्यग्रे तीर्थ दैवं श्रीर०-देवेभ्यस्तीर्यते दीयतेऽनेन तीर्थम् ॥ टीका०-- अङ्गुलीनामग्रे दैवं तीर्थम् । देवस्येदं दैवम् । तेनैव तर्पण- विधानात् ॥ स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ॥ ५० ॥ क्षीर० ० - स्वल्पा कनिष्ठाङ्गुलिः । द्वित्वम् अङ्गुलिमध्येन प्रजाप- तिभ्यो जलदानाम्नानात् । कः प्रजापतिर्देवतास्य कायम् । 'कस्येत्' (४. २. २५) इत्यण् इत्वं च ॥ टीका० कनिष्ठानामिकयोर्मध्ये प्राजापत्यं तीर्थम् । को ब्रह्मा देव- तास्यौते कायम् । 'साम्य देवता' (४. २. २४) इत्यण् । 'कस्येत्' (४.२.२५) इति इकारः । तस्य च वृध्द्यायादेशौ ॥ १. 'उ' ग. प. उ. पाठः.

·नामलिशानुशासन [द्वितीय का मध्येऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पित्र्यं क्षीर०- अङ्गुलिस्तर्जन्यत्र । पितरो देवतास्य पित्र्यं तीर्थम् । “वा- रस्तुपित्रुषसो यत्' (४. २. ३१) । टीका० ---- अङ्गुष्ठप्रदेशिन्योर्मूले पैत्रं, पितृदेवत्यम् ।। मूले त्वङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् । क्षीर० ब्रह्मा देवतास्य ब्राह्म तीर्थम् । 'ब्राह्मोऽजातौ' (६. ४. १७१) इति साधुः । यद् याज्ञवल्क्यः- "कनिष्ठातर्जन्यङ्गुष्ठम्लान्यग्रं करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ॥" (अध्या० १. श्लो० १९) करमध्ये सौम्यं त्वांहः टीका अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मम् । ब्रह्मदेवल्यम् । विद्युन्माला नामेयं सर्व- गुरुरनुष्टुप् ।। स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ॥५१॥ क्षीर० --ब्रह्मणो ज्ञानस्य भवनं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणैकार्थ्य, मोक्ष इत्यर्थः । 'भुवो भावे' (३. १. १०७) इति क्यप् । सह युनक्ति सयुक्, तस्य भावः सायुज्यम् ॥ टीका- ब्रह्मभूयत्रिकं ब्रह्मभवने । 'भुवो भावे' (३. १. १०७) । क्यप् । ब्रह्मभूयम् । 'तस्य भावस्त्वतलौ' (५. १. ११९)। ब्रह्मत्वम् । 'सम्बन्धि- गुणवान् सयुक्' इति त्रिकाण्डशेषः । अतो ब्रह्मसम्बन्धि ब्रह्मसायुज्यम् । प्यञ् ॥ देवभूयादिकं तद्वत् क्षीर० -तद्वदिति देवत्वं देवसायुज्यं च । आदिशब्दान्मूर्ख- भूयादिः॥ 1. 'चा' स. पाठः. २. 'न्धी गु' क. ख. घ. च. पाठः.

·टीका० -- ब्रह्मवर्ग:] व्याख्यायोपेतम्। टीका० एवं देवभवने देवभूयं देवत्वं देवसायुज्यमित्यपि बोद्धव्यम् ॥ . कृच्छ्रे सान्तपनादिकम् । क्षीर० कृन्तति पापं कृच्छं नाम तपः । सन्तपनभवं सान्त- पनम् । यत् स्मृतिः "व्यहं सायं व्यहं प्रातस्त्र्यहमद्यादयाचितम् । व्यहं परं च नाश्नीयात् कृच्छ्रे सान्तपनं स्मृतम्' || आदिना पराकादि ॥ सान्तपनचान्द्रायणादि कृच्छ्राख्यम् । कष्टे कृच्छूमुक्तम् ॥ सन्न्यासवत्यनशने.पुमान् प्रायः क्षीर० सन्यसनं सर्वत्यागो मरणाध्यवसायः । पुमानिति. प्रायस्यासन्तत्वं मा विज्ञायीति । यल्लक्ष्यं - 'प्रायोपवेशनमतिपति- भूव' (रघु० स० ८. श्लो० ९४) ।। टीका० सन्न्यस्तोऽहमिति प्रतिज्ञां कृत्वा यदभोजनं स प्रायः । 'प्रा- योपवेशनमतिर्नृपतिर्बभूव' ( स० ८. श्लो० ९४) इति रघावदन्तः ॥ अथ वीरहा ॥ ५२॥ नष्टाग्निः क्षीर०-वीरयते वीरोऽग्निः । तमुपेक्षया हन्ति । टीका०-उत्सन्नानौ पुरुषे वीरहा नान्तः। वीरोऽग्निः । हन्तेः किम् ॥ कुहना दम्भान्मिथ्यर्यापथकल्पना । क्षीर० --- ईयर्यापथाख्यस्य भिक्षुव्रतस्य दम्भेन परविस्मापनार्थ मिथ्याकल्पना कुहना । 'कुह विस्मापने' । अस्माद् युच् । अर्थलिप्सया विज्ञानदर्शनं वा कुहनोख्या । शाश्वतस्त्वाह १.. 'ने' ख.ग. प. उ. पाठः. 'स्य शान्त', ३..'का' ख. पाठ:.

·॥ -- - नामलिशानुशासन [द्वितीयं काई ईर्ष्यालुर्दम्भचर्या च कुहनः कुहना कमात्" ॥ टीका० अन्नलिप्सया मिथ्यामार्गाश्रयणे कुहना । 'कुह विस्मा- पने' । चुरादिः । युच् ॥ व्रात्यः संस्कारहीनः स्याद् क्षीर० व्रते साधुः कालोऽस्य व्रात्यः । प्रायश्चित्ताईः। संस्का- रोऽत्रोपनयनम् । यत् स्मृतिः- "सावित्रीपतिता व्रात्या वात्यस्तोमाइते क्रतोः"। (याज्ञ० अध्या० १. श्लो० ३८) व्रते साधुरित्येके । पृथग्व्यपदेशो नेत्यर्थः ॥ टीका अष्टादशसंस्कारहीनो व्रात्यः ॥ अस्वाध्यायो निराकृतिः ॥५३॥ क्षीर० -निराक्रियते वेदहीनत्वानिराकृतिः। आकृतेर्जातर्वा नि. क्रान्तः । यत् स्मृतिः- अनधीत्य तु यो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः (मनु० अध्या० २. श्लो० १६८) टीका वेदपाठशून्ये अस्वाध्यायद्वयम् । निराकृतिः पुमान् । . बाहुलकः क्तिच् ॥ धर्मध्वजी लिङ्गवृत्तिः क्षीर० -धर्मो ध्वजश्चिह्नमिवास्त्यस्य धर्मध्वजी । लिङ्गाजटा- देवृत्ति विकास्य । भिक्षिष्य इत्यस्य जटा इति यावत् ।। 'टीका० - वर्तनार्थमेव जटादिधारणं यस्य तत्र धर्मध्वजिद्वयम् । भर्मध्वजी नान्तः । लिङ्गेन जटादिना वृत्तिवर्तनं यस्थ स लिङ्गवृत्तिः ॥ १. 'शोऽनर्थः'.ख. पाठः.

·ब्रह्मवर्ग:.७] व्याख्याइयोपेतम् । अवकीर्णी क्षतव्रतः। क्षीर० अव अन्तरे कीर्ण रेतोऽस्त्यस्यावकीर्णी । यत् स्मृतिः "ब्रह्मचार्यवकीर्णी स्यात् कामतस्तु स्त्रियं व्रजन्" ॥ टीका०-व्यभिगमनादिना नष्टवतोऽवकीर्णी । ' इष्टादिभ्यश्च' (५. २. ८८) इतीनिः ॥ सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदति च ॥ ५४॥ अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ तौ यथाक्रमम् । क्षीर० – अभिभूय निर्मुक्तोऽस्तमितोऽर्कोऽस्याभिनिर्मुक्तः। अ- भिभूयोदितोऽर्कोऽस्याभ्युदितः ॥ टीका० ---- सुप्ते यस्मिन् द्विजे रविरम्तमेति सोऽभिनिर्मुक्तः, सुप्ते य- स्मिन् रविरुदेति सोऽभ्युदितः ।। परिवेत्तानुजोऽन्हे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ॥ ५५ ॥ क्षीर० ज्येष्ठे भ्रातर्यकृतविवाहे कनिष्ठो विवाहादेतोः परि- वर्य विन्दति परिवेत्ता । यत् स्मृतिः- "ये ग्रजेप्वकलत्रेषु कुर्वते दारसङ्ग्रहम् । ज्ञेयास्ते परिवेत्तारः परिवित्तिस्तु पूर्वजः" । उपलक्षणं चैतद्, यतोऽग्निहोत्रव्रतादावपि परिवेदनस्य व्यवहारोऽस्ति ॥ टीका० अकृतविवाहे ज्येष्ठभ्रातरि कनीयान् भ्राता परिवेत्ता ॥ - परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान् क्षीर तस्य ज्यायानग्रजः । परिवयं यं विन्दति सं परि- वित्तिः॥ टीका० तस्य परिवेत्तुायान् भ्राता परिवित्तिः । बाहुलकः क्तिच् ॥

·नामलिशानुशासनं [द्वितीनं का - विवाहोपयमौ समौ । तथा परिणयोद्धाहोपयामाः पाणिपीडनम् ॥ ५६ ॥ क्षीर० विवहनं विवाहः । उपयमनमुपयमः । 'यमः समुपनि- विषु च' (३. ३. ६३) इति पक्षेऽप् ॥ टीका० विवाहषट्कं विवाहे । विवाहोद्वाहयोर्घञ् । 'यमः समु- पनिविषु च' (३. ३. ६३) इति पक्षेऽप् । उपयमः । घनि उपयामः । नयतेः एरचि परिणयः ॥ व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् । क्षीर० व्यवयनं व्यवायः । मिथुनस्य स्त्रीपुंसयोरिदं मैथु- नम् । निधूयन्तेऽङ्गान्यस्मिन् निधुवनम् । रमणं रतम् । रतिः सुरनं मोहनं सम्प्रयोगो याभोऽपि ॥ टीका० व्यवायचतुष्कं रतौ । इणः एरचि व्यवायः । ग्राम्या- णां धर्म आचारो ग्राम्यधर्मः । 'धू विधुनने' । ल्युट् । निधुवनम् ।। त्रिवर्गो धर्मकामाथैः क्षीर० - धर्माद्यस्त्रिभित्रिससयो वर्गः टीका० धर्मार्थकामास्त्रिवर्गाख्याः ॥ चतुर्वर्गः समोक्षकैः ॥ ५७ ॥ क्षीर० धर्मार्थकामरित्येव ॥ टीका०-धर्मार्थकाममोक्षाश्चतुर्वर्गाख्याः ।। सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं क्षीर० चतुर्णा भद्राणां समाहारश्चतुर्भद्रम् । पात्रादि । तैर्धर्मका- माथैः । यत् कात्यः ॥ 'विक्रिय' स. पाठः. २. 'म् । ते' ग. घ, रु. पाठः.

·क्षत्रियवर्गः८] व्याख्याद्वयोपेतम् । 9 - "आहुश्चत्वारि भद्राणि बलं धर्म सुखं धनम् ॥ टीका० धर्मादिभिशतुर्भिः सवलेबलवद्भिश्चतुर्भद्रमुच्यते ॥ 'जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥ ५७३ ॥ क्षीर० जनीं वधू वहति । 'संज्ञायां जन्याः' (४. ४. ८२) इति साधुः । जामातुर्वयस्याः । जनीयोहारो पि । यल्लक्ष्य -- 'यातेति जन्या- नवदत् कुमारी' (रधु० स० ६. श्लो० ३०) ।। इति ब्राह्मवर्गः । टीका०-य वरस्य जामातुर्वयम्याः स्निग्धाः ते जन्या इत्युच्यन्ते । जनी वधूं वहन्तीति 'संज्ञायां जन्याः' (२. ४. (२) इति यत ॥ इति ब्रह्मवर्गः ॥ अथ क्षत्रियवर्गः । मूर्धाभिषिक्ता राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् । क्षीर० - मृर्धाम्याभिषियने मूर्धाभिषिक्तः। मृर्धावसिक्तोऽपि । राज्ञोऽपत्यं राजन्यः। गंजश्वशुगद् न(४. १. १३७) इत्यत्र 'राज्ञो- ऽपत्ये जातिग्रहणम्' । हिरण्यगर्भवाइभ्यां जातो वाहुजः । यच्छतिः- 'बाहू राजन्यः कृतः' । क्षत्रस्यापत्यं जातिः क्षत्रियः । 'क्षत्राद् घः' (४. १.१३८) । क्षत्रं च क्षतत्राणान॥ टीका० मूर्धाभिषिक्तान भत्रिये । राज्यारोपणकाले मूभि- षिक्तो मूर्धाभिषिक्तः । क्तः । प्रथमः : निः । तत्प्रभवतया अनभिषिक्ता अपि मूर्धाभिषिक्ताख्याः । यथा नपवा व दर व बाजाः । राजा क्षत्रियः, तस्या- पत्यं राजन्यः । 'राजश्वगद यन'... १३७) । ६... १. १३७) । 'ये चाभावकर्मणोः'. १. 'धाभि' ग. घ. इ. पाठ:. २. 'भांद बा' ग, घ, ङ. पाठः. ३ 'क्तः। प्रख. ग. घ... पाठः, ।

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीय का (६. ४. १६८) इति प्रकृतिभावः । 'राजेरन्यः' (उ० ३. १००) इत्युणादिः । तत्र 'रानृ दीप्तावि'त्यतोऽन्यप्रत्ययः । ब्रह्मणो बाहोर्जातो बाहुजः । अपत्ये 'क्षत्रा- द् घः' (४. १. १३८) । क्षत्रियः । तेन क्षत्रोऽप्यस्य नामेत्युक्तम् । अतितेज- स्वितया विशेषेण राजते दीप्यत इति विराट् । 'सत्सूद्विष -' (३. २.६१). इत्यादिना विप् ॥ राज्ञि राद्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः॥१॥ क्षीर०-राजते रात् । व्रश्चादिना षः। 'झलां जशोऽन्ते' (८.२. ३९) इति डत्वम् । 'वावसाने' (८. ४.५६)। चर्वम् । पृथिव्या राजा पा- र्थिवः । 'सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणी' (५. १. ४१) । मयां क्षियत्यधिवसति महीक्षित् ॥ टीका०-जनपुरपरिपालनाधिकृते क्षत्रियेऽन्यस्मिन्नपि तत्कर्मका- रिणि राजसप्तकम् । समृद्ध्या राजतीति राजा । नान्तः। 'कनिन् युवृषितक्षिराजिधन्व- ग्रुप्रतिदिवः' (उ० १. १६२) इति कनिन् । 'सत्सूद्विष-'(३. २. ११) इत्या- दिना विप् । राट् । जान्तः । पृथिव्या ईश्वरः पार्थिवः । 'तस्येश्वरः' (५. १.४२) इत्यण् । क्ष्मां भुनक्ति पालयतीति क्ष्माभुक् । जान्तः । नून् पातीति नृपः । आतोऽनुपसर्गे कः' (३. २. ३) 'क्षि निवासगत्योः' । धातूनामनेकार्थत्वान्म- हीमधिगतवानिति महीक्षित् । किवन्तः ॥ राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्याधीश्वरः। क्षीर० अध्युपरीष्टे तच्छीलोऽधीश्वरः ॥ टीका० प्रणता अशेषाः सामन्ता यत्र सोऽधीश्वराख्यः । संसक्तः संलग्नोऽन्टो यम्याः सा समन्ता, स्वविषयानन्तरा भूमिः । पंशब्द एवात्र संसक्तार्थः । समन्ताया इमे सामन्ताः, अनन्तरा राजानः । "नयविक्रमसंस्कृतप्रतापैरपि सामन्तनृपैः प्रणच्यमानः" इति जातकमालायामनन्तरराजेषूक्तम् ॥ चक्रवर्ती सार्वभौमः ·क्षत्रियवर्गः व्याख्यादयोपेतम् । ५१ - - . क्षीर० नृपचक्रे राजचके वर्तते , स्वाम्येन चक्र राष्ट्रं वर्त- यसि वा चक्रवर्ती । सर्वस्या भूमेरीश्वरः सार्वभौमः। अनुशतिकादित्वादु भयपदवृद्धिः । अत्राहुः- "रामो दाशरथी रावणारिकाकुत्स्थराघवाः । सौमित्रिलक्ष्मणो लङ्कापतिपौलस्त्यरावणाः ।। दशास्योऽथेन्द्रजिन्मेघनादो मण्डोदरीसुतः । आञ्जनेयस्तु हनुमान् मारुतिर्मारुतात्मजः ॥ किष्किन्धाधिपसुग्रीवी द्वौ जटायुजटायुपौ। अजातशत्रुः शल्यारिधर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।। राधेयोऽङ्गाधिपः कर्णो भीमसेनो हिडिम्बभित् । मारुतिः कीचकारातिबेकवैरी वृकोदरः ॥ धनञ्जयोऽर्जुनः पार्थो विजयः शक्रनन्दनः । गाण्डीवी फल्गुनः सव्यसाची मध्यमपाण्डवः ॥ जिप्णुः किरीटी बीभत्सुः श्वेतवाजी कपिध्वजः। पृथा तु कुन्ती कृष्णा तु पाञ्चाली याज्ञसेन्यपि ॥ द्रौपदी विक्रमादित्यः साहसाङ्कः शकान्तकः शूद्रकरत्वग्निमित्राख्यो हालः स्यात् सालवाहनः ॥ वैरोचनो बलिः कार्तवीर्यार्जुनः सहस्रदोः" ॥ टीका० -समस्तभूम्यधिपती राजनि चक्रवर्तिद्वयम् । पुण्योपनतेन चक्रेण वर्तते चेष्टते असाधुदमनिका राजवृत्तिमनुतिष्ठतीति चक्रवर्ती । णिन्यन्तः । सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमः । पार्थिववदण् । 'अनुशतिकादीनां च' (७. ३. २०) इत्युभयपदवृद्धिः ॥ नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः॥२॥ क्षीर० - अन्यो भूम्येकदेशेशो नृपः॥ १. 'पमित्रो ना हा' ग. प. पाठः.

·५२ नामलिझानुशासनं [हिती कार्य टीका० - अन्योऽसार्वभौमो मण्डलेश्वरः ॥ येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्न यः। शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राड् क्षीर० ---इज्यते स्मष्टम् । मण्डलस्य द्वादशराजकस्य । समुदितं लक्षणं चैतत् । सम्यग् राजति सम्राट् । 'यो राजि समः कौ' (८. ३. २५) इति मस्य मः॥ टीका० राजसूयनाम्ना यागेन येनष्टं स सम्राट् । राजसूयाधि- कारश्वासार्वभौमम्य न भवति । सार्वभौमः सकलमाडलपालनात् सकलराजमण्ड- लशासनाद् वा भवतीति सार्वभौमप्रकारद्वयं प्रदर्शयति ---- 'मण्डलम्येश्वरश्च यः । शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञ' इति । एतन र जसूयाधिकारिणि चाधिकारितामात्रेणापि सम्राट्छब्दो वर्तत इत्युक्तं भवति । बापालितन साविभौममनभिसन्धाय द्वय- मेव सम्राट्वन निबद्धम् । यो रा जन्म यानी वावनिराट स सम्राट् । मण्डले- श्वरश्च य इति यो हिमवत्स मुद्राभ्यन्त सम्रयोजनारायः भूमण्डलस्ये- श्वरः पालयिता सोऽपि सम्राट् । शान्ति पञ्चा जया राज्ञ इति यो हिमवत्समु- द्राभ्यन्तरवर्तिनो राज्ञा विच कति सोऽपि सम्रादित्युक्तम् । प्रेत्य देवेविह चातिविलक्षणतया गजमु मध्ये सात इति जमाद । विप् । ‘मो राजि समः को (८. ३. २५) इति मकारन्य भकारोऽनुस्वागंनवृत्त्यर्थः ।। अथ राजकम् ॥ ३ ॥ राजन्यकं च नृपतिक्षत्रिमाणा गण क्रमात् । क्षीर राज्ञां समूहो किम् । राजन्यानां समूहो राजन्य- कम् । 'गोत्रोक्षाष्ट्र -'(४. २. ३) इति युञ् ॥ टीका० – नृपतिसमूह राज के त्रियसमूहे राजन्यकम् । 'गोत्रो- क्षोट्रोरभ्रराजर अन्य - (४. २. २०.) : यादिनामयत्र समूहे वुञ् । 'प्रकृत्या- 'के राजन्यमनुप्य युवान इति वक्तव्यम्' (वा० ६. ४. १६३) इति प्रकृतिमा- वाद् 'आपत्यम्य च तद्धितेऽनाति' (६. ४. १५१) इति राजन्यके यलोपो न भवति ॥

·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । ५३ मन्त्री धीसचिवोऽमात्यः क्षीर० – मन्त्रं कर्तव्यावधारणमस्त्यस्य मन्त्री । धिया सचति समन्वेति धीसचिवः । अमा मह समीपे वा भवोऽमात्यः । 'अव्ययात् त्य' १४. २. १०४)। सामवायिकापि ॥ . - - टीका मन्त्रित्रयं मन्त्रिणि । इतिकर्तव्यतावधारणं मन्त्रः, तद्योगा- दिनिः । मन्त्री । धीप्रधानः सचिवो धीसचिवः । 'सचिवः सहायोऽमात्य' इति दन्त्यादावजयः । अमाशब्दः सहाथ निपातितः । मन्त्रेणामा सह भवतीत्य- मात्यः । 'अव्ययात त्यप्' (४. २. १०४) । अन्येप्वपि सचिवेष्वमात्यशब्दो वर्तते ॥ अन्यं कर्मसचिवास्ततः॥४॥ क्षीर०. - तनी मन्त्रिणोऽन्येऽमात्याः कर्ममहाया नियोग्याख्याः॥ टीका०-धीसचिवादन्येऽअपटलादयः कर्मापयुक्तत्वात् कर्मसचि. वाख्याः ।। महामात्राः प्रधानानि श्रीर० अमान्या इत्येव । महती मात्रा परिच्छद एषां महा- मात्राः । प्रदधाति प्रधानम् , आविष्टलिङ्गम् ॥ टा-नापकृष्टा न चान्कृष्टा मध्यमाधिकरणव्यवस्थिता राजसहा- याः सेनापतिगणस्थिरादयो महामात्राः । "महामात्रः प्रधान स्यात् तथा हस्तिपकाधिप इति धरणिः । महती मात्रा परिच्छेद एपामिति महामात्राः । अत एव •प्रधा- नानि । रूपभेदात् क्लबम् । 'महामात्रः प्रधानः स्याद्' इति पुंस्काण्ड़े वो पालितः॥ 1. 'यः । सा' ख. पाठः 'च्छे' अ. पास ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीय काय टीका०-सामान्येन यो यत्राधिकृतस्तत्राध्यक्षद्वयम् । 'अक्षू व्याप्तौ'। पचादिः । अध्यक्षः । करोतेः क्तः । अधिकृतः ।। स्थायुकोऽधिकृतो ग्राम क्षीर० तिष्ठति तच्छीलः स्थायुकः । 'लषपतपद -' (३. २. १५४) इत्युकञ् ॥ टीका० एकग्रामाधिकृतः स्थायुकः । 'लषपत (३. २. १५४) इत्यादिनोकञ् । 'आतो युक् चिणकृतोः' (७. ३. ३३) इति युक् । स्थायुकः ॥ गोपो ग्रामेषु भूरिषु । क्षीर० अधिकृत इत्येव । गां भुवं पाति, गोपायति वा गोपः॥ टीका बहुषु ग्रामेष्वधिकृतो गोपः । गां पातीति 'आतश्चोप- (३. १. १३६) इति कः ॥ - - - सर्गे भौरिकः कनकाध्यक्षः क्षीर० भूरिण हेनि नियुक्तो भौरिकः । हैरिक इति पाठे हिरण्ये नियुक्तः॥ टीका-सुवर्णाधिकृते भौरिकः । भूरि सुवर्णम् । तथा च धरणिः 'भूरि प्राज्यसुवर्णयोः' इति । तत्राधिकृत इति ठक् ।। रूप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः ॥ ७॥ क्षीर० रूपमाहतमस्य रूप्यं दीनारादिः । 'रूपादाहतपर्श- सयोर्य' (५. २. १२०) । निष्कं दीनारादौ नियुक्तो नैष्किकः, 'टङ्कपतिः ॥ - १. 'क् ॥ गो' ज. पाठः. २. 'र्गे कः' क. ख. पाठः, - ·- मानियवर्गः८] व्याख्यायोपेतम्। ५७ टीका रूप्याधिकृते नैष्किकः । पूर्ववट्ठक् ॥ अन्तःपुरेष्वधिकृतः स्यादन्तर्वशिको जनः । क्षीर० 'अन्तःपूर्वपदाञ्' (४.३.६०) । जनः कुब्जवाम- 'नादिसमुदायः॥ टीका बृहदुपकारिकादावन्तःपुराधिकृते जनेऽन्तवैशिकः । 'अन्तः- पूर्वपदाह' (४. ३. ६०)। संज्ञापूर्वकत्वान्न वृद्धिः ॥ सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ॥८॥ क्षीर० - सुविदन्तं विवाहं जानन्तं लान्ति सुविदल्ला ऊढाः स्त्रियः, तत्र भवाः सौविदल्लाः । कञ्चुकं विनीतवेषार्थमस्त्येषाम् । त्रियो व्यवस्थायां स्थापयन्ति स्थापत्याः । यद्वा तिष्ठत्यस्मिन् वा स्थः । घत्रर्थे कः । स्थश्चासौ पतिश्चेति स्थपतिः, तत्र भवा इति 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः' (४. १. ८५)। सुविदस्योद्वहत इमे सौविदाः॥ टीका सौविदल्लचतुष्कं कञ्चुकिनि । सत्रयं दन्त्यम् । कञ्चु- के चोलस्तद्योगादेिनिः । कञ्चुकी । स्थपतिः कञ्चुकी । स एव स्थापत्यः । स्वार्थे प्यञ् ।। शण्डो वर्षवरंस्तुल्यौ क्षीर० शाम्यति शण्ढः । अत एवान्तःपुरपालकः । वर्ष रेत से- कं वृणोत्याच्छादयति वर्षवरः । 'वृष शक्तिप्रबन्धे' वा ॥ टीका०-मुप्कशून्योऽन्यो वा स्त्रीस्वभावो महल्लकस्तत्र पण्डद्वयम् । तदुक्तं- - १. 'म् । कुतश्चित् स्त्रीव्य' ग. पाठः, २. 'रः शा', ३. 'वा ॥ तुल्या: ख..पाठः.

·५८ [M "ये त्वल्पसाराः प्रखलाः क्रीबाश्च स्त्रीस्वभाविनः । न दुष्टाः कापि कार्ये च ते वै वर्षवराः स्मृताः ॥ नपुंसके पण्ड उक्तः ॥ सेवकार्यनुजीविनः। क्षीर० अर्थयते तच्छीलोऽर्थी । 'अर्थाचासन्निहिते' (वा० ५. २. १३५) इति इनिर्वा॥ टीका सेवकत्रयं सेवके । 'वृ सेवने' । ण्वुल् । सेवकः । अर्थ- नमर्थस्तद्योगादर्थी । नान्तः । प्रभोः पश्चाजीवतीत्यनुजीवी । णिनिः ।। - विषयानन्तरो राजा शत्रुः क्षीर० विजिगीषुविषयादव्यवहितः ।। टीका-विजिगीषोः समन्ततो मण्डलीभूतभूम्यनन्तरो राजा शत्रुः, एकार्थाभिनिवेशात् ॥ मित्रमतः परम् ॥ ९॥ क्षीर० अतः शत्रोः परभूमिस्थो विजिगीषोमित्रम् ॥ टीका० - ततः परं भूम्येकान्तरितं मित्रम् , उपकारित्वात् ।। उदासीनः परतरः क्षीर०-ऊर्ध्वमासीन इवोदासीनः । स्वशत्रुमित्रभूमिभ्यो बा- छोऽत एप तटस्थः॥ टीका० अरिविजिगीषुमध्यमानां मण्डलाद् बहिर्भूतोऽत्यन्तव्यवहि- - 'सत्त्वाः प्र',' २. 'तस्य भू' प्र. पाठः. ३. 'नः । श' ख. पाठः ·म्याल्यावयोपेतम् । ५९ तो बलाधिकोऽप्युपकारापकारौ यो न करोति, स उदासीनः । आस्तेः शानच् । 'ईदासः' (७. २. ८३) इतीत्त्वम् । तदुक्तमर्थशास्त्रे "सम्पन्नस्तु प्रकृतिभिर्महोत्साहः कृतश्रमः । जेतुमेषणशीलश्च विजिगीषुरिति स्मृतः ।। अरिमित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परम् । तथारिमित्रमित्रं च विजिगीषोः पुरःस्थिताः । पाणिग्राहस्ततः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरः । आसारावनयोश्चैव विजिगीषोस्तु पृष्ठतः ॥ अरेश्च विजिगीषोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः । अनुग्रहे संहतयोः समर्थो व्यस्तयोर्वधे । मण्डलाद् बहिरतेषामुदासीनो बलाधिकः । अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां निग्रहे प्रभुः ॥" इति ॥ पाणिग्राहस्तु पृष्ठतः। क्षीर० – नेतुः पश्चात् स्थितो राजा पाणिमिव पाणि गृहात्य- वष्टभ्नाति । पञ्चस्वेतेषु द्वादशराजकमण्डलं परिसमाप्तम् । यदाहु:- "अरिमित्रमर्मित्रं मित्रमित्रमतः परम् । तथारिमित्रमित्रं च विजिगीषोः पुरःस्थिताः । पाणिग्राहस्तथाक्रन्द आसारौ च तयोः पृथक् । मध्यमोऽथाप्युदासीन इति द्वादशराजकम्" ॥ टीका शत्रुमभियुञ्जानस्य विजिगीषोः शत्रुहननाय यः पाणि गृहाति पृष्ठतः स पाणिग्राहः । 'कर्मण्यण' (३. २. १) ।। रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्वेषणदुईदः ॥१०॥ - 'परे स्थि' ख. म. ट. पाठः. १. 'तः।च. पाठ:. ४. मित्रारि' ख. पाठः. ५. रश्वत' क. ख. घ. पाठ ३. 'कान्तस्त' म. पाठ.

·नामलिङ्गानुशासनं [दितीयं का - विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः । अभिमातिपरारातिप्रत्यार्थपरिपन्थिनः ॥१०॥ क्षीर० - रेपयति रिपुः । 'रेपृ गतौ' । समानं पतत्येकार्थाभि- निवेशित्वात् सपत्नः । इयर्त्यरिः । द्वेष्टि द्विषन् । 'द्विषोऽमित्रे' (३. २. १३१) इति शता । दृष्टि तच्छीलो द्वेषणः । 'क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च' (३. २. १५१)। युच् । दुष्टं हृदयमस्य दुर्हत् । 'सुहृदुहृदौ मित्रामित्रयोः' (५. ४. १५०) इति साधुः । विरुद्धः पक्षो विपक्षः । अमत्यमित्रः । शातयति शत्रुः । 'प्रज्ञादिभ्यश्च' (५. ४. ३८) इति पक्षेऽण् । शात्रवः । अभिमन्य- तेऽभिमातिः । प्रियते परः। 'पृङ् व्यायामे' । इयर्त्यरातिः । प्रतीपम- र्थयते प्रत्यर्थी । परिपन्थयति परिपन्थी । 'छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि' (५. २. ८९) इति साधुः । प्रत्यवस्थाता प्रत्यनीकः परिपन्थकोपि ॥ टीका रिपूनविंशतिकं शत्रौ । रपत्यकीर्तिमिति रिपुः । ‘रप लप व्यक्तायां वाचि' । 'रपेरिच्चोपधायाः' (उ० १. २६) इति कुः । वैरं विरोधः, तद्योगाद् वैरी इन्नन्तः । सपत्नशब्दोऽव्युत्पन्न इति केचित् । सपत्नीवत् सप- नोऽपि । दुःख हेतुत्वात् । सपत्नीशब्दाद् इवार्थे 'व्यन् सपत्ने' (४. १. १४५) इात निपातनादकारप्रत्ययः । ईकारलोप इत्यपरः । अतः 'अच इ.' (उ० ४. १४०)। अरिः । 'द्विषोऽमित्रे' (३. २. १३१) इति शतृप्रत्ययः । द्विषन् । द्वेषणो नन्द्यादिल्युडन्तः । दुष्टं हृदयमस्येति दुहृत् । 'सुहृदुहृदौ मित्रामि- त्रयोः' (५. ४. १५०) इति निपातनाद् हृद्भावः । द्विड् मूर्धन्यपान्तः । 'सत्सूद्विषः ' (३. २. ६१) इत्यादिना किप् । विरुद्धः पक्षोऽस्येति विपक्षः। न हितोऽहितः । 'अम गत्यादिषु' । 'अमेर्द्विषति चित्' (उ० ४. १७५) इति इत्रः । अमित्रः । ना । एकतकारश्च । "स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि" (स० २. श्लो० ३६) इति मोघः । चौरे दस्युरुक्तः। शातयतीति शत्रुः । जञ्चादिः । शत्रुरेव शात्रवः । प्रज्ञादिः । यातेः क्तिच । अभियातिः । 'द्वेप्यभियातिरमित्रः' इति रत्नकोशोऽपि । - १. 'मा' ग. पाठः.

·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम्। ६१ अभिघा(ती)तिपाठे अभिमुखं हन्तीति आवश्यके णिनिः । 'पृ पालनपूरणयोः' । 'दोरप्' (३. ३. ५७)। परः । अर्तेर्बाहुलक आतिः, अरातिः । प्रतीपमर्थनं प्रत्यर्थः, तद्योगादिनिः, प्रत्यर्थी । 'छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि' (५. २. ८९) इति निपातनात् परिपन्थी नान्तः । छान्दसा अपि भाषायां प्रयुज्यन्ते ॥ लिग्धो वयस्यः सवयाः क्षीर० -स्निह्यति । वयसा तुल्यो वयस्यः । 'नौवयोधर्म (४. ४. ९१) इति यत् । समानं वयोऽस्य सवयाः ॥ टीका वयस्यत्रयं तुल्यवयसि । वयसा तुल्यो वयस्यः । 'नौवयो. धर्म-' (४. ४. ९१) इत्यादिना यत् । निहेः क्तः । स्निग्धः । समानं वयोऽस्येति सवयाः । सान्तः । 'ज्योतिर्जनपद-' (६. ३. ८५) इत्यादिना . सभावः ॥ अथ मित्रं सखा सुहृत् । क्षीर० - मेद्यति स्निह्यति मित्रम् । समानं ख्याति सखा । समा. ने ख्यश्च स चोदात्तः' (उ० ४. १३८) इतीन डिच्च यलोपश्च ॥ टीका० मित्रत्रयं मित्रे । सूर्ये मित्र उक्तः । स पुमान् । 'अयमावि- ष्टलिङ्गः । 'इदं मित्रमयं मित्र' इति वात्स्यायने । स्त्रियां मित्रति पाठः । स- मानः ख्यातः सखा । 'ख्या प्रकथने' । 'समाने ख्यः स चोदात्तः' (उ० ४. १३८) इति डः, टिलोपः, समानस्य च सभावः । 'अनङ् सौ' (७. १. ९३) इत्यनङ् । दुहृद्वत् सुहृत् ॥ सख्यं साप्तपदीनं स्याद् क्षीर० -- सख्युर्भावः सख्यम् । 'सख्युर्यः' (५. १. १२६)। सस पदानि क्रमात् सुप्तिङनानि व्यामोति साप्तपदीनम् । 'साप्तपदीनं सख्यम्' , 1. 'त्रशब्द उ' अ. पाठः. २. 'नवाप्नो' ग, घ, कु. पाठः..

·।' नामलिङ्गानुशासन (५. २. २२) इति साधुः। तद्योगात् सखापि साप्तपदीनः । सौहृदं सौहार्द मैत्री सौहृदय्यमजयं च ॥ टीका० -सख्यद्वयं मैन्याम् । सख्युर्भावः सख्यम् । 'सख्युर्यः' (१. १. १२६) इति यः । 'साप्तपदीनं सख्यम्' (५. २. २२) इति निपातनात् साप्तपदीनम् ॥ अनुरोधोऽनुवर्तनम् ॥ १२ ॥ क्षीर० - इच्छानुवर्तनमित्यर्थः । 'अनौ रुध कामे' । टीका अनुरोधद्वयमानुकूल्ये । 'रुधिर् आवरणे' । 'वृतु वर्तने' । घन्युटौ ॥ यथार्ह वर्णः प्रणिधिरपीश्वरः स्पशः । चारश्च गूढपुरुषश्च क्षीर० ---देशकालोचितो वर्ण आकारो जातिवर्णनं वास्य यथा- ईवर्णः । प्रकर्षण गुप्तो निधीयते परेषु प्रणिधिः। अपच्छन्नः सर्पत्यप- सर्पः। चरति चरः चारश्च । ज्वलादित्वाण्णो वा । स्पशति बाधते परान् स्पशः॥ टीका० -- यथार्हवर्णसप्तकं चरे । वणिक्कृषीवलभिक्षुकादिरूपस्थायिनि चरे आद्यं नामद्वयमिति केचित् । वर्णः प्रकारः । यथा येन वर्णेन प्रकारेण पर- चक्रं ज्ञातुं शक्नोति तत्प्रकारवानित्यर्थः । निधिवत् प्रणिधिः । अपकृष्टं सर्पतीत्य- पसर्पः । चरति जानाति परबलमिति चरः । अच् । 'स्पश बाधनस्पर्शनयोः' । पचायच् । स्पशस्तालव्यान्तो रेफशून्यश्च । प्रज्ञाद्यणि चारः । गूढः पुरुषो गूढ- पुरुषः॥ आप्तप्रत्ययितौ सनी ॥ १३ ॥ तीर० - आप्यते स्माप्तः अविसंवादिवाक् । प्रत्ययो विश्वासः सञ्जातोऽत्र प्रत्ययितः ॥ 'य आशंसा एजातास्य प्र' ग. पाठः, ·सजियवर्ग:८]] ग्याल्यावयोपेतम् । - टीका आप्तद्वयं सभ्ये । आमोतेः क्तः । आप्तः । तारकादित्वा. दितच् । प्रत्ययितः ॥ सांवत्सरो ज्योतिषिको दैवज्ञगणकावपि। स्युमौहर्तिकमोहर्तज्ञानिकाान्तिका अपि ॥ १४ ॥ क्षीर० संवत्सरः कालोपलक्षणः, तद् वेद सांवत्सरः। 'तद- धीते तद् वेद' (४. २. ५९) इत्यण् । ज्योतींषि ग्रहादीन् वेद ज्यौति- पिकः । 'ऋतूक्थादिसूत्रान्ताहक्' (४. २.६०)। दैवं पूर्वकृतं कर्म जानाति दैवज्ञः । मुहूर्त वेद मौहर्तिकः । ऋतूक्थादित्वादृग वा । कालादि- ज्ञानमस्यास्ति इति ज्ञानी । कृतान्तं वेद काान्तिकः ॥ टीका० - सांवत्सराष्टकं ज्योतिषिके । 'तदधीते तद् वेद' (४. २. ५९) इत्यणि सांवत्सरः । ज्योतिरधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ज्योतिषम् । 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (४. ३. ८७) इत्यण् । संज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावः । ततः 'ऋतूक्था- दिसूत्रान्ताहक्' (४. २. ६०) इत्युक्थादित्वात् 'तदधीते तद् वेद' (४. २. ५९) इत्यर्थे ठक् । ज्योतिषिकः । एवं मौर्तिकः । कचिदपवादविषयेऽप्युत्स- गोऽभिनिविशते इति मौहूर्तः । सर्वज्ञवद् दैवज्ञः । गणयतीति गणकः । शुभा- शुभज्ञानयोगाज ज्ञानी । अत इनिः । कृतान्तो दैवं, ततः पूर्ववट्ठक् । कान्तिकः ।। तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः - क्षीर० तन्यते तन्यते वानेन तन्त्र पारमेश्वरवैद्यकज्योतिषादि। तद् वेद तान्त्रिकः । सिद्धो निवारितविप्रतिपत्तिरन्नो निष्ठा अत्र सि- दान्तः ॥ टीका० - यस्यकस्यचिच्छास्त्रज्ञे तान्त्रिकद्वयम् । 'तदधीते तुद् 'वेद' (४. २. ५९) इत्यर्थे ऋतूक्थादिठकि तान्त्रिकः ॥ १. 'णं, तं' ग. पाठः. २. 'रपद' .. छ. पाठः.

·६४ मामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड सत्री गृहपतिः समौ। क्षीर०-सीदन्त्यस्मिन् सत्रं गृहं सदा दानं च ॥ टीका० सत्रिद्वयं दानपतौ । सदेरौणादिकः ष्टन् । द्वितकारं दन्त्यादि च । "सत्रं यज्ञे सदा दाने छादनारण्ययोरपि" इति धरणिः । तद्योगात् सत्री ।। लिपिकरोऽक्षरचगोऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥ १५ ॥ क्षीर०-लिपि करोति । 'दिवाविभा--' (३. २. २१) इत्यादि- ना टः । अक्षरैर्वित्तोऽक्षरचणः, अक्षरचुञ्चुश्च । 'तेन वित्तश्चुचुपचणपौ' (५. २.२६)॥ टीका० - लिपिकरचतुष्कं लेखके । दिवाकरवल्लिपिकरः । तेन वित्त- श्चुचुपचणपौ' (५. २. २६) इति चणचुञ्चुब्भ्यामक्षरचणाक्षरचुञ्चू । लि- खतेः ण्वुल् । लेखकः ।। लिखितारक्षविन्यासां लिपिलिविरुभ स्त्रियो क्षीर० अक्षरविन्वासे त्रयं वर्तते । लिख्यते स्म लिखितम् । लिप्यतेऽनया पत्रं लिपिः । जपादित्वात् पक्षे वत्वम् ।। टीका०-पुस्तकादौ लिखितेऽक्षरसंस्थाने आरोपणे विन्यासे वा लिपिद्वयम् । लिखितमक्षरसंस्थानं च लिपेर्नामेति कृत्वा नामचतुष्टयमित्यन्ये । लिप उपदेहे' । किः । लिपिः । पृषोदरादिवत्वे लिबिः । डीषि दीर्घान्ते च ॥ स्यात् सन्देशहरो दूतः ·१ क्षत्रियवर्ग: व्याख्यायोपेतम्। क्षीर०- सन्दिश्यते सन्देशो मुखस्वरूपम् । दूयतेऽनेन यथोक्त- वादित्वात् पर इति दूतः॥ सन्देशहरद्वयं दूते । 'हरतेरनुद्यमनेऽच्' (३. २. ९)। स. देशहरः । 'दुद्रु गतौ' । 'दुतनिभ्यां दीर्घश्च' (उ० २. ९.०) इति क्तः, टीका० --- . दीर्घश्च ॥ दृत्यं तद्भावकर्मणोः ॥ १६ ॥ क्षीर० - 'दृतवणिग्भ्यां च' (वा० ५. १. १२६) इति वक्तव्याद् यः॥ टीका०-दूतत्वे दूतकर्मणि च दूत्यम् । 'दूतवणिग्भ्यां चेति वक्त- व्यम्' (वा० ५.१.१२६) इति यः । ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् प्यञि दौत्यमिति भाषावृत्तिः । 'दृत्यं तद्भागकर्मणी' इति पाठ इति केचित् । तत्र 'दूतस्य भाग- कमणी' (४. ४. १२०) इति यत् । भागेन चांशो वण्टेक इति गृह्यते(?) । अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि । क्षीर० - अध्वानं गच्छत्यध्वनीनः । 'अध्वनो यत्खौ' (५.२. १७)। 'आत्माध्वानी खे' (६. ४. १६९) इति प्रकृतिभावः । पन्थानं गच्छति पथिकः । 'पथः कन्' (५. १.७५)पन्थानं नित्यं गच्छति पान्थः । 'पन्थो ण नित्यम्' (५. १. ७६) इति णः पन्थादेशश्च । अदूर- विप्रकर्षत्वादनयोः पर्यायत्वम् ।। टीका० अध्वनीनपञ्चकं पथिके । 'अध्वनो यत्खौ' (१. २. १७)। अध्वनीनाध्वन्यौ । 'अन्तात्यन्त (३. २. ४८) इत्यादिना डः । अध्वगः । 'पन्थो ण नित्यम्' (५. १. ७६) इति णः पन्थादेशश्च । पान्थः । 'पथः प्कन्' (५. १. ७५) इति प्कन् । षकारो ङीषर्थः । पथिकः ॥ स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥१७॥ • राज्याङ्गाति प्रकृतयः - १. चिख. पाठः. २. 'ण' च. पाठः. K ·'. ६६ नामलिङ्गानुशासन द्वितीयं का - क्षीर० - स्वं विद्यतेऽस्य स्वामी । 'स्वामिन्नैश्वर्ये' (५. २. १२६) इति साधुः । अमा सह समीपे वा भवोऽमात्यः । 'अमेहकतसि- वेभ्यस्त्यम्' (वा० ४. २. १०४) । कूयते मुंग्यते कोशः । कुष्णातेः कोष इत्येके । राजते राष्ट्रम् । दुःखेन गम्यतेऽस्मिन् दुर्गम् । 'सुदुरोरधिकरणे च' (वा० ३.२.४८) इति डः । बलन्त्यनेनेति बलम् । अङ्गान्यारम्भका- णि । प्रक्रियन्तेऽनया प्रकृतिः॥ पौराणां श्रेणयोऽपि च । क्षीर० एकमुख्यः सजातीयसमूहः श्रेणिः । प्रकृतयो राज्या- गानीत्येव । यत् कात्यः "अमात्याश्चापि पौराश्च सद्भिः प्रकृतयः स्मृताः" । टीका० - स्वाम्याद्याः सप्त राज्याङ्गान्युच्यन्ते । प्रकृतिवाच्याश्चैते । प्रकृतिशब्दस्तु पौरश्रेणिष्वपि वर्तते । तत्र स्वामी राजा, अमात्यो मन्त्री, सु. हृन्मित्रं, सुवर्णादिमयो भाण्डागारः कोषः, जनपदवती भूमी राष्ट्र, पर्वतोदका- दिभिर्दुर्गमं पुरं दुर्गम् ॥ सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः॥१८॥ षड्गुणाः क्षीर० --सन्धानमेकत्वं सन्धिः । विरुद्धं ग्रहणं स्वस्थानात् परम- ण्डले दाहविलोपादि विग्रहः । यानं प्रयातव्यं प्रति यात्रा । आसनं विग्रहादिनिवृत्तिः । द्विप्रकारं द्वैधम् । 'द्वियोश्च धमुत्र' (५. ३. ४५)। एकेन सन्धायान्यत्र यात्रेत्यर्थः । यद्वा- "वलिनोषितोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयेत् । द्वैधीभावेन वर्तेत काकाक्षिवदलक्षितः" । अशक्तया बलवदाश्रयणमाश्रयः । गुणा राज्योपकारकाः ॥ १. पाठः, 'संस्था' ग. 'विधिर्योऽव्ययात्मकः । कू', २. 'मुत्यते' ख. घ., 'स्वात् स्था' क.. पाठः.

·क्षत्रियवः व्याख्यायोपेतम्। ६७ ? टीका० सन्ध्यादिशब्दे गुणशब्दः । तत्रोपहारलक्षणः पणबन्धः स- न्धिः । धात्रः 'उपसर्गे घोः किः' (३. ३. ९२) । अपहोरलक्षणो विग्रहः । आहेः दरवदप् । स्वशक्त्युपचये परस्य व्यसने वा परजिगीषया प्रयाणं यानम् । • यातेयुट् । देशकालाद्यपेक्षया युद्धाभावादुपसंहृतप्रयाणस्य स्थितिरासनम् । आसे- युट् । बलिनोषितोर्मध्ये काकाक्षिवदलक्षितस्योभयत्र वचनेनात्मसमर्पणं द्वैधम् । 'द्विव्योश्च धमुञ्' (५. ३. ४५)। तदुक्तं "बलिनोर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयेत् । द्वैधीभावेन वर्तेत काकाक्षिवदलक्षितः" || रिपुणोच्छिद्यमानस्य यद्धर्मविजयिबलवदाश्रयणं स आश्रयः। श्रयतेः ‘एरच्' (३. ३. ५६) । तदुक्तं -- "यदा परब(ला? लेना)नुगमनीयतमो भवेत् । तदा तु संश्रयेत् क्षिप्रं धार्मिकं बलिनं नृपम्" || शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः । क्षीर० शक्यन्ते जेतुमाभिः शक्तयः । कोशदण्डद्धिः प्रभुश- क्तिः । उद्यम्य सहनभुत्साहशक्तिः । मन्त्रः पञ्चाङ्गो मन्त्रशक्तिः ॥ टीका०- तिस्रः शक्तयः प्रभावशक्तिरुत्साहशक्तिर्मन्त्रशक्तिश्चेति । तत्र कोशदण्डबलं प्रभुशक्तिः । बलवती विक्रमचेष्टा उत्साहशक्तिः। सन्ध्यादीनां यथावत्प्रयुक्त ! क्ति)ज्ञानबलं मन्त्रशक्तिः ।। क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥ १० ॥ क्षीर० पागधस्थातः शक्तिसिद्धयोरपचयः क्षयः ।। साम्यं स्थानम् । उपचयो वृद्धिः । नीतेरन्यत्र धर्मादित्रिवर्गः ॥ टीका० क्षयत्र त्रिवर्गवाच्यम् । अयं नीतिवेदिनां त्रिवर्गः, . 1., २. 'का' क. ग. छ. च. छ. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड धर्मार्थकामैरितरेषाम् । आत्मनोऽपचयः शत्रुकर्मोपचयनिमित्तकः क्षयः । तद्विप- र्ययो वृद्धिः । उभयोः साम्यं स्थानम् । तदुक्तं - "परकर्मोदये नेतुः क्षयो वृद्धिविपर्यये । तुल्यकर्मफले स्थानं कर्मसु ज्ञेयमात्मनः ॥" इति । एते च क्षयादयोऽष्टवर्गस्यापचयोपचयसाम्याद् भवन्ति । "कृषिर्वणिक्पथो दुर्ग सेतुः कुञ्जरबन्धनम् । खन्याकरब(ला)दानं (च?) शून्यानां च निवेशनम् ॥" इत्येवाष्टवर्गः ॥ स प्रतापः प्रभावश्च यत् तेजो दण्डकोशजम् । क्षीर०-प्रतपत्यनेन प्रतापः । प्रभवत्यनेन प्रभावः । तेज उत्कट- त्वम् । यद् भरतः "अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत् तेजः समुदाहृतम्" ॥ टीका०-दमो दण्डः । तात्स्थ्याद् बलमपि । ततो जातं कोशाच्च यत् तेजस्तत्र प्रतापद्वयम् । तपेः घञ् । प्रतापः । 'श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे' (३. ३. २४) इति घन् । भावः । ततः प्रकृष्टो भावः प्रभावः । प्रादिसमासः ।। सामदाने भेददण्डावित्युपायचतुष्टयम् ॥ २० ॥ क्षीर० उपैत्यनेनोपायः। मायोपेक्षेन्द्रजालान्यत्रैवान्तर्भूतानि ॥ - टीका० -(भेद ? साम)चतुष्कमुपायाख्यम् । यद्यपि "साम दानं च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम् । मायोपेक्षेन्द्रजालं च सप्तोपायाः प्रकीर्तिताः ॥" १. 'द' ख. पाठः.

·क्षत्रियवर्गः ८]
व्याख्याद्वयोपेतम्।
इति । तथापि मायोपेक्षे दण्डान्तर्गते । इन्द्रजालं च भेदेऽन्तर्गतम् । तेनापरत्रयं
पृथङ् न कृतम् । तत्र परस्माद् विश्लेषणं भेदः । दण्डः पीडा । साम अनु-
कूलनम् । दानमुपहारः ।।
साहसं तु दमो दण्डः
क्षीर० सहसि बले भवं साहसम् ॥
टीका० - नाममात्रेणोक्तानां प्रत्येकं पर्यायमाह । साहसत्रयं दण्डे ।
सहसा बलेन निवृत्तं साहसम् । 'तेन निवृत्तम्' (४. २. ६८) इत्यण् । दमनं
दमः । 'दम उपशमे' । ण्यन्ताद् घञ् । 'णरनिटि' (६. ४. ५१) इति णिलो-
पः । 'मितां हस्वः' (६. ४. ९२)। अम्मादेव धातोः 'नमन्ताड्डः' (उ० १.
११९) । दण्डः॥
साम सान्त्वम्
.
क्षीर० - स्यति वैरं सामयति वा साम प्रियवचनादि । 'साम
सान्त्वने । 'सान्त्व सामप्रयोगे ॥
टीका०
सामद्वयं सामनि । वेदे सामोक्तम् । अत्यर्थमधुरे सान्त्वम् ॥
अथो समौ।
भेदोपजापौ
क्षीर०-संहतयोर्भेदनं भेदः । उपांशु जपनमुपजापः ॥
टीका०-भेदद्वयं भेदे । भिदेर्जपेश्च घञ् । दानं च ब्रह्मवर्ग एवाभि-
हितम् । तेनात्र नोक्तम्.॥
उपधा धर्माधैर्यत् परीक्षणम् ॥ २२ ।।
क्षीर० - उपधीयते समीपे ढौक्यते - परीक्षार्थमुपधा । धर्मार्थकार
१. 'नि' ग. घ. ह. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासन द्वितीयं काम मभयोपन्यासेनाशयान्वेषणम् । यत् कौटिल्यः- 'उपधाभिः शौचाचार- परिज्ञानममात्यानाम्' (अधि० १. अध्या० १०)॥ टीका धर्माद्यैर्धर्मार्थकामभेदै राज्ञोऽमात्यानां परीक्षणमुपधा । अन्तर्धावत् ॥ पश्च त्रिषु क्षीर० -निश्शलाकान्ता वक्ष्यमाणा वाच्यलिङ्गाः ॥ टीका निश्शलाकान्ताः पञ्च त्रिषु ॥ - अषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः। क्षीर० -न षडक्षीणि यत्र अषडक्षीणो मन्त्रः । 'अषडक्षाशि- तङ्गु-' (५. ४.७) इति स्वार्थे खः । यदाहुः- 'षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रः' । अत एव तृतीयादीनां नृणामगोचरः ॥ टीका द्वाभ्यां यो मन्त्रः असावषडक्षीणः । नास्मिन् षडक्षीणि विद्यन्त इत्यषडक्षीणः । 'बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् -' (५. ४. ११३) इति षच् समासान्तः । ततः 'अषडक्षाशितंग्वलंकर्मालंजुरुषाध्युत्तरपदात् खः' (५. ४. ७)॥ विविक्तविजनच्छन्ननिश्शलाकास्तथा रहः ॥ २२॥ रहश्वोपांशु चालिङ्ग क्षीर० -विविच्यते पृथक्रियते स्म विविक्तम् । विगतो जनोत्र विजनम् । छाद्यते स्म छन्नम् । निर्गता शलाका व्यथकोऽत्र निशलाकः। रहयति रह इत्येके । रहश्शब्दः सान्तः क्लीवे । अन्योऽव्ययम् , उपांशु च । अलिङ्गे अव्यये द्वे । अनुरहसं च ।। टीका-तिविक्तसप्तकं विजने । 'विचिर् पृथग्भावे' । क्तः। 'विवि- क्तं त्रिवि'ति रुद्रः । विगतो जनोऽस्मादिति विजनः । 'वा. दान्तशान्तपूर्णर्दस्त- ·सांप्रयवर्ग: व्याख्यायोपेतम् । स्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः' (७. २. २७) इति निपातनाच्छन्नः । निर्गता शलाका अस्मा- दिति निश्शलाकः । शलाका शारिका मदनशारिकेति पर्यायाः । "शल्यं श्वाविच्छलाका स्याच्छारा मदनशारिका" इति तालव्यादौ रभसः । रमन्तेऽत्रेति रहः । 'देशे ह च' (उ० ४. २१६) इत्यसुन् हश्चान्तादेशः । रहः । सान्तं क्लीवे । द्वितीयो रह उपांशुशब्दश्चालिङ्गे अव्यये ॥ रहस्यं तद्भवे त्रिषु। क्षीर०-रहसि भवं रहस्यम् । दिगादित्वाद् यत् ॥ टीका-रहोभवं रहस्यम् । दिगादियत् ॥ समौ विस्रम्भविश्वासौ क्षीर० -विस्रम्भणं विस्रम्भः । विश्वास आश्वासः ।। टीका० विसम्भद्वयं विश्वासे । 'सन्भु विश्वासे' । दन्त्यादिः । पञ् । विसम्भः । 'श्वस प्राणने' । घञ् । विश्वासः ॥ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥ २३ ॥ क्षीर० यथोचिताद् रूपाद् भ्रंशोऽधःपातो भ्रषः । 'भ्रष चलने ॥ टीका० यथोचिताद् यथाप्राप्ताद् भ्रंशो श्रेषः । मूर्धन्यषः । श्रेष - चलने । घञ् ॥ अभ्रेषन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् । क्षीर०-नियतमीयते न्यायः । 'परिन्योर्नीणोः (३.३.३७) इति घञ् । कल्पनं कल्पः सामर्थ्यम् । दिश्यमानस्योचितस्य रूपं देश- रूपम् । प्रशस्तं देशंनं वा । सम्यगञ्जसा सत्यमत्र समञ्जसम् ॥ टीका० - अश्रेषपञ्चकं न्याये । नत्रा अश्रेषः । 'परिन्योनीणोता. श्रेषयोः' (३. ३. ३७) इति घञ्। न्यायः । प्रलय कल्प उक्तः । सङ्गतमज- १. 'शिदर्शनं' ग. घ. पाठः.

·७२ - नामलिङ्गानुशासनं [दितीयं काण्ड स्तत्त्वं समञ्जसम् । 'अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोग्नः' (५. ४. ७५) इत्यत्र अजिति योगविभागादच् ॥ युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥ २४ ॥ न्याय्यं च त्रिषु षद् क्षीर० उपाय एवौपयिकम् । विनयादित्वाद् 'उपायाद्रस्वश्च' (ग० ५. ४. ३४) इति ठक् । अभिनीयते स्मागिनीतम् । तद्वन्न्याय्यं न्यायादनपेतम् । 'धर्मपथ्यर्थ-' (४. ४. ९२) इति यत् । उचितं सा- म्प्रतं च ॥ टीका० ---- युक्तषटकं न्याय्ये । औचित्य इति यावत् । युजेः क्तः । युक्तम् । औपयिकमिति । विनयादिषु 'उपायाद्रस्वश्च' (ग० ५. ४. ३४) इति ठग्घ्रस्वत्वे । स्वार्थे 'पोरदुपधात्' (३. १. ९८) इति यति लभ्यम् । भजेः शानचि भजमानम् । नयतेः क्तः । अभिनीतम् । न्यायादनपेतमिति न्याय्यम् । यथा भजमानाभिनीते युक्ताभिधायके तथा न्याय्यमपीति वच्छन्दम्यार्थः । युक्त- षट्कं त्रिषु । न्यायागते द्रव्यादौ युक्तषट्कम् , अभ्रेषपञ्चकं च न्याय्य इति केचित् ।। सम्प्रधारणा तु समर्थना क्षीर० -सम्पधार्यते भ्रष्ट स्वरूपमापद्यतेऽनयेति सम्पधारणा, युक्तायुक्तपरीक्षा ॥ टीका० - सम्प्रधारणद्वयं समर्थने । निर्धारणे इत्यर्थः ।। अपवादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च तत् ॥ २५ ॥ शिष्टिराज्ञा च क्षीर० अपनम्य वदनमपवाद मुखस्वरूपम् । निश्शेषेण देशन निर्देशः । शासनं नियोजनं शिष्टिः । आज्ञामनमाज्ञा ।। टीका०- अपवादषट्कमाज्ञायाम् । अपवदनमपवादः । पञ् । दिशेर्पनि निर्देशानदेशौ । शासेल्युटि शासनम् । शिषेः क्तिन्। शिष्टिः । 'आतश्योपसर्गे' (३. ३.९०६) इत्यङ् । आज्ञा ॥ १. 'कं न्या' ग, घ. पाठः.

·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः। सन्तिष्ठतेऽनया संस्था । मर्या इति सीमार्थेऽव्ययं, तत्र क्षीर० दीयते मर्यादा ॥ -- 'टीका० संस्थाचतुष्कं मर्यादायाम् । न्यायपथस्थितावित्यर्थः । आज्ञावत् संस्था । पर्यापूर्वाद् दाजो मर्यादा । नैरुक्तो वर्णविपर्ययः । धारेः ‘ण्यासश्रन्थो युच्' (३. ३. १०७) । धारणा । तिष्ठतेः क्तिन् । स्थितिः ।। आगोऽपराधो मन्तुश्च क्षीर० -आ अगति कुटिलं गच्छत्यागः, असन्तः क्लीवे । मन्यते हृदि मन्तुः॥ टीका० आगस्त्रयमपराधे । 'इण आगोऽपराधे' (उ०४.२१३) इत्य- नेन इणोऽसुन् आगादेशश्च । 'अभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः' (स० २. श्लो० ३२) इति रघुः । अपराधनमपराधः । जन्तुवन्मन्तुः ।। समे तूद्दानबन्धने ॥ २६ ॥ क्षीर० उद्दीयतेऽस्मिन् उद्दानम् । 'दो अवखण्डने' 'देङ् रक्षणे' वा ॥ टीका०-उद्दानद्वयं बन्धने । 'दो अवखण्डने' । भावे ल्युट्। उद्दानम् । 'बन्ध बन्धने' । ल्युट् । बन्धनम् ।। द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डः क्षीर० द्वौ पादौ प्रमाणमस्य द्विपाद्यः । 'पणपादमाषशताद् यत्' (५. १. ३४)। प्राण्यङ्गत्वाभावात् 'पद्यत्यतदर्थे' (६. ३. ५३) इति पदावाभावः॥ टीका० - यथोचिताद् द्विगुणो दण्डो द्विपाद्याख्यः । यथा धान्य- L ·मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड षड्भागहरणे प्राप्ते द्विभागहरणम् । द्वौ पादौ परिमाणमस्येति ‘पणपादमाषश- ताद् यत्' (५. १. ३४) । 'पादः पद्' (६. ४. १३०) इति प्राण्यग्रहणादेत्र न पद्भावः ॥ भागधेयः करो बलिः। - क्षीर० भाग एव भागधेयः । 'भागरूपनामभ्यो धेयः, (वा० ५. ४. ३६)। कीर्यते प्रत्येकं करः । बलन्तेऽनेन बलिः । 'राजग्राह्यः षड्भागादिः भागः। प्रत्येक स्थावरजङ्गमादादेयः करः। नियोज्योपजीव्यो बलि'रित्यवान्तरभेदोऽर्थशास्त्रोक्तो नाश्रितः ॥ टीका०-राजदेये करे भागधेयत्रयम् । प्राग् व्युत्पादितम् ।। घटादिदेयं शुल्कोऽस्त्री क्षीर० घट्टन्तेऽनेन घट्टयति वा घट्टो नदीतरणस्थानम् । आदिशब्दाद् गुल्मप्रतोल्यादौ प्रावेश्यनैष्क्रम्यद्रव्येभ्यो राजग्राह्यो भागः शुल्कः, शलति शलयति वा सुखेन यात्यनेनेति ।। टीका० घट्टो वर्त्म । आदिना गुल्मादि । तत्र रक्षार्थ राजदेये शु- ल्कोऽस्त्री, तालव्यादिश्च ॥ प्राभृतं तु प्रदेशनम् ॥२७॥ उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा । क्षीर० - प्रकर्षेणाराधनार्थमाभ्रियते ढौक्यते स्म प्राभृतम् । प्रदिश्यते प्रदीयते प्रदेशनम् । उप समीपमयन्तेऽनेनोपायनम् । उपगृ. ह्यते उपग्राह्यम् । उपहियते उपहारः । उपदीयते उपदा । कोशलिकं दौक- निकं च । उपदोत्कोच इत्येके । "उपप्रदानमुत्कोच उपदा लर्चया समाः" । ३. 'भ्यः १. "प्तऽपि द्वि' इ. छ. पाठः. स्वार्थे धे', ४. 'व' ख. पाटः. २. 'दन्यत्र' ख. इ. छ. पाठः. ५. 'पे अय' ग. पाटः, ६. 'म्ब' ख. उ. पाट:.

·क्षत्रियवर्गः८] व्यास्यायोपेतम् । ७५ -- टीका० -प्राभृतद्वयं पाहुड इति ख्याते । भृत्रः क्तः । प्राभृतम् । उपायनचतुष्कमुत्कोचादावुपहारे । एतेः ल्युट् । उपायनम् । हेर्ण्यति उपग्राह्यम् । हारवदुपहारः । अङि उपदा । षडेव केचिदुपहारे वर्णयन्ति ॥ . . यौतकादि तु यद् देयं सुदायो हरणं च तत् ॥ २८ ।। क्षीर०- युतयोर्वधूवरयोरिदं यौतकम् । आदिशब्दाद् बन्धुद- तादि । सुष्टु दीयते सुदायः । स दाय इत्येके । यच्छाश्वतः "योतकादिधनं दायो दायो दानं च कथ्यते" । हियते हरणम् ॥ टीका०- कन्यादानकाले जामात्रे दानं यौतकं , तत्र दायद्वयम् । युतकं योनिसम्बन्धः, तत्र भवं यौतकम् । अन्तःस्थादिः । आदिना व्रतभिक्षादिः । ददातेः घञ् । दायः । हरतेः ल्युट् । हरणम् ॥ - तत्कालस्तु तदात्वं स्यात् क्षीर० स चासौ कालश्च तत्कालः । तदेत्यस्य भावस्त- दात्वम् ।। टीका० तत्कालद्वयं वर्तमान काल ॥ स्त्र्यायतिः काल उत्तरः । क्षीर० आ एत्यायतिरागामिकालः ।। टीका०- भाविनि काले आयतिः ॥ सान्दृष्टिकं फलं सद्यः क्षीर० - सन्दृष्ट. प्रत्यक्ष प्रयोजनमस्य सान्दृष्टिकम् । समाने- ऽहनि सद्यस्तात्कालिकं फलम् । 'सद्यःपरुत्परारि (५. ३. २२) इति साधुः॥ , - १. 'के। हि' क, ख. पाठः. तस्का' ख. पाठः. २. णम् । यलक्ष्य सच्वानुरूपं हरणीकृतश्री।

·- क्षीर० नामलिशानुशासन द्वितीयंका टीका० सद्य इति तात्कालिकं फलं सान्दृष्टिकम् । अध्यात्मा- दित्वाट्टक् ॥ उदर्कः फलमुत्तरम् ॥२९॥ उदृच्यतेऽभिलापात् स्तूयते उदर्कः ॥ टीका० -भावि फलमुदर्कः । अर्कवत् ।। अदृष्टं वह्नितोयादि क्षीर० भयमित्युत्तरेण योज्यम् । आदिशब्दात् पिशाचा- शन्यादि। टीका० - वक्ष्यमाणेन भय(सम्बन्धे शब्दे)न सम्बन्धाद् वह्नितोयाद्यदृष्टं भयमुच्यते , दैवजनितत्वात् । आदिना वृष्टिशलभमूषिकादि । भयहेतुत्वाद् भयम् ॥ दृष्टं स्वपरचक्रजम् । क्षीर० - स्वराष्ट्राचौराटविकादिभयं परराष्ट्राद् दाहविलोपादि- भयं च ॥ महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥ ३० ॥ क्षीर० स्वपक्षाद् राजपुत्रादेरहेरित्र गृहस्थिताद् भयम् ॥ टीका० स्वपक्षमात्रप्रभवं यद् राज्ञां युद्धे भयं, तदहेरिव भयमहिम- यम् । पक्षशब्देन भृत्यादयः सप्त गृह्यन्ते । तथाहि "निजोऽथ मैत्रश्च समाश्रितश्च सम्बन्धजः कार्यसमुद्भवश्च । भृत्यो गृहीतो विविधोपचारैः पक्षं बुधाः सप्तविधं वदन्ति" ॥ प्रक्रिया त्वधिकारः स्यात् २. 'चा', ३. 'क्षजाद् य' ब. पाठः. १. 'ष्ट' क. ख, ग रु. छ. पाठः. 'भजन्ति' र छ पाठः.

·कार, संधियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । क्षीर० -प्रारम्भात् करणं प्रक्रिया । अधिक्रियते प्रस्तूयतेऽधि- व्यवस्थास्थापनमित्यर्थः ॥ टीका० नृपादीनां चामरोद्ध (ल'न)नादिप्रतिपत्तौ प्रक्रियाद्वयम् । 'कृमः श–'(३. ३. १००) इति शः । 'रिङ् शयग्लिङ्घ' (७.४.२८) इति रिङ। 'अचि अनुधातु (६. ४. ७७) इत्यादिना इयङ् । प्रक्रिया ।। चामरं तु प्रकीर्णकम् । क्षीर० ---- चमर्या इदं चामरम् । प्रकीर्यते विक्षिप्यते प्रकी- र्णकम् ।। टीका० - चामरद्वयं चामरे । चमरो मृगः, तम्यायमिति चामरः । 'कृ विक्षेपे' । कर्मणि क्तः । ततः स्वार्थ कन् । प्रकीर्णकम् ।। नृपासनं यत् तद् भद्रासनं क्षीर० भद्रस्यासनं, भद्रं रूप्यादिमयं वा आसनं भद्रासनम् ॥ टीका० नृपासनद्वयं नृपासनसामान्ये ॥ सिंहासनं तु तत् ॥ ३१॥ हैम क्षीर० - हेम्न इदं हम सिंहोपलक्षितमासनम् ।। टीका० -- तदेवासनं सौवर्ण सिंहासनाख्यम् ।। छत्रं त्वानपत्रं क्षीर० छायतेऽनेन छत्रम् । आतपात् त्रायत आतपत्रम् ॥ टीका०-छत्रद्वयं छत्रे । छादेः ठून् । छद्मवद् हस्वत्वम् । :आतपात् त्रायत इत्यातपत्रम् !! १. 'च' ख. च. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासन [द्वितीयं काण्ड राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् । क्षीर० -- तत् छत्रम् । यल्लक्ष्यं- "नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम्" ।। - टीका०-राज्ञश्छत्रं कनकदण्डं नृपलक्ष्म । नान्तम् ॥ भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भः क्षीर० - भद्रार्थ भद्रार्थो वा कुम्भः ॥ टीका० - भद्रकुम्भद्वयं पूर्णकुम्भे ॥ भृङ्गारः कनकालुका ॥ ३२ ॥ क्षीर० भृज्यते भ्रियते वा भृङ्गारः । सौवर्णी आलुका ।। भृङ्गारद्वयं कनकघटादौ । कनकस्यालुका कर्करी कन- टीका कालुका ॥ निवेशः शिबिरं षण्ड क्षीर० --निवेश्यते सनिवेशेन स्थाप्यते निपेशः सैन्यावासः । शेरतेऽस्मिञ्छिबिरम् । स्कन्धावारोऽपि ॥ टीका० -- आगन्तुकसैन्यस्य वाटके कटके वा निवेशद्वयम् । विशे- । निवेशः। 'अजिरशिशिरशिबिर --' (उ० १. ५६) इत्यादिना शेतेर्निपात- नाच्छिबिरम् । अनेकार्थत्वादन्तःपुरेऽपि । घन्। सज्जनं तूपरक्षणम् । क्षीर० सत् शोभनं जन्यते सज्जनं, सज्ज्यतेऽनेनेति वा। उप- रक्ष्यतेऽनेनोपरक्षणं सैन्यस्य प्रगुणीकरणं गुल्मको वा ॥ १. 'स्या' अ., 'म्य दाठके' ख. पाठः, २. 'रोऽपि ख. पाठ:.

·क्षत्रियवर्गः८) व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका०- बलैकदेशेन यद् बलस्य रक्षणं तत्र सज्जनद्वयम् । 'ग्लुञ्चु-. षस्ज गतौ' । ल्युट् । जश्त्वचुत्वे। सज्जनम् ॥ हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुर्विधम् ॥ ३३ ॥ क्षीर० -चतुरङ्गा हि सेना । पदातीनां समूहः पादातम् । भिक्षादित्वादण् ॥ टीका० --हस्त्यश्वादिचतुष्कं सेनाङ्गम् । 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गा- नाम् ' (२. ४. २) इति समासे एकवचनम् । पदातिसमूहे पादातम् । समू- हेऽण् ॥ दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः। . मतङ्गजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी ॥ ३४ ॥ इभः स्तम्बरमः पद्मी क्षीर०-दन्तौ स्तोऽस्य दन्ती । दन्तावलः। 'दन्तशिखात् संज्ञा- याम्' (५. २. ११३) । वलच् । 'वले' (६. ३. ११८) इति दीर्घः। हस्ती। 'हस्ताज्जातो' (५. २. १३३) इतीनिः। द्वौ रदावस्य द्विरदः । न एकेन पिवत्यनेकपः । द्वाभ्यां पिबति द्विपः । मतङ्गाहर्जातो मतङ्गजः । गजति माद्यति गजः । नगे भवो नागः । न अगो वा । कुञ्जौ कुम्भाधोग? दंष्टे वा स्तोऽस्य कुञ्जरः। 'खमुखकुञ्जेभ्यो रो वक्तव्यः' (वा० ५.२.१०७)। वारयत्यरीन् वारणः । एनीभः । स्तम्बे तृणे रमते स्तम्बेरमः । 'स्तम्ब- कर्णयो रमिजपोः' (३. २. १३) । अच् । पद्मानि यौवने रक्ता बिन्दवः सन्त्यस्य पनी । सामजः सिन्धुरः कुम्भी च ॥ टीका० - दन्तिपञ्चदशकं हस्तिनि । दन्तयोगाद् दन्ती । 'दन्तशि- खात् संज्ञायाम्' (५.२. ११३) इति वलच् । ‘वले' (६. ३. ११८) इति दीर्घः । दन्तावलः । हस्तीति । 'हस्ताज्जातौ' (५. २. १३३) इतीभिः । दन्न. द्वययोगाद् द्विरदः । करेगास्येन च पिवतीत्यनेकपः । अत एव द्विपः । 'सुपि' (३. २. ४) इति योगविभागात् कः । मतङ्गोषेर्जातो मतङ्गजः । गजतीति १. 'दन्तोऽस्यास्ति द' ग. घ. दु. पाटः. ... ' गर्जा ख. छ. छ. पाटः.

·८० नामालिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का . गजः । अच् । नग इव दृश्यत इति नागः । शेषेऽण् । कुञ्जौ हनू , तद्योगात् कुञ्जरः । 'खमुखकुञ्जभ्य उपसङ्ख्यानम्' (वा० ५. २. १०७) इति रः । पर- बलं वारयतीति वारणः । नन्दादिः । करयोगाद् इनौ करी । 'इणः कित्' (उ० ३. १५४) इति भन् । इभः । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' (३. २. १३) इति अच् । स्तम्बेरमः । पञ बिन्दुजालकं, नद्योगाद् इनिः । पद्मी ।। यथनाथस्तु यूथपः। क्षीर० - इतोऽश्वेभ्यः प्राग गजवर्गः ॥ टीका०- यूथनाथद्यं यथाधिपती करिणि ॥ मदोत्कटो मदकलः क्षीर० मदेन दानाम्बुना कलो मनोज्ञः ॥ टीका० अन्तर्मदे हस्तिनि मदोत्कटद्वयम् ॥ कलभः करिपोतकः ॥ ३५ ॥ क्षीर० कलो भाति, कं लभते वा कलभः ।। कलभद्वयं करिपोते । । 'शलिकलिभ्योऽभच्' (उ० ३. टीका० १२२)॥ - प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः क्षीर० प्रभिद्यत म्म प्रभिन्नः । गर्जा सञ्जातास्य गर्जितः ।। टीका० - प्रभिन्नत्रयं मत्तहस्तिनि । भिदिगर्जिमदिभ्यः क्तः । प्र. भिन्नः ।। १. 'नः । इतचि गर्जि' 'ख. पाट:. $ 'कृशलिकलिगदिभ्योऽभच' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·क्षत्रियवर्गः८] व्याख्याद्वयोपेतम् । ८१ समावुद्धान्तनिर्मदौ । उद्वमति स्मोद्वान्तः॥ क्षीर० .- - टीका० कालवशानिगलितमदे उद्वान्तद्वयम् । 'टुवम उद्गिरणे' । क्तः । 'अनुनासिकस्य —' (६. ४. १५) इत्यादिना दीर्घः । उद्वान्तः ॥ राजवाह्यस्त्वौपवाद्यः क्षीर० उपवाह्याः समन्ताद् वोढव्याः सन्त्यस्योपवायः॥ सन्नाह्यः समरोचितः॥३६ ॥ क्षीर० सन्नदं कर्तुमर्हति । समराय योग्यत्वात् ॥ हास्तिकं गजता बृन्दे क्षीर० हस्तिनां समूहो हास्तिकम् । 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठक' (४. २. ४७) । गजानां समूहो गजता । गजाच' (वा० ४. २. ४३) इति वक्तव्यात् तल् ॥ टीका गजबुन्दे हास्तिकद्वयम् । 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्' (४. २. ४७) । हास्तिकम् । 'गजाच्चति वक्तव्यम्' (वा. ४. २. ४३) इति तल् । . - गजता ॥ . करिणी धेनुका वशा। क्षीर धयन्त्येनां धेनुका । वष्टि कामयते वशा ॥ टीका० करिणीत्रयं हस्तिन्याम् । धेनुरेव धेनुका । 'वश कान्तौ' । अच् । वशा तालव्यशा ।. अतः परं गात्रापरपर्यायान्ता हस्तिनोऽवयवाः क- ध्यन्ते ॥ १. 'ये' ख. पाठ:. + 'गजसहायाभ्यां च' इति मुद्रितवार्तिकपाटः । ।

·नामलिशानुशासनं [हितीयं काण्ड - टीका० - कर्णमूले चूलिका । 'चूल समुच्छ्राये' । ण्वुल् ॥ अधः कुम्भस्य वाहित्थं क्षीर०-वाह्यतेऽनेनाङ्कुशचोदनया वाहित्थम् । मदवाहिनि स्थाने तिष्ठति । वाहिस्थापभ्रंशोऽयं वा ।। टीका० कुम्भस्येति वातकुम्भस्याधो वाहित्थम् । 'वाहित्थं वातकुम्भाध' इति भागुरिः । वातकुम्भश्च ललाटाधोभागः ॥ प्रतिमानमधोऽस्य च ॥ ३० ॥ क्षीर० अस्य वाहित्थस्याधः प्रतिमानम् । प्रतिमीयतेऽनेनेति । 'डुमिञ् प्रक्षेपणे' । 'मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च' (६. १. ५०) इत्यात्वम् ॥ टीका० वाहित्थस्याधोभागो दन्तयोर्मध्यं प्रतिमानम् । मातेर्युट् ॥ आसनं स्कन्धदेशः स्यात् क्षीर० आस्यतेऽस्मिन्नासनम् ॥ टीका० आसनद्वयं हस्तिपकोपवेशनस्थाने । आसनमुक्तम् ।। पद्मकं विन्दुजालकम् । क्षीर० पद्मप्रतिकृती रक्तत्वात् पद्मकम् । तारुण्ये हस्तिनां देहे रक्तबिन्दवः स्युः ॥ टीका सिध्मादिरूपविन्दुसमूहे पद्मकट्टयम् । पद्ममेव पद्मकम् ।। पक्षभागः पार्श्वभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ॥ ४० ॥ क्षीर०-हस्तिनां योऽग्रतो भागः॥ १. 'ह्य' ग. पाट:.

·क्षत्रियबर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम्। टीका---पक्षभागद्वयं पार्श्वदेशे । दन्तसन्निहितोऽग्रभागो दन्तभागः॥ द्वौ पूर्वपश्चाजवादिदेशौ गात्रापरे क्रमात् । क्षीर० हस्तिनां पूर्वः पादजङ्घादिर्भागो गात्रम् । पश्चाद्भा- गोऽपरम् ॥ टीका०-पूर्वमग्रं, पूर्वजङ्घा आदिदेशो यस्य तद् गात्रम् । पश्चाज्जङ्घा आदिदेशो यस्य तत्रापरम् । पूर्वजङ्घाभागो गात्रं पश्चाजङ्घाभागोऽपरमित्यर्थः ॥ तोत्रं वैणुकम् क्षीर० -तुद्यतेऽनेन वेणुमयेन प्रेषणेनेति तोत्रम् ॥ टीका० तोत्रद्वयं कनाल इति ख्याते । 'तुद व्यथने' । दानी- (३. २. १८२) इत्यादिना ष्ट्रन् । तोत्रम् । वेणुना निर्वृत्तं वैणुकम् । 'निवृत्तेऽक्षयूतादिभ्यः' (४. ४. १९) इति ठक् । कचिद् वेणुकमिति पाठः। तदा च स्वार्थिकः कन् ॥ आलानं बन्धस्तम्भे शस - सीर० आलायते वध्यतेऽत्रालानम् ।। टीका० आलानद्वयं वाखोड इति ख्याते । बन्धस्तम्भ इति समा- हारद्वन्द्व(मि?इ)ति बन्धम्तम्भयोरुभयोरप्यालानं वर्तते इति केचित् । प्रयोगोऽप्यु- भयत्र दृश्यते । 'नालानं करिणां सम्ने' (इति), " तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागरुद्रुमैः " इति च । लातेः करणे न्युट् ॥ अथ शृङ्खले ॥४१॥ अन्दुको निगलोऽस्त्री स्याद् १. 'दो' ग. घ. ङ. पाठः.

·नामालगानुशासन
[द्वितीय काय
14
क्षीर० शृणाति बन्धने शृङ्खलम् । अन्दति बनात्यन्दूः । 'अति-
अदि बन्धने' । स्वार्थ कन् । 'इको इस्वोऽङयो गालवस्य' (६.३.६१)।
निगल्यते बध्यतेऽनेनेति निगलेः ॥
टीका० -शृङ्खलत्रयं सिकळेति ख्याते । शिञ्जन्तः स्खलन्त्यनेनेति
पृषोदरादिः । शृङ्खलः । 'शृङ्खलत्रिष्विति' तालव्यादौ रभसः । 'अति अदि
बन्धने' । 'अन्दूदृन्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिषूः' (उ० १, ९६) इति बाहुलकः
कूप्रत्ययः । ततः 'इवे प्रतिकृतौ' (५.३.९६) इति कन् । 'केऽणः' (७. १. १३)
इति ह्रस्वः । अन्दुकः । 'गड सेचने' । अच् । निगडः ।।
अकुशोऽस्त्री सृणिईयोः।
क्षीर० अङ्कयते गम्यतेऽनेनाकुशः । सरत्यनया सृणिः ।।
टीका
अकुशत्रयमकुशे । 'अकि लक्षणे' । 'सानसिवर्णसि-
(उ० ४. १९) इत्यादिना उशप्रत्ययः । अङ्कुशस्तालव्यशः । सर्तेः 'सृवृ-
षिभ्यां कित्' (उ० ४. ५०) इति निः । सृणिः । 'आरक्षमनमवमत्य सृर्णि
शिताग्रम्' (स० ५. श्लो० ५) इति माघप्रयोगात् स्त्रियामिति प्रमादपाठः ।
द्वयोरित्येव पाठः ॥
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्
क्षीर० दृष्यते दूयतेवानया वा दूष्या । कक्षायों मध्यमदेशे
भवा कक्ष्या । ब्रियतेऽनया वरना मध्यवन्धनी चर्मरज्जुः ॥
टीका० चूषात्रयं कच्छरज्जौ । *'चूष याचने' । 'गुरोश्च हल:'
(३. ३. १०३) इत्यः । चूषा । दीर्घवच्चकारादिमूर्धन्यषा । कक्षा विश्वप्रकाशे
२. 'ड' ग. घ. ङ. पा.
१. 'लेन शृ' क. पाठः.
४.. 'या:'स. पाठः.
३. 'क' ब. ग. पाठः.
'चूप पाने इति' मुद्रितधातुपाठः ।

·क्षत्रियवर्ग] म्याल्यावयोपेतम् । क्षान्तोक्ता । यान्तापि कक्ष्येत्यजयः । ' वृश्चित्' (उ० ३. १०७) इत्य- त्रन् । वरत्रा॥ कल्पना सज्जना समे ॥ ४२ ॥ क्षीर० हस्तिनां सज्जीकरणमङ्कोलगैरिकादिना । शृङ्गारे- णेत्येके,॥ टीका कल्पनाद्वयं सामणीति ख्यातायाम् । 'कृपू सामर्थ्य' । 'ग्लुञ्चु पस्न गतौ' । ‘ण्यासश्रन्थो युच्' (३. ३. १०७) ॥ प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः । क्षीर०-प्रवयत्येनां प्रवेणी । आस्तीर्यते हस्तिपृष्ठे आस्तरणम् । वर्णो वर्णकम्बलः । भीमवत् । परिस्तोम्यते प्रस्तीर्यते परिस्तोमः । वर्ण- परिस्तोम इत्येके । कुथ्यते कुथः ॥ टीका० प्रवेणीपञ्चकं चित्रकम्बले । वेण्यां प्रवेण्युक्ता । आस्ती- यतेऽनेनेत्यास्तरणम् । ल्युट् । ब्राह्मणादिषु वर्ण उक्तः । स्तौतेः सोमवन्मन् । परिस्तोमः । 'कुथ पूतीभावे' । इगुपधलक्षणः कः । 'स्त्रियां वेणी कुथं त्रि- विति वोपालितः ॥ वीतं त्वसारं हस्त्यश्वं क्षीर०-वेति स्म याति भुते च वीतम् । विशेषेणेतं नष्टं वा । सेनाङ्गतः ।त् समाहारः॥ टीका०- असारं युद्धाक्षम हस्त्यश्वं वीतम् । विगतमितं गमनमस्य तद् वीतम् ॥ वारी तु गजबन्धनी॥४३॥ क्षीर०-वार्यतेऽनया वारी गजादानभूमिः ॥ टीका वारिद्वयं वार्याम् । 'वसिवपियजिराजिवजिसदिहनिमशि- वादिवारिभ्य इन्' (उ० ४. १२६) इति वृणातेः ण्यन्तादिञ् । 'कृदिकाराद्.' (ग० ४. १. ४५) इति कीर्षि वारी च । उक्तो हस्ती ॥ 'णं कोलकगै' ख. पाठः. २. 'वा' क. ख. पाठः.

·. ८८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः । वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ॥ ४४ ॥ क्षीर० घोटते भूमौ परिवर्तते घोटकः । वेति याति वीतिः । पीतिरित्येके । 'पीङ् पाने' । तुरं त्वरितं गच्छतीति तुरगः, 'अन्यत्रापि दृश्यते' (वा० ३. २. ४८) इति डः । तुरङ्गमः, 'गमश्च' (३. २. ४७) इति खच् । तुरङ्गः, 'खच्च डिद् वा वक्तव्यः' (वा० ३. २. ३८) । अश्नुतेऽध्वानमश्वः । वजति तच्छीलो वाजी । वाजाः पक्षा अभूवनस्येति वा । वाह्यते वाहः । अर्वति यात्या । गन्ध्यतेऽद्यते गन्धर्वः । हयति याति हयः । सिन्धौ भवः सैन्धवः । विशेषोऽपि सामान्यवृत्तिः । सपति समवैति सप्तिः । इतो रथप्रकरणात् प्रागश्वपरिकरः ॥ टीका घोटकत्रयोदशकमश्वे । 'घुट परिवर्तने' । ण्वुल् । घोटकः । पिबतेः 'क्तिचक्तौ च संज्ञायान्' (३. ३. १७४) इति क्तिः । 'पाने स्त्री पीतिरश्वे ना' इति रुद्रः । 'तुर त्वरणे'। 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' (३. १. १३५) । तुरो गच्छतीत्यर्थः । भुजगवड्डप्रत्ययादिः । 'अशू पुषिलटिकणिखटिविशिभ्यः कन्' (उ० १. १५७) । अश्वः । वाजो वेगस्तद्योगाद् वाजी । वाह्यत इति वाहः । धम् । अर्तेः वनिप्। अर्वा नान्तः । शत्रन्तोऽप्यर्वन् । तथाच माघे–'(मु- हुरभुः अ)र्वतां व्रजाः' इति । स्त्रियामर्वती । गन्धर्व उकः । 'हय गतो'। पचाद्यच् । हयः । सिन्धुदेशे भवः सैन्धवः । 'कच्छादिभ्यश्च' (४. २. १३३) इत्यण् । सप समवाये । बाहुलकस्तिः । सप्तिः ।। आजानेयाः कुलीनाः स्युः क्षीर०-आजेन क्षेपेण आनेया आजानेयाः, आयत्ता इत्यर्थः ॥ टीका-कुलीनाः प्रधानाश्च भूमिभवा अश्वा आजानेयाः, सुवाह- स्वात् । अजावन्नेया अजानेयाः । पृषोदरादित्वादादिदीर्घत्वमिति हड्डचन्द्रः । "अश्वं कुलीनमाजानेयं शाबकं किशोरकं ब्रूते .. " २. 'ति , 'ति । डः । रच डित् । गमश्चेति खच् । अश्नु' क. ग. घ. ह. पाठः. सप्तिः' ग. पाठः.

·स्थापतम्। इति नाममालायामपि ॥ विनीताः साधुवाहिनः। क्षीर०-विनीयन्ते विनीताः सुशिक्षिताः ॥ - - टीका०-शोभनवहनशीला यत्र तत्र भवा विनीताः । नयतेः क्तः॥ वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाहिका हयाः ॥ ४५ ॥ क्षीर० वनावादिषु देशेवते जाता हयविशेषाः। एवं तुरका- रादयोऽपि (१) । लक्ष्ये वाहीकोऽश्वः ॥ टीका० वानायुजद्वयं बनायुजदेशजे । अनयोरभेदोपचारादेकत्वम् । द्वौ भवार्थेऽणि दीर्घा(दिः दी) । तथाच नाममाला- "श्वेतं कर्काख्यं वानायुजमपि पारसीकं तु" । 'पारसीको वनायुजः' इत्युत्पलिन्यां हूस्वादिः । कम्बोजदेशजेऽश्वे काम्बोज- द्वयम् । 'कम्बोजाल्लुक्' (४. १. १७३) इति 'जनपदशब्दात् क्षत्रियाद' (४. १. १६६) इत्यस्यैवानन्तरविहितस्य लुक्, न तु शैषिकाणः । अतो दीर्घादिः काम्बोजः । कुङ्कुमे बाहिक उक्तः । हया हयविशेषाः । एकत्वं नास्ति । पृथ- गेव नामानीति केचित् ।। ययुरश्चोऽश्वमेधीयः क्षीर यात्यत्यर्थ ययुः । अश्वमेधाय हितोऽश्वमेधीयः । 'अश्वमेधाच्छ च॥ टीका० अश्वमेधार्हे घोटके ययुः । यन्तस्थः । 'या प्रापणे । 'यो द्वे च' (उ० १. २१) इत्युः किञ्च । ययुः । 'तस्मै हितम्' (५. १. ५) इति छः । अश्वमेधीयः ।। जवनस्तु जवाधिकः। जवते नच्छीलो जवनः । 'जुचङ्गम्य-' (३.२. . क्षीर० १. 'तुखका' ग, घ, ङ, 'तु तर्करा' ख. पाठः. N ·नामलिङ्गानुशासनं द्वितीयं काण्ड . १५०) इति युच । मृगादिरपि । 'प्रजोरिनिः' (३. २. १५६) इति प्रजवी च ॥ टीका० वेगाधिक जवनश्चवर्गादिः ॥ पृष्ठयः स्थौरी क्षीर० - यन्ष्ट जलादिकमुह्यनेऽसौ पृष्ठयः । यप् । स्थराणां पश्चाज्जङ्घाभागानामिदं स्थारम् । स्थारं बलमस्त्यग्य स्थौरी ॥ टीका बलीवदवत पृष्ठेन भारवाहके पृष्ठयद्वयम् । य(प्र. प्र)- करणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' (वा० ५. २. १२०) इति य(त् ! प्) । पृष्ठयः । 'स्थूल परिबृंहणे'। अण् । रलयारेक्यात् स्थगया इदं स्थौरं पृष्ठवाह्य, तद्योगादिनिः, स्थौरी । म्थरीत्यपि केचित् ।। मितः कर्कः क्षीर० शुक्तोऽश्वः कर्कः । क्रियन्ने वान्तगण्यस्येनि ॥ टीका श्वनय कंकः ॥ रथ्यां वोहा रथस्य यः ॥ ४६॥ क्षीर० ग्थं वहनि रथ्यः । 'तद् वहदि स्थयुग-' (४.४. ७६) इति यन् ॥ टीका० यो रथं वहति स रथ्यः । तद् वहति रथयुगप्रासङ्गम्' (४. ४. ७६) इति यत ।। बालः किशोरः श्रीर (किश्यन ?) कथ्यते कश्यते वा किशोरः ।। वाले किशोरः । 'किशोगदयश्च' (उ० १. ६८) इत्यत्र टीका० तालव्यशः ॥ वाम्यश्वा बडवा बडवा १. 'गोऽपि । प्रज' क. ख. पाट:. २. 'त' ख, इ. छ. पाटः, ·. क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपतम्। ९१ क्षीर वाम्यते गर्भ वामी । यल्लक्ष्यम् .. 'अथाष्ट्रवामीशतहारि- तार्थम् ' (रघु० स० ५. श्लो० ३२) । वडं बलं हयं वा वाति बडवा । स्त्रीविषयत्वाद् ङीप नास्ति । अश्वा त्वजादिः । प्रमानार्थे । टीका वामीत्रयमश्वायाम् । वामी गौरादिः । अश्व उक्तः । टापि अश्वा । वलतेर्बाहुलकाद् अवन् । इलयारकत्वम्मरणम् । वडवा ।। बाडवं गणे। क्षीर० वडवानां समूहो वाढवम् । 'खण्डिकादिभ्यश्च' (४. २. ४५) इत्यञ् ॥ टीका वडवासमूहे वाडवम् । 'खण्डिकादिभ्यश्च' (५. २. ४५) इत्यञ् ॥ त्रिष्वाश्वीनं यदश्वन दिननकन गम्यते ॥ ४७ ॥ क्षीर० 'अश्वस्यकाहगमः' (५. २. १९) इति खञ् ॥ टीका अश्वनैकदिनगम्य वर्मन्याधीनम् । 'अश्वम्येकाहगमः' (५. २. १०) इति खत् ॥ कश्यं तु मध्यमश्वानां श्रीर० - . कशामहति कश्यम् ।। टीका० अश्वमध्यभाग कश्यं, कमां चमलता ताडनाथमहतीति । 'दण्डादिभ्यो यः' (५. १. ६६)। दशाकमावशति तालव्यदशना ॥ हषा हेपा च निस्वनः । क्षीर० - 'हेपू हपृ अव्यक्ते शब्द । 'गुरोश्च हलः (३: ३. १०३) इत्यः ॥ टीका० --अश्वनिस्वने हेपाद्वयम् । 'रेपृ हेपू अव्यक्ते शब्दे' ! 'गु- गेश्च हलः' (३. ३. १०३) इत्यः । हपति पाठो 'हेप गतौ ' इत्यतो व्युत्पा- द्यः । द्वौ मूर्धन्यपौ ॥

·९२ नामलिङ्गानुशासनं । [द्वितीयं काण्ड निगालस्तु गलोदेशः क्षीर० --निगलत्यनेन निगालः । गलो जत्रुसन्धिः । 'उन्न्यो' (३. ३. २९) इति घञ् । गलस्योद्देशः प्रदेशः । देवमणेरावर्तस्य स्थानम् ॥ टीका० अश्वानां गलस्योद्देशे समीपे निगालः । गिरतेय॑न्ताद् एरचि रलयोरैक्कम् ॥ - वृन्दे त्वश्वीयमाश्ववत् ॥ ४८ ॥ 'क्षीर० अश्वानां समूह । 'कंशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम्' (४. २. ४८) । पक्षे 'अनुदात्तादेरज्' (४. २. ४४) इत्यञ् ॥ टीका० अश्वीयद्वयमश्वसमूह । 'केशाश्वाभ्यां यच्छावन्यतरभ्याम् । (४. २. ४८) इति छः । अश्वीयम् । 'तस्य समूहः' (४. २. ३७) इत्यणि आश्वम् ॥ आस्कन्दितं धारितकं रचितं वल्गिनं प्लुतम् । गतयोऽमृः पञ्च धाराः क्षीर० - अश्वानां धाराख्याः पञ्चमा गतयः । धार्यते गतौ स्थाप्यतेऽनया धारा । भिदादित्वात् साधुः । आस्कन्दनमास्कन्दितम् , उत्तेरिताख्यो गनिवेगः । धोरणं योरितम् । 'घोर गतिचातुर्ये' । रेचितम् उत्तेजिताख्यम् । क्रममत्वन्यथा । यदाहुः "धारितं बल्गितं धाराः तमुत्तेजिनं क्रमात् । उत्तेरितं चेति पञ्च शिक्षयेत् तुरगं गतीः । धोरितं गतिमात्रे यद् योजनं वल्गितं पुरः। अग्रकायसमुल्लासात् कुञ्चितास्यं नतत्रिकम् ।। पूर्वापरोन्नमनतः क्रमादारोहणं प्लुतम् । 'लांडे' ज पार.... 'म्याम इति विकलोन यन । पख. पाट:.

·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । - उत्तेजितं मध्यवेगे योजनं श्लथवल्गया ॥ उत्तेरिते तु वेगान्धो न शृणोति न पश्यति ।" ॥ टीका आस्कन्दितादयः पञ्च गतिविशेषा धाराशब्दवाच्याः । तत्र विष्टब्धा समा च गतिरास्कन्दितं वीरव इति ख्यातम् । 'स्कन्दिर् गति- शोषणयोः' । क्तः । ऋजुदूरगमनं पुलिन इति ख्यातं धौरितकम् 'धोक्र गति- चातुर्ये' । क्तः । तदन्तात् स्वार्थे कन् । मण्डलिकालयेन गमनं रेचितम् । क्तः । हेडु इति ख्यातम् । वेगेन विक्षिप्तोपरिचरणं वल्गनं वलिगतम् । वल्गेः क्तः । मार्जा इति ख्यातम् । त्वरया साम्येन गतिः प्लुतम् । प्लवतेः क्तः । पर इति ख्यातम् ॥ घोणा तु प्रोथमन्त्रियाम् ॥४९॥ क्षीर० - घुणते श्वासेन चलति घोणा । प्रवते चलति प्रोथः, वृत्तो नासान्तरप्रदेशः॥ टीका०-घोणायां प्रोथः । 'प्रोच पर्याप्तौ' । पचादिः ॥ कविका तु ग्वलीनोऽस्त्री क्षीर० --- कवते दन्तचर्वणाच्छन्दायते इति कविका वक्रैकदेशे वऋनियामके लोहशङ्को वर्तते । लोके त्वयोमयी सर्वमुखनियन्त्रिका कविका । खलति चलति खलीनम् । खे तालुनि लीनं वा ॥ टीका०-कवीति ख्यातायां लोहकृतायां (लेखकृतायाम् ?) अश्वमु- खबन्धन्यां कविकाद्वयम् । 'की तु खलीन' इत्यजयः । अतः स्वाार्थ- कोऽत्र कः । "कविका तु खलीनोऽस्त्री कविकं कर्षणीत्यपि" इति रभसः । खे मुखविवरे लीनं खलीनं दीर्घमध्यम् । "सोत्सेरैः स्कन्धदेशैः खरखलिनकशाकर्कशात्यन्तमुप्रैः' इति विशाखदत्तः । तदा च पृषोदरादिहस्वत्वम् ॥ ४ १. 'ति', २: ‘क्तः । त्व' ज. पाठः. ३. 'लि' ग. घ. पाट:. ४. 'वी' अ. पाठः.

·२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड शफं क्लीबे खुरः पुमान् । क्षार० क्ष्मां खुरः॥ शाण्यत भुवा घृप्यत शफम् । खुरति विलिखति टीका० शफद्रयं खुरे । शफं क्लीबम् । 'खुरच्छेदने' । 'इगुपध- लक्षणः कः। "भजेथाः पश्चान्मां वरतनु : पुरस्तान्मृगखुर- क्षुरप्रम्यालेग्व्यम्थपुटितविभागा वनभुवः । इत्यादि । (मुवश्च :)॥ पुच्छोऽस्त्री टुमलाल बालहस्तश्च बालधिः ॥ ५० ॥ श्रीर० पूयंत दंशादीनुत्सारयति पुच्छम् । पुनं छादयनि वा । लूयते लूमम् । लङ्गति चलनि लालम् । वालो हम्न इव दंशवार- णाद् वालहम्नः । प्रशम्ता वाला वा । वाला धीयन्तेऽम्मिन वालधिः ।। - टीका० पुच्छत्रयं लाङ्गले । 'पुच्छ प्रमाद । कैः । पुच्छः । स्रो बाहुलको मक् । लममदन्तम् । लगः खपिनादिन्य अगलचा (उ० ४. २.१)। 'अन्यपामपि -' (६. ३. १३७) इति दीघः । अङ्गुलम् । केशवनि लाइ- गृलमात्र बालहस्तद्वयम् । न तु हस्तिन एव । तथा च परिंगतो ज्वलनमु. ग्धतावालधिः' इति वालरामायण हनुमद्विपये वालधिः प्रयुक्तः । बालसमूहयो- गाद् बालहस्तः । वाली धीयतेऽत्रति वालधिः ॥ त्रिपृपावृत्तठिती परावृत्तं मुहुर्भुवि । क्षीर० उपावतते स्मापावृत्ताऽश्वः । लुठति स्म लुठिनः ।। १. 'उपाइष्य' ग द. पाटः. ग. पाट:. २. 'गा' ट., 'गखुरप्र' ज. पाठः. ३. तच्छाद' ·क्षत्रियवर्गः८] व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका० भूमौ पुनः पुनर्लोठयायतेऽश्वादावुपावृत्तद्वयम् । उपा- पूर्वाद् वृतेः लुटतेश्च कर्तरि क्तः ॥ याने चक्रिणि युद्धार्थ शताङ्गः स्यन्दनो रथः ॥५१॥ क्षीर० यान्यनेन यानं साम्परायिकाव्यं । शताङ्गो बद्दरकः । स्यन्दते याति स्यन्दनः । रमन्तेऽस्मिन रथः । इतो भटादेः प्राग रथप्रकरणम् ॥ टीका० युद्धार्थ चक्रवनि याने शताङ्गत्रयम् । शतमङ्गान्यस्येति बहुव्रीहिः । 'स्यन्द्र प्रसवणे' । 'अनुदात्तेतश्च हलादेः' (३. २. १४९) इति युन् । म्यन्दनम् । रमेः 'हनिकुपिनीरमिकासिभ्यः क्थन् ' (उ० २. २) । रथः ॥ अमौ पुष्यरथश्चक्रयांनं न ममराय यत् । क्षीर० पुष्य यात्रोत्सवादी मङ्गल्यो रथः पुष्यरथः, यद् युद्धार्थ न स्यात् । चक्रयुक्त यानम् ॥ टीका० यन्न युद्धार्थ चक्रयुक्तम् , अपि तु क्रीडाभ्रमणाद्यर्थ यानं, स पुष्यग्थः । पूर्वपदं चात्र यरलवीययकारान्तं, "महारथः पुप्यग्थं ग्थाङ्गी क्षिप्रं क्षपानाथ इवाधिरूढः" (म० ३. श्लो० २२) इति माघे पुप्यशब्देन सह वेषात् ॥ कर्णीरथः प्रवहणं डयनं च समं त्रयम् ॥ ५२ ॥ क्षीर.--- कर्णिषु स्कन्दपु रथः कर्णीरथः। दीर्घो लक्ष्यात् । पुंस्क- न्धोद्यमानो रथः । प्रवहन्त्यनेन प्रवहणम् । डयन्ते विहायसा यान्तीवानेन डयनं विमानाख्यम् ॥ टीका० स्त्रीणां नयनार्थे कोलीयके हल्लरिकामाये रथे कीर- थत्रयम् । अवहेयुट्। प्रवहणम् । हि गतौ । करणे ल्युट् । हयनम् । 'डीङ विहायसा. १. 'ट्यायित' क. ख. ग. घ. ङ. पाठ:. २. 'प्या' ग. पाठः, ३. "थः । च' ख, पाठः. ४. 'ति', '.. 'त्यन' ख. पाट:.

·नामलिशानुशासन गतौ' । करणे ल्युटि डयनमपि मतभेदादिति वर्णदेशना ॥ - शकटः ॥ - क्लीबेऽनः शकटोऽस्त्री स्याद् क्षीर० अनिति चीत्करोति अनः । असुन् । शक्रोति भारं वोढुं शकटम् ॥ टीका अनोद्वयं शकटे । 'अनं गतौ' इत्यस्माद् धातोः असुनि अनः, सान्तम् । 'शक शक्तौ' । 'शकादिभ्योऽटन्' (उ० ४. ८२) । गन्त्री कम्बलिवाह्यकम् । क्षीर० गच्छति तच्छीला गन्त्री शकटिका । कम्बलिभिर्दा- न्तैर्वोढव्यम् ॥ टीका कम्बलिनो गावः, तद्वाद्ये शकटे गन्त्री । गमेः ट्रन् । ङीष् ।। शिविका याप्ययानं स्याद् क्षीर० - -शिवा श्रेयस्करी । 'संज्ञायां कन्' (५. ३. ८७)। याप्यस्याशक्तस्य यानं युगाख्यम् । कैन्यायानमिति गौडः ।। टीका० - शिबिकाद्वयं झपाण इति ख्याते । शिबिका तालव्यादिः । याप्यरधमैर्याय्यते नीयत इति याप्ययानम् । अन्तस्थादिः ।। दोला प्रेग्वादिका स्त्रियाम् ॥ ५३ ॥ क्षीर० दोल्यते दोला काष्ठमयी रज्जुः प्रालम्बश्च । प्रे. वयते प्रेतां हिन्दोलकाख्या । आदिशब्दाच्छयानकादि, याप्य- यानानुवृत्तः ॥ टीका० - उद्यानादौ क्रीडनार्थं काष्ठादिमयोऽन्दोलः । प्रेङ्खा । प्रेङ्ख्यते प्रेर्यत इति प्रेला । 'सी' ग. पाट:. २. 'न विग' ग. ब., 'नेवस्य' स्व. ट., 'नलेल्य' . छ. पाठः, ३. 'कुष्यान' ग. पाठः. ४. 'सं' क. स्व. अ. ट. पाठः. 'हा ।भा' घ. पाठः. ६. 'यो हि' क. ख., 'मि' . च. छ. पाटः.

·,
क्षत्रियवर्ग:८] व्याख्याद्वयोपेतम् ।
"दोला प्रेङ्खः पुमान् प्रेडा निःश्रेणिरधिरोहिणी" ।।
इति.रत्नकोशे द्वयोः । आदिना घट्टनादिवाह्यापि दोला ।
उभौ तु द्वैपवैयाघ्रौ द्वीपिचर्मावृते रथे ।
सीर०-द्वीपिनश्चर्मणा प्रावृतो द्वैपो रथः । 'द्वैपवैयाघ्रादञ्'
(४. २. १२)॥
टीका०-व्याघ्रचर्मावृते रथे द्वैपद्वयम् । द्वीपिभवं चर्म द्वैपम् ।
तेन वृतो रथो द्वैपः । 'द्वैपवैयाघ्रादञ्' (४. २. १२) इत्यञ् ॥
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ॥५४॥.
क्षीर०-पाण्डुकम्बलेन पाहतो रथः । 'पाण्डुकम्बलादिनिः'
(४. २. ११)॥
टीका० - पाण्डुकम्बलेनावृते रथे पाण्डुकम्बली । 'पाण्डुकम्बला-
दिनिः' (४. २. ११) इतीनिः ॥
रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ।
क्षीर० 'परिवृतो रथः' (४. २. १०) इत्यण् । आदिशब्दाद्
दौकूलाद्याः ॥
टीका० वस्त्रकम्बलाभ्यामावृते रथे काम्बलवास्त्रौ । 'परिवृतो रथः'
(४. २. १०) इत्यण् । आदिना क्षौमादिः ॥
त्रिषु दैपादयः
क्षीर० --वाच्यलिङ्गत्वाद् द्वैपी गन्त्री, द्वपो रथः, द्वैपमैनः ।
शकटाद्यपि रथत्वेन मन्यते ॥
टीका०-द्वैपादयो बास्त्रान्तास्त्रिषु ।।
-
१. 'दीग्रल्याख्या: ।' ग. पाठः.
२. 'ख्याः' ख. पाठः.

·९८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड रथ्या रथकड्या रथवजे ॥५५॥ क्षीर० रथानां समूहे 'खलगोरथात् ' (४. २. ५०) 'इनित्र- कड्यचश्च''(४. २. ५१) इति यत् कड्यच च ॥ टीका०- रथ्याद्वयं रथवजे । 'खलगोरथात् ' (४. २. ५०) इति यत् । रथ्या । 'इनित्रकड्यचश्च' (४. २. ५१) इति कड्यच् । डापि रथकड्या ॥ धू: स्त्री क्लीबे यानमुग्वं क्षीर० धूर्वति हिनस्ति वोढारं धूः । यस्या अग्रे वोढारो वैध्यन्ते । यानमुग्वं रथादेरग्रम ।। टीका० ---- रथाग्रभागे धूयम् । 'धुर्वी हिंसायाम् ' । 'भ्राजभास- भाषधुर्वी (३. २. १७७) इत्यादिना विप् । 'रालोपः' (६. ४. २१) इति वलोपः । धू रफान्ता ॥ स्याद् रथाङ्गमपस्करः । क्षीर ० -- - ग्यारम्भकं चक्रादन्यत् । अपकरोत्यपस्करः । 'अप- स्करो रथाङ्गम् . ( ६. १. १४९) इति साधुः ॥ टीका०- रथावयवमात्रे चक्रादावपम्करः । 'अपम्करो रथाङ्गम्' (६. १. १४९) इति निपातितः ।। चक्रं रथाङ्गं क्षीर० रथस्य यच्चत्रं, तद् रूढ्या रथाङ्गम् ।। बीका० ---- चक्रद्वयं चक्रे । चक्रमुक्तम् ।। १. 'वा' क, ग्व. घ. पाठः. २. 'वद्वयमा' ख. पाठ:. * 'काचश्च' इति मुद्रिताष्टाध्यायांपाटः ।

·क्षत्रियवर्गः] न्यास्याद्वयोपेतम्। तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमान् ॥५६॥ क्षीर० तस्य चक्रस्यान्ते । नमतीति नेमिः । प्रान्ते धीयते प्रधिः। प्रथते प्रथिरित्येके ॥ टीका०–नेमिद्वयं चक्रस्यान्ते । 'नियो मिः' (उ० ४. ४४) इति मिः। नेमिः । डोषि नेमी च । धात्रः किः । प्रधिः ।। - पिण्डिका नाभिः क्षीर० पिण्ड्यन्ते अरा अस्यां सा पिण्डिका । नभ्यते हिंस्य. तेऽक्षण नाभिः॥ ॥ टीका० रथमध्ये चक्राकारा पिण्डी। यम्यां सर्वाणि काष्ठान्यास- ज्ज्यन्ते, सा नाभिः । ङीषि नाभी चे ॥ अक्षान्तकलिकं तु द्वयोरणिः। क्षीर० अक्षस्य नाभिक्षेप्यकाष्ठस्यान्ते व(द्धा ? धार्थ कीलके । अणति शब्दायतेऽणिः । लक्ष्य त्वाणी ॥ ४ टीका० अक्षः शकटः । तथाच- "अक्षो वि(हीन?भीत)के नित्ये शकटव्यवहारयोः" इत्यादि । तस्याग्रिमे कीले अणिः । अणरोणादिक इः । "सीमावृक्षाग्रकीलेपु स्यादाणिरणि च द्वयोः" इति रुद्रः॥ रथगुप्तिर्वरूथो ना क्षीर० त्रियते गुप्त्यर्थ रथो येन, स वरूथो लोहादिमयी आवृतिः ॥ १. • धिः । पिण्डि' ग. घ.. पाठः, २. 'च ॥ द्वयोरिति रुद्रः । चक्रनिरोधार्थऽक्षा, प्रनिखातकीलके अणिः ॥ शस्त्र' ङ. छ., 'च ॥ द्वयोरिति रुद्रः ॥ शस्त्र' ख. पाठः. ३. 'न्धः. स्यार्थ' ग. घ. पाठः. ४. “णिः ॥ रथ' ख. पाठः.

