·*TARY
Published by
Darector, Research Institute,
Varanaseya Saoskrit Vishvavidyalaya,
Varanasi
TIDYA
.
(BOHORT-2
44094
Pripled by
Baladera Das
Sapsar Press (Private) Lid.
Kashipura, Varanasi

·सम्पूर्णानन्द-ग्रन्थमाला
(५)
ज्योतिर्विज्ञानम्
अर्कसोमयाजिना श्रीधूलिपालेन विरचितम्
प्रकाशित
वाराणस्याम्
१८८६ तमे शकाब्द

·प्राप्तिस्थानम्-
प्रकाशनविभागः
वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालय.
वाराणसी-२
मुल्यम्-न रुप्यकाणि

·" श्री. ॥
विज्ञप्तिः
ज्योतिर्लिङ्ग समाध्याय
श्रीविश्वनाथसशकम् ।
ग्रन्थं
प्रकाशयाम्यद्य
ज्योतिर्विज्ञाननामकम् ॥
कर्तास्स धूलिपालाख्योऽ
फसोमयाजि-पण्डितः ।
भान्धीयदेशवास्तव्यो
वेदवेदाङ्गपारग. ॥
अन्धेऽसिन् ज्योतिपं शास्त्र
सम्यगेव प्रकाशितम् ।
संमेल्य प्राच्यपाश्चात्ये
ज्योतिशास्त्रे उभे अपि ।।
सिद्धान्तश्चार्यशास्त्रस्य
तेन स्पष्टो भविष्यति ।
भाशा बलवती चेय
मम क्षेत्रेशशर्मणः॥
अय प्रकाशितो अन्य
प्रदेशशासनाया।
सम्पूर्णानन्दमालायां
स्थादेय पञ्चम सुमम् ॥

·PRESENTED BY
Ministry of Education
Gayt a ando....

·ग्रन्थपरिचयः श्रीमन्मद्गुरुपादकजयुगलीव्यानं प्रकुर्वन् सदा स्तुन्वन् विघ्ननिवारणक्षममरं हैरम्बमधिद्वयम् । आद्याचार्यमुखारविन्दगलितामाचम्य वाचां सुधां व्याख्यास्ये विबुधैः खगोलविषयानद्यावधि द्योतितान् । आचार्यभटं नमामि सततं सिद्धान्तविद्यागुरु लल्लाचार्यमथो वराहमिहिरं तं ब्रह्मगुप्ताभिधम् । साक्षाद्भास्कररूपिणं क्षितिगत वन्दे ततो भास्करम् ये सिद्धान्तमनन्तशास्त्रमतुलं चक्रुः पुरा भारते ।। अयं प्रन्यो मुख्यतया नवीनखगोलीयविज्ञानप्रतिपादकः । तथापि प्राचीन- राचार्य विशेषास्तदीयगोलज्ञानप्रदर्शका गणितकौशलनिरूपकाश्च प्राचीनसिद्धान्तेषु दृश्यन्ते, तेषां विशेषाणां ग्रन्थप्रारम्भ प्राचीनसिद्धान्तमन्थे स्थालीपुलाकन्यायेनोप- निबन्धः कृतः । द्वितीयस्कन्धस्तु नवीनमतैन रविचन्द्रग्रहाणां स्थानगतिगणितप्रदर्शको गणितस्कन्धनामकः। तृतीयश्च ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धनामकः साम्प्रतिकदूर- दर्शनादियन्त्रसम्पादितज्ञानद्वारा ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनामारभ्य नवीनः शास्त्रज्ञैः सृष्टि- रभूद्वा न या, कदा बभूव, कथं वभूयेत्याकारकप्रश्नसमाधानपद्धति प्रतिपादयति । येषां पाठकानां गणितं नाभ्यस्तं शास्त्रम् , ते प्रथमतृतीयस्कन्धपाठेन प्राचीन- सिद्धान्तविपयान्नवीनशास्त्रविस्तृतिपद्धतिं च समाकलयन्ति । अथ गणिते कृतपरिश्रमा द्वितीयस्कन्धपाठेन तज्ज्ञानं कर्तुं शक्नुवन्ति । ग्रन्थपाठे आभिमुख्यप्रतिपत्तिसिद्वयर्थ प्रथमतः प्रथमतृतीयस्कन्धपाठं कृत्वा ततो द्वितीयस्कन्धपाठं कुर्वन्तु पाठकाः । एतद्प्रन्थरचनावसरे यहवो विपया वहुभ्यः पूर्वेभ्यो मन्थेभ्यः स्वीकृताः । तादृशमन्थकर्तृभ्यो नमोवाकशतं प्रथमतो मम कर्तव्यमिति भावये । अस्य अन्यस्य रचनायां प्रोत्साहकान् उत्तरप्रदेशप्रमुवरान् प्रति कृतज्ञतां निवेदयन् नेपामितोऽधिक संस्कृतभाषायां मन्थरचनाप्रोत्साहं दातुं भारती सम्प्रार्थये । अथ पण्डितेन्द्रान् साञ्जलिरभ्यर्थये--येऽत्र प्रन्ये गुणास्तानेव स्वीकृत्य दोषान् क्षमन्तामिति ॥ इत्यं पातविधेय- धूलिपालोपाहः अबसोमपाजी।

·विषयानुक्रमणी प्राचीन सिद्धान्तस्कन्धः पृवस. ... ८ . ... १२ ... विषय. वैदिक ज्योतिर्विज्ञानम् वेदाङ्गज्नौतिपम् মাসআর্থিীসশৱাৰ , সঙ্কলননি पातमन्दोच्चबिन्दुपरम्या भार्यभटः ललाचार्य पराहमिहिराचार्यः मझगुनाचार्य ,मुञ्जालाचार्य श्रीपत्याचार्य , भास्कराचार्य कमलाकर., सामन्तचन्द्रशेखर सिंहः इतरदेशीयज्योतिर्विज्ञानम् प्राचीनाचार्योक्तविशेषाणा नदीनभगया उपपत्ति भासरोदितम्लोपपत्तिः प्राचीन ग्रन्थेषु मन्दालोपपत्ति शीमालोपपत्ति बुधशुक्रयाविशेष गतिपरव्याख्या गते सीमफलम् चक्राति , अन्ये विशेषा, महागा चरकर्मसत्तार स्पष्टमहान्मध्यप्रसाधनम्, महागा भुजान्तरससार, उदयन्तरउस्मार. हफर्ममस्कर. चान्द्रीयसस्कारा. पाक्षिकसशारः विप्रानाधिकारविशेषा गणितस्कन्ध. सगोलाधिकार गोलीयरेखामान गोगवत्रिकोणमितिश्च २२ ३१ ३२ ३३ , ·... ४७ ४८ ... चापीयत्रिभुजानि, त्रिकोणमितिः ... समरोणचापीयत्रिभुजानां स्त्राणि खगोलम्, ध्रुवकाणि ज्योतिषामाभाषिक दैनन्दिनभ्रमणम् आक्षक्षेत्रविषयः ध्रुवीयनक्षत्राणि खेराभासिको क्रान्तिवृत्ते सावत्सरिकगतिः ५८ स्पष्टसाधननाक्षत्रकालयोमध्ये सम्बन्धः, मौदयिक सायमिकनक्षत्राणि, परमझान्तिसाधनम् ६० नक्षत्रेषु चन्द्रगतिः ... भूम्यधिकारः भूगोलस्य मण्डलविभजनम् अहःप्रमाणाधने सूत्रम् चिरायदिनसल्यागणना उन्ननित्रशेन क्षितिजावलम्बनम् क्षितिजावलम्बने सूत्रम् ૬૮ सन्ध्याकालगणितम् भूमेवातावरणवशेन किरणवक्रीभावः किरणवीभावकलितानि, किरणवक्रीभावे क भुक्कसाधनम् ७३ किरणवत्रीभावेणोतातो वास्तं गच्छतो वा खेषिम्वविपर्यासः किरणवक्रीभावेणोदयास्तकालयोमदा, किरणवक्रीभावेण शितिजावलम्बने विपर्यासः अक्षाशशानम् ७३ क्रान्तिवृत्तस्य विपुवद्विन्दोश्च निर्णयः विधुद्दिन्दुस्थाननिर्णय फ्लास्टीडस विधानम् महाधिकारः ग्रहगतिविपये केप्लरस्य सूत्रत्रयो ८३ केप्लरसूतेभ्यो न्यूटनस्य सिद्धान्ताः घटीयन्वीयकालमानम् ९६ बालसंस्कारप्रमाणानयनम् कालसंस्काराषयवयोवृद्धिहासधनताविचारः प्राहापराप्रमाणविचारः ऋतुविचारणा काठमानव्यवशरः ... ... ... ८० ... ... ८९ ... ... ... ... 1.

·... ११८ ... १२. (च) नाक्षरमाध्यमसावनकालयोः परिवर्तनम् सौरकुटुम्बम् , बोडस्य सूत्रम् प्रहवेगतारतम्यम् अल्पग्रहयोधशुक्रयोर्गतिविशेषाः शुक्रस्य कलाप्रसङ्गः गुरुग्रहविषये शुक्लत्वादिविशेषाः गुरुपहविपये कर्णगणितम्, रविभूकर्णः वक्रगतिविषयः, स्तम्भे महद्वयमध्ये रविपृष्ठीयचापः लम्बनाधिकारः प्राचीनाचार्याणा लम्बनसाधनम् लम्बनप्रमाणम् लम्जनकिरणयक्रीभावयोरीपम्यम् , लम्बनबिम्बप्रमाणयोर्व्यतिकरः याम्योत्तरवृत्तीयवेधेन लम्बनिर्णयविधानम् चन्द्राधिकार चान्द्रनाक्षरमासयोः सम्बन्धः चन्द्रकलाविषयः फलाविशेषोत्पत्तिः भूमेः पलाप्रसङ्गः, चन्द्रगोरीयविषयाः पाधिकर्मस्कारः तुशान्तरम् समुद्र तरगहेतु , चन्द्रकलाशाने मीटनस्य सूत्रम् चन्द्रगोरभ्रमः सस्पकाठिापूर्णिमाचन्द्रः भारपन्तिकाविषयः, देशान्तरज्ञानम् समुद्रे नौकायाननिये सनरस्त पदतिः प्रपथयात्रिासादिनदिहरानी, कालमानन्यान्या रिगुवचनोपचिः अपनांगत पानिमनन् , यार्षिकरानातविकाराः पान्तिविभेत कान्तिविरविप्राः, वार्षिकलपन कान्तिविशेश्योः सरपम् कान्तिविशेषभुकसाधनम् १२२ १२५ १२८ १२९ १११ ... ... १४२ ·प्रहणाधकार: १४८ ... १५६ १५७ १५८ १६० ... १६२ ग्रहणसम्भार्थ विक्षेपप्रमाणम् रविग्रहणे विशेषः, चान्द्रमासप्रमाणनिर्णयः, ग्रहणसम्भवज्ञानम् चन्द्रच्छाया भूमौ चन्द्रच्छायासञ्चारखेगा, वर्षमध्ये ग्रहणसंख्या परमसंख्याविचारः पाल्डियन सिदान्तिनां शारोसनामको ग्रहणपुनरावृत्तिकाल:" यन्त्राधिकार परवंशम् यन्त्रोपयोजनम् , यन्ननिर्मागमत्रम् याम्योत्तरवृत्तलमवेधक्म् याम्योत्तरवृत्तलग्नवेधकम् नाहीवृत्तीययन्त्रम् दिगुन्नतांशवम् , औरयन्त्रम् सूक्ष्ममानम् स्पष्टसावनकालमानम् दूरदर्शनयन्त्राणि ब्रह्माणस्वरूपवर्णनास्कन्धः सौरकुटुम्बकथा धूमकेतपः उल्का: सौरकुटुम्बोत्पत्तिकया नाक्षर विश्वम् नेन्युनः नक्षत्राणा प्रसाशनमाणादिविषयाः स्वर्गशा रविनिम्बीयविषयाः सटिफया पिण्डाण्डाना प्रादुर्भाव परिमितविश्वम् विश्वस परिणामवाद, भौतिक्शाने नवीनविश्वस्वरूपम् ... १६८ १७८ ... १८० १८ १८७ ...

·२००
२०३
२०७
खगोरशास्त्रीयविषयसघा
वेधशाला
आकर्षणसिद्धान्तीयविषया
भूमी रवि परितो भ्रमति, गुरुश-योर्मध्ये विर्पसस्कार
विकर्षणे कश्चिदिवशेष
पेसमोर वेधशालाया वेधक्रम
যালামিয়া
ऐन्स्टयिन् पण्डितस्य सापेक्षसिद्धान
भूमेवातावरणम् , अन्तरिक्षम्
भारतीयपचापद्धति
कृतिक यशवर्णनम्, कृतिपविवर्णनम्
उपयुक्त पनामानि
परिभाषा
२१४
२१८
२२१
२२१
२२५

·ज्योतिर्विज्ञानम् प्राचीनसिद्धान्तस्कन्धः वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता यजा प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण । शावादस्मात् काल्योधो यत स्यात् वेदाङ्गत्व ज्यौतिपस्योकमस्मात् ॥ इति भास्कराचार्योत्तरीत्या प्राचीने भारते वयं वेदोक्ताचरणविषयेऽकालश नार्थ प्योतिर्विज्ञान प्रादुरभूत् । अयमेव विषयो वेदवाङ्मये स्पष्ट दृश्यते बहुषु स्थलेषु यथा- "ओम् तानि वा एतानि यमनक्षत्राणि यान्येव देवनक्षत्राणि तेषु कुर्वीत यत्कारी स्यात् पुण्याह एव कुरुते । य पुण्य नक्षत्र तहटकुर्वीतीपव्युष यदा वै सूर्य उदेति अथ नक्षत्र नैति यावति तत्र सूर्यो गच्छेत् , यत्र जघन्य पश्येत् , तावति कुर्वोत यत्कारी स्यात् पुण्याह एव कुरुते ।" इत्येतक्यिनक्षत्राणा मध्ये कानिचिद्देवनक्षत्राणीति कानिचित् यमनक्षनाणीति प्रतिपादितानि महर्षिभि, देवनक्षत्राण्ये पुण्यनश्च नाणीति, तेषा काल एव पुण्याहमिति च निर्दिष्टम् । अहो कालाद् एतत्समयपर्यन्तमपि भारते वर्षे नक्षत्राणामेर प्राधान्यमुपदिष्टम् , तेपामुदयास्तशिरोगतरालाना वैशिष्टयम् , सूर्याचन्द्रमसोश्च तत्तनध प्रस्थितय । बालस्य विशेषल श्रूयते कृष्णयजुर्वेदसहितायाम्--"कृत्तिकानात्रमग्निदेवता रोहिगीनशन प्रजापति देवता" इति प्रारम्य सूर्यमार्गस्थितानामित्युत्ते क्रान्तिवृत्तीयाना नक्षत्राणाम् अच्चिन्द्रमार्गस्यापि कान्तिवृत्त समीपस्थत्वाच्चन्द्रमार्गस्थितानाञ्च अधिदेवता प्रतिपादिता । अयमेर विषयो वैपुल्येन मात्रेटिरिति प्रसिद्धे प्रश्ने व्याख्यातो दृश्यते । अनेनैतदुक्त भवति-प्रायश सर्वेष्वपि कर्मम रपिच द्रसङ्गनाना या गुरुशुक्रादिग्रहसङ्गताना वा नक्षमाणा तनापलजमकन्चमूचनया सगोले ज्योति स्वरूपतया माशमाननक्षत्रैरेव अस्माक भारतीयानां कमांचरणे प्रसक्ति , न तु शीम मन्दोबसपातभिन्दूना या अदृश्याना गोरीयरेसाप्रसङ्गे कल्पितानामितरबिन्दूना वा प्रसक्ति । किममित्य नक्षत्राणा वैशियमुपदिष्टमित्यारावायामागम एर प्रमाणम् , फ्लोपधिरेव पासना इति वक्तव्यम् , अर यद्यपि नवीनकास्किपदार्थविज्ञानशामरीत्या किञ्चिद्वन शक्यने ! नवना न्तमण्डलात् 'कास्मिक किरणा इत्युक्ते विश्वकिरणा महायति युता प्रतिश्च भूमण्डर नपय तीति शृणुम', 'यस' किरणा, गामा किरणा , पारिमा विणा इत्युनरोत्तर धनीयाम , - ·ज्योतिर्विज्ञानम् जीवशास्त्रम्, स्नपुरादिलोहाना गर्ने प्रविश्य सुदूर गमनक्षमा इति तस्मिन् शास्ने सम्यग् विमृष्टम् । तेषा किरणान मुद्भिजादिमानवपर्यन्ताना सपामपि जीवाना जीवितैनित्य सन्धो य. कश्चिद्वापि सादेव । अस्मिन् विषये पदार्थविज्ञानशास्त्रम् , रसायनशास्त्रम्। तैरुपजीव्य वैद्यशास्त्रञ्च उत्तरस्मिन् काले यदा कदा वापि "यदि चन्द्र अस्मिन् नक्षने तिष्ठति, अनयो. सग ताना किरणानामीदृशी शत्तिदृश्यते' इत्याकारकविमर्शनापद्धति सजनयिष्यतीति शानु शक्यते, इयमुत्प्रेक्षा । अतीन्द्रियसत्यदर्शिनी महर्पयो मन्नद्रष्टारो ये आसन् तेषा वाचो न विप्लुतार्था इति भारतीयाना विश्वास । "वेदासावयज्ञम्मप्रवृत्ता यज्ञा प्रोत्तास्ते तु कालाश्रयेण" इत्यस्मिन् विपयेऽमूनि वेदवाक्यानि द्रष्टव्यानि-"सवत्सराय दीक्षिप्यमाणा एकाप्टकाया दीक्षेरन् , पनी यदेकाष्टकैतस्याम् वा एए एता रानि वसति साक्षादेव सवत्सरमारम्य दीक्षन्ते", "फ्ल्गुनी पूर्णमासे दीऔरन् , मुग वा एतत्सवत्सरस्य चिनापूर्णमासे दीभेरन्" इत्यादिवाक्येषु यज्ञमा गरम्भ तत्तत्वाले कृतश्चेत् तत्तादृश पल जनयनीत्याम्नातम् । अन्यच्च "नामागत्याया च पौर्णमास्या च स्त्रियमुपेयात् यदुपेयाग्निरिन्द्रिय स्यात्" इत्यादिवेदवाक्याना पदिनयो स्त्रिया सगतस्य पुरुषस्य निरिन्द्रियत्व निर्दिशता सत्य नवीन फाले यरीवर्धमान वैद्यशास्त्र जीशास्त्र या व्याख्यातु क्षम भविष्यत इत्यादा प्राप्नुम । पूर्वोच्च विषयैरय परामृष्णेऽर्थ --गोटे समुपनाना वर्षमानाना च उद्भिजादिमानापर्यन्तानां जीवाना मध्ये नित्य सन्धो दृश्यते । चन्द्रकलादिक्षयो पुरस्कृत्य मानवमेधामु विकारा दृश्यन्ते । अनध्याय दिनानामियमेयोपपत्तिनिध्या । उन्मत्तैरमापौर्णमास्योश्चित्तविकारा नानुभूयते। एपा वै समत्सरस्स प्राचन्ये ·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्धः तत्रादौ वैदिक ज्योतिर्विज्ञानम् वेदवाङ्मये प्रतिपादितज्यौतिषाशान् पुरस्कृत्यैव तात्कालिम्ज्योतिर्विज्ञान स्थायि निणेतुं नहि समीचीनम् । कुत इति चेत् ? वेदेषु य एव विषयाः कर्मसज्ञाने आवश्यकीभूता स्त एव प्रतिपाद्यन्ते, नेतरे गणितविषयाः । अतः कारणात् तदानीन्तने काले गणितपद्धतिर्वा, पश्चाजरचनापद्धविर्वा, यन्त्रोपकरणादिक वा इत्यादिविषया अस्माक तिरोहिता एव । अत्र मानवजातिपरिणामवादरताः पाश्चात्यपण्डिता. केचित् मन्त्रकत न सामान्यपुरुषानेय प्रकल्प्य तदानीन्तने काले ज्योतिर्विज्ञान सूर्याचन्द्रमसोतिषशादानीत तिथिनभन ज्ञानमात्र पर्यवसनत्वानातिपरिणतमिति अवन्ति । अब विषये मन्यते प्राध्यपण्डिता किमित्युक्ते मन्नद्रष्टारो यसिष्ठादयो महर्षयोऽतीन्द्रियज्ञानपन्त. क्रान्तदर्शिनस्तत्त्ववेतारस्ते सर्वज्ञा एव । आविर्भूतप्रकाशानामनुपातचेतसाम् । अतोतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान्न विरुद्धयते ।। अतीन्द्रियानसवेद्यान् पश्यन्त्यार्पण चक्षुषा । ये भावान् वचन तेषा नानुमानेन बाध्यते ।। इति हि तेपा मतम् । अत्र तय॑माणे विषये उपयुक्तरीत्या वेदवाङ्मयप्रतिपादितज्यौतिया मानेर पुरस्कृत्य तात्कालिक्ज्योतिर्विज्ञान स्थायि निणेतु नोचितम् , उपर्युक्त कारणपशात् । अन्यच वेदवाक्यार्थों बहुषु स्यलेषु दुरूहः सत्स्यपि वेदशास्त्रेषु । कुत इत्युक्ते भाप्येषु बहुपु स्थलेषु पदे पदे प्रयुक्तयद्वापदेन भाष्यकाराणामपि वेदार्थः कालगमें रीयमानोऽनन्दितो दूरीभूत एवेति पातिभिप्राय । तथापि स्थितस्य गतिदिचन्तनीयेति न्यायेन यावदुपलब्धि वेदाविषया विचि क्स्यिन्ते चेत् वेचिद्विपयाः स्पष्टीभविष्यन्ति । त इमे- (१) ध्रुवनक्षत्रस्य स्थिरत्व प्रतिपादितम् । "भुवक्षिति भययोनिध्रु वमसि ध्रुवत' स्थितं व नक्षताणा मेष्यसि समापाहि पृतन्यतः" अमुमेव मन्त्र मनसि कृत्वा आर्यभटेनोक्तम्--"मेघीभूता खमध्यस्था" इति । मेधिनाम पशुबन्धनोपयोगि काष्ठम् । यथा पशु. मेधिना बद्धः सन् तत्परित- स्तुल्यदूरे भ्रमति, तथैव ध्रुव परितस्तुल्यदूरे सर्वाण्यपि नक्षत्राणि भ्रमन्ति, गुपनभनन्तु ध्रुवमेर तिष्ठति। (२) "यत्सामध्ये विपूवान् सपद्यते" । विषुव नाम समरान्दिवकालः । यदा सूर्यः प्रान्तिविषुववृत्तसपातबिन्दू प्रविशनि तदा सर्वेष्वपि देशेष्वहोराने समाने मयत । अनेन विषुवदिन- शानेन विषुवद्विन्दुज्ञानं भवतु । किन्तु विशुपद्विन्दोश्चटन नोक्तम् । सगोले द्विसातिवर्षेषु एकमेगा गच्छतोर्विषुवद्विन्दोश्चन यद तन ज्ञात मनति, ताई पा ज्योतिर्विशन महत स्थायित्वमधिजगामेति वक्तु शक्यने । विशुद्विन्दुचलन यद्यपि नाराचार्यादिमिः प्रतिपादितम् , चिन्नु वेदवाहमये प्रोक्त वा न वेति विमर्शनाया नोक्मेति यतव्यम् । उत्तरेससरोऽपि तर नास्ति।

·ज्योतिविज्ञानम् अन प्रकरणे लोकमाय तिलकमहाशयै विश्चिदुक्त कृष्णयजुदसहितायाम्- “फल्गुनीपूर्णमासे दोक्षेरन् , मुस वा एतत्सव सरस्य" इत्युक्त्वा पुन 'चिनापूर्णमासे दी शेरन् मुख वा एतत्सवत्सरस्य इयुत्ते सव सरारम्भक यद्विषुवद्दिन तत् कदाचित् चित्रापौर्ण मास्याम् , कदाचित् फल्गुनीपौर्णमास्यामपि बभूवे युक्त्या विषुवद्विन्दो पश्चाच्चग्नदशेन ऋतुप्रारम्भकाल पश्चानीयत इति वेदकालिका आर्या बुबुधुरित्युक्तम् । अत्र प्रकरणवशेन किञ्चिदुच्यते-अमुमेय विषुवद्विन्दुचरनविषय पुरस्कृय "एता है ये कृत्तिका प्राच्य दिशो न च्यवन्ते" इ यादिवेदवाक्यपरिशीलने कृत्तिकाना प्राचीदिगुदयन सिद्धयर्थं सैद्धान्तिकोपपत्या तासा विषुवद्वि दुस्थिति सिद्धयति । अनेन यस्मिन् काले विशुपद्विदु कृत्तिकास्वतिष्टदिति विलोमगगनाया वेदकाल पसहस्रवर्षेभ्य प्रागासीदिति निर्णीतम् । अन विषये तिरमहाशयै — "वेदकालेषु विषुवद्वि दुमृगशीर्षे आसीदिति निर्णेतु शक्यते । अनो वेदकालोऽटसहस्रपन्य प्रागासीत्" इत्यम यत ।

·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्ध स्पदैव । क्य तर्हि ग्रहाणा पुन पुन स्पष्टतयोदाहरण वेदेषु न कृतमित्याशङ्काया प्रारम्भ एव समाधानमरमाभिरतम् , किमित्युत्तेऽलौकिकपारमाथिकविषयेषु प्रवृत्ताना वेदयाक्याना तादृशैकिवैविपयै प्रसङ्ग एव न स्यात् । तथापि प्रसङ्गवोन शुक्रवृहत्पती ग्रहौ वेदे उदाढता वेवेति तिलक्महाशयनिीतमित्यलम् । अथ वेदाङ्गज्योतियम् हित्या वेदवारमयप्रतिपादित योतिर्विषयान् कृते परामर्श तदर्वाचीनप्रथाना तत्रादाय स्मान श्रुतिपय गच्छति कश्चित् सप्रदाय -अष्टादश महर्षय प्राचीने मारते वर्षे घेदचशूरूप सिद्धान्त-होरा सहितारूप स्कन्धरयात्मक ज्योति शास्त्र प्रावर्तयनिति । तेषा नामानि कश्यपेन उदाहतानि- सूर्य पितामहो न्यायो वसिष्ठोऽत्रि पराशर । पश्यपो नारदो गगों मरीचिर्मनुरङ्गिरा ॥ लोमा' पौलिशश्चैव व्यनो यानो भृगुः । शौनकोशादौते ये ज्योतिशास्त्रप्रवर्तमा ।। अनाचार्यागा नामग्रहणे पराशरसहिताया नारदसदिताया यद्यपि पाठभेदी वर्तेते, अधेतेपामाचार्याणा समयादिनिरूपण तत्तद्रचितसिद्धान्तानामराभेऽनीर दुष्करम् , अतस्तेषा महर्षीणा विषये निरालम्पची विहाय उपलब्धग्रन्यानामेन न पुम्पान् अधिकृत्य यत्तिचित् परामृशाम । तपादौ बेदागचौविषमिति कश्चिद् अथो वर्तते महामना रगधेन प्रवर्तित इति प्रतिपादित । यद्यपि यानुपमार्य चेति वेदागनौतिय विविध प्रसिद्ध वैरिकोके । यथा वेदनथे वेदमवापि कण्टे वर्तते बहूना वेदपण्डितानाम् । तता ज्योतिपमेव लंगधनामोदाहत न यार । तथापि मन्पदयेऽपि प्रतिपारिताना विषयाणा विञ्चिदेव भिनत्वाद् उमयमपि गधसमन्धीति यत्त शक्यते । तत्रोपनिषद्धानामशाना मध्ये मुख्या इमे । पञ्चमवसरामा युगमि यभिहितम् । एपस्मिन् यसरे पश्यधिकनिरातोमितानि औरदिनानि वर्तन्ते। पञ्चवां मायुगारम्भो यदा धनिष्ठानधनसहितौ सोमा स्वराक्रमेते । सूर्याचन्द्रमसो अविष्ठाटी उदीची प्रपयते । सापांध च दक्षिगामुदग्दविगायने माघारगयोमरत । पष्टि' सौरमासाः, दिपष्टिश्चान्द्रा , धपाहात्रियन् । अनाय परामर्ग-एकस्मिन् यसरे यदि पटवधिकविरामिवान्येर दिनानि चेद् इय व्यवस्था साम्प्रनोपयस वर्षय सगदपञ्चदिनाधिकम्प विरुद्धमिर दृश्यते त्याग्रहाया पश्यत गोल्यो नाम्ना आगल्पण्डितेन इत पूर्वमे। रचित प्रयन् "उपरन्नो गोग" इति श्रीष्टात् पञ्चायधिसतदाताम्य पूर्व कुनम दल भूगोलर अन्तममोरे गच्छन् पृथिन्या तीन महो- प्रग्यसकाशमकरोति, तत पर सूर्य परिलो भ्रमतो भूगोल कर विपरिगति । पत्रमाणे पूर्व पपधानिशीमितदिनदुल्यमति, पर पदमिरविलमिति । इद विचार पूर्व प्रश्न प्रतिपादिनान् विपन् रफ्नया मन्याना विनयंगस्तत्ताच्या पियानतत्कालीग

·६
ज्योतिर्विज्ञानम्
लब्धा भवेयुरिति, तेषु ग्रन्थेवितोऽधिक बद्धादरा भवेयुरिति मन्मदे ! अमुमेन विषय मनसि
कृत्वा वराहमिहिराचार्येण भणितम्-
आश्लेपार्धादक्षिणमुत्तरमयन रवेधनिष्ठाद्यम् ।
नून कदाचिटासीयेनोक्त पूर्वशाग्वेषु ।।
साम्प्रतमयन सचितुः कर्कट्याय मृगादिश्चान्यत् ।
उत्ताभायो विकृति. प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्ति ।। इति ।
अन्यच्च, बेदागन्योतिषे ग्रहगणित वा ग्रहणगणित वा नोच्यमान दृष्ट्वा तस्मिन् काले
प्रहगणित नाजागरीदिति वक्तु नोचितम् । तस्य वेदोक्तवर्मविषयमारज्ञानेर प्रतिपादकत्वाद्
त्यरम्।

·प्राचीन सिद्वान्तस्कन्धः पातमन्दोचबिन्दुव्यवस्था सवत्सरे रवियन मागंण गछति नक्षत्रेषु तन्मार्ग क्रान्तिवृत्तमभिधास्यन्ति । चन्द्रस्य इतरेषा ग्रहाणा च पन्थानः क्रान्तिवृत्तानि किश्चिद्भिन्नानि मण्डलानि तेषा क्रान्तिवृत्तेन यत्र सपाताः, ते विन्दय. पाता इत्यभिधीयन्ते । अथ मन्दोच्चा.। अन विद्यते नवीनगणितपद्धते. प्राचीनपद्धतेश्च भेद । कोपर्निकस् नाम्ना क्रोष्टानन्तरमेकादशतमशताब्द निर्णीत ग्रहा. सर्वे सूर्य परितो भ्रमन्तीति । भूमिरपि तेषा मध्ये एको ग्रह इति, भूमि परितः भ्रमन् चन्द्रो उपग्रह इति च । अयमेन विषयो विपुलतया 'पेप्लरा'ख्येन पोडशतमशतान्दै विभिप्रहगति प्रतिपादित । सःपामपि ग्रहाणामुपग्रहाणा च पन्यानो नहि साक्षाद् वृत्तानि, किन्तु दीर्घवृत्तानोति । दीर्घवृत्तस्य यो केन्द्रस्य उभयपार्श्वयोस्तुभ्यदूरे विद्यमानौ नाभीत्याख्यातो, तयोरेकस्मिनामौ रविदित इति । चन्द्रविपरे भूमि भी विद्यत इति तत्र प्रथमसूतार्थ. । वेलरस्य सूत्राणामुपपत्तिं कल्पयन् 'न्यूटन' प्रत्यपादयत् किमित्युक्ते रविहान् आकर्षन् ताना स्मान प्रदक्षिणीकारयतीति, क्थ तर्हि आष्टा ग्रहाः रवि पति गच्छेयुः, कथ दीर्घवृत्तेषु भ्रमन्तीति आशङ्कायाम् , तेषा सृष्टिकाले स्वय सिद्धाना गतीना सद्भावेन तथा वृत्तेषु गच्छेयुरिति सिद्धान्ति- नम् । गत्यभावे तावद् रविमेव गच्छेयु, । गतिबलेन आकर्षण प्रतिघण्टातो नापि दूर गन्तु समर्था दीर्घवृतेषु भ्रमन्तीति । नाभिविन्दौ विद्यमानस्य रवेयस्मिन् बिन्दौ ग्रहोऽत्यन्तापकृष्टः स बिन्दुर्मन्दोचमित्यभिहितम् । तथैव भूमि परितो भ्रमतश्चन्द्रस्यापि मध्यगत्या आनीतो मध्यग्रहः उपपत्या वृत्त एव भ्रमति । तस्य च सगोले दृक्सिदस्य स्पष्टग्रहस्य च अन्तर यद्विद्यते तदन्तर- साधनाय आचार्याः प्रायतन्त । सूर्यचन्द्रविषये एतदन्तर मन्दफलमित्याचख्युः । इतरग्रहविषये तद् मन्दफल शीघ्रपल सम्मिश्रमिति । अत्रोपपत्ति सपूर्णतया अग्रे वक्ष्यते । किन्तु प्राचीननवीन- मतभेदप्रदर्शनार्थ किश्चिद्वक्ष्यामः । रवि परितो भ्रमति भूनवीनपद्धत्या । अस्मामु भूपृष्ठे वर्तमा नेपु भूमि स्थिरा प्रकल्प्य रविरैव भ्रमतीति वक्तुं शक्यते । अतो भूमिदीर्घवृत्तनाभौ तिष्ठति । रविदीर्घवृत्ते भ्रमति । चन्द्रसायद् धरया आइपणेन धृतः सन् धरा परितो दीर्घवृत्ते साक्षादेय भ्रमति। धरा च नाभिस्थाने तिष्ठति । अतो रविचन्द्रावुभावपि भूमि परित एव भ्रमत इति सिध्यति । इतरे ग्रहासायद् रवि परितो भ्रमन्ति दीर्घवृत्तेतु । रविश्व तेया नामो विद्यते । तेषा मध्ये भूमिरेका। अनेन महा भूमि परितो न भ्रमन्ति । अतस्तेषा कदाचिद् वक्रता कदाचित स्तब्धत्वमित्यादिक सिध्यति । भूपृष्ठविद्यमानानामस्माकं तस्माद् मध्यगत्या वृत्ते भ्रमत. स्पष्टया इत्युक्ते वास्तविक्या गत्या दीर्घवृत्ते भ्रमतो रहस्य अन्तर गणितकलित मन्दपल नाम चक्रः । अतः "चन्द्रसूर्यो स्फुटो स्याता मान्देनैकेन कर्मणा” इति यदुक्त प्राचीनगणिते तन्नधीनगणितेनापि उपपन्नम् । इतरग्रहविषये तावद् वृत्ते भ्रमतो ग्रहात् दीर्घवृत्तस्य ग्रह साधयितु यदुपदिष्ट मान्द- फल तद् ग्रह सूर्यनामिक दीर्घवृत्तस्थ साधयति । तादृश ग्रह पुनर्भूपृष्ठस्यद्रष्ट्रपेक्षया दृसिद्ध कर्नु सूर्यनाभिप्रहस्स द्रष्ट केन्द्रकमहस्य यावदन्तर तत् शीघ्रारमित्यावख्युराचार्या [ मान गधने मध्यमहस्य दीर्घवृत्ते विद्यमानस्य नाभेदुरापष्टबिन्दोर्मन्दोच्चस्य मध्ये यावदन्तर तदपेक्षित मन्दवेन्द्रमित्यभिहित च । शीघ्राल्साधने मन्दफ्लेन सस्कृतस्य मन्दस्पष्टप्रहस्य, इत्युत्ते सूर्यनामिक ·ज्योतिर्विज्ञानम् दीर्घवृत्तस्थस्य ग्रहस्य, सूर्यस्य च मध्ये यावदन्तर तदपेक्षित शीघवेन्द्रनामसशित च। मद केन्द्रेण यथा मान्दफल साध्यते, तथैव शीघ्रकेन्द्रेण शीपाल साध्यत इत्यर्थ । मध्यग्रहात् स्पष्टप्रह साधन स्पष्टीकरणमित्यभिधास्यन्ति । इय स्पष्टीकरणपद्धतिरने साकल्येन प्रतिपाद्यते । प्राचीन नगोनमतयोभेोऽपि प्रदर्श्यते । कितु मुख्यतया विद्यमानो भेदोऽद्य परिभाषितव्य | नो चेद् आचार्यपरम्परया उत्तरोत्तर प्रतिपादिता गणितविशेपा न बुध्यन्ते । सोऽय भेद भूमेमध्य सलु भवलयस्यापि मध्य यत स्यात् यस्मिन् वृत्ते भ्रमति सचरो नास्य मध्य कुमध्ये । भूस्थो द्रष्टा नहि भरलये मध्यनुल्य प्रपश्येत् तस्मात्ती क्रियत इह तदो फल मध्यसे ॥ इति भास्कराचार्योक्तरी या प्राचीनगणिते आचार्य स्पष्टप्रह' नृत्त एव भ्रमतीति, किन्तु तस्य वृत्तस्य केन्द्र भूमध्ये पततीत्युक्तम् । अनोपपत्ति प्रतिवृत्तभङ्गथा नीचोच्चवृत्तभङ्गाया प्रति च द्वाभ्या भगोभ्या प्रदर्शिता । अनया भङ्गया साधित फ्ल यद्यपि नवीनवृत्तभङ्गीसाधितेन सम भाति ईपद्वैपम्येण । प्राचीन ग्रीस्देशीयैश्च इयमेन नीचोच्चवृत्तभनी प्रदर्शिता । अत प्राचीन काले सिद्वान्तो देशाद्देश व्याप्त इति वक्तुं शक्यते, तत्तथास्तु । अथ मन्दपलसाधने यदभिहित मन्दोच्चम् , चन्द्रविषये तस्य मन्दोयस्यापि प्रतिव सर भिनभिन्न स्थानमभिज्ञातमाचार्य , तस्य गतिश्च सूरम साधिता । चद्रमदोच्चस्य यथा विद्यते गति स्तथैवेतरेषामपि ग्रहाणा मन्दोचाना गतयो वियेरन् । ता क्यिस्य इत्याशङ्कय क्ल्यादौ मदो च्चान्यपि ग्रहै सामश्विन्यादौ तस्युरिति सभाग्य साम्प्रतिकस्थानस्थित्यर्थे क्यि यस्तेषा वार्षिक गतयो भवेयुरिति कुट्टकोनविधिना विलोमगगितेन तेषा गती सिपिधुराचार्या । अत्र विप नवीने राशिप्यते-पहा सऽपि पातम दोच्चसहिता कल्पादावदिवन्यादापतिष्ठनित्यन न किमपि मानम् । फ्ल्पकालच तत्तद्ग्रहणभगगकालना पूणावृत्या कल्पित , न तु वास्तविर । अत बद्रमन्दोच्च हिवा इतरग्रहमन्दोच्चाना गतया न दृक्सिद्धा इति । अत्र इतरम दो-चाना गतयोऽत्यपा वपद्यतेनापि नोपलभ्यन्ते । अतस्तेषा गतयो ग्विदा अपि गणितमाम न बाधन्त इयरगन्तव्यम् । आर्यभट अय साम्प्रतिकण्या भारत में सिद्धान्तशास्तम्य मूल पुरुष इति यरन्यम् । "आचापागा पदवी ज्योत्यत्या शातया यतो याति" इनि भारसरोत्ति पुरमय आचार्यपद प्रथमत आर्यम' मलेति । अत एव त पदे पदे शत्रुमिर विमृशनपि ब्रह्मगुन स्वीय सण्डसाद्यमाचाार्यभर तुल्याल व्यरचन् , ना यथा कर्नु प्राभाच । पायदाना पश्यिा व्यतीतात्रयाच युगपाए । श्यधिमा विशतिरदातदेह मम अमनोनीता ॥