·१०. नामलिनानुशासन [द्वितीयं काण्ड टीका शस्त्रभयादात्मरक्षार्थ कृते गुत्तीति ख्याते रथस्य स्थान- विशेष रथगुप्तिद्वयम् । 'जवृशोरूथन्' (उ० २. ६) इत्यूथन् । वस्थः ॥ कूवरस्तु युगन्धरः ॥५७॥ क्षीर० - कूयते शब्दायते कूवरः । युगं वोढुं स्कन्धकाष्ठं धार- यति युगन्धरः । 'संज्ञायां भृतृवृजि'—(३.२. ४६) इति खच् ॥ टीका रथस्य युगकाष्ठं यत्रासज्ज्यते, तत्र कूवरद्वयम् । कुं महीं वृणातिच्छादयतीति कूवरः । अन्येभ्योऽपि ___-' इति दीर्घः । धारेविश्वंभर- वद् युगन्धरः ॥ अनुकर्षों दावधास्थं क्षीर. अनुकृष्यतेऽनुकर्षः॥ टीका० रथस्याधःस्थं यद् दारु, यम्योपरि घट्टकर्म, सोऽनुकर्षः । 'कृष विलेखने' । अच् ॥ प्रासमो ना युगायुगः। क्षीर० प्रसज्ज्यते बोर्ड स्कन्धे प्रासङ्गः । युगेनातति युगाद् स्थादिः, तस्य युगः । ना पुमान् । अन्यस्तुं क्लीवे । युगं कालो युग्म वा । युगाद् युगान्तरं वत्सदमनार्थमिति गौडाः। यन्मुनिः – 'युगं द्वितीयं प्रासङ्गम् ॥ टीका गुरुत्वाच्चतुर्भिः षड्भिर्वा वृषैर्यदा शकटो नीयते, तदा दीय- मानस्य द्वितीययुगस्य प्रासङ्गाख्या ॥ सर्व स्याद् वाहनं यानं युग्यं पत्रं च धोरणम् ॥५८॥ १. 'ते र' अ. पाठः, २. 'त्तु' ख. पाठः. * 'अन्येषामपि दृश्यते' (६. ३. १३७) इत्येव दीर्घविधायकसूत्रं दृश्यते ।

·क्षत्रियवर्ग:] ध्यात्यायोपेतम् । . - क्षीर०-सर्व हस्त्यश्वरथादि दोलान्तम् । योक्तव्यं युग्यम् । 'युग्यं च पत्रे' (३.१.१२१) इति साधुः। पतन्त्यनेनेति पत्रम् । 'दाम्नीशस-(३. ३.१८२) इति करणे छुन् । घोर्यतेऽत्र धोरणम् ॥ टीका सर्व हस्त्यश्वादि वाहनं यानादिचतुष्केणोच्यते । वह- तियात्योः करणे ल्युट् । 'वाहनमाहितात्' (८. ४. ८) इति नि- पातनाद् दीर्घः । 'युग्यं च पत्रे' (३. १. १२१) इत्यनेन युग्यं निपातितम् । 'धोरि गतिचातुर्ये' । ल्युट् । धोरणम् ॥ परम्परावाहनं यत् तद् वैनीतकमस्त्रियाम् । क्षीर वोदृभिः परम्परया वाह्यते । प्राबन्धिकमभ्यासस्थि- तम् । विनीतानामिदं याप्ययानादि । टीका० मनुप्यादिभिर्यः परम्परया अंसपाण्यादिद्वारेण वाह्यते, स - वैनीतकः॥ आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ॥ ५९॥ क्षीर० आधोर्यते हस्ती पैराधोरणाः । हस्तिनं पान्ति हस्ति- पकाः । हस्तिनमारोहन्ति हस्त्यारोहाः । निषीदन्त्यवश्यं निषादिनः । द्वौ द्वौ भिन्नार्थावित्येके । आद्यौ पालको, परौ योद्धारौ ॥ टीका आधोरणचतुष्कं हस्त्यारोहे । आङ्पूर्वाद् धोरेः 'चलन- शब्दार्थादकर्मकाद् युच्' (३. २. १४८) । आधोरणः । हस्तिनं पातीति हस्तिपः । ततः 'संज्ञायां कन्' (५. ३. ८७)। कर्मण्यणि हस्त्यारोहः । 'स- दिरपतेः' (८. ३. ६६) इति षत्वे निषादी ॥ नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः । . १. 'त्य', २. 'ति, ग. पाठः ३. 'ह' ख. पाठः.. ४. 'झम्पणादि'.. उ.. पाठः.

·१०२ नामलिङ्गानुशासन [द्वितीय काण्ड सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ॥६० ॥ क्षीर० –नियच्छति नियन्त्रयति नियन्ता । प्राजति प्राजिता । 'अज गतिक्षेपणयोः । वानुत्तेर्वीभावो नास्ति । सुवति सूतः। 'पू प्रेरणे' । क्षदति क्षत्ता । सरथस्यापत्यं सारयति वाहान् वा सारथिः । सव्ये तिष्ठति सव्येष्ठः । 'सव्ये स्थश्छन्दसि' (उ० २. १०१) इति ऋन् डिच्च । 'स्थास्थिन्स्थूणाम् - (वा० ८. ३. ९७) इति षत्वम् । रथस्य कुटुम्बी वाहकः ॥ टीका० - रथकुटुम्बी रथकुटुम्बी सारथिः, नत्र नियन्त्रष्टकम् । अर्थात् सार- थिनो रथकुटुम्बी च नाम । यमेस्तृचि नियन्ता । 'अज गतौ' । प्राजितृशब्दात् तृजन्ताद् ‘अजेय॑घञपोः' (२. ४. ५६) इति नित्यं वीभावे प्राप्ते 'वलादावा- र्धधातुके विकल्प इप्यते' (वा० २. १. ५६) इति वीभावविकल्पः । 'वीभाव- पक्षे तु प्रवेता इत्यपी'ति वृत्तिः । 'पू प्रेरणे' । क्तः । मूतः । क्षदेः सौत्रात् 'तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटौ' (उ० २. ९४) इति तृच् । क्षत्ता । सव्ये तिष्ठतीति सव्येष्ठा । 'दिवेज़न्' (उ० २.०९) 'नयर्डिच्च' (उ० २. १००) इति चानुवृत्तौ 'सव्ये स्थश्छन्दसि' (उ० २. १०१) इति सव्यशब्दे उपपदे तिष्ठतेर्धातोः ऋन् । डित्त्वाहिलोपः । 'अम्बाम्ब-'(८. ३. ९७) इत्यादिना पत्वम् । 'हलदन्तात् –' (६. ३. ९.) इति सप्तम्या अलुक् । 'सव्येष्ठा दक्षि. णस्थश्चेति त्रिकाण्डपाठाद् भापायां साधुरिति विनीतकीर्तिः । अम्बाम्बगो- भूम्यादौ 'स्थास्थिन्स्थूणाम् --'(वा० ८. ३. ९७) इत्यम्य सर्वसम्मतत्वाभावा- दमरमालायामदन्तोऽयम् । तथाच - "सूतः क्षत्ता नियन्ता च यन्ता सव्येष्ठ एव च" इति ॥ रथिनः स्यन्दनारोहाः क्षीर०- रथयोद्धारः॥ । १. 'ति नियन्ता' ख. पाठः. २. 'त्यं सारथिः । सा', ३. 'वा सारथिः । स' क. पाठः. ४. 'द अजे' क. ख. ङ, छ. पाठः, ५. 'सिशसिशासिक्ष क. ख. ङ. च. छ. पाठः.

·क्षत्रियवर्गः८] व्याख्याद्वयोपेतम्। . . टीका० रथिद्वयं रथयोधे ॥ अश्वारोहास्तु सादिनः। क्षीर० अश्ववाराख्याः । सीदन्त्यवश्यं सादिनः॥ टीका० अश्वारोहद्वयमश्वचारे । सदणिनिः, सादी । 'सादी सूताश्व- चारयोः' इति दन्त्यादावजयः ॥ भटा योधाश्च योद्वारः क्षीर भटन्ति कान्ति युद्धं भटाः । युध्यन्ते योधाः । प- चाद्यच् ॥ टीका –भटत्रयं सामान्ययोद्धृपुरुषे । 'भट भृतौ' । पचाद्यच । भटः । 'युध सम्प्रहारे' । पचादिः । योधः । तृचि योद्धा ॥ सेनारक्षास्तु मैनिकाः॥६१॥ क्षीर० --- 'रक्षति' (४. ४. ३३) इति ठक् । प्राहरिकाद्याः॥ टीका० सेनारक्षद्वयं सेनारक्ष(प्रा)हरिकादौ । 'रक्षति' (४. ४. ३३) इति ठक् । सैनिकः ।। सेनायां ममवेता ये सैन्यास्ते मैनिकाच ते। क्षीर० -सेनां समवयन्ति लिप्यन्ति । 'सेनाया वा' (४. ४. ४५) इति ण्यठकौ ॥ टीका० सेनासमवते अङ्गभूने हस्त्यश्वादौ सैन्यद्वयम् । 'सेनाया वा' (४. ४. ४५) इति ण्यठको । बलिनो ये सहस्रेण ते माहस्राः महम्रिणः ॥६२॥ क्षीर० वलं सैन्यम् । सहस्रं योद्धारः सन्त्यस्य । 'तपः- सहस्राभ्यां विनीनी' (५.२. १०२) । 'अण् च' (५. २. १०३) ।। --- १. 'धाः योद्धारश्च । प' ग. घ, ङ. पाठः, २. 'ण सा', 'खास्ते स' ख. पाठः.

·१०४ नामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड टीका-सहस्राधादेर्बलस्य स्वामिनि सेनापतौ साहस्रद्वयम् । 'अण् च' (५. २. १०३) इत्यण् । साहस्रः । 'तपःसहस्राभ्यां विनीनी' (५. २. १०२) इति इनिः । सहस्री ॥ परिधिस्थः परिचरः क्षीर० परिधी सेनामान्ते तिष्ठति परिधिस्थः। परितः सम- न्तात् चरति रक्षितुं परिचरः॥ टीका० परिधिस्थद्वयं युद्धकाले प्रहारादिभ्यो यो रक्षति तत्र । प्र- याणकाले सामन्तस्य स्थापनकारिणीत्यन्यः । सेनाया राज्ञो दण्डनायक इत्य- न्यः । चरेरच् । परिचरः ॥ सेनानीर्वाहिनीपतिः। क्षीर० -सेना नयति नियुके सेनानीः॥ टीका-सेनानीद्वयं सेनापतौ । कार्तिकेये सेनानीरुक्तः ।। कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री क्षीर० कञ्च्यते बध्यते कञ्चुकः। वारमाच्छादकं वानमस्य वारवाणम् । 'पूर्वपदात् संज्ञायाम् ----' (८. ४. ३) इति णत्वम् । बाण- वारस्य व्यत्ययो मयूरव्यंसकादित्वादिति श्रीभोजः ॥ टीका० कञ्चुकद्वयं भोट्टिकादौ चोळकाकृतिसन्नाहे। 'कचि दीप्ति- बन्धनयोः' । 'मृकणिभ्यामूकोकणौ' (उ० ४. ३९.) इति बाहुलक उकण् । क- न्चुकः । बाणं वारयतीति पृषोदरादित्वाद् वर्णविपर्ययेण वारबाणः ॥ यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः। बध्नन्ति तत् सारसनमधिकाङ्गः १. 'सस्याश्वा' ख.... पाठः. २. 'नान्त' ग. घ. रु. पाठः, ३. 'भाडिका' . पाठः. 'काकीकृ' अ., 'काका' क. स्व. पाठः.

·क्षत्रियवर्ग: ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । १०५ क्षीर० - सारं सनोति ददाति सारसनम् । अधिकमङ्गादधिका- ङ्गः । सारसनाधिपाङ्गे इत्येके पेठुः । यन्मुनिः - 'अधिपांङ्गं सारस- नम्' । * भुग्नस्तु- "तस्य सारसनं ज्ञेयमधियाङ्गं निवन्धनम्" । टीका०- सकञ्चुकाः पुरुषाः काण्डाघनादिनिवृत्यर्थ (?) हृदयमध्ये यद् दृढार्थ बध्नन्ति पट्टकर्णिकादिकं, तत्र सारसनद्वयम् । "भवेत् सारसनं काञ्च्यामुरःस्थेऽपि निगद्यते" इति दन्त्यादावजयः । 'अधिकाङ्गं सारसनम्' इत्यमरमालायाम् आर्यापाठादधि- काङ्गं हूस्वादि ॥ अथ शीर्षकम् । शीर्षण्यं च शिरस्त्रे क्षीर० शीर्षप्रतिकृतिः शीर्षकम् । शिरसि भवं शीर्पण्यम् । 'शरीरावयवाद् यत्' (५. १.६), 'शीर्पश्छन्दसि' (६. १. ६०), तद्धिते' (६. १. ६१) । शिरस्त्रायते शिरस्त्रम् ।। टीका०- शीर्षकत्रयं टोपर इति ख्याते । शीर्ष शिरो रक्षति त्रायत इति शीर्षकम् । 'कुमारशीर्पयोणिनिः' (३. २. ५१) इति निपातनाद् अकारा- न्ताच्छिरःशब्दपर्यायात् शीर्षशब्दात् 'प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे णिज्बहुलमिष्ठ- वच्च' (ग० ३. १. २६) इति णिचि बुल । शिरसे हितं झार्पण्यम् । 'शरी- रावयवाद्यत्' (५. १. ६)। ये च तद्धिते' (इ. १. ६१) इति शार्पन्नादेशः। 'ये चाभावकर्मणोः' (६. ४. १६८) इति प्रकृतिभावः । शिरस्त्रायत इति शिरस्त्रम् ॥ 'ये च .. 'त्यपरे पे', २. 'या' ग. घ रु. पार:. ५. नि त' ख. पाठ:. * 'दुर्गस्तु - तस्य सारसनं ज्ञेय धिपाङ्गं च निबन्धनम् । इति' इति भानुजिः ।

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का अथ तनुत्रं वर्म दंसनम् ॥ ६४ ॥ उरश्छदः कङ्कटको जगरः कवचोऽस्त्रियाम् । क्षीर० -- वृणोत्यङ्गं वर्म । दस्यते वध्यते दंसनम् । कङ्कटत्या- च्छादयति कङ्कते वा कङ्कटकः । जागर्तेरचि द्वस्वाज्जगरः । यन्माला- 'उरश्छदो जगरः' । कवते कवचः, कं वञ्चति वा । टीका० -तनुत्रसप्तकं सन्नाहे । शिरस्त्रवत् तनुत्रम् । वृञो मनिन् । वर्म । दंशेर्युटि दंशनम् । उरश्छादयत्यनेनेत्युरश्छदः । 'छादेर्धेऽद्वयुपसर्गस्य' (६. ४. ९६) इति ह्रस्वः । 'ककि लौल्ये' । 'शकादिभ्योऽटन्' (उ० ४. ८२) । कङ्कटः । ततः कन् । जगरः । चवर्गादिः । "जगरः कङ्कटो योगः सन्नाहः स्यादुरश्छदः" इति वोपालितः ॥ आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनदश्चापिनद्ववत् ॥ ३५ ॥ क्षीर० आमुच्यते, प्रतिमुच्यते, अपिनद्यते वध्यते स्म । पि - नद्धः। "वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः इति पक्षे अल्लोपः॥ टीका परिहिते वस्त्रादौ आमुक्तचतुष्कम् । 'मुच्ल मोक्षणे क्तः । आमुक्तप्रतिमुक्तौ । 'णह बन्धने । वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः" इत्यल्लोपः । 'नहो धः' (८. २. ३४) इति धः । पिनद्धः । यथापिनद्धः परिहितकपटे, तथा पिनद्धोऽपीति वच्छब्दार्थः ।। . मन्नद्धो वर्मितः सज्जो दंसितो व्यूढकङ्कटः । क्षीर० - सन्नह्यति स्म सनद्धः । वर्म सञ्जातमस्य वर्मितः ।

·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । १०७ सञ्जायते सज्जति वा सजः । व्यूढो धृतः कङ्कटो येन सः व्यूढक- टीका० सन्नद्धपञ्चकं कृतसन्नाहे । पिनद्धवत् सन्नद्धः । 'सत्याप- पाश-' (३. १. २५) इति णिजन्तात् क्तः । वर्मितः । 'षस्ज गतो' । पचा- घच् । सजः । दंशेः क्तः । दंशितः ॥ त्रिष्वामुक्तादयः क्षीर० नवेत्यर्थः॥ . टीका आमुक्तादयो व्यूटकङ्कटान्तास्त्रिषु ॥ वर्मभृतां कावचिकं गणे॥६६॥ क्षीर० कवचिनां समूहः कावचिकम् । 'ठञ् कवचिनश्च' (४. २.४१) इति ठञ् ॥ - टीका वर्मभृतां गणे कावचिकम् । 'ठञ् कवचिनश्च' (४. २. ४१) इति ठञ् । 'नस्तद्धिते' (६. ४. २४४) इति टिलोपः ॥ पदातिपत्तिपदगपादातिकपदाजयः। पद्गश्च पदिकश्च क्षीर० पादाभ्यामतति गच्छति पदातिः । पादाभ्यामजति पदाजिः । 'पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु' (६. ३. ५२) इति पदभावः । हलन्तपक्षे पद्गः । यल्लप्यं - 'पद्गा भरद्वाजमुनि सशिष्यम्' - (भट्टि स० ३. श्लो० ४१)। पादाभ्यामतति पादातिकः। औणादिक इकः। वि- . । १. 'हे । अपि' अ. पाठः. २. 'वर्मितदंशितौ तारकादीतजन्तौ । 'पस्ज गतौ' । अर्ज सज व्यूढकङ्कटो बहुव्रीहिः ॥ आ' ङ. छ. पाठः. ४. 'कवचिनां समूहे का' अ. पाठः. ३. 'दिव्यूढ', ·१०८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड नयादित्वात् स्वार्थे ठग्वा । पतति पत्तिः। पादाभ्यां चरति पदिकः । पर्पादित्वात् ठन् । इके चरतौ वक्तव्यात् पदिकः ॥ टीका पदातिसप्तकं पादानीके। 'अत सातत्यगमने' । 'अज्य- तिभ्यां च' (उ० ४. १३२) इत्यनुवृत्तौ ‘पादे च' (उ० ४. १३३) इति पादोपपदे इण् । 'पादस्य पदाज्याति -' (६. ३. ५२) इति पदादेशोऽदन्तः । पदातिः । 'पर्नित्' इति पत्तिः । पादाभ्यां गच्छतीति पदगः । पूर्ववत् पदादे- शः । पादातमस्याम्तीति पादातिकः । 'अत इनिठनौ' (५. २. ११५) इति ठन् । पदाजिरिति । 'पादस्य पदाज्याति-' (६. ३. ५२) इति निपात. नाद् अजेर्न वीभावः । पादसमानाद्धलन्तात् पच्छब्दात् पद्गः । पद्भ्यां चरतीति पदिकः । 'पर्पादिभ्यः प्ठन्' (४. ४. १०) । 'इके चरतावुपसख्यानम्' (वा० ६. ३. ५३) इति पद्भावः ॥ अथ पादातं पत्तिसंहतिः ॥६७ ॥ -- क्षीर० २. ३८)॥ पदातीनां समूहः पादातम् । 'भिक्षादिभ्योऽ' (४. टीका० - पदानिसमूहे पादातम् । “भिक्षादिभ्योऽण्' (४. २. ३८)॥ शस्त्राजीव काण्डपृष्ठायुधीयायुधिकाः समाः । क्षीर० काण्डानि पृष्टेऽस्य काण्डपृष्टः । आयुधेन जीवति । 'आयुधाच्छ च' (४. ४. १४) इति ठक्छौ । टीका०-शस्त्राजीवचतुष्कं यः शस्त्रं विधार्यावलगति, तत्र । वाहिता- ग्न्यादित्वात् काण्डम्पृष्टः स्पृष्टकाण्डः । तेन जीवतीत्यर्थे 'आयुधाच्छ च' (४. ४. १४) इति छठको । आयुधायायुधिको ॥ 'तो पद् व' खं. च' ख. पाठः २. ति निपातनादजेन बीभावः । प' ज. पाठः ३. 'शः। प' क. पाठः. ४. . 'नि पदादेशः । पाद' ख. ग. ङ छ. पाठः.

·क्षत्रियवर्ग:८] व्याख्यायोपेतम्। कृतहस्तः सुप्रयोगविशिखः कृतपुङ्खवत् ॥ ६८ ॥ क्षीर० कृतौ सिद्धौ हस्तावस्य कृतहस्तः । कृताः पुजा अनेन कृतपुतः ॥ टीका० सुप्रयुक्तकाण्डे पुरुपे कृतहस्तत्रयम् । कृतोऽभ्यस्तो हस्तो येन स कृतहस्तः । सुप्रयोगविशिखोऽपि बहुव्रीहिः । कृतपुङ्खवदित्यत्र कृतश- ब्दो गृहीतवाची । यथा- 'अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः', 'कृतमपि शास्त्रं निवर्त- यन्ति' । अत्र हि अकृतव्यूहा अगृहीतशास्त्रा इति परिभाषावृत्तिकारैरुक्तम् । कृतपुङ्खवत् कृतपुड इव सुप्रयोगविशिख इति वच्छब्दस्यार्थः ॥ - अपराद्धपृषत्कोऽसौ लक्षाद् यश्च्युतसायकः। क्षीर० अपराद्धा अलब्धलक्षा बाणा अस्य अपराद्धपृषत्कः॥ टीका० लक्षात् च्युतः सायको बाणो यस्यासावपराद्धपृषत्कः। राधेः क्तः । अपराद्धः । अपराध्यो यकारान्त इति केचित् । अपराद्धः अशोभनः पृषक्तोऽस्येति बहुव्रीहिः ॥ धन्वी धनुष्मान् धानुष्को निषङ्गन्यस्त्री धनुर्धरः॥६९ क्षीर० धन्वास्यास्तीति धन्वी । ब्रीह्यादित्वादिनिः । धनुः मह- रणमस्य धानुष्कः । तदस्य प्रहरणमिति ठक् । निषङ्गस्तूणोऽस्यास्तीति निषङ्गी । अस्त्राणि सन्त्यस्य अस्त्री ॥ टीका० धन्विषट्कं धानुप्के । धनुस्समानार्थाद्धन्वन्शब्दाद् व्रीह्या- दित्वादिनिः । धन्वी । धनुष्मान् मत्वन्तः । धनुः प्रहरणमस्येति धानुष्कः । 'प्रहरणम्' (४. ४. ५७) इति ठक् । निषङ्गोऽस्त्रं तूणोऽपि । 'स्याचापायुध- योरस्त्रम्' इति रभसः । तद्योगादुभयत्र इनिः ।। ---- 'खे' ख. पाठः. २.'णः । स्या' म. पाठः.

·- टीका - नामलिङ्गानुशासनं [हितीय काण्ड स्यात् काण्डवांस्तु काण्डीरः क्षीर० 'काण्डाण्डादीरनीरचौ' (५. २. १११) । काण्डवद्वयं काण्डधरे । उपाधिभेदाद् भेदः । काण्ड एव केवलो यस्यास्त्रमिति । अस्यैव वा नामद्वयम् । 'काण्डाण्डादीरनीरचौ' (५. २. १११)। काण्डीरः ॥ शाक्तीकः शक्तिहेतिकः। क्षीर० शक्तिः प्रहरणमस्य शाक्तीकः । 'शक्तियष्टयोरीकक्' (४.४. ५९)॥ याष्टीकपारश्वधिको यष्टिपार्श्वधहेतिकौ ॥ ७० ॥ क्षीर० पार्श्वधः परशौ न दृष्टः । अतो 'यष्टिस्वधितिहेतिकौ' इति कश्मीराः पठन्ति । यन्मुनिः – 'परश्वधः कुठारश्च स्वधितिः' । तदस्य पहरणम् । 'परश्वधाहश्च' (४. ४. ५८) ।। नैस्त्रिंशिकोऽसिहेतिः स्यात् क्षीर-निस्त्रिंशोऽसिः प्रहरणमस्य नैस्त्रिंशिकः ॥ - - - - टीका शक्त्यादिको हेतिः प्रहरणं येषां ते शाक्तीकयाष्टीकपारश्व- धिकनैस्त्रिंशिकाः । यथाक्रमं 'शक्तियटयोरीकक्' (४. ४. ५९) 'परश्वधाहश्च' (४. ४. ५८) 'प्रहरणम्' (४. ४. ५७) इति ठक् ॥ समौ प्रासिककौन्तिकौ । क्षीर० प्रासः कुन्तश्च प्रहरणमस्य ।। टीका- प्रासिकद्वयं कुन्तकरे । पूर्ववत् उक् ॥ -- चर्मी फलकपाणिः स्यात् ·सात्रियवर्ग:८] व्याल्यावयोपेतम् । - क्षीर० चर्म फलकोऽस्यास्तीति चर्मी । फलति विशीर्यते घातः फलकः । रलयोरैक्यात् फरकोऽपि ॥ टीका चर्मिद्वयं फलकपाणौ । चर्मी व्रीह्यादिः । पताकी वैजयन्तिकः ॥ ७१ ॥ वैजयन्त्या चरति वैजयन्तिकः । 'चरति' (४. ४. ८) क्षीर इति ठक् ॥ टीका-पताकिद्वयं पताकायुक्त। ब्रीह्यादित्वादिनिः । पताकी। 'चरति' (४. ४. ८) इति ठक् । वैजयन्तिकः ।। अनुप्लवः सहायश्चानुचरोऽभिचरः समाः । क्षीर० अनु पश्चात् प्लवते अनुप्लवः । सह अयते सहायः॥ टीका० अनुप्लवचतुष्कं सहाये वाच्छियाण इति ख्याते । सर्वे पचाद्यजन्ताः । सह अयते गच्छतीति सहायः । अन्वभिशब्दौ पश्चादर्थे । पुरोगाग्रेसरप्रष्ठाग्रतःसरपुरःसराः ॥७२॥ पुरोगमः पुरोगामी क्षीर० पुरो गच्छतीति पुरोगः । गमश्च (इति ?) डः । अग्रे सरत्यग्रेसरः । 'पुरोग्रतोऽग्रेषु सर्तेः' (३. २. १८) । टः । प्रतिष्ठते प्रष्ठः । 'प्रष्ठोऽग्रगामिनि' (८. ३.९२) इति साधुः ॥ टीका०-अग्रगामिनि पादातिकादौ पुरोगसप्तकम् । 'अन्येप्वपि -' (३. २. १०१) इति डः । पुरोगः। 'पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः (३. २. १८) इति टः । पुरःसराग्रेसराग्रतःसराः । 'प्रष्ठोऽग्रगामिनि' (८. ३. ९२) इति निपा- - . १. 'मा' ख. पाठः. २. 'पुरोऽस्या' ग. प. उ. पाठः. ३ 'कायुक्त पताकी । क. ग. पाठः. ४. 'ये। स' ज. पाठः. ५. 'पाजिया' ख. पाठः. ६. 'उच्छति' घ. पाठः, ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का तनात् प्रष्ठः । 'गमश्च' (३. २. ४७) इति खचि पुरोगमः । अव्ययत्वान्नुम- भावः । णिनौ पुरोगामी ॥ मन्दगामी तु मन्थरः। क्षीर०-मश्राति पादौ मन्थरः ॥ टीका० मन्दगामिद्वयं मन्दगमनशीले ताच्छीलिकणिनौ मन्द- गामी । 'मन्थ विलोडने' । 'ऋच्छेररन्' (उ० ३. १३१) इति बाहुलकोऽरन् । मन्थरः ॥ जडालोऽतिजवः क्षीर० जड़े स्तोऽस्य जङ्घालः ॥ टीका० अतिवेगवति जङ्घालद्वयम् । 'प्राणिस्थादातो लजन्यतर- स्याम्' (५. २. ९६) इति लच् । जङ्घालः । अतिशयितो जवो वेगो यस्य सोऽतिजवः ॥ तुल्यौ जङ्घाकरिकजासिकौ ॥ ७३ ॥ - क्षीर० जङ्घा एव करो राजदेयोंऽशोऽस्त्यस्य जङ्घाकरिकः । जवाभ्यां जीवति जानिकः॥ टीका० -जङ्घाकरिकद्वयं जङ्घाजीविनि धावकादौ । जबॅव करी य- स्येति व्युत्पत्त्या संज्ञायां कनि जङ्घाकरिक इति कश्चित् । करो राजदेयः । जबॅ. व करो जङ्घाकरः । तद्योगाद् मत्वर्थठनि जङ्घाकरिक इत्यपरः। 'जीवति' इति ठकि जाविकः ॥ तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः । क्षीर० तरोऽस्यास्ति तरस्वी । 'अस्मायामेधा-' (५. २. १२१) इति विनिः । त्वरते स्म त्वरितः। पनवते अजवी । 'प्रजारिनिः' १. 'केचित्' अ. पाठः, ·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । (३. २. १५६)। जवत तच्छीलो जवनः । “जुचङ्कम्य (३. २. १५.०) इति युच । जवने जवः । पचाधर ।। टीका० वेगवन्मात्र तरस्बिरः कन् । 'अभायामेधाम्रो विनिः (५. २. १२१) । तर-वी । त्वरित जवयोः अर्श माय स् । बायोगाद यगी । जुः सौत्रो धातुः । चवर्गादिः । 'प्रजोनिः' (३. २. १५६) इति प्रजया । जुच- म्यादियुचि जवनः ॥ जय्यो यः शक्यते जेतुं क्षीर 'क्षय्य जय्यौ शक्याथें' (६. ९.८१) इति साधुः टीका अवश्यं जनुं शक्यो जयः । 'शफि लिड च' (३. ३. १७२) इति शनात्यर्थ वर्तमानात पानादि कृत्यानां विधानाद् जची यत्' (३. १. ९७) इति यत् । 'क्षय्यजय्यों शक्याथे (६. १. ८१: इत्ययादश- निपातनाद् जय्यः ॥ %D O जयो जनम्यमात्रके ॥ ७४ ।। श्रीर० - शक्यादन्यत्र त्यथः ।। टीका योग्यतामात्रेण जयनीय जेयः । चो यतः (३, १. . - जैनस्तु जेता क्षीर० जैतैव जैत्रः । खन्नन्नाल प्रज्ञादिखादम् । जेतुरयं वा । फलितं तुल्यार्थत्वम् ॥ टीका० - जेलमात्रे जैत्रयः ! जशी च णुश्च इति वक्ष्यति । तृशमान पाद्या यो अच्छत्याल विविषतः प्रदि। १. 'म्येत्यादि' ज. पाठः, २. 'लतस्तुल्या' स. पा::, ५ ·११४ मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड समि त्रिीयोऽयमभित्रीण इत्यपि ॥७॥ क्षीर० -- आभिमुख्येनामित्रानलङ्गामी । 'अध्वनो यत्रखौ' (५. २. १६) 'अभ्यमित्राच्छ च' (५. २. १७) इति छो यत्खौ च ॥ टीका० -विपक्षाभिमुखमत्यन्तगन्तरि अभ्यमिव्यत्रयम् । 'अध्वनो यत्वौ' (५. २. १६) इत्यनुवर्तमाने 'अभ्यमित्राच्छ च' (५. २. १७) इति छयत्खप्रत्ययाः ॥ ऊर्जस्वलः स्यादर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः । टीका० - ऊर्ज ऊर्जा वास्त्यस्येति 'ज्योत्स्नातमिस्रा-' (५. २. ११४ इति साधुः । ऊनों नदिस ? नान) न्तं मन्यते। अन्यथा ऊर्जस्वीति निपातनं पर्थ स्यात् । 'अस्मायापेधा जो विनिः' (२. २. १२१) इति विधिना सिद्धत्वात् ॥ अतिशयितबलयुक्ते अतिशयितपराक्रमयुक्त वा ऊर्ज- स्वलद्वयम् । 'ज्योत्स्नातमिस्रा (५. २. १११) इत्यादिना निपातितौ ॥ स्वादुरस्वानुरसिला क्षीर० - उरसा वलं लक्ष्यते । तदस्यास्ति । पिच्छादित्वादि- लच्॥ टीका० अतिशयितोरसि उरम्बद्वयम् । मतुपि 'झयः' (?) (८. २. १०) इति वत्वे उरस्वान् । पिच्छादीलचि उरसिलः ।। रथिका रथिरो रथी॥ ७६॥ धीर० -- रथोऽस्याम्ति गथिकः । 'अत इनिठनौ' (५. २. ११५) । 'मधारथाभ्यामिरनिरची' (का० ५. २. १०९)। रथिन इत्य- पराट:॥ टीका० - रथस्वामिनि राजादो रविकत्रयम् । 'अत इनिठनौ' १. जमस्यास्तीति क. च. पाठः, "जोडम' क. ग. घ. पाठ:.

·क्षत्रियवर्गः ८]
व्याख्याइयोपेतम् ।
(५. २. ११५) । रथिकरथिनौ । धारथाभ्यामिरन्निर नी वक्त यौ' या० ५.
२. १०९) इति मत्वर्थे इरन् । रथिरः ।।
कामंगाभ्यनुकामीनो हि
शीर० - अनुकामं यथेच्छं गामी अनुकामीनः । 'अवारपा.
रात्यन्तानुकामं गामी' (५. २. ११) इति खः ।
टीका० -कांमंगामी यथेष्टगमनशीलः । स्वेच्छाप्रवृत्तिरनुकानीनः ।
'अवारपागत्यन्तानुकामं गागी' (५. २. ११) इति खः ।।
अत्यन्तीनस्तथा भृशन् ।
क्षीर अत्यन्तं भृशं वा गामीत्यत्यन्तीनः । भृशं गन्तेत्यर्थः ।
पूर्ववत् खः ।
टीका० अत्यन्तगमनशीले अत्यन्तीनः । पूर्ववत् खः ।।
शूरो वीरश्च विक्रान्तः
क्षीर० शूरयते वीरयते शूरवीरौ । विक्रमते उत्सहते स्म वि.
-
क्रान्तः ॥
टीका० -शूरत्रयं शूरे । 'शूर वीर विक्रान्तौ' । चुरादिः । पचादिः ।
सूर्यनाम्न्यशत्वमपि निरूपितम् । क्रमेः क्तः । कान्तः ।।
जेता जिष्णुश्च जित्वरः ।। ७७॥
क्षीर० जंतुं शील इति तृन्। 'ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः (३. २.
१३९)। 'इण्नशिजिसर्तिभ्यः करप्' (३. २. १६३) ।
टीका०-जयमशीले जे त्रयम् । जयतेस्तृचि जेता । लजिस्थश्च
कानुः' (३. २. १३९) । जिप्णुः । इत्वरवज्जित्वरः ।।
.सांयुगीनो.रणे साधुः
१. 'मी', २. 'गच्छतीति अ' क. पाट:.
३. 'जंतुं शा' ख. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्डं क्षीर० संयुगे साधुः सांयुगीनः । 'प्रतिजनादिभ्यः खञ्' (४. ४.९९)॥ टीका ...- सङ्ग्रामकुशले सांयुगीनः । 'प्रतिजनादिभ्यः खम्' (४. ४. ९९) इति खम् ।। शस्त्राजीवादयन्त्रिषु । क्षीर० वाच्यलिङ्गत्वात् ।। -- टीका० ...- पूर्वोक्ताः शस्त्राजीवादयः सांयुगीनान्तास्त्रिषु ॥ वाजिनी वाहिनी सेना पृननानीकिनी चमः ॥ ७८॥ वरूथिनी बलं सैन्यं चक्र चानीकमस्त्रियाम् । सह क्षीर० वाहाः सत्यस्यां वाहिनी । सिनोति सेना , इनेन वर्तते वा । प्रियते पृतना । 'पुङ व्यायामे' । चमत्यरीन चमूः । वरुथो स्थाप्तिरस्त्यस्यां वरूथिनी । वलति प्राणिति वलम् । सेनैव मैन्यम् । चागण्यादित्वान् प्यञ् । करोति चकते वा चक्रम् । अनिलनी कं, न नीयते वा ! सैकदेशोऽयम् ॥ मागिनीमा भगाया । तत्र वाहिनी पृतना अनीकिनी द : चयः रेनाऽपि पनि । पनाकाहयबलस्थगुप्तीनां योगाद् ध्वजनी नानीकि विरूचियः । र पनि पन्यनिस्वपिभ्यो नित्' (उ० ३. १० इ. न: । सभा । मानमिनि (उ० १. ८४) इत्यादिना ऊः चन : ! जानन सामान्येन सेनाङ्ग । नल चकशब्दौ उक्तौ । सेनैव सैन्यम् । द्वगीदम् ।।

·क्षप्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । क्षीर० व्यूह्यते रच्यते व्यूहः ॥ टीका० - यथोक्तदेशे वलविन्यासो विभज्य स्थापनं व्यूहः । 'ऊह वितर्के' । घञ् ॥ भेदा दण्डादयो युधि ॥ ७९ ॥ क्षीर० -- व्यूहस्येति शेषः । यदाहुः "दण्डो मण्डलभोगी चाप्युत्सन्नश्वाचलो दृढः । व्यूहास्तपां विशेषाः स्युश्चक्रव्यूहादयोऽपि च ॥ टीका० ---- दण्डभोगमण्डलासंहताश्च शार: प्रकृतिव्यूटभेदाः । तत्रानी- कानां तिर्यग्वृत्तिदण्डः । म्नानाभन्दात्रतिरोन्यगावृत्तिागः । मण्डलरच. नया सरतामनीकानां सर्वतावृत्तिः सर्पशगांव मग डलः । स्थितानाभितरेतरसंह- तानां विशिष्टतराणामनीकानां पृथग्वृत्ति महतः । तथाच कामन्दः "तिर्यग्वृशिन्तु दण्डः स्याद् भागोऽन्यावृत्तिरव च । मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथावृत्तिरगंहतः ।। " इति । तत्रापि प्रदर दृढ कादयः सप्तदश दण्डभेदाः । गोमूत्रिकाहिमकसञ्चा- रिकशकट(नरक ! मकर)पतन्तकाः पन भोग दाः । सर्वतोभद्रादुर्जयो मण्डल- भेदौ । अर्धचन्द्रकोद्यानादयः पडसंहतोडाः ! प्रत्याखारा हमाणिः क्षीर० प्रत्यासरति भगान प्रत्यासारः। 'स्ट स्थिरे (३. ३. १७) इति घन् । पाणिः पश्चाद्भागः ।। टीका० व्यूहसमवेत एव गृहम्य पश्चाद्भागे व्यूहान्तरे वा प्रत्यासारद्वयम् । सतेघञ् । प्रत्यासारः ॥ मन्यपृष्ठ प्रनिग्रहः। . 'च व्युत्पन्न' क पाठः. २. 'नु ज. पाठः, ३. तियम्' म. पा-: ५. 'ना' ज. पाठः. ६. 'भागान' ग. घ. पाटः, 'किः', ·११८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितयं काण्ड क्षीर० प्रतिगृह्यतेऽवष्ट गानेऽनेन सैन्यम् ।। टीका० पत्र वितर... अन्य प्रांतगलाति, तसोन्यस्य पवाद धनुःशतद्वयान्तरे स्थित जिनामा प्रतिग्रहः परिग्रहो वा । ग्रहेर ॥ एकभकारमा नश्वा गतिः पचपदातिका ॥ ८० ॥ क्षीर० पतति पत्तिः सेनामम् । यद् भारतम् - "को यो गजको नाः पञ्च पदातयः । त्रा तुरगामी पतिरित्यभिधीयते" ।। टीका० पतिनवकं प्रत्यक नाविशेपे । तत्र त्रिभिरश्वैर्गजनैकेन रथेन पदातिभिः पन्वभिः पत्तिनीम सेनान्तरम् ॥ पत्त्यङ्गैत्रिणः नः कमावादमा पत्रोत्तरमं । सेनामुग्न तुरगणी वाहिली पृतना चमूः ॥ ८१ ॥ अनीकिनी क्षीर०—पनिन्त्रिणमा सेनामुरबाट । नत्रिगुणं गुडति गुल्मः । तत्रि- गुणो गण्यते गणः । एवमुत्तरोत्ता क्रमान त्रिगुणम् ।। टीका पत्र के जगजादिभियथावं त्रिगुणः तथोक्तक्रमण सेनामुग्यादयो भवति । एतदक्तं भवति ----- निमः पत्तयः सेनामुखम । त्रिभिः सेनामुखमुल्मः । गुल्लकण गणाः । यो गणा वाहिनी । वाहिनीत्रयं पृतना । पृतनात्रयं चमः । चमूत्रमनीनिनी ।। वामिनोहिणी क्षीर० अक्षांना स्थकाष्टानाम् अहोऽस्त्यस्याः । अक्षादहिन्यां वृद्धिश्च ॥ १. 'च' इ. छ. पाठः. २. 'नरश्चैको नागाः प' ख. पाटः,

·क्षत्रियवर्गः ८]
व्याख्याद्वयोपेतम्।
:
टीका० अक्षौहिण्यां न गुज्यं,
किनीकियोऽसौहिणी।
अक्षा रथावयवः, तस्योहः, तयोगान्मत्वीय दानः ! 'ऋतनी और' (४. १.५)।
'पूर्वपदात् - ' (८. ४. ३) इयादन! ". ! 'अक्षाहिन्यां वृद्धिवक्तव्या' (वा :
६. १. ८९) इति वृद्धिः ।
"अक्षौहिण्यामित्यधिक महात्या त्वष्टभिः शतिः ।
संयुक्तानि सहस्राणि ग्थाना मेकविंशतिः ।।
एवमेव गजाना न खण्यानं कलितं ः !
पञ्चपष्टिसहस्राणि पट्शनानि दशैव तु ।।
मङ्खचातान्तुरगा तामिना रङ्गः ।"
रथसम्बन्धिनोऽश्वान विहायत्ययः ।
"नृणांतसह तु महानि नब ।
शतानि त्रीणि चान्यानि पचाशत्ते पहातयः ||"
इति तदङ्कनाप्यक्षौहिणीसङ्ख्या यथा --- गजन्यौ (२१८७०), अश्वः (६५६१०)
पदातिः (१०९३५०) ।।
अथ लम्पदि ।
सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मी
क्षीर० - 'सम्पदादिभ्यो मात्र किन वक्तव्यः' (पा० ३. ३.
१०८)। श्रयन्ति तां श्रीः । 'कि वांच-' (उ० २. ६०) इति किन
दीर्घश्च ॥
टीका० धनोत्कर्षः सम्पतिः, TE सपनम् । 'सम्पदादिभ्यः
किन् वक्तव्यः' । (वा० ३. ३. १०८। । सम्पत् । श्रीलक्ष्मीशब्दावुक्तौ ।
क्तिनि सम्पत्तिः ॥
. 'य' इ. छ. पादः.
२. ा' ख. पाटः.
३. 'चप' ख. कु. छ. पाठः,

·१२० नामालिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड - विपत्त्यां विपदापदौ ॥८॥ क्षीर० विपत्तिर्दारिद्यम् ॥ टीका० -विपतित्रयं विपदि । पूर्ववत् ॥ आयुधं प्रहरणं शस्त्रमस्त्रम् क्षीर० आयुध्यन्तेऽनेनेत्यायुधम् । 'घअर्थे कविधानं स्थाना- गापाव्यधिहनियुध्यर्थम्' (वा० ३. ३. ५८) । शस्यतेऽनेन शस्त्रम् । 'दानी-' (३. २. १८२) इति करणे ट्रन् । अस्यतेऽस्त्रम् । हेति नार्थे । टीका० - आयुधचतुष्कं शस्त्रमात्रे । 'प्रार्थ कविधानम् ' (वा० ३. ३. ५८) इति युध्यतेः कः । आयुधम् । 'शमु हिंसायाम्' । 'दाम्नीशस (३. २. १८२) इत्यादिना टन् । शस्त्रम् । 'असु क्षेपणे' । *'ष्टन् ' (उ० ४. १६०) इति ष्टन् । अन्त्रम् । शस्त्रं, विना क्षेपण घातकं खड्गादि, क्षेपणीयं शर(श)ल्यादि अत्रमिति केचिच्छस्त्रास्त्रया दमाहुः । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तै- रिति देवीमाहात्म्य च ॥ अथास्त्रियो । धनुश्चापी धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् ॥ ८३ ॥ इष्वासोऽपि क्षीर ० --धन्यते अर्यते धनुः । अर्धचादिः । यल्लक्ष्यं- 'ततो धनुषमादाय' । चपस्य वेणोविकारश्चापम् । धने (इति?) कनिप् । शरा अस्यन्तेऽनेनेति शरासनम् । 'कुदि अनृतभाषणे' । अस्माद् अण्डन् , कुर्देवा रेफलोपे कोदण्डम् । कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् । 'कर्मण उक' (५.१. १०३) । इपयोऽस्यन्तेऽनेन इष्वासः । आसोऽपि ॥ टोका० धनुःसप्तकं चापे । 'धन धान्ये' । 'अतिवपियजितनिध- नित्रपियो नित्' (उ० २. ११७) इति उसिः । धनुः सान्तम् । 'भृमृशीतृचे- - ३. न श'. व. ग. पाटः. ४. 'तु, १.प' . पाठ:. २. म्य'.. पा कु. क. पाठः. 'ग' मा. 'सर्वधातुभ्यः ष्ट्रन्' इति मुदिताणादिपाटः ।

·शप्रियवर्गः८] व्याख्याइयोपेतम्। १२१ रित्सरितनिधनिमिमस्जिभ्य उः' (उ० १. ७) इत्यनेन धनुरुदन्तोऽपीत्युणादिः । दीर्घान्तः स्त्रीलिङ्गः । तथाच 'शरावापो धनू : स्त्री स्याद्' इति त्रिकाण्ड. शेषः । 'चप सान्त्वने' । भूवादौ पवर्गमध्ये पठितः । ततः पचायच् । चपो वृक्षविशेषः । तस्य विकारश्चापः । धन्वचतुष्कं क्लीबम् । तत्रै धन्व नान्तम् । 'कर्मण उकञ्' (५. १. १०३) । कार्मुकम् । इष्वासो मूर्धन्यमध्यो द- त्यान्तः ॥ अथ कर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम् । कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवी पुनपुंसके ॥ ८४ ॥ क्षीर० गाण्डिः पास्यास्तीति गाण्डीवम् । 'गाण्ड्यज- गात् संज्ञायाम्' (५. २. ११०) इति वः । गाण्डिरिदन्त ईदन्तश्चात्र पश्लिष्य निर्दिष्टः । पुनपुंसके इति प्रथमाद्विवचनमजहल्लिङ्गम् ॥ टीका कर्णस्य कानीनस्य धनुः कालपृष्ठम् । कपिध्वजोऽर्जुनः, तद्धनुषि गाण्डीवद्वयम् । 'गाण्ड्यजगात् संज्ञायाम्' (५ २. ११०) इति गाण्डीगाण्डिशब्दाभ्यां वः । गाण्डीवं गाण्डिवम् । द्वितीयो हस्वान्तः , 'गाण्ड्य- जगादिति संहितायां दीर्घहस्वान्तयोस्तुल्यत्वात् ॥ कोटिरस्याटनिः क्षीर० अस्य धनुषः प्रान्तः कुटति कोटिः । अटत्यटनिः । अटनीत्येके॥ टीका० धनुषः कोटिरुभयपान्तम् अटनिः । 'अट पट गतौ' । अशनिवदेनिः । पक्षे ङीष् ॥ गोधे तले ज्याघातवारणे । क्षीर गोधा च गोधा च द्वे, सव्यसाचित्वात् । 'गुध परि- बेष्टने' । तलं चर्मादिमयो ज्याघाताधारः । गोधा तला च गोधातले द्वे. इत्येके । - - १. 'स्ति गा' स. ग. घ. पाठ:. २. 'दटनिः' अ. पाठः, R ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीय का टीका०-गुणाद्याघातनिवारणार्थ बाहुपट्टिकायां गोधाद्वयम् । "तलस्ता(लं ! ले) चपेटे च तलं चाधः स्वरूपयोः । *कार्यवीर्ये प्रकोष्ठे ज्याघातस्यैवापवारके ॥" कचिद् बाहोर्द्वित्वाद् गोधे तले इति पाठः ॥ लस्तकस्तु धनुर्मध्यं क्षीर० - 'लस श्लेषणे ॥ टीका०- वास इति ख्याते लस्तकः ॥ मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः॥ ८॥ . क्षीर० - मूख्यतृणस्य विकारो मौर्वी । जिनाति ज्या । जी. वापि । शिते शब्दायते शिज्जिनी । गुण्यतेऽभ्यस्यते गुणः ।। टीका- मौर्वीचतुष्कं धनुर्गुणे । मूर्वा वृक्षविशेषः, तद्विकारो मौवीं । ज्या चवर्गादिः । आवश्यकणिनौ शिञ्जिनी । तालव्यादिः । गुण उक्तः ॥ स्यात् प्रत्यालीढमालीढमित्यादि स्थानपञ्चकम् । क्षीर० -जङ्योश्चारिनिवृत्तौ स्थितिः स्थानकम् । अत्र विशेषः । लेढि भुवमालीढम् । आदिशब्दात् समपादं, वैशाखं, मण्डलं च धनु वेदप्रसिद्धम् । भरतस्त्वन्यथाह "वैष्णवं समपादं च वैशाख मण्डलं तथा । प्रत्यालीढमथालीढं स्थानान्येतानि षड् नृणाम् ॥" इति ।। टीका० प्रत्यालीढमालीढं समपदो विशाखो मण्डलं चेति भन्विनः पञ्च पदस्थानानि । तत्रोर्ध्वस्थस्य वामजङ्घाप्रसारे दक्षिणसङ्कोचे प्रत्यालीढम् । 1 १. 'ई', २. 'मध्ये प्र', २. 'मध्ये प्र', ३. 'खाल ई' क. पाठः. पाठः. ६. 'मात्र' ग. घ. पाठः, ४. 'नु', ५. 'ई'.. * 'कार्यबीजे' इति तु मेदिनी ।

·भत्रियवर्गः८] ग्याख्याद्वयोपेतम् । १२६ दक्षिणप्रसारे वामसङ्कोचे आलीढम् । तुल्यपादयुगे समपदम् । वितस्त्यन्तरेण स्थिले पदद्वये विशाखेः । मण्डलाकृतिपदद्वयं मण्डलम् ॥ लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च क्षीर० लक्ष्यत इति घञ् ण्यच्च । शृणाति शरुहिंस्रः, तस्मै हितं शरव्यम् । 'उगवादिभ्यो यत्' (५. १. २)। शरैर्वीयते छाद्यते वॉ। वेध्यं च ॥ टीका लक्षत्रयं वेज्जा इति ख्याते। व्याजे लक्षमुक्तम् । शृणातेः स्वरुवदुः (शरुः) आयुधं, तस्मै हितं शरव्यम् । 'उगवादिभ्यो यत्' (५. १ २) इति यत् । 'ओर्गुणः ' (६. ४. १४६) इति गुणः । अवन्तादेशः ।। शराभ्यास उपासनम् ॥ ८६ ॥ क्षीर०- 'असु क्षेपणे ॥ टीका नित्यं शराभ्यासे परिशीलने उपासनम् ॥ पृषत्कबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः । कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुर्द्वयोः ॥ ८७ ॥ क्षीर पर्षति सिञ्चत्यसृजा पृषत्कः, पृथक् षट्कमस्येति । धनुर्वेदः "पुङ्खः शरस्तथा शल्यं पक्षस्नायुजतूनि षद् ।" वणति वण्यतेऽनेन वा बाणः । विशीर्यते विशिखः । 'शि निर्शी- ने। विविधशिखो वा । अजिह्मगः ऋजुगामी । कल्यते क्षिप्यते कलम्बः। मार्गयति लक्ष्य मार्गणः । शृणांति शरः । रोप्यते निखन्यते रोपः । इ- ष्यति इषुः । 'इष गतौ' । प्रर्दराद्या नानार्थे । टीका-पृषत्कद्वादशकं काण्डे । स्पॅशन् कसति गच्छतीति पृषत्कः । पृषोदरादिः मूर्धन्यषश्च । 'बण भण सम्भक्तौ' । घन | बाणः । वशन् खनतीति १. 'गे' ज. पाठः, २. 'खम् ॥' हु. छ. पाठः. ४. 'शासन'ख, पाठ:. ५. 'णो' ग. घ... पाठः. पति क'.. छ. पाठः. ३. 'वा ॥ अग, घ... पाठः, ६. 'त' ग. घ. पाठः. ७. 'पृ.

·१२४ नामलिशानुशासन [हिताका विशिखः । पृषोदरादिः । अजिमगाद्यास्त्रयो डप्रत्ययान्ताः । 'कड मदे' । बाहुलको- ऽम्बन् । लडयोरेकत्वस्मरणम् । कलम्बः । ‘मार्ग अन्वेषणे' । ल्युट् । मार्गणः । शृणातेः 'ऋदोरप्' (३. ३. ५७) । शरः । "स्थलं क्ष्वेडो विपाटश्च चित्रपुङ्खः शरः सरः" इति त्रिकाण्डशेषे दन्त्यादिश्च । पत्रं पक्षः, तद्योगात् पत्री । 'रुप विमोहने' । चु- रादिः । अच् । रोपः । 'इषेः किच्च' (उ० १. १३) इत्युः । इषुः ।। प्रक्ष्वडनास्तु नाराचा: क्षीर० --- प्रक्ष्वेडन्ते प्रक्ष्वेडनाः। विदे रूपं श्वेडतेर्वोनेयम् । नरमञ्चति नैराचः । नैराच एव नाराचः । स्वार्थेऽण् । सर्वलोहो- ऽयम् ॥ टीका० प्रक्ष्वेडनद्वयं नाराचे । 'निविदा स्नेहनमोचनयोः' । नन्द्यादिः । पृषोदरादित्वाड्डत्वम् । प्रक्ष्वेडनः । नरानाचामतीति नाराचः । 'अन्ये- भ्योऽपि-' (३. २. १०१) इति डः । 'अन्येषामपि (६. ३. १३७) इति दीर्घः ॥ पक्षी वाज: क्षीर० 'पक्ष परिग्रहे' । वजति गच्छत्यनेन वाजः ॥ टीका० -काण्डपत्रे पक्षद्वयम् । 'वज गतौ' । करणे घञ् । वाजः । 'अजिव्रज्योश्च' (७. ३. ६०) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् कुत्व- निषेधः॥ त्रिघूत्तरे। क्षीर० --लिशान्ता वाच्यलिङ्गाः ।। ५. १. 'डिवो' म. घ. पाठः, २, ३, ४. 'ना' क. ख. ङ, पाठः. ६. 'जः । न्यस्वादेः कुत्वम् ॥ त्रि' ग. घ. . पाठः. पाठ:.

·क्षत्रियवर्ग: न्याख्याध्योपेतम्। टीका उत्तरे परे लिप्तकान्तास्त्रिषु ॥ निरस्तःप्रहिते बाणे क्षीर० निरस्यते स्म प्रहीयते स्म, क्षिप्त इत्यर्थः ।। टीका प्रहिते (निवि)क्षिप्ते बाणे निरस्तः । प्राक् साधितः ॥ विषाक्ते दिग्धलिप्तकौ ॥ ८८ ॥ क्षीर० विषेणाक्ते उक्षिते । दिद्यते स्म लिप्यते स्म ॥ टकिा०-वि(षभ? षो)क्षितकाण्डे दिग्ध(त्र! द्व)यम् । दिहेः क्तः । दिग्धः । 'लिप उपदेहे' । क्तः । ततः कन् । लिप्तकः ।। तूणोपासङ्गतृणीरनिषङ्गा इषुधियोः । तूण्यां क्षीर०- तूण्यते पूर्यते शरैस्तूणः । तूणीति लिङ्गभेदार्थम् । उपा- सज्यन्ते निषज्यन्ते (स्म ? ) च बाणा यत्रेत्युपासङ्गनिषङ्गो । इषवो धीयन्ते- ऽत्र इषुधिः । कलापो नानांर्थे । टीका- तूणषट्कं तोण इति ख्याते । 'तूण पूरणे' । चुरादिः । एरचि तूणः । गौरादिङीषि तूणीत्यपीति धातुप्रदीपः । रूपभेदात् पुमान् । टापि तूणेति वररुचिः । 'पैज सङ्गे' । घञ्। उपासङ्गः । 'कृपृकटिपटिशौटि- भ्य ईरन्' (उ०४.३०) इति बाहुलक ईरन् । तूणीरः । 'उपसर्गात् -' (८. ३. १५) इत्यादिना षत्वे निषङ्गो मूर्धन्यषः । इषवो धीयन्तेऽत्रेति इषुधिः ॥ खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासाखिष्टयः ॥ ८९.॥ कौक्षेयको मण्डलानः करवालः कृपाणवत् । १. 'तेप्रक. ग. पाठ:. २. 'स' क, ख. पाठः, ·१२६ मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का क्षीर०- खण्डयति भिनत्ति खड्गः । निष्क्रान्तस्त्रिंशतोऽङ्गुलि- भ्यो निस्त्रिंशः । चन्द्रवद्धासः प्रभास्य चन्द्रहासः। अस्यतेऽसिः । ऋषे- र्गत्यर्थादृष्टिः । 'ऋत्यकः' (६. १. १२८) इति प्रकृतिभावः । हिंसााद् रिषेस्तु रिष्टिः । चन्द्रहासासिरिष्टय इति केचित् पठन्ति । कुक्षौ भवः कौक्षेयकः । 'कुलकुक्षि-' (४. २. ९६) इति ढकञ् । मण्डलाकृत्यग्रम- स्य मण्डलायः । करे वलनमस्य करवालः । कल्पते कृपाणः । कपिः पूरणार्थः॥ टीका० खगनवकं खड्गे । 'खट खटि भेदने' । बाहुलको गन् । खगः । निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्य इति निस्त्रिंशः । 'डच्प्रकरणे सङ्ख्यायास्तत्पुरु- पस्योपसङ्ख्यानं निस्त्रिंशाद्यर्थम्' (वा० ५. ४. ७३)। डच् । चन्द्रमिव हसति उद्योतकारित्वाञ्चन्द्रहासः । 'कर्मण्यण' (३. २. १)। 'असु क्षेपणे' । 'खनि- कष्यज्यसिवसिवनिसनिध्वनिप्रन्धिचलिभ्यश्च' (उ० ४. १४१) इति इः । असिः । दन्त्यसः । 'ऋषि गतौ' । क्तिचि ऋष्टिः । एवमजादिः । "चन्द्रहासर्टिनिस्त्रिंशा ज्ञेया एकार्थवाचकाः " इति त्रिकाण्डशेषश्च । 'रिषि हिंसायां, हलादिरि'ति वर्णदेशना । द्विविध एवेति रभसः । 'कुलकुक्षि-' (१. २. ९६) इत्यादिना ढकञ् । कौक्षेयकः । करं पालयति पलतीति वा करपालः । 'कर्मण्यण् (३. ४. १) । 'विधूतकरपालकः पालक' इति यमकम् । "दन्तैश्चिच्छिदिरे लूनकरवालाः पदातयः" (स० १९. श्लो० ५५) इति माघश्लेषाद् वकारवानपि । कृपाण इति । क्रपेर्बहुलवचनादानच् सम्प्र- सारणं चेति न्यासकारः । यथा कृपाणः खड्ने तथा करवालोऽपीति वत्यर्थः ।। सरुः खड्गादिमुष्टौ स्याद् सीर०-'त्सर छद्मगतौ'। १. तिस' ख, पाट:.

·क्षत्रियवर्गः८] व्याख्याइयोपेतम् । .- टीका० खनच्छुरिकादिमुष्टौ सरुः । ना । 'त्सर छद्मगतौ' । दन्त्यसः । चरुवद् उः ॥ मेखला तन्निबन्धनम् ॥९॥ क्षीर० मीयते मणिबन्धे प्रक्षिप्यते मेखला । यथा प्रहरतो हस्तान्न निर्याति ॥ 0- - टीका० -खड्गादिनिबन्धनः सीकनलिकातकादिकं(?) मेखला । गञ्जाया- मिति केचित् ॥ फलकोऽस्त्री फलं चर्म क्षीर० फलति विशीर्यते प्रहारैः फलकम् । फलं मुनिना खड्गाद्यग्रे दृष्टम् । अयं तु लोकात् फलकं मन्यते । यच्छाश्वतः- "लाभे सस्ये शराद्यङ्गे व्युष्टौ च फलके फलम्" । चर्ममयत्वाचर्म ॥ टीका० फलगा इति ख्याते फलकत्रयम् । फलकचर्मणी साधिते ॥ सङ्ग्राहो मुष्टिरस्य यः। क्षीर० --- सङ्गृह्यतेऽनेन सङ्ग्राहः । 'समि मुष्टौ' (३. ३. ३६) इति घञ् । अस्य चर्मणो मुष्टिय़हणस्य स्थानम् ॥ टीका० फलकस्य मुष्टौ माण्डु इति ख्याते सङ्घनहः । 'समि मुष्टौ' (३. ३. ३६) इति हेर्घञ् ॥ द्रुघणे मुद्गरघनौ क्षीर० -8 रक्षाङ्ग हन्ति द्रुघणः । द्रोपनो वा । अयोधनो- १. 'दिषु मु' ङ. उ. पाठः, ३. 'द' स. पाठ:. ४. 'लो' क. ख. पाठः, 'सिककलिकातनिका' क. स... छ. पाठः, ५. 'या' ख. पाठः.

·१२८ मामलिनाउपासनं [हिती का - टीका ऽन्यः । मुदं गिरति ग्रसते मुद्गरः। हन्यतेऽनेन घनः । 'मूतौ धनः' (३.३. ७७) इति साधुः । यच्छाश्वतः "वाये मुस्तेऽम्बुदे सान्द्रे घनः स्यालोहमुद्रे " ॥ वर्धकिमुद्राकृतावस्त्रविशेषे द्रुघणत्रयम् । दुः वृक्षो हन्यतेऽनेनेति द्रुषणः । 'करणेऽयोविद्रुषु' (३. ३. ८२) इति दुशब्द उपपदे हन्तेर्धातोरप्प्रत्ययः, घनादेशश्च । धातोः 'पूर्वपदात् 'संज्ञायामगः' (८. १. ३) इति णत्वम् । क्षुम्नादेराकृतिगणत्वात् 'कवर्गव्यवाये हादेशप्रतिषेधो वक्त- व्य' इति णत्वं न भवतीत्यपरे । मुदं हर्ष हरतीति मुद्गरः । पचादिः ॥ स्यादीली करवालिका ॥११॥ क्षीर०-ईड्यते ईली । एकधारोऽसिस्तुरुष्कायुधम् । करवा- लादल्पे कन् । तरवारिकेत्येके । टीका० - हस्तकुण्डेति ख्याते ईलीद्वयम् । "ईलि: करवाली स्याद् धैमेयो धान्यपरिवर्तः" इति नाममालायामार्यापाठाद् दीर्घादिः । 'इल स्वप्नक्षेपणयोः'। 'इगुपधात् कि- रि'त्यनेन ह्रस्वादिरिति पुरुषोत्तमटीका । पक्षे ङीष् ॥ भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ क्षीर०-भिन्दतः पालयति भिन्दिपालः। स हस्ताक्षेप्यो लगुडः। सृज्यते सरति वा मृगः टीका० भिन्दिपालद्वयं हस्तप्रमाणे हस्तकाण्डे इति ख्याते । नळिकाण्डमिति केचित् तमाहुः । "भिन्दिादशतालं तु दशकुन्तोऽभिधीयते" इति भरतीये । सृगो दन्त्यादिः॥ परिघः परिघातनः। क्षीर० - परिहन्ति परिधः । 'परौ घ' (३. ३. ८४) इति घ- त्वम् । लोहबदो लंगुडः॥ - १. 'ती' म. पाठः, २, 'लः। सहस्राझे स. पाठः, ·क्षत्रियवर्गः ८] व्याख्यायोपेतम् । " टीका० परिघद्वयं लोहबद्धलगुडे खड्ने च । 'परौ पः' (३. ३. ८४) इति हन्तेरप् घादेशश्च । 'परेश्च घाङ्कयोः' (८. २. २२) इति लत्ववि- कल्पः । परिघः पलिघः । हन्तेय॑न्ताल्ल्युटि परिघातनः ॥ द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः॥९१ ॥ क्षीर० कुठान् वृक्षान् इयर्ति कुठारः । स्वं धियति बिभर्ति स्वधितिः। परान् शृणाति परशुः परश्वधश्च । पर्चधोऽपि । यदाह- "याष्टीकपारश्वधिको यष्टिपर्धधहेतिकौ" ॥ टीका० - कुठारचतुष्कं कुठारे । कुठं तरुम् आरातीति कुठारः, कप्रत्ययान्तः । आपूर्वाच्छृणातेः 'आङपरयोः खनिशृभ्यां डिच्च' (उ, १. ३४) इति कुः । परशुः । "कुठारः स्त्री च स्वधितिः परशुश्च परश्वधः । कुठाटङ्कः पैशुरथच्छुरिका कोषणादिका ॥ इति रभसः । परश्वधस्तालव्यमध्यः ।। स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका। क्षीर शस्यतेऽनया शस्त्री । असेः पुत्रीवं, अल्पत्वात् । छुराति छिनत्ति छुरिका । क्षुरिकापि । टीका० शस्त्रीचतुप्कं छुरिकायाम् । डीषि शस्त्री । पुत्रीधेनुकाभ्या- मसेः षष्ठीसमासः । 'छुर छेदने' । कुन् । छुरिका ।। वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना क्षीर शलति विशत्यन्तः शल्यम् । शङ्कतेऽस्माच्छङ्कु- रायुधविशेषः । यच्छाश्वतः "सङ्ख्याकीलकयोः शकुः शकुः प्रहरणान्तरे "। अन्यत्रोपचाराच्छल्यम् ॥ - - १. 'टारट', २. 'परशुर' क. ख. पाठः. S ·११० मामलिशानुशासनं टीका शल्यद्वयं शेल्ल इति ख्याते । शलेः यत् । शल्यः । यादोभेदे शङ्कुरुक्तः ॥ सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ॥९२॥ क्षीर०-सर्वान् लाति सर्वला । स्तोम्यते श्लाघ्यते तोमरम् । तुः सौत्रो वा ॥ टीका०-शर्वरीति ख्यातायां शर्वलाद्वयम् । शर्व चर्व गतौ' । वृषा. दिकलच् । शर्वला । 'शार्दूलशर्वलाशलाटुः' इति शभेदः ॥ - प्रासस्तु कुन्तः क्षीर०-पास्यते प्रासः । हस्तक्षेप्यः (शिल्पः ? शल्यः)। कुणति कुन्तः॥ टीका प्रासद्वयं कुन्ते। 'असु क्षेपणे'। घञ् । प्रासः। कुं तनोतीति कुन्तः । पृषोदरादिः । कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः। क्षीर० - कोणो गृहादेर्विदिक् । 'कुण शब्दोपकरणयोः' । पाति पालिः । अश्नुते अधिः । कुटति कोटिः॥ टीका० -- कोणचतुष्कमग्रभागे । यथा षटकोणः षडश्र इति । पालि- त्रयं पक्षे ङीषन्तं च । 'अश भोजने' । वक्रयादित्वाद् रिन् । अश्रिः । कु. टेरिः । कोटिः॥ सर्वाभिसारः सौंघः सर्वसन्नहनार्थकः ॥ ९३ ॥ क्षीर सर्वेण सैन्येनाभिसरणं सर्वाभिसारः । सर्वेषामोयो वहनं सर्वोघः । सर्वैः सन्नह्यतेऽत्र सर्वसन्नहनम् ॥ टीका० चतुरङ्गबलस्य सत्रहने सर्वपल्लाण इति ख्याते सर्वाभि- सारद्वयम् ॥ लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनो विधिः। - १ 'ज्वलीति' ज. पाठः, ·क्षत्रियवर्ग: व्याख्याद्वयोपेतम् । १३१ क्षीर० - अनभृतां राज्ञां यः शास्त्रिको विधिः प्रस्थानात् प्राक्, स लोहाभिसारः।लोहं शस्त्रमभिसार्यते प्रस्थाप्यतेऽत्रेति । नीरस्य शान्त्यु- दकस्य अजनं क्षेपोऽत्र नीराज(नानः), मन्त्रोल्कया वाहनायुधादेर्निश्शे- षेण ग़जनं वा । अत्र नीराजनानन्तरं कर्म लोहाभिसार इति मुनिः "विधिोहाभिसारस्तु राज्ञां नीराजनोत्तरः" । - भुमोऽपि "लोहाभिसारस्तु विधिः परो नीराजनान्नृपः।" दशम्यां दसितैः कार्यः" इति । अत एव नीराजनाद्विधिरित्येके पठन्ति ॥ टीकाo-महानवमीदीक्षायां बलस्य नीराजने निर्मज्जने राज्ञां शस्त्र- धारिणां यः शास्त्रचोदितो विधिः, तत्र लोहाभिहारः ।। यत् सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् ॥ ९४ ॥ क्षीर० 'सत्यापपाश (३. १. २५) इति णिच् । 'उप- सर्गात् सुनोति-' (८. ३. ६५) इति षत्वम् ।। टीका सेनया करणभूतया विजिगीषोररौ शत्रौ आभिमुख्येन गम- नमभिषेणनम् । सेनाशब्दात् 'सत्यापपाश 'सत्यापपाश-' (३. १.२५) इत्यादिना णिच् । ल्युट् । 'उपसर्गात् सुनोति -' (८. ३. ६५) इत्यादिना पत्वम् ।। यात्रा व्रज्याभिनिर्याणं प्रस्थानं गमनं गमः । 'क्षीर० यान्त्यस्यां यात्रा । ब्रजनं व्रज्या । 'वजयजो वे क्यप् ' (३. ३.९८)। प्रपूर्वस्तिष्ठतिर्गत्यर्थः। 'ग्रहवृदृनिश्चि---' (३. ३.५८) इत्यपि गमः॥ 'न्ति' ग, पाठः. २, ३, ४. 'हा' ग, पाठः.

·१३२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड - टीका० विजिगीषोः प्रयाणे यात्राषट्कम् । यातेः ष्टन् । यात्रा । भिक्षायां व्रज्योक्ता । निर्याणत्रिके ल्युट् । गमेरप् । गमः ॥ स्यादासारः प्रसरणं क्षीर०-सैन्यस्य सर्वतो व्याप्तिरासारः । आस्रियतेऽननेत्या- सारः अन्वागच्छदलम् । प्रसारस्तु सैन्यादहिस्तृणजलाद्यर्थ प्रसरण- मिति कौटिल्यः । यल्लक्ष्य "निरुद्धवीवधासारपसारा गा इव ब्रजम्" ॥ टीका०-सर्वतो बलस्य प्रसारे आसारद्वयम् । सर्तेर्घञ् । आ- सारः। धरणिवत् प्रसरणिः । पक्षे 'कृदिकाराद् -' (ग० ४.१. ४५) इति ङीष् ॥ प्रचक्रं चलितार्थकम् ॥ १५ ॥ क्षीर० प्रस्थित सैन्यं प्रचक्रम् ॥ टीका०-चलितशब्दस्यार्थे प्रचक्रम् । 'प्रचक्र चलितं त्रिषु' इत्यमर- माला॥ अहितान् प्रत्यभीतस्य रणे यानमभिक्रमः। क्षीर० - आभिमुख्येनाभिभूयारीन् वा प्रतिगमनमभिक्रमः ॥ टीका अरीन् प्रति निर्भयस्य पुंसो याने अभिक्रमः ॥ वैतालिका बोधकराः क्षीर० वितालः शब्दः प्रयोजनमेषां वैतालिकाः । मङ्गल्याख्याः प्रातर्बोधका इत्येके ।। टीका० निशान्ते ये बोधयन्ति, तत्र वैतालिकद्वयम् । विविधता- लेन चरन्तीति वैतालिकाः । 'चरति' (४. ४. ३) इति ठक् ॥ १ 'स', २. 'वा ग' क, ख. पाठः, ३. "ति' अ. पाठ:.

·क्षत्रियवर्गः८] व्याख्याद्वयोपेतम् । चाक्रिका घाण्टिकार्थकाः ॥९६ ॥ चक्रं राष्ट्रम् । घण्टाघातेन देवतायग्रे ये शंसन्ति ते, क्षीर० - श्रावकाख्याः॥ टीका बहुभिर्मिलित्वा स्तुवत्सु चाक्रिकद्वयम् । चक्रेण चरन्तीति ठक् । घटेया चरन्तीति घाण्टिकाः । पृषोदरादित्वाद् वर्णागमः, निरनुना- सिको वा ॥ स्युर्मागधास्तु मंगधाः क्षीर०-वंशोदीरणेन ये. याचन्ते । आहुश्च - "वैतालिकास्तु कथ्यन्ते कविभिः सौखशायिकाः । राज्ञः प्रबोधसमये घण्टाशिल्पास्तु घाण्टिकाः ।। मागधाः स्तुतिवंशज्ञाः" इति । मगधेति यात्रार्थः कण्डादिः । यच्छ्रीभोजः "कमर्थिनः कुपुभ्यन्तु कं मगध्यन्तु मागधाः। कमिषुध्यन्तु यज्वानो रामेऽरण्यं भुरण्यति" ॥ टीका- वंशस्तुतिपाठकेषु मागधद्वयं, वनौषधौ साधितम् ।। - वन्दिनः स्तुतिपाठकाः। क्षीर० वन्दन्ते स्तुवन्ति तच्छीलाः । चत्वार एकार्था इत्येके ॥ टीका - वीर्यादिस्तुतिं ये नासीरे पठन्ति, तत्र वन्दिद्वयम् । सारपद्यस्तुतिपाठक इति केचित् । व्रीह्यादीनौ वन्दी ।। संशप्तकास्तु समयात् सङ्ग्रामादानवर्तिनः ॥ ९७ ॥ २. 'ण्ट' ख . 'लिताभिस्तुवत्सु वावेहा इति ख्यातेषु चा' ख... छ, पाठः. ३. 'वंशज्ञाः' ख. छ. पाठः. पाठः.

·मामलिनानुशासन [द्वितीयं.का - क्षीर० संशपन्ति पलायमानान् , सशपथं वा युध्यन्ते दृढनिश्च- याः संशप्तकाः॥ टीका० - समयात् तत्रैव स्थित्वास्माभिर्योद्धव्यमिात निश्चयाद् , अथवा कुलाचाराद्, ये सङ्ग्रामे न निवर्तन्ते, ते संशप्तकाः । 'शप उपाल- म्भने । क्तः ॥ - रेणुईयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः । क्षीर० रीयते रेणुः । ‘रीङ् गतौ' । धूयते धूलिः । पंसयति वस्त्रादि पांसुः । 'पसि नाशने' । रज्यते वस्त्रायनेन रजः क्लीवे । 'रजन- रजकरजस्सूपसंख्यानम् ' इति नलोपः ।। टीका० - रेणुचतुष्कं धूल्याम् । स्थाणुवद् रेणुः । 'धू विधूनने' । बाहुलकालिः । कुटादित्वाद् द्विद्भावः । वक्रयादित्वात् क्रिन् । रलयोरेकत्वस्मर- णम् । धूलिः । डीषि धूली च । 'पशि नाशने' । 'अर्जिशिकम्यमिपशि-' (उ० १. २७) इत्यादिना उः दीर्घश्च । पांशुः । एवमुणादौ तालव्यवान् । धातुवृत्तौ दन्त्यवानुक्तः । अत एव वृन्दावनयमकं "कणिकाभिरपां सुखरं विसृजन्ति गुहासमीरणमपांसुखरम्" इति । रजेः 'भूरञ्जिभ्यां कित्' (उ० ४.२१८) इत्यसुन् । रजः । अदन्तोऽपि। तथाचोत्पलिनी "पुष्परेणौ गुणे चैव रजोऽपि रजसा सह इति । न द्वयो रज इति सम्बन्धः ।। चूर्णे क्षोदः क्षीर०- 'चूर्ण क्षोदे' । 'क्षुदिर सम्पेषणे' । धूलिमायोऽयम् । यच्छाश्वत: "चूर्णानि वासयोगाः स्युश्चूर्णो धूलिः सशर्करा" ॥ - १. 'कयोस्तूप' ग. पाठः. २. 'वम्' ख. पाठः. ३. 'श्या:' क. ग. पाठ:.

·टीका - धूलितः किश्चिदुपचिते सोदनेन कैते माषादीनां रजोविशेषे क्षोदद्वयम् । क्षोदसाहचर्यात् चूर्णो ना । 'क्षुदिर् सम्पेषणे' । घञ् । क्षोदः । षडेव समानार्था इत्यपरः ॥ समुत्पिञपिञ्जलौ भृशमाकुले ॥ ९८ ॥ क्षीर०—'पिनि हिंसायाम्' । आह च–'समुत्पिञोऽतिसङ्कुलः ॥ टीका - अत्यन्तव्याकुले सैन्यादौ समुत्पिञ्जद्वयम् । 'तुजि पिजि वलने' । चौरादिकादेरचि समुत्पिञ्जः । पृषोदरादित्वात् पिञ्जलः ॥ पताका वैजयन्ती स्यात् केतनं ध्वजमस्त्रिनाम् । क्षीर० पतति धूयते पताका । विनयते विजयन्तः । औणा- दिको झच् । तस्येयं वैजयन्ती । केत्यते संज्ञायतेऽनेन केतनम् । ध्वजति धूयते ध्वजः । पताकादण्डो ध्वज इत्येके । केतुर्नानार्थे । टीका० पताकाचतुष्कं पताकायाम् । 'शिलिपरिपतिभ्यो नित्' इत्याकः । पताका । पटाकाशब्दोऽप्यत्र । विपूर्वाज्जयतेः 'तृभूवसिवहिभासिसा- धिगडिमण्डिजिनन्दिभ्यश्च' (उ०३. १३८) इति झच् । अन्तादेशः । पृषोदरा- दित्वाद् वर्णविपर्ययः । वैजयन्तः । षिदधिकारान्डीषि वैजयन्ती । विजयन्तानां सम्बन्धिनी वा वैजयन्ती । तस्येदम् ' (४. ३. १२०) इत्यण् । गेहे केतनमु- तम् । ध्वजेरच् । ध्वजः ॥ सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ॥ ९९ ॥ क्षीर० - वीरा आशंस्यन्तेऽत्र ॥ टीका० - खण्डखण्डि(?) भूतैरश्वहस्त्यादिभिरतिभयङ्करा भूः वीराशंसनम् । 'शन्सु स्तुतौ' । कर्मणि 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३. ३. ११३) इति ल्युट । बहुलमन्यत्रापीति वा युच् ।। -- १. 'ली' ख. पाठः: २...'क्ष', क. पाटः. + इदं मुद्रितोणादी बलाकादिगणान्तर्गतं दृश्यते ।

·- नामलिशानुशासनं [द्वितीयंकाई अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहम्पूर्विका खियाम् । क्षीर०. अहं पूर्वमहं पूर्वमस्या क्रियायामिति सर्वे यत्र त्रुवते, सा अहंपूर्विका । स्वार्थे कन् । मत्वर्थीयो वा ठन् । टीका अहमग्रे योमि अहमग्रे याँमीत्यन्योन्यं यद् योधानां धावितं तत्राहम्पूर्विका । विभक्तिप्रतिरूपकोऽहंशब्दो निपातितः । 'सुप्सुपा' इति योगविभागात् समासः । ततः संज्ञायां कन् । वीप्साया गम्यमानान्न द्विरुक्तिः ॥ आहोपुरुषिका दर्पाद् या स्यात् सम्भावनात्मनि ॥१०॥ क्षीर० अहो पुरुषोऽहमित्यस्य भावः । मनोज्ञादित्वाद् वुब् ॥ टीका० अधिकार्थवचनेनात्मनः शक्तरप्रतिघाताविष्करणं संभावना, तत्र आहोपुरुषिका । अत्राप्यहोशब्दोऽहंकृद्धाची । पूर्ववत् समासः । मनो- ज्ञादित्वाद् वुन ॥ अहमहमिका तु सा स्यात् परस्परं यो भवत्यहङ्कारः। अहं शक्तोऽहं शक्त इत्यस्त्यम्यामहमहमिका । ठन् । अहंशब्दो निपातः ॥ टीका अन्योन्यं प्रति श्रेष्ठोऽहमित्यभिमानोऽहमहमिका । आर्येयम् ॥ द्रविणं तर सहोबलशौर्याणि स्थाम शुष्मं च ॥१०१॥ शक्तिः पराक्रमः प्राणः क्षीर० --द्रवत्यनेनारिद्रविणम् । तरत्यनेनापदं तरः। सहतेऽनेन अरिं- सहः । असन्तौ । शूरस्य भावः शौर्यम् । तिष्ठन्त्यनेन स्थाम । शुष्यत्यनेनारिः शुष्मम् । शुष्मेत्येके । शकनं शक्तिः । प्राणनं प्राणः ।। क्षीर० १. 'पूर्विकैव स्त्रियामह' ग. पाठः, २, ३. 'भवामि', ४. 'त्वाद् द्वि' म, पाटः.

·को . स्यास्यापितम् टीका द्रविणदशकं सामर्थ्ये । 'दु गौ' । 'द्रुदक्षिभ्यामिनन्' (उ० २.५३)। द्रविणम् । तरतेः सहतेश्च असुनि तरस्सहसी कीबे । बलम् उक्तम् । शूरस्य भावः शौर्यम् । तिष्ठतेर्मनिन् , स्थामा । शुषेर्मक, शुष्मम् । 'शक शक्तौ । क्तिन् । शक्तिः । क्रमतेर्घञ् , पराक्रमः । प्राण उक्तः । विक्रमस्त्वतिशक्तिता। क्षीर०-विक्रमन्तेऽनेन विक्रमः॥ टीका० अतिशक्तिता शौर्यातिशयो विक्रमः || वीरपाणं तु यत् पानं वृत्ते भाविनि वा रणे ॥१०२ ।। क्षीर वीराणां मद्यपानं वीरपाणम् ।। टीका०-- भूते रणे भविष्यति वा यद् योधानां मध्वादिपानं, तद् वीरपाणम् । पातेल्युटि 'वा भावकरणयोः' (८. ४. १०) इति णत्वम् ॥ युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् । मृधमास्कन्दनं सङ्ख्यं समीकं साम्परायिकम् ॥ १०३ ॥ अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ। सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोटसंयुगाः ॥१०४॥ अभ्यामर्दसमाघातसङ्ग्रामाभ्यागमाहवाः । समुदायः स्त्रियः संयत्समित्याजिसमिद्यधः ॥१०५॥ क्षीर० 'युध सम्पहारे'। युद्धम् । भावे क्तः । ल्युट्यायोधनम् । जायते जन्यं, 'भव्यगेय –' (३. ४. ६८) इति साधुः । प्रधनन्ति नन्ति प्रधनम् । धनिर्मरणार्थोऽत्र निधनवत् । म्रियतेऽस्मिन् मृधम् । आ- स्कन्द्यतेऽत्रास्कन्दनम् । संचक्ष्यतेऽस्मिन् सङ्ख्थम् । सम्पूर्ववक्षिवर्जनार्थः । समीयतेऽस्मिन् समीकम् । 'ई गतौ' । सम्परायो मृत्युः गयोजन- मस्य साम्परायिकम् । विनयादित्वात् स्वार्थे ठग्वा । समियर्ति, सङ्घ- टतेऽस्मिन् समरः । न नीयते चाल्यतेऽत्रानीकम् । अनीकमस्त्यस्य वा । १. 'समार्थे ?' अ. पाठः- २. 'यन्ते मृ', ३. र्थः । सङ्ख्यं च । स', ४. 'त्र' 3 ग. पाठः. T ·नामलिझानुशासनं [द्वितीयं का रणन्ति दुन्दुभयोऽत्र रणम् । 'वशिरण्योश्च' (वा० ३.३.५८) इति वक्तव्या- दप । कल्यते क्षिप्यतेऽत्र कलहः। कलं हीनबलं हन्ति वा । विगृह्णात्यत्र विग्रहः। 'ग्रहदृनिश्चि-(३.३.५८) इत्यप्। सम्भहरन्त्यन्योन्यं घ्नन्त्यत्र सम्पहारः। अभिसम्पतन्त्यत्र अभिसम्पातः। कल्यतेऽत्र कलिः । संस्फुटन्त्यत्र सं. स्फोटः । संस्फेट इति तु युक्तः पाठः । 'स्फिट अनादरे' । भरते तु सं. फेटः। संयुज्यन्तेऽत्र सङ्गता रथयुगा अत्र वा संयुगः। अभ्यामृद्न्त्यत्र अभ्यामर्दः । समानन्त्यत्र समाघातः । सङ्ग्रामयन्तेऽस्मिन् सङ्ग्रामः । अ- भ्यागच्छन्त्यत्र अभ्यागमः । आहयन्तेत्र आहवः । 'आङि युद्धे' (३. ३.७३) इत्यप् । 'हः सम्प्रसारणम्' (६.१.३२)। समुदयन्ते मिलन्त्यत्र समुदायः । संयतन्ते संयच्छन्ति वात्र संयत् । संयन्ति सङ्गच्छन्तेऽत्र समितिः । आ अज्यन्ते क्षिप्यन्तेऽत्राजिः । युध्यन्तेऽस्यां युत् ॥ टीका युद्धाद्यकत्रिंशद् युद्धे । युद्धौयोधनयोर्भाव क्तल्युटौ। शस्तजनयोगा- ज्जन्यम् । याप्रकरणे ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते'(५. २. १२०) इति यप् । प्रशस्तं धनं सङ्घोऽत्रेति प्रधनम् । दृणातेणिचि ल्युट् । प्रविदारणम् । 'शृधुमधूं उन्दे' । अधिक- रणे घअर्थे कः। मृधम् । 'स्कन्दिर गतिशोषणयोः' । ल्युट् । आस्कन्दनम् । ख्यातेः 'घर्थ कविधानम्' (३. ३. ५८) इति कः । सङ्ख्यम् । ‘समें ष्टम वैक्लव्ये' । 'अ- ळीकादयश्च' (उ० ४. २५) इति ईकन् , समीकम् । दन्त्यवत् । सम्परापूर्वा- दिणः 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' (३. ३. ११८) इति घः । ततः संज्ञायां स्वार्थ कन् । सम्परायकः । साम्परायिकपाठे स्वार्थे 'विनयादिभ्यटक्' (५. ४. ३४) । सह मरेण वर्तते समरः । अनीकं सैन्यं, तद्योगादनीकम् । अर्शआ- द्यच् । रणतेः पचाद्यच् । रणः । समरत्रिकमस्त्रियाम् । कलं हन्तीति कलहः । विग्रहोऽबन्तः । अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च' (३. ३. १२२) इत्यनेन चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादधिकरणे घनि सम्प्रहारः । अधिकरणे 'हलश्च' (३. ३. १२१) इति घञ् , अभिसम्पातः । कले: 'इन्' इति इन् । , १. 'ते आक्षि' ख. एड:. २. तू । घटादयः पित इति ।' क. ग. घ. हु. पाठः. ३. 'धा', ४. “धयों ख. ग. पाठः. ५. 'स्त्रजयो', ६. 'धू शब्दने अ. छ. पाठः, ७. 'म वै' स. ग. पा. ८. 'डांत घन् । अनेन' क. छ. पाठः, ·सत्रियवर्ग:८] ग्याल्याद्वयोपेतम् । कलिः । स्फुटेर्घञ् । संस्फोटः। युगे युग उक्तः। सम्पूर्वः संयुगः । 'मृद क्षोदे' । धनू । अभ्यामर्दः । हन्तेर्घञ् । 'हनस्तोऽचिण्णलोः' (७. ३. ३२) इति तकारः । आघातः । 'सङ्ग्राम युद्धे' । चुरादिणिच् । 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' . (३. ३. ११८) इति घः । सङ्ग्रामः । गमेरप् । अभ्यागमः । आहूयन्तेऽत्रेत्या- हवः । आङि युद्धे (३. ३. ७३) इत्यप् सम्प्रसारणं च । समूहे समुदाय उक्तः । 'यमु उपरमे' । विप् । 'गमः क्वौ' (६. ४. ४०) इत्यनुवृत्तौ ‘गमादीना- मिति वक्तव्यम् ' (६.४. ४०) इति क्वौ अनुनासिकलोपः । संयत् । "रवेण भौमो ध्वजवर्तिवीरवेरवेजि संयत्यतुलास्त्रगौरवे ।" इति दण्डिना पुमान् संयत् प्रयुक्तः । समितिः । 'अज गतिक्षेपणयोः' । 'अज्यति- भ्यां च' (उ० ४. १३२) इति इण । बाहुलकान वीभावः । आजिः । "वाहनाजनि मानासे साराजावनमा ततः ।" इति माघे (सर्ग० १९. श्लो० ३३) पुमानाजिः । सारश्चासावाजिश्चेति सारा- जिः । तस्मिन् साराजौ ! किंभूते, मानासे मानखण्डके । अन्यथा मानासाया- मिति स्यात् । समिणोऽधिकरणे सम्पदादिक्विप् । समित् । युध्यतेः किम् । युत् ॥ - नियुद्धं बाहयुद्धे क्षीर० नियुतं युद्धं नियुद्धम् ॥ टीका मल्लादीनां बाहुयुद्धे नियुद्धम् ॥ अथ तुमुलं रणसङ्कुले। क्षीर० ताम्यन्त्यत्र तुमुलम् । तुः सौत्रो वा ।। टीका०-आकुले रणे तुमुलम् । 'तुमुलो व्याकुलो रण' इति त्रि. काण्डः॥ वेडा तु सिंहनादः स्यात् १. 'त्य' स. पाठः.

·१४० नामलिशानुशासन [द्वितीयं का भीर० - 'क्ष्वेड अव्यक्ते शब्दे' इति दुर्गः। सिंहस्येव नदन भ. टानां सिंहनादः॥ टीका० योधानां परबलभङ्गार्थ झङ्कारवे क्ष्वेडाद्वयम् । विषे देव. ड उक्तः । सिंहानां गर्जितमिव सिंहनादः ॥ करिणां घदना घटा ॥ १०६ ॥ क्षीर० – 'घटादयः पित' इति 'षिद्भिदादिभ्योऽङ्' (३. ३. १.४)॥ टीका करिणां घटना सङ्ग्रामभावोक्तं सज्जनं घटा । 'घट चेष्टा- याम्' । घटादीनां पित्त्वात् 'षिद्भिदादिभ्योऽङ्' (३. ३. १०४) ॥ क्रन्दनं योधसंरावः क्षीर० समन्ताद् रवणं संरावः । 'उपसर्गे रुवः' (३.३.२२)। यञ् ॥ टीका योधानामन्योन्यं मया सह युध्यस्वेत्याचाहाने क्रन्दनद्व- यम् । क्रन्दतेयुट् ॥ वृंहितं करिगर्जितम्। क्षीर० 'बृहि शब्दे' ॥ टीका० करिणां गर्जिते बृंहितद्वयम् । 'बृह बृहि वृद्धौ' । . - -- क्तः ॥ विष्फारो धनुषः स्वानः क्षीर० - 'स्फुर चलने ॥ टीका०-धनुश्शब्दे विस्फारः । 'स्फुर संचलने"। घञ् । लघूपधगुणः । 'स्फुरतिस्फुलत्योपनि' (६. १. ४७) इति एचः स्थाने आत्वे विस्फारः । दन्त्य- वान् । 'स्फुरतिस्फुलत्योर्निनिविभ्यः' (८. ३. ७६) इति षत्वविकल्पे विष्फार ·भत्रियवर्गः ८] व्याख्याद्वयोपेतम् । इत्यपि । णिचि तु एरचि 'चिस्फुरोणी' (६. १. ५४) इत्यात्वविकल्पे पूर्ववत् षत्व. विकल्पे च विस्फोरविष्फोरौ च ॥ पटहाडम्बरौ समौ ॥ १०७ ॥ सीर० पटो हन्यते स्म पटहः । आदम्यते आडम्बरः । डम- रुवद् दस्य डत्वम् ॥ टीका पटहद्वयं सङ्ग्रामपटहध्वनौ । पटह उक्तः। आपा- लम्बतेः 'ऋच्छेररन्' (उ० ३. १३१) इति बाहुलकोऽरन् । डलयोरेकत्वस्मरणम् । . - आडम्बरः ॥ - प्रसभं तु बलात्कारो हठः क्षीर० प्रगता सभात्र प्रसभेम् । सभया युक्तायुक्तविचारो लक्ष्यते । 'प्रस प्रसवे वा । बलादिति निपातो हठार्थः । 'हठ प्लुतिश. ठत्वयोः ॥ टीका० प्रसभत्रयं बलात्कारे । 'क्लीबे तु प्रसभं हठः' इति वोपा- लितः । 'हट प्लुतिसङ्कोचयोः' । पचाद्यच् । हठः ॥ अथ स्वलितं छलम् । क्षीर. स्खलनं मार्गाच्चलनम् । छयति भिनत्ति छलम् ॥ टीका० स्खलितद्वयं युद्धविषये मर्यादायाः स्खलने । पूर्व तु नाट्यप्रकरणे धैर्यादेः स्खलने रिङ्गणमुक्तम् ॥ अजन्यं क्लीव उत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ॥ १०८ ॥ क्षीर० न जने साध्वजन्यम् । उत्पतत्यकस्मार्दीयात्युत्पातः । ज्वलादित्वाण्णः । उपसृज्यते उपहियते प्रजात्रोपसर्गः ॥ - २ 'भः । स ख. पाठः. ३. 'क्रमे धै' क. ख, ग. घ. पाठः १. 'भस्तु ब', ४. 'दुद्यात्यु' ख. पाठः, ·१४२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयंकाण्ड १ - - टीका० अजन्यत्रयमुत्पाते । 'अजन्योपप्लवोत्पाता' इति तु पुंस्का- ण्डे वोपालितः ॥ मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽपि क्षीर० कशति वैचित्यात् कश्मलम् ॥ टीका०-मूर्छात्रयं मोहे । 'मुर्छा मोहसमुच्छाययोः' । 'गुरोश्च हलः' (३. ३. १०३) इत्यः । टाप् । 'उपधायां च' (८. २. ७८) इति दीर्घः । मूर्छा । कसेः सौत्रात् 'कम्बलादयश्च' इति निपातनात् कलप्रत्ययो मुगागमश्च । कस्मलम् । तालव्यशमिति केचित् । 'कुष निष्कर्षे' । 'कुटिकुषिभ्यां क्मलच्' (उ० ४. १८८) इति वर्तमाने 'कुषेरचोपधायाः'* इति क्मलच् उप- धायाश्च अकारः। कप्मलम् । एवमुणादौ मूर्धन्यवत् । 'मुह वैचित्ये' । घन् । मोहः ॥ अवमर्दस्तु पीडनम् । क्षीर० 'पीड गहने ॥ टीका० परचक्रेण देशस्य पीडने अवमर्दद्वयम् । 'मृद क्षोदे' । घञ्। अवमर्दः । पीडयतेल्युटि पीडनम् ।। अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं क्षीर० छलादाक्रमणमित्यर्थः । साचि च (१) । रात्री सौ- पुप्तिकम् ॥ टीका० निश्शक्तीकरणाय यः शत्रुभिः प्रहारो दीयते तत्राभ्यव- स्कन्दनद्वयम् । 'स्कन्दिर गतिशोषणयोः' । ल्युट् । अभ्यवस्कन्दनम् । सदेणिचि ल्युट् । आसादनं. दन्त्यसम् ॥ - - २. 'दि ख. पाठः. ४. 'चात्री ग. पाठ:. १. 'ति पु' ज. पाठः, ५: 'कः' ॥ क. घ. पाठः. * इदं सूत्रं मुद्रितोणादौ न दृश्यते ।

·मश्रियवर्गः] व्याख्याहयोपेतम् । विजयो जयः॥ १०९॥ क्षीर०-विः स्वार्थे । लोचनविलोचनवत् ।। - क्षीर० - टीका० विजयद्वयं जयक्रियायाम् । एरच् (३. ३. ५६) ।। वरशुद्धिः प्रतीकारो वैरनिर्यातनं च सा । प्रतीपकरणं प्रतीकारः । शुद्धिः निर्यातनं शोधनम् । 'यत निकारोपसंस्कारयोः' । जितकाशी जिताहवः ॥ टीका० वैरशुद्धित्रयं वैरनिर्यातने । क्तिनन्तत्वांद् वैरशुद्धिः । स्त्रियां घञि प्रतीकारः । 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्' (६. ३. १२२) इति पक्षे दीर्घः ॥ प्रद्रावोद्दावसन्द्रावसन्दावा विद्रवो द्रवः ॥ ११ ॥ अपक्रमोऽपयानं च । क्षीर० - एतेऽष्टौ पलायनार्थाः । 'प्रे द्रुस्तुस्रुवः' (३. ३. २७)। 'उदि यतियौतिपूद्रुवः' (३. ३. ४९) इति घन् । 'समि युद्बुदुवः' (३. ३. २३) इति पञ् । अंपद्वारेण क्रमणं पलायनम् अपक्रमः ॥ टीका० प्रद्रावाष्टकं पलायनमात्रे । 'प्रे द्रुस्तुमुवः ' (३. ३. २७) इति घञ् । प्रद्रावः । 'उदि श्रयतियौतिपूढुवः ' (३. ३. ४९) इति पत्रि उद्दावः । सन्द्रावसन्दावयोः 'समि युद्रुदुवः' (३. ३. २३) इति घञ् । ऋदोरपि विद्रवद्रवौ । यातेर्युट् । अपयानम् ॥ रणे भङ्गः पराजयः। क्षीर० - भङ्गोऽपसरणम् । अन्यत्रोपचारात् ।। १. 'पातोप' ग. घ. पाठ.. २. 'पू । वि' म. पाठः.

·नामलिभानुशासन [द्वितीर्य का - . टीका०-युद्धभङ्गे पराजयः ॥ पराजितपराभूतौ त्रिषु क्षीर० परिभूतोऽभिभूतोऽपि ॥ टीका-युद्धे जिते पराजितद्वयम् । क्तान्तम् ॥ नष्टतिरोहितौ ॥ १११॥ क्षीर० त्रिप्वित्येव । नश्यति स्म नष्टम् । अदृश्यम् । तिरोधी- यते स्म तिरोहितम् । गृहीतदिदं च ॥ टीका० --नष्टद्वयमदृष्टे वस्तुनि । लुक्काइत इति यावत् । त्रिष्वित्युभ- यत्र सम्बध्यते । नश्यतेः क्तः । नष्टः । तिरःपूर्वाद् धात्रः क्तः । 'दधाते- हिः' (७. ४. ४२ ) इति धातोर्हिरादेशः । अथवा 'हि गतौ' । क्तः । तिरस् अदर्शनं हितो गतः तिरोहितः । प्रमापणं नियहणं निकारणं निशारणम् । प्रवासनं परासनं निषूदनं निहिंसनम् ॥ ११२ ।। निर्वासनं संज्ञपनं निर्ग्रन्थनमपासनम् । निस्तहणं निहननं क्षणनं परिवर्जनम् ॥ ११३ ॥ निर्वापणं विशसनं मारणं प्रतिघातनम् । उदासनं प्रमथनक्रथनोज्जासनानि च ॥ ११४ ॥ आलम्भपिञ्चविशरघातोन्माथवधा अपि । क्षीर० अत्राहिंसार्था अप्युपसर्गवशादिसार्था ज्ञेयाः । अकर्म- काच णिचा सकर्मकाः। प्रमापणम् । 'मी हिंसायाम्' । णिचि 'मीना- तिमिनोति-' (६. १. ५०) इत्यात्वम् । धिपूर्वाद् बृहेर्बर्टा निबर्हणम् । १. ' ॥ प्र', २. 'का इति', ३. 'ति हिरा', ४. 'न' ख. पाठः, ·क्षत्रियवर्गः८] ग्यास्थाद्वयोपेतम् । निकारणम् । 'कृञ् हिंसायाम्' । निशारणम्। 'शु हिंसायाम्' । प्रवसतः प्रयुक्तिः प्रवासनम् । एवं निर्वासनम् । 'असु क्षेपणे' । अस्मात् परासन- मपासनं च । 'घूद क्षरणे' । अस्मानिषूदनं जीवाचालनम् । नितरां हिंसनं निहिंसनम् । संज्ञपनम् । ज्ञपेः 'मारणतोषण-' इति मित्त्वाद्भस्वः । निर्ग्रन्थनम् । 'अथि कौटिल्ये' । निस्तहणम् । तृहेहिंसाान्निष्पूर्वात् स्तुहेर्चा निपूर्वात् । क्षणनम् । 'क्षण हिंसायाम्' । निर्वापणम् । 'पै ओवै शोषणे'। वि- शसनम् । 'शसु हिंसायाम्' । क्रथनम् । 'क्रथ हिंसायाम्' । उजासनम् । 'जसु हिंसायाम्' । आकुलं लम्भनमालम्भः । लभिराङ्पूर्वो हिंसार्थः । 'उप- सर्गात् खल्धोः' (७. १. ६७) इति नुम् । 'पिजि हिंसायाम्' । पिञ्जः। विशरणं हिंसनं विशरः। हननं वधः । 'हनश्च वधः' (३. ३. ७६) इत्य वधादेशश्च । पक्षे घत्रि घातः । 'मथ संक्लेशने' । व्यापादनं निशसनं कदनं निसुम्भनं च ।। टीका० प्रमापणादयस्त्रिंशद् मारणे । प्रमाणीनामेयमनुष्टुप् । 'हन्त्यर्थाश्च' इति चुरादिणिच् । 'मीनातिमिनोतिदीङा ल्यपि च' (६. १. ५०) इत्यात्वम् । 'अतिही (७. ३. ३६) इत्यादिना पुक् । 'विभाषा' (८. १. ३०) इति णत्वविकल्पः । प्रमापणम् । आलम्भादिषड्बहिः सर्वत्र ल्युट् । निबर्हणमुक्तम् । 'कृञ् हिंसायाम्' । प्रमापणवण्णिचि निकारणवि- शारणे । 'वस नेहच्छेदापहरणेपु' । चुरादिणिचि प्रवासनपरासननिर्वासनोद्वा- सनानि । 'घूद क्षरणे हिंसायां च' । 'सात्पदाद्योः' (८. ३. १११) इति षत्वप्रतिषेधः । निसूदनम् । 'बृह बृहि हिसि हिंसायाम्' । निहिंसनम् । 'मारण- तोषणनिशामनेषु ज्ञा' इति मित्त्वम् । संज्ञपनम् । 'ग्रन्थ हिंसायाम् ' । निर्ग्रन्थ- नम् । 'तृह हिंसायाम्' । निस्तहणम् । हन्तेनिहननम् । 'क्षणु हिंसायाम'। क्षणनम् । 'वृजी वर्जने' । परिवर्जनम् । डुवपो णिचि निर्वापणम् । ‘शसु हिंसा- १. 'म् । पिजः । पिजिहिसार्थः । वि' ख. पाठः. २. 'पि' ग. पाठः. क.पाठः. 1.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड याम्' । विशसनम् । मृङो णिचि मारणम् । हन्तेः पूर्ववण्णिचि प्रतिघातनम् । 'मथे विलोडने' । प्रमथनम् । 'श्रथ क्रथ हिंसायाम् ' । पूर्ववणिचि घटादि- मित्त्वे च क्रथनम् । 'जसु हिंसायाम्' । तद्वण्णिचि उज्जासनम् । आयूर्वो लभि- मारणे । घञ् । 'उपसर्गात् खल्घञोः' (७. १. ६७) इति नित्यत्वाद् वृद्धिं बाधि- त्वा नुम् । आलम्भः । 'पिजि हिंसायाम्' । चुरादिः । एरचि पिञ्जः । शृणातेः ऋदोरपि विशरः । आघातवद् घातः । 'मथे विलोडने' । घञ् । उन्माथः । 'हनश्च वधः' (३. ३. ७६) इति हन्तेः पक्षे अप वधादेशश्च । वधः ।। स्यात् पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययः ॥ ११५ ॥ अन्तो नाशो द्वयोमत्युर्मरणं निधनोऽस्त्रियाम् । क्षीर० - देहस्तावत् पश्चभूतारब्धः । मरणं त्वेतस्य पञ्चभावः, प्रत्येकं स्वांशसक्रमात् । कालो मृत्युदूतः, क्षणव॑व्यात्मको वा । यदाहुः 'कालः संहरति प्रजाः । तस्य धर्मः कालधर्मः संहारः। दिष्टस्य कालस्य जीवितावधेरन्तो दिष्टान्तः । अत्ययोऽन्तः । मरणं मृत्युः । द्वयोः स्त्रीपुंसयोः। निवृत्तं धनमत्र निधनम् । निपूर्वो धनिर्मरणार्थ इति सभ्यः॥ टीका० पञ्चतादशकं मरणे । पञ्चानां भूतानां पृथक्ता पञ्चता । कालस्य यमस्य धर्मः, तत्प्रयुक्तत्वात् कालधर्मः । दिष्टम्य कालस्यान्तो दि- ष्टान्तः । प्रलय उक्तः । एतेः 'एरच' (३. ३. ५६) । अत्ययः । 'अति अदि बन्धने' । अच् । अन्तः । अमेर्वा तन् । नश्यतेर्घञ् । नाशः । 'भुजिमृङ्भ्यां युक्त्युकौ' (उ० ३. २१) इति त्युक् । मृत्युः द्वयोः । म्रियतेयुटि मरणम् । निपूर्वाद् दधातेः 'कृपवृजिमन्दिनिधाङ्भ्यः क्युः' (उ० २. ८३) । निधनम् ॥ १. 'णे । उ' ङ. छ. पाठः, २. 'न्महाभू', ३. णत्वेनास्य पञ्चता। प्र', ४. 'युगाद्यात्म' क. पाठः. ५. "भ्याः' ङ. पाठः. ६. 'ञ्चभू'. ख. पाठः. 'नोऽस्त्रियाम्' क. ख. अ. पाठः.

·क्षत्रिवर्गः८] ग्याल्याद्वयोपेतम् । २४७ - * परासुप्राप्तपश्चत्वपरेतप्रेतसंस्थिताः ॥११६ ॥ मृतप्रमीतौ त्रिष्वेते क्षीर० परागता असवोऽस्य परासुः । संतिष्ठते स्म संस्थि- तः । सम्पूर्वस्तिष्ठतिर्मरणे वर्तते । सप्तैते वाच्यलिङ्गाः ॥ टीका० परासुसप्तकं मृते । परागता असवोऽस्यति परासुः । प्राप्त पञ्चत्वं पृथगात्मता येन स प्राप्तपञ्चत्वः । पराप्रपूर्वादिणः क्तः । परेतप्रेतौ । सम्पूर्वस्तिष्ठतिर्मरणे । क्तः । संस्थितः । मृङः क्तः । मृतः । 'मी हिंसायाम् । प्रमीतः । परास्वादयस्त्रिषु ।। चिता चित्या चितिः स्त्रियः ! क्षीर० चीयते स्म चिता । चेतव्या चित्या। 'चित्यानिचि- त्ये च' (३. १. १३२) इति साधुः । चीयते चितिः । एते प्रेतदाहार्थे- ऽग्न्याधारे वर्तन्ते ॥ टीका० चितात्रयं चितायाम् । चित्रो बहुलवचनाद् 'अजिंघृसिभ्यः क्तः' (उ०३. ८९) । टाप । चिता । 'निष्ठा' (३. २. १०२) इति वा क्तः । 'चित्याग्निचित्ये च' (३. १. १३२) इत्यनेन निपातिता चित्या । अधिकरणे क्तिनि चितिः ॥ कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम् ।। ११७ ॥ क्षीर० कस्य शिरसो बन्धोत्र कवन्धः । केन बन्धो वा । क्रियायुक्तं नृत्यत् । अपगतो मूर्धास्य अपमूर्धं यत् कलेबरम्। कुण्डोऽपि ॥ टीका -शिरःशून्यं सक्रियं शरीरं कबन्धः । कं शिरः बध्यतेऽस्मि- निति कबन्धः । अधिकरणे घञ् ॥ श्मशानं स्यात् पितृवनं क्षीर० – शवांनां शयनं श्मशानम् । पृषोदरादित्वाच् शवशब्दस्य श्मादेशः शयनस्य शानं च । प्रेतवनं करवीरं च ।। - १. जि' क. ख. पाठः. २. 'ति अ' पाठः. ३. 'दिः। प्रे' ग. पाठः. इतः प्राक् 'प्रलयोऽस्त्री दीर्घनिद्रा हिंसा संस्था प्रमीलनम्' इत्यधमधिकं क्षीरस्वामी- यकोशेषु दृश्यते।

·१४८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीचं का क्षीर० - टीका० श्मशानद्वयं श्मशाने । शवस्य शयनं श्मशानम् । पृषो- दरादिः । तालव्यं च । 'वनं पुरगामिश्रकासिध्रकाशारिकाकोटराग्रेभ्यः' (८. ४..४) इति नियमितत्वादत्र न णत्वं, पितृवनम् ॥ कुणपः शवमस्त्रियाम्। कुणं शब्दं पाति कुणपः । धनञ्जयाख्यस्य वायोः श- वेऽसम्भवात् । शवति यात्यस्माज्जीवः शवः ।। टीका० कुणपद्वयं शवे । कणेः शब्दार्थाद् दण्डकात् 'कणेः सम्प्र- सारणं च' (उ० ३. १४३) इति कपैन् , वकारस्य सम्प्रसारणमुकारः । कु- णपः । 'शव गतौ ' । तालव्यादिः । पचाद्यच् । शवः ।। प्रग्रहोपग्रही वन्द्यां क्षीर० प्रगृह्यते वध्यते प्रग्रहः । वन्द्यते यांच्यते वन्दी इ- ठहृता स्त्री । बलवतो हस्ते क्षिप्तो राजपुत्रादिश्च। यदाहुः 'वन्दी स्यात् पणबन्धस्थः' ॥ टीका० - प्रग्रहद्वयं वन्द्याम् । ‘ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च' (३. ३. ५८) इत्य- पि प्रग्रहोपग्रहौ । वन्देः 'इन् ' (उ० ४. ११९) इति इन्। ङीषि वन्दी । कारा स्याद् बन्धनालये॥११८॥ क्षीर० - कीर्यते क्षिप्यतेऽस्यां कारा । भिदादिः । गुप्तिश्च ।। टीका काराद्वयं काहरेति ख्याते । भिदादिगणसूत्रेण 'कारा बन्धने' इत्यनेन करोतेरङपधादीर्घत्वाभ्यां कारा निपातिता ।। पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं क्षीर अस्यन्तेऽसवः । स्वभावाद् बहुत्वे पुल्लिङ्गाः । प्राणि. त्यनीभिः प्राणाः । एवंशब्दात् पुसि भूम्नि च । 'प्राणो नाम वायुरि'त्ये- कत्वमजीवार्थत्वात् ॥ o १. 'प।' क.ख. ग. पाठः. २. 'वार्यते' ग. पाठः.

·सत्रियवर्गः ८] ग्यास्वाद्वयोपेतम् । " - - टीका० असुद्यं प्राणेषु । 'असु क्षेपणे' । स्वरुवद् उः । असुशब्दो दन्त्यवान् । प्राणा अपि पुंसि बहुत्वे चेति एवंशब्दार्थः । कथं तर्हि 'प्राणो नाम महान् वा युर्यदोर्ध्वमतिक्रामती'ति न्यासः। स एकत्वविवक्षायां साधुः । पञ्चानां घायूनां च यदा प्राणशब्देनाभिधानं, तदा बहुत्वमेव । अत एव एकत्व- विवक्षाय "प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः इति प्रयोगः ॥ जीवोऽसुधारणम् । भीर० जीवः प्राणधारणम् । जीवापि ॥ टीका० प्राणधारणक्रियायां जीवद्वयम् । जवितेः 'हलश्च' (३. ३. १२१) इति घम् । जीवः ।। आयुर्जीवितकालो ना क्षीर० आयात्यायुः । जीवनावधिः। उसन्तः क्लीवे । छन्द- स्युदन्तोऽपि ॥ टीका आयुर्द्वयमायुषि । 'एतेणिच्च' (उ० २. ११८) इति उसिः । णित्त्वाद् वृद्धिः आयुः । जीवितकालो ना॥ जीवातुर्जीवनौषधम् ॥ ११९ ॥ क्षीर० जीवत्यनेन जीवातुः । जीवनौयौषधं जीवरक्षो- पायः। यथा "जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम्” । जीवितमौषधं चेत्युपाध्यायः ॥ इति क्षत्रियवर्गः ॥ - . - १. 'वनं जी' ख. पाठः. २. 'य', ३. 'नौष' क. पार:.

·नामलिङ्गानुशासनं (द्वितीयंका - टीका० म्रियमाणसञ्जीवनौषधौ जीवातुद्वयम् । 'जीवेरातुः' (उ० १. ८२) इत्यातुः । 'जीवातुः पुनपुंसकमिति रभसः ।। इति वन्द्यघटीयश्रीसर्वानन्दकृतो टीकासर्वस्वे क्षत्रियवर्ग: । १ - अथ वैश्यवर्गः। ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः। क्षीर० ऊर्वोभवा ऊरव्याः । 'शरीरावयवाद् यत्' (५. १. १)। यच्छ्रुतिः- 'ऊरू तदस्य यद्वैश्यः' । अरणीयोऽर्यः। अर्यः स्वामि- वैश्ययोः' (३. १. १०३) इति साधुः । विशोऽपत्यं जातिर्वैश्यः । 'गर्गादिभ्यो यञ्'. (४. १. १०५)। भूमिं स्पृशति कृष्यादिना भूमि- स्पृक् । विशतीति विद् ॥ टीका० ऊरव्यषट्कं वैश्ये। ब्रह्मण ऊर्वोर्भवा ऊरव्याः । 'शरीराव- यवाद् यत्' (५. १. ६) इति यत् । 'ओर्गुणः' (६. ४. १४६)। 'वान्तो यि प्रत्यये' (६. १. ७९) इत्यवादेशः । ऊर्वोर्जाता ऊरुजाः । 'ऋ गतौ' । 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' (३.१.१०३) इति यत् । अर्थः। विश एव वैश्याः। स्वार्थे प्यञ्। क्षेत्रसंस्काराय नित्यं भूमि स्पृशन्तीति भूमिस्पृशः। विशेः किम् । विट् शान्तः ॥ आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनवेतने ॥१॥ क्षीर० आजीवत्यनेनेति करणे भाव वा साधुः । जीवनं जीवि- का । 'रोगाख्यायां-' (३. ३. १०८) इत्यत्र धातुमात्राद् भावे ण्वुल् वक्तव्यः । कृष्यादिस्तूपचारात् । वर्तनं वृत्तिरस्त्यस्यां वार्ता । 'प्रज्ञाश्र- दार्चा-' (५. २. १०१) इति णः । वर्तन्तेऽनया वृत्तिः । वेति खादत्यनेन वेतनम् ॥ टीका०-आजीवषट्कं जीविकायाम् । 'अकर्तरि च-' (३. ३. ३. 'जीवने' क. ग. घ. पाठः. १. 'रो' ख. पाठ:. २. 'त् ।' म. पाठ:. 'न्यः', ५. 'ति न खा' ख पाठः.