·प्राचीनसिद्वान्तस्कन्ध. इत्यार्यभटेनर स्वीय जन्म वमुनगाग्निमिते शाकेऽभूदिति गदितम् । "कुसुमपुरेऽभ्य- चितं ज्ञानम्" इत्युक्तस्यात् सम्प्रति पटनानाम्ना प्रसिद्ध नगरे तेन ग्रन्यो व्यरचीति ज्ञायते । तेन ग्रन्थे यत्र कुत्रापि शकचर्चा न कृता, प्रायः शकप्रचारस्तस्मिन् समये यावद्भारतवर्षे नासीदिति वक्तव्यम् । भूमिः स्वस्या ध्रुवकक्षामवलम्ब्य प्रदक्षिण भ्रमतीति वक्तुमार्यभट एस प्रथम इति वक्तव्यम् , अनुलोमगति स्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यदत् । अचलानि मानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम् ॥ इति श्लोक्स्य स्पष्टं तदर्थप्रतिणदनात् । यद्यप्यमुमथै खण्डयन्तो द्विवाः श्लोकास्तस्मिन्नेव मन्थे दृश्यन्ते । तेऽपव्याख्यातृमि. प्रशिता इति मन्तमम् , व्याख्यानेच्चमूलाना दोषाणा दृश्यमानत्वात् । आर्यभटेन बुधशुक्रयोविलक्षण स्फुरीकरणमुक्तम् । लएलाचार्यः आर्यभटानन्तरं तच्छिप्याणामग्रणीलल्लाचार्यः 'शिष्यधीवृद्धिदम्' इति पश्चिद् अन्य नखाधिशके (४२०) अरचयत् । अर्वाचीन सिद्धान्तग्रन्थरचनायामयमादर्शग्रन्थ इति वनव्यम् । यतो ह्य, मन्थ मनसि कृत्या भास्कराचार्यण सिद्धान्तशिरोमणी रचितः। शिष्यधीवृद्धिदे ग्रहगणितकर्म सम्यगुपदिष्टम् । आर्यभटतन्त्रात् तात्कालिमप्रचारिततन्नेभ्यश्च बहवो विशेपा लल्लेम प्रदर्शिताः स्पष्टाधिकारस्य ३६-३७ श्लोकयो:- केचिददन्ति बुधानपरिस्फुटत्वं मध्यान्मृदूच्चरहिताद् मृदुना फ्लेन । शीघ्रोचमध्यरहिताचलसशितेन संसाधितेन सरलेन सकृद्विध्यात् ।। भानोः फ्लेन परमेण दलीकृतेन स्पष्टो भृगुनिरहितोऽतिपरिस्फुटः स्यात् । सूर्योचवर्जितशशाङ्ककजशीघतुङ्गा जानेन भास्करपलेन कुजोऽवच्च ।। इति । बुधशुक्रयोः कुजस्य विलक्षगरपष्टीकरणमभिहितम् । मध्यमाधिकारान्ते च चन्द्रमन्दोचे इतरमहशीघोच्चे चार्यभटमतानुसारेणागते। बीजसंस्कार उपदिष्टः। दृसिद्धये शेज- समारोपदेशायायमेवारम्भः । अय बीजमस्कारः कथमावश्यकीभूत इति तस्य॑माणे तन हेन सदृश्यते । (१) प्रहाणामुपदिष्टानु मध्यगति कालम मेग सूरमान्तर स्थूलतया परिणत भाति । (२) महागा विषये मध्यखेटाना सिद्धाना च यावदन्तर शोधमान्दालसम्मिश्र तस्य सैध्येग मान्दत्वेन च निमजने क्रियमाणे आचार्यलयोः शोप्रमान्दालयोरन्तरमपतत् । तदन्तर- २ ·१० ज्योतिविज्ञानम् परिभरणाय यदुपदिष्ट चीज सत् स्थिर भवितु नाईति व वर्षे भिन्न भवतीत्यर्थ । अतो बहुभिरर्वाचीन प्रकार बीज प्रत्यपादीत्ययगन्तव्यम् । शीघ्रमान्दफ्ल्योर्व्यतिकरस्य सम्प गदर्शनेन "ौध्य मान्ट पुनर्मान्द शैध्य चेति चतुर्विधम्" इति फणितिश्च यथा दृग्मिसपाट जनयति तदने वक्ष्यामः । लल्लाचायेंग शृङ्गोनत्यधिकारे चन्द्रशुक्रानयनमुत्तमज्यया नीत युक्तियुक्त शोभते यन्वाध्याये । वराहमिहिराचार्यः वराहमिहिराचायों विक्रमास्य समाया विद्यमानाना नवरत्नाना मध्ये रत्नमेकमिति "ख्यातो वराहमिहिरो नृपते. सभाया रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” इति इलोकेन याचित् प्रतीति । भट्टोत्पलमतेनाय मागधो द्विज । "आवन्तिकोऽस्मि" इति वराहेणैव स्पेन विरचिते बृहजातके चोनम् । अनेन रचिताना बहना ग्रन्थाना मध्ये पञ्चसिद्धान्तिका, बृहत्सहिता, यह ज्जातक चेति मरायमाना । तेपा पञ्चसिद्धान्तिका सैद्धान्तिको ग्रन्थ । तत्काल प्रचरिता सौरादयः पञ्चसिद्धान्ता तत्रोल्लिखिता इति तथा नाम कृतम् । बृहज्जातके यान भाषापद प्रयोगेण वराहस्य यानसिद्धान्तपरिचय आसीदिति वक्तव्यम् , अस्य प्रथरचनाकाल सप्ताश्विवेद- (४२७ ) मित शर । आश्लेपार्धादक्षिणमुत्तरमयन रवर्धनिष्टायम् । नून पदाचिदासीयेनोक्त पूर्वशास्त्रेषु ॥ साम्प्रतमयन सवितु फाद्य मृगादिश्चान्यत् । उत्तामानो विकृति प्रत्यक्षपरीक्षणेति ॥ इति । श्लोकाभ्यामयनचग्नपरोक्षगे वराह ए। प्रथम इति वक्तव्यम्, अन विचिद् व्याग्च्या यते । येन केनापि धारणेन वेदे नक्षत्राणि वृत्तिमादीन्युाहनानि । तताऽमिमुया चे इति कारणेन या निपुद्धिन्दा कृत्तिकावतिष्ठदिति कारणन या कृत्तिका नक्षनचनादौ प्रतिष्ठिता । वराहकाले तु नक्षत्रचर स्पष्टमश्विन्यादि दृश्यते । तस्मिन् काले च विपुहिन्दुरश्विन्यादायातिष्ठतेति तेन कण्ठोक्या भणितमुपर्युदाहृतश्लोके । आर्यभटकारस्य घराहायसन्नत्वात् तयो काल एव तत पूर्व निर दितया पथ्यमान नशनचक्र पिपुद्विन्दुम्पितिमवष्टम्याश्चिन्यादिक वृनमिनि काचित् प्रतीति । अद्यावधि चाम्याचि मादितया पत्यम नत्वात् , मेप दिराशीनामश्विय दितो पास पनाच्च राशिसामगकाला अयनसायचायनाश वाग्ममग वर्धमान बने भियन्ते । सम्प्रत्युत्तरायणम्य पुग्यफल्स मारसक्रमगमालद् शियधिकदिनभिद्यमानत्वान् कर्मकाण्डे मारसम्मगपर्यन्तमारन्धे न्युत्तरायगे दश्चिगायनमिति मुकम्पपाट' छान्दमे य प्रचरति सोपायचशिप्यते महुमिरसुना । तनयालु | वराहोऽन्तिा परिसमादरम'साय तर जोतिशास्त्र प्रचारयन् जीवित मिनार । तत्कृताया बहनादलाया उगर्गमिति प्रसिद्ध शन परामृण्म् । या भूमेग्नजर क्यिद्रे ·प्राचीन सिदान्तस्कन्ध प्रयहतीत्याकारवज्ञान तगोपन्यस्तम् । इद नवीनभूगर्मशास्त्रज्ञैरवस्य निम्रव्यम् । यदि वराहप्रति पादिव सत्यमेव भवति तर्हि सज्जगर्गलशास्त्र महदेव भाति, विशेषलोकोपकारकञ्च भवेत् । भारतीयज्योतिश्शात्रज्ञ रचिताना पलान्याना सयासयपिवेक कालक्रमेग फ्रोपलब्धिगदेव सिद्धयति । वराहकलाया पश्यसिद्धान्तिकाया रहयो गणितस्कन्धविशेषा पिहिता, तत्कृताः सर्वेऽपि मन्थास्तदीय स्कन्धनयपाण्डित्यमद्वितीय प्रकटयन्तीत्यलम् । ब्रह्मगुप्ताचार्य नसपश्चशके (५२०) ब्रह्मगुमाचारस्य जनिरभूत् । श्रीव्याप्रमुग्वाव्यस्य नरेन्द्रस्य राज्य काले स न्यासत् । खनागनामिने शके (५५०) ब्रह्मस्फुटसिद्धानम् , सप्ताष्टपश्चमिते शके खण्ड खाद्यानामक करण व्यरचयत् । अय विष्णुगुनस्य पौन इति गुतपदान्ताद् वैश्यफुगेद्भूत इति प्रतीतिः । अयमेव गणकचक्रचूडामणिरिति भारतराचार्येण गुरुतया स्त्रोक्न । नहि तस्य साचात् शिष्य , किन्तु तस्यागम प्रमाणतया खोवारेत्यर्थ । ब्रह्मगुताचारेंश स्वसिद्धान्ते आर्यमा वराहमिहिर श्रीसेन विष्णुचन्द्रादिसण्डनपराः परदशता विरोषा उपन्यम्ना- । तेस तस पाण्डिती महतीति व शक्यते । कुटकगगिते वर्गप्रकृतिगणिते च ब्रह्मगुप्तो विशेषपाण्डित्य प्रकीचार । अनेन प्रदर्शित वर्गप्रकृतिगणितमनन्तर सपश्चरुद्र( ११५० )के मारकराचार्यग चकवालनाम्ना विस्तारितच सप्ताटसप्तकमितत्रीष्टशके (१७८७) लपाजिनामपाश्चात्यपण्डितेन प्रदर्शितगणितेन समान रिभाति । चनीयचतुर्भुजस वैवापसून प्रथमतो ब्रह्मगुमनैव प्रतिपा दितमिति हासननामक पाश्चात्यपण्डित. स्वकीयनिकोगमितपन्य उल्लिखितवान् । प्रागुमः म्बय नलिकादियन्त्रण प्रदेष चकारेति मातरेण भणितम् । ब्रह्मगुप्त स्वीयमिद्धान्ते यत्र कुनाप्ययनाराची न चकार, आमट पदे पदे खण्यापि सर्वेरपि तस्मिन् काले प्रमाणनया वीक्रियम णम् आर्यभटमेव ज्ञात्वा तमेवानुसरन् पदावावर नामा करण चारति स्पटम् । "वश्यामि माढसामाचार्याभानुयालम्' इति वचनात् । মুলা "अपनचरन यदुत मुसलो. स एप यम्" इति मसरेण उद्घाटितो मुभार चाया वेदागिण( ५८४) के रघुमानसमामा परणं चकार । अनेनायनर पागे येदगुगन्धिमत, (४३४) स्वीकृत.। कल्पेनमा गोडमनन्दगोचन्द्र ( १९९६६९ ) समाधिकारे प्रथमपदे कोरिर्धन द्वितीये कग तृतीरे ऋग चाय धनमिनि नयौनमयदयतुल्यता विर प्रताप चन्द्रोपरयन्तरेग रविचन्द्रानरेग व सष्टचन्द्रे तदीपगतो च दिशेगर प्रति पादिव । अय सम्भारः चन्द्रे "वरेन्" नामोन सम्प्रतिवर्गसारा नुको मिति। गुमान गुरम नम चेति ननदो प्रन्यो प्रसिद्धी शोन्दुध के (१) रचिता चिनिगमानाम पर मामायापि प्रवति।

·१२ . योतिर्विज्ञानम् श्रीपत्याचार्यः अय चन्द्रबाहुग्रह( ९२१ )मिते शाक आसीत् । अस्य कृति. सिद्धान्तशेखर कियद्भिरेव वर्षे. पूर्व कलकत्ताविश्वविद्यालयपण्डितेन श्रीबुवामिश्रेण प्रथमतो मुद्रापितम् । अय श्रीपत्याचार्य, स्वस्य काले भारतवर्षे महापण्डित इति वक्तु शक्यते । तद्रचिते पाटीगणित बीजगणितश्च खिलीभूते अद्य न दृष्टिगोचरे भवत- । सिद्धान्तशेखर सिलीभूतमपि पुनक इधार बब्रुवापण्डित । अस्मिन् सिद्धान्तशेसरे बहवो गोलीयविषया. प्रदर्शिता, ये तत. पर भारतरेण सगृहीता । त इमे-(१)उदया- नरसरकार , (२) अग्रान्तरसस्कार. । अय सरकारो वस्तुत. चतुर्वेदाचार्यशैव प्रतिपादित. प्राचीनाचार्याणा सुनिशित गोलज्ञान विवृणोति । अमु सस्कारमन्यत्र विमृशाम ! (३) श्रीपति. स्वस्य ध्रुवमानसाख्ये करणे मुञ्जालोक्तरीत्यायनचलन प्रत्यपादयत् । (४) प्रान्ते रवे जसाधन य सूक्ष्म कमलकरण स्वस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेके प्रतिपादित तत्तु श्रीपतिनैर प्रथमत. प्रदर्शितम् । श्रीपति. प्रायशो ब्रह्मगुप्ताचार्य लल्लाचार्य चानुससार | भास्कराचार्यः सह्यकुराचाभिने विजडविडनामके सम्प्रति वीजापुरनामत प्रसिद्ध नगरे रसनामदशभिते (१०३६ ) शाके महेश्वरोपाध्यायसूनुर्भासर प्रादुरभूत् । अय पारियो वैष्णवबादाण इप प्रतिभातीति श्रीमुधाकरद्विवेदिपण्डितेन विष्णुपुराणीयवचनोपादानादनुमितम् । लीलावती, बीजगणितम्, गणिताध्याय , गोलाध्याय , रणकुतूहलम्-इति अन्धा सम्प त्यासेतुहिमाचल प्रसिद्धा एव । अस्य सर्वतोभद्रय नाम्नाध्यापि कृति स्वेनवोद्घाटिता, विउ नात्यापि दृष्टिगोचरीभृता । अस्य ग्रन्थी गणिताध्यायो गोलाध्यायश्च सिद्धान्तशिरोमणिरिति नाम्ना व्यरहियेते । तस्य सिद्धान्तशिरोमणेव्याख्याना नृसिंहदैवज्ञेन वासनायातिनाम्नि व्यारल्याने भस्राचार्य एव प्राचीनमारतीय गणितजान गोलज्ञानव परा पाष्ठा निनायेति तत्प्रतिपादितगाणितिकै. गोरीयेश्च बदुमिर्पिोपैदरीदृश्यते । एपा विषयाणा प्रसनि म्यारी पुगकन्यायेनान्या परामृशाम | अम्य भास्कराचार्यम्य स्वीये वीजगगिते वर्गप्रकृतिसाधनावसरे प्रस्तारित चपालनामर महती पाण्डिती प्रारीकरोति , साम्प्रतिकाना गणितमानामाश्चर्यञ्च जनयति । अन्यच निम नाधिकारेसमृद्विधिना कोगशकोरानयनम् , स्पष्टाधिकारे तात्कारिकगतिसाधनम् , शीभगति परसाधने भुजव्याविकार , कोरिज्यानुपातेन सिद्धयतीति प्रतिपादितम् । चरनालनसूनमित्यादयो विशेषा भारतरस्य गणितकौशल प्रक्रन्ति । तेन प्रदर्शिनमयशेत्रोत्पादन यथा गोलीयविष यान् मुल्मीकरोति तदन्यत्र परामृशाम । दिगोम्म एवेनैवानयेन सर्वदिक्टायानयन तस्य शडाच्छायावधेऽद्वितीय ज्ञान न्यननि । भारसराचार्यानन्तर यपि बदो गोलशा गोष्णदेव सिंहटेप-मुनीश्वर कमलकर रमनाथ जगमायादय कारण मारने प्रादुरमान् । किनु दे गौ मा-गरानन्तरं अस्व . .

·प्राचीनसिद्धान्तरकन्ध १३ तदुदितान् विषयान् शाला भाष्यकारोऽभूपनिति पतव्यम् । यद्यप्योदेशे चन्द्रशेखर- नाम्ना प्रसिद्धो गोलज्ञ सिद्धान्तदर्पणमिति प्रसिद्ध अन्यं चकार । तर च चन्द्र साम्प्रतिका. पाश्चा- स्यगणितसिद्धा 'वेरियेपन्' 'इवेशन्' इत्यादिका. सकारा. प्रतिपादिता । इमौ पू! दिती सस्तारौ भास्कराचार्येण चीजोपनये अन्य उपनिषदाविति मया "मेघमेटिक स्टूडेण्ट"-गाम्नि त्रैमासिकचिया सव्याख्यान प्रदर्शितम् । कमलाकरः अथ भास्करानन्तर महापण्डित. कमलाकर १.८० शके सिद्धान्ततापविनेक नाम अन्य व्यरचयत् । अय महाराष्ट्रपियो नृसिंहवनतनूजो दिरावरदेवमस्यानुन शिष्यश्च । अनेन बहुन पक्षपातसुद्धथा मारकरमुनीश्वरादीना पण्डन कृत येन केनापि हेतुना । तद्विहाया स्मिन् अन्ये बहवो रिशेपास्तस्य सुनिशितमेधामसहापारिडतीञ्च प्रस्टयन्ति । ये ये गोरीया गहना विषयास्ते सर्वेऽपि चिनार्पणसिद्धान्तीयपद्धतिमलिन् अन्धे विरान्त झते वक्तव्यम् । भारतवर्षे यस्मिन् समयेऽय प्रन्यरचनामकरोत् तदा यूरपदेने न्यूटनपण्डितस्य वर. पोडदापमितमासीत् । सामन्तचन्द्रशेखरसिंह. कमरारात् पूर्व परञ्च बहवो गोरा अन्धकारश्चाभूनन् भारत देशे, येपा रचनादिक सर्पमपि सुधाकरपग्टित. स्वीयगणकनरनिया परिपत् । तेत्र ग्रन्धे नोदाहियन्ते, यतस्ले गतानुगतिकनया मन्यान् रचयामामु । किन्नु सामन्तचन्द्रशेखर सिंहनामा वश्विद् ओहदेदो १८३५ मोटादे जान , १८९२ ग्रीष्टान्दे सिद्धान्तदर्पण नाम अन्य व्यरचयन् , यस्मिनपूर्ण बदलो विशेषा हरयन्ते । तत्र तेन रविचन्द्रयोलम्बने २२ विवामित ५६०८" मित रही। प्राचीनमन्या भाम्रादयश्चापि यूरेनर लापन नृप्तास्तद्ययार्थशानाय न प्रायनन्त । तेपा मो रविनन ३५६॥ चन्द्रग्नच २ ४२"। अयमेवरिषयचन्द्रदो पर मेधापितिदोष वेघमामयेच प्रवीरराति । अप चन्द्रशेपर साम्प्रतिकारजातोऽभ्यनम्यनगमाय इत्य नेन तस्य नवीन पगोलीयप्रन्ये परिनयो नालि, तथापि ये गहगा पिया गरिने बाहुल्येनेर जायमानानन प्रये दरीदृश्यन्ते । 'वेरियेपन्', 'दोशन', 'एन्युर इंस्पा' इति प्रय संस्शाराधान्द्रीयाः वर्षगसिद्धान्नीरामन हरपन्ते परप्रकारे सरमादिदोस्तो- अभीष्टकागेरिधाचन्द्रमन्दार पो सिने पत्रिमपूर्वहीनात् । कृष्णे निमोनार्यमातिाप पेन्द्र तदीयाभवमोनिकाया ॥ इत्यादि। तेषां नामानि नमानर पाशिक दिनयमितत्र गिगितानि । सपनाची मरते मुभाचा सोमानमान्य करप अधीदी गफारी प्रदत् । रितु यो प्रसारको प्रयासमाधि मामीदिति पापम् । मागचापात्रोमा - ·- सौरवर्पप्रमाणस्य ज्योतिर्विज्ञानम् म थे तो सरकारी लिखितौ। तयोविषयेऽने व्याख्यास्याम , किन्त्यय ग्रन्थ प्रश्चित इति केचिद्वदन्ति । सुधाकरपण्डित स्वीयगणकतरङ्गिण्या नित्यानन्दोऽपि पाक्षिकसत्कार ददाविय घोचत् । अस्तु नाम | तान् सर्वानपि प्रन्यानदृष्ट्वाङ्गलेया भाषामशात्या केवळ सय कृषि व स्वयकृतवेधेनैव तादृशसूक्ष्मसस्कारानयने चन्द्रशेखरस्य पाण्डिती विशिष्टति ज्ञायते । चन्द्रशेयर परमक्रान्ति सार्धत्रयोविंशतिभागमिता स्वीचकार । वे परममन्दफर १५ क्लामित प्रत्यपा दयत् । सौरवर्षप्रमाणमङ्गीकुर्वन् अयनगति ५७६ विकलामितामग्रहीत् , वास्तवप्रमाणात् साष्टार्धविकलाधिक पात् । तावता चद्रशेसरोऽयनगतिमीपद्वैपग्येण पञ्चाशद्वि कलामितामेव प्रतिपादयामासेति वत्तव्यम् । चन्द्रशेसर प्राचीनसगोलविज्ञानलतिकाया अन्तिम कुसुममिति वक्तव्यम् । अव पण्डिता केवल पञ्चाङ्गरचनायामेव पर्यनस्यन्तीति दृश्यते । सैद्धान्तिक विज्ञान कार्य भजति । पाशिका राजकीयसस्कृतकलाशाला यदि शास्त्रव्याप्ति नाकरिष्यद् एताव मानमपि पाण्टिय भारत नाभविष्यत् । अय भारते वेधशाला अयन्तमावश्यकीभूता । कदा तादृश भागधेय भवतीति नो जानीम । तस्मिनेच सौभाग्ये सपद्यमाने शास्त्र पुरो गच्छतीति वक्तु शक्यते । तत्तथा तिष्ठतु । प्रकृतमनुसराम । एव चारितक प्राचीनपगोल्ज्ञाना विषय परामृश्याथ प्राचीनभारतीयाचार्य ये गोलीयविशेषा प्रदर्शितास्तानवीनगाणितिकदृष्टया विमृशाम । ।

·प्राचीनसिद्धान्तस्कन्ध देशान्तर्भागे 'सारोस्'नामकग्रहणपुनरावृत्तिकालोऽष्टादशवर्षात्मको विज्ञात इत्यत्र ग्रन्येऽन्यत्र व्याख्यातमस्ति ! मोष्टपूर्व ३८०० वर्षेऽपि 'सार्गस् नामकस राश काले सगोलशास्त्रज्ञा भासन्निति ग्रन्थितम् । नक्षत्रराशीना मेषादिनामानि तत्रत्यानीति चावगम्यत इति पाश्चात्या पन्ति । बुधादिग्रहाणा स्थानपुनरावृत्तिकालास्तैगणिता इत्यष्टवर्पमिले काले शुरु. पुनरारम्भरिदु गच्छतीत्यागारका विषयास्तैर्विमृष्टा इ. गम्यते । वर्षस्य प्रमाण सूर्यसिद्धान्त वर्षप्रमाणमित्र सार्धचतुष्पगमितमालेनाधिकतया गृहीतम् । रविम दोच तैर्दशभागव्यत्यन्त गृहीतम् । अमा पूर्णिमाकाली ग्रहणकाला इत्यादिका ये ये पञ्चाङ्गाविषया वर्तन्ते ते ते तेपा ज्ञाता । अथ 'पार्कस्' नामको ग्रीस्देशीय शास्त्रशोऽस्मादेव देशाच्छास्त्रमभ्यस्तवानित्यनुमीयते । मीस-पाविलीन् देदो कश्चिदपि क्रीप्टस्य पूर्व ६४० वर्षे 'कोम् नामकदेशे सगोल शाम्नपाठशारा प्रार्तयति स्म । तस्य शिप्या देशाद्देश गत्वा शास्त्र विस्तारयामासु । क्रोष्ट पूर्व ५८५ वर्षे रविग्रहणमासीदिति प्रन्थित ते । 'सारोस्' नामककालज्ञान तेपामासीदिति गम्यते । 'धेक्स्' नामक शिष्यस्तस्य ग्रीस देशी यशास्त्र स्वदेशे नीतवान् । 'पैयागरस' नामक पण्डित ईजिद्देश तदनु प्रान्देशच गत्या औदयिक्सायमिकनवनाणि परममान्ति भूमेगोल्त्वञ्च विदितवान् । स च तस्य शिष्याश्च भूमेरात्मभ्रमण प्रतिपादयामा । 'टो शिष्य 'हेराक्लिडीस'नामी रविभूमि परितो गच्छतीति बुधशुक्रौ रविं परितो गच्छत इति मेने । 'अरिहास्' प्रहभ्रमणस्य रविकेन्द्रकत्ववाद प्रत्यपादयदिति लिखित्वा त तिरस्कार 'आर्कि मेडी' नामक पण्डित । 'पैयागरस्' एव नीचोच्चदृत्तभी प्रतिपादितवानित्यनुमीयते । किनु तस्या भङ्गया सम्पूर्ण प्रतिपादन 'एपोलोनियस्पण्डितेन कृतम् । 'याडक्सस्' नामक पण्डित भीमात् पूर्व नक्षनाण्यधिकृत्स द्वौ ग्रन्यो चकार । अलेग्जाड्रिया शास्त्रपाठशालेति काचिदासीत् सस्था ग्रीसदशे । तत्र 'अरिसल्स्' 'टिमोकारीस्' नामको पण्डितौ नक्षत्राणा ध्रुवकाणि ददु । तेनायनगतिस्ताभ्यामाविष्कृतेत्यवगम्यते । (१६८८) मीटाब्दे 'जान् वाल्सि'गणित शास्लश 'अरिवारस नामरस रविचन्द्रगणित मुद्रापयामास । तद्ग्रन्थरचनाकाल कोष्टात् पूर्व २७० । तस्मिन् अन्धेऽर्धप्रकाशमाने चन्द्रनिम्ने व्यन्दु पुरस्कृत्य रविचन्द्रयो(रनिष्पत्ति निर्णय शक्यत इति कथितम् । किन्तु गणित कृत्या 'भरिशस्' रखेर्दूर चन्द्रीयाद्विशतीगुण- मेवेति निर्णय चकार । 'इराटोस्येनीस' नामक पण्डित आलेग्जाड्रिया ग्रन्याल्याध्यशो भूत्या तर गोल्यन्त्र निर्माणपद्धति ( २७६ १९६ क्रीष्टपूर्व) विस्तारयामास । परमकान्ति २३°५१ इति प्रतिपादितवान् । भूमे परिधिश्च सूक्ष्म निर्णयामास । तर पद्धतिश्चैकदेशान्तरयोदेशयोरित्युत्ते एसयाम्योत्तररेखास्थितयोईयोदेशयोमध्यदूरशानेन ! तर याम्योत्तरवृत्तगते रखो खस्रतिक दूरवेधेन, खस्वस्तिकदूरान्तरेण यताउदूरदेश तदा चक्राशै फियदिति त्रैराशिकन परिधिरानीन । अथ ग्रीस्देशीयपण्डिताना मध्ये रविचन्द्राविय दामकाराताम् ! तो 'हिपाम्' 'टालेमी' इत्याख्याती । 'हिपास्' पण्डितो महभगणरामनारम्य विशुपतिपर्यन्न यापनन्तिम ये स्पष्टतया मोडीचकार । त्रिकोणमिति सृष्ट्वा गणिते सौलम्यं सपादयामास । किन्तु तस्य नियुव ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् गति. ३६” विकात्मिमा स्थूला, तस्य क ल क्रौप्टापूर्व १३० वर्षमित । स एव प्रतिवृत्तभङ्गीं कल्पयित्वा, १०८० सख्याकाना नक्षत्राणा ध्रुवकाणि प्रकाशप्रमाणाङ्कान् ददौ । इद यावत् 'टालेमी पण्डितस्य 'आत्मजेटुनामान्थे प्रचुरितम् । 'दिपासपण्डितस्स दृषि 'टाल्मी' अन्धरचनया सपूर्णा शाश्वती चाभवत् । अलेग्जाड्रिया विद्याशालाया 'टालेमी' अन्यो गुरुरित्युच्यते । तस्यानन्तर तच्छिष्या एव तस्य व्याख्यातार । न कश्चिद् अन्धकर्ता तत' परमासीत् । अरेविया-ओमरनामास्तुरुष्पप्रभु क्रीष्टस्य ६४१ वर्षेऽलेग्जाडियानगरमजयन् । साधैकशतवर्षानन्तर 'आत्मजेस्टु'ग्रन्थोऽरनीभाषायामनुवादित । 'बालिफ' नामर प्रभु बाग्दाद्नगरे ८२९ सवत्सरे वेधशाला निर्ममे। तत्र 'आल्यामजार'नामक पलशास्त्रग्रन्थ रचयामास | टोबिनकोरानामको विद्वान् विषुवहि-दोलम्बनसिद्धान्त प्रत्यपाद यत् । नाजीरुद्दीन् १२०० वर्षे महागा पदकानि विरचयामास | अयनगतिञ्च ५१ विकन्यमिता स्वीचकार । पर्पियादेशे मार्गानगरे वेधशाला निर्वहन् तत्र तुरीययन्नममादिगश निर्ममे । 'उग् वेग' नामक (१३९४ १४४९) 'तामलेन्'पौत. 'सामर्कवेधशारा निर्माय तत्र नक्षपदकानि पुनरुद्धारयामास ।। तत पर ·प्राचीनसिद्धान्तस्कन्धः अथार्यसिद्धान्तस्य मूलप्रवक्ता बहुशास्नागामादिपुरुष आजन्मब्रह्मचारी चान- परतसारस्वतोपासको मेध्या बृहस्पतिसमो 'न्यूटन' स्वयं कालतचलनकलनसिद्धान्तेन केप्लर- सूत्राणि व्याचिख्यासुर्नवीनखगोलीयशास्त्रं चकार । अप क्रमेण गणितशास्त्रस्य बहुमुख- विजृम्भणेन महलो मेधाविनः 'अपिलर-क्लेरो डलांब-लांज्-लप्लास्' इत्यादिप्रमुखा यायन्नवी- नग्रहगणितं पूरयामासुरिति वक्तव्यम् । तत्र मुख्यतया समाज-लप्लासपण्डितो साक्षाद्रविचन्द्राधिय भुवमागतो सिद्धान्तस्य पारमद्राष्टाम् । ततः परमेकन 'यन्त्र न्युगं प्रारेभे । अन्यत्र गणितशास्त्रेऽकाण्डताण्डवं वरीवृध्यते स्म । सौरकुटुम्बीयनहगणितं संपूर्य शास्त्रशाः सम्प्रति नाक्षत्रविश्वविहारं कुर्वन्ति । नक्षत्राणामन्तर्विशा- नीति यानि वक्तु शक्यन्ते । दूरस्थपिण्डाण्डा दूरदर्शने भूमेः समीपं नीयमाना विश्वं व्याप्नुवन्ती- स्याकारक्रष्टिरहस्यानि मानवस्य प्रदर्शयितुमलम् । अन्यत्र गणितशास्त्रे 'टेन्सार'गणितमित्येक- माविष्कृतं गाढसमस्यापरिष्कारे महदायुधमिष जेगीयते। भौतिकशास्त्र परमाणुरहस्यानि बिभिदे । तद् नाक्षत्रविश्वमन्वेत्य ज्योति तिकशास्त्रनाम दधौ वरीवृष्यते च । ऐन्टयिन् पण्डितः 'टेन्सार' गणितेन सापेक्षसिद्धान्तं प्रतिपाद्य न्यूटनस्य सिद्धान्तं विवर्तयामास । तरङ्ग- शक्तिशास्त्रमिति, परमाणुशक्तिशास्त्रमिति, शाब्दज्योतिश्शास्त्रमिति, वर्णपटशास्त्रमित्यनेकानि नूतनशास्नाण्यहमहमिकया सृष्टिरहस्यानि मानवनेत्रे प्रदर्शयन्ति । जेजीयतां भारती। अथ प्राचीनाचार्य गहनषिपया गाणितिका गोलीयाः प्रतिपादिवास्तान् नवीनगणित- भङ्गया थालीपुलाकन्यायेन प्रदर्शयिष्यामः ! भास्कराचार्येण रथः कस्मिंश्चिद् दिने इष्टदिक्छायो साधयितुं प्रदर्शितविधानं यथा--- पलप्रभा व्यासद्लेन निघ्नी दिग्थ्योद्धृता तां पलमा प्रकल्प्य । साध्याक्षजीवापतया चिनिनी स्वाक्ष्यज्ययात्यापमशिझिनी च ॥ ताभ्यां दिनार्धद्युतिवद् विदध्यादभीष्टदिक्रये घुमणो द्युतिं वा ॥ अन प्रथमतःछायांसाधनं नवीनभङ्गया प्रतिपाद्यते । तग्रया-पारस्ययोः क्षेत्रयोः ध्रु= ध्रुवबिन्दुः । स ख स्वस्तिकम् । २-रविः । नाडी- नाडीवृत्तम् । अअक्षांशाः। का: कास्यंचाः। अन ध्रु-ए---कोणः प्रथमक्षेत्रेऽपाहीनो नतिभागात्मको भाति । द्वितीयक्षेत्रे अमासहितो नातिभागात्मको भवति । अप्रा नाम उदयतो रवैः पाचौबिन्दोश्च मध्ये विद्यमानः क्षितिजमण्डलीयश्चापः । नवीनगणित उदयतो वेरुदग्विन्दोध मध्ये विद्यमानः शितिज मण्डलीयश्चापो याजिमतीनाम्ना व्यरहियते ।

·ज्योतिर्विज्ञानम्
ना
म
प्रा
ट
र
भुस-९० --अ
स-र-हंगरा
पुर-९०-का
नवीनभनया क्षेत्रोत्पन्नं सूत्रम्
कान्तिज्या-दृगशकोटिज्या
Xअश्वज्या ज्या लम्बज्या
Xकान्तिज्या (१)
अक्षांशाः
कान्तिकोटि
उ
प्रा कोटि
इद समीकरणमुभयतो दृकोरिपालामन्याघातेन विभज्य द्वादशगुणितम् ।

·प्राचीनसिद्धान्तस्कन्ध १२ कान्तिच्या -१२ अवस्पर्यया+१२ दृक्पर्शज्या कान्तिज्या इकारिज्यालम्पमा अत्र १२ समस्यज्या X क्रान्तिया = छायाभुज भवति । १२ स्पर्शज्या-फ्लच्छाया भवति । अरद्वादशसख्यश कुमानम् । १२ छायाण ( कसशकम् ) हकोरिज्या अत कx क्रान्तिया =परच्छाया भुजम् लम्बज्या भन समीकरणस्य वामस्थाने विद्यमानो राशिः 'कर्णाना' इत्याचार्ययवहता। अतो व्युत्पन्नम्-- "त्रिभज्याहतार्काप्रमाननीइति भास्करोक्त पार्श्वस्यक्षेत्र र उदयन् रवि । उ उदग्मिन्दुः र 3-क्षितिजम् नवीनभङ्गया क्षेत्रोत्पन्न सूत्रम् क्रान्तिकोटिकोटिज्यका-अक्षकोटिप्या अग्रकोटिकोटिज्या प्रान्तिया लम्बज्या अग्रज्या अग्रज्या = मान्तिस्या लम्बया . भारतीयत्रिकोणमिति सप्रदायेन ज्याकोरिष्ये सर्वत्र निन्याभक्के नव्यशास्त्र ज्याकोटिज्ये भयत । अत उपर्युक्त सूत्र परिणामितम् । अग्रज्या क्रान्तिज्या लम्ज्या : अग्रज्या - त्रिज्या कान्तिज्या इयममन्या त्रियावृत्तात् छायाकर्गवृत्ते परिणामिता । फxकान्तिज्या लम्बाज्या भवतीति व्यु पन्नन् । तो नवीनचापीयविकोगमिति सून (१) मासुजल्च्छायायोगनुल्येति प्राचीन सूले सम्यगुदितम् ।

·३० ज्योतिर्विज्ञानम् अथ भास्करोदितसूनमुपपाद्यते पार्यस्थक्षेत्रे शक इष्टदिक्छाया, शल : इए दिशाया विपुवद्दिनीयच्छाया, पल-पलच्छाया । अत्राय विशेष । विषुवद्दिने छायान सर्वदा प्राच्यपरसूत्राद् विपुवच्छा यातुल्यदूरे भ्रमतीत्याचार्यभणित सम्यक् | "कुलाङ्गना संप्रदाय यथा न जहाति तथेति । अत्र क्षेत्रे त शर व कोणम् अमातुल्य अत शंल= रिज्या पलच्छाया अग्रज्या शाना मान्यथा ल क खण्ड यदि साध्यते तहि श क =शल+रक इति सूत्रेण श क खण्डसमाना शकुन्छाया साध्यते । अब ल क खण्डसाधने भास्करस्य मेधानैशित्य द्रष्टव्यम् । विषुवद्दिने प्रान्त्य भाव , इष्टदिने क्रान्तिर्विद्यते । अत्र श ल पण्डेन द्वितीयक्षेने खट चापेन लक्षिताना विषुवदि. नीयदृगशाना ज्या साध्यते । अत श ल सण्ड इष्टाक्षभेति इष्टदृड्मण्डलपलभेति सम्य गुदित व्याख्याना नृसिंहदैवज्ञेन यथा याम्योत्तरवृत्तगते खो विषुद्दिने परच्छाया सपगते, तथैवेधरमण्डले रवी विषुवद्दिने या छायोदेति सा इष्टाक्षभेति भणिता । तुल्यम्वरूपतया “ययक्षज्यया खट हग्ज्या लभ्यते क्रान्तिज्यया किमिति" इत्यनुपातेन र ट ज्या ससाध्य ततो ल क सण्ड. साध्यते । अनश कशल+ ल क इति प्रथमद्वितीयक्षेनाम्यामुपपद्यते । अधाशैर्यया ख र चापमुत्पद्यते तथा प्रात्यशै रटचापमुत्पद्यत इति दर्शन भास्क रस्य मेघानैशित्य प्रदर्शयति । अत्र सदर्भ बहु व्याख्यातव्यमस्ति, किन्तु ग्रन्थविम्तरभिया दिङ मा सूचितम् । अथान्यद"युदाहरणं प्राचीनाचार्यागा गोलज्ञान प्रदर्शयति । भारतरेण प्राचीदिवसा धनमस्मिन् इलोके प्रतिपादितम् ---- वृत्तेऽम्भ मुसमौकनक्षितिगते केन्द्रस्य कोः प्रमात् भान या विशयपैति च यतस्तत्रापरेन्यो दिशौ । तत्कालपमजीवयोस्तु विवराद् भावर्णमित्याहताद् सम्मज्याप्तमिताइगुटेरयनदिदयेन्द्री एकुरा चालिता ॥

·लम्बज्या प्राचीनसिद्धान्तस्कन्धः अम्भसा समाने क्षितितरे शकुकेन्द्रकममीष्टत्रिज्यया वृत्तमेकं लेखनीयम् , तत्र वृत्ते पूर्वाह्न ऽपराहे च रवेश्छायाम यत्र चिन्दी वृत्तं विशति, या चनिन्दौ वृत्तादपैति तो बिन्दू सरलरेस्त्रया योजनीयौ। तस्या रेखायाः केन्द्रगता समानान्तरसरल रेसा, ईपद्वपम्येग प्राच्यपरा. रेखां सूचयति । किन्तु सस्थूला रवः प्रतिक्षणं क्रान्तिविकारात् । तत्कालक्रान्तिज्याविकारेण भावर्णताडितेन लम्बज्यावभत्तेनाड्गुल्मत्मकेन चालिसा ऐन्द्री युटा भवति । अत्रोपपत्तिर्नवीन- भङ्गया प्रथम प्रदर्यते । पूर्वोदाहरणोक्तरीत्या द्वितीयक्षेत्रादानीतं सूत्रम् । कान्तिज्या दृक्कोटिज्या४ अक्षज्याXग्ज्याxलम्भज्या अग्रज्या इदं सूत्रं नव्यशास्त्री- यम् । ज्याकोटिज्ये त्रिच्यामक्ते नव्यशास्त्रीये भवत इति न्यायेन परिणामितमुपयुक्तसूत्र भारतीत्रिकोणमिती जातम् । त्रिज्या वर्गः ४ मान्तिज्या त्रिज्या दिकोटिज्या अक्षज्या+दृग्ज्याxलम्बज्याx अग्रज्या नवीनचलनकोतविधिना चालिते जातः । त्रिज्यावर्ग:xक्रान्तिज्याविकारर-दृज्या लम्बज्या x अग्रज्याविकार: अत्र हक्चापे विकारो नोत्पद्यते । ::हग्ज्याxA(अग्रज्या)- त्रिज्यावर्गःxA (क्रान्तिज्या) Aसंशातत्परनिविष्ठराशौ विकारद्योतकः । एतत् समीकरणमुभयन कहतं त्रिज्यावर्ग- भत्तञ्च जातम्। क४ दृग्ज्याxA(अप्रज्या कXA(क्रान्तिच्या -इस्युपपन्नम् नियावर्ग लंबज्या अन पश्यत भास्करीयामुपपत्तिम् । भुजकारयोरन्तर पलच्छाया स्थिरा। अतो भुने यो विकारः सः वर्णाग्राविकारतुल्यो भवतीत्येव सन्दृश्य प्रथम कर्णाग्राविकार साधयति । तन्निमित्तमप्राविकारं साधयति । गोलप्राबिन्दू रवः क्षितिज उदयबिन्दू रवेरहोरात्रवृत्तस्य उन्मण्डलेन यः सपालबिन्दुस्तेपा त्रयाणामपि बिन्दूनां याम्योत्तरवृत्तवले ये परिणता बिन्दव- स्तेऽशक्षेत्रमुत्पादयन्ति । अनेनैतदुक्त भवति-रवः क्षितिजे यावुदयास्तबिन्दू तत्प्रोतं सूत्र- मुदयास्तसूत्रमित्याचक्षते । तस्य याम्योत्तरवृत्ततलस्य यः सपातबिन्दुः स रखेरुदयविन्दोर्याम्योत्तर- वृत्तनले परिणतविन्दुरिति परिभाषामहे । तथैव प्रायश्चिमबिन्दुप्रोतं सूत्र याम्योत्तरवृत्ततले यत्र लगति स बिन्दुः प्राग्निन्दोः परिणतबिन्दुर्मवति । अर्थात् प्रापिन्दोः परिणतविन्दुर्गालगर्म- बिन्दुरेव भवति । तथैव रीत्या रबेरहोरात्रवृत्तस्योन्मण्डलेन यो सपातबिन्दू तत्प्रोतं सूर्य याम्योत्तरवृततले यत्र लगति स बिन्दुः पूर्वोदिताभ्यां परिणतबिन्दुभ्या सहाच क्षेत्र- मुत्पादयति । तेषां हिन्दूना क्रमशो यदि भ ग उ इति सज्ञा दीयन्ते । तत्र अ ग उ त्रिभुनभेरे अग खण्डोऽग्रज्या भवति । अ उ खण्डः कुज्येत्यभिधीयते । इदं भास्करोदिताना प्रसिद्धानामष्टाना मक्षत्रिभुजानामेकं त्रिभुजम् । अत्र माकरोदितोऽनुपात:--"यदि लम्बज्या कोट्या नियाक: %3D ·ज्योतिर्विज्ञानम् । मान्तिध्यान्तरेग किमिति" इति । अनेदमनुसधेयम् --नाटीवृत्तस्य याम्योत्तरवृत्तस्य य सपातनिदु स्तस्य न इति र.शा कर्तव्या । तस्माद् बिन्दो चितिजवृत्ततले सम्म देयम् । रघमूल्स्य र इति सज्ञा कर्तव्या । अर्थात् र विदु क्षितिजतले याम्योत्तरगने पतति । गोरगर्भ ग निन्दुसहित न र रिदुम्यामक्ष क्षेत्रमुत्पादयति । इदमपि प्रसिद्ध भास्करोदितमक्षक्षेत्रमेकम्। अन्यदक्षक्षेत्र "विद्येच मानार्थयशस्मुयानाम्” इति मारकरेणोत्तरीत्याक्षक्षेत्राणा मूलभूत विद्यते । तच्च शपक त्रिभुजम् । यत्र शघिदु शड् कुमूलम् , पबिन्दु शब्दोनिस्सृता पिघुपद्दिने माध्याहिकपल छायाया भवति, तस्या अग्रपि दु पनि दुश्च शङ्कोरपिन्दु । अक्षाशैरुत्पद्यमानत्यादिदमाश क्षेत्रमित्यभिधीयते । यत्रामाशानामभान इत्युक्ते निरक्षरेसाया विपुनदिने रम याह्ने सव स्तिके विद्यमानत्वात् पविन्दु श बिन्दुनैक्य भजति । अत उपर्युक्तनिभुज नोत्पद्यते । अस त्रिभुजस्याक्ष ननामारणे स्वय विशेष श प सण्डेन रक्ष्यमाणा या पलच्छाया सा पलाशै सह वृद्धि तनोति ! पलाशैरनुपततीत्यर्थ । यद्यधिका पलाशा अधिका पल्च्छाया यदि न्यूना न्यूना च, तयोश्चानुपातो पियते । अथ पूर्वोदितयो अग उ विभुनभेनस्य नगरत्रिभुजक्षेत्रस्य च सरूपत्वम् । न ग सण्डश्च निम यातुल्य । न र सण्डो नाडीमण्डलमध्याहार गुरित्यभिधीयते । स च यथालम्पज्यातुल्य इत्युक्ते अक्षकोरिज्यासमानो भाति । तद्गोले द्रष्टव्यम् । अयोभयो रनुपाते नियमागे यदि लमज्या कोटिज्या निच्या को लभ्यते क्रान्तिज्या कोट्या निमित्य नुपातेनामज्या सिद्धपति । अब "यदि लम्बया कोट्या त्रिज्या कर्ण , प्रान्तियन्तरेण किमिति" इति यत् निभुजस्यैकस्मिन् भुज उत्पनविकारेणान्यस्मिन् भुज उत्पनमानविकारसाधनार्थे कृतोऽनुपात आचार्याणा मेधाविशेष सूचयति । अनेन साधित यद् अमान्तर तत्पुन वर्णवृत्तामा परिणत भूत्वा कर्णाग्रान्तरम् , तच्च पुनर्भुजान्तर भवतीति सर्ने सम्यगुपपनम् । अथ प्राचीन ग्रन्थेषु मन्दफलोपपत्ति अथ प्राचौनाचार्नीचोचवृत्तभङ्गया प्रतिवृत्तट्नया वा मान्दशीप्रफ्ले यथा साधिते तदधिकृत्य विश्चिद् व्याग्व्यायते । मध्यग्नहो वृत्ते भ्रमतीनि पूर्व गदितम् । स्पष्टप्रहत्तु रविनाभिक दीर्घवृत्त इत्यने केप्लरमूनव्याख्यानावसरे प्रतिपादयिष्यते । अनयोमध्वस्पध्रप्रहयोरन्तर चन्द्र सूर्यविषये मन्दपल सज्ञम् । इदं मन्दफल मध्यग्रहेणोनयुत स्पग्रह ददाति । नीचोद्यवृत्तभ्राम्य माणस्य, दीर्ववृत्तभ्राम्यमाणस्य च क्थमहो सजादो भविष्यती याशङ्कायामुच्यते । अग्रे नवीन गणिताध्याये प्रतिपायमानमन्दर श्रेणीगतम्- २ च ज्याम+''ज्याम इत्यादिक भाति । तर प्रथमस्वैव दरस्य २ च ज्याम इत्यस्यैत्र स्थूलस्य ग्रहण कृवा अय पानीतरदलान्युपेश्य मन्दपल २ च ज्याम भवतीति यत्तु यु यते । अर चपेद्रच्युति । म मदरेन्द्रम् इदमेर मन्दफल नीचोचवृत्तभङ्गया या, प्रतिवृत्तभनया वापि यथा लम्यते तत् प्रददर्यते । अ केन्द्रक कक्षामण्डलमियभिधीयते । तत्र सचरति मध्यग्रह प्राचीवृत्त्या इयुने क समदिशाश म केन्द्रक नीचोच्चत्तम् । यत्र स्पष्टप्रह सचरन् परावृत्या विदो वर्तते यथा म ग रेया सर्वदा अफ रेखाया समानान्तरा भवति । स ग रेपा पर कलामण्डले रगति स विदुः स सझन ·२३ प्राचीनसिद्धान्तस्कन्ध स्पष्टग्रह ददातीति समय । अतो मध्यमहात् म बिन्दो स्पष्टग्रह सं विन्दुः पृष्ठतः क बिन्दु प्रति - क न अपष्ट इस भाति । क अ म कोणो मन्दपेन्द्रसज्ञ । क निन्दुमन्दोच्चसज्ञ । अतो मन्दवेन्द्र क म-चापसमान भाति । "मृदूच्चेन हीनो ग्रहो मन्दकेन्द्रम्" इति मास्करोति । मन्दवेन्द्रे पड्माल्पे मध्याह कक्षामण्डलस्य वामपाले सचरनि । तर स्पष्टग्रह क बिन्दु प्रति विक्षिप्यते । अथ मध्यग्रहे दक्षिगरपाले यदा भाति, तदापि स्पष्ट ग्रह क निन्दु प्रयेव यथा विचिप्यते तत् क्षेने सष्टम् । अत एवोक्तम्--"प्रापश्चादपकृष्यन्ते यथासन्न खदिर मुसम्" इति सूर्यसिद्धान्ते । अय विक्षेपप्रमाण म स चाप. साध्यते । म मिन्दो. अपरेसाया म न लम्म देयम् । ग निन्दो अमरेसाया गल लम देयम् । म न भारतीयत्रिोणमिती मन्दवेन्द्रप्या भाति । मग नीचोच वृत्तरिया। अ म कक्षामण्डलीयत्रिज्या । यदा मध्यग्रह क पिन्दी भाति म स चाप मन्दपल शून्य मरतीति यदापि क किन्दोरभिमुग्न माति तदापि शून्य भरतीति क्षेने स्पष्टम् । याम केन्द्रराशियतुल्य भाति तन परम भवतीति । मस चापलेपद्वैषम्या गल लन्धन समानत्यात् गल लम्ब मन्दाल मगाम । अथ अमन निमुजस मगर निभुन्स सारूप्येय