·वैश्यवर्ग: ९] म्याल्यावयोपेतम् । १५१. १९) इति पनि आजीवः । जीवयतीति जीविका । ण्वुले । वृत्तिः प्राणधारणा, तद्योगात् 'प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः' (५. २. १०१) । वार्ता । क्तिनि वृत्तिः । करणे ल्युट् । वर्तनजीवने ॥ स्त्रियां कृषिः पाशुपाल्यं वाणिज्यं चेति वृत्तयः। क्षीर० - कर्षणाव कृषिः । 'इक् कृष्यादिभ्यः' (वा० ३. ३. १०८)। पशुपालस्य कर्म पाशुपाल्यम्। वणिजः कर्म वाणिज्यम् । ब्रा- ह्मणादित्वात् ष्यञ् । 'दूतवणिग्भ्यां च' (५. १. १२६) इति वक्तव्याद् वणिज्यापि वा॥ टीका कृप्यादयस्त्रयः प्रत्येकं वैश्यानां वृत्तयः । 'इक् कृप्यादिभ्यः' (वा० ३. ३. १०८) इति इक् । कृषिः । पशून् गोमहिप्यादीन् पालयतीति पशुपालः । 'कर्मण्यण (३.२. १) । ततः कर्मणि प्यञ् । वणिज्येत्यपत्यिन्यः ।। क्षीर० "ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामथवा न श्ववृत्त्या कथञ्चन । (मनु० अ०४. श्लो० ४) इति ये षड् वृत्तिभेदाः, नानाह सेवा श्ववृत्तिः शुन इव वृत्तिः । परपिण्डोपजीवित्वादवमेत्यर्थः ।। टीका० - सेवाद्वयं शूद्रवृत्तौ । षे सेवार्थो दण्डकः । 'गुरोश्च हलः' (३. ३. १०३) इत्यः । सेवा । सा च दैन्यादिना अतिनिकृष्टतया शुन इव वृत्तिः श्ववृत्तिरुच्यते । केवलं कृप्यादिरेव वृत्तिः । सेवा (श्च ? च) वृत्तिरिति पाठे श्ववृत्तिशब्दस्यासङ्ग्रहः स्यात् । स चेष्यते । तथाच नाममाला 'कर्षणयाचितसे. वानृतमृतश्ववृत्त्याख्याः ॥ अनृतं कृषिः क्षीर० न ऋतमनृतं पापिष्ठत्वात् । प्रमृतमिति तु सभ्यः पाठः॥ - १. 'ल् । वृद्धिः । वृ' घ. ज. पाठः. २. 'णं' ख. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का " - टीका अनृतद्वयं कृष्याम् । सत्यमृतं, नत्रा अनृतम् ॥ उञ्छसिलं त्वृतम् ॥२॥ क्षीर० उञ्छो धान्यकणोच्चयः । सिलं धान्यमञ्जर्यार्जनम् । समस्तं व्यस्तं विपर्यस्तं चैतत् । ऋतधर्मत्वात् सत्यम् ॥ दीका० उञ्छत्रयं सिञ्चोह इति ख्याते । 'उछि उञ्छे' । घञ् । उञ्छः । 'शिल सिल उञ्छे' । इगुपधलक्षणः कः । शिलम् । "लूनकेदारशेषं तु शिलं सिलमिति स्मृतम् । उञ्छभक्षं च यच्चान्यन्निप्परिग्रहमाहृतम् ।। इति नियमाख्यमभिधानम् । "प्रतिग्रहाच्छिलं श्रेयस्ततोऽप्युञ्छः प्रशस्यते" इति । उञ्छशिलमिति समाहारद्वन्द्रः । तत्र शाल्यादिनिपतितपरित्यक्तमञ्जरी- णामादानं शिलम् । एकैकशः कपोतवत् कणानां ग्रहणमुञ्छः । अन्ये तु अल्पभेदादेकत्वं मन्यन्ते । तथाच प्रयोगः- शक्या न चेदुन्छसिलेन वृत्तिः फलेन मूलेन च वारिणा च" इति । सत्ये ऋतमुक्तम् ॥ ट्रे याचितायाचितयोर्यथासङ्ख्यं मृतामृते । क्षीर० मृतं निर्जीवमिव । अमृतम् अविनश्वरम् ॥ टीका० –यथाक्रमं याचिते मृतम् , अयाचितेऽमृतम् । द्वयं साधितम् । याचितं याचितलक्षणवृत्तिः । मरणसमदुःखतया मृतमित्युच्यत । सत्यानृतं वणिग्भावः क्षीर० - किश्चित् सत्यं किंचिच्चासत्यम् । अत्र मनुः- "ऋतमुञ्छसिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेनापि खलु जीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात् ता परिवर्जयेत् ॥" (अ० ४. श्लो० ५. ६) १.'छोन इ' ग. पाठः.

·वैश्यवर्गः२] व्याख्याहयोपेतम्। - ។ टीका० सत्यानृतद्वयं वाणिज्ये । सत्यसहितमनृतं सत्यानृतम् । “वाणिज्यं सत्यानृतमाख्याता योषिद् वणिज्या" इति वोपालितः ॥ स्याटणं पर्युदश्चनम् ॥ ३ ॥ उद्धारः क्षीर अर्यते स्म ऋणम् । 'ऋणमाधमर्ये' (८. २. ६०) इति साधुः । परित उदश्चनम् उत्तमर्णादुद्धारत्वेन ग्रहणम् ।। टीका० ऋणादित्रयमृणे । 'ऋणमाधमर्ये' (८. २. ६०).इति निष्ठातो नः । अञ्चतेः कर्मणि ल्युट् । पर्युदञ्चनम् । उद्भियते गृह्यत इत्यु- - द्वारः ॥ अर्थप्रयोगस्तु कुसीदं वृद्धिजीविका । क्षीर० अर्थस्य प्रयोगः कलान्तरेणादानम् । कुत्सितं सीद- त्यत्र कुसीदम् ॥ टीका अर्थप्रयोगत्रयं वृद्धिजीविकायाम् । 'कुस श्लेषणे' । 'कुसे- रूलोम्भोमे(दे)तोः कित्' (उ० ४. १०८) इति ईदः । कुसीदं दन्त्यसमिति काचिदुणादिवृत्तिः । वृद्ध्या जीविका वृद्धिजीविका ॥ . याच्याप्तं याचितकं निमयादापमित्यकम् ॥ ४॥ क्षीर०- 'अपमित्ययाचिताभ्यां ककनौ'('४. ४.२१)। मुनिस्तु- "निमयः परिवर्तः स्यादुद्धारोऽप्यापमित्यकम्" । टीका याच्ञाप्राप्ते वस्तुनि जाइवार्था इति ख्याते याचित्रकम् । 'अपमित्ययाचिताभ्यां ककनौ' (४. ४. २१) इति कन् । निमयात् परिवर्तनाद- वाप्ने वस्तुनि आपमित्यकम् । मेङ् प्रगिदाने' । अपपूर्वाद् 'उदीचां माङो व्यती- 'ज्य वाणिज्यं स य. पाठः, ५ 'दाः' अ. पाट:. ६. २. 'युद', ३. 'थप्र', ४. 'ण दानात् । कु' 'त्ता' ड. पाटः, ७. 'ति' ख. पाटः. क.पाठ:. V ·१५४ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड हारे' (३. ४. १९) इति क्त्वाप्रत्ययः । क्त्वो ल्यप् । 'मयतेरिदन्यतरस्याम् (६ ४. ७०) इति इत्त्वम् । 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' (६. १. ७१) इति तुक् । 'अपमित्ययाचिताभ्यां कक्कनौ' (४. १. २१) इति कक् । 'किति च' (७. २. ११८) इत्यादिवृद्धिः ॥ उत्तमर्णाधमाँ द्वौ प्रयोक्तृग्राहको क्रमात् । - क्षीर० उत्तम ऋणेन उत्तमर्णः प्रयोक्ता । अधम ऋणेन अध- मर्णः ग्राहकः । 'सुप्सुपेति समासः॥ टीका० ऋणदातयुत्तमर्णः । उपचयहेतुतया उत्तममृणमस्येति समासः । ऋणग्रहीतरि अधमर्णः । अपचयहेतुतया अधममृणमस्येति स- मासः ॥ कुसीदिको वाधुषिको वृद्धयाजीवश्च वाधुषिः ॥ ५ ॥ क्षीर० - कुसीदं गृह्णातीति कुसीदिकः । 'कुसीददशैकादशात् ठन्ष्टचौ' (४. ४. ३१) । वृद्धि गर्वा प्रयच्छति वाधुषिकः । 'प्रयच्छति गद्यम्' (४. ४. ३०) इति ठक् वृद्धवृधुषिभावश्च । लक्ष्यादिद- न्तोऽपि । यन्मनुः "श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वाधुंपेः" । (अ०४. श्लो० २२४) वृद्धिमाजीवति वृद्धयाजीवः। द्वैगुणिकश्च । वृद्धिाभः कलान्तरम् ॥ टीका०-वृद्धयाजीविके कुसीदिकचतुष्कम् । 'कुसीददशकादशा- न्ठचौ' (४. ४. ३१) इति ठन् ·। कुसीदिकः । 'वृद्धवृधुषिभावश्च व- क्तव्यः' (वा० ४. ४. ३०) इति ठक् । वार्धषिकः । वाधुपिरिति नैरुक्तोऽत्र ककारलोपहात टाकाकृतः ॥

·वैश्यवर्ग:९] व्याख्याद्वयोपेतम् । . क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः। क्षीर०-कर्पति कृपिकः । औणादिक इकः । कृषक इत्येके । कर्षति क्षमा कर्षकः । शिल्पिनि कार्षिकोऽपि । कृषिरस्त्यस्य कृषीवलः । 'रजःकृष्यासुतिपर्षदो वलच्' (५. २. ११२) । 'वले' (६. ३. ११८) इति दीर्घः॥ टीका क्षेत्राजीवचतुष्कं कृपके । ण्वुलि कर्षकः । 'कृषवृद्धिश्चो- दीचाम्' (उ० २. ४०) इति कुन् वृद्धिश्च । कार्पकः । अवृद्धिपक्षे कृषकः । 'रजःकृप्यामुतिपर्षदो वलच्' (५. २. ११२) । 'वले' (६. ३. ११८) इति दीर्घत्वम् । कृषीवलः ॥ क्षेत्रं हेयशालयं ब्रीहिशाल्युद्भवोचितम् ॥६॥ क्षीर० बीहीणां भवनं क्षेत्रं त्रैहेयम् । 'व्रीहिशाल्योर्दक' (५. २. २)॥ टीका० -व्रीहयो यवाद्याः, तत्क्षेत्रे त्रैहेयम् । 'नीहिशाल्योर्दक्' (५. २. २) । शालिभवने क्षेत्र शालेयम् । बेहेयवद् ढक् ॥ यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि तत् । क्षीर०-यवानां भवनं क्षेत्रं यव्यम् । 'यवयवकपष्टिकाद्यत्' (५.२. ३)। यवकोऽल्पयवः । 'पष्टिकाः पष्टिरात्रेण पच्यन्ते' (५. १. ९०)। उपाध्यायो यवादिभवने हितमिति पाटं परिकल्प्यायस्तवान चोy करिष्यामीति, अशुद्धं पठामीति ।। टीका० ---- यवादिभवने क्षेत्रे यव्यादिकम् । 'यवयवकपष्टिका- द्य ' (५. २. ३) ॥ तिल्यतैलीनवन्माषोमाणुभङ्गाद् द्विरूपता ॥७॥ क्षीर० --- तिलानां भवनं क्षेत्रं तिल्यं तैलीनम् । 'विभापा तिलमा. पोमाभङ्गाणुभ्यः' (५. २. ४) इनि यत्खनौ । एवं मापादीनां विरूपता। .१. 'कः । कार्षको' इ. पाटः, २. 'पि' ख. ङ, पाठः. ३. 'त्यशुभं चोद्यं करिष्यामीत्यशुद्धं ठिमिति ॥' ग, घ, 'त्यशद्धं पाठीमति' ख. र. पाटः. ४. 'दिति यत् ' ग. पाठः, ·(४. ४.९१) इति सीतया समिते यत् । हलेन कृष्टं हल्यम् । मामलिङ्गानुशासन द्वितीय काण्ड माध्यं माषीणम् । उम्यमोमीनम् । उमा अतसी।अगव्यमाणवीनम् । भङ्ग भाङ्गीनम् ॥ टीका० तिलादिभवने क्षेत्रे तिल्यं तैलीनं च। यथा तिलक्षेत्रे तिल्यं तैलीनं च, तद्वन्माप्यं माषीणं च । उम्यमौमीनम् । अणव्यम् आणवीनम् । भङ्गयं भाजीनम् । 'विभापा तिलमाषोमाभङ्गाणुभ्यः' (५. २. ४) इति यत् । पक्षे खञ् ॥ मौद्गीनकौद्रवीणादि शेषधान्योद्भवक्षमम् । क्षीर० - मुद्गानां कोद्रवाणां च भवनं क्षेत्रम् । 'धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्' (५. २. १)। आदिशब्दान्मामूरीणादि । शेपाणि व्रीह्या- दिभ्योऽन्यानि। शाकक्षेत्रे द्वयं शाकशाकटं शाकशाकिनं, 'भवने क्षेत्रे शाक- टशाकिनौ वक्तव्यौ' (वा० ५. २. २९) इति वक्तव्यात् ॥ टीका०-ब्रीह्यादिभङ्गान्तं यदुक्तं, तच्छेषम् । मुद्गकोद्रवादिधान्यभवने क्षेत्रे मौद्गीनकौद्रवीणादि । 'धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्' (५. २. १) इति खञ् । आदिना कौळत्थीनादयः ॥ बीजाकृतं तृतकृष्टं क्षीर० अवीजं सवीजं सम्पन्नं वीजाकृतम्। 'कृओ द्वितीयतृती- यशम्बवीजात् कृपौ' (५. ४. ५८) इति डाच् । आदावुप्तं पश्चात् कृष्टं क्षेत्रमुप्तकृष्टम् । 'पूर्वकाल --'(२. १. ४९) इति समासः ।। टीका० - पूर्वमुप्तं पश्चात् कृष्टं यत् क्षेत्रं, तत्र बीजाकृतद्वयम् । 'कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात् कृपौ' (५. ४. ५८) इति डान् । बीजाकृतम् ।। सीत्यं कृष्टं च हल्यवत् ॥८॥ क्षरि० --सीतया हललेखया समितं सङ्गतं सीत्यम् । 'नौवयो- धर्म- 'मतजनहलात् करणजल्पकर्षेषु' (४. ४. ९७) इति यत् ॥ टीका० सीत्यत्रयं कृष्टभूमौ । 'नौवयोधर्मविषमूलमूलसीता-' (४. ४.९१) इत्यादिना यत् । सीत्यम् । कृषेः क्तः । कृष्टम् । 'मतजनहलात् करगजल्पकर्षेषु' (४. ४. ९७) इति यत् । हल्यम् ॥ २ १. 'व्यात् ॥' ख. पाठ:. २. 'स्थी' ज. पाठ:.

·वैश्यवर्ग: ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । १५७ त्रिगुणाकृतं तृतीयाकृतं त्रिहल्यं त्रिसीत्यमपि तस्मिन् । क्षीर० -त्रिगुणं कृष्टं क्षेत्रं त्रिगुणाकृतम् । 'सङ्ख्यायाश्च गुणा- न्तायाः' (५. ४. ५९) इति डाच । त्रिहल्यं त्रिसीत्यमपि प्राग्वत् । 'नौव- योधर्म-' (४. ४. ९१) इत्यादिना 'मतजन-' (४. ४. ९७) इत्या- दिना च यत् । रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ तदन्तविधिः ॥ टीका०-वारत्रयं कृष्टे त्रिगुणाकृतचतुष्कम् । आर्येयम् । 'सङ्ख्यायाश्च गुगान्तायाः' (५. ४. ५९) इति डाच् । त्रिगुणाकृतम् । बीजाकृतवत तृतीयाकृ- तम् । 'रथसीताहलेभ्यो यद्विधौ तदन्तविधिरिष्यत' इति वचनाद् हल्यवत् त्रिह- ल्यत्रिसीत्ये॥ द्विगुणाकृते तु सर्व पूर्व शम्बाकृतमपीह ॥ ९ ॥ क्षीर० सर्व पूर्व डाच् यच्च । द्वितीयाकृतं द्विहल्यं द्विसीत्यम् शम्बाकृतं हि संम्याक् कृष्ट्वा तिर्यक् कृष्टमाहुः । टीका द्विगुणाकृते वारद्वयं कृष्टे सर्व समानम् । तद्यथा द्विगुणा- कृतं द्वितीयाकृतं द्विहल्यं द्विसीत्यम् । अतिरिक्तं च सम्बाकृतमपीह । सम्बारि- मिति यत्र प्रसिद्धिः । एवमत्र पञ्च नामानि । सम्बाकृतं दन्त्यादि । द्रोणाढकादिवापादी द्रौणिकाढकिकादयः । क्षीर. - द्रोणस्य वापः क्षेत्रं द्रौणिकम् । उप्यते अस्मिन्निति वापः । 'तस्य वापः' (५.१.४५) इति ठक् । आदिशब्दात् प्रस्थादि- भ्यः 'सम्भवत्यवहरति पचति' (५. १. ५२) इति प्रास्थिकादयः॥ टीका० - उप्यतेऽस्मिन्निति वापः क्षेत्रम् । यथाक्रमं द्रोणस्य वापे क्षेत्रे द्रौणिकः, आढकस्य वापे आढकिकः । 'तम्य वापः' (५. १. ४५) इति ठक् । आदिना प्रास्थिकादि ॥ - खारीवापस्तु खारीकः १. 'शम्बरीकृष्टं ति' ख., 'शम्याकृष्टं ति' क. पाठः.

·- १५८ नामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड क्षीर० – 'खार्या ईकन्' (५. १. ३३)। टीका० खारीवापे क्षेत्रे खारीको दीर्घमध्यः। 'खार्या ईकन्' (५.१. ३३) इति ईकन् ॥ उत्तमर्णादयस्त्रिषु ॥१०॥ क्षीर० वाच्यलिङ्गत्वात् ॥ टीका उत्तमर्णादयः खारीकान्तास्त्रिषु ।। पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रम् क्षीर० - उप्यतेऽस्मिन् वाम् । के जले दार्यते केदारः । क्षीयते धान्यैरुष्यतेऽत्र, हलैहिस्यते वा क्षेत्रम् । 'क्षि निवासे', 'क्षीप् हिं. सायां' वा॥ टीका० वप्रत्रयं क्षेत्रे । वप्र उक्तः । के जले दरणमस्येति केदारः । क्षेः ष्ट्रन् । क्षेत्रम् ॥ अस्य तु। कैदारकं स्यात् कैदार्य क्षेत्रं कैदारिकं गणे ॥ ११ ॥ क्षीर० अस्य क्षेत्रस्य समूहार्थे एते स्युः। 'केदाराद्यञ्च' (४. २. ४०) इति यञ् वुञ् च । 'ठञ् कवचिनश्च' (४. २.४१) इति ठञ् । क्षेत्राद् 'अचित्तहस्ति-' (४. २. ४७) इति ठकि प्राप्ते भिक्षादित्वादण् । टीका क्षेत्रस्य समूहे कैदारकचतुष्कम् । 'केदाराद्यञ्च' (४. २. ४०) इति यञ् । चकाराद् वुञ् । केदारककदार्ये । 'भिक्षादिभ्योऽण्' (४. २. ३८) । क्षेत्रम् । केदारानुवृत्तौ 'ठञ् कवचिनश्च' (४. २. ४१) इति ठत्रि कै- दारिकम् ॥ लोष्टानि लोष्टवः पुंसि ।

·वैश्यवर्ग: ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । क्षीर०-लुष्यते लुषति वा लोष्टम् । लोष्ठुश्च मृत्खण्डः ॥ टीका० - मृत्तिकाखण्डे लोष्टद्वयम् । 'लोष्टपलितौ'(उ० ३. ९२) इत्य- नेन लुनः क्तषुग्गुणा निपात्यन्ते । 'लिश अल्पीभावे' । तुप्रत्ययेनं लेधुरिति चान्द्राः । 'लेष्टुः खण्डेऽपि लोष्टः स्याद्' इति पुंस्काण्डे वोपालितः ॥ कोटिशो लोष्टभेदनः। क्षीर० - कोटिभिः कोणैः श्यति भिनत्ति कोटिशः॥ टीका०-कोटिशद्वयं कोडणा इति ख्याते । कोटिरप्रभागः, तद्यो- गाल लोमादिशः । 'लोष्टप्नः कोटीश' इति रत्नकोशे दीर्घमध्यः ॥ प्राजनं तोदनं तोत्रं क्षीर०-प्राज्यते प्रेर्यतेऽनेन माजनम् । 'वा यौ' (२. ४. ५७) इति पक्षे अजेर्धातो: । प्रवयणं न । तुद्यतेऽनेन तोत्रम् । प्रेपणं च ॥ टीका० -- -प्राजनत्रयं पाणाटीति ख्यातायाम् । अजेयुट् । प्राजनम् । वीभावपक्षे प्रवयणं चेति वृत्तिः । तुदेर्युष्टुनौ तोदनतोत्रे ॥ खनित्रमवदारणम् ॥ १२ ॥ खन्यतेऽनेन खनित्रं कुद्दालादि । टीका० - खनित्रद्वयं खनित्रे । अरित्रवत् खनेः खनित्रम् ।। क्षीर० ०- दानं लवित्रम् क्षीर० धति लुनाति चानेन । 'दाम्नी-' (३. २.. १८२) इति छन् । 'अर्तिलूधूमुखन -' (३. २. १८४) इत्यादिना इत्रः॥.. टीका दात्रद्वयं दात्रे । 'दाप् लवने' । ट्रन् । दात्रम् । अरित्रवल्लू. ञा लवित्रम् ॥ - १. 'तुष्टुप्र' ख. पाठ:. २. 'को' म. पाठः. ३. 'वा' क. ग. पाठः.

·१६० नामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड आबन्धो योत्रं योक्रम् क्षीर० - आबध्यते यूयते युज्यते चानेनेति । चर्मरज्जुः ॥ टीका -आबन्धत्रयं योत्रे । करणे घना आबन्धः । यौतेयुजेश्च. ष्ट्रन् । योत्रयोके ॥ अथो हलम् । क्षीर०- -इतो हलप्रकरणमारब्धमित्यर्थः । अतो हलमित्येके पठन्ति ॥ निरीषे कुटकं निष्क्रान्ता ईषा अस्मानिरीषम् । कुटति कुटकं, यस्मिन् फालो बध्यते ॥ फाल: कृषकः फलति विशीर्यते भूमिरनेनेति फालः । कृपति क्षमा कृपकः । 'प्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः-' (उ० २. ३५)। हलादयः पञ्चैकार्था इत्येके । कुशिकः फलं च ॥ टीका० -फलपञ्चकं हले। 'फलं लाभ फलेऽस्त्राङ्गे. व्युष्टौ हेतु- समुत्थे स्यादिति पवर्गादावजयः । फलशब्द उक्तः । ईषाया निर्गतं निरीषम् । कुट एव कुटकः साधितः । त्रिफला विशरणे' । णिजन्तादच् । फालः । 'वृश्चिकृषोः किकन्' (उ० २. ४२) इति किकन् । कृषिकः । क्वचित् कृषक इत्यपि पाठः। "उदित्रं योक्रमाबन्धः फालः कृषक उच्यते । ईषा लागलदण्डस्तु निरीषं कुटकं हलम ॥" इति वृष्काः । केचित्तु इहापि ऊप्मादि पठित्वा हलादित्रयं लाङ्गलमुण्डके, फालद्वयं फाले वर्णयन्ति ॥ १. 'के' अ, पाठ.. २. “पि वा पा' ख. पाठः. ३. 'ट: । केचित्तु उ' कः पाठः. 'म् । इति वृष्काः । इ' ग. घ., 'म् । इति भागुरिः भृषकाः इ' ज. पाठः. .

·वैश्यवर्ग: ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । १६१ लागलं हलम् ॥ १३ ॥ गोदारणं च स क्षीर० ---- लङ्गति लाङ्गलम् । हलनि विलिखति हलम् । गौर्भूर्दा- र्यतेऽनेनेति गोदारणम् । सीयते वध्यते सीरः ।। टीका० . . लाङ्गलचतुष्क लागले । 'हल विलेखने' । पचाद्यच् । गां भूमिं दारयतीति गोदारणम् । नन दि । 'षिञ् बन्धन' । 'शुसिचिमीनां दीर्घश्च' (उ० २.२७) इति क्रन् । सीरम् ।। अथ शम्या स्त्री युगकीलकः। क्षीर० शाम्यति शम्या ॥ टीका० शम्याद्रयं गुगकीले शमिल इति ख्याते । शाम्यतेर- धन्यादियत् । शम्या ॥ ईषा लाङ्गलदण्डः स्थात श्रीर० ईपति ईपा। ईए उञ्छ' ।। टीका ईपाद्यमीप । डा गतिहिंसाहानेषु । 'गुरोश्च हलः' (३. ३. १०३) इत्यः । ईपा दीर्यादिधन्यया । 'प्रभुशङ्करबारीशः त्रियां लागलदण्डके" इति तालव्यान्ते रमसः ।। मीता लागलपद्धतिः ॥ १४॥ क्षीर० स्पति भुवं सीता हललेखा ॥ . - टीका० सीलाद्वमं लागलोखायाम् । "सीता लागलरेखा स्याद् व्योमगङ्गा च जानकी" इति दन्त्यादी रभसः । १. 'द' क. ख. ग. पाट:. + ईष गतिाहेंगादर्शनेषु' इति मुद्रितधातुपाठः ।

·१६२ नामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड "शीता नभम्सरिति लागलपद्धतौ च शीता दशाननरिपोः सहधर्मिणी च । शीतं स्मृतं हिमगुणे च तदन्विते च शीतोऽलसे च बहुवारतरौ च दृष्टः ॥" इति तालव्यादौ धरणिः ॥ पुंसि मेथिः ग्वलेदार न्यस्तं यत् पशुबन्धने । क्षीर०- मीयते क्षिप्यते मेथिः । मेध्यते सनच्छतेऽस्मिन् वा । खलेवाली च । खलं तु खलधानकम् । खलेदार्विति 'हलदन्तात् (६. ३. ९) इत्यलुक् । पशुवन्धने पशुवन्धननिमित्तम् ॥ दीका० खले धान्यमर्दनस्थाने पशुवन्धनार्थ मध्ये निहिते दारुणि मेधिः । 'मेधृ सङ्गमे च' । 'इन् ' (उ० ४. ११९) इति इन् । । आशुव्रीहिः पाटलः स्यात् क्षीर० - अश्यते अश्नुते वा आशुः । शीघ्रपाको वा । यद् भुनः 'आश्वाख्या शालिशीघ्रयोः' । वीणाति व्रीहिः पष्टिकादिधान्य- विशेषः। 'त्री हरणे । यतः, "व्रीहियेवो ममरो गोधूमो मुद्गमापनिलचणकाः। अणवः प्रियङ्गुकोद्रवमयुष्टकाः शालिकाढक्यः । किञ्च कलायकुलम्थौ शणश्च सप्तदश धान्यानि" ।। टीका० आशुत्रयम् आशुधान्ये । शब्दत्रलं साधितम् । 'पादलोडी- भिराशु च' इति तन्त्रान्तरम् ॥ शितशूकयवौ समौ ॥१५॥ १, २. 'नं', ३. 'लं ख' ख. पाठः. ४. 'या' ग, पाट:.

·वैश्यवर्म:९] व्याख्याद्वयोपेतम् । क्षीर० शितस्तीक्ष्णः शूकः किंशारुरस्य शितशूकः । यूयते यवः॥ टीका - शितशूकद्वयं यवे । योतेरच् । यवः ॥ तोक्मस्तु नत्र हरिते क्षीर०- - तत्र नीले यवे । तुज्यते तोक्मः । 'तुजि हिंसायोम्' ।। टीका०-हरिते अपके यवे तोक्मः ।। कलायस्तु सतीनकः । हरेणुखण्डिको चास्मिन क्षीर० --- कलामतिसारम् अयते कलायः । कं लाति वा । सीदन्त्यनेन सतीनकः । सानीनंकोऽपि । ह्रियते हरेणुः । खण्ड्यते खण्डिकः ॥ टीका० कलायचतुष्कं कलाये । कं वातं लातीति कलायः । कृञः करेणुवद् हरेणुः । खण्डयोगात खण्डिकः । 'पृग्वण्डिभ्यां ठन्' । "कलायस्त्रिपुट: प्रोक्तः सतीनो वर्तुलो मतः । हरेणुर कटा लेया" इति व्याडिः ॥ कोरदृषस्तु कोद्रवः ॥१६॥ क्षीर० - कोरं भक्तं दूपनि कोरदृपः, कदन्नत्वात् । के- नाम्भसा उद्यते विद्यते कोद्रवः । उद्दालकोऽपि ॥ टीका कोरदृपद्वयं कोद्रवे । कोरं रुधिरं दुपयतीति कोरदृषः ॥ मङ्गल्यको ममूरः क्षीर०- 'मसी परिणामे ॥ • १. 'जिहि', २. 'र्थः ॥ ग. पाठ.. ३. 'नेऽपि' स. पाट ४. 'मा' ग.घ. पाठ:.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काय -- टीका मङ्गत्यकद्वयं ममरे । 'मसेश्च' (उ० १. ४६) इति उरन् । मसुरो हस्वमध्य इति प्रथमपादीयोणादिवृत्तिः । ततो 'मसेरूरन्' (उ० ५. ३) इत्यनेन तत्पञ्चमपादीयेन दीर्घमध्योऽपि साधितः । 'मसूरो मसुरश्चापी'ति. द्विरूपकोशः॥ अध मकुष्टकभयुष्ठको। वनमुने क्षीर०-मङ्कयतेऽनेन मकुष्ठकः ॥ टीका० - मकुष्ठकत्रयमृषिमुद् काठाइडा इति ख्याते । मयुष्ठके द्वितीयोऽन्तःस्थः ॥ सर्षपे तु ही तुन्तुभकदम्बकौ ॥ १७ ॥ क्षीर०-सरति सर्पपः। तुदति तुन्नुभः । कुन्सितमम्बत कदम्बकः॥ टीका० सर्पपत्रयं सपंप । 'सरपः पुक् च (उ० ३. १४१) इत्यपः षुगागमश्च धातोः । सर्पपो दन्त्यादिमूर्धन्यमध्यः । "सर्षपः स्यात् सरिपपः कटुम्नहश्च तुन्तुभः" इति त्रिकाण्डशेषः ॥ सिद्धार्थस्त्वेष धवलः क्षीर सिद्धप्रयोजनो रक्षानत्वात् । श्वेतसर्पपः ।। टीका० -सितसर्पपे सिद्धार्थः ।। गोधूमः सुमनः समौ । क्षीर० -गुध्यति परिवेष्टयति गोधूमः, गां धुनोति वा । सुष्टु म- न्यते सुमनोऽकारान्तः ॥ टीका गोधूमद्वयं गोधूमं । 'गुध परिवेष्टन । 'गुधेरूमः' (उ०. ५. २) इति ऊमः ।.सुमनोऽदन्तः ।। -- .

·पश्यवर्ग:९] व्याख्याद्वयोपेतम् । १६५ स्याद् यावकस्तु कुल्मासः क्षीर० यूयतेऽम्भसा यावकः । कोलति कुलेन मस्यति परिण- मते वा कुल्मासः, अर्धस्विन्नो यवादिः । धान्यविशेष इत्येके ॥ टीका०-यांवकद्वयं मापपत्रायतपत्रे राजमापे । कुलस्थे इत्यन्ये । यव- को बोखधान्यमिति रक्षितः । कुलं मम्यतीति कुल्मासः । 'मस परिणामे' । 'कर्म- ण्यण' (३. २. १)। पोदरादित्वात् कुलशव्दाकारलोपः । एवं धातुपारायणे दन्त्यसः । कुत्सितो मापः कुल्माषः । पृपोदरादिरित्यन्यः । "कुल्मापं काश्चिके क्लीवं यवकं तु पुमानसौ" इति मूर्धन्य रुद्रः ।। चणका हरिमन्थकः ॥१८॥ चणत दीयन चणकः । हभिमथ्यत हरिमन्थकः॥ क्षीर० टीका०- चणकद्रयं चणकं । 'चन च, नोच्यते' इत्यम्माद् धातोरोणा- दिककुना धानुप्रदीपादौ चनकः नाधितः । चणकन्तु चिन्यः । हरिमन्थके स्वार्थिकः कः ॥ हो तिल तिलपंजश्च निलपिञश्च निष्फले । क्षीर०-- 'निलान्निष्फलात् पिञ्जपजा वक्तव्यो' (वा० ४.२.३६)। 'जतिलः स्याद् वननिलः ॥ टीका० निष्फल तिल तिलपजद्वयम् । 'तिलान्निप्फलात् पिञ्जपेजौ वक्तव्यो' (वा० ४.२.३६) इति पिञ्जपेजौ ॥ क्षवः क्षुताभिजननी राजिका कृष्णिकासुरी ॥ १९॥ क्षीर०-ौत्यनेम अवः । क्षुतमभिजनयति क्षुताभिजननः। कृ- १. 'य' घ. दु. च. पाठ:.

·नामलिङ्गानुशासन [द्वितीयं काण्ड - ष्णसर्षपोऽयं राजसर्पपाख्यः। राजते राजिका। कृष्णा वर्णेन, कर्षति विलिखति वा कृष्णिका । अस्यते असुरस्त्रीव वा आसुरी ।। टीका०- क्षवपञ्चकं राजिकायाम् । क्षुवतेरपि क्षवः। क्षुधामभिजनय- तीति क्षुधाभिजननः । नन्द्यादिः । 'असुरी राजिकायां स्याद्' इति रभसः ।। स्त्रियो कङ्गुप्रियगू क्षीर० कुत्सितं कृत्वा अङ्गयते कङ्गुः । कङ्कुः कुङ्गुश्चेत्येके । प्रीणाति प्रियङ्गुः॥ टीका० कद्वयं कामण इति ख्यातायाम् । ककुः कङगुश्चेति द्वि- रूपकोशः ।। अनमी स्यादुमा क्षुमा । क्षीर० - न तस्यत अनसी । अवते उमा । 'उङ् शब्दे । क्षोत्य- नया भुक्तया क्षुमा । टीका अतसीत्रयमिनीति ख्यातायाम् । 'अत सातत्यगमने' । 'अत्यमिचमि (उ० ३. ११७) इत्यादिना अमत्र । गौरादिः ।। मातुलानी तु भङ्गायां न तोल्यते मातुलानी । भङ्गय भङ्गा । शणोऽपि । टीका मातुलानीद्वयं कश्मीरेषु भङ्गा इति ख्यातायाम् । एत- स्फलं कलायपरिमाणम् । द्वयं साधितम् ।। बीहिभेदस्त्वणुः पुमान् ॥ २० ॥ क्षीर० अणुरल्पकणत्वात् । अणति पर्दत्यनेनेति वा । तुवरी त्वरके । वल्लो निप्पावे । उयामः श्यामाके च । o - क्षीर० . १. 'त्यव हया' क. ग पाठः.

·वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका० -- कङ्गुतो मनागुपचितो त्रीहिविशपोऽणुशब्देनैव केदारा- दिदेशे ग्ल्यातोऽणुः । अणेर्धातोः 'धान्ये नित्' (उ० १. ९) इति उः ॥ किंशासः सस्यशकं स्यात् क्षीर० कुत्सितं शृणाति किंशारुः । श्यति शूकम् ॥ टीका० - किंशारुद्वयं सस्यशूके । 'किंजरयोः श्रिणः' (उ० १. ४) इत्युण ॥ कणिशं मस्यमञ्जरी। क्षीर० कणाः सन्त्यस्य कणिशम् । धान्ययवादि शिलं, सिलं च ॥ टीका० अभिनवधान्यादिी कणिशद्वयम् । कणिशं ताल- व्यशम् ॥ धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः . क्षीर धन्यतेऽर्थ्यते धान्यम् । स्तम्वं करोति स्तम्बकरिः । 'स्तम्बशकृतोरिन्' (३. २. २४) । सीत्यं च । "कुम्लो वलका कोष्ठागारं धान्यादिकोष्ठकः ॥ टीका० धान्यंत्रयं धान्ये । 'दधातेर्यङ नुट च' (उ० ५. ४८) इति यक् नुडागमश्च प्रत्ययस्य । धान्यम् । स्तम्बं गुत्सं करोतीति स्तम्बकरिः। 'स्तम्बशकृतोरिन् ' (३. ३. २४) । स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ॥२१॥ क्षीर -तृणादेयः स्तम्बो नालं स गुड्यनेऽनेन गुच्छः । यं प्रति स्तम्बोऽप्रसिद्धः, तं प्रत्यन्यथा विध्यनुवादौ कार्यो । एवं सर्वत्रो- नेयम् ॥ १. 'णुः । क्वचिन्नत्यन्यः । अ' ग. पाटः. २, 'न्यं' क. ग. पा::. ३. 'स्य', ४. 'ल: सबकः', १. 'कम' ख. पाटः, 'त' ग. पाट:. ६. 'न्यादित्र' क. ग. पाठः. ७. 'योज्यो ।' ख. पाठः. .

·नामालिङ्गानुशासन [द्वितीयं काण्ड - टीका टीका तृणस्य गुत्से स्तम्बः । आदिना धान्यस्य । द्वयं साधितम् । "हस्तंन्यूनाधिकं यस्य प्रमाणं न ततः परम् । नाभिमात्रश्च विस्तागे गुत्सः स इति कथ्यते ।। पत्राणि येपामाकाशे सारं भूमौ तु वर्तते । तेऽपि गुत्सा इनि प्रोक्ता यथा स्युर्मूलकादयः ॥ एकस्मादेव मूलानु लतापुत्राद् विनिर्गतः । एकोऽपिच प्रगहन्तु बहुभिः स्तम्ब उच्यते । इति निगमाख्यमभिधानम् ।। नाडी नालं च काण्डोऽस्य क्षीर० अस्य गुच्छस्य यः कण्हत्यनेनेति काण्डः, सा नडति नाडी । 'णल गन्ध अम्य तृणादिनः काण्ड नाडीद्वयं, साधितम् ॥ पलालोऽस्त्री म निष्फलः । क्षीर० स काण्डः। पलति पलालः ।। टीका० म गव तृणादिकाण्डो गृहीतधान्यः पलालादयः ।। कडङ्गरो वुमं कीव क्षीर० कडन्यागोनि कड अङ्गं रूपमर य कडङ्गरः । बुस्यने उत्सृज्यते बुसं तृणादिक्षादः ।। टीका० कडगरद्वयं पानानत इति ग्व्याने । 'वुस उत्सर्गे'। 'इगु- पधज्ञाप्रीकिरः कः' (३. १. १३५)। बुसो दन्त्यम इति धातुप्रदीपः । 'बुपवेषतु- षारकापा' इति मूर्धन्यपभेदः ।। धान्यत्वचि पुमांस्तुषः ॥ २२ ॥ क्षीर० तुष्यत्यनेनाग्निस्तुपः॥ धान्यत्वाच तुपः । ' तुप तुष्टों' । इगुपधलक्षणः कः ॥ शुकोऽस्त्री शक्षणतीक्ष्णाग्रे - - टीका० १. 'स्तं न्य' क. पाठ:.

·वैश्यवर्ग:९] व्याख्यालयोपेतम् । क्षीर० श्यति शूकम् । श्लक्ष्णं च तीक्ष्णाग्रं च तत् । सस्यादेर- न्यत्र वृश्चिकादिकण्टकोऽपि शूक इति किंशारोः पृथनिर्देशः । शुक- धान्यशमीधान्यभेदार्थ वा पुनरुक्तम् । धान्यतीक्ष्णाग्र इत्येके । टीका सामान्येन श्लक्ष्णे मूक्ष्मे तीक्ष्णाग्रे शूकः । 'शुको- ऽनुग्रहशुजयोरि'ति तालव्यादावजयः ॥ शमी शिम्बा क्षीर० --- शाम्यत्यस्यां शमी । शिनोति शिम्बा । शिम्बि- रित्यपि ॥ टीका० - शमीद्वयं शिम्बडिकायाम् । शमी उक्तः ।। विपूत्तर । रिद्धाद्याश्चत्वारो वाच्यलिङ्गाः ॥ क्षीर० टीका० ऋद्धादयो बहुलीकृतान्तात्रिषु ।। - - रिद्धमावसितं धान्यं क्षीर० रिद्धं सिद्धं गधेः । ऋद्धं सुसम्पन्नम् इत्येक , ऋधेळ आवसितं रक्षार्थमाच्छादितम् । 'वस आच्छादने' । आ अवसितं निष्पन्नमित्येके ॥ टीका० ऋद्धे सम्पन्ने आवसितम् । आङवपूर्वात् 'षो अन्तकर्मणि' इत्यस्मात् क्तः । (न म्योत तत् स्थितमवकीर्णे श्रुतम्!) । ऋद्धमावसितमिति नाम- मालायां दीर्घादिः “अवसानं गते ज्ञाते ऋद्धेऽध्यवसित त्रिषु" ४. 'रि' क. पाट:. १. 'विः शिबिरि', २. 'चि' . पाठः, ३. 'न्य स रि', ५. 'वसि' क. ख. पाठः. ६. 'न्द्र' ख., 'न्द्रु' ग. पाट:.

·नामलिङ्गानुशासनं [हितीयं का - क्षीर० इति इम्वादौ रभसः ॥ पूतं तु बहुलीकृतम् ॥ २३ ॥ क्षीर० पूयते स्म पूतं निर्बुसीकृतम् । बहु लाति बहुलं सा- रम् । मार्जनीशोधनमित्येके ॥ टीका पूतद्वयं वहुलीकृतधान्ये । पूतमुक्तम् ।। माषादयः शमीधान्ये वर्तन्त इति शेषः । आदिशब्दान्मुद्गमसूरादयः ।। टीका० शमीसहिते धान्ये शमीधान्यम् । "मुद्दो माषो राजमाषः कुलम्थश्चणकम्तिलः । काकाण्डश्चरवश्चति शमीधान्यगणः स्मृतः ॥" इति रत्नकोपः ॥ शूकधान्ये यवादयः। क्षीर० आदिशब्दाद् गोधूमादयः॥ टीका०- शूकसहिने धान्ये शूकधान्यम् । ते यवगोधूमादयः ।। शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी ॥ २४ ॥ क्षीर० शाल्यते शालिः । कल्यते कलमः। आदिशब्दाद् राज- शाल्याद्याः जलजाः । 'पष्टिकाः पष्टिरात्रेण पच्यन्ते' (५.१.९०)। आदिशब्दात् कटजाद्याः स्थलजाः । अमी इति पुल्लिङ्गनिर्देशान्माषाद्याः शाल्यन्ताः पुंसि ॥ टोका० कलमाद्याः कधान्यविशेषाः शालिशब्दवाच्याः। प्रथमेना- दिना रक्तशाल्यादेग्रह गम् । द्वितीयेन कलादिभ्योऽपकृष्टानां ग्रहणम् । अप. कषर्षादव पप्टिकम्य पृथकर म् । 'शाद श्लाघ याम्' : ‘इन् ' (उ० ४. ११९) - - .. १. 'म् । ओतः श्विः । मा' ग. पाठः. २ 'लुत्थश्च' ठ. पाठ:. ३. 'दयः ज' स. पाटः, 'ला' ख. पाठ:.

·वैश्यवर्गः १] व्याख्यावयोपेतम्। इति इन् । लत्वम् । शालिः । षष्टिकाः पाष्टर वेग पच्यन्ते' (५. १. ९०) इति कनन्तो निपातितः पष्टिकः । माषयवशालिपष्टिकाः पुंसि ।। तृणधान्यानि नीवाराः क्षीर० नियतैयिन्ते नीवाराः, मुन्यन्नत्वात् । 'नौ त धान्ये । (३. ३. ४८) इति घञ्। बहुवचनाच्छयामाकादयोऽपि ॥ टीका नीवारादयम्तृणधान्यानीत्युच्यन्ते । आदिना श्यामाकादि- ग्रहणम् । 'नौ वृ धान्ये' (३. ३. ४८) इति घञ् । नीवार: ओडिति ख्यातः ॥ , स्त्री गवेधुर्गवेधुंका। क्षीर० गवे अम्भसि धीयते । गवेधुर्नाम मुन्यन्नम् । गवे- थुरित्येके॥ टीका० - गवेथुद्वयं गवेथुक इति ख्याते । घुणुञ्चीति चाम्याः प्रसि- द्धिः । पुंसि च । 'गवेथु न ? ) गवेथुक' इति रत्नकोषः ।। अयोग्रं मुसलोऽस्त्री स्याद् क्षीर० अयोऽग्रेऽस्य अयोग्रम् । अयोदिरित्येके पछुः । मुस्यते खण्ड्यतेऽनेनेति मुसलम् ॥ टीका० अयोग्रद्वयं मुसले । अयो लोहोऽय मुखेऽम्येति अयोग्रम् । मुसलिनि मुसलो व्युत्पादितः । मूर्धन्योऽपि दृश्यत इति वर्णदेशना ।। उडवलमुलूग्वलम् ।। २२ ।। क्षीर० - ऊर्ध्व खेलाति। उद्भणोदलवत् पृषादरादित्वादुभयम् । टीका०-उडूखलद्वयमुलूखले । ऊर्ध्व खमम्येत्युडूखलम् । पृपोदरादि- स्वादूर्ध्वस्य उडूभावः, खस्य च खलः । एवमयं टबर्गतृतीयवान् । अतो डलयोरैक्यौदै उलूखलमित्यपि । तम्मात् तवर्गतृतीयोऽपपाठः ॥ १. 'ते त्रि' हु. पाठः. २. 'दी' 'ग. पाठः. ३, ४. 'थु' क. पाठ:. ५. 'म् । अ'ख." पाठः. ६. 'जि' क., 'न्दि' ख. पाट:. ७. 'तः । मुषलइत्यपि ॥' ट. पाठः. ८. 'वं खग ९. 'द् द्वयम्' क. पाठः १७. 'तू पदे उलखलपाठी युज्यते । त' ज. पाठः. ख..पाठः.

·१७२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री क्षीर० - प्रस्फोट्यते असारं बहिः क्रियतेऽनेनेति प्रस्फोटनम् । शीयते शीर्यते वानेन शूर्पम् । 'शूर्प माने' वा ॥ टीका० - प्रस्फोटनद्वयं कुल्लके । स्फुटतेयुट् । 'श्यः सम्प्रसारण- मूश्च' इति वर्तमाने 'मुशृभ्यां निच्च' (उ० ३. २६) इति पप्रत्ययः, ऊकारश्चान्ता- देशः । शूर्पम् ॥ चालनी तितउः पुमान् । श्रीर० - चाल्यतेऽनेन । चालनमिति कात्यः । "क्षुद्रच्छिद्रसमोपेतं चालनं तितउ स्मृतम्" । तनोति सारं तितउः । 'तनांतेड उः सन्वच्च' (उ० ५. ५२)। परि- (वन ? पत्र)नं च ॥ टीका० ---- चालनी । 'चालनं तितउ प्रोक्तम्' इति तु रत्नकोषः । अतः धुमानिति मतान्तरमाश्रित्योक्तम् । अपपाठ इति केचित् । 'तनोतेर्डउः सन्वञ्च' (उ० ५. ५२) इति डउप्रत्ययः सन्वद्भावश्च । डउ इति विसन्धिनिर्देशात् संहि- ताया अभावः । अन्यथा लाववाड् डोरित्येव ब्रूयात् । तितउः ॥ स्यूतप्रसवी श्रीर० -- समानावित्येव । सीव्यने स्म स्यूतः । वस्त्राधावपनम् । प्रसीव्यत प्रसेवः ।। टीका० - म्योनद्वयं धौतच्छट । सीव्यत इति स्यानः । 'सिवु तन्तु- सन्तान । बहुलवचनान्नः । ऊट् गुणश्च । म्योनः। स्यूत इति पाठे क्तः । 'म्योनस्यूतप्रसेवका' इति रभसः । कर्मणि घञ् । प्रसेवः ।। कण्डोलपिटी 'क्षीर० --- कण्ड्यंत कण्डालः । पठ्यते पिटः वंशदलादिमयं भा- ण्डम् । पिटकोऽपि ॥ १. 'वकः' । क. रा. पाट:. ड्य'. पाट:.

·वैश्यवर्ग: ९] ग्यास्यायोपेतम्। - .- उक्तः॥ टीका कण्डोलद्वयं कण्डोलके । 'कडि रक्षणे । * 'कविकल्लिकण्डि- गडिगण्डिकटिपटिभ्य ओलच्' (उ० १. ६९) । कण्डोलः । 'पिट शब्दे' । इगु- •पघलक्षणः कः । पिटः ।। कटकिलिनको ॥ २६ ॥ समानी क्षीर० -कटत्यावृणोति कटः । किल्यते क्षिप्यतेऽस्मिन् किलि- अकः । वीरणनडादिमयं कुणोलाख्यम् ॥ टीका० येन मरावो बध्यते, तत्र कटद्वयम् । गजावयवे कर रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे । क्षीर० रस आस्वादोऽस्त्यस्यां रसवती । महदनोऽस्य महा- नसम् । अनसा उपकरणं लक्ष्यते । 'अनोऽश्मायस्सरसा जातिसंझयोः' (५. ४.९४) इति समासान्तष्टप्रत्ययः ॥ टीका-रसवतीत्रयं महानसे । रसः संस्क्रियमाणोऽस्यामस्तीति मतुपि रसवती । महचानश्चेति महानसम् । 'सन्महत्-' (२.१.६१) इत्यादिना कर्मधारयः । 'अनोश्मायस्सरसां जातिसंज्ञयोः' (५. ४. ९४) इति समासा- न्तोऽच् ॥ पौरोगवस्तदध्यक्षः - क्षीर० पुरो गौर्मासं जलं वास्याः पुरोगुः, तस्या रसवत्या अयं पौरोगवः॥ टीका. रसवत्यध्यक्षे पौरोगवः ॥ सूपकारास्तु वल्लवाः ॥ २७ ॥ २. 'रसनगृहे । र' न. पादः .. ति टच्' क., 'समासान्तोऽच्छ' स. पाठः. ३. 'गोमत् स्थळ' क. ग., 'गोमान् स्थल' स. घ. पाठः. 'कपिनडि.........' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·१७४ मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का क्षीर० - सूपं कुर्वन्तीत्युपलक्षणं मांसपाकादेः । वल्लिः सौत्रः प्रीत्यर्थः ॥ आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः । क्षीर०-अरालम् अन्ध ओदनं च पण्यमेषाम् । सूदयन्ति तण्डु- लान् सूदाः । गुणयन्ति गुणाः । रक्तकराश्च ।। टीका -सूपकारसप्तकं मूपकारे । सूपं व्यञ्जनं करोतीति सूपकारः । कर्मण्यण् । वर्णोऽधिकारः । तद्योगाद् वर्णवः । वप्रकरणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति वक्तव्यम्' (पा० ५. २. १०९) इति वः । अरालं कुटिलं चरतीत्यारा- लिकः । अन्धो भक्तं तत्साधनं शिल्पमस्येति आन्धसिकः । 'शिल्पम्' (४. ४. ५५) इति ठक् । एवमौदनिकः । 'सूद क्षरणे' । दन्त्यादिः । पचादिः । सूदः । गुण उक्तः ॥ आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार: क्षीर० अपूपाः कन्दुश्च पण्यमस्य । 'इसुसुक्तान्तात् कः' (७. ३. ५१) इति कान्दुक इति न्याय्यम् । खरविशदमभ्यवहार्य भक्ष्यम् ॥ टीका० - छन्दवारेति ख्याते आपूपिकत्रयम् । 'तदस्य पण्यम्' (४. ४.५१) इति ठकि आपूपिकः । कन्दुः स्वदनी, तत्र संस्कृतपिष्टादिकमप्युपचारात् कन्दुः, स पण्यमस्येति कान्दविकः । भक्षं करोतीति भक्षकारः । भक्षशब्दो यकारान्त इति प्रमादपाठः ॥ इमे त्रिषु ॥ २८॥ शीर० पौरोगवाद्या वाच्यलिङ्गाः॥ टीका० -पौरोगवाद्या भक्षकारान्तास्त्रिषु ।। अश्मन्तमुद्धानमधिश्रयणी चुल्लिरन्तिका। १. रुक्तकारा' ख. पाठः.

·वैश्यवर्गः ९]] व्याख्यास्योपेतम्। - क्षीर० - अश्नुतेऽश्मन्तम् । उद्धन्यतेत्रोद्धानम् । अधिश्रीयते- ऽनया अधिश्रयणी । 'श्री पाके' । 'अन्त्यधिश्रयणी भवेदिति माला ॥ टीका अश्मन्तपञ्चकं चुल्ल्याम् । अश्मनोऽप्यन्तमत्रेति अश्मन्त- कम् । शुक्रन्ध्वादिरिति गोवर्धनः । उत्पूर्वाद्धाञो ल्युट् । उद्धानम् । 'ध्मा शब्दा- मिसंयोगयोरि'ति उद्धमानमिति कश्चित् । श्रीज पाके' । अघ्न्यादिः । ल्युट्। अधि. श्रयणी । 'चुल्ल भावकरणे' । 'इन्' (उ० ४. ११९) इति इन् । चुल्लिः । पक्षे डीए । समीपे अन्तिक उक्तः । ततष्टाप् ।। अङ्गारधानिकाङ्गारशकव्यपि हसन्त्यपि ॥ २९ ॥ हसन्यपि क्षीर० अङ्गारा धीयन्ते अस्याम् अङ्गारधानी । मग्नाग्निः। हस- त्यनारैर्हसन्ती, हसन्यपि ॥ टीका० अङ्गारधानिकोचतुष्कम् अङ्गारशकटिकायाम् । माङ्ग- लिका माङ्गलशकटिकेति यामाहुः । स्वेदायाङ्गारो धीयतेऽस्यामिति अङ्गा- रधानी । ल्युट् । स्वार्थ कः । हसन्ती शत्रन्ता । ल्युटि हसनी ॥ अथ न स्त्री स्यादगारः क्षीर० अङ्गयते अङ्गारः। लिङ्गार्थ विधिः ॥ अलातमुल्मुकम् । क्षीर०-अलन्ति वारयन्ति एतदलातम् । न लान्ति वा । उल्कां मुश्चत्युल्मुकम् अर्धदग्धं काष्ठम् । उलति वा । उलिः सौत्रः॥ टीका० - ईपदग्धकाष्ठादिखण्डे साग्नौ निरग्नौ चाङ्गारत्रयम् 'अङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते' इति साग्नौ प्रयोगः । 'कलङ्कस्तत्रत्यो व्रजति मलिनाङ्गास्तुलनामि ति तु निरभौ प्रयोगः । 'अगि रगि लगि गत्यर्थाः' । मन्दार- ४ . १. 'नीच' ख. पाठः. २. 'कादिच' ग. पाठः. ३. 'हा'. पाठः. ४,५. 'ति' क. पाठः. ६. 'म् । उल्कां' ख. पाठः. ७. 'अ' ग. पाठः.

·मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का क्षीर० प्रीत्यर्थः॥ सूपं कुर्वन्तीत्युपलक्षणं मांसपाकादेः । वल्लिः सौत्रः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः । क्षीर०-अरालम् अन्ध ओदनं च पण्यमेषाम् । सूदयन्ति तण्डु- लान् सूदाः । गुणयन्ति गुणाः । रक्तकराश्च ।। टीका सूपकारसप्तकं सूपकारे । सूपं व्यञ्जनं करोतीति सूपकारः । कर्मण्यण् । वर्णोऽधिकारः । तद्योगाद् वर्णवः । वप्रकरणे ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति वक्तव्यम्' (पा० ५. २. १०९) इति वः । अरालं कुटिलं चरतीत्यारा- लिकः । अन्धो भक्तं तत्साधनं शिल्पमस्येति आन्धसिकः । 'शिल्पम्' (४. ४. ५५) इति ठक् । एवमौदनिकः । 'सूद क्षरणे' । दन्त्यादिः । पचादिः । सूदः । गुण उक्तः ॥ आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार: क्षीर० अपूपाः कन्दुश्च पण्यमस्य । 'इसुसुक्तान्तात् कः' (७.३. ५१) इति कान्दुक इति न्याय्यम् । खरविशदमभ्यवहार्य भक्ष्यम् ॥ टीका० छन्दवारेति ख्याते आपूपिकत्रयम् । 'तदस्य पण्यम्' (४. ४.५१) इति ठकि आपूपिकः । कन्दुः स्वदनी, तत्र संस्कृतपिष्टादिकमप्युपचारात् कन्दुः, स पण्यमस्येति कान्दावेकः । भक्षं करोतीति भक्षकारः । भक्षशब्दो यकारान्त इति प्रमादपाठः ॥ इमे त्रिषु ॥ २८॥ पीर० पौरोगवाया वाच्यलिङ्गाः ॥ पौरोगवाद्या भक्षकारान्तास्त्रिषु ॥ टीका० अश्मन्तमुद्धानमधिश्रयणी चुल्लिरान्तिका। १. 'सक्तकाराख. पाठः.

·वैश्यवर्गः ९] व्याल्यावयोपेतम् । - क्षीर० अश्नुतेऽश्मन्तम् । उद्धन्यतेत्रोद्धानम् । अधिश्रीयते- ऽनया अधिश्रयणी । 'श्री पाके' । 'अन्त्यधिश्रयणी भवेदिति माला ॥ टीका अश्मन्तपञ्चकं चुल्ल्याम् । अश्मनोऽप्यन्तमत्रेति अश्मन्त- कम् । शकन्ध्वादिरिति गोवर्धनः । उत्पूर्वाद्धाओ ल्युट् । उद्धानम् । 'धमा शब्दा- मिसंयोगयोरिति उद्ध्मानमिति कश्चित् । श्रीञ् पाके' । अघ्न्यादिः । ल्युट्। अधि. श्रयणी । 'चुल्ल भावकरणे' । 'इन्' (उ० ४. ११९) इति इन् । चुलिः । पक्षे डीए । समीपे अन्तिक उक्तः । ततष्टाप् ॥ अङ्गारधानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ॥ २९ ॥ हसन्यपि क्षीर० अङ्गारा धीयन्ते अस्याम् अङ्गारधानी । मग्नाग्निः। हस- त्यगार्हसन्ती, हसन्यपि ॥ टीका अङ्गारधानिकोचतुप्कम् अङ्गारशकटिकायाम् । माङ्ग- लिका माङ्गलशकटिकेति यामाहुः । स्वेदायाङ्गारो धीयतेऽस्यामिति अङ्गा- रधानी । ल्युट् । स्वार्थे कः । हसन्ती शत्रन्ता । स्युटि हसनी ॥ अथ न स्त्री स्यादगारः क्षीर० --- अङ्गयते अङ्गारः। लिङ्गार्थ विधिः ॥ ४ अलातमुल्मुकम् । क्षीर०--अलन्ति वारयन्ति एतदलातम् । न लान्ति वा । उल्कां मुश्चत्युल्मुकम् अर्धदग्धं काष्ठम् । उलति वा । उलिः सौत्रः ।। टीका - ईपद्दग्धकाष्ठादिखण्डे साग्नौ निरग्नौ चाङ्गारत्रयम् 'अङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते' इति सानो प्रयोगः। 'कलङ्कस्तत्रत्यो व्रजति मलिनाङ्गास्तुलनामिति तु निरभौ प्रयोगः । 'अगि रगि लगि गत्यर्थाः' । मन्दार: 'नीच' ख. पाठः. २. 'कादिच' ग. पाठ:. ३. 'हा'. पाठः. ४,५. 'ति' क. पाठः. ६. 'म् । उल्कां' ख. पाठः. ७. 'अ' ग. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का वदारन् । अझारः । 'उच समवाये' । 'उल्मुकदर्विहोमि---' (उ० ३. ८४) इति मुकप्रत्ययो गुणाभावो लत्वं च चकारस्य निपात्यते ।। क्लीवेऽम्बरीषं भ्राष्टो वा क्षीर० - अम्ब्यतेऽर्थ्यतेऽम्बरीषम् । भृज्ज्यतेऽस्मिन् भ्राष्ट्रः । अस्त्र्यम्बरीषमित्येके पठन्ति ॥ टीका० ०-यत्र कलायचणकादिकं भृज्ज्यबे, तत्राम्बरीषद्वयम् । 'भ्रस्जो पाके' । 'अम्बरीषः' (उ०४.२७) इत्यनेन ईषन् अम्बर इत्ययं चादेशः। 'भ्राष्ट्राऽम्बरीष उक्त' इति पुंस्काण्डे वोपालितः । 'भ्रस्जगामिहनिनमिवि*शां वृद्धि- श्च' (उ० ४. १६१) इति न् वृद्धिश्च । भ्राष्ट्रम् ॥ कन्दुर्ना स्वेदनी स्त्रियाम् ॥ ३० ॥ क्षीर०--वेत्येव । विकल्पेन कन्दुर्ना पुमान् । पक्षे स्त्री । कन्दत्येना कन्दुः । स्वेदयति स्वेदनी॥ टीका०-- अथोमुखीकृत(क? घोटकेपालपाये लोहादिमये पाकपात्रे कन्दुद्वयम् । 'स्कन्देः सलोपश्च' (उ० १. १४) इति कुः । कन्दुः । ल्युटि स्वे- दनी ॥ अलञ्जरः स्यान्मणिकः क्षीर० अलं जीर्यत्यलञ्जरः महाकुम्भः । मणत्यम्भसा ध्रिय- माणो मणिकः॥ ६ अलञ्जरद्वयं जाडीति ख्याते । मणिरेव मणिकः । स्वा- टीका० थिकोऽत्र कः ॥ 'का', १. 'मृ' ख. ग. पाठः. ३. 'जी' स., 'जला। मग. पाठ:. 'वि' ख. पाठः. ५. 'भालञ्चूर' ङ. च... पाठः. स.ग. पाठः. * 'विश्यशाम्' इति मुद्रितोणादिपाठः।

·वैश्यवर्गः १]] व्याख्याद्वयोपेतम् । १७७ कर्कर्यालूगलन्तिका। क्षीर०-किरत्यम्बु कर्करी । औलीत्यालूः। 'अड उद्यमने' । अ- स्मादौलूर्वा । गलत्यम्भोऽस्या गलन्तिा ।। टीका० कर्करीत्रयं भावाडिआ इति ख्याते। 'ऋ गतौ' । 'त्रो रश्च ल:' (उ० १. ५) इति बाहुलकाद् अग्लन्वे । आलुः । 'गड सेचने' । 'हृवसी'- त्यादिना झच् । स च पिं(त्वा ?)त् । डीप् । गलन्तिका || पिठरः स्थाल्युखा कुण्ड क्षीर० पिठति पिठरः पिठरी च । 'पिठ अवयवे । पिठेरमिति सभ्याः। तिष्ठय॑स्यां स्थाली । स्थालं कुम्भी च । (उ?ओ)खत्युखा । कु(ड्य?ण्ड्य)ते पच्यतेऽस्मिन्निति कुण्डं कुण्डी च ॥ टीका० पिठरचतुष्कं भाण्डीति ख्यातायाम् । पचतेः 'पचिव- चिभ्यामिच्चोपधायाः' इत्यरः ठश्चान्तादेशः । पिठरः । 'स्थाचतिमृजे- रालज्वालजालीयरः' (उ० १. १२१) इति आलः । स्थाली । 'उख णखे'- त्यादौ इगुपधलक्षणः कः । उखा । कुण्ड उक्तः ।। कलशस्तु त्रिषु द्वयोः॥३१॥ घटः कुटनिपौ क्षीर०-कं लाति कलयति वा कलशः । घटते घटः। कुटति कौत्यम्भसा वा कुटः । निपिवन्त्यस्मानिपः ॥ टीका० कलशचतुष्कं कलशे । 'सकलशे कलशे वनमालिकेति क- प्फिणाभ्युदये यमकम् । 'सुक्षेत्रमिव सकलशालिकं स्नानागारमि'त्याश्चर्यमञ्जरी च। 'कलशः कलसोऽपि च' इति तु रभसः । घटेरचि घटः । स्त्रियां घटी । कुटे: कः । कुंटः । निपिबन्त्यनेनेति निपः । 'घर्थ कविधानम्' (वा० ३. ३.५८) इति कः॥ 'अ' क ख पाठः. २. 'ल' क.ग. ड. पाटः, ३. 'दारूपूर्वा', ग., दाद दूर्वा' उ. पाठः. ४. 'का। चालयतीत्यर्थः । पि' क. ग. ह. पाठः. ५. 'भाडि... ६. 'न्त्य' स. इ. पाठः. ७. 'स्या' ग. पाठः. १. पाठ:. Y

·नामलिशानुशासनं
[द्वितीयंका
अस्त्री शरावो वर्धमानकः।
क्षीर०-शीर्यमाणमवति शरावः । वर्धते मृत्पिण्डाद् वय॑ते छि-
चते वा चक्राद् वर्धमानकः । शालाजिरोऽपि ।
टीका० शरावद्वयं शरावे । 'शृणातेराव' इत्यावः । शरावैः ।
'अस्त्री सराव' इति तु विदग्धाः । 'ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्'
(३. २. १२९) । स्वार्थे कन् । वर्धमानकः ॥
ऋचीकं पिष्टपचनं
क्षीर० :- अर्च्यते पाकोत्कर्षाचीकम् । ऋजीपमिति तान्त्रिकाः।
'ऋज भृजि भर्जने' । पिष्टकृतं भक्ष्यं पच्यतेऽस्मिन् पिष्टपचनम् ।।
टीका० -तेलावणीति ख्यातायाम् ऋजीषद्वयम् । 'अर्ज षर्ज अर्जने' ।
'अर्जेः किद् ऋज च' (उ० ४.२८) इति ईषन् ऋजादेशश्च धातोः । ऋजीषम् ।
मूर्धन्यषम् ॥
कंसोऽस्त्री पानभाजनम् ।। ३२॥
क्षीर० काम्यतेऽस्मात् कंसः । चपको मल्लिका पारी च॥
टीका -कंसद्वयं पानभाजने । रजतमयादावपि । 'कमेः सः' इति सः।
-
कंसः ॥
कुतूः कृत्तेः लेहपात्रं
क्षीर० --कुत्सितं तन्यते कुतूः । कृतेश्चर्मणः ॥
टीका०-कृत्तेश्चर्मणः स्नेहपात्रे कुडुआ इति ख्याते कुतूः । सैवेति
निर्देशात् स्त्रियाम् ॥
सैवाल्पा कुतुपः पुमान् ।
क्षीर० ह्रस्वा कुतू : कुतुपः । 'कुत्वा डुपच्' (५. ३.८९)।
.
1. 'जी' ग, पाठ:. २. 'को' ख. पाठ:. ३. 'वः । शरावोऽस्त्री निरसरावरणेइ' क.
च. छ., 'वः रावणेई' ख. ग. ट. पाठ:. ४. 'काः । ऋषीकमित्येके । ऋ' ख. पाठः. ५. 'जे-
जश्व इ. क. ख. पाठ..

·व्याख्याइयोपेतम् । १ - - टीका० अल्पा कुतूः कुतुपः । 'कुत्वा डुपच्' (५. ३. ८९) इति कुतूशब्दाड् डुपच् ॥ सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रे च भाजनम् ॥३३॥ क्षीर० आ उप्यते आधेयमस्मिन्नावपनम् । भण्डत्याधेयं भाण्डम् । भिडि परिभाषणे'। पात्याधेयं पीयतेऽस्माद्वा पात्रम् । अमत्याधेयमत्रामत्रम् । भज्यतेऽस्मिन्नाधेयं भाजनम् । भाण्डावपने पृथगाहुः। यन्मुनिः- "उष्ट्रिकादि तु यद् भाण्डं सर्वमावपनं विदुः"। टीका० सर्वमावपनं वस्तुम्थापकं गोणीप्रसेवैकादिका. कलशस्थाल्या- दिकश्च भाण्डादिचतुप्कवाच्याः । आपूर्वो वपिासने । 'भडि परिभाषणे । पचाद्यच् । पृषोदरादित्वाद् दीर्घः । भाण्डम् । पातेः ष्ट्रन् । पात्रम् । अमत्रं हूस्वादि। मजेय॑न्ताल् ल्युट । भाजनम् ॥ दर्वी कम्विः खजाका च क्षीर० - दृणाति पाक्यं दीं । काम्यते कम्बिः । खजति मनाति खजाका॥ टीका०-दर्वित्रयं दाीति ख्यातायाम् । 'दृ विदारणे' । 'दृभ्यां विन्' (उ० ४. ५४)। दर्विः । 'उल्मुकदर्विहोमिनः' (उ० ३. ८४) इत्यनेन वा विप्र- त्ययान्ता दर्विनिपात्यते । कमेर्बाहुलकाद् विन् । कम्विः। 'खज मन्थे । 'खजेराकः' (उ०४. १३) इत्याकः । टाप् । खजाका ॥ स्यात्तन्दूर्दारहस्तकः। क्षीर० ततं दुनोति खण्डयति तन्दः, तनोति वा । तण्डू. रिति सभ्यः पाठः। दारुमयी हस्तप्रतिकृतिः दारुहस्तकः । दर्वीभे- दोऽयम् ॥ .: 'त्र' इ. पाठ:. २..'त्यते आधे' ख. पाठः, ... 'दिमयं भा' ग. पाठः. ४. वका क' ख. र. म., 'वादिककरक' ठ. पाठः. ५. 'स ।' क. पाठः. ६. 'दाम्' उ. पाठः, 'दावीति' ख. पाठः. ७. 'दृवीभ्यां' . ट. पाठः. ८. 'बा । दाग, पाठः.

·१८० नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - टीका तईद्वयं परिवेषणोपयुक्तायाम् । *त्रो डुक् च' (उ० १.९२) इति ऊः धातोडुगागमश्च । तईः स्त्रियाम् । दारुणो हस्त इव दारुहस्तकः । 'इवे प्रतिकृती' (५. ३. ९६) इति कन् । अस्त्री शाकं हरितकं शिग्रुः क्षीर० श्यति देहं, शक्यतेऽनेन भोक्तुं वा शाकम् । हरि- तकं नीलत्वात् । शिनोति शिग्रुः यर्थे, शौभाजनं हरितकविशे- षश्चेति ॥ टीका० शाकत्रयं शाके । शाकशिशब्दावुक्तौ । हरितात् स्वार्थे कन् । हरितकम् ॥ अस्य तु नांडिका ॥ ३४ ॥ कदम्बश्व कलम्बश्व क्षीर० अस्य शाकस्य नाडी । कदति के लम्बति वा कद- म्बः । शाकविशेषे इत्येके । प्राकृते देस्य डत्वात् कडम्ब इत्याहुः । कलम्बो वा ।। टीका० - शाकनालिकायां कडम्बद्वयम् । नाला उक्ता । कनि नालि- का । कडेर्बाहुलकः अम्बच् । कडम्बकलम्बौ ॥ वेषवार उपस्करः। क्षीर० वेषं व्याप्तिं वृणीते वेपवारः । कासमर्दसुरसादिः । येन मांसाद्युपस्क्रियतेऽसावुपस्करः । 'समवाये च' (६. १. १३८) - इति सुद्॥ टीका०- वेशवारद्वयं सर्पपादौ हिगुजीरकाम्लवेतसादौ च । वर्ण- देशनायां तु दन्त्यो वेसवारः । उपस्करोति व्यञ्जनमिति उपस्करः । पचादिः ॥ तद्भेदानाह- तिन्हँडीकं च चुक्क्रं च वृक्षाम्लम् १. 'सीभञ्जनं हरितवि', २. "लि', ३. 'ली' ग्व. पाठ:. ४. 'डस्य सत्त्वा' ग. प.6:. ५. 'माहुः' ख. पाटः. ६. 'ते स उप', ७. 'त्रि' क. ख. पाट:. * 'त्री दुट् च' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·प्यास्यायोपेतम्। १८१ - क्षीर० तिन्लॅडीशैलजं तिन्लॅडीकम् । चुकम् । 'चुक्क व्यथने' । पृक्षस्याम्लमम्लवेतसमाहुः॥ टीका० महाद इति ख्याते तिन्तृडीकद्वयम् । 'चक तृप्तौ' । 'चकि- रम्योरुच्चोपधायाः' (उ० २. १६) इति रक । चुक्रम् ॥ अथ वेल्लजम् ॥ ३५॥ मरिचं कोलकं कृष्णमूषणं धार्मपत्तनम् । क्षीर०-वेल्ले वेल्लातटे जायने वेल्लजम् । वेल्लाख्यः शाखीत्येके । म्रियते मरिचम् । सौक्ष्म्यात् कोलकम् । ‘कुल वाल्ये । कृष्णं वर्णेन, कर्षति तैष्ण्याद्वा । ऊपति रुजत्यूपणम् । धर्मपत्तने भवं धामपत्तनम् । आह च "मरिचं वलितं श्यामं वेल्लनं कृष्णमूषणम् । यवनेष्टं शरं वृन्तं कोलकं धार्मपत्तनम्" "|| टीका० - वेल्लजषट्कं मरिचे । "मरीचं कोलकं धार्मपत्तनं मरिचं समम्" इति रभसः । कृष्णमुक्तम् । उपण दीर्घादि चास्ति । जीरको जरणोऽजाजिः कणा क्षीर० जीर्यतेऽननान्नं जीरको जरणश्च । अजं स्वाभाविक मन्दाग्नित्वमजति अजानिः, स्त्री। कणाः सन्त्यस्यां कणा । अर्शआदित्वा- दच् ॥ टीका०-जीरकचतुष्कं जीरके । 'स्त्र्यजाजिर्जीरणोऽजाजी' इति वोपालितः । कणा उक्ता ॥ कृष्णे तु जीरके ॥ ३६॥ सुषवी कारवी पृथ्वी पृथुः कालोपकुञ्चिका । क्षीर० कृष्णा तु पिप्पलीत्येके पेटुः। सुप्लु सुवति प्रेरयति दोषान् १., २. 'न्त्रि' क. ख. पाठः. ३. 'म् नि', ४. ३. 'म् 'नि', ४. 'न। अ', स्व. पाठः, ५. भ्योऽ' इ. पाठः.

·मामलिशानुशासन १ .- - सुषवी । कारोरियं कारवी । काला वर्णेन । उपकुञ्चयत्यल्पीकरोति दोषान् उपकुञ्चिका । आह च- "कुचकापकुञ्ची च कालिका चोपकालिका । सुषवी कुञ्चिका कुञ्ची पृथ्वीका कृष्णजीरका" || टीका० कृष्णजीरके सुशवीषट्कम् । सुशवी तालव्यमध्या । अपरं साधितम् ॥ आर्द्रकं शृङ्गिबेरं स्याद् क्षीर० -- आर्द्वात् 'संज्ञायां कन्' (५. ३. ७५) । शृङ्गोपलसितं बेरं देहोऽस्य शृङ्गिबेरम् । आह च- "महौषधं शृङ्गिबेरं कटुभद्रं तथाकम्" ॥ टीका० - आर्द्रकद्वयमाके । आर्द्रायां नक्षत्रे जातमाकम् । कनि 'केऽणः' (७. ४. १३) इति इस्वत्वम् । शृङ्गमिव बेर वपुरस्येति शृङ्गबेरम् ॥ अथच्छना वितुन्नकम् ॥३७॥ क्षीर० - छत्रांभा छत्रा, छादयति दोषान् वा । वितुदति मन्दाग्नित्वं वितुन्नकम् ॥ कुस्तुम्बुरु च धान्याकम् कुत्सितं तुम्बति कुस्तुम्बुरु । 'तुबि लुबि अर्दने' । पार- स्करादित्वात् सुद् । धान्यमकति धान्याकम् । अल्लुका धान्यकं च ॥ टीका०-छत्राचतुष्कं धान्याके। छत्रा उक्ता । विपूर्वात् तुदेः क्तः। खार्थे कन् । वितुन्नकम् । कुत्सितं तुम्बुरु कुस्तुम्बुरु । 'कुस्तुम्बुरूणि जातिः' (१. १. १४३) इति सुट् निपात्यते। धान्यात् स्वार्थे कनि धान्याकम् । धान्यक्रमपीति . १. 'यी । बृहत्कारणात् का' क, 'वा ...त्करणात का' ग. पाठः, २. 'त्राभपत्रा' गदयति दोषान् वा छत्रा। बि' ग. ह. पाठः. ३. 'मित्वाद वि' ख. पाठः. ४. 'श्यामा ग. पाठ ·वैश्यवर्ग: ९] ग्यास्यायोपेतम् । अथ शुण्ठी महौषधम् । स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वं नागरं विश्वभेषजम् ॥ ३८ ॥ क्षीर० - शुण्ठति शुष्यति शुण्ठी । नगराख्ये देशे भवं नागरम् । विश्वभेषजम् अनेकदोषजित् । विश्वं विश्वा च, भीमवत् ॥ टीका०-शुण्ठीपञ्चकं शुण्ठ्याम् । 'शुठि शोषणे' । पचादिगौरादी। स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वम् । देवभेदे पुमानुक्तः ॥ आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि तु । अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काश्चिकम् ॥ ३९ ॥ क्षीर० अरनालो भक्त, तज्जमारनालम् । सुवीरेषु प्रायभवं सौ. पीरम् । 'घु अभिषवे', अस्माद्वा पृथक् कुल्माषाख्या नास्ति । अस्ति चेद् भीमवत् स्यात् । कुल्मापैर्यवादिभिरर्धस्विनैरभिष्यते परिवास्यते स्म कुल्मा- पाभिषुतम् । अवन्तिषु सूयते अवन्तिसोमम् । कुऑ लाति, तथा कुत्सि- तं जलमस्त्यस्य वा कुञ्जलम् । काञ्चयति दीपयत्यग्निं काश्चिक, बधाति दोषान् वा काञ्च्यां पुरि भवं वा । आह च- "काश्चिकं काञ्जिकं वीरं कुन्मापाभिषुतं तथा । अवन्तिसोमं धान्याम्लमारनालं महारसम् ।। सौवीरकं सुवीराम्लं तथा चुक्रं तुषोदकम्" । टीका० आरनालाष्टकं काश्चिके । सौवीरं दन्त्यसम् । यवके कुल्माष उक्तः । दन्त्योऽपि कुल्मासः । स च यवविकारवाचीति वर्णदेशना । अभिषुतं मूर्धन्यषम् । अवन्तिसोमेतिच्छेदः । केन जलेन अञ्जिका अभिव्यक्तिरस्येति काधिकम् ॥ सहस्रवेधि जतुकं बाल्हिकं हिङ्गु रामठम् । क्षीर०-सहस्रं बहु विध्यति सहस्रवेधि । जायते जनुकम् । बाल्हि- करामठौ उदग्देशौ । हिनोति हिङ्गु । अत्युग्रं भूतनाशनं गूढगन्धं च। १. 'म् । शुष्यति शुण्ठी शती । न', २. 'दिः । गौरादिः । स्त्री' ग. पाठः. ३. 'पु- योऽभिषवार्थाद्वा' क. पाठः. ४. लातीति कु' ख. पाठः. ५. 'निं बनाति दोषान् वा का. चिकम् । का' ग. . पाठः. ६. 'धि । बा' ख. पाठः.

·१८४ नामालिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - टीका० सहस्रवेधिपञ्चकं हिङ्गुनि । ताच्छीलिकणिनौ सहस्रवेधी । जतुकं चवर्गादि प्रागुक्तम् । बाल्हीकोऽप्युक्तः । न स्त्री हिङ्गुरित्यन्यतन्त्रम् । रमठ- देशे भवो रामठः ॥ तत्पत्री कारवी पृथ्वी बाष्पिका कबरी पृथुः ॥ ४०॥ क्षीर० तस्य हिङ्गोः पत्री । कारोरियं कारवी संस्की । बाष्पं स्रवति बाप्पिका । कवर्याकृतिः कवरी । करवीति पाठभेदः ॥ टीका ० ---हिङ्गुतरुपयां कारवीपञ्चकम् ॥ निशाख्या काश्चनी पीता हरिद्रा वरवर्णिनी। क्षीर० - निशाख्या रात्रिपाया, नानार्थे रजनीत्वात् । काश्च- नवर्णा काञ्चनी । हरि पीतं वर्ण दाति हरिद्रा । वरो वर्णोऽस्त्यस्या वर- वर्णिनी। आह च- "हरिद्रा पीतिका पिण्डा रजनी रजना निशा। गौरी वर्णवती पीता हरिता वरवर्णिनी" ॥ टीका -निशातापञ्चकं हरिद्रायाम् । निशाहा रात्रिपर्यायाभिधाना । 'कचि दीप्तो' । ल्युट । पृषोदगदित्वाद घिन्वम् । काञ्चनी । पीत उक्तः । टापि पीता । वरः श्रेष्ठो वर्ण: पीतः । तद्योगाद वरवर्णिनी ।। सामुद्रं यनु लवणमक्षी वशिरं च तत् ॥४१॥ क्षीर० .-- लुनाति जाडचं लवणम्। नन्यादित्वाल्ल्युः, णत्वं च । अक्ष्णोति व्यामोति अक्षीवम् । उश्यते वशिरम् । 'वश कान्तौ ॥ टीका० समुद्रवेलाभवे कडकश्चेति ख्याते लवणे अक्षीवद्वयम् । अक्षीवं इम्वादि। सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे । क्षीर०-- सिन्धुनापलक्षिनं सैन्धवम् । तत्र भवः। 'कच्छादिभ्यश्च' (४. २. १३३) इन्यण् । शीतं शिनोति शीतशिवम् , उष्णवीर्यत्वात् । आह च-- "मणिमन्थं च सिन्धून्थं नादेयं सिन्धुजं शिवम् । शुद्धं शीतशिवं च ॥" अन्यदेव वस्नकम् ॥ 'ल्हि' ग. पाठ:. 'रितं पा', ३. 'त' ख. पाठः. ४. 'दिदी', ५. 'दिल्युः' ग. पाठः. ६. 'तू । वनं तु रौमके । सि' द. पाठः, २.

·वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका० --- सिन्धुदेशभवे लवणे सैन्धवत्रयम् । शैलबदणि सैन्धवः, अस्त्री । सितं शुभ्रं शुभं कल्याणमिति कर्मधारयः । मणिमन्थपर्वते भवो माणिमन्थः ॥ रोमके वस्नकं क्षीर० – रुमायामाकरे भवं वस्नकं नाम लवणम् । 'रौमके वसुकं वस्विति च माला॥ टीका० लुमा नाम समहरिदेशे लवणाकरः, तत्र प्रविष्टं दापि चिराल्लवणं स्यात् । तद्भवे लवणे रोमकद्वयम् ।। पाक्यं विडं च कृतके द्वयम् ॥ ४२ ॥ क्षीर० पाके साधु पाक्यं पक्तव्यं वा कल्लराख्यम् । विडति भिनत्ति मलान् विडम् । कृतकलवणस्य द्वे नामनी । पाक्यविडलवण- यो देऽपि कृतकत्वादैक्यम् । व्यर्थे पाक्यं, विडलवणं यवक्षारः क्षार- - चेति ॥ - टीका० लवणमृत्तिकां सिक्त्वा निष्पादिते लवणे पाक्यम् । पचतेयेत् ॥ सौवर्चलेऽक्षुमचके. क्षीर० - सुवर्चलाकरभवं सौवचलं, सुवर्चस्येदं सौवचम् अग्नि- दीपनं लाति वा । 'वर्च दीप्ती । अच् । अक्ष्णोति व्यामोत्यक्षं । अक्ष- मित्येके । रोचतेऽनेन रुचकम् । हृयगन्धं च ॥ टीका० सौवचलनयं सौवर्चले । अक्षद्वयं साधितम् ॥ तिलकं तत्र मेचके क्षीर० -तिलति स्निह्यति तिलकम् तत्र तस्मिन् मेचके कृष्णे लवणे वर्तते । पूर्व तु मधुवर्णम् । अगन्धं कृष्णवर्ण तिलकमित्येके । यद्वैद्याः 'वनकं रोमके रु' ग, पीठ:. २. 'बि' ग. ह. पाठ:. .३. वि' ग. पाटः. ४. 'क्षुः रो' क. ग. पाठः. ५. 'णे व' ख. पाठः, 'णे व' ख. पाठ:. ६. 'हलवणं ति' ग. पाट:.

·- नामलिशानुशासनं [द्वितीयं का "कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिते" ॥ टीका० कृष्णे सौवर्चले तिलकं, साधितम् ।। मत्स्यण्डी फाणितं खण्डविकारे क्षीर० --मदं स्यन्दयते मत्स्यण्डी सामान्यशर्करा ।' मत्स्या- नमति मत्स्यान्दीति वा । मत्स्याण्डीति वैद्याः । यद्धन्वन्तरिः- "शर्करोक्ता तु पीनाण्डी श्वेता मत्स्याण्डिका सिता ।" "मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तराः इति तु वाहटः । फण्यते द्रवत्वात् फाणितम् । खण्ड्यते च्योतः। क्षौद्रकं त्विक्षुरसविकारः खण्डवत् ।। टीका० - इक्षुविशेषस्य रसपाके खण्डयोग्ये या सारभूता गुडि- काकारा जायते सा मत्स्यण्डी खण्डशालूकम् । अर्धावर्तितं फाणितम् । (अनः खण्डविकारौ ?) ॥ शर्करा सिता ॥ ४३ ॥ क्षीर० - शीर्यते शर्करा । सीयते सिता, खण्डशर्कराख्या ॥ टीका० - शर्कराद्वयं शर्करायाम् । शर्करोक्ता । "शर्करायां सिता शुक्ले बद्धे चावसिते त्रिषु " इति दन्त्यान्ते रभसः ॥ कूर्चिका क्षीरविकृतिः स्याद् क्षीर० -- कूर्चस्तन्मस्तु, तदस्त्यस्यां कूर्चिका । कुचति कुंचिके- त्येके । किलाटिकाख्या ।। टीका०-कथितक्षीरविकारे खिरिस इति ख्याते कूर्चिका । ४ १. 'न्दते', २. 'ति भजति मत्स्यण्डी' क. ग. क. पाठः. ३. 'रे' ज. पाठः. ४. '!ऽस्त्य' ख., 'स्तमस्तद' ग., 'चस्तद' क. पाठः: ५. 'कूचिके' ख., 'कुचीये' क. पाठ:.

·वैश्यवर्ग: ९]
व्याख्याद्वयोपेतम् ।
"दना सह पयः पत यत् तत् स्याद् दधिकूर्चिका ।
तक्रेण पकं यत् क्षीरं सा भवेत् तक्रकूर्चिका" ||
रसाला तु मार्जिता।
क्षीर० रसमलति रसाला । माय॑ते मार्जिता दधिसितामरि-
चादिकृतं लेह्यम् । यत् सूदशास्त्रम्
"अर्धाढकं सुचिरपर्युषितस्य दनः
खण्डस्य पोडशपलानि शशिप्रभस्य ।
सर्पिः पलं मधु पलं मरिचं द्विकर्ष
शुण्ठ्याः पलार्धमपि वार्धपलं चतुणाम् ॥
श्लक्ष्णे पटे ललनया मृदुपाणियुक्ता
कर्पूरधलिसुरभीकृतभाण्डसंस्था ।
एषा वृकोदरकृता सरसा रसाला
यास्वादिता भगवता मधुसूदनेन" ॥
टीका०- रसालाद्वयं शिखरिण्याम् ।
"स चान्तर्जातकाजाजीसगुडाद्रकनागरम् ।
रसाला स्याच्छिखरिणी संघृतं सरसं दधि ||"
इति रत्नमाला । आने रसाल उक्तः । ततष्टाप् । मृजोऽङि 'मृजेरजादौ संक्रमे
विभाषा वृद्धिरिप्यत' इति वृद्धौ मार्जा । ततस्तत्करोतीति णिजन्तात् क्तः ।
मार्जिता ॥
स्यात् तेमनं तु निष्ठानं
क्षीर० निम्यत्यार्दीभवत्यनेन तेमनम् उपसेचनं कोपनाख्यम् ।
नितिष्ठत्यन्नमनेन निष्ठानम् । व्यञ्जनं च । सूपादय उपचारात् ॥
टीका० त्रिमण इति ख्याते तेमनद्वयम् । 'तिम ष्टिम आर्द्रभावे ।
ल्युट् । तेमनम् । तिष्ठतेयुट् । निष्ठानम् ॥
१. 'चा' क. ग. इ. पाठः.
२. 'संस्कृतं' क. पाठः.
३. 'केवना' ख. पाठः.

·नामलिझानुशासनं [द्वितीयं काण्ड त्रिलिङ्गा वासितावधेः ॥ ४४ ॥ क्षीर० इतः प्रभृति वासितान्ता वाच्यलिङ्गाः ।। टीका० अतः परं वासितावधेः प्राग वाच्यलिङ्गाः ।। शलाकृतं भटित्रं च शल्यम् क्षीर० --- 'शूलात् पांके' (५. ४. ६५) इति डाच । भटत्यनेन भटित्रम् । भट भृतौ' । शूले संस्कृतं शूल्यम् । 'शूलोखाद्यत्' (४. २. १७)। भरूटकं भृष्टं च । "संस्कृतं सर्पिषा दना सार्पिकं दाधिकं कमात् । उदलावणिकं तत् स्याद् यत् सिद्धं लवणाम्भसा" । टीका शूलाकृतत्रयं भडित इति ख्याते तेमनविशेपे । शूलाकृ- तम् । 'शूलात् पाके' (५. ४. ६५) इति डान् । 'भट भृतौ' । 'अशित्रादिभ्य इत्रोत्रौ' (उ०४. १७४) इति इत्रः । भटित्रम् । 'शूलोग्वाद् यत्' (४. २. १७) इति यत् । शूल्यं मांसम् । शूल्यो मत्म्यः । शूल्या वार्ताकुः ॥ उख्यं तु पैठरम् । क्षीर० - उखायां स्थाल्यां संस्कृतम् उग्व्यम् । पिठरे संस्कृतं पैठरम् । 'संस्कृतं भक्षाः' (४. २. १६) इत्या ॥ टीका० स्थाल्यां संस्कृते उख्यद्वयम् । शूल्यवदुख्यम् । 'संस्कृ- तं-' (४. २. १६) इत्यण । पैठरम् ।। प्रणीतमुपसम्पन्न क्षीर० - रूपरसादिनिप्पन्नमन्नं प्रणीयते स्म प्रणीतम् ॥ टीका पाकरूपरसादिभिः सम्पन्ने व्यञ्जने प्रणीतद्वयम् । नयतेः पदेश्च क्तः ॥ - १. 'टकं च'च, पाठः.

·वैश्यवर्ग:९) व्याख्यायोपेतम्। १८९ प्रयस्तं स्यात् सुसंस्कृतम् ॥४५॥ क्षीर० परिव्ययपाकादिना प्रयत्ननिष्पनमन्नं प्रयस्तम् । संस्क- तम् । अनित्ये साधुः। प्रयतमिति केचित्। यदुक्तं-'प्रयतं संस्कृते पूते' ।। टीका० -तैलपरिव्ययादियोगेन सुष्ठु संस्कृते व्यञ्जनादौ प्रयस्तम् । 'यसु प्रयत्ने'। क्तः ॥ स्यात् पिच्छिंलं तु विजिलं क्षीर० --पिच्छा आचामोऽस्य पिच्छिलम् । पिच्छादित्वादि- लच् । विजते चलति विजिलम् । विज्यमिति वैद्याः । 'स्यात् पिच्छिलं तु विजलमि'त्येके ॥ टीका० ---पिच्छिलद्वयं पिच्छिले । पिच्छादीलचि पिच्छिलम् । 'ओ- विजी भयचलनयोः । 'कुटादिभ्यः कित्' इति इलच् । स च कित् । विजिलम् ॥ संमृष्टं शोधितं समे । क्षीर०-वालमक्षिकादिरहितं सम्मृष्टम् । 'मृजू शुद्धौ' ॥ टीका० अपनीतकेशमक्षिकायवकरे सम्मृष्टद्वयम् । मृजेः शुध्यतेश्च तः । सम्मृष्टं शोधितम् ॥ चिक्कणं ममृणं स्निग्धे क्षीर० -चिगित्यव्यक्तं कणति चिकणम् । मस्यति ममृणम् ।। टीका० -चिक्कणत्रयं चिक्कणे । 'चिती संज्ञाने' : 'चितः कः कणच्' (उ० ४. १७७) इति कणच् , तकारस्य ककारः । चिकणम् । 'ऋण गतौ दीप्तौ च ' । सम्पूर्वात् कः । पृपोदरादित्वाद् वर्णविपर्ययः । मसृणम् ।। तुल्ये भावितवासिने ॥ ४६ ॥ क.ट. पाठः. १. 'धुः ॥ स्यात' क. गं. ङ. पाठः. २. 'य' क., 'ज्यद्याम' प. प :. ३. 'ये' ४. 'क्तः ॥' कः ख. ट. पाठः. ५. 'मसृण' ठ. पाठः, ६. 'णमिति धातुप्रदीपः । ऋ' क. ख. ग. घ. क. पाठः.

·१९० नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - * - क्षीर० भाव्यते मिश्रीक्रियते स्म भावितम् । 'भुवोऽवकल्कने । णिच् । वास्यते द्रव्यान्तरेण मिल्यते धूपपुष्पादिना वाधिवास्यते वासि- तम् । यन्मुनिः- 'धूपितं वासितं विदुः ॥ टीका० व्याघ्रांगारादिना धूपिते तेमनादौं भावितद्वयं, मनुष्य- वर्गे साधितम् ॥ आपकं पौलिरभ्यूषः क्षीर० ईषदृष्टं कलायादि आपकं खेल भर्जिाव्यम् । * पुलति वर्धते पौलिः । 'पुल महत्त्वे' । ऊपो रुजादिभ्यूपः। उपो दाहार्थादभ्योष इत्येके ॥ टीका० --- पाकावस्थे यवशीर्षादौ अग्मिना ईपदग्धे हादुस इति ख्याते आपकत्रयम् । ओलभेति चास्य प्रविद्धिः । पचेः क्तः । 'पची वः' (८.२.५२)। आपकम् । 'ऊप रुजायाम् ' । घञर्थे कः । अभ्यूपः । "भृष्टयवो धानाः स्त्री तोक्मो हरितो यवोऽभ्युपः पक्कः ।" इति रत्नकोषार्यादौ हम्बमध्यश्च । पौलिर्ना ।। लाजाः पुम्थग्नि चाक्षताः। क्षीर० - लज्यन्ते लाजाः। 'लज भर्जने' । न क्षण्यन्ते अक्षताः। चा, भिन्नक्रमात् ते पुंसि बहुत्वे च । 'अक्षता यवाः' इति पुराणम् । तन्मते पुंवहुत्वार्थो विधिः ॥ टीका०-लाजद्वयं लाजेषु। 'लाज लाजि भर्जने' । पचादिः। लाजाः। न क्षता अक्षताः । दारा इव लाजाः । 'लाजाः स्त्रियामिति वार्तः । १. 'घ्रया' च. पाठः. २. 'बलवर्जि' क. ग. पाठः. ३. 'भा' ग. पाटः. ते ख. पाट:. ५. 'यं भी इति ख्यातायाम् । लाज' क. ख. ग. घ. पाठः. ४. 'त् * पुलतेः क्षीरस्वाभिपक्षे तुदादित्वमपि । तथाच पुलधाती क्षीरतरङ्गिणी-"पोलति..... तुदादौ पुलति" इति ।

·वैश्यवर्गः १] व्याख्याद्वयोपेतम् । "लाजाः पुंसि बहुत्वे वा स्त्रियां लाजापि चाक्षतम् इति संसारावर्ते एकवचनान्तापि ।। पृथुकः स्याच्चिपिटकः क्षीर० - आर्द्रभृष्टं सस्यं तद्विपाकात् पृथु भवति, चिपिटीभवति च । नीलधान्यं वा भृष्टमुलूख लक्षोदाचिपिटीभूतं तण्डुलम् ।। टीका० पृथुकद्वयं चिड इति ख्याते । निशब्दाद् 'इनचपिट- चिकचि च' (५. २. ३३) इति पिटच्प्रत्ययश्चिरादेशश्च नेः । 'चिपिटस्तु चिपुटः स्यादिति उकारमध्योऽपि ।। धाना भृष्टयवे स्त्रियः ॥४७॥ क्षीर० धीयाने धानाः । भृष्टयव इति जात्याख्यायामेक- त्वम् । धानाश्चूर्णिताः सक्तयः स्युः । 'वस्तिः स्यादंसशकुली' । धूस्तीरिति इमिडाः ।। टीका०- भृय्यवे धाना नित्यबहुवचनान्ताः । 'धापृवस्यज्यतिभ्यो नः' (उ० ३.६)॥ पूपोऽपूपः पिष्टकः स्यात् क्षीर पुगनि पूरः । न पूयतेऽपूपः पिष्टातकमयो मण्डका. ख्यः । 'पूर्वी विश ! अद्भियत इति नैरुक्ताः । 'पिष्टाच' (४. ३. १४६), 'संज्ञायां कन्' (४. ३. १४७)। मुनिस्तु- "अपूपः पिष्टपूपः स्यात् पूपा भक्ष्याः प्रकीर्तिताः” । टीका० पूपत्रयं पिष्टके । पिष्टानां तण्डुलानां विकारः पिष्ट- कः | 'पिष्टाच्च' (४.३. १४६) इत्यनुवृत्तौ 'संज्ञायां कन्' (४. ३. १४७) इति कन् ॥ करम्भो दधिसक्तवः। - १ 'ति रत्नकोषार्थ उ' ज. पाठः. 'ति रभसकोषार्थ उ' क. ख. ग. घ, ङ., 'स' क. ग. पाठः. ३. 'भ्रस्तिरि' ख. पाठः, ·१९२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं कार्ड क्षीर० -केन रभ्यते (मी?मि)ल्यते कार्यते वा करम्भः । दध्युपसिक्ताः सक्तवः॥ टीका० - दध्युपसिक्ताः सक्तवः करम्भः, भान्तः । तथाच "साम्भः कुम्भं करम्भं नवमथितघटीकर्करी शर्करी च" इति बाणानुप्रासः । यस्तु पकारान्तः, स मिश्रसामान्यवाची । करंकुकोककल- हंसकाम्बविक' इति विदग्धमुखमण्डनम् (?) ।। भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री स दीदिविः॥४८॥ क्षीर० भस्यते भक्ष्यते भिस्सा। भ्यः सम्प्रसारणं वा। 'ब्राह्मणभिस्से'ति भाष्यम् । भज्यते भक्तम् । अनित्यनेनान्धः, सा- न्तम् । अद्यतेऽन्नम् । उनत्ति क्लिद्यत्योदनम् । भृशं दीव्यत्यनेन दीदिविः । स इति विशेषणात् पुंसि ।। टीका० भिस्साषटकं भक्ते । भिस्सा दन्त्यसा । 'अदेर्नुम् धश्च (उ० ४. २०७) इत्यमुन् नुं धान्तादेशश्च । अन्धः । 'अन्नाण्णः' (४. ४, ८५) इति निपातनादन्नम् । 'पन अन च व्यवहारे' । 'कृववसिद्रुपन्य- निस्वपिभ्यो नित्' (उ० ३. ९) इति वा अनेनः । 'उन्देनलोपश्च' (उ० २. ७९) इति युच् । ओदनम् । 'दिवो द्वे दीर्घश्चाभ्यासस्य' (उ० ४. ५६) इति किन् । 'लोपो व्योर्वलि' (६.१.६६) इति वलोपः । ओदन- शब्दो दीदिविसहितोऽस्त्री, न तु सदीदिविशब्दः ॥ भिस्सटा दग्धिका क्षीर० - कुत्सिता भिस्सा भिम्सटा । यथा ओदनभिस्सटा। लक्ष्यानुरोधाट्टः । यथा स्वर्गग्रामटिका, वधूटिका ॥ टीका० दाडीति ख्यातायां भिम्सटाद्वयम् ।। - -- - १. 'त' ड. छ. पाठ:. २. 'विः ॥' छ. पाठः. + मिल टेपणे' इति मिलधातो: मियतेरिव सकर्मकत्वात् कर्मणि लट् । मेल्यत इति वा पाठ्यम । मिल्यते कार्यते इति रभेरथद्वय कथन, 'परिरभत' इत्यादी मेलनार्थस्य 'तन्तुना पटमारभते' यादी करणार्थस्य च र्शनात् ·वैश्यवर्ग:९] व्याख्याडयोपेतम् । १९१ - - सर्वरसाग्र मण्डमस्त्रियाम् । क्षीर० सर्वरसानां द्रवद्रव्याणामग्रं मुवं, मण्डयति मण्डः ॥ टीका० सर्वेषां रसानां घृतोदनादीनामग्ररस मण्डः । 'मडि भूषायाम्' । अच् ॥ मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ॥ ४९ ॥ क्षीर० - मस्यति परिणमते मासरः। आचम्यते आचामः । निस्राव्यते निनावः ॥ टीका भक्तमण्डे मामरत्रयम् । 'चमु अदने' । आङ्पूर्धात् कर्मणि घन । आचामः । मूत्रं निस्रावयतीति निस्रावः ।। यवागूमष्णिका श्राणा बिलपी तरला च सा । क्षीर० यूयते पिष्टादिना यवा । आगूयतीत्यागूः । संज्ञिता उष्णा उप्णिका । 'ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम् (५. २. ७१) । श्रायते श्राणा । 'श्रा पाके' । विलिम्पति विलेपी । तरला लेह्य- त्वाच्चपला । "म्रक्षणाभ्यञ्जने तैलं कृसरोऽत्र तिलौदनः" । टीका० यवागूपञ्चकं यवाग्वाम् । वैद्यके तु विलेपनादिर्यवा- गूविशेष इत्युक्तम् । योतेः 'सृयुवचिभ्योऽन्युजागृजक्नुचः' (उ० ३. ८१) इत्यागृच् । यवागूः । 'ब्राह्मण कोष्णिके संज्ञायाम्' (५. २. ७५) इति कना निपातितत्वादुप्णिका । 'श्रा पाके' । क्तः । 'संयोगांदरातो धातोर्यण्वतः' (८. २. ४३) इति निष्टातो नः । श्राणा, ताटव्यादिः । विलेपी पचादिः गौरादिः। तरलशब्द उक्तः ।। गव्यं त्रिषु गवां सर्व -- १. 'का' ग, रु. पाट:. • २, 'म् इति कन् प्रत्ययमानिपात्यते । धा' ख.. पाठः, ३. 'उक्षणा' क.ख. पाठः. ४. 'लो' ग. पाठः.

·नामलिझानुशासनं [द्वितीयं कर क्षीर०-गोरिदं गवि भवमित्यादिषु सर्वेष्वर्थेषु गव्यं क्षीरादि 'सर्वत्र गोरजादिमत्ययप्रसङ्गे यत्' (वा० ४. १. ८५) । टीका० गोर्विकारोऽवयवो वा गव्यम् । तत्र भवे इत्याद्यर्थे 'सर्वत्र गोरजादिप्रसङ्गे यद् वक्तव्यः' (वा० ४. १. ८५) इति यत् । अवयवार्थे 'उग- वादिभ्यो यत्' (५. १. २) ॥ गोविड् गोमयमस्त्रियाम् ॥ ५० ॥ क्षीर०- गोर्विष्ठा गोविद् । 'गोश्च पुरीषे' (४. ३. १४५) । मयत् ॥ टीका० गोविद्वयं गोमये । गोविट षान्ता स्त्रीलिङ्गा च । 'गोश्च पुरीपे' (४. ३. १४५) इति मयट् ॥ तद्विशुष्कं करीषोऽस्त्री क्षीर० करोत्यग्निं करीषं शुष्कं गोमयम् ।। . टीका गोमये विशुष्के करीषः । 'कृ विक्षेपे' । 'कृतृभ्यामीषन्' (उ० १. २६) ॥ दुग्धं क्षीरं पयः समम् । क्षीर० - दुह्यते दुग्धम् । घस्यते क्षीरम् । 'घसेः किच्च' (उ० ४. ३४) इतरन् । 'गमहनजनघन-' (६. ४. ९८) इत्युपधालोपः । 'खरि च' (८. ४. ५५) इति चर्वम् । 'शासिवसिघसीनां च' (८. ३.६०) इति षत्वम् । पीयते पयते वा सैरसत्वात् पयः। अमुन् । सममिति पयसो नपुंसकत्वार्थम् ॥ टीका० -दुग्धत्रयं दुग्धे । दुहेः क्तः। दुग्धम् । पय उक्तम् ॥ १. 'दिध' स.ग. क. पाठः. २. 'वादा' क. ख. पाठः. ३. 'रसवत्वात् क. पाठ:

·व्याख्यायोपेतम् । . पयस्यमाज्यध्यादि क्षीर०-पयसो विकारः पयस्यम् । 'गोपय सार्यत्' (४. ३. १६०)। आदिशब्दानवनीतादि । टीका० - आज्यदधितक्रादि पयस्याख्यम् । गव्यवद् यत् ॥ द्रप्सं दधि घनेतरत् ।। ५१ ॥ क्षीर०-दृप्यति द्रप्सम् । घनादन्यद्, अघनमित्यर्थः । यन्मा. ला-'द्रप्सं दध्ययनं तथा । एतच द्रप्स 'शरमिति भागुरिपाठः । सरमिति बुद्धा मालाकारो भ्रान्तः । 'केचित्रंटेस्तु नाशिता' इति * अय- मपि मालापाठेन विप्रलब्धः । यदाइ भुग्नः- 'वाणद्रप्सौ. शरौं' इति । इत्थं सामर्थ्य -तरत् उपरि प्लवमानं घनं दधि द्रप्सम् ।। टीका०-धनेतर अघनं दधि द्रप्स द्रगड इति ख्यातम् ॥ घृतमाज्यं हविः सपिः क्षीर० जिघर्ति घृतम् । 'अञ्जिसिवृभ्यः क्तः' (उ० ३. ८९) आ अञ्जनीयम् आज्यम् । 'आपूर्वाद ः संज्ञायाम् –' (वा० ३.१ १०९) । क्यप् । हूयते हविः, हविष्यं च । सर्पति सर्पिः । इसन्तौ ।। टीका० -घृतचतुष्का घृते । 'वृ क्षरणदीप्त्योः' । 'अनिवृषिभ्यः क्तः' (उ० ३.८९) । घृतम् । 'आफूर्वादजेः संज्ञायाम् -' (वा० ३. १. १०९)। क्यप् । आज्यम् । 'अर्चिशुचिहुस च्छर्दिच्छादिभ्य इनिः' (उ० २.१०८)। हविः, सर्पिश्च । तदिवसीयाद् दध्नो दुग्धाद् वा समुद्भू घृतम् ।। नवनीतं नवोद्धृतम् । क्षीर० -दनो मथितान्नवं तत्कालं नीतमुहृतं नवनीतं घत. -- योनिः॥ १. 'त् ॥ घ' क घ. पाठः. २. 'तेन ना', ३. 'हुः बा' ख. पा... ४. सम- ये तत्' का. पाठः. ५. 'न्तिरम् । उ' ख. पाठ:. अयमपि भागुरिपाठोऽपि । मालापाठेन विप्रलब्धः, मालापाठविशम्भेण पाठकैनामित इति तात्पर्यम् ।

·मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड टीका - नाग्निस्पृष्टं नवनीतम् । नवाद् दध्यादेनीतं प्राप्तम् ।। तत् तु हैयङ्गवीनं यद् ह्योगोदोहसमुद्भवम् ॥ ५२ ।। क्षीर० - ह्योगोदोहस्य विकारो हैयङ्गचीनम् । 'हैयङ्गवीनं संज्ञा- याम्' (५. २. २३) इति साधुः । कात्यो नवनीतमित्याह । टीका० - ह्यो गतदिनं, तद्गोदोहभवं घृतं हैयङ्गवीनम् । 'हैयङ्गवीनं संज्ञायाम्' (२. २. २३) इति खञ् निपातितः । ह्योगोदोहशब्दम्य हियङ्ग्वा- देशः । तस्य च विकारे खञ् ।। .. दण्डाहतं कालशेयमरिष्टमपि गोरसः। क्षीर० मन्थदण्डेनाहतम् । कलश्यां घर्षर्या भवं कालशेयम् । 'दृतिकुजिकलशि-' (४. ३.५६) इति ढञ् । न रिप्यति न निहन्त्यरिष्ट, सर्वरोगजित्वात् ।। टीका० मामान्यगोरसे. दण्डाहतचतुष्कम् । मन्थानदण्डेन हतं दण्डाहतम् । कलश्यां भवं कालशेयं, तालव्यशम् । आहेयवड़ ढञ् । अरिष्टमु- कम् ॥ - तद्विशेषानाह- तक्रं ह्यदश्चिन्मथितं पादाम्ब्बर्धाम्बु निर्जलम् ।। ५३ ।। तश्चति द्रुतं गच्छति तक्र, चतुगीगाम्बु । उदकेन श्वयत्युदश्चित्, अम्बु । दधो मथनमात्रसाध्यं मथितं, निर्जलम् । "द्विगुणाम्बु श्वेतरसमर्धोदकमुदश्वितम् । तक्रं त्रिभागहीनं तु केवलं मथितं स्मृतम् ॥" इति धन्वन्तरिः॥ क्षीर० - - ·वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका० यथाक्रमं पादाम्बु घोलं तक्राख्यम्, अर्धाम्बु उदश्वित् , नि- जलं तु मथिताख्यम् । 'तञ्च सङ्कोचने' । 'स्फायितश्चि-' (उ० २.१३) इत्या- दिना रक् । न्यवादिकुत्वम् । तक्रम् । बहूदकत्वाद् उदकेने श्वयति वर्धत इत्यु- दश्वित् । 'टुओश्चि गतिवृद्ध्योः' । किप् । तुक् च । 'उदकस्योदः संज्ञायाम्' (६. ३.५७) इत्युदकस्योदभावः । 'उदश्वितोऽन्यतरस्याम्' (४.२.१९) इति निपा तनान्न सम्प्रसारणम् । 'मथे विलोडने' । क्तः । मथितम् ॥ मण्डं दधिभवं मस्तु क्षीर दनो मण्डं द्रवो भागः। मस्यति परिणमते मस्तु ।। टीका०-दध्नो मण्डे मस्तु । ‘मस परि(माणे?णामे)' । सेतुवत् तुन् । पीयूषोऽभिनवं पयः। क्षीर पीयते पीयूषः। 'नवप्रमूतगवीक्षीरं कथितं सत् पीयूष- मिति सज्जनः ॥ टीका० - गोप्रसवानन्तरे सप्तरात्रपर्यन्ते दुग्धे (पेष्टैषम् । 'अथ पेष्टष- पिष्ट नवं.) सप्तदिनावधीति शब्दार्णवः ।। o अशनाया बुभुक्षा क्षुद् क्षीर०-अशनच्छा अशनाया। 'अशनायोदन्य-' (७. ४.३४) इति साधुः । भोक्तुमिच्छा बुभुक्षा । 'क्षुध बुभुक्षायाम्' । किपि क्षुत् । रुचिश्व ॥ टीका अशनायात्रयं बुभुक्षायाम् । अशनशब्दादिच्छायां क्यप् । 'अ प्रत्ययात्' (३. ३. १०२) इत्यः । 'अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासागर्थेषु' (७. ४..३४) इत्यात्वम् । अशनाया । भुजेः सन् । बुभुक्षा । क्षुधः किम् । क्षुत् ॥ ग्रासस्तु कबलार्थकः ॥५४॥ ३. 'वान्त', ४. १. 'चि गतौ । स्फा' ग. पाठः. २. 'न व' क. ग. पाठ:: 'षष्टम् । अथ पेपष्टपि' क. ख. पाठः, ५. '' क. ख. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं
[द्वितीयंका
-
क्षीर० अस्यते ग्रासः । के तालुनि वलते कबलः ॥
टीका०-ग्रासद्वयं कबले । 'ग्रसु ग्लसु अदने' । कर्मणि पञ् । प्रासः ।
केन तोयेन वलनमस्यति कवलः ॥
सपीतिः स्त्री तुल्यपानं
क्षीर० सहपानं सपीतिः ॥
टीका० तुल्यपाने सहपाने सपीतिः । समाना पीतिः, स्त्रीलिङ्गा ।
'समानस्यच्छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केपु' (६. ३. ८४) इति सभावः । छान्दसा अपि
लोके प्रयुज्यन्ते, ‘दिवसावसानताम्यत्तामरसमधुसपीतिप्रीते धुतपक्षराजिवीजि-
तरजसि राजहंसयूथे' इति बाणप्रयोगात् । स्त्रिया योषिता सह पीतिरिति
नादरणीयम् ॥
सन्धिः स्त्री सहभोजनम् ।
क्षीर० सहादनं सन्धिः। क्तिन् । 'बहुलं छन्दसि'(२.४. ३९)
इति घस्ल। 'घसिभसोर्हलि च' (६.४.१००) इत्युपधालोपः । 'झलो झलि'
(८.२.२६) इति सलोपः । 'झपस्तथो|ऽधः' (८.२. ४०)। 'झलां जश
झशि' (८. ४. ५३)।
टीका सहभोजने सग्धिः । समाना ग्धिः सन्धिः। अदेः क्तिन् ।
'बहुलं छन्दसि' (२. ४. ३९) इति घस्लादेशः । 'घसिभसोर्हील च' (६. ४.
१००) इत्युपधालोपः । 'झलो झलि' (९.२. २६) इति सकारलोपः । ततस्तकारस्य
धत्वं, जश्त्वं च । पूर्ववत् सभव : ॥
उदन्या तु पिपासा तृद् तर्षः
क्षीर०-उदकेच्छोदन्या । 'अशनायोदन्य-(७.४.३४) इति
साधुः। तर्षणं तृद तपश्च । 'बितृषा पिपासायाम्' । तृष्णा नानार्थे ।।
१. 'ति: स्त्री'... पाठः.
२. '
प्र.पाठ:.
३. 'जाग्धः स', ४. 'ने तिन्'
प.पा.