·ज्योतिर्विज्ञानम्
गल_गम
मन अम
-
गम
अम
.:.गल =
xमन = २.xकेन्द्रज्या यत्र र, २३
र३
नीचोचवृत्तस्य कक्षामण्डलस्य विज्ये भवतः । इद मन्दफ २ च ज्याम इति दलेनो-
पमीय ज्याम मन्द्रकेन्द्रज्येति सन्दश्य यदि केन्द्रच्युतिदिगुणिता इति निज्ययोनिप्पत्तिसमाना
भवति तदा प्राचीनाचार्यसाधित सम्यगुपपद्यत इति ज्ञायते । ते चेपद्वैषम्येण समाने मात ।
अय प्रतिवृत्तभङ्गया च नीचोचवृत्तीयमन्दफल्मेवायातीति प्रदर्श्यते । अ पेन्द्रक कक्षा
ग
स
या

·प्राचीन सिद्धान्तस्कमा मण्डलम् अ केन्द्रकं प्रतिवृत्तम् ! अ आ इति केन्द्रच्युतिः । इयं नोचोचवृत्तत्रिज्यासमाना ता। सा च परम मन्द-पल समाना भवतीति प्रतिवृत्तीयरेन्द्रच्युतिः २ च तुल्या भवति । इत्युक्ते नवीनकेन्द्र च्युतेद्विगुणिता भवति । कक्षामण्डले म चिन्दौ मध्यग्रहो वर्तते यदि ग बिन्दौ प्रतिवृत्ते स्पष्टप्रहो वर्तते । कक्षामण्ड प्रतिवृत्त च समानव्यासार्थके भवतः । आग रेखा अम रेखाया. समानान्तरा कृता । ततः त्रिध्ययोः समानत्वाद् अमगआ समान्तरचतुर्भुज भाति । ततो सर्वर मा रेखाखण्डेन तुल्यं समानान्तरञ्च भवति । अ आ रेखाखण्डश्च पूर्वोक्नीचोच्च वृत्तरियासमः कृत इति मग खण्डश्च तन्नीचोचवृत्तनिध्यातुल्यो भवति । अतो ग बिन्दुर्यन नीचोच्चवृत्ते भवति तत्रैव प्रतिवृत्ते भवतीति स्पष्टम् । मन्दपलसाधन यथापूर्व भाति । अथ शीघ्रफलोपपत्तिः "चन्द्रसूर्यो स्फुटौ स्याता मान्देनैकेन भणा” इति पूर्वोत्तरीत्या मान्दकर्मणैव यथा स्पष्टी भवतस्तत्पूर्वमेव व्याख्यातम् । अथ कुजादिपञ्चमहविषये ते रवि परितो भ्रमन्तीति नहि भूवेन्द्रक- दीर्घवृत्ते भ्रमन्तीति च तन गदितम् । तस्मात् प्रपमतस्ते रविनाभिकदीर्घवृत्तीया. सद्यमाना अगंग भूकेन्द्रका कार्याः । प्रथमकर्म मान्दकर्मेति द्वितीय शोधकर्मेति निगद्यते । अन कुजादि पञ्चग्रहा भूमिश्च रविनाभिकदीर्घवृत्तेषु वा रविकेन्द्रक्तृत्तेषु यापि भ्रमन्तीति प्राचीना. किमवोच- रित्याशङ्कायामुच्यते । भास्कराचार्येण गदितम्--- भूममध्य न पलु भवल्यस्यापि मध्य यतः स्यात् यलिन् वृत्ते भ्रमति खवरो नास्य मध्यं कुमध्ये । भूस्यो द्रष्टा नहि भवलये मध्यनुल्यं प्रपश्येत् तस्मात् तज्जैः क्रियत इह तहो.फल मध्यसेटे ।। प्रहा भूपेन्द्रावृत्तेषु न भ्रमन्तीत्युक्तम् । किन्तु रविकेन्द्रक्वृत्ते भ्रमन्तीति नहि क्ण्ठोक्त्या भणितम् , तद्गणिते सानुमीयते । अन प्राचीनाचार्यः प्रदर्शिता गणितपद्धती रविकेन्द्रक त्व सूचयन्त्यपि कथं तैस्तथा नोक्तमित्याश्चर्यम् । मन्दफ-विषये नोचोचन भाति । किन्तु शीमालविपये तन्नोचोचवृत्त साचादविकेन्द्रक भरतीति पश्यामः। अत एव रविः शोधार्मण्या- वश्यकीभूतः । अप-- कुजजीवधनौनान्तु रविः शोपोधनामकः । शशकयोहः सूर्य. भवेत्तौ शोमनामको ॥ इति । लोकस्यापरिशीलने यथा रविरेव ग्रहभ्रमवृत्ताना केन्द्र निदितस्तत् स्पटं भवति । पुरनो नवीनभङ्गमा स्पोकरणं म । अनन्तरं प्रानीनोतिरपि यया नवीनमङ्गया समाना मावि तत्पस्यामः । क्षेने र रविः, भभूमिः, ग - गुरु', भूपृहत्पती स्थूस्तया रविकेन्द्रसमतगत- वृत्तयोर्भमन इति मन्तव्यम् । भूमे रखेरप्यारश्नीनक्षत्र तुन्यदिशाया मलि । नशनस्स दूरस वाद् इति भ भ, रम इति नधुनोसे समानान्तरे कृते । तसाद् केन्द्रमहाभुकम् अरिपन्या. अभग-कोगो मरति । रविकेन्द्रकादश्च अरग फोगमितः । तयोरन्तर र मग ४ ·ज्योतिर्विज्ञानम् कोणतुल्यमिति क्षेत्रे स्पष्टम् । इदमेवान्तर शीघ्रफलमाचक्षते, तथा च रविकेन्द्रक्ग्रहं भूकेन्द्र क शीप्रकर्म क्रियत इति फलितार्थः । ररिकेन्द्रकवृत्ते यो ग्रहसस्य पूर्वमेर कृतमन्दपलकत्वाद् मन्दस्पष्ट इति वक्तुं युज्यते । अय- ज - गर म निमुजात् शीघ्र पलज्या रम ज्या (भ र ग) भग :.शीघ्रफ्टज्या -x या (भ र ग) भग अन भरग योगस ज्या गरज-कोगन्यातुल्या भाति । गरजकोगदच अरज-अरग- अमज-अरग अमज कोग केन्द्रकरविध्रुवमिति च स्पष्ट "चगेच्चं ग्रहो संभषेच्योरेन्द्रम्" इति वाक्यात् चलोचत्य रवित्वेन स्वीक्रियमागत्वाद् मन्दस्पष्टग्रहो ररिकेन्द्रय इति भूप्रहदयवृत्ते रविरेन्द्र के स्वीकृत इति 1 नो चेत्र से प्रमनिरेव नातीति प्राचीनगगितमझी स्पष्ट "यिकेन्द्रक ·माधौनमिदान्तस्कन्ध ग्रहाद् भूकेन्द्रकाहस्याल्पत्वात् षड्भादिके केन्द्र" रविकेद्रकस्वसिद्धान्त दृढीकरोति । घड्मादिके केन्द्रे रविकेन्द्रकाहाकेन्द्रकाहस्याल्पत्याच्छीप्रफलम् ऋण भवति । ज्याया धनु करणे चाप शीघ्रफलमायाति । अत्र भगरेखाखण्ड शीघ्र कर्ण इति कथ्यते । अथ बुधशुक्रयोर्विशेष ट म न य शेत्रे भ= भूमि, र-रवि ३=बुध । अत्र र ब भ कोग षड्राशितुल्योऽपि भवितुमर्हति । अतस्तच्छीमफलमिति वस्तु न युज्यते । तस्माद् अ म य इति भूकेद्रक ग्रहम यमार्गेण गणयाम । अमब-अमर+भर अभर कोग रवितुल्य , बभर कोण सर्वदा अल्प एव मवति, र ब भुजस्य रम भुजाल्प त्वात् । अतोऽत्र नमर कोश शीमार मगाम । तच साधयाम । शीघ्रमलया ज्या (भरब) D बभ

·ज्योतिर्विज्ञानम्
रख
::शीघ्रकालज्या =
अभ
ज्या (बरम)
य
ज्या (मर) = ज्या (वर)मा (अरब-अरट) भरटकोणश्च अभट
फोगसमानो रविरेव भवति । अरब कोगाच रविकेन्द्रकमहः। यथा मन्दकरसाधने केन्द्रमा
मन्दोघयोरन्तरमिति स्वीकृत तथैव चीयकलसाधने:पि पेन्द्रं यस्य मिन्दसिंहस्स चान्तरस्टेन
भवति स बिन्दुः गोच रवि कल्पितः । अब योनीचादं सार्यकम् । मन्दोचस गतिरल्या ।
सीमोगस्य त्वधिका । कुन इत्युने कुनजीक्यनीना विषरे रग्रह वियुक्त पेन्द्र मिपनि ।
ततो रविवीमोचो मरति । तस्य प्राधिकाठिकवाटीनोप इति पार्न पुग्यो । अदुध.
शुक्रोविर विकेन्द्रग्रहे खी वियु केन्द्र सिदयति । रविकेन्द्रकास परधिकगतिः । अतो
रविन्द्रकनहोत्र शीमोच इति मगितम् । रविन मह इनि पूर्वोत्तच्यास्थाबादनेत्यर्थः । अत्रो.

·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्ध २१ मयत्रापि कुजादिनहागा विषये बुधशुक्रयोपिये च रविन्द्रककृत्तस्थित्यन्धय स्पष्टो भवतीति गणित रविकेन्द्रकत्वसिद्धान्तमेव मनसि वृत्ता प्रसारितमित्यबुध्यते । विच, बुधजयोर्विषये तो रविकेन्द्रको शीघोचनामावियर माररस्य बुधशुक्रशीघोचो पपत्ति प्रमाणम् । यदा परमम् ऋणात्मक शीघ्रपलमुत्पद्यते, तदा ग्रहत्य पृष्ठतो भवतिमागान्तरे उच्च विद्यत इनि नोक्तम् । क्षेत्र परमर्णफ स्थान व भूकेन्द्रक्ग्रह अभ्रक कोणो चिकेन्द्रग्रह अरप कोग , तयोरन्तरञ्च राशित्रयम् । अतो रविकेन्द्रकग्रहो भूकेन्द्रक्ग्रहानवतिमागदूरे पृष्ठतो विद्यते । तस्मादपिकेन्द्रग्रह एवोचो बुधशुक्रविषये इति पलितम् । अप नीचोचवृतमनया वा प्रतिवृत्तमनया वाप्येतच्छीप्रफर साधयितु शक्यते । किन्तु तत्र "कुजजीवधनीना विषये कथ रविरुञ्चत्वेन सीत., बुधशुक्रयाविषये कथ तात्रोच्चत्वेन स्त्रीस्तौ" इत्युपपादयितु न शक्यते । अत एव रविकेन्द्रमत्य मनसि कृत्वा गणित प्रसारयामासु प्राचीना इति वक्त युज्यते । अथवेत्थ वक्तव्यम् --पूर्व प्रथम रविन्द्रगणिते नीचोचवृनमनया पल साधितम् । मध्यस्पष्टमयोरन्तर कथ वृद्धिमुपैति कुत्र शून्य वमेतीत्याकारसपिषयपरीक्षया बहुना कालेन येषा दिक कृत्वा फलसाधनाय गणित निर्ममे। तत्र मन्दोचस्य चद्रविषये गतिरबुद्धा तथा रवि विषयेऽपि मन्दोचगतिवितेति बुद्धया युट्टोक्तविधिना तस्स गति कल्पयामामु । अथ कुजादि पञ्चगहाणा विषये मध्यग्रहस्य स्पष्टप्रहस्य च यदन्तर तस्य निर्गयो महारशदो भूरेति गम्यते । यतस्तदन्तर न टेकविधम् । किन्तु विविध मन्दफलस्पष्टाल्यो रेकनुल्यम् । एकस्मिन् विषये एकोऽज्यस्मिन् विषये उच्चो भित्र । मध्यस्पष्टप्रयोरन्तरे बहुकालिके शायमाने तदन्तरे एतार न्मन्दपलम् । तदित्य जायत इत्याकारकविको बहुक्लेशेनेव भवति । अप तत्र शोधारेऽपि रविप्रसक्तिरस्तीति सानुमधिकतर शोऽभूदिति वनव्यम् , व्यग्रहे उपचीयमाने शीवाल्वृद्धि , अपनीयमाने पल्हास इति निर्णीय वे शीघ्रमणि प्रदेश कृत इति वनव्यम् । उचस्याने फरशून्यता विज्ञायोचमहान्तरे उपची यमाने पल्वृद्धि विज्ञायोचाहान्तरमेर केन्द्र वृत्या तदनुपातेन फलमूत्र नीचोच्चवृत्ताल्पनया प्रनारितमित्यर्थः । अथ शोधकर्मणि कक्षामण्डल किम् , नीचोचवृत्त विमित्याशङ्काया क्षेनद्वयेऽपि यदल्पतर वृत्त तन्नीचोचवृसत्वेन बल्यिसमित्युत्ते कुजादिग्रहविषये भूक्शाया अल्पतरत्वाद् रविमहास्य विण्याकल्पनाया निभूफर्गस्य नीचोच्चत्तोयनिध्यात्वकल्पना वृतेति । अय बुधशुक्रयोर्विषये रविभूवर्णम्य त्रिज्यावल्यनाया बुधशुक्रवर्णयोनींचौधवृत्तीयनिग्यात्वक पना कृतेति वक्तव्यम् । अांद ग्रहाणा प्राचीन नीचोद्यपरिधिभागा दत्तास्ते बुधशुक्रविषये चारोभंता, कुजादि विषरे चाचा नीचोचपरिधिमागैर्भवा, तत्तद्रवर्णाम् ददताति तत्र भुव को स्पमिती भरती याम्पते। भा मारतोचरपरिधिमागा जीनगणितेषु प्रतिपादिताच पहिकाया मुफ्मीयन्ते- नवीनर ·३० ज्योतिर्विज्ञानम् २५८ .--.७२ •७२ ૨૪૨ १.५ ३६० अर शोप्रफलानयने कर्णेन विभक्तव्यम् । अतः कर्णानयने भास्करसूत्राणि यथापूर्वप्रदर्शित रविकेन्द्रक्षेनद्वयनोपपद्यन्ते तत्पश्यामः । स्खकोटिजीवान्त्यफलज्ययोयों योगो मृगादावथ कर्कटादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीक्योर्यद् वर्गक्यमूलं कथितः स कर्णः॥ त्रिज्या तथा कोटिफलेन युक्ता होना च तद्दोः फलवर्गयोगात् । मूलं श्रुतिन्त्यिफलत्रिमौर्षोनें क्यराशेश्व तथा युतोनात् ॥ विभव्यया कोटिफलदिनिष्न्या कोटिज्ययाऽन्यफलद्विनिध्या। मूलं श्रुतिर्वा । प्रथम नीचोच्चत्तक्षेने यथेमानि सूनाण्युपपद्मन्ते, तत्पश्यामः । वर्ण = अग'-अच'+गच = गच'+(अन+नच') अग'-(अम + मल)+गल' (२) अग= अम+मग+२ अXमल (३) अग=अम'+ मग+२ अन नच निभुजरेग्वागणितेनेमानि सूत्राणि स्पष्टान्येर । अत्र मन- केन्द्रज्या =भुजन्य अन कोटिल्या गल-भुजफ्लम् -फोटिफ्लम् वग= अन्त्यफलम् अम= त्रिज्या अप रविकेन्द्रकवृत्तीय क्षेत्रयोर्गुरुतरवृत्तं त्रिज्यावृत्तं गृहीत्या, अल्पतरवृत्तं नीचोचत्तं गृहीत्या प्रथमक्षेत्रे कर्ण = (भर+रम) गम' = मन'+ (गर+रन) (२) =मर +र+गर रन मल:

·प्राचीनसिद्धान्तस्कन्ध % 3D =भर +रग भर रम (४) तथैर द्वितीयक्षेत्रे- कर्ण-पम-मन + (बर+रन) (१) =(भर+रम)+म (२) भर+र+२ भर ४रम (३) =भर+ख+२ बर रन प्रथमक्षेत्रे गम - भुजन्या, रम- कोरिया मर-अन्स्यालज्या, रम%D त्रिया भन% भुजारम्, नर कोटिपलम् द्वितीयक्षेत्रे त्रिज्या - मर, ख-अन्त्याल या रम-कोरिपरम्, बम-भुजालम् , रन-कोरिया मन-भुजन्या अत्र सर्वत्रापि मुतन्या कोटिन्ये केन्द्रस्येति शातव्यम् । अन बुधोत्रे भूमि केन्द्र कृत्या भर च्यासार्थेन यद् वृत्तमुत्पद्यते त वामण्डर भवति । तत्र र केन्द्रक रव न्यासार्धक वृत्त नीचोच वृत्त चेति नवीनर विकेन्द्रकक्षेत्र नीचोचवृत्तमजीपरिणत भवति । अप नवीनत्रिकोणमित्या कर्ण-र+र+२ र, र, कोया (क) यत्र २, , र, भूग्रहयो रविकेन्द्रमवृचयो चामडलनीचोचवृत्योर्वा भ्यासाधे । शीमपेन्द्रम्। अथ गतिफलव्याख्या ययाद्यतनसस्तनमहयोरन्तर महस्य दैनिक्गतिमवति तथैवाद्यतनवतनमहयो रन्तर गतिाल मवति । नवीनमाया मन्दपल २ च व्या (म) मयति । अस्मिन् दैनिक विकार चल्नकरनपद्धत्या चि (२ च याम) भाति । सच २ च को यामxरिम भवति । अत्र २ च कोयम बोगरल्ससम् । विमकेन्द्र विसर केद्रगतिवति । इदं विज्यमने भारतीयत्रिकोणमिति सूत्र भवति । अयमेगर्थ मारकरेण प्रतिपारित- कोल्ने त्रिज्योद्धृता पर्विमृगादिकेन्द्र। तया युनो नामहमध्यभुति ताकानि मन्दपरिष्टा सात् ॥ अत्र ज्याविकार कोरि गानुपातेन मननीति चनारमसिदान मनसि कृत्वा मासा एन रोक्नुपनिष इति रम् । चद्रग्तेमहत्वान् तिम्पन्ने समीपे दातानिकारक दिपिस धन पर्व दुलहल्युतवान् ।

·३२ - शपञ्च ज्योतिर्विज्ञानम् अथ गते शीघ्रफलम् अन भासरलोक पलाशसा इतरशिञ्जिनीनी द्राकेद्रयुक्ति भूतिहृद्वियोध्या । स्वशीघ्रयुत्ते स्फुरसेग्मुत्ति वना विपरीतयुद्धी ॥ पूर्वोक्त पद्धत्या मदरसुगति ससाध्य अथ शीघ्रस्फुगति साधयितुं मार्गमाह । पूर्वप्रदर्शिते रविरे द्रकप्रथमक्षेत्रे अभग कोण स्पष्टग्रहो भनति । तन दैनिकविकार एवं स्परगतिर्नाम। अभग-अमर-गभर अत अभग कोणीयविकाराद् गभर कोणीयविकार पिशोध्य लभ्यते । जितु अभर कोणो रवि । तद्विकारो रविगति कुजादिपिपये शीप्रभुत्तिरित्यर्थ । अथ बुधशुक्रयोर्विषये अभ-अरब-रभ अतो ग्रहस्य या दिनगति सा अभत्र कोणस्य दैनिकविकार । स च अरब कोणीयविकागत् रमव कोणीयविकार विशोध्य लभ्यते । अरब कोण शीघनामक । तद्विकार शीघ्रगति । रम कोणविकार साध्य । शीघ्रभुने रबभ कोणधिकार विशोध्य ग्रहस्य दिनगति भ्यत इत्यर्थ । बुजादिविषये च शीघ्रस्य रवेर्गतर्गभर कोणविकार विशोध्य स्फुरसेग्भुति भ्यते । तस्मात् प्रथमक्षेने गभर कोणस्य पिकार द्वितीयक्षेने रवम कोणविकार गणयाम । गमर= गरम-रंगम - क-प तथैव रबम = भरब-रमन- रमन = क -प उभयन क = शीघ्रके द्रम् , प-शीघ्रफ्लम् तस्मादन क - प इ यम्य राशेषिकार सपाय । स च क विकारात् पविकार विशोष्य लभ्यते । कि तु- रम ज्याप ज्याच अतो व ज्याव रमज्याप चालने कृते रबरको यात्र ४ विवरभ-कोज्याप ४विप वि (ज्यात) कोज्यात वित इति सूत्रेण वि प=यिक-वित्र उपर्युक्तरीया सxकोज्या यxवि व = रभ कोज्या प (विक-विव) विय (व कोज्या वर्रम कोज्या प) रभ कोज्या पxविक कितु निकोणमिया कुण्डलीस्थराशि वर्णतुल्य । , विवxर्ण =विज्या कोज्या पxवि क . स - ·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्ध १३ वि बनिया -xकोज्या १४वेन्द्रभुक्ति. कोच्याप 1= फल कोटिज्या-पलाश साझान्तर शिञ्जिनी भवतीत्युपपन्नम् । अमु विकार मुपयुक्तरीत्या शीधभुने अर य कोणविकाराद्विशोध्य अम व इत्यस्य स्पटमहस्य विकारो नाम स्फुरसेरभुतिलभ्यते । अय कुजादिप्रक्षेत्रे ग म र कोणविकारो शेय , स च भसर क्रियताम् । ज्याप ज्याम रमज्यामरगज्याप चाल्ने कृते र भxकोयाम विभ-रग कोज्यापxविप किंतु विप% विक-विभ यत कम्पxभ यत्र पपलम् = भ ग र कोण केन्द्रम् = गर म कोण अत र म कोज्यामxवि भर ग कोज्याप (विक विभ) .. विभ (र भ कोज्यामxर ग को ज्याप) =र ग कोज्यापxविक कुण्डलीव्यस्तगशि = कर्ण .:.वि मरकर्ण % त्रिज्या कोज्यापxविक ::वि भ = त्रिज्या .x को ज्या पxवि क पूर्ववत् कर्ण अमु विकार शीघ्रस्य रवेर्गते सशोध्य स्फुट-भेट भुतिर्भवतीत्युपपन्नम् । इय गतिफलवासना भारतराचार्यस्य मेधा प्रदर्शयतीति स्पष्टम् । श्रथ वक्रगतिः दोष च चना विपरीतशुदाविति भास्करणोदितम् । तस्यार्य -यदि "पाश पाङ्कान्तर- साजिनिने ..श्रुतिहत्" इति भगित्या स्पष्टोतकेन्द्रगति शीघ्रगतेरधिका भवति तदा वो ग्रह इति । यदि समाना भाति तदा वक्रारम्भ इति । अतो यत्रारम्भस्य कोज्यापxकेन्द्रमुक्तिः खीममुत्ति कर्म अन्ये विशेषा अथ माचीनाचार्यस्तदीयमेधाप्रदा थे ये गोगेपविषयलेषां मन्येषु निदा, तेषा नवीनगाणितिकमाषायां दिक्मदर्शनं क्रियते । (१)ग्रहाणां चरफर्म संस्कारः एकापामारात्रिक सायनयुगग मानीयमध्यग्रहा. अपम एकाशितिबसूर्योदयकारिका गायन्ते । किनु रसायुदये स्वदेशयुदयो न मयेदिनि स्वदेशज्युदयकारिकान् महान् पादयितुं चरमगार उपदिष्ट । म स्वरूप मास्तरोस्या- ५ ·३४ ज्योतिर्विज्ञानम् भक्ता प्रस्ल्प्य चरमभुनिनिशानु तयोनयुक्तः सचरो विधेय । क्रमादुदग्दक्षिणगोरगेऽके सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले ॥ ग्रहाणा दिनगतिरहोरात्रासुभिर्भक्ता, चरेण हता यत् फल ददाति, तद् महेश्यनवशेन योज्य वा शोध्य या भरतीति स्पष्टम् । चरमह प्रमाणसाधनसूनेऽग्रेव्याख्यायते । (२) स्पष्टग्रहान्मध्यग्रहसाधनम् नवीनसिद्धान्ते मध्यकेन्द्र स्पष्टोन्द्रस्य, स्पष्टकेन्द्र मध्यकेन्द्रस्य श्रेणीत्वेन प्रदर्शिते भवत । इदमने वक्ष्यते । तथैव भास्करो यया मध्यग्रहात् स्पष्टग्रह साध्यते, तथैव स्पष्टपरान्मध्यमइ साधयितु शक्यत इति प्रादर्शयत् । तद्यथा- सुग्रह मध्यसंग कृत्वा फ्ले मन्दचले यथोक्ते । ताभ्या मुहुर्व्यस्तधमकाभ्या सुसस्कृतो मध्यसगो भवेत् स ॥ स्पष्टग्रह मध्यग्रह मत्वा मन्दशीघ्रपले आनीय व्यस्तसरहते कायें। पुनयों ग्रहो लब्धस्त मध्यग्रह प्रकल्प्य तथैव कार्यम् । एव मुहु कृते मध्यग्रहो लभ्यते । इय पद्धतिर्नपीना । विलोमविधान समीपचालनविधान ननीनगणिते पदे पदेऽप्युप युज्यते । ते भारफेरणाप्युपयुज्यमाने तस्य गणितकौशल प्रदर्शयत । प्रहाणां भुजान्तरसंस्कारः ग्रहा सर्वेऽपि लवाश्चितिजे मध्यारोदये साधिता भान्ति ! स्पष्टोदये तत्साधनार्थमय ससार क्रियते । यावद्भवेन्दफल भवति, तद् रवियुक्तराशेर्निरभोदयकालेन गुगित राशि कलामि १८०० मिताभिर्भक्त पुनर्ग्रहगत्या गुणितमहोरानामुभिर्भक्त यह ध पर तद् महे अर्कवद् धनणे कार्यम् । अयं सरकारश्नाचार्याणा सूक्ष्मगणितपद्धति व्यनत्ति । अथोदयान्तरसंस्कारः अय सरसर आचार्यागा मुनिशिता मेधाशक्ति योतयति । स्पष्टसूर्योदयकालस्य मध्य सूर्योदयकाल्स्य चान्तर काल्सस्कार इत्यन्यर कथितम् । स च कारसस्कारो द्विविधमुत्पद्यते । मन्दफ्लेन परमका त्या । मन्दपोत्पन्नकारसम्कारेग महेपूपयमानमन्तरं भुनान्तरमिति कृतम् । अथ परमकान्तिजन्यकालमस्कारेण महेपूत्परमानमन्तरमौदयिसमिति मियते । अत्र पश्यत भास्करवाक्यानि-- ·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्ध. र "क्रान्तिवृत्तस्य चत्वार्यपि पदानि पृथक् पृथक् पञ्चदशभिटिकाभिरुद्गच्छन्ति । पर नैको राशिः पञ्चभिः । अत उदयान्तरकर्मपदमध्य यावदुपचीयते, ततोऽपचीयते । अत एव पदान्तेषु तस्याभावः । पदमध्ये परमता। मध्यमार्कस्य सायनाशस्य दोयो द्युज्याञ्च कृत्वा तया द्युज्यया सा दोऱ्या भाज्या । मिथुनान्तयुज्यया गुणनीया । तस्या धनुषो येऽसस्तैमध्यमार्फस्य सायनाशस्य भुजफला ऊनाः सत्य. स्फुय अन्तरासमो भवन्ति । तैरुदयोऽन्तरित इत्यर्थः । एव पदमध्ये पड्विंशतिः पलानि मान्ति" इति । अनोपपत्तयः क्षेने विर = क्रान्तिवृत्तम् विधु-विषुववृत्तम् घि र=मध्यमरविः र बिन्दोचिषुववृत्ते रपुलम्ब देयम् । विर= मध्यरवि. साय- नाशः = र इति कल्पनीय.। तस्य क्रान्तिः = द इति कल्पनीया वियु - विवाशः = व इति क्ल्पनीयः रविनु कोणः परमक्रान्तिः = मिथुनान्तद्युन्या के इति कल्पनीयम् । अप वियुवाशमाधनम् । स्पर्शज्याद ज्याद कोज्याफ चि X स्पर्शज्याङ्क कोज्याद किन्तु ज्याद=ज्यारच्याङ्क अउ उत्थाप्य ज्यापि = ज्यार ४ कोज्याङ्क कोज्याद अत एयोक्तं "मध्यमास्य सायनासस्य दोग्यो द्युन्याच कृत्या तया युज्यया सा दोग्यां भाज्या मिथुनान्ताज्यया गगनीया" इति । तस्या धनुषो येऽमा इत्युने विशुराशीयासय इत्यर्थः । तैमंध्यमात सायनांशस भुजका ऊनाः र-वि भाति । इमेन्तरारायः स इत्यन्यत्र पारसस्तारख्याख्याने प्रतिपादितम् । तेरुदयोऽन्तरित इति मासरोदित सम्यगुपपन्न ते गणिते पदमध्ये पशिनिप गाने भान्ति । पाययं संसार भोपतिना सिक्षानगरे एकाददातमापारे प्रथमश्लोके प्रतिपादितः । तासं भास्करः संजमाईति यो। तन भीपतिना अन्त्यमे गुमिता शिवा- मीटभ्रापिहना परार्मुके। %3- . ज्याक ·३६ ज्योतिर्विज्ञानम् बाहोः कलासु रहितास्वपशेषक ते यातासयो युगयुजी. पदयोर्धनर्णम् ॥ भर श्रीपतिरन्तरासूनेच साधयामास । इत्युचे , नामकस्य अग्रे यक्ष्यमाणकारसत्कारस्य परमक्रान्तिजन्यदलमित्यर्थः। तस्मिन्नन्त रेग्रहो यावच्चापमानमति तत्साधित भास्करेण औदयिक कर्मनामकसकारेणेति भेदः । अय सस्कार. सल्याचार्याणामद्भुत गोलीयकौशल प्रदर्शयति । श्रय दृकर्मसंस्कारः अयं सस्कारश्चाचार्याणां गोलीयपाण्डिी प्रदर्शयति । रविचन्द्रयोर्वा द्वयोहयो भग्रहयोवा युतिरित्युक्ते समध्रुवक्त्यमर्यः । ध्रुबक्समानत्वेऽपि द्वयो. क्षितिजापेक्षया युतिर्भवतीति नानुभूयते । युतिश्चै कस्मिन् समवृत्तलम्बस्थयोरेवेत्याचार्याणा समयः । विक्षेपवृत्तीययुतिकालासम. वृत्तलम्बीययुति किञ्चित् पूर्व वा परं वा भवति । तत्साधनाथै गणित प्रसरति । क्षेत्रे---- ·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्धः 10 भु-भ्रमबिन्दुः क-कदम्बम् उदग्विन्दुः नमक्षनम् नक्षनकदम्बप्रोतवृत्तस्य कान्तिवृत्तलग्नबिन्दुः त-उपवृत्तस्य क्रान्तिवृत्तानबिन्दुः शुरु % परमकान्तिः पन: ध्रुकोणः अयनवलननामकम् उन ध्रुकोणः = अक्षवलननामकम् चद-आयनहकर्मसंस्कारः अधर्मसंस्कारः तत्र प्रथम वलनसाधनं कियते । कन ध्रुविभुजे ध्रुवचापम् = कान्तिकोटिः, ध्रुनक कोणः = ध्रुवककोरिः । अतः ज्या ध्रुक ज्या ध्रुक्न अतः परममान्तिज्या क्रान्तिकोटिज्या आयनग्लनच्या ध्रुवकोटिज्या आयनवलनकोटिज्या:- परक्रान्तियाxध्रुवकोटिया मान्तिकोटिया अत एव भास्करे चन्द्रस्य चलनमाधने युतापनांगैडपकोटिरिजिनी जिनासमोया गुणिता विभाजिता । धुनीवया लब्धपरस्य कार्म भवेकशाहार न दिषमायनम् ।। इत्युपरितनवमेव दत्तम् । अपाक्षरने सूत्रम् मा उन जा मुन ज्या उप प्राउन .:अउयसमन्दानाधिश अभया उपवृत्तप्रिया प्या ध्रुन ज्या ध्रुनक ·२८ ज्योतिर्विमानम् अर आमोगा TIHATगम्य योग पाशिमिर इसी तयोसिमानत्वम् । उपवृत्त निग्मा नाम राममदरस्य समान्तर यग्रहलोत र वृत्त तदुपवृत्तसंगम् । तस्य व्यासार्थ नाम उन चापस्य ज्या भाति । ग्रहस्य सममाटरस्य च मध्ये यचार तस्य कोरियाच भाति । यथा शान्ति पारिया अोरावृत्तस्य व्यासार्थ भाति, तय गुचयभिधीयते तधेर । अक्षज्या नताशया अत अंतराज्या उपवृत्तनिज्या इदमेय भासरेण सूनितम् -- अमावाल्योर्योग समदिर वेन्यथ तरम् । तत्रिज्यावर्गविश्लेषपदभवाक्षशिञ्जिनी । नतामु टोयया क्षुष्णा वरन पल्ज स्फुरम् । इति । अमानल्योोंगे वर्गनिया वर्गविलेपपद नाम उपवृत्तधिया, एर वस्नेन ससाध्य ताभ्या घरसम्बारी साध्यते । ध्रुपदम्वोतवृत्तयोमध्ये सण्डित बान्तिवृत्तीयचाप घर सज्ञम् आयना फर्मत्यभिहितम् । कदम्बोदग्विदुप्रोतवृत्तयोर्मध्ये सण्डितक्रान्तिवृत्तीयचाप टत सशम् आक्षकर्मत्य भिहितम् । प्र चीनभारतीयसिदा ते नक्षत्राणा भुमाणि हि साम्प्रति ध्रुवकाणि । ध्रुवप्रोतकृतस्य मान्तिवृत्तरग्ननि दुपर्यन्तमश्वि यादे क्रान्तिवृत्तीय चाप तदाचार्य प्रोक ध्रुवकम् । इदमेव कृतायनदृफर्मवध्रुवकम् । अत एव भारतर --"कृतदृकर्मका एव भध्रुा" इति गणिताध्याय उक्त्वा गोलाध्याये- मनाया शुटा एष स्थिर वात् परिता शरा । दृधर्मगायने नेपा संस्कृताश्च तथा ध्रुवा ॥ इयुनवान् । हमे धुवा ध्रुवोयधंगा इति वक्तु युज्यते परिभाष लाघवाय ! कदम्भी यध्रुवाणा स्थाने ध्रुवीयध्रुना कुत स्वीकृता इयन युतिकालाधनार्थमियेक कारणम् , अ यय कारण बेधे ध्रुवप्रोतचन्वृत्तेन नक्षनाणा ध्रुवीयध्रुवा आगच्छन्तीति च । तत्तथा तिष्ठतु | अथ चलनसाधन प्रणे यथोपयुज्यते तत्पश्याम । समाशयोल्नयोयुति , विभिन्न काष्ठयोरन्तर सुटलनमिति कथ्यते । तस्य ज्यामासैक्यार्धन गुणिता त्रिज्याभत्ता मानक्यार्धवृत्ते परिणत भवति । तत परिलेसाध भास्कर ग्राह्यार्धसूत्रेण विधाय घृत्त मानश्यपण्डेन च साधिताशम् । बाह्योऽत्र वृत्ते वल्न प्राचिह्नत स्पर्शभव हिमाशो ॥ इयुक्त्या सर्शमोधादिदिशा शान यथा भवति तसर्व स्पष्टीचकार । इद सर्वमाचार्याणां गोल्ज्ञानप्रतिभा व्यनत्ति । ज्यकावत् ·१३ प्राचीनसिद्वान्तस्कन्धः मन्यस्य अथ चान्द्रीयसंस्काराः आपणसिद्धान्तगणितरलेनैव ज्ञायमानाः केचित्सस्काराः प्राचीनाचार्याणा शातपूर्वा एवेति विषयो महाश्चय तनोति । एषां ज्ञाने तेषा महती वेधशत्तिय॑न्यते । ते संस्काराश्चत्वारो मान्देतरा मुख्यतया गण्यन्ते । आग्लभाषाया ते 'इवेक्षन्' 'वेरियेपन्' 'एन्युयल ईक्वेपन्' 'पारलाक्टिन्' 'इनीस्वालिटी' इत्याग्न्यायन्ते । ते प्रथमतो मुञानाचार्येणाविष्कृया इति तदुपरि नित्यानन्देनापि ज्ञाता इति सुधाकरपण्डितो गणिततरङ्गिण्यामप्रवीत् । भास्कराचार्यस्य चीजोपनयनग्रन्ये तन चतुर्णा मध्येऽपि मुख्यतमौ 'वेरियेान्' 'इवेशन्' इति द्वौ सरकारी यथा प्रतिपादितौ तत्पश्यामः । एषां सस्कारागामादित्रय सामन्तचन्द्रशेसरसिंहेनापि तुझान्तरपाक्षिक- दिगंशनामभिः सिद्धान्तोसरग्रन्थेऽप्युपनिबद्धमियन्यत्र प्रदर्शितमस्मिन् मन्ये । नवीनाकर्षणसिद्धान्तशास्त्रे 'डिपाटि कुलाट पण्डितेन चन्द्रस्य स्थितिसाधक्समीकरणानि लब्धानि । तत्समीकरणसाधनायें चन्द्रस्य मान्दमसस्कृतस्य यद्दीर्घवृत्तं तत्स्वीकृत्य तन पूर्वोक्ता श्चत्वारः संस्कारा दीयन्ते । तेन चन्द्रः स्फुटो भवति । यद्यपि चन्द्रे सप्रत्यन्ये च यहाः स्वल्पसंस्सारा विद्यन्ते । तेषामतिम्वल्पत्वात् तेषां परिहारे न दोष इति व्रते भास्वरः-- स्वल्पान्तरत्वादबहूपयोगात् प्रसिद्धभावाय बहुप्रयासात् तोगुरतामयेन यस्त्यज्यतेऽयों न स दूषणाय ॥ इति । तर पाक्षिासंसारस्य (वेरियेषन्) नवीनसिद्धान्तीयप्रमाणम् (६४+६x43) ज्या (२) यत्र व इति मध्यन्योन्दुः। उपर्युक्तदरस्य सूममीकरणे २१४५" प्या (२ वि) जायते । अथ तुगान्तर-सस्काररिपो (हवेचन ) भास्करहलोकाः-- अतुटायन्द्रमिम विशोय शिष्टे ऋण चोजपदे फलं स्यात् । अनोऽन्यथान्यर यथाक्रम बुये पानामपि पिण्डकानि || रमाथ नन्दा गणनारोशा. भूभ्युद्भुवो वाहुरी जिनाथ । सरामा दिगुणाम देश चाराशिरामाः सरिदीशमलाः ॥ येदाग्नो दानासारभ दायादमी मरवाहा वै द्वारा:

·४० ज्योतिर्विज्ञानम् ॥ रसाश्विनी वेदकरी सबाहू रसक्षमे रुद्रगजानलाः खम् । अनेन युक्तश्च शशी स्फुटः स्यात् कहिकालानयनोपयोग्यः अधो दत्तहिकायामयं पाक्षिकसस्कारो नवीनसिद्धान्तीयो भास्करीयेणोपमितः प्रदश्यते । भास्करेण चतुर्विंशतिपिण्डा दत्ताः, विन्त्यस्या पट्टिकाया प्रतिपञ्चभाग गणिताः प्रदर्शिता. । पाक्षिकसंस्कारः भास्कर व व्यकेंन्दुः भागात्मक नवीनमस्कार व नवीन: भास्करीयाः सस्कार . ६.१ ३१८ ३१.७ १० ११.७ ६० २९.० २९ १७.५ १७ ६५ २५.४ २५ २० २२.४ २२.७ २०.९ २५ २६.६ २६ १०.१ ३५ ३२.५ ३३.९ ३३.७ ९० ३४.३ ३४ ३३.७ अथ नवीनसिद्धान्त शास्त्रे तुझान्तरसस्कारप्रमाग ११ च ज्या (२व-म) यन च% चन्द्रकला केन्द्रच्युति. व-व्यर्वेन्दुः, म-मन्दकेन्द्रम् । केन्द्रच्युतिः .०५४९ इति गृहीत्वा सूक्ष्मीकृते सस्कारप्रमाण ४४६७ ज्या (२ व-म) भवति । अत्र भास्करोक्ताः दलोकाः- तुङ्गादाद्यपदान्तस्थात् विधोर पदार्थतः । परम चन्द्रवैषम्यमूणत्वेन समीश्यते ।। तत्तृतीयपदान्तस्थात् पृष्ठगेऽर्के पदार्थतः । परम चन्द्रवैषम्य धनत्वेन समीक्ष्यते । चन्द्रतुङ्गे च नीचे च शशाङ्कारही यदि ।। मन्दस्फुटगतश्चन्द्रो निीजस्तुन्यमीश्यते । ओजान्तयोर्विघोस्तुगात् शशाङ्काग्रही यदि ।। चस्त्रिशत्कलाहीन वैषम्यन्तु समीक्ष्यते । अप्रतः पृष्ठतो वापि चन्द्रे पदार्थगे।। तुङ्गनुल्ये चतुस्विंशकलावैषम्यमीक्ष्यते । एव तनीचतुल्येऽपि वैषम्य तावदेव हि ।।