·वैश्यवर्ग:९] व्याख्याद्वयोपेतम् । - टीका उदन्याचतुष्कं पिपासायाम् । उदकशब्दात् क्यच् । 'अशनाय-' (७. ४. ३४) इत्यादिनोदन्भावः । उदन्या । पातुमिच्छा पि- पासा | 'नितृषा पिपासायाम् ' । भावे क्रिप्' । तृट् षान्ता । घञि तर्षः ।। जग्धिस्तु भोजनम् ॥ ५५ ॥ जेमनं लेप आहारां निघसो न्याद इत्यपि । क्षीर० अदनं जग्धिः । 'अदो जग्धिय॑प् ति किति' (२. ४. ३६) । जमर्नेमनमाहुः । जमनं जवनं वा। यद् भुग्नः - 'जमनं भोजनं कचित्' । न्यदनं निघमः। 'नौ ण च' (३.३.६०) इत्यएँ । 'घञपोश्च' (२. ४. ३८) इति घस्लादेशः । ण न्यादः । प्रत्यवसानमभ्यवहारश्च ॥ टीका जाग्धसप्तकं भोजने । अदेः क्तिन्जग्ध्यादेशौ । जन्धिः । भुजेर्युटि भोजनम् । 'चमु छमु जमु झमु अदने' इत्यत्र जिमिरप्यूह- नीयः । जेमनम् । लिपेरच् । लेपः । हरतेञि आहारः । 'नौ ण च' (३. ३. १०) इति चकाराद् निपूर्वाददेरप् । 'घञपोश्च' (२. ४. ३८) इति घस्लादेशः। निघसः । 'नौ ण चे'त्यनेनैव णप्रत्ययेन अदेादः ॥ सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः क्षीर० --सुहितस्य भावः सौहित्यम् ।। टीका० सौहित्यत्रयं तृप्ती । सुहितस्तृप्तः । तद्भावः सौहित्यम् । तृपयुट् । तर्पणम् । क्तिनि तृप्तिः ॥ फेला भुक्तसमुज्झितम् ॥ ५६ ॥ क्षीर० -फलति विशीर्यते फेला । 'फेल चलने' अस्माद्वा । टीका० पूर्व भुक्तं पश्चात् समुज्झितं भुक्तसमुज्झितम् । तत्र फेला ॥ कामं प्रकामं पर्याप्त निकामेष्टं यथेप्सितम् । क्षीर० काम्यते कामम् । पर्याप्तिः पर्याप्तम् । इष्यते इंष्टंम् । ईप्सितमनतिक्रम्य यथेप्सितम् । प्रायः क्रियाविशेषणान्येतानि । अत - २. 'गर्ग:-ज' ख. पाठः. 1. 'ह' क. ख. पाठ:. घ' घ. पाठ:. ३. 'यू । प्रत्ययश्च । अप।

·"AAN २०० नामसिमानुशासनं [द्वितीय का - - एव अव्ययत्वे एषां श्रीभोजो भ्रान्तः । यच्छाश्वतः 'कामे निकामे कामाख्या' ॥ टीका० कामषट्कं यथेष्टे । 'कमेणिङ्' (३. १. ३०) इति णि- इन्तात् कमेरच् । कामं प्रकामं निकामं च । क्रियाविशेषणतया चैते क्लीबलिङ्गाः। आमोतेः क्तः । पर्याप्तम् । 'इषु इच्छायाम्' । क्तः । इष्टम् । ईप्सितस्यानति- क्रमो यथेप्सितम् । क्लीबाव्ययम् ॥ गोपे गोपालगोसायगोधुगाभीरवल्लवाः ॥५७ ।। क्षीर०-गाः पाति गाः पाति गोपः । गाः पालयति गोपालः । गाः सङ्ख्याति गोसङ्ख्यः । गां दोग्धि गोधुक् । औं अभित ईरयत्याभीरः । वल्लति गाः वल्लवः । वल्लिः सौत्रो वा ।। टीका० -- गोपषट्कं गोपे । गां पातीति गोपः । 'आतोऽनुपसर्गे कः' (३. २. ३)। कर्मण्यणि गोपालः । गां सञ्चष्टे गोमङ्ख्यः । 'सभि ख्यः' (३. २. ७) इति कः । 'चक्षिङः ख्याञ्' (२. ४. ५४) इति ख्यात्रादेशः । गां दोग्धीति क्विप् । गोधुक् , हान्तः । आ भियं राति समन्ताद् भीतिं ददात्या- भीरः, कप्रत्ययान्तः । गोमहिष्यादिकं वल्लमानाः संवृण्वन्तो वान्ति गच्छन्तीति वल्लवाः । 'बद स्थैर्ये' । किम् । वत् स्थैर्यम् । लुनातरन् । लवः । बदो लवा बल्लवा इति सनातनः ॥ गोमहिष्यादिकं पाबन्धनं क्षीर० ---पादे बन्धनमस्य पादबन्धनम् । आदिशब्दात् खरा- दि। जीववद् धनमित्येके पेठुः ॥ टीका गोमहिंप्यादिकं धनं यादवाख्यम् । यदूनामिदं यादवम् । ते ह्येवंधना अभवन् । "क्षोभमाशु हृदयं नयदूनां रागवृत्तिमकरोत्र यदूनाम् ।" (स० १०. श्लो० ९०) इति माघः ॥ १. 'त्वेन श्रुतेरेषां', २. 'प: । पा' ग. ह. पाटः. ३..'गा' क. पाठः. 'धन' ख. पाठः. .५. 'त् स्काधिकादिवन्धन' क. ग. ह. पाठः. ६. 'न ॥ गवा'. - पाठः.

·धेश्यवर्ग: ९] ग्यास्यायोपेतम्। २०१ द्वौ गवीश्वरे । गोमान् गोमी - क्षीर० गावः सन्त्यस्य गोमी । 'ज्योत्स्नातमित्रा-'(५. २. ११४) इत्यादिना साधुः ।। टीका० गवीश्वरत्रयं गोस्वामिनि । गोमान् मत्वन्तः । 'ज्योत्स्ना- तमिसा --' (५. २. ११४) इत्यादौ गोमी निपातितः ।। - गोकुलं तु गोधनं स्याद् गवां व्रजः॥५८ ॥ क्षीर० व्रजत्यस्मिन् वजो गोसम्बन्धी समूहः । 'गोचरस- श्वर-'(३. ३. ११९) इति साधुः । धनं च ।। टीका० • गवां व्रजे संहतो गोकुलद्वयम् । धनशब्द उक्तः समू- हवाची ॥ त्रिष्वाशितङ्गवीनं तद् गावो यत्राशिताः पुरा । क्षीर० आशिता भोजिता गावो यत्र आशितङ्गवीनम् । 'अष- उक्षाशितङ्गु-' (५. ४. ७). इति स्वार्थे खः । “आसितङ्गवीनमि'ति प्राच्यानां भ्रमः। यत्रान्वाख्यत् 'गावो यत्रोषिताः पुरेति ॥ उक्षा भद्रो बलीव ऋषभो वृषभो वृषः ॥ ५९॥ अनड्डान् सौरभेयो गौः क्षीर० - उक्षत्युक्षा । भन्दते भद्रः । बलिं वृणुते बलीवर्दः । ऋषति गच्छति ऋषभः । श्रनो वहत्यनवान् । वहेः किम्, अनसो डेश्च । सुरभेरपत्यं सौरभेयः । गच्छति गौः । अवान्तरभेदोऽस्य न विवक्षितः । शकरशाकरौ वाडवेयः शाङ्करश्च ।। 1. 'जे', १. 'धुः । गोध' क. ग. पाठः. ३. 'क्तः । कुल स' ठ. पाट: BB ·२०२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - : टीका० उक्षनवकं बलीवर्दे । 'श्वन्नुक्षन्ना' दिसूत्रे उक्षा नान्तो निपातितः । भद्रवृषावुक्तौ । 'ऋषिवृषिभ्यां कित्' (उ० ३. १२३) इत्यभचि ऋषभवृषभौ । 'अनसि वहेः किप, अनसो ड श्चेति अनउपपदाद् वहतेः विप् , सकारस्य च डः । सम्प्रसारणम् । 'सावनडुहः' (७. १. ८२) इति नुम् । 'चतुरनडुहोरामुदात्तः' (७. १. ९८) इत्यामागमः। अनड्वान् । 'इतश्चानिञः' (४. १. १२२) इति ढकि सौरभेयः । गच्छतीति गौः । गमेझैः' (उ० २. ७०) इति डोप्रत्ययः । तत्रानडुहादित्रयं स्त्रियां च । 'अनडुहः स्त्रियां वेति वक्तव्यम्' (वा० ७. १.९८) इत्याम्विकल्पेन अनड्राही अनडुही च । गौरादिपाठान्ङीष् । 'टिड्ढाणञ्-' (१. १. १५) इत्यादिना ङीप् । सौरभेयी । गौरित्यत्र तु विशेषणे परं विशेषो न रूपे ॥ उक्ष्णां संहतिरीक्षकम् । क्षीर० ‘শান্তাগাছ ...' (४. २. ३९) इति वुञ् ॥ टीका०-वलीवर्दानां संहतो औक्षकम् । राजकवद् वुञ् ।। गव्या गोत्रा गवां क्षीर० - संहतिरित्येव । 'खलगोरथात् ' (४. २. ५०) इति यः । 'इनित्रकव्यचश्च' (४. २. ५१) इति त्रः॥ टीका० गवां संहतौ गव्याद्वयम् । 'खलगोरथात् ' (४. २. ५०) इति यत् । गव्या । 'इनित्रकट्यचश्च' (४. २. ५१) इति त्रः । गोत्रा ।। वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुकम् ॥ ६ ॥ क्षीर० वत्सानां समूहो वात्सकम् । 'गोत्रोक्ष (४. २. ३९) इति वुञ् । धेनूनां समूहो धेनुकम् । 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठक' (४.२.४७)॥ टीका०-यथाक्रमं वत्ससंहतौ वात्सकम् । राजकवद् वुञ् । धेनुसंहतो धैनुकम् । हास्तिकवत् ठक् । 'इसुसुक्तान्तात् कः' (७. ३. ५१) इति ठस्य कः ॥ १. 'ति कः' क. ख. ग. घ. पाठः.

·वैश्यवर्गः १] व्याख्यायोपेतम् । २०३ उक्षा महान् महोक्षः स्यात् क्षीर० महांश्वासावुक्षा च महोक्षः । 'अचतुर (५. ४.७७) इत्यादिना साधुः । एवं वृद्धोक्षजातोक्षौ । मालात्र :"महोक्षः स्यादुक्षतरः स्कान्धिकः स्कन्धवाहकः । षोडन् षड्दशनोऽथ स्यात् कूटो भनविषाणकः" । टीका० अतिमहति बलीवर्दे महोक्षः । 'अचतुर -' (५. ४. ७७) इत्यादिना समासान्तोऽन् ।। वृद्धोक्षस्तु जरद्गवः। क्षीर० जरंश्चासौ गौश्च जरद्गवः । 'गोरतद्धितलुकि' (५. ४. ९२) इति टच् ॥ टीका० - वृद्धोक्षद्वयं वृद्धवृपे । पूर्ववत् समासान्ताचि वृद्धोक्षः । गोरतद्धितलुकि' (५. ४. ९२) इति समासान्तोऽच् । जरद्वः ।। उत्पन्न उक्षा जातोक्षः क्षीर० प्रसूतमात्रो. जातोक्षः ॥ टीका०- उत्पन्न उक्षा सम्प्राप्तवलीवर्दभावः, तत्र जातोक्षः । अच- तुरादिना समासान्तोऽच् ॥ सद्यो जातस्तु तर्णकः ॥ ६१ ॥ क्षीर० -तृणोत्यत्ति केवलं तर्णकः ॥ शकृत्करिस्तु वल्सः स्यात् क्षीर० शकृत् करोति शकृत्करिः। स्तम्बशकृतोत्रीहिवत्सयों- रुपसङ्ख्यानाद् इन् । वसति वत्सः॥ . - 1. 'तोरिन् । व्रीहिं' क, ख. ग, घ. पाठः, ·२०४ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का दम्यवत्सतरौ समो॥ क्षीर० दमा) दम्यः । वत्सत्वं तनुत्वमस्य वत्सतरः। 'वत्सो- क्षावर्षभेभ्यश्च तनुत्ते' (५. ३. ९१) इति टरच् । तनुत्वं द्वितीयवय:- प्राप्तिः ॥ टीका हृष्टवाल्ये दाम्बोडेति ख्याते दम्यद्वयम् । 'पोरदुपधात्' (३. १. ९८) इति यति दम्यः । 'वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्च तनुत्वे' (५. ३.९१) इति ष्टरचि वत्सतरः ॥ आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः क्षीर० अण्डाकर्षणोचितः । षण्ड इत्येके । अत एव ऋषभस्य प्रकृतिरार्षभ्यः । 'ऋषभोपानहोर्व्यः' (५. १. १४) । टीका०-पण्डतायोग्यो भविष्यत्पण्डो वत्स आर्षभ्याख्यः । 'ऋष- भोपानहोयः' (५. १. १४) ॥ षण्डो गोपतिरिट्चरः ॥ ६२॥ - क्षीर० -सन्यते उत्सृज्यते षण्डः । एषणमिट, इषा चरति इद- चरः स्वेच्छाचारी । इत्वर इत्येके पेतुः ।। टीका० पण्डत्रयं पण्डे । 'षणु दाने'। 'अमन्ताड्डः'(उ० १. ११९)। पण्डः । (षा ? सा)ण्डस्त्रिवत्सः सोमक्रयणः' इति वेदपाठात् साण्डो गोपतिरिट्चर इति युज्यते पाठ इति दवेश्वरः । गोपतिनपुंसकयोः शण्डः' इति नामानुशासनम् । एषणम् इट् , तया चरतीत्यच् । इट्चरः ।। स्कन्धदेशस्त्वस्य वहः क्षीर० - वहन्त्यनेन वहः । 'गोचर-' (३. ३. ११९) इति साधुः॥ १. 'ण्डं त्रिवत्सं सो' छ. ज. पाठः. २. 'ति उष्यंयु', ३. 'ति वारणसेवो दे क. स. ग. घ..च. पाठः.

·वैश्यवर्ग:९] व्याख्याद्वयोपेतम्। २०५ - टीका० स्कन्धप्रदेशे वहः । 'गोचरसञ्चर-' (३. ३. ११९) इत्यादिना घः ॥ साला तु गलकम्बलः । क्षीर०–सस्ति स्वपिति वा व्याप्रियमाणत्वात् , सीयमानत्वात् सीयते वा सास्ना। 'षस स्वमे', 'षोऽन्तकर्मणि' । टीका० सास्नाद्वयं गलकम्बले । 'रास्नासास्ना-'(उ० ३.१९) इत्यादिना सास्ना द्विदन्त्यसा निपातिता ॥ स्यानस्तितस्तु नस्योतः क्षीर० - नासिकाया नस्तः। 'नस् नासिकाया यत्तस्क्षुद्रेषु' (वा. ६. १.६३) इति नस् । नस्तः क्रियते स्म नस्तितः । 'प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्चे'ति णिजन्तानिष्ठा । नासायां कृतच्छिद्रो गौरि- त्यर्थः। नासिकायां भवे नस्ये नासाकृते रन्ध्र रज्ज्वादिना ओतो गुम्फितो नस्योतः॥ टीका० नस्तितद्वयं नासारज्जुयुक्ते वलीवर्दे । नस्ता नासिका- वयवविशेषः । 'प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्चे'ति णिचि कर्मणि क्तः । नस्तितः। नस्यया ऊतः स्यूतो नस्योतः ।। पष्ठवाड् युगपार्श्वगः ॥६३॥ क्षीर०-पञ्चमं षष्ठं वा वर्ष वहति पष्ठवाड् युवा गौः। 'वहश्च' (३. २. ६४) इति ण्विः । युगस्य स्कन्धकाष्ठस्य पार्थ गच्छति युगपा- अंगः । हलवोढेत्यर्थः । दमनाय योजित इत्येके, लक्षणेन विल- क्षणेनापि । ग्रन्थकृता वहलिहाया नोक्ताः ॥ 'टीका० - शिक्षार्थ युगवाहिषपाधै भ्राम्यमाणे दम्ये पृष्ठवाड्- द्वयम् । प्रष्ठमग्रगामिनं वहतीति 'वहश्च' (३. २. ६४) इति ण्विः । प्रष्ठवाट् ॥ - १. 'प्री' क. पाठः २. 'यते' क. ग. घ.. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - - युगादीनां तु वोढारो युग्यप्रासङ्गधशाकटाः। क्षीर०-युगं पासङ्गं शकटं च वहति । 'तद् वहति रथयुगपासङ्गम्' (४. ४. ७६) इति यत् । 'शकटादण्' (४. ४. ८०)॥ टीका० -युगप्रासङ्गशकटानां वोदृषु युग्यत्रयम् । जूमाळेति ख्यातो युगः । दमनार्थमदम्यानां स्कन्धे यद् वक्र काष्ठमासज्यते, स प्रासङ्गः । 'तद् वहति रथयुगप्रासङ्गम् ' (४. १. ७६) इति यत् । 'शकटादण' (४. ४. ८०) इत्यण् । शाकटः ॥ खनन्ति तेन तद् वोढास्येदं हालिकसरिकौ ॥६४॥ धीर० हलेन खनति । 'तेन दीव्यति (४.४.२) इति ठक्। हलं वहति हलस्येदं चेति 'हलसीराहक्' (४. ४.८१, ४. ३. १२४)॥ टीका० तेन खनतीत्याद्यर्थत्रये हालिकसैरिको । अयमर्थः ङ्गलेन खनतः लागलं वहतः लाङ्गलम्येश्वरम्य च, तथा सीरेण खनतः सीरं वहतः सीरम्येश्वरस्य च यथाक्रमं नामद्वयम् । तत्र तेन खनतीत्यर्थे 'तेन दीव्यति खनति जयति जितम्' (४. ४. २) इति ठक्, तद्ववहत्यर्थे तम्येदमित्यर्थे च ।। धूर्वहे धुर्यधौरेयधुरीणाः सधुरंधराः। क्षीर -धुरं वहति । 'धुरो यड्डौ' (४. ४. ७७) । 'खः सर्व- धुरात्' (४. ४. ७८) इति योगविभागात् खः । धुरं धारयति धुरंधरः । कथञ्चित् संज्ञात्वात् खच । धुर्धरोऽप्युक्षा स्यात् ।। टीका धूर्वहपञ्चकं सामान्येन यो धुरं वहति तत्र । वहतेः पचा- घच् । धूर्वहः । 'धुरो यड्ढऔ' (४. ४..७७) इति यत् । 'न भकुर्छराम्' (८. २..७९) इति प्रतिषेधाद् 'हलि च' (८. २. ७७) इति न दीर्घः । धुर्यः । खः सर्वधुरात्' (४. ४. ७८) इत्यत्र ख इति योगविभागात् खः । धुरीणः । 'वाचंयमपुरन्दरौ च' (६. ३. ६९) इत्यत्र चकारस्थानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद् धुरं- धर इति न्यासकारः । पृषोदरादित्वाद् धूर्धरोऽपीत्यन्यः ।। 6 - ·वैश्यवर्ग:९] व्याल्यायोपेतम् २०७ उभावेकधुरीणैकधुरावेकधुरावहे ॥ ६५ ॥ क्षीर० - 'एकधुराल्लुक च' (४. ४. ७९) इति खः लुक् च । लुपक्षे 'ऋक्पूरब्धूः-' (५. ४. ७४) इत्यच् समासान्तः॥ टीका० एकस्यैव रथस्य लाङ्गलस्य वा यो धुरं वहति तत्र एकधुरीणत्रिकम् । एका चासौ धूश्चेति एकधुरा । 'ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे' (५. ४. ७४) इति समासान्तीकारप्रत्ययः । स्त्रीत्वाट्टाप् । तां वहतीत्यर्थे 'एकधुराल्लुक् च' (४. ४. ७९) इति खः लुक् च । लुक्पक्षे 'लुक् तद्धितलुकि' (१. २. ४९) इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः । वहेः पचाद्यच् । एकधुरावहः ।। स तु सर्वधुरीणो यो भद्रः सर्वधुरावहः । क्षीर० 'खः सर्वधुरात्' (४. ४. ७८)॥ टीका यः सर्वधुरां रथसम्बन्धिनी लाङ्गलसम्बन्धिनीं च वहति स सर्वधुरीणः । 'खः सर्वधुरात्' (४. ४. ७८) इति खः । माहेयी सौरभेयी गौरुस्रा माहाँ च शृङ्गिणी ॥६६॥ अर्जुन्यन्या रोहिणी क्षीर० मह्यते पूज्यते माहा, तस्या अपत्यं माहेयी । सुरभ्या अपत्यं सौरभेयी। वसति क्षीरमस्यामुसा । शृङ्गिण्यादयः सामान्य हित्वा विशेषे वर्तन्ते । अर्जुनी हि शुक्रगवी । न हन्त्यन्न्या । 'अघ्न्या- दयश्च' (उ० ४. ११३) इति साधुः । रोहिणी शबला। अनड्वाही गौ- रनडुही च । प्रशस्ता गौर्गोमतल्लिका । सुरभिर्नानार्थे । टीका०-माहेयीनवकं स्त्रीगवि । मह्या भूमेरपत्यं माहेयी । 'स्त्रीभ्यो ढक्' (४. १. १२०) । एवं सौरभेयी । गोशब्द उक्तः । किरणे उस उक्तः । १. 'न्तोऽच् । स्त्री' क.ख. घ. च. छ. ज. झ. अ. ट ठ., 'न्त: अः । स्त्री' .. 'णः स्याद् बो हि स' ख. पाठः. ३. 'ता' ग. पाठः. ४. 'का॥ स्या' पाठः. २. क. पाठ..

·२०८ नामलिनानुशासनं [द्वितीयं काम ततष्टाप् । माहारोहिणीशब्दावुक्तौ । शृङ्गयोगात् शृङ्गिणी । अर्जुन उक्तः । स्त्रियामर्जुनी । न हन्यत इत्यघ्न्या । 'अघ्न्यादयश्च' (उ० ४. ११३) इति यक् । टाप् ।। स्यादुत्तमा गोषु नैचिकी। क्षीर० -नीचैश्चरति नैचिकी। ठक् । 'अव्ययानां भमात्रे टिलोपो वक्तव्यः' (वा० ६. ४. १४४) । इतो गवाधिकारः प्रागुष्ट्रात् ।। - टीका० उत्तमायां गवि नैचिकी । 'निचिकं तु शिरोदेशः' इति रभसः । 'अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उपसङ्ख्यानम्' (वा० ५. २. १०३) इति ज्योत्स्नाद्यणि नैचिकी। 'गौरुत्तमा तु निचिकी'ति नाममालायां संज्ञापूर्व- कत्वान्न वृद्धिः॥ वर्णादिभेदात् संज्ञाः स्युः शबलीधवलादयः ॥ ६७॥ क्षीर० - शवलीति 'अन्यतो डीप' (४. १. ४०) । धवलोऽन्तो- दात्त इत्यनुदात्तत्वाभावाद् ङीष् नास्ति । आदिमादादिशब्दात् खण्डो- मुण्डाद्याः। द्वितीयात् कृष्णाकपिलाद्याः॥ टीका०-वर्णादीत्यादिना प्रमाणादि । तत्र शबलीधवलादयो वर्णभेदात् संज्ञाः । वामनिकादयः प्रमाणभेदात् । वक्रशृङ्गिकादयोऽवयवभेदात् । चित्रवर्णे शबली व्युत्पादिता ।। विहायनी द्विवर्षा गौः क्षीर०-द्वौ हायनौ वयाप्रमाणमस्या इति आीयस्य उमः 'अध्यर्धपूर्वा-' (५. १. २८) इत्यादिना लुक् । 'दामहायनान्ताच्च' (४. १. २७) इत्यत्र 'हायनाद् वयसी'ति डीए । द्वे वर्षे प्रमाणमस्या द्विवर्षा । 'वर्षाल्लुक च' (५. १. ८८), 'चित्तरति नित्यम्' (५.१.८९)। १. 'द्यादा' क. पाठः. 'ण्ड' ख. पाठः.

·पैश्यपः] व्याख्याद्वयोपेतम् । 'अपरिमाणबिस्ताचित-' (४.१.२२) इति डीब नास्ति, कालः सङ्ख्या चन परिमाणमिति ॥ टीका० द्विसंवत्सरायां गवि द्विहायनीद्वयम् । 'दामहायनान्ताच' (४. १. २७) इति ङीपि द्विहायनी । द्वे वर्षे भूता द्वे वर्षे स्वसत्तया व्याप्तवती द्विवर्षा । 'तमधीष्टो भृतो भूतो भावी' (५. १. ८०) इति ठञ् । 'चित्तवति नित्यम्' (५. १. ८९) इति लुक् ॥ एकान्दा त्वेकहायनी। चतुरन्दा चतुर्हायण्येवं व्यब्दा त्रिहायणी ॥ ६८ ॥ क्षीर० 'त्रिचतुभ्ा हायनाद् वयसि' (वा० ४. १. २७) इति णत्वम् ॥ टीका० -एकवर्षायां गवि एकाब्दाद्वयम् । पूर्ववन्डीष् ॥ वशा बन्ध्या क्षीर०-वष्टि कामयते एवं वशा । वनाति (प्रेस्तौति ?) बन्ध्या, बन्धनीया वा ॥ टीका० -वशाद्वयं बन्ध्यायाम् । वशोक्ता । अध्न्यादित्वाद् यक्, उपधालोपाभावश्च । वन्ध्या ।। अवतोका तु स्रवद्गर्भा क्षीर० अवस्रुतं तोकमपत्यमस्याः अवतोका । 'अवसवन्ती मृतवत्सा स्रवद्गर्भे'ति माला ।। टीका यस्माः दैववशाद् गर्भः सवति सा अवतोका । अव- गलितं तोकमपत्यमस्या इति बहुव्रीहिः ।। अथ सन्धिनी। २. 'प्राप्नोति' खः पाठः. ६. 'वं शब्दाद् ब' क. ग. घ. . पाठः. प्रसुपती मृ' क. ग. है. पाठः, CC ·.. २१० नामलिमानुशासनं [द्वितीयं का आक्रान्ता वृषभेण क्षीर -सन्धानं सन्धा गर्भग्रहणमस्त्यस्याः सन्धिनी । 'अ- दुग्धा दोहकाले तु सन्धिनी' इति कात्यः । "सन्धिन्यङ्गुलिदुग्धा गोषाक्रान्ता चे सन्धिनी" इति शाश्वतः॥ टीका० - ऋषभेण या ऋतुमती आक्रान्ता सा सन्धिनी । गर्भः सन्धीयतेऽस्यामिति सन्धिनी । दधातेयुट् । पृषोदरादित्वान्मध्यस्याकारस्य इकारः ॥ अथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥ ६९ ॥ क्षीर०-विहन्ति गर्भ वेहते, 'वह प्रयत्ने' अस्माद्वा । 'वेहद् वृष- भोपगते ति भागुरिः॥ टीका० अनृतावपि पोपगमनवशाद् यस्या गर्भपातो भवति तत्र वेहवयम् । 'संश्चत्तृपद्वेहत् ' (उ० २. ८६) इति वहेरुपधेत्त्वातिप्रत्ययाभ्यां बेहन्निपातिता । वृषापगमननिमित्तो गर्भघातोऽस्यामस्तीति गर्भोपघातिनी ॥ काल्योपसर्या प्रजने - 3 क्षीर०-प्रजने गर्भग्रहणे प्राप्तकाला दृषेणोपसरणीयोपसर्या । 'उपसर्या काल्या प्रजने' (३. १. १०४) इति साधुः । टीका प्रजने प्रथमगर्भग्रहणे काल्या प्राप्तकाला ऋतुमती या सा उपसर्या । कालः प्राप्तोऽम्या इति 'कालाद् यत् (५. १. १०७) इति यत् । काल्या । उपात् सर्तेः 'उपसर्ग काल्या प्रजने' (३. १. १०१) इति यत् ॥ पष्ठीही बालगर्भिणी। 1. 'तु' क. पाटः. २. 'तू गर्भोपघातिनी । वे' ख. पाठः. ३. 'दि' क. ख. पाठः ·वैश्यवर्ग:९] व्यास्याद्वयोपेतम् । २२॥ क्षीर० - पष्ठं वहति पष्टौही । 'वहश्च' (३. २. ६४) इति विः। वाहः' (४. १. ६१) इति डीप् । 'वाह ऊ' (६. ४. १३२) । 'एत्येधत्यूसु' (६. १. ८९) इति वृद्धिः । 'पष्ठीही कालगर्भिणी' इति सभ्याः । 'असिनी बालगर्भिणी ति भागुरिः । 'मलिनी बालगर्भि- णीति माला ॥ टीका० या बाला प्रथमगर्भिणी च सा पष्ठौही । 'वाहः' (१.१. ६१) इति ङीप् । 'वाह ऊ' (६. ४. १३२) इत्यूठ् । 'एत्येधत्यू ठसु' (६. १. ८९) इति वृद्धिः ।। स्थादचण्डी तु सुकरा क्षीर०- अचण्ड्यकोपनेत्यर्थः । बबादित्वाद् वा ङीष । सुखेन क्रियते सुकरा । 'सुकुचे'त्यागमः ।। टीका० सुशीलायां गवि अचण्डीद्वयम् ॥ बहुमतिः परेष्टुंका ॥ ७० ॥ क्षीर० - परमिच्छति परेप्टुः । सकृत् प्रसूता तु गृष्टिः ।। टीका० बहुसूतिः भूरिप्रसवा परेणुकाख्या.॥ चिरसूता बष्करिणी क्षीर० वस्क (य्य?)तेऽतिक्रामति । बस्कयश्चिरकालः औणादि- कात् षत्वम् । सोऽस्त्यस्या वष्कयिणी ।। टीका चिरकालप्रसूतायां गवि बष्कायिणी । मूर्धन्यषः । 'बक- यस्त्वेकहायनो वत्स' इति शाकटायनः । तद्योगादिनिङीपौ ।। धेनुः स्यान्नवसूतिका । क्षीर० धयन्त्येनां धेनुः । 7 १. 'पक्ती बा' ख., 'सिक्षा बा' घ. पाठ:. ४. कर्यते' क. ग. घ. इ. पाठ.. ५. 'र' क. पाटः. स. पा. २,... 'पु' ख. घ, ङ. पाट- ६. 'म: ग. पाठः.

·नामलिशानुशासनं [द्वितीया . टीका प्रत्यग्रप्रसूतायों गवि धेनुः ॥ सुवृत्ता सुखसन्दोद्या क्षीर० सुशीलेत्यर्थः॥ टीका सन्दानमन्तरेण या सुखेन दुह्यते सा सुव्रता ॥ पीनोत्री पीवरस्तनी ॥ ७१ ॥ क्षीर० -पीनमूधोऽस्याः पीनोनी । 'ऊधसोऽनङ्' (५. ४. १३१) । 'बहुव्रीहेरूधसो डीप' (४. १. २५) । पीवरस्तनीति । 'स्वाङ्गा- च्चोपसर्जनात्- ' (४. १. ५४) इति ङीष् ॥ टीका बृहदूधःप्रदेशायां गवि पीनोनीद्वयम् । पीनमूधोऽस्योः प.नोनी । 'ऊबसोऽनङ्' (५. ४. १३१) इत्यनङ् । 'बहुव्रीहेरूधसो डीए' (४. १. २५) । 'स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात् - (४. १. ५४) इति वीषि पीवरम्तनी ॥ द्रोणक्षीरा द्रोणदुघा क्षीर० द्रोणं दोग्धि द्रोणदुघा । 'दुहः कब् घश्च' (३. २.७०)॥ टीका० द्रोणपरिमितक्षीरदायिन्यां गवि द्रोणक्षीराद्वयम् । द्रोण- दुग्धं प्रसवतीति द्रोणदुघा । 'दुहः कब घश्च' (३. २. ७०) इति कब् घेश्चा- न्तादेशः ॥ धेनुष्या बन्धके स्थिता । क्षीर०- 'संज्ञायां धेनुष्या' (४. ४. ८९) इति साधुः । आ ऋणशुद्धेर्या बन्धके स्थापिता सा पीतदुग्धाख्या ॥ - - १. 'यां धेनुका ॥' क. ख. ङ. ठ. पाठः. २. 'व्रता सुख पाठः. ३. 'त् की' क. ग. घ. उ. पाठः. 'स्यां' ख., 'स्याम् इति पी' ग. पाठः. ५. 'घकारक्षा ग. पाठः. ६. 'न्धस्था' ख., 'धे स्था' ग. घ. ङ. पाठः.

·वैश्यवर्ग:१] बाख्वाद्वयोपेतम् । टीका: गौमहिषी वा दुग्धवन्धक स्थिता धेनुप्या, मूर्धन्यषा । 'संज्ञायां धेनुप्या' (४. ४. ८९) इति यत्युगागमौ ॥ समांसमीना सा यैव प्रतिवर्ष प्रसूयते ॥७२॥ क्षीर० – 'समां समां विजायते' (५. २. १२) इति खेः। समां समामिति वीप्सा । विजायत इति प्रत्ययार्थः । गर्भधारणेन समावा- प्य ? इति 'कालाध्वनोः (२. ३. ५) इति द्वितीया । समां समां विजायते समांसमीना गोः । 'पूर्वपदे सुपोऽलुग् वक्तव्यः' (वा० ५. २. १२)॥ टीका० -वर्षे वर्षे प्रसवियां समांसमीना । समायां' समायां विजा- यत इत्यर्थे 'समां समां विजायते' (५. २. १२) इति खः । पूर्वपदे यलोपः । परिशिष्टस्य चालुक् ॥ ऊधस्तु क्लीवमापीनं क्षीर० --- उनत्यूधः । आप्यायते आपीनम् । 'प्यायः पी' (६. १. २८) अनुपसर्गस्य । ‘सोपसर्गान' (वा० ६. १. २८) । आयूर्व- स्यान्धूधप्तोर्वक्तव्यात् सोपसर्गस्य । ओदित्त्वान्निष्ठानत्वम् । हुम्भा- रावो गवां ध्वनिः॥ टीका०-गोस्तने ऊधोद्वयम् । ऊधः सान्तं क्लीवं दीर्घादि च । आङ्- पूर्वान् प्यायेः क्तः । 'आयूर्वस्यान्धूधसोः (वा ० ६. १. २८) इति वक्तव्येन पीभावः । 'ओदितश्च' (८. २. ४५) इति नत्वम् । आपीनम् । अरुणस्तु पुंसि पठति ॥ समो शिवककीलको। क्षीर० -शिवात् कन् , शिनोति वा शिवकः। कील्यते बध्य- तेऽस्मिन् कीलकः॥ टीका० --गोष्टे गवां वन्धनार्थ काष्ठे शिवकद्वयम् । शिव उक्तः । 1. 'ने' ज. पाठः. २. सः ॥' क. ग. घ. ङ. पाट:. . ३. 'न्यां' ग. ठ. पाठ:- ४. 'पा सो', ५. 'दोदि' ग. घ. पाठः. ६. 'दिन्धू' क, ख: ग. घ. ज. ठ. पाठः ७. 'कण्ड्यना' ग. पाठः, ·२१४ नामलिङ्गानुशासनं [हितीयं कार्ड . - 'कील बन्धने' । 'हलश्च' (३. ३. १२१) इत्यधिकरणे घञ् । उभयत्रे स्वा. थे कः ॥ न पुंसि दाम सन्दानं क्षीर०-दीयते रक्ष्यतेऽनेन, द्यति वा दाम । दामा स्त्री । सन्दी- यते रक्ष्यतेऽनेन सन्दानं वन्धधनरज्जुः ॥ टीका यत्रैकस्मिन् बहुप्रग्रहयुक्ते वहवो गावो बध्यन्ते, तत्र दामद्वयम् । 'दो अवखण्डने' । मनिन् । दाम । स्त्रियां(टा ? डा)प दामा सीमा- वत् । सम्पूर्वो दौः संयमनार्थः । करणे ल्युट् । सन्दानम् ॥ पशुरज्जुस्तु दामनी ॥ ७३ ॥ क्षीर 'नित्यं संज्ञाच्छन्दसोः' (४. १. २९) इति डीप् ।। टीका० वत्सरूपाश्चादीनां चरणपाशो दामनी । तथाच - "वत्सानां रोपितैः कीलामनी पाशपाशितैः" इति हरिवंशः । दामैव दामनी । प्रज्ञादेराकृतिग़णत्वादण । क्वचित् पशुरज्जुस्तु बन्धनी' इति पाठः ॥ वैशाग्वमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके । क्षीर विशाखामु जातो वैशाखः । 'विशाखापाढादण मन्थ- दण्डयोः' (५. १. ११०) । विशाखस्यायं वा । मयतेऽनेन मन्थः । 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (३. ३. ११८)। मनातीति मन्थानः। ता- च्छील्ये चानश् । मथिन्शब्दस्य 'इतोऽत् सर्वनामस्थाने' (७. १. ८६) । 'थो न्यः' (७. १.८७) । मन्था इत्येकत्वे । मन्थनार्थो दण्डो मन्थदण्डः । कः संज्ञायाम् । खजाकः कुण्डोऽपि ॥ टीका वैशाखपञ्चकं मन्थनदण्डे । 'विशाखापाढादण् मन्थदण्डयोः' (५. १. ११०) इत्यण । वैशाखः । करणे घनि मन्थः । मन्थानः, अद- . पाठ:. १. 'स्य' ग. पाटः. २. 'न्धर' क. ग. घ. उ. पाठः. ३. 'वो व' ग. घ. ङ. ४. 'दा सं' ग. घ. पाठः, ५. 'मार्थः' क. ख. ज ट. पाटः. ६. 'स्थ्य' ग. पाठः. ७. 'घः । म क. ख. पाठ:. ८. 'नः । चा' क ग, घ, ङ. पाठः, ९. 'थ' ख. पाठः १०. 'डकः।' क., 'यः ॥व' ख. पाठः. :

·वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । न्तोऽयम् । 'मन्थ विलोडने' । 'परमे कित्' (उ० ४. १०) इत्यनुवृत्तौ 'मन्थः' (उ०.४. ११) इत्यनेन सूत्रेण इनिः, स च कित् । एवं मथिन् । पथिञ्छब्द- वद्रूपम् । 'अङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य चेति वचनाद् द्वन्द्वेऽपि थो न्थः' (७. १. ८७) इत्यादि कार्यम् || कुटरो दण्डविष्कम्भे क्षीर० कुटति कुटरः कुटको वा दण्डकुटके वर्तते । दण्डं वि- कन्नाति वनाति दण्डविष्कम्भः, यस्मिन बद्ध्वा मन्थ आकृष्यते । म- जीरोऽपि । दण्डकोटकमित्यके । टीका० - यत्र स्तम्भऽवकर्षणार्थ रज्ज्वा मन्थदण्डो बध्यते तत्र कुठरः । दण्डम्य विष्कम्भो निवन्धको दण्डविष्कम्भः । मूर्धन्यषः ।। मन्थनी गर्गरी समे ॥ ७४ ॥ क्षीर० मथ्यतेऽस्यां मन्थनी । गिरति दधि गर्गरी । कलशी च॥ - . टीका० मन्थनकुम्भिकायां मन्थनीद्वयम् । अधिकरणे ल्युटि मन्थ- नी। गर्गशब्दं रातीति गर्गरी, गौरादिः ।। उष्टं क्रमलकमयमहागाः क्षीर० उप्यते दह्यते मगवुष्टः । क्रमादेलयति क्रमेलकः । मीनात्यहीन् मयः, मयते गच्छति वा । येम इत्येके । "दासेरको दीर्घजो ग्रीवी रणकधूम्रको" !! टीका० .--- उष्ट्रचतुष्कमुष्टे । 'उप दाहे ' । 'उषिखनिभ्यां कित्' (उ० ४. १६३) इति टन् । उष्ट्रः । ‘मय गी' । पचाद्यच् । मः । महान्ति अगा- न्यस्येति महाङ्गः ॥ करभः शिशौ ॥ - शिरो रमते उन्नमयति करभो बालोष्ट्रः ।। क्षीर० १. जि' क., 'जी', . २. काटक' ब. पाठः. 'हिं मं' ख. पाटः. ५. 'मय इ' ग. घ. द. पाठः, घ. पाठ:. ३. 'न्थ्य' घ. क. पाठः. ६. जिह्वो गीती उरणधू' ग.

·नामलिङ्गानुशासन [द्वितीयं का टीका० --- उष्ट्रशिशौ करभः । किरतेः शरभवद् अभच् ॥ करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पाबन्धनैः ॥ ७ ॥ क्षीर०—'शृङ्खलमस्य बन्धनं करभे' (५. २.७९) इति कन् । विकारे 'नित्यं वृद्धशरादिभ्यः' (४. ३. १४४) इति मयटा दारुमयैरिनि युक्तम् ।। टीका० - दारुविकारैः पादवन्धनैर्लक्षिताः करभाः शृङ्खलकाख्याः। 'शृङ्खलमस्य बन्धनं करभे' (५. २. ७९) इति कन् ।। अजा छागी . - क्षीर० - अजति गच्छति व्यायामशीलत्वादेना । 'अजायत- शाप्' (४. १. ४) । छयति रोगान छागी । 'जातेरस्त्रीविषयादयो- पधा' (४. १. ६३) इति ङीप् । स्त्रीप्रत्ययविशेषार्थ पृथक् पाठः ।। टीका - अजाद्वयं छाग्याम् ॥ शुभच्छागबस्तच्छगलका अजः । क्षीर०- शोभते शुभः । स्त(नो?भ्नो)ति स्त(भे?भो) निघण्टुषु । बस्ते वस्तः । छयति रोगान् छागः छगलश्च । छगोऽपि । टीका० - तुभपञ्चकं छाग । णभ तुभ हिंसायाम्' । इगुपधलक्षणः कः। तुभः । 'छो छेदने । खड्गवद् गन् । छागः ! गन्ध बम्त अर्दने' । कर्मणि घञ् । बस्तः । 'छो गुक् ह्रस्वश्च' (उ० १. ११८) इनि कलः । धातोर्गुगागमो हूस्वश्च । छगलः । 'जनी प्रादुर्भावे' । 'जनस्तो रश्च' इत्यनुवृत्तौ 'डोऽट च' इति डः अडागमश्च धातोः । अजः ॥ मेढोरुभ्रारणोर्णायुमेषवृष्णय पलकाः ॥ ७ ॥ क्षीर० - मेहति महः । उरु भ्रमन्युरुभ्रः । उच्चैरभते या। उः स्वरप्रतिरूपको निपातः । एवमुबै रणोऽस्य उरणः । उरण्यात १. 'त्' । अजाद्य' क. पाठः, २. 'त् । ' क. ग. घ. ह. पाटः. ३. 'थ' क. ख. पाउ:. ४. 'लः । ज' क. ख. इ. च. छ. ज. द. पाय:. ५. 'डोरनी' क. 'डोरभ्रो' ग. घ. 5. पाठः... ण्ड' ख. पाठः. ७. 'काः ॥ एडशब्दार्थाः । मं' ख. च., 'काः ॥ एडशब्दा. र्थात् में ग. घ. ८. पाठ:. ८. 'ण्डकः । उ' क, 'डकः । उ' ग, ण्डः । उ' घ. पाट:. ९. 'र' क. पाठः. १०. 'को वा नि' ख. पाठः, ·वैश्यवर्गः१] व्याख्यायोपेतम् । देवताः प्रीणातीति श्रीभोजः, कण्ड्वादिपाठात् । ऊर्णास्त्यस्योर्णायुः । 'ऊर्णाया युस्' (५. २. १२३) । मेपते वाशते मेषः । पचायच् । वर्षति वृष्णिः । आ ईड्यन्तेऽनेन देवाः एडकः । हुडुश्च । अविर्नानार्थे ।। दीका० मेण्डसप्तकं मेण्डे । उरभ्रोरणौ हस्वादी । ऊर्णा मेषलोम तद्योगाद् 'ऊर्णाया युस्' (५. २. १२३)। ऊर्णायुर्दीर्घादिः । 'मिष स्पर्धायाम्' । पचायच् । मेषः । 'वृपु सेचने' । 'मृवृषिभ्यां कित्' (उ० ४. ५०) इति निः । वृष्णिः । स्त्रियामेडका॥ उपोरभ्राजवृन्दे स्यादीएकौरभ्रकाजकम् । क्षीर० - 'गोत्रोक्षोष्ट्र-' (४. २. ३९) इति वुञ् ॥ टीका० - यथाक्रममुष्टादिसमूहे औष्ट्रकत्रयम् । 'गोत्रोक्षोष्ट -(४. २. ३९) इत्यादिना वुन् । चक्रीवन्तस्तु बोलेया रासभा गर्दभाः खराः ॥७७ ॥ क्षीर०- चक्रमस्त्यस्य तैलिकादिचक्रभ्रमणाच्च । 'आसन्दीवद- ष्ठीवच्चक्रीवद् -' (८. २. १२) इति साधुः । 'चक्रवालस्तु बालेय' इति माला । बालेभ्यो हितो बालेयः । वाले वलने भवो वा । रासते रासभ' । 'रास शब्दे' । गर्दति गर्दभः। 'गर्द शब्दे' । शङ्कुकर्णोऽपि । खं शब्दं राति खरः, खमस्त्यस्य वा । 'खमुखकुजेभ्यो र.' (वा० ५. २. १०७) । क्रूरो वा। "पद्वे पशुनामभ्यः षड्गवैमथ गोयुगं द्वित्वे"। यथा मेषषगवम् । 'पद्त्वे षड्गवच्' (वा० ५.२. २९) इति वक्तव्यात् षड्गवच् । गोगोयुगम्। 'पशुनामभ्यो द्वित्वे गोयुगच्' । (वा०५.२.२९)। "अविसोढमविमरीसं तथाविदूसं पयो मेष्याः" । 'अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचः' (वा० ४. २. ३६)॥ १.. 'आधिनी' क. ग.म. टु ३. 'वम् । पथा मेषषड्गवम् । षट्वे षड्गवच् इति वक्तव्यात् षज्ञवच् । अथ गोयुगं द्वित्वे । यथा गोगोयुगम्- 'पशुनामभ्यो द्वित्वे गोयुगच् । अविसोढमविमरीसं दुग्धं तथाविसमवेः । 'अवेर्दुग्धे प्रत्यया वफव्याः सोढदसमरीसचः ॥' क. ख. च. छ. पाठ:. पाठः. 'वा' क. पाठः. IDD ·२१८ मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड टीका-चक्रीवत्पञ्चकं गर्दभे । मतुपि चक्रीवान् । 'आसन्दावर्दष्ठीवञ्च- क्रीवद् -' (८.२. १२) इत्यादिना चक्रीभावो निपात्यते । 'रामृ शब्दे'। 'रासि- वल्लिभ्यां चे' (उ० ३. १२५) इत्यभच् । रासभः । 'गर्द शब्दे' । शलभवद- भच् । गर्दभः ॥ वैदेहकः सार्थवाहो नैगमो वाणिजो वणिक । पण्याजीवो ह्यापणिकः क्रयविक्रयिकश्व सः ॥ ७८॥ क्षीर० -विदेहे उपचये भवो वैदेहः । सार्थान् सधनान् सरतो वा पान्थान् वहति सार्थवाहः। निगमे आगमे भवो नैगमः । निगमो वणिक्पथमस्य निवासी वा । पंणते वणिक् । प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण् । (वाणिजः) । आपणः प्रयोजनमस्य आपणिकः । क्रयविक्रयाभ्यां जीवति क्रयविक्रयिकः। 'वस्नक्रयविक्रयाहन्' (४. ४. १३) इति सङ्घातवि- गृहीताछन् । टीका० - वैदेहंकाष्टकं वणिजि । वसिष्ठमुनिना राजा निमिर्ऋत्विनि- मित्तं विदेहो भवेति शप्तः । एतन्निमित्तं विदेह इत्यस्य नामाभृत् । विदेहेन च वणिज्याशास्त्रं प्रणीतम् । अतो वणिजम्तच्छिष्याः । 'धूमादिभ्यश्च' (४. २. १२७) इति शैषिको वुञ् । वैदेहकः । साथै वणिक्संघातं वहति देशान्तरं पाप- यतीति कर्मण्यणि सार्थवाहः । निगमः पुटभेदनं, तत्र भवो जातो वा नैगमः । पणत इति वणिक् । 'पणेरिज्यादेश्च वः' (उ० २. ७३) इतीजिप्रत्ययः आदेश्व वः । इकार उच्चारणार्थः । वणिगेव वाणिजः । प्रज्ञादिः । पण्येनाजीवतीति पण्याजीवः । 'आडि पणिपतिखनिभ्यश्च' (उ० २. ४५) इति इकन् । आप. णिकः । क्रयविक्रयाभ्यां जीवतीति क्रयविकायेकः । 'वनक्रयविक्रयान्' (४. १. १३) । विक्रेता स्याद् विक्रायिका क्षीर० विक्रीणीते भाण्डेन मूल्यं गृह्णाति ॥ - १. 'चक्रीवदष्ठीवद्' क. ख. च. ज. ठ. पाठः. २. 'चित् इ' क. ख. च. छ. पाठः. ३. 'फ' क. पाठः. ५. 'ताढिक् ॥' ग. पाठः. ५. 'हाष्ट' क. ख. न. ठ.पा.

·वैश्यवर्गः ९] ग्याख्यायोपेतम्। २१९ टीका विक्रेतृद्वयं विक्रेतरि । तृचि विक्रेता । पूर्ववट्ठनि विक्र- यिकः॥ कायकः क्रयिकः समौ। क्षीर०-क्रीणाति मूल्येन भाण्डं गृह्णाति कायकः। क्रयेण जीव- ति ऋयिकः ॥ टीका -क्रायकद्वयं क्रेतरि । ण्वुलि क्रायकः। 'क्रय इकन्' (उ० २. ४६) इतीकन् । क्रयिकः ॥ वाणिज्यं तु वणिज्या स्याद् क्षीर० वणिजो भावः । ब्राह्मणादित्वात् ज्यञ् । 'दूतव- णिग्भ्यां च' (वा० ५. १. १२६) इति वक्तव्याद् यच्च ॥ टीका० वणिजां कर्मणि वाणिज्यद्वयम् । वाणिज्यमुक्तम् । दूत्य- वद् यत् । टापि वणिज्या ॥ मूल्यं वस्नोऽप्यवक्रयः ॥ ७९ ॥ क्षीर० मूलेनानाम्यं मूल्यम् । 'नौवयोधर्म-' (४. ४. ९१) इति यत् । वसत्यस्मिन् पण्यं वस्नः । अवक्रीयतेऽनेन अवक्रयः ।। टीका० मूल्यत्रयं मूल्ये । पटादीनामुत्पत्तिकारणं हिरण्यं मूलं, तदधिकं हिरण्यं मूल्यम् । 'नौवयोधर्मविषमूल (४. ४.९१) इत्यादिना यत् । अधिकत्वाद् मूलेन नाभिभूयते । मूलाद् विक्रयार्थस्याल्पत्वे अभिभवनीयं स्यात् । वसतेः 'धावृवस्यज्यतिभ्यो नः' (उ० ३. ६)। वनः । कीबं चैत- दित्यन्यः ॥ नीवी परिपणो मूलधनं क्षीर० नीवीव परहस्तेऽर्ण्यमाणत्वात् । परिपण्यते वृद्धयर्थं प्रयुज्यते परिपणः । मूलं लाभकारणम् ॥ १. 'ण्ड का' क. ग, घ. इ. २. 'चाद्यच्च' क. पाठः. ३. 'लं नौ' 3. पाठ:: ४. 'त्वम्' क. ख. ग. घ. इ. च. छ. ज. ठ. पाठः. ५. 'पृ' 8. पाठः. ६. 'स्तर्यमा' क. ख. ग. पाठः, ७. 'त्य ग. घ. ङ. पाठः. ८. 'भे ख. पाठ:. पाठः.

·२२० नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का टीका नीवीत्रयं मूलधने भाण्डा इति ख्याते । निपूर्वाद् व्येषः 'नौ व्यो यलोपः पूर्वपदस्य च दीर्घः' (उ० ४. ३७) इति इणेप्रत्ययः डिव यलोपः पूर्वपैद॑स्य दीर्घत्वम् । ङीषि नीवी । घप्रत्यये परिपणः ॥ लाभोऽधिकं फलम् ॥ ८॥ क्षीर० मूलधनाद् यदधिकं निष्पन्न, स लाभः । फलं च कलान्तरादि ॥ टीका० मूलधनविक्रयादधिकं यद् धनं लभ्यते, स लाभः । - घान्तः । परिदानं परीवर्ती नैमेयनिमयावपि । क्षीर० - परिवृत्या दानं परिदानम् । निमेये परिवर्तनीये भवो नैमेयः । निमानं निमयः । 'मेङ प्रणिदाने ॥ टीका० प्रतिदानचतुष्कं परीवर्ते । ल्युटि प्रतिदानम् । दीर्घत्व- विकल्पात् परिवाऽपि । 'मेङ प्रणिदाने' । विपूर्वः । 'अचो यत्' (३. १.९७)। विमेयः । प्रज्ञाद्यणि वैमेयः । मित्र एरचि निमयः ।। पुमानुपनिधिासः क्षीर० उप समीपे निधीयते गुप्तं स्थाप्यते उपनिधिः । उप समीपे निधेर्वा । न्यस्यते निक्षिप्यते न्यासः । निक्षेपाऽपि । स्मार्ते त्वेषा भेदोऽस्ति- "वासनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्यं यदर्पितम् । द्रव्यं तूपनिधिासः प्रकाश्य स्थापितं तु यत् ॥ निक्षेपः शिल्पिहस्ते तु भाण्डं संस्कर्तुमर्पितम् ।" १. 'ने।' 8. पाठः. २. '' ख. ग. च. 8., 'डन' क. ङ, छ. द. पाठः. ३. 'वद् दी' क. ख. ङ. च. छ. ट. ट. पाठः. ४. 'ददी' ज. पाटः. ५. 'का' क. ख. घ.ह.पाठः. ६. 'ई', ७. 'वि', ८. 'वै ख. पाठः. ९. 'भाजन' क. ख. पाठः, १०. 'तदुपधि' ग. पाठः.

·वैश्यवर्ग:९]
व्याख्याद्वयोपेतम् ।
का उपनिधिद्वयं निक्षेपे । निधिरक्तः । उपपूर्वादुपनिधिः ।
'असु क्षेपणे' । घञ् । न्यासः ॥
प्रतिदानं तदर्पणम् ॥ ८१ ॥
क्षीर० तस्य न्यासस्य निक्षप्त्रे प्रतीपं दानं प्रतिदानम् । परि-
दानमित्येके।
"प्रत्यक्षदानात् स्वीकारोऽवक्रयः कृप्तकं च तत्" ।
टीका०-निक्षेपार्पणे परिदानम् । परिपूर्वो ददातिासार्पणे ॥
क्रये प्रसारितं क्रय्यं
क्षीर० - क्रयनिमित्तमापणे न्यस्तं क्रय्यम् । 'क्रय्यस्तदर्थे' (६.
१.८२) इति साधुः॥
टीका क्रयोऽस्य भवत्विति यद् घट्टादौ प्रसारितं वस्तु, तत् क्रय्या-
ख्यम् । क्रीणातेः 'अचो यत्' (३. १. ९७) । 'क्रय्यस्तदर्थे' (६. १. ८२)
इत्ययादेशः ॥
केयं केतव्यमात्रके।
:
क्षीर०
यथा क्रेयो गौर्वतते न च क्रय्योऽस्ति ।।
-
टीका०-क्रेतव्यमात्रे वस्तुनि न तु प्रसारिते क्रेयम् । 'अचो यत्'
(३. १. ९७)॥
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं
क्षीर० - 'अघद्यपण्य -' (३. १. १०१) इति साधुः।
टीका-विक्रेयत्रयं विक्रयणीये । 'क्रय्यस्तदर्थे' (६. १: ८२)
इत्यनुपसर्गनिर्देशाद् विक्रयमसाधुरिति श्रीकण्ठः । पणेस्तव्यत् । पणितव्यम् ।।
'अवधपण्यवर्या-' (३. १. १०१) इत्यादिना यति पण्यम् ॥
कय्यादयस्त्रिषु ॥ ८॥

·२१२ नामलिशानुशासनं [वितीयंका क्षीर०-वाच्यलिङ्गा इत्यर्थः ।। टीका०-क्रय्यादयस्त्रिषु ॥ क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् । क्षीर० अवश्यं मयैतद् विक्रेयमिति सत्यस्य करणं सत्या- पनम् । 'सत्यापपाश -' (३. १. २५) इति णिच् । 'अर्थवेदसत्याना- मापुक्' (वा० ३. १. २५) । 'कारे सत्यागदस्य' (६.३. ७०) इति मुम् । 'सत्यादशपथे' (५. ४. ६६) इति डाच ॥ टीका० अवश्यं सत्यमिदं कर्तव्यमित्याख्याने सत्यापनत्रयम् । 'सत्यापपाश-' (३. १. २५) इत्यादिना ण्यन्ताल्ल्युट् । सत्यापनम् । पव- र्गवत् । 'सत्यापना सत्याकृतिरि'ति स्त्रीकाण्डे वोपालितः । सत्यकार इति 'कारे सत्यागदस्य' (६. ३. ७०) इति मुम् । सत्यस्य कृतिः सत्याकृतिः । 'सत्याद- शपथे' (५. ४. ६६) इति डाच् ।। विपणो विक्रयः क्षीर० विपणनं विपणः । चुराय(द)न्तादच । अन्यथा विपाणः .- स्यात् ।। टीका० विपणद्वयं विपणक्रियायाम् । 'नित्यं पणः परिमाणे' (३. ३. ६६) इत्यप् ॥ सङ्ख्याः सङ्खयेये ह्यादश त्रिषु ॥ ८३ ॥ क्षीर० एकाद्या दशान्ताः संख्याः सङ्ख्येये वर्तमानास्त्रिलिङ्गाः । एका शाटी एकः पटः एकं कुण्डम् । दश स्त्रियः दश पटाः दश कुण्डानि । आदशेत्यष्टादशान्ताः ॥ टीका आदर्श दर्शश्रुतिपर्यन्तम् , आ अष्टादशभ्य इति यावत् । एकादिसङ्ख्याशब्दाः सङ्ख्येयवस्तुनि वर्तमानास्त्रिषु । एतेषां च संख्यासंख्येययोः 'सामानाधिकरण्यं भवति । एको ब्राह्मणः एका स्त्री एफं ब्राह्मणकुलम् । दश -- १. 'दिण्यन्ता' क. ग. घ. ह. पाठः. २. 'शकश्रु' ग. पाठः ·वैश्यवर्ग:९] व्याख्यावयोपेतम्। २१३ क्षीर० - ब्रामणाः दश स्त्रियः दश ब्राह्मणकुलानि इत्यादि । एतस्य चाभिधेयलिङ्गतया त्रिवित्युक्तं, न तु ब्राह्मणानामित्यादिवैयधिकरण्यं भवति । 'अनश्च' (५. ४. १०८) इति समासान्ताचि आदशमकारान्तम् । 'आङ् मर्यादाभिविध्योः' (२.१. १३) इति समासः ॥ विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः । विंशत्याद्याः सर्वा एव संख्याः संख्येये संख्यायां (च) नित्यमेकवचनान्ता वर्तन्ते । यद् भाष्यम् - 'आ दशभ्यः संख्याः संख्ये- ये वर्तन्ते । अत ऊर्ध्व । अत ऊर्व संख्याने संख्येये च' । विंशतिः पटाः विंशतिः पटानाम् । शतं गावः शतं गवाम् ॥ टीका० विंशत्याद्याः सर्व एव संख्याशब्दा बहुवचनविशिष्टसंख्येय- वचना अपि एकत्ववृत्तय एव । तद् यथा विंशतिर्गावः । संख्यावचनत्वे तु गवां विंशतिः । भेदनिबन्धना षष्ठी ॥ संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तः क्षीर० संख्यामात्रेऽर्थे वर्तमानाया विंशत्यादेः संख्याया द्विव- चनबहुवचने अपि स्तो भवतः, एकशेषात् । द्वे विंशती तिस्रो विंशतयः । गवां विंशती गवां विंशतयः ॥ टीका० - यदा तु संख्यान्तरम्यार्थेऽभिधेये विंशत्यादयो वर्तन्ते, तदा द्विवचनबहुवचने अपि भवतः । द्वे विंशती तिस्रो विंशतयः । पञ्च शतानीति ।। तासु चा नवतेः स्त्रियः॥८४॥ क्षीर०-विंशत्याद्या नवत्यन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ टीका० तासु विंशत्यादिषु । आ नवतेः नवतिं व्याप्य । विंशतित्रिं- शञ्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्षष्टिसप्तत्यशीतिनवतयो भिन्नलिङ्गेनापि समानाधिकरणाः । १. 'नि । अष्टादश. ब्राह्मणा इ' ग. पाठः. २ . 'न्ते । ऊ', ३. 'दिसं', 'स्तः, ए' ख. पाठः. 'षो द्वे' क. ग. घ. ङ. पाठः. ६. 'तिः' ख. घ, स, पाठः. ७. 'गा अपि' ग. पाठः.

·२२४ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का . स्त्रियः स्त्रीलिङ्गाः । यथा विंशत्यो पुरुषैः विंशतिः कुण्डानि एकविंशतिः कुण्डानीति ॥ पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद् दशगुणोत्तरम् । क्षीर० - द्वौ पश्चतौ पक्तिर्दशाख्या । 'पङ्क्तिविंशतित्रि- शत्-' (५. १. ५९) इति साधुः । दश पतयः शतं , दश शतानि सहस्रं, दश सहस्राण्ययुतम् । इत्थं परार्धान्तान्यष्टादश गणितस्थानानि । यथाहुः "एकदशशतसहस्राण्ययुतप्रयुताख्यलक्षमथ नियुतम् । अर्बुदकोटिन्यर्बुदपने खर्व निखर्वमिति दशभिः ।। गुणनान्महाब्जशकू समुद्रमध्यान्तमथ परार्धं च । खहतं परार्धममितं तत्वहतं भूयतोऽसङ्ख्यम् ॥" प्रयुतसंझं लक्षम् । अर्बुदसंज्ञा कोटिरित्यर्थः ।। टीका० पतिशब्देन दशसंख्योच्यते । पतेः प्रभृति दशगुणोत्तरक- मेण शतसहस्रादि । तद् यथा- दश दशगु (णं ? णाः) शतं, शतं दशगुणं सहस्रं, सहस्रं दशगुणमयुतमित्यादि । तदुक्तम् - "एक दश शतमस्मात् सहस्रमयुतं ततः परं लक्षम् । प्रयुत कोटिमथार्बुदमब्जे खर्व निखर्वं च ॥ तस्मान्महासरोजं शकुं सरितां पति नतस्त्वन्त्यम् । मध्यं परार्धमाहुर्यथोत्तरं दशगुणं तज्ज्ञाः पौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् ॥ ८५ ॥ क्षीर० - पुनातीति पोतुर्मानभाण्डशोधकः पोतवाध्यक्षाख्यः । तस्येदं पौतरम् । द्रोविकारो द्रुवयम् । 'दोश्च' (४. ३. १६१)। 'माने वयः' (४. ३. १६२)। पाति पाय्यम् । 'शाय्यसाबाय्य-' (३.१.१२२) इति साधुः। मीयतेऽनेनेति मानम् । पौतवं तुलादि, द्रुवयं प्रस्थादि, पाय्यं हस्तादीति गौडो भ्रान्तः॥ - ॥ 'त्या कुपु' क, ख. पाठः. २. 'को' क. ग. घ. पाठः, ३. 'नितु स' ग. पाठः, ·- वैश्यवर्ग: ९] व्याख्यात्योपेतम् । २२५ टीका -यौतवत्रयं मानसामान्ये । केचित्तु अनन्तरं 'मानं तुलागु- लिप्रस्थैरिति वक्ष्यति, तद्दष्टया यथाक्रमं यौतवं तुलादि, द्रुवपं वितस्त्यादि, पाय्यं प्रस्थादीति सम्बध्नन्ति । तन्न युज्यते । तथाच वोपालितः "प्रस्थः सानौ द्रुवपे चराचरे जङ्गमे भवने" इति । यदि यथाक्रम सम्बन्धः, तदा द्रुवपे प्रस्थ इति न स्यात् । 'यु मिश्रणे' । बहुलवचनाद् भावे 'वसेस्तुन्' (उ० १.७८) इति तुन् । योतुः शोधनं, तदर्थतया तस्येदं यौतवं तुलादिशोधनोपाय इति यौतवाध्यक्ष इत्यध्याये चाणक्यटीकाकृतो. क्तम् । दुर्वृक्षः, तद्विकारो दुवपम् । 'द्रोश्च' (४. ३. १६१) इत्यनुवृत्तौ 'माने वपः' (४. ३. १६२) इति वपः । यथाकथञ्चिद् व्युत्पत्तिरियम् । रूढश- ब्दोऽयम् । मीयतेऽनेनेति पाय्यम् । 'पाय्यसान्नाय्य -' (३.. १. १२९) इत्या- दिना ण्यद् आदिपत्वं युगागमश्च निपात्यते । एवं पवर्गादिड़ितालव्यश्चेत्युपदे- शपरम्परा ॥ मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैः क्षीर० मिमीते मानं मीयतेऽनेन च । तत्र तुलाद्युन्मानम् , अडल्यादि प्रमाणं, प्रस्थादि परिमाणम् । यदाहुः "ऊर्ध्वमानं किलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः। आयामस्तु प्रमाणं स्यात् सङ्ख्या भिन्ना तु सर्वतः 'संख्या बाह्या तु सर्वतः' इति पाठभेदः ।। टीका तन्मानं वस्तुतस्त्रिधा, तुलाङ्गुलिप्रस्थभेदात् । तुलाग्रहणेनो- न्मानाद्युपलक्ष्यते, अङ्गुल्या हस्तादि, प्रस्थेन द्रोणकादि । गुञ्जाः पश्चाद्यमाषकः। क्षीर०-गुञ्जा रक्तिका । आयो मुख्यः । 'धान्यकणा दश माषकः । तथा द्वे कृष्णंले रूप्यमा' इति दर्शनात् । अस्मिन् कालेऽद्य "माषकं सप्त कृष्णलाः" ॥ . इत्येके । यदाहुः i. 'बाह्या तु', २. २. •'भिन्ना तु' क. पाठः. ५.. 'न' ख. पाठः. ६. 'सामक' ङ. पाठ:. ३. . 'न्यु', ४. 'न्ते' .. पाठः. * अत्र सर्वत्र वप इत्यस्य स्थाने वय इत्येव पठितव्यं भाति । EF ·२२६ मामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड - टीका पञ्च गुञ्जाः काकचिश्चिकाः । आद्यः प्रथमः, शास्त्रीयो मा- षक इत्यर्थः । माषो मूर्धन्यषः । 'संज्ञायां कन्' (५. ३.७५)। दशकृष्णलापेक्षया आधत्वम् ॥ ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री क्षीर अक्षणोत्यक्षः। कर्षति कर्षः ॥ टीका० -ते माषकाः षोडश अक्षद्वयवाच्याः । अक्ष उक्तः । कृ- षोऽच् । कर्षः । अस्त्री ॥ पलं कर्षचतुष्टयम् ॥ ८६ ॥ क्षीर० 'पल रक्षायाम् ॥ टीका-कर्षचतुष्टये पलम् ॥ सुवर्णविस्तौ हेनोऽक्षे क्षीर० - सुवर्णमस्त्यस्य, अर्शआदित्वादच् । विस्यते विस्तः । 'विस उत्सर्गे' । अक्षे पोडशमाषके माने द्वौ वर्तेते। यत् स्मृतिः- "पञ्चकृष्णलको मापस्ते सुवर्णस्तु पोडश" ॥ टीका० - हेम्नोऽक्षे कर्पे सुवर्णद्वयम् । हेमजातिवचनस्तु सुवर्णशब्दः क्लीवे । विस्तः सकारतकारवान् । कुरुविस्तस्तु तत्पले। क्षीर०-कुरुदेशे प्रसिद्धो विस्तः कुरुविस्तो हेमपलम् । यन्मा- ला- 'पलेन हि सुवर्णस्य कुरुविस्तः' ।। टीका० तत्पले कुरुवि(न्दः! स्तः)। तुला स्त्रियां पलशतं क्षीर० - तोल्यते तुला । 'चिन्तिपूजि-' (३. ३. १०५) इति चकारादङ् । ङित्करणसामर्थ्याद् गुणाभावः ॥ १. 'क्षो' घ. पाठः. २. 'स्य' क. ग, घ. अ. पाठः, + उत्सर्ग इत्यर्थलेखनं बुसधातुभ्रान्त्या, यतो 'विस प्रेरणे, विस्यति' इत्येव तरङ्गिण्यां क्षीरस्वाम्याह।

·वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम्। २२७ - टीको० - कपित्थतुलेत्यर्थशास्त्र प्रयोगाद् यस्यकस्यचित् पलशतं तुला । 'तुल उन्माने' । चुरादिणिचोऽनित्यत्वाद् इगुपधलक्षणः कः, ततष्टाबिति धातु- प्रदीपः॥ भारः स्याद् विंशतिस्तुलाः ॥ ८७॥ क्षीर० -भ्रियते भारः । पुंसां हि द्वे पलसहस्र वोढुं शक्यते । टीका० विंशत्या तुलाभिर्भारः । भृञो घञ् । भरश्चात्र । 'भरोऽतिश- यभारयोः' इति रुद्रः ॥ आचितो दश भाराः स्युः शाकटो भार आचितः। क्षीर०- आचीयते आचितः । स च शकटेन वोढुं शक्यः। अन्ये तु विंशतिपलसहस्राण्याचितमाहुः । शकटभारस्ततोऽतिरिक्तोऽप्याचित एवेति । अत एव शाकटाख्योऽप्याचित इति पुनराचितग्रहणेन घोत्यते ।। टीका दश भारा आचितम् । रूपभेदात् क्लीबम् । 'शकटभरोऽप्या- चितः प्रोक्तः' इति रत्नकोषार्या । अतो दीर्घादिः । 'आचितो दशभिरैरिति पुंस्काण्डे अमरमाला। प्रसङ्गादनेकार्थतां चाचितस्याह शकटस्य यो भारः शकटोन्मेयः सोऽप्याचितः, पुमान् ॥ कार्षापणः कार्षिकः स्यात् क्षीर० कर्षसंवन्धिना आपण्यते व्यवहियतेऽनेन रूप्यरूपकेण स कार्षापणः । कर्षः प्रमाणमस्य कार्षिकः। टीका० सुवर्णताम्रादेः शास्त्रीयपञ्चकृष्णलो माषः । रजतस्य द्विकृष्ण- लः । तथाच मनुः "द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रूप्यमाषकः" । एवम्भूतषोडशमाषकैयौँ रजतकर्षः, तत्कृतो व्यवहारः कार्षिकः ताम्रकापिणः । कर्षस्यायं कार्षिकः । अध्यात्मादित्वाट्ठञ् । "स्यात् कार्षिकः पुराणः कार्षापणमुभयतो नृशण्डत्वम्" इति वोपालितः । अतः पुराणोऽप्यस्य पर्यायः । आयव्यवहारे रजतकृष्णलाथा , २. 'दि' क. पाठः. ३. 'स्य स का' घ. पाठः, १. 'न्ये वि' घ. पाठः. ४, णोऽस्य' क, पाठः, ·१२८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड - दश गण्डका मूल्यं, द्वात्रिंशता च रजतकृष्णलाभी रजतकर्षः, मिलित्वा षोडशकपर्दकपणा एव मूल्यम् । अत्रैव च लोके उपचारात् पुराणकार्षापणयोः प्रयोगः ॥ कार्षिके ताम्रिके पणः॥ ८८॥ क्षीर० - ताम्रमयं कर्षप्रमाणं रूप्यं पणः। तन्मूल्यं चोपचाराद् अशीतिः श्वेतकाः॥ टीका० पञ्चकृष्णलकारब्धताम्रकार्पिके पणः । साधितः प्राक । आद्य- त्र्यवहारेण हि पञ्चगुञ्जामाषसङ्ख्यया ताम्रपलस्याशीतिगण्डका मूल्यं, कर्षस्य च विंशतिगण्डकाः । अत्रैव च लोकैरुपचारात् पणशब्दः प्रयुज्यते । कार्षिकवत् ताम्रिकः ।। अस्त्रियावाढकद्रोणी खारी वाहो निकुश्चकः । कुडुबः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ॥ ८९ ॥ क्षीर० -पृथगिति एपामपर्यायत्वम् । परिमाणविशेषा एते । यदाहुः "पलं प्रकुश्चकं मुष्टिः कुडुबस्तच्चतुष्टयम् । चत्वारः कुडुबाः प्रस्थश्चतुष्पस्थमथाढकम् ॥ अष्टाढको भवेद् द्रोणो द्विद्रोणः शूर्प उच्यते । स च शूर्पो भवेत् खारी द्विशूर्पा गोण्युदाहृता ॥ तामेव भारं जानीयाद् वाहो भारचतुष्टयम् । शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तद् द्रवेषु तु ॥" तत्तद्देशभेदात् सङ्ख्यान्यथात्वम् । तथाच कच्चितुराढको द्रोणः । षोडशद्रोणा खारी । विंशतिद्रोणः कुम्भः । दशकुम्भो वाहः ॥ टीका आढकादयः सप्त प्रत्येकं परिमाणार्थकाः । दशाङ्गुलं वा सर्वतोमानमाढकम् । अपचयविवक्षायामाढकी । चतुराढको द्रोणः । षोडशद्रोणा खारी । वाहो विंशतिखारीकः । खारीपादो मानी । मानीपादो द्रोणः । द्रोणपाद आढकः । आढकपादः प्रस्थः । प्रस्थपादः कुटवः । कुटवपादो निकुञ्जः । अयं ·वैश्यवर्ग: ९] व्याख्यायोपेतम् । २१९ - च प्रसृत इति ख्यातः । इतिशब्देनाद्य(त्वे थे)न मानी । प्रवर्तिकादय आद्याः। पृथग भेदेन परिमाणार्थवाचकाः द्रव्याणां लौहानां दारवाणां वाचकाः, न तु पर्याया इत्यर्थः । प्रवर्तिश्च खारीपञ्चकम् । तथाच गणिते "वाहो विंशतिखारीभिर्भरिका स्यादनेन तु । प्रवर्तिः पञ्चखारीभिः सस्यमानं प्रकीर्तितम् ॥ निकुञ्ज यावदाखार्याः पादं पादावशेषितम् । मानीद्रोणाढकप्रस्थकुटुवेषु भवेदिति ॥" ये तूंन्मानार्थाः कुटुवादयः, पलचतुष्टयं कुटुवः, कुटुवैश्चतुर्भिः प्रस्थः, प्रस्था. श्चत्वार आढकः, चत्वार आढका द्रोणः, षोडश द्रोणाः खारी, विंशत्तिोणाः कुम्भः, कुम्भैदशभिर्वाह इत्यादयः शास्त्रान्तरे परिभाषिताः, ते तुलामात्र एवा- न्तर्भूताः ॥ अंशस्तुरीयः पादः स्याद् क्षीर० रूपकादेश्चतुर्थोऽशः पादः । 'पदरुज- (३. ३. १६) इति कर्तरि घञ् ॥ टीका तुरीयो भागश्चतुर्थोऽशः पादाख्यः । 'अंशस्तुरीयो भागः स्यादिति प्रमादपाठः । तथा च - "पादा बध्नावितुर्यांशरश्मिप्रत्यन्तपर्वताः" । नहि तुर्यभागोंऽशशब्दे दृश्यते ॥ अंशभागौ तु वण्टकः। अंशतेंऽशः। भज्यते भागः। वट्यते विभज्यते वण्टकः॥ टीका० अंशत्रयं भागे । स्कन्धे अंश उक्तः । भजेर्घञ् । भागः। 'वटि विभाजने' । छन् । वण्टः । स्वार्थे कन् । द्रव्यं वित्तं स्वापतेयमृक्थं रिक्थं धनं वसु ॥ ९॥ हिरण्यं द्रविणं धम्नमर्थरैविभवा अपि। क्षीर० 'द्रव्यं च भव्ये' (५. ३. १०४) इति साधुः । विन्द- न्त्यनेन वित्तम् । 'वित्तो भोगप्रत्यययोः' (८.२.५८) इति साधुः । . - - क्षीर० e - १. 'तिरि' ग, पाठः, २. 'तु माना' उ. पाठक, ३. 'न्येतद् वि' स. पाठः.

·नामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड स्वापतेय, 'पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्डञ्' (४. ४. १०४) । ऋच्यते स्तूयते ऋक्थम् । एवं रिक्थम् । दधन्ति धनम् । वस्ते छादयति वसु, वसतीश्वर- गृहे वा । हियते हिरण्यम् । द्रवति द्रविणम् । द्यूयते द्युम्नम् । 'धु अभि- गमने' । अर्थ्यतेऽर्थः । रान्त्येनां राः । स्त्रीत्येके । विभवति विभवः ॥ टीका०-द्रव्यत्रयोदशकं धने । 'द्रोश्च' (४. ३. १६१) इति यत् । द्रव्यम् । 'वित्तो भोगप्रत्यययोः' (८. २. ५८) इति निपातनाद् विदेर्लाभार्था- दुत्तरस्य निष्ठातो नत्वाभावः । वित्तम् । स्वपतौ धनपतौ साधु स्वापतेयम् । पाथे- यवड्ढन् । स्वागतादित्वादैनिषेधः । रिचर् विरेचने' । 'पातृतुदिवचिरिचिसिचि- भ्यः क्थन् ' (उ० २. ७) । रिक्थम् । 'ऋच स्तुतौ' । बाहुलकात् क्थन् । ऋक्थम् । बाहुलके नकि ऋक्नमिति गोवर्धनः । 'धन धान्ये' । अच् । धनम् । वसतेः स्वरुवद् उः । वसु । 'हर्य गतिकान्त्योः' । हर्यतेः क्यन् हिरणादेशश्च धातोः । हिरण्यम् । 'द्रुदक्षिभ्यामिनन्' (उ० २. ५३) । द्रविणम् । दिवि आम्नायत इति द्युम्नम् । 'ना अभ्यासे' । 'घर्थे कविधानम्' (वा० ३. ३. ५८) इति कर्मणि क इति धातुप्रदीपः । अर्तेः कुष्ठवत् थन् । अर्थः । 'राते?:' (उ० २. ६९) इति डैः । (रै ? राः) । विभव उक्तः । स्यात् कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ॥ ९१ ॥ क्षीर० -कूयते शब्द्यते कोशः । कुष्यते आकृष्यते आयस्था. नेभ्यः कोष इत्येके । हेम कृताकृतं घटितमघटितं च ॥ टीका-कृताकृतं हेमरूप्यं च मिलितं कोष(त्र द्व)यवाच्यं, न तु यथाक्रम सम्बन्धः । तथाच भागुरिः- "कोषमाहुर्हिरण्यं च हेमरूप्यं कृताकृतम् ॥ इति । तत्र पिण्डीकृतमाहेरीकृतम् आदित(१)कृतम् । आकरोत्थम् , अजातक- ३ चूर्णादिरूपमकृतम् । कोशस्तालव्यशो मूर्धन्यषश्चेत्युक्तं प्राक् । अनेकार्थो- यम् ॥ -- १. 'पि' क... ठ, पाठः. २. 'हा' , 'भरणाक' . पाठः, ·१ वैश्यवर्गः ९] व्याख्यायोपेतम् । २११ ताभ्यां यदन्यत् तत् कुप्यं क्षीर०-हेमरूप्याभ्यामन्यत् ताम्रादि । गोपनीयं कुप्यम् । 'राजसूयसूर्यमुषोयरुच्यकुप्य -' (३. १. ११४) इति साधुः ।। टीका०-ताभ्यां हेमरूप्याभ्यां यदन्यत् तैजसं द्रव्यं ताम्रकांस्यादि यचातैजसं राजपट्टदारुविषया? पा)दिकम् असारद्रव्यं , तत् सर्व कुप्यम् । तथाहि- कुप्याध्यक्षप्रचारे लोहवर्गश्चर्मवर्गो विषादिवर्गश्च दर्शितः । 'कुप्य- मसारं द्रव्य'मिति तट्टीकाकृतश्च । 'राजसूयसूर्यमृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः' (३. १. ११४) इति गुपेः क्यप् आदिकत्वं च निपात्यते । कुप्यम् ॥ रूप्यं तद्द्यमाहतम्। क्षीर० रूपमाहन्यते स्म रूप्यम् । 'रूपादाहतप्रशंसयोर्यप्' (५. २. १२०) । द्वयं कुप्याकुप्यम् ॥ टीका० तद्वयमिति हेमरूप्यम् आहतं च परापरपुरुषरूपमुत्थापयितुं निघातिकया ताडित दीनारादिकं रूप्यशब्दवाच्यम् । 'रूपादाहतप्रशंसयोर्यप्' (५. २. १२०) इति यप् ॥ गारुत्मतं मरतकमश्मगर्भो हरिन्मणिः ॥१२॥ क्षीर० गरुत्मत इदं जातं विषं हन्तुं गारुत्मतम् । मरं * तक- न्त्यनेन मरतकम् । अश्मनो गर्भोऽश्मयोनिः । हरिनीलवर्णो मणिः ।। टीका० गारुत्मतचतुष्कं मरतके । गरुडप्रभवत्वाद् गारुत्मतम् ।। शोणरत्नं लोहितकः पद्मरागः - १. 'रं, कुद्र' ग. ङ. पाठः. २. 'तु टीका' क. पाठः. ३. 'क' घ. 5. पाठः. ४. 'प्यं प' ग. ह. पाठः. ५. 'नि' ठ. पाठः. ६. 'कतम्' क. ग. घ. पाठः. व.पाठः. ८. 'भत्वा' क... पाठः, ७. 'लो म • 'तक सहने । हसन इति दुर्गः।' इति क्षीरतरङ्गिणी ।

·२३२ नामलिङ्गानाशसन [द्वितीयं का क्षीर० शोणं च तद् रत्नं च । लोहित एव लोहितः । लो- हितान्मणौ' (५. ४.३०)। कन् ।। टीका शोणरत्नत्रयं पद्मरागे। लोहितो मणिलोहितकः । 'लोहि- तान्मणा' (५. १. ३०) इति कन् । अथ मौक्तिकम् । मुक्ता . क्षीर० विनयादित्वात् स्वार्थे वा ठक् ।। मौक्तिकद्वयं मुक्तायाम् । विनयादित्वात् स्वार्थे ठकि मौ. टीका. क्तिकम् ॥ अथ विद्रुमः पुंसि प्रवालं पुन्नपुंसकम् ॥ ९३ ॥ क्षीर विशिष्टो द्रुमो विद्रुमः, विद्रवत्यर्थान् । प्रवते प्रब- लते वा(र्थे ?ब्धेः) अर्वे प्रवालम् । "सूर्यकान्तस्त्वग्निमणिदूर्य वालवायजम्" । टीका-विद्रुमद्वयं प्रवाले ॥ रत्नं मणियोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च । क्षीर० - रमन्तेऽस्मिन् रत्नम् । मण्यते शब्द्यते मणिः । पुंस्त्री- लिङ्गः । अश्मजातीयं मरतँकेन्द्रनीलादि । आदिशब्दाद् विट्ठमादि वज्रपन- रागादि वा पानीयभाण्डत्वात् ॥ टीका० अश्मजातौ मरतकपद्मरागस्फटिकादौ मुक्तावज्रादौ च रत्न- द्वयम् । 'रमेस्त च' (उ० ३. १४) इति तः नोऽन्तादेशश्च । रत्नम् ॥ स्वर्ण सुवर्ण कनकं हिरण्यं हेम हाटकम् ॥ ९४॥ १. 'तमेव', २. 'कम्।', ३. 'थें ठ' ख. पाठः. ४. 'लः', ५. 'कः ॥', १. 'लः। क. पाठ ७. 'कतेन्द्र'क.ख. पाठः. ८. 'दिपक. पाठः.

·२३३ वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । तपनीयं शातकुंम्भ गाड्यं भर्म कव॒रम् । चामीकरं जातरूपं महारजतकाश्चने ।। ९५ ॥ रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् । क्षीर० - शोभनो वर्णोऽस्य स्वर्णम् । समासे वर्णस्य(वा)वलोप- माहुः । यथा पश्चार्णो मत्रः । कननि कनकम् । 'कन दीप्तौ । हिनोति हेम । हटनि हाटकम् । 'हट दीप्तौ' । ण्वुल् । तप्यते तपनीयम् । शतकुम्भे गिरी भवं शातकुम्भम् । शातकोम्भमित्येके । तत्पक्षे अनुशतिकादि- त्वादुभयपदद्धिः । गङ्गाया अपत्यं गाङ्गेयम् । भ्रियते भार्यते वा भर्म । कर्वति लोहमध्ये दृप्यति कव॒रं नानारूपं वा । चमीकरकृतस्वरावाकरौ । भवेऽण् । जातरूपम् अकृतकरूपं कुंकुदेशजम् । महच्च तद् रजतं रञ्ज- कम् । कञ्चति काञ्चनम् । 'काच दीप्तो' । रोचते रुक्मम् । जम्बूनदे जम्बूफलरसोत्थे न जातं जाम्बूनदम् । अष्टासु लोहेषु पदं प्रतिष्ठास्या शापदम् । 'अष्टनः संज्ञायाम्' (६. ३. १२५) दीर्घः । कल्याणम् अर्जुन कलधौतं गैरिकं भूरिचन्द्रं वमु च ॥ टीका० म्वर्णादय एकोनविंशतिः स्वर्णे । सुष्ट दीप्यत इति स्व- र्णम् । 'ऋणु दीप्तो' । पचाद्यच् । शोभनं वर्णमस्येति सुवर्णम् । 'कनी दीप्तौ' । क्वुन् । कनकम् । हिरण्यमुक्तम् । 'हिं गतौ' । मनिन् । हेम । 'हट दीप्तौ' । ण्वुल् । हाटकम् । तपनं दाहमर्हतीति तपनीयम् । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' (३. ३. १६९) इत्यनीयर । शतकुम्भपर्वते भवं शातकुम्भम् । गङ्गायाममिना न्यस्तस्य माहेश्वरबीजस्य तत्त्वेन भूतत्वाद् गाङ्गेयम् । 'शुभ्रादिभ्यश्च' (१. १. १२३) इति ढक् । "यं गर्भ सुषुवे गङ्गा पावकाद् दीप्ततेजसम् । त(दर्थ ? दुल्बं) पर्वते न्यम्तं हिरण्यं समपद्यत ॥" । . 'द् . 'म्भ', २. 'ते भ' ग. पाठ:. ३. 'ते भ' क. ख. घ. ड. पाठः. ४. ये क' क. पाठः, ५.:.'क' घ. ङ, पाठः. ६. रज' क. ग. घ. इ. पाहः. 'ग्म' ख. ग. घ. ङ. पाठः. ८. 'द्वीपे ज' इ. पाठः. ९. 'दाजं ज' क. १०. 'त्थ', ११. 'द्या' क. ङ. पाठ:. १२. "ऊन' ज. पाठ:. रु., 'न' ज. पाट:. १४. 'क् । भृ' ठ. पाठः. पाठः. १३. नि' FE ·नामलिङ्गानुशासन [द्वितीयं का य इति वायुपुराणे । भृञो मनिन् । भर्म । कर्बुरमुक्तम् । जातं रूपमस्येति जातरू- • पम् । 'कचि दीप्तिबन्धनयोः । कर्तरि ल्युट । पृषोदरादिदीर्घत्वम् । काञ्चनम् । रोचतेः युग्मवद् मक् । रुक्मम् । स्थगयन्त्यमूः शमितचातकार्तस्वरा जलदास्तटित्तुलितकान्तकासस्वराः।” (स० १. श्लो० २४) इति माघयमकात् कार्तस्वरं दन्त्यसम् । जम्बूरसनिःष्यन्दप्रसवा नदी जम्बूनदी, तत्र जातं जाम्बूनदम् । अष्टौ पदान्युत्पत्तिस्थानान्यस्येत्यष्टापदम् । 'अष्टनः संज्ञा- याम्' (६. ३. १२५) इति दीर्घः ॥ अलङ्कारसुवर्ण यच्छ्रङ्गीकनकमित्यदः ॥ ९६ ॥ क्षीर०-शृङ्गयलङ्कारकारिका, तदर्थ कनकम् ॥ टीका० -कनककुण्डलादेरलङ्कारस्य सुवर्णे शृङ्गीकनकं, केवलश्च शृङ्गीशब्दः । तथाच 'भूपणकनकं शृङ्गीति नाममाला । हस्वान्तोऽपि शृङ्गि- शब्दः । तथाच बाण:- "वर्षसमूहमिवान्तःस्थितापरिमाणशृङ्गिहेमकृटम्" राजकुलमिति सम्बन्धः । अद इति, एतत् ॥ दुर्वर्ण रजतं रूप्यं खरं श्वेतमित्यपि । क्षीर०-दुर्वर्ण सुवर्णापेक्षया । रज्यते हेम्ना रजतम् । रुप्यति रूप्यम् । 'रुप लुप विमोहने' । खजति खजूरय । ‘खर्ज व्यथने ' । इति- शब्दात् सितादि । अपिशब्दात् तारं कलधांतं च ॥ टीका० दुर्वर्णपञ्चकं रूप्ये । म्वर्णापेक्षया निन्दितं वर्णमस्येति दुर्व- र्णम् । 'पृषिरञ्जिभ्यां कित्' (उ० ३. १११) इत्यतच् । रजतम् । शब्दत्रयं व्युत्पादितम् ॥ रीतिः स्त्रियामारकूटां न स्त्रियाम् क्षीर०-रीयते स्रवति रीतिः । इयारः, तस्य कूटं पित्तला- ख्यम् । आरोऽपि । कपिलोहं च । .. 'ग्म' क. ग. पाटः. २. 'दी, त' ङ. पाटः. क.ग.पाठ:. ५. 'क' क. पाठः. ३. 'द्र', ४. 'य॑न्यत्तामारः' ·वैश्यवर्गः १] व्याख्याइयोपेतम् । २३५ - "ब्राह्मी पिङ्गा ब्रह्मरीतिः कांस्यं लोहो द्विलोहकम्" । टीका० - रीतिद्वयं पित्तले । 'री गत्यादौ' । क्तिन् । रीतिः । रेफो. पधापीत्यन्यः॥ अथ ताम्रकम् ॥ ९७ ॥ शुल्वं म्लेच्छमुखं यष्टवरिष्ठोदुम्बराणि च । क्षीर० नाम्यति ताम्रम् । स्रवति द्रवति शुल्बम् । म्लेच्छदेशो मुखमुत्पत्तिरस्य । द्वे हेमरूप्ये अश्नुते यष्टम् । अतिशयेन वरं वरिष्ठम् । कालिकानिवृत्तं स्वर्ण हि तत् । अत एवोदुम्बरम् । उद्भूताम्बरमिति नैरुक्ताः । औदुम्बरमित्येके । रक्तधौतकं च । "सौराष्ट्रकं पञ्चलोहे वर्तलोहे तु वर्तकम् ॥ टीका० ताम्रषटकं ताने । आम्रवत् ताम्रम् । 'शुच शोके' । 'उल्बा- दयश्च' (उ० ४.९६) इति बन्, लत्वं, गुणाभावः । शुल्बम् । म्लच्छमुखं समुदितं नाम । वरिष्ठं टवर्गद्वितीयान्तम् । 'औदुम्बरं च ताम्रमिति नाममालार्यापाठादौ कारवदौदुम्बरम् । "उच्यते गैरिकं धातुम्तानं शुल्बमुदुम्बरम्" इति हलायुधः ॥ लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी॥९८॥ अश्मसार: क्षीर०-लुनाति लोहं, 'लुह कत्थनादौ' वा। शस्यतेऽनेन शस्त्रम् । 'शसु हिंसायाम् ' । तेज्यते तेजयति वा तीक्ष्णम् । शस्त्रान्तरच्छे- दकत्वात् । वैकृतैकत्रख्यं तत् । 'तिज निशाने'। पिण्ड्यते पिण्डम्.। कालं च तदयः कालायसम् । 'अनोऽश्मायः-'(५. ४. ९४) इति टः । अयते भेद्यमयः । अश्मनः सारोऽश्मसारः। यत् स्मृतिः "अश्मभ्यो.लोह- मुत्थितम्" । पारशवं धन च । 1. 'शु' 'ख. पाठः. २. 'ई' ग. घ. हु. पाठः. ३. 'न्ताख्यं' ख., 'तका" ग. घ. पाठः, ·नामलिङ्गानुशासनं । [द्वितीयं काण्ड टीका० लोहसप्तकं लोहे । रुहेर्घत्रि लत्वे च लोहोऽस्त्री । शस्त्रमु- क्तम् । स्वार्थिकोऽत्र कन् । तीक्ष्णपिण्डशब्दावुक्तौ । कालं च तदयश्चेति कालाय- सम् । 'अनोऽश्मायस्सरसां जातिसंज्ञयोः' (५. ४. ९४) इति समासान्तष्टच् । इणः 'असुन्' (उ० ४. १९०) इत्यसुनि अयः । अश्मनः सारोऽश्मसारः । अमरमालायामश्मसारं क्लीबम् ।। अथ मण्डूरं सिंहानमपि तन्मले । क्षीर० - मण्डते मण्डरम् । हिनस्ति सिंहानम् । ध्मायमानस्या- यसो मलम् ॥ टीका तन्मले लोहमले मण्डूरद्वयम् । खजूरवन्मण्डूरम् । 'शिघि आघ्राणे । 'आनकच् शीभियः' (उ० ३.८२) इत्यनुवृत्तौ (आ? ) शिविधाञ्- भ्यश्च' (उ० ३. ८३) इत्यानकच् । शिवाणकः । पृषोदसदित्वात् कलोपः ॥ सर्व स्यात् तैजसं लोहं क्षीर०- तेजसो विकारस्तैजसम् । हेमाद्यपि लोहम् । यदाहुः- "सुवर्ण रजतं तानं रीतिः कांस्यं तथा त्रपु । सरसं च (च? त) मरं चैव अष्टौ लोहानि चक्षते ॥" . शस्त्रं तु विशेषाल्लोहम् ॥ टीका० - सर्वं च तैजसं सुवर्णरजनताम्रारकृटकांस्यरङ्गसीसकायोरूपम- ष्टविधं लोहाख्यम् । तेजोऽस्मिन् विद्यत इति तैजसम् । 'अण्प्रकरणे ज्योत्स्ना- दिभ्य उपसंख्यानम्' (वा० ५. २. १०३) इत्यण ॥ विकारस्त्वयसः कुशी ॥१९॥ क्षीर-कुत्सितं श्यति कुशी फालः । यच्छाश्वतः---- 'कुशो दर्भः कुशी फालः'। 'जानपदकुण्डगोण (४.१. ४२) इत्ययोविकारे कुशाद् ङीष् ॥ - १. 'रेडी' ख. पाठः.

·वैश्यवर्ग:९] व्याख्याद्वयोपतम् । टीका० फालात्मकेऽयोविकारे कुशी । (तया वन्दयो विकारो!) 'जानपदकुण्डगोण ---' (४. १. ४२) इत्यादिना ङीप् । "कुशा वल्गा कुशी फाल: कुशो दर्भः कुशं जलम्" इति व्याडिः ॥ क्षार: काचः . क्षीर क्षरति गलति क्षारः। कचति काचः॥ टीका० ---काचाव्य मृत्तिकाविशेप क्षारद्वयम् । 'क्षर सञ्चलने' 'कच बन्धने' । घन् ॥ अथ चपलो रमः मृतश्च पारते। क्षीर चपलोऽस्थैयात् । रस्यने रसायनार्थिभी रसः । सूते हेमायुषी मूतः, शिवात् प्रमता वा । पिपति पारतं, पारं तनोति वा ॥ टीका० -- चपलचनुप्कं पारदे । शब्दत्रयं साधितम् । "रसन्द्रः पारदः प्राक्तः पारतोऽपि निगद्यत इति तारपालः । "पारतस्तु मनाक पाण्डु. सूतस्तु स सिता मनाक् । शीतः सर्व तुल्यगुणाः स्मृताः इति शब्दार्णवः ॥ गवलं माहिषं शृङ्गम् क्षीर० गा अलति वारयत्यनेन गवलं, गवते वा ।। टीका० महिषशृङ्गे गवलः ॥ अभ्रकं गिरिजामले ॥१०॥ , . क्षीर० - अभ्रप्रतिकृतिरभ्रकम् । गिरिजं च तदमलं च गिरिजा- मलम् । गौर्या मल इति धातुविदः ।।

·२३८ नामलिनुशासनं [द्वितीयं काण्डं टीका० अभ्रकत्रयम् अभ्रके । गिरौ जातं गिरिजम् । अमल- मुक्तम् ॥ स्रोतोञ्जनं तु सौवीरं कापोताञ्जनयामुने । क्षीर० अज्यतेऽक्ष्यनेनाञ्जनं, यमुनास्रोतसो जातम् । सुवी- रदेशे भवं सौवीरम् । कपोतवर्ण कापोताञ्जनम् । यमुनास्त्रोतसो जातं यामुनम् । धन्वन्तरिस्तु .. "अञ्जनं मेचकं कृष्णं सौवीरं स्यात् सुवीरजम् । कापोतकं यामुनं च जोनोञ्जनमुदाहृतम्" । टीका स्रोतोञ्जनचतुष्कं स्रोतोञ्जने । नदीस्रोतोभवत्वात् स्रोतो- अनं, रात्र्यन्धोपयुक्तम् । काजिके सौवीरमुक्तम् । एतत् पार्वतेयम् । अल्पभेद- त्वादभेदः । कपोताख्यमञ्जनं कपाताजनम् । यमुनाभवं यामुनम् ।। तुत्थाञ्जनं शिग्विग्रीववितुनकमयूरकम् ॥ १०१॥ कर्परी क्षीर० -तुदत्याक्षिरोगांस्तुत्थम् । शिविग्रीवं मयूरग्रीवाभम् । वितुदति रोगान् वितुन्नकम् । मयूरप्रतिकृतिर्मयूरकम् । कल्पते रोगान् जेतुं कर्परी ॥ दार्विकाकाथाद्भवं तुत्थरमाञ्जनम् । रसगर्भ तायशैलं दारुहरिद्राकाथोत्य, तुत्थं च तद् रसाञ्जनम् । दावीरसस्य गर्भो रसगर्भम् । तायशैले कुलायां भवम् । रसजातं रसा. ग्यं च ॥ टीका० तुत्थाञ्जनचतुष्कं पुषातुत्थाञ्जनमिति ख्याते । 'तुद व्यथने'। १. 'आभ्र इति ख्याते । गि' ज., 'आह इति ख्याते । गि' रु. पाठः. २. ईक्ष्यतेऽन' ख. ग. प. १. पाठः. ३. 'वीकर' क. उ. पाठः. ४. 'का' ख. पाठः, ·वैश्यवर्ग: ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । 'पातृतुदिवचि --' (उ० २. ७) इत्यादिना क्थः । तुत्थं तदञ्जनं चेति तुत्थाञ्जनम् । मयूरकण्ठाभत्वाच्छिखिग्रीवम् । तुदेः क्तादि । वितुन्नकम् । तस्मिन् तुत्थे काथोद्भवे आवर्तिते कर्परीद्वयम् । "तुत्थाञ्जनं काथोद्भवं कर्परीदार्विके स्त्रियो" इति रभसश्च । तुत्थ इति ख्याते तुत्थाजनम् । नामद्वयमित्यन्यः । रसाञ्जनत्रयं रसाञ्जने ॥ गन्धाश्मनि तु गन्धिकः ॥१०२॥ सौगन्धिकैश्च क्षीर० गन्धोऽस्यास्तीति गन्धिको गन्धपाषाणः । रसंगन्धी गन्धकोऽयम् । सौगन्धिकं च ॥ टीका गन्धाश्मत्रयं गन्धके । मत्वर्थीयठनि गन्धिक इत्य(प ! पि) पाठः । तेन जयतीति ठकि सौगन्धिको ना । . - गन्धको गन्धपापाण: पामघ्नश्च सुगन्धकः । - इति माधवः ॥ चक्षुष्याकुलाल्यौ तु कुलर्थिका । क्षीर० - चक्षुषे हिता चक्षुप्या दृकप्रसादाख्या । कुलमलति कुलाली । कुले तिष्ठति कुलस्था कुलस्थप्रतिकृतिर्वा । लोकोक्तौ तार्य- कुल्या । आह च- "कुलाली लोचनहिता दृक्प्रसादा कुलत्थिका"॥ टीका० - कुलस्थाकारप्रस्तरेऽञ्जनविशेषे चक्षुम्यात्रयम् । शरीराव- यवाद यत्' (५. १. ६) इति यति चक्षुष्या। कुलालीत्यर्थग्रहणम् । तेन कुम्भ- कारीत्यपि । १. 'त्थाजनाज' ज. पाटः, २. 'ध', क. पाठ:. ३. 'कं च ग' ख. पाठः 1. 'ध' क. पाठः. ५. 'धी च' क. ग. घ. ह. पाठः. ६. 'त्थि' ङ. पाठः. ७. ८. 'स्थ' क. ग. घ, इ. पाठः. ९. काकु' ख. पाठः, 'क'. पाठ:. .

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड . -- "चक्षुप्या कुम्भकारी च कुलाली च कुलस्थिका" इति रत्नमाला च ॥ रीतिपुष्पं पुष्पकं तत् पौष्पकं कुसुमाञ्जनम् ॥१०३ ॥ क्षीर० रायमानस्य पुप्पाभं मलं रीतिपुष्पम् । पुष्पप्रति- कृतिः पुष्पकम् | पक्षे स्वार्थेऽण || टीका - रीतिपुष्पचतुप्कं कुसुमाञ्जने । रीतिः पित्तलं, तस्याः पुष्पं रजः, मलमिति यावत् । तथाच योगशतकव्याख्याने सनातनः - 'रीतिकायां माय्यमानायां यदुत्पद्यते मलं. तत् पुप्पाजनमिति । पुष्पकमित्येव नाम ॥ पिचरं पीतनं तालमालं च हरितालके । क्षीर० – 'पिजि हिंसादी' । पीयते पीतनं, पीतं वर्ण नयात वा । आलाति शोभामालम् , अलति भूषयति वा । हरेः पीतवर्णस्य तोलं प्रतिष्ठास्मिन हरितालं, हरितमलयति भूषयति वा । तालं च भीम वत् । यद् धन्वन्तरिः "हरितालं तु गोदन्तं पीतकं तटमण्डनम् । आलं च तालं जैरं च पिञ्जरं विनगन्धिकम टीका० पिजरपञ्चकं हरिताले ॥ गैरेयमय गिरिजमश्मजं च शिलाजतु ।।१०४॥ क्षीर० गिरेरिदं गैरयम । अर्यत रसायनार्थिभिरर्थ्यम् । शिलातः स्रवज्जत्वाकृति शिलाजतु ॥ टीका० गैरेयपञ्चकं शिलाजतुनि । एतच्च वानरैक्षिते तद्विष्ठाया- मौत्तरापथिकैः प्राप्यते । 'इतश्चानिञः' (४. १. १२२) इति ढकि गैरेयम् । 'धर्मपध्यर्थन्यायादनपेते' (४. ४. ९२) याक अर्थ्यम् । पाषाणजातत्वादश्म- जम्॥ बोलो गन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः । १. 'त' क. ग. पाठः.

·वैश्यवर्गः९] व्याख्याद्वयोपेतम् । क्षीर बोल्यते बोलः। 'बुल निमज्जने' । गन्धप्रधानो रसोऽस्य गन्धरसः । प्राणित्यनेन प्राणः । पिण्ड्यते द्रव्यान्तरैः। पिण्डसहत्वात् पिण्ड इत्येके । गां पाति रसोऽस्य गोपरसः । गोपो रसो भीमवत् । गोशशशाः समा इत्येके । गां श्यति गोशः । शशते शशः ।। टीका०-बोलषट्कं गन्धरसे । प्राणपिण्डशशा उक्ताः दन्त्यसः ॥ डिण्डीरोऽधिकफः फेनः क्षीर० डिण्डीति शब्दमीरयति डिण्डीरः । दादिर्वा । डिर्डी- डिमवत् । अब्धेः कफ इवाधिक्ये बहिःप्रसरादब्धिकफः सागरमलोख्यः। नद्यास्तूपचारात् । स्फायते फेनः॥ टीका हिण्डीरत्रयं समुद्रफेने । 'हिडि गत्यनादरयोः' । 'कृग- श --' इत्यादिना बहुलवचनादीनि हिण्डीर इति गोवर्धनीयोणादिवृत्तिः । रूपरत्नाकरे तु ‘खादे रः, इड्(भ्य !), हिण्डरादेश्च डः' इति रप्रत्यये इटि डत्वे च डिण्डीरः । 'टिण्डीरापिण्डपरिमण्डिते'त्यादिप्रयोगा बृहत्कथायाम् । पैशाचिके हि टवर्गस्येव टकारादेशो भवति ॥ सिन्दूरं नागसम्भवम् ॥१०५॥ क्षीर०–सिनोति बध्नाति चेतः सिन्दूरं, (सिन्दयीस्यन्द)ते वा । नागात् सीसात् सम्भवोऽस्य नागसम्भवम् । चीनपिष्टं गन्धपकोऽपि । धन्वन्तरिस्तु "सिन्दूरं रक्तरेणुश्च नागरक्तं च नागजम् । शृङ्गारभूषणं श्रीमद्वसन्तोत्पलमण्डनम् ॥ हंसपादो हिङ्गुलके" ॥ टीका-सिन्दूरद्वयं सिन्दूरे । 'स्यन्देः संप्रसारणं च' (उ० १. ६८) इत्यूरन् । सिन्दूरं दन्त्यसम् ॥ - २. 'याडिः। दाडि' च. पाठः. १. 'ण्डं संहतत्वा' ख. पाठः. पाट:, ४. 'गान्धारप" क. पाठः. GG ·२४२ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का नागसीसकयोगेष्टवप्राणि क्षीर० न न गच्छति चलत्वानागम् । सिनोति बध्नाति पारत सीसकं, सीसपत्रं च । हेन्नो वर्णोत्कर्षार्थ योगे श्लेषे इष्टं योगेष्टम् । उ- प्यते वाम् । हेम्नो वर्णोत्कर्षे बीजत्वात् ।। वपु पिच्चटम् । रङ्गवङ्गे त्रपत इवानेराशुद्रुतेखपु। पिच्च्यते कुट्यते पिच्चटम् । रज्यतेऽनेन रजम् । वङ्गति द्रवति वङ्गम् । आलीनमपि । टीका० नागपटकं सीसके। "श्रेष्ठे च कट्ठजे नागः क्लीबं सीसकरङ्गयोः" इत्यनेकार्थः । सीसमेव सीसकं द्विदन्त्यसम् । योगेष्टमित्येकं नाम । 'वेद्रो ना सीसपत्रकम्' इत्यमरमाला । "म्यादारकूटो रीतिश्च सीसकं त्रपु बन्धकम् । नागं महाबलश्चैव योगेष्टं वमुनेष्टकम् ॥" इति व्याडिः। "सीसपत्रं बहुमलं योगेष्टं पिष्टपिच्चटे। रङ्गसीसकयोस्त्रपु॥ इति रुद्रः । वसुवत् त्रपु । 'पिच्च कुट्टने '। 'शकादिभ्योऽटन्' (उ० ३. ८२) इत्यटन् । पिञ्चटम् । रङ्गद्वयं रङ्गे । 'रगिवी गत्यर्थी' । पचादी । त्रपुचतुष्टय- मेव रङ्ग इत्यन्यः ॥ अथ पिचुस्तृलः क्षीर० पिच्यते सूत्रमस्मात् पिचुः, पियति वा। 'पिचु गतो' । तूल्यते फलात् तूलः । 'तूल निष्कर्षे' । निर्बीजकार्पासोऽयम् । 'रङ्गबङ्गेऽथ पिचु(रिटल इ)ति प्रगृह्यसंज्ञाविस्मृतेः पाठः ।। " 3 - ३. 'पिचय' ख. पाठः. 'ते विकु' ग. पाठः. २. 'पत्रोर्णा सी' क. पाठः. ४. 'बीज' ख. पाठः. ५. 'अथ' क. पाठः.

·वैश्यवर्गः ९] व्याख्याद्वयोपेतम् । २४३ . टीका० - पिचुद्वयं कार्पासादितूलके । 'पिचु मर्दने' । बाहुलक उः। तुः सौत्रः । 'शूलादयश्च' इति क्लः दीर्घत्वं च । तूलः । पिचुतूल इति संघातोऽपि । "तूलः पिचुः पिचुतूलस्तर्कटी सूत्रतर्ककः" इति रभसः ॥ अथ कमलोत्तरम् ॥ १०६ ॥ स्यात् कुसुम्भं वह्निशिखं महारजनमित्यपि । क्षीर० कमलेभ्य उत्तरं वर्णाधिक्यात् कमलोत्तरम् । कुस्यति कुसुम्भम् । 'कुसु श्लेषणे', को सुम्भ्यते (निकुश्यते ?) वा । कुसिः सौत्रः (?) । वोरिव शिस्वास्य वह्निशिखम् । महच्च तद् रजनं, रज्यतेऽने- नेति रजनरजकरजस्म्पसंख्यानानलोपः ॥ टीका०-कमलोत्तरचतुष्कं कुसुम्भे वस्त्ररञ्जनद्रव्ये । 'कुसि श्लेषणे' । 'कुसेरूलोम्भोमेदेताः कित्' । (उ० ४. १०८) इति उम्भः । कुमुम्भो दन्त्यसः । वढेरिव शिखास्यति वह्निशिखम् । 'रजेः क्युन्' (उ० २. ८१) इति क्युन् । महारजनम् ॥ मेषकम्बल ऊर्णायुः क्षीर० -काम्यते शीताः । 'कम्बलः कमनीयो भवतीति नि- रुक्तम् । ऊर्णास्त्यस्योर्णायुः । 'ऊर्णाया युस्' (५. २. १२३) ।। टीका० - मेपरोमरचिते कम्बले मेषकम्बलद्वयम् । 'ऊर्णाया युस्' (५. २. १२३)। ऊर्णायुदीर्थादिः ।। शशोणं शशलोमनि ॥ १०७॥ -शशस्योर्णा शशोर्णम् । गृहस्थूणवत् क्लीवे ॥ टीका०-शशस्योर्णा लोम शशोर्ण क्लीबं शशलोमनि ॥ 'मधु क्षौद्रं माक्षिकादि क्षीर० १. स्तुभ्यते' क. पाठः. २. 'युः ॥ श' क. पाठः, ·२४४ - नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीर्य काण्ड क्षीर० - मह्यतेऽभिलष्यते मधु पुष्परसाख्यम् । क्षुद्राभिर्मक्षिका- भिश्च कृतम् । 'क्षुद्राभ्रमर -' (४. ३. ११९) इत्यञ् । आदिशब्दात् पौ- त्तिकभ्रामरादि । अगणितोऽवान्तरभेदो गजनिमीलिकयैव । यन्निमिः "माक्षिकं तैलवर्ण स्याद् घृतवर्णं तु पौत्तिकम् । विज्ञेयं भ्रामरं श्वेतं क्षौद्रं तु कपिलं मतम्" ॥ टीका० ---- मधुशब्देन क्षौद्रमुच्यते माक्षिकादि च । आदिना भ्रामरवा- टरपौत्तिकादि । क्षुद्राभिः कृतं क्षौद्रम् । 'क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादञ्' (४. ३. ११९) इत्यञ् । मक्षिकया कृतं माक्षिकम् । एवं सारघम् । 'संज्ञायाम्' (४. ३. ११७) इत्यण् ॥ मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् । क्षीर० - मधुना उच्छिष्यते त्यज्यते मधूच्छिष्टम् । सिञ्चति सिक्थकम् ॥ टीका० - मधूच्छिष्टद्वयं सिक्थ इति ख्याते। 'पिच क्षरणे' । पातृतु- दिवचिरिचिसिचिभ्यः यः क्थन् (उ० २. ७)। ततः स्वार्थ कः ॥ मनश्शिला मनोगुप्ता मनोहा नागजिहिका ॥ १०८ ।। क्षीर मनोवाच्या शिला। मनश्शब्देन हूयते मनोहा । नाग- जिह्वाप्रतिकृति गजिहिका । शिला च ॥ टीका० मनश्शिलाचतुष्टयं मनश्शिलायाम् ।। नेपाली कुनटी गोला क्षीर०-नेपालदेशे भवा मनश्शिला नैपाली द्विसंज्ञा । अभेदाने पाली ना । कौ नटति कुनटी । गाः लाति गोला, गुडति वा । सप्तका- र्था इत्येके ॥ . - २. १. 'घ' खपाठः। ग. घ, ङ. पाठः. 'च्या। म' क. ग. घ. ६. पाठः. ३. 'ली । कौ' क.