·3 प्राचीनसिद्धान्तस्कन्ध. एव व्यासात् समासाच पौन पुन्येन वेधनात् । चरबीजमिद क्लत मया सद्भि समीश्यताम् ।। अवश्ोकेपूक्तपद्धतिर्वावती 'इवेश्चन् सस्तारमन्वेतौति स्पष्टन् । तुङ्गान्तरसरकारः केन्द्रं२व-म ८० ४० प्रतिपञ्चमाग नवीन नवीन भास्करः केन्द्रम् भास्कर केन्द्रम् सिद्धान्ते सिद्धान्ते ७३.३ ६.४ १२.७ १८.३ ६३.९ १५ २७ ६६.९ २० ७६.७ २५.० ३४.७ ६९.५ ३१.० ४२.७ ३६.६ ७३० ७८ ३५ ४२.१ ७८ ६३.७ ७४.१ ८५ ६८ ७४.३ ५३.४ ७०.७ अत्र सत्तामा नयने किञ्चित् स्थौल्य यद्यपि विद्यते, किन्वितरसंस्कारमिण तुझान्तरसोपलव्धत्वात् तावतापि निर्गतुं नहि सामान्यतः शक्यमित्यलम् । प्रय त्रिप्रश्नाधिकारपिशेषाः प्राचीनाचार्यदिग्देशकालानीन् विषयानधिकृत्य बहवो गाणितिका विषया' प्रदर्शिता । ते सर्वेऽपि नवीनगणितमाया कथमुपपयन्त इति पश्याम' । परमासाधनविपये नगीना यान् मार्गान् सूचयन्ति, वानप्रे नवीनगगितस्कन्धे व्याग्च्या सामः । मासराचायेंगे कम्मिन् दिने मादयदशनेन पलभासाधन योत तन् प्रतिपाद्यते । उनं तेन- मादयस्यभुजयो समाशयोः मस्ताहनयोदिन्तरम् । ऐक्यमन्याकुमो. पप्रभा जायते श्रुतिवियोगमानितम् ॥ इति । दो पायामुत्री चय, इति पल्पनन् । जापा.,क, इति कथ्यताम् । तदा- परमा क... - ·ज्योतिरिज्ञानम् स M छाययो रेकदिशात्वेऽन्तरम् , भिन्नदिशात्ये योग इति व्यवस्था । अनोपपत्तिर्नवीनभगया प्रदर्शयेत् । क्षेने, र%3D रवि स =सस्वस्तिकम् ध्रुध्रुवरिदु सरचापम् - रवे सस्पतिकदूरम् = स, ध्रुर चापम् = अवमोरि = १०-अ ध्रुर : प्रान्तिकोटि = १०-क ध्रुसर =दिगशोरि = १०-६, अतिप्राचीनैदिगंश प्राचीविदोमीयत इत्य नुसन्धेयम् । विषमशेनिभुजपूनेग कोज्या (घर) = पोज्या (गर) कोज्या (स)+ज्या (सर) ज्या ( स भु) पोज्या (भुगर) : ज्याकको ज्या स, ज्या अ+ ज्या स,xपोज्या अज्याद, अथ द्वितीयच्छाययापि- ज्या क= पोज्या स.Xज्या अ+ ज्या स.xयो या अज्या द, । प्रथमद्वितीयसमीपरणयोरन्तर गृहीवा o = ज्या अ (कोज्या स, - कोज्या स.)+ पो ज्या अ (ज्या स, ज्या द- ज्या स, ज्याद.) छाना किन्नु, -हग्या माया तथैर, परच्छाया = अक्षम्या परपर्ण रिया पाक १२/पर्ण - अयोरिना पष्टमायेच,,च, पति परच्छायो ''इति पवर्ग 'क' इति कापयिता च/क, माठ 1साग प/क = ·प्राचीन सिद्धान्तस्कन्धः २ चरज्या •=4/१२- (२) कर १ ०-प १२/क, = को ज्या स, १२/क, = को ज्या सर १२/क = को ज्या अ. राशीनुत्थाप्य, उपर्युक्त समीकरणं जातम् १२/च + ज्या द. का कक किञ्च, बे,/च, = ज्या द, :.च, ज्या द%3Dब, तथैव च, ज्या द.ब जातं समीकरणमपर्तितम् ब + क, कर कर कर :.प (क,-क)ब,क,-य.क, ब,क,-२.क, कर-कर व्यस्तभुजस्य ऋणसंज्ञादाने लवे धनसंज्ञा उपपद्यते । इयं पद्धतिनवीनैरपि सम्यक्तया स्वीक्रियत इति स्पष्टमाचार्याणां नैपुण्यम् । अथान्यापि पदतिः सूचिता भास्कराचार्येण पलभासाधनाय- निन्यार्कघातः श्रुतिद्वन्नरः स्यात् यत्क्रान्तिमौर्वी समवृत्ताड्कोः । वर्गान्तरान्मूलमनेन भक्ता क्रान्तिन्यका सूर्यहताक्षभा स्यात् ।। इति । द्वादशहता क्रान्तिन्या क्रान्तियासमवृत्तशकुवर्गद्वयान्तरमूलभता फलमा भवतीति श्लोकार्थ. । ओपपत्तिः- पूर्वमिन्नेव क्षेत्र यदि 'खर' चाप सममण्डलीय भवति तदा तस्य कोटिज्या समवृत्तशकु- रित्यभिधीयते । दृगशाना कोटिया शह कुसशा इत्यर्थः । तस्य शङ्कोर्मानं यया-'दृखटर' कोणः समकोणो भवतीति । को ज्या (ध्रुर) = कोया (ध्रुख) कोया (खर) अत्र को ज्या (ध्रुर): ज्याक यन ककान्तिः । को ज्या (ध्रुख)-ज्या अ को ज्या (ख र)- समवृत्ताकुः = इति कल्प्यताम् । तसात् मान्त्रिज्या समवृत्तड्वर्गद्ववान्तरं नाम ज्याक ज्या अ ·ज्योतिर्विज्ञानम् ज्याक - पलभा ज्याक -ज्या क. ज्याय अस्स मूलेन भक्ता द्वादशगुणा क्रान्तिज्या १२ ज्याक -प्याक ज्या अ १२ ज्या अ. १२ ज्या. = १२ अक्षस्पर्शज्या. V-ज्या अ कोया. अ. =पलमा. य, अवस्पर्शज्या इति सूत्रेण । १२ इष्टकान्तिज्यायाः सममण्डलोन्मण्डल्शडकादयो विषयाः प्रायेण प्रतिदेशं साधिताः पट्टिकाया पदपद्धत्या दीयन्ते । ततश्च गणिते सौलभ्य भरतीत्यनुसन्धेयम् । अथ क्रान्तिया कथ शायत इत्याह भारतरः- दिनार्धद्युतैस्त्रिज्यकान्या हुतायाः खकर्णेन चापाशकाः स्युनताशाः । दिना वियुक्ता युतास्ते पलाशैः उदग्दक्षिणे चामर्कोपमः स्यात् ।। मध्याहच्छाया यदि वर्णेन भक्ता नवतन्या भवतीति स्पष्टम् । ततश्चापीकृते नाशा भवन्ति । दिनार्थीयनताशाः पलाशैर्युत्ता वियुक्ता वा क्रान्तितुल्या भवन्तीत्यग्रे नबीनगणितस्कन्धे क्षेत्रेण प्रदर्यते।

·अथ गणितस्कन्धः खगोलाधिकार १. गोलीयरेखामानं गोलीयत्रिकोणमितिश्च तद् गोलम् , यस्य पृष्ठे स्थिता सर्वेऽपि बिन्दव क्स्यचित् के द्रनामकस्य बिन्दो समानदूरे तिष्ठन्ति । अर्धवृत्तस्य स्त्रीयव्यासे भ्रमणेन गोलमुत्पद्यते । गोल यदि फेनचित् समतलेन छियते वृत्त मुत्पद्यते । यदि तत्समतल गोलगभगत तदुत्पन्न वृत्त बृहद् वृत्तमिति, नो चेद् लघुवृत्तमिति कथ्यते । एव बृहद्वृत्तस्य केन्द्र गोलगमें पतति, न रघुवृत्तस्य । वृहद्वृत्तस्य वा लघुवृत्तस्य वा लम्पतया गोलगभगता समरेखा निस्सरन्तो यत्र चिन्द्रौगोले लगति, तो बिन्दू तस्य वृत्तस्य पृष्ठीयकेन्द्रे इत्यभिधीयते । मा लम्परेखा च तस्य वृत्तस्य कशमित्यभिधीयते । पृष्ठीयकेन्द्रगतानि य म प ज ल च ·ज्योतिर्विज्ञानम् सण्याप वृहद्वृत्तानि तस्य वृत्तस्य ल्यवृत्तानीति कन्यन्ते । गोलपृष्ठगतयोयोनिन्द्रामध्य दूर तदुभयबिन्दुगत हवृत्तचापेन मीयते । एव दृश्यता पर १) गोगगर्भ ग रिन्दु', यरलय वृत्त वृद्वृत्तम् , तस्य केन्द्रस्य गोलगभैंक्यात् । टतपम वृत्त लघुवृत्तम् । तस्य केन्द्र ब निन्दुगोलकेन्द्रे न पतति । अत्र पटे द्वे अपि वृत्ते समानान्तरे स्वीकृत इत्युक्ते तयोस्तले समा नान्तरे । अत कयगच रेस। तयोवृत्तयोलम्यतया निसरन्ती गोले कचपिन्दोल्गति । तौ तयोवृत्तयो पृष्ठीयो द्रे भवत- । कागच रेसा तयो कसम् । रल बिन्दोर्मध्ये यद् दूर तद् रलबिन्दुगत यद् बृहद्वृत्त तस्य चापेन रसज्ञेन मीयते । रगलकोगेन गोलगर्भगतेन च मीयते । नहि तथा तपनिन्द्वोर्मध्यदूर तपचापेन मीयते, तस्य चापस्य लघुवृत्तीयत्वात् । नापि तद् दूर तयप कोणतुल्यम् । अब तप विन्द्वोर्मध्यदूर गोल्पृष्ठीय तपचापेन लघुवृत्तीयेन भियते । यदि तपचापस्य मानमपेक्षित तद् रलचापेन पलचारकोटिज्यागुगितेन सम भाति । कुत इत्युत्ते पबिन्दोगलरेसाया पज लम्ब देयम् । तदा बगजप क्षेत्र दीर्घचतुरस्र भाति । गजपण्डश्य गप सण्डेन भक्त सद् जगपोणस्य कोटिज्या (नवीना ) भवति । अनाय विशेष -भारतीय त्रिकोणमितिशास्त्रे जगपकोणस्य ज्या पजमिता, कोरिया च गजमिता । नतीनपदत्या उभे नियामते तथा भरत । यदि यरल्य वृत्त नाडीवृत्त कल्प्यते, टतपमवृत्त धुज्यावृत्तमित्युत्ते अहोरामवृत्त भाति । पल्चापञ्च क्रान्तितुल्य भाति । अनेद गणित प्रसरति- प गल गप तप=रल ४ कान्तिकोरिज्या । द्वयोवृत्तयोर्मध्यकोणस्तत्तलयोर्मध्यकोणतुल्य । चरतक्हवृत्तस्य चम्पा हद् वृत्तस्य मध्यकोण रकल्पोणमिती व्यद्रियमाण तयोवृत्तयोस्तलमध्यकोणमिति गृह्यते । तच्च रलचापतुल्य भवति । एतकोण तवृत्तपृष्ठीयोन्द्रमध्यदूरतुल्य भरतीति गोले द्रष्टव्यम् । पृष्ठीय केन्द्र बृहद्वृत्तस्य सर्वतो नातिभागान्तरे वर्तते । यरलप बृहवृत्तस्य क निन्दु पृठीयकेन्द्रम् । क्य, कर, क्ल, का चापानि सर्माण्यपि नवतिभागतुल्यानि । क्वरच वृहद्वृत्तस्य पृष्ठीयरेन्द्र यरल्य वृत्ते र बिन्दोर्नवतिभागान्तरे पतति ! कालच वृहद्वृत्तस्य पृष्टीय द्रञ्च तस्मिनेर यरल्य वृत्ते ल पिन्दोनयतिभागान्तरे पतति । अतो र चाप तयो पृष्ठीयकेन्द्रयोर्मध्यदूरख'य भवति । रल्चापञ्च कवरच कपलच वृहद्वृत्तयोर्मध्यकोणतुल्यम् । अत उपपन्न बृहद्वृत्तमध्य कोण तत्पृष्टीयकेन्द्रमध्यदूरसमानमिति । गोल्पृष्टगताना त्रयाणा बिदूना मध्ये चापीयरिकोण मुत्पद्यते । तच्च वृहद्वृत्तचापैरेव भवितव्यम् । वृहद्वृत्ते या वृत्ते या सऽपि निन्दवस्त पृष्ठीय के द्राभ्या समानदूरे तिष्ठन्ति । तय दूर तस्य वृत्तस 'चापीयविज्या' इत्यभिधीयते । अर्थात् बृहद्वृत्तस्य चापीयनिया नवतिभागनुल्या भवति । यस्य कस्यापि वृनस्य तल्स्य तत्पुत्रीयोन्द्र द्वयप्रोतवृत्ततानि लम्मानि भवन्ति । येषा वृत्ताना पृष्टीयरेन्द्र पश्च या ऐक्यं मजलि, नेपा तलानि समानान्तराणि भवन्ति । एकत्र्यासकाना मृत्ताना वृहता पृष्ठीय केन्द्राणि सर्वाणि तस्मिन् वृहद्वत्ते तिष्ठन्ति यस्य तर तवृत्तताना रम्प भाति । एक्स्य वृत्तस्थान्य रम्प यदि तदन्यत् प्रथमस्यापि सम्म भवति । द्वयोवृत्तयोमध्यकोण तदुभयलम्बभनवृत्ते ते मृत्रे यानन्न तप गज प्रान्तिकोटिज्या। D %3D ·गणितरकन्धः ४७ खण्डमुत्पादयतस्तावद्भवति । अत्र गोले चापाना मानानि, तानि गोलगमें यावत्कोणमुत्पादयन्ति, तावन्तीत्यरगन्तव्यम् । चापीयत्रिभुजानि चापीयविमुजे कोणैवय समकोणद्वयादधिकं भवति । कस्मिंश्चिद् बृहद्वृत्ते तत्पृष्टीय केन्द्राद् यदि द्वे चापे नौयेते, ते च ताभ्या तस्मिन् बृहद्वृत्ते कृतं चापञ्च त्रिभुजमुत्पादयन्ति । तत्र ते चापे प्रत्येक नवतिभागतुल्ये, तयो वृत्तस्य मध्ये कोणे समकोणे । अतोऽस्मिन् त्रिभुजे कोणैक्य पृष्टीयकेन्द्रजातेन कोणेन समकोणद्वयाधिक भवति । चापीयानभुजे वीण्यपि कोणानि समकोणानि भपितुमर्हन्ति । तस्य क्षेत्रस्य कचट इति यदि सज्ञा भवति, तर्हि व पिन्दु चट बृहद्वृत्तस्य पृष्ठीयरेन्द्र भवति । च बिन्दुः कट बृहद्वृत्तस्य, ८ बिन्दुः पच वृवृत्तस्य । एतत्समै गोले स्पष्टम् । त्रिकोणमितिः नवीनचापीयत्रिकोणमितेरवोधात् प्राग नवीनसरलत्रिकोणमितिरवयोद्धव्या। प्राचीन- भारतीयत्रिकोणमितेनीनायाश्च कश्चिद्भेदो वर्तते । कचट क्षेत्रे च कोणं यदि समकोणत्यम् , प्राचीनसम्प्रदाय कट भुज. नियेति क कोगस्य चट भुज. ज्येति, रच भुजः कोटिव्येति व्यवहार. कृत. । असौ व्यवहारो यद्यपि गोले स्पष्ट , "अर्धज्यामि कर्म सर्व ग्रहाणामधज्यैर ज्याभि- पानात्र वेगा" इत्याचार्यभास्करोक्तरीत्या ज्या कोटिया व्यवहारः प्रथमतो गोल एव सजात' । सतो गोलीयात् सरलत्रिकोणमितिरुत्पन्ना। नवीनसम्प्रदाये सरलत्रिकोणमिति प्रथमत. समुत्पाय चापीयनिमोणमितिम्तन प्रतिपावते । नवीनमितौ क योगस्य ज्या चट भुजो यदि कट कर्गन रिमन', यो रूपादल्पो मिनाङ्गरूपी राशिभ्यते, तत्समानतया कप्यते । तथैव कोटिया क्च कोटि पर वर्णमनो मिनाङ्करूपो रूपाल्यराशिः, कर्णवर्गस्य भुजमोटिवगैक्यसमानत्वात् । चट क्ट - ज्या' च कोटिज्या क कच फैच कोटिज्या - 3 च्या+कोटिन्या चट'+क्च' कट पर ·४८ ज्योतिर्विज्ञानम् अनो ज्याकोरिया वर्गक्य रूपसमान नव्यशास्त्रे! अत कस्मिंश्चिद् नवीनसूत्रे ज्याफोरिज्ये त्रिज्याभते यदि प्राचीनसून सिद्धयति । प्राचीन सूने ज्याकोटि में त्रिज्याताडिते यदि नवीन सिद्धयति । यथा नपीनभनया, फातिया अग्रज्या लम्बज्या अन सर्वा अपि नियाभक्ताश्चेत् । अग्रज्या निज्या क्रान्तिज्या निज्या क्रान्तिज्या लम्पन्या रस्त्रज्या निज्या क्रान्तिज्या अमज्या त्रिज्याX लम्ज्या इति प्राचीनसूतमु पन्नम्। विलोमविधिना यात सर्वामिन्याताडिता. निया अग्रया निया ४ कान्तिज्या त्रिज्या सम्बच्या त्रिज्या प्रान्तिया .:.अमज्या %3D टायच्या इति नगीनमूत्रमुरति । अथ नवीनशास्ने ज्या कोरिज्मया मला स्पर्शज्या जायते । इय स्पर्शज्या प्राचीन व्यरहना । व्यरहियते यदि गणिते सौरम्य सिद्धयति । अथ समयोणचापीयत्रिभुजानां सूत्राणि अत्र धेरे पितु चाप पिपुरवृत्तीयम् , पिर चाप प्रान्तिवृत्तीयम् , वि दिदुर्थिपुरबिन्दु।

·गणितस्कन्ध घ D र बिन्दू रविं सूचयति । विषु ववृत्ते खे खु लग्न देयम् । तस्त्रान्तिसमान भवति । विद्यु चाय विषुवाशमिति प्यते । विर चाप रखे विकमित्यभि धीयते । विषुव क्रान्तिकृत्तयोर्मध्ये वि चिन्दौ जात कोण परम क्रान्तितुल्य भरति । अत्र निभुजे त्रयो भुजाश्चापल्पास्त्रीणि च कोणानि भान्ति । पु बिन्दौ समुत्पन्न समकोणम् । समकोण विहाय शिष्टाना पञ्चानामवयवाना मध्ये कश्चिद् मध्य इति कल्प्यते चेच्छिष्टाना चतुर्णा मध्ये द्वावासाविति, दो सम्मुखाविति वक्तुं युज्यते । अथावयनाना मध्ये सूर यथा- मध्यज्या -आसन्नस्पर्शज्याघात सम्मुखमोटियाघात । अन वश्चिद्विशेषोऽस्ति । समकोणस्योभयपाश्चविद्यमानयो विषुरपु चापयो सूत्र यथामूल प्रवर्तनीयम् । शिष्टाना नयाणा विषये कोटियाइ तव्य । तद्यथा-अपयगाना क्षेत्र प्रदर्शितविद्ययाऽमरसते कृते परमकान्तिविषुवाशध्रुवकागा मध्ये यद्यपक्षित समन्ध परम क्रान्तिमध्यतया महीतन्या, विशुवागध्रुवको तास नौ भवत । यस्मिन् मध्यतया गृहीते, शिष्टाधुभावाप्यासनौ वा सम्मु पौ वा भवेता स मध्य इति कल्प्य । यदि नयागामध्यघाना मध्ये सबन्धोऽपेक्षित , त्रयाणा मधे य कश्चिद्वापि मध्य इति न वक्तव्यम् । शिष्टयोरेक आसन्न अन्य सम्मुखश्च न मवेताम् , उभावासन्नी वोभी सम्मुखो वा भवेताम् । अतो मध्यकल्पना ताशदृष्ट्या कर्तव्या । अथ सूत्रप्रसार पज्या = व स्पर्शच्या xध स्पर्सया । सूत्रात् प्रथमत सिद्धयत्यपि पश्चादुत्तविशपागद् व यथामूल खीकर्तव्यम् । शिष्टयो कोरियाह कर्तव्य । कोटिप्राहे च ज्या कोटिव्या भाति, कोरिया ज्या भाति, स्पर्शज्या स्पोटिया भाति । अतो व्युत्पन्न सूत्रम्-- प कोटिया-व स्पर्शज्याxध स्पर्शकोटि या। अथ प व क असताना यदि सरन्धोड विध्यने व मध्यो मनति, प, क अवयपायासनौ भक्त । भव प्रसरति सूत्रम्--- प्याक स्पशप स्पसकोरिया अपयवस-कोरियाह कर्तव्य इत्यर्थ । यदि व क ध अवयवाना सरध इष्यते घ मध्यो भाति, व क अन्यको सम्मुखो भक्त । अन यदि व अवयवो वाक अवययो वा मध्यतया स्वो क्रयते, शिष्योरेक आसन्न, अन्य सम्मुखश्न भयत । तथा न भनितव्यम् । अत मस्त सूत्रम्-~ ध कोटि या व कोरियारक कोटिया । अत्र घ अपयवस्य प्यास्त्राने कोरिया ग्राह्या । शिथ्योर्विषये यथ मूल सूत्रमन्धेनि । अथैर थप अवश्थाना मध्ये सबध पतितश्चेत् कध्या-ज्या ज्या ७ ·५० ज्योतिर्विज्ञानम् भवति । अक्षकोटिः दगंश. अत्र प ध इत्यवयवयो कोरियाह क स्य यथावद्ग्राह इत्यम् । श्रथ विषमकोणत्रिभुजसूत्राणि क्षेने ध्रुवनि दु सूचयति । स खस्तिक न यत्किञ्चिन्नक्षतम् । ध्रुपनक्षत्रप्रोतवृत्तस्य ध्रुन चाप क्रान्तिकोटि ख र्भवति, इदमने वक्ष्यते । ध्रुवसस्वस्तिकयोमध्ये याम्य वृत्तीय ध्रुख चापमक्षकोटि नक्षनखस्वस्ति कयोमध्ये दृमण्डलीय नख चाप दृगश सूचयति । अथ क्षेत्रकोणानि। ध्रुव विन्दावुत्पन कोण नति कार लशयति । ध्रुव परित स्तुल्यवेगेन भ्रमति नक्षने नतिकोण तुल्यवेगेन वर्धते । फ्रान्तिकोटि प्रतिनाक्षनपरिक पड्भि रौ वृद्धिर्भवति । स बिन्दा दुपन दिगशकोण कोरिभवति । सममण्डलदृमण्डल्योर्मध्ये कोण दिगश भवतीति गोले स्पष्टम् । अस्मिन् विषमकोणविभुजे मुख्यतया स्वीक्रियमाणानि सूत्राणि त्रीणि भान्ति । एतानि सूनाणि यद्यपि समकोणत्रिभुजेऽप्यनुयन्ति, तथाप्येषा सूत्राणा प्रयोगेऽधिकतरः क्लेश इति सुलभानि सूत्राणि निर्मितानि । अथ प्रथमं सूत्रम् कचर क्षेनेक कोणस्या भिमुपचाप ग तुल्य मन्तव्यम् । च कोणस्याभिमुख ज तुल्य कोणस्य ड तुल्यञ्च । तदा गज्या कज्या दज्या न ट ट ग च ज्या ड अथ द्वितीयं सूत्रम् कोटिज्या = ग कोटियाxज कोटिल्या +ग प्या४ ज मा कोरिज्या । ड ·गणितस्कन्ध अथ तृतीयं सूत्रम् यदि चत्वारोऽप्रयया क्रमस्था दीयन्ते तेषा मध्ये समन्धो यथा। तेषा मध्ये नियमाने चापकोणे मध्यचाप मध्यकोणञ्चेति व्यरहियेते । इतरचापमितरकोणञ्च तथाभिीयते । जट गच अपयवा यदि दीयन्ते, ग कोरियाxट कोटिन्या - गज्याज स्पर्शकोटिया -- ज्याxच स्पर्शकोरिया इद मध्यचापकोणसूत्रमित्युच्यते । चापीयनिभुजावयवगणनाया वीण्येतानि सूत्राणि पदे पदेऽप्युपयुज्यन्ते । पर्याप्तानि च भान्तीत्यलम् । २ सगोलम् यस्मिन् गोले साण्यपि ग्रहनक्षनादियोतीपि स्थगितानीव दृश्यन्ते तत् सगोलमित्याच क्षते । यस्तुतस्तादृश गोल मास्तोत्याकाशगर्भ यत्र कुत्रापि दूरे तिष्ठन्त्यपि ज्योतीपि मानव दृष्टिदौर्बल्यात् समेत्य तुल्यदूरे गोले तिष्ठन्तीव दृश्यते । अत साक्षाद्दर्शनमात्रेणैव तेपा मये यथार्थदूराणि ज्ञातु न शक्यन्ते, किन्तु दृश्यमानानि तेषा मियो दूगणि चापात्मानि मीयन्ते । तन्मानार्थ गोले ज्योतिषण दृश्यमानस्याननिरूपणा कानिचिनिरूपकमण्डलानि ग्रहीतव्यानि । तान्युद्दिश्य स्थानानि निरुप्यन्त इत्यर्थ । तत्र प्रथम निरूपकमण्डल क्षितिजम् । भूगोल्स्य द्रष्टगत स्पर्शतल गोले यन्मण्डलमुत्पादयति तत् चितिजनामम् । क्षितिजस पृष्ठीयरेन्द्र सस्वस्तिकमध स्वस्तिकच। स्वस्तिकमहोतं वृहद्वृत्त क्षितिजस्य लग्यतया विद्यमान दृमण्डलमित्यभिधीयते । तद् दृष्ट्याण्डर शितिजे या बिन्दी लगसि तस्य बिन्दो , उदग्निन्दोश्च मध्ये विद्यमान क्षितिजवृत्तीय चापम् एजिमत्सज्ञितम् । तस्यैव चिन्दो प्राग्निन्दोमध्ये विद्यमान क्षितिजवृत्तीय चाप प्राचीनसगोलशास्त्रे दिगशसज्ञितम् । अत एजिमन् दिगशस्य कोटि रित्यागन्तव्यम् । तस्यैर हमण्डलक्षितिजवृत्तसपातचिन्दोमस्य च मध्ये विद्यमान अण्दलीय चापमुन्नताशमिति कथितम् । ग्रहस्य सस्थतिषम्य मध्ये रमण्डलीय चाप नतारामिति प्रोच्यते । उन्नताशय नताश कोरिर्भवतीत्यर्थ । यदि ग्रहस्य एजिमद् उन्नतांशश्च दीयेते, एजिप्रत्म्याने दिगशोथा, प्रहम्यान गोले निरूपित भाति । कित्सिद स्थान प्रतिदेश मिन भूठे द्रष्टुम्यानापेमकम् , प्रतिश शितिजस्र भित्रमात् स्वस्तिकम्य च भिनत्वात् । अत्र स्थानिशाना सामे निरूपणार्यमुपयुज्यते । दिगशोलताशौ प्रदन्याननिरूपको भरन, इनि घुसे इति सझा पहत । दिगमोनताशया क्षितिज निमाड भरति । प्रय मान्तिनत्यंशधयके रागोले मिण्टरस्य दक्षिणोत्तरभुरबिन्दू पृष्ठीपोन्द्र । प्रभुपयोतत पिउने पत्र लगी, तस्य विदोस मपे ततीयं चाप स्पष्टमान्तिसशम् । मधुयपोनतृतम्य मानोनयन मा प्रापि दी जात भोग नयरामगन्। गपशपष्टवानियां प्रत्यय निरूप्यो । अन एते च पुपके इति पनि । अवापि प्रतिष नयाभेदाद् इमे अपि के + ·५२ ज्योतिर्विज्ञानम् स्थानिके भरत , न तु सार्वदेशिके। अत्र स्पष्टक्रान्तिस्थाने तत्कोटिग्रहध्रुवमध्यदूर यच्चाप ध्रुवदूरसज्ञञ्च गृह्यते । तदा नत्यशध्रुवदूरे ध्रुवके भरत । अनयोनिवृत्त निरूपकमण्डल भाति। अथ ध्रुवकशये नाम ध्रुवके अन क्रान्तिवृत्त निरूपकमण्डलम् । क्रान्तिवृत्तस्य पृष्ठीयरेन्द्र क्दम्बावित्यभिधीयते । महकदम्नप्रोतस्य कान्तिवृत्तस्य य सपात स बिन्दु क्रान्निवृत्ते ग्रहस्थानमित्यभिधीयते । विपुवका न्तिमण्डल्यो सपाती क्रान्तिपानावित्यभिधीयते । तयोरेक , यस्मिन् क्रान्तिवृत्त विषुववृत्ताद् उदीचीमनुगच्छति स सायनमेपादिविदु, अन्य सायननुलादिनिन्दुरिति च व्यपढ़तौ । क्रान्तिवृत्ते सायनमेषादिबिन्दुरेख नवीनशास्त्र आरम्भस्थानतया गृह्यते । प्राचीनशास्त्रे अश्विनी नक्षत्रादिबिन्दु । तयोरारम्भस्थानयोर्मध्ये 'अयनाश' नामक चापम् । सायनमेपादिविदो क्रान्तिवृत्ते ग्रहस्थानपर्यत चाप ध्रुवकसज्ञितम् । ग्रहस्थानाद् ग्रहपर्यन्त प्रहकदम्यप्रोतवृत्तीय चाप शरसशितम् । इमौ ध्रुवकारी सार्वदेशिकध्रुवके भात , दैनन्दिनभ्रमणे ग्रहेण साक विपुरद्विन्दोरपि भ्राम्यमाणत्वात् । अथ विशुयाशस्पटशान्तिनामकधुपके ग्रहधुवप्रोतवृत्त विषुववते यत्र रगति तद्विन्दोर्विषुवद्विन्दोर्मध्ये विषुववृत्तीय यापचाप तावद् विपुषाराम् । तस्मादेव बिन्दोहित्य च मध्ये ध्रुवप्रोतवृत्तीय चाप स्पष्टक्रान्ति । विषुांश स्पष्टफ्रान्ती च ध्रुवके ययोर्विषुववृत्त निरूपकमण्डलम् । इमे च ध्रुपके सार्वदेगिरे यथा ध्रुव शरी, पूर्वादितकारणेनैव । ३ ज्योतिपामामासिकं दैनन्दिनभ्रमणम् दक्षिणोत्तरध्रुवबिदुगामिनी सरलरेषा भूकेन्द्रगता भुपमित्यभिधीयते । अस्स भुर यष्टिरित्यपर नाम | तदयगम्य भूगोल आमप्रदक्षिण कुर्वन्यहोराने कल्पयति । इद भूगोलस दैनन्दिनभ्रमणमियुच्यते । एतद्वोन सर्वाग्यपि नश्वनाणि प्रहाश्च प्रतिदिनमुदयास्तमयाउनुभवन्ति | भूगोल्भ्रमणपशेन ज्योतिषा भ्रमण यद् दृश्यते तदाभासिरमोति स्पष्टम् । इदमेर पूर्वमार्यमन प्रतिपादितमिति पूर्वमेयोक्तम्-"तुरगमुखाऽश्विनी त्रीगि" इति । हो यागपूर्व यदुक्त तदयापि तद्वदेश दृश्यत इत्युक्ते नचनाणा मध्ये मियो दूराणि न भियन्त इति भूमिरेव भ्रमनीति सिद्धम् । नो चेद्यावन्ति नक्षत्राणि परस्परसंघटितानाय भ्रमन्ताति वक्तव्यम् । तदसगतम् । भूमिव॒वश्वमा लभ्य भ्रमनीति वाक्यस्यायमर्थ –भूगोल स्थिर कृत्वा सगोले ध्रुपदश्चमान्य भ्रममागे सगाले स्थगितानि ग्रहनसनागि यथा भ्रमन्ति तदस्माभिमुदयते । वास्लप तु खगाले स्थिरे कृते भूगोल ध्रुवशमररम्य भ्रमतीति ।

·गणिताश्वः ध्रुपयोलम्बनया नियमानं तर भूगर्मगतं खगोले यद्वृत्तं जनयति तद्विरदत्तम् । तस्य वृत्तस्य ध्रुपरिन्दू पृष्ठीयकेन्द्र भानः । पिपुववृत्त्य नितिज्ञत्य सपानरिन्दू प्रायश्चिमरिन्दू । तयोर्न वतिभागान्तरे शिनिजवृत्ते विद्यमानौ दक्षिणोत्तरनिदू । दचिगोत्तरनिन्दूपरि सखतिरोत वृहद्मृत्तं याम्योत्तरमण्डलम् । इदं युवरिन्दुद्योतमिति च छरे द्रष्टव्यम् । प्राधिमपिन्दू उध्रु म? 12 ·ज्योतिर्विज्ञानम् द्विन्दुस्तिष्ठति । ध्रुवनशनप्रीतवृत्तस्य विषुववृत्तस्य यः सपातरूपो म मिन्दुस्तस्य विषुवद्विन्दोमध्ये त पु ख Tho दध्रु विद्यमान विषुववृत्तीयचाप वि म सज्ञ नक्षत्रस्य विनाशसंशम् । अतो व्युत्पनम् - पिपु चापः-विम चापः+मपु चाप: ::. नाक्षत्रकालः =पिपुराश+नतिकोगम् । यदा नक्षत्र त चिन्दी वर्तते तनतिको शून्यतामेति । तदोपर्युक्त सूत्रम् नाचनकालः% विधुवाशो भाति । अतो यस्य यस्यापि नशनस्य विभुषांशोऽपेचितश्चेत् , तस्मिन्नक्षत्रे याम्योत्तरवृत्तगते यावान् नाधत्रकालो मवनि तावत्तस्य निगाव इति फलितम् । नाक्षत्रकालोऽपि नाशघटीयन्वेग यूच्यते । इत्य सघामपि नशयागा विवाशा नाविकाचाङ्गे नवीनरुदाहनाः। तत्तथास्तु । ४.पाक्षक्षेत्रधिपयः अत्र प्रसङ्गारशेन प्राची नैरुदाहतान्याशवाणि विविच्यन्ते। या मालरचिताःलोतरा ·गणितस्कन्धः १६ भुजोक्षमा कोटिरिनाडगुलोना कर्णोऽशकः खलु मूलमेतत् । क्षेत्राणि यान्यक्षभवानि तेषां विद्येत्र मानार्थयशःमुखानाम् || लम्बज्यकाकोटिरयाक्षजीवा भुजोऽत्र कर्गस्त्रिभुजे त्रिभन्या । कुष्याभुजः कोटिरपक्रमन्या कर्णोप्रका च त्रिभुजं त्थेदम् ।। तथैव कोटिः समवृत्तराइकुरमा मुजस्तद्धृतिरत्र कर्णः । भुजोऽपमन्या समना च कर्णः कुयोनिता तद्धृतिरत्र कोटिः ।। अप्रादिखण्डं कथिता च कोटिमवृत्तनादभवणोऽपमन्या । उद्वृत्तना कोटिरयाप्रकासखण्डं यदूर्ध्व समवृत्तशङ्कोः ।। यस्तद्धृतस्तावथ कोटिकवादिखाई भुज एवमष्टौ । क्षेत्राण्यभून्यक्षभवानि तावत् अब किल निरक्षदेशे यदेव विषुवमण्डलं तदेव सममण्डलम् । तथा क्षितिजा- दन्यदुन्मण्डले नाम वलयं तत्र नास्ति । तत्र भुवी च क्षिति- नासको । अय निरक्षदेशाद् द्रष्टा यथा ययोचरतो गच्छति तथा तथोदर ध्रुवमुन्नत पश्यति । क्षेत्रे खगोलकेन्द्र भूगो सम्यगवलोकनाय स्थूलतया प्रदर्शितम् । भूपृष्ठे वरिन्दौ यदि द्रष्टा तिउति भूगोलीयविषुरन्मण्डलरेखातो डव चापान्ते तिष्ठति । इद- मेव तस्याक्षांशम् , तामदेव दख चापमपि खगोले विषुवनमण्डलीयम् । दध्रु चापं नवतिमागात्मकम् । उख चाएं नवतिभागात्मकम् । ध्रुख चापं तयोरपाय फलितम् । व दखचापम् - उचापम् अतो यावद् द्रष्टुरक्षाशं तावता तस्य यषुववृत्तं खस्वस्तिकालाम्बत खद चापैन । तापता अवविन्दुरुदग्विन्दोस्मतञ्च भवति उध्रु चापेन । विशुवन्मण्डलस तिथितत्वात् तत्समाना- न्तराग्यहोरावृत्तानि च तिरोनानि भवन्ति । अतः साचे देशे खगोयच्यानां तिरधीन. भगोलबन्दयानाथ संपाताद् यानि त्रिभुनक्षेत्राग्युम्यायन्ते तान्याप्रसंशानि ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् द्विन्दुस्तिष्ठति । भुवनक्षत्रप्रोतवृत्तस्य विषुववृत्तत्य यः सपातरूपो म विन्दुस्तस्य विषुबहिन्दोमध्ये पु न.... वि विद्यमान विषुववृत्तीयचाप वि म सज्ञ नक्षत्रस्य विषुवाशसशम् । अतो व्युत्पनम्- चिषु चाप'-विम चाप.+मपु चापः :. नाचकाल,पिपुमाश+नविकोणम् । यदा नवन त निन्दी वर्तते तन्नतिकोण शून्यतामेति । तदोपर्युत्तसूत्रम् नाशनसार - विपुरायो भरति । अतो यस्य कस्यापि नक्षस पिपुवायोऽपेचितश्चेत् , तस्मिनक्षने याम्योत्तरवृत्तगते यारान नाक्षत्रमाली भवति तावत्तस्य पियुगाच इति फलितम् । नाचकालोऽपि नाशपीयन्त्रक मूल्यने । इन्थ साषामपि नागा पिशुनाशा नारिकावाने नवीनरुदाहताः। तत्तथास्तु । ४. श्रावक्षेत्रविपयः र प्रसङ्गपोन प्राचीनैरुदाहतान्यासक्षेत्राणि विविन्यन्ते। मन भातररचिता रोग .

·বিক भुजोक्षमा कोटिरिनाडगुलोना कर्णोऽभकर्ण खलु मूलमेतत् । क्षेत्राणि यान्यचभवानि लेषा वियेव मानार्ययश मुखानाम् ।। তল্পাঞ্জীরখালী মুলাল মহিলা বিষয়। बुख्याभुजः कोटिरपममन्या कोमका च निमुन तथेदम् ।। तथैर कोटि समवृत्तराङ्कुरमा सुजन्ततिर वर्ण । भुनोऽयमन्या समना च वर्ण कुयोनिता द्धृतिल कोगि। अप्रादिपण्ड कथिता च कोटिकवृत्तनादप्रययोऽपमन्या । उत्तना कोटिरथाप्रकाप्रखण्ड यदूर्ध्व समवृत्तशङ्को ॥ यस्ततेस्तायथ कोटिकर्णावमादिखण्ड भुज एवमष्टौ । क्षेत्राण्यमून्यश्चमवानि तावत् अत्र किल निरक्षदेशे यदेव विपुवन्मण्ड तदेव सममण्डलम् । तया भितिजा दन्यदुन्मण्डल नाम यस्य तर नास्ति । तत्र ध्रुवौ च क्षिति नासती । अथ निरवदेशाद् द्रष्टा यथा यथोचरतो गच्छति तथा तथोदा ध्रुवमुन्नत पश्यति । क्षेत्र खगोलवेन्द्र भूगो सम्यगवलोकनाय स्यूलतया प्रदर्शितम् । भूपृष्ठे व चिन्दी यदि द्रष्टा तिति भूगोलीयविषुवमण्डलरेखातो डर चापान्ते तिष्ठति । इद- मेव सस्याक्षाशम् , तारदेव दख चापमपि सगोले विपुनमण्डलीयम् । ( चाप नतिमागात्मकम् । उख चाप नतिमागत्माम् । ध्रुव चाप तयोरपहाय पलितम् । घ 64 दसनापम् - उभुचापम् यतो याद् द्रष्टुरक्षादा तारता तस्य यपुवन खस्वतिकालावतं खद चापैन । वावता भुवि दुरुदग्विन्दोन्नतञ्च भवति उभु चापेन । विशुपमण्डलस्य तिपस्थितत्वात् उसमाना नराग्यहोराहतानि च तिरनौनानि भनि । अनु. साशे देशे खगोपल्याना तिरशीन भगोपन्यानाच रूपावाद यानि विभुबक्षेत्राण्युत्पाद्यन्ते तान्यायक्षेत्रमशानि ।

·५८ ज्योतिर्विज्ञानम् ६. रवेरामासिकी क्रान्तिवृत्ते सांवत्सरिकगतिः रविं परितो भ्रममागेषु ग्रहेषु भूमिरेकेति नवीनाना मतम् । असाकं भूपृष्ठवासिवाद् भुव गच्छन्ती नानुपश्यामः । भूगति खावध्यस्य रविरेव गच्छतीति पश्यामः । इय खेराभासिको सावत्सरिक्गतिः । यसिंस्तले भूमी रविं परितो गच्छति तत् क्रान्तिवृत्ततमित्यभि धीयते । भुव परितश्चन्द्रो रवि परित इतरे ग्रहाश्चेपद्वैपम्येण क्रान्तिवृत्ततल एव गच्छन्ति । भूमिः सरत्सरमिते काले रविं प्रदक्षिणोकुरुते । अतो रविरपि सवत्सरमिते काले नक्षत्र चक्रं भुनत्तीति दृश्यते । अश्विनोनक्षत्रादिबिन्दुमारभ्य पुनस्तमेव निन्दु यायता कालेन गच्छति तावानिरयनसवत्सर इति प्रागुदितम् । विषुवद्विन्दुमारभ्य पुनर्वियुवद्विन्दुपर्यन्तं यावता कालेन गच्छति तावान् सायनसपत्सर इति च । विषुवद्विन्दोनक्षत्रचक्रे सवत्सरे पञ्चाशद्विक्लामिता पश्चाद्गतिवियते । अतः सायनसवत्सरो निरयनसवत्सरात् किञ्चिन्यूनः । रविर्य मार्गमनुसृत्य नक्षत्रेषु गच्छति स मार्ग. खगोले बृहद्वृत्तरूप. । तवृत्त क्रान्तिमण्डलसज्ञम् । प्रान्तिमण्डल मासव्यवस्थया द्वादशराश्यात्मक प्राचीनः कृतम् । तेषा राशीना नामानि मेपपादयः प्रसिद्धाः । तनत्यनक्षत्राणि तादृशाकारकत्वेन गोचरीभवन्तीति तथा नामानि कृतानि । चन्द्रगतिवशेन तदेव प्रान्तिवृत्त सतविंशतिनक्षत्र- चिह्नित कृतम् । तेपो नामान्य. श्विनी भरणीति प्रसिद्धानि। ता - अन क्षेने काम मान्तिवृत्तम् , व टशच नाडी- वृत्तम् , तयो.सपाती व श निन्दू यसन्तविपुपद्विन्दुः शरदिपुर द्विन्दुश्च । क म चिन्दू वर्षकमाररात्यादिनिन्दू । रविः प्रतिव मर कीटशारे मार्चमासम्पैवविंशतितमे दिना सनकाले वसन्तविषुवद्विन्दौ, जूनमासस्य द्वाविंशतितमदिनासनकाले फटकादिचिन्दी, सेप्टेम्बर- मासस प्रयोविंशतितमदिनासन्नाले शरद्विपुद्विन्दी, दिसम्बरमासस्य द्वाविंशनितमदिना. सन्नकाले मरादिनिन्दौ तिष्ठति । इर्य कारनियति., मोटशाक्य सौरमानत्वात् । भारतीयाना पत्सरस्य चान्द्रमानत्वाद् रवेरयनबिन्दरी नियमेन न भवन्ति । अय विमुक्त्वान्तिवृत्तयोमध्ये ट व क कोण परमब्रान्तितुल्य सम्प्रति सार्धतयोविंशतिभाग. तुल्यम् । भारतीयैश्चतुर्विगतिमागात्मक गृहीतम् | नहि तन् स्यूमिनि घरव्यम् । बहो कालान् प्राक् तनावदेशासीत् । क्रमश. चिनोति । यस्मिन् काले चतुर्विंशतिमागात्मक बभूति विलोम ·वत शरदियुवद्विन्दात्रुभे समाने मवत' । पुनध्रुवक तृतीयपण्डे विमुपासादधिक भूत्वा गणितस्कन्ध गगनाया अनेकमहतवर्षम्य प्रागेवेनि गयि वा 'लेबरियर नामकग्वगोलवेत्ता भारतीयाना खगोलशास्त्र बहु प्राचीनमित्युकवान् । मारलीयनागरिकताय स्तावक प्राचीन र निराकुर्वन्त केचन पाश्चात्या लेबरियर्पण्डितमलग्डयन् । तत्तथास्तु । विश्वक्रान्तिमण्डल्योमध्ये परमक्रान्तितुल्य कोणमिति वक्तु कारण क्रान्तिवृत्ते भ्रममागेऽर्के क विदौ यदा तिष्ठति तदा विषुववृत्ताद् दूरतमबिन्दौ वर्तते । तत्र क्रान्ति ट क चाप परमक्रान्तितुल्यम् । व ८, व क चापयोरुभयोरपि नयतिमागामस्तया गोलीयरेग्वागितोतविधया ट क चाप ट व क कोगतुल्य भवति । अर्थाद् यशबिन्दू ट क ग्रं च नामस्स्यायनध्रुवप्रोतवृत्तस्स पृष्ठीयकेन्द्रे । क्रान्तिवत्ते भ्रममाणे रवौ तस्स क्रान्तियथा परमकान्तरल्पा भपति, कर्कटक्मकरादिरिदोर्यया परमक्रान्तितुल्या भवति तत् क्षेत्रे स्पष्टम् । विभुवनान्तिमण्डल्योर्मध्ये यार कोण परमग्रान्तिनुल्य भवति तावदेव तत्पृष्टीयरेन्द्रयोध्रुवक्दम्बबिन्दोमध्ये च दूर मवतीति गोलीयरेखागणिते प्रत्यपादि । अय रविर्यदा वसन्तविषुवद्विन्दौ तिति तदा तस्य विधुवाश 30. क्रान्ति %D0 अवकम् %D0 यदा कर्कवादिबिन्दौ वर्तते विधुवाश' = ९०, कान्ति = २३६ (परमकान्ति) ध्रुवकम् = ९० यदा शरदिपुवद्विन्दी विपुवा १८०, क्रान्ति ध्रुपक्म् मनरायनबिन्दौ विपुवाया - २७०, कान्तिदक्षिगा-२३५ र बिन्दौ खौ तिष्ठति, ध्रुवकम् =व र चापम् , विषुवाश च त चापम् , क्रान्ति - रतचापम् । यस्मिन् कस्मिन् वापि दिने रविश्वाश भुवञ्च स्थूल्पदत्या ज्ञानु शक्यते, योलिन् दिने रविरेक भाग गच्छतीति पद्धतिरवल्म्न्यते । सवत्सरमध्ये विपुवायो ध्रुवक चोपर्युच दिनचतुष्टये समाने मवत । इतरदिनेषु न तथा । यदा रवि प्रयमखण्डे व क चापे वतते तदा विधुवाशो ग्रुपकादीनो मति । वा विवाद मेग वृद्धि सम्पोष्य कर्कगदिबिन्दो बक्समो द्वितायवाडे ध्रुपकादधिको मवति । तृतीयपण्डान्ते मकरनिन्दौ पुनस्तेन सम भवति । चतुर्यखण्ड विशुपायोधिको भत्ता पुनर्वसन्त पिनुवद्विन्दौ समानो मावि । - ध्रुवकम् = २७०.