·- वैश्यवर्ग: ९]] व्याख्यायोपेतम्। २४५ टीका० -नेपालदेशजा कुनटी मनश्शिला गोलाख्या । सप्तकमेव मन- शिशलायामित्यन्यः । तथाच श्लोकार्धपर्याये माधवः "मनश्शिला मनोज्ञा च नैपाली कुनटी शिला" इति ॥ यवक्षारो यवाग्रजः । पाक्यः क्षीर० दग्ध्वा यवाङ्कुराज्जन्यते यवक्षारः । पचनीयः पाक्यः॥ टीका यवक्षारत्रयं यवक्षारे । पचेर्ण्यति पाक्यः ॥ अथ सर्जिकाक्षारः कापोतः सुखबन्धकः॥१०९॥ सौवर्चलं स्थाद् रुचकं क्षीर० रुच्यते दीप्यते जाठरोऽग्निरनेन रुचकम् । क्षारप्रस- ङ्गात् पुनरुक्तम् । एवं ग्रन्थिकप(त?त्रा)ङ्गादि । टीका० सर्जिकाक्षारपञ्चकं सर्जिकाक्षारे । लवणप्रस्तावे तु अत्रैव सौवर्चलनामोतम् । सत्रयं दन्त्यम् ॥ "कापोतः सर्जिका सर्जिः मुनिका च सुवर्चिका । रुचकं कृष्णलवणमक्षं सौवर्च च तद् ॥" इति श्लोकपर्याये माधवः ॥ त्वक्क्षीरा वंशरोचना । क्षीर०-त्वचो वंशात् क्षीरमस्यास्त्वक्षीरा त्वक्षीरी छ। वंशो- स्था रोचना वंशरोचना । आह च "स्याद् वंशरोचना वांशी तुकाक्षीरी तुका शुभा। त्वक्षीरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षीरी च वैणवी" || टीका०- स्वक्षाराद्वर्य वंशरोचनायाम् । एतयोर्मेदेऽप्येकत्वमुक्तम् ।। - - 'ति मा', । २. 'यं रो', ३. 'दे.एकत्वम् ॥' ख. पाटः.

·२४६ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का - शिग्रु चे श्वेतमरिचं क्षीर० - शिनोति तैक्ष्ण्याच्छिा । सौभाञ्जनबीजम् ।। टीका० शोभाजनबीजे शिग्रेजद्वयम् ॥ मोरटं मूलमैक्षवम् ॥ ११० ॥ क्षीर० मुरति मोरटम् । 'मुर संवेष्टने' ॥ टीका० इक्षुमूले मोरटम् । 'मुर खण्डने' । 'शकादिभ्योऽटन्' (उ० १. ८२.)। ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटैकाशिर इत्यपि । क्षीर० ग्रन्थिप्रतिकृति ग्रन्थिकम् । चकाशिरोरूपत्वाचटका- - शिरः ॥ टीका० ग्रन्थिकचतुष्कं पिप्पलीमूले। "शिरो ना पिप्पलीमूले स्याद्धमन्यां च योषिति " इति रभसः ॥ गोलोमी भूतकेशो ना . - क्षीर० गोरिव लोमान्यस्या गोलोमी । भूताः केशा अस्य भूतकेशः, भूतस्येव केशा अस्य वा । ना पुमान् ॥ टीका० भूतकेशा इति ख्याते तृणे गोलोमीद्वयम् । गोलोमी ड्यन्ता । पत्राङ्गं रक्तचन्दनम् ॥ १११॥ क्षीर० पत्राण्यके पत्राङ्गम् ॥ - १. 'स्तु' ख. पाठः. २. 'ग्रुद्व' च. ज. पाठः. ३. ४. ५. 'टि' क. पाठः, ·वैश्यवर्ग:९] व्याख्याहयोपेतम् । २४७ टीका० पत्राङ्गेति ख्याते रक्तसारे रक्तचन्दनसदृशे पत्राद्वयम् ।। त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं - क्षीर० - त्रीणि कट्टन्यूषणानि च शुण्ठीमरिचपिप्पल्याख्यानि समाहृतानि । विशेषेणौषति दहति व्योषम् । कटुत्रिकं च ॥ टीका त्रिकटुत्रयं त्रिकटौ। "ऽयुषणं त्रिकटु व्योषं रुचकः सौवर्चलः पुंसि" इति रत्नकोशार्यापाठास्वादि त्र्युषणम् । 'अयस्तिलत्र्यूषणकोलभोगै'रित्यादौ तु योगशतके दीर्घादिः । 'उष दाहे' । विपूर्वः । व्योषम् ।। त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥ १११३ ॥ क्षीर० त्रयाणां फलानां हरीतक्यामलकविभीतकानां समा. हारस्त्रिफला । अजादित्वाट्टाप् । वरा च ॥ इति वैश्यवर्गः। टीका० - हरीतकीविभीतक्यामलकानि फलत्रयं त्रिफला । अजादित्वा- ट्टाप् । 'तृफ तृम्फ तृप्तौ' । 'कलप् तृफश्च' (उ० १. १०९) इति कलप्प्रत्ययेन तृफलेत्यपि । 'त्रिफला तृफलापि चेति त्रिकाण्डशेषश्च । आहिताग्न्यादेराकृतिग- णत्वात् परनिपातविकल्पे. फलत्रिकम् ॥ इति वन्द्यघटीयश्रीसर्वानन्दकृतौ टीकासर्वस्वे वैश्यवर्गः। . १. 'दिना तु' ङ. ज. पाठः, २. 'प्तौ तृ' उ. ज. उ. पाठः. .

·अथ शूद्रवर्गः। शुद्राश्चावरवर्णाश्च वृषलाश्च जघन्यजाः। क्षीर० शु पूजितं कृत्वा उन्दन्ति सुरान् क्लेदयन्ति शूद्राः, शी यन्ते वा । वृष लुनन्ति वृपलाः । नारदस्तु - वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते लयम् । वृषलं तं विजानीयात्" ॥ जघन्याज्जाता जघन्यजाः । यच्छ्रुतिः- 'पद्भ्यां शूद्रो अजायत' । पज्जाः पद्याश्च ॥ टीका शूद्रचतुष्कं शूद्रे । 'शुच शोके' । 'शुचेर्दश्च' (उ० २. २१) इति रक्, दश्चान्तादेशः, उपधादीर्घत्वं च । शूद्रः । अवरवर्णः अधम वर्णः । 'वृषु सेचने' । 'वृषादिभ्यः कलच् ' (उ० १. १११) । वृषलः । वृषं धर्म लुनातीति वा सः । ब्रह्मणो जवन्याङ्गे पादे जाता जघन्यजाः ।। आ चण्डालात् तु सङ्कीर्णा अम्बष्ठकरणादयः ॥ १॥ क्षीर० चण्डालो ब्राह्मण्यां शूद्राजातोऽत्र । संकीर्णाः प्रतिलो. मानुलोमजत्वान्मिश्राः । यत् स्मृतिः- विप्रान्मूर्धावसिक्तस्तु क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । जातोऽम्बष्ठस्तु शूद्रायां निषादः पार्शवोऽपि च ॥ माहिष्योग्रौ प्रजायेते विदच्छूद्राङ्गनयोनृपात् । शूद्रायां करणो वैश्याद् विना त्वेष विधिः स्मृतः ॥ ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतो वैश्याद् वैदेहकः स्मृतः । शूद्राज्जातस्तु चण्डालः सर्वधर्मबहिष्कृतः॥ १. 'परिकीर्तितः । मा', २. 'करणात्' क. पाट:.

·शूद्रवर्गः१०] व्याख्याद्वयोपेतम् । २४९ - क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्रात् क्षत्तारमेव च । शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥ माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः ॥" टीका० चण्डालं वक्ष्यति । तं व्याप्य वक्ष्यमाणाः करणादयः संकी- र्णाः शूद्रजातयः॥ क्षीर० तदाह शूद्राविशोस्तु करणः सिंहावलोकितेन सुत इत्येव । शूद्रायां वैश्याजातः । करोति प्रेष्यकर्माणि करणः । ल्युट । एवं सर्वत्राध्याहार्यानुषङ्गादि। टीका०–'शूद्राविशोरि'त्यादिभिः षष्ठयन्तैः प्रत्येकं सुत इति वक्ष्यमाणः सम्बध्यते । शूद्रायां वैश्याज्जातः सुतः करणो लिपिलेखनवृत्तिः ॥ अम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः। क्षीर० अम्बायां तिष्ठत्यम्बष्ठः । 'अम्बाम्बगोभूमि (८.३. ९७) इति षत्वम् । द्वस्वो निर्देशात् । द्विजन्मात्र विप्रः । वैश्येति । 'यअश्च' (४. १. १६) इति ङीब् नास्ति, लक्ष्यात् ।। टीका - वैश्यायां ब्राह्मणाज्जातोऽम्बष्ठश्चिकित्सावृत्तिः ।। शूद्राक्षत्रिययोमग्रः क्षीर० ---- 'शूद्रा चामहत्पूर्वा (वा० ४. १. ४) इत्यजादि- वाट्टाप् । उचत्युग्रः। 'उच समवाये' । टीका० --- शूद्रायां क्षत्रियाजात उग्रः ।। मागधः क्षत्रियाविशोः ॥२॥ क्षीर०-मगध्यति स्तौति मागधः ।। टीका- क्षत्रियायां वैश्याजातो मागधः स्तुतिक्रियावृत्तिः ॥ - " . - HIL ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काडं - माहिष्योक्षित्रिययोः क्षीर० महिष्यां साधुर्माहिष्यः। स ह्यन्तःपुररक्षितेति स्मार्ताः । अर्येति वैश्या॥ टीका० -वैश्यायां क्षत्रियाज्जातो माहिष्यः ॥ क्षत्तार्याशद्रयोः सुतः। क्षीर० क्षदति द्वाःस्थत्वात् क्षत्ता। 'तृस्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः- (उ० २. ९४) इत्यनिट् । क्ष(त्तदति)स्त्वौणादिकपाठात् ॥ टीका०.-शूद्रात् क्षत्रियायां जातः क्षत्ता । अर्या खामिनी । सा चेह क्षत्रियेति बोद्धव्यम् । क्षत्रियस्यैव क्षितिस्वामित्वं, सामान्यशब्दस्यार्थाद् विशे- षोऽवगम्यते । यथा 'अञ्जलिना सूर्यमुपतिष्ठेत' 'अञ्जलिना पयः पिबती'त्या- दावर्थानुरोधात् पाणिसन्निवेशविशेषः प्रतीयते, तथो । "क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियाजे सारथिप्रतिहारयोः" ॥ ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतः क्षीर० -सुवति प्रेरयत्यश्वान् सूतः ।। टीका० - ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूतः । हेतौ पञ्चमी । "सूतः स्यात् क्षत्रियासूनुः शूद्राज्जातोऽथ वर्षकिः" इति त्वमरमाला ॥ तस्यां वैदेहको विशः ॥३॥ क्षीर० ब्राह्मण्यां वैश्याज्जातो वैदेहको वणिकर्मा ॥ टीका० -ब्राह्मण्यां वैश्याज्जातो वैदेहकः । "वैदेहकं तु शूद्राज्जातं वैश्यासुतं ब्रुवते" इति नाममाला ॥ M 'था शुद्रः । क्ष' ह. पाठः.

·शद्रवर्गः.१०] व्याख्याद्वयोपेतम् । २५१ रथकारस्तु माहिष्यात करण्यां यस्य सम्भवः । क्षीर०-माहिष्याद् वैश्याक्षत्रिययोर्जातात् करण्यां शूद्रावैश्यजा- तायां जातो रथकारस्तक्षा ॥ दीका० - करण्यां माहिष्याज्जातो रथकारः ॥ स्याच्चण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृषलेन यः॥४॥ क्षीर०-चण्डमुग्रं कर्मालति पर्यामोति चण्डालः॥ टीका० ब्राह्मण्यां शूद्रसुतश्चण्डालः । 'चडि कोपे' । 'पतिचण्डि- भ्यामालङ्' (उ० १. १२२) । चण्डालः । चण्डालात् पूर्व सर्वत्र पाणिग्रहणपू. वैकमिति योज्यम् । पाणिग्रहणव्यतिरेकेगापि प्रमादतो जातः करणादिरेव । गर्हि- तः स इति परं विशेषः ॥ - कारुः शिल्पी क्षीर . - करोति कारुः ॥ टीका० कारुद्वयं शिल्पिनि। करोतेः 'कृवापा ' (उ० १. १) इत्यादिना उण् । कारुः ॥ संहतैस्तैईयोः श्रेणिः सजातिभिः । क्षीर०- समानजातीयकारुसङ्घः श्रीयत इति श्रेणिः स्त्रीपुल्लिङ्गः॥ टीका० - सजातीयानां शिल्पिनां सङ्घातः श्रेणिः पतौ व्युत्पादिता ॥ कुलकः स्यात् कुलश्रेष्ठी क्षीर-कुलं का(?)यतीति कुलकः । कुलिक इत्येके । श्रेण्यादौ श्रेष्ठार्थः । कुले वणिग्वन्दे श्रेष्ठत्वमस्त्यस्य कुलश्रेष्ठी । टीका० - शिल्पिनां कुलेषु प्रधाने कुलिकद्वयम् । 'अत इनिठुनौ' (५. २. ११५) इति ठनि कुलिकः । कुलश्रेष्ठी नान्तः । 'कुलश्रेष्ठी चेति त्रि- काण्डशेषः । कुलयोगादर्शआथचि कुलोऽपीत्यन्यः ।। १, 'लः' ठ. पाठः, ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का मालाकारस्तु मालिकः ॥५॥ क्षीर०- 'तदस्य पण्यम्' (४. ४. ५१) इति उक् ।। टीका० - मालाकारद्वयं मालाकारे । कर्मण्यणि मालाकारः । माला- निर्माणं शिल्पमस्येति मालिकः । 'शिल्पम्' (४. ४. ५५) इति ठक् ।। .- कुम्भकारः कुलालः स्थात् क्षीर-कुलानि गृहाण्यलति कुलालः, कुं मृदं लालयति मृद्गा- ति वा ॥ टीका कुम्भकारद्वयं कुम्भकारे । मालाकारवत् कुम्भकारः । कुं लालयतीति कुलालः ॥ पलगण्डस्तु लेपकः। क्षीर० पलेन मांगेनेव मृदादिना गण्ड(ते?ति) सचते पल- गण्डो लेप्यकृत् ।। टीका० पलगण्डद्वय लेप्यकरे । लिपेर्पालि लेपकः ॥ तन्तुवागः कुविन्दः स्यात् क्षीर० तन्तून् वयति नन्तुवायः । 'हावामश्च' (३. २. २) इत्यण् । कुं विन्दति कुविन्दः ॥ टीका० तन्तुवायद्वयं तन्तुवाये । वेो 'हावामश्च' (३. २. २) इत्यण् । तन्तुवायः । डुवपेः तन्तुवापशब्दोऽप्यत्र । 'कुपेर्वश्च' (उ० ४. ८६) इति किन्दच् वश्चादेशः । कुविन्दः ॥ तुन्नवायस्तु सौचिकः॥६॥ क्षीर० तुम्नं विद्धं वयति तुभवायः । मुच्यादि शिल्पमस्य सौचिकः॥ - 1. 'ह' ग. घ. ङ. पाठः. २. 'यः। कुं क. पाठः, ३. 'णेऽपि । कु' ठ. पाठः, ·शद्रवर्गः १०] व्याख्याद्वयोपेतम् । टीका तुन्नवायद्वयं सूचिकर्मोपजीविनि । तुन्नं त्रुटितं वयतीति तुन्नवायः । मालिकवत् सौचिकः । दन्त्यादिः ॥ राजीवश्चित्रकरः क्षीर० रङ्गाणि रक्तपीतादीन्याजीवति राजीवः । चित्रं करोति 'दिवाविभा-' (३. २. २१) इति टः ॥ टीका० रङ्गाजीवद्वयं चित्रकरे । रज्यते शुक्लं रक्ततामापद्यतेऽस्मि- निति रङ्गो हरितालमनश्शिलादिः, तमाजीवतीति रङ्गाजीवः । दिवाकरवञ्चि- त्रकरः॥ शस्त्रमा| सिधावकः। क्षीर० शस्त्रं मार्टि तेजयति शस्त्रमार्जः । असिं धावयति शो- धयति असिधावकः॥ टीका० शस्त्रमार्जद्वयम् असिधावके । शस्त्रं मार्टि शोधनतीति शस्त्रमार्जः । अणन्तात् स्वार्थे कनि असिधावकः ।। पादृकृच्चर्मकारः स्यात् क्षीर पाः पादत्राणानि करोति पादूकृत् । पाददित्येके ।। टीका० पादुकृवयं चर्मकारे । पादूमुपानहं करोतीति किम् । 'इको इस्वोऽङयो गालवम्य' (६. ३. ६१) इति ह्रस्वः । पादुकृत् । चर्म करोति विकारतामापादयतीति अणि चर्मकारः ।। व्योकारो लोहकारकः ॥७॥ क्षीर० -विशेषेणोकं समवायमियर्ति व्योकारः । 'व्यो इय॑यः- पर्यायः इति श्रीभोजः ॥ टीका०-व्योकारद्वयं लोहकारे । 'वः । श' क. ग. पाठः. २. 'सिआर इति ख्याते । श' ज. पाठ ३. 'दूं कृणाति' के. पाठः. ४. 'ति वा पा' क.ग. पाठः. ५. 'पदू. क' ख. पाठः. ६. 'त्येवमयः' क. पाठ:. ७. 'कर्मका' ज. पाठः.

·१५४ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड "व्योकारोऽयस्कारः करमका?र्मा)रो लोहकारः स्याद् " इति रत्नकोशः । अन्ये तु आकरोत्थं लोहं ध्मात्वा यो लोहं संस्करोति स लोहकारी व्योकारश्च । कोशलादावनेनैव नाम्ना प्रसिद्धः । व्यो इति लोहबीजस्य प्रसिद्धिः । तथाच हर्षचरिते आकरोत्थलोहसंस्कारिणि विन्ध्याटवीवर्णनायाम् 'ऊष्माणं कचिदन्यत्र ग्राहयन्तमिवाङ्गारीयदारुसङ्ग्रहादिह व्योकारैः' इति प्रयोगः । यस्तु संस्कृतं लोहं खड्गनाराचादिविकारमापादयति, स कर्मकारः । एतच्च क्रियाभेद- मात्रम् । जातिरेकैव ॥ - नाडिन्धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारके । क्षीर०-नाडिं धमति नाडिन्धमः । 'नाडीमुष्टयोश्च' (३. २. ३०) इति खश् । कला आदत्ते कलादः । कलं सुवर्णकालिकाम् आद्य- त्याखण्डयति वा । अत एव कलं धौतं यत्रेति कलधौतं रुक्मम् । हेममुष्टि- कोऽपि॥ टीका० नाडिन्धमचतुप्कं स्वर्णकारे । नाडी नलीति ख्याता, तां मुखवायुना धमति शब्दयतीति 'नाडीमुष्टयोश्च' । (३. २. ३०) इति खश् । नाडिन्धमः । कलां स्वर्णशिल्पमात्तवान् स्वीकृतवानिति कलादः । मूलविभुजादे- राकृतिगणत्वात् कः ॥ स्याच्छाडिकः काम्बविकः क्षीर-कम्बुघटनं शिल्पमम्य काम्बविकः ।। टीका० शाजिकद्वय शाझिके । 'तदस्य पण्यम्' (४. ४. ५१) इति ठक् । शालिकः । काम्बविके तु ओरञन्तात् पूर्ववट्ठक् । अन्यथा 'इमुसुक्ता- तात् कः' (७. ३. ५१) इति कः स्यात् ॥ शौल्पिकस्तानकुटर्कः ॥ ८॥ क्षीर० शुल्वं ताम्रम् । कुट्टयति छोदयति शौल्बिकः । मणिकारो कटिकः॥ १. 'शश्च । अ' क.ख. ग: घ, ठ. पाटः. २. 'णि' ख. पाठ:. 'ति । अ' नाली । तां, 'निति'' ठ., 'न हीत' क. पाठ:. 'कः।। शौ' कु. ग. पाठः 'ति । म' ख. पाठः ८ 'तनिकः' ग. पाठः. .- ग.ख.. पाठः ·शद्रवर्गः १०] व्याख्याइयोपेतम्। २५५ टीका० शौल्बिकद्वयं कांस्यकारे । शुल्वं तानं, तत्कुट्टनं शिल्प- मस्येति शौल्बिकः । तानं कुट्टयतिच्छेदयतीत्यणि ताम्रकुट्टकः ॥ तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतद् । क्षीर० तक्ष्णोति तक्षा । वर्धयतीति वर्धकिः । 'वर्ध छेदने । स्वक्षति तनूकरोति दारूणि त्वष्टा । काष्ठं तक्ष्णोति काष्ठतदं । स्थपतिश्च ।। टीका०-तक्षपञ्चकं वर्धको । 'तक्षु त्वक्षु तनूकरणे' । कनिन् । तक्षा । त्वक्षेरेव तृच् । 'स्कोः -' (८. २. २९) इत्यादिना कलोपः । त्वष्टा । काष्ठं तक्षतीति विपि काष्ठतट् ॥ ग्रामाधीनो ग्रामतक्षः क्षीर०-ग्रामस्यायत्तस्तक्षा ग्रामतक्षः। 'ग्रामकोटाभ्यां च तक्ष्णः। (५. ४. ९५) इति टच ॥ टीका ग्रामवर्धको प्रामाधीनद्वयम् । 'ग्रामकौटाभ्यां च तक्ष्णः' (५. ४. ९५) इति समासान्ताचि ग्रामतक्षः ।। कौटतक्षोऽनधीनकः ॥९॥ क्षीर० कुट्यां भवः कौटः स्वतन्त्रः। नास्ति अधि उपरि इनः स्वाम्यस्यानधीनकः॥ टीका यस्तु स्वकर्माजीवी ग्राम एव व्यवस्थितः, तत्र कौ- टतक्षद्वयम् । कुट्यां भवः स्थितः कौटः । ततः कर्मधारयः । पूर्ववत् समा- सान्तः ॥ क्षुरिमुण्डिदिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः । क्षीर० क्षुरमस्त्यस्य क्षुरी । मुण्डयति मुण्डी । दिवा कीर्त्यते दिवाकीर्तिः। रात्रौ क्षुरकर्मनिषेधात् । नाप्यते नापितः। नञ् प्रकृत्या । अन्तम् अवस्यत्यन्तावसायी। चण्डालकोऽपि । 'संवाहकोजमर्दः स्यात्' । टीका० क्षुरिपञ्चकं नापिते । मुण्डवान् मुण्डी । दिवा दिवसे कीर्ति- २. ति का', ३. 'यं तक्षा', ४..'स्य । मु', ५. 'ति । १. 'ट् । प्रा', दि' क. पाठः.

·२५६ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का ापारोऽस्येति दिवाकीर्तिः । 'नच्याप्नोतेरिट च' (उ० ३. ८७) इति तन् इडागमश्च । नापितः । अन्तावसायी णिन्यन्तः ।। निर्णेजकः स्याद् रजकः क्षीर० –निर्णेनेति क्षालयति निर्णेजकः । रञ्जयति रजकः । 'शिल्पिनि छन्' (३. १. १४५)। रजनरजकरजस्मूपसंख्यानानलोपः। कचिद् य एव धावकः स एव रजकः । स्मार्ते तु भिन्नावेतौ ।। टीका निर्गेजकद्वयं रजके । 'णिजिर शौचे' । ण्वुल । 'उपस- र्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य' (८. ४. १४) इति णत्वम् । निर्णेजकः । रजक इत्यत्र 'शिल्पिनि वुन् ' (३. १. १४५) ।। शौण्डिको मण्डहारकः ॥ १० ॥ क्षीर० शुण्डा पानमदस्थानं सुरा वा पण्यमस्य शौण्डिकः । मण्डमच्छसुरां हरति मण्डहारकः । सुराजीवी कल्यपालाख्यः ।। टीका० शौण्डिकद्वयं शोण्डिके । शुण्डा पानस्थानम् । तात्स्थ्यात् सुरापि शुण्डा । 'तदम्य पण्यम्' (४. ४. ५१) इति ठकि शौण्डिकः । ताल. व्यादिः । अन्नसंबद्धं मण्डमग्रं हरति उद्धरतीति मण्डहारः ॥ - जाबालः स्यादजाजीर्वः क्षीर० - जवमलति जवालश्छागः, तस्यायं जावालः। अजा- पालापभ्रंशोऽयम् ॥ टीका०- जाबालद्वयं छागीवाले । अजां पालयतीति पृषोदरादित्वा- दकारलोपो बत्वं च । जाबालः । 'अजावालमजाजीवमिति रत्नमाला ॥ देवाजीवस्तु देवलः। क्षीर० देवान् लाति देवलः ॥ "टीका० भोजनकेति ख्याते देवाजीवद्वयम् । देवान् जीविकार्थे लातवान् स्वीकृतवानिति कः । देवलः ॥ १. ति नि', २. 'कः क्षालयिता । र' क. पाठः. ३. 'न् । पूर्वो वस्त्रधा'. .. 'वी' क. ग. घ. पाठः. ५. 'वितमि' ज. पाठः. पाठः.

·शुनपर्गः १०] व्याख्यायोपेतम्। २५७ स्यान्माया शाम्बरी क्षीर० मात्यस्यां विश्वं माया । शम्बराख्यस्यासुरस्येयं शाम्बरी । शं वृणोति शंवरो व्याज इति तु युक्तम् । इन्द्रजालं कुमृतिः कुहकश्च ॥ टीका मायाद्वयम् इन्द्रजालादिमायायाम् । मातेः छायावद् यः। माया । शम्बरासुरेण प्रणीतत्वान्मायायाः 'तस्येदम्' (४. ३. १२०) इत्यणि शाम्बरी । शकार इति निरूपितं प्राक् ।। . - मायाकारस्तु प्रातिहारिकः॥ ११ ॥ क्षीर० प्रतिहारो व्याजः प्रयोजनमस्य पातिहारिकः ॥ टीका० - मायाकारद्वयमैन्द्रजालिके । प्रातिपूर्वाद् हो त्रुलि प्राति- हारको दीर्घादिः । "मायाकारकसंज्ञः स्यात् प्रतिहारक इरम्मदोऽभ्राग्निः'' इति वररुचेरार्यायां हस्वादिरपि ।। शैलालिनस्तु शैलूबा जायाजीवाः कृशाश्विनः । भरता इत्यपि नटाः क्षीर० - शिलालिना कृशाश्वेन च प्रोक्तं नटसूत्रमधीते शैलाली कृशाश्वी च । 'पाराशर्यशिलालिभ्यां -' (४. ३. ११०) इति णिनिः। 'कर्मन्दकृशाश्वादिनिः' (४. ३. १११) । शिलूपस्यप्रपत्यं शैलूपः । भर- तस्यापत्यम् । बिदाद्यञ् । तस्य बहुत्वे 'यत्रोच' (२. ४. ६४) इनि लुक् । नटति नटः॥ टीका० - शैलालिषटकं नटे । शिलालिना प्रोक्तं नटसूत्रवधीयत इति शैलालिनः । 'पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः' (४. ३. ११०) इति . 'री माया । श' ठ. पाठः. 'ति यु' ख. पाठः. २. ४. 'यया ह्र'.ज. पाठ.. ३. 'रणं व्या' क. ग. पाठः. II ·२५८ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का . णिनिः । जायया. जीवन्तीत्यचि जायाजीवाः । कृशाश्वप्रोक्तं नटसूत्रमधीयत इति कृशाश्विनः । 'कर्मन्दकृशाश्वादिनिः' (४. ३. १११) । भरतशिष्यतया भरताः । तस्येदम्' (४. ३. १२०) इत्यण् । संज्ञापूर्वकत्वान्न वृद्धिः । भरतगो- त्रतया उत्साद्यत्रि बहुत्वलगन्तो वा । एकद्वित्वयोस्तु भारतः भारती । 'नट नृत्तौ' । पचाद्यच् । नटाः ॥ चारणास्तु कुशीलवाः ॥ १२ ॥ क्षीर० चरणस्य भ्रमणस्यायं चारणः, यतो देशान्तरभ्रमणा- ज्जीवति । कुत्सितं शीलं वाति कुशीलवः ॥ टीका चारणद्वयं छात्रकथकादिपु । दिगन्तेपु कीर्ति चार- यन्ति प्रापयन्तीति ल्युटि चारणाः । कुत्सितं शीलमम्येति कुशीलवः । वप्रक- रणे* 'अन्यत्रापि दृश्यते' (वा० ५. २. १०९) इति वः ।। मार्दङ्गिका मौरजिकाः क्षीर० मृदङ्गमुरजवादनं शिल्पमस्य मादंङ्गिकी, मौरनिकः ॥ टीका० मुरजवादकं मार्दङ्गिकद्वयम् । 'शिल्पम्' (४. ४. ५५) इति ठक ॥ पाणिवादास्तु पाणिघाः । पाणिं हन्ति पाणिघः । 'पाणिघताडयौ शिल्पिनि' (३. २. ५५) इति साधुः ।। टीका० ये पाणिनैव पाण्यभ्यन्तरे मुरजादिवाद्यमुत्पादयन्ति तत्र पाणिवादद्वयम् । 'पाणिघताडघौ शिल्पिनि' (३. २. ५५) इति निपातनात् पाणिघाः ।। वेणुध्माः स्युर्वैणविकाः - शीर० 'अव". २. कः ।।' क. ग पाटः. 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति मुद्रितवार्तिकपाठः ·. शूद्रवर्गः १०] व्याख्याहयोपेतम् । २५९ क्षीर० - वेणून धमति वेणुध्माः । वेणुवंशिका शिल्पमस्य ।। टीका० - वेणुध्मद्वयं वेणुवादके । वेणुं धमति शब्दयतीति कः । वेणुध्मः । वेणुविकारो वैणवम् । तद्वादनं शिल्पमस्येति ठकि वैणविकः ॥ . वीणावादास्तु वैणिकाः ॥१३॥ क्षीर० - वीणावादनं शिल्पमस्य वैणिकः ।। टीका वीणावादके वीणावादद्वयम् ॥ जीवान्तकः शाकुनिकः क्षीर० - शकुनि हन्ति शाकुनिकः । 'पक्षिमत्म्यमृगान् हन्ति' (४. ४. ३५) इति ठक् ।। टीका० - वर्तनार्थ पक्षिघातक जीवान्तकद्वयम् । जीवानां पक्षि- णामन्तको जीवान्तकः । 'पक्षिमत्म्यमृगान् हन्ति' (४. ४. ३५) इति ठकि शाकुनिकः ॥ द्वौ वागुरिकजालिको । क्षीर० – एकार्थाविति शेपः । वागुरया मृगबन्धनरज्ज्वा चरति वागुरिकः । जालेन जालिकः ।। टीका० - जालेन मृगहन्तरि वागुरिकद्वयम् । वागुरा मृगबन्धनजा- लम् । तया चरतीति वागुरिकः । ‘पादिभ्यः छन्' (४. ४. १०) । जा- लिकः ॥ वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥ १४ ॥ क्षीर० वितस्यते वितंसः प्राणिबन्धोपकरणम् । कूट कूटयन्त्रम् । ताभ्यां चरति जीवति वेति ठक् । मांसं पण्यमस्य मांसिकः । सौनि- कार्था इत्येके ॥ २. 'वांशिकारेति ख्याते वेणुध्मद्वयम् ।' 'ध्मा वंशिकः ॥' ख. पाठः. ३. 'यम् । वेणुं' ज. पा.

·२६० नामलिशानुशासनं (द्वितीयं काण्ड - टीका० - कौटिकादिषु वैतंसिकत्रयम् । मृगपक्ष्यादिबन्धनोपायो वीतंसः । दन्त्यान्तः । मृगपक्ष्यादिबन्धनयन्त्रं कूटम् । ताभ्यां चरतीति ठक् । वैतंसिकः कौटिकः । 'तदस्य पण्यम्' (४. ४. ५१) इति ठकि मांसिकः ॥ भृतको भृतिभुक् कर्मकरो वैतनिकश्च सः। क्षीर० भ्रियते स्म भृतकः । स्वार्थे कन् । भृतिं वेतनं भुते भृतिभुक । वेतनेन जीवति वैतनिकः । 'वेतनादिभ्यो जीवति' (४. ४. १२) इति ठक् ॥ टीका० वेतनोपजीविनि कर्मकरे भृतकचतुष्कम् । वेतनेन क्रीतो भृतः, भृत एव भृतकः । 'अनुकम्पायाम्' (५. ३. ७६) । कन् । विपि भृतिभुक् । 'कर्मणि भृतौ' (३. २. २२) ति टः । कर्मकरः । ठकि वैतनिकः ॥ वार्तावही वैवधिकः श्रीर० 'विभाषा विवधवीवधात्' (४. ४. १७) इति ठक् ॥ टीका० वान्धारीति ख्याते वार्तावहद्वयम् । धान्यमत्स्यादिवार्ता वहतीति पचाद्यच् । वार्तावहः । विवधः पर्याहारः । 'विभाषा विवधवीवधात् ' (४. ४. १७) इति ठक् । विवधेन हरतीति वैवधिकः ॥ भारवाहस्तु भारिकः ॥ १५ ॥ क्षीर० भारोऽस्त्यस्य भारिकः॥ टीका० भारवाहद्वयं भारिके । 'कर्मण्यण' (३. २. १) भार. हरत्युत्सङ्गादिभ्यः' (४. ४. १५) इति ठकि भारिकः ॥ विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथ-जनः। निहीनोऽपशदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः ॥ १६ ॥ क्षीर० विरुद्धो वर्णोऽस्य विवर्णः, वर्णान्तरालत्वात् । पामाः - वाहः । -- २. 'कः ॥ वार्तावहद्वयं वैवधिके । धा' १. 'टादि' क, 'ट' ग. पाठः. पाठः. ३. 'त्सा' क. पाट:.

·शूद्रवर्गः १०] व्याख्यायोपेतम् २६१ सन्त्यस्यांधनत्वात् , पामरः । निम्नमश्चति नीचः । प्रकृती भवः प्राकृतः गुणाद्यसंस्कृतः । पृथग् जनेभ्यः पृथग्जनः । नियतं हीयते निहीनः । अपशीयतेऽपशदः । जलति जाल्मः । *'जल धान्ये' । क्षुधं लाति क्षुल्लं- कः । इतरस्तुच्छत्वाद् , इतं राति वा । वर्वरो यथाजातोऽपि । भरतादौ रेफसकारौ ॥ टीका० विवर्णदशकं नीचे । विगतो वर्णो यशोऽस्येति विवर्णः । पामानं रातीति पामरः । न्यञ्चति न्यग्भवतीति नीचः । अञ्चः किन् । ऊर्ण- नाभवदच् समासान्तः । 'अचः' (६. ४. १३८) इत्यकारलोपः। 'चौ' (६. ३. १३८) इति दीर्घः । प्रकृती यथाजातभावे भवोऽव्युत्पन्नः प्राकृतः । सज्जनेभ्यः पृथग्भूतो जनः पृथग्जनः । जहातेः क्तः । निहीनः । सदेः पचा- धन् । अपसदः । क्षुधं लाति गृह्णातीति क्षुल्लः । ततोऽज्ञाताद्यर्थे कः। "क्षुल्लकः पामरे स्तोक क्षारः काचे च भस्मनि" इत्यजयः । रभसस्तु 'खुल्लकस्त्रिपु नीचेऽल्पे' इत्यादिना कवर्गद्वितीयादौ पठति । सज्जनेभ्योऽन्यतया इतरः ॥ भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः। नियोज्यकिङ्करप्रेष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥ १७ ॥ पराचितपरिस्कन्दपरजातपरैधिताः ॥१७३ ॥ सीर० भरणीयो भृत्यः । 'भृञोऽसंज्ञायाम्' (३. १. ११२) इति क्यप । दास्या अपत्यं दासरी दासेयश्च । 'क्षुद्राभ्यो वा' (४. १. १३१) इनि ढक्ढको । दीयते दस्यते वा दासः । 'दसु उपक्षये' । गोप- नीयो गोप्यः । चेटति चटः । 'चिट परमेष्ये' । 'प्रयोज्यनियोज्यौ श- क्यार्थे' (७. ३. ६८) इति साधुः । किं करोमीत्याज्ञाप्रतीक्षः किङ्करः । 'दिवाविभा-' (३..२. २१) इत्यादिना टः । प्रेषणीयः प्रेष्यः । 'प्रादू- ५. 'स्य पामवत्त्वात्' क. ग. पाट:. २. 'द' क. पाठः. ३. 'न्य ही' ग. पाठः.. ४. 'जघन्ये' ग... पाठ:. ५. 'लः । तुच्छ' ग. पाठः. ६. 'कः। तुच्छ', ७. 'रात्येति', ८. 'वा इतरः । ' ख. पाठः, . 'धान्यं जडलम्' इति क्षीरतरक्रिणी।

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड होढोठ्येषैष्येषु' (वा० ६. १. ८९) इति वृद्धिः । 'इषु इच्छायाम्' । अस्मानु प्रेष्यः । भुङ्क्ते स्वाम्युच्छिष्टं भुजिप्यः । परैराचीयते वय॑ते पराचितः । परिस्कन्दयते आक्रम्यते परिस्कन्दः । 'परिस्कन्दः प्राच्य- भरतेषु' (८. ३. ७५) इति साधुः । परैरेध्यते वय॑ते परैधितः ॥ । टीका० - भृत्यैकादशकं भृत्ये । 'भृशोऽसंज्ञायाम्' (३. १. ११२) इति क्यप् । भृत्यः । दास्या अपत्यं दासेरः, दासेयश्च । 'क्षुद्राभ्यो वा' (४. १. १३१) इति दक् । 'दसि दंशदर्शनयोः' । 'दंसेष्टटनौ न आ च' (उ० ५. ९) इति टटनौ प्रत्ययौ नकारस्य चाकारः । एवं दासो दन्त्यसः । गुपेर्ण्यति 'अनुकम्पायाम् ' (५. ३. ७६) कन् । गोप्यकः । · चिट परप्रेप्यभावे' । घञ् । पूर्ववत् कन् । चेटकः । युजः · शकि लिङ् च ' (३. ३. १७२) इति चकारात् कृत्प्रत्ययो ण्यत् । नियोज्यः । 'प्रयोज्यनियोज्यो शक्याथे' (७. ३. ६८) इति कुत्वाभावः । किञ्चित् करोतीति ‘कियत्तद्बहुषु कृञोऽविधा- नम्' (वा० ३. २. २१) इत्यच् । तेन स्त्रियां टाप् । किञ्चिदर्थवृत्तिरत्र किं. शब्दः । 'इप गौ' देवादिकः । ण्यति लघूपधगुणः । 'प्रादूहोढोढयेषैष्येषु वृद्धिवक्तव्या (वा० ६. १. ८९.) इति वृद्धी प्रेष्यः । कमणि घनि प्रेषोऽपीति न्यासः । 'इप उन्छे', 'ईप गतिहिंसादानपु । घनि ण्यति च गुरूपधत्वाद् गुणाभाव प्रेषप्रेप्यो । 'रुचिभुजिभ्यां किप्यन्' (उ० ४. ८०) । भुजिप्यो मूर्ध- न्यपः । चरतेवुल । परिचारकः । परसंवर्धिन पराचितचतुष्कम् । चिञः क्तः । राचितः । स्कन्देः पचाद्यच् । 'परश्च' (८. ३. ७४) इति पत्वविकल्पः । परिम्कन्दः। परेण पोषितत्वात् परम्माज्जात इव पर जातः । परणेधितः संवर्धितः । परेधितः ।। मन्दस्तु तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः। - क्षीर० मन्दते स्वपितीव मन्दः । अत एव 'मदि जाड्ये' इति चान्द्रो धातुः। तुन्दं परिमाष्टिं तुन्दपरिमृजः । 'तुन्दशोकयोः परि- १. 'ते नियुज्यतं प' क. ग. पाटः. 'ते प' ग. पाट:.

·शुद्रवर्गः १०] व्याख्याद्वयोपेतम्। २६३ मृजापनुदोः' (३.२.५) इति सूत्रे 'आलस्यसुखाहर(ण)योरिति वक्तव्यात् कः। आलस्यमस्त्यस्यालस्यः । अर्शआदित्वादच् । शीतादलसे 'शीतो. ब्णाभ्यां कारिणि' (५. २. ७२) इति कन् । न लसत्यलसः॥ टीका०-मन्दषट्कमलसे । 'मदि स्तुत्यादी' । पचाद्यच् । मन्दः । 'तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः' (३. २. ५) इति कः । तुन्दपरिमृजः । 'मृजे. रजादौ संक्रमे विभापा वृद्धिरिप्यत' इति वचनात् तुन्दपरिमार्ज इत्यपि । न लसतीत्यलसः । चातुर्वर्ण्यादित्वात् स्वार्थ प्यनिं आलस्यः । शीतं मन्दं करो- तीति शीतकः । 'शीतोष्णाभ्यां कारिणि' (५. २. ७२) इति कन् । दक्षे तु चतुरपेशलपटवः मृत्थान उष्णश्चः॥ १८३ !! क्षीर० दक्षते दक्षः । चतते कर्म चतुरः । पेशति पिशति वा पेशलः । 'पिश अवयवे', 'पिश गा' । पटनि पाटयति वा पटुः । मुलू- स्थानम् उद्योगोऽस्य मूत्थानः । ओपति दहतीव उष्णः । उष्णकोऽपि ॥ टीका० दक्षप एकं दक्षे। 'दक्ष वृद्धौ शीवार्थे च' । पचाद्य च । दक्षः । 'चते चदे याचने' । अकुरवदुरन् । चतुरः । 'पिश अवयव । बाहुलकादलच् । पेशलः । 'पट गतौ' । हेतुमणिच् । 'फलिपाटिनमिमनिजनां गुपटिनाकिध- ताश्च' (उ० १. १८) इति उः, धानोश्च पटिरादेशः । पटुः । मुष्ठूत्थानमुद्या- गोऽस्येति सूत्थानः ॥ चण्डालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनङ्गमाः ॥ १९ ॥ निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालबुत्कसाः । क्षीर० - चण्डतें चण्डालः । प्लवते प्लवः । मा निषिद्धं तङ्गति मातङ्गः। 'अ मा नो न प्रतिषेधे' । मतङ्गापत्यमिति पौराणिकाः । दिवा कीर्त्यते दिवाकीर्तिः। रात्रौ भयदत्वात् । जनं गच्छति जनगमः । 'गमश्च' (३. २. ४७) इति खच् । निषण्णमस्मिन् पापमिति निषादः, निषीदति वा । ज्वलादित्वाण्णः । श्वानं पचति श्वपचः । पचादित्वाद- .,. 'स्यास्तीत्याल' ग घ. पाठः *. 'शाभननुत्था' ख. पाठ:. ५. '' क ग. घ. पाटः. ६ करत्वा' ग. पाट:. . २. ते च' ग, पाठ:. ३. 'तो वा । प', 'पिसृ पेमृ गतौ' इति भ्वादी क्षारतरङ्गिणी ।

·२६४ नामलिशानुशासनं [द्वितीयं काण्ड णोऽपवादोऽच । ग्रामस्यान्ते वसत्यन्तेवासी, अन्तावसायी च । कुला- लवरुडचण्डालनिषादमित्रामित्रेभ्यश्छन्दस्युपसंख्यानात् स्वार्थेऽण् । चा- ण्डालः । बुत् कुत्सितं कसति वुत्कसः । बुक्कस इत्येके । अवान्तर- भेदोऽत्र नाहतः। यतः श्वपचो डोम्बः, बुत्कसो मृतपः ॥ टीका चण्डालदमकं चण्डाले । 'पतिचण्डिभ्यामालञ्' (उ० १. १२२) चण्डालः । प्रज्ञाद्यणि चाण्डाल इत्युणादिवृत्तिः । प्लव उक्तः । दिव- सस्य पुण्यकालत्यात् तत्राकीर्तनम् अभ्येनि दिवाकीर्तिः । जनाद् गच्छतीति जन- गमः । (जने ? गम)श्च' (३. २. ४७) इति नाच । निपाद उक्तः । पानं पचतीति श्वपचः । पचादिषु श्वपचपाठादच् । नगरादेरन्ते वसतीति णिनिः । सप्तम्या अलुक् । अन्तेवासी ॥ "अन्तेवासी च चण्डालो दिवाकीर्तिनगमः" इत्यमरमाला । पुमांसं कसति गच्छतीति पुल्कसः, दन्त्यसः पृपोदरादिश्च ।। भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥ २० ॥ क्षीर०-किराताद्याः तथा म्लेच्छ जातीयाः भुगमेदादयः चण्डा- लभेदाः। किरति शरान किरातः । शवत्यरण्यं शवरः । पोलति भ्रमति पुलिन्दः । एतेऽरण्यचरा देशभेदाद् भिन्नाः । म्लेच्छत्यव्यक्तं वक्ति मलेच्छः। निष्या माला भटा भिल्ला नाहलाश्चान्त्यजाः पृथक् ॥ टीका० एते किरातादयस्त्रयश्चण्डालानां 'भदाः । मलेच्छन्ति अव्यक्तं भाषन्त इति म्लेच्छाः । ‘म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि' । पचाद्यन् । तदुक्तं- "गोमांसभक्षको यस्तु लोकबाह्यं च भापते सर्वाचारविहीनोऽसौ म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥" - । २. 'तः ॥भे' ख. पाठः. ३. 'चतिपा' ज. 'कुटच' ग, घ, ङ. पाठः, ४. ' ग.घ.हु. पाठः. 4 पाठः. अत्र मानं मृग्यम् ।

·शुद्रवर्गः १०] व्याख्याद्वयोपेतम् । २६५ तत्र मयूरपिञ्छपरिधानो म्लेच्छः । पत्रपरिधानः शबरः । पत्रशबरशब्दोऽप्यत्र वर्तते ।। ('श्रु! शु) सु गतौ' । 'कृदरादयश्च' (उ०५. ४ १) इत्यरन् । शबरः । स्वभाषाव्यवहारी परभाषानभिज्ञः पुलिन्दः । 'पुल महत्त्वे' । * कलिपुलिभ्यां •किन्दच्' (उ० ४. ८६) । पुलिन्दः ।। "पुलिन्दः कथ्यते म्लेच्छः पुलिन्द्रोऽपि निगद्यते" इति तारपालः ॥ व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुलब्धकश्च मः । क्षीर० -विध्यति व्याधः । 'श्यायधा-' (३. १. १४१) इति णः । मृगान् योति मृगयते वा मृगयुः । लुभ्यनि गृध्यति मांसं लुब्धकः॥ टीका० -- - व्याधचतुष्कं व्याधे । स च म्लेच्छप्रकारो गीतादिना हरिणादीन् हन्ति । 'श्यायधा (३. १. १४१) इन्यादिना णः व्याधः । मृगवधमाजीवतीति मृग वधाजीवः । मृगान् वधार्थ याति धावतीति मृगयुः । 'मृगय्वादयश्च' (उ० १. ३९) इति कुः । मृगेषु लुब्धः प्रसक्तो लुब्धकः ॥ कौलेयकः सारमेयः कुक्कुरी मृगदंशकः ॥ २१ ॥ शुनको भषकः श्वा स्याद् सीर० ---कुले गृहे भदः कौलेयकः । 'कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्य- लङ्कारेषु' (४. २. ९६) इति ढकञ् । सरमाया अपत्यं सारमेयः । कोकते कुक चोरग्राही, कुक्शब्दं वा कुरति कुकुरः । 'कुर शब्दे' । मृगान् दशति मृगदंशकः । शुनति शुनकः । 'शुन गतौ' । भषति कुत्सितं भाषते भषकः । शवति श्वयति वा श्वा । मण्डली च । रथ्या- मृगो देश्याम् ॥ रीका - कोलेयकसप्तकं कुक्कुरे । कौक्षेयकवद् ढकञ् । कौलेयकः । सरमा शुनी, तदपत्यं सारमेयः दन्त्यादिः । 'कुक वृक आदाने' । 'मगुरादयश्च' ... यौ', २. 'क्षीति', ३. 'शः । शु' ख. पाठः. 'कुणिपुल्योः किन्दच्' इति मुद्रितोणादिपाठ:. KK ·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड थोरदेवतयोः सुट तलोपश्च' (ग० ६. १. १५७) । मुष्णानि मोषकः । प्रतिरुणद्धि प्रतिरोधी । परानास्कन्दयति परास्कन्दी । पाटयंश्चरति पाट- चरः । पटच्चरे जीर्णवस्त्रे भवो वा । मलिनं म्लोच(य?)ति मलिम्लुचः। 'म्लुच स्तेयकरणे' । पारिपन्थिकः पश्यतोहरश्च । 'वाग्दिक्पश्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु' (वा० ६. ३. २१) इति पष्ठया अलुक् । व्यलकं चातिसन्धानं वचनं च प्रतारणम् ॥ टीका० चौरदशकं चोरे । चुरा चौर्य शीलमम्येति चौरः । 'छत्रा- दिभ्यो णः' (४. ४. ६२) । चुगशब्दे छत्रादिपाठादेव अङ्, णिज्लुक् च । पचाद्यचि चोरे शब्दोऽप्यत्र । ऽपि क्वचिदण्कृतं कार्य भवतीति स्त्रियां च ङीपि चौरी, तापसी च । एकमसहायं गृहं प्रयोजनमस्यति ऐकागारिकः ऐकागारि- कट् चौर (५. १. ११३) इति निपातितः । टकारो ङीवथः । अपरे तु इकट्प्रत्ययं वृद्धिं च निपातयन्ति । मोषार्थिनो ह्येकागारं प्रयोजनम् । 'स्तेन चौर्ये' । चुरादिणिच् । पचाद्यच् । स्तनः । 'दमु च'त्यत्र ‘यजिमनिशुन्धिदसिज- निभ्यो युः' (उ० ३. २०)। दम्युः । तत् करोतीति तस्करः । 'तबृहतोः कर- पत्योश्वोरंदवतयाः सुट तलोपो वक्तव्यः' (ग० ६. १. १५७) इति पारस्क- रादित्वात् सुट्तलोपौ । 'मुष म्तये । ण्वुल् । मोपकः । प्रतिरोधिपरास्कन्दिनी आवश्यकणिन्यन्तौ । पाटयंश्चरतीति पाटचरः । दीर्घवदादिः । मलिन यथा स्यात् तथा म्लोचति गच्छतीति मलिम्लुचः । म्लुचर्गत्यर्थाद् इगुपधलक्षण: कः । पृषोदरादित्वान्मलिननकारलोपः ।। चौरिका स्तन्यचौर्य च स्तेयं क्षीर चौरम्य भावश्चारिका । मनोज्ञादित्वाद् वुन् । ब्राह्म- णादित्वात् ष्यत्रि चौर्यम् । स्तेनस्य भावः कर्म वा स्तैन्यम् । 'स्तेना- दिति योगविभागात् प्यञ् । 'स्तेनाधनलं पश्च' (५. १. १२५) इति स्तेयम् ॥ टीका० - चौरिकाचतुप्कं चौरिकायाम् । चौरस्य कर्म चौरिका । मनोज्ञादित्वाद् वुन् । स्तनस्य कर्म म्तेयम् । 'स्तनाद् यन्नलोपश्च' (५. १. - १. चेति । प', २. 'र इत्यपि । 'गे' ठ. पाटः. ३. 'का । द्वन्द्वम' ख. पाट:.

·शद्रवर्गः १०] व्याख्याहयोपेतम् । १२५) इति यत् । स्तेनादिति योगविभागात् प्यञ् । स्तन्यम् । चोरस्य कर्म चौर्य प्यन्तम् ॥ लोप्नं तु तद्धनम् ।। २५ ॥ क्षीर० लोप्यते लोप्नं चौर्यधनम् ।। टीका नद्वनं चौरिकाधनं लोप्त्रम् । 'लुप्ल छेदने' । टन् । *'लो. प्वमश्रुणि चौरिकम्' इति कान्त विश्वप्रकाशः ।। वितंसस्तृपकरणं बन्धनं मृगपक्षिणाम् । श्रीर० मृगादिवन्धननिमिनं जालवागुरादिसाधनं वितन्यते वितंसः, वितंस्यतेऽनेन वा । तंसिः सौत्रः ॥ टीका० ----- मृगाणां बन्धनोपायः स्नाय्वादिपाशसङ्गतः, पक्षिणां च बालपाशादियुक्तो वितंसः । तसि भूष अलङ्कारे' । विपूर्वाद् घञ् । पक्षे दीर्घः । वीतंसः ।। उन्माथः कृटयन्त्रं स्याद् क्षीर० ऊध्वयात्रा मथ्यतेऽनेन उन्माथः । छलेन यम्यतेऽनेन कूटयन्त्रम् । पाशयन्त्रमित्य के ॥ टीका० -आमिषं दत्त्वा मृगपक्षिबन्धनार्थं यत् सन्धानयन्त्रं निवेश्यते तत्रोन्माथद्वयम् । 'मथे विलोडने' । 'ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः' (३. १. १४०)। उन्माथः । कूटाख्यं यन्त्रं कूटयन्त्रम् ॥ वागुरा मृगबन्धनी ॥ २६ ॥ क्षीर० - रज्जुरिति शेषः । अवागूरयति मृगान् वागुरा । जाला- कृतिः॥ टीका० - वागुराद्वयं मृगबन्धनजाल ।। शुमं वटाकरः स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः । क्षीर० शुः पूजार्थोऽव्ययम् । पूजितं मीयते शुमं शुल्वं वा । वव्यते वेष्टयते वटाकरः, वटी च । सृज्यते रज्जुः । गुण्यतेऽभ्यस्यते १. 'ते बध्यतेऽने' ख..पाठः. -- - २. 'र' क. ख. पाठः. 'लोत्रं वस्तुनि चोरिते इति रान्ते विश्वप्रकाशः' इति पाठः स्यात् ।

·२७० नामलिङ्गानुशासन [द्वितीयंका गुणः । वटी गुण इति पृथगाहुः । 'वट वेष्टने' । (यो यैः) वेष्टने द्विगु- णा त्रिगुणा वा रज्जुर्वेष्टयते, ते वटा गुणाश्चेत्येके ॥ - टीका०- शुल्बपञ्चकं वलितगुणे । शुल्वं तालव्यादि, क्लीवम् । 'रज्जुः शुल्बा वटारो ना' इति स्त्रीकाण्डे रत्नकोषः । 'वट वेष्टने' । 'अङ्गिमन्दि-'(उ० ३. १३४) इत्यादिना बाहुलकादारन् । ततः स्वार्थ कः । वटारकः । 'सृजेर- सुमुश्च' (उ० १. १५) इति उप्रत्ययः असुमागमः, चकारात् सलोपः। ऋका- रस्य यणादेशः, सकारस्य जश्त्वेन दकारः, दकारस्य च चुत्वेन जकारः । रज्जुः । 'वट वेष्टने' । इन् । 'कृदिकारादक्तिनः' (ग० ४. १. ४५) इति डीपि वटी ॥ उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहः ।। २७ ॥ क्षीर ० उद्घाट्यते प्रकाश्यते जलमनेनोद्घाटनम् । 'ऊर्ध्व हन्य- तेऽनेन उद्घा(टीत)नम्' इति कौटिल्यः। प्रहेः पादेर्जलमय वाह्यतेऽने- नोद्वाहनम् । पादावर्तोऽपि ॥ टीका० प्रहेररघट्टकूपाद् येन यन्त्रेण जलमुत्तोल्यते, तत्रोद्घाटनद्व- यम् । 'घट सङ्घाते' । चुरादिः । ल्युट् । उद्घाटनम् ॥ पुंसि वेमा वायदण्डः क्षीर० -वयन्त्यनेन वेमा । ऊयते पीड्यते तन्तुसूत्रं येनेति वायः, तदर्थो दण्डः । वापदण्ड इति तु युक्तम् ॥ टीका०-वेमद्वयं वेमनि । 'वेञः सर्वत्र' (उ० ४. १५१) इति इमन् । वेमा नान्तः ॥ सूत्राणि नरि तन्तवः। क्षीर० -सूयते सूयते वा पटोऽनेन सूत्रम् । तन्यतेऽनेन तन्तुः ॥ - १. 'सकारलो' 8. पाठः. २. 'जने' ग. घ. पाठ:. ई', ४. 'उदपानादेः' ग. प. ०. पाठः. ३. 'म् । उत्पाटनम् ·शुद्रवर्ग:१०] व्याख्याद्वयोपेतम् । । - टीका० सूत्रद्वयं सूत्रे । 'षिवु तन्तुसन्ताने' | 'सिविमुच्योष्टेरू च' (उ० ४. १६४) इति ष्ट्रन् , ऊकारश्च टेः । सूत्रम् । 'तनु विस्तारे' । सेतुवत् तुः । नरि पुल्लिङ्गे तन्तुशब्द इत्यर्थः । छन्दःपूरणार्थ बहुत्वनिर्देशः । द्वित्वै- कत्वयोरप्येतयोवृत्तिः । वाणियूतिः स्त्रियौ तुल्ये क्षीर० वयनं वाणिः । (व्यूतिः। 'ऊतियूति-' (३.३.९७) इति साधुः १) व्यूत एव निष्पवाणिर्नवः पटः । वयनं वानिः । निवृत्ते वयन निष्पवाणिः । पुंस्येव मन्यते नवः पटः । वयनं व्यूतिः । 'ऊतियू- ति-'(३. ३. ९७) इति साधुः । तुल्या च तुल्या च तुल्ये द्वे ॥ टीका० वाणिद्वयं वयनक्रियायाम् । वेञो विपूर्वाद् 'ऊतियूति- जूतिसातिहेतिकीर्तयश्च' (३. ३. ९७) इति क्तिन् । संप्रसारणोकारस्य दीर्घत्व- निपातनाद् व्यूतिः । वृत्तौ तु अवतरूतिरिति निपातितम् । तन्मते. अवतेः क्तिन् । 'ज्वरत्वर --~-'(६. ४. २०) इत्यादिना ऊन् । विपूर्वः ॥ पुस्तं ले(ख्या:प्या)दिकर्मणि ॥ २८ ॥ क्षीर० पुस्यते मद्यते मृदत्र पुस्तम् । पुस्त आदरे वा ।। टीका० - लेप्यादिकर्म पुग्नमुच्यते । आदिना काष्ठखननकर्म गृह्यते । 'पुस्त बुस्त आदरानादरयोः' । चुरादिणिच् । एरच् । "मृदा वा दारुणा वाथ वस्त्रेणाप्यथ चर्मणा । लोहरनैः कृतं वापि पुस्तमित्यभिधीयते" ॥ पाश्चालिका पुत्रिका स्याद् वस्त्रदन्तादिभिः कृता। क्षीर० – पश्चालदेशे भवा पाञ्चालिका, यया बालाः खेल- न्ति.। 'यावादिभ्यः कन्' (५. ४. २९) इत्यत्र 'कृत्रिम' इति कन् । पु. त्रिका । पुत्रकृत्त्योरिकन (वा) ॥ १. 'त्वबहुत्व', २, “णी' क. पाठः. ३. 'व्येनादि' ग. प., 'व्यूनादि' है. ४. 'मृद्यते', ५. ते पु', ६. 'स' ख, वयनशब्दो वेन औणादिकेन शिता साध्यः । पाठः. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड आस्फोटनी वेधनिका क्षीर०-आस्फोट्यते विध्यतेऽनया मौक्तिकादि । टीका० - मणिशङ्खादेर्वेधनी भ्रमः । तत्र लास्फोटनीद्वयम् । लडति स्फोटयतीति लास्फोटनी । पृषोदरादिः ।। कृपाणी कर्तरी समे ॥३४॥ शीर० कल्प्यते भिद्यतेऽनया कृपाणी । कर्त्यतेऽनया कर्तरी॥ टीका० कृपाणीद्वयं पत्रीकृतसुवर्णादेः कर्तनोपाये कासीति ख्याते, नापितकेशकर्तरिकायां वा । 'कृती छेदने' । बाहुलकादरन् । गौरा- दिङीष् । कर्तरी ॥ वृक्षादनो वृक्षभेदी क्षीर०. वृक्षोऽयते छिद्यतेऽनेन शस्त्रकेण वृक्षादनः ।। टीका० वृक्षादनद्वयं वृक्षभेदिनि । वृक्षादनो नन्द्यादिः । वृक्षभेदी नान्तः ॥ टङ्कः पाषाणदारणः । क्षीर० - टङ्कयतेऽनेन टङ्कः । 'टकि बन्धने' । हन्यमानः टंशब्द कायतीति वा॥ टीका० टकद्वयं पाषाणदारणे । 'टकि बन्धने' । चुरादिणिच् । 'एर- ' (३. ३. ५६) । अतः परमार्याद्वयम् * ॥ क्रकचोऽस्त्री करपत्रं क्षीर- 'क' शब्दोच्चारणेन कचति ऋकचः । करसञ्चार्य शस्त्र फरपत्रम् । करशब्दोच्चारणेन पतति वा ॥ 'मरः । त' ग. ४. पाठः । २. 'ये। ना. पाठः. ३. 'नीआणेति ख्याते। ' ४. 'टङ्कीति ख्यात । र' क. ग. पाठः. अत्र प्रथमायाँ "क्रकचोऽस्त्री करपत्रं स्यादारा चर्मभेदिका चव । सूर्मा स्थूणा लोहप्रतिमा शिल्पं कलादिकं कर्म ॥” इति पाठेन सम्पाद्या । १ * ·शुप्रवर्ग:१०] व्याख्यायोपेतम्। यच्छाश्वतः टीका० क्रकचद्वयं करवर्त इति ख्याते । क्रकचोऽस्त्रीति सम्बन्धः । चवर्गान्तोऽयम् । नाममालायां तु क्लीबं क्रकचम् ।। स्यादारा चर्मभेदिका ॥ ३५ ॥ तीर०-इयर्त्यनयेत्यारा । भिदादौ आरा शस्त्यां साधुः । चर्म- सीवनी॥ टीका०-चर्मकाराणां चर्मवेधनं लोहद्रव्यम् आरा । 'ऋ गतौ'। आपूर्वाद् भिदादिगणसूत्रेण 'आरा शस्त्र्याम्' (ग० ३. ३. १०४) इति निपा- तिता । अङ्प्रत्ययः । 'ऋदृशोऽङि गुणः' (७. ४. १६) । सवर्णदीर्घत्वम् । ततष्टाप् ॥ सूर्मिः स्थूणायःप्रतिमा क्षीर० सुवति मूर्मिः । शोभनोमिरित्येके । तिष्ठति स्थूणा । 'स्थूणा स्तम्भे च सा च' । अयोमयी प्रतिकृतिः । यत् स्मृतिः- "मूर्मि ज्वलन्तीमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतल्पगः" ।। टीका० - सूमंत्रिय लोहमतिमायाम् । "स्वच्छभिर्बलिभिरक्षदुन्दुभिर्नाभिगोमुरभिजानि(?)शूर्मयः" इत्यरुणः । 'सृ गतौ' । 'ग्रीप्मजाल्मादय' इति मप्रत्यये सूरादेशे च गौरादिङीषि सूर्मी। 'चुल्लीति महान्यास' इति उपाध्यायसर्वस्वम् । तिष्ठतेः 'रामासा- सास्थूणा -' (उ० ३.१५) इत्यादिना नक् ,अन्त्यस्योकारः, णत्वं च । स्थूणा ॥ सिल्पं कर्म कलादिकम् ॥३५॥ क्षीर० - सिनोति सिल्पम् । 'पिञ् बन्धने' । 'सिल उच्छे । अस्माद् वा । कला गीताद्याश्चतुष्पष्टिः । आदिशब्दः प्रकारे ॥ रीका० वात्स्यायनोक्तनृत्तवाद्यादिचतुष्पष्टिर्बाह्यक्रियाः, तथालि- 'श' ग. स. पाठः: २. 'म् । सृ' उ. पाठः. ३., ४., ५. 'शि' ग, - 3 १. .

·२७८ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं कार्ड टीका , जनचुम्बनाद्याश्चाभ्यन्तराश्चतुप्षष्टिः क्रियाः कलाः । आदिना' स्वर्णकारादिकर्म तत् सर्वं शिल्पम् । तालव्यादिः ॥ प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया । प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिः क्षीर० प्रतिमीयतेऽनेन प्रतिमानं, प्रतिमा च । प्रतिबिम्ब्यते प्रतिबिम्ब, विम्बसदृशं वा । प्रतियातयत्यनयाँ प्रतियातना । 'यत निका- रोपसंस्कारयोः' । अयेते अचर्चा । प्रतिनिधीयते प्रतिनिधिमुख्यस- दृशः । प्रतिरूपं प्रतिच्छन्दः प्रतिकायश्च ।। प्रतिमानाष्टकं मूर्तिसदृशशिलादिनिर्मितप्रतिरूपके । सर्व- मेव साधितम् ॥ उपमोपमानं स्यात् ॥३६॥ क्षीर० उपमितिरुपमा । केचिदेतत् पूर्वः सम्बध्नन्ति ॥ टीका० - उपमाद्वयं येनोपमीयते या, सोपमितिस्तत्र । मातेः 'आ- तश्चोपसर्गे' (३. ३. १०६) इत्यङ् । उपमा । वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् ॥ ३७॥ साधारणः समानश्च क्षीर० सह माति समः । तुलया सम्मितस्तुल्यः । 'नौवयो- धर्म-' (४. ४. ११) इनि यत् । समान इव दृश्यते । 'त्यदादिषु दृशो- ऽनालोचने कञ्च' (३. २. ६०) इति 'समानान्ययोश्चेति वक्तव्यात् कञ् किंश्च । 'दृग्दृशवतुपु' (६. ३. ८९) इदि समानस्य सः । समा- नम् आधारणं मानं चास्य साधारणः समानश्च ॥ टीका० - समसप्तकं तुल्ये । एते वाच्यलिङ्गाः । 'पम टम शब्दे'। पचादिः । समः । तुलया सम्मितस्तुल्यः । 'नौवयोधर्म -' (४. ४. ९१) इत्यादिना यत् । समान इव दृश्यत इति सदृक्षः । सदृक् शान्तः । 'दृशेः क्सन्प्रत्ययो वक्तव्यः' (वा० ३. २. ६०) इति क्सन् । ब्रश्चादिना षत्वम् । 'पढोः कः स्मि' (८. २. ४१) इति' कुत्वम् । 'दृक्षे चेति . १. 'यात्य' ग. प. ङ, पाठः, २. 'या। यस. पाठः.

·शूद्रवर्गः १०] व्याख्याहयोपेतम् । २७९ वक्तव्यम्' (वा० ६. ३. ८९) इति समानस्य सभावः । सदृक्षः। 'समानान्य- योश्चेति वक्तव्यम्' (वा० ३. २. ६०) इति कक्किनौ । 'दृक्शवतुषु' (६. ३. ८९) इति समानस्य सभावः । सदृशः सदृक् । 'आग्नीध्रसाधारणा- 'दञ् वक्तव्यः' (वा० ५.१४. ३६) इति स्वार्थेऽविकल्पः । तेन स्त्रियामञ्- पक्षे टिड्ढाणम् –' (४. १. १५) इत्यादिना ङीप् । साधारणी । कनि टापि साधारणा ॥ स्युरुत्तरपदे त्वमी। निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।। ३८॥ क्षीर० -वाच्यलिङ्गास्तुल्याांश्चैते । यथा चन्द्रनिभं मुखम् , पद्मसङ्काशम् । नियतं भाति निभम् । समं काशते सङ्काशम् । आदि- शब्दाच्चन्द्रप्रतिमः, पतिरूपः, आयामभूतः इत्यादि । चन्द्रेण निभ इत्यादौ न भवति । समास एवोत्तरपदत्वस्य रूढेः ।। टीका० - निभादयस्तृत्तरपदभूताः सन्तः सदृशवचनाः, वाच्यलिङ्गा इति परं पूर्वस्माद् विशेपः । उदाहरणं तु पितृनिभः, मातृसंकाशः । 'काशृ दीप्तौ' । तालव्यान्तः । घनि संकाशः । पचाद्यचि 'इकः काशे' (६. ३. १२३) इति पूर्वपददीर्घत्वे नीकाशः। घनि प्रतीकाशः । आदिना भूतरूपकल्यानां ग्रहणम् । यथा पितृकल्पः पितृरूपः पितृभूतः ॥ कर्मण्या तु विधाभत्याभनयाँ भर्म वेतनम् । भरण्यं भरणं मूल्य निर्देशः पण इत्यपि ॥ ३९ ॥ क्षीर० ----- कर्मणि सांधुः कर्मण्यो । विधीयतेऽनया विधा, लक्ष्ये भोजनपिण्डे रूढा । भ्रियतेऽनयेति 'संज्ञायां समज (३. ३. ९९) इति क्यपि साधुः । 'स्त्रियां क्तिन्' (३. ३. ९४)। मनिन् । ल्युट् तुद् च , वीयतेऽनेन वेतनम् । 'वी गत्यादौ' । भरणे साधु भरण्यम् । मूलेनानाम्यं मूल्यम् । नौवयोधर्म-' (४. ४. ९१) इति यत् । निर्विश्यते भुज्यते निर्वेशः।.पण्यते आभाष्यते पणः । 'नित्यं पणः परिमाणे (३. ३. ६६) इति साधुः॥ १. 'ण्या, भरण्यं वा । वि' ग. घ. छ, 'ण्या। अनुवि' स. पाठः.

·२८० नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं का टीका०-कर्मण्यैकादशकं वेतने । कर्मणा संपद्यत इति कमा । 'कर्मवेशाद् यत्' (५.१.१००)। ये चाभावकर्मणोः' (६. ४. १६८) इति प्रकृतिभावः । धानोऽङ् । विधा । भृञः 'संज्ञायां समज-' (३. ३. ९९) इत्यादिना क्यप् । भृत्या। 'कर्मणि भृतौ' (३.२. २२) इति निपातनात् क्तिनि भृतिः । मनिना भर्म । 'वी गत्यादौ' । 'वीपथिभ्यां तनन्' (उ० ३. ५१) । वेतनम् । 'राजेरन्यः' (उ० ३.१००) इति बाहुलकोऽन्यः । भरण्यम् । ल्युटि भरणम् । मूल्यपणौ साधितौ । वेश उक्तः । निपूर्वाद् निर्वेशः ॥ सुरा हलिप्रिया हाला परिसुद् वरुणात्मजा। गन्धोत्तमा प्रसन्नेरा कादम्बर्या परिस्रता ॥ ४० ॥ मदिरा कश्यमद्ये चापि क्षीर० -सूयते परिवास्यते सुरा । हलिनो वलस्य प्रिया । जहाति लज्जामनया हाला । हलति विलिखति वाङ्गम् । ज्वलादित्वाण्णः । परिस्रवति परित्रुत् । परिश्रुता च । वरुणात्मजा वारुणी, समुद्रोत्थ- त्वात् । गन्धेनोत्तमा गन्धोत्तमा । प्रसीदति प्रसन्ना, अच्छसुरा । एति भ्राम्यत्यनया इरा । कुत्सिताम्बरस्य नीलवासस इयं कादम्बरी । सहा- थें तृतीया । माद्यन्त्यनया मदिरा । कशिदेशे भवं कश्यम् । मदे साधु मद्य, माद्यत्यनेन वा । 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३. ३. ११३) इति करणे 'गदमद- (३. १. १००) इति यत् । स्वादुरसा मदिष्ठा, कल्या, हारहरा, कापिशाय च ॥ टीका० ---- सुरात्रयोदशकं मद्ये । सुपूर्वाद् रातेरङि सुरा । बलभद्ररु- च्यत्वाद् हलिप्रिया । 'स्रु गतौ' । विपि परिस्रुत् तान्ता । मथनकाले साग- रादियं वरुणसुता जातेत्यतो वरुणात्मजा । तदुक्तं - "वरुणस्य ततः कन्या प्रार्यमाना परिग्रहम्" इति । सीदतेः क्तः। प्रसन्ना । इः कामः, तं रातीति इरा हस्वादिः । 'आतोऽनुपसर्गे कः' (३. २. ३) । गोमन्तपर्वते कदम्बकोटरजत्वाद् कादम्बरी । तदुक्तं :- ३. 'चार्यतेऽनया सु' ग. '। अनुवि' ग. पाठः. २. 'ल' क. पाठः. घ..पाठः. ४. 'मा। प्रख. पाठः.

·शद्रवर्गः १०] व्याख्यायोपेतम् । २८१ "कदम्बकोटराज्जाता नाम्ना कादम्बरी तु सा ।" नैरुक्तो वर्णसङ्घातलोपः । मुदिरवत् किरचि मदिरा । कशिः सौत्रस्ताल. व्यान्तः । 'जनेर्यक्' (उ० ४. ११२) इति बाहुलका यक् । कश्यम् । 'गदमद- चरयमश्चानुपसर्गे' (३. १.१००) इति मद्यम् ।। अवदंशस्तु भक्षणम् । क्षीर अवदश्यते पानरुचिजननार्थमवदंशः खरविदंशमभ्य- वहार्यम् । चर्वणमुपदंशश्च ॥ टीका०-ओडशिकायामुपदंगः ।। शुण्डा पानमदस्थानं क्षीर० - शु(ण्ड्य ? ण्य)ते शुण्डा । 'शुण गतौ' । पानमदयो- रास्पदं कल्यापालगृहैकदेशः । शाश्वतस्तु "कुञ्जराणां करः शुण्डा शुण्डा कादम्बरी मता" ॥ टीका शुण्डात्रयं पानागारे । पिबन्त्यस्मिन्निति पानम् । शुण्डा तालव्यादिः । पिवतां मदम्तत्रोपजायत इति मदस्थानम् ।। मधुवारा मधुक्रमाः ॥ ३९ ॥ क्षीर० क्रमेण मधुपानावसराः ॥ टीका० असकृन्मधुपानक्रमे मधुवारद्वयम् । वारः क्रमः परिपा- टिरिति पर्यायाःषष्ठीसमासः । बहुत्वाद् बहुवचनम् ।। क्षीर० --- "गौडी पैटी च माध्वी च (प! फलोत्था च सुरा स्मृता" इति सुराया भेदानाह मध्वासवो माधवकः माक्षिकमिश्रम् आसूयते मध्वासवः । मधुनो विकारों मधुकृतो वा माधवकः । कुलालादित्वाद् वुब् ॥ - १. क्षीरमि' ग. घ. पाठः. MM ·२८२ मामलिङ्गानुशासनं [वितीयं का मधु मार्टीकमद्ययोः। मद्यते मधु माधत्यनेन वा । मृद्वीकाया विकारो मार्दीकम् । माध्वीकमित्युपाध्यायः । मद्यस्योक्तत्वादद्वयोरित्येके पेठुः । तम । सामान्यविशेषरूपत्वात् ॥ टीका० -मधूकपुष्पकृते मद्ये मध्वासवचतुष्कम् । मधूकपुष्पं मधु, तस्यासवः सन्धानं मध्वासवः । मधुना कृतो माधवकः । 'कुलालादिभ्यो वु' (४. ३. ११८) । मधुप्रकृतित्वान्मधु । मृद्रीका द्राक्षा, तस्या विकारो मार्दीकम् । एतत् तु 'पचाम मधु माध्वीकमि'त्यत्र टीकाकृतोक्तम् । न द्वयोः नपुंसकमेवेत्यर्थः ।। मैरेयमासवः शीथुः क्षीर० मिरायां देशे भवो गौड्याः सुराया विशेषो मैरेयः । शेरतेऽनेन शीथुः । शीथोरित्येके पठित्वा शीथुप्रकृतिक इति व्याख्यन् । यदाहुः- 'मध्वासवस्तु मैरेय' । तन्न । यन्माला- 'मेरेयो गदितः शीथुः' । पकरसोऽपि ॥ टीका०-मैरेयत्रयं मद्यविशेषे । यद्यपि- 'शीथुरिक्षुरसैः पक्कैरपकैरासवो भवेत् । मैरेयं पातकीपुष्पगुडधानाम्बुसंहितम् ॥" इति माधवः, तथापि सूक्ष्मभेदमनादृत्यैतदुक्तम् । 'शीस्थुक्लकवलञवालञः' (उ० ४. ३८) इति थुक्प्रत्ययः । अर्धर्चादिपाठात् पक्षे क्लीबम् । शीथोः परेण सम्बन्ध इत्यन्यः ॥ मेदको जगलः समौ ॥४०॥ क्षीर०-मेधति नित्यनेन मेदकः । भृशं गलतीति जगल: मुरायाः सन्धानद्रव्यपङ्कः॥ १. 'न्य' ग... पाठः. २. 'मि' क. पाठ:... 'म्। य' क. स. पाठः. ...पाठः. ५. 'को धुक्', ६. ' ' . ज. पाठ', a ·शद्रवर्गः:१०] न्याल्यावयोपेतम् । १ टीका मेदकद्वयं सुराकल्के । जगलः चवर्गादिः । "मद(नादौ ? नद्रौ) पिष्टमद्ये जगले धूर्तमेदके" इति रभसः ।। सन्धानं स्यादभिषवः क्षीर-सन्धीयते सन्धानं, वंशाकुरफलादीन् बहुकालं स- न्धाय यत् क्रियते । अभिषूयते चिरं क्लेद्यते अभिषवः । भावसानो वा । सुरासन्धौ वर्तेते ॥ टीका सुरासन्धानेऽभिषवद्वयम् । धानो ल्युट् । सन्धानम् । स्नानेऽभिषव उक्तः ॥ किण्वं पुंसि तु नग्रहः। क्षीर०-कणति कीयते वा सुरानेन किण्व, माषदलव्योषादि सुराबीजाख्यम् । नग्नेन(हू ? ह)यते स्पर्धते सुरास्वादनाभावाद् नग्रहः । नमहुर्मालायाम् ॥ टीका नानाद्रव्यकृते सुराबीजे किण्वद्वयम् । नग्नमाह्वयत इति नग्नहूः नमो नग्रहः । 'हृयतेश्च' इति किम् । अव्युत्पन्नोऽयमुकारान्त इत्यन्यः । "विद्याद् देयमणं परिवृत्ते नग्नहुं किण्वम् " इति माममाल भी किण्वं च नग्नहुरि'त्यमरमालां च ।। कारात्तमः सुरामण्डः कारेण क्रियया वश्यान्मुख्यः कारोत्तमः । सुरो(त्थाः? त्यः)स्वच्छभागः॥ टीका -सुराया मण्डेऽग्रभागे कारोत्तरः ॥ क्षीर० -- १. 'त' क. पाठः. २. 'कि' ख. पाठः. 'कि', ५. 'की', ६. 'छा' क. ग. घ. पाठः. मूळभा' ग. घ, क. पा. ३. 'वः' ग. घ... पाठः. ७. 'ला ॥' ग. पाठ: ८. 'रापार्थो ·- नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड आपानं पानगोष्ठिका॥४१॥ क्षीर० आपीयतेऽस्मिन्नापानम् । पानाय गोष्ठी आसनं पान- गोष्ठी । गावो नानाविधा वाचस्तिष्ठन्त्यति ॥ टीका० - आपानद्वयं संभूय यत्र पीयते, तत्र । चषकोऽस्त्री पानपात्रं क्षीर० ...- चषन्त्यनेन चषकः । गल्वर्कोऽपि । मरकोऽप्यनुतर्षणम्। विवक्षातो विध्यनुवादौ । सरति सरकः । अनुतॄष्यत्यनेना- नुतेर्षणं सुरापरिवेषणम् । चषकपर्यायावेतावित्येके । यन्मुनिः 'चषकश्चानुतर्षश्च सरकः' ।। टीका० - चषकचतुष्कं मद्यपानपात्रं । अपिशव्दात् सरकोऽप्यस्त्री । 'सरकं वा ना । अनुतों ने ति तु रत्नकोपः । 'चष भक्षणे' । मूर्धन्यषः । 'सृ गतौ' । 'कादिभ्यो वुन्' (उ० ५. ३५) । चषकसरको । 'नितृषा पिपासा- याम्' । ल्युट । अनुतर्पणम् ॥ धूताऽक्षदेवी किनवोऽक्षधृती यतकृत ममाः ॥ ४२ ॥ क्षीर० धूर्वनि हिनस्ति धूर्तः । अक्षदीव्यति विजिगीषते तच्छीलाऽक्षदेवी । किं तवास्तीति पणत किनवः ।। टीका० धातपञ्चकं घृतकारे । घृतविषये धृति पानयान्तीति धातः । मत्वर्थ ज्योत्स्नादित्वादण । अक्षदेवी णिन्यन्तः । किं तवास्तीति वद. तीति कितवः । पृषोदगदिः । स्युर्लग्नकाः प्रतिभुवः मभिका घनकारकाः । क्षीर० - लगति लग्नकः । प्रतिनिधिर्भवति प्रतिभूः । सभा ४. 'क', . १. 'मावा' ख. पाठ:: २. 'क' ग. ह. पाठ:. 'क' ड. पाठः. ६. 'णम। च' नु. पाठः. ८. 'धू'. ज. पाठः, ३. 'दः' ग. पाटः. ७. 'ति जि' ग. . . ङ. पाठः, ..

·२८५ - शूद्रवर्ग: १०] व्यास्यास्योपेतम् । द्यूतशालाऽस्त्यस्य सभिकः । द्यूतकारकः । द्वौ द्वौ भिन्नाौँ । आधयोः सर्वसामान्यत्वात् ।। टीका० लमकद्वयं लग्नके । 'ओ लजी ओ लस्जी वीडे' । क्तः । कन् । लग्नकः । किपि प्रतिभूः । सहिकद्वयं सहिअरे इति ख्याते । द्यूतसहयो- गात सहिकः । ब्रीह्यादित्वात् ठन् । द्यतोऽस्त्रियामवक्षती कैतवं पण इत्यपि ॥ ४३ ॥ क्षीर०-दीव्यते स्म द्यूतम् । कितवस्य कर्म कैतवम् । पणनं पणः । दरोदरं नानार्थे । टीका द्यूतचतुष्कं छूते । दिवेः क्तः । द्यूतः । 'दिवोऽविनिगीषा- याम्' (८. २. १९) इति निष्ठानत्वं न भवति । अक्षाः पाशका अत्रोपायत्वेन सन्तीति मतुपि अक्षवती । स्वभावात् स्त्रीत्वम् । कितवकर्म कैतवम् । युवादि- त्वादण् । पणयोगादर्शआद्यचि पणः ।। पणोऽक्षेषु ग्लहः क्षीर० पण्यते पणो बन्धकः । गृह्यते ग्लहः। 'अक्षेषु ग्लहः' (३. ३. ७०) इत्यंप ॥ टीका० --- अक्षेषु द्यूतेषु आढ इति ख्याते ग्लहः । 'अक्षेषु ग्लहः' (३. ३. ७०) इति निपातनाद् ग्रहरपि लत्वम् ॥ अक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते । धीर० - अक्षणोत्यक्षः। दीव्यत्यनेन देवनः । पाश्यते बध्यते- ऽनेन पाशकः । शासक इत्येके ॥ टीका० -अक्षत्रयं पाशके । विभीतकादावप्यक्षः । पाशकस्ता- लव्यशः ॥ परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने क्षीर० - वामदक्षिणयोः शारीणां परिणयनं परिणायः । 'परि- २. 'ति साधुः ॥'ल. पाठः. - ४. 'रा' . १. 'न्यात् ॥' ग. प. ह. पाठः. ग.प.ड. महः.

·२८१ नामलिङ्गानुशासनं [द्वितीयं काण्ड १ न्योर्नीणोघृताभ्रेषयोः' (३.३. ३७) इति घम् । शृणाति शारिस विखे- लनी॥ टीका० - वामदक्षिणयोरग्रतश्च शारीणां नयनं परीणायः । 'परि- न्योर्नीणो ताभ्रेषयोः' (३. ३. ३७) इति घञ् । 'उपसर्गस्य घज्यमनुष्ये बहुलम् ' (६. ३. १२२) इति पक्षे दीर्घत्वम् ॥ 3 अस्त्रियाम् ॥४४॥ अष्टापदं शारिफलं क्षीर० - अष्टौ पदान्यत्राष्टापदम् । शारयः फलन्त्यत्र शारि- फलं खेलनाधारश्चतुरङ्गफलकादि । आकर्पो नानार्थे । टीका० - अष्टापदद्वयं शारिपट्टे । एतावस्त्रियौ । प्रतिपति अष्टौ पदान्यस्येत्यष्टापदम् । 'अष्टनः संज्ञायाम्' (६. ३. १२५) इति पूर्वपददी- र्घत्वम् । देशान्तरे चतुरङ्गस्यैव पीठिकायां शकबूतकमपि प्रवर्तते । 'शू हिंसा- याम्' । 'शृणातेः शकुनौ' इतीञ् । शारिः । तालव्यादिरुक्तः । ईश्वरा हि प्रायः पट्ट एव दीव्यन्ति ॥ प्राणिद्यतं समाह्वयः। क्षीर० -प्राणिभिर्मेषकुकुटादिभि नं प्राणियूतम् । संघर्षणाह- यन्तेऽत्र समावयः॥ टीका० -प्राणिचूतद्वयं मेषकुक्कुटादियुद्धे । तदुक्तम् - "अप्राणिभिर्यत् क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते ।। प्राणिभिः क्रियते यत् तु स विज्ञयः समाहयः ॥" इति ॥ -- . ४. 'लं लेखना' ख., १. 'रः', २. 'रा: फ., ३. 'र' ग. घ. ह. पाठः. 'लं खल' ग. पाठः. ५. 'णात्राह्वयन्ते स' ख. पाठः, ·२८७ शुद्रवर्गः १०]] व्याख्याद्वयोपेतम्। उक्ता भूरिप्रयोगत्वादेकस्मिन् येऽत्र यौगिकाः॥४५॥ ताद्धादन्यतो वृत्तावृह्या लिङ्गान्तरेऽपि ते ॥ ४५३ ॥ - - क्षीर० अंत्र शूद्रवर्गे ये सम्बन्धिशब्दा लक्ष्यबाहुल्यादेक- स्मिन् लिङ्गे उक्ताः, ते तद्गुणयोगादन्यत्र वर्तमाना लिङ्गान्तरेऽप्यु- प्रेक्ष्याः । यथा - कर्मण्या भृतिः कर्मण्यं वेतनं, हलिप्रिया सुरा हलिपियं मद्यम् , अक्षवती सभा अक्षवद् द्यूतम् । एवं मालाकारी स्त्री । अक्षदेवनी स्त्री । तथा अनुपदीनं पा(द)त्रम्.।। इति श्रीक्षीरस्वाम्युत्प्रेक्षितऽमरकोशोद्घाटने भूम्यादिकाण्डो द्वितीयः । टीका० समस्तलिङ्गग्रहादेव संपूर्णतां परिहरति -अत्र च वर्गे ये यौगिकाः शब्दाः मायाकारमार्दङ्गिकवैणविककर्मकरनियोज्यचौराक्षदेविप्रभृ- तयः पुंसि प्रचुरप्रयोगदर्शनाद् एकस्मिन् लिङ्गे पुंस्यभिहिताः, ते ताद्धात् तद्योगवशादेकक्रियाकारित्वात् ततोऽन्यत्र स्त्र्यादौ वृत्तौ सत्यां लिङ्गान्तरेऽप्यूह्याः। तद् यथा --- कर्मकरी स्त्री, कर्मकरं ब्रह्मवृन्दमित्यादि । ये त्वयौगिकाः करण- मालिककुम्भकारादयः, ते जातिवचनत्वाच्छूद्रादिवदेव स्त्रीपुंसयोरिति ।। इति बन्धघटीयश्रीसर्वानन्दकृती टीकासर्वस्वे शुदवर्गः ॥ काण्डश्च द्वितीयः समाप्तः। १. 'राग. घ... पाठः,

·No text on this page.

·Ready for sale. RS, AS. P. भक्तिमबरी (Stuti) by H. H. Svâti Srî Râma Varma Mahârâjab. 1 00 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-494 (V'yákarana) ly Deva with Purushakâra of Krishnalílásukamuni, 1 0 0 No. 2- अभिनवकौस्तुभमाला- दक्षिणामूर्तिस्तवौ by Krishnalîlâsukamuni, 0 2 0 No. 3 Hrycas: (Kavya) by Vâm:na Bhatta Bâņa. 0 4 0 No. 4- farasta ruta: (Kavya) by Nîlakantha Dîkshita. 2 OU No. 5 inaan: (Alankara) by Mabima Bhatta with commentary. 2 12 0 No. 6 - fazara: (Vyâkaraña) by Sarañadeva. 2 0 0 No. 7-Tagar (Velânta:) by Saclásivendra Sarasvatî. 2 4 0 No. 8 --- ganych (Nataka) by Ravi Varma Bhậpa. 1 0 0 PESTETTI171 (Vedanta) ly Virâpâkshanatha with the commentary of Vidyachakra. vartin. 08 0 No. 10 Ara (Gajalakshana) by Nilakantha. 0 80 No. 11 gudriacu (Nâtaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Siyarâma. 2 4 0 No. 12 — QEHTERA (Vedântal) ly Bhagavad Adisesha with the countary of Raghavânanda. O 80 No. 13.— 994478 (Nitaka) by Knlasekhara Varma with the commentary of Siraráma 2 0 0 WY ·2 . 1 1 No. 14 antart: (Nîti) by Kâuandaka, with the cominentary of Sankarârya. 3 80 No. 15 FTHATATG777 (Nataka) by Bhâxa. (Second edition) 1 1 80 No. 16-afdaria-TTTH (Nataka) hy Bhâsa. 80 No. 17—925TH (Do.) Do. 0 0 No. 18—alcrepuffen Stuti) by Narayana Bhatta with the commentary of Desamangala Vârya. 4 0 0 No. 19-HITHRIGT: (Mimâmsa) by Vârâyana Bhatta and Nârâ yaņa l'andita. 1 40 No. 20--HT2064 (Nâtaka) by Bhâsa. 1*80 No. 21-aaran (Do.) Do. 1 0 0 No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरुभङ्गानि (Nátaka) by Bhasa 1 80 No. 23--ararefroatie: (hosa) by Kesavaswâmin (Part 1. 1 & 2 Kândas) 1 12 ( No. 24--- Fan foru: (Kavya) by Cliakrakavi. 0 0 No. 25-METAGIRAFT (Nyâya) by Gangadharasůri 0 12 0 No. 26-74772447 (Nátæka) by Bhasi 0 12 0 No. 27-a44: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakâsikâ of Arunagirinátha and Vivarana of Narayana Pandita (Part I. 1 & 2 Sargas) 1 12 0 No. 28—terter: (Dharmasûtra) by Vikhanas 0 80 No. 29-traperioravante: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part 1!. 3rd Kânda) 2 40 No. 30 arafeen (Silpa) 01: 0 'No. 31-taleirotarciana: (Kosa) by Kosavaswâmin (Part III. 1th, 5th & 6th Kândás) 1 00 1 ·3 4 0 No. 32-GARCHETT: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakasika of Arunagirinâtha and Vivarana of Nârâyaņa Pandita (Part II. 3rd, 4th & 5th Sargas) 2 80 No. 33-aoine:(Vyakaraña)with the commentary Dîpaprabhâ of Narayana 0 80 No. 34—APOTESI: (Tocupada:) (Nyâya) by Râjachândâmanimakhin 1 No. 35-AfETT: (819417@us:) (Nyâya) by Gopinatha 1 8 ( No. 36-Fahrra: (Kavyajhy Kalidasa with the two coinmcritaries, Prakâsikâ of Arunagirinâtha and Vivarana of Nârâyaņa Pandita (Part III. 6th,7th& 8th sargas) 3 0 0 No. 37-37112112*(Smriti) by Vararuchi with commentary o 40 No. 38—AANTEITIATH (Kösa) by Amarasimha with the coinmentary Tîkâsarvasva of Vandyayhatiya Sarvânanda (Part T. 1st Kânda) 200 No. 39~16GFtL (Nataka) by Bhâsa 0 120 No. 10-METHLETH (Alankâra) by Râjânaka Srî Ruyyaka with the Alankarasarvaswa of S**Mankliuka and its commentary by Samudrabandha 2 SO No. 41--openingen (Kalpa) by Åpastamba with Vivarana of Sri Sankara Bhagavat Pada 0 40 No. 42-Artea (Nataka) By Bhâsa 8 0 No. 43- APSATSANATILI (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakosodghatana of Kshiraswamin and Tikasarvaswa' of Vandyaghatiya-Sarvananda (Part II. 2nd Kanda 1-6 Vargas) 2 86 ܢܚܪ ·4 No. 1149484 (Tanur:) by Bhattarak Sri Vadottama U 4 0 No. 15-9947AH (Prapanchalırılav:t) 0 0 No. 46-farea: (Vyakarana) by Nilakantha Dikshita 80 No. 47-579H (Vedânta) by Sri krishiņánauda Sarasvati. (Part I) 1 12 O No. 48- Do. Do. (Part II) 2 0 0 No. 49. ETT (Jyotisha) by Parameswara No. 50-Taqg417: (Alaukara) by Sri Singa Bhopala :) () il No. 51.... JAJNIH (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakosod. yhâtana of Kshiraswamin and Tikasarvaswa of Vandyaghatiya Sarvananda (Part III 2nd Kanda - 10 Vargas) 2 0 0 Apply to: The Agent jor the sale of Giovei nment Sanskrit Publications tuuriviivit

·TRIVANDRUNGSANSKRIT SERIES.
No LII
THE
NÄMALINGÂNUSÂSANA
OF
AMARASIMHA
With the commentary
Tikasarvaswa
of
VANDYAGHATÎYA-SARVÂNANDA
EDITED BY
T. GANAPATI SÂSTRÎ
Curutor of the Devartment for the publication
W Sanskrit Vinnuscripti. Tri sundrurie
Part IV. 3rd Kanda.
POBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVER.VMENT OF
AIS HIGHXESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORB.
TRIVANDRUM:
PHINTED BY THE SUPERINTENDENT. GOVERNMEST PRESSE
1917.

·No text on this page.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ५२.
नामलिङ्गानुशासनं
श्रीमदमरसिंहविरचित
वन्द्यघटीयसर्वानन्दप्रणीतया
टीकासर्वस्वाख्यया व्याख्यया समेतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशन कार्याध्यक्षण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
चतुर्थः मम्पुटः-तृतोय काण्डम् ।
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।

·No text on this page.

·स्मृता ग्रन्थाः। मन्थनाम. पृष्ठम्, अमरमाला उणादिवृत्तिः कप्फिणाभ्युदयम् कातन्त्रम् किरातम् कीचकवधम् चण्डीपाठः चन्द्रलिङ्गवृत्तिः चान्द्रलिङ्गानुशासनम् छन्दस्सूत्रम् तन्त्रान्तरम् त्रिकाण्डम् त्रिकाण्डशेषः धातुपारायणम् धातुप्रदीपटीका नाममाला निगमाभिधानम् निघण्टुः न्यासः न्यासरत्नमतिः बुद्धचरितम् मट्टिभाषासमावेशः भाष्यम् ५१, ६०, ९२, १०१, १२४, १४५, १४७. १३३. २४,९८,१६३, १७६. १०. १७४. ४९, १७९. २८. १८७. १८६. १८४. ६०. २८, १२, ६२, १६२, १६३. ६३, ८१, ११६, १२५, १३३, १८०. १८, ६२. ३०. १७, ३०. १८०. ११३. ३. ७४. १८०. १०, ३८. ५३. १२, २९, ३२, ७९, १६.. रनकोशः ·ग्रन्थनाम. पृष्ठम्. वररुचिसूत्रम् १०. वर्णदेशना ३.१७४. विदग्धम् विश्वप्रकाशः वृत्तिः शब्दाणवः १३५. २६०, १७९. ३८,३९. शृङ्गारप्रकाशः १६२. स्मृता ग्रन्थकर्तारः। कर्तृनाम. पृष्ठम्. अजयः १ . अरुणः अरुणदत्तः कालापाः कालिदासः गङ्गाधरादयः गोवर्धनः चन्द्रगोमी जयादित्यः धरणिः पाल्यकीर्तिः पुरुषोत्तमः ३८, ७६, ७७,९२.९५,९७, १०१, १०३, १०६, ११८, १२०, १२१, १२३, १२६, १२८, १३२, १३९, १४४, १४५, १४८, १५०, १५४, १५६. १९१. १७९, १८६. १८. ५२, ६०, १७०. १९१. १३०, १८७. १७४. १०, ६३. ८७, १०६, १७३. ७२. २०.

·३ ३ कर्तृनाम. पृष्ठम्. मट्टिः .भरताचार्यः २४, ४१, ५२, ५९,६४,११७. .१९. ३०, ४०. ५१,६६, १६०. भवभूतिः भागुरिः भारविः मयूरः १११. माघः ३०. माघटीकाकृत् मुरारिः रक्षितः ३४. १९. ग्भसः १९, ३१. ३३, ७४, ७८, ८१, ८२, ८३, ८५, ८६, १०३, १०६, १११, ... ११२. ११४, ११५, १६, ११८, १२०, १२४, १३८, १४०, १४४, १४६, १४७, १४, १८, १८०. , राजशेखरः ५१, १९, २०, ७५, ७७, ८१, ८२, ८८, ९०, ९१, ९४, १०१, १०८, १२८, १२९, १३३, १३५, १३९, १४१, १४३, १४१, १४८, १४९, १६०, १६३, १६४ १७९, १८०. १७४. १ लिजशास्त्रकृत बराहमिहिरः वर्णदेशनाकृत् वोपालितः व्याडिः १८०, १८६. ५९, १६५, १७५. ७९, ९९, १००, १३७, १७५, १२४. , शाश्वतः

·शुद्धिपत्रम्।
९७तमस्य पृष्ठस्य सर्वाः, ९८तमस्य पृष्ठस्य सप्त च पशय आवृत्ताः ।

·॥ श्रीः॥ श्रीमदमरसिंहविरचित नामलिङ्गानुशासनं वन्धघटीयश्रीसर्वानन्दप्रणीतया टीकासर्वस्वाख्ययो व्याख्या ममेनम् । तृतीयं काण्डम् । अथ विशेष्यनिघ्नवर्गः। विशेष्यनिम्नैः सङ्कीर्णै नार्थैरव्ययैरपि । लिङ्गादिसङ्घहैर्वर्गाः सामान्ये वर्गसंश्रयाः॥१॥ विशेष्यनिरित्यादि । वक्ष्यमाणे सामान्ये काण्डे विशेप्यनिम्नैः विशेष्यायत्तैः सुकृतिप्रभृतिभिः, सङ्कीर्णैः परस्परविजातीयाथैः. कर्मपारायण- परस्परप्रभृतिभिः, अनेकार्थेः नाकादिभिः, अव्ययैः आडादिभिः, लिङ्गस- इन्है: 'स्त्रियामीद्विरामैकाज्' इत्यादिभिः, आदिशब्देन नामसवाहैश्च लङ्का- शेफालिकादिभिः । ते च पूर्ववर्गसंश्रयाः पूर्ववर्गानुगताः । तथाहि --- सुकृति- प्रभृतयोऽमरमनुष्यादिषु विशेषणतया सम्बद्धाः, कर्मादयस्तद्यापारतयां, नाका- दयो वाचकतया, आडादयोऽवध्यादिद्योतकतया, स्त्रियामीदूदित्यादयश्च तत्त- ल्लिनादिप्रतिपादकतया । अत एव साधारणत्वात् सामान्यकाण्डमिदम् ।। . B.P.T. 511.00-5.7-91. H ·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का स्त्रीदाराधैर्य विशेष्यं यादृशैः प्रस्तुतं पदैः। गुणद्रव्यक्रियाशब्दास्तथा स्युस्तस्य भेदकाः ॥ २॥ इह शास्त्रे रूपभेदात् प्रायशो लिङ्गनिर्णयः । सोऽत्रापि वर्गे रूपभेदादेवेति भ्रमनिरासार्थमाह-स्त्रीदाराद्यैः स्त्रीदारकलत्राद्यैः पादशै- लिङ्गः स्त्रीत्वादियुक्तैर्यदर्थरूपं विशेष्यं विशेषणीयं प्रक्रान्तं, तस्य विशेष्यस्य भेदका गुणादिशब्दाः तथा स्युः तल्लिङ्गा एव भवेयुः । एतदुक्तं भवति. यदा विशेष्यं स्त्रीलिङ्गेन विशेष्यपदेन प्रस्तूयते, तदा गुणादिशब्दोऽपि सुकृ- तिप्रभृतिः तस्य विशेषकः स्त्रीलिङ्गः । यदा पुल्लिङ्गेन प्रस्तूयते, तदा पुल्लि- अः । यदा क्लीबलिङ्गेन प्रस्तूयते, तदा क्लीबलिङ्गः । विशेष्यनिघ्नत्वेन विशे- प्यगतमेव लिङ्गं विशेषणान्याददत इति यावत् । तद्यथा सुकृतिनी स्त्री, सुकृतिनो दाराः, सुकृति कलत्रमित्यादि । सुकृती पुण्यवान् धन्यः सुकृतित्रयं मुकृतिनि । 'धनगणं लब्धा' (४. ४. ८४) इति यत् । धन्यः ॥ महेच्छस्तु महाशयः। महेच्छद्वयं महाशये । महाशयो महामनाः ॥ हृदयालुः सहृदयः प्रकृष्टहृदये हृदयालुद्वयम् । 'हृदयाचालुरन्यतरस्याम्' (वा० १. २. १२२) इत्यालुः ।। महोत्साहो महोद्यमः॥३॥ महोत्साहद्वयं महाध्यवसाये ॥ प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः । वैज्ञानिकः कृतमुखः कृती कुशल इत्यपि ॥४॥ प्रवीणदशकं सुज्ञे । 'पुण कर्मणि शुभे' । इगुपधलक्षणः कः । निपुणः । 'निनदीभ्यां नातेः कौशले' (८. ३. ८९) इति षत्वे निष्णातः ।

·विशेष्यनिघ्नवर्गः १] टीकासवस्वास्यव्याख्यासमतम् । ३ शिक्षा सञ्जातास्येति तारकादित्वाद् इतच् । शिक्षितः । विज्ञानेन व्यवहरतीति वैज्ञानिकः । 'चरति' (४. ४. ८) इति ठक् । मत्वर्थीयठनि विज्ञानिको वा पाठः । कृतमभ्यस्तं मुखम् उपायोऽनेनेति कृतमुखः । कृती इन्नन्तः । कुशे- स्तालव्यात् सौत्राद् वृषादिकलचि कुशलः ।। पूज्यः प्रतीक्ष्यः पूज्यद्वयं पूज्ये ॥ सांशयिकः संशयापन्नमानसः। सांशयिकद्वयं संशयविषयस्थावादौ । 'संशयमापन्नः' (५.. १. ७३) इति ठक् , न तु संशयवति पुरुष इति न्यासः । अतः सप्तम्यर्थे बहु- व्रीहिः । संशयकर्तरि पुरुष एवेति तद्रनमतिः ।। दक्षिणीयो दक्षिणाहस्नत्र दक्षिण्य इत्यपि ॥५॥ दक्षिणीयत्रयं दक्षिणायोग्ये । 'कडङ्करदक्षिणाच्छ च' (५. १.६९) इति छयत्प्रत्ययाभ्यां दक्षिणीयदक्षिण्यौ ॥ स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे । वदान्यचतुष्कं वहुप्रदे । 'वदेरान्यः' (उ० ३. १०४) । वदान्यः । दाने शौण्डः प्रसक्तो दानशौण्डः ।। जैवातृकः स्यादायुष्मान् जैवातृकद्वयं दीर्घायुषि । चन्द्रे जैवातृक उक्तः ॥ अन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥६॥ अन्तर्वाणिद्वयं शास्त्रज्ञे । अन्तः अन्तश्शरीरे वाणी शास्त्रशरीरभूता अधिदैवतभूता अस्येत्यन्तर्वाणिः । समासान्तस्यानित्यत्वाद् 'नवृतश्च' (५. ४. १५३) इति न कप् । 'गोलियोरुपसर्जनस्य' (१. २. ४८) इति हस्वत्वम् ॥ परीक्षकः कारणिकः परीक्षकद्वयं निरूपके । कारणं हेतुः, तेन व्यवहरति । 'चरति' (४. ४. ८) इति ठकि कारणिकः ।।

·नामलिशानुशासन [तृतीयं का वरदस्तु समर्धकः। . यो देवतादिर्वरं वाञ्छितं फलं ददाति, तत्र वरदद्वयम् । समृध्यति समृद्धया युज्यत इति ण्वुलि समर्धकः ।। हर्षमाणो विकुर्वाणः प्रमना हृष्टमानसः ॥७॥ हृष्टहदये हर्षमाणचतुष्कम् । 'ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्' (३. २. १२९)। हर्षमाणविकुर्वाणौ । अथवा विकुर्वाणे 'अकर्मकाच' (१. ३. ३५) इति तैङ् । प्रमनाः सान्तः ।। दुर्मना विमना अन्तर्मनाः वैमनस्ययुक्ते दुमनम्रयम् । त्रयमेव सान्तम् ॥ स्यादुत्क उन्मनाः । सोत्कण्ठे उत्कद्वयम् । 'उत्क उन्मनाः' (५. २. ८०) इति निपा- तितम् । उच्छब्दात् तद्वति कन्प्रत्ययः । उन्मनाः मान्तः ।। दक्षिणे सरलोदारी दक्षिणत्रयम् ऋज्वाशय । वनौषधौ सरल उक्तः ॥ ." सुकलो दातृभोक्तरि ॥ ८ ॥ एक एव दाता च भोक्ता च स सुकलः । त्यागभागयुक्त इत्यन्यः । सुष्ठु कल्पत इति सुकल: । पृषादरादिः ।। तत्पर प्रसितासक्ती तत्पर तात्पर्यवति प्रसितद्वयम् । 'पिञ् बन्धने' । 'पञ्ज सङ्गे' । क्तः ।। .: 'आत्मनेपदम् । प्र' क. प्र. पाठः.

·विशेष्यानिध्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेनम् । इष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः। इष्टार्थे आभिमतप्रयोजने उद्युक्त उद्यतः उत्सुकः ॥ प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञानविश्रुताः॥९॥ धनादिना ख्याते प्रतीतषट्कम् । विदिर्लाभे । 'वित्तो भोगप्रत्यययोः' (८. २. ५८) इति निपातनाद् न नत्वम् । वित्तः ॥ गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहतलक्षणौ । त्यागशौर्यादिगुणैः ख्याते कृतलक्षणद्वयम्। 'लक्षणं नामचिह्नयोः' । कृतमभ्यम्तमनुरागाद् लक्षणं नामास्येति कृतलक्षणः । आहतं गुणितम् असकृदुच्चरितं नामास्येत्याहतलक्षणः ।। इभ्य आढ्यो धनी बहुधने इभ्यत्रयम् । इभमर्हतीति इभ्यः । 'दण्डादिभ्यो यत्' (५. १. ६६)। एत्यैनं ध्यायन्तीत्याढ्यः । घार्थे कः । पृषोदरादिढत्वम् ।। स्वामी वीश्वरः पतिशिता ॥ १० ॥ अधिभूर्नायको नेता प्रभुः परिवृढोऽधिपः । स्वामिदशकं प्रभौ। 'स्वामिन्नैश्वर्य' (५. २. १२६) इति मत्वर्थे निपातनात् म्वामी । 'अश्नोतेराशुकर्मणि वरट च' (उ० ५. ५८) इति वरद् अकारम्य च ईकारः । ईश्वरः । 'पातेर्डतिः' (उ० ४.५८)। पतिः । ईशितृनेतारौ तृन्नन्तौ । किपि अधिभूः । 'प्रभो परिवृढः' (७. २. २१) इति परिवृढो निपातितः । बृंह: क्तः इडागमाभावः नकारहकारयो- र्लोपः परस्य च ढत्वं निपात्यते । अधिपातीत्याधिपः ।। अधिकद्धिः संमृद्धः स्यात् अधिकद्वियम् अतिशयितसम्पद्युक्ते ।। .

·नामलिशानुशासनं तृतीयं काण्ड . कुटुम्बव्याप्तस्तु यः ॥११॥ स्याभ्यागारिकस्तस्मिन्नुपाधिश्च पुमानयम् कुटुम्ब पोष्यवर्गादि । तत्र व्यापृतः पोषणादिव्यग्रो यः, तत्र अभ्यागारिकद्वयम् । अगारं भक्तिः सेव्यमस्येत्यागारिकः । 'अचित्ताददेश- कालाईट्ठक्' (४. ३. ९६) । अभ्यधिक आगारिकोऽत्यन्तागारशरणोऽभ्या- गारिकः । उपादधाति कुटुम्बमित्युपाधिः । आविष्टलिङ्गत्वादयं योषिदादौ च पुमान् ॥ वराङ्गरूपोपेतो यः सिंहसंहननो हि सः ॥ १२ ॥ यः प्रत्येकमवयवशुद्धया रूपवान् सुन्दरः, स सिंहसंहननः ।। निर्धायः कार्यकर्ता यः सम्पतन् सत्त्वसम्पदा । व्यसने यदविकारकं, तत् सत्त्वम् । तत्सम्पदा सम्पतन् उद्यम कुर्वन् यः कार्यकर्ता, स निर्धार्यः । क्वचित् 'संयुत' इति पाठः ।। अवाचि मूकः अवाग्द्वयं वोब्बेति ख्याते । अवाक् चान्तः । अथ मनोजवः स पितृसनिभः॥ १३ ॥ मनोजवद्वयं पितृतुल्ये । जुः सौत्रः । लोकानां मनो जवति प्रविश- तीति अच् ॥ सस्कृत्यालङ्कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः । परिणेत्रे योऽलङ्कृत्य कन्यां सत्कृतां ददाति, स कूकुदः । दीर्घादिः ।। लक्ष्मीवालँक्ष्मणः श्लीलः श्रीमान $ 'ठम्' इति मुद्रिताष्टाध्यायीपाठः ।

·विशेष्यनिघ्नवर्गः १] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । लक्ष्मीवच्चतुष्कं सम्पद्युक्ते शोभायुक्ते च । 'लक्ष्म्या अच्च' (ग० ५. २. १००) इति पामादिपाठाद् नः अकारश्चान्तादेशः । लक्ष्मणः । सिध्मादिलचि श्लीलः । 'कपिलकादीनां रो लत्वमापद्यते' (वा० ८. २. १५) ' इति लत्वम् ।। स्निग्धस्तु वत्सलः॥१४॥ स्निग्धद्वयं स्निग्धे । 'वत्सांसाभ्यां कामबले' (५. २. ९८) इति मत्वर्थलचि वत्सलः स्याद् दयालुः कारुणिकः कृपालुः सूरतः समाः। दयालुचतुष्कं कृपालो । 'स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आ- लुच्' (३. २. १५८)। दयालुः । कारुण्ययोगात् कारुणिकः । 'अत इनिठनौ' (५. २. ११५) इति ठन् । 'हलस्तद्वितस्य' (६. ४. १९०) इति यलोपः । कृपां लातीति कृपालुः । 'डुप्रकरणे मितदादिभ्य उप- सङ्ख्यानम्' (वा० ३. २. १८०) इति डुः । सूरतो दीर्घादिः ॥ स्वतन्त्रोऽपावृतः स्वैरी स्वच्छन्दो निरवग्रहः ॥ १५ ॥ स्वतन्त्रपञ्चकं स्वतन्त्रे । स्वतन्त्रः स्वप्रधानः । स्वेन आत्मना ईते प्रचरतीति णिनिः । 'म्वादीरेरिणोद्धिर्वक्तव्या' (वा० ६. १. ८९) इति वृद्धिः । स्वरी । स्वच्छन्दः स्ववशः । निरवग्रहः परेणानियम्यः ।। परतन्त्रः पराधीनः परवान् नाथवानपि । अधीनो निन्न आयत्तोऽस्वच्छन्दो गृह्यकोऽप्यसौ॥१६॥ परतन्त्रनवकं परायत्ते । परस्मिन् अधीनः पराधीनः । 'सप्तमी शौण्डैः' (२. १. ४०) • इति समासः । 'अषडक्षाशितंग्वलहालं. पुरुषाध्युत्तरपदात् खः' (५: ४. ७) इति खः । परशब्दः श्रेष्ठवचनः । अधिगत इनः ईश्वरोऽनेनेतिं अधीनः । इस्वादिः । निहन्यत इति ·नामालिकानुशासनं [तृतीयं का निघ्नः । 'स्थानापाव्यधिहनियुध्यर्थम्' इति घनर्थे कः । 'यती प्रयले । क्तः । भायत्तः॥ खलपूः स्याद् बहुकरः खलपूद्वयं सम्मानकारिणि कोळगोमीति ख्याते । खलं भूस्था- नकण्ठेषु । तत् पुनातीति विप् । खलपूः । बहु करोति सम्माष्र्टीति 'किंयत्त. द्वहुषु कृञोऽज्विधानम्' (वा० ३. २. २१) इत्यच् । बहुकरः ॥ दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः । स्वल्पकालसाध्ये कर्मणि चिरेण कार्यकारिणि दीर्घसूत्रद्वयम् । दीर्घ सूत्रमस्येति दीर्घसूत्रः । चिरं क्रिया अनुष्ठानमस्येति चिरक्रियः ॥ जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात् गुणदोषानपरामृश्य यः करोति स जाल्मः ॥ कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः ॥१७॥ क्रियासु व्यापारेषु मन्दः कुण्ठः । 'कुठि च' इत्यतः पचाद्यच् ॥ कर्मक्षमोऽलङ्कीणः अनायासेन कर्मनिष्पादके कर्मक्षमद्वयम् । पराधीनवत् खप्रत्ययेन अलङ्कर्माणः ॥ क्रियावान् कर्मसूद्यतः। कर्म कर्तुमुद्यते क्रियावान् तान्तः ।। स कार्मः कर्मशीलो यः १. 'गो' म. पाठ..