·ज्योतिर्विज्ञानम् मुश्कयिधुवाशक्रान्तिपरमकान्तीना मध्ये सम्म-धाश्चापीयनिकोणमितिमूनावसरे कथिता एव। ७ स्पप्रसाचन नाक्षत्रकालयोर्मध्ये संवन्ध. "उदयादुदय भानोभूमिसावनवासरा." इति सूर्यसिद्धान्तोक्तरीत्या सावनवासरो लक्षित. । अय नाचनासराद्भिद्यते । नाक्षननासरस्तु विपुवद्विन्दूदयद्वयमध्यवर्ती काल । अय भेदो रखे सगतिकत्वाद् भवति । स्पष्टरवियर्याम्योत्तरवृत्ते यदा भवति तदा स्पष्टमध्याह्नकाल । विषुवद्विन्दुर्यदा याम्योत्तरवृत्ते लगति तदा नाशनमध्याह्न इति व्यवह्रियते । यथा विधुद्धिन्दोर्नतिकोणो नाक्षनकाल सूचयति तथा रचे तिकोण स्पष्टसावनकाल सूचयति । कस्मिंश्चिद्दिने रविर्वियुवद्विन्दुश्चैकदा याम्योत्तरवृत्ते तिष्ठत इति सभावनीयम् । परेार्यदा विषुवद्विन्दु पुनर्याम्योत्तरवृत्ते लगति तदा रविपिता चापेन विषुवद्धि-दो. प्राग् विषुववृत्ते एकस्मिन् दिने गच्छति तायता चापेन विलम्बित ईपन्न्यूनदशविघरिकाकालेन याम्योत्तरवृत्त गच्छति । अत स्पष्टसावनवासरो नाक्षत्र यासराद् रविषुवाशगतिकलाभि कालीकृताभिरधिको भाति । करा. कालीकृता इत्यनेन यदि पड्भागात्मकनतिकोणमेकया नाक्षत्रघटिकया सभवति चेद् खेरीपन्न्यूनभागात्माविषु वाशगति काभिर्विघटिकाभिरिति राशिन दशेति सिद्धयतीत्यभिप्राय । नतिकोण पभिर्भागे पटिका भवतीति भागारमाकोणस्य कालीकरणपद्धति । क्षेने म बिन्दौ वे प्रान्तिमूल पतति तदा म पु चाप स्पष्टसापनकाल । यि पुचाप नापनकाल । अत नाशनकाल -स्पष्टसावनकार = रवेर्विपुवादा । ८. अधोदयिकसायमिकनवनाणि सूर्योदयात् किञ्चित् प्राग यदि विभिनक्षत्र प्राक् भितिजे गति तदौदयिफ्नक्षत्रमिति, सूर्यास्तमयात्किञ्चिदपि विञ्चिनक्षत्र पश्चिमक्षितिने रगति यदि तत् सायमिक नक्षत्रमिति व्यवहार । प्रायशो बहुपु देशेषु बुधनी वथा व्यवहियेते । काचिद् गुरु कदाचित् कुनश्च औदपिक्सायमिकनक्षतया ग्राम्यै पुरुष स्वीनियेते । नक्षत्र सूर्यास न भवति तत्तथा मन्यते । यदि नक्षत्रस्य क्रान्ती रविक्रातिसमीपा विषुवशिश्च रविविषुवाशान्ल्यूस्तदा तनक्षत्रमोद यिक भवतीति, यदा विपुवायो रविवियुवाशादधिको भाति तदा सायमिामिति गोरे स्पष्टम् । ६. परममान्तिसाधनम् रवे परमक्रान्तिभाजनदिने मध्याहे सवस्तिकाद् दूर क स चाप मीयताम् । तथा खे दक्षिणपरमक्रान्तिभाजनदिने माघ्याहिक 'सस्वस्तिकदूर' स ग चाप मीयताम् । क स स ग = क ग%D२४परमाति | अतस्तयापदययोगाध परमप्रान्तिमपात । स ग-स% (स त+त ग)-(नक-सत) = २४सत अनमच्च पान्तरार्धमशायतुल्य भवति ।

·गणितस्कन्धः प्रा राशिचक्रम् रविः क्रान्तिवृत्ते भ्रमति । महाश्च तत्समीप एव भ्रमन्ति । चन्द्रश्च तथा । अतः प्राचीना: कान्तिवृत्तासन्ननक्षत्राणा नामानि दत्त्वा राशन विभन्य तेपामपि नामानि ददु.। क्रान्तिवृत्तस्य दक्षिणोत्तरदिशयोरेतानि नक्षत्राण्यष्टभागन्यूनान्तरे पतन्तीति तावत् पोडशभागायत राशिचक्र मिति कथ्यते । तस्य मध्ये प्रतिक्रान्तिवृत्तमित्यर्थः । १०. नक्षत्रेषु चन्द्रगतिः चन्द्रो भूमिं परितो किञ्चि-न्यूनसार्धसतविंशतिदिनेषु भ्रमति । तस्य मार्गो नक्ष वृहद्वृत्त भाति । तत् क्रान्तिवृत्तस्य पञ्चभिर्भागस्तिरश्चीन भवति । तयो सपातबिन्दू राहुकेनुसज्ञौ । यथा सूर्यस्तथा चन्द्रोऽपि नक्षनेषु प्रदक्षिणमित्युत्ते पश्चिमदिशायाः प्रागदिशा गच्छति । यस्मिन् दिने यनचनमधितिष्ठति तद्दिने तनक्षत्रमिनि भारतीयेषु व्याहार- । अतिप्राचीने काले सूर्याधिष्ठित- नक्षत्रमपि तात्कास्मिनक्षत्र कथितमिव वेदवाङ्मये दृश्यते । सूर्येन्दुसगमकालो दर्शान्तकाल.। अमा सह वसत. सूर्याचन्द्र मसावित्यमावास्या । रथे. प्रतिदिन गति. किञ्चिन्यून भागमिता | चन्द्रस्य तु नयोदशभागाधिका । अतो रविचन्द्र द्वादशभिर्भागे. प्रत्यहमतिकामति । चन्द्रस्य घुवकाद् रविध्रुवक संशोध्य यदागत तद् व्यकेंन्दुसज्ञम् । व्यकेंन्दुद्वादशभिर्भको य. पूर्णाङ्को डन्ध.स गततिथिसज्ञः । तिथिं पुरस्कृत्य चन्द्रकला वतु शक्यते । नीनस्प्रदायेऽमाया यान्ति दिनान्य- तिक्रान्तानि तावचन्द्रस्य वय इति कथ्यते । अमाया. पुनरमापर्यन्त सार्धनवविंशतिदिनानि भवन्ति । तावचान्द्रमास इत्यभिधीयते । अश्विनीमारभ्य पुनरश्विनीपर्यन्त चन्द्रो यावना कालेज .

·ज्योतिर्विज्ञानम् गच्छति तापन्नाक्षत्रमासः किञ्चिन्न्यूनसार्धसप्तविंशतिदिनात्मकः । अतश्चान्द्रमासो नाक्षनमासादधिकः भवति । रविचन्द्रयोः सगतिकत्वात् तथा भवति । नाक्षनचान्द्रमासयोः सम्बन्धमग्रे वश्यामः । भृम्पधिकारः ११.भूमिः, भूगोलस्य मण्डलविभजनम् भूगोलः साक्षाद् गोलो न भाति ! तस्य व्यासो निरक्षदेशेऽधिकः, याम्योत्तरेऽल्पः । तथापि प्रायः सर्वं गणित गोलमेवेति प्रकल्प्य क्रियते । तत्रादी भूगोलन्यासनिर्णयः कर्तव्यः । ययो- देशयोरेकमेव याम्योत्तरवृत्त भाति तादृशौ द्वौ देशी निर्णीय तयोर्मध्ये विद्यमान दूरं मीयते । तयोर्देशयोरक्षान्तर ज्ञातव्यम् । अतोऽनुपातः । तावद्भिटेंशयोरक्षा-तरभागैर्देशयोर्मध्यदूर लभ्यते, तर्हि नरतिभिरक्षाशभागैः किमिति । लधः परिधेश्चतुर्थो भाग. ! तस्मात् परिधिासश्च लभ्यते । एवविधगणनया लब्धं भूव्यासार्ध ३९६० खरसनवामिमितानि मैल नामकानि । भूगोलस्य मण्डलविभजनम् विपुरेसा भूगोलीयनिरक्षरेखा । तस्य परमक्रान्तितुल्याशाशयोर्दक्षिणस्यामुत्तरस्याञ्च रेवे मकरकर्करकरेसे इति व्याहियेते । ततः पर परमक्रान्तिकोटितुल्याक्षाशयोरुभयदिशयोट्टै रेसे क्ल्पनीये । कर्कटकमाररेसामध्यवर्ति देश उष्णमण्टल क्थ्यते । ततः परमुभयदिशयोः समशीत- मण्डले । ततः परं दक्षिणोत्तरध्रुवमण्डले । अस्य व्यवहारस्य कारणं वश्यते । यदा रवियाम्योत्तरवृत्ते लगति त चिन्दौ (क्षेत्र) तदा- ह ·गणितस्वन्धः खपु= सतत धु : अक्षादा मध्याहीयखस्वस्तिकदूरम् + क्रान्तिः । यदि रविः साक्षात् सस्वस्तिके वर्तते, उपर्युक्तसूत्रेण क्रान्तिरक्षाशतुल्या भाति । अनेनै- तदुक्त भवति यस यस्य देशयामाया रखे क्रान्तितुल्या भवितुमर्हन्ति तत्तद्देशाः सर्वे यदा कदा वापि खस्वस्तिके पश्यन्ति । यो यो देशो रवि खत्तस्तिके धारयति यदा कदा वापि तत्त- देश उणमण्डलन्त पाती भवति । लम्बतया प्रसता रविकिरणा उणाधिक्य जनयन्तीति भौतिक- शास्त्रीयसप्रदाय.। तत्र कारणं लम्बितकिरणो भूमेवातावरणप्रदेशस्याधिकमागं तरति । अत उष्णत्वं जहाति । लम्परिणत्वल्पमाग तरति तावच्छीतलो न भाति । अतः कारणादुपपन्नो- यमण्डलव्यरस्थितिः। अथ प्रथम दक्षिणोत्तरध्रुवमण्डलव्यवस्था पाख्यायते । परमक्रान्ति कोदितुल्याक्षारादेशे भुबिन्दुः खस्वतिकात् परमकान्तिदूर एव वर्तत इत्युक्तेतीवोन्नतो भवति । अतो विषुवृत्तं विशेषति भवति । रविविषुववृत्तात् परमप्रान्तिदूर गन्नु समयों भवति । कटकायनदिने रवेः शान्तिः परमा { तदा तस्याहोसववृत्तमुत्तवृत्त विद्युववृत्तस्य परमकान्तिदूरे समानान्तर भवति । तच्च वृत्त यावत् शितिमादुपयेव भवति । अतस्तस्मिन् दिने तादृशे देश उदग्निन्दावुदेस्य पष्टिपटिवास्वपि नालमेति । सादा दिन विरा-दिनमिति वसु युज्यते । उपर्युक्तदेशस्य कलायनदिनमेकमेव विरात्रम् । यद्यज्ञाशास्ततोऽप्यधिका रखेरहो रामवृत्तानि कानिचिद्दिनानि क्षितिजादूर्घमेव भवन्ति । तादृशेषु देशेषु विरात्रदिनानि बहूनि भवन्ति । अक्षाशज्ञाने विरावदिनगणनमः वक्ष्यते । साक्षाद् ध्रुवबिन्दौ ध्रुव सत्वस्तिमा भिन्न विषुववृत्त क्षितिजाधमनम् । तत्राहोरात्रवृत्तानि क्षितिजस्य समानान्तराणि भवन्ति ।

·६४ ज्योतिर्विज्ञानम् वसन्तविषुवद्विन्दुमारभ्य शरद्विषुवद्वि-दुपर्य-न गच्छति रखावित्युत्तेऽर्धसवत्सरपर्यन्तं रखेरहोरात्र นี้ वृत्तानि क्षितिजादूर्ध्वं भवनि । मासत्रयपर्यन्त रवि. क्रमेण क्षितिजादुपर्युपरि गच्छति । ततो मासत्रयपर्यन्त पुनरधोऽधो गला शरद्विपुरद्दिने क्षितिजे भ्रमति । तत पर पण्मासावधि भूमेरधरत- द्वदेव तस्याहोरात्तानि भान्ति । अतो ध्रुनविन्दौ षण्मास विरानदिनानि भवन्ति । पण्मास रानिश्च भवति । उत्तरध्रुवे यदाहभवति दक्षिणध्रुवनिन्दौ तदा रानिरिति विपर्ययः । पाण्मासिकी यदा रात्रिभवति तदा शीताधिक्य भवतीति क्मिाश्चर्यम् । अन्यच्च रवी क्षितिजादूर्घ भ्रममाणेऽपि तस्य किरणाना तेनो मन्दायते, अतिम्मितत्वात् । अतो ध्रुवरिद्वो ईयोरपि मण्डले सर्वदा हिमपूर्णे भरत । न फोऽपि नरस्ता गन्तु शत ! अतो भुमण्दल व्यवस्था । अयोध्यामण्डरस्य ध्रुवमण्डल्योमध्ये यो देशी तो समशीतोष्णमण्डलनामानी । अत्र देशयो रवि. सस्वस्तिक न कदापि गच्छति । अतो नोणाधिक्यम् । नापि घिरा दिन या व्यहोरात्रदिन वा जनयति । ओ न शौताधिस्यम् । न शीताधिक्यमित्पनेन शन्दमयोगेग ध्रुवमण्डलापेशया न शीताधिक्यम् , किन्नूष्णमण्डलपेश्या शीनाधिस्यमेव । यतो ययमुष्णमाटर. वासिनः, तत्रापि समशीतमण्डले न स्याः शक्नुमः शीतनाधाया । १२. श्रह प्रमाणसाधने सूयम् क्षेत्र के रिन्दो रविरुदेति चेत् तहि क ख ध्रु निभुजे क ध्रु ख कोगमौदयिरन यसो भवति । इद कालीकृत दिनार्ध भाति । परिन्दो. तबिन्द्र रपियर्यावता यान प्राप्नोति ·गणितस्कन्ध तावान् काल उपयुक्तनत्यशेन मीयत इत्यर्थ नत्यशस्य प्रतिघटिक षड्भागवृद्धे । वृद्धिश्च क्रमेणैव मवति, भुव आत्मभ्रमणवेगस्य तदपेक्षया खगोलनमणगस्य तुल्यत्वात् । अस्मात् क ध्रुस विभुजात् पूर्वोदिनविपत्रिभुजीयद्वितीयसूत्रेण- कस कोटिया के ध्रु कोटिन्या ख ध्रु कोटिन्या +क ध्रु ज्या ४स ध्रु ज्या४ क ख ध्रु नस्यशच्या अत्र क स चाप नवतिभागतुल्यम् चितिजात् खस्वस्तिक्स्य तत्पृष्ठीयकेन्द्रस्य नपतिमागा न्तरस्थिते । क ध्रु चाप क्रान्तिकोरि, सध्रु चापमक्षाशकोटि । अत प्रान्तिया अवघ्या + अक्षकोटिज्या क्रान्तिकोटिन्या नत्यशोटिज्या, अत' मत्यशकोटिज्या ---क्रान्तिस्पर्शया xअक्षस्पर्शज्या इति पलितम् । इद सूर यथपि क उ ख समकोणत्रिभुजादानेतु शक्यते । क ध्रुउ कोणस्य, नति कोणस योग समकोणद्वय भवतीत्यभिप्रायेण । अन प्राचीनैरिदमेव सूत्र भिन्नविधया आनोतम् । तद्यथा- कधं क नतिकोणो यदि विषुववृत्ते मीयते बघु चापसमानो भवति, पृष्ठीयवेन्द्रगत कोणाना तबृहद्वृत्तचापानामनुपात सिद्धयतीति । ब पु%7+प्रापु चमा चाप चरमित्यभिधीयते । प्राघु चाप नवतिभागतुल्य काली कृते पञ्चदशघरि कात्मकम् । यदि रविदक्षिणगोल उदेति, इद चर क्षितिजादूर्व पतति । अत पञ्चदशघटिकाश्च रेण रहिता कार्या दिनाधलब्धये । प्रा ब क त्रिभुजे व कोण. समकोणो भवति । प्रा कोगोऽक्ष कोटिर्मपति, कुत इन्युसे बप्राक+काच% ९० भागा कब चाप क्रान्ति । अतो मध्यकल्पनया पूर्वोदितया सिद्ध सूत्रम् चर ज्या = अवस्पर्श या X क्रान्तिस्पर्शज्या । प्राचीनैनवतिभागाधिककोगाना ज्याकोरिज्यादिक न व्यवहृतम् । अनयसमिति मया। यदि व्यवहार क्रियते (९०+क) कोटिज्या:-क ज्या इति सिद्धयति । अत्र- नत्यश = ९०+चर । अतो नत्यशकोटिज्या:--चर प्या इत्युपर्युतमूत्रयो रेकार्थकत्व स्पष्टम् । अथाह प्रमाणसाधने यदि चर क्षितिजादधो भवति दिनार्धे पञ्चदशपरिवाधिकम् , यदि क्षितिजादूर्व त यून च भवतीत्युदितम् । पूर्वपक्षे धनात्मकचरमिति, उत्तरपक्ष अगात्मक मिति वक्त युयते । दिनार्धे पञ्चदशपरिकानुल्ये समराबन्दिवकालो भवति । एतन्निरपदेशे सर्वदा सिद्धयति, तन रखेरहोरामवृत्तानि क्षितिजस्स लम्बा येा भवन्ति, चर नोत्पद्यते धनात्मक मृणामा या । औदयिकनत्यशो नवतिभागनुल्य सर्वदा, इद गोले स्पष्टम् । अथ साक्षे देशे ९ ·ज्योतिविज्ञानम् . अहोरामवृत्तानि तिरश्चीनानि । चरमुत्पद्यत एव । विषुवद्दिनयोस्तु रखो विषुववृत्ते भ्रममाणे चर नोत्पद्यते, औदयिककोणच नवतिभागतुल्यः । अतस्तयोदिनयोः समरात्रन्दिवकाल' । धनात्मकचर- वृद्धरहोवृद्धि, ऋणात्मकचरवृद्ध रानिवृद्धिश्च भवतः । इय वृद्धिः कियती भवितुमर्हतीति विवेचने- चरख्या = अक्षस्पर्शज्या क्रान्तिस्पर्शज्या इति सूक्षवृद्धः क्रान्तिवृद्धश्च चरवृद्धिर्भव- तोति स्पष्टम् । कोणवृद्धः स्पर्शज्यावृद्धि पोषयतीति न्यायेन । किन्तु क्रान्तिः परमक न्तिपर्यन्तमेव वर्धते, नहि नवतिभागपर्यन्तम् | अक्षन्तु नवतिभागपर्यन्तम् । उपर्युदितसूत्रे यदि क्रान्ति रक्षकोटिर्भवति स्पर्शज्या स्पर्शकोटिज्या- घातो रूपमिति न्यायेन चरज्यारूपतुल्यं भवति नयौनकिकोणमितौ। भतश्चर नवतिभागतुल्य भवति । इद क्षेत्रे द्रष्टव्यम् । महर तदा निंशद्घटीतुल्य- मित्युत्ते विरात्रदिनाररमः । अतो यस्मिन् दिने यन देशे रविक्रान्तिरक्षकोटितुल्या भवेत्तर देशे तस्मिन् दिने रात्रिर्नास्ति । रवि. क्षितिजादूर्घमेव पर्यटतीत्यर्थः । १३. अथ विराप्रदिनसंख्यागणना अन क्षेत्रे वि र क्रान्तिकृत्तम् । वि क विषुववृत्तम् , र बिन्दू रविं सूचयति । र क चापस्तस्य क्रान्तिः । इय क्रान्तिरक्षकोटितुल्या यदि भवति तस्मादिनादारभ्य विरात्रदिनानि भवन्ति । रवि. क्षितिजा दूर्वमेव पर्यरितु (क्षेत्र) प्रारमते । भारत चापः साधनीयः, सच रविध्रुवककोटिः । अक्षकोटिं मध्या प्रकरप्य समकोणत्रिभुजसूत्रम् । अक्षकोटिज्या = घुवरज्या४ परमप्रान्तिया । प्रा चरम् परममान्तिः क ·गणितस्कन्धः लम्बज्या ध्रुवकज्या - परमकान्तिज्या ध्रुवककोटी र त चापश्चेति कल्पनीयम् । लम्बज्या ::च कोटिज्या परमक्रान्तिज्या अस्मात् चापीकृताच्च चाप. ससाध्य. । खे क्रान्तिरक्षकोटितुल्या भूत्वा क्रमेण परमक्रान्नितुल्या भूत्वा पुनर्द्वितीयखण्डेऽपक्षीय पुनरक्षकोटितुल्या यावद्भिर्दिनैर्भवति तावद्दि नानि विरात्रदिनानि भवन्ति । प्रयमखण्डे यावाश्च चापस्तावानेव द्वितीयखण्डेऽपि जायते । अतो द्विगुणित-च चापे यावन्तो भागास्तावद्दिनानि विरात्रदिनानीति फलितम् । १४. उन्नतिवशेन नितिजावलम्बनम् द्रष्टा यदि भूपृष्ठे क बिन्दौ वर्तते तदा तस्स क्षितिज भूगोलस्य क द स्पर्शतल खगोले क ग ·ज्योतिर्विज्ञानम् यवृत्तमुत्पादयति तद् बृहद्वृत्त भाति । यदि द्रष्टा च वि दावुनवो भवति तदा तस्य क्षितिज बृहत्त न भवेत् । किन्तु भूगोलस्य च निन्दो चट, च ड इत्यादि स्पर्शरेखा यदि नीयन्ते तादृशस्पर्शरेया स्पर्शबिन्दूत्पन्न ट ड रघुवृत्त भाति । अतो ड च ट कोणेना वलम्बत इति वक्तव्यम् । अवलम्बनकोणो यदि अ इति सजित अ स्पर्शज्या अर गट अत्र वृत्तधर्मेण, (च ट) - च कXच व = उ ( २ क ग+उ) उन्नति उ इति कल्पिता । भूगोलस्य क ग व्यासाधै ३९६० मितम् । उन्नतिक तदपेक्षयात्यल्पा भवति । अत उपरि न्यासे (चट)२ (क ग)xउ इति वक्तु युयते, उवर्गस्यात्यल्पत्वात् । अत च ट%DV२ उफ ग । इय स्पर्शरेखा दृश्यभितिजदूरमिति कथ्यते । द्रष्टा उ अर गुलैर्यानतो भाति, इद दूर न्यासेन V3/८ मैल्यं भवति (आंग्लभाषाया मैट नामकदूर 'मेली' इतीकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्द नात्र व्यवहृतम् ) । अर्थाद् यदष्टाङ्गुलान्युनति , दृश्यक्षितिजस्य दूरमेका मैली भाति । यदि द्विसप्तत्यहुलानि मनुष्योन्नतिर्दूर मैलीय भवति । उनत्यजलैल घुगणितेन दृश्यभितिजदूर लभ्यते। कग कग अथ क्षितिजावलम्चने सूत्रम् अवलम्बनस्पर्गज्या = V२ उxक ग_ TR अन प्रकरणवशेन विश्चित् परिमाध्यते । व्यासाधतुल्यचापो वृत्तगर्भ यावत्कोणमुपादयति तावद् आग्लभाषाया 'रेडियन्' इति व्यवहृतम् । तस्मिन् कोणे यस्वग्निवेदाग्निमिता (३४३८) कला सपद्यन्ते । इयमेव सख्या भारतीयनिकोणमिती निज्येति स्वीकृता सलु । रेडियन्पद विज्याकोणमिति व्यवर्तुं युज्यते । नीनगणिते कोणानि विव्याकोणेष्वेव व्यपदिय ते, न भागेषु । वृत्तपरिधी यावत्यस्त्रिन्या भान्ति तारन्तस्त्रिज्याकोणा केन्द्र उत्पद्यते । कस्मिंश्चिधारे य त्रिया यदि विद्यन्ते स चाप केन्द्रे य नियाकोणानुपादयति । चापे विद्यमानास्त्रिज्या य मिताश्चाप त्रिज्ययापवर्य लब्धा । तावन्तश्च केन्द्रीयकोगे विज्यायोगा । अन परितम्- चाप त्रिज्या केन्द्रीयकोणे नियामोगा ::चाप निया केन्द्रीयकोणविन्यारोगा। मर्मीयते, तस्य ज्या स्पर्शज्या च तत्वोगतुल्ले मात इति नवीनतिकोगमिती कधित् सिद्धान्त । %3D अयच যৰি বিলাপ ·गणितस्कन्धः तस्य " %D कंग भारतीयत्रिकोणमिती ययाल्पस्य कोणस्य ज्या तत्कोणतुल्या गृह्यते तागेरोपपत्तिरस्य सिद्धान्तस्य । अन्यविस्तरभियोपपत्तिर्न कथ्यते । अतोऽवलम्बनकोगस्य पूर्वोत्तस्यात्यल्पत्वात् स्पर्शज्या तस्मिन् V२.उ विद्यमानत्रिज्याकोणतुल्यतया स्वीक्रियते, यावलम्बनत्रिज्याकोणाः: इति परितम् । इदं क्षितिजावलम्बन समुद्रे स्पष्टीभविष्यति, तर वृक्षादिकस्याभावात् । क्षितिजार लम्पनेन ज्योतिषामुदयन शीघेण भवति । अस्तमय आलस्येन भाति । यद्यवलम्बने अमितानि त्रिज्याकोणानि, तदा ज्योतिः- विघटिकाभिः शीपतरमुदेतीत्युपपादयितुं ६Vलम्बज्या-क्रान्तिया' शक्यम् । १५. सन्याकालगणितम् अनुदिते रखौ, अस्तमिते च तस्मिन् , कञ्चित्कालं तमो गाद न भवति । तर कारणं अ १०६ १०'का - रयः किरणा भूमेवातावरणे मूछिनालमरिन्दन्ति । तय चितिमादधो रपे रमष्टादरामागे- स्न यायत् । अयं कालः उभ्यासल इत्युनः। क्षेत्रे भ्रमुयम्, रवि, ममसग्निम्म्, नम्नतिकोगः, रा र चापः = १०८ । रविः शितिनादघोटादशमाणान्तरे यदि यतते, रास्वनिगदष्टोचररातमागमिते दूरे यतते । मु र चारः मान्तिकोटिरिति स पु चापः अधकोटिरिति गोले स्परम् । विमत्रिभुजीयदितीया (१०८) मोटिगा अशान्ति+अशकोटिमा शान्तिोरिमामति. पोटिना, सातारा रमित्रान्तो, नतिजोरमार पाच सापनि ले।

·ज्योतिर्विज्ञानम्
(१०८) कोटिज्या = -(१८) ज्या भवति । अस्मानतिकोणात् कालीकृताद्
दिनार्धमपहाय लब्धः सन्ध्याकालः ।
यस्मिन् कस्मिन् वापि दिने निरक्षदेशे सन्ध्याकालः साक्षदेशसन्ध्याकालादल्पतरो भवति ।
निरक्षदेशै रविरष्टादशभागान् लम्बतया शीघ्रतरमाक्रामति । साक्षे देशे तिरश्चोनगत्या विलम्बित
ख
क
14
.
मानामतीति । अथ निरक्षदेशीयसन्ध्याकालगणितं ल्युमार्गेण प्रसरति । तद्यथा-निरचदेशे ध्रुव
मुदग्विन्दी पतति । विषुववृत्त सममण्डल भवति । अहोरात्रवृत्त क्षितिजस्य लम्बतया विद्यते ।
क भिन्दौ रविरुदेति । निन्दो रविः क्षितिजादधोयादशभागेषु तिष्ठति । स च ट दृमण्डलम् ।
रविः ट क लघुवृत्तचापमागंण गच्छति । यावता कालेन स उदेति तावान् पाल ट ६ च नति
कोगेन मीयते । सच कोण. स सशितश्चेत् ट ६ च समकोणनिभुजात् ट च चाप मध्य प्रकल्प्य
च टज्या- स ज्याXट ( चापया।
ट ध्रु चापश्च क्रान्तिकोटिः । च र चापोऽटादशभागमितः । अतः
चट च्या स ज्या क्रान्तिकोटिज्या
अष्टादमागज्या
.:.स ज्या-
मान्तिकोटिज्या
अस्मात् स्नात् स फोगः ससाध्य कालीकृतश्चेत् सन्ध्याकालो भवति । विधुदिनयोः
शान्ति. शून्या ।
अतःस ज्या: अष्टादश भागज्या
:.स कोणः- अष्टादश भागाः।

·गणिवस्कन्ध पभिमांगरेका घटिकेति न्यायेन सध्याकाले परिवारयं भवति । अयमत्यल्प सन्ध्याकाल । अन्येषु दिवसेप्वस्मादधिक. सध्यारो भाति निरक्षेऽपि देदो। निरक्षदेशीय सन्ध्याकालात् सारदेशीयोऽधिकतर सर्वेषु दिनेषु । यदि यावद्राति सध्याकालेन भवितव्यम् , तस्मिन् देशे याबदार रवि शितिजादष्टादश भागाभ्यन्तरदूरे पर्यटेत् । यदि निशीयेऽष्टादशभागदूरे वर्तते यापद्रात्रमपि तदम्पन्तरदूरे भवेत् । धेरे रवि क बिन्दौ तिष्ठति निशीथे। सन क्षितिजदूरम् उकचापमष्टादशभागमित कल्प्यम् । १८ चक चाप शान्ति, च ध्रु चापो नातिमागो विशुपता मुनातिमागदूरे यर्तत इति। मन शान्ति +१८ + अक्षांश ९० .:.अशा-७२~मान्ति । अतोऽधिौरसाशश्च यापासकागे भरनीति क्षेत्रे पटन् ।

·७२ ज्योतिर्पितानम् क ग । एक सूत्र सान्द्रतरावरणप्रवेशे किरणो सम्बदिशायामनुपततीत्युक्ते स्पर्शकोणाद् वक्रीभूत पोगमल्पतर भवति । सान्द्रतरायरणादल्पतरसान्द्रायरणप्रपेशे वनोभूतकिरणो रम्बात् पराष्ट्र मुग्यो भरतीत्यु पर्शकोणाद् यीभूतकोणमधिक भवति । भूमेर्वायुरूपावरण विद्यते । ज्योतिषा पिरणा नियातगगनगर्भाद् वातावरणप्रवेशे वक्री. भान्ति । किन्तु वातावरणस्य सान्द्रता त्याकाशाद् भूदिशागमने क्रमेण वर्धते । अतः किरण. फ्रमेण वक्रीभवति । न चिन्दी विञ्चिनक्षत्रम् । तस्माद् न द मार्गेण किरणो चक्रीभवन् द बिन्दी द्रष्टुनै पतति । रेखागणितसप्रदायेन नक्षत्रं दम स्पर्शरेखामागें म चिन्दौ दृश्यते । न चिन्दो नक्षत्र म बिन्दु प्रति विक्षिप्यत इत्यर्थः । अय विक्षेप एव किरणरक्रीभाव इत्युच्यते । अथ थावता विक्षिप्यत इति गण्यते । तच सूक्ष्ममेव भवति । स बिन्दुः सवस्तिकम् | क बिन्दी म क ·गणितस्कन्धः ७३ नक्षत्रस्य नताशः स क न कोणो भवति । द्रष्टुर्नताश: स द म कोणो भयति । प्रथमो यथार्थ- नताशः, द्वितीयो दृश्यमाननता । दृश्यमानो न इति कल्प्यताम् | यथार्थ तस्माकिञ्चिदेवाधिक भाति, न+र इति कल्यताम् । पकना सुबक म इति कल्प्यताम् । तर्हि स्यानिप्पत्ति वा भरतीति न्यायेन (न+र) ज्या = म (न)ज्या चाप योगन्या विधिना, न ज्याxर कोटिल्या+र ज्याXन कोटिन्या = मXन ज्या । अत्र र चापो चक्रीभावः । स चात्यल्प. । अतो र कोटिज्या रूपतुल्य भवति । र ज्या त्रिज्याकोणमाने र तुल्यमेव भवति । अत:- न ज्या+न कोटिप्यार-मन ज्या न कोटिज्ययाऽपवर्य न स्पर्शज्या+र=मxन स्पर्शज्या ::. रन स्पर्शज्या (म-१) म-१% क इति कल्प्यताम् । तदा रकन स्पर्शज्या। अत उपपन्नं बनीमायो दृश्यमाननताशस्पर्शघ्यायाः क इति ध्रुवकस्य च पातेन समान इति । किरणयक्रीमावफलितानि किरणपक्रोभाषेण नक्षर यथार्थवानात् खस्वस्तिक प्रति विक्षिस दृश्यते । अनो मताशी न्यूनो भवति । उन्नताशोऽधिको भवति । अतो दृश्यमानानि सर्राण्यपि ज्योतीयि दृश्यस्थानेषु न सन्ति । किन्तु लेपा इन्वृत्तेषु दृश्यस्थानेभ्य विञ्चिदधो यथार्थेन वर्तन्ते । भूमेर्वातावरण यशेन तेषा स्थानविक्षेपः क्रियत इत्यर्थ । अनेन किरणकोभावेणोदेष्यन् रविश्यन्निव दृश्यते । कमीभावस्य दृक्पर्शज्यानुपातवशाद गाधिक्ये वक्रीभावाधिक्यम् । ततः क्षितिजसमीपे नियमानाना ज्योतिपय स्थानविशेपो विशेषेण भाति । उद्देष्यन्ति नक्षत्राण्युयन्तीय, अस्तमितान्य ध्यनम्नमितानीय दृश्यन्ते। १७. किरणचक्रीभावे क ध्रुवकसाधनम् क च बिन्दू कस्यचिद् ध्रुषोयनक्षत्रस्य याम्योत्तरखनलग्नस्थाने । रिणीमावेश तौ गजबिन्दोविक्षिप्तो भात। अत. प गचाप: राजचापश्च दृश्यमानौ इंगशौ भरतः। तो ·७४ ज्योतिर्विज्ञानम् ख ......... a यदि ट ड सशिको वास्तवदृगशे ख क स च चापे ट+कXट स्पर्शज्या, ड+क ड स्पर्शज्या तुल्यौ भवतः । अब क इति ध्रुवक निर्णेयम् । किन्तु स क+ख च = २ खर्बु = १८००-२ अ । भ इत्यक्षाश.। :.++क (ट स्पर्शज्या+ड स्पर्शज्या )= १८०-२। एवमेवान्यस्य ध्रुवीयनक्षतस्य दृश्यमानदृगराज्ञाने, ठ+द+क (ठ स्पर्शज्या दस्पर्शज्या) एतत्समीकरणद्वयात् क ध्रुवक साध्य भवति । यद्यप्ये क्रमादेव समीकरणादाशज्ञाने कध्रुवकसाधन सुकरम् । किन्त्ववाशज्ञानामारे द्रे समीकरणे अपेक्षिते भवत' । ताभ्याञ्चाशाशज्ञानश्च भवति । बहूना नक्षत्राणा दृश्यमानहगशवेधेन क ध्रुक्क्स्य सूक्ष्मतया साधन भाति । तच्च ५८.२॥ इत्याचा निर्णीत साधारण्या पाताररणपरिस्थिती। ड ग ट द किरणवक्रीमावेणोयतो वास्तं गच्छतो घा रवेर्यिम्बविपर्यास. ख चिन्दु रास्वस्तिकम् । क च ट त उपद्रवि बिम्बम् । ग जड द विक्षिप्तरविबिम्बम् ! क च बिन्द्रो' खस्वस्तिकात् समानदूरस्थितयो. स्वीयदृमण्डल्यो समान एव विश्वेप | त बिन्दु ट बिन्दो खस्वस्ति पादधिकतरदूरे भाति । अत त विन्दुरधिकतर ।

·गणितस्कन्ध
विक्षिप्त । अनेन विक्षितविम्यस्य गज व्यासो यावान् भवति तावानल्पो द ड व्यासो भवति ।
तस्माद् बिन्ध वर्तुलता हित्वा दीर्घवृत्ताकार मजति ।
किरणयक्रीभावेणोदयास्तकालयोर्मेंद
उद्यतो नक्षत्रस्य व विकला वक्रीभावो यदि क्षितिजादधो व विकला दूरस्थितस्याप्यु
दयन दृश्यते । तस्मादुदयकाले
च
१५xV लम्बज्या क्रान्तिज्या'
विकला मकेन कालेन नक्षत्र पूर्वमेवोद्यदिव दृश्यते । तथास्त यातमप्यनस्तमितमिय
दृश्यते तावतैय कालेन ।
किरणयक्रीमावण क्षितिजावलम्बने विपर्यास
क
क च उन्नती स्थितस्य द्रष्ट किरणवक्रीभावाभावे च ट दृश्यमानचितिजदूरम् । किरण
वनी भावेश ड विदो सितिज भवति । डबिन्दोहग्रेखा ड च वक्रमार्गेणं च विदुस्थितस्य
द्रधुनेत्र प्रविशति । अतो हमेसाया सारेखामागे ड-बिन्दुः दबिदु प्रति विशिमो भाति ।
वास्तवेन डर त कोग शितिजारम्बनकोग। तथापित चय कोण इय दृश्यते । अत'
किरणपनीमवेग दृशमानभितिजदूरमधिकतर भवति । चितिनावलमनमोणच न्यूनी
भवति।

·७४ ज्योतिर्विज्ञानम् ख व ख यदि ट ड सशिकौ घास्तवहगशे ख क ख च चापे ट+कXट स्पर्शज्या, ड+ क ड स्पर्शज्या तुल्यौ भवतः । अत्र क इति ध्रुवक निर्णयम् । किन्तु सक+सच % २ सध्रु = १८००-२ । अ इत्यक्षाशः। :.+ड+क (ट स्पर्शज्या+ड स्पर्शज्या ) = १८०-२। एवमेवान्यस्य ध्रुवीयनश्चरस्य दृश्यमानदृगशज्ञाने, ठ++क (ठ स्पर्शज्या+दस्पर्शज्या) = १८०°-२ अ, एतत्समीकरणद्वयात् फ ध्रुवक साध्य भवति । यद्यप्ये- क्रमादेव समीकरणादक्षाशज्ञाने कध्रुवकसाधन मुकरम् । किन्त्यक्षाशज्ञानामा द्वे समीकरणे अपेक्षिते भवत' । ताम्याश्चाक्षाशशानञ्च भवति । बहूनी नचनाणा दृश्यमानहगराधेन क ध्रुवस्य सूक्ष्मतया साधन भवति । तय ५८.२॥ इत्याचा निर्णीत साधारण्यां वातावरणपरिस्थिती। ड ग ज द क च किरणवक्रीमावेणोधतो घास्तं गच्छतो या रवर्यिम्बविपर्यास. स बिन्दु. सरसस्तिकम् । क च ट त उद्यद्रवि बिम्बम् । ग न ड द विक्षिप्तरयिरिम्बम् । क च बिन्दो खस्वस्तिकात् समानदूरस्थितयो. चीयमण्डलयो समान एव विशेष । त बिन्दु. ८ विन्दो पस्वस्ति कादधिकतरदूरे माति । अत. त बिन्दुरधिस्तर त

·गणिवस्कन्ध
विक्षिप्त । अनेन विक्षिप्तबिम्बस्स गज न्यासो यावान् भाति तावानल्पो द ड व्यासो भवति ।
तस्माद् बिम्ब वर्तुलना हित्वा दीर्घवृत्ताकार भजति ।
किरणवकोमाघेणोदयास्तकालयोमेंद:
उद्यतो नभत्रस्य व विकला वक्रीभावशे यदि क्षितिजादधो य विकला दूरस्थितस्याप्यु
दयन दृश्यते । तस्मादुदयकाले
घ
१५४/ लम्बज्या:-कान्तिप्यार
विकलात्मकेन कालेन नक्षनं पूर्वमेवोद्यदिव दृश्यते । तथास्त यातमप्यनस्तमितमित
दृश्यते तावतैव कालेन ।
किरणवक्रीभावेण क्षितिजावलम्बने विपर्यासः
च
त
ट
ड
क च उन्नतौ स्थितस्य द्रष्टु, किरणवक्रीभावाभावे च ट दृश्यमानक्षितिजदूरम् । किरण
वक्रीभावेण ड बिन्दौ शितिज भवति । ड बिन्दोगेखा ह च क्रमार्गेण च विन्दुस्थितस्य
द्रष्टुन प्रविशति । अतो हुनेखाया सशरेखामार्गे ड विदुः द बिन्दु प्रति विञ्चितो भाति ।
वासनेन ड च त कोण चितिजालम्बनकोण । तथापि त च य कोण इस दृश्यते ।
किरणवक्रीभावेण हममानक्षितिजदूरमधिकतर भवति । चितिजावलम्बनकोणश्च न्यूनी
भवति।

·ज्योतिर्विज्ञानम् १८ अथाक्षाशशानम् च अक्षाशज्ञान भूमौ यथा भवति तथा समुद्रेन। अतो भूसमुद्रयो पृथगशाशशीनम् । भूमावक्षाशज्ञानम् । प्रथमा पद्धति - (ध्रुवीयनक्षत्रस्य याम्योत्तरवृत्तग्नवि दुषेधेन) प्रवीयनक्षत्रस्य बस्यचिद् याम्योत्तरवृत्तलग्नबिन्दू क तो यद्यपि किरणवत्रीभावेण विक्षिप्तो भरत । दृश्यमानयोरुनतारा योर्वेधेन वास्तवोन्नताशज्ञान किरणनीभावसूनोक्त विधिना भवति । उन्नताशज्ञाने गश शान भवति । ख च+ख क = १८०°-२ अ] अ% अवाश ! सक-सच % १८०°-२ क्रान्ति । च यदि भवत, अतोऽभाशज्ञान नक्षत्रस्पष्टप्रान्तिज्ञानश्च भवतः । अत्र द्रष्टा यदि भूपृष्ठाटनन , विद्ध उनताशे क्षितिजावलम्बनोक्तविधया सस्कायें । निरक्षदेशमा-ते ध्रुवीयनचनाणामभागादल्पामाशक देशेषु नेय पद्धतिरुपयोज्या भवति । समुद्रे च नेय पद्धतिरुपयोज्या । तन याम्योत्तरवृत्तनिर्णयो नौकायाश्चलनवशेन दुस्साधो भवति । नौकाया दिनापर्यन्तमेकवावस्थान न भवतीति च नेय पद्धति समुद्र उपयोगा। द्वितीया पद्धति –याम्योत्तरवृत्तगतस्य रवेर्वा ज्ञातपूर्वनक्षत्रस्य या दृगशज्ञानेनाक्षाय शान भवति । यस्य नक्षत्रस्य क्रान्तिर्विषुपाशश्च ज्ञातपूर्वी त द ज्ञातपूर्वमिति व्यवहार । भूगोल मण्डलविभजनसदमें कथित सूत्रम्- खपु - ख त+त पुन अशाश = मध्याहीयसस्वस्तिकदूरम् +मान्ति । इदमेव सूत्र मास्कराचार्यग- नताशापमाशान्तर तुल्यदिक युतिमिन्नदिक्त्वे पगशा मवेयुः ॥ इति गदितम् । शातायां प्रान्ती रखेगा नवरस या माहे खम्बस्तिमदूरवेधेनाक्षाशमान भाति । अर प्राय उनताशस्यैव वेधो भाति । तस्मात् सस्वस्तिकदर शात भवति । उनताशश्च विद ·गणितस्कन्धः ईस त धु क्षितिजापलबनसूत्रेण संस्कार्थः । इयं पद्धतिभूमौ समुद्र चोपयोज्या भाति । समुद्र याम्योत्तर- वृत्तस्य सम्यनिर्णयस्य दुष्करस्वाद् याम्योतरवृत्तगतेः पूर्वं परञ्चोन्नतांशाना दिवाणां बेधेन परमोनताशानं भवति । नाविकपञ्चाङ्गे रवेः शान्तिः प्रतिदिनं प्रतिहोरञ्च दत्ता। तृतीया पद्धति.-- सममण्डलगते खौ नक्षने या गंशज्ञानेनाक्षांशयनं भवति । तद्यथा सन- गंशः - द इति क्ल्पनीयम् । ध्रुन मान्ति कोरि:%80 '- इति कल्पनीयम् । न ख ध्रु= लम्बकोणः; स ध्रु= अक्ष- कोटिः = ९०°-अ समकोणनिभुजम्नेग भु न चापं मध्य प्रकार य, इतरे सम्मुरसे भयतः अतः ख कान्निकोटिकोटिन्या- अक्षकोटि- कोटियागंशकोटिज्या। ::. क्रान्तिल्या अक्षम्यागश कोटिया। अोऽशाशज्ञानं भवति । शाते रवैर्नक्षत्रस्य वा निपुगशे नाक्षघी- दानेन नाशकाले च शाते ख ध्रुन इति कोणो नतकालो जातो मति । वस्साच नवकोरिया: कान्तिपर्शया x अक्षकोटिस्पर्शज्येति सूरेगाक्षाशज्ञान भवति ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् १६. क्रान्तिवृत्तस्य विषुवद्विन्दोश्च निर्णयः की य स A द% मारायनमिन्दुः अ कर्कटायन निन्दः फ= पदम्बम् ; घु-ध्रुव चिन्दुः न = नक्षतम् । भुवादम्बयो मध्ये दूर कभु चाप. परमप्रान्ति तुन्यो भाति । द्वयोवृत्तयो- मध्ये यः कोण. स तत्पृष्ठीयकेन्द्र- मध्यदूरतुल्यो भरतीति न्यायेन । न क चापः शारकोटिमातीति गोले सष्टम् । न ध्रु चापश्च शान्तिनोटि- रिति । ध्रुबस्दम्बप्रोत वृत्तमयनप्रोत न ध्र ·गणितस्कन्धः भवति, अतो ध्रु क न कोग क्रान्तिकृत्सीयेन अबचापेन मीयते । तच्च ध्रुवाशकोरिरिति क्षेरे स्पष्टम् । तथैर क ध्रुन कोणः नपत्यंशाधिको विषुवाशः स म चापमेयो भवति । अयं यदा कदा वापि समये दैनन्दिनभ्रमणशेन भ्रमता प्रान्तियत्तस्य स्थाननिर्णय श्चिकोर्षितो यदि मानिवृत्त शितिजवृत्ते यत्र गति तल्लनस्थानम्, तस्य मान्तिवृत्तस्य क्षितिज वृत्तेन यः कोण उत्पयतै तौ च ज्ञातव्यौ । क्षेत्रे लम्लग्नस्थानम् ; प्रा प्राबिन्दु', विप्रा = विषुव- वि धु ट प्रा ल वृत्तम् ; विल कान्तिनम् विविपुरद्विन्दुः, पालक्षितिजम् : के-कदम्बम् ; ख-सस्व. स्तिकम् , J= पबिन्दुः । क्षितिजस्य स्वस्तिक पृष्ठीय केन्द्रम् , क्रान्तिवृत्तस्य कदम्ब पृष्टीयकेन्द्रम् । अतः क स चापः चिनिनकदमहत्तयोर्मध्ये यो ल कोणस्तत्समानो भवति । प्रापिन्दुर्याम्यो तरवृत्तस्य पृधीयकेन्द्रम् , ल बिन्दुः क स वृत्तस्य पृष्ठीयकेन्द्रम् , ख ल चापस्य, क ल चापस्य च नपतिमागात्मकत्वात्, अतः प्रा ल चापो ६ ख क कोणसमानो मवति । यदि ध क चापो ध्रुस चापाइल्पतरो मस्तीत्युने परमनातिनकोटिन्यूना भवति । कदम्य दैनन्दिनभ्रमणे ध्रुप खस्वस्तिक्योमध्ये याम्योत्तरवृत्त तरति । तदा च ध्रुस के कोणस्य परमाव यदा ख क चाप. कदम्ममुग्या वृत्तस्स परेसा भाति । तदा ख भुक निमुने क कोशः समकोणो भवति । समकोगत्रिभुजम्नेग क ध्रु चाय मध्यतया स्वीकृत्य ख ध्रु चाप ख कोगश्च सम्मुख गृहीत्या- परमप्रान्तिया अक्षकोरिषयासण्या परमकान्तिज्या। अकोरिया ·ज्योतिर्विज्ञानम् पाल चापस्य स कोणतुल्यत्वात् , इद सूत्र प्रा ल चाप ददाति । यदा कदम्प याम्योत्तर वृत्ते लगति सकोग शून्यो भवति। यदा क स चाप कदम्बाहोरानवृत्तस्य स्पर्शरेखा भवति, ख कोणस्य परमत्व क्षेत्र स्पष्टम् । अनेनैतदुक्त भाति ल इति लग्ननिदु प्राचिन्दोदक्षिणत उत्तरतरच तुल्यदूरे दोलायते । एकस्मिनहोराने प्राग्बिन्दोरुत्तरत परमदूरमुपर्युक्सूनसाधित गत्वा पुननिवृत्य दक्षिणतस्तावदेव परमदूर गत्वा पुनरप्युत्तरा दिश गच्छति, तद्वदेव दोलायते च । अर्थादेवस्मिन् दिने द्विवार लग्नविदु प्राग्विन्दी पतति । लनबिन्दो क्रान्तिवृत्तीय- स्वात् प्राग्बिन्दोश्च विषुववृत्तीयवाद् यदा लग्न प्राग्विन्दौ तिष्ठति, तदा शान्तिपिषुववृत्त सपातबिन्दुरूपवियुवद्विन्दुरुदेतीत्यवगन्तव्यम् । एकदा यस तविषुवद्विन्दुसन शरद्विसुनहिन्दुध क्रमेणोदेष्यत । वसन्तविषुवद्विन्दुर्यदोदेति, तदा क्रान्तिवृत्त क्षितिजविषुववृत्तयोर्मध्ये पतति । तदा च क्षितिजक्रान्तिवृत्तयोर्मध्यकोणोऽन्यतमो भवति । अर्थादुपर्युक्तविधया ख क चापोऽल्पतमो भवति । अन कदम्ब त बिन्दौ पतति । तदा स कोण यू.यो भवति । तत्समान प्रा ल चापश्च शूय एवेति स्पष्टम् । यदा शरद्विषुवद्विन्दुरुदति तदा फ्रान्तिवृत्त विषुववृत्ताद् उत्तरत एव गच्छति । अत क्रान्तिक्षितिजवृत्तयोर्मध्यकोण परमो भवति । अर्थात् स क चाप परमो भाति । तदा क बिदु' ट बिन्दी पतति । अब यदि क ध्रु चापो ६ क चापादधिको भरतीत्युत्ते परमकान्तिरक्षकोटेरधिका भाति, तथा चाक्षाश सार्धपपष्टयशाधिको भवति, तदा क्दम्य सखस्तिस्य दक्षिणस्या दिशि याम्योत्तरवृत्ते लगति । तदा स कोण कदाचिन्यो भूत्वा अमेण च क्रान्तो वर्धते । न तस्य परमत्यम् । अत प्रा ल चाप शून्यादारभ्य क्रमेण वर्धते यायच्च प्रान्तम् । अतो लग्नबिन्दु क्षितिजवृत्ते परिभ्रमति, नहि प्रापितु परिलम्यते । अत्र विश्चिद्विचित्रम् । यद्ययास प्रान्तिकोटि तुल्यस्तस्मिन् देशे पदम्म प्रतिदिनमेवार सस्वस्तिके पतति । तदा प्रान्तिवृत्त चितिजवृत्तमेर | तदा सऽपि राशय क्षितिनपना भान्ति । तर्हि किं नाम लग्नमिति शष्ट्वा भवितुमर्हति । किन्तु कदम फ्रमेण सस्वस्तिमुपेत्य सस्वस्तिके यदा पतति तदा पूर्वोत स कोण प्रा ल चापतुल्यो नतिभागाममो भूला लग्ननिटुरुदग्मिदुरैवेति निवेदयति । २० यिपुरविन्दुस्थाननिर्णये 'काम्स्टीट'स्य विधानम् नाउमघीयत चतुर्विंशतिनाशघण्टाचावेन चतुर्विशतिभागामक वृतम् । यदा विपुद्धि दुर्याम्योत्तरवृचे रगति तदा नाक्षत्राहोरात्रारम्भ इति व्यवहार | तदा घरोयने एचिका शन्या वतेत । अतो घीयन कार सम्यक् सूनाति वा न वेत्याश साया कदा विशुपदि दु म्योत्तरहसे रगतीति शानमावस्याम् । तम्मानिपुद्धि दुम्थाननिर्गय पर्नन्य । अब रिपये 'कामसीड्' इति ब्रिटिश साम्राजिम्प्रथमस्थानसिद्धान्ये विधया काञ्चित् पद्धति निगिनार । न इति विचिनशनम्, न म चाप तम्य स्पष्टकान्ति । रिपुदिनादर्याम् अनतिकारे क निदो रविवर्तते । तस्य शान्ति क ग चार स इति कपनीयम् । द रखेग्नदिनीयमाच्याहिमावस्वमिद दूरोन शत भाति । तस्मिश्च दिन रवैभवम्य च याम्बोचरनगगनकायोरनर नाभत्र ।

·गणितस्कन्धः कालात्मक नाक्षघीय वेग परीक्षणीयम् । घीयन्त्र स्फुरीकर्तुं प्रवृत्त पुनरेष तद्यन्त्रेण कालपणे न क्स्य विप्रतिपत्तिरित्याशङ्काया म तर भाति विरोध । कुन इत्युक्ते लग्नद्वयमध्यकालनिर्णने घरीयन्त्रदोपरे न पतति । दोषो लग्नद्वयपरीक्षाया तुल्यतया प्रतिमानोऽन्तरितकार दोपरहित करोति । अत्र निर्गेयो नक्षत्रस्य विधुवाशो वि म चापतुल्यः । एकस्य नक्षत्रस्य विषुवाशनिर्णयेना न्येषामपि विषुवाशनिर्णय मुलभ । विशुद्धिन्दोश्च स्थाननिर्णयो भवति । यदि विग क कान्तिस्त्तम् ग ओ विषुववृतम्। चापम् = श चापम्, क ग चाए ट ड चापेन तुल्य भवति । किन्तु यदा रवि र बिन्दौ वर्तते सदा याम्योत्तरवृत्ते भक्तीति न वक्तव्यम् । अतस्तत्पूर्वस्मिन् दिने परस्मिन्नपि दिने यदा रवि याम्योत्तरवृत्तगतो भवति तदा तस खस्वस्तिक्दूरवेधेन तस्स प्रान्तौ च ज चापम्, तद चापञ्च सपादनीये । द्वयोरपि दिनयो रविनक्षत्रयाम्योत्तरवृत्तलग्नद्वयमप्यनाक्षकाने शानन्यौ। प्रान्तय' कग क,, कर, क, इति कल्पनीया । नाक्षत्रकालान्तराणि अ१, ३, भ3, इति क्ल्प नीयानि । अय विम चापनिर्णये गणितप्रसार । विश चापस्य समकोणद्वयात्मक्स मध्यविन्दु 'ओ' इति कल्पनीय । विम-वि ग+गम, अन ग म चाप या शात एव । अतो विग चापो ज्ञातव्य । विगवि ओ-गओ। अत्र वि ओ चाप पञ्चदशनाचघर्गमित' । अतो ग ओ चापो निर्णय । मओ-गड, गड-गज+जड, गज-गम-जम,-अ.। जड इत्य गग्नीयम् । एकसिन् दिने रविक्रान्ति समानैव वर्धन इति प्रकल्प्य यदिनीयकान्त्यन्तरेण क,-फर तुल्येन ज इतुल्य विश्वाशान्तर लभ्यते, चन, टड मान्योरन्तरेण विमिति धैराशिकेन

·८२
ज्योतिर्विज्ञानम्
कर- -अ.
(अ.-अ.) (क:-क) =जड।
(क, -क)
अन पद्धती बह्यो गुणा वर्तन्ते । क.-क,क, ---क, इति राशिद्वयज्ञाने साक्षा
कान्तीना शान नावश्यम् । क्रान्त्योरन्तर रखेर्माध्याम्हिगशयोरन्तरतुल्यम् । अतोऽशाशज्ञान
मत्र नावश्यकम् । दृगशानामीपद्वैषम्येग तुल्यत्वात् किरणवक्रीभावकृती विकारो नान पतति ।
ततश्च सत्कारो नापेक्षितो भवति ।

·२३ फ गणितस्कन्धा अथ ग्रहाधिकारः २१. महगतिविषये केप्लरस्य सूत्रत्रयो प्रथमं सूत्रम् । सर्वोऽपि प्रहः सूर्यनामिकदीर्घवृत्ते भ्रमति । द्वितीय सूत्रम् । रविग्रहम- प्यदूररूपको रविनामि परितस्तुल्यकाले तुल्यक्षेत्रा- क्रमणनियमेन भ्रमति। तृतीय सूत्रम् । भगणकाल- वरस्य रवैर्मध्यदूरधनस्य च निष्पत्तिः समानव भवति सर्वग्रहविषयेऽपि । अत्र व्याख्यानम् । तत्रादौ प्रसङ्गवशेन दीर्घवृत्त- लक्षण-

·५
ज्योतिर्विज्ञानम्
पम इति पाचिन् स्थिरा सरल रेसा । स इति पश्चित् स्थिरो बिन्दुः । प म रेखाया
स प इति सम्म देयम् । प इति कश्चित् चरविन्दुः । परिन्दोरपि प म रेसाया प म-लम्ब देयम् ।
व
स
स प सरलरेखाखण्डस्य प म सरल रेखासण्डस्य च या निष्पत्ति. सा यथा स्थिरा भवति । तथा यदि
प मिन्दुरटत्येकस्मिन्नेव तले तर्हि स मिन्दु. कोणी नाम काञ्चिद् वक्ररेखा निष्पादयति । रेखा-
खण्डद्वयनिष्पत्तिर्यदि रूपाल्पा तदा निष्पन्ना कोणी दीर्घवृत्त भाति (क्षेत्रम् २) । यदि
-
श्रा
स
के

·गणिवस्कन्ध
-
रूपसमाना निष्पन्न परवल्यमिति, यदि रूपाधिका तदपरवन्यमिति | प ज ग म क च ८ व
मा
ग
प
प्र
स
हा मातीतो यदेशन म मा मिनरी

·यद्यभस्य
ज्योतिर्विज्ञानम्
तदा कोणीमुत्पादयति । इय कोणी' आचार्य 'सूची' इति व्यवहृता। कोणीत्यस्मिन् प्रये
व्यरहराम । इय कोणी यदि केनचित् तलेन छियते
वृत्त वा, दीर्घत्त वा, परवलय वा, अपरवन्य या,
नो चेत् सरल रेसाद्वय वोत्ययते ।
लम्बतया तल स्वीकृत्य कोणी छिद्यते क ग इति
वृत्तमुत्पद्यते । यद्यक्षस्य तिरश्चीनतया तल स्वीकृत्य
छियते च ज इति दीर्घवृत्तमुत्पयते । यदि तलम् अग
ज इति कोणीपृष्ठीयसरलरेसाया समानान्तरतया
स्वीकृत्य कोणी उिद्यते, ट ठ ड इति परवस्य
मुत्पद्यते । यदि तर कोणीमुभयपार्श्वव्याप्ता यथा
छिनत्ति तथा छेदे क्रियमाण उत्पन्न त य द प फ ब
इति शासाद्वयमपरवलयमिति । यदि कोणी अ आ इत्यक्षगतेन तलेन छिपते कोणीपृष्ठगते द्वे
सरल रेसे अ इति कोणीशी मिथ एण्डयन्त्यावुत्पयेते। इमा सर्वा अपि रेखा
कोणीच्छेदेनोत्पद्यमान वात् कौण्य इति व्यवह्रियन्ते । इमा एय रेसा पूर्वोक्तविधिना प म इति
सरल रेसाया स इति नाभिविन्दोश्वोत्पद्यन्ते । प म रेखा धारयिनीति कथ्यते । अत्राधाना
चतुर्णा क्षेत्राणा विषये अ बिदु कौणीना शीर्षमिति कथ्यते । इद शीर्ष कोण्या शीर्षाद् भिन्न
मित्यवगन्तव्यम् । दीर्घवृत्तविषये अ आ इति द्वे शी उत्पयेते । दीर्घवृत्त तावत् परिमित
पर्याप्तश्च । परिमित नामादूरव्यापि । पर्याप्त नाम रेसाऽन्तान्या सती पूर्णा भवन्ती परिमित
क्षेत्रमु पादयति । परवलये रेवा न परिमिता नापि पर्याता । अनन्तव्यापिनी, अन्तगुल्या,
अपूणान तश्च क्षेत्रमुत्पादयति । अपरयन्ये अनन्ते अन तव्यापियो अन तक्षेत्रमुत्पादयन्यो
द्वेशासे उत्पद्यते ।
अथ ग्रहा सर्वे सूर्यनाभिरदीर्घवृत्ते भ्रम तीति प्रथमतो दीर्घवृत्तस्य यायावश्यकानि
म
प
-
स
क

·गणितस्कन्ध. लक्षणानि तानि प्रतिपाद्यन्ते । ५ इति दोघहत्ते ग्रहस्थानम् । स श इति दीर्घवृत्तस्य नाभिद्वयम् । स नाभौ रविर्तते । परवरथे, अपरवलये च श इति नाभिरनन्तदूरे वर्तते । यथा स नामे. प म धारयिन्याच पूर्वोत्तनिष्पत्तिक्शेन दीर्घतमुत्पन्नम् , तद्रदेव श नाभेह व इति धारयिन्याश्च तदेव दीर्घवृत्त तयैर निप्पच्या समुत्पद्यते । अत दश विन्दुरपि नाभिरिति वक्त शक्यते । सा निपत्ति. केन्द्रच्युतिरित्यभिधीयते । स श नामिमध्यदूरस्य मध्यविन्दुः क इति दीवृत्तस्य केन्द्रम् । अ आ बिन्दू तस्य शीर्षे इति कथ्यते । अ आ सरलरेपासण्डो दीर्घवृत्तस्य दीर्घव्यास इति भणितम् । इ ई इति लघुव्यासो दीर्घव्यासस्य लम्बतया विद्यते । स श दूरस्य क इति मध्य- जिन्दुः अ आ दीर्घव्यासस्य, इ ई इति लघुव्यासस्य च मध्यबिन्दुः । अन्येषामपि कबिन्दु- गताना दीर्घवृनपरिच्छिन्नानों व्यासानामपि स एव मध्यविन्दुभति । अत एव केन्द्रमिति व्यवहृतम् । दीर्घवृत्तस्य या कापि ज्या यदि केन्द्रगता भरति सा न्यास इत्यभिधीयते । सपामपि ध्यासाना मध्ये दीर्घव्यासो दीर्घतमा, रघुव्यासो लघुतमश्च । दोघंच्यासाधै रूपमिति कल्पनीयम् । - ३.:.अक-१ सकन्द्रच्युतिः-प्रथमहीता निष्पत्तिःच इति कल्पनीयम् । अर्थात्, पम -च (अनिन्दोरपि दीर्घवृत्ते विद्यमानत्वात् ) अप सआ अगा स आ स अप आप 35 सआ स अ+स आ सआ--सभ आप अप+आप आप-अप (बीजगणितमप्रदायेन) २सक अक भा कप अक अफ सक-अकरच % 3D अभा २ कप D क्नुि अकरूपम् : मकच :. प्रथमाहीता च निष्पत्ति केन्द्रन्युनिरिनि नियनम् । रायः छ नाभौ विमान. क पेन्द्रात् स क अन्तरेर न्युन इनि तम्य मक सदस्य केन्द्रस्युतिमा मता।

·ज्योतिर्विज्ञानम् अ आ दीर्घव्यासे यनिमितं वृत्तं तदागन्तुकवृत्तमिति व्ययहरिष्यामः । केलरस्य प्रथमसूत्रे रविः स इति नाभौ तिष्ठतीति, ग्रहो दीर्घवृत्ते भ्रमतीति प्रतिपादि- तम् । द्वितीयसूत्रे स प को ग्रहे संचरति, तुल्यकाले तुल्यक्षेत्रमुत्पादयतीति प्रतिपादितम् । श्र क योकस्मिन् दिने प बिन्दोः प बिन्दु महो गच्छति, फ बिन्दोश्च म बिन्दुं गच्छति, तदा स प म क्षेत्र यावन्मानं तावन्मानमेव स फम क्षेत्रमपीति द्वितीयसूत्रार्थः । अतः कर्णाधिक्ये स नाभी कृतः कोणः प स ब लघीयान् , कर्णस्य लघुन्ये फस म कोणो गरीयांश्च भवनः । स नाभःभा इति शीर्षे दूरतममपकृष्टम् । तत्र फर्णस्य स आ रूपस्य परमत्वम् । अतस्तत्रैकस्मिन् दिने ग्रहेण त स स बिन्दो यः कोम उत्पाद्यते स लशुनमो भवति । तस्मात् तत्र आ हिन्दी पहा महो व ते सदा म ·गणितस्कन्धः केप्लरसूत्रेभ्यो न्यूटनस्य मन्दतमया गत्या गच्छतीय दृश्यते । तत आ जिन्दुमन्दोच इति कथितम् । तथैव अ बिन्दी यदा ग्रहो वर्तते स शोधतम गच्छति । अबिन्दुस्तसात् शोमोच इति व युज्यते । विन्त्या- चायें. शीघोचशब्दोऽन्यत्र प्रयुक्तः। अतो ययमपि अ बिन्दु यथावदेव व्यवहरिष्यामः, नहि शीघोचनाम्ना। ग्रहः सूर्यपृष्ठे विद्यमानस्य द्रष्टुरश्चिन्यादेरारभ्य पुनरश्विनीपर्यन्तं यावता कालेन गच्छति स कालो भगाल इति व्यवहारः । ग्रहाणा भगणालाना तदीयदीर्घवृत्तीयदीन्यासाना च कश्चित्सबन्धो विद्यते । स एव वेप्लरस्य तृतीयसूत्रे प्रत्यपादि। भगणकालाना वर्गाणा दीर्घ व्यासार्धाना घनाना या निष्पत्तिः सा सर्वेषामपि ग्रहाणा विषये समानेठि तृतीयमूत्रार्थः । इमा सूतत्रयों मनसि कृत्वा न्यूटनाख्यः शास्त्रयेचा आकर्षणसिद्धान्तपुरस्सर खगोल- शास्त्र निर्ममे ! तय काचित् सिद्धान्तान् अत्र प्रतिपादयामः । सिद्धान्ता कलरस्य प्रथमसूत्राद् न्यूटनः समर्थयामास विमित्युक्ते रविनामौ तिष्ठन् महान् खाम- मुरसभापति । आकर्षणशक्तिश्च कर्णवर्गस लोयेन भवतीति । कर्णवाधिक्ये शतिहास, वर्णान्यत्वे शत्तिवृद्धिश्च भवत इत्यर्थः । अय द्वितीयसूत्रात् समर्थितोऽर्थः किमित्युक्ते रावती शक्तिहे वर्णमागणैव भवति, आहे नान्या शक्तिविद्यत इत्युक्त कर्णस्य उम्बमागे न याचिन्छतिर्विद्यते । अय तृतीयसूत्राद् खेराकर्षण ग्रहेषु तुल्यदूरे तुल्यमेवेति । यस्किश्चिद्वापि वस्तु वत्यन्तर सदापति, तदाकर्षणशक्तिमानञ्च वस्तुदयद्रव्यपात वत्यन्तरदूरवर्गभाजित भातीत्यार्पणसिद्धान्तः । अयमेव सिद्धान्तो गोलीयत्तियास्त्रस्य मूलभूतो न्यूटनकालात्प्रभृति पाश्चात्यखगोलशास्त्रमतीव विस्तारयामास । गोलाना सितिगतिकशापातमन्दोचादयो यावन्तो विषया वर्तन्ते तेषा सर्वेषा मपि निर्णये हेतुशानायाय सिद्धान्त उपकुर्वन्ननन्तशास्त्रमनतारयामासेति व्याहारे नातिशयोतिः। अम सिद्धान्तमो व्याख्याय तस्मान न्यूटनस्य वेपासूत्रत्रयोव्याख्यान तौर प्रतिपाठयिष्यामः । अन प्रथम दीर्घवृनलगानि पुरस्कृत्य स्पष्टप्रहस्पष्टगतिवासना व्याख्यास्यामः । (परप ताकृतिम् ) यदि स पिन्दी रविवर्तते दीर्घवृत्त शितिभ्रमति; अम्माक भूपृष्ठे विद्यमानत्यात , भूमि स विन्दौ निशिय रविवृत्ते भ्राम्यति यदि पर तुल्यमेव । अत. म बिन्दौ भूमिनिशेप्या, पपिन्दू रविरिति क्ल्पनीयम् । इस व्यवस्था भूमि नाभौ निक्षिप्य दोपते ग्रहस्थापन रवि. चन्द्रयोर्विषये सिद्धयति । चन्द्रो भूनाभिकदीर्घवृत्ते साशाद् अमति । रविस्तापद वस्तुतो भूमेरेर भ्रमन्या अपि द्रष्टयामरसाक भूपृष्टयासित्वाद् द्रष्टपेक्षया रविरेव दीर्घते भ्रमतीति भूमिनामी वर्नत इति च कल्पनायां न गणितविपर्यासः । इस व्यवायनराइविषय भियते । तेषा रविनामिकदीर्घवृत्तेषु भ्रममाणन्याद रखेच भूनामिवदीर्घवृत्ते भ्रममाणत्वाद् प्रहाणा भूनामिक दीर्घवृत्तभ्रमण न सिद्धपति । तत्तथास्तु । प्रकृतमनुसरामः । स हिन्दी भूमितते । प बिन्दो- दीर्घव्यासस्योपरि प न इति लग्नं देयम् । न प रेगामागनुमृत्तस्य च निन्दो छेत्तु दोघीकुर्यात् । कत्र रेषा योजनीया । नमर कोण, सुटकेन्द्रमिति, नकष कोगरच्युतकोग इति च माहिये। १२ ·। ठ नप ल ज्योतिर्विज्ञातम् अथ मध्यग्रह इति कश्चित् कल्प्यते । स्पष्टमहो दीर्घवृत्ते विपमगत्या गच्छति । स यावता भगणकालेन अ शीर्षात् प्रारभ्य पुनस्तदेव शो प्रतिगच्छति तावतैव कालेन मध्यग्रहोऽपे स्पष्टग्रहेण अ शीर्षे सगल्य पुनस्तमिव शीर्ष तेन सगच्छते । अर्थाद् मध्यग्रह समयैव गत्या गच्छति । अ शीर्षे स्पष्टग्रहस्य शीघ्रगतिकवाद् मध्यग्रहो तस्माद्विरम्यते । तस्माद् अ शीर्षा प्रभृति आ शीर्षपर्यन्त मध्यग्रह स्पग्रहाद् विलम्बमान पृष्ठतो गन्छति । आ शीर्षे द्वावपि सगच्छेते । अ शोपप्रभृति आ शीपर्यत मध्यरती कालो भगणकालाधं भवति । आ शीर्षात् पुन अ शीर्षपर्य त मध्यग्रह स्पष्टग्रहादग्रतो गच्छति, आ शो स्पष्टग्रहस्य मन्दगतिकत्वात् । दीर्घवृत्ते फ बि दुर्म यग्रह इति कल्पनीयम् । भगणकाल ठ इति कल्पनीयम् । अ शीर्षाद्गतकाल ८ इति क्ल्पनीयम् । केप्लरस्य द्वितीयसूण- असप क्षेत्रफलम् दीघवृत्तफ्लम् किन्तु दीर्घवृत्तलक्षणेन द या ललघुव्यासार्धम् । द -दीपच्यासार्धम् , अत असपक्षेत्रफलम् असक्षेत्रफलम् द असबक्षेतम् = अकनगर्नुस्खण्ड -सकर्यानभुनक्षेत्रफलम् । अन वर्तुलसण्डशन्देन वर्तुलस्य द्वाभ्याम् अक का निभुजाभ्याम् अन वापेन च यत् क्षेत्रमुपायते तदित्ययगन्तव्यम् । वृत्तस्य यया कया च ज्ययोत्पायमानौ द्वौ सण्डी घर्तुल सण्डाद् भिन्नरूपी भात , तौ वृत्तपण्डाविति व्यवहरिष्याम । अर्थसाम्येऽपि शन्दभेदे भिन्न व्यव हियते परिभाषासोल्भ्याय । सक्ननिभुजारम् क्सXनन असपम्पष्टकेन्द्रस्य व इति संज्ञा क्रियते, अकरच्युतकेन्द्रस्य य इति च । असर इति म यकेद्रस्य म इति नाम दीयते । सप फुषण र इति व्यवहरिष्याम । एषा प्रयाणा पेद्राणा माये सम्बधमन्यिध्याम । वकोरिज्या नत्र २ सन सर सन =tX कोरिज्या सन= कन-कम-दXय कोटिया-दXच यत्र अदच-च्युनि । अब सण्डस्य रूपकल्पनाया स क च्युतिरेव भाति । र कोरियाद (य कोटिण्या-च) (१) नपरच्या किन्नु नर ल %3D -हयुवम्, ·गणितस्कन्धः १५ नव ---यज्यश ल किन्नु कब-अद .:.नन्द यज्या :. नप-द-यज्याXXयच्या :.रवज्यालयज्या (२) प्रथमद्वितीयसमीकरणस्थराशीन वर्गीश्त्य योगे कृते २१द (यकोटिज्या-च)ल यज्या' किन्तु दीर्घवृत्तलागेन लद' (१-च) ::.र-द (१-चXयकोटिया)२ इति परिणमते । :.र-द् (१-चयकोटिया) इति सिद्धम् (३) अस्मात् प्रथमसमीकरण मपहाय र (१- कोटिया)-द (१+च) (१-य कोटिल्या) र (१+व कोटिल्या )द (१-च) (१+य कोटिया' :: अनयोनिष्पत्ती १-१ कोरिया_+च १-२ कोटिज्या +य कोटिया :. त्रिकोणमिति सूत्रण -स्पर्शज्या १+च ब य शर्शज्या २ २ व पर्यज्या = V+च पर्यज्या ૨ अयमेव स्परच्युतकेन्द्रयोः सम्बन्धः । अप च्युतमध्यकेन्द्रयोः सम्बन्ध प्रतिपादयिष्यामः- पूर्वोत्तस्य अश्य वर्नुलसण्डस्य क्षेत्रमितिः । 'xय (अर य इति कोशः निन्याकोणे मीयते) समय निभुजाउन सकनर XXXपन्या चपन्या २ C

·ज्योतिर्विज्ञानम्
:. असप क्षेत्रफलम् = ६ (य- इच-पन्या)
= २६ (य-च यज्या)
किन्तु पूर्वोत्कविषया
ठ
असप क्षेत्रफलम् = दीर्घवृत्तफलम्x
. लद (य-च यया) =पलद(१)
अत्र दीर्घवृत्तस्य फलं पXXद इति
मध्यगत्या
दीर्घवृत्तलक्षगेनागतम् । अअप इति वृत्ते परिधिव्यासयोनिष्पत्तिः। अथ ठमिते काले
मध्यरविभूमि
परिभ्रमतीत्युक्ते २ पमितनिज्याकोणानाक्रामति
यायचक्र
पष्टयधिकत्रिशतीमितभागानित्यर्थः। तर्हि टमिते काले कियन्तं भूकेन्द्रकं कोणमाक्रामतीति
८४२५%म (२)
त्रैराशिकेन लब्धम्
3
पूर्वोक्तमध्यकेन्द्रलक्षणेन
इदं समीकरणं पूर्वोक्तेन (१) समीकरणेनापरयं लब्धं य-च
फ्लति।
यज्या=म इति
अयमे मध्यच्युतकेन्द्रयोः सम्बद्धः । स्पष्टमध्य केन्द्रयोः सम्बद्ध साध्यमाने तयो. श्रेणी-
गत' सम्बन्धः-
व = म+२ चरमपा+ --च' (२ म)-या + १३ ( ३ म) क्या
म ज्या+"
मध्यराष्ट केन्द्रान्तरमेर मन्दालं प्राहुराचार्याः । इदमेर पलं प्राचीनैराचार्यनींचोध
वृत्तमद्या प्रतिवृत्तमन या च साधितम् ।
अथ केप्ररस्य सूत्रत्रयीं पुरस्कृत्य न्यूटन आश्पंगसिद्धान्तं यथा प्रन्यगादयत्तत् पश्याम.-

·गणितस्कन्धः घ प र ओ इति कश्चित् स्थिरो बिन्दुः। प इति चिन्दौ कश्चित् चलरेणुः कयाचिच्छन्त्या गृहीतः कस्याञ्चिदेवतलगताया वक्ररेखाया पर्यटति । तदा तस्मिन् चल रेणौ या शक्तिर्विद्यते सा निर्णेतु शक्या भवति यदि वक्ररेखा दीयते । ओप इति कर्णो भवति । तस्मिन् पम इति लम्बो नेयः। ओ क इति या फाचित् तले स्थिरा सरलरेखा आदिरेखेति कथ्यते । श्री इति वित विन्दुर्मूलनिन्दुरिति च । क ओप कोणः त इति मन्तव्यम् । प बिन्दो ओ रेणुः व बिन्दु निकटस्थ यथा गच्छति त कोणे वृद्धिर्वा हासो वा विकार इति कथ्यते । अय विकारो यदि परमसूक्ष्मो भवति त वित इति व्यवहरामः । अयं सूक्ष्मविकार सूक्ष्मकाल एव भवति । प हिन्दी कालो यदि ट भवति बनिन्दी र काले विट विकार. सम्पद्यते। ओप वर्ण र इति व्यवहरिष्यामः। तस्सिनपि विकारो विर इति च । यद्यस्मिन् रागो विकारः सम्पयते, तदपेश्चया च यद्यन्यस्मिन्नपि राशौ विकारो भवति, विकारद्वयनिष्पत्तिः शून्यममयोर्विकारयोः कश्चिदको भाति, तदङ्कः पूर्वराश्यपेक्षया उत्तरराः चालनाई इति न्यपहरिप्याम. । अरमा रणे पालो मूलराशि', र इति कर्णजदपेक्षाकः सापेराशि । कालान्तरे पणों भिद्यमानः सविकारो विर भरतीति, का-विकारः कर्णविकार जनयिष्यतीत्यर्थः। तदिवारद्वयनिष्पत्ति'- विट 1इय निम्पत्ति विकारभेदे भियते । किन्तु योरपि विकारयो शून्याल्पयोर्भवतोय. करिचदको माति स एवादः कालापेक्षया कर्णस्य चालनाङ्कः। गतिफ्ल्वासनाया भास्कराचार्याः-"पलाङ्कसाइकान्तरशिशि- नीनी" इत्यादिना ज्यायिकारः कोटिज्यानुपातेन सिद्धयतीति चनगणितपद्धतेमांगे सूचयामामुः । यया क्ण कालापेक्षया चालना सिद्धयति, तथैव त कोगेऽपि कालपेश्या चालनाइः वित इति परिमाध्यते । अस्य चाल्नाइस पुनः कालापेक्षया चालनाङ्के टम्यमाने सः वित विट .