·विशेष्यनिम्नवर्गः१] टीकासर्वस्वास्थम्याच्यासमेतम् । कार्मद्वयं कर्मशीले। 'कार्मस्ताच्छील्ये' (६.४.१७२) इति निपातनात् साधुः।। कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥१८॥ कर्मशूरद्वयं कर्मठे । 'कर्मणि घटोऽठच्' (५. २. ३५) । कर्मठः ॥ भरण्यभुक् कर्मकरः - भरण्यं वेतनं यो भुक्ते, स कर्मकरः । अयं शूद्रविशेषाभि- धानप्रस्तावेऽभिहितः । इह तु क्रियाशब्दप्रक्रमेण भरण्यभुगिति पर्यायान्तरद• र्शनार्थ कर्मकारेण सह विषयभेदप्रदर्शनार्थ चानूदितः ।। कर्मकारस्तु तत्क्रियः। तक्रियः वेतनं विना कर्मक्रियो दासादिः कर्मकारः। 'कर्मण्यण' (३. २. १)॥ अपलातो मृतलातः मृतमुद्दिश्य स्नाते अपसातद्वयम् ॥ आमिषाशी तु शौष्कलः ॥ १९॥ आमिषाशिद्वयं मत्स्यमांसभक्षणशीले । शौष्कलस्तालव्यादिमूर्ध- न्यमध्यः ।। बुभुक्षितः स्यात् क्षुधितो जिघत्सुरशनायितः। बुभुक्षितचतुष्कं जातबुभुक्षे । त्रिषु तारकादित्वाद् इतच् । अत्तमि- च्छतीति जिघत्सुः ॥ परान्नः परपिण्डादः १. 'या'.. पाठः.

·मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड परान्नोपजीविनि परान्नद्वयम् । परस्यान्नमस्येति वैयधिकरण्येन बहुव्रीहिः । परपिण्डमत्तीति अण् । परपिण्डादः ।। भक्षको घसारोऽमरः॥ २०॥ भक्षकत्रयं भक्षणपरे । 'सृघस्यदः क्मरच्' (३. २. १६०) । घस्मरः । अमरः ॥ आधुनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते । आयूनद्वयम् उदरपूरके । 'दिवोऽविजिगीषायाम् ' (८. २. ४९) इति निष्ठातकारस्य नत्वे आयूनः । 'उदराट्टगाड्ने' (५. २. ६७) इति ठक् । औदरिकः । विजिगीषाविवर्जित इति, योऽत्यन्तक्षुधया बाध्यमान उदर एव प्रसक्त इत्यर्थः ।। उभावात्मभरिः कुक्षिभरिः स्वोदरपूरके॥२१॥ पोष्यवर्ग विहाय स्वोदरमात्रपूरके आत्मभरित्रयम् । 'फले- अहिरात्मभरिश्च' (३.२. २६) इति निपातितः । चकारात् कुक्षिभरिरपि । भृञ इन् उपपदस्य (नु ? मु) मागम इति जयादित्यः । भाष्ये तु कुक्षिभरिसिद्ध्य- र्थम् अत्यल्पमिदमुच्यते भृञः कुक्ष्यात्मनो(र्नु ? ) (चेति) वक्तव्यमिति चकाराद् उदरंभरिमपि समा(स ? दध)ते । 'आत्मोदरकुक्षिषु भृनः ख च' इति कातन्त्रे वररुचिसूत्रम् ॥ सर्वान्नीनस्तु सर्वान्नभोजी चतुर्णामपि वर्णानां योऽन्नं भुते, तत्र सर्वान्नीनद्वयम् । 'अनुपद- सर्वान्नायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु' (५. २. ९)इति खः । सर्वान्नीनः ।। ? गर्धनः। गृध्नुस्तु लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक् गृध्नुपञ्चकं लुब्धे । त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः' (३. २. १४०)। गृनुः । 'जुचक्रम्य-' (३. २. १५०) इत्यादिना युचि गर्धनः ।

·विशेष्यनिन्नवर्गः १] टीकासर्वस्वायव्याख्यासमेतम् । लुभेः क्तः । लुब्धः । 'लष कान्तौ' । 'लषपत-' (३.२. १५४) इत्या. दिना उकञ् । अभिलाषुकः । 'स्वपितृषोर्नजिङ्' (३. २.१७२) इति नजिडि तृष्णक् । जान्तः । तत् करोति-' (ग० ३.१.२६) इति ण्यन्ताद् ण्वुलि तृष्णकोऽजन्तोऽपीष्यते ॥ समौ लोलुपलोलुभौ ॥२२॥ अतिशयलुब्धे लोलुपद्वयम् । लुपेढुंभेश्च यङ् । पचाद्यच् । 'यङोऽचि च' (२. ४.७४) इति यङो लुक् । 'न धातुलोप आर्धधातुके' (१.१. ४) इति गुणनिषेधः ॥ उन्मदस्तृन्मदिष्णुः स्याद् उन्मदद्वयम् उन्मादशीले । उद्गतो मदोऽस्येत्युन्मदः । 'अलंकृञ् - निराकृञ --' (३. २. १३६) इत्यादिनेष्णुचि उन्मदिष्णुः ॥ अविनीतः समुद्धतः। अविनीतद्वयम् अविनीते । हन्तेः क्तः । समुद्धतः ॥ मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः, मत्तचतुष्कं मत्ते । शुण्डा पानागारं, तत्र भवा स्थितिरस्येति 'शेष' (४. २.९२) अण् । शौण्डः । 'संप्रोदश्च कट' (५.२.२९) इति कटच । उत्कटः । 'अनुपसर्गात् फुलक्षीब-' (८.२. ५५) इति निपातितः । 'क्षी मदे' । क्तः । तत्र तकारलोप इडभावश्च निपात्यते ॥ कामुके कमितानुकः ॥२३॥ कम्रः कामयिताभीकः कमनः कामनोभिकः । कामुकनवकं कामुके । कमेः पूर्ववदुकञ् । कामुकः । 'आयादय आर्धधातुके वा' (३. १. ३१) इति णिङन्ताददन्ताच तृन् । कामयिता ·मामलिझाबुशासन (स्ता काण्ड कमिता च । 'अनुकाभिकाभीकः कमिता' (५. २. ७४) इति निपातनात् त्रयं निपातितम् । तत्र कमितेत्यर्थे कप्रत्ययान्ता एते निपात्यन्ते । 'नमिकम्पिस्म्य- जसकमहिंसदीपो रः' (१. २. १६७)। कमः। 'अनुदात्तेतश्च हलादेः' (३.२. १५९) इति युच् । कमनः । 'कमेर्णिङ' (३. १. ३०) इति णिङ् । कामनः ॥ विधेयो विनयग्राही वचनेस्थित आश्रवः ॥ २४॥ विधेयचतुष्कं विधेये । 'स्यादाश्रवो विधेय' इति रत्नकोषः । विनयं विधिनिषेधवचनं ग्रहीतुं शीलमस्येति णिनिः । विनयग्राही । वचनेस्थित इत्यलुक्समासः । वाक्यमेव वा । आदिष्टं शृणोतीति अच् । आश्रवः ।। वश्यः प्रणेयः वश्यद्वयं वशंगते । वशम् आयत्तिं गतो वश्यः । 'वशं गतः' (१. ४. ८६) इति यत् । प्रणेतुं शक्यः प्रणेयः ॥ निभृतविनीतमश्रिताः समाः। निभृतत्रयं विनीते । श्रिञः क्तः । प्रश्रितः ॥ धृष्टे धृष्णग् वियातच धृष्टत्रयं निर्लजे । 'धृषेश्चेति वक्तव्यम् ' (वा ० ३.२. १७२) नजिस्। धृष्णक् । धृष्णुगिति पाठे 'त्रसिगृधि-' (१. २. १४०) इत्यादिना क्नुः । 'या प्रापणे । क्तः। वियातः ।। प्रगल्भः प्रतिभान्वितः॥२५॥ प्रत्युत्पन्नमतित्वं प्रतिभा, तदन्विते प्रगल्भः। स्थादरष्ठे तु शालीन ·विशेष्यनिन्नवर्गः१] टीकासर्वस्वाम्यव्याख्यासमेतम् । अधृष्टद्वयं सलज्जे । 'शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः (५. २. २०) इत्यनेन शालाशब्दात् खप्रत्ययो निपातितः । शालीनस्तालव्यादिः ॥ विलक्षी विस्मयान्विते। विलक्षद्वयं लक्ष्ययुक्ते॥ अधीरे कातरः व्यसनादावाकुलहृदये अधीरद्वयम् ॥ त्रस्नुभीरुभीरुकभीलुकाः॥२६॥ त्रस्नुचतुष्कं भयशीले । 'सिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः' (३.२. १४०)। त्रस्नुः । 'भियः क्रुक्लुकनौ' (३. २. १७४)। भीरुभीलको । 'भियः क्रुकन् वक्तव्यः' (वा० ३. २. १७४)। भीरुकः ।। आशंसुराशंसितरि आशंसुद्वयम् आशंसनशीले । प्रियार्थस्य प्राप्तुमिच्छा आशंसा । तच्छील आशंसुः । 'सनाशंसभिक्ष उः' (३. २. १६८)। आशंसुः ॥ ग्रहयालुग्रहीतरि। प्रहयालद्वयं ग्रहणशीले । 'ग्रह ग्रहणे' ।चुरादिणिचि 'स्पृहिगृहि (३. २. १५८) इत्यादिना आलच् । 'अयामन्ताल्वाय्येल्विष्णुषु' (६. ४.५५) इति णेः अयादेशः॥ श्रद्धालुः श्रद्धया युक्त श्रद्धायुक्ते श्रद्धालुः । दयालवदालच् ॥ पतयालुस्तु पातुके ॥ २७॥ पतनशीले पतयालुद्वयम् । प्रहयालुवत् पसयालुः । 'लपपत (३. २. १५४) इत्यादिना उकन् । पातुकः ।।

·मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड लज्जाशीलोऽपत्रपिष्णुः लज्जाशीलद्वयं लज्जाशीले । 'अलंकृत्रनिराकृञ्-' (३.२. १३६) इत्यादिना इष्णुच् । अपत्रपिष्णुः ।। स्याद् वर्धिष्णुस्तु वर्धनः। अपत्रपिष्णुवद् वर्धिष्णुः । 'अनुदात्तेतश्च हलादेः (३. २. १४९) इति युचि वर्धनः ॥ उत्पतिष्णुस्तूत्पतिता उत्पतनशीले उत्पतिष्णुद्वयम् । उत्पूर्वात् पतेः अपत्रपिष्णुवद् उत्पतिष्णुः ॥ अलंकरिष्णुस्तु मण्डनः ॥ २८ ॥ अलंकरिष्णुद्वयमलंकरणशीले । अपत्रपिष्णुवदलंकरिष्णुः । 'क्रुधम- ण्डार्थेभ्यश्च' (३. २. १५१) इति युचि मण्डनः ॥ भूष्णुर्भविष्णुर्भविता भूष्णुत्रयं भवनशीले । 'ग्लाजिस्थश्च रम्नुः' (३. २. १३९) इति चकाराद् गस्नुः । 'भुवश्च' (३. २. १३८) इतीप्णुचि भविष्णुः । छान्द- सोऽप्ययं भाषायां निबद्धः ।। वर्तिष्णुर्वर्तनः समौ। वर्तिष्णुद्वयं वर्तनशीले । अपत्रपिप्णुवद् वर्तिप्णुः । वर्धनवद् युचि वर्तनः ॥ निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात् निराकरिष्णुद्वयं निराकरणशीले । अपत्रपिष्णुवदिष्णुचि निराक- रिष्णुः । त्रस्नुवत् क्षिप्नुः ।। सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुरः ॥ २९ ॥ सान्द्रस्निग्धद्वयं नवमेघवदतिस्निग्धे । 'भञ्जभासमिदो पुरच्' (३. २. १६१) । मेदुरः ॥

·विशेष्यनिन्नवर्गः१] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । १५ ज्ञाता तु विदुरो विन्दुः ज्ञातृत्रय ज्ञानीले । तृनि ज्ञाता । 'विदिभिदिच्छिदेः कुरच्' (३. २. १६२) । विदुरः । 'विन्दुरिच्छुः' (३. २. १६९) इत्यनेन विदेर्शा- नार्थाद् विन्दुर्निपातितः ॥ विकासी तु विकस्वरः। विकासिद्वयं विकसनशीले । 'कस गतौ' । विपूर्वः । 'वौ कसलषक- स्थम्रन्भः' (३. २. १४३) इति घिनुण् । विकासी । 'स्थेशभासपिसकसो वरच्' (३. २. १७५)। विकस्वरः । दन्त्यसः ॥ विमृत्वरो विस्मरः प्रसारी च विसारिणि ॥ ३०॥ विसृत्वरचतुष्कं प्रसरणशीले । 'इण्नशजिसर्तिभ्यः करप्' (३. २. १६३)। विसृत्वरः । 'सृघस्यदः क्मरच्' (३. २. १६०) । विसृमरः । 'प्रे लपसृद्रुमथवदवसः' (३. २. १४५) इति घिनुण् । प्रसारी । मत्स्ये विसारी उक्तः ॥ सहिष्णुः सह्नः क्षन्ता तितिक्षुः क्षमिता क्षमी। सहिष्णुषट्कं क्षमाशीले । अलंकरिष्णुवत् सहिष्णुः । वर्तनवत् सहनः । 'क्षमूप सहने' । तृन् । क्षन्ता । इट्पले क्षमिता । 'शमित्यष्टाभ्यो घिनुण्' (३. २. १४१) । क्षमी ।। क्रोधनोऽमर्षणः कोपी क्रोधनत्रयं क्रोधने । मण्डनवत् क्रोधनः । न मर्षयतीत्यमर्षणः । आवश्यकणिनौ कोपी ॥ चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः॥३॥ चण्डद्वयमतिकोपने । 'चडि कोपे' | चण्डः । पचाद्यच् । क्रोध- नवत् कोपनः ॥

·नामलिशानुशासनं तृतीयं का जागरूको जागरिता जागरणशीले जागरूकद्वयम् । 'जागरूकः' (१. २. १६५) इत्यनेन ऊकगुणौ निपातितौ ॥ घूर्णितः प्रचलायितः। घूर्णितद्वयं निद्रापूर्णिते । 'घुण पूर्ण.भ्रमणे' । क्तः । पूर्णितः । प्रचल इवाचरतीति क्यङन्तात् क्तः । प्रचलायितः ॥ स्वप्न शयालुनिद्रालुः स्वप्नक्त्रयं निद्राशीले । 'स्वपितृषोर्नजिङ्' (३. २. १७२)। स्वप्नक् । जान्तः । 'शीबश्चेति वक्तव्यम् ' (वा० ३. २. १५८) इत्यालुः । शयालुः । दयालुवन्निद्रालुः ॥ निद्राणशयितौ समौ ॥ ३२ ॥ निद्रां गते निद्राणद्वयम् । 'संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः' (८. २. ४३) इति निष्ठातकारस्य नत्वे निद्राणः । शेतेः क्तः । शयितः ।। पराङ्मुखः पराचीनः पराङ्मुखद्वयं विमुखे । 'विभाषाञ्चेरदिस्त्रियाम् ' (५. ४. ८) इति खः । पराचीनः ॥ स्यादवाङप्यधोमुखः। अवाङ्मुखद्वयमधोमुखे । अञ्चतेः ऋत्विगादिना किन् । अवाङ् । चान्तः । स्त्रियामवाची ॥ देवानश्चति देवद्य देवान् गच्छाते पूजयति वा देवद्या । चान्तः । 'विष्वन्देक्योध टेरद्यञ्चतावप्रत्यये' (६. ३. ९२) इत्यद्यादेशः । स्त्रियां देवद्रीची ।।

·१७ विधेयानिनवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । विष्वद्यङ् विष्वगञ्चति ॥ ३३ ॥ विष्वक् समन्ताद् गच्छति यः, स विपद्यङ् । विष्वक्सेनप्रस्तावे षकारो निरूपितः । सर्व देवन्द्यवत् ।। यः सहाश्चति सध्रयङ् सः सह तुल्यं गच्छतीति सध्रयङ् । चान्तः । 'सहस्य सध्रिः' (१. ३. ९५) इति सध्यादेशः । स्त्रियां सधीची ।। स तिर्य यस्तिरोऽञ्चति । वक्रं गच्छति यः स तिर्यङ् । चान्तः । 'तिरसस्तिर्यलोपे' (६. ३. ९४) इति तिरःशब्दस्य तिरीत्यादेशः ॥ वदो वदावदो वक्ता वदत्रयं वक्तरि । पचायच् । वदः । 'चरिचलिपतिवदीनामप्याक् चाभ्यासस्य' (वा० ६. १. १२) इत्यागागमः द्विवचनं च । वदावदः । तृचि वक्ता ॥ वागीशो वाक्पतिः समौ ॥ ३४ ॥ निरवद्योदामवाणीके वागीशद्वयम् ॥ पाचोयुक्तिपटुर्वाग्ग्मी वचनयुक्तिज्ञे वाचोयुक्तिपटुद्वयम् । 'वाग्दिक्पश्यद्भयो युक्तिदण्ड- हरेषूपसङ्ख्यानम्' (वा० ६. ३. २१) इत्यलुकि वाचोयुक्तिपटुः । नाममालायां तु वाचोयुक्तिरित्येव नाम । 'वाचो ग्मिनिः' (५. २. १२४) इति वाग्मी । द्विगकारवान् । वावदूकोऽतिवक्तरि । अत्यन्तवक्तरि वावदूकः । वदेर्यङन्ताद् 'यजजपदशां यकः' ·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड (३. २. १६६) इति बहुवचननिर्देशादन्यतोऽप्यूक इति धातुपारायणम् । 'चेक्रीयीतान्तानां यजिजापदंशिवदाम्' इत्यूक इति कालापाः ॥ स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगावाक्॥३५॥ जल्पाकचतुष्कं गर्दा भापिणि । 'जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङः पाकन्' (३. २. १५५) । 'आलजाटचौ बहुभाषिणि' (५. २. १२५) इत्यालजाटच्य- त्ययाभ्यां वाचालवाचाटौ । एतौ कुत्सार्थे प्रत्ययौ ।। दुर्मुखे मुखराबद्धमुखी दुर्मुखत्रयमप्रियवादिनि । निन्दितमुखो दुर्मुखः । खरवन्मुखरः । अबद्धमुखो हुम्वादिः ॥ शक्ल प्रियंवदे। शक्लद्वयं प्रियंवदे । 'शकु शक्तौ' । 'मूपशकिभ्यः क्लः' (उ० ४. १ १०) । शक्लः । 'प्रियवशे वदः खच्' (३. २. ३८) । प्रियंवदः ॥ लोहलः स्यादस्फुटवाग लोहलद्वयमव्यक्तवचने ॥ गर्दावादी तु कढदः॥ ३६ ॥ निन्धवादिनि गर्यवादिद्वयम् । कुत्सितं वदतीति 'रथवदयोश्च' (६. ३. १०२) इति कोः कद्भावः । कद्वदः । समौ कुवादकुवदी परदोपकथनशीले कुवादद्वयम् । कर्मण्यणि कुवादः । पचाद्यचि कुवदः ।। स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः। काकस्वरादिरसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥ + 'मूशक्यबिभ्यः क्लः' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·विशेष्यनिम्नवर्गः १] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम्।
रवणः शब्दनः
--
शब्दकारिणि रवणद्वयम् । उभयत्र 'चलनशब्दार्थादकर्मकाद्युच्'
(३. २. १४८)॥
नान्दीवादी नान्दीकरः समौ ॥ ३७ ।।
भेरीसमाननान्दीवादनशीले नान्दीवादिद्वयम् । अथवा नान्दी-
लोकपठनकारिणि । तथाच भरताचार्यः
"आशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात् प्रवर्तते ।
देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति सा स्मृता ॥",
णिनिः । नान्दीवादी । दिवाकरवत् टः । नान्दीकरः । 'मदकलकलविकीका-
कुनान्दीकरेभ्यः' इति मुरारिः ।।
जडोज्ज्ञ
जडद्वयं जडे । तदुक्तम्
"इष्टं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् ।
तूष्णीकः परवशगः स भवति जडसंज्ञकः पुरुषः" ।।
अनेटमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते ।
वचनश्रवणरहितेऽनेडमृकः । कृतनसमासोऽवयवार्थशून्य एव
रूढः।
'त्रिलिजोड़नेडमूकः स्याच्छठवाक्तिवर्जित'
इति रभसश्च । केचित्तु एडश्चासौ मृकश्चेत्येडमूकमिच्छन्ति । पूर्वं पृथक् कथि-
तत्वात् तयोः समुद्रायेऽपि रूपमूह्यमिति कृत्वा नेच्छन्ति ॥
तूष्णींशीलस्तु तूष्णीकः
मौनशीले तूष्णींशीलद्वयम् । 'तूष्णींशीले को मलोपश्च वक्तव्यः'
(वा० ५. ३. ७२) इति को मलोपश्च ।।
'शोले को' इति मुद्रितवार्तिकपाठः ।

·२० नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयंका नग्नोऽघासा दिगम्बरः ॥३८॥ परिधानवस्तुशून्ये नग्नत्रयम् । ओलस्जिधातोर्लग्न एव वर्णव्यत्यया- नग्नः । अवासाः सान्तः ॥ निष्कासितोऽपकृष्टः स्याद् निष्कासितद्वयं निःसारिते । निष्कासिते प्रथमो द्धन्यो द्वितीयो दन्त्यसः ॥ अपध्वस्तस्तु धिकृतः। कृतधिक्कारेऽपध्वस्तद्वयम् ॥ आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद् अरिणा भग्नदर्पे आत्तगर्वद्वयम् । आत्तो गृहीतो गर्वोऽस्येत्यात्तगर्वः । 'ब-त गन्ध अर्दने' । आत्तगन्ध इति पाठ इत्यन्यः ॥ दापितः साधितः समौ ॥३९॥ धनादिकं दापितद्वयम् । ददातेर्ण्यन्तात् पुकि दापितः । 'दय दानग. तिरक्षणहिंसादानेषु' । ण्यन्तादिति पुरुषोत्तमः ॥ अधिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तः अधिक्षिप्तद्वयं कृताक्षेपे प्रेषिते वा। तदुक्तम् - "आहूय प्रेष्यते यस्तु प्रतिक्षिप्तः स उच्यते" इति ॥ बद्ध कीलितसंयतौ। कीलेन निश्चलीकृते कीलितद्वयम् । रज्ज्वा तु बद्ध वक्ष्यति !! आपन्न आपत्माप्तः स्यात् आपत्रद्वयमापदस्ते ॥

·विशेष्यमिघ्नवर्गः १]
टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् ।
२१
कान्दिशीको भयद्रुतः ॥ ४० ॥
भयोपद्रुते कान्दिशीकद्वयम् । कां दिशं गच्छामीति चिन्तयन्
पलायितः कान्दिशीकः । पृषोदरादिः ।
आक्षारितः क्षारितोभिशस्ते
परस्त्रियाः परपुरुषस्य वा मैथुनं प्रति दूषिते आक्षारितत्रयम् ।
मैथुनं प्रत्याहूत इत्यन्यः ॥
मंकसुकोऽस्थिरे।
असन्देहविषयेऽपि यः सन्देहकृत् , तत्र सकसुकद्वयम् । 'कस
गतो'। 'समि कस उकन्' (उ० २. ३२) इत्युकन् । संकसुको द्विदन्त्यो
हस्वमध्यः॥
व्यसनार्तापरक्तौ द्वौ
दैवी मानुषी वा पीडा व्यसन. तदाते व्यसनार्तद्वयम् । चन्द्रार्की
राहुप्रस्तावुपरक्तावुभौ ॥
विहस्तव्याकुलौ समौ ॥४१॥
शोकादिभिरितिकर्तव्यताशून्ये विहस्तद्वयम् ॥
विक्लबो विहलः
विक्लबद्वयं स्वकीयाङ्गधारणाशक्ते॥
स्यात्तु विवशोऽरिष्टदुष्टधीः।
आसन्नमरणमारिष्टं, तेन दूषितबुद्धिर्विवशः ॥
कश्यः कशा
कशामश्वताडनीमपराधाद् योऽर्हति, तत्र कश्यद्वयम् । 'दण्डादि-
भ्यो यः' (५. १. ६६)। कश्यः ॥
सन्नद्धे स्वाततायी वधोयते ॥४२॥

·३५ मामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड कृतसन्नाहे हन्तुमुद्यते आततायी । द्वेष्ये त्वक्षिगतः द्वेष्यद्वयं द्वेष्ये ॥ वध्यः शीर्षच्छेद्य इमो समौ । वध्यद्वयं वध्ये । कश्यवद् वध्यः । 'शीर्षच्छेदाद् यच्च' (५. १. ६५) । शीर्षच्छेद्यः ॥ विष्यो विषेण यो वध्यः विषेण वध्यो विष्यः । 'नौवयोधर्म-' (४. १. ९१) इत्या. दिना यत् ॥ मुसल्या मुसलेन यः ॥ ४३ ॥ मुसलेन वध्यो मुसल्यः । कश्यवद् यः ।। शिश्विदानः कृष्णवर्मा कृष्णवर्मा पापाचारः । शिश्विदानः द्वितालव्यः । 'श्विता वर्णे' । 'श्वितेर्दश्च' (उ० २. ९३) इत्यानच सनो लुग दश्चान्तादेशः ॥ चपलश्चिकुरः समौ। चपलद्वयं चपले। "अविमृश्य तु यः कार्य पुरुषो वृधबन्धनाद्यमाचरति । अविनिश्चितकारित्वात् स तु खलु चपलो बुधैर्तेयः ॥" दोषैकहक् पुरोभागी दोषैकद्रष्टा पुरोभागी, नान्तः ।। निकृतस्त्वनृजुः शठः ॥ ४४ ॥ निकृतत्रयं वक्राशये । 'शठ कैतवे' । तालव्यादिः । पधादिः । पाठः ॥

·विशेष्यनिघ्नवर्गः१] टीकासर्वस्वाख्यन्याख्यासमेतम् । कर्णेजपः सूचकः स्यात् कर्णेजपद्वयमनुचितादौ प्ररोचके । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' (३.२. १३) इति 'हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यम्' (वा० ३. २. १३) इत्यच् । कर्णेजपः । 'सूच पैशुन्ये' । ण्वुल् । सूचकः । दन्त्यादिः ।। पिशुनो दुर्जनः खलः। परस्परभेदनशीले पिशुनत्रयम् । पिडिकाख्यशाखे पिशुनोक्ता ॥ नृशंसो घताकः ऋरः पापः नृशंसचतुष्कं परद्रोहाचरणशीले । 'शसु हिंसायाम्' । नैरुक्तो वर्णागमः । नृशंसः । ण्वुलि घातकः । पूर्वमुकञा हिंसाशील उक्तः । 'कृती छेदने' । *'कृतेः क्रू च' (उ० २. २३)इति रक क्रू चादेशः । क्रूरः॥ धूर्तस्तु वञ्चकः ॥ ४५ ॥ धूर्तद्वयं प्रतारणशीले । धुर्वाधातार्हस्तवत् तः । धूर्तः । मृगालेऽपि वश्चक उक्तः ॥ अज्ञे मूढयथाजातमूर्ववैधेयबालिशाः। अज्ञषद् मूर्खे । यादृशो जातो विवेकशून्यो यथाजातः । विधेय- शब्दाद् ज्योत्स्नाद्यणि वैयः । परदत्त श्यतीति बलिशः । बलिश एव बालिशः ॥ कदर्य कृपणक्षुद्रकिम्पचानमिनम्पचाः ॥ ४६ ॥ कदर्यपञ्चक कृपणे । उग्रवत् क्षुदः । कुत्सितं पचानः कि- 1. 'तं पश्य' ङ. छ. पाठ:. * 'कृतेश्यः क्रू च' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·२४ नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड म्पचानः । 'ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्' (३. २. १२९) । 'मितनखे च'(३. २. ३४) इति खश् । मितम्पचः । मितशब्देनार्थग्रहणात् 'पान्तावल्प- म्पचान् मुनीन्' (स० ६. श्लो० ९६) इति भट्टिरिति रक्षितः ॥ निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः । निःस्वपञ्चकं दरिद्रे । निष्क्रान्तः स्वाद् निःस्वः । विधा समृ. द्धिर्दुःस्थाम्येति दुर्विधः । 'इसिजिद्युप्यविभ्यो नक्' (उ० ३. २) इति दीडो नक् । दीनः । पचाद्यचि दरिद्रः । दुःपूर्वो गमिनिःस्वे ॥ वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥४७॥ वनीयकपञ्चकं प्रार्थके । 'वनु याचने' । ध्वनिवद् इः । वनी- मिच्छतीति क्यचि ण्वुल । वनीयकः । एवमन्तःस्थयमध्यः । "नवकदम्बकदम्बकसन्ततप्रसवनीपवनीपकषट्पदः" (न गच्छति?) इति कप्फिणाभ्युदये यमकादोप्ठ्यमध्यः। मार्ग अन्वेषणे । ल्युट् । मार्गणः । याचतेवुल् । याचकः । ‘अर्थाच्चासन्निहिते' (वा० ५. २.१३५) इतीनिः । अर्थी ॥ अहङ्कारी स्यादहंयुः अहङ्कारिद्वयमहङ्कारयुक्ते । 'अहंशुभमोर्युम्' (५. २. १५०) इति युस् । अहंयुः । सकारः 'सिति च' (१. ४. १६)इति पदसंज्ञार्थः । 'वा पदान्तस्य' (८. ४. ५९) इति परसवर्णविकल्पः ॥ शुभंयुस्तु शुभान्वितः। शुभंयुद्वयं शुभान्विते ॥ दिव्योपपादुका देवाः दिवि भवा दिव्याः ।. मात्रादिकारणमनपेक्ष्यादृष्टवशादुत्पद्यन्त इति दिव्योपपादुकाख्या देवाः । कर्मधारयसमासः । देवनामत्वेऽप्यस्य त्रिलि- अत्वादिह वर्गे पाठः॥

·विशेष्यनिघ्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् ।
नृगवाद्या जरायुजाः॥४८॥
नृगवादयो जरायुजशब्देनोच्यन्ते । आयेन खराश्वप्रभृतयः ॥.
स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः
कृमिदंशाद्याः स्वेदजाः। ऊप्मा स्वेदः । आद्येन शकाद्याः ॥
पक्षिसादयोऽण्डजाः।
पक्षिमत्स्यसदियोऽण्डजाः ॥
उद्भिदस्तगुल्माद्याः
तृणतरुगुल्माद्या उद्भिद उच्यन्ते ।।
उद्भिच्छब्दस्याभिधेयमुत्पाद्यास्य पर्यायमाह-
उद्भिदुद्भिज्जमुद्भिदम् ॥४९॥
उद्भित्रयं तरुगुल्मादिषु । उद्भिनत्तीति किप् । उद्भित् । भूमेरु-
वेदनमुद्भित् , ततो जातमुद्भिजम् । सम्पदादिकिबन्ताज्जनेर्डः । इगुपधलक्षणः
कः । उद्भिदम् । कामचारात् क्लीवनिर्देशः ।।
सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम् ।
कान्तं मनोरमं रुच्यं मनोज्ञं मजु मञ्जुलम् ॥५०॥
सुन्दरद्वादशकं शोभने । ङीपि सुन्दरी । दारुवञ्चारु । 'सुविनि-
१W:-' (८. ३.८८) इति षत्वे सुषमम् । 'राजसूय (३. १.
११४) इत्यादिना रोचतेः क्यबन्ताद् रुच्यं निपातितम् ॥
तदसेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् ।
बहुशो दर्शनेऽप्यधिकां प्रीतिमुत्पादयति, असेचनकम् । हस्वादि ।।
अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ॥५१॥

·नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं कर अभीष्टषट्कं प्रिये । 'हृदयस्य प्रियः' (४. ४. ९५) इति यत् । हृद्यम् । 'हृदयस्य हृल्लेखयदण्लासेषु' (६. ३. ५०) इति हृदादेशः । वल्लतेः रासभवद् वल्लभः ॥ निकृष्टप्रतिकृष्टावरेफयाप्यावमाधमाः । कुपूयकुत्सितावद्यखेटगाणकाः समाः ॥५२॥ निकृष्टत्रयोदशकं जात्यादिना निन्दिते । कृषः क्तः । निकृ- टप्रतिकृष्टौ । अश्वनाम्नि अर्वा नान्त उक्तः । *'रिफ कल्क बुद्धादौ'(!)। कर्मणि घञ् । रेफः । अदन्तः । "रवणे पुंसि रेफः स्यात् कुत्सिते वाच्यलिङ्गवत्" इति रभसश्च । रेपाः सान्तोऽपि पवर्गप्रथमवान् । तथाच माधे-राजतः पुपुविरे । विरेपसः' (स० १४. श्लो० ३५) इति । 'या प्रापणे' । 'अतिही- (७. ३. ३६) इत्यादिना पुक् । 'अचो यत्' (३. १.९७)। याप्यः। अवश- ब्दादधःशब्दाच 8 'अवाधसोर्लोपश्च' इति भावार्थे मक् । अवमाधमौ । 'पूयी विसरणे' । अच् । कुपूयः । कुत्सा सञ्जातास्येति तारकादित्वादितचि कुत्सितः । 'अवधपण्य -' (३. १. १०१) इत्यादिना नपूर्वाद् वदेर्य- त्प्रत्ययान्तादवद्यं निपातितम् । 'खिट उत्रासने' । अच् । खेटः । 'गई गल्ह कुत्सायाम्' । ण्यत् । गीः । अणतेः कुन् । अणको ह्रस्वादिः ॥ मलीमसं तु मलिनं कच्चरं मलदूषितम् । मलीमसचतुष्कं मलिने । 'ज्योत्स्नातमिस्रा -' (५. २. इत्यादिना मलशब्दान्मत्वर्थे इनजीमसच्प्रत्ययान्तौ मलिनमलीमसौ निपातितौ । 'रथवदयोश्च' (६. ३. १०२) इति चकारात् कोः कति पचायच् । कञ्चरम् ॥ • 'रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु' इति मुद्रितधातुपाठो दृश्यते। + 'निरे. मसः' इति मुद्रितमाघे दृश्यते। 'अवयावमाधमावरेफाः' इति मुद्रितोणादी दृश्यते ।

·विशेष्यनिन्नवर्गः१] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । २७ पूतं पवित्रं मेध्यं च पूतत्रयं पवित्रे । 'मेधृ सङ्गमे । ण्यत् । मेध्यम् । ब्रह्मवर्गेऽपि पवित्रनाम प्राणिविषयमुक्तम् ॥ वीधं तु विमलार्थकम् ॥५३ ॥ स्वभावनिर्मलं वस्तुमात्रं वीध्रम् । विपूर्वादिन्धेः 'वाविन्धेः* कन्' (उ० २. २९) इति क्रन् । कित्त्वादनुनासिकलोपः ।। निर्णिक्तं शोधितं मृष्टं निःशोध्यमनवस्करम् । निर्णिक्तपञ्चकं प्रक्षालिते । णिजिरः क्तः । 'उपसर्गादसमासेऽपि गोपदेशस्य' (८. ४. १४) इति णत्वम् । निर्णिक्तम् । 'शुध शौचे' । क्तः । शोधितम् । 'मृजू शुद्धौ' । क्तः । मृष्टम् । निष्क्रान्तं शोध्यं क्षालनीयं निःशोध्यम् ॥ असारं फल्गु फल्गुद्वयमसारे । ‘फल निप्पत्तौ' । वैल्गुवद् उः गुगागमश्च । फल्गु ॥ शन्यं तु वशिकं तुत्थरिक्तके ।। ५४ ॥ शून्यचतुष्कं शून्ये । शून्यवशिकौ तालव्यशौ । रिक्तमेव रिक्त- कम् ॥ क्लीवे प्रधानं प्रमुखमवेकानुत्तमोत्तमाः । मुख्यवर्यवरेण्याश्च प्रबर्दानवराय॑वत् ॥५५॥ परााग्रप्राग्रहरप्राग्रथाप्रधाग्रीयमग्रियम् । प्रधानसप्तदशकं प्रधाने । क्लीब इति निर्देशादजहल्लिङ्गता 1 तेन १. 'नाव' ग. पाठः.. 'वाविन्धेः' इत्येव मुद्रितोणादिपाठः ।

·२८ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का स्त्री प्रधानमित्येव भवति । 'न जाने सप्रधानो मे' इति चण्डीपाठः, सह प्रधानेन वर्तत इति साधुः । प्रकृष्टं मुखमारम्भोऽस्येति प्रमुखम् । 'शाखादिभ्यो यः' (५. ३. १०३) । मुख्यः । 'वर इच्छायाम्' । चुरादि- रदन्तः । 'अचो यत्' (३. १. ९७)। वर्यः । 'वृङ एण्यः' (उ० ३. ९८)। अवरस्मिन्नर्धे भवम् अवराय॑म् । 'परावराधमोत्तमपूर्वाञ्च' (४. ३. ५) इति यत् । नञा अनवराय॑म् । 'अग्राद् यत्' (४. ४. ११६) । 'घ- च्छौ . च' (४. ४. ११७) इति यथाक्रमं यद्घच्छप्रत्ययाः । अप्रयम् अग्रियम् अग्रीयं च । "अगं प्राग्रहरं श्रेष्ठं मुख्यं वय प्रहर्षणम्" इति त्रिकाण्डे पाठादेकविंशतिरेव श्रेष्ठ इत्यन्यः ॥ श्रेयान श्रेष्ठः पुष्कल: स्यात् सत्तमश्चातिशोभने॥५६॥ श्रेयःपञ्चकमतिप्रशस्ये । ईयसुन्नन्तः श्रेयान् । 'पुषः कित्' (उ० ४. ४) इति कलच् । पुष्कलः ॥ स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशालनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः ॥५७ ॥ व्याघ्रादयः सप्त उत्तरपदीभूताः श्रेष्ठार्थविषयाः पूर्वपदार्थस्य श्रेष्ठत्व- वाचकाः पुंल्लिङ्गाश्च स्युः । तद् यथा पुरुषव्याघ्रः । आयेन वृषभादयः॥ अप्राग्रयं दयहीने दे अप्रधानोपसर्जने । अप्राग्र्यत्रयमप्रधाने । द्वयहींने क्लीबलिङ्गे ॥ विशङ्कटं पृथु बृहद् विशालं पृथुलं महत् ॥५८ ॥ वद्रोरु विपुलं विशङ्कटनवकं महति । 'वेः शालच्छङ्कटचौ' (५. २. २८) । विशङ्कटविशालौ तालव्यशौ । भृगुवत् पृथु । पृषदादौ महबृहती अतिप्रत्य- - + 'वृक्षः' इति मुद्रितोणादिपाठः ।

·विशेष्यनिघ्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । २९ यान्ते निपातिते । सिध्मादिलचि पृथुलम् । वदेः 'स्फायितश्चिवाञ्च (उ० २२. १३) इत्यादिना रक् । वद्रः । 'महति ह्रस्वश्च' (उ० १. ३२) इत्यनेन ऊर्णोतेः कुः । उरु । 'पुल महत्त्वे' । इगुपधलक्षणः कः । विपुलम् ॥ पीनपीनी तु स्थूलपीवरे । पीनचतुष्कं स्थूले । उपचितमांसं विपुलम् आयतमाका(शारा)- दिति भेदः । ओप्यायीतः क्तः । 'ओदितश्च' (८. २. ४५) इति तो नः । 'प्यायः पी' (६. १. २८) इति पीभावः । पीनम् । 'प्यैङ् वृद्धौ' । 'ध्याप्योः सम्प्रसारणं च' (उ० ४. ११६) इति क्वनिप् । 'हलः' (६. ४. २) इति दीर्घः । पीवा । स्त्रियां 'वनो र च' (४. १. ७) इति की- ब्रेफौ । पीवरी । 'स्थूल परिबृंहणे' । चुरादिपचादी । स्थूलम् । 'छित्वर (उ० ३. १) आदिसूत्रेण पीवरं निपातितम् ।। स्तोकाल्पक्षुल्लकाः मृक्ष्मश्लक्ष्णभ्रं कृशं तनु ॥ ५९॥ स्त्रियौ मात्रात्रुटी पुंसि लवलेशकणाणवः । स्तोकचतुर्दशकमल्पे । "अल्पं दनं स्तोकं लवाणुलेशा नरे श्लक्ष्णम्" इति रत्नकोषः । चातकेऽपि स्तोक उक्तः । क्षुल्लकोऽपि पामरे । 'सूच पैशु- न्ये' । 'सूचेः स्मन्' (उ० ४. १७८)। सूक्ष्मम् । दन्त्यादिः । 'श्लिष आ- लिङ्गने । 'श्लिषेरच्चोपधायाः' (उ० ३. १९) इति स्वः उपधाया अकारश्च । श्लक्ष्णम् । 'कृश तनूकरणे' । इगुपधलक्षणः कः । कृशम् । दन्भे रकि दभ्रम् । 'माङ् माने' । 'हुयामाश्रु हसिभ्यस्त्रन्' (उ० ४. १६९) । मात्रा । त्रुटिरुक्तः स्वर्गवर्गे । 'लिश अल्पीभावे' । घञ् । लेशः ।। प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमददँ बहुलं बहु ॥ ६० ॥ पुरुहं पुरु भूयिष्ठं स्फिरं भूयश्च भूरि च । प्रभूतद्वादशकं प्रचुरे । प्राङ्पूर्वाद् अजेः क्यप् । प्राज्यम् । • 'बहूनर्थान् लाति बहुलम् । पुरून् हन्तीति पुरुहम् । 'अन्येष्वपि १. 'दिभे' ङ. छ. पाठः:

·नामलिङ्गानुशासन [तृतीयं का - (३. २. १०१) इति डः । 'पृभिदिव्यधिगृधिधृषिभ्यः' (उ० १.२३) इति कुः। पुरु । 'इष्ठस्य यिट् च' (६. ४. १५९) इति बहो भाव इडागमश्च । भूयि- ठम् । शिशिरवत् स्फिरशब्दो निपातितः । भूयः ईयसुन्नन्तम् । अद्रिवत् किन् । भूरि ॥ परश्शताद्यास्ते येषां परा सङ्ख्या शतादिकात् ॥६१॥ यच्छताद् बहु, तत् परश्शतम् । द्वितालव्यम् । शतादेरर्था- दुत्तराः सङ्ख्या येषां सङ्ख्येयानां, ते पराः शतात् परश्शताः । आदिना पराः सहस्रात् परस्सहस्राः । परा अयुतात् परायुताः । तथाच नाममाला- "अश्वसहस्रादश्वीयं परस्सहस्रं सहस्रतोऽप्यधिकम्" इति । 'पञ्चमी' (२. १. ३७) इति योगविभागात् समासः । राजदन्तादि- त्वात् शतशब्दस्य परनिपातः । पारस्करादित्वात् सुट् । सुटश्चाभक्तत्वाद् विस- जेनीयो न भवति । श्रुत्वमेव भवति । परस्सहस्रे तु द्विदन्त्य एव । "आलोकयामास हरिर्महीधरानधिश्रयन्तीर्गजताः परश्शताः" इति माघः। (स० १२. श्लो० ५०) "ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा परस्सहस्राः शरदस्तपांसि" इति परस्सहस्रस्य भवभूतेः स्त्रीलिङ्गप्रयोगः । सङ्ख्यानमात्रेऽपि शतादिकं वर्तत इति परश्शतं गवां, परस्सहस्रं गवामिति नपुंसकत्वमेव । शतादधिका सङ्ख्या गवामित्यर्थः ।। गणनीये तु गणेयं गणयितुं शक्ये गणनीयद्वयम् । 'गण सङ्ख्याने' । चुरादिण्यन्ताद् 'अचो यत्' (३. १. ९७) । गणेयम् । 'क्यस्य विभाषा' (६. ४. ५०) इत्यतोऽनुवृत्तस्य विभाषाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषात्वाद् ‘णेरनिटि' (६. ४. ५१) इति न णिलोप इति धातुप्रदीपटीका । गण्यं तु चिन्त्यम् ।। सङ्ख्याते गणितम् गणिते सङ्ख्यातद्वयम् ॥

·बिशेन्यनिन्नवर्गः१] टीकासर्वस्वाख्यन्याख्यासमेतम् । ३१ अथ समं सर्वम् । विश्वमशेषं कृत्वं समस्तनिखिलाखिलानि निःशेषम् ।। समग्रसकलाखण्डपूर्णादीन्यप्यनूनके। समचतुर्दशकं सर्वस्मिन् । समशब्दः सर्वनामसंज्ञकः । सर्तेः सर्वनिघृप्वरिष्व (उ० १. १५९) इत्यादिना वन्प्रत्ययान्तः सर्वशब्दो निपातितः । गणदेवतायां विश्व उक्तः । कृतेः 'कृत्यशूभ्यां नः' (उ० ३. १७) । कृत्स्नम् । अग्रेण शिखरेण सङ्गतं समग्रम् । दन्त्यादिः । पूरीधातोः पूर्णम् ॥ घनं निरन्तरं सान्द्रं घनत्रयं घने । सान्द्रं दन्त्यादि ।। पेलवं विरलं तनु ॥ ६३ ॥ पेलवत्रय विरले॥ समीपे निकटासन्नसन्निकृष्टसनीडवत् । सदेशाभ्याससविधसमर्यादसवेशवत् ॥ ६४॥ उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अप्यभितोऽव्ययम् । समीपपञ्चदशकं समीपे । सङ्गता आपोऽस्मिन् इति समीपम् । 'ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे' (५. ४. ७४) इति अः समासान्तः । 'द्वच- न्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्' (६. ३. ९७) इतीत्वम् । निकटादिवत् सदेशादिवञ्च उपकण्ठादयः समीपे इति वच्छब्दार्थः । अभ्यासो दन्त्यसः । 'समीपेऽभ्यस- नेऽभ्यासः' इति दन्त्यादौ रभसः । तालव्यान्तस्तु चिन्त्यः । कण्ठं सामीप्य- मुपगतं उपकण्ठः । 'अभेश्चाविदूर्ये' (७ २. २५) इतीनिषेधे अभ्यर्णः । 'पर्यभिभ्यां च' (५. ३. ९) इति तसिः । अभितः ॥ संसक्ते त्वव्यवहितमपटान्तरमित्यपि ॥ १५ ॥ संसक्तत्रयं संलग्ने । सजेः संसक्तम् ॥

·३३ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का : नेदिष्ठमन्तिकतम अतिसमीपे नेदिष्ठद्वयम् । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ' (५. ३. ६३) इत्यन्तिकम्य नेदादेशः इष्ठन्प्रत्ययश्च । नेदिष्टम् । अतिशायने तमपि अन्तिकतमम् । ननु च 'अन्तिकस्य तमपि कादिलोपः, आधुदात्तत्वं च' इत्यनुवृत्तौ, 'तमे तादेश्च' इति तमप्रत्यये 'अन्तिकस्य तकाद्योः' तकारादेः ककारादेश्च लोपो भवति । तत्र तादिलोपे अन्तिकं, कादिलोपे अन्तिम वा प्राप्नोति । कथमन्तिकतमम् । उच्यते । “कादिलोपे बहुलम्' इति वचनात् पक्षे लोपः । अन्तिकस्य तम इव सदि वा तादेलोपवचनम् । "अन्तिकतमोऽतिसन्निधिरन्तिसदन्तिकसदन्तमोऽन्तिकतमः" इति रत्नकोपः ॥ स्याद् दरं विप्रकृष्टकम् । दूरद्वयं दृरमात्रे । 'इण् गतौ' । 'दुरीणो लोपश्च' (उ० २. २२) इति दुस्पूर्वादिणो रक्, इणो लोपश्च । 'रो रि' (८. ३. १४) इति रेफलोपः । 'दलोपे पूर्वस्य दीर्घाऽणः' (६. ३. १११) इति दीर्घत्वम् ।। दवीयश्च दविष्ठं च सुदरे दवीयस्त्रयमतिदरे । दृरशब्दस्य 'स्थूलदृर -' (६. ४. १५६) इत्यादिना ईयसुन्निष्ठनोर्यणादिभागलोपौ गुणश्च । दवीयः दविष्ठं च ।। दीर्घमायतम् ॥६६॥ दीर्घद्वयं दीघे ॥ वर्तुलं निस्तलं वृत्तं वर्तुलत्रयं वर्तुले । वृतेर्बहुलवचनाद् 'हृषेरुलच्' (उ० १. १०१)। वर्तुलम् ॥ बन्धुरं नृन्नतानतम् स्वभावाद् यदुन्नतम् , उपाधिवशादीपन्नतं, तद् बन्धुरम् ।

·विशेष्यनिष्नवर्गः १] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । *"बन्धुरं बन्धुरे रम्ये नदे हंसे तु बन्धु(रम्हरः)" इति रमसः ॥ उच्चप्रांशून्नतोदग्रोच्छ्रितास्तुङ्गे उच्चषटकमुच्चे । उच्चिनोतेर्डः । उच्चः । प्रकृष्टोंऽशुर्दीप्तिरस्यति प्रांशुः । उद्गतं नतमुन्नतम् । ऊर्ध्वं श्रित उच्छ्रितः ।। अथ वामने ॥ ६७॥ न्यहनीचखर्वह स्वाः स्युः न्यक्पञ्चकं खर्वसामान्ये । नृवर्गे तु वा हम्वश्व वामनः' इति नरवचना उक्ताः । निपूर्वादञ्चेः ऋत्विगादिना किन् । 'विन्प्रत्ययस्य कु:' (८. २. ६२) इति कुत्वम् । न्यक् चान्तः । स्त्रियां नीची । पामरे नीच उक्तः । 'खर्व माने' । पचाद्यच । खर्वः ॥ अवाग्रेऽवनतानतम् । अवाग्रत्रयमवनताग्रे । अवनतमग्रमस्येत्यवाग्रम् ॥ अरालं वृजिनं जिह्ममूर्मिमत् कुञ्चितं नतम् ॥ ६८ ॥ आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि । अरालैकादशकं वक्रे । ऊर्मिभङ्गः, तद्योगान्मतुपि ऊर्मिमत् । कुटिं कुटिलतां लातीति कः । कुटिलम् । 'भुजो कौटिल्ये'। क्तः । 'ओदितश्च' (८. २. ४५) इति नत्वम् । भुमम् ॥ ऋजावजिह्मप्रगुणी ऋजुत्रयमवक्रे॥ व्यस्ते त्वप्रगुणाकुलौ ॥ ६९ ॥ व्यस्तत्रयं व्यस्ते । यथा आकुलाः केशपाशाः ।। शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातनाः । । १. 'च्चरते' छ. पाठः. . *"बन्धूरबन्धुरौ रम्ये नने हंसे तु बन्धुरः' इति भानुजि सम्मतः पाठः ।

·नामलिशानुशासनं [तृतीयं काण्ड शाश्वतपञ्चकं कालत्रयव्यापिनि । शश्वच्छब्दाद् भवाथोणि शाश्वतः। द्वितालव्यः । ठञि शाश्वीतकोऽप्यत्र । 'सायंचिरं ---' (४. ३. २३) इत्या. दिना ट्युट्युलौ तुट् च । सदातनः ॥ स्थास्नुः स्थिरतरे स्थेयान् स्थास्नुत्रयमतिस्थिरे । जिष्णुवत् स्थास्नुः । 'प्रियस्थिर-' (६. ४. १५७) इत्यादिना स्थिरशब्दस्य स्थादेशे स्थेयान् । शाश्वताष्टकमेव स्थिर इति कश्चित् ॥ एकरूपतया तु यः ॥ ७० ॥ कालव्यापी स कूटस्थः एकेनैव स्वभावेन निरवधिकालस्य व्यापक आकाशादिः कूटस्थः । स्थावरो जङ्गमेतरः । जङ्गमेतरः प्राणितोऽन्यः स्थावरः । ईश्वरवद् वरन् ।। चरिष्णुजङ्गमचरत्रसमिङ्गं चराचरम् ।। ७१ ।। चरिष्णुषट्कं जङ्गमे । गमेः 'नित्यं कौटिल्य गतौ' (३. १. २३) इति यङ् । 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य' (७. ४. ८५) इति नुक् । तस्य चानुस्वारः । पचाद्यच् । 'यङोऽचि च' (२. ४. ७४) इति यङो लुक् । जङ्गमम् । त्रस्यति चलतीति त्रसम् । पचाद्यजन्तम् । इङ्गति गच्छतीति इङ्गम् । वदावदवच्चराचरम् ॥ चलनः कम्पनः कम्प: चलनत्रयं चलनशीले । 'चलनशब्दार्थादकर्मकाद् युच्' (३. २. १४८)। चलनः । कम्रवत् कम्प्रः ॥ चलं लोलं चलाचलम् । चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिलवे ॥७२॥ चलसप्तकं चलमात्रे । 'लुड इत्येके' इत्यतः पचाद्यचि लोलम् । लोल- तिरपरिपठितधातुरिति माघटीकाकृत् । वदावदवच्चलाचलम् । चञ्चतेः कलच् ।

·विशेष्यनिघ्नवर्गः१ टकिासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । ३५ चञ्चलम् । 'अन्येषामपि -- ' (६. ३. १३७) इति दीर्घत्वे पारिप्लवम् । पचाद्यच् । परिप्लवम् ॥ अतिरिक्त समधिकः अतिरिक्तद्वयमधिके । दृढसन्धिस्तु संहतः। दृढसन्धिद्वयं दृढसन्धाने । हन्तेः क्तः । संहतः ।। कर्कशं कठिनं ऋरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ॥ ७३ ।। जरठं मूर्तिमन्मूर्त कर्कशनवकं कठिने । 'कठ कृच्छ्रजीवने'। 'बहुलमन्यत्रापि' (उ० २. ५१) इतीनच् । कटिनम् । घातके क्रूर उक्तः । 'कठिचकिभ्यामोरच्' (उ० १. ६७) । कठोरम् । ‘दृढः स्थूलबलयोः' (७. २. २०) इत्यत्र परि- बृढवद् दृढो निपातितः । मूर्तिः काठिन्यं , तद्योगान्मूर्तिमत् । 'तदस्या- स्त्यस्मिन्निति मतुप्' (५. २. ९४) । अर्शआद्यचि मूर्तम् ॥ प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् । प्रवृद्धत्रयं प्रौढे । प्रैषवद् वृद्धौ प्रौढः । एधेः क्तः । एधितः ।। पुराणप्रतनप्रत्नपुरातनचिरन्तनाः ॥ ७४ ॥ पुराणपञ्चकं पुरातने । ''सायंचिरं --' (४. ३. २३) इत्या- दिना टयुः । पुराणम् । 'पुराणप्रोक्तंपु ब्राह्मणकल्पेषु' (४. ३. १०५) इति निपातनान्न तुट् । 'अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति' इति पक्षे तुटि पुरातनम् । 'प्रान्नश्च पुराणे' (वा० ५. ४. ३०) इति प्रशब्दान्नप्रत्ययः । चकारात् (त्नप्) तनप् (च)। प्रत्नं प्रसनं च ॥ प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्या नवीनो नूतनो नवः । नूत्नश्च 'च' क. ग, पाठः.

·३६ नामलिङ्गानुशासनं [रतीयंका प्रत्यग्रसप्तकं नवे । प्रतिगतोऽयोऽस्य प्रत्यग्रः । 'पादार्घाभ्यां च' (५. ४. २५) इति चकाराद यत् । नव्यः । 'नवशब्दस्य नूमादेश- स्नप्तनखाश्च प्रत्यया वक्तव्याः' (वा०५, ४. ३०) इति यथाक्रमं खतन- नप्प्रत्ययाः । नवीननूतननूत्नाः ।। सुकुमारं तु कोमलं मृदुलं मृदु ॥ ७५ ॥ सुकुमारचतुष्कं कोमले । मृदुलं सिध्मादि । पृथुवन्मृदु ॥ अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीवमव्ययम् । अन्वक्चतुष्टयमनुगन्तरि । अनु पश्चादञ्चतीत्यन्वक्, चान्तः । स्त्रियामनूची । अनुगतं पादेन्द्रियमन्वक्षम् । पदम्य पश्चादनुपदम् । 'अव्ययं विभक्ति ---' (२. १. ६) इत्यादिना समासः ॥ प्रत्यक्ष स्यादेन्द्रियकम् इन्द्रियग्राह्ये वस्तुनि प्रत्यक्षद्वयम् । अक्षं प्रति प्रत्यक्षम् । आभिमु. ख्येऽव्ययीभावः । कुलालादेराकृतिगणत्वाद् वुञ् । ऐन्द्रियकम् ॥ अत्यध्यक्षमतीन्द्रियम् ॥ ७६ ॥ अत्यध्यक्षद्वयमप्रत्यक्षे । अतिक्रान्तमध्यक्षमत्यध्यक्षम् ॥ एकतानोऽनन्यवृत्तिरेकाकायनावपि । अप्येकसर्ग एकाग्रयोऽप्येकायनगतोऽपि च ॥ ७७॥ एकतानसप्तकमेकाग्रे । एकस्मिन् तानोऽस्यैकतानः । 'तन यज्ञोपक. रणयोः' । चुरादिण्यन्ताद् ‘एरच्' (३. ३. ५६) । तानः ।। पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यपथमायाः आदिपञ्चकमादौ । 'दक्षिणापश्चात्पुरसम्त्यक्' (४. २. ९८)। पौर- स्त्यः । दिगादित्वाद् यत् । आद्यः । अथास्त्रियाम् । अन्तो जघन्यं चरममन्त्यपाश्चात्यपश्चिमम् ॥ ७८॥ अन्तषट्कमन्ते । जघन्यान्त्यौ दिगादी । पौरस्त्यवत् पाश्चात्त्यः ।

·विशेष्यनिन्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । अनचि च' (८. ४. ४७) इति द्वित्वे द्वितकारः । शाकल्यमते त्रितका. रम् । 'अग्रपश्चाड्डिमच्' (वा० ४. ३. २३) । पश्चिमम् ।। मोघं निरर्थक मोघद्वयं निष्फले ॥ स्पष्टं स्फुटं प्रव्यक्तमुल्षणम् । म्पष्टचतुष्कं व्यक्ते । अञ्जेः क्तः । व्यक्तम् ।। साधारणं तु सामान्यम् यदेकमनेकसंबन्धि, तत्र साधारणद्वयम् । पूर्वं तु 'सदृक् । साधारणः' इत्युक्तम् | तुल्ये साधारणः साधितः, स्त्रियां साधारणी साधारणा च । स्वार्थिकष्यनि सामान्यम् । तेन जातेरन्यत्रापीति प्रयोगः । 'सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणाम्' । सामान्यं धनम् । सामान्या भूमिः ।। एकाकी त्वेक एककः॥७९॥ एकात्रियमेकके । 'एकादाकिनिच्चासहाये' (५. ३. ५२) इत्या- किनिन् । एकाकी । चकारात् पक्षे कन्लुकौ च । एककः एकश्च ॥ भिन्नार्थका अन्यतर एकस्त्वोऽन्येतरावपि । अन्यतरादयः पञ्च भिन्नार्थवाचकाः । पञ्चैव सर्वनामसंज्ञकत्व इत्येव नाम ॥ उच्चावचं नैकभेदम् उच्चावचद्वयमचेकप्रकारे । उदक् चासाववाक् चेत्युच्चावचं, मयूरव्यं सकादिषु निपातितम् । 'उच्चावचा वीचयः' इति प्रयोगः । न एको भेदोऽत्रेति त्रिपदो बहुव्रीहिः । 'सुप् मुपा' इति नशब्देन सह समासः ।। उच्चण्डमविलम्बितम् ॥८॥ उचण्डद्वयं तूर्णे ॥ * 'अप्रादिपश्चाहिमच्' इति मुद्रितवार्तिकपाठः ।

·नामलिझानुशासनं [तृतीयं काण्ड अरुन्तुदं तु मर्मस्पृग अरुन्तुदद्वयं मर्मपीडाकरे । विधुन्तुदवदरुन्तुदः । विनि मर्म- स्पृक्, शान्तम् ॥ अबाधं तु निरर्गलम् । अबाधद्वयमनिवारिते ॥ प्रसव्यं प्रतिकूलं स्यादपसव्यमपष्टु च ॥ ८१ ॥ प्रसव्यचतुष्कं प्रतिकूले । पुञः 'अचो यत्' (३. १. ९७) । प्रसव्यापसव्यौ । 'अपदुम्सुपु स्थः' (उ०१. २५) इति तिष्ठतेः कुः । 'अम्बा- ब-' (८. ३. ९७) इत्यादिना पत्वम् । अपर्छ । वामं शरीरे सव्यं स्याद् शरीरे वाममङ्गं (सव्यम् ) । 'सव्यं वामे च दक्षिणे' इति त्वजयः ।। अपसव्यं तु दक्षिणम् । दक्षिणमङ्गमपसव्यम् । 'द्विवकार' इति वर्णदेशना ॥ सङ्कटं ना तु सम्बाधः सङ्कटद्वयमल्पावकाशे । 'सम्प्रोदश्च कटच्' (५.२.२९)। सङ्कटम् । पनि सम्बाधः । पुल्लिङ्ग एव नान्यलिङ्गः ॥ कलिलं गहनं समे ॥८२॥ दुष्प्रवेशे, दुर्विवेक इति यावत् । तत्र कलिलद्वयम् । यथा गहनं शास्त्रम् । सलिलवत् कलिलम् ॥ सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे जनादिना निरन्तरव्याप्ते सङ्कीर्णद्वयम् । द्वयं दन्त्यादि । 'शकेरुलचि तालव्यादी'ति तु गोवर्धनः ॥ मुण्डितं परिवापितम्। मुण्डितद्वयं कृतकेशखण्डने । यथा मुन्डितं शिरः । 'मुडि खण्डने' । क्तः । मुण्डितः । वपेरनेकार्थत्वाद् मुण्डनेऽपि वृत्तिः । तथाच भाष्य- "वपिः प्रकिरणे दृष्टो मुण्डने चापि दृश्यते"। स्वार्थिकणिचि परिवापितम् ॥ , " - ·विशेष्यनिघ्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्यास्यासमेतम् । ३१ ग्रथितं सन्दितं दृब्धं प्रथितत्रयं ग्रथिते । 'ग्रन्थ सन्दर्भे' । क्रयादिः । क्तः । प्रथितम् । 'प्रथि कौटिल्ये' । भूवादिः । 'इदितो नुम् धातोः' (७. १. ५८) इति नुमि ग्रन्थितमिति वा पाठः । 'मृद क्षोदे' । अनेकार्थत्वाद् धातूनां मन्थनेऽपि वृत्तिः । णिच् । क्तः । मर्दितः । 'दृभि ग्रन्थे । क्तः । दृब्धम् ।। विसृतं विस्तृतं ततम् ॥ ८३॥ लब्धप्रसरे विसृतत्रयम् । 'सृ गतौ' । 'स्तृञ् आच्छादने' । इस्वा- दिः । 'तनु विस्तारे' । क्तः । विसृत-विस्तृत-ततानि ॥ अन्तर्गतं विस्मृतं स्यात् अन्तर्गतद्वयं विस्मृत ॥ प्राप्तप्रणिहिते समे। प्राप्तद्वयं प्रकर्षेण निहिते । अधिक्षिप्ते इति केचित् । लब्धपर्याये च प्राप्तं वक्ष्यते । 'नेर्गद -' (८. ४. १७) इत्यादिना णत्वे प्रणिहितम् ।। वेल्लितप्रेजिताधूनचलिताकम्पिता धुते ॥ ८४ ॥ वेल्लितषट्कं कम्पिते । 'धू विधूनने' । आधूतः । 'धुञ् कम्पने' । हस्वादिः । धुतः ॥ नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यताविद्धक्षिरिताः समाः। नुत्तसप्तकं प्रेरिते। 'नुदविदोन्दत्राघ्राहीभ्योऽन्यतरस्याम्' (८.२.५६) इति निष्ठानत्वविकल्पे नुत्तनुन्नी ।। परिक्षिप्तं तु निवृतं परिखादिना वेष्टिते परिक्षिप्तद्वयम् । वृस्रो निवृतम् ॥ मुषित मूषितार्थकम् ॥ ८५ ।। मुषितद्वयं मुपिते । 'मुष स्तेये' । क्रैयादिको ह्रस्वोपधः । 'मूष स्तेये' । भौवादिको दीर्घोपधः ।। प्रवृद्धपमृते ·नामालेगानुशासनं तितायंका प्रवृद्धद्वयं प्रसरणे । प्रपूर्वो वृधिः प्रसरणे । "तस्मादयं प्रववृधे पृथिवीपतनिामुद्गीतपुण्यचरितो भुवनेषु वंशः" इति भवभूतिश्च । प्राक् प्रौदेऽपि प्रवृद्ध उक्तः । इत आरभ्य समे इति वक्ष्यमाणं योज्यम् ॥ न्यस्तनिसृष्ट न्यस्तद्वयं न्यस्ते । निक्षिप्त इति यावत् ॥ गुणिताहते। गुणितद्वयं गुणिते । यथा पञ्चधा गुणिता द्वादशसंख्या षष्टिर्भवति । निदिग्धोपचिते निदिग्धद्वयमुपचिते । दिहेः क्तः । गूढगुप्ते कृतसङ्गोपने गूढद्वयम् ॥ गुण्डितरूषिते ॥८६॥ गुण्डितद्वयं धूलिपक्षिप्ते । गुण्डिर्वेष्टने । रूषिस्तु मूर्धन्यान्तो भूवादे- रपरिसमाप्तत्वाज ज्ञेयः ॥ द्रुतावदीर्णे जातद्रवीभावे मांसादौ द्रुतद्वयम् ॥ उद्र्णोद्यते उयते शस्त्रादौ उद्र्णद्वयम् । 'मुरी उद्यमे' । क्तः । उद्भूर्णः ।। काचितशिक्यिते। काचितद्वयं शिक्यारोपिते । 'प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच' इति णिजन्तात् क्तान्तद्वयम् । काचितम् । शिक्यितम् ।। प्राणघाते (जिजे)घीते पुष्पादौ प्राणद्वयम् । नुन्नवद् विभाषां नत्वम् । दिग्धलिप्ते दिग्धद्वयं चन्दनादिलिप्ते ॥

·विशेष्यनिम्नवर्गः१] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । समुदक्तोद्भुते समे ।। ८७॥ कूपादेरुद्धत्ते जलादौ समुदक्तद्वयम् ॥ वेष्टितं स्याद् वलयितं संवीतं रुद्धमावृतम् । नदीमाकारादिना वेष्टिते वेष्टितपञ्चकम् ।। रुग्णं भग्ने रुग्णद्वयं भग्ने । 'रुजो भङ्गे । भञ्जो आमर्दने' । क्तः ॥ अथ निशितक्ष्णुतशातानि तेजिते॥८८॥ शाणादौ तीक्ष्णीकृते निशितचतुष्कम् । 'शो तनूकरणे' । 'शाच्छोरन्यतरस्याम्' (७. ४. ४१) इति इत्त्वविकल्पः । निशितम् । 'क्ष्णु तेजने' । 'तिज निशाने' । चुरादिः ॥ स्याद् विनाशोन्मुग्वं पक्कं विनाशोन्मुखे पक्कम् । परिणते च वक्ष्यति। 'पचो वः'(८. २. ५२) इति निष्ठावत्वम् । यथा पक्को वटुः । विनाशोन्मुख इत्यर्थः ॥ हीणहीतौ तु लज्जिते । हीणत्रयं लज्जिते । नुन्नवद् विकल्पेन नत्वे हीणहीतौ । लज्जितस्ता- रकादिः॥ हते तु वृत्तवावृत्ती वृतादित्रयं वृत्ते ! सूत्रादेविवरणं वृत्तिरुच्यते । दिवादौ 'तप ऐश्वर्य' इत्यनन्तरं 'वावृतु वर्तने' इति पठ्यते । यत्प्रयोगो भट्टौ- "ततो वावृत्यमानासौ रामशालां न्यविक्षत " इति । अत्र गमं वृण्वतीत्यर्थः । ततः क्तः । वावृनः ।। संयोजित उपाहिनः ।। ८९ ॥ पदार्थे पदार्थान्तरेण संयुक्तीकृते संयोजितद्वयम् ।। प्राप्यं गम्य समांसाचं २ १. 'जाभ्यां कः' ख. ग. घ., 'जिभ्यां कः' क. पाटः. २. 'दी व' ग. घ. पाठः, ( ·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड प्राप्तुं शक्ये प्राप्यत्रयम् । ण्यति प्राप्यम्। 'पोरदुपधात् (३. १.९८) इति यति गम्यम् ॥ स्यन्नं रीणं सुतं स्मृतम्। नुते जलादौ स्यन्नचतुष्कम् । 'स्यन्दू प्रस्रवणे' । क्तः । स्यन्नम् । 'सु प्रस्रवणे' । क्तः । स्नुतम् ॥ सङ्गढः स्यात् सङ्कलितः लेखकादिना (संवृतकृतीते) सङ्गूढद्वयम् ।। अवगीतः ख्यातगर्हणे ॥ ९ ॥ ख्याता प्रसिद्धा गर्हणा यस्य सोऽवगीतः ॥ विविधः स्याद् बहुविधो नानारूपः पृथग्विधः । विविधचतुष्कं नानाप्रकारे ।। अवराणो धिक्कृतश्चापि अवरीणद्वयं कृतधिक्कारे । पूर्वोक्तस्यैव चौधिकृतस्य अवरीण इति पर्यायान्तरं दृश्यते ॥ अवध्वस्तोऽवचूर्णितः ॥२१॥ दृसचूर्ण(?) लेखादौ अवध्वस्तद्वयम् । 'सत्यापपाश (३. १. २५) इत्यादिना णिच् । क्तः ॥ अनायासकृतं फाण्टं अनायाससाध्यं फाण्टम् । "द्रव्यादीयोत्थितात् तोये प्रतप्ते चैव संस्थिते । रसो निर्याति यः सद्यः स फाण्ट इति संस्तुतः" । 'क्षुब्धस्वान्त ...-.' (७. २. १८) इत्यादिना 'फण गतौ' इत्यतो निष्ठायामि- डभावे फाप्टं निपातितम् ।। १. 'ति'. पाठः. २. 'वाधिक.कृ' क. पाट:. ३. 'प्ता' ङ. पाठः, ४. 'द' घ.च, पाठः. ५. 'य'. पाठः. ६. 'स्कृ' ज. पाठः.

·विशेष्यनिघ्नवर्गः १]. टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । स्वनितं ध्वनितं समे। कृतस्वने स्वनितद्वयम् ॥ बद्धे सन्दानितं मूर्णमुदितं सन्दितं सितम् ॥ १२ ॥ बद्धषट्कं बढे । सन्दानितं तारकादि । 'मुर्वी बन्धने' । क्तः। वलोपदीर्घनत्वानि । मूर्णम् । मूत इति पाठे 'मूञ् बन्धने' । क्तः । 'दो अवखण्डने' । उदितसन्दितौ । 'षिञ् बन्धने' । क्तः । सितम् ॥ निष्पक्कं कथितं निष्पकद्वयं कथिते । 'कथ निष्पाके' । क्तः । कथितम् ।। पाके क्षीराज्यहविषां शृतम् । क्षीरादीनां पाके शृतम् । 'श्रा पाके' । 'शृतं पाके' (६. १. २७) इति निपातितम् । पाकेऽभिधेये श्रातेर्निष्ठायां शृभावो निपात्यते ॥ निर्वाणो मुनिवह्नयादौ 'निर्वाणोऽवाते' (८. २. ५०) इति निष्ठानत्वम् । निर्वाणो मुनिः । निर्वाणो वह्निः । निर्वाणो हस्ती । मुक्तो, नष्टो, ममश्चेति यथाक्रम निर्वाणशब्दार्थाः॥ निर्वातस्तु गतेनिले ॥१३॥ वाते तु नत्वाभावाद् निर्वातो गते वायौ । पकं परिणते पक्कद्वयं परिणत । यथा परिणता बुद्धिः ।। गूनं हने कृतमलोत्सर्गे गूनद्वयम् । 'गु पुरीपोत्सर्गे' । 'दुग्वोर्दीर्घत्वं चेति वक्तव्यम् । (वा० ८. २.४४) इति निष्ठानत्वं दीर्घत्वं च । गूनम् । हदेः क्तः। हनम् ॥

·नामलिङ्गानुशासन [तृतीयं का मीदं तु मूत्रिते। मीढद्वयं मूत्रिते । 'मिह सेचने' । क्तढत्वष्टुत्वढलोपदीर्घत्वानि ॥ पुष्टे तु पुषितं पुष्टद्वयं पुष्टे पक्ष्यादौ । 'पुष पुष्टौ' । दिवादिरनिट् । भूवादेस्तु सेटः पुषितम् ॥ सोढे क्षान्तम् . सोढद्वयं क्षान्ते । यथा सोढोऽपराधः । 'सहिवहोरोदवर्णस्य' (६. ३. ११२) । सोढः ।। उद्धानमुद्गते ॥९४॥ उद्धानद्वयमुद्गते । ओहाङ् गतौ' । उत्पूर्वः । ओदित्त्वान्नत्वम् । उद्धानम् ॥ दान्तस्तु दमिते पूर्व तपःक्लेशसह उक्तम् । इदानीं सामान्येन वहनादिक्लेशसहे दान्तद्वयम् ॥ शान्तः शामिते शान्तद्वयं शान्ते । णिचि ‘वा दान्त -' (७. २. २७) इत्यादिना विभाषेट् । शान्तशमितौ ।। प्रार्थितेऽर्दितः। प्रार्थितद्वयं प्रार्थिते । 'अर्द गतो याचने च । क्तः । अदितः ।। ज्ञप्तस्तु ज्ञपिते ज्ञप्तद्वयं विनइश इति ख्याते । 'ज्ञा मारणतोषणनिशामनेषु' । एतेष्वे. वादित्यायः । पूर्ववद् दिभाषेट् ॥ १. 'नाशन इ' 6. छ. पाटः.

·विशेष्यनिन्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । छनश्छादिते छन्नद्वयं छन्ने । यथा मेघच्छन्नं नमः ।। पूजितेऽश्चितः॥९५॥ पूजितद्वयं पूजिते। 'अञ्चेः पूजायाम्' (७. २. ५३) इतीट् । 'नाञ्चेः पूजायाम्' (६. ४. ३०) इत्युपधानलोपाभावः । अश्चितः ॥ पूर्णस्तु पूरिते पूर्णद्वयं पूरिते ॥ क्लिष्टः क्लिशिते क्लिष्टद्वयं क्लिष्टे । 'क्लिशू विबांधने' । किशः क्त्वानिष्ठयोः' (७. २. ५०) इतीविकल्पः । क्लिष्टक्लिशितौ ॥ अवसिते सितः। अवसितद्वयं समाप्ते । पो अन्तकर्मणि' । क्तः ।। पृष्टप्लुटोषिता दग्धे पृष्टचतुष्कं दग्धे । 'श्रिपु प्लुपु दाहे' । 'उष दाहे' । क्तः । 'दह भस्मीकरणे' । क्तः ॥ तष्टत्वष्टौ तनूकृते ॥ १६ ॥ तष्टत्रयं वैश्चतेति ख्याते । 'तच त्वच तनूकरणे' । 'स्कोः संयो. योरन्ते च' (८. २. २९) इति कलोपः ॥ वेधितच्छिद्रितौ विद्धे बेधितत्रयं वेधिते । ण्यन्तात् क्तः । वेधितः । द्वौ तारकादी। .. 'लोडने' क. ख. ग. घ. पाठः. २. 'प' छ., 'च' न., 'चश्वत' ट. पाठः.

·४६ नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का विनवित्तौ विचारितें। विन्नत्रयं विचारिते। 'विद विचारणे' । नुन्नवद् विभाषा निष्ठानत्वम् ॥ निष्प्रभे विगतारोको निष्प्रभत्रयं प्रभाशून्ये । रुचेजि नसमासे अरोकः ॥ विलीने विद्रुतद्रुतौ ॥ ९७॥ घृतादौ विलीने विलीनत्रयम् ॥ सिद्धे निवृत्तनिष्पन्नौ सिद्धत्रयं सिद्धे॥ दारिते भिन्नभेदितौ। दारितत्रयं विदारिते ॥ ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ॥ ९८ ॥ ऊतत्रयं सन्तते वस्त्रादौ । 'ऊयी तन्तुसन्ताने' । क्तयलोपौ । उतम् । 'षिवु तन्तुसन्ताने' । स्य॒तम् । वेज उतम् ।। स्यादर्हिते नमस्थितनमसितमपचायितार्चितापचितम् । अतः परमावर्गमार्याच्छन्दः । अर्हितषट्कं नमस्कृते । 'नमोवरिवश्चि- त्रः क्यच' (३. १. १९) । 'क्यस्य विभाषा' (६. ४. ५०) इति यलो. पविकल्पः । नमस्यितनमसितौ । 'चाय पूजानिशामनयोः' । अपचायितम् । 'अपचितश्च' (७. २. ३०) इति निपातनाद् अपचितम् । अपपूर्वाञ्चायते- निष्ठायामनिट्वं चिभावश्च निपात्यते ॥ वरिवसिते वरिवस्थितमुपासितं चोपचरितं च ॥१९॥ कृतपरिचर्ये वरिवसितचतुष्कम् । नमस्यितद्वयवद् वरिवस्थितद्वयम् । 'आस उपवेशने' । उपासितम् ।।

·विशेष्यमिघ्नवर्गः १] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । ध्याख्या संन्तापितसन्तप्तौ धूपितधूपायितौ च दूनश्च। सन्तापितपञ्चकमध्वादिश्रान्ते । 'गुपूधूपविच्छि-' (३. १. २८) इत्यादिना 'आयादये आर्धधातुके वा' (३. १. ३१) इति आयविकल्पे धूपितधूपायितौ । 'टुदु उपतापे' । 'दुग्वोर्दीर्घश्च' (वा० ८. २. ४४) इति नत्वम् । दूनम् ॥ हृष्टो मत्तस्तृप्तःप्रहन्नः प्रमुदितः प्रीतः ॥ १०॥ प्रीतियुक्त हृष्टषट्कम् । 'हृषु अलीके' । अनेकार्थत्वाद् हृष्टः । 'न (८. २. ५७) इत्यादिना नत्वनिषेधे मत्तः '। 'हादो मिष्ठा- याम्' (६. ४.९५) इत्युपधाहस्वत्वे प्रहन्नः ॥ छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं तृणम् । छिन्नाष्टकं छिन्ने । 'शाच्छोरन्यतरम्याम्' (७. ४. ४१) इतीत्त्व- विकल्पे छातं छितं च । 'दाप् लवने' । दातम् । 'दो अवखण्डने' । 'यति. स्यतिमास्थामित् ति किति' (७. ४. ४०) इतीत्त्वम् । दितम् । 'ओवश्धू छेदने । क्तः । वृक्णम् ॥ स्रस्तं ध्वस्तं भ्रष्टं स्कनं पन्नं च्युतं गलितम् ॥ १०१॥ स्रम्तसप्तकं च्युते । 'सन्सु भ्रन्सु ध्वन्सु अवलंसने' । क्तः । स्रस्तत्र- यम् । 'गड सेचने' । गलितम् ।। लब्धं प्राप्त विनं भावितमासादितं च भूतं च । लब्धषट्कं लब्धे । विदिर्लाभे । विन्नम् । 'भू प्राप्तावात्मनेपदी' । 'आ.धृषाद् वा' इति पक्षे चुरादिणिच । भावितम् । भूतम् । 'षद विशर- णादौ' । आङः षदेः पद्यर्थे णिच् । आसादितम् ।। अन्वेषितं गरेषितमन्विष्टं मार्गितं मृगितम् ॥ १०२॥ अन्वेषितपञ्चकमन्वेषिते । 'एष हे गतौ', 'गवेष मार्गणे', 'इषु इच्छायां', 'मार्ग अन्वेषणे', 'मृग अन्वेषणे' । क्तः ॥

·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड आद्रं सां क्लिनं तिमितं स्तिमितं समुन्नमुत्तं च । आर्द्र पप्तकं स्तिमिते । आईत्वेऽप्याम् । तेन सह वर्तमानं साम् । 'क्लिदू आर्द्रभावे' । क्लिनम् । 'तिम ष्टिम आर्द्रभावे' ।तिमितस्तिमिते । 'उन्दी क्लेदने' । नुन्नवद् विकल्पेन नत्वे समुन्नम् , उत्तं च ॥ त्राणं नातं रक्षितमवितं गोपायितं गुप्तम् ॥ १०३॥ त्राणपटकं रक्षिते । नुत्तनुन्नवत वातत्राणे । 'अव रक्षणे'। अवितम् । धूपायितवद् गोपायितम् ॥ अवगणितमवमतावज्ञाते अवमानितं च परिभूते। अवगणितपञ्चकं परिभूते । अवपूर्वो गणिरवज्ञायाम् । 'मान पूजा- याम्' । चुरादिः ॥ त्यक्तं हीनं विधुतं समुज्झितं धृतमुत्सृष्टम् ॥ १०४ ॥ त्यक्तषट्कं त्यक्ते । 'ओहान त्यागे' । हीनम् । 'धुञ् कम्पने' । हस्वादिः । 'धू विधूनने' । दीर्घादिः, तुदादिः ।। उक्तं भापितमुदितं जल्पितमाख्यातमभिहितं लपि- [तम् । उक्तषट्कमभिहिते । वदेः उदितम् ।। वुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगतम् ॥ बुद्धसप्तकं बुद्धे । 'बुध अवगमने' । वुद्धम् । 'बुध बोधने' । बुधितम् । मनःशब्दात 'तत् करोति -' इति णिचि टिलोपः । मनितम् । 'विद ज्ञाने' । विदितम् । 'पा अन्तकर्मणि' । अवसितम् ॥ ऊरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् । सङ्गीर्णविदितसंश्रुतसमाहिनापश्रुतोपगतम् ॥ १०६॥ ऊरीकृतैकादशकमङ्गीकृते । ऊरीकृतं दीदि । अन्यथार्याभङ्गः । -- ·४९ विशेग्यनिन्नवर्गः १] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । "क्रीडयापि न वैद्येन वितथा वागुरीकृता । हन्तुं चारिमृगान् बाणसन्ततिर्वागुरीकृता ।" इति कीचकवधे यमकाद् ह्रस्वादि च । शृणोतेः, आश्रुतसंश्रुतोपश्रुताः । 'ग शब्दे' । दीघोदिः । गीर्णम् ।। इंडितशस्तपणायितपनायिताःप्रणुतपणितपनितानि। अभिगीर्णवर्णिताभिष्टुतोडितानि स्तुतार्थानि॥१०७॥ ईडितद्वादशकं स्तुते । 'ईड स्तुतौ' । ईडितम् । इडितं च । 'पन स्तुतौ' । 'पण व्यवहारे' । धूपायितधूपितवत् पणायितपनायितपणितपनि- तानि । नौतेः प्रणुतम् ॥ भक्षितचर्वितलिप्तप्रत्यवसितगिलितखादितप्सातम्। अभ्यवहृतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशितं भुक्ते ॥ १०८॥ भक्षितचतुर्दशकं भक्षिते । प्रत्यवपूर्वः स्यतिरभ्यवहारे । 'गिल भदने' । गिलितम् । 'प्सा भक्षणे' । प्सातम् । 'अन्नाण्णः' (४. ४. ८५) इति निपातनाद् जग्ध्यादेशाभावपक्षे अन्नम् । 'अदो जग्धिय॑प् ति किति' (२. ४. ३६) इति जग्धादेशः । जग्धम् । 'प्रसु ग्लसु अदने' । प्रस्तं ग्लस्तं च ॥ क्षेपिष्ठक्षोदिष्टप्रेष्ठवरिष्ठस्थविष्ठबंहिष्ठाः । क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुप्रकर्षार्थाः ॥ १०९॥ क्षेपिष्ठादयः षड् यथाक्रम क्षिप्रादीनामतिशये । प्रकर्षोऽतिशयः । तद् यथा अतिशयितः क्षिपः क्षेपिष्ठः । अतिशयितं क्षुद्रं क्षोदिष्ठ- मित्यादि । साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठहसिष्ठवृन्दिष्ठाः। बाढव्यायतबहुगुरुवामनबृन्दारकातिशये ॥ ११०॥ साधिष्टादयः षड् यथाक्रमं बाढादीनामतिशये । अतिशयेन चातिशयी लक्ष्यते । तद् यथा अतिशयेन बाढं दृढं साधिष्ठम् । " ·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड अतिशयेन दीर्घ द्राधिष्ठमित्यादि । इष्ठनि, 'स्थूलदूरयुवह्रस्वक्षुद्रक्षिप्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः' (६. १. १५६)। (प्रेष्ठादिः) 'प्रियस्थिरस्फिरोरुबहु- लगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फर्बहिगवर्षित्रबद्राधिबृन्दाः (६. ४. १५७) इति प्रेष्ठादि । 'अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ' (५. ३. ६३) इति साधादेशे साधिष्ठः ।। इति वन्द्यघटीयश्रीसर्वानन्दकृतौ टीकासर्वस्वे विशेष्यनिघ्नवर्गः ॥ अथ सङ्कीर्णवर्गः। प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैः सङ्कीर्णे लिङ्गमुन्नयेत् । सङ्कीर्ण इति । लिङ्गसङ्कीर्णे भिन्नजातीयेन संसृष्टे रूपभेदादिना निश्चेतुमशक्ये इह चान्यत्र च प्रकृतिप्रत्ययार्थेलिङ्गमुन्नयेत् , लिङ्गविशे- पमवधारयेदित्यर्थः । प्रकृत्यर्थवशेन यथा अपरस्पराः सार्था गच्छन्ती- त्यादेर्वाच्यलिङ्गता । प्रत्ययार्थवशेन यथा-शान्तिः दान्तिः। क्तिन्नन्तत्वात् स्त्री- त्वम् । प्रायेणात्र प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैर्लिङ्ग समुन्नीयत इत्यत्रैव चेदमुक्तम् । यद्यप्यत्र रूपभेदादिनैव लिङ्गनिर्णयः, (?) तथाप्यभ्युच्चयार्थमुक्तम् । अपरस्परा इत्यादौ न रूपभेदादिना विवक्षितलिङ्गप्रतीतिः । तथाहि, अत्र पुल्लिङ्गमात्रप्रतीतेः । प्रकृत्यर्थेन लिङ्गमुन्नयेदिति वचनादपरम्पराणि ब्राह्मणकुलानि वहन्तीति नपुंसकत्वमपि । एवं स्यूत्यादीनामपि न रूपभेदालिङ्गावगतिः, अपितु स्त्रीप्रत्ययार्थेनैव । अत्र च सङ्कीर्ण इत्युपलक्षणम् । तेन पूर्ववर्गेऽपि कचित् प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैर्लिङ्गमुन्नयेत् , यत्र रूपभेदादिना लिङ्गनिश्चयाभावः । तद् यथा- 'मुत् प्रीतिः प्रमदो हर्षः' इत्यादी मुत्प्रीत्यादीनां स्त्रीत्वा- दिकम् । यच्चोक्तं लिङ्गादिसङ्ग्रहे स्त्रीभावादावनिक्तिन्' इत्याचं, तत एव स्यूत्यादीनां स्त्रीत्वादिकमवगम्यते । तत् किमत्र प्रत्ययार्थेन लिङ्गमुन्न. येदित्युच्यते । तन्न । यतस्तदेवानेन स्मर्यते । आद्यशब्देन व्यक्तलिङ्गेन सामानाधिकरण्यं लिङ्गशास्त्रं परस्परसाहचर्यादि च गृह्यते । तेन 'शुचिस्त्वय- १. 'रा' क. स. ग... अ. ट. पाठः, ·संकीर्णवर्गः २] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । .. माषाढे 'तस्य बृन्दमित्यौपगवादिषु शुच्योपगवादोनां पुंस्त्वक्लीबत्वमवधार्यते । अथ कश्वमयं सङ्कीर्णवर्ग इत्युच्यते । सङ्कीर्णैः सङ्कीाथैः शब्दैरारब्धत्वात् । कथमेत एव सङ्कीर्णार्थाः । भिन्नार्थत्वात् । भिन्नजात्यर्थसंसर्ग एव हि सङ्करः । पूर्वं च सक्रियाङ्गानां (?) वर्णानां भूम्यादेश्च वस्तुनः प्रकरणबद्धाः समानार्थाः शब्दाः क्रमेणोक्ताः । एते च नैकप्रकरणबद्धाः । तथाच क्रियत इति कर्म । मनिनन्तः कर्मशब्दः । कृतिः क्रियेति 'कृत्रः श च' (३. ३. १००) इति भावप्रत्ययान्तः क्रियाशब्दः । 'अपरस्पराः क्रियासातत्ये' (६. १. १४४) इति क्रियासातत्य गम्यमाने सततगमनादिक्रियासाधने सार्थादावपरम्परशब्दो वर्तते अपरे च परे चे अपरम्पराः सार्था गच्छन्तीति । यद्येवं क्रमाभावादिह लिङ्ग- सङ्करो न युक्तः । यदुक्तं - - 'न सङ्करः, कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानाम्' इति, उच्यते । यद्यपि वस्त्वर्थानां क्रमेणाभिधानमिह नास्ति, तथापि भावाभावा- भिधायिनोऽत्र निबद्धा इत्यस्त्येव शब्दानां क्रमाभिधानमिति ॥ कर्म क्रिया कर्मद्वयं क्रियायाम् । 'कर्म व्याप्ये क्रियायां च पुनपुंसकयोर्मतम्" इति रुद्रः । 'क्षपयत्यशुभं कर्म कर्मणां चिनुते शुभम्" इति च । क्रिया प्राक् साधिता ॥ तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः ॥१॥ तच्छब्देन क्रिया परामृश्यते । अविच्छेदेन क्रियासमापकेषु सार्थादिषु अपरस्पराः। "निर्दिष्टं कर्मसातत्यं सुधीभिरपरस्परम्" इति भागुरिः। "अपरस्परा गदिता क्रियासातत्यवाचिका" इत्यमरमाला । एतद्वंर्गादिस्थ श्लोकव्याख्याने अपरस्परं सुव्यक्तम् । अत्र सबंदर्थे न सुट् । अपरपरा अपरपरे इत्येव रूपम् ।। १. 'नाः श' म.पा. २. 'चेति' प. उ. पाठः.

·५२ मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का साकल्यासङ्गवचने पारायणपरायणे । यथाक्रमं साकल्यवचनं पारायणम् , आसङ्गवचनं परायणम् । पारं पर्यन्तमयते गच्छत्यत्रेति पारायणम् । यथा धातुपारायणम् । "रत्नपारायणं नाम लकेयं मम मैथिलि!" (स० ५. श्लो० ८९) इति भट्टिप्रयोगादाविष्टलिङ्गम् । अत्र सकलरत्नार्थो गम्यत इति साकल्यवच- नत्वम् । परम् अयनम् आसक्तिस्थानं परायणम् | यथा धर्मपरायणो धर्मासक्त इत्यर्थः । 'अथ मोहपरायणा' (कुमा० स० ४. श्लो० १) इति कालिदासः ॥ यदृच्छा स्वैरिता यदृच्छाद्वयं स्वाच्छन्द्ये ॥ हेतुशन्या त्वास्या विलक्षणम् ॥२॥ हेतुना कारणेन शून्या निष्प्रयोजना आस्या स्थितिः विलक्षणम् ।। शमथस्तु शमः शान्तिः कामक्रोधादिमध्वंसे शमथत्रयम् । बाहुलकोऽथः । शमथः । श- त्रयं तालव्यम् ॥ दान्तिस्तु दमथो दमः। ब्रह्मचर्यादिक्लेशसहिष्णुतायां दान्तित्रयम् ।। अवदानं कर्म वृत्तं वृत्तं विशुद्धं कर्म, तदवदानम् । 'दैप् शोधने' । ल्युट् ॥ काम्यदानं प्रचारणम् ॥३॥ तन्त्रेण काम्यशब्दो द्विरावय॑ते । तेन काम्यस्य वस्तुनः कामनापूर्वक दानं प्रचारणम् । महादानं च तदुच्यते । ‘प्रचारणं महादानम्' इति त्रिकाण्डम् ।। वशक्रिया संवदनं मणिमन्त्रादिभिर्वशीकरणे वशक्रियाद्वयन् । भावल्युटि संवदनम् । १. 'वाघ. पाठः.

·संकीर्णवर्गः२] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । करणल्युटि वशक्रियासाधनेऽपि मन्त्रादौ । तथाच - 'जयश्रियः संवदनं यतस्तर' (स० १६. श्लो० ७४) इति रघुः ॥ मूलकर्म तु कार्मणम् । कामणेति ख्याते मूलकमद्वयम् । मूलकर्म नान्तम् । 'तद्युक्तात् कर्म- णोऽण्' (५. ४. ३६) इति स्वार्थेऽण् । 'अन्' (६. ४. १६७) इति प्रकृति- भावः । कार्मणम् ॥ विधूननं विधुवनं विधूननद्वयं कम्पने । 'धूपीजोर्नुम् वक्तव्यः' (वा० ७. ३. ३७) इति नुक् । विधूननम् । कुटादित्वाद् गुणाभावः । एवं स्फुटनस्फु- रणगुरणेषु ॥ तर्पणं प्रीणनावने ॥४॥ तर्पणत्रयं प्रीणने । विधूननवन्नुक् । प्रीणनम् । 'अव रक्षणगति- प्रीत्यादौ' । अनेकार्थत्वाल्ल्युट् । अवनम् ।। पर्याप्तिः स्यात् परित्राणं हस्तधारणमित्यपि । मरणोद्यतस्य निषेधे पर्याप्तित्रयम् । यथा 'पर्याप्तो नु सुहृदं महाभागः' इति ॥ सेवनं सीवनं स्यूतिः सेवनत्रयं सीवनक्रियायाम् । 'अन्येषामपि -' (६. ३. १३७) इति दीर्घत्वे सीवनम् ॥ विदरः स्फुटनं भिदा ॥५॥ वस्त्रादेः स्फुटने विदरत्रयम् । दरवद् विदरः । स्फुटनं कुटादि । सिदाद्यङि भिदा॥ आक्रोशनमभीषणः - .

·५४ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं कापड आक्रोशनद्वयं शापे । 'सञ्ज सङ्गे । घनि षत्वे अभीषङ्गः ।। संवेदो वेदना न ना। संवेदद्वयमनुभवे । 'घट्टि वादिविदिभ्य उपसङ्ख्यानम्' (वा० ३. १०७) इति युचि वेदना । न ना न पुमानित्यर्थः ।। संमूर्छनमभिव्यातिः सर्वतो व्यापने संमूर्छनद्वयम् । 'मुछी मोहसमुच्छ्राययोः' । याच्या भिक्षार्थनार्दना ॥ ६ ॥ याच्याचतुष्कं याचनायाम् । 'अर्द गतौ याचने च' । 'हेतुमति च' (३. १. २६) इति चकारात् स्वार्थणिचि अर्दना ॥ वर्धनं छेदने वर्धनद्वयं छेदन । 'वर्धच्छेदनपूरणयोः' । चुरादिः । वर्धनम् ॥ अथ दे आनन्दनसभाजने । आप्रच्छनम् आनन्दनत्रयं संवर्गणे । संवर्गणं च बान्धवादेरालिङ्गनचुम्बनस्वागत- भाषणादि । आमन्त्रणमिति काचेत् पाठः । 'समाज प्रीतिसेवनयोः' । चुरा. दिणिच् । सभाजनम् ॥ अथाम्नायः संप्रदायः शिष्यपरम्परागते सदुपदेशे आम्नायद्वयम् । • 'ना अभ्यासे' । घञ्॥ क्षये क्षिया ॥७॥ क्षयद्वयमपचये । क्षय उक्तः । षित्त्वादङि क्षिया ॥ 'बन्दिवि' इति मुद्रितवार्तिकपाठः ।

·सङ्कीर्णवर्गः २] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । ग्रहे ग्राहः ग्रहद्वयं ग्रहणे निवन्धे च । बाहुलकाद् घञ् । ग्राहः । तथाच 'कण्ठे स्वयंग्राहनिषक्तंबाहुम्' इति । वशः कान्ती वशद्वयमिच्छायाम् । 'वश कान्तौ' । 'वशिरण्योरुपसङ्ख्यानम्' (वा. ३. ३. ५८) इत्यप् । वशः ।। रक्ष्णस्त्राणे रक्ष्णद्वयं रक्षणे । 'यजयाच -' (३. ३. ९०) इत्यादिना नङ् । रक्ष्णः ॥ रणः कणे। कणने शब्दकरणे रणद्वयम् । वशवदप् । रणः ॥ व्यधो वेधे व्यधद्वयं वेधने । जपवद् व्यधः । 'विध विधाने' । घञ् । वेधः ॥ पचा पाके पचाद्वयं पचने । षित्त्वादङ् । पचा । घनि पाकः ।। हवो हतो हवद्वयं हवने ॥ वरो वृतौ ॥८॥ वरद्वयं वरणे । वेष्टने प्रार्थनाविशेषे चेत्यन्यः ।। ओषः प्लोषे ओषद्वयं दाहे । घञ् ॥ नयो नाये 'नयद्वयं नीतौ । बाहुलकाद् ‘एग्च्' (३. ३. ५६)। नयः। 'श्रिणी- मुवोरनुपसर्गे' (३. ६. २४) इति घजि नायः ।। ।

·नामलिङ्गानुशासन तृतीयं का ज्यानिर्जीणों ज्यानिद्वयं जीर्णतायाम् । लाम्लाज्याहाभ्यो निः' (वा० ३. ३. ९५) । ज्यानिः । 'नृप वयोहानौ' । क्तिन् । 'ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् भवतीति वक्तव्यम् ' (वा० ८. २. ४४) इति निष्ठातिदेशाद् नत्वम् । जीणिः ॥ भ्रमिभ्रमे। भ्रमिद्वयं भ्रमणे। 'इक् कृष्यादिभ्यः' (वा० ३. ३. १०८) इतीक् । भ्रमिः । तत्र भ्रमी गौरादिरपि ॥ स्फातिवृद्धी म्फातिद्वयं दृद्धौ । 'स्फायी ओप्यायी वृद्धौ' । तिन् । स्फातिः ॥ प्रथा ख्याती प्रथाद्वयं ख्यातौ । 'घटादयः षितः' । पित्त्वादङ् । प्रथा ॥ स्पृष्टिः पृत्तौ स्पृष्टिद्वयं स्पर्श । 'पृची संपर्के' । क्तिन् । पृक्तिः ।। स गतौ । लवः स्रवे ॥९॥ सवद्वयं स्रवणे । 'ऋदोरप्' (३. ३. ५७) । सवः । सवः । बाहुलकघञि सावोऽपि । विधा समृद्धौ विधाद्वयं समृद्धौ । विधानं विधा । 'आतश्चोपसर्गे' (३. ३. १०६) इत्यङ्॥ स्फुरणं स्फरणे स्फुरणद्वयं किश्चिञ्चलने । 'स्फुर स्फुरणे' । कुटादिः । उदुपधान्तः । ल्युट् । स्फुरणम् । अदुपधान्तः स्फर इत्येके । ल्युट् । स्फरणम् ॥ 'ऋल्वा', * 'इत् ' इति मुद्रितवार्तिकपाठः ।

·सङ्कीर्णवर्मः] टीकासवस्वायम्याल्यासमेतम् । अमिती प्रमा। 'सखानुभूतौ प्रमितिद्वयम् । बाहुलकात् क्तिन् । प्रमितिः । अनि प्रमा॥ प्रसूतिः प्रसवे प्रसूतिद्वयं प्रसवे ॥ इच्योते प्राचारः श्च्योतद्वयं घृतादिक्षरणे । 'इच्युतिर् क्षरणे' । श्च्योतः । 'गृ. धु सेचने । घनि 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ' (६. ३. १२२) इति दीर्घत्वे प्राधारः ॥ क्लमथः क्लमे ॥१०॥ क्लमथद्वयं प्रयासे ॥ उत्कर्षोऽतिशये उत्कर्षद्वयमतिशये । कृषेर्धन् । उत्कर्षः । शीडोऽतिशयः ।। सन्धिः श्लेषे सन्धिद्वयं सन्धाने । विशय आशये। यथा आमाशयो जलाशयः । शेतेरच् । विशयः आशयः । माश्रय इति पाठे श्रियो रूपम् ॥ क्षिपायां क्षेपणं क्षिपाद्वयं प्रेरणे । 'क्षिप प्रेरणे' । मिदादिः ॥ गीणिगिरौ गीणिद्वयं गिलने । जीणिवद् गीणिः । गिरिः कृष्यादिः ।।

·मामलिनुशासन - स्पर्शः स्पष्टोपतप्तरि ॥१४॥ स्पर्शत्रयं रोगे । तथाच रुद्रः 'रुजायां स्पर्शी दानस्पर्शयो- रपि' इति । 'स्पृश उपताप इति वक्तव्यम्' (वा० ३. ३.१६) इति धम् । स्पर्शः। वासरूपविधिना च तृच् । 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' (६. १. ५९) इति पक्षे स्प्रष्टा । उपतापकमात्रे स्पर्शत्रयमित्यन्यः । कश्चित् पुनरि- दमाह चरणानां कर्मणि चारस्पी । स्पष्टद्वयमुपतापकारिणि ॥ निकारो विप्रकारः स्याद् निकारद्वयमपकारे । कृञो घञ् ॥ आकारस्त्विङ्ग इङ्गितम् । आकारत्रयमिङ्गिते । अन्यस्तु अप्रियार्थसूचके चक्षुरादिचेष्टाविशेष इङ्गितं, भ्रुकुटिमुखरागादौ आकार इति मन्यते । "इङ्गितं चेष्टितादन्यदाकारस्त्वनवैकृतम्" इति तन्त्रान्तरं च । "तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारोजितस्य च" (रघु० स० १. लो. २०) इति कालिदासोऽपि ॥ परिणामो विकारे परिणामद्वयं विकारे । प्रकृतेश्चान्यथात्वं विकारः । यथा मृत्पिण्ड- विकारो घटः, काष्ठस्य भस्म ॥ हे समे विकृतिविक्रिये ॥१५॥ विकृतिद्वयं प्रकृतेरन्यथात्वमात्रे । तच नावश्यं परिणामरूपमेव । . यथा मुखस्य विकृतिः । 'अमार्गो विक्रिया स्त्रियाम्' इत्यमरमाला । अत उन्मार्गे द्वयमित्यन्यः । चत्वारोऽप्येकार्थे इत्यपरः ।। -----...- १.'' म. पाठः.

·अपहारस्त्वपचयः सजीर्णवर्णः २] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । अपहा अपहारद्वंयमपचये ॥ समाहारः समुच्चयः। समाहारद्वयं कूटीकरणे । यथा श्लोकसमुच्चयादिः ॥ प्रत्याहार उपादानं विषयेभ्य इन्द्रियाहरणे प्रत्याहारद्वयम् ॥ विहारस्तु परिक्रमः॥१६॥ पद्यां गमने विहारद्वयम् ॥ अभिहारोऽभिग्रहणं अन्नाहारेऽभिहारद्वयम् । चौर्यकरणे वा । अभिमुखग्रहणे वैत्यन्यः ।। निर्हारोऽभ्यवकर्षणम् । शल्यादेरुत्पाटने निर्हारद्वयम् ॥ अनुकारोऽनुहारः स्याद् अनुकारद्वयं सादृश्ये ॥ अर्थस्थापगमे व्ययः॥ १७॥ अर्थस्यापगमे व्ययः । 'व्यय वित्तसमुत्सर्गे' । चुरादिणिच् । 'अतो लोपः' (६. ४. ४८) इत्यकारलोपः ॥ प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात् जलादीनामविच्छिन्नायां सन्ततौ प्रवाहद्वयम् । प्रवाहो घअन्तः ॥ प्रवहो गमनं बहिः। १. 'कटिक' प. म., पाठ.. २. 'चे' स. पाठः. .

·मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का गृहनगरादेर्वाह्यगमनं यात्रा प्रवहो बाहुलकादपि । 'प्रवहः स्याद् बहिर्यात्रा' इति त्रिकाण्डः ।। वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ ॥ १८ ॥ वियामषट्कं संयामे । 'यमः समुपनिविषु च' (३. १. ६३) इति पक्षेऽप् ॥ हिंसाकर्माभिचारः स्यात् अथर्ववेदोक्तं हिंसात्मकं कर्माभिचारः ॥ जागर्या जागरा द्वयोः। जागर्याद्वयं जागरे । 'जागर्तेरकारो वेति वक्तव्यम्' (वा० ३. ३. १०१) इति शप्रत्ययाकारप्रत्ययौं । शपक्षे 'सार्वधातुके यक्' (३.१. ६७) इति यक् । 'जाग्रोऽविचिण्णल्डिल्स' (७. ३. ८५) इति गुणे जा- गर्या । परत्वाद् 'रिङ् शयग्लिक्षु' (७. ४.२८) इति रिङि जानियेति धातु- पारायणम् । अकारप्रत्ययपक्षे जागरेति ॥ विनोऽन्तरायः प्रत्यूहः विनत्रयं विघ्ने । 'घनर्थे कविधानम्' (वा० ३. ३, ५८) इति कः । विनः ॥ स्यादुपनोऽन्तिकाश्रये ॥ १९ ॥ समीपभूत आश्रये उपनः । 'उपन्न आश्रये' (३. ३. ८५) इत्यप्रत्ययान्तो निपातितः ॥ निवेश उपभोगः स्यात् निर्वेशद्वयमुपभोगे । घञ् ॥ परिसर्पः परिकिया।

·सङ्कीर्णवर्गः २] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । परिजनादिवेष्टने परिसर्पद्वयम् । 'गम्ल सप्ल गतौ' । घनि परिसर्पः॥ विधुरं तु प्रविश्लेषः दुःस्थितकाद् विक्लबत्वे विधुरद्वयम् । प्रकृष्टो विश्लेषः प्रविश्लेषः । "वैकल्येऽपि च विश्लेषे विधुरं विकचे त्रिपु" इति त्रिकाण्डशेषः॥ अभिप्रायश्छन्द आशयः ॥ २० ॥ अभिप्रायत्रयमभिप्राये । छन्दोऽदन्तः । 'अभिप्रायवंशी छन्दौ' इत्यनेकार्थे वक्ष्यति । सान्तोऽप्यभिप्रायवाची छन्दश्शब्द इति जयादित्यः ।। संक्षेपणं समसनं विस्तीर्णस्य संक्षेपे संक्षेपणद्वयम् ॥ पर्यवस्था विरोधनम् । पर्यवस्थाद्वयं विरोधने । अङि पर्यवस्था । परिसर्या परीसारः भूमौ सर्वतो भ्रमणे परिसर्याद्वयम् । परिचर्यावत् परिसर्या । 'उप- सर्गस्य -' (६. ३. १२२) इत्यादिना दीर्घत्वे परीसारः ॥ स्यादास्या त्वासना स्थितिः॥ २१ ॥ आस्यात्रयमुपवेशने । 'आस उपवेशने' । भावे ण्यत् । आस्या । 'ण्यासश्रन्थो युच्' (३. . ३. १०७) । आसना । 'स्थागापापचो भावे' (३. ३.९५) इति क्तिन् । स्थितिः ॥ विस्तारो विग्रहो व्यासः विस्तारत्रयं पटादीनां विस्तीर्णतायाम् । 'प्रथने वावशब्दे' (३. ३, ३३) इति पञ् । विस्तारः । 'असु क्षेपणे' । घन । व्यासः ।।

·६४ नामलिझानुशासनं [रतीयं का स तु शब्दस्य विस्तरः। स च व्यासो न शब्दसम्बन्धी विस्तारः । शब्दविषये तु अशब्द इति निषेधादबेव भवति । यथा वाचां विस्तरः ।। स्थान्मर्दनं संवाहन मर्दनद्वयं मर्दने । 'वाह प्रयत्ने' । भावे ल्युट् । संवाहनम् । संव- हनमित्यपपाठः । वहेर्मदेने वृत्त्यभावात् ।। विनाशः स्याददर्शनम् ॥ २२ ॥ विनाशद्वयं लु(क्ताला)यने । तथाहि नश्यतिरदर्शने वर्तते । प्रयुक्तं च भट्टिना 'ननाश शत्रुर्ददृशे सुवेलः' इति । तिरोबभूवेत्यर्थः ।। संस्तवः स्यात् परिचयः संस्तवद्वयं परिचये ॥ प्रसरस्तु विसर्पणम् । स्वल्पविटपादेर्वर्धने प्रसरद्वयम् ॥ नीवाकस्तु प्रयामः स्यात् महार्घाद् धान्यादिषु जलादीनामतिशये नीवाकद्वयम् । 'वच परिभाषणे' । घनि दीर्घत्वे नीवाकः ।। संनिधिः संतिकर्षणम् ।। २३ ॥ संनिधिद्वयं संनिधौ । संनिधिर्ना ।। लवोऽभिलावो लवने लवत्रयं धान्यादीनां छेदने । 'ऋदोरप्' (३. ३. ५७) । लवः । 'निरभ्योः पूल्वोः' (३. ३. २८) इति पनि अभिलावः ।।

·सङ्कीर्णवर्गः २] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । निष्पावः पवने पवः। 3 धान्यादीनां पूतीकरणे बहुलीकरणादौ निप्पावत्रयम् । घञ्- ल्युडपः॥ प्रस्तावः स्यादवसर: प्रस्तावद्वयमवसरे। 'प्रे द्रुम्तुनुवः' (३. ३. २७) इति पञ् । प्रस्तावः ।। तसरः मूत्रवेष्टनम् ॥ २४ ।। नन्तुवायानां तसलीति ख्याते तसरद्वयम् । 'तन्य॒षिभ्यां क्सरन् (उ०३. ७५) । एवं तसरोऽसंयोगाविरुणादावुक्तः । 'त्रसी उद्वेगे' ।। बाहुलकोऽरः । त्रसर इत्यन्यः ।। प्रजनः स्यादुपसरः स्त्रीगीषु पुंगवानां प्रथमगमने प्रजनद्वयम् । भावे घञि 'जनि- वध्योश्च' (७. ३. ३५) इति वृद्धिप्रतिषेधः । प्रजनः पुमान् । क्लीबं स्व- पपाठः । 'प्रजने सर्तेः' (३. ३. ७१) इत्यम् । उपसरः ।। प्रसरः प्रणयः समो। प्रसरद्वय प्रश्रये ॥ धीशक्तिनिष्क्रमः "शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहण धारण तथा । ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥" धीगुण एव धीशक्तिः, तत्र निष्क्रमः ।। अस्त्री तु संक्रमो दुर्गसंचरः ॥२५॥ संक्राम इति ख्याते संक्रमद्वयम् ॥ प्रत्युत्क्रमः प्रयोगार्थः १. ति' ज. पाठः. २. 'ग' अ, पाठः. ३. 'निषेधे प्रज'. पाठः.

·मामलिङ्गानुशासन [तृतीयं का प्रकृष्टप्रयोगो युद्ध, तदर्थ यत् प्रत्युपक्रमणं तत् प्रत्युत्क्रमः । 'प्रत्यु. क्रमः प्रयुद्धार्थम् ' इति भागुरिः ।। प्रक्रमः स्यादुपक्रमः। प्रथमारम्भे प्रक्रमद्वयम् ॥ स्यादभ्यादानमुद्धात आरम्भे आरम्भमात्रेऽभ्यादानत्रयम् । पञ्चैवारम्भमात्रे इत्यन्यः ।। संभ्रमस्त्वरा ॥२६॥ संभ्रमद्वयं संभ्रमे । घटादेः षित्त्वादङ् । त्वरा ॥ प्रतिबन्धः प्रतिष्टम्भः कार्यप्रतीघाते प्रतिबन्धद्वयम् । 'स्तन्भेः' (८. ३. ६७).इति षत्वे प्रतिष्टम्भः ॥ अवनायस्तु नियातनम् । अधोनयेऽवनायद्वयम् । 'अवोदोर्नियः' (३. ३. २६) इति घञ् । अवनायः ॥ उपलम्भस्त्वनुभवः उपलम्भद्वयमनुभवे । उपलम्भादौ 'उपसर्गात् खल्घञोः' (७. १. १७) इति नुम् ॥ समालम्भो विलेपनम् ॥२७॥ कुकुमादिना गात्रघर्षणे समालम्भद्वयम् ॥ विप्रलम्भो विप्रयोगः स्त्रीपुंसयोर्विरहे विप्रलम्भद्वयम् ।। विलम्भस्त्वतिसर्जनम् । विलब्धौ विलम्भद्वयम् ॥ विश्रावस्तु प्रविख्यातिः अतिशयितायां प्रसिद्धौ विश्रावद्वयम् । 'यो क्षुश्रुवः' (३. १. २५) इति पञ् । विश्रावः ॥

·सङ्कीर्णवर्ग:२]. टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । अवेक्षा प्रतिज.गरः ॥ २८ ॥ अवेक्षाद्वयं प्रत्यवेक्षणे ॥ निपाठनिपठौ पाठे निपाठत्रयं पठने ॥ तेमस्तमौ समुन्दने । तेमत्रयमाभवने । 'तिम ष्टिम आर्द्रभावे' । घञ् । 'उन्दी वेदने । ल्युट्॥ आदीनवास्रवौ क्लेशे भादीनवत्रयं रोगादिलेशे । अत्यन्तदीना दरिद्राः सन्त्यति आदी. नवः । वप्रकरणे 'अन्येभ्योऽपि-' (वा० ५. २. १०९) इति मत्वर्थीयो वः ।। मेलके सङ्गसंगमौ ॥२९॥ मेलकत्रयं सङ्गमे । 'मिल सङ्गे' । घञ् । स्वार्थे कः । मेलकः ।। संवीक्षणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः । अपहृतवस्तुनस्तात्पर्यान्वेषणे संवीक्षणपञ्चकम् । 'मार्ग अन्वेषणे'। मार्गणम् । 'मृग अन्वेषणे' । चुरादिरदन्तः । युचि मृगणा । ण्यन्ताद् घनि णिलोपः । मृगः ॥ परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगृहनम् ॥ ३०॥ परिरम्भचतुष्टयमालिङ्गने । 'रभेरशब्लिटोः' (७. १.६३) इति नुम् । परिरम्भः। 'उपसर्गात् सुनोति-' (८. ३.६५) इत्यादिना षत्वे परिष्वजः। 'गुहू संवरणे' । लघूपधगुणः । तस्य च 'ऊदुपधाया गोहः' (६. ४. ८९) इत्यूत्त्वम् । उपगूहनम् ।। निवर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् । निवर्णनपञ्चकं दर्शने ॥ प्रत्याख्यानं निरंसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः॥ ३१ ॥ प्रत्याख्यानचतुष्कं निराकरणे । 'असु क्षेपणे' । निरसनम् ।।

·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का उपशायो विशायश्च पर्यायशयनार्थको। उपशायद्वयं क्रमात् प्रहरिकादीनां शयने । 'व्युपपोः शेतेः पर्याये' (३. ३. ३९) इति घञ् ॥ अर्तनं च ऋतीया च हृणीया च घृणार्थके ॥३२॥ घृणा जुगुप्सा तदर्थे अर्तनत्रयम् । ऋतिः सौत्रः । ल्युट् । अर्तनम् । 'ऋतेरीयङ्' (३. १. २९) इतीयङि ऋतीया । 'हृणीङ् लज्जायाम्' । क- ण्डादिः । ततो यगन्तादप्रत्यये हणीया। ऊप्मादिः ।। स्याद् व्यत्यासो विपर्यासा व्यत्ययश्च विपर्यये । अन्यस्यान्यस्य रूपेण ग्रहे विपर्यासचतुष्कम् । अस्यते । विप- र्यासः । 'इण् गतो' । 'एरच' (३. ३. ५६) । विपर्ययः ॥ पर्ययोऽतिक्रमस्तस्मिन्नतिपात उपात्ययः ॥३३॥ पर्ययचतुष्कं व्यतिक्रम । पूर्वमानुपूर्व वी)प्रक्रमेणानुक्रमादय उक्ताः, इह तु व्यत्ययप्रक्रमण पर्ययः । 'परावनुपात्यय-' ( ३. ३. ३८) इत्यनुक्रमे घञ् । इह तु 'एरच' (३. ३. ५६) । पर्ययः ।। प्रेषणं यत् समाहृय तत्र स्यात् प्रतिशासनम् । (भर्तारन्विता भृत्यादीनां) यत् प्रपणं, तत् प्रतिशासनम् ।। संस्तावस्तु क्रतुषु या स्तुतिभूमिर्दिजन्मनाम् ॥३४॥ यज्ञे स्तुतिं कुर्वतां ब्राह्मणानामवस्थानभूमौ संस्तावः। 'यज्ञे समि स्तुवः (३. ३. ३१) इति घञ् ।। निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठं काष्ठं स उद्धनः । काष्ठतक्षणार्थमधास्थापितकाष्ठे उद्धनः । 'उद्वनोऽत्याधानम्' (३. ३. ८०) इति निपातितः । हन्तेरस , कारस्य च घकारः ।। स्तम्बघ्नस्तु स्तम्बधनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥३५॥ १. 'पूर्वक' छ. पाठः. २. 'ता' ट., 'कारं पित्वा य' म., 'कारं बिस्वा य' घ. पाठ.