·ज्योतिर्विज्ञानम् वित a च प इति परिभाषा क्रियते । सम्प्रति शक्तिशास्त्रे प्रतिपादित पूर्वोक्ते चले रेणौ या शक्ति सा ओप करें । विर (वित) कर्णीया शक्ति विट कर्णलम्बे प विदुगते (वित) लम्झया शत्ति र वित वि यस्य कस्यचिद्राशे कालापेक्षया चालनाङ्के गृह्यमाणे तद्राशी कर्म कुर्म इत्यावश्महे । वित वि वित इय सज्ञा च तस्य राशे पूर्वमुपसर्गिता भाति । यदा 2) इत्युक्ते कुण्डली यसो विट राशिर्यावास्तस्य कालापेक्षया चालनाङ्क सम्पाद्यतामित्यर्थ । अमेय मीमामा-रेणी विद्यमाना शािवती या सा कस्याञ्चिद् दिशायामेव प्रसरन्ती रेणु तदिशाया चालयति ख। सा शत्ति कथ वर्णीया, सम्मोयेति द्वधा प्रतिपादितेति । तत्र म । प रेणौ ओप दिशाया श इति शत्तिरति इति चिन्त्यताम् । तर्हि तस्या शतरन्यदिशाया प्रसारो वर्तते या न वेति मीमासाया वर्तत इति, ओ क दिशाया तस्या प्रसार राxो या (ओक) मितो भवतीति ओ च दिगाया शxज्या (प ओ ) नो मितो भवतीति शत्तिशास्त्रीयसूत्रम् । अत एकमुनापि शनिरन्यस्यामपि दिशाया तस्सा प्रसारो वर्तत इति परस्परम्पभूनयोद्वयोशियोता व्याचश्मह इत्यर्थ । नत परेको विद्यमाना गनि कर्णीया, लघीया चेति द्विधा प्रतिपादिता । केरस्य द्विताये सूने "वर्णस्तुल्यकाले तु यौवमानामति' इत्यस्य भार क्षेत्रदिवेग समान इति । पिट मिते सूक्ष्मकाले रित मिता त कोणे वृद्धि , प ओर मिता प्रदिप भपत । (पश्यताकृतिम् ) प ओ व क्षेवलम् = र (र+पिर)च्या (वित) त्रिकोणमिति सूनेग- अन वि त कोगस्य परमायचात् निम कोगमाने तम्य ज्या तेने नुस्पेनि न्यायेन, वि रवि त घातश्च परमा पराशिदयघातत्यादुपेणीय इनि च प भोप क्षेत्राला -2x वित भवति । यदि पिट मूमकाल इरश्वृद्धिश्चेद् रूपमिने काले विस्तानि नराशिकन क्षेवश्वेिग वित -मपनि । मित, निट सण्डयो सपशेलनिपनि नालनादो भाति । विर अत उपचन्- क्षेत्रवृदिये नि . - ·गणितस्कन्धः रक्ति अयं यदि समानः स्थिराको भवति, अस्य राशेश्चाटनाङ्कः शून्य इति न्यायेन । अतः वि चित विट पूर्वोत्तकालम्पीया शक्तिः, पि (Ex वित) अतः शून्यसमाना । अतो न्यूटनेन प्रतिपादितः सिद्धान्तो यदि केप्लरस्य द्वितीयसूत्र सत्यं भवति तदा ग्रहे कर्णलम्बीया शक्ति स्ति । अर्थाद् ग्रहे यावत्यपि शक्तिः वर्णीयेति । अथ दीर्घवृत्ते =१+चकोया त या ल इति दीर्घव्यासस्य नाभिगतो लम्बवर्णः पूर्वोक्तं स्थिरभूतं क्षेत्रवृद्धिवेगं द्विगुणितं ह इति कल्पयित्वोपर्युक्तदीर्घवृत्तलक्षणं चालयित्या कर्णीया शक्तिः र ल इत्युत्पादयितुं शक्यम् । माणात्मिका शक्ती व्यभिमुखेति, अर्थाद् रविर्महं तावत्या शक्त्या कर्पतीत्यभिप्रायः । अत्र ह ल राशी स्थिरी । अत आकर्षणशक्तिः कर्णवर्गस्य पैलोम्येन भवतीति न्यूटनस्य द्वितीयः सिद्धान्तः केप्लरस्य प्रथमद्वितीयसूत्राभ्या सम्पादितः । अथ पूर्वोक्ता वर्णीया शक्ती रूपकणे यावती भवति तत् श इति कल्पनीयम् । प्रहयो. यो गणकाली ठ १ ८ २ इति चि-त्यताम् । यदि द १ द २ सद्दीर्घवनयोर्दीर्घन्यासाधी भरतः। केप्लरस्य तृतीयोग ल अपि च दीर्घवृत्तयोः क्षेत्रफ्ले ५Xxल, पX.Xल. ह इति क्षेत्रवृद्धि- वेगो द्विगुणितः, तस्मात् क्षेपले क्षेत्रवृद्धिवेगेन भक्त भगणमाला संपद्यत इति न्यायेन- ४.२१Xद.ल. 8,२ पद, ..., १ . इति दीर्घवृत्तलक्षणं समुत्याप्य ४.४ ५ ६.' भति (१) 3-४प ६. भवति (२) केप्लरतनीयसूत्रबनात आरा: इति सिद्धयति । अतो न्यूटनेन सिद्धान्तित बैटर- तृतीयवाद रखेरावणवेगो ग्रहेषु तुल्यडूरे तुल्य एवेति ।

·ज्योतिविज्ञानम् प्रस्य तृतीयमूत्र न्यूटनस्साकर्षणसिद्धान्तादुपपादयितु वक्तु शक्यते । तद्यथा यदि म, म. द्वयोहयोर्द्रव्यपरिमागे स सूर्यस्य च, रूपणे रवे. प्रथमग्रहस्य च मध्ये आकर्षणशक्ति कXम,Xस या क इति कश्चित् स्थिरध्रुवकोऽनुपातसूचक । तसाद ग्रहे रवेरार्पण कXस रवेर्महस्य चाकर्षण कXम, । अनाकर्षणम् Xआकृष्टद्रव्यम् = द्रव्ये ह्यार्पणशतिरिति नियम । अतो रविग्नयोर्मध्य आकर्षग क (म.+स) भवति । परस्पराकर्षणयोय॑स्तदिक्यो स्तयोर्योग परितार्पणमिति न्यायेन । इदमेव फलिताकर्षण पूर्व श, इति सज्ञितम् । श, =क (म, +स) तथैव श: = क ( म.+स) द्वितीयमविपये पूर्व (१)(२) समीकरणयो. =४ पद.', ४.४ पद इति निप्पादितम् । श, श __द, 'श. _द, (स+म.) इति फलितम् । .:. दश, द. (स+म,) अन स+म:=स+म, इति कृते रविद्रन्यस्य पुरतो ग्रहद्रव्यस्य परमाल्पत्वात् । इति निप्पन वेप्लरस्य तृतीयमूतम् । अय रविग्रहद्रव्यद्वयनिष्पत्तिर्वस्तु शक्यते । तद्यथा-भूमिरेवान मह इति गृह्यताम् । चन्द्रस्तस्याश्चौपग्रह । रविभूम्योर्मध्ये पलितायर्पण क (स+म,) भूचन्द्रयोर्मध्ये परिता वर्पण क (म,+म.)। ४ पद, फ (स+म,) =श, फ (म,+म.)-श. = पद:- स+म, मा+म, ठ, सद्रपस्य पुरतो म, उपेशगीयम् । म, द्रव्यस्य पुरतो म, उपेक्षगीयम् । ३ ठ २ स . - अन समीरणम्य दडिगपायसरायो गता एव । ततो निष्पना रविप्रहद्रव्यद्वय निष्पत्तिरित्या गोरीयाक्तिशास्त्रीयमागंस दिक्दशनेन । अप कालमानम्-घटोयन्त्र निर्माणम् त पूर्व नाश्पकार समापनकाल्पनि दो वागे निकायमामि । नाठवा नाणा दैनदिनापामिम्ममगाया निष्पन । नामोदयमपाणी मागे नाउमाहोगा ।

·गणितस्कध है७ " स्परब्युदयमध्यवर्ती काल स्पष्टसारनदिनञ्चमी द्वापि कारी व्यवहारे नोपयुज्यते । प्रथमस्स दिनरानिभ्याममम्बद्धत्वात् , द्विनीयस्यानियतताच । तर तात्पर्यम्--यदि कसिंश्चिद्दिनेऽश्विनी नक्षनोदय सूर्योदयकालिक सन् दिनारम्भतया गृह्यते घण्मासात् पर तस्यैव नपत्रस्योदयो दिनान्ने माध्यतीत्यस्माभिर्व्यवस्थापितदिनारम्भस्य रविकृतदिनस्य सम्बध एव न स्यात्- इय विप्रतिपनि । अय यदि रविकृतदिनसम्बन्धो दिनारम्भव्यपहारेऽपेक्षितस्तहि बुतो रज्युदय एव दिनारम्भतया किं न गृह्यत इत्युत्ते, स्पष्टरव्युदयस्यानियतत्याद् घटीयन्त्रनिर्माण स्पष्टरविं पुरस्कृत्य न कर्तुं शक्यते । अतो मार्गान्तरमविष्याम ! दिनारम्भन्यवस्था रविकृतदिनसम्बद्वा स्यात् , साचाद्रविमनुसत्य न क्तुं शक्यते च । तत कल्पयामो द्वौ बिन्दू , यौ रवेरासन्नी भवत नियमेन गच्छतश्च । तत्रादौ रब्युदये नियमाभावो यथा निष्पनन्त परीक्षामहे । रवि साक्षावृत्ते न गच्छति, किन्तु दीर्घवृते तत पर्णविकारे गतिविकार सम्पद्यते । यदि वृत्ते भ्रमति वणे विकार एव न सात् । वर्णविकारे केप्लरचूनाप्यनुसृत्य गतिविकारोऽपि न स्यादेव । इय प्रथमा विप्रतिपत्ति केन्द्रच्युतिकृता । अथ द्वितीया । यदि रखो वृत्ते भ्रमत्यपि तस्य क्रान्तिवृत्तस्य निषुववृत्ततिरश्वीनत्वाद् विषुवृत्तस्य तुल्याश्चापा यया तुल्यकालदेष्यन्ति न तथा क्रान्ति वृत्तवापास्तुल्या अपि । त्रिंशद्मागात्मको मेघराशिविता कालेनोदेति, तावानेर वृषभरागि तारता वालेन नोदेतीति प्रसिद्धमेव । इय विप्रतिपत्ति क्रान्तिजन्या। अतो रखो च्युतिजन्या, कान्तिजन्या चेति द्वे विप्रतिपत्तो वर्तते । ते संस्कायें । मत कन्पयामो द्वौ बिन्दू । तत्र प्रथम रच्युतिरहितवृत्ते भ्रमतीति । तथा च पूर्वोत्ते दीर्घवृत्ते ( पश्यताकृतिम् ) अ इति निन्दी स्पष्ट रविरय निन्दुश्च युगपदेव भ्रमणारम्म कुर्वन्तौ पुनर्भगगान्ते युगपदेव तत्र समौ भरत ! आ इति शीय चाय बिन्दु' स्पष्टरविणा समो भवतीत्यर्थात् सिध्यति । अय रिदुर्वस्तुतो मध्यरविरेय । किन्वय क्रान्तिवृत्तीय । अथ यग्वान् मध्यरविर्भपति तावद्विवासकोऽयोऽपि विन्दु क्सनीय । यो विषुववृत्ते भ्रमति, त मध्यसायनरपिरिति व्यपहरिष्याम । अस्य मतकोणमाश्रित्य घटीयन निर्मायते । स्पष्टरवेनतमोगमाभित्स य कालो गण्यते स स्पष्टसाउनकाल इति व्यवहार । यदा कदा वापि मध्यसाचनकालात स्पष्टो यावतातिरिच्यते तावान् कालसरकार इति परिमापामहे । अय कारसस्वारस्ततो देघा पूरितरच्युतिजप काल्सस्कार', क्रान्तिजन्य काल्ससारथेति । कालसस्कारप्रमाणानयनम् यदा मध्यसायनरवियाम्योत्तरवृत्तगतो भवति तदा तस्य नतिकोण शून्य । तदा मध्य सावनीयमध्याह्नो मरति । घर्गयन्त्र शून्याई दर्शयति, तत पर नतकोणस्य समनयोपचीय मानत्यत् प्रतिपञ्चदशभागमेकैकहोगवृद्धिर्मवति । अय कालमस्कार स्पष्टमारनरविनतकोण ~मध्यसामरविनतकोश -मयसापनरविवियुबाद - स्पष्टसापनरविविवादा, नताल+वियुवाश नाक्षत्र कार, नाक्षसारस्य समानपात् । स्पष्ट सायनरविनतकोग +स्पष्टसारनरविविवाश' - मयसावनरविनतकोग + मध्य मावनरविवि पाश इति समीकरणादुपपनम् । अथ मध्यसायमरविपिपाशस्य मयरपितुल्यवाद् ·९८ ज्योतिविज्ञानम् यदि मध्यरवि ल इति कल्पयाम , कालसस्कार =ल-वि यत्र वि इति स्पष्टसावनरविविषुवाशो भवति। कितु ल-विल-र+र-वि इति लेसितु युज्यते यन र इति स्पष्टरविर्भवति । अन प्रथमदल ल-र इत्याकारकम् इ, इति वदाम । द्वितीय र -वि इति लिखितम् इ, इति भणाम । इ, इति दल कालसस्कारे च्युतिज यम् । इ, इति दल क्रान्तिजन्यमिति च स्पष्टम् । कालान्तरसस्कारम् इ इति निर्दिशामश्चेद् इ-इ,+, इति पल्तिम् । अन इ. इति मादफल कारीतमयेति च स्पष्टम् , मध्यस्पष्टरव्योरन्तरस्य मदपरमात् । कालीकृत नाम भागात्मक प्रतिपञ्चदशभागमे कहोरावृद्धिन्यायेन कालात्मक कृतमित्यवगन्तव्यम् । अन प्रथमत इ-ल-वि इति गृहीतम् । अय मध्यस्पष्टरव्योर्विषुवाशयोरेव भेद । ततो वैषुवतीयश्चाप एव भवति, न क्रान्ति वृत्तीय । यदा पुन ल-वि=ल-र+र-वि इति लिसितम् । ल-र इति दल मन्दफ्लमक क्रान्तिवृत्तीयतया भासमानमपि न तथा ग्राह्यम् । तया च र-वि इति दल न क्रान्तिवृत्तीय नापि वैषुवतीयम् । तथापि वैषुवतीयमानतयाऽस्माभिर्दाह्यम् । अथ इ, इत्यस्य श्रेणी मन्दपलायसरे लिखितैव । =-२ च ज्या (म) च ज्या (२ म) रविविषये च= ०१६७३३९ । अत कालीकृत ( विज्याकोणसप्रदाय मनसि समधार्य) = -४६०२" या (1) अयल्पायन्यपदानि विहाय म मन्दोद्रम् = मध्यरवि – अशीर्पध्रुवरम् अशीर्षभुवश्च सम्मान २८३ -२० अत समुथाय =-१०३ ५ ज्या (ल)-४४८ "३ कोज्या (3) इति भाति । य ल इति मध्यरपि अथ इ, इयस्य श्रेणी १. स्पर्शज्या (३) ज्या (२ र)-६ पशया ४ (1)xज्या (४२) यर क-परमशान्ति , र=स्पष्टरवि । स्पर्शज्या' (१) = ४३०७ (त्रिज्याकोणमय ) प्रथमेतराणि पदायुदेश्य । r.५९२२' च्या (२१) भरति । यस परमप्रमाणे ७५६७ भवति । इयम्य ९८७ भवति । अतो मध्यसावनोग्य सष्टमनोग्यानिका पूर्व या पर वा भवतीनि घयत्र वास्तविकग्निमनुमन्वैव गच्छति । तन्मय मापदारयोग्य मान।

·गणितस्कन्ध. अथ कालसस्कायवयवयोवृद्धिहासघनर्णताविचारः तर प्रथमम् इ, इति दल विचारयामः । प प्रा खि . ल-र स्पष्टरविर्यदानी तिइति तदा मध्यस्पष्टरव्योरन्तर शून्यम् । तस्मात्तन है, शून्यं भवति । तत' प्रभृति स्पष्टरवे. कर्णाल्पासात् गतिरधिका माति, यतः स्पष्टरपिमध्यरवेरप्रतो गच्छति । अतः स्पष्टसापनमध्याहो मध्यात् पृष्ठतो भवति । एवम् ६, ऋणत्वमापद्यते । तथा यावत् पुनर्मध्यस्सएरवी आशीय मन्दोचे समौ भवत । तत्र इ, पुन शून्यं भवति । तन प्रभृति कर्णस्य महत्त्वात् स्पष्टरविगतिरस्पीयसी भवति, यत स दिलम्बितो भवति । एव स्पष्टसापनमध्याहो मग्यात् प्रागेर मरति, ततश्च १, धन व सम्पयते । तथैवाशी- पर्यन्तम्। अपन इत्यस्य धनर्ग खम् रवि बसन्तयिषुवद्विन्दी स्पष्टरवियंदा निति तम्य ध्रुवा पिपशिध शून्पो भयत , सतः र-चि. अम्मा चन्म मपति । तत पनि यगयनपिन्दुपर्यन्त र पदसि पदाधिकामिति ने सटम् । ता. पनवं प्रतिम अप कायनापिन्दौ । अपि परे नपविभागारमके भारः । ता . पुनः पुन्य भाति । किन द्वितीयादे कांदापन अनि सिग्द ·२ 100 ज्योतिर्विज्ञानम् बिन्दुपर्यन्तं ध्रुवकं यथा विषुवाशाद् न्यून भवति तद् गोले स्पष्टम् । ततस्तन इ. अगत्यमापद्यते । पुनस्तुलाविषुपद्मिन्दौ शून्यतामापन्नम् । अथ तृतीयपदे पुना रे इति पद वि पदमतित्रामति, तत इ, धनल लभते । मकरायनचिन्दौ पुनः शुन्य भूया चतुर्थे पदे पुनर् ऋगत्वमापद्य चक्रान्ते शून्यतं गच्छति। अथ इ इति पदं द्वयोः इ, इ, पद्योोंगभूत कथं वर्धते कथं च क्षीयत इति विवक्षाया पदद्वयप्रमाणतरतमभावमधिकृत्य वक्तुं शक्यते । किमित्युक्तौ द्वितीयत्य परमधनप्रमाण परमर्णप्रमाण वा प्रयमपदपरमप्रमाणादधिक यतो भवति ततो विपुद्विन्दुमारभ्य कर्कटायनमि न्दुपर्यन्ते प्रथमपदे या कुनापि परमधनत्यं सम्पाय प्रथमपदं द्वितीयपदाद्धनीभूताद् या मृणीभूताद्वातिरिच्च योगे धनत्वं सम्पद्यते । तस्मात् प्रथमपदे यत्र कुनापि इ इति पद धनत्वं सम्पादयति । तथा द्वितीये पदे ऋणत्व, तृतीये धनत्यम्, चतुर्थे पुनर् ऋणत्वम्, प्रथमे ततो धनत्यञ्च । एकस्मिन् वर्षे चतुष्पर्याय धनर्ण धन धनत्वं गतो यो राशिः प्रमवृद्धिहाससम्भवे धनर्णसन्धौ ऋगधनसन्धौ वा शून्य भवेदिति न्यायेन इ पद चतुष्पर्याय शुन्यं भरतीति स्पष्टम् । अथ माहापराकममाणविचारः अन माह इति लौकिकल्यपहारे स्पष्टसूर्योदयाद् मध्यसावनीयमध्याह्नपर्यन्तं घटीयन्त्रसूचित द्वादशतमघण्टापादनपर्यन्तमिति, अपराह्नश्च मध्यसावनीयमध्याहात्प्रभृति, स्पष्टरव्यस्तमयपर्यन्त- मिति यदि व्यवस्था क्रियते, तदा माहापराह्नयोः सन्नन्य इत्थ भविष्यति । तद्यथा (पश्यताकृतिम् ) म 3= स्पष्टरव्युदयकालः रस्पटमध्याहः म= मध्यमच्याहः अ-रल्यत्तमयकार: रम खण्डावालसरसारात्मकः%इ उम%प्राहा, मअपराझा, किन्तु उर-रअ भरतीति गोले सष्टम् । यदि पेरेपदिनीयमान्तिविकार उपेक्षिते उदयात्प्रभृति याम्योत्तरवृत्तगतिपर्यन्तं यापानता फारस्तावानेव याम्योत्तरादतमयपर्यन्तमपि भरतीति प्रतीमः । ततः उर-रम .:. उम-रम-रम+मन उम-रमअ-२रम ·गणितस्कन्ध ܪܘܪ अतो व्युत्पन प्राहापरावयोमेदो द्विगुणोक्त कारमधार इति । अत्रोदयास्तमयकाल काल्सस्वारश्चेति त्रयो राशय समीकरणे सम्बद्धा । राशिदयशाने तृतीयाशिवान भातीति स्पष्टम् । अथ स्तुविचारणा पाश्चात्यसम्प्रदाये च धार एवर्तव । वसन्तविपद्दिनप्रभृति कायनपर्यन्त वसन्त इति । तत भरद्विपुरदिनपर्यन्त प्रोम इति । तत पुनमकरायनदिनपर्यन्त शरदिति । तमाद् वसन्तविषुदिनापधि हेमन्त इति व्यवस्था। यात्ना तीव्रता प्रतिदेगमिना ! भारतीय ना हेमन्त आजगना ग्रीष्मसकाशो मवेत् , आङ्गगनामयुत्तरदेशत्वात् । अक्षाशानामाधिक्ये खे खखस्तिकाद् दूरत्वाधिक्यम् , तस्मात्तस्य किरणास्तिरश्चीना भूत्वोष्णत्व जहति । लनकिरणाना मुष्णाधिक्य तिरश्चीनकिरणानामुष्णाल्पत्वञ्च भवत । यतो भूमेवातावरणकोनोष्णाव मस्यते । लम्पविरणा अल्पातावरणप्रदेशमेव ग्रामन्ति ! तिरशीनकिरणा बहुप्रदेशमिति स्पष्टम् । तत्तथास्तु । निरक्षरेखाया उत्तरदिवाया सर्वेष्वपि देशेवृतर एक्कालिका मान्ति । दक्षिण दिशामा सपि देशेयकारिकाध । किन्नु तदोत्तरदिशाया प्रीष्म , दक्षिणदिशाया हेमन्त इति विपर्यस्ता भवन्ति । वेदवाङ्मये "पड् वा ऋत" इत्युपपात् पट्टनुसत्तमरित श एका नुभूयमानचाद् वेदवाङ्मयन्य मारतदेश एव जमस्थानन्, न तूत्तरध्रुवमा ते, यथा तिलक महाशौरमितमिति विषयोऽत्रानुराधेय । तत्तया तिष्ठनु । ऋतुप्रमाणमधिकृत्य विविपश्याम । কাহিনীষাৰ অনুনুন্য क्षेत्रप्रदशितदीर्घवृत्तपण्डचनुप्रयक्षेत्रमित्यतु पातेन भाचित्युक्ते ग्रीष्म प्रथमलण्डमिति द्वितीयमिति तृतीयमिति वसन्त शरत् %C % 3A यधि ४ आ २ न शुचि ·१०२ सपत्सर ज्योतिर्विज्ञानम् हेमन्त चतुर्थमिति दीर्घवृत्तफ्लम् अन यद्यपि दीर्घवृत्तीयसण्डाना क्षेत्रमितिश्चलन फलनसप्रदायेन निणतु शक्पैर, परन्त्वायासबाहुल्यात्त मार्ग हित्वान्याभ्या द्वाभ्या विधाभ्याम् ऋतुप्रमाणशान भवति । त मार्ग सूच याम । चतुर्णामपि सण्डानामादौ मध्यरविज्ञातो भवति ल इति पदम् । तस्य तुल्यतयोपचीयमान सात् खण्डाना काला निर्णीयते। अयथा वि इति पदश्च तत्तत्स्थलेषु निर्णीयते । तस्मिन्नपि तुल्यतयोपचीयमानवात् काला ज्ञाय ते । इमा पद्धतिमनुसृत्य ज्ञातेषु कालेषु मार्चनामक मासस्यैकविंशतितमदिनादारभ्य नूनमासस्य द्वाविंशतितमदिनपर्यन्त वसन्तो भाति । तप्रभृति सेप्टेम्बरमासस्य योविंशतितमदिनपर्यन्त प्रोम | तत पर दिसम्बरमासनयोविंशतितम दिनावधि शरत् । अत पश्चात् पुनमार्चमासस्यैाविंशतितमदिनावधि हेमन्त इति गणितागतम् । आङ्गलेयसव-सरस्य सायनत्वाद् ऋतव उपर्युक्त दिनेषु नियत प्रारभ्यन्ते । यस्मिन् कस्मिन् वापि दिने यन कुत्रापि दशे रवैष्णता ततस्थैजनैरनुभूयमाना नीविषयानधिकृत्य भवति । एको रवेर्याम्योत्तरवृत्तगतोनताश , द्वितीयो भूमे रविवर्णमानम् , तृतीयस्तु दिनप्रमाणम् । उन्नताशाधिक्य उष्णताधिक्य प्रस्तावितमेर । दिनप्रमाणाधिक्य उष्णताधिक्यञ्च स्पष्टम् । कर्णाल्प वे उष्णताधिक्य भवतीति च प्रसिद्धमेव । निदाधे रिक्षरेखोत्तरदेशेषु दिनप्रमाणाधिक्येन याम्योत्तरवृत्तीयोन्नता दाधिक्येन कारणद्वयेनोप्णताधिक्य भवति । यद्यपि रविकर्णस्तदा यायान् , तथापि रविवर्णाधि क्यस्तव्यत्यास उपर्युक्तमारणद्वयनादत्पीयानिति पलित निदाघ उष्णताधिक्यम् । अथ निरक्षरेसादक्षिणदेशेषु नौण्यपि कारणानि योगपयेन भवति। उन्नताशाधिक्य दिनप्रमाणाधिक्य कल्प पञ्चैक्दैव भवन्तीत्यर्थ । तस्माद् निदाघो दुस्सहोऽभविष्यत् । हेमनश्च ताश | किन्तु तत्र दोषु समुद्रभागस्याधिक्यादुभयोरपि तीव्रताया समुद्रेण प्रस्यमानत्वात् तननामानुल्यमेर सिद्धयति । अन काचि मीमासा । वसने यथा रविवातिर्दिने दिने चाधिक्यं पुष्णाति, तथैर प्रीप्मे प्रमश शियोति । उभयोरपि ऋत्यो समानक्रान्तिमदिनद्वन्द्वानि बहूनि भवन्ति । ततश्चोनतारा समानत्ये क्रान्तिसाम्येन दिनप्रमाणस्यापि समान वाद् वसन्तप्रीमो तु योष्णो सम्पयेतामिति न तदा सिद्धयति । वस ते रव्युष्णता यावती तपृर्षयातहमन्तनशैत्यग्रास उपयुच्यते । अतो नाति शीतोष्णता सिद्धयति । ग्रीष्मोणताया न तथोपयुज्यमान गाद् यथावत् सानुभूयते प्रजामि । अतो ग्रीष्मे ग्रीष्मत्वम् । अत एव पारणाद् नमासस्य द्वाविंशतितम दिन सन्यपि परमदिन प्रामाण्येन भयत्युष्णतमम् , उष्णता तद्दिनप्रान्त उपनीयते । आगष्टमासारम्भपपन्नमिनि यापत् । दिन उष्णताधिक्य रामाउष्णताहासश्च भवत । यस्मिन् दिने राधिकृताणताहानिनिकृतोप्णता वृद्धिश्च समाने भवत , तद्दिनपर्यन्तमुष्णता वर्धत इति न्यायेन । तत एव कारणाद् दिसम्बरमासस्य द्वाविंशतितमदिन न मपति शीतलतमम् । शीत दनोऽपि वर्धमान फेब्रुवरिमामारम्भे यानलमदिन भारयति । निरक्षरेसादक्षिणदेशेष्विद विपसामति स्पष्टम् ।

·गणितस्कन्ध ०३ प्रय कालमान व्यवहार निरयनसौरसवत्सर सायनश्चेत पूर्वमेर निश्तौ । किन्नुभानप्यपूर्णाङ्कदिनत्वाद् व्यवहारे नोपयुज्यते । अत आङ्गलेयसिद्धान्तिन पञ्चपश्यधिकरिशतीदिनमित वत्सर परिगृह्य चतुर्पु वर्षेषु दिनमेक पेत्रपरिमासेऽधिर कृत्वा ततश्च बनुदानीमितसवत्सरेषु फेलवरिमास दिने नाधिका- कर्तव्यमप्यरत्या तयाविधपद्धत्या सत्र सरान् पूर्णादिनान सायनाश्च सम्पादयामासु । सीजनामा- मोस्देशराजेन सासिजनीसनामकखगोलशसाहाय्येन च यषु दिनमेमधिक पातयित्वा प्रथमव्यवस्था कृता । तत पूर्व मार्चमास सवत्सरारम्भमासक्तया गृह्यते स्म । सेयरादिमास. चतुष्टयस्य सप्तमाष्टमनरमदशमनामभिद्यमाणत्वात् तयानुमितम् । गीजरप्रभुणा जनरिमास सवत्सरारम्भरलया गृहीत इति यत्त यम् । तत. पर मिगरीनामकमतगुरुणा रागाधरामिने क्रीमान्ले (१८५२) द्विनीया व्याथा कृता क्रेवियसनामारागोलजसाहाय्येन, इत्युने सीजरप्रभुणा सयकारिसधा चतुशती मितवर्षेषु कर्तव्यो दिनवाससत्कारो न कृत । तस्माद् मिगरीसमये दश दिनानि दोषपरिहारार्थे निर्दाक्षिण्यमपहाय सस्तार कृत । तनयास्तु । सीजरप्रभो पूर्व जूलैमासस्य 'किल्लिोस्' इत्यागष्टमासस्य 'सेक्सिलीस्' इति च व्यहारोऽधर्तत । सौनपभोगौरवार्थ जूलैनाम कृतम् । तस्यानुचरस्य आगटनामस्य गौरवार्थम् आगष्टनाम कृत्वा तदा निशदिनात्मकतया विमानमागटमासमेनिशदिनात्मक्तया विद्यमानेन जूमासेन समानप्रतिपत्तिसिद्धयर्थ मेमोनशिदिनात्मकतया विद्यमान पत्रपरिमासमामाय तस्मादिनमेक सण्डयिका आगष्टमासे विक्षिपुस्तदानीन्नना काान्तिका इत्यर पल्लवितेन । अय नाविकपञ्चायु 'तलियन्' दिनानीति काचिद् व्यवस्था पिते । तामधिकृत्य निश्चिद् भगाम । मीटपूर्यमग्निभूनगरामुदामितमत्सरस्स (४०१३) जनगरिमासस्यादिमदिनारम्भस्तया मध्यसाउनदिनगगनायां योऽको रम्यते यदा कदा वापि स जूलियन् सत्येति व्यरहियते । इयम हर्गणमान्यामहशसन्दर्भ तदितररान्दमें चोपयुज्यते । पञ्चाष्टपञ्चतुमित( ६५८५) दिनेषु ग्रह गानामावृत्तिर्भवतीत्यग्रे ग्रहणाधिकारे पयाम । यदि यमितजूलियन् सरन्याय दिने प्रण मुदभूत् +६५८५ दिनमितेऽपि भविष्यतीत्यर्थ । प्रय नाक्षत्रमाध्यमसायनकालयो परिवर्तनम् पेशाप्रतित्सरमेको भगगो भाति । अन सासरे नभप्राणा दैनन्दिनभ्रमगानि स्येदैनन्दिनम्नमणेम्प एनाधिशमरन्ति । तस्मात् ३६५ २४२२ मण्यमसानदिनानि-३६६.२४२२ नाश्त्रदिनानि । मत एक मध्यम सायन दिन ३६६.२५२२ হননিানি २६५२४२२ :.२४ मध्यमावाहोरा २४ होराः ३ मा -६ दिया :. २४ मममस नदोग = २४ होग+ ४-४णि ·१०१ ज्योतिर्विज्ञानम् :. एका मध्यमसावनहोरा = १ होरा+१० विक्ला:-. विकलाः । इदं गणितं विलोम कृत्वा नाक्षत्रहोरा- १ मध्यमसावनहोरा-१० विक्ला:+ विकला इत्यपि फलति । अतः सिद्धयत्यनुपातः । यस्मिन् कस्मिन् वापि काले यावत्यो मध्यमसावनहोराः सन्ति, तासा प्रतिहोरं दशविकलायोजने कृते नाशनहोराः सिद्धयन्ति । ततश्च योजितावयवस्य पष्टितमो भागोऽपहीय- तामिति । नाविकपश्चाङ्गे प्रतिदिन प्रोनिच्-नामपत्तने मध्यमसाउनमध्यरात्रीयो नाक्षत्रकालो नाचनमाध्याहिम्मध्यमसावनकारश्च दीयेते। नाक्षत्रमध्याह्नो नाम विषुवबिन्दोर्याम्योत्तरवृत्तलग्न कालः । नाक्षनकालयच नाक्षघीयन्त्रालभ्यते । नौकासु सास्वपि ग्रीनिच नाक्षत्रमध्यमसावन कालद्वयसूचकघटीयन्त्रद्वय विद्यते । अतो यदा कदा वापि नाविपञ्चाङ्गसाहाय्येन चैकः कालोड न्यस्मिन्नपि माने गण्यते। शाते देशान्तरे मध्यमसावनकालज्ञाने नाक्षत्रकालज्ञानं भवति, तथैव शाते नाक्षत्रकाले मध्यमसावनकाल ज्ञान भवति । तद्यथा भारतीयैः- यल्लकोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् शत् खून मेरुगत बुधैर्निगदित सा मध्यरेसा भुवः । इत्युक्तरीत्या लङ्कायाम्योत्तर वृत्त प्रधानतया स्वीक्रियते, तद्वदेव साम्प्रतिनिन् याम्योत्तरं प्रधानतया स्त्रीक्रियते । अतो ग्रीनिच् मध्यमसायनकाला स्थानिकमध्यम सावनकाला - देशान्तर स्सन्थाने मोनिच्पत्तनात् प्राच्या विद्यमाने देशान्तर योज्यं भवति । यदि प्रतीच्या भवति तदा शोध्यमिति । देशान्तरस्य भागज्ञाने भागतिथ्यशमिता होरा भान्ति । तथैव- मोनिच् नाशकालः = स्थानिम्नाक्षकाल.-देशान्तर यदि स्थानिकनाक्षनालात् स्थानिक्मध्यमसावन कालज्ञानमपेक्षितं प्रथमतः स्यानिकनाक्षकालाद् देशान्तरस्य सस्तारण ग्रीनिच नाशवकालो ज्ञायते । अस्माद् ग्रोनिच् मध्यमसापनकालज्ञानपद्धतिर्यथा T. वि पल्प्यताम् । म=ग्रीनिच मध्यमसावनीयमध्यरानिमालः | विग्रीनिन्नाशनमध्याहः। स=सयकाला। मविप्रोनिच नाश्चमाध्याहिकमध्यमसायनकाल: (नाविकपञ्चा) प्रतिदिन दीयत हद म (न) इति क्लप्यताम् ) वि सम्मोनिच् पत्तने समस्कालिकनाशकालः । अय नाक्षत्रकार. पूर्वोत्तमग मध्यमसायन वेन परिणामयित यः । यजम मध्यमापन प्रमाग तत् म (न) इति प्रोनिच् नाशयमाच्याहिकमध्यममावनकाले योज्यताम् । तदा सयपालिक म स ·गणितस्कन्ध ग्रीनिचमध्यममारनकालो लभ्यते । अस्माध पुनर्देशान्तरसत्कारेण स्थानिकमध्यमसावनकालो ज्ञायते । तथैर स्थानिसमध्यममारनकालज्ञाने स्थानिफनाक्षत्रकारज्ञानपद्धतिर्यथा स्थानिकमध्यम सावनकालाद् देशान्तरसरकारेण प्रौनिचमध्यमसाचनकाली शायते । भस्माद् ग्रीनिच् नाक्षत्रकाल इत्य रभ्यते । यताम् स वि-प्रोनिच् नाक्षत्रमध्याह्नकालियसमय । म-प्रीनिच पत्तने मध्यमसावनीयमध्यरातिसमय । सम्सयकाल । मस ग्रीनिच् मध्यमसावनकाल । अय पूर्वोतसूत्रेण नाक्षत्रकालत्येन परिगामयितव्य । विमनाशनमध्यानाद् मध्यमसारनीयमध्यरानसमयपर्यन्त अय नाविक पञ्चाङ्गे प्रतिदिन दत्त । अयन (म) इति कल्प्यताम् । अस्योपरि परिणामितकालस्य योजने ग्रीनिन् नाक्षरकालो लभ्यते । अस्मात् पुनर्देशान्तरसंस्कारेण स्थानिम्नासकारश्च । अथ प्रोनिच् मध्यमसावनमाराद् म (न) इत्यवयवस्ये युत्ते प्रीनिच नाक्षत्रमाप्याहिक मध्यमसायनालस्य शाने प्रोनिचनाशनकालशान यया नाचकाल, । म स वि अर मम-सस्तालिमप्यमसाउनकार । मविनाक्षरमाध्यामिकमध्यमसावनकाल इत्युने म (न)1 सि-मसमरि (मध्यमसायनियरा ) सबस्तारिकमध्यमारनकाराद् म (न) भार विशोपाय पिस अपयगो लभ्यत इत्यर्थः । ल्योऽय नाशकालत्वेन पूर्वानसूनेग परिणामयितन्य , तदा प्रीनिच नाउमाशान भाति । एक्मे मीनिच पत्तनीयनाक्षरकालशानेन स (म) इत्यस्यरस्पेत्युले प्रीनिच पत्तनीय मरममायनमाध्यराविरमामालस्य शाने प्रोनिच पत्तनीयमध्यमसावनालशान यथा-- म स विसप्रीनिच-पचने नाबाट शिम (म) इयरपर मीदारपि दो विधायवे भरत । अन -विस-दिम अर गुम्यग्दो नाशकिारयोयो मध्यममानिशापादेन रोग परिमपितम्। मानि पत्तनोपायमा वनकालमपति । मम:- ·१०६ ज्योतिर्विज्ञानम् अथ सौरकुटुम्यम् रविं परितो बुधशुक्रभूमिकुजगुरुशनैश्वरा , कुजगुर्योर्मध्ये बहुसख्याना ग्रहसण्डा , मन्दस पहिर् युरेनस् नेप्यून् प्लूटो इति ग्रहाश्च प्रसूनाण्यनुसृत्य परिभ्रमन्ति । यद्यपि तदीयदीर्घवृत्त केन्द्रव्युतीनामरूपत्वाद् दीर्घवृत्तानि वृत्तकल्पा-येव । अन्यच्च सर्वाप्यपि दीर्घवृत्तानीपवैषम्येण क्रान्तिवृत्ततलगतान्येव । अतो ग्रहाणा विक्षेपमण्डलानि क्रान्तिवृत्तस्य विञ्चिदेव तिरश्चीनानि भवन्ति । प्राचीन एव काले ग्रहाणा नक्षत्राणाञ्च रूपसाम्येऽपि 'इमे महा.' इत्यभिज्ञान समभूत् । सम्यक्परी छाया ग्रहा स्थिरया कान्या प्रकाशन्ते । नक्षत्राणि तु निमिषदुन्मिपत्लान्या प्रकाशन्ते । तन कारण ग्रहाणा सूर्यदत्ता कान्ति , नक्षत्राणि तु स्वय प्रकाशमानयोतिर्मण्डरानीति । दूरदर्शयन्न साहाय्येन दृष्टे संपामपि ग्रहाणा चन्द्रत्ये कलावृद्धिक्षयौ विद्यते इति ज्ञायते । विश्च तेपा निम्बानि वृद्धानि दृश्यन्ते । नक्षत्राणि तेनैव यन्त्रण परीक्ष्यन्ते यदि तेपा विम्बानि तद्वदेव न वृद्धानि दृश्यन्ते । नापि तेपा कलावृद्धिक्षयो। ग्रहाणा विषये बिम्बवृद्धे कारण ग्रहा अस्माक सौरकुटुम्पीया इति । नभनाण्यन्ये सूर्यगोला दूरस्थ वादल्पवित्रा दृश्यन्ते । अन्यश्च ग्रहनचनाणा मध्ये भेद । प्रहा नक्षने परिभ्रमन्ति, नक्षत्राणि स्थिराणि । प्राचीनराचार्यापाणि मेपवृपादीनि नक्षताणा मुदितानि, तान्येवाद्यापि थ्रियन्त इति स्पष्ट नक्षताणा स्थिरत्वम् । न चेद नक्षनाणा स्थिरत्वं शाश्पतमित्यगम्यते । किन्तु नक्षनाण्यपि ब्रह्माण्डगोले मन्द मन्द परिभ्रमन्तीत्यग्रे ब्रह्माण्डस्वरूप वर्णनासन्वे प्रपञ्चयिष्याम । तत्तथा तिष्ठतु | बुधशुक्रो भूमेरपि रविसमीपे यतते । ततस्तौ केपुचिद्विषयेषु भूमितोऽपि रखेर्दूरे वर्तमान कुजादिग्रहैर्भियते । अतो नवीनसगोलशास्त्रे बुधशुक्रातलमहाविति, अन्ये गुरुग्रहा इति पश्चिद् विभेदकम वृत । अथ से कर्णो मध्यम शतमिति गृह्यते यदि बुधशुक्रादीना मध्यमवर्णा क्रमा ३८७, ७२ ३, १००, १५२ ४, ५२० ३, ९५३.९, १९१९१, ३००७, ३९४६ भान्ति । घोडस्य सूत्रम् उपयुक्तवर्णानधिकृत्य 'घोड' इनि पश्चिन् सगोश निश्चित प्रतिपादयामास । अट्वा ०,१,२,४,८,१६,३२ इत्यादयो लिख्यन्ताम् । निभिर्गुण्यन्ताम् , चतुर्युक्ता प्रियन्ताम् । ये लब्धास्ते दश गुणिता उपर्युनका भान्तीति | इद सूत्र यद्यपि स्यूमेर, अनुपपत्तिमय, दूरस्थाना ग्रहाणा विषये खोल्यमतीर भाति च, तयाप्यनेन सूरेग कश्चिदुपार समजनि । स किमित्युने १६,५२ इत्यद्वयोमपे २८ अद्दोऽपि भवति । तदानीन्तने कारे १६ इत्यहस्स कुज , ५२ इत्यहस गुरुर्निगीतौ । २८ इत्यस्य न कोऽपि ग्रहोम्वत । ततो गोलशा दूर दर्शिय साहाय्येनान्विष्यन्तो बहून् प्रहपण्डान् तर दर्शयामानु | तैस्तदानुमित य परिच दापि पहनाहरादूरे पूर्वमासीद् यदा कदा यापि काले येन केनापि कारणेन सदशो भिमान इमान् साडान् उत्पादयामास । तलादेव कारणात् ते साहा अद्यापि तत्रैक कादूरे येन मार्गेग ·गणितस्कन्धः तेषा पिनागमत् , तेनैर मार्गेण केलरसूताण्यनुसृत्य सधर्ममजिहानात्तत्रैव भ्रमन्तीति । इद ग्रह सण्डाविष्करण बोडमूत्र सबलमारोत् । खगोले रविग्रहमध्यवर्तिचापं व्यसंग्रह इति भणामः । तथा रविचन्द्रयोर्मध्यार्तिचापो व्यन्दुरिति कथ्यते । व्यग्रहस्स शून्यत्वे रविग्रहयोगो भवति । सन्दुः पुरसत्य तिथिमाधन चन्द्रकलासाधन च क्रियते । तद्वदेव व्यवग्रह पुरस्कृत्य महस्यापि कगसाधन कुर्मः । चन्द्राधिकारे +कोया (चम्) चन्द्रकलासून - उपपादयामः, यत्र च इति कोगः भूचर इति तर क्षेने प्रदर्यते । अय२ कोणश्चन्द्रपृष्ठगताना उपभूभक्नोति क्षेत्रे सष्टम् । तथैर ग्रहविषयेऽपि कला सूत्रम् (१+कोया म) भगति यर प्र इति कोणो भूमर कोण सूचयति, ग्रहगताना व्यर्कभूभरतीत्यर्थः । यदि व्यग्रहो गुरुमहविषये राशिफ्टको भाति तदा रविग्रयोराभिमुख्य मिति भगामः | अथ केप्लरसूने ये प्रोता भगणकाला ग्रहाणा विपये ते रवि परितो भगणकाला इति शतव्यम् । इमे सुर परितो भरमकालेन्यः विचिद् भियन्ते । ग्रहयेगतारतम्यम् ( पश्यता तिम्) रवि परितो भ्राम्यन्ती प्र, म, इति द्वौ ग्रहाविति चिन्त्य ताम् । तयो रविं परितो भगण कागे ट, ठ, इत्युच्यताम् । तयोः कशएकतलगते वृत्त इति मान्यताम् । वृत्तपोव्यांसाधे द, द, इति सज्ञा यताम् । ग्रहयोगी य, व, यदि भरत' कोणगौ च क, क. तहिं रसूलेग नाम प्रद्दे रविं परितो भ्राम्यति । रविष्टगतामा प्रहस्य गोलीया मध्यतिरित्युने चक्रतुल्या. ૨ प्रतियाोगा यदि भगणालेन मता कोगोगो माता २५ २१ अन.कम कर परिधिरेगाया प्रगस्त्रियामनः सन् कोगवेगो भरनीति यति शास्त्रीयन्याय' य, दे, Xफ...X. भा. पति का (६) इति ४. ६ कोणगो

·រ ៖
ज्योतिर्विज्ञान
(इ.) ३/२ इति च ।
क.
अतो के समीपतरवर्ती ग्रहो दूरतरवर्तिनी ग्रहाद् गरीयसा वेगेन गच्छतीत्युपपद्यते ।
अल्पग्रहयोधुंधशुक्रयोर्गतिविशेषाः (पश्यताकृतिम् )
पू-मा
३
भू
प्र-ग्रहो बुधः शुक्रो या
र रविः, भू-भूमिः,
प्र, इति स्थाने रविग्रहक्स्क्यात् , रविप्रहौ समौ भवतः। प्र, इति स्थाने च तथा
भवतः । अतः प्रथमखाने समीपयोगः, द्वितीये दूरयोग इति परिभाषामहे । अयं योगः कुजादि.
गुरुमहविषये द्विविधो न भवति (पश्यताकृति १०९ पृवस्थाम् )।
तत्र ग, इति स्थाने भूटस्थस्य द्रष्ट्र रविग्रही चक्रान्तरितावाभिमुख्यमाजी भवतः ।
इदमाभिमुख्यमल्पग्रहयोर्बुधशुरुयोविषये न भवति । गुरुग्रहस्य ग्र,
इति स्पाने रविग्रही समो