·सङ्कीर्णवर्गः २] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् ।
राणादिगुच्छोन्मूलनकारिणि खनित्रादौ स्तम्वन्नद्वयम् । 'स्तम्बे क
च' (३. ३.८३) इति कापौ प्रत्ययौ घत्वं च ॥
आविधो विध्यते येन तत्र
येन भ्रमरादिना विध्यते, तत्र आविधः । 'घनर्थे कविधानम्' (वा० ३.
३. ५८) इति कः ॥
विष्वक्समे निघः।
विष्वक्समे समन्तात् समारोहपरिणाहे वृक्षादौ नियः । 'नियो
निमितम्' (३. ३. ८७) इति निपातितः । हन्तेरप्, टिलोपः, घत्वं च ॥
उत्कारश्च निकारश्च द्वौ धान्यक्षेपणार्थको ॥३६॥
धान्यस्योर्ध्वप्रेरणे उत्कारद्वयम् । 'कृ धान्ये' (३. ३. ३०) इति घम् ॥
निगारोद्गारविक्षावोगाहा निगरणादिषु।
निगारचतुष्टयं यथाक्रमं निगरणोद्गारणक्षवणोद्रहणेषु । एतच्च
आदिशब्देन गृह्यते । तत्र निगारोऽभ्यवहारः । उद्गार उद्गार इति ख्यातः ।
क्षवः कासः । उदाह उद्गाहणीति ख्यातः । ऊर्वीकृत्यापि ग्रहण-
मित्यन्यः । 'उन्न्योः' (३. ३. २९) इति घनि निगारोद्गारौ । 'वो क्षुश्रुवः'
(३. ३. २५) इति पनि विक्षावः । 'उदि ग्रहः' (३. ३. ३५) इति पनि
उदाहः । यद्यपि गीणिगिरावित्युक्तः, तथापि शब्दान्यत्वादुद्गारशब्दप्रसनाच
निगारोऽपि निग(र इति? रण इव) पुनरुच्यते ॥
आरत्यवरतिविरतय उपरामे
अथार्याद्वयम् । आरतिचतुष्टयमुपरतौ । आङादिपूर्वाद् रमेः क्तिनि
अयम् । 'यमु उपरमे' इति निपातनाद् घञि अवृद्धौ उपरमः । 'अबा-
पकान्यमि निपातनानी'ति उपरामः ।।
वा त्रियां तु निछेवः ॥३७॥

·मामलिशानुशासन
तृतीयं कार्ड
.
निष्टयूतिर्निष्ठीवनं निष्ठेवनमित्यभिन्नानि ।
मुखादिना श्लेष्मादिनिःसरणे निष्ठेवचतुष्कम् । 'वा स्त्रियाम्'
इति पाठात् स्त्रियामङि निष्ठेवा । अथवा 'उपरामे ' इति पाठे चका-
रादारक्तावप्यारतिशब्दः । अवरतिविरतिशब्दौ विरामेऽपि ॥
जवने जूतिः
जवनद्वयं वेगे । जुः सौत्रो वेगे । 'ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीयश्च'
(३. ३. ९७) इति निपातनात् क्तिनि दीर्घः ॥
सातिस्त्ववसानं स्याद्
सातिद्वयमवसाने । क्रियासमाप्तावित्यन्यः । जूतिवत् स्यतेः सातिः ॥
अथ ज्वरे जूर्तिः॥३८॥
ज्वरद्वयं ज्वरणे । ज्वररोगे इति यावत् । ज्वरयतेर्घञ् । ज्वरः ।
घटादित्वान्न वृद्धिः । 'ज्वरत्वरस्रव्यविमवामुपधायाश्च' (६. ४. २०) इत्यूठि
जूर्तिः ॥
उदजस्तु पशुप्रेरणम्
गवादिपशूनां प्रेरणे उदजद्वयम् । 'समुदोरजः पशुषु' (३.३. ६९)
इत्यप् । उदजः ॥
अकरणिरित्यादयः शापे।
शापे आक्रोशे, क्रियाक्षेपे इति यावत् । अकरणिः, अज-
ननिरित्यादयोऽनिप्रत्ययान्ताः शब्दा बोद्धव्याः । आदिना 'आक्रोशेऽवन्यो-
प्रहः' (३. ३. ४५) इति घअन्तश्च । 'आक्रोशे नभ्यनिः' (३. ३. ११.२) ।
अकरणिः । यथा-'अकरणिस्ते वृषल! भूयात्' ।
"तस्याजननिरेवास्तु जननीकेशकारिणः” (माघ० स० २. श्लो०४५)
इति । 'अवग्राहोऽद्य ते वृषल! भूयाद्' इति । 'निगाहोऽद्य वृषल ! भूयाद्'
इति ॥
गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥३९॥

·सङ्कीर्णवर्ग:] टीकासर्वस्वाख्यग्यास्यासमेतम्। गोत्रप्रत्ययान्तेभ्य औपगवादिभ्यस्तस्य बृन्दमित्यर्थे गोत्रोक्षोष्ट्रोरम-' (४.२,३९) इत्यादिना वुनि कृते औपगवकम् । आदिना कापटवकमित्यादि विज्ञेयम् । बृन्दम् इत्ययमधिकारो वर्गसमाप्तिर्यावत् ।। आपूपिकं शाष्कुलिकमेवमाद्यमचेतसाम् । अचेतसाम् अप्राणिनाम् । अपूपानां बृन्दम् आपूपिकम् । शाष्कुलिकम् । आदिना आपौपिकप्रभृतयः । 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्' (४. २. १७) । माणवानां तु माणव्यं माणवा बालाः, तेषां समूहो माणन्यम् । 'ब्रामणमाणववाडवाद् यत्' (४. २. ४२)॥ सहायानां सहायता ॥४०॥ सहायानां समूहे सहायता । 'ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल्' (१.२. हल्या हलानां हलानां समूहे हल्या । 'पाशादिभ्यो यः' (४. २. ४९)। ब्राह्मण्ययाडव्ये तु द्विजन्मनाम् । ब्राह्मणानां समूहे ब्राह्मण्यद्वयम् । माणव्यवद् यत् ।। हे पशुकानां पृष्ठानां पार्थ पृष्ठ्यमिति क्रमात् ॥ ४१ ।। पशुकानां पार्वा स्थिखण्डानां समूहः पार्शम् । “पोंर्णस् वक्तव्यः' (वा० ४. २. ४३) इति णस्प्रत्ययः । 'सिति च' (१. ४. १६) इति 'पदसंज्ञायाम् 'ओर्गुणः' (६. ४. १४६) इति न गुणः । पृष्ठानां स्तोत्राणां वृन्दं पृष्ठयम् । न त्वधमावयववचनः । 'पृष्ठादुपसङ्ख्यानम्. (वा. १.२.४२) इति यत् ॥ 'पर्धा णस्' इति मुद्रितवार्तिकपाठः ।

·नामलिशानुशासन तृतीयं का खलानां खालिनी खल्यापि खलो धान्यसंचस्यथानम् । तेषां समूहे खलिनीद्वयम् । 'इनि- प्रकट्यचच' (१. २. ५१) इतीनिः । खलिनी । यति खल्या ॥ अथ मानुष्यकं नृणाम् । नृणां समूहे मानुष्यकम् । 'गोत्रोक्षोष्ट्र-' (४. २. ३९) इत्या- दिना वुञ् ॥ ग्रामता जनता धूम्या पाश्या गल्या पृथक् पृथक् ॥४२॥ अपि साहस्रकारीषवार्मणाथर्वणादिकम् । प्रामादिसमूहे यथाक्रमं ग्रामतादिपञ्चकम् । सहायतावत् तलि द्वयम् । अपरं पाशादियदन्तम् । पाशादिषु पोटगलेति पठ्यते । तत्र पोटशब्दात् पृथगेव गलशब्द इति प्रतिपन्ने गल्येत्युदाहृतम् । अन्ये त्वाहुः- एक एवायं पोटगलशब्दः । तत्र पोटगल्येति रूपं साधु, न तु गल्यति । ततश्च पोटगल्येत्यत्र बोद्धव्यम् । तथाहि तत्र पाल्यकीर्विवरणं पोटगलो बृहत्काशः । पृथगित्यनेन ग्रामतादीनां पर्यायतां निरस्यति । पृथक पृथगिति सम्बन्धप्रतिपादनार्थमपिशब्दः । सहस्राणां समूहः साहस्रम् । करीषः शुष्कगोमयः, तत्समूहे कारीषम् । वर्म कवचं, तत्समूहे वार्मणम् । भिक्षादि. पाठादण् । 'आथर्वणिकस्येकलोपश्च' (४. ३. १३३) इति अणि इकलोपे आथर्वणम् । आदिना अङ्गाराणां समूह आकारम् । चर्मणां समूहे चार्मणम् ।। इति वन्यघटीयश्रीसर्वानन्दकृती टीकासर्वस्वे सङ्कीर्णवर्गः। नानार्थाः केपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः। भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥१॥ ननु य एष पूर्ववर्गेणोक्ताः, त एवात्रापि कान्तादिवर्गेऽभिहिताः । अथावश्यमनेकार्थवर्गारम्भः कार्यः, तदा ते किमिति पर्यायेषता इति ·- नांवावर्ग: टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । शायामाह नानार्था इत्यादि । अत्रैव कान्तखान्तादिवर्गे, नानार्थ अनेकार्थाः शब्दा उक्ताः, न पूर्वपर्यायवर्गे । यथा- "मारुते वेधसि बध्ने पुंसि कः कं शिरोम्भुनोः" इति । केऽपीति वचनात् केऽप्यत्र नोक्ता एव । यथा घोण्टा सृगालकोली पूगे च पूर्ववर्ग एवोक्ताः । ये तु शब्दा येप्वर्थेषु भूरिप्रयोगाः काव्यादिषु दृष्टाः, ते तु पर्यायेष्वपि तेषु तेष्वर्थेषूताः । अत्रापि यथा नाकशब्दः स्वर्गे, भत्राप्याकाशे कीर्तितः । कीर्तनं चाध्येतुः स्मरणार्थम् । अतः सर्व सुस्थम् ॥ आकाशे त्रिदिवे नाकः त्रिदिवे स्वर्गे ॥ लोकस्तु भुवने जने। भुवनं स्वर्गादि । जनो मनुष्यादिः । पये यशसि च श्लोकः पद्यं चतुप्पदी । 'श्लोक सङ्घाते' । घनि श्लोकः॥ शरे खड्गे च सायकः॥२॥ सायको दन्त्यादिः ॥ जम्बुको क्रोष्टुवरणी वरुणो दिक्पतिः ॥ पृथुको चिपिटार्भको। चिपिटः 'चिडउ' इति ख्यातः । आलोको दर्शनोहयोती चक्षुर्विज्ञानं दर्शनम् , उद्दयोत आतपः ॥ भेरीपटहमानको ॥३॥ २. 'तः सभ्य.. १. 'तु तेषु तपर्थेषु पर्यायवर्गेषू क. ख.घ. इ. छ. ट. पाट:. नये' उपाय. L ·नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का - 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्' (२. ४.२) इत्येकवद्भावे भेरीपटहम् ॥ उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः उत्सङ्गः क्रोडम् ॥ कलङ्कोऽङ्कापवादयोः। अङ्कश्चिह्नम् ॥ तक्षको नागवर्धक्योः नागो नागविशेषः ॥ अर्कः स्फटिकसूर्ययोः॥४॥ अर्को वृक्षभेदोऽपि ॥ मारुते वेधसि बध्ने पुंसि कः कं शिरोम्बुनोः । पुंसि आत्मनीत्यर्थः । तथाच रभसः 'प्रजापत्यात्मवातार्के कः इत्यादि । रूपभेदादेव शिरोम्बुनोः कं कबम् ।। स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके॥५॥ तुच्छधान्ये वातानेति ख्याते । संक्षेपे क्षुद्रे । तथाच बुद्धचरितं. "निबोध किञ्चितु पुला कमात्रं वाक्यं मुनेक्यिविदां वरम्य" इति । भक्तसिक्थके भक्तगुडके । 'पुल महत्त्व' । पिनाकादयश्च' (उ०१.१५) इति आकः । पुलाकः ॥ उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः । पुच्छमूलोपान्ते गुदस्याच्छादके मांसपिण्डे || कमण्डली च करकः वनौषधो करक दाडिौ' इत्सुक्तम् । तदपेशया कमण्डलौ ति - समुच्चयः॥ क । भकजाडे केचित् । पु' क. ख. ग. प. है... म. ट. पा.

·मानार्थवर्गः ३]] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । सुगते च विनायकः ॥६॥ चकाराद् गणपतौ च ॥ किष्कुर्हस्ते वितस्तौ च "किकुर्हस्ते वितस्तौ च प्रकोष्ठेऽप्यनपुंसकम्" इति रुद्रः॥ शूककीटे च वृश्चिकः। चकाराद् गोमये वृश्चिके च वृश्चिकः ॥ प्रतिकूले प्रतीकस्त्रिज्वेकदेशे च पुंस्ययम् ॥ ७॥ प्रतिकूले प्रतीपे त्रिषु । एकदेशे अघयवे नरि ॥ स्याद् भूतिकं तु भूनिम्बे कत्तॄणे भूस्तृणेऽपि च । भूनिम्बः चिराइतेति ख्यातः । कत्तृणे रामकर्पूराख्ये । भूस्तृणे गन्धरवेड इति ख्याते ॥ ज्योत्लिकायां च घोषे च कोशातकी . ज्योत्लिका पजिरालीति ख्याते । घोषको लताविशेषः ।। अथ कट्फले ॥८॥ सिते च खदिरे. सोमकल्कः स्याद् सित इति खदिरविशेषणम् ॥ अथ सिडके। तिलकल्के च पिण्याक: तिलकल्का तिलखलिः ॥ चाहकि रामटेऽपि च ॥९॥ 'चाहीक धीररहुनोनश्चिदेशयोः' । धीर कुदकुमम् ॥

·नामलिङ्गानुशासनं तृतीय का महेन्द्रगुग्गुलु लूकव्यालग्राहिषु कौशिकः । महेन्द्रः ॥ रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः रुग् रोगः । शङ्का भयम् ॥ स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥१०॥ स्वल्पे कनिष्ठे । स्तोके चेत्यन्यः । अपिना नीचेऽपि ॥ जैवातृकः शशाङ्कऽपि दीर्घायुषि च जैवाकः ॥ खुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः। "पक्षिभेदे नरि क्लीबं खुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः" । व्याघेऽपि पुण्डरीको ना "पुण्डरीकं सितच्छत्रे सिताम्भोजेऽपि कीर्तितम् । पुण्डरीको व्याघ्रभेदे दिग्गजंक्षुप्रभेदयोः ॥" इत्यजयः॥ यवान्यामपि दीप्यकः ॥११॥ जीरकेऽपि दीप्यकः ॥ शालाकाः कपिक्रोष्टश्वानः शालावृकस्तालव्यादिः ॥ स्वर्णेप गैरिकम् । शिलाविकारे च गैरिकम् ॥ पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्याद् अप्रियाकारविल्क्षेप्वपि व्यलीकम् । दीर्घमध्यर ।।

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । فرق अलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥१२॥ दीर्घमध्यंमलीकम् ॥ शीलान्वयावनूके दे शीलं स्वभावः । अन्वयो वंशः ॥ शल्के शकलवल्कले। तालव्यादि शकलं खण्डवाचि । 'शल्कं तु वल्कले खण्डे' इत्य- जयः । 'शशाङ्कशल्काकृतिपाण्डरेण' (स० १७. श्लो०५१) इति भारविप्रयोगः । अथवा शकलं मत्स्यानां कवचमाया त्वक् , तद्योगात् शकली मत्स्यः । वल्कलं वृक्षादित्वक् ॥ साष्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूषणे पले ॥१३॥ दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री सहाष्टभिवतत इति साष्टम् । साष्ट च तत् शतं चेति साष्टशतम ष्टोत्तरशतम् । हे म्नीति म्वर्णमात्रे। उरोभूषणे मुखखण्डाख्ये। पले इति हेमपले । दीनारे देशान्तरे स्वनाममासेद्धे । कल्कोऽस्त्री समलैनसोः। दम्भेऽपि समल: पापाशयः । "त्रिषु पापाशये कल्कोऽस्त्री विकिट्टेभदम्भयोः" इति रुद्रः॥ अथ पिनाकोऽस्त्री शुलशङ्करधन्वनोः॥१४॥ शूलोऽस्त्रभेदः ॥ धेनुका तु करेण्वां च रेणुः हस्तिनी । नवपसूतगवीषु च धेनुका ॥

·७८ नामलिशानुशासनं हितीयं का मेघजाले च कालिका। मेषजाले मेघबृन्दे । धूमरीयोगिनीभेदे मानवाब्देषु कालिकर । क्रयदेये वस्तुमूल्ये काण्ये काल्यां घनावलौ ॥" इति रभसः । धूमरीह हेतिका । काल्याः कृष्णत्वम् ।। कारिका यातनावृत्त्योः यातना तीव्रवेदना । वृत्तिः सूत्रप्रायो बहर्थः प्रक्षिप्तो विवरश्लोकः ।। कर्णिका कर्णभूषणे ॥१५॥ करिहस्ताङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां कर्णभूषणं तालपत्रम् ॥ त्रिघूत्तरे। उत्तरे बृन्दारकादयः कान्तवर्गोक्तास्त्रिषु । अवधेरनिर्देशेऽपि कान्तवि- जातीयतया न मयूखादयः ।। बृन्दारको रूपिमुख्यौ रूपिस्वरूपिमनोज्ञा इति पर्यायः । मुख्यो वृन्दारकः । पुरुषवृन्दारको योषिबृन्दारिका कलत्रबृन्दारकम् ।। एके मुख्यान्यकेवलाः ॥१६॥ प्रधानान्यैकाकिनाम् एकशब्दः । मुख्य यथा- 'सर्वसाधैंकबन्धुः। भग्याथै यथा- .'एके आचार्याः' । केवलार्थे यथा एकाकिभिः क्षुदैर्ता- सम्॥ स्था दाम्भिके कौकुटिको यश्चादरेरितेक्षणः । - .. 'म'..., 'प्य' पाछ ·मानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । कुहमांवृत्तिम्भिकः । पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य यो भिक्षुर्गन्ता सोऽदूरेक्षगो भिक्षुः । तौ कौकुटिकाख्यौ । "मिथ्याचर्या कुक्कुटिरीर्यापथकल्पना कुहना" इति रनकोषः । 'संज्ञायां ललाट कुक्कुट्यौ पश्यति' (४. ४. ४६) इति ठक् ॥ लालाटिकः प्रभोः फालदर्शी कार्याक्षमश्च यः॥१७॥ यः सेवकः कोपचिह्नसंलक्षणाय प्रभोर्ललाटमेव पश्यति, स्मामिकार्ये चयो नोपयुज्यते, तौ लालाटिको । कौकुटिकवठ्ठक् ।। मयूखस्त्विटकरज्वालासु विड् दीप्तिः । करः किरणः ॥ अलिबाणौ शिलीमुखौ। अलि: भ्रमरः ।। शको निधौ ललाटास्नि कम्बौ न स्त्री निधौ निधिभेदे ललाटास्नि च । न स्त्री पुनपुंसकम् ॥ इन्द्रियेऽपि खम् ॥ "खशब्दः शून्यबिन्दौ च स्वर्गाकाशेन्द्रियेषु च" इति व्याडिः॥ घृणिज्वाले अपि शिखे शिखा चूडादांवपि ॥ खान्तः।

·नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का शैलवृक्षौ नगावगौ। नगशब्देन अगशब्देन च शैलवृक्षावुच्यते । आशुगौ वायुविशिखौ विशिखो बाणः ॥ शरार्कविहगाः खगाः॥ १९॥ अर्को रविः ॥ पतङ्गौ पक्षिसूयौं च शालिभेदे शलभे च पतङ्गः ॥ पूगः क्रमुकबृन्दयोः। क्रमुको गुवाकवृक्षः । एतत्फले तु क्लीबन् । पशवोऽपि मृगाः हरिणाः सर्वपशवश्च मृगाः ।। वेगःप्रवाहजवयोरपि ॥ २० ॥ विष्ठादेहिनिर्गमे प्रवाह । किम्पाकवृक्षेऽपि महाकालाख्ये वेगः ॥ सर्गः स्वभावनिमोक्षनिधयाध्यायमृष्टिपु । स्वभावः प्रकृतिः। निमोक्षन्त्यागः । निश्चये यथा- 'गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते' । अध्याये काव्यपरिच्छेदे । सृष्टिर्निर्माणम् ॥ योगः सन्ननोपायध्यानसंगतियुक्तिषु ॥ २१ ॥ सन्नहनं कवचम् । उपायः सामभेदादिः । सङ्गतिः सङ्गमः ।। भोगः सुखे स्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः । रुयादीत्यादिशब्देन हप्त्यादीनामपि भृतौ ।। चातके हरिणे पुंसि सारङ्गः शंबले त्रिषु ॥ २२ ॥ शबले कर्बुरे । पक्षिवाची सारङ्गो दन्त्यादिः । हरिणे तु तालव्यादिरपि ।

·नानार्थवर्गः1] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । कपों च प्लवगा भकेऽपि ब्लव(मातःगः)॥ शापे त्वभिषङ्गः पराभवे । मिथ्याभिशंसनं शापः। "आक्रोशे शपथेऽपि स्यादभिषतः पराभवे" इति रुद्रः ।। यानायङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु ॥ २३ ॥ यानं रथः । आदिना शकटलागलादेः । कृतादिषु कृतत्रेताद्वापर- कलिषु॥ स्वर्गेषुपशुवाग्वजदिनेत्रघृणिभूजले । लक्ष्यदृष्टया स्त्रियां पुंसि गौः लक्ष्यदृष्टया प्रयोगदर्शनात् स्त्रियां पुंसि च गोशब्द उन्नेयः । "स्वर्गे वज्रे च रश्मौ च बलीवर्दे च गौः पुमान् । स्त्री बाणरोहिणीदृग्वाग्भूष्वप्सु च ककुप्सु च ॥" इति त्रिकाण्डशेषः ॥ लिङ्ग चिह्नशेफसोः ॥२४॥ चिहं लक्षणम् ॥ शृङ्ग प्राधान्यसायोश्च प्राधान्य प्रभुत्वम् । चकारात् पश्ववयवादौ च ॥ वराङ्ग मूर्धगुपयोः। "गुडत्वचि वराङ्गं स्याद् योनिमस्तकहस्तिषु ।" इति रभसः॥ १. 'प्सु भूम्नि च ॥"क.ख.इ. च. छ. अ. ट. 8., भुच भूम्नि 'प. पाठ.. M ·८२ मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयंकाण्ड भगः श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ॥ २५॥ काम इच्छा । यत्नो हितैषिता, यद्योगाद् भगिनीति प्रयोगः। "ज्ञानवैराग्ययोर्योनौ भगमस्त्री तु भास्करे" इति रुद्रः॥ गान्तः। -- परिघः परिघातेऽस्त्रेऽपि परिघातो हननम् । अस्त्रे अस्त्रविशेषे । लोहबद्धलगुडे अर्गलेऽपि परिघः ॥ ओघो बृन्देऽम्भसा रये। द्रुतनृत्येऽपि ओघः ॥ मूल्ये पूजाविधावः मूल्ये यथा महाघः पटः ॥ अंहोदुःखव्यसनेष्वघम् ॥ २६ ॥ व्यसनं रागद्वेषादि अघम् ॥ त्रिविष्टेऽल्पे लघुः त्रिषु इष्टे रुच्ये। "कृष्णागुरुणि शीघ्रं च लघु क्लीबेऽगुरौ त्रिषु । निःसारे च मनोज्ञे च पृक्कायां च लघुः स्त्रियाम् ॥" इति रभसः ॥ घान्तः। काचाः शिक्यमृद्भेददृग्रजः । शिक्यमुत्कचनद्रव्यम् । मृद्भेदः काच ईत्येवाख्यातः । योगः पट- प्रायः॥

·मानार्थवर्गः
टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् ।
विपर्यासे विस्तरे च प्रपश्चः
'विपर्यासे वैपरीत्ये ॥
पावके शुचिः ॥ २७ ॥
मास्यमात्ये चात्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रिषु ।
मासि आषाढे । धर्माद्यैः परीक्षणमुपधा, तामतिक्रान्ते अमात्ये स-
चिवे , उपधाशुद्ध इत्यर्थः । मेध्ये पवित्रे ॥
अभिषङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम् ॥२८॥
अभिषने अत्यासक्तौ । स्पृहायां यथा अन्ने रुचिः ॥
केकिता वहिभुजी
अहीन भुङ्क्ते इति क्विप् । अहिभुक् । जान्तः ।।
दन्तविप्राण्डजा द्विजाः।
विप्र इत्युपलक्षणम् । क्षत्रियवैश्ययोरपि द्विजः ॥
अजा विष्णुहरच्छागाः
"द्वयोश्छागे हरब्रह्मविश्वस्मरहरिष्वजः"
इति रभसः ॥
गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ॥ २९ ॥
निवहः सङ्घः ॥
धर्मराजौ जिनयमौ
जिनो बुद्धः ॥
कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ।
लतापिहितोदरेऽपि कुञ्जः ॥
वलजे क्षेत्रपूीरें वलजा वल्गुदर्शना ॥ ३० ॥

·मामलिनानुशासन तृतीयं काण्ड क्षेत्रे नगरद्वारे च वलज क्लीबम्। (वल्गुदर्शना वाकुनीति ?) । तत्र रूपभेदात् स्त्रियाम् ॥ समे मांशे रणेऽप्याजिः समे आमांशे समे भूभाग इति यावत् ।। प्रजा स्यात् सन्ततौ जने सन्ततिरपत्यम् ॥ अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च धन्वन्तरौ चाब्जः ॥ स्वके नित्ये निजं त्रिषु॥३१॥ 'स एषां ग्रामणीः' (५. २. ७८) इति कन् । स्वक आत्मीयः॥ जान्तः। पुंस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः । प्रवीणो निपुणः ॥ संज्ञा स्याचेतना नाम हस्तायैरर्थसूचना ॥ ३२॥ चेतना धीः । नाम आख्या। हस्ताद्यैरर्थसूचनेति । युद्धे वस्त्रक्रियादौ (?) च हस्तादिव्यवहार उपांशु क्रियते, सापि संज्ञा । आदिना भ्रलोचनादिग्रहणम् । सूर्यपत्नी च संज्ञा ॥ बान्तः। काकेभगण्डौ करटो कटैकादशाहश्राद्धयोरपि करटः ॥ गजगण्डकटी कटौ। शवेऽपि कटोऽकारान्तः ॥ 1. 'न्ती' ख. ठ., 'स्ती' उ., 'स्मितं त' घ. पाठः, २. 'यः सोऽपि' क ख. पाठः. + क्लीबमित्येतदनन्तरं' 'तत्र' इत्यत: पूर्व 'का तु स्त्रीति । वल्गुदर्शना' इति पठनीयम् । तत्र वल्गुदर्शनायां रूपभेदाद् ‘वलजा' इति रूपस्य पुनपुंसकन्यावृत्तत्वा दित्यर्थः । क्षेत्रपूरयोस्तु 'वलजे' इति निर्दिष्टरूपस्य स्त्रीक्लीबसाधारणत्वमुभयोलङ्गत्वगमक- मित्यभिप्रायः।

·॥ नानायवर्मः ३ टीकासर्वस्वास्यव्यास्यासमेतम् । ५ शिपिविष्टस्तु खलतो दुश्चर्मणि महेश्वरे ॥३३॥ खिलिन (8) इत्युणादिः । इकारान्तस्त्वत्र पाठः । (खलति खल्वितः ! निष्कुषितमेदमलो दुश्चर्मा । शिपिविष्टस्तालव्यादिः ।। देवशिल्पिन्यपि त्वष्टा देवशिल्पी विश्वकर्मा । वर्धकौ च त्वष्टा ।। दिष्टं दैवेऽपि न द्वयोः। दिष्टं प्राक्तनं कर्म । कालेऽपि दिष्टो ना ॥ रसे कटुः कट्कार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः॥.३४ ॥ रसे पिप्पल्यादिरसे । अकार्य अकरणाहे रूपभेदात् कटु क्लीबम् ।। रिष्टं क्षेमाशुभाभावेषु क्षेमं कल्याणम् । अशुभं पापम् । अभावो विनाशः । खड्नेऽपि रिष्ट ना॥ अरिष्टे तु शुभाशुभे। "क्लीबं शुभे(ऽशुभे) तके सूत्यगारान्तचिहयोः । अरिष्टो लशुने काके निम्बफेनिलवृक्षयोः ॥" इति रभसः ॥ मायानिश्चलयन्त्रेषु कैतवानृतराशिषु ॥३५ ।। अयोधने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियाम् । मायेन्द्रजालादि । निश्चलमाकाशादि । यन्त्रं यन्त्रविशेषः, येन मृगो बध्यते । राशिः पुजः । अयो लोहं येन हन्यते, सोऽयोधनः हायइडोति ख्यातः । सीराङ फालः ॥ सूक्ष्मैलायां तुटिः स्त्री स्यात् कालेऽल्पे संशयेऽपि सा॥ कालेऽत्यन्तसूक्ष्मकाले ॥ 'तु' च. पा.

·4 . नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड अयुत्कर्षाश्रयः कोव्यो मूले लग्नकचे जटा। लमकचे जटा मांस्यां च ॥ व्युष्टिः फले समृद्धौ च फले हेतुकृते, न तु सस्ये । 'नियमादिफले व्युष्टिः समृद्धौ च स्त्रि- याम्' इति हि रभसः । "तस्यैव तपसो व्युष्ट्यां प्रसादाच स्वयम्भुवः । नासुरेभ्यो न देवेभ्यो (हं ? भयं मम कदाचन) ॥" इति प्रयोगोऽपि ॥ दृष्टिानेऽक्षिण दर्शने ॥३७॥ दर्शनं वीक्षणम् । (सिद्धान्तः निश्चयः?) । इष्टिांगेच्छयोः बाहुलकात् क्तिनि इष्टिः॥ सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु । बहुनि प्रचुरे ॥ कष्टे तु कृच्छ्रगहने दुरधिगमान्तःपातं गहनम् ॥ दक्षामन्दागदेषु तु ॥ ३८ ॥ पटुबौं वाच्यलिङ्गी च दक्षोऽनलसः । अमन्दस्तीक्ष्णः । अगदो नीरुक् । द्वौं कष्टपटू वा- ध्यलिङ्गौ ॥ टान्तः । नीलकण्ठः शिवेशप च। दात्यूहग्रामचटकखञ्जरीटमयूरेष्वपि नीलकण्ठः ।। पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं कुसूलोऽन्तर्गृहं तथा ॥ ३९ ॥ १. 'ध्यामिति प्रयोगः । दर्शनं' ख. पाठः.

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । अन्तर्जठरमुदरमध्यम् । कुसूलो मरावः । 'कुस संश्लेषणे' । 'कुसेः कूल इत्यादिना ऊलः । कुसूलः । एवं दन्त्यसः । गृहस्यान्तरमन्त- गुहम् ।। निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः नाशोऽदर्शनम् । अन्तो विनाशः ॥ काष्ठोत्कर्षे स्थिती दिशि । स्थितिमर्यादा ॥ त्रिषु ज्येष्ठोऽतिशस्तेऽपि अतिशस्तेऽतिशयप्रशस्ते । अपिनाग्रजातिवृद्धयोश्च । वृद्धप्रशस्ययोरिष्ठनि 'वृद्धस्य चं', 'ज्य च' (५. ३. ६२. ६१) इति ज्यादेशः ॥ कनिष्ठोऽतियुवाल्पयोः ॥ ४०॥ अतियूनि अत्यल्पे च कनिष्ठः । 'युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्' (५. ३. ६४) इति कनादेशः ।। ठान्तः। दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्याद् "दण्डो यमे मानभेदे चण्डांशोः पारिपाश्चिके । दण्डो लगुडमन्थानदमसैन्येषु वाजिनि ॥" इति धरणिः ॥ गुडो गोलेक्षुपाकयोः। गोलो मृत्तिकादिगुडकः । इक्षुपाको गुडाख्य एव ॥ सर्पमांसात्पश व्याडौ मांसात्पशुाघ्रादिः ॥ .. "हिंस्रपशु' ग. पाठः.

·मामलिङ्गानुशासन तृतीयं का भूगोवाचस्विडा इलाः॥४१॥ गौः स्त्रीगवम् । संक्षेपार्थ डान्तवर्ग एवोक्ता ।। क्ष्वेडा वंशशलाकापि सिंहनादे श्वेडा । 'ना तु ध्वनौ विष' इति रुद्रः ॥ नाडी कालेऽपि षक्षणे । षटक्षणात्मके काल इत्यर्थः । सिरायां शाकादिनाले च नाडी ।। काण्डोऽस्त्री दण्डवाणावर्गावसरवारिषु ॥ ४२ ॥ कदलीकाण्डः । अर्वा कुत्सितः । वर्गे यथा-त्रिका- ण्डोऽमरकोषः । अवसरो निर्व्यापारस्थितिः । क्षण इति यावत् । वारिणि यथा- 'शरत्काण्डसमद्युतिः' ।। स्याद् भाण्डमश्वाभरणेऽमत्रे मूलवणिग्धने । सुवर्णादिकृतमश्वाभरणसामान्यं भाण्डम् । अमत्रं पात्रम् । वणिजां मूलधनं भाण्डमित्येव ख्यातम् ।। दण्डे यथा - डान्तः। भृशाप्रतिज्ञयोर्चा प्रतिज्ञा अभ्युपगमः ॥ प्रगाढं भृशकृच्छ्योः ॥४३॥ कृच्छ्रे गहनम् ॥ . १. 'का । एवं शशशल्यसिं' ग. पाठ:.

·८९ नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । शक्तंस्थूलो त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतो। संहते यथा-व्यूढोरस्कः ।। ढान्तः। भ्रूणोऽर्भके स्त्रैणगर्भ अर्भको बालः । स्त्रिया अपत्यं स्त्रैणः, स्त्रैणश्चासौ गर्भश्चेति कर्मधा- रंयः॥ बाणो बलिसुते शरे ॥४४॥ बलिसुतो बाणासुरः । झिण्ट्यां तु बाणा द्वयोः । कणोऽतिसूक्ष्मे धान्यांशे अतिसूक्ष्मे अत्यल्पे । पृथगेवेदं नाम । धान्यांशः कण इत्येव ख्यातः।। संघाते प्रमथे गणः। संघाते बृन्दे । प्रमथाः रुद्रानुचराः ॥ पणो घृतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनेऽपि च ॥ ४५ ॥ द्यूतादिषत्सृष्टे अड्ढ इति ख्याते । आदिना मेषकुक्कुटादौ धनोत्सृष्टे, तत्राप्यड्डः क्रियते । भृतौ वेतने । धने. अर्थे । मौया द्रव्याश्रये सत्त्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः। 'द्रव्यं भव्ये [णाश्रये' इति वक्ष्यति । तत्र भव्योऽभिप्रेतानां पात्रम् । गुणाश्रयस्तु पृथिव्यादिः । (त?अ)त्रोभयोग्रहणम् । तेनं भव्याश्रिते त्यागशौ- र्यादिके पृथिव्या(या)श्रिते च रूपरसादिके गुणः । आदिशब्दस्य सत्त्वा- दिभिः प्रव्येकममिसम्बन्धः । सत्त्वादीनि सत्त्वरजस्तमांसि । शुक्लादिः शुक्ल- कृष्णलोहितादिः । सन्ध्यादिः सन्धिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावाः षट् ।। निर्व्यापारस्थिती कालविशेषोत्सवयोः क्षणः॥४६॥ N ·९० मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का 'क्षणो व्यापारशून्यत्वे' इति रुद्रः । कालविशेषो मुहूर्तस्य द्वादशो भागः ॥ वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्ण तु वाक्षरे । आदिना क्षत्रविट्शूद्रा नीललोहितादयश्च । अक्षरे वा क्लीबं, पक्षे पुमान् ॥ ग्रामणी पिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु ॥ ४७ ॥ श्रेष्ठं प्रधानम् । अधिपः पतिः ।। ऊो मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा ध्रुवौ । आदिना शशकोष्ट्रप्रभृतीनां ग्रहणम् । भ्रूमध्यलोमावर्तविशेषेऽपि च ऊर्णा । एतच्च महापुरुषलक्षणम् । 'अन्तरान्तरेण युक्ते' (२. ३. ४) इत्य- नेन ध्रुवौ इत्यत्र द्वितीया ॥ हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ॥४८॥ सुवर्णस्य प्रतिमा । या हरितवर्णा, सापि हरिणी ॥ त्रिषु पाण्डौ च हरिणः चकारान्मृगे ॥ स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः! लोहप्रतिमायां च स्थूणा ॥ तृष्णे स्पृहापिपासे हे तृष्णेत्युपलक्षणम् । तृप्णा तृट् तर्ष इत्येतेऽपि लिप्सापिपासयोः ॥ जुगुप्साकरुणे घृणे ॥४९॥ जुगुप्सा निन्दा ॥ वणिक्पथेऽपि विपणिः वणिक्पथो हट्टः ।

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । "आपणे पण्यवीथ्यां च पण्ये च विपणिः स्त्रियाम्" इति रुद्रः ।। सुरा प्रत्यक् च वारुणी। प्रत्यक् प्रतीची दिक् ॥ करेणुरिभ्यां स्त्री ने इभ्यां हस्तिन्यां स्त्री करेणुः । इभे तु हस्तिनि ना पुमानित्यर्थः ॥ द्रविणं तु धनं बलम् ॥ ५० ॥ बलं पराक्रमः ॥ शरणं गृहरक्षित्रोः शरणं तालव्यादि ॥ श्रीपण कमलेऽपि च । अग्निमन्थेऽपि श्रीपर्णम् ।। विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबं खरे त्रिषु ॥५१॥ अभिमरो युद्धम् । यः शीघ्रं कार्यकारी स खरस्त्रिषु ॥ प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु । येनाग्निरनुमीयते, स हेतुः धूमादिः । मर्यादा सीमा । शास्त्रे यथा- आर्प प्रमाणम् । इयत्ता मानम् । प्रमाता यथार्थानुभवयुक्तः ॥ करणं माधकतम क्षेत्रगाचेन्द्रियेष्वपि ॥५२॥ 3 - साधकतमं कारकभेदः । प्राण्युत्पत्ती संसरणमसंवाधचमूगता । घण्टापथे पाणिनामुत्पत्तौ जन्मनि । असंकटेन रथाश्वादिगमनमसंबाधचमृगतिः । घण्टापथो नगरस्योपनिर्गमः ।। १. हि' क..ख. इ.च. पाठः, ·९२ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्डं अथ वान्तान्ने समुद्धरणमुन्नये ॥५३॥ वान्तान्ने भुक्तोज्झिते । उन्नय उत्तोलनम् ॥ अतस्त्रिषु विषाणं स्यात् पशुशृङ्गेभदन्तयोः । अतः परं णकारान्तास्त्रिषु । विषाणं मूर्धन्यषम् ।। प्रवणः क्रमनिम्नोव्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ॥ ५४ ॥ क्रमनिम्नोया वाच्यलिङ्गतया त्रिषु त्रिलिङ्गः । पूर्वप्रवणा भूः । पूर्वप्र- वणो देशः । पूर्वप्रवणं स्थलम् । ना त्विति त्रिष्वित्यस्य बाधकः ॥ संकीरें निचिताशुद्धौ निचितं व्याप्तम् ॥ इरिणं शुन्यमूषरम् । इरिणं हस्वादि' दीर्घादि च ।। णान्तः। देवस्यो विवस्वन्ती देवो देवसामान्यम् ॥ सरस्वन्तौ नदार्णवौ ॥ ५५ ॥ "सरस्वती स्यात् स्त्रीरत्ने नद्यां नद्यन्तरे गवि" इत्यजयः॥ पक्षिताक्ष्यों गात्मन्तौ पक्षिसामान्यं पक्षी ॥ शकुन्तौ भासपक्षिणी। 'कोष्ठकुक्कुटको भासः' इत्यमरमाला ॥

·नानार्थवर्ग:२] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । अग्न्युत्पातौ धूमकेतू उत्पात प्रसिद्धः । धूमः केतुश्चिह्नमस्येति धूमकेतुः अमिः ॥ जीमूतौ मेघपर्वतौ ॥५६॥ देवताल्याख्यौषधे च जीमूतः ॥ हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे नक्षत्रं तारकाभेदः ॥ मरुतौ पवनामरौ। अमरे, मरुत्वानिन्द्रः॥ यन्ता हस्तिपकं सूते सूत सारथौ ॥ भर्ता धातरि पोष्टरि ॥५७ ॥ धातरि यथा वज्रस्य भर्ता ॥ यानपात्रे शिशौ पोतः - यानपात्रे वहित्रे ।। प्रेतः प्राण्यन्तरे मृते। प्राण्यन्तरं प्रेताख्यमेव ॥ ग्रहभेदे ध्वजे केतुः ध्वजश्चिह्नम् ॥ पार्थिवे तनये सुतः॥५८॥ पार्थिवो राजा ॥ 'धिषिशेषे च' ठ. पाठः.

·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड स्थपतिः कारुभेदेऽपि बृहस्पतिसवयाजी कञ्चुकी च स्थपतिः । भूभृद् भूमिधरे नृपे। भूमिधरः पर्वतः ॥ मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि क्षत्रियमात्रे प्रधानेऽपि मूर्धाभिषिक्तः ॥ ऋतुः स्त्रीकुसुमेऽपि च ॥५॥ हेमन्तादावपि ऋतुः ॥ विष्णावप्यजिताव्यक्ती "त्रिषु स्यादस्फुटोऽव्यक्तः क्लीवं तु परमात्मनि" इति रुद्रः ॥ मृतस्त्वष्टरि सारथौ। त्वष्टा वर्धकिः ॥ व्यक्तः प्राज्ञेऽपि ८ स्फुटेऽपि व्यक्तः ॥ दृष्टान्तावुभौ शास्त्रनिदर्शने ॥६०॥ शास्त्रं व्याकरणशास्त्रादि । निदर्शनमुदाहरणम् ।। क्षत्ता स्यात् सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे । द्वाःस्थे प्रतिहारे । क्षत्रियायामिति पाठः । वैश्यायामित्गपपाठः ॥ वृत्तान्तः स्यात् प्रकरणे प्रकारे कात्य॑वार्तयोः॥६॥ : १. 'रभसः ॥' ग. पाठः. २. 'ति हि पा' क ख.ब.पाठः.

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । प्रकरणं प्रक्रिया। प्रस्ताव इत्यन्यः । प्रकारो विशेषः ।। आनतः समरे नृत्तस्थाननीवृद्विशेषयोः। नृत्तस्थानं मण्डपादि । नीवृद्विशेषो जनपदभेदः ।। कृतान्तो यमसिद्धान्तदैवाकुशलकर्मसु ॥१२॥ दैवं जन्मान्तरीयं शुभाशुभकर्म । अकुशलकर्म पापकर्म ॥ श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः । इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥६६॥ • श्लेष्मादीत्यादिशब्देन वातपित्ते । रसः आहारस्य परिणामः विकारः सारो भागः । रक्तमसृक् । आदिना मांसादिः। महाभूतानि पृथिव्यप्तेजोवा- य्वाकाशानि । तद्गुणाः पृथिव्यादीनामाश्रिता गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः। इन्द्रि- याणि घ्राणजिह्वाचक्षुःम्पर्शश्रोत्राणि । अश्मविकृतिगैरिकमनःशिलादिः । श- व्दयोनिः भूवादिः । एते धातुवाच्याः ।। कक्ष्यान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे । कक्ष्यान्तरे प्रकोष्ठान्तरे । नृपस्यासर्वगोचर इत्येतदस्यैव विशेषणम् । "शुद्धान्तोऽन्तःपुरे गुह्ये कक्ष्याभेदे च भूपतेः" इत्यजयः ॥ कामसामर्थ्ययोः शक्तिः कासूः शर्वग ॥ मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥६४॥ काठिन्यं दृढता ॥ विस्तारवल्ल्याव्रततिः २. 'त्यस्यै' क. ग. छ. पाटः.

·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड विस्तारो विस्तीर्णता॥ वसती रात्रिवेश्मनोः। स्थितावपि वसतिः । सर्वत्रेयं खी॥ क्षयार्चयोरपचितिः क्षयो हानिः । अर्ची पूजा ॥ सातिर्दानावसानयोः ॥६५॥ अवसानमन्तः ॥ अर्तिः पीडाधनु:कोट्योः अर्तिः हस्वादिः । धनुःकोटिरटनिः ।। जातिः सामान्यजन्मनोः। जन्म जननम् । चुल्ल्यामपि जातिः ॥ प्रचारस्यन्दयो रीतिः प्रचारो व्यवहारः । स्यन्दः प्रस्रवणम् । लोहकिट्टे च रीतिः ।। ईतिर्डिम्बप्रवासयोः ॥६६॥ डिम्ब उपप्लवः । स च षड्विधः । तदुक्तम्- "अतिवृष्टिरनावृष्टिः शरभा मूषिकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ॥" 'ई गतौ । दीर्घादिः । क्तिनि ईतिः॥ उदयेऽधिगमे प्राप्तिः उदय उद्गमः । अधिगमो लाभः ॥

·नानार्थवर्गः ३]
टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् ।
९७
कक्ष्यान्तरे प्रकोष्ठान्तरे । नृपस्यासर्वगोचर इत्येतदस्यैव विशेषणम् ।
"शुद्धान्तोऽन्तःपुरे गुह्ये कक्ष्याभेदे च भूपतेः"
इत्यजयः॥
कासूसामर्थ्ययोः शक्तिः
कासूः शर्वला॥
मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥
काठिन्यं दृढता ॥
विस्तारवल्लयोव्रततिः
विस्तारो विस्तीर्णता ॥
वसती रात्रिवेश्मनोः।
स्थितावपि वसतिः । सर्वत्रेयं स्त्री ॥
क्षयार्चयोरपचितिः
क्षयो हानिः । अर्चा पूजा ।।
मातिर्दानावसानयोः ॥ ६५ ।।
अवसानमन्तः ॥
अतिः पीटाधनुष्कोट्योः
अर्तिहस्वादिः । धनुष्कोटिरटनिः ॥
जातिः सामान्यजन्मनोः।
जन्म जननम् । चुल्लयामपि जातिः ।।
•प्रचारस्यन्दयो रीतिः
प्रचारो व्यवहारः । स्यन्दः प्रस्रवणम् । लोहकिट्टे च रीतिः ॥
... 'त्यस्य' क. ग. छ. पाठः.
0

·नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड ईतिर्डिम्बप्रवासयोः॥ १६ ॥ डिम्ब उपप्लवः । स च षड्विधः। तदुक्तम् - "अतिवृष्टिर नावृष्टिः शरभा मूषिकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः घडेता ईतयः स्मृताः ॥" 'ई गतौ' । दीर्घादिः । क्तिनि इतिः ।। उदयेऽधिगमे प्रातिः उदय उद्गमः । अधिगमो लाभः ।। त्रेता त्वग्नित्रये युगे। गार्हपत्याद्यग्नित्रयं त्रेता ।। वीणाभेदेऽपि महती नारदस्य वीणाभेदः । महत्त्वक्तायां च महती ।। भूतिर्भस्मनि संपदि ॥ ६७॥ अणिमादिगुणेऽपि भूतिः ।। नदीनगर्यो गानां भोगवती नागनदी नागनगरी च भोगवती ॥ अथ सगरे । सङ्गे सभायां समितिः सङ्गरो युद्धम् । सङ्गः सङ्गमः ।। क्षयावासावपि क्षितिः॥६८॥ क्ष्मापि क्षितिः ।। रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वहिज्याला च हेतयः। हन्तेहेतिशब्दः क्तिन्नन्तः । 'निर्मार्थासौ नीतिमयेन हेतिना' इति कप्फिणाभ्युदये । ततः शस्त्रे बाहुलकात् पुंस्यपि ॥

·नानार्थवर्गः ३ टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । जगती जगतिच्छन्दोविशेषेऽपि क्षितावपि ॥ ३९ ॥ जगति भुवने । छन्दोविशेषे द्वादशाक्षरपादे ॥ पक्तिश्छन्दोऽपि दशमं दशम छन्दो दशाक्षरपादकम् । राजिदशमंख्ययोरपि पतिः ।। स्यात् प्रभावेऽपि चायतिः। दीर्घत्वागामिकालयोरप्यायतिः ॥ पंत्तिर्गतौ च "पत्तिर्ना पतगे सैन्यविशषे तु स्त्रियां मता" ।। मृले तु पक्षतिः पक्षभेदयोः ।। ७० ।। पंक्षभेदयोरिति षष्ठी । एकः पक्षो मासाधं, तम्य मूले प्रतिपदीत्यर्थः । द्वितीयो विहगावयवः । तन्मूलं कक्षम्यानम् ।। प्रकृतियोनिलिङ्गे च योनिरुत्पत्तिकारणम् । लिङ्गं स्त्रीत्वादि । “पौरामात्यादिलिङ्गेषु स्वभावे प्रकृतिर्भगे। सत्त्वरजस्तमसां च समवस्थापि दृश्यते ॥ इति व्याडिः ॥ कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः। "भारती सत्त्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा । चतस्रो वृत्तयम्त्वेतास्तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्"। सिकताः स्युर्वालुकापि वालुका सिकताः बदुत्वे । 'बहवश्च समाः मिकताः' इति वा नः। सिकतामयदेशश्च सिकता ।।

·१०० नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं कार वेदे श्रवसि च श्रुतिः॥७१॥ श्रवसि कर्णे । वार्तायां च श्रुतिः ॥ वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति । जनितात्यर्थानुरागायां योपिति योषिन्मात्रेऽपि वनिता ।। गुप्तिः क्षितिव्युदासेऽपि क्षितिव्युदामो गर्तार्थ क्षितरुत्ग्वननम् । गोपनेऽपि गुप्तिः ।। धृतिर्धारणधैर्ययोः ॥७२॥ सुखे योगान्वर यागे च धृतिः ।। बृहती क्षुद्रर्वाताकीच्छन्दाभंद महत्यपि । छन्दाभदो नवाक्षरपादः । महती विपुला। कण्टकारिकायामुत्तरीयेऽपि बृहती ॥ वाशिता स्त्रीकरेण्वाश्च स्त्रीति स्त्रीमात्रम् ॥ वार्ता बत्ती जनश्रुतौ ।। ७३ ॥ वात फल्गुन्यरोगे च त्रिषु वृत्तौ वर्तने । किंवदन्ती जनश्रुतिः । फल्गुन्यसारे क्लीबम् । अरोगे नीरोगे त्रिषु ॥ अप्सु च घृतामृते। आन्ये च घृतम् । "अयाचिते यज्ञशेषे निर्वाणे चारि सुन्दरे । अमृतं वारिणि प्रोक्तमतिहृद्ये च वस्तुनि ॥" इति व्याडिः ॥

·नानार्थवर्गः ३]. टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । १०१ कलधौतं रूप्यहेम्नो रूप्यमन्तस्थावत् ॥ निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ॥ ७४ ॥ 'निमित्तं कारणे चिह्ने' इत्यजयः ॥ श्रतं शास्त्रावधतयोः अवधृते आकलिते ॥ युगपर्याप्तयोः कृतम् । युगं (सत्य)युगम् । पर्याप्तं निवारणम् । "शक्ती निवारण तृप्तौ पर्याप्तं म्याद यथेप्सिते" इति रुद्रः॥ अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च ॥ ७ ॥ कर्म जीवानपेक्षीति साहसं कर्म ॥ युक्त क्षमादावते भूतं प्राण्यतीने समे त्रिपु । युक्तं न्याय्यम् । क्ष्मादौ महाभूतपञ्चके । ऋते सत्ये । प्राणीति प्राणिमात्रम् । अतीते वृत्ते । भूतं क्लीबम् । उत्तरपदभूतो भूतशब्दः समे सदृशे वर्तते । यथा पितृभूतो मातृभूतः । "क्ष्मा(दौ च तौ ? दावृते) च भूतं स्यात् पिशाचादौ नृशण्डयोः" इत्यमरमाला ॥ वृत्तं पद्ये चारत्रे विष्वनीते दृढनिस्तले ॥ ७६ ।। श्लोकचरित्रयोवृत्तं क्लीवम् ॥ महद्राज्यं च ? महद् बृहदपि ॥

·१०२ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड अवगीतं जन्ये स्थाद् गर्हिते त्रिषु । जन्ये जनापवादे क्लीबम् ॥ श्वेतं रूपयेऽपि सितेऽपि श्वेतम् ।। रजतं हेम्नि रूप्ये सिते त्रिषु ॥ ७७॥ हेमरूप्ययोः क्लीबम् ॥ अवदातः सिते पीते शुद्ध शुद्धे विशुद्वेऽवंदानं कर्म । बद्धार्जुनौ सितौ। बद्धः । अर्जुनः धलः॥ युक्तेऽतिने मार भिनीन: युक्ते न्याय्य । मर्पः क्षा॥ अथ संस्कृतम् ॥ कृत्रिम लक्षणोलेऽपि क्रियया निवृत्तं कृत्रिमं । घटादि । लक्षणोपते पाणिनीयादिलक्षण- युक्ते शब्दे साककह इति ख्याते ।। अनन्तोऽनवधावपि । अवधिशून्ये । दुरालमा वि (शापू ? शल्या दूर्वा (पि?) उत्पलशा- लिनी ? रिबा)। "अनन्तो ना हरी शेषे नगे क्लीवं विहायसि" । ख्याते हष्ट प्रतीतः हृष्टः सन्तुष्टः ॥ अभिजातस्तु कुलजे बुधे ॥ ७९ ॥ कुलजः कुलीनः ।।

·नानार्थवर्गः:३]. टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । १०३ विविक्तौ पूतविजनौ विगतजनसवातो विजनः ।। मूर्छितो मूढसोच्छ्यौ। मूढो मूर्खः । सोच्छयो वृद्धियुक्तः ॥ दौ चाम्लपरुषी शुक्ती 'शुक्तं पूताम्लनिष्ठुर' इति तालव्यादौ रभसः । अम्लविशेषेऽपि शुक्तम् । यदाह- "मृन्मयादिशुचौ भाण्डे मौद्रगुडकालिके । धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं चुकं तच्छुतमुच्यते ॥ शिनी धवलमेचको ॥ ८० ॥ 'शितिर्धवलकोप्णयोरिति नालव्यादावजयः । स्त्रियां शिती ।। सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् । सत्ये यथासंभूते । अभ्यर्हिते अर्धिते ।। पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तोऽप्रतः कृते ॥ ८१ ॥ अरात्यभियुक्तः शत्रुणाकान्तः । अग्रतः कृतः पुरो व्यवस्थापितः ।। निवातावाश्रयावाती शस्त्राभेद्यं चं वर्म यत् । आश्रयो निवासः । अवातो वातशून्यो देशः ।। जातोन्नमवृद्धाः स्युरुचिडूना: जात उत्पन्नः । उन्नद्ध उन्नतः । प्रवृद्धो बहलतां गतः ॥ उत्थितास्त्वमी ।। वद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्नाः वृद्धिमदादिषु त्रिषु उत्थितः । प्रोद्यते यथा सृत्थितो राजा ॥ आवृतौ सादरार्चितौ । - अत्र तान्तसमाप्तिर्मातृकामु न दृश्यते ।

·नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्डं अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवत्तिषु ।। ८३ ।। निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ । निदानमादिकारणम् । आगमो मुनिवचनम् । ऋषिसेवितजलं वारा- णस्यादि । समर्थस्त्रिषु शक्तिस्थे सम्बद्धार्थे हितेऽपि च ॥ ८४॥ शक्तिस्थे शक्तियुक्ते । सम्बद्धोऽर्थोऽस्येति सम्बद्धार्थः ॥ दशमीस्थी क्षीणरागवद्धौ क्षीणरागी नष्टबीजः ॥ वीथी पदव्यपि । पदवी मार्गः । पङ्गिहाङ्ग रूपकं च वीथी । आस्थानीयत्नयोरास्था आस्थानी सभा ॥ प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ॥८५ ॥ मानं परिमाणविशेषश्च ।। थान्तः । अभिप्रायवशी छन्दौ अभिप्राय आशयः । वशे यथा स्वच्छन्दाश्छात्राः ॥ अब्दो जीमूतवत्सरौ। पर्वतभेदेऽप्यन्दः ॥ अपवादौ तु निन्दाज्ञे आज्ञा निदेशः ॥ दायादौ सुतवान्धवौ ॥ ८६ ॥ बान्धवो ज्ञातिः ॥ पादा रश्म्य धितुर्याशाः तुर्याशश्चतुर्थाशः ॥

·- नानार्थवर्गः३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । १०५ चन्द्राग्न्यस्तिमोनुदः। अर्कः सूर्यः॥ निर्वादो जनवादेऽपि जनवादो निन्दा । अवज्ञानिश्चितवादयोरपि निर्वादः ॥ शादो जम्बालशष्पयोः॥८७॥ शप्पं नवतृणम् ॥ सारावे रुदिते त्रातर्याक्रन्दो दारुणे रणे । आर्तध्वनिरारावः, तत्सहिते रुदिते आक्रन्दः । प्राप्ति यथा- निराक्रन्दं जगत् । दारुणे इति रणविशेषणम् । स्थात् प्रसादोऽनुरोधेऽपि कार्यप्रमाणप्रसक्तिपु प्रसादः ॥ मूंदः स्याद् व्यञ्जने त्रिषु ॥८८ ॥ सूपकारोऽपि सूदः ॥ गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दः हरौ च गोविन्दः ॥ हर्षेऽप्यामोदवन्मदः। यथा आमोदशब्दो हर्षे तथा मदशब्दश्च । अतिनिहरिगन्धोऽप्या- मोदः । गर्वगजदानयोश्च मदः ॥ प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाले ककुदोऽस्त्रियाम् ॥ ८ ॥ प्रधानमेव प्राधान्यम् | राजलिङ्गं राजचिह्न कनकदण्डादि । ककुच्छब्दो- ऽप्येषु ॥ स्त्री संविज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु । "क्रियायाः कारों निश्चयः । आजिः युद्धम् । स्त्रीति उपनिषदा शरदा च सम्बध्यते ॥ धर्मे रहस्युपानेषत् :- ·नामलिलानुशासनं [तृतीयंका - वेदान्तेऽप्युपनिषत् ॥ स्याहतौ वत्सरे शरत् ॥९॥ ऋतुविशेषे ऋतौ ।। पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्षाधिवस्तुषु । व्यवसितिश्च व्यवसायः । लक्षं ब्याजः । 'पदं स्थानेऽपदेशे चेत्यादिना धरणिश्च । लक्ष्मपाठे तु लक्ष्म चिह्नम् । तथाहि- "पदं स्थाने परित्राणे व्यवसायापदेशयोः” (१) इत्यजयः ॥ गोष्पदं सेविते माने सेविते गोभिरेव सेविते देशे। मीयतेऽनेनेति मानं गोखुरश्वभ्रं गोष्प- दमात्रक्षेत्रम् । गोष्पदं मूर्धन्यवत् । “गोप्पदं गोपदश्वभ्रे गवां च गतिगोचरे" इति रभसः ॥ प्रतिष्ठा कृत्यमास्पदम् ॥ ९१ ।। प्रभुत्वं स्थानमात्रकं च प्रतिष्ठा । कृत्यं कार्यम् ॥ त्रिविष्टमधुरौ स्वाद इष्टो मृष्टः । दान्तवर्गावधि त्रिष्वित्यधिकारः ।। मृदू चातीक्ष्णकोमलौ। अतीक्ष्णो मन्दः ॥ मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युः मूढो मूर्खः ।। दौ तु शारदौ ॥ प्रत्यग्राप्रतिभौ प्रत्यग्रोऽभिनवः । अधृष्टोऽप्रतिभः । शारदस्तालव्यादिः ॥ विवत्सुप्रगल्भौ विशारदौ ।

·टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । विद्वान् पण्डितः ॥ दान्तः। व्यामो वटश्च न्यग्रोधी व्यामो विआम इति ख्यातः । वटो वृक्षभेदः ॥ उत्सेधः काय उन्नतिः॥ ९३ ॥ उन्नतिः उच्छ्रायः । 'सिथु गत्याम्' । घञ् । उत्सेधः ।। पर्याहारश्च मार्गश्च विवधौ वीवधौ च तो। पर्याहारः भौत्स इति ख्यातः ।। परिधिर्यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके ॥ ९४ ॥ यज्ञियतरुरुदुम्बरादिः, तच्छाखायां परिधिः । उपसूर्यमादित्यमण्डलम् ।। बन्धकं व्यसनं चेतःपीडाधिष्ठानमाधयः। बन्धकं भूम्यादिबन्धकम् । अधिष्ठानमाक्रमणम् ।। स्युः समर्थननीवाकनियमाश्च समाधयः ॥ ९५ ॥ दुर्घटप्रतिविधानं समर्थनम् । धान्यादिष्वादरो नीवाकः । नियम इन्द्रियसंयमः ॥ दोषोत्पादेऽनुबन्धः स्यात् प्रकृत्यादिविनश्वरे । मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानिवर्तने ॥ ९६ ॥ चतुर्षु अनुबन्धः । प्रकृतिप्रत्ययादेर्योऽदर्शनीयो लोप्यस्वभावो वर्णः, सोऽनुबन्धः । यथा तिपः पकारः। विवाहामन्त्रणयात्रायां यो मुख्यं पित्रा. दिकमनुयाति शिशुः, तत्राप्यनुबन्धः । प्रकृतस्यानिवर्तने निवर्तनाभावे । यथा-वैरानुबन्धः । अनुवर्तनमिति कचित् पाठः ॥ विधुर्विष्णौ चन्द्रमसि चन्द्रमसि चन्द्रे ॥ - . 1. 'रः प्रसिद्धः ॥ य' ठ. पाठ:. २. 'प' क., 'ना' म. पाठः, ·। १०८ मामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड परिच्छेदे बिलेऽवधिः। परिच्छेदः सीमा ॥ विधिविधाने देवेऽपि विधानं क्रिया । देवं कर्म ।। प्रणिधिः प्रार्थने चरे ॥ ९७ ॥ प्रार्थनचरौ सुप्रसिद्धौ ॥ वुधवृद्धौ पण्डितेऽपि सुगते बुधितेऽपि बुधः । स्थविरेऽपि वृद्धः । शैलेये तु क्लीबम् ।। स्कन्धः समुदयेऽपि च । समुदयः समूहः । "प्रकाण्डेऽशे नृपे स्कन्धः समुदायसमूहयोः” इति रुद्रः ॥ देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् ॥९८॥ देशे देशविशेषे ॥ विधा विधौ प्रकारे च विधानं विधिः । राजतने हस्त्यन्नेऽपि विधिः ॥ साधु रम्येऽपि च त्रिषु । रम्यं मनोहरम् । वाधुषिके सज्जने च साधुः ॥ वधूर्जाया स्नुषा स्त्रीच जाया स्वभार्या । स्नुषा पुत्रादिभार्या । स्त्रीति स्त्रीमात्रम् । वधूः न- वोढा, पृक्का शटी च ॥ सुधा लेपोऽमृतं स्नुहिः ॥.९९ ।। लेपः सौधादिलेपनद्रव्यम् । स्नुहिः सिन्धुः ।। ट.अ. पाटः. २. 'पः छभु इति ख्यातः । स्नु'ड. पाठः, .

·-
भानावर्गः३] टीकासर्वस्वाख्यव्यास्यासमेतम् ।
सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा
'प्रतिज्ञायां यथा -सत्यसन्धः । मर्यादायां यथा--
"उपकारिणि विस्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् ।
तं जनमसत्यसन्धं भगवति ! वसुधे ! कथं वहसि" ||
श्रद्धा सम्प्रत्ययः स्पृहा ।
स्पृहा काला ॥
मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽपि
"दैत्यचैत्रवसन्तेषु द्रुमभेदे च ना मधुः" ॥
अन्धं तमस्यपि ॥१०॥
अक्षिहीनेऽप्यन्धः ॥
अतस्त्रिषु
अतः परे धान्तवर्गान्तास्त्रिषु०॥
समुन्नद्धौ पण्डितंमन्यगर्वितौ ।
पाण्डित्याभिमानयुक्तः पण्डितंमन्यः ।।
ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशे
अधिक्षेपे यथा
ब्रह्मबन्धो ! फिमेवं त्वमित्यादि । निर्देश इति । यस्य
द्वेषाद् नाम न ग्रहीतव्यं, स ब्रह्मबन्धुर्निर्दिश्यत इत्यर्थः ॥
अथावलम्बितः ॥१०॥
अविदूरोऽप्यवष्टब्धः
अवलम्बित आश्रितः । अविदूर भास(ने:नो) नातिदूरश्च ॥
प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ।
भूषितोऽलङ्कृतः ॥
धान्तः।
सूर्यवही चित्रभानु
वहिरमिः॥
भानू रश्मिदिवाकरौ ॥१०२॥

·११० नामलिङ्गानुशासनं [क्तीनं का रश्मिः किरणः ॥ भूतात्मानौ धातृदेही भूतानां प्राणिनां परमात्मत्वाद् ब्रह्मा भूतात्मा । धृथिव्यादिभूतस्वभावाद् देहोऽपि ।। मूर्खनीचौ पृथग्जनौ। नीचो हीनजातिः ॥ ग्रावाणौ शैलपाषाणौ अभेदाच्छैलेऽपि पावा ॥ पत्रिणौ शरपक्षिणी ॥ १०३ ॥ श्येनाख्यविहगोऽपि पत्री ॥ तरुशैलो शिखरिणी अपामार्गे शिखरी॥ शिखिनौ वहिबर्हिणौ। बहिणो मयूरः॥ प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रही लिप्सा तृष्णा । उपग्रहो बन्दीग्रहणादिः । सतो गुणान्तराधानेऽपि प्रतियत्नः ॥ अथ सादिनौ ॥ १०४॥ हो सारथिहयारोहौ हयारोहोऽश्ववा(व:)रः॥ वाजिनोऽश्वेषुपक्षिणः। इषुः काण्डः॥ कुलेऽप्यभिजनो जन्मभूम्यामपि कुलस्थानेऽप्यभिजनः ॥ अथ हायनाः ॥ १०५ ॥ वर्षार्चि/हिभेदाश्च वर्षों वत्सरः । अचिर्मयूखः ॥

·नानाचार्य। ३] टीकासर्वस्वास्यम्याख्यासमेतम् । चन्द्राग्न्यो विरोचनाः। अर्को रविः ॥ केशेऽपि वृजिनः "वृजिनं कल्मषे क्लीबं के(शोशे)नो कु(न्त ? टि)ले त्रिषु" इति रभसः ॥ विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः॥१०६ ॥ अर्को रविः ॥ आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्म च । ब्रह्म परमात्मा। वर्म कायः॥ शक्रो घातुकमत्तेभो वर्षुकाब्दो घनाघनः ॥ १०७ ॥ घातुकश्चासौ मत्तेभश्चेति कर्मधारयः । एवं वर्षकाब्दः । अभिमानोऽर्थादिदर्पऽज्ञाने प्रणयहिंसयोः। अर्थादीत्यादिना कु(लदर्पाः)लादिदपै ॥ घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे ॥१०८॥ मूर्तिः काठिन्यं, स एव गुणः । यथा अभ्रधनः । मूर्ते काठिन्य- युक्ते यथा धनं दधि । निरन्तरे यथा-धनं वनम् । मुस्तकविस्तारलोहमु- गरे(षु) घनो ना, कांस्यतालादिवाये च क्लीवम् ॥ - इनः सूर्ये इनो हस्वादिः । 'हेतुरहामिनो वः' इति मयूरः ॥ प्रभौ राजा मृगाके क्षत्रिये नृपे । "प्रभौ भूमिपतौ राजा क्षत्रिये रजनीपतौ" इति रभसः । अतः प्रभाविति राज्ञि सम्बध्यते ।। वाणिन्यौ नर्तकीदूत्यौ 'शानां तरलेऽपि च इति विश्वः ॥' इति ठ, पाठः. २. 'नान्तरले क. ख. 3 ग.छ. ट. पाठः, ·११२ नामलिनानुशासनं [दतीयं का (मत्ताः) मत्तस्त्री विदग्धा च वाणिनी ॥ स्रवन्त्यामपि वाहिनी ॥१९॥ सेनाभेदे सेनामात्रे च वाहिनी ॥ हादिन्यौ वज्रतडितो तडिद् विद्युत् ॥ वन्दायामपि कामिनी। वृक्षे विजातीयप्ररोहो वन्दा, विलासिनी च कामिनी ।। त्वग्देहयोरपि तनुः "त्वचि काये तनुः स्त्री स्यात् त्रिष्वल्पे विरले कृशे" (इति रभसः)॥ मूनाधोजिह्रिकापि च ॥ ११० ॥ अघोजिह्निका गलासुतुण्डीति ख्याता । वधस्थानेऽपि सूना। वधालाप इत्यन्यः ॥ ऋतुविस्तारयोररुटी बितानं त्रिषु तुच्छके। मन्दे तुच्छं शून्यम् । मन्दे वितानीभूतहृदये ।। अथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे ॥ १११ ॥ कृत्य कार्यम् । केतुर्ध्वजः । निमन्त्रणमेवोपनिमन्त्रणम् ॥ वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः । तत्त्वं परमात्मा । तपसि यथा ब्रह्मचारी । विशे द्विजातिः ॥ उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम् ॥११३॥ उत्साहनमुत्साहः । सूचनमभिनयः ।। आतश्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् । - १. 'लो' ख ट. पाठ:.

·मानार्थवर्गः1] • टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । "अयस्तु प्रतीवा(यो : पो) मारिरीतिरुपद्रवः" इति निघण्टुः । जवनं वेगः । आप्यायनं पीवनम् ॥ व्यञ्जनं लाञ्छनश्मश्रुनिष्ठानावयवेष्वपि ॥ ११३ ॥ लाञ्छनं चिह्नम् । निष्ठानं तेजनम् । स्त्रीपुंसयोरुपस्थोऽवयवः ।। स्यात् कौलानं लोकवादे युद्धे पश्वहिंपक्षिणाम् । लोकापवादो लोकवादः। पशुयुद्धे, अहियुद्धे, पक्षियुद्धे ।। स्याद्यानं निस्सरणे वनभेदे प्रयोजने ।। ११४ ॥ निस्सरणे गृहादिनिर्गमे । कृत्रिमवनं वनभेदः ॥ अवकाशे स्थितौ स्थानं स्थितौ यथा-गवां स्थानेऽश्रो बध्यताम् ।। क्रीडादावपि देवनम् । आदिना व्यवहारविजिगीषापरिदेवनेप्वपि । पाशके तु पुंसि ।। उत्थानं पौरुषे तन्त्र सन्निविष्टोद्गमेऽपि च ॥ ११५ ॥ उत्थानसम्पन्नो राजा । (त्रस्थेन ? तन्त्रे) सैन्ये ।। व्युत्थानं प्रतिरोधे च विरोधाचरणेऽपि च । प्रतिरो(ह ? ध) आस्कन्दनम् ।। मारणे मृतसंस्कारे गती द्रव्येऽर्थदापने ॥ ११६ ॥ निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् । रससाधनम् । मृतस्य संस्कारोऽमिदानम् । गति- र्गमनम् 1 द्रव्यं धनम् । अर्थस्य भूमिधनादेर्दापने । उपकरणमुपायो हस्त्य- 'श्वादिः । अनुव्रज्या अनुगमनम् ॥ पौरुषे यथा - मारणे यथा 'वा' क.स. ग. म.ट. पाट:. २. 'त"क.पाय:. .

·मामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं का निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥११७ ।। दानं त्यागः ॥ व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे । विपद् दुःखम् । भ्रंशोऽपायपतनम् । कामजे दोषे कोपजे च दोषे ।। पक्ष्माक्षिलोनि किञ्जल्के तन्त्वाचंशेऽप्यणीयसि ॥ अणीयसीति तन्त्वायंशस्य विशेषणम् ॥ तिथिभेदे क्षणे पर्व तिथिभेदे पूर्णिमायाम् । "दर्शप्रतिपदोः सन्धौ ग्रन्थिप्रस्तावयोरपि । पर्व क्लीबं महे चैव विषुवत्प्रभृतिप्वपि ॥" इति रभसः ॥ वम नेत्रच्छदेऽध्वनि । नेत्रच्छदे पिधानचर्मपुटे ॥ अकार्यगुह्ये कौपीनं अकार्यमकर्तव्यम् । गुह्यमुपस्थः । तादात् तदावरणं चीराख्यं च वस्त्रं कौपीनम् ॥ मैथुनं सङ्गतौ रते ॥ ११९॥ संगतिः संयोगः । 'विवाहः सङ्गतिरिति कलिङ्गः ॥ प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः । प्रसून पुष्पफलयोनिधनं कुलनाशयोः ॥ १२०॥ क्रन्दने रोदनाहाने वर्म देहप्रमाणयोः। गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥१२१ ॥ संनिवेशे च संस्थानं १. 'यः प' क.ख. रु, पाठः.

·११५ मानार्थवर्ग:३] टीकासर्वस्वाख्यन्यास्यासमेतम् । आकृति(सूम)त्योरपि संस्थानम् ॥ लक्ष्म चिहप्रधानयोः। चिंह प्रसिद्धम् । आच्छादनं संपिधानमपवारणमित्युभे ॥ १२२ ॥ संपिधानं परिधानम् । अपवारणं तिरोधानम् । एते आच्छादनाख्ये ।। आराधनं साधने स्यादवासौ तोषणेऽपि च । साधनं निष्पादनम् । अवाप्तिाभः । तोषणं सन्तोषणम् अधिष्ठानं चक्रपुरमभावाध्यासनेष्वपि ॥१२३ ॥ चक्रे रथाङ्गम् । पुरं नगरम् । अध्यासनमाक्रमणम् ॥ रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि स्वजातिश्रेष्ठ -- स्त्रीरत्नम् अश्वरत्नम् । मरतकादौ च रत्नम् ॥ वने सलिलकांमने । (नि)लयनिवासयोरपि वनम् ॥ तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं 'त्रिष्व(ष्टे :ल्पे) तलिनं ल(ये? वे)' इति रभसः ।। तथोत्तरे ॥१२४॥ यथा तलिनं वाच्यलिङ्ग, तथोत्तरे नान्तावधि वाच्यलिङ्गाः ।। समानाः सत्समैके स्युः सत् सज्जनः । समः सदृशः । एकस्मिन् यथा-समानोदरे शयितः ।। पिशुनौ खलसूचको सूचकः कर्णेजपः ॥ ६. 'षोत्पादनम् ॥' क, ख, ग. इ. च. छ. अ. पाठ:.

·नामलिशानुशासनं हीनन्यूनावनगयों हीनन्यूनौ द्वावनेकाौँ । गर्यः कुत्सितः ।। वेगिर्रौ तरस्विनौ ॥१२५ ॥ शूरो बली ॥ अभिपन्नोऽपराद्धोऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि । अपराद्धोऽपराधवान् । आभिग्रस्तः शत्रुणा आक्रान्तः॥ नान्तः। कलापो भूषणे बर्हे तृणीरे संहतेऽपि च ॥ १२६ ॥ भूषणं काञ्च्यादि । बर्ह मयूरपिञ्छम् ।। परिच्छदे परीवापः पर्याप्तौ सलिलस्थितौ । परिच्छदः पटकुटीपटवादिः । सर्वतो व्यापनं पर्याप्तिः। सलिलस्थिती जलाधारे ॥ गोधुर गोष्ठपतिर्गोपौ गोधुग् गोपालः । गोष्ठपतिः गोष्ठाध्यक्षः । अग्नौ च ।। हरो विष्णुवृषाकपिः॥१२७॥ वृषाकपि,धन्यषः ।। बाष्पमूष्माश्रु ऊष्मणि- बाप्पायते स्थाली । अश्रुणि बाप्पाम्भसां बिन्दव। समाहारद्वन्द्वे ऊष्माश्रु॥ कशिपुस्त्वन्नमाच्छादनं इयम् । अन्नमाहारः । आच्छादनं वस्त्रम् । "एकोक्त्या कशिपू भक्ताच्छादने द्वे पृथक्कते" इति रभसः । कशिपुस्तालव्यमध्यः पुमांश्च । क्लींबमिति त्रिकाण्डशेषः। तल्पं शय्यादृदारेषु ·नानार्थवर्ग:३]... टीकासर्वस्वाख्यव्याल्यासमेतम् । . अट्टोऽट्टालिका ·। वक्ष्यमाणोऽस्त्रियामिति तल्पेनापि संबध्यते । तथा च भाष्टिः-'ययुः सुषुप्सवस्तल्पोन् ' (स० ८. श्लो० १०१) इति ॥ स्तम्बेऽपि विटपोस्त्रियाम् ॥ १२८॥ पल्लवे शाखायां च विटपम् ॥ प्राप्तरूपस्वरूपाभिरूपा बुधमनोज्ञयोः। भेद्यलिङ्गा अमी प्राप्तरूपादित्रयं भेद्यलिङ्गं बुधमनोज्ञयोः । कूर्मी वीणाभेदश्च कच्छपी॥१२९॥ कमठीसारस्वतवीणयोः कच्छपी!! . रवणे पुंसि रेफः स्यात् कुत्सिते त्राच्यलिङ्गकः । फान्तः। अन्तराभवसत्त्वेऽश्वे गन्धर्वो दिव्यगायने ॥१३०॥ यो मृतो नैव कायान्तरं लभते, कि(श्चान्त्व)शरीरी, स मरणजन्मनो- मध्यभवत्वादन्तराभवसत्त्वम् ।। कम्बुनर्ना वलये शङ्ख वलयो बाहुभूषणम् ॥ 'द्रिजिह्वौ सर्पसूचकौ। सूचकः कर्णेजपः। पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह पुंबहुत्वेऽपि पूर्वजान् ॥ १३१ ॥ पूर्वोऽन्यलिङ्गः वाच्यलिङ्गः सन् प्रागाह पूर्वदिग्देशकालसम्बन्धि वस्तु पूर्वो ग्रामः, पूर्व धनं, पूर्वा नदी । यदा च पूर्वजान् पितामहादीनाह', तदा 'बहुत्वे वर्तते । यथा-पूर्वे वदन्ति । पूर्वैः कृतम् ।। आह । यथा - बान्तः । •.. 'ल्पमिति' ङ. छ. पाठः, ·भ्रूणः ॥ नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड कुम्भी घटेभमूर्धाशो इभमूर्षांशो मस्तकपिण्डद्वयम् ॥ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ। बालिशो मूर्खः ॥ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावी जडीभावो निष्पन्दता ॥ शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ ॥१३२॥ विष्णौ च शम्भुः । कुक्षिभ्रूणार्भका गर्भाः गर्भस्थसत्त्वेऽपि विस्रम्भःप्रणयेऽपि च । "विसम्भः स्यात् परिचये विश्वासे विप्रलम्भयोः" इत्यजयः॥ स्याद् भेया दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम् ॥ अक्षः पाशक:॥ स्यान्महारजने क्लीवं कुसुम्भं करके पुमान् । महारजने पुष्पे कोसुम्ब इत्येवाख्याते । करके कमण्डलौ ।। क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना "सुराट्क्षत्रिययोर्नाभिः पुंसि प्राण्यङ्गके द्वयोः । चक्रमध्ये प्रधानेऽपि स्त्रियां कस्तूरिकामदे ॥" इति रभसः ॥ सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ॥ १३४ ॥ वसन्तजातीफलचम्पकेऽपि सुरभिर्ना, सुगन्धिमनोज्ञयोनिषु ॥ C ·नानार्थवर्गः ३] कासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । सभा संसदि सभ्ये च संसद् गोष्ठी। सभ्यः सभासत् ॥ विष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः। दयिते च वल्लभः ॥ भान्तः। किरणप्रग्रहौ रश्मी अश्वादिसंयमनी रज्जुः प्रग्रहः ।। कपिभेको प्लवङ्गमौ॥१३५॥ प्रवङ्गमोऽप्यत्र॥ इच्छामनाभवौ कामी निकाम(रेतः)का(मेम्ये)षु च कामं क्लीबम् ।। शौर्योद्योगौ पराक्रमौ। प्राणमात्रेऽपि पराक्रमः ॥ धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः ॥१३६ ॥ षट्सु धर्मः ॥ उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः । उपायज्ञानपूर्वको यः कार्यारम्भः स उपायपूर्वः । अमात्यशीलपरीक्षो- पाय उपधा॥ वणिक्पथः पुरं वेदो निगमाः वणिक्पथो वाणिज्यम्॥ नागरो वणिक् ॥१३७॥ नैगमौ दौ नगरे भवो नागरूः ॥ बले रामो नीलचारुसिते त्रिषु । बले रामो ना, नीलादित्रये त्रिषु ।।

·१२० नामलिङ्गानुशासनं हितीयं का शब्दादिपूर्वो बृन्देऽपि ग्रामः शब्दादिपूर्वो ग्रामो बृन्दे । यथा-शब्दग्रामः । विषयग्रामः। अपिना संवसथेऽपि प्रामः ॥ क्रान्तौ च विक्रमः॥१३८॥ क्रान्तिः कमणम् । पराक्रमो विक्रमः ॥ स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मस्तु कुटिलेऽलसे। गुल्मा रुक्सभ्यसेनाश्च रुक्सभ्यो गुल्मपतिरिति केचित् । सभ्योऽपपाठः, स्तम्ब इत्येव पाठ इत्यन्यः । सेनाभेदः सेना । गुल्मकेऽपि गुल्मः ।। जामिः स्वसूकुलस्त्रियोः॥१३९॥ "प्रहरे संयमे यामो यामिः स्वसृकुलस्त्रियोः" - इति रभसः। "जिझस्तु कुटिले मन्दे जामिः स्वसूकुलस्त्रियोः" इति चवर्गादावजयः॥ क्षितिक्षान्त्योः क्षमा युक्त क्षमं शक्ते हिते त्रिषु । क्षितिर्भूमिः । युक्ते न्याय्ये ॥ त्रिषु श्यामौ हरिकृष्णौ श्यामा स्याच्छारिबा निशा। हरिति यथा शुकः श्यामः ।.शारिबा श्यामलता । (अनन्तापन !) यस्या मूलम् अनन्तमूलामति ख्यातम् । निशा रात्रिः ।। ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु । १. 'यनास्या' अ. पाठः, ·नानार्थवर्गः टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । १२ "ललाम च ललामं च भूषावालधिवाजिषु । चिहप्रभावपुण्ड्रेषु प्रधाने ध्वजशृङ्गयोः ॥" इत्यजयः । अतोऽदन्तमपि ललामम् । पुच्छं लाङ्गुलम् । पुण्डूं गवादीनां ललाटे चित्रम् ॥ सूक्ष्ममध्यात्ममपि आत्मन्यधि अध्यात्मम् । परमात्मनीत्यर्थः । स्वल्पेऽपि सूक्ष्मम् ।। आदौ प्रधाने प्रथमः प्रधाने श्रेष्ठे ॥ त्रिषु ॥१४१॥ वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वौ मान्तं यावत् त्रिवित्यधिकारः । वामो मनोहरः ! यथा वामलो- चना । प्रतीपो विपरीतः ।। अधमौ न्यूनकुत्सितौ। न्यूनः ऊनः ।। जीर्णं च परिभुक्तं च यातयाममिदं द्वयम् ॥१४२॥ परिभुक्तं भुक्तोज्झितम् । यातयामे यद्वयमन्तःस्थम् ॥ मान्तः। निलयो गृहम् ।। तुरङ्गगरुडौ ताक्ष्यों तुरकोऽश्वः ॥ निलयापचयौ क्षयौ। अपचयो हासः॥ •श्वशुयौं देवरश्यालो 'राजश्वशुराद् यत्' (१. १. १३७) इति यत् । श्वशुर्यः ॥ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ ॥१४३ ॥ 'आतुर्व्यच्च' (४. १. १४४) इति व्यत् । भ्रातृव्यः ।। R ·१२२ नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ 'पृषुः सेचने' । 'पर्जन्यः' (उ० ३. १०३) इत्यनेन अन्यप्रत्ययः षकारस्य चवर्गीयो जकारश्च निपात्यते । पर्जन्यः । अर्जेन्यिप्रत्ययः पु- डागमश्च धातोः । रसदब्दः सशब्दो मेघः॥ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः। स्वामी प्रभुः ॥ तिष्यः पुष्ये कलियुगे पुप्यो नक्षत्रभेदः ॥ पर्यायोऽवसरे क्रमे ॥ १४४ ॥ प्रकारेऽपि पर्यायः ॥ प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु । रन्ध्रे शब्दे अधीने यथा - 'स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः'। हेतौ यथा-'अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्वाम्' । (स ?) शब्दः स(न्ध्य ? क्य)जादिः ॥ अथानुशयो दीर्घद्वेषानुतापयोः॥१४५ ॥ दीर्घद्वेषश्चिरद्वेषः ॥ स्थूलोच्चयस्त्वसाकल्ये नागानां मध्यमे गते । असाकल्यमकाय॑म् । नागानां गजानां मध्यमं गतं गमनं नाति- स्वरया नातिमन्दं सेवितम् ।। समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ॥१४६॥ क्रियाकारो निश्चय इति यावत् (2)॥ १. 'धी' अ. पाठ:.

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । १२३ व्यसनान्यशुभ दैवं विपदित्यनयास्त्रय'! व्यसनं अंशादिदोषः । अशुभं दैवविशेषणम् ॥ अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रे दोषे दण्डेऽपि नाशेऽप्यत्ययः ॥ अथापदि॥१४७॥ युद्धायत्योः संपरायः आयतिरागामिकालः ॥ पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च । पूजार्हेऽपि पूज्यः ॥ पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च संनयो ॥१४८ ॥ सेनायाः पृष्ठस्थायि बलम् । समवायः समूहः । "समुन्नयः समुदये पृष्ठम्थायिबलेऽपि च" इति त्वजयः ।। सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः सन्निवेशो निकर्षणम् ॥ प्रणयास्त्वमी। विस्रम्भयाच्याप्रेमाणः विस्रम्भः परिचयः ॥ विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ।। १४९।। विरोधो वैरम् । उन्नतावपि. समुच्छयः ।। विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दाविधि। यस्य यो ज्ञात इति येन य एकान्तं परिशीलितो निषेवित इति यावत् । शब्दादिकाः शब्दम्पर्शरूपरसंगन्धाः ॥ 'यि दन्यब' क. ख. ङ. च. छ., यिमुदन्वब' घ. पाठः, ·२२४. नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री निर्यासः काथरसः । "रसभेदेऽङ्गरागे च निर्यासे च विलेपने । कषायोऽस्त्री त्रिलिङ्गस्तु सुरभौ रुधिरेऽपि च ॥" इति रभसः॥ सभायां च प्रतिश्रयः॥१५०॥ आश्रयमन्दिरयोरपि प्रतिश्रयः ॥ प्रायों भूम्नयन्तगमने भूम्नि बाहुल्ये । अन्तं गम्यतेऽनेनेत्यन्तगमनम् । संन्यासपूर्वकम- नशनम् ॥ मन्युर्दैन्ये क्रती धि । 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधी'त्यमरमालायां पुंस्काण्डम् ॥ रहस्योपस्थयोर्गुषं कमठेऽपि गुह्यः पुमान् ॥ सत्यं शपथतथ्ययोः ॥१५१॥ युगभेदेऽपि सत्यम् ॥ वीर्य बले प्रभावेच बलं रेतः॥ द्रव्यं भव्ये गुणाश्रये । भन्यो भाग्यसंपन्नः ॥ धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेजनौ भे नक्षत्रे । 'गृहे धिष्ण्यः पुमानि ति शाश्वतः ॥ १. 'लेपेच घ. पाठः, २. 'गे नि' क. ख, ग, ङ, छ, म. टा. पालः, ·मानार्थवर्गः ३] 'टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । १२५ भाग्यं कर्म शुभाशुभम् ॥१५२॥ शुभाशुभंमिति सङ्घातविगृहीतम् । तेन न केवलमशुभं शुभं च ॥ कशेरुहेम्नोगाङ्गेयं -कशेरु स्वनामप्रसिद्धम् ॥ विशल्या दन्तिकापि च । दन्तिका दन्तीमूलम् । ओषधिभेदे च विशल्या ॥. वृषाकपायी श्रीगौर्योः वृषाकपेर्भार्या वृषाकपायी । 'वृषाकप्यग्नि-' (१..१. ३७) इत्यादिना कीबैकारादेशौ ॥ अभिख्या नामशोभयोः ॥१३॥ कीविप्यभिख्या ॥ आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् । उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नव क्रियाः॥१५४॥ आरम्भादिषु नवमु क्रियाशब्दः ।। छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः । अनातप आतपाभावः ॥ कक्ष्या प्रकोष्ठे हादेः काञ्च्यांमध्येभबन्धने॥१५५ ॥ मध्येभबन्धनं करिकक्षरज्जुः। त्रिकाण्डशेषे तु कक्षा मूर्धन्यान्ते पठ्यते ॥ कृत्या, क्रियादेवतयोस्त्रिषु भेद्ये धनादिभिः। देवता यज्ञदेवताविशेषः । धनस्त्रीभूम्यादिभिर्भेदनीयो यः परराष्ट्रे पुरुषः, तत्र वर्तमानः कृत्यशब्दो. वाच्यालिङ्गः । इतः परं यान्तावधि त्रिवित्व- नुवर्तते ॥

·१२६ नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयं काण्ड जन्यः स्याज्जनवादेऽपि जामातृस्निग्धेऽपि जन्यः ॥ जघन्योऽन्त्येऽधमेऽपि च ॥१५६॥ अन्त्ये पश्चाद्भवे ॥ गांधीनौ च वक्तव्यो गीः कुत्सितः । अधीनो वचनग्राही । कल्यौ सज्जनिरामयो। सज्ज संभृतम् | निरामयो नीरुक् ।। आत्मवाननपेतोऽर्थादथ्यौं आत्मवान् विज्ञः । 'अो विज्ञार्थशालिनोः' इत्यजयः । 'धर्मपथ्यर्थन्या- यादनपेते' (४. ४. ९२) इति यत् । अर्थ्यः । पुण्यं तु चार्वपि ॥ १५७ ॥ सुकृतेऽपि पुण्यम् ॥ रूप्यं प्रशस्ते रूपेऽपि 'रूपादाहतप्रशंसयोर्यप्' (५. २. १२०) इति यप् । रूप्यम् ॥ वदान्यो वल्गुवागपि । वर्ण ? ल्गु)वाग् वाग्मी । दानशीलेऽपि वदान्यः । न्याय्येऽपि मध्यं न्याय्यमुचितम् । आद्यन्ताभ्यामन्यश्च मध्यः ।। सौम्यं तु.सुन्दरे सोमदैवते ॥१५८॥ सोमदैवते यथा -सौम्यं हविः । 'सोमाट्यम्'. (४. २. ३०) इति व्यम् ॥ यान्तः।

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । निवहावसरी वारी निवहः समूहः ॥ संस्तरी प्रस्तराध्वरौ । वल्कलदर्भादिशय्या प्रस्तरः ॥ गुरू गीपतिपित्राद्यौ गीपतिः सुरमन्त्री ॥ द्वापरौ युगसंशयौ ॥ १५९ ॥ युगं तृतीयम् ॥ .प्रकारौ भेदसादृश्ये भेदे नानाविधे ॥ आकाराविङ्गिताकृती। आकृतिः संस्थानम् ॥ किंशारू धान्यशूके इषुः शरः । धनुश्च किंशारुः, ना ॥ मरू धन्वधराधरी ॥ १६० ।। धन्वा निर्जलो देशः । धराधरो गिरिः ॥ अद्रयो द्रुमशैलार्काः अर्को रविः ॥ स्त्रीस्तनाब्दी पयोधरौ। अब्दो मेघः॥ ध्वान्तारिदानवा वृत्राः ·१२८ नामलिङ्गानुशासनं [वतीयं का स वृत्रो य इन्द्रेण हतः ॥ बलिहस्तांशवः कराः ॥ १६१ ।। राजग्राह्यो भागो बलिः ॥ प्रदरा भङ्गनारीरुग्बाणाः नारीरुग् रक्तप्रवाहः ॥ अस्त्राः कचा अपि । नेत्राम्बुरुधिरयोरप्यतः ॥ अजातशृङ्गो गौःकालेऽप्यश्मश्रुर्ना च तूवरौ ॥१६२॥ प्राप्तकालेऽपि यस्य गोः शृशं नोत्पद्यते, यस्य वा पुरुषस्य कालेऽपि न श्मश्रुसम्भवः, ती तूवरौ ॥ स्वर्णेऽपि राः 'रादेवीविले (?) स्वर्ण' इति रुद्रः ॥ परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः। "भवेत् परिकरो बुन्दे परिवारविवेकयोः । आरम्भगात्रिकाबन्धपर्यवेषु परिच्छदे ।।" इत्यजयः । परिवारः परिजनः ॥ मुक्ताशुद्धौ च तारः स्यात् मुक्तायाः शुद्धिः धवलता । अत्युच्चस्वरोऽपि तारः ॥ शारो वायौ स तु त्रिषु ॥१६३॥ करे कर्बुरे शबले त्रिषु । शारः तालव्यादिः । १. 'में.छ. ट. पाठः. २. 'वि' न., 'तिहब., 'हि' ८. पाठः. . 'रा दाने विनमे स्वर्णे' इति पाठः स्यात् ।

·नानार्थवर्गः३]. टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । अथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः। आजिः युद्धम् । संवित् क्रियाकारः। आपद् विपत्तिः ।। वेदभेदे गुतिवादे मन्त्रः गुप्तिवादे सम्यगालोचने ।। मित्रो रवावपि ।।१६४॥ सुहृदि मित्रं क्लीबम् ॥ मखेषुयूपखण्डेऽपि स्वरुः इषुः काण्डम् । दम्भोलौ स्वरुः ।। गुह्येऽप्यवस्करः। गूढेऽप्यवस्करः ॥ आडम्बरस्तूर्यरवे गजेन्द्राणां च गर्जिते ॥ १६५ ।। तूर्यरवे साझामिके ॥ अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये संनहनेऽपि च । अपचिकीर्षयाभिक्रम्याक्रमणमभियोगः ।। स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोशे परिच्छदे ॥ १६६ ॥ जङ्गमः परिजनः । '(परीवारः)परिजने खड्गकोषे परिच्छदे" इति रुद्रः॥ विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम् । विटपी वृक्षः । 'वृक्षासनयोर्विष्टरः' (८. ३.९३) इति षत्वम् ।। बारि द्वाास्थे प्रतीहारः प्रतीहार्यप्यनन्तरे ॥१६७ ॥ निकटवाची अनन्तरंशब्दः । अनन्तरे द्वाःस्थे प्रतीहारिशब्दा णिन्यन्त इत्यर्थः । अणन्त इत्यपरः ॥ 10 ·१३० नामलिङ्गानुशासनं [तृतीयंका विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुः स्यात् पिङ्गले त्रिषु। विपुल इति नकुलविशेषणम् ॥ सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरै त्रिषु॥१६८॥ बलं सामर्थ्यम् । स्थिरांशः खदिरसारादिः । न्याय्ये युक्ते. क्लीबम् । वरे श्रेष्ठे ॥ दुरोदरो यतकरे पणे द्यते दुरोदरम् । द्यूतकरोऽक्षदेवी, तत्र पुंसि । अन्यत्र क्लीबम् । "आश्रित्य दुर्ग गिरिकन्दरोदरं क्रीडन्नमुष्मिन् सततं दरोदरम्" इति निरुकारं गोवर्धनः पठति ॥ महारष्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकम् ॥ १६९ ॥ दुर्गपथे अनवगम्यवने ॥ मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तवत्कृपणयोत्रिषु । अन्यशुभद्वेषः परसंपत्तावसहमानता । तद्वति परसंपत्तिद्वेषिणि ॥ देवाद् वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥१७०॥ देवात् सकाशाद् वृते वाञ्छिते । मनाप्रिये मनागिष्ट । जामातर्यपि वरः ॥ वंशाकुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना। घटे कलशे॥ ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रिपाम् ॥ १७१ ॥ चमूजघने सेनायाः पश्चाद्भागे ।। यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु । शुकाहिकपिभेकेषु हरि! कपिले त्रिषु ॥ १७२॥ चतुर्दशसु हरिः ॥

·मानार्थवर्गः ट्रीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । १ शर्करा कर्परांशेऽपि कर्परांशो झिकराख्यः । शर्कराश्मरी:)रोगयोश्च ।। यात्रा स्याद् यापने गतौ । यापनं सानभोजनादिना वर्तनम् ॥ इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात् सुरा मद्यम् ॥ तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः ॥ १७३ ॥ प्रमीला मोहप्राया ॥ धात्री स्यादुपमातापि क्षितिरप्यामलक्यपि । मात्रा उपमिता उपमाता इति व्याख्याता ॥ क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका॥१७४॥ त्रिषु करेधनेऽल्पेऽपि क्षुद्रः अङ्गविकला व्यङ्गा । सरघा मधुमक्षिका ॥ मात्रा परिच्छदे। अल्पेच परिमाणे स्यान्मात्रं कात्स्न्येऽवधारणे॥१७५ ।। परिच्छदः परिकरः । यथा- -कापालिकस्य मात्रा । अल्पे यथा- शाकस्य मात्रा । परिमाणे यथा कि हस्तिमात्रोऽङ्कुशः । एषु मात्रा स्त्रि- जीवमात्रं न हिंस्यात् । अवधारणे पयोमात्रं भुते । अनयोः क्रीवम् ॥ आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रं आलेख्यं चित्रकरकर्म॥ कलत्रं श्रोणिभार्ययोः। श्रोणिः कटीभागः॥ - याम् । कास्न्यै 'का' अ. पाठः. १. से' ख. पाठ:. २. 'स्का' क. ख. ग. घ. इ. च. छ. ट., ·११२ नामलिशानुशासनं तृतीयं का योग्यभाजनयोः पात्रं योग्यः शक्तः। तीरद्वयान्तरे पात्रम् ।। पत्रं वाहनपंक्षयोः॥ १७६ ॥ वाहनमश्वादि । पक्षो गरुत् । पर्णेऽपि पत्रम् ॥ निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं निदेश आज्ञा ॥ शस्त्रमायुधलोहयो। आयुधं खड्गादि ॥ स्याज्जटांशुकयोर्नेत्र जटा वृक्षमूलम् । अंशुकं नेत्राख्यम् । लोचनमन्थकर्षणयोरपि नेत्रम् ॥ क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः॥ १७७ ॥ केदारसिद्धस्थानयोश्च क्षेत्रम् ।। मुखाग्रे कोडहलयोः पोनं सूकरमुखाने हलमुखाने च पोत्रम् ॥ गोत्रं च नाम्नि च। "गोत्रं कुले बले नाम्नि गोत्रस्तु धरणीधरे । गोत्रा भुवि गवां वृन्दे" इत्यजयः ॥ सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च ॥ १७८॥ आच्छादने छादने । अजिरं विषये कायेऽपि विषयो रूपादिः । अङ्गणेऽप्यजिरम् ।।

·नानार्थवर्ग :. टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । १३३ अम्बरं व्योम्नि वाससि । सुगन्धिद्रव्यभेदेऽप्यम्बरम् ॥ चक्रं राष्टेऽपि "चक्रः कोके बजे पुंसि क्लीबे सैन्यरथाङ्गयोः । ग्रामजाले कुम्भकारभाण्डे राष्ट्र च दृश्यते ॥" इति त्रिकाण्डशेषः॥ अक्षरं तु मोक्षेऽपि 'अक्षरं ब्रह्मवर्णयोरिति रुद्रः ॥ क्षीरमप्सु च ॥१७९॥ दुग्धेऽपि क्षीरम् ॥ स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ दौ प्रचुरेऽपि भूरिस्त्रिषु । स्वर्णपर्याये त्वस्य रूपभेदाद् क्लीवत्वमुक्तम् । "इन्दुकर्पूरकम्पिल्लाश्चन्द्राश्चन्द्रोऽपि हेमनि" इति रुद्रः॥ द्वारमात्रे तु गोपुरम् । पूद्वारे कैवर्तीमुस्तके च गोपुरम् ।। गुहादम्भौ गहरे दे गुहा गुहा इति ख्याता । 'गह्वरी गुहे'ति तूणादिवृत्तिः ।। रहोऽन्तिकमुपहरे ॥१८॥ रहो विजनम् । अन्तिकं समीपम् ।। पुरोऽधिकमुपर्यनाणि पुर इति पुरस्तात् । प्रलयविनाशेऽप्यग्रम् ॥ अगारे नगरे पुरम् ।

·१३४ नामलिङ्गानुशासनं [तीयं का प्रधाने यथा मन्दिरं च यथा पुरमगारे नगरे च तथा मन्दिरमप्येतयोः ।। अथ राष्टोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥१८१॥ विषयो जनपदः । उपद्रवो नागरादिः ।। दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे श्वभ्रो गतः ॥ वज्रोऽस्त्री हीरके पवौ। पविर्वज्रम् ॥ तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवापे परिच्छदे ॥ १८२॥ स्वतन्त्रः । कुविन्दा येन तन्तुवापं कुर्वन्ति, स सूत्र- वापः । परिच्छदे पाँचकादौ(?) । औशीरं चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने । चमरस्यायं चामरो दण्डः । आसनं पीठादि । पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले ॥ १८३ ।। व्योम्नि खगफले पझे तीर्थौषधिविशेषयोः। करिहस्ताग्रेऽङ्गुलौ । वाद्यभाण्डमुखं मुरजादिमुखम् । खड्गस्य फलं मध्यम् ॥ अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्षिभेदतायें ॥१८४॥ छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च । अवकाशे -'मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम्' । अन्तर्षों 'ज्योत्स्ना- न्तराणीव कलान्तराणि' । भेदे - 'यदन्तरं वायसवैनतेययोः' । तादयें तवान्तरे ऋणं गृहीतम् । छिद्रं रन्ध्रम् ॥ १. 'वायका' ग. 6. च. छ. अ., 'वायिका' क. ख. ट., 'पायिका' घ. पाठ:. २. 'रेण ऋट. पाठः.

·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । मुस्तेऽपि पिठरं "स्थाल्यां ना पिठरः क्लीबं मुस्तमन्थनदण्डयोः" ॥ राजकशेरुण्यपि नागरम् ॥ १८५॥ राजकशेरु विशिष्टं तृणम् । शुण्ठ्यां च क्लीबम् । विदग्धे तु नागरः ॥ शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम् । शार्वरं तालव्यादि । घातुको मारणशीलः । अतः परं घाच्यलिङ्गग्रहणं रान्तान्तमनुवर्तते ॥ गौरोऽरुणे सिते पीते चन्द्रेऽपि गौरः ॥ व्रणकार्यप्यरुष्करः॥ १८६ ॥ भल्लातक्यां चारुष्करः ॥ जठरः कठिनेऽपि स्याद् "उदरे जठरो न स्त्री बद्धकक्खटयोस्त्रिंषु" • इति रुद्रः ॥ अधस्तादपि चाधरः। हीने त्वधरस्त्रिषु । ओष्ठे तु नः ।। अनाकुलेऽपि चैकाग्रः अप्येकतानोध्येकानः ॥ व्यग्रोऽन्यासक्त आकुले॥१८७॥ अन्यासक्तो दन्त्यवान् ॥ उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्याद् उदीच्यो देशादिः । प्रतिवाक्ये तु उत्तरं क्लीबम् ।।

·३६ नामलिङ्गानुशासनं [रतीयं का अनुत्तरः। एषां विपर्यये श्रेष्ठ उपर्यादीनां विपर्यये अनुत्तरः। नन्समासः॥ दूरानात्मोत्तमाः पराः॥ १८८ ॥ अ(न्या?ना)त्मनि' यथा परस्य भोजनमिच्छति ग्लानः ॥ स्वादुप्रियौ च मधुरौ रसेऽपि मधुरः पुंसि । रसवति त्रिषु । विषेऽपि क्लीबम् ॥ करौ कठिन निर्दयो। भयङ्करेऽपि क्रूरः॥ उदारो दातृमहतो दक्षिणेऽप्युदारः ।। इतरस्त्वन्यनीचयोः॥ १८९ ॥ नीचः पामरः ॥ मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः मन्दः मन्थरः ॥ शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः। दीप्तम् उद्दीप्तम् ॥ रान्तः। चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥ १९० ॥ चूडा शिखा । किरीटं रत्नादिघटितम् । संय॑ताः कचाः धम्मिल्लः ।। द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः । मातको हस्ती ॥ . १. 'ह' क.स. ग..छ. ट. 3. पाठः, ·मानार्थवर्गः ३. टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । कृतान्तानेहसोः कालः अनेहा समयः ॥ चतुर्थेऽपि युगे कलिः ।। १९१ ॥ युद्धेऽपि कलिः ॥ स्यात् कुरङ्गेऽपि कमलः पद्मजलयोः कमलं क्लीबम् ॥ प्रावारेऽपि च कम्बलः। प्रावारे मेषलोमादिमये । उत्तरासजसास्नानागविशेषाणामपि कम्बलः ।। करोपहारयोः पुंसि बलिःप्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् ॥१९२ ।। करो राजप्रत्यादेयः । उपहारः पूजोपहारः । प्राण्यङ्गजमिति जरालथं चर्म, यौवनादिकृतमुदरे जटिकाकारं च चर्म ।। स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः। सीरी बलभद्रः ॥ वातूलः पुंसि वात्यायामपि वातासहे त्रिषु ॥ १९३ ॥ वातसमूहो वात्या। "वातूलो वातसङ्घाते वातले मरुतोऽसहे" इति ज्याडिः ॥ भेद्यलिङ्गः शठे व्यालः पुंसि श्वापदसर्पयोः । शठः खलः । श्वापदो व्याघ्रः ।. मलोंऽस्त्री पापविकिहानि र चर्म: प. छ. ट. पाठ:. T ·१३८ नारलिङ्गानुशासनं तृतीयं का पापम् अपुण्यम् । विट् गू(दस्थम्) । किट्टानि स्वेदशिताणका- दीनि ॥ अस्त्री शूलं रुगायुधम् ॥१९४॥ रुक् शुलम् । आयुधं त्रिशूलादि । वेश्यायां तु शूला ॥ शङ्कावपि द्वयोः कील शङ्कुः कीलकः । कफोणिघातज्वालयोस्तु कीलः || पालिः स्त्र्यप्रयङ्कपङ्क्तिषु. । आश्रिः कोणः ।। कला शिल्पे कालभेदेऽपि चित्रं गीतिचित्रादिनैपुण्यम् ()। कालभेदो निमेषाणां चत्वारिंशदधि- कपञ्चशतानि ।। आली सख्यावली अपि॥१९५।। आवलिः पतिः । सेतो चालिः ॥ अध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि । अब्धेरम्बुविकृति लवृद्धिः । कालो घटिकादिः । मर्यादा सीमा ॥ बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नौ शितौ त्रिषु॥१९६ शितिः कृष्णः । गावः स्त्रीगव्यः । "कृत्तिकासु स्त्रियां भूग्नि बहुला बहुला गवि । एलायां च पुमानग्नौ कृष्णपक्षे शितः त्रिषु ॥" इति रभसः॥ लीला विलासक्रिययोः केलौ च लीला ॥ उपला शर्करापि च । , १. 'धं' 3. पाठः. २. 'श्रा' ख. क.च. पाठः, ·नानायवर्ग टीकासर्वस्वाख्यन्यास्यासमेतम् । १३९ शर्करा खण्डविकारः ॥ "उपलौ रत्नपाषाणावुपला शर्करापि च" इति रुद्रः॥ शोणितेऽम्भसि कीलालं शोणितं रक्तम् ॥ मूलमाये शिफाभयोः॥१९७।। आद्यं निजम् ॥ "मूलं निजे शिफायां स्यान्नक्षत्रान्तिकयोरपि" आनाये यथा - - इत्यजयः ॥ जालं समूह आनायो गवाक्षक्षारकावपि । 'जाले पुनर्निपतितः शफरो वराकः' इति । अव्य: क्ता कलिका क्षारकः ।। शीलं स्वभावे सद्वृत्ते शोभनं वृतं सद्वृत्तम् ॥ सस्ये हेतुकृते फलम् ॥ १९८ ॥ सस्य धान्यादि । हेतुकृते यथा प्रमाणफलमनुभवः ॥ छदिर्नेत्ररुजोः क्लीबं समूहे पटलं न ना। छदिः गृहच्छादनम् ॥ अधःस्वरूपयोरस्त्रीतलं अघोर्थे रसातलम् । स्वरूपे करतलम् ॥ स्याचामिषे पलम् ॥ १९९ ॥ पलमुन्मानमांसयोरिति रुद्रः ।। और्वानलेऽपि पातालं रसातलेऽपि पातलम् ॥

·नामलिङ्गानुशासनं दिली - - चेलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु। वस्त्रे क्लीबं चेलम् । अधमे यथा ब्राह्मणचेली ।। कुकूलं शङ्कुभिः कीर्णे श्वभ्रे ना तु तुषानले ॥ २० ॥ शङ्ककीर्णश्वभ्रं कीलकाकीर्णगतः ॥ निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्लयोः।. निर्णीते केवलं कीबम् । यथा "केवलं दन्तभङ्गाय दन्तिनः शैलताडनम्" । एकस्मिन् यथा केवलो व्रजति । कृत्स्ने सकले यथा केवला भिक्षवः॥ पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशलं शिक्षिते त्रिषु ॥ २०१॥ पर्याप्तिः सामर्थ्यम् । शिक्षितो निपुणः॥ प्रवालमङ्कुरेऽप्यस्त्री “वीणादण्डे प्रवालोऽस्त्री विद्रुमे नवपल्लवे" इति रभसः ॥ त्रिषु स्थूलं जडेऽपि च । जडोऽबुद्धिः । पीवरेऽपि स्थूलम् ॥ करालो दन्तुरे तुङ्गे दन्तुरमुन्नतावनतम् ॥ चारौ दक्षे च पेशलः ॥२०२॥ चारुर्जन्ममनोहरः ॥ मूर्खेऽर्भकेपि बालः स्यात् मूर्खाभकावज्ञशिशू । हस्तिघोटकयो लधौ ‘कुन्तले च पुमान् । हीबेरे की बालम् ।।

·नानापर्क टीकासर्वस्वास्यम्याल्यासमेतम् । लोलश्चलसतृष्णयोः। सतृष्णः साकाङ्क्षः । जिहालक्ष्म्योस्तु लोला । (शाखी ! ) ॥ दवदावी बनारण्यवही बनारण्याग्न्योर्दवो दावश्च । बाहुलकात् पचायचि दवः । 'दुनोते: 'दुन्योरनुपसर्गे' (३. १. १४२) इति णः । दावः ॥ . जन्महरौ भवौ ।। २०३॥ जन्म उत्पत्तिः । संसारेऽपि भवः ।। मन्त्री सहायः सचिवौ सहायः निजः ॥ पतिशाखिनरा धवाः । शाखी शाखिविशेषः ॥ अवयः शैलमेषाः अर्को रविः ॥ आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥२०४॥ आहानमाहूतिः । 'हवतेश्योपसंख्यानमिति णः । हावः ॥ भावः सत्त्वस्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु । सत्त्वे पदार्थे । रेष्टा क्रिया । जन्मनि:यथा-बीजादङ्करस्य भावः ।। स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ॥२०५ ॥ उत्पाद उत्पत्तिः । गर्भमोचनं प्रसूतिः ॥ अविश्वासेऽपहवेऽपि निकृतावपि निहवः । "अविश्वासेऽपलापेऽपि निकृतावपि निहवः" इति रुदैश्च ॥

·नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का यथा - . उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।। २०६ ।। उत्सेकः उद्गतिः । अमर्षोऽक्षमा । इच्छाप्रसर इच्छाया अतिरोहः । मह आनन्दकालः ॥ अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये। सतां मतेरभिप्रायस्य निश्चये निश्चायके । अनुभावो भावबोधकः । देवानुभावः । सतामिति किं, चौरस्य प्रभावः ॥ स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये ॥ २०७॥. जन्मनो हेतुः कारणम्। आद्योपलब्धये प्रथमज्ञानार्थ, स्थानम् । यथा-वाल्मीकिः संस्कृतप्रभवः । हिमालयो गङ्गाप्रभवः ।। शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः। ध्रुवो भभेदे क्लीबे तु निश्चिते शाश्वते त्रिषु ॥ २०८ ॥ भभेदे नक्षत्रभेदे॥ स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने। ज्ञातौ स्वः पुंसि ॥ स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ॥ २०९ ॥ स्त्रीकटीवस्त्रबन्धो ग्रन्थिः । 'नीवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण । प- रिपणो वणिजां मूलधनम् ॥ शिवा गौरीफेरवयोः फेरेवः सृगालः ॥ बन्यं कलयुग्मयो। कलहे युद्धे ॥

·नानार्थवर्ग:.] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । द्रव्यासुव्यवसाधेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ॥ २१० ॥ द्रव्ये वस्तुनि । असवः प्राणाः । तथा च निस्सत्त्वो मनुष्यः । सत्त्व- शब्दो द्वितकारवान् ॥ क्ली नपुंसके षण्डे वाच्यंलिङ्गमविक्रमे । पण्डः तृतीया प्रकृतिः । अत्र वर्तमानः कीबशब्दो नपुंसकलिङ्गः । अविक्रमोऽलसः। "अस्त्री नपुंसके क्लीबं वाच्यलिङ्गमविक्रमे" इति तु रुद्रः॥ वान्तः। दौ विशौ वैश्यमनुजी वैश्यो विट् ॥ बौ चराभिमरौ स्पशो॥२१॥ चरो गूढपुरुषः । अभिमरः सङ्ग्रामः ।। द्वौ राशी पुञ्जमेषाद्यौ मेषाद्यो मेषवृषमिथुनप्रभृतिः ॥ द्वौ वंशौ कुलंमस्करौ। मस्करो वेणुः ॥ रहम्प्रकाशौ बीकाशा प्रकाशः स्फुटः॥ निर्वेशो भृतिभोगयोः ॥ २१२ ॥ कृतान्त पुंसि कीनाशः क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु । क्षुद्रः कृपणः ॥ पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात् पदे व्याजे॥

·१४ मामालिशानुशासन दिलीय कुशमप्नुप॥ २३ ॥ दशावस्थानेकविधापि अनेकविधावस्था बाल्यादिः। "दशावस्था(ववस्थायां दीपवयोः) वस्त्रांशे भूनि पुत्रियोः" इति रमसः ॥ आशा तृष्णापि चायता। आयता दीर्घा तृष्णा । दिगप्याशा ॥ वशा स्त्री करिणी च स्यादू वश आयत्ता। "वशा वन्ध्यगवीयूथ्योरायत्तायोषितोरपि" इत्यजयः॥ दृग् ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु॥२१॥ ज्ञाने बुद्धौ ॥ स्यात् कर्कशः साहसिकः कठोरांमसृणावपि । कठोरो दृढो निर्दयश्च । अमसृणो दुस्पर्शश्च ।। प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि 'प्रकाशः स्फुटरोचिषोः' इत्यजयः । आतपेऽपि प्रकाशः ।। शिशावज्ञेच बालिशः ॥२१५॥ बज्ञो मूर्खः॥ सुरमत्स्यावनिमिषौ सुरो देवः ॥

·नानार्थवर्गः] टीकासर्वस्वास्यव्याझ्यासमेतम् । पुरुषावात्ममानवौ। आत्मा क्षेत्रज्ञः ॥ काकमत्स्यात्खगौ ध्वाङ्क्षौ मत्स्यात्खगः बकः । 'ध्वाडौ च (काकवासना ? बकवायसौ)' इत्यमर- माला ॥ कक्षौ तु तृणवीरुधौ॥२१६ ॥ वीरुत् लता ॥ अभीषुः प्रग्रहे रश्मो प्रग्रहोऽश्वादीनां मुखरज्जुः । रश्मिः किरणः । हरिप्रबोधयमकात् ता- लव्यान्तोऽप्यभीशुः ।। मेषः प्रेषणमर्दने । मर्दनं पीडा। 'प्रैषः प्रेषणपीडयोः' इत्यजयः ।। पक्षः सहायऽपि पञ्चदशदिनात्मकेऽपि काले पक्षः ॥ उष्णीषं शिरोवेष्टकिरीटयोः ॥२१७ ॥ .शिरोवेष्टो वस्त्रादिमयः ॥ शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः। शुक्रलो बहुलशुक्रः ।। कोषोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽौँघदिव्ययोः॥२१८॥ अर्थोघो धनसमूहः ॥ यतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षः अक्षः पाशकः ॥ १. 'ना' न.. पाठः. ।

·नामलिशानुशासनं द्वितीय का अथाक्षमिन्द्रिये। ना जूताङ्गे कर्षे चक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे ॥ २१९ ॥ द्यूताने पाशकादौ । व्यवहारे यथा-प्राङ्किवाकाक्षदर्शको । कलिहुमो विभीतकः ॥ कपात करीषामिः कर्षः कुल्याभिधायिनी। कुल्याभिधायिनी नद्यभिधायिनी। "करीपामौ पुमान् कः कुल्यायामपि च स्त्रियाम्" इति रभसः ।। पुंभावे तक्रियायां च पौरुषं पुरुषस्य 'भावे पुरुषस्य क्रियायां च । "उर्ध्वविस्तृतदोःपाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु । भावे कर्मणि च क्लीबं पुरुषस्य च तेजसि" ॥ विषमप्सु च ॥२२०॥ "स्त्री विषातिविषायां स्यात् कीबे क्ष्वेडे जलेऽपि च" || उपादानेऽप्यामिषं स्याद् उत्कोचादिकेषूपादानम् । मत्स्येऽप्यामिषम् ॥ अपराधेऽपि किल्बिषम् । स्याद् वृष्टौ लोकधान्यंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम् ॥२२॥ लोकधाञ्यंशो भारतवर्षादिः । "पुनपुंसकयोष जम्बूद्वीपाब्दवृष्टिषु" इति रुद्रः ॥ प्रेक्षा नृत्येक्षणं प्रज्ञा नृत्तस्येक्षणं वीक्षणम् । प्रज्ञा धीः ।।

·गावाचा टीकासर्वस्वान्यन्यास्यासमेतम् । १४७ भिक्षा सेवार्थना भृतिः। मर्थना याच्या ॥ स्विद् शोभापि 'कान्तौ वाचि रुचौ विट् स्त्री' इति रभसः ।। त्रिषु परे परे षान्तास्त्रिषु । न्यक्षं कात्न्यनिकृष्टयोः॥ कात्स्न्यं साकल्यम् । निकृष्टोऽधमः । 'न्यक्षौ कायनिकृष्टावि'त्य- मरमाला ॥ प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षः अधिकृतो प्रामादिष्वधिकृतः ।। रूक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे। अप्रेम्णि प्रेमशून्ये ॥ पान्तः। रविश्वेतच्छदौ हंसौ श्वेतच्छदो हंसः ॥ सूर्यवही विभावसू ॥ २२३ ॥ बहिः अमिः ॥ वत्सौ तर्णकवर्षों दो तर्णको गोपोतः । वर्षो वत्सरः ॥ सारकाच दिवौकसः। सारनाश्चातकाः । देवाश्च दिवौकसः ।।

·o नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः॥ २४ ॥ शृङ्गारादयो नव नाट्यरसाः । विषं क्ष्वेडं जलं च । वीर्थ पारतः । गुणे तिक्तादौ । रागो रक्तिः ।। पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौं कर्णपूरे च शेखरे । "शेखरे कर्णपूरेऽस्त्री स्यादुत्तंसोऽवतंसवत्" इति रुद्रः ॥ देवभेदेऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु ॥२२५॥ रश्मिः 'प्रग्रहः किरणं च । रत्नधनयोः क्लीबं वसु ।। विष्णौ च वेधाः ब्रह्मणि पण्डिते च वेधाः ।। स्त्री त्वाशीहिताशंसाहिदंष्टयोः । हिताशंसा अभीष्टाशंसनम् ।। लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये "तृप्णातिरेके वाच्छायामौत्सुक्ये लालसा द्वयोः" इति रुद्रः॥ हिंसा चौर्यादिकर्म च ॥ २२६ ॥ आदिना त्रासनंबन्धनादिविधेऽपि हिंसा ।। प्रसूरश्चापि अश्वा बडवा। माता च प्रसूः ।। भूद्यावौ रोदस्यों रोदसी च ते। भूद्यावौ सहिते विगृहीते च रोदसीरोदःशब्दयोर्वाध्ये। तथाचाजयः- "रोदसी रोदसा सार्धं पृथ्वीस्वर्गे दिवि क्षितावितौ" इति ।।

·नानार्थवर्गः ३]. टीकासर्वस्वास्यव्यास्यासमेतम् । ज्वालाभाम्बोर्न पुंस्यर्चिः मयूखो भानुः ॥ ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु ॥ २२७ ॥ "ज्योतिर्ना भास्करेऽसौ च क्लीबं भद्योतदृष्टिषु" इति रुद्रः ॥ पापापराधयारागः आगः क्लीबम् ।। खगबाल्यादिनोवयंः। खगः पक्षी । बाल्यादि यौवनादि । तेजःपुरीषयावर्चः वर्चः क्लीवम् ॥ महस्तूत्सवतेजसोः ॥ २२८ ॥ तेजो रश्मिः॥ रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे गुणः रज इति ख्यातः आत्मगुणः । स्त्रपुिष्पम् आर्तवम् ॥ राहो ध्वान्ते गुणे तमः गुणे तमआख्ये आत्मगुणे ॥ छन्दः पद्येऽभिलाषेच अभिलाष इच्छा । वेदेऽपि छन्दः ।। तपः कृच्छ्रादिकर्म च ॥ २२९॥ सान्तपनादिकं कृच्छ्रे व्रतम् । धर्मेऽपि तपः । शिशिरर्तुमाघयोस्तु पुमान् ॥ सहो बलं सही मार्गः ·१५० नामलिशानुशासन सहो बलम् । मार्गे सहाः पुमान् ॥ नमः खं श्रावणो नभाः। खमाकाशम् ॥ ओकः सद्माश्रयश्चौकाः आश्रय इत्याश्रयमात्रम् ॥ पयः क्षीरं पयोऽम्बु च ॥२३॥ क्षीरं दुग्धम् ॥ ओजों दीप्तौ बले अवष्टम्भेऽप्योजः ॥ स्रोत इन्द्रिये निन्नगारये । इन्द्रिये ॥ तेजः प्रभावे दीप्तौ च बले शुक्रेऽपि बलं पराक्रमः॥ अतस्त्रिषु ॥२३॥ अतः परे सान्तास्त्रिषु ॥ विद्वान् विदंश्च विदन् प्राज्ञः । आत्मवित्पण्डितयोरपि विद्वान् । बीभत्सो हिंस्रोऽपि हिंस्रो हिंसाशीलः। "बीभत्सो विकृते पार्थे रे पापिघृणात्मनोः" इत्यजयः॥ 'इन्द्रि...द्रिये' इति ग.प.म. पुस्तकेषु सान्तरः पाठो दृश्यते । अंत इन्दि. थद्वारे इन्द्रिये इति पाठः सम्भाव्यते ।

·नालापन. टीकासर्वस्वास्यग्यास्यासमेतम् । २५१ अतिशये त्वमी। ममी सान्तपर्यन्ता अतिशये वर्तन्ते । सर्वे स्त्रियां ज्यन्ताः ॥ पद्यमशस्पयोायान अतिशयवृद्धेऽतिशयप्रशस्ते ज्यायान् ॥ कनीयांस्तु युवाल्पयोः ।। २३२ ॥ अत्यर्थतरुणाल्पयोः कनीयान् ॥ वरीयांस्तूस्वरयोः अतिमहति अतिश्रेष्ठे च वरीयान् ॥ साधीयान् साधुषाढयों। अत्यर्थशोभने अत्यर्थगाढे च साधीयान् दलेऽपि वह दलं पत्रम् । मयूरपिञ्छोऽपि बहम् ॥ निर्बन्धोपरागादियो ग्रहाः ॥ २३३ ॥ निर्बन्धो बालग्रहः । सूर्याचन्द्रमसो राहुप्रसनमुपरागः । आदिना चन्द्रादयोऽटौ॥ शर्यापीड़े काथरसे नि!हो नागदन्तके । द्वारि द्वारे । आपीडः शेखरः । काथरसे घने द्रव्यनिर्यासे । आलम्ब. नार्थ गेहादिभित्तिनिर्गतं काष्ठद्वयं नागदन्तकः ॥ तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ॥ २३४ ॥ 'बाणिजा तुलादण्डस्य सूत्रे । अश्ववृषादीनां रश्मौ योक्त्रे । प्रग्रहो- इप्येवयोः ॥.

·१५२ नामलिङ्गानुशासनं •[वती काण्ड पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः । आदानं स्वीकारः । शापः शपथः । दारेषु च गृहाः गृहेऽपि गृहाः पुंसि ॥ श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः॥२३५ ॥ "हस्त्यारोहे द्रुमाङ्गे च वरारोहाकटावपि । आरोहणेऽपि चारोहो दीर्घत्वेऽपि समुच्छ्ये" ॥ व्यूहो वृन्देऽपि बलविन्यासे व्यूहः ।। अहित्रेऽपि. वृत्रे वृत्रासुरे । सर्पेऽप्यहिः ॥ अग्नीन्द्वस्तिमोपहाः। अर्को रविः ॥ परिच्छदे नृपार्हेऽर्थे परिवहः नृपार्होऽर्थः सितच्छत्रादिः ॥ हान्तः । अव्ययाः परे ॥ २३६ ॥ परेऽनेकार्था अव्यया उच्यन्ते ।। आङीषदर्थेऽभिन्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे। आडित्यव्ययो ङकारानुबन्धवान् । ईपदर्थे-आपिङ्गलः । अभिव्या- -आजन्म ब्रह्मचारी। सीमार्थे आ उदकान्तात् (न?) प्रोषन्तं प्रियमनु बजेत् । धातुयोजे क्रियायोगज इत्यर्थः । यथा आहरति ॥ - ·नानार्थवर्गः ३] टीकासर्वस्वाख्यन्याख्यासमेतम् । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्येऽपि •आ इत्यङित् । स च निपात एकाजनाङ्' (१. १. १४) इति प्रगृह्य- संज्ञकः । स्मृतौ --आ ज्ञातं स जटायुरेष इति । वाक्ये -आ एवं मन्यसे इति । एवं मन्यस इत्यर्थः ।। आस्तु स्यात् कोपपीडयोः ॥ २३७॥ सविसर्ग आः कोपपीडयोः ।। पापकुत्सेपदर्थे कु पापे कुब्राह्मणः । कुत्सायां -कुदानमप्रीतिकरम् ।। कुशब्दस्ये- षदर्थस्य कादेशे कोप्णम् ॥ धि निर्भर्त्सननिन्दयोः। अपकारैर्भयोत्पादनं निर्भर्त्सनम् ॥ चान्वाचयसमाहारेतरेनरसमुच्चये ।। २३८ ॥ एकस्य यत्र प्राधान्येन विधानमपरस्य तदनुष्ठानाविरोधितया, सोऽन्वाचयः। -भिक्षामट गाश्चानय । समाहारे - शुप्मिणी हरीतकी चाद्धि । इतरे- तरे माता पिता च जयतः । समुच्चये - योगिने रोगिणे च दद्यात् ।। स्वस्त्याशीक्षेमधुपयादी आशीः आशीर्वादः । स्वस्ति ते भूयात् । क्षेमे- 'नि(सृत्य : वर्त्य) मां स्वस्ति गताः स्वयूथ्याः' । पुण्यं पापक्षालनम् । आदिना मङ्गलादौ ।। प्रकर्षे लडनेऽप्यति । प्रकर्षो नितान्तम् । लङ्घनमतिक्रमणम् । अपिना प्रशंसायामपि । स्वित् प्रश्ने च वितर्के च वितर्को विकल्पः॥ तु स्याद् भेदेऽवधारणे ॥ २३९।। भेदः पृथक्करणम् ॥. 'च भक्षम् ।' क. ख.. ग. घ. ङ. च. छ. म. ट. पाठः. यथा - V ·- मामलिङ्गानुशासनं [दीय कार्य सकृत् सहैकवारे चापि सकृद् दन्त्यादिः ॥ आराद् दूरसमीपयोः। आराद् ग्रामः, शनैर्गच्छ । प्रतीच्यां चरमे पश्चाद् प्रतीच्यां पश्चिमायां दिशि । यथा पश्चादागतः। चरमे-'आरो. पितं यद् गिरिशेन पश्चात्' । कुमारोत्पत्तिकालादित्यर्थः ॥ उताप्यर्थविकल्पयोः ॥२४०॥ 'उत बाढविकल्पयोरि' त्यजयः ।। पुनःसहार्थयोः शश्वत् शश्वत् तालव्यः॥ साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः । साक्षाद् दन्त्यादिः ॥ खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत ॥ २४१ ।। आमन्त्रणे एहि बत ॥ हन्त हर्षेनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः। वाक्यारम्भे हन्त वदामि त्वाम् ॥ प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।। २४२ ॥ मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः । यथा विष्णुरर्जुनतः प्रति । सदृश इ- त्यर्थः । (प्रा ? व्या)तुमिच्छा वीप्सा । वृक्षं वृक्षं प्रति । लक्षणे - वृक्षं प्रति वि. द्योतते विद्युत् । आदिना इत्थम्भूताख्यानभागप्रतिदानस्तोकेषु । कञ्चित् प्रका- रमापन्न इत्थंभूतः, तस्याख्याने - साधुर्देवदतो मातरं प्रति । भागे-य- दत्र मां प्रति स्यात् । गृहीतस्य प्रत्यर्पगं प्रतिदानम् । तिलेभ्यः प्रति मान्, प्रयच्छति । स्तोके - अन्नं प्रति । शाकं प्रति । प्रयोगत इति शिष्टप्रयोगा-. नुसारतः। - - ?

·यथा मानार्थवर्गः टोकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । १५५ इति हेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्तिषु । हेतौ-हस्तीति पलायते । प्रकरणं प्रक्रमः प्रस्ताव इति पर्यायाः । इति वृत्तान्तः । एषोऽयं प्रस्ताव इत्यर्थः । प्रकाशे - इति पाणि. नेर्यशः । प्रकटमित्यर्थः । आदौ 'शमित्यष्टाभ्यो घिनुग्' । (३.२.१४१) समाप्तौ-हलिति प्रत्याहारः ॥ प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ॥ २४३ ॥ चतुर्पु पुरस्तात् ॥ यावत् तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे । यावत्तावच्छब्दौ चतुर्षु ॥ मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ ॥२४४ ॥ अथोअथशब्दौ पञ्चसु ॥ वृथा निरर्थकाविध्योः 'वृथावाक्यं च वर्जयेत् ॥ नानानेकोभयार्थयोः। अनेकार्थे बहुलप्रकारे ॥ नु पृच्छायां विकल्पे च । • पृच्छा प्रश्नः ॥ पश्चात्सादृश्ययोरनु ॥ २४५ ॥ पश्चादर्थे- अनु रथं गच्छ । सादृश्ये मातरमनुकरोति ॥ प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु । अवधारणमेवार्थः । अनुनयः सान्त्वनम् ॥ गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कासंभावनास्वपि ॥ २४६ ।। पवर्गीयपकारवांनयमपिशब्दः । गर्दा निन्दा ।। उपमायां विकल्पे वा उपमायां -शुक्तौ वा रजताकारः ॥ अविधौ यथा- - ·नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड सामि त्वर्धे जुगुप्सिते । अर्धे - सामि भुक्तम् ॥ अमा सह समीपे च समीपम् अन्तिकम् ॥ कं वारिणि च मूर्धनि ॥ २४७ ।। 'कं शिरम्सुखतोयेष्वि'त्यजयः ।। इवेत्थमर्थयोरेवं इवार्थ औपम्यम् । इत्थंशब्दार्थः प्रकारः । ‘एवंप्रकार औपम्य' इत्यजयः॥ नूनं तर्केऽर्थनिश्चये । तर्के ऊहे । अर्थनिश्चये-- 'नूनं साहसिकेन चूतमुकुले दृष्टिः समा- रोपिता' ॥ तूष्णीमर्थे सुखे जोपं तूष्णीमों मौनम् । 'जोपं तूप्णीं सुखेऽव्ययमिति चवर्गादावजयः ।। किं पृच्छायां जुगुप्सने ॥२४८॥ जुगुप्सायां -स किंगजा, यो न रक्षति ॥ नाम प्राकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने । पञ्चसु नाम । प्राकाश्ये 'राजाभूच्छूद्रको नाम' । सम्भाव्ये- अपीह भविष्यति सीता नाम । क्रोधे---किन्नाम शकुनः । उपगमः स्वी. कारः । अस्तु नाम धनी, किञ्चिद् ददाति । कुत्सने-नानेऽपि नाम पुण्यम् ॥ अलं भूषणपतिशक्तिवारणवाचकम् ।। २४९ ॥ भूषणे-कन्यामल करोति । पर्याप्तिः पूर्णता । यथा अलं भुक्तवान् । शक्ती अलं मल्लो मल्लाय । वारणे अलं बाले! रुदित्वा । निरर्थकेऽप्यलम् ॥ - -- -- - ·नानांर्थवर्गः ३] •टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । १५७ हुं वितर्के परिप्रश्शे अनुमतौ च हुम् ॥ समयान्तिकमध्ययोः। अन्तिके निकटे ॥ पुनरप्रथमे भेदे अप्रथमे --- पुनर्ददाति । भेदे -प्रातृषु पुनर्दी? भवान् । निर्निश्चयनिषेधयोः ॥ २५०॥ निश्चये-- निरुक्तम् ॥ स्यात् प्रवन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा । 'प्रबन्धो वाक्यरचना पुराणादिः, चिरन्तन इति यावत् । अतीतं भूतम् । निकटः सन्निहितः। आगामिनि अनागते ।। ऊर!री चोरी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम् ॥ २५१ ॥ ऊ(र)र्यादित्रयं विस्तारेऽङ्गीकारे च ॥ स्वर्गे परे च लोके स्वर परे चेति लोकविशेपणम् । व्योम्नि च स्वः ॥ वार्तासंभाव्ययोः किल । वार्तायाम् - एवं किल राजाभवत् । संभाव्ये - -स ते किल दास्यति ॥ निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासानुनये खलु ॥ २५२ ॥ निषेधे किं खलु रुपित्वा । वाक्यालङ्कारे अथ खलु भवान् विस्तीर्णा परिपदमामन्त्रयते स्मं । जिज्ञासायां-किं खलु जानासि । सान्त्वने -देहि खलु प्रतिवचनम् ॥ समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः । साकल्ये स - अभितो वनं दग्धम् ॥ F.. पाठ:.

·१५८ नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं काण्ड नामप्राकाश्ययोः प्रादुः नामशब्दार्थे प्रादुः । अनादरणीयं केचिज्जन्म वर्णयन्ति । प्रादुर्भूतानि सौधे तृणानि । प्राकाश्ये- प्रादुर्भवन्ति निशि तारकाः ।। मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि ॥२५३ ॥ रहसि विजने ॥ तिरोऽन्तधौं तिर्यगर्थे तिर्यगर्थे-तिरः कृत्वा का(ण्ड?ण्ड) गतः ।। हा विषादशुगर्तिषु । खेदशोकदुःखेषु हा ॥ अहहेत्यद्भुते खेदे अद्भुते विस्मये अहह कथं जानासि । खेदे अहह विधेरपु- ण्यता ॥ हि हेताववधारणे ॥ २५४ ॥ हेतुः कारणम् । विशेषेऽपि हिः । दीर्वान्तस्तु दु:खहेतौ ।। इति वन्द्यघटीयश्रीसर्वानन्दकृतौ टीकासर्वस्वे अनेकार्थवर्गः। अथाव्ययवर्गः। चिरायचिररात्रायचिरस्याद्याश्चिरार्थकाः । चिरायेत्यादयस्त्रयो दीर्घकालवाचकाः । आदिना चिरं चिरेण चिरा दित्यादि । मुहुः पुनःपुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः॥१॥ मुहुःपञ्चकमसकृदर्थे पौनःपुन्ये ॥

·मानार्थवर्ग:३] • टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । ? नाग झटित्यञ्जसाहाय द्राङ् मक्षु सपदि द्रुते । लागादयः (पञ्च ? सप्त) हुते शीघ्र । म शब्द ओष्ठयादिरनुस्वारवा- नुकारान्तः । सागं क्त्यसः ॥ बलवत् सुष्ठु किमुत स्वत्यतीव च निर्भरे ॥२॥ बलवत्षटकं निर्भरे अतिशये । किमुत समस्तम् ॥ पृथग् विनान्तरेणर्ते हिरुङ् नाना च वर्जने । पृथक्षट्कं वर्जने वियोगे । विनम्भ्यां नानानौ प्रत्ययौ । विना ना. ना । मध्यार्थवाच(कमको)ऽप्यन्तरेणशब्दः । मध्यार्थे सामीप्ने च हिरुक् ॥ यत् तद् यतस्ततो हेतौ यदादिचतुष्टयं हेतौ॥ अंसाकल्ये तु चिच्चन ॥३॥ चिदादिद्वयमसाकल्ये । यथा -किञ्चित् किञ्चन ॥ कदाचिज्जातु कदाचिवयं कदाचिदर्थे । जातु चवर्गीयतृतीयादि । साधं तु साकं सत्रा समं सह । सार्धपञ्चकं रहार्थे । सजूश्शब्दोऽप्यत्र ।। आनुकूल्यार्थक.प्राध्वं प्राध्वंशब्द आनुकूल्ये । नम्रेऽपि प्राध्वम् || व्यर्थके तु मुधा वृथा ॥४॥ मुधाद्वयं व्यर्थके निप्फले ।। आहो उताहो किमुत बिकल्पे किं किमूत च । आहोषट्कं विकल्पे वितर्के ।

·१६० नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का "दृष्ट आहो उताहो च विकल्पार्थे प्रयोक्तृभिः" . इति भागुरिः । एवं दीर्घादिः ॥ "ईश्वरेऽधिकृतेऽधि स्याद् विकल्पे विस्मयेऽप्यदो" इति रुद्रो हूस्वं पठति । उताहो कि.मुतेति च समस्तम् । किं किमु उत इति शब्दत्रयम् । उत ह्रस्वादि ।। तु हि च स्म ह वै पादपूरणे तुषट्कं श्लोकपादपूरणे ॥ पूजने स्वती ॥५॥ सुशब्दोऽतिशब्दश्च पूजने ॥ दिवाहीति दिवाशब्दोऽह्नि दिने ॥ अथ दोपा व नक्तं प रजनाविति । अहीति रजनावितीतिशब्दाभ्यां दिवादोपादीनामधिकरणप्रधानतां दर्श- यति । रजनौ रात्रौ दोपाद्वयन् ॥ तिर्यगर्थे साचि तिरोऽपि तिर्यगर्थे वक्रार्थे साचिद्वयम् । 'साचि स्त्रियामिति तु रत्नकोषः ।। अथ सम्बोधनार्थकाः ॥ ६ ॥ स्युः प्याट् पाडङ्ग है है भोः प्याटपट्कं संबोधने । प्याट् पाट पवर्गीयादी । अङ्ग इतिच्छेदः ॥ समया निकषा हिरुक् । समयात्रयं मध्ये । तथाच विश्वप्रकाशः 'समयान्तिकमध्ययोरि'ति। "निकपा त्वन्तिके मध्ये रक्षोवाची त्वनव्ययम् इति । निकटे त्रयमिदमिति केचित् । तदयुक्तम् । निकपान्तिक इति वक्ष्यमाणेन पुनरुक्तः । समयान्तिकमध्ययोरिति पुनरुक्तिर्न दोषः ।

·अध्ययवर्ग:४] टीकासर्वस्वाख्यव्याख्यासमेतम् । १४ 3 "भरप योगा ये येषु पर्यायेप्वपि तेषु ते" इत्यनेन परिहृतत्वात्.॥ अतर्किते तु सहसा अतर्कितेऽनालोचिते सहसा ॥ स्यात् पुरः पुरतोऽयतः ॥ ७॥ पुरस्त्रयम् अग्रत इत्यर्थे । 'पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम्' (५.१. ३९) इति असि पुरादेशश्च । पुरः । परतो निरुकारः शब्द इत्यन्यः ॥ स्वाहा देवहर्दािने औषड् वौषड् वषद् स्वधा। देवहविर्दाने स्वाहापञ्चकम् । पितृहविर्दानेऽपि स्वधा । किश्चिदीषन्मनागल्पे किञ्चित्रयमरूपेऽणौ ॥ प्रेत्यामुत्र भवान्तरे ॥८॥ भवान्तरे जन्मान्तरे प्रेत्यद्वयम् । प्रेत्यशब्दोऽदन्तः(१) ॥ वद् वा यथा तवैवं साम्ये वंदादिपट्कं साम्ये सादृश्ये । अमिवदयं वटुः ॥ अहो ही च विस्मये। अहोद्वयं विस्मये । अहो हस्वादि । प्रमादेऽपि ही॥ मौने तु तृष्णीं तूष्णीकां तूष्णीमादिद्वयं मौने । 'अकप्रकरणे तूष्णीमः काम्प्रत्ययो वक्त- व्यः' (५. ३.७२) इति कामप्रत्ययः । मकारो 'मिदचोऽन्त्यात् परः' (१.१. ४७) इति विशेषणार्थः । तूष्णीकाम् ॥ 5. 'वादि' क. ख..ठ. पाठः.

·२१२ नामलिशानुशासनं (हवीर्य काण्ड सद्यः सपदि तत्क्षणे ॥ ९॥ सद्योद्वयं (क्ष! तत्क्षणे । 'सधःपरुद्-' (५. ३.२२) इत्यादिसूत्रे सद्यो निपातितः । अहन्यभिधेये द्यस्प्रत्ययः प्रकृतेश्च सभावः । समाने. अहनि सद्यः॥ . . दिष्टया शमुपजोषं चेत्यानन्दे. आनन्दे चित्तानन्दे दिष्टयात्रयम् । शं तालव्यादि । शुभसन्तोषश- ब्दावन्यत्र ॥ अथान्तरेऽन्तरा। अन्तरेण च मध्ये स्युः अन्त(संरेत्र)यं मध्ये ॥ प्रसह्य तु हठार्थकम् ॥१०॥ हठार्थक बलात्कारार्थकम् ॥ युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने युक्ते उचिते साम्प्रतद्वयम् ॥ अभीक्ष्णं शश्वदनारते । अभीक्ष्णमादिद्वयमनारते सतते ॥ अभावे नह्य नो नापि नहिचतुष्टयमभावे । नहि समस्तम् । नहिशब्दात् परः अकारः । यथा -नहि स्थूलम् । अस्थूलः । नो जागर्ति । न जागर्ति । "नहि नोऽना न मा मास्म प्रतिषेधे प्रकीर्तिताः" इति त्रिकाण्डम् । अपिशब्देन अनशब्दस्य ग्रहणम् । तथाच शृङ्गारप्र- 'अनोपमा ते बुद्धिरिति॥ मास्म मालं च वारणे ॥११॥ मास्मत्रयं वारणे निषेधे ॥ कायः .. 'णम् । अ', २. 'ति शकारप्रकाशे ॥'.ठ. पाठः.

·अव्ययवर्गः४] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यांसमतम् । पक्षान्तरे चेद् यदि च चेदादिद्वयं प्रक्षान्तरे ॥ तत्त्वे त्वद्धाञ्जसा दयम् । अद्धाद्वयं तत्त्वे सत्ये । 'रवा बद्धा' इति कप्फिणाभ्युदये भाषासमा- वेशः । तत्र प्राकृतपक्षे रवाः शब्दाः बद्धाः संयताः। बन्ध बन्धने तः। संस्कृते तु रवौ सूर्ये अद्धा तत्त्वमिति प(रि ? द)च्छेदः । अञ्जसाशब्दो दन्त्य- सकारंवान् ॥ प्राकाश्ये प्रादुराविः स्याद् प्राकाश्ये स्फुटत्वे प्रादुरादिद्वयम् ।। ओमेवं परमं मते ॥ १२॥ मतेऽनुमते ओमादित्रयम् । "अव्ययं स्यादनुज्ञाने परमं परमः परे" इति रुद्रः ॥ समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि । समन्ततआदिचतुष्टयं सर्वत इत्यर्थे । समन्तादित्यप्यत्र ।। अकामानुमतौ कामम् अकामानुमतौ अनिच्छयानुमतौ कामम् । अथवा आकामानुमता- विति दीर्घोऽयमाकारः, न नञ् । तेन निकामानुमतौ काममित्यर्थः । तथाच त्रिकाण्डे –'कामं कामाभ्यनुज्ञायामिति ॥ असूयोपगमेऽस्तु च ॥ १३ ॥ असूयापूर्वकें. उपगमे अस्तु । यथा -'अस्तु नाम शूरः , तथापि बेष्यामि । "असूयायामभुज्ञाने पीडायामस्तु दृश्यते" इति रुद्रः॥

·नामलिङ्गानुशासन [तृतीयं काण्ड ननुच स्याद् विरोधोक्तौ ननुचेति समस्त विरोधोक्तौ।। कच्चित् कामप्रवेदने। कामप्रवेदने इच्छाया आख्याने कच्चित् ।। निःषमं दुःषमं गर्थे निःषमद्वयं गये । 'सुविनिर्दयः-' (८. ३. ८८) इति मूर्धन्य- यथास्वं तु यथायथम् ॥ १४ ॥ यो य आत्मा यश्चात्मीयः तत्र यथास्वमादिद्वयम् । यथास्वमिति वी. प्सायामव्ययीभावः । स्वशब्दोऽत्रात्मीयवरनः आत्मवचनश्च । 'यथास्वे यथा- यथम्'(८. १. १४) इति यथायथं निपातितम् ।। सृषा मिथ्या च वितथे वितथेऽसत्ये मृषाद्वयम् ॥ যথার্থ तु यथातथम् । यथार्थद्वयं सत्ये॥ स्युरेव तु पुनर्वै वेत्यवधारणवाचकाः॥ १५ ॥ एवादयः पञ्चावधारणे । चकारोऽयमन्त इति रुद्रः । वकार इत्यन्यः॥ प्रागतीतार्थ अतीतार्थे प्राक् ॥ नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् । .. 'वस.घ..च. छ. द. पाट:, ·अव्ययवर्ग:] 'टीकासर्वस्वास्वव्याख्यासमेतम् । नूनमादिद्वयं निश्चये ॥ संवद् वर्षे बर्षे वत्सरे उक्तः ॥ अवरे त्वम् अर्वागवरे । यथा अर्वाक् तीरम् ॥ आमेवं आमित्येवंशब्दार्थे ज्ञानावधारणे । 'आं ज्ञाननिश्चये' इति हि वोपालितः ॥ स्वयमात्मनाः॥१६॥ आत्मनेत्यस्यार्थे स्वयम् ॥ अल्पे नीचैः दैर्येणाल्पे नीचैः ॥ महत्युच्चैः दीर्घत्वेन महति उच्चैः ।। प्रायो भूग्नि भूम्नि बाहुल्ये प्रायः ॥ अद्रुते शनैः। अशीघ्र शनैः ।।. सना नित्ये सना नित्ये । सदाशब्दोऽप्यत्र ॥ बहिर्याथे बाह्ये बहिः॥ स्मातीते स्मशब्दोऽतीते ॥

·नामलिशानुशासन तीका अस्तमदर्शने ॥ १७॥ अदर्शनेऽस्तम् ॥ अस्ति सत्त्वे सत्त्वे विद्यमाने अस्ति ॥ रुषोक्तावू रुषोक्तौ रोषे । ऊ इति दीर्घादिः ।। उं प्रश्ने मश्ने पृच्छायाम् । उं ह्रस्वादिः ॥ अनुनये त्वयि । अनुनये सान्त्वने अयि । यरलवीर्ययकारः ।। हुँ तर्के स्याद् तर्क वितर्के हुम् ॥ उषा रात्रेरवसाने राश्यन्ते उषा ।। नमो नती ॥१८॥ नतौ प्रणामे नमः ।। पुनरर्थेऽ अङ्ग पुनरर्थे । . निन्दायां दुछु दुष्षु निन्दायाम् ॥ सुष्ठ प्रशंसने।

·अध्याय ४]. टीकासर्वस्वाल्यव्याच्यासमेतम् । १७ सुष्छु प्रशंसायाम् ॥ सायं सांये साये दिनान्ते सायम् ॥ प्रगे प्रातः प्रभाते प्रगेप्रातःशब्दौ प्रभाते । प्रातःशब्दो रेफान्तः ॥ निकषान्तिके ॥ १९॥ मन्तिके समीपे निकषा॥ परुत् परार्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति । पूर्वे अब्दे वर्षे परुत् । पूर्वतरे अब्दे वर्षे परारि । यति गच्छति, वर्तमाने अब्दे वर्षे इति यावत् । ऐषमः मूर्धन्यषः । शब्दत्रयं 'सद्यः- परुद् -' (५. ३. २२) इत्यारिसूत्रेण निपातितम् । पूर्वपूर्वतरयोः पर्भावः उदारिचप्रत्ययौ, इदम ऐभावः समसण्प्रत्ययश्च निपात्यन्ते ।। अद्यात्राहि अत्रास्मिबहान अद्यशब्दः ॥ अथ पूर्वेऽहींत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् ॥२०॥ तथाधरान्यान्यतरेतरात् पूर्वेद्यरादयः । . पूर्वेऽहीत्यादिशब्देन उत्तरेऽहीत्यादीनां षण्णां ग्रहणम् । पूर्वेधुरादय इत्यादिशब्देन उत्तरेयुःप्रभृतीनां षण्णां ग्रहणम् । तद् यथा -पूर्वस्मिन्नहनि पूर्वेद्युः । उत्तरस्मिन्नहनि उत्तरेयुः । अपरस्मिन्नहनि अपरेछुः । अधरामिन्नहनि अधरेयुः । अन्यस्मिन्नहानि अन्येद्युः । अन्यतरास्मिन्नहनि अन्यतरेयुः । इत- रमिन्नहनि इतरेयुः । एते सद्यःपरुदादिना निपातिताः । तत्र पूर्वादिशब्देभ्य एघुस्प्रत्ययः ।। उभयचाभयेचः ·नामलिझानुशासनं तृतीयंकाण्ड उभयस्मिनहनि उभयद्युद्वयम् । 'घुश्चोभयाद् वक्तव्यः (वा० ५. ३. २२) इति युः । उभयद्युः । सद्यःपरुदादिसूत्रेणैव उभयेयुनिपातितः । उभयशब्दादेयुस् निपात्यते ॥ परे त्वह्नि परेचवि ॥२१॥ परस्मिनहनि परेद्यवि ॥ ह्योऽतीते गतेहि प्रश्शब्दः ॥ अनागतेहि श्वः अनागते भविष्यत्यह्नि श्वः । तालव्यशः ।। परश्वश्च परेऽहनि । अनन्तरागामिदिवसात् परस्मिन्नहनि परम् इति ख्याते परश्वः . अतिक्रान्ते तु परतरे दिने परश्वो जात इति गौणः प्रयोगः ॥ तदा तदामी तस्मिन् काले तदाद्वयम् । 'सवैकान्यकिंयत्तदः काले दा' (५. १. १५) इति दा । तदा ॥ युगपदेकदा तुल्यकाले युगपदादिद्वयम् । युगपच्छब्दो निर्वकारः, किन्तु पका- रवान् ॥ सर्वदा सदा ॥ २२ ॥ सर्वकाले सर्वदाद्वयम् । 'सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि' (५. ३. ६) इति सभावविकल्पः ॥ एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा । एतर्यादिपञ्चकम् एतस्मिन् काले ॥

·विङ्गादिसंबहवर्ग:५) टीकासर्वस्वास्यव्यास्यासमेतम् । दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ॥ २३ ॥ पूर्वादिषु दिग्देशकालेषु प्राक्त्रयम् । यथा--पूर्वे प्राक् । उत्तरे उदक् । पश्चिमें प्रत्यक् । आदिना अपागवागादयः । प्राच्युदीचीप्रतीच्यवाचीशब्देभ्यः 'पञ्चमीसप्तमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेप्वस्तातिः' (५. ३. २७) इति अस्ताति- प्रत्ययः । तस्य 'अञ्चलक्' (६. ३. ३०) इति लुक् । 'लुक् तद्धितलुकि ' (१. २.४९) इति डीपो लुक् । 'तद्धितश्चासर्वविभक्तिः' (१.१.३८) इत्यव्यय- त्वम् ॥ इत्यव्ययवर्गः । अथ लिङ्गादिसंग्रहवर्गः। सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादिकृतद्धितसमासजैः । अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं.संकीर्णवदिहोनयेत् ॥१॥ सलिङ्गशास्त्रेरित्यादि । सलिङ्गशास्त्रैः लिङ्गलक्षणसहितैरित्यर्थः । लिङ्गलक्षणं च 'स्त्रियामीदूद्विरामकाजि ति वक्ष्यति । जकारस्य प्रत्येकमभि- संबन्धः । सन्नादिजैश्चिकीर्षादिभिः । कृज्जसंगृहीतस्यापि गोबलीवर्दन्यायात् पृथगुपादानम् । यतः सन्नन्ताद् 'अ प्रत्ययात्' (२. ३. १०२) इति अकारा- दिभिरेव कृद्भिश्चिकीर्षादयः शब्दा निष्पाद्यन्ते । अनुक्तैः बाहुल्येन पूर्ववर्गेष्व- नाभिहितैः । अयं वक्ष्यमाणः सङ्ग्रहः । लिङ्गं सङ्कीर्णवदिहोन्नयेत् । यथा सङ्कीर्णवर्गे प्रकृतिप्रत्ययाद्यर्थैः लिङ्गोन्नयनं, तथात्रापि पूर्ववर्गानुक्तानां नाम्नां लिङ्गोन्नयनम् । तत्र 'अर्धर्चाः पुंसि च' (२. ४. ३१) इति वचनात् प्रकृत्यर्थेना- र्धर्चादीनां स्त्रियां क्तिन्' (३. ३. ९४) इत्यादेर्वचनात् प्रत्ययार्थेन क्तिन्नन्ता- दीनां मातृष्वस्रादीनामभिष्यद्वारेपा क्रियाव्ययविशेषणानां न्यायतो वक्ष्यमा- णादिति ।। लिङ्गशेतविधिर्व्यापी विशेषैर्यद्यसाधितः । लिंगशेषविधिरित्यादि । पूर्वमनुक्तस्य लिङ्गस्यायं विधिरिति लिनशे- पविधिः। स च व्यापकस्तदा स्याद् , यदि प्रागुक्तैरिहोक्तैश्च विशेषैरवा- ·-- यथा नामलिशानुशासन हिताय का धितो भवति । तथाहि- स्वर्गपर्याय इह पुंसि वक्ष्यते । तस्य 'योदिवौ वे लियौ', 'कीबे त्रिविष्टपमित्यपवादः॥ स्त्रियामीदूबिरामैकाच सयोनिप्राणिनास च ॥२॥ स्त्रियाम् । स्त्रियामित्ययमधिकारः पुंस्त्वविधेः प्राक् । ई ऊद् विरामी अन्तौ यस्य तद् ईदूद्विरामं, तञ्च तदेकाच् चेति ईदूद्विरामैकाज नाम खियां स्यात् । यथा-श्रीः हीः भीरित्यादयः । ऊकारान्तो यथा- सयोनिप्राणिनाम च । योनिर्भगम् । तत्सहितानां प्राणिनां नाम स्त्रियां स्यात् । माता दुहिता याता ॥ नाम विद्युन्निशावीणावल्लीदिग्भूनदीहियाम् । नामेत्यादि । विद्युदादीनां यावद् नाम स्त्रियां स्यात् । विद्युत् तडित् । रात्रीनिशारजनीवीणाविपञ्च्यादीनां ड्याबूङन्तमित्येव सिद्धे झटिति स्त्रीत्वाव. गमार्पम् । अन्ये तु वाणीति पठन्ति वाग् गौः(धी ? गी)रित्याद्यर्थम् । हिय एकाच्त्वात् त्रपादेश्चाबन्तत्वात् सिद्धे स्त्रीत्वे स्पष्टार्थं वचनम् । शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगत इति वचनाद् व्रीडा द्वयोः । तथाच कालिदासः - 'ब्रीडाद- मुं देवमुदीक्ष्य मन्ये (कुमा० स० ७. श्लो० ६७) इति । केषाश्चिद् धिया- मिति पाठः । तेन चित्संविदादीनां स्त्रीत्वमुक्तं स्यात् ।। अदन्तैर्दिगुरेकार्थः अदन्तैर्द्विगुरेकार्थः अकारान्तैः पूलादिभिः सह यो द्विगुसमासः सः, एकार्थः, एकोऽर्थोऽस्येत्येकार्थः, समाहारद्विगुरित्यर्थः । स स्त्रियाम् । पञ्चपूली त्रिलोकी ॥ न स पात्रयुगादिभिः॥३॥ स द्विगुरेकार्थः पात्रयुगादिभिरदन्तैः कृतो न स्त्रियाम् । द्विपात्रं चतुर्यु. गमित्यादि,। तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' (२. १. ५१) इति समासः ।। तल वृन्दे येनिकंव्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् । सीमावादावनिक्तिण्ण्वुणक्यपोऽयुजफिनिशाः॥

·लिङ्गादिसंग्रहवर्गः ५] टीकासर्वस्वाल्यग्याल्यासमेतम्। १७१ उणादिषु निरूचि झ्याबूङन्तं चलं स्थिरम् । तल्। एतदन्त स्त्रियाम् । 'तस्य भावस्त्वतलौ' (५. १. ११९)। धार्मि- कता पटुता। वृन्दे येनिकट्यत्राः समूहे ये यादयः प्रत्ययास्तदन्ताः स्त्रियां स्युः। 'पाशादिभ्यो यः' (४. २. ४९)। पाश्या। 'इनित्रकट्यचश्च' (४. २. ५१) । .यथाक्रमं खलिनी गोत्रा रथकट्या । वैरमैथुनिकादिवुन् । वैरं विरोधः मैथुनिको विवाहः । अनयोरर्थयोर्यो वुः, तदन्तः स्त्रियाम् । 'द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः' (४. ३. १२५) इति वुन् । अश्वमहिषिका । अत्रिभरद्वाजिका । आदिना 'पाद- शतस्य संख्यादेर्वीप्सायां वुन् लोपश्च' (५. ४. १) इत्यादेर्ग्रहणम् ।द्वौ द्वौ पादौ, द्विपदिकादयः । 'स्त्रीभावादावनिक्तिण्ण्वुणक्यपोऽयुजङिञ्जिशाः । स्त्रीत्ववि- शिष्टे भावे कारकेऽपि ये अनिप्रभृतयः प्रत्ययाः तदन्ताः स्त्रियां स्युः। आक्रो- शे नभ्यनिः' (३. ३. ११२)। अकरणिरित्यादयः । 'स्त्रियां क्तिन्' (३. ३. ९४) । कृतिः स्तुतिः । 'रोगाख्यायां • ण्वुल् बहुलम्' (३. ३. १०८)। प्रच्छर्दिकाविपादिकादयः । 'पर्यायाहर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्' (३. ३. १११)। भवतः शायिकादयः । ण्वु इति ण्वुल्ण्वुचोरुभयोर्ग्रहणम् । 'कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रि- याम्' (३. ३.४३) । व्यावहासीत्यादयः । 'संज्ञायां समज-' (३. ३.९९) इत्यादिना क्यप् । समज्येत्यादयः । स्त्रीभावादेरन्यत्र 'वदः सुपि क्यप् च' (३. १. १०६) इत्यादिना क्यप् । मृषोद्यम् । ब्रह्मभूयम् । स्त्रीभावेऽविधानाच्छिष्ट. प्रयोगादेव ब्रह्महत्यादौ स्त्रीत्वम् । 'अ प्रत्ययात्' (३. ३. १०२)इत्यः। चिकीर्षा- दयः। 'ण्यासश्रन्यो युच्' (३. ३. १०७)। कारणा हारणा। 'विद्भिदादिभ्योऽङ्' (३. ३. १०४) । पचा भिदा । 'विमाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ् च' (३. ३. ११०)। कां कारिमकार्षीः । इमां कारिमकार्षम् । 'ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निः' (वा० ३. ३. ९५) ग्लान्यादयः । नकारस्य चुत्वेन अद्वयवान् पाठः । 'कृञः श' (३. ३. १००)। क्रिया । उणादिषु निरूरीश्च । औणादिका न्यादयः लियाम् । 'कृबीज्यात्वरिभ्यो निः' (उ० ४. ४९) । कादयः । कचिद् 'उणादिष्वनिरूरीश्चेति पाठः । 'अर्तिमृधृधम्यश्यमितरिभ्योऽनिः' (उ० २. १०२) धमन्यादयः । 'कृषिचमि -' (उ० '.८१) इत्यादिना ऊः। कर्पू: चमः । 'अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ई:'. (उ० ३. १५९)। अवीः तरीः स्तरीः तन्त्रीः । ग्याङन्तं चकं स्थिरम् । याद्यन्तं जङ्गमवाचि स्थावरवाचि च बियाम् ।

·१७२ नामलिङ्गानुशासनं तृतीयं का जङ्गम-कदली कन्दली च । अनयोगजातिमात्रवाचित्वात् 'सयोनिप्राणिनाम चे'त्यनेन न सिध्यति । शिवाशब्दः सृगाली सृगालं चाह । खरकुटीव खर- कुटी। मनुष्यः चञ्चेव चञ्चामनुप्यः खरकुटी नापितशाला। चञ्चा तृणमयः पुरुषो यः क्षेत्ररक्षणाय क्रियते । 'ऊकुतः' (४. १. ६६)। ब्रह्मबन्धः धवबन्धुः । एतौ निन्दायां कस्याश्चिद् ब्राह्मणजातौ वर्तेते । स्थावरं ब्याबूङन्तं यथा ताडी केतकी खट्टा माला अलाबू: । चलस्थिरग्रहणम् अ(टा ? पा)र्थम् । (अ? य)तो ड्याबूङन्तं चलं स्थिरं च न व्यभिचरति ।। तत् क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा णदिक् ॥५॥ तत् क्रीडायां प्रहरणं चेद् मौष्टा पालवा णदिक् । तन्मुष्ट्यादिकं यदि क्रीडायां प्रहरणं, तदा तैस्मिन्नर्थे विहितस्य णस्य इयं दिग् उदाहरणोद्देशः मौष्टा पालवेति । तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः' (४. २. ५७)। मुष्टिः प्रहरणमस्याम् इति मौष्टा क्रीडा । एवं पाल्लवा । दिग्ग्रहणं दाण्डाद्यर्थम् ॥ घोञः सा क्रियास्यांचे दाण्डपाता हि फाल्गुनी । श्यैनम्पाता च मृगया तैलम्पाता स्वधेति दिक् ॥६॥ घयो अ इत्यादिः श्लोकः । घन इति घन्तात् सा घञ्वाच्या क्रिया अस्यां फाल्गुनिकादिकायामित्यत्रार्थे यो जो विहितः स स्त्रियाम् । तस्य च बस्य दाण्डपाता फाल्गुनीत्यादि दिक् उदाहरणोद्देशः । दण्डपातोऽस्यां फाल्गु. न्यामिति दाण्डपाता फाल्गुनी । 'घञः सास्यां क्रियेति ञः' (४. २.५८)। फाल्गुनपौर्णमास्यां हि कापि देशे राजदण्डः पतति । श्येनपातोऽस्यामिति श्यैन- म्पाता मृगया । तिलपातोऽस्यामिति तैलम्पाता स्वधा । 'श्येनतिलस्य पाते ने' (६. ३. ७१) इति मुम् । इतिशब्दः प्रकारार्थः । तेन मुसलपातोऽस्यामिति मौसलपाता भूरित्यादि च ॥ स्त्री स्यात् काचिन्मृणाल्यादिविवक्षापचये यदि । स्त्री स्यादित्यादि । अपचितस्वभावा स्त्री । निदर्शनान्तरेण यदा अप- चयविवक्षा (ो ? प्रयो) क्तुस्तदा काचिद् मृणाल्यादिः स्त्रीलिझा स्यात् । काचि. दिति किम् | अल्पो वृक्षो वृक्षकः ।। २. 'अ' ग. म. पाठः, ३. 'नादिकाया'..., 'चारि ॥' म.पाट:. 'निकाया' छ. पाठ..

·लिङ्गादिसंग्रहपंर्गः ५] टीकासर्वस्वास्यव्याल्यासमेतम् । पाणिन्यादिभिरनुशिष्टलिङ्गमभिधाय तदवशिष्टानि कानिचिन्नामानि का. तक्रमेणाह -- लङ्का शेफालिका टीका धातकी पत्रिकाढकी ॥७॥ लङ्केत्यादि । तत्र लङ्कादीनां 'ड्याबूङन्तमिति सिद्धे पुनः पाठो नामार्थः । नगरीशाखयोर्लङ्का । शेफालिका सेफालीति रूमाता । अस्यास्तु लिङ्गप्रपश्चार्थः पाठः । टीकृधातोरच् । टीका सकलपदव्याख्यात्री। धातकी धातृ- पुष्पिका । पञ्जिका विषमपदभञ्जिका आयव्ययार्था चै । आढकी तुवरिका ।। सिध्रका शारिका हिक्का प्राचिकोल्का पिपीलिका। तिन्दुकी कणिका भङ्गिः सुरुङ्गासचिमाढयः ॥ ८॥ सिद्धाख्यस्तरुः सिध्रका, दन्त्यादिः । पक्षिविशेषः शारिका, तालव्यादिः । हेकटीति ख्याता हिक्का । प्राचिका वनमक्षिका । उल्का शुका इत्येव ख्याता । पिपीलिका पिंपडीति ख्याता । बिन्दुकी काकेन्दुवृक्षः । कणिका परमाणुः बीहिश्च । भङ्गिः गात्रभाषिः । भाङ्गः प्रकार इत्यन्यः | सुरुङ्गा विवरभेदः । सूचिः दन्त्यसा स्वनामप्रसिद्धा । मादिः पत्रशिरा । 'माढिः पत्रशिरेति रत्नकोषः । अनुच्छलितत्वं वस्त्रातं च माढि(?) ॥ पिच्छावितण्डाकाकिण्यश्चूर्णिः शाणी गुणी दरत् । सातिः कन्था तथासन्दी नाभी राजसभापिच ॥९॥ पिच्छा भक्तमण्डः शाल्मलनिर्यासश्च । अनङ्गीकृतसिद्धान्तो वादो वितण्डा ।. "काकिणी मानदण्डस्य तुरीयांशे “पाल ? ण)स्य च" इति टवर्गान्ते धरणिः । "पणोनमानदण्डानां तुरीयांशे च काकिनी" ३. 'सू' घ. 1. 'क' ङ. छ. पाठः. २. 'च' ट, 'छी' घ. द. पाठः. पा.. ४. 'न्त' ठ. पाटः. ५. 'धिः' ट., 'डि' ठ. पाठः. ७. 'कनिः' ग, अ. पाठः. . पाठः + 'पणोदमानगण्डागाम् इति 'काकिनी पणपारेऽपि मानपादे' इति मेदिनी । रमसः' इति भानुजिदीक्षितः।

·मामलिशानुशासनं दितीयं का - इति तवर्गान्ते रभसः । अशेषप्रतिपक्षचूर्णनाच्चूर्णिः महाभाष्यम् । प्रचु- रकपर्दिका च चूर्णा । डीपि चूर्णी च । 'शण श्रण दाने'. । तालव्यादिः। पचादिः । 'तस्य विकारः' (४. ३.१३४) इत्यणि शाणीति वर्णदेशना । द्वणी कच्छपी वृश्चिकी च । दरत् कूलदराणः प्रपातश्च । सातिः तीव्रवेदना दाना- वसा(नौ ? ने) च । 'ऊतियूतिजूति-' (३. ३. ९७) इत्यादिना निपातिता। कन्था कन्थेंडिका । आसन्दी स्वल्पखट्वा वेत्रासनं च। 'आतपः क्षत्रिये नाभि- रिति परतः पुंस्त्वेऽपि यक्ष्यति । किराते तु नाभिशब्दः पुमानुक्तैः "समुच्छ्रसत्पकरकोषकोमलैरुपाहितश्रीण्युपनीवि नाभिभिः" (स०८. श्लो०२४) इति । लिङ्गशास्त्रकृतां स्त्रियामेव नाभिरिति सम्मतम् । तथाच चन्द्रगोमी- "ईदूदन्ता य एकाच इदन्ताङ्गानि देहिनः" इति । राज्ञां सभा कुटी राजसभा । अपिचेति निपातसमुदायः समुच्चये । तेन भम्भादीनां ग्रहणम् ॥ झल्लरी चर्चरी पारी होरा लट्वा च सिध्मला । लाक्षा लिक्षाच गण्डूषा गृध्रसी चमसी मसी॥१०॥ "झणरी झल्लरी च द्वौ हुडुक्के वालचक्रके" इति रभसः । सदेवार्चनं । गीतनृत्यं चर्चरी । पारी घटी । 'होरेति लग्नं भवनस्य चामिति वराहमिहिरः । भवनं चे तत्र राशिः परिभा. षितः । लटिधातोः विल्ववत् क्वन् । लट्वा ग्रामचटकः करञ्जबीजमध्यं च । सिमला सिध्म इति ख्यातः, यत्र (वङ्गलवच्चाराणां!) प्रीतिः । किलासीति च । लाक्षा जतु । लिक्षा केशकृमिः । गण्डूषा जलादिना मुखपूरणम् । एत- दपि लिङ्गानुशासनकृत एवामनन्ति । 'गण्डूषमुज्झितवता पयसः सरोषम्' १. 'नेप' ठ. पाठः. २. 'स्थधिका' इ. छ, धधिका'. म. पाठ:. ३. ४. 'ति । नियामेवेति लिङ्गशास्त्रकृतः । स', ५. 'च राशिः। 88, पाठ... 'कजखज' च. पाठः. ७. 'पंक. ख. पाठः. ८. मकिपा, लि', ।

·लिशादिसमहवर्गः५] टीकासर्वस्वास्यव्यास्थासमेतम् । १७५ इत्यादिप्रयोनस्तु काव्यसमयतो पनाम्नातमपि लिङ्गं प्रयुज्यत इत्येतत्परः । बोपालितस्तु काव्यप्रयोगानुग्रहार्थ गण्डूषा कापि मुखपूर्तिरित्युक्तवान् । गृ. ध्रसी दन्त्यसा कट्रिरोगः । चमसी दन्त्यसा मुद्गादिपिष्टके । मसी लिपिप्रयोजना प्रसिदैव । 'स्त्रीपुंसयोर्मषी ति व्याडिराह ॥ इति स्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । . - तद् यथा पुंस्त्वे सभेदानुचराः सपर्यायाः सुरासुराः । स्वर्गयागाद्रिमेघाधिद्रुकालासिशरारयः ॥ ११ ॥ पुंस्त्वे, अधिकारोऽयं प्राङ् नपुंसकविधेः । सभेदानुचराः सपर्यायाः सुग- सुराः । स्वरूपप्राधान्येऽप्यर्थबहुत्वाद् बहुवचनम् । सुरशब्दोऽसुरशब्दश्च पर्यायसहितो विशेषवाचिना अनुचरवाचिना च सहितः पुंस्त्वे स्यात् । मरुतो ग्रुषदो लेखा इत्यादि । विशेषबाधितत्वाद् दैवतानि देव- ताश्चेत्यादि । तद्भेदा आदित्यविश्वादयः । तदनुचराः हाहा हूहूरित्यादयः । एवमसुरा अपि । स्वर्गेत्यादि । स्वर्गादय ऊनविंशतिर्यथासंभवं सभेदाः सप- र्यायाश्च पुंस्त्वे । स्वर्गो नाक इत्यादि । विशेषबाधितत्वाद् द्योशब्दादीनां स्त्रीत्वाद्युन्नेयम् । यागः क्रतुः तद्विशेषः कुण्डपाय्यादिः । अद्रिः शैलः । मेघो जलदः । अब्धिः समुद्रः । लवणोदादयो भेदाः । दुर्वृक्षः । कालः समयः । •मासादयो भेदाः । असिः खड्गः । चन्द्रहासादयो भेदाः । शरो बाणः । भल्लादयो भेदाः। अरिः शत्रुः ॥ करगण्डौष्ठदोर्दन्तकण्ठकेशनखस्तनाः। अहाहान्ताःक्ष्वेडभेदा रात्रान्ताः प्रागसंख्यकाः॥१२॥ करो राजग्राह्यार्थः रश्मिपाणी च । गण्डः कपोलः । ओष्ठोऽधरः । दोर्बाहुः । दन्तो द्विजः । कण्ठो ग़लः । केशः कचः । नखः करजः । स्तनः कुचः । अहाहान्ताः एतदन्ताः पुंस्त्वे स्युः । पूर्वाह्नः सायाह्नः मध्याह्नः । उत्त- राहः यहः व्यहः । श्वेडभेदाः । श्वेलो विषम् । तद्विशेषाः पुंस्त्वे । सौरा- ष्ट्रिकः शौहिककेयः । रात्रान्ताः प्रागसंख्यकाः । रात्रशब्दोऽयम् 'अहः- T: 'ता विमुखं पू. स. प. पाठः, ·नामलिशानुशासन तुलीका सर्व -' (५. १. ८७) इत्यादिना समासान्ताच्प्रत्ययान्तः । एतदन्ताः पुंस्त्वे, यदि संख्यापूर्वपदा न स्युः । पूर्वरात्र अर्धरात्रः । प्रागसंख्यका इति किम् । पञ्चरात्रम् ॥ श्रीवेष्टाद्याश्च निर्यासा असन्नन्ता अबाधिताः। कशेरुजतुवस्तृनि हित्वा तुरुविरामकाः ॥ १३ ॥ श्रीवेष्टाद्याश्च निर्यासाः श्रीविष्टप्रभृतयस्तरुद्रवाः पुंस्त्वे स्युः । आदिना श्रीवासाः सर्जरसाः । असन्नन्ता अबाधिताः । असन्नन्ताश्च पुंसि स्युः । अङ्गिराः पुरोधाः । अन्नन्तो यथा - प्रतिदिवा दिवसः। अबाधिता इति किम् । सुमनसोऽप्सरसा ललाम । विशेषैर्यद्यबाधित इत्युक्तत्वात् पुनरबाधिता इति पाठस्तत्स्मरणार्थः । कशेरुजतुवस्तूनि हित्वा तुरुविरामकाः । तुकाररुकारान्ताः कशेरुत्रिकवर्जिताः पुंसि स्युः । केतुः सेतुः चरुरित्यादिः । कशेरु प्रसिद्धं नालव्यवत् । जतु लाक्षा । वस्तु पदार्थः । उपलक्षणत्वादेतेषां दारुप्रभृतीन्यपि हित्वा ॥ कषणभमेरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ । पथनयसतोपान्ता गोत्राख्याश्चरणायाः॥१४॥ कषणभमरोपान्ताः यद्यदन्ता अमी । कादिवर्णषटकोपान्ताः पुंसि स्युः अदन्ताश्चेत् । कुहकः पुलकः । कल्माषः अम्बरीषः । पाषाणः पणः । कौस्तुभः गर्दभः । व्यामः ग्रामैः । प्राग्भारः मसारः । अयं च दन्त्यवान् स्फ- टिकवाची च । तथाच कप्फिणाभ्युदये- "प्रभारसप्रक्रमसारसालां मसारसालां दधती धिनोति । आक्रीडभूरच्छिदुरा परागे दुरापरागेऽपिरितिं दधाना ॥" इति । अथ पथनयनसटोपान्ताः । अथादित्वाददन्ता इति नाभिसंबध्यते । पादिवर्णषट्कोपान्ताः पुंसि स्युः । सूपः पूपः ।. आवसथः निशीथः । इनः फेनः । कुलायः हयः । वेतसः पनसः । कटः कुटः । गोत्राख्या वंशसंज्ञाः पूंस्त्वे स्युः । कुत्सः गौतमः । चरणायाः वेदशाखासंज्ञाः पुंस्त्वे स्युः । कठः - कलापः ।। १. २..३ सम. ठ, पाठ:.

·- वर्ग:५) • टीकासर्वस्वास्यन्यास्थासमेतम् । माम्न्यकर्तरि भावे च घनजनणधाथुचः । ल्युः कर्तरीमनिज भावे को घोः किमादितोऽन्यतः॥ संज्ञायां कर्तृवर्जिते कारके भावे च ये घञादयस्तदन्ताः पुंसि स्युः । नाम्न्यकर्तरि घञ्• यथा -- प्रास्यति तमिति प्रासः कुन्तः । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' (३. ३. १९) इति घञ् । चंकारादसंज्ञायां च । लामो लब्धः । दायो दत्तः । भावे घञ् यथा पाकः त्यागः रागः। 'भावे च' (१.१.१४४) इति घन् । 'एरच्' (३. ३.५६)। नयः जयः । 'ऋदोरप' (३.३.५७)। करः हरः । यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ' (३.३.९०)। यज्ञः यत्नः । 'नौ ण च' (३. ३.६०)। न्यादः । 'पुंसि संज्ञायां घः (३. ३. ११८)। प्रच्छदः । 'द्वितोऽथुन्' (३. ३. ८९)। श्वयथुः । ल्युः कर्तरि । नन्वादिल्युप्रत्ययान्ताः पुंस्त्वे स्युः । 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्य- चः' (१. १. १३४)। सङ्कर्षणो मधुसूदनः । इमनिज् भावे कः। एतौ भावे पुंस्त्वे भवतः । 'पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा' (५.१.१२२)। प्रथिमा महिमा। 'पार्थे कविधानं कर्तव्यम्' (वा०३. ३. ५८) इति कः । प्रस्थः विनः । 'सुपि स्थः' (३. २. ४) इत्यत्र योगविभागाद् भावे कः। आखूत्थः शलभो- स्थः । एतयोश्च मतान्तरेण क्लीनत्वमपि शिष्टप्रयोगतः । तथाच शब्दा- र्णवः "माखूत्थशलभोत्थादितत्तदुत्थानमद्वयोः" इति । अतोऽनपुंसकपाठो वृत्तौ प्रमादज इति रक्षितोक्तं युक्तमेव । घोः किः पादितोऽन्यतः । घुशब्देन दाब्दैब्वर्जितदाधाग्रहणम् । ततः प्रादिपरात् तद- न्यपराञ्च यः किप्रत्ययः तदन्तः पुंसि । 'उपसर्गे घोः किः' (३. ३. ९२)। आदिः आधिः । 'कर्मण्यधिकरणे च' (३. ३. ९३) इति किः। बालधिः शेवधिः ॥ बन्छेऽश्वबडवावश्चंबडवा न समाहृते। कान्तः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वोज्यापूर्वकोऽपि च ॥ १६ ॥ द्वन्द्वे समासे अश्वबडवशब्दस्य पुंस्त्वम् । तद् यथा - अश्वबडवौ। पुनरथबडवा इति बहुवचननिर्देशः 'पूर्ववदश्वबड़वौ'(२. ४. २७) इत्यस्मिन् ·१७८. मामसिकानुशासन हितीय कार्य सूत्रे द्विवचनस्यातन्त्रत्वाद् बहुवचनान्तत्वेऽपि पुंस्त्वदर्शनार्थः । न समाहृते न समाहारे. इत्यर्थः । तत्र तु अश्वबडवमिति नपुंसकत्वमेव । 'विभाषा वृक्षमृ. (२. १. १२) इत्यादिना इतरेतरयोगे समाहारे च समासः । 'कान्तः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वोऽयःपूर्वकोऽपि च' । कान्तशब्दः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वः अयःशब्दपूर्वश्च पुंस्त्वे स्यात् । सूर्यकान्तः अर्ककान्तः चन्द्रकान्तः इन्दुकान्तः अयस्कान्तः॥ ग- - वटकश्चानुवाकञ्च रल्लकच कुडङ्गकः। पुढो न्यूङ्खः समुद्गश्च विटपघटाः खटः ॥ १७ ॥ लक्षणेऽनुक्तांश्च स्पष्टार्थ कान्तक्रमेणाह । वटकः पिष्टकभेदः। अनुवाको वेदभेदः । रल्लकः कम्बलविशेषो मृगभेदश्च । कुडनकः छदिः, चल इति ख्यातः । 'कुटुको ना छदिः पिटमिति वोपालितैः । पुङ्खः काण्डम्य मूलम् । उखणखेत्यादौ इंगुपधलक्षणः कः । पृषोदराद्वित्वाद् धातोः पुडागमो नुगाग- मश्च । पुङ्खः । वृषोदरादित्वादेवोपधादीर्घनुमागमौ । एवं न्यूलो दीर्घोपधः । सामवेदनिरन्तराः षडोङ्कारा न्यूङ्खः । समुद्गः संपुटकः परुकादिः । विटो ना- गरः । पट्टः पेषणशिला , आधानादि च । घटः तुला । खटः करस्य प्रहार- विशेषः । श्लेष्मान्धकूपयोश्च खटः ।। कोदारघहहहाइच पिण्डगोण्डपिचण्डवत् । गडुः करण्डो लगुडो वरण्डश्च किणो घुणः ॥१८॥ कोट्टो दुर्गपुरम् । अरघट्टः कूपभेदः । कोट्टारः समस्त इति कस्यचिन्म- तम्। 'कोहारो नागरे कूपे पुष्करिण्याश्च पाटके" इति रभसः । घट्टः शुल्कः । हट्टः क्रयविकयस्थानम् । "सिल्हे गन्धरसे 'सान्द्रे देहा(कागा)रैकदेशयोः । (वे ! बो)ले गोले च पिण्डः स्यात्" । १. 'नो ना' द. पाठः, २.. 'तोऽपि । पु' क. स. ग. घ... ज. पाठः.

·१७५ 1 लिमादिसंग्रहवर्गः५] टीकासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् । "गोण्डः पामरजातौ च वृद्धनाभौ च सम्मतः" । पिचण्डौ पक्षपश्वङ्गे इति रुद्रः । पिचण्डवत् कोट्टादयोऽपि पुंसीति वत्यर्थः । 'कुब्जे पृष्ठगडे गडु- रिति रुद्रः । करण्डो वंशादिरचितो भाण्डभेदः । लगुडो लोहमयः प्रहरण- विशेषः । “वरण्डो यौवने गण्डे स्यादिति विश्वप्रकाशः । पत्रादिमूलके व. रण्डः । किणो व्रणाहयः । घुणः काष्ठकीटः ।। दृतिसीमन्तहरितो रोमन्थोद्गीथबुदुदाः। कासमर्दोऽर्दतिः कुन्दः फेनस्तूपौ सपूपकौ ॥ १९ ।। दृतिः चर्मपुटकः । सीमन्तः केशविन्यासः । हरिद्. वर्णविशेषः । त- द्वति ने त्रिषु । रोमन्थः पागुल इति ख्यातः । उद्गीथः प्रणवः सामवेदध्वनि- श्वेत्यरुणदत्तः । बुहुदो जलादिविकारः'। कासमर्दो वृक्षभेदो गुल्पभेदश्च । अर्दतिः अग्निः । याचनेत्यन्यः । कुन्दः कुन्दकारशिल्पिनः शिल्पोपकरणम् । माध्यं कुन्दम् । बाधितत्वान्मतान्तरेण तत्रापि पुंस्त्वम् । फेनो जलपरिणामः । स्तूपो मृदादिकृतोन्नतप्रदेशः । पूपः पिष्टकः ।। आतपः क्षत्रिये नाभिः कणयक्षुरकेदराः। पूरखुरप्रचुक्राश्च गोलहिङ्गुलपुद्गलाः ॥ २०॥ आतपः सूर्यालोकः । क्षत्रिये वर्तमानो नाभिः पुमान् । प्राण्यङ्गवाची स्त्रीप्रकरणेऽभिहितः । कणयः शरभेदैन इत्यन्यः । क्षुरो लोमशातनः । "स्थितं सबाष्पं त्वयि चक्षुरस्य समं पृषत्का मयि च क्षुरस्य" इति कीचकवधयमकम् | केदरः संव्यवहारपदार्थ इत्यन्यः । तरुभेद इत्यपरः। पूरो नदीकूलद्वयपूरणम् । खुरप्नो बाणभेदः । 'दशाननक्षिप्तखुरप्रखण्डित' इति राजशेखरः । "भजेथाः पश्चांन्मां वैरतनु ! पुरस्तान्मृगखुर- भुरप्रव्यालेख्यस्थपुटितविभागा बनभुवः" ४ ३. 'द 'कु' क. ख. ट. पाठः. २. 'प:' घ..च. छ.अ. पाठ:. क. स. ग. ह... छ: म. द. ठ. पाठः. ४. 'मा' ग. घ. अ. छ. न. ट. 'या'. पाढा.

·मामालिशानुशासन स्विीकार इत्यन्यः । चुक्रः सन्धानकृतोऽत्यालश्चुक इति ख्यातः । "जारजे विधवापुत्रे गोलको मणिके गुले" इति रभसः । हिलो रागद्रव्यम् । 'देहेऽध्यात्मनि पुद्गलः' इति रुद्रः ।। बेतालभल्लमल्लाश्च पुरोडाशोऽपि पहिसः। कुल्मासो रभसश्चैव सकटाहः पतगहः ॥२१॥ वेतालः सत्त्वविशेषः । भल्लः काण्डभेदः । मल्लो बाहुयोधः । पुरो. डाशस्तालव्यश इति वर्णदेशनाकृतोक्तम् । स च यागोपयुक्तः पिष्टभेदः । "परशुः पट्टिसो रामः स एव च परश्वधः" इति निममाख्यमभिधानम् । अयं च दन्त्यसः । 'असितोमरकुन्दमहापट्टिसम्' (स० १३. श्लो०४७) इत्यादिभट्टिभाषासमावेशोऽपि । "कुल्माषो यवके पुंसि कालिके स्यान्नपुंसकम्" इति मूर्धन्यान्ते रमसः । बोरवधान्यम् । माषमिश्रभक्तमित्यन्यः । प्रागस्य स- कारो निरूपितः । रभसो वेगहर्षयोः । "उत्कण्ठसटवराटकरभसाः स्त्रीत्वे तु डाबन्ताः!" इति त्रिकाण्डशेषः "स्तूपे च पाकपात्रे च कटाहो महिषीशिशौ" इति त्रिकाण्डशेषः । पतगृहः पतिगहेति ख्यातः ॥ इति पुल्लिङ्गप्रकरणम् बिहीनेन्यच्च खारण्यपर्णश्वभ्राहिमोदकम् । शीतोष्णमांसरुधिरमुखाक्षिद्रविणं बलम् ॥ २२ ॥ ..एकविशेषः । पसः परशुः स', २. 'वि', ३."यी। रमसा गान्ता- पीति'. पाठ 'प' क. प. ....... पार ·लिशादिप्रवर्गः ५३ टीकासर्वस्वास्यन्यायासमेतम् । १८१ हलहेमशुल्बलोहं सुखदुःखशुभाशुभम् । जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनाद्यनुलेपनम् ॥ २३ ॥ १ . द्विहीन इत्यादिश्लोकद्वयम् । खादिषड्विंशतिवाचकं वाधरहितं नपुंसके। अन्यचेति बाधितादन्यत् । चकाराद् द्वारान्तिकाङ्गणरणादयः । खशब्देनेन्द्रिया- •काशयोग्रहणम् । हृषीकं करणम् । अरण्यं वनम् । पर्ण पत्रंम् । श्वनं छिंद्रम् । हिमं तुहिनम् । उदकं जलम् । शीतं हिमम् । उष्णं तिग्मम् । मांसं पिशि- तम् । रुधिरं रक्तम् । मुखं आस्यम् । अक्षि चक्षुः । द्रविणं द्रव्यम् । बलं शक्तिः सेना च । हलं लागलम् । हेम वर्णम् । शुरुवं ताम्रम् । लोहम् अनः। सुखं शर्म । दुःखं प्रसिद्धम् । शुभं शिवम् । अशुभं अकल्याणम् । जलपुष्पाणि कमलोत्पलादीनि । लवणं सामुद्रम् । व्यञ्जनं तेमनम् । आदिना दघितका- दिविशेषग्रहणम् । अनुलेपनं समालम्भनम् ।। कोव्याः शतादिसंख्यान्या वा लक्षा नियुतं च तत् । यच्कमासिसुसन्नन्तं यदनान्तमकर्तरि ॥ २४ ॥ कोट्याः शतादिसंख्यान्या । कोट्या अन्या शतादिसंख्या क्लीबे । असन्तं यशः पयः । इसन्तं सर्पिः हविः । उसन्तं वपुः आयुः । अन्नन्तं कर्म । यदनान्तमकर्तरि । कर्तुरन्यद् यद् अनप्रत्ययान्तं तत् क्लीबे । गमनं दानम् । अकर्तरीति किम् । पवमानो दहनः ।। त्रान्तं सलोप, शिष्टं रात्रं प्राक्संख्ययान्वितम् । पात्राचदन्तैरेकार्थों बिगुर्लक्ष्यानुसारतः ॥ २५ ॥ प्रान्तं सलोप, शिष्टम् । लोपधसहितं त्रान्तं कीबे । त्रान्तं यथा कलत्रं गात्रम् । लोपधं यथा तुमुलं लाशूलम् । सोपधं चेति केषाश्चिद् बोधः। तदा यवस क्सिमित्यादि । शिष्टम् , अबाधितमित्यर्थः । एतेन गलवलच- "लशब्देन शकिसेनयोर्ग्रहणम् । बलं म्याम तेमन बल सैन्यम् ।' क. ख.ग.५ ... छ. म. द. पाठ ३. 'खदु:खं प्र. पाठ: .

·. १८२ नामविकानुशासन लादीनां न भवति । रात्रं प्राक्संख्ययान्वितम् । संख्यापूर्वपदं रात्रशब्दान्तं क्लीबे । त्रिरात्रं पञ्चरात्रम् । पात्राद्यदन्तैरेकार्थो द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः । पात्रादिभिरद- न्तैर्यो द्विगुसमास एकार्थः स पात्रादेराकृतिगणत्वाल्लक्ष्यानुसारतः शिष्टप्रयोगा- नुसारतो द्विहीने । द्विपात्रं चतुर्युगम् । अन्यस्त्वाह --शिष्टमित्यनुवर्तमाना- देव लक्ष्यानुसारतः इति पृथक् सूत्रम् । द्विगुरेकार्थ इत्यप्यनुवर्तते । एकार्थो द्विगुः शिष्टः लक्ष्यानुसारेण द्विहीने स्यात् । सप्तकुमारि त्रिजगत् । लक्ष्यानुसारव- चनात् कचिदप्रवृत्तिः । 'त्रिवली तरङ्गतरला' 'त्रिजगतीजीवा(न्त?तु)रेणे- क्षणा' ॥ द्वन्द्वैफत्वाव्ययीभावौ पथः संख्याध्ययात् परः। षष्ठयाश्छाया बहनां चेद् विच्छायं संहतो सभा॥ द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावौ । द्वन्द्वस्यैकत्वं द्वन्द्वैकत्वम् अव्ययीभावश्च नपुंसके स्यात् । अश्वबलीव धवखदिरपलाशम् । अव्ययीभावो यथा -अधिस्त्रि अ. धिकुमारि । पथः संख्याव्ययात् परः । संख्याव्ययाभ्यां परो यः कृतसमासान्तः पथशब्दः, क्लीवे । द्विपथं चतुष्पथम् । अव्ययपरो यथा विपथम् उत्पथम्। षष्ठयाश्छाया बहूनी चेद् । विच्छायम् । षष्ठयन्ताद् या छाया, क्लीबे सा यदि बहूनां सम्बन्धिनी । उदाहरणदिशमाह वीनां पक्षिणां बहूनां छाया विच्छा- यम् । अनया दिशा शलभच्छायम् । बहूनामिति किम् । एकस्य तरोः छाया तरुच्छाया । संहतौ सभा । समूहार्था सभा षष्ठयन्तात् परा क्लीवे । दाससभम् ॥ शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् । दासीसभं नृपसभं रक्षासभमिमा दिशः ॥२७॥ शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् । राजर्जिताद् राजपर्यायाद् अमनुष्यार्थाच्च षष्ठयन्तात् परा शालार्था गृहवाचिनी या सभा अपिशब्दात् संहत्यर्था च, क्लीबे स्यात् । उभयोरुक्तयोरुदाहरणदिशमाह-दासीसमें नृपसभं रक्षःसभमिमा दिशः । दिग्ग्रहणाद् गोपालसभं मनुष्यसभम, ईश्वर पिशाचसमम् ॥ - १ 'गम् । शि', २. 'द् इति कश्चित् । तेन स .. पाठः, ·लिकादिसंभव ५] :टोकासर्वस्वाश्यम्याच्यासमेतम् । उपशोपक्रमान्तश्च. तदादित्वप्रकाशने । कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ।। २८ ।। 'उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने । कोपज्ञकोपक्रमादि' । उपज्ञान्त उपक्रमान्तश्च षष्ठीसमासः तयोरेवोपज्ञोपक्रमयोः प्राथम्यप्रतिपादने गम्बमाने क्लीबे स्यात् । उदाहरणमाह - उपज्ञायते परिज्ञायत इत्युपंज्ञा । 'आतश्चौप- सर्गे' (३. ३. १०६) इत्यङ् । कम्य ब्रह्मण उपज्ञा प्रथमज्ञेया कोपझं प्रजा, तेनादौ सृष्टत्वात् । उपक्रम्यत इत्युपक्रमः । कम्य प्रजापतेरुपक्रमः कोपक्रम प्रजा, प्रथमतस्तेन कृतेत्यर्थः । आदिना विप्रोपझं प्रतिग्रहः । आढ्योपु- क्रमं दानम् । कन्थोशीनरनामसु । उशीनराख्यजनपदप्रतिबद्धग्रामाणां नामसु विषयभूतेषु षष्ठयन्तात् परा कन्था क्लीबे । सौषमीणां कन्था सौयमिक न्थम् आह्व(र)कन्थम् । उशीनरादन्यत्र दाक्षिकन्था वाहीकग्रामस्याख्या । नाम्नोऽन्यत्र वीरणानां कन्था वीरणकन्था । उशीनरेप्वपि नायं कन्थान्तः संज्ञा ॥. भावे नणकचिद्भयोऽन्ये समूहे भावकमणोः । अदन्तप्रत्ययाः पुण्यसुदिनाभ्यां त्वहः परः ॥ २९ ॥ . - - 'भावे नणकचिन्योऽन्ये समूहे भावकर्मणोः । अदन्तप्रत्ययाः' । नश्च णश्च कश्च चिच्च तेभ्योऽन्ये भावे ये अदन्ता धातुविहिताः प्रत्ययाः, समूहभावक- मसु अदन्तास्तद्धिताः, ते क्लीबे । तत्र धातुविहिता यथा वस्तव्यं चेयं ब्रह्म- भूयं सांराविणम् । नणकचिभ्योऽन्ये इति किम् । 'यजयाच (३.३.९०) इत्यादिना नङ् । प्रश्नः । 'नौ ण च' (३. ३. ६०)। न्यादः । 'सुपि स्थः' (३. २. ४) इति योगविभागात, कः। आखूत्थः । चकार इत्संज्ञको यस्य स चित् । यथा - 'एरच्' (३. ३.५९) चयः । 'द्वितोऽथुच्' (३. ३. ८९)। वेपथुः । समूहे अदन्तुप्रत्यया यथा चाषाणां समूहः चाषम् । एवं भै- क्षम् । 'तस्य समूहः' (४. ३. ३७) इत्यण् । भावेऽदन्तप्रत्यया' यथा - 'तस्य भावस्त्वतलौ' (५. १. ११९) । गोत्वं शुक्लत्वम् । कर्मणि यथा 'गुणवचनब्रामणादिभ्यः (५. १. १२४) इति प्यङ् । ब्राह्मण्यं - ·१८४ मम्मलिहानुशासन राज्यम् । पुण्यसुदिनाभ्यां त्वहः परः । एताभ्यां परः कृतसमासान्तो योऽहश्श. ब्दः, क्लीबे । पुण्याहम् । राजाहःसखिभ्यष्टच्' (५. ४.९०१)। सुदिभशब्दः प्रशस्तवाची ॥ क्रियाव्ययानां भेदकान्येकत्वेऽप्युक्थतोटके । चोचं पिञ्छं गृहस्थूणं तिरीटं मर्मयोजने ॥ ३० ॥ क्रियाव्ययानां भेदकान्येकत्वेऽपि । क्रियाणामव्ययानां च भेदकानि विशेषकानि क्लीबे भवन्ति । एकत्वेऽपि, एकवचनान्तानि च भवन्तीत्यर्थः । मन्दं पचति मृदु पचति । अव्ययविशेषणं यथा रम्यं खः । इदानीं नौ- मान्युक्तादन्यानि कानिचिदाह-उक्थं (मास?साम)विशेषः । तोटकं रूपभेदो वृत्तभेदश्च । 'अथ तोटकमब्धिसकारकृतमि'तिच्छन्दःसूत्रम् । चोचं तालफलं कदलीफलादीनां त्वक् च । पिञ्छं मयूरशिखण्डम् । गृहस्य स्थूणा स्तम्भो गृहस्थूणम् । तिरीटं वेष्टनम् । शिरोभूषणमित्यन्यः । मर्म प्राणस्था- नम् । योजनं चतुःक्रोशात्मकम् ॥ राजसूयं वाजपेयं गद्यपये कृते कवेः । माणिक्यभाप्यसिन्दूरचीरचीवरपञ्जरम् ॥ ३१ ॥ राजसूयवाजपे(यौ.ये) यागविशेषौ । कवेः कृते ये गद्यपद्ये, क्लीवे । "अपादः पदसन्तानो गद्यं पद्यं चतुष्पदी" । कविकृतादन्यत्र गद्या वाग् गद्योऽयमर्थो गयं वचः । पद्यः पङ्कः पद्या धूलिः पy रजः । माणिक्यं रत्नविशेषः । भाष्यलक्षणं तु. "सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिमिः । खपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्य भाष्यविदों विदुः ॥" सिन्दूरं दन्त्यस सीमन्तप्रसाधकम् । चीरं जीर्णवस्त्रखण्डम् । कुचीरमित्यपि दृश्यते । चीवरं भिक्षूणां प्रावरणविशेषः । पञ्जरं कायास्थि पक्षिस्थापना कं च ॥ 4. 'ज्यं तमक्ष उ. पाडा.

·लिजादिसंग्रहवर्ग:५]. टीकासप्रस्वायव्याख्यासमेतम् । १८५ लोकायतं हरीतालं विदलं स्थालषाडवम् । • लोकायुतं चार्वाकशास्त्रम् । हरीतालं धातुविशेषः । विदलं द्विधा कृतं कलायादिकं वंशादिफ़ालिश्च । स्थालं भोजनपात्रविशेषः । बाहवं कुकुमम् ॥ इति नपुंसकप्रकरणम् । । पुन्नपुंसकयोः शेषोर्धपिण्याककण्टकाः ॥ ३२ ॥ पुन्नपुंसकयोः, अयमधिकारः । शेषः प्रकृतेभ्यः स्त्रीपुन्नपुंसकेभ्यो यः शेषः स पुन्नपुंसकयोः । स च विहारमण्डपादिः । अथवा शेषशब्द एव पुन्न. पुंसकयोर्बोद्धव्यः । अर्ध दिरेव वा शेषः । नामानि कानिचिदाह-ऋचोऽर्ध. मर्धर्चः । 'ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे' (५. ४. ७४) इत्यः । "पिण्याकोऽस्त्री तिलकल्के हिङ्गुबाहिक(सिह)के। रोमाञ्चे क्षुद्रशत्रौ च दुमाङ्के कण्टकोऽस्त्रियाम् ॥" मोदकस्तण्डकस्तङ्कः शाटकः खर्वटोऽर्बुदः । पातकोद्योगचरकतमाला मालको नः ॥ ३३ ॥ मोदको भक्षभेदः । तण्टकः श्लोकच्छन्दोभेदः। खञ्जन इत्यन्यः । सङ्कः प्रियविरहजस्तापः । शाटको वस्त्रभेदः । ग्रामशतमध्यस्थो ग्रामशतवास्तव्यज- नोपजीव्यो ग्रामः खर्वटः । "अर्बुदो मांसपरु(षि ? ष)दशकोटिषु न स्त्रियाम्" । पातको ब्रह्महत्यादिः । उद्योगोऽभियोग उद्यमश्च । चरक चिकित्साशास्त्रम् । वरकं वा पाठः, स्यूतवस्त्रयुगाख्यम् । तथाच वृञो रूपम् । तमालो वृक्षभेदो वंशत्वक् च। मालकः तभूमिक्षेत्रम् । नडः नड इति ख्यातः ।। कुष्ठं मुण्डं शीथु बुस्तं श्वेलितं क्षेमकुटिमम् । सङ्गमं शतमानार्मशम्बलाव्ययताण्डवम् ॥ ३४॥ कुष्ठा ..न्धद्रव्यं व्याधिभेदश्च । मुण्डो मस्तकः । मुण्डितवचनच बालिकः । शीथु मद्यम् । बुस्तं स्थालीप्रष्टं मांसम् । पनसादिफलस्य सार- 24 ·. भागस्य बोप्र इति ख्यातस्य । श्वेलितं सिंहनादः । क्षेम लब्धार्थरक्षणम् । कुट्टिमं स्थण्डिलम् । सामं सङ्गतिः । प्रस्मैश्चतुर्भिराटकः, स एव शतमानम् । मर्म अक्षिरोगः अन्धा इति ख्यातः । शम्बलं पाथेयम् । तालव्यादि दन्त्या- दि च । अन्ययं चवाहहादिकम् । ताण्डवं नृत्तम् !! कवियं कर्म कर्णासि पारं वारो युगन्धरम् । 'यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥ ३५ ॥ 'कवियं वा ना तुरङ्गमुखभाण्डमिति वोपालितः । कर्म व्याप्ये क्रि- यायां च । कर्पासि कर्पासीफलम् । पारं नद्यादिपरतीरम् । वारः समूहो. ऽवसरो राजादिद्वारं परिपाटिश्च । युगन्धरः कूबरः । पर्वतविशेष इत्यन्यः । यूपं यागे पशुबन्धनदारु । प्रग्रीवं मुखशालेति चाणक्यटीकाकृत् । मत्तवा- रणाख्यं 'दार्वित्यरुणदत्तः । गृहादौ वीथ्याद्याकर्षणं प्रग्रीवमित्यन्यः । यज्ञो. पकरणपात्रविशेषः पात्रीवम् । मुद्गादिविकारो यूषम् । चवर्गीयादिरव्ययमिति वर्णदेशनाकृत् । चमसं सोमपानपात्रं दन्त्यसम् । चिक्कसो यवचूर्णम् ॥ अर्ध दिगणे घृतक्षीरादयः पठ्यन्ते, चान्द्रलिङ्गानुशासने च तृणरे- णचरणादयः। ते च कथमिह नोक्ता इत्यत आह - अर्धर्चादौ घृर्तादीनां पुंस्त्वाचं वैदिकं ध्रुवम् । तन्नोक्तमिह लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ।। ३६ ।। अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाचं पुन्नपुंसकत्वमुक्तम् । तद् वैदिकं छान्दसं ध्रुवं निश्चितम् । तत् तस्माद् इह लौकिके नामलिङ्गानुशासने अनुपयुक्तत्वा- मोक्तम् । ननु चात्यन्तविदुषोऽपि पुरुषस्याशेषलौकिक(प्र)योगपारगत्वासंभवात् सन्दिग्धमेतत् । किमस्ति लोकानां प्रयोगो न वेत्याह लोकेऽपि तच्चेदस्ति घृतादीनां पुंस्त्वादि, (वि.) शेषवद् । अनुक्तलिङ्गसङ्घहार्थमिह वक्ष्यते 'शेष तुज्ञेयं शिष्टप्रयोगत' इति । यथा अन्थविस्तरभयादनुक्तमपीह शेषे शिष्टप्रयो- गतो ज्ञेयं, तथा तदपि शिष्टप्रयोगतो ज्ञेयम् । पुन्नपुंसकविशेषणम्। पाठः, ·लिशासिंहवर्ग:५] टीकास्वावयाच्यासमेतम् । श्रीपुंसयोरपत्यांन्ता हिचतुःषट्पदोरमाः। जातिभेदाः स्त्रीपुंसयोः, अधिकारोऽयम् । अपत्यान्ताः अपत्यप्रत्ययान्ताः सर्वे श्री. पुंसयोः स्युः । तस्यापत्यम्' (४. १. २२) इत्यण् । औपगवः । 'टिड्डा- णम्-' (४. १. १५) इत्यादिना डीप् । औपगी। गार्यः गार्गी। द्विचतुःषट्पदोरगाः द्विपदचतुष्पदषट्पदवाचिनः उरगवाचिनश्च स्त्रीपुंसयोः । मानुषः मानुषी । सिंहः सिंही। द्विरेफः द्विरेफी । उरगः उरगीत्यादि । जातिभेदविशिष्टा एव जातिवाचिनः स्त्रीपुंसयोः । दुगी.गुणः । मत्सी मत्स्यः । पूर्वयोगोऽस्यैव प्रपञ्चः । केचिदेकयोगमामनन्ति । तेषामयमर्थः द्विपद्वादयो जातिभेदविशिष्टा एव जातिवाचिनः स्त्रीपुंसयोः, न सर्वे । तथाहि- पुरुषादयः पुंस्येव, स्त्रीप्रभृतयः स्त्रियामेवष्यन्ते । द्विपदादिग्रहणं च. जातिभेदो. पलक्षणार्थम् । ते न द्विपदादिजातियोगेऽपि द्रुणमत्स्यादयः स्त्रीपुंसयोरिति ॥ पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः॥३७॥ मुनिवराटकः स्वातिर्वर्णको जाटलिमेनुः । मूषा सुपाटी कर्कन्धूर्यष्टिः शाटी कटिः कुटिः॥३८॥ पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः । "मुनिवराटकः स्वातिर्वर्णको जाटलिमनुः । मूषा सुपाटी कर्कन्धूष्टिः शाटी कटिः कुटिः ॥" इति पाठः । तत्र पुमाख्याः स्त्रीयोगैः सहेति सूत्रभेदः । तस्यार्थः-पुमाख्याः स्त्रीयोगैः सह स्त्रीपुंसयोः स्युः । यथा प्रष्ठोऽप्रमा यदा तात्स्थ्यात् स्त्रियां वर्तते तदा प्रष्ठा स्त्री। 'योगादाच्या इति ङीष् । नामान्यनुक्तान्याह -- मल्लको मल्लिका IAS मुनिरियं वा, तपखी । वराटको वरांटिका कपर्दिः । स्वास्ताको अभेदः। वर्णको वर्णिका, नीलिकादिः । जाटलिरयं अयं मनुः प्रजापतिः इथं मनुस्तद्भार्येति चन्द्रलिङ्गवृति विलयनभाण्डस् । सुपाटः सुपाटी परिमाणविशेषः । देन विक ख. पाठ.. १. ते विपदाबिजासमोर - ·१८८ मामलिशानुशासन [तृतीयं काण्ड इयमयं वा फर्कन्धः, बदरी । इयमयं वा यष्टिः, दण्डः । शाटी शाटो वस्त्र- भेदः । कट आसनविशेषः ओषधिविशेषश्च । कटिः श्रोणिः । अयं कुटिरियं कुटिः, स्वल्पावासः । कुटी इति पाठः प्रथमाद्विवचनान्तः । 'जातिभेदा यष्टिमु- ष्टिस्वातयः कीटवृश्चिकाः' इति पाठान्तरम् । हस्वकारोऽपि कीटशब्दोऽस्ति ।। स्त्रीपुंसविवरणम् । स्त्रीनपुंसकयोर्भावक्रिययोः व्यञ् कचिच्च वुञ् । औचित्यमौचिती मैत्र्यं मैत्री वुञ् प्रागुदाहृतः॥३९॥ स्त्रीनपुंसकयोः, अधिकारोऽयम् । भावक्रिययोः प्यञ् कचिच । कचि- दिति भांवक्रिययोर्विशेषणमसाकल्यार्थम् । चकार एवार्थे । भावकर्मणो- विहितः व्यञ् स्त्रीनपुंसकयोः स्यात् । उदाहरणमग्रसूत्रे । वुञ् । कचिच्चेत्य- नुवर्तते । कचिदेव भावकर्मणोर्विहितो वुञ् स्त्रीनपुंसकयोः स्यात् । पूर्वसूत्र- स्योदाहरणमाह उचितस्य भावः कर्म वा औचित्यम् औचिती । एवं मैव्यं मैत्री । उदाहरणस्य दिङ्मात्रत्वाद् वैदग्ध्यं वैदग्धीत्यादि । वुञ् प्रागुदाहृत इति । मनुष्यवर्गादावुदाहृतम् । वार्धकं चौरिका । मनोज्ञादित्वाद् वुन् ।। षष्ठयन्तप्राक्पदाः सेनाच्छायाशालासुरानिशाः। स्याद् वा नृसेनं श्वनिशं गोशालमितर च दिक्॥४०॥ षष्ठयन्तेत्यादि । षष्ठयन्तपूर्वपदाः सेनादयोऽपुंसि स्त्रीक्लीबयोः स्युः । उदाहरणान्याह-वा नृसेनमित्यादिना । वावचनाद् नृसेना श्वनिशा गोशाला यवसुरं यवसुरा । तरुच्छायं तरुच्छाया । दिमिति उदाहरणदिगियमित्यर्थः । अपराणि च पाण्डवसेनं पाण्डवसेनेत्यादीनि द्रष्टव्यानि ॥ आबन्नन्तोत्सरर्पदो द्विगुश्चापुंसि नश्च लुप् । त्रिखट्वं च त्रिखट्वी च त्रितक्षं च त्रितक्ष्यपि ॥४१॥ आवन्नन्तोत्तरपदो द्विगुश्चासि नश्च लुप् । आवन्तोत्तरपदोऽन्तो. घरपदश्च द्विगुरपुंसि स्यात् । नकारस्य चोत्तरपदसंबन्धिनो कप् । दिगिना- ·लिहादिसंग्रहवर्गः ५] टीकासर्वस्वास्यज्याच्यासमेतम् । हरणदिक् । तामाह-त्रिखट्वमित्यादिना । तक्षशब्दस्यानन्तत्वाद् नका- रलोपः॥ स्त्रीनपुंसकविवरणम् । त्रिषु पात्री पुटी वाटी पेटी कुवलदाडिमौ। त्रिण्वित्यधिकारोऽयम् । नामान्याह । पात्रीषट्कं त्रिषु । पात्री पात्रं पात्रः, भाजनविशेषः । पत्रादिरचिता पुटी । वेष्टितः स्थलभागो वाटी । पेटी वेत्रादिरचिता । कुवलो बदरीतरुः । स्त्रियां कुवली ।.दाडिमः प्रसिद्धः । लियां दाडिमी ॥ त्रिलिङ्गविवरणम् । .. परलिङ्ग स्वप्रधाने द्वन्द्धे तत्पुरुषेऽपि तत् ॥ ४२ ॥ इदानीमुच्चावचेन लिङ्गमाइ - परलिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे । द्वन्द्वसमासे स्वप्रधाने उभयपदार्थप्रधाने, इतरेतरद्वन्द्व इत्यर्थः, परं परस्थस्य शब्दस्य यल्लिङ्गं तत् स्यादित्यर्थः । उदाहरणं तु कुक्कुटमयूयौं मयूरीकुक्कुटौ । स्वप्रधान इति किम् । वाक्त्वचम् । श्रीस्रजम् । तत्पुरुषेऽपि तत् । तत् पर- स्थलिङ्गं तत्पुरुषेऽपि समासे स्यात् । करकिसलयं भुजलता ॥ अर्थान्ताः प्राद्यलंप्राप्तापन्नपूर्वाः परोपगाः। तद्धितार्थे द्विगुः संख्यासर्वनामतदन्तकाः॥४३॥ अर्थान्ताः प्राद्यलंप्राप्तापन्नपूर्वः परोपगाः । अर्थान्ताः, प्राधलमादि- शब्दाः पूर्वाः पूर्वपदभूताश्च यत्र तेऽपि समासाः परोपगाः परकीयलिङ्गोपगाः, वाच्यलिझा इत्यर्थः । अर्थान्ता यथा- विप्रार्थ पयः । प्रादिमा अपरादयो गृह्यन्ते। अतिक्रान्तः रू भतिखट्वा स्त्री, अतिखट्वं ब्रांझणकुलुमित्यादि। एवम् अ विकः आपन्नजीविकः । तद्धितार्थे द्विगुः । तद्धितार्थे यो कोयलिलोपगः । पञ्चसु कंपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुर यवागू । पञ्चकपालं हविः । संख्यासर्वनामतदन्तक : सर्वनामानि तदन्तकाश्च अन्यलिङ्गाः स्युः । बहवो are बद्दति ब्राह्मणकुलानि । विंशत्यादौ बाध(मुन्नेयम् ? उनका विप्रार्थः सूपः ।

·- -- १९० नामविलाशासन जिका यथा सर्वः सर्वा सर्वम् । विश्वः विश्वा विश्वम् । तदन्तका यथा पर- मसर्वः परमसर्वा परमसर्वम् ।। बहुब्रीहिरदिङ्नानामुन्नेयं तदुदाहृतम् । गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधिभिः परगामिनः॥ ४४ ॥ पहुव्रीहिरदिङ्नाम्नाम् । दिग्वाचिव्यतिरिक्तानां बहुव्रीहिरन्यलिङ्गः । तस्योदाहरणं किमित्याह उन्नेयं तदुदाहृतम् । तस्योदाहृतमुदाहरणमुन्ने- यम् ऊहनीयम् । उपहृतपशू रुद्रः । उद्धृतौदना स्थाली । प्राप्तोदकं नगरम् । अदिङ्नाम्नामिति किम् । उत्तरपूर्वा दिक् । गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधिभिः परगा- मिनः । गुणयोगेन द्रव्ययोगेन क्रियायोगेन चोपाधिना विशेषणेन परगामिनः धर्मिणि ये प्रवृत्ताः ते परोपगाः अन्यलिङ्गाः । गुणशब्दो यथा शुक्कः शुक्ला शुक्लम् । द्रव्यशब्दो यथा दण्डी दण्डिनी दण्डि । क्रियाशब्दो यथा कृतः कृता कृतम् ॥ कृतः कर्तर्यसंज्ञायां कृत्याः कर्तरि कणि। अणाद्यन्तास्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ॥ ४५ ॥ कृतः कर्तर्यसंज्ञायाम् । कर्तरि वर्तमानाः कृत्संज्ञकप्रत्यया अन्यलिङ्गाः स्युः । पाचकः पाचिका पाचकम् । असंज्ञायामिति किम् । दुनोतीति दांवः । बनामेरियं संज्ञा । कृत्याः कर्तरि कर्मणि । कर्तरि कर्मणि च ये कृत्यप्रत्ययाः तदन्ता अन्यलिङ्गाः स्युः । हव्यस्तरुः हव्या लता हव्यं फलम् । कर्मणि- -वाच्यः वाच्या वाच्यम् । अणाधन्तास्तेन रक्तांद्यर्थे नानार्थभेदकाः । तेन रक्ताधर्थे ये अणादयः प्रत्यया विहिताः तदन्ता नानार्थभेदकाः नानार्थविशे- षकाः सन्तः अन्यलिजा भवन्ति । कुसुम्भेन रक्तः कौसुम्भः पठः । कौमुम्भी शारी । कौसुम्भं वस्त्रम् ॥ षदसंज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिव्ययम् । पर विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिप्रयोगतः॥४॥ षट्संज्ञकास्त्रिषु समाः । षकारनकारान्ताः संख्याः बसंशका.तिप्र. स्ययान्ताश्च । ते त्रिषु विशेषु समाः तुल्याः । पद वियःपड बनाः षद् -

·-
प्रवर्तते । यथा
निमाविषमहान ५ कासर्वस्वास्यव्याख्यासमेतम् ।
कुलानि । एवं पञ्च स्त्रियः पञ्च जनाः पञ्च कुलानि । कति स्त्रियः कति जनाः
कति बालानि । षट्संज्ञकस्यापि संख्यान्तर्गतस्वादेव त्रिलिङ्गत्वे लब्धे संख्या-
सर्वनाम्तदन्तका इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः । युष्मदस्मत्तिङव्ययम् । युष्मदस्मदी
तिङन्तमव्ययं च त्रिषु लिनेषु तुल्यरूपम् । यथा
त्वं प्रिया त्वं नाथः
त्वं मित्रम् । एवम् अहं प्रिया अहं नाथः अहं मित्रं च । तिङन्तं यथा
अयं पचति इयं पचति इदं पचति । अव्ययं यथा- उच्चैगिरिः उच्चैः
शाला उर्गृहम् । परं विरोधे । लिङ्गलक्षणयोर्विरोधे सति परं लक्षणं
मानुषो मानुषी भ्रमरो भ्रमरी इत्यत्र 'कषणभमरोपान्ता
यद्यदन्ता अमी' इति पुंस्त्वे प्राप्ते 'द्विचतुःषट्पदोरगा' इति स्त्रीपुल्लिङ्गाः ।
शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः । यदत्र ग्रन्थविस्तरभयाद् लिङ्गं नीम च नोंक्तं
तत् शिष्टानां पूर्वाचार्याणां महाकवीनां च प्रयोगादवसेयम् । यथा
"अ(न?)न्तोत्कृत्यन्तं गायत्र्याचं तथा छन्दः"
इति स्त्रीत्वानुशासनमरुणस्येत्यायुद् बोद्धव्यम् । नामानुशासनं यथा
'निलिम्पा धुषदो देवा' इत्यादि गङ्गाधरादीनाम् ।
श्रीणि व्याकरणान्यधीत्य सकलं साहित्यमालोक्य च
प्राज्ञाध्यापकभाषितानि हृदये न्यस्याकृतेदं स हि।
प्राज्ञेनानु सनातनेन बहुशः प्रत्यक्षरं शोधितं'
जिज्ञासा यदि शब्दवम॑नि तदा चैतत् समालोक्यताम् ॥
इति बन्यघटीयश्रीसर्वानन्दकृतौ टीकासर्वस्वे लिङ्गादिसंग्रहवर्ग:
समाप्तं च टीकासर्वस्वम् ।
शुभं भूयात् ।
1. 'त', 11. 'नोच्यते किन्तु इ. पाठः,

·No text on this page.

·READY FOR SALE. 'RSAS. P. HIGHET (Stuti) hy H. H. Svâti Srî Râma Varma Malârâjuh. 100 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1 (Vyakarana) loy Deva rith Puru. shakûra of Krishn-Wilàsukamuni. 100 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ by Krishvalilâsukamuni. 0 2 'o No. 3-FREITT: (Kavya) by Vâmana Bhatta Bana: 0,4 0 No. 4-staria: (Kavya) by Nîlakantha Dik. shita. 200 No. 5-strado: (Alankåra) by Mahima Bhatta with commentary. 2 12 0 No. 6-Tia: (l'yâkarana) by Sarinadeva, 2 0 0 0 No. 7-E776 197% · (Vedânta) by Sadasivendra Sarasvati 4 0 No. S-TYNEET (Nataka) by Ravi Varma Bhûpa 100 No: 9-677877 TITAT (V'edânta) by Virûpâkshanatha with the commentary of Vidyachakravartin. 8 0 No. 10-AIFA (Gajalakshana) by Nilakantha No. 11-adidaura (Nataka) by kulissekl: Varma with the commentary of S 2 0 0 8 0 rá No. 19--PHARA (Vcdânta) by Bhagavad sesha with the .commentary of Rag ân: No. 13-TENASTE" (Nataka) by Kulasek Varma with the commentary of : * ·ܝܚܕ 8 0 Do. 5. AS. P. No. 14-tifeart: (Niti) by Kamandaka, with tłu commentury of Sankarârya.... 3 0 No. 1.5FHETHETTE (Nataka) by Bhâsa. Secon (Edition) 1 1 8 8 0 No. 16-aaraitarata (Nataka) by Bliâsa. 1 '8 0 No. 17-2017 Do. Do. 1 0 0 No. 18-airruita (Stuti) by Nârůyana Bliatta with the commentary of Desaniangala Várya. 4 0 0 No. 19-ATTE: (Minâmsa) by Nâriyana Bhatta and Narayana Pandita. 1 4 0 No. 20—ATE (Vâtaka) by Bhâsa. No. 21-istica Do. 0 0 No. 22-ETHETTOTTT -दूतवाक्य-दूनघटोत्कच-कर्णभारोरुभनानि (Nâtaika) by Bhâsa. 1 8 0 No. 23-Arriotti: (liosa) by Kesavas irâmin (Part I, 1 & 2 Kàndas) 1 12 0 No. 24-tifurt: (Karya) ly Chakr: kavi. 1 0 0 No. 25.---TAGET (Nyâya) by Gangadharasûri. 0 120 No. 26—3772* (Nâtaka) by Bhâsa. 0 120 No. 27-ATTAFITa: (Kâvya) by Kâliclâ sa with the tiro commentaries, Prakásika of Arunagirinâtha and Vivarana of Nârâyana Pandita (Part I, 1 & 2 Sargas) 1 12 0 No. 28-: (Dharmasîtra, by Vikhaias. 0 8 0 No. 29. Tertular h219: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part II 3rd Kânda) 2 4.0 No. 30-re faut (Silpa) 012 No. 31 - TatuaÁTT: (Kosa) hy Kesivaswamin (Purt III, 4th, 5th & 6thi Kardas), 1 00 ·8 - RS, AS. P. 2.80 No. 32-HEFTA: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakasika of Aruna. girinatha and Vivarana of Nârâyana Pandita (Part II Srd, 4th & 5th Sargas) 2 2 8 0 No. 33-RTÁTE: (Vyakarana) with the commentary Dipaprabhâ of Nârûyana 08. 0. No. 34-907: (E75ETITET:) (Nyâya) by Râjachûdâmanipakhin. 1 4 0 o. 35---RUAR:. (BIJHITRE:) (Nyâya) by Gopi.. nâtha. ol 88 No. 36–FART: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakásikâ of Arunagirinâtha and Vivarana of Narayana Pandita (Part II 6tb, 7th & 8th Sargas) 3 Na 37- FrTITIE(Smmti) bý Vararuchi with the commentary. 0 4 0 No. 38 - ATAI Tangh (Rosa) by Amarasimha with the commentary Tikâsarvasva of Vandyaghatîya Sarvânanda (Pare I. 1st Kanda) 2 0 0 No: 39—1937H (Nataka) by Bhâsa. 0 12 0 No. 40-3EERTH (Alankara) by Râjânaka Srî Ruyyaka with the Alankârasarvaswa, of Munkhuka and its conmentary by Samudrabandha. 2 0 No. 41---ETIA42H (Kalpa) by Apustamba . Vivarana of Sri Sankara Bhagavnt : : No. 42-aaral*** (Nâtaka) by Bhâsa. Np. 43-ra EPTATE (Köosa) by Amårasi : with the two commentaries, Amarakis dghatana of Kshiraswamin and Tk sarvaswa.of Vandyaghatiya-Sarvansat (Part II. 2nd Kanda 1-6 Vargas) ·) RS. AS. r. 0 - *No. et (Taptady by Bhattáraka St.Ve dottama. 0 4 0 No. 45.-1944 (Prapanchabridayu) 0 0 No. 46HITEN: (Vyalaranu) by Nilakantha. Dikshita. 0 8 0 No. 47--formirare (Vedânta) by Sri Krishnananda Sarasvati. (Part I.) 1 12 No. 48- Do. Do. (Part IT) 2 0 0 No. 49-meration (Jyotisha) by Parameswara. 04 No. 50 - Tema1457: ( Alankara ) by Singa Bhopala. 300 No. 51-ATRÍCHTGETATA (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries. Amarakoro. dghatana of Kshîruswâm ô and Tikasarvasna of Vandyaghatiya Sarvananda (Part III 2nd Kanda 7-10 Vargas) 2 0 0 No. 52-ASFINTIATH (Kosa) by Amarisimla with the commentary Tikâsarvaswa of Vandyaghatîya Sarvunanda Part (IV 3rd Kanda) 180 Apply to: The Agent for the sale of Government Sanskrit Publications, Trivandrum.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.