·गणितस्कन्ध 108 भरतः । अयमेक एव योगोऽन्यादृशो योगो गुरुमहयिषये न भाति । अनेनैतदुत्त भवति--- र अल्पग्रहविषये प्रदन्य रघेराभिमुख्य यदा कदा यापि न माति । योगस्तु द्विरिष समीपयोगो दूरखोगरचेति । गुरुग्रहविषये तु योग एकविध एव । स च दूरयोग इत्युक्त रवैरपि दूरे योग । आभिनुख्य गुरुप्रविषये सपद्यते । तर प्रथममल्यप्रविषये विशेषान् परीक्षामहे । अयप्रदम्य भूमेरधिगतिवाद् भूवर्णाद् महार्णयाधिकतरवेगेन भ्राममाण पाद् भूक स्थिरीत्य मवर्ण एर माचीवृत्या नीयवाम् । यदि दोनण एकदिशाया भिनवेगगामिने मात गुनरयेग आमान सिर माया, अन्य पुरनो वेगान्तरेग गचन्त भावयति, सेमी न्यापेन वासिनो यय प्रदरण कोगवेगान्तरेग य, ग, दियायाँ गन्चन्त पराम। ग्र, इनि स्याने र म, भूकोग राविपरमिनो माति । तर कगरी प्रहस कग(+को माप)" ५-१८. मग रति निमोनियंचने सारीतन् । भतो महस रविररिमभिरमाशितो पो माग' मोम्मास्माभिमुग्थे न माति। पपि हो रवियोगममिन ! अमार यद् मानीयर्थ । प्र, इति यानाद् प्र, म, दि मामिने का प्रहो रघे परचा रायमानो भरने । रविवाभारपि दूर्गमानाचके দী না বেই। স্নাৰী-বিবাদ সাবিলা বুনিয়ায় আমি मुपमिति | आरती मम मिचिो यामानामकति माने सिमानी ·ज्योतिर्विज्ञानम् of بیه ग्रहः पूर्वाभाद्राया विद्यमान इव दृश्यते । अतो ग्रहो रवः पश्चाद् पियमानो ग्र, प्र. दिशायां वक्री भवतीति स्पष्टम् । तस्मात् समीपयोगादर्वाग् ग्रहो ( यद्यपि ततः पूर्वमेव वक्री भवन्) यक्रो सन् रवः पश्चान्नाम प्राग्दिशाया सूर्योदयात् प्रागुदेति । ततः समीपयोगानन्तरं प्रागुदयः सिद्धयति । अय व्यर्फग्रह ऋणात्मक. सन् वर्धमानः क्रमेण रविग्रहमध्यचापं वर्धयति यावत् अ. बिन्दुपर्यन्तम् । तत्र रविग्रहमध्यचापः परमो भवति । रवेऋजुगतिकत्वाद् ग्रहस्य च वक्रत्वाद् अय चापः शीघ्रगत्या वर्धते । यद्यपि ग्रहश्चापस्य पारम्यप्राप्तः पूर्वमेर ऋजुत्वं प्रतिपद्यते । प्र.. स्थानात् न, बिन्दुपर्यन्त पुनश्चापक्षयो भवति । प्र, साने पुना रविग्रहदूरयोगो भवति । ग्रहच पुनरस्तमितः । अथ बिम्बकलाविषये भूगर कोणस्य राशिषटकात् क्रमेण श्रीयमाणत्वात् कलावृद्धिः क्रमेण भूत्वा ग्र, स्याने निम्बार्धे ग्र, स्थाने सपूर्णविम्बञ्च प्रकाशते । किन्तु प्र, स्थाने प्रकाशमानेऽपि सपूर्णबिम्बे रमितेजस्यस्तमितः सन् ग्रहो न दृष्टिगोचरः। ग्रहो रवः पश्चाद्यया गच्छति तथा तस्य प्रकाश. झमेण वर्धमानः सन् ग्र बिन्दौ पारम्य प्राप्नोति । अतो पर बिन्दुमारभ्य अ, बिन्दुपर्यन्त ग्रहस्य शुक्लपक्ष इति वक्तु युज्यते । अथ ग्र, स्यानाद् अ, दिशाया यदा ग्रहो गच्छति व्यग्रहो धनात्मकतया वर्धमानो मा स्थाने रविग्रहमध्यचाप सपादयति । स्थानेऽस्त गतः पुनर्यदोदेति स पश्चिमदिशायामुदेतीति स्पष्टम् । अस्त यास्यति रवौ तस्य पुरतो विद्यमानो ग्रहः पश्चिमक्षितिजे भवतीति न्यायेन ग्र, स्थाने प्रागेपास्तमयो भवति । तत. पर पश्चादुदयः सिद्धयति । ततः पश्चिमक्षितिसूर्यास्तमयानन्तरं दृश्यमानो रवि. ग्रहमध्यचाप. क्रमेण वर्धमानो विलम्पेन परमत्व याति । उभयोरपि ऋजुगतिक्त्वाद् नामैकाद- दशगतिक्त्यात् , म स्थानात् पुनः म, स्थान प्राप्नुवति आहे, मध्ये स वी भूत्वा सत्वर- मेवास्त गच्छति । पुनश्च वक्रित्वात् प्राग्दिशायामुदेति ! प्राग्दिशाया रविग्रहमध्यचाप. शीघ्रण वर्धते, विलम्वेन च क्षीयते, अस्तमयमालश्चाधिो भवति । पश्चिमक्षितिजे चापवृद्धिर्विलम्बनेन भवति । शीण क्षिणोति । अस्तमयकालश्चाल्पो भवतीति गोले स्पष्टम् । ग्र, स्थानाद् यावता कालेन ग्रहः पुन. म, स्थानपर्यन्त पश्चिमक्षितिजे दृश्यते तत्र रन भूकोगस्य क्रमेणोपचीयमा• नत्यात् कला शिणोति । पुनः प्र, स्थाने निष्कलो ग्रहो भरतीत्युक्ते ग्र. स्थानात मा, स्थानपर्यन्नग्रहस्य कृष्णपक्षो भवतीति वक्तव्यम् । ग्र, स्थाने यदि रभूम, कोणो शायते, नाम रविग्रहमध्यवर्तिपरमचापो शायते, तस्य ज्याया ग्रहभूवर्णनिष्पत्तिकत्वात् । - ज्य (र भू ग्र.) ज्ञायमाने भूयणें ग्रहकर्णोऽपि ज्ञायते । रविगुकमध्यवर्तिचापस्य परमप्रमाणं पञ्चवेद- मित (४५) भागेभ्यः ४७.७५ मागपर्यन्त भाति । रविमध्यवर्तिचापस्तु १६ भागेभ्यः २८.५ भागपर्यन्तो भवति । अतो बुधः प्रायशो दृष्टिगोचरो न भवति । वुधशुक्री सदा रखे. गन्निहिती भवत इति फलितम् । चन्द्रस्येव बुधशुक्रयोः सर्वा अपि का भवन्ति । अथ बुधशुन्यो रविणा समीपयोगादारभ्य पुनः समीपयोगपर्यन्तं मध्ये यः पाललं गण यामः । अयमे दूरयोगात् पुनर्दूरयोगपर्यन्तमपि मध्ये विद्यमानेन कालेन समो भवति । अस्य कालस्याङ्गलभाषाया 'सैनाहिक' काल इति व्यवहार. । अमु रवियोगमाल इति व्यवहरिप्यामः । - . २ र भू ·गणितस्कन्धः यदि मगगमिते काले ग्रहो रवि परितः ३६० भागानानामति, एकेन दिनेन कानिति ঙ্গিন ३६० -भागा भवन्ति । यदि भूमि सवत्सरमिते काले रवि परितः ३६० मागानाAT- ठ, मति, एकेन दिनेन कानिनि त्रैराशिकन ३६० इति पलितम् । अतो ग्रहो भूमिमेरेन दिनेन ३६० -मागैरतिकामति । अतो ३६० भागानतिमित कारः १ ठ १ 이 १ १ १-दति पलितम् । भाति । अय रवियोगकालः स इति संरक । अन', . ठ, इद गणितमल्पग्रहयोधनयोपिये। गुरुप्रहविषये तु गुरुग्रदम्यो भूमेरेयाधिकगति- ठ क्ल्यात् तेनैव गगितन इति परितम्। -~- १ अथ शुक्रस्य क्लायसङ्गः शुकन्यापि चन्द्रस्येव सकानुभूतिः अमेग भवति । ततश्च राक्षयः । सहि संपूर्ण कारत एव पूर्णमासत्य भरतति न ववचम् , पूर्णपिसे प्रकाशमाने पूर्वोत्तरीत्या महस्वैा. समितत्वात् । तर्हि असमयात् माग्या परतो या पदाधिकनिम्न प्रकाशते तदा वत्साधिर- प्रमामय परत्यमिति चेन, तदा भूमित शुक्राणाधिायान् कर्णाधिक्ये प्रभावस्थापनया दृश्यत्यात् । तर्हि कदा गुमोऽधिरतम प्रवासानिति प्ररने समाधीयते। प्रायः फगवृद्धपोपचीयत इत्येको विषयः, শীথলীখন प्रकार फर्गस्य दैलोम्पेन हामिदी मजनीति भौतिक्शाम्यसिद्धान्त । नहि कांपत्यानानुपात, किन्नु मगंध- त्पनेच्यावर मदान्तद् शिषः। अती गांगरप्रसार (पापनातिम्) र रविः, रभू न्मभूमि, रम रमोग इत्यन्यः। तर ग ·ज्योतिर्विनानम् प्रकाश पत्रफल -अन पइत्यनुपातध्रुवकम् । % 3D क्लप-३ (१+को ज्या प्र) निरोणमिति सूनेग =+क'-२ EXककोज्या प्र समुत्थाप्य प्रकारा %3D प(क+रकन+-) ४व का १ २ चलनगणितपद्धत्य धिक्तमप्रकाश प्रकाशचालनाङ्कस शून्य वे भवतीति चाल्ने कृते क+४ बक+३ (१२-अ)= ० इति सिद्धयति । ततो वर्गसमीकरणपद्धत्या- क--२ ब/+३ अ२ इति सिद्धयति । एतावत्पर्णदूरे शुक्रोऽधिक्तमप्रकाश यानि दृश्यते । अथ गुरुमहविषये शुद्धत्वादिविशेषा (पश्यताकृतिम् ) गुरुमहोऽन गुरुरेवेति मन्तव्यम् , गुरोभूमेरेवाधिकवेगत्वात् । स्थिरीभूते भूवणे ग्रहकर्ण परावृत्त्या अ, प्र. दिशाया भ्रमति । यदा ग्रहो न, स्थाने भवति, तदा स रविणाभिमुख्य भजति व्यग्रहराशिघटकमित्यर्थः । तदा च कला (१+कोज्या • ) = १ तस्माद् अह सपूर्ण प्रकाशवान् भवति । रवेराभिमुरयाद् व्यस्तमये ग्रह प्राक्षितिजे सपूर्णप्रकाशवान् उदेति । अत्र च भूमेहकर्णस्याल्पतम वादधिकतमप्रकाशवत्व सिद्धय येव । किन्तु तन ग्रहो वनी यमे वभ्यते । तत क्रमशो रविग्रहयोर्मध्यचाप राशिषकात् सवरमपेक्षते । ग्र, इति स्थाने चाप राशित्रिकमेव भाति । रव्यस्तमये गुरु शिरोगतो भवतीत्यर्थ । कला तावद् ग्रहे रविभूकर्णकृत योगस्य शून्यादुषचीयमान वात् क्षीयते । अन काया कश्चिद्विशेष -रविभूग्रहकृतत्रिकोणे रविभू वर्णस्य रविग्रहकर्णात् सदाल्पतरत्वाद् अहे रविभूकर्णहत कोण सदा लम्पकोणादल्पो लघुलघुकाण एव भाति । ततस्तस्य कोरिज्या धनाङ्क एव भवति । तत कल्पसूत्रेण कला सर्वदाऽधाधिौव भवति । परमात्प र पूर्वोक्तकोणस्य परम वे भवति । तच्च यदा ग्रहो अ, इति स्थाने तिष्ठति । ग्र, इति स्थानात् मिश्चित् प्रागेर ग्रह नुर्भवति । तत पर ग्र: इति स्थानपर्यन्त क्रमेण पुना रविग्रहमध्य वर्तिचाप क्षीयते, ग्रह रविभूवर्णकृतकोणत्यापचीयमान वान् कलावृद्धिथ भवति । प्र, इति स्थाने पुन सम्पूर्णविन्यप्रकाशो भाति, किन्तु तर रविग्रहयोगेन ग्रहोऽस्तमितो न दृश्यते । अस्तमय पश्चिमभितिज एव भाति । तत्र ग्र, बिदुमतिक्रम्य प्राक् क्षितिज उदेति । अमेण प्रमा दिशाया कलापक्षयो भवति यापद् ग्र, निदुपर्यन्तम् | रविग्रहमध्यचाप क्रमेण वर्धते । ग्र, इति स्थाने तदाशिनिक भवति । स्योदये ग्रह शिरोगत इत्यर्थ । म पिदुमतिरम्य विञ्चित्पर प्रह पुनमीभाति । रविग्रहमध्यबापश्च प्रमेण सवर वर्धते ग्र, स्थानेऽयाधिक्येऽपि कगया अपतमात्र भाति । पुन प्र. विदुमतिक्रम्य कलादिति, प्र, इति विदो सपूर्णपिम्बप्रायो भर येव । अब कश्चिद्विदोषो गुरुग्रहविषये। रविमुद्दिश्य गुरुग्रह सर्वदा पश्चिमदिशा गच्छनी त्युत्ते ग्रहमुद्दिश्य रवि सादा प्रागेर गच्छति । नेय पद्धतिरल्यमहरिष दृश्यते । अन्यप्रदो 3 ·गणितस्कन्ध . % 3D रविमुद्दिश्य क्दाचित् पश्चात् कदाचित् प्राक्च गच्छतीति दृष्टम् । अन्यश्च विशेष --गुरुग्रह- पृष्ठस्थान भूमिरल्पग्रहो भाति । तस्माद् यथा वुधशुक्रौ रवेरुभयपावर्तिनौ घय पश्याम तथा गुरुग्रहपृष्ठीया भूमिं च पश्यन्ति | भूमेरपि कलावृद्धिहानी दृश्यते । भूप्रकाशमग्ने चन्द्राधिकारे पश्याम । गुरुग्रहविपये कर्णगणितम् अपग्रहविषये रविग्रहणं पूर्व साधित । अथ गुरुग्रहविषये यया स गण्यते तद्धि चारयाम' । क्षेने (पश्यता तिम्) भूरप्रकोणो भूमहकोणवेगान्तरेग तुल्यतयोपचीयमानो यदि स्वोनियते, ग्रहस्साभिमुख्यकालानन्तर यावन्तो दिवसा गता, तैरनुपातेन कोण साधितो भवति । अथ रभूमकोणोऽपि व्यग्रहचापो भरतीति तत्वोगमाने मीयते । ततस्त्रिभुजे तृतीयोऽपि कोणो शातो भवति । त्रिकोणमिति सूनेश प्यार ग्रभू ज्या र भूम प्रहको भूकर्णनिष्पत्त्या लभ्यते । अथ रविभूकर्ण कथ तर्हि रविभूवर्ण लभेमहीत्याशङ्काया तत्र यहयो मार्गा वर्तन्ते । तर नयो मुख्यतया गृह्यते-- मयमा पद्धति यान्तिपिपविवरणम दमें पश्यामो भूवेगस्य, कान्तिगस्य च निप्पचिर्या मपति या शातु दशस्या । तस्या ज्ञाताया ज्ञायमाने कान्तियेगे भूवेगो ज्ञायते । भूमेभंगणकारस्य ज्ञातत्वाद् येगे शते भूक्शापरिधियिते । तस्माद् रयिभूकर्णश्च कान्तियेगो भौतिकशास्त्रेऽतिनिशितमार्गकपलव्य एवेत्यनुस धेयम् । द्वितीया पद्धति बृहस्पनिमहस्य भूमेश्चद्र इवैकादश चन्द्रा वर्तन्ते । तेपा ग्रहणाला गणयितु राया । दूरदशनेन द्रष्टुमपि महण शक्य भवति । गणितागतमालस्य दृक्सियालय च यावान् भेद स बृहस्पतिग्रहान् प्रस्थिताया कान्ते मार्गपर्यन्तं प्रयागमाल इति नेयम् । यदि (पश्यनारतिम् ) म, साने गुरौ तिष्ठयेक ग्रहग पश्याम , पान्तिवेगानुपातेन भूम, पर्चा भू प्र, कच ज्ञायते । तयोर्योगाधेन र भू को ज्ञायते । प्रय नृतीया पद्धति पुजाहे अ, इत्याभिनुग्न्यन्याने तिष्ठनि, भूमेरनिसग्निहिनत्वात् । तस्स एम्पन चन्द्रस्ये सातु शायो । (सम्माविश्य चन्द्राधिकारे पश्याम ) एवं लम्पनद्वारा ग्रहों गातो माति । विनयय भूमहकानर भरति । अथ शतयो मदभगगाल्यो वेलरसूप्रेग भूमहा योरनुपातो रम्पते । शते यासरे पायो तनिष्पत्ती दारपि प्रत्येक शाये। अप विरो कुनादपि 'रोग' इति नामक्स जोमपानिनौ ग्रहमाम्माभिनुरग्य साने एम्बनदानेनोपपदन्या रविभूकम्य गायितुं यस्य । ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् अथ वक्रगतिविपयः ( पश्यताकृतिम्) र ज ग फ इति स्थाने यदा कश्चिद् ग्रहो वर्तते ग इति स्थानेऽन्यो वर्तत इति चिन्तनीयम् । तथैव च ट स्थानयो प्रथमो यदा भाति, ज ड इति स्थानयोद्वितीयो वर्तत इति कल्पनीयम् । क ग स्थानयोः स्थितयोहयो रविणा समरेतात्व सिद्धयति । ग इति ग्रहस्य क ग्रहो रवेराभि- मुख्य भजति, क ग्रहस्य ग ग्रहः समोपयोगे वर्तते । ग इति ग्रहस्य क गुरुभाति, क इत्यस्य गग्रहोऽन्पो भवति, अल्पग्रहस्याधिकतरवेगत्यात् । तदा क र च योगाद् ग र ज कोणोऽधिको भवति । ततः क ग रेखाया. च ज रेखापरावृत्त्या तिरथीना भाति न प्राचीवृत्त्या । च इति चिन्दी स्थितत्य ज बिन्दौ स्थितो ग्रहो वक्रीप, तथैव ज बिन्दौ स्थितस्य च विन्दौ स्थितो ग्रहो वीव मियो दृश्येते । त द इति स्पर्शरेखाया समीपे त द कर्ण. प्राचीवृत्या भ्रमतीति क्षेत्र स्पष्टम् । अतः स्पर्शरेखात. प्रागेर यन कुनापि यस्ता विहाय ग्रहावृजू भवेताम् । तच्च यत्र भरति तत्पश्यामः। च ज रेताया ट ड रेखासमानान्तरा यदि माति, तदा च ट इति स्थानद्वये प्रमेण विद्यमानो ग्रहो ज ड इति स्थानद्वये विद्यमान ग्रहमेकम्यामेव दिशाया पश्यति । अतो ग्रही मिथ. स्तब्धाविक दृश्यते । वक्रत्व विहाय ऋजुन्यप्राप्यसरे ग्रहो स्तब्धौ भवन इत्यर्थः। तत. पर त द रेवावद् ग्रहद्वयमध्यकर्ण. प्राचीवृत्या भ्रमतीति । स्तम्भे ग्रहद्वयमध्ये रविपृष्टीयचापः क्षेने अ, र प्र, प्रथमग्रहस्य कर्णः, अ. रम, द्वितीयग्रहस्य वर्ण । य, प्रथममहस्य वेग., य, = द्वितीयग्रहम्य वेगः ।

·गणितस्कन्धः अय ग्रहवेगयोग्रंहद्वयमध्यकारध लम्बीयाययवौ यदि समानौ भवतः, तदा ग्रहयोः वर्णस्य तिरश्रीना गतिर्न विद्यत इत्यर्थः । अर्भाद ग्रहौ ग्रहमध्यकर्णमार्गेणैव गच्छन्तौ मियः स्तब्धावित्र दृश्यते। . प्र 1 शत्तियाग्नीवारेन येगयोः कालम्बीपाययकी य, कोन्या (रम, म.), व, कोया (रम, प्र.) मौ व्यन्यन्तदियो । ततयोयोगा एन्य मोत् :३, काया (म+व, सोन्या (म.). अप निको मिति राग मप्र, इति यदि फ पोराम+अ. को बार-अ, कको माप.अ. कोलार-अ. होकाम, अ,-अफोगार फोमाम म.-अमोचार उपयुवरामीकरणेन

·ज्योतिर्विज्ञानम्
को ज्या ग्र,
को ज्या प्र.
-२३
-वर
वा
समीकरणयोमपावस्थराशी समानौ भवत । ततो दचिणपाराशी समीकृत्य
अ, -अ. को ज्या र
अ.-अ. को ज्या र वा
को ज्या र
अ, ब, + अ. व= इति परितम् ।
अ. प.+अ.व.
किन्तु पूर्व (अ) इति साधितम्।
घर
'अ,
समुथाप्य को ज्या र=
अ, अ.अ. अ.
अ.३.३
'
अब
च,
-
१
अ. अ.अ
अथ लम्बनाधिकारः
भ इति भूगोलकेन्द्रम् । व इति चिन्दौ द्रष्टा तिष्ठति, ग इति विदुर्ग्रहस्य, चद्रस्य वा,
ख
ग
या

·মালিক रवर्ग स्थानम् । व इति द्रष्टुः ससस्लिाम् अ भूगोलव्यायाधम् । द इति ग्रहस भूकेन्द्रात् वर्ण.। भूगर्भस्यो द्रष्टा भ ग मागे ग्रहं पश्यनि । इयं गास्तविकी दृप्रेसेति मगामः । अथ व ग हति हमेला दृश्येति मगामः । यत्र कुत्रापि स्थिते द्रष्टरि दृसा भियन्ते । बड़ौना मधे क्तमायाः प्रामाण्यामति कृत्वा भूगर्भीया ग्रेसा वास्तविकौति निरुच्यते । पृष्ठीयार दृश्या इति । अय मग रेसायाः समानान्तरतया यम रेखा कार्स। एपा पड द्रष्ट्रपेश्वया भूगी । भातीत्यु म इति गर्भायन्यानमुच्यते । तस्माद् ग इति स्थान प्रति ग्रहो लग्यतो मरनीति मग कोर्ग लम्मनमिति मगामः । स कोगो य ग म योगतुन्यो भवति । ग्रहस्य दूरस्थत्वादय कोगः पत्य एवं मपति । अब प्रधानो विषयो द्रष्टुः स्वस्वलिरहोसा, परोया, वाम्न पदम्बालित्रोऽपित्त तुल एप भवन्ति । ओ ग्रहो दृम्वृते लम्बित इत्युक्ते लम्बमा रगतोऽधिको माति, नसमाया विकारः । इदं लम्पनं प्राचीनैराचारपि सम्यक् प्रतिपादितम् । किन्तु चन्द्र लम्पनसत्कारस्य प्रहणोपयोगित्वाद् प्रहशाध्याये तदुक्तम् , तिथ्यादिसाधने लम्यन तैनं क्रियत इत्यर्थः । लापनासरे ते भारतरः- इष्टापपर्तिता पृथ्वी कशे च गिर्ययोः । भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेसा योगाम् ।। तिर्थनेसायुती कल्यं कशापा शितिन तथा । करेग्गायुती साथ ज्याचापागनती॥ प्रवाकेन्दू समुत्पत्ति लम्मनस प्रदर्शयेत् । एक भूमध्यनः सूत्र नयेघण्टाशुमाइरम् ।। द्रष्टुष्टगायत्तद् दृष्टिसूत्रं तदुच्यते । पसाया सूत्रयोर्मधे यासा लगनलितिका ॥ गर्भाने सदा साता चन्द्राको समरितिती। हस्पूनरालम्रिनश्चन्दः तेन तलम्बन स्मृतम् ।। दृगर्भस्तयारक्यात् समने नास्ति सम्पनन् । इति र समुपपयने । अप सिन लपने दैरिय प्रदर्शयति मातर:- यत्र तन मताधिरचन्द्रारम्नम् । तवृत्तेऽवरं चन्द्रभान्योः पूर्वापरन्तु वत् ।। पूर्वापरत पाम्योदानं नान्तरदपन् । भापमण्डलं प्राची तनिधिोनरा पहावारमायेन यद्यामोचरमान नतिमझं तदुभते ॥ ननिलित्या मुद को हवनस्तानः। सोर सुटलापन पत। सम्बनान्य ·- ज्यातिर्विज्ञानम् पूर्वोत्त सम्बन दृवृत्तीयमिति । तस्मात् पूर्वापरभानेन मान्तिवृत्तीय यल्लभ्यते तद स्तुतो लानमिति । य म्योत्तरभावेन यद्विपवृत्तीय लभ्यते तनतिसमिति प्रतिपादितवान् । क्रान्तिवृत्तीयेन चन्द्र स कार्य भूपृष्ठीयदर्शान्त कार सम्पाद्य , गणितागतदन्तिकालस्य भूगी यत्वात् । विक्षेपवृत्तीयेन नतिसशेन विशेप सस्कृत सन् स्पष्टशरो भाति ग्रहणकालज्ञानोपयोगी। विन्वन चद्रविषये समनप्रमाणमाचार्यद्दत्त तदीपद्वैपम्येण समीचीनमेर। भूग भीयदर्शान्तकालाद् गणितागताद् भूपृष्ठीयदर्शान्त कालो यावता कानान्तरित , त लम्बनकृत विकार सम्भाव्य तेा रमन चापा मा विगणय्य तस्य मान यत् प्रत्यपादयन् तत्तेपा नैपुण्य प्रदर्शयति । अथ लम्मनस्य कुदलेन नाम भूव्यासान जायमानमात्, कुदस्य चन्द्रवाया चद्रगतियोजनतिथ्यश येनाचार्य स्वीक्रियमाग वात् , चद्रस्त्र दिन गतो तिथ्यश परमसम्बन यतीति हसिद्धरम्नन स्वीकृत्य यच द्रनिपये तिथ्यशक्त्वेनानुमित तद्रविविषये ना वेति । तथाविधया पद्धत्या गतेस्तिथ्यशक वेन य साधित रविपरमलम्बन तद्वास्तवलम्ननादत्यधिक भवति । अत्र हेतुराचाथैयानि स्वीकृतानि कक्षाव्यासार्धानि योजनात्मशानि, तानि स्थूलानि भवन्ति । किञ्च, सर्वेपामपि दिनगतियोजनानि समानीति यत्प्रतिपादित तन वास्तवम् । इय समगतियोजनक्ल्पनर ग्रहकशाव्यासार्धगणनाया व्यत्यास समपादयदिति विषयोऽनानुस धेय । तत्तथा तिष्ठतु । प्रतमनुसराम । अथ लम्बनप्रमाग साधयाम । ब भ ग निभुजें निकोणमिति सूनेण ज्याम् ज्या (भ अग) भवग कोगज्याया स ब ग कोगज्यातुल्य वात् , स भ ग-कोणस्य दृश्यमानहगश पात् । ज्या (भ ब ग )न्या (दृगश )- = दृग्ज्या किञ्च, लघनस्य व पवात् तस्य ज्या विज्यायोगसप्रदायेन त समाना भवति । अत स्मू X ज्या इति पलितम् । दृश्यहगशाद् लम्बमपहाय वास्तविक्गशो भवति । लम्चनस्य दृग्यानुपातेन हज्या धिक्ये लम्बनाधिक्य भवति, तत सस्वस्तिो नास्ति लम्बन क्षितिजे च परमम् । नवतिभागज्या नवीनत्रिकोणमितौ रूपसमाना । तत क्षितिजवृत्तीयलम्बनम् इद ग्रहदूर शातुमुपयुन्यते । ज्ञाते लम्बने, ज्ञाते च भूगो गयव्यासाधे, महागा चद्रस्य रवेश्च दूराणि ज्ञायन्त इत्यथ । यद्यपि चन्द्रादीना दूराणि न स्थिराणि । तस्माद् लमनच स्थिर न भरति । ततो नाविपञ्चाङ्गे च द्रस्य भितिजीयम्पन प्रतिदिन दीयते । तस्य मध्यम प्रमाण ५७' ३" भवति । सूर्यस्य तु ८-१॥ ८। नानागा विषये मुदूरस्थत्वात् तेपा रमन नोति । श्रूयकल्पमित्यर्थ । तेपा विपये बार्षिकरम्यनमिति किञ्चिद् विद्यते । तस शनेन तेपा दूगणि ज्ञातु शक्यानि भान्ति । तदो अ द - % 33 अ अ द ·गणितस्वन्ध पश्यामः । सौरकुटुम्बीयानामपि ग्रहामा पश्चिद्विषये भूगीययनमतिस्वल्पमेरोपलभ्यते । मन्द- प्रहविषये सपना विकला भाति । तत. पर विद्यमानाना वरुणादिग्रहाणा तदपत्वात् सूक्ष्मतया ज्ञातुन दाक्यत एव। लम्पनकिरणवीभावयोरौपम्यम् यथा किरणपनीमायो वृत्ते माति, तथा सम्बनमपि दृगृत एर। अग्राधिकारा मावाद् अहस दृग्वृत्तकाले यपा किरणपनीमारेग न भियते तथैव लग्नेनापि } याम्योत्तरवृत्त स्थापि हरवृत्तस्यात् याम्योत्तरवृत्तोयकासोऽपि न धितो भवति । उमावपि विकारो दृगशानु- पातेन सिद्धयतः । कोणोपरयेत पारपच्या उपचीयते इति न्यायेन दृगशाधिक्य विकाराधिक्य भाति । अथ विकारयोमेंदा:-पिरणनीमावेग दृगशाम्पत्य भवति । लमनेन बाधिश्यम् । टमनं प्रदूरचिलीमानुपातेन भरति । सिरणयमीभावस्य दूरापेक्षा न विद्यते । भूमे ताररगापेक्षा तस भवति । नशायपि फिरणीमावेश विश्चितानि, न तु मनेन । चन्द्र विना सर्वेऽपि प्रहाः क्षितिजे विरणीभावेग रम्यनाद् अधिक्तरं विभिताः। तापनेन प्रदत्य दिनप्रमाणा विस्य मयति । दिनप्रमाणमित्यनेन यावन्त कालं ग्रहः शिविजादूपं दृश्यो भालि तायान् कार 1 विरणमीमावेश दिनाल्पत्वं भाति । दिनप्रमाणे सम्यनेन विकारः २रम् विरणपनीभाषेश विकारः लमज्या-कान्तिच्या २२ २५स्या-मान्तिया अथ लम्सनाविन्यप्रमाणयोतिपर: म इति भूगोगर्भम्, च इति चन्द्रगोस द इवि गोरगर्मयोमध्ये वर्णः । म इति भूगोल्पासाधम् । क इति चन्द्रगोलम्य। ज्या ( तबम) मा (दमन) द अ সা (म) तवम मानेन । पा(मा) दमा

·१२०
ज्योतिर्विज्ञानम्
प्राचीनैराचार्य बिम्बप्रमाण काले काले च भियत इति सम्यगदर्शि । ग्रहणविषये फुरनिम्बसाधन
मध्यरकुकर्णाभ्या यत् कृत तत्समोचीनमित्यनुस धेयम् । इदमग्रे ग्रहणाधिकारे व्याख्यायते ।
श्रथ याम्योत्तरवृत्तीयवेधेन लम्यनिर्णयविधानम्
क ग इति द्वापेकदेशान्तररेखागतौ बिन्दू । एको निरक्षरेखाया अयुत्तरे देशे वर्तताम् ।
अयोऽतिदक्षिणदेशे। वेधवेराया चन्द्रसमीपस्थित किञ्चिनचन स्वीक्रियताम्, यचद्रेण साक्मेक
त
क
भ
प

·गणितस्कन्धः . वेलाया याम्योत्तरमण्डलमतिमामति । याम्योत्तरवृत्ते बिन्दुद्येऽपि चन्द्रगशश्चन्दनक्षत्रद्वयमध्य. चापश्च मीयेने । दृगंशे द, द. इति कल्प्यताम् । चन्द्रनक्षत्रमध्यचापे प, प, इति च कल्प्यताम् । नक्षत्रस्य सुदूरे विद्यमानत्वाद् बिन्दुद्वयेऽपि नशनीयहरेसे समानान्तरे भरतः । बिन्दुद्वये लम्बन ल, ल. इति यदि कल्प्यते ज्या (द.) अ अ ल, ज्या (द.) द मिन्नु रेखागणितसम्प्रदायेन प, -प.ल,+ल, भरतीति क्षेत्र स्पष्टम् । :प,-५, (ज्याद,+च्या द.) द -ल इति कप्पते, द चतुर्णा राशीनों प.प.द,,द, इति नामरानां शाने ल इत्यस्य शानं भाति । इदमेन क्षितिजीयं परमलम्पनम् । तस्य च ज्ञाने यस्य पसापि दृगंशस्य लम्ननं ज्यानुपातेन सिद्धपति । इयं पद्धतिम्रहलम्बनणनेऽप्युपयु-यते । न तु रखेः, रविसमीपस्सनशनस्सादृश्यमानत्वात् । युजदम्यनज्ञाने रवियपनं यथा शायते तत्पूर्व व्याख्यातम् , किन्तु तन रविदूरणनमेगोकम् । दूर- शने लम्बनशानं भरतीत्यनुसन्धेयम् ।

·१२२ ज्योतिर्विज्ञानम् यदि स दिन रविः ३६० भागानाकामति एकेन दिनेन कानिति- ३६० यदि चन्द्रो न दिनैः ३६० भागानाझामति एकेन दिनेन कानिति ३६० न ३६० अतश्चन्द्र एकेन दिनेन यदि रवि- न •भागानतिकामति ३६० भागाः कैदिनैरतिक्रान्ता भवन्तीत्यनुपातेन लब्धदिनानि- ३६० ३६० न - स इमानि चान्द्रमासीय च-दिनतुल्यानीति पलितम् । १ १ %3D इति । च न स अथ चन्द्रकलाविषयः क्षेने च बिन्दुकेन्द्रक चन्द्रनिम्बम् । म बिन्दुर्भूमिः। चर चन्द्रगोगेन्द्राद् रखेर्डग्रेखा । भर भूमितो रवेदृग्रेखा । रज्यपेक्षया भूचन्द्रयो. समीपस्थितेः भर रेसा चर रेखा चेपद्वैषम्येण म ट म समानान्तरे भवतः । चर दृप्रेखायाः क्पट तल लम्प यदि निम्नध्य तावत्पर्यन्त नेरभिमुपे ·गणितस्कन्ध विद्यमान निम्बाध नावस्पर्यन्त खेरभिमुखे विरते ततः प्रकाशित भवति । चभ रेसाया: कडट यदि लम्बनल भूमेरभिमुखे विद्यमान निम्बार्ध तावत्पर्यन्तं भूमेश्य भवति । अतः प्रकाशमानो यश्चन्द्रविग्धखण्डो भूमेश्यो भवति, स कडटप इति । अय सण्ड. गोलीयपक्रतलेन व्यासगतेन च तल्द्वयेन परिव्यातः घनरूपस्यास्य खण्डस्य नमस्तले परिणामः कयटड आकृतिमान् भाति । इयं सलु शशिरेखा खगोले दृश्यमाना | तस्याः क्षेनमान निम्वक्षेत्रमानेन भक चन्द्ररेति व्यवह्रियते । कपट वस्तुतोऽर्धवृत्तम् । तद् अन्यसितले परिणामित दीर्घवृत्त भरतीति रेखागणित- सम्प्रदायः । अत करट दीर्घवृत्ताध भाति । तस्य क्षेत्रस्य फ्लमचाल तलद्वयमध्यकोण. कोटिज्यागुणित भवेदिति च सम्प्रदायः । अ.क्रट क्षेत्रफलम् -३५४निया कोया (त) या निया = चन्द्रगोलीयव्यासार्धम् , त - तल्योमध्यकोणः = पचड़ = रचस (तथ्यो. मध्यकोपा = तल्लम्पयोर्मध्यकोणतुल्य इति न्यायेन), अतः कडटन क्षेत्रफलम् = कइट, अर्धवृत्तक्षेत- --- कवट अर्धदीर्घवृत्तक्षेत्रफलम् , ३ पत्रिज्या-पत्रिज्या'Xकोज्यात ३ पत्रि' (१-कोल्यात) किन्तु कोन्या (सचर)%3- कोज्या (भार) अत- प्रकाशमानक्षेत्रफलम् -३ पनि' (1+कोल्याच) अस यावद्विम्बममाणस्य निष्पत्ति- कला (1+कोज्याच) भानि । इदमे क्लासून महविषयेऽपि प्रवर्तते । क्षेने चत्र रेखासण्डः चपरकोज्यात भवति अतो बद सण्डा - त्रिज्या (१-कोज्यात) अस्य विम्व्यासस्य निष्पत्तिश्च १४ कोज्याच अत. प्रकाशमानभागमध्यव्यासस्य निम्बीयन्यासस्य च निष्पत्ति प्रकाशमानक्षेत्रफलस्य या निम्पत्तिस्तत्समाना मरति । सैव नियत्ति. कलाशा । क्षेने फट इति निन्दू शशिरेखाया. शृङ्गादित्यभिधीयते । रचम तर रविचन्द्रभूगत. मोपद्वैषम्येग क्रान्तिवृत्तीयत्वात् तस्य सतया विद्यमाना कचट रोता मान्तिवृत्तस मति । अनः जदययोग रेखा क्रान्तिवृत्तम्य लगभूतेति पति । श्रय कलाविशेपोत्पत्ति. म इति भूमिः, म र रेया रवि प्रति प्रसरत, रविथ दूरे यतते, भुवं परितो चन्द्रकशायां च, च, इत्यादि च, पर्पल चन्द्रस्थानानि कमेग भान्ति । च, इनि स्थाने रविचन्द्रयो मि दृष्टया पायां विद्यमानरान् तसामागम्या माति । रविगा यत् प्रकाशितं चन्द्रगोल सद् भूमेभिमुगा न भाति । चन्द्रश्च रविकिरणे मग्न. सन् ग दृश्यत एवं। च, इति स्ानं नृतीयाचतुर्थीमध्ये माति । रयिया प्राधितं गोगधै क च रेराया दशिलास्यन् । भरतीति स्पष्टम् । २

·ज्योतिर्विज्ञानम्
भूमेरभिमुख तारेसाया वामपार्श्वस्थम् । अत प्रकाशमानो भूमिदृश्यो गोलखण्ड का इति ।
स च तत्र प्रदर्शितशशिरेखाकारेण दृश्यते । अथ च स्थानमध्मौसमीपे भाति । रचभ कोणो
D
त
च
म
च
O
लम्यकोणो यदा भवति, तदा प्रकाशमानभागाध दृश्य भवति । ततश्चन्द्रोऽर्धवर्तुलनाकारतया
दृश्यते । एत समयाद् घण्टापादकाले रभच कोणो लम्रकोणो भाति । इमो निम्बार्धकालत्रिभन्यो दु
कालश्चेति बत्तु युज्यते । तत पर कमेग बिम्बाधाधिकप्रकाशिता भवेद् यावत् च५ स्थान
पर्यन्तम् । तत्र यावद् रविणा प्रकाशमान बिमाधै तत्सर्वमपि भूमेश्य भाति । तच्च निम्बार्थे
नभस्तले परिणामित सम्पूर्णविम्वमिर दृश्यते । तत्र पूर्णिमा । तत पर अमेग फापवय । च,
स्थाने विभव्य दुकाल पश्चात् पश्चदशकगमिरित्युक्ते घण्गपादेन निवार्धकालो भवेत् । तत
पर च, स्थाने पुन शशिरेखा । च, स्थाने पुनरमावास्या । अन सांस्वपि कामु रविदिशाया
मेर प्रकाशमानत्यमाकृतौ स्पष्टम् । अमापूर्णिमे पर्वकाराविन्यभिधीयते । यदा रचभ कोण
समकोणो मपति तदा
-को प्या (रभच)
मच
मर

·गणितस्कन्ध १२५ अत्र निम्बार्धप्रकाशनगया रभव बोगस्ये युक्ते व्यन्दुचापस्य मानेन रविचन्द्र दूरनिष्पत्तिायते । चन्द्रबिम्नस्य ररिदिशायामेर सर्वदा प्रायो भरतीति च क्षेत्र स्पष्टम् । क्षेत्रे सचर कोणस्य सभर कोणतुल्यवादीपद्वैषम्येग क्लासूत्रम् (१-कोया (चभर )) भवतीति च स्पष्टम् । चभर कोशस्य व्यवेन्दुत्साद् व्य: दुभाने कलानान भाति । अथ भूमे कलाप्रसङ्गः यथा भूमेश्चन्द्र तथा चन्द्रस्य भूमिरपि च दल प्रतिपद्यते, परप्रदानात् । किन्तु भूमे फा (१+कोन्या रभच)-मपति । चन्द्रकलाया ३११~योमा रमच ) भरतीत्युने, भूचन्द्रबायोगे रूप भवति । तस्मात् चन्द्रकला यदा शून्य भूकला सम्पूर्णा, चन्द्रकला यदा पूर्णा भूक्ला शून्यमिति पद्धत्या यदा भूमारमावस्या चढ़े पूर्णभू, यदा भूमौ पूर्णिमा चन्द्रे त्यमावस्येति निष्पयते । चन्द्रे पूर्णभूबिशेपम हादरी भवतीति च प्रागेशेतम् । चन्द्रो या रेयावत् कृशो भाति तदा प्रकाशमानचन्द्रगोलभागो भूमान्या प्रकारा मान. परिधिमागसमीपेऽङ्गुलीयकात् प्राशते । तद् नियमान वास्तवपित्रमानान् विञ्चि दल्पम् , अतोऽप्रकाशमानश्चन्द्रभाग प्रनया शशिरेषयालिजित इस दृश्यत इन्याङ्गलमापाया काचिदुक्ति परीनति । चन्द्रगोलीयविषया. दूरदर्शनेन विलोकिते चन्द्रे बहब पता न्यन्ते, येपानुनन्यादिविषया स. गणिता सन्ति । कदाचिद्य द्रगोलो ग्निनिर्याप्त इति सम्पति तेऽग्निशून्या मम्मीभृता इत्यनुमितम् । तनानुमाने कारण परताना प्रायश शिपरत्यत्वम् । चन्द्रगोलय बागरणयन्यवादुल्या निरन्तरमिम गोलं प्रविश्य शिवराण्यभेन्यनिति च पाश्चित् सिद्धान' । भूमेनापरण रक्षक भूत्वोत्या निर्गनानाला रोतीति विदितम् । चद्रस्य वातारण नानीति वा हेतुर्मुग्न्यनया नक्षनस्य चन्द्रतिरोधानसमये छाददृश्यत्वम् । यदि वातावरण विग्रने नक्षत्र प्रमश पान्तिहीन भूबाटदस्यत्र प्रतिपोत । तर भातीति तन वातावरण नाम्नीति निराक मारते शासना । अान्योऽपि हेतुभूम्यान गातो पडौर भाति च द्रगोशाकर्षणानिरिनि वातावरण भ्रमगवेगो नटमासीदिति प्रदर्शित । चन्द्रगोले रविर्वत्र विन्दौसस्वस्तिके वर्तते तर शवाधिभाग (मेन्प्रेिड्) उगो भानीति सिद्धान्तितम् । रविन बिन्दावध खनिरे वर्तते तावदेव ऋगात्मवमुमिति च । दिवामागे युग रात्रापतिशीत पुरस्सस चन्द्रगोले विगत चोदक या नानासनग्निशानामग्निपताना भूतिरेवाति यया तूम सत्वर प्रस्तति नियते । ग्रिहासरये चन्दगीले विपरनिक स्थानेऽप्युषण शतमागेन्य ---१७ भागपर्यन्त क्षोयन इनि निर्धारगेनोपयुन मनुमान निधन ददाति । पहिलोऽय-चन्द्रगोले नालि वायुनति जनमिति । जग्गा भरमा न कर সবা, কিন্তু মনিশা বা বনাম শােনামােন হোনখানা হত্র इति घशारो| अहो! दयामयो मगान् ।

·নযির - रविचन्द्रवर्णो रविभूपर्णादधिकतरो मपति तदा तस्मिन् तस्य विवर्षग खेरन्यदिशाया भवति । यतो रविभूमिमधिकतर कर्पन भूचन्द्रपर्णमधिकीरोति । तस्माच्छुक्राष्टमीभारम्य पूर्णिमा पर्यन्त गतिरधिकतरा भवति, पूर्णिमामारभ्य कृष्णाष्टमीपर्यन्तमसतरा । एतदुक्तं भवति-अमापौर्णमास्यो- रचन्द्रगति: परमा, अष्टम्योरल्पतमा । अस्मादुत्पन्नः सस्कारः पाक्षिक इत्यभिधीयते । तर पश्चः सस्कारभ्रमणकाल इति । अथ भूचन्द्रयोर्मध्ये वर्षणशतिरष्टम्योरधिकतमा मरति । पर्वणी रस्पतमा । यतो रविः पर्वणार्या भूचन्द्रवर्णमधियोकुर्वन् भूचन्द्रयोमध्ये वर्षण न्यूनीकरोति न तथा ह्यष्टम्योः, विपणाभानात् । अष्टम्यो चन्द्रमध्ये कपाधिस्तमम् । अनेन कारणेन पाशिक समारोत्पत्तिहेतुभूतमारणेनाष्टमोश्चन्द्रस्य क्वाधिक्तरपक्रा भवति, पर्वणोपाल्पतरवा । इदमन्य- थाप्युपपद्यते । भूचन्द्रकीयशक्तिः य/र भातीति शक्तिशात्रीयस्तम् । यत्र व= चन्द्रवेगः, रम्भूचन्द्रवर्णः । अब यिक्तिगपद्वैपम्येण स्थिरा भातीति कृत्वा यदा वेगो महान् तदा कोऽपि महानेर भपिता, वर्णमहत्ये चाल्पतरकत्वम् । पर्वणो माया अल्पतरवर यम् । पर्वयोः पीयशक्तरेल्पत्यमपि भवतीति हेतोः व/र अल्पा । ततश्च कर्णस्य महत्तम् । तस्माघाल्पतरबक्र- त्वम् । पाक्षिरसतारोऽष्टम्यो. पणोश्च शून्यो भाति । यदा व्यकेन्दु. ४५, २२५ भागमिती भवति, तदा दीर्घवृत्तीयधुक्कात् ३५ क्लामिताधिको भाति । पाशिसंसारसंस्कृतचन्द्रो यदा व्योन्दुः १३५३१५ भागमितो भवति, तदा न्यूनो भवति । तुगान्तरम् चन्द्रसलारेप्यय तुझान्तरसमारो महान् । अय रव्यपेश्चया चन्द्रमन्दोद्यस्थान पुरसत्य भाति । अय समारो द्विधा विकार जनयति । चन्द्रमन्दोच्च पुरो गच्छत्सप्यनेन ससारेण । यदायोश्चन्द्र उच्चे भाति तदा यक म्वति, तस्माद्विलम्मत इति वक्तव्यम् । विश्व, केन्द्र- च्युनिश्च विना मावि । यहा चन्द्रः पगोरच्चे लिठति तदा च्युतिः परमा ०६६ मिता भवति । यदा चन्द्रोऽभ्योहच्चे भाति तदा परमाल्पा १४४ मिता माति, द्विविधोऽपि शिकार एकी कृन सन् ध्रुमके ७७' पर्यन्तमपि भूयोऽन्तर जनयति । अन्तरस्य भ्रमणकाल. ३१.८१२ दिनानि । पणेऽपि तथा द्विविधो विकार एनम्नावद् भ्रमणकारक एव भवति । यदा सम्पूर्णरविप्रदेश चन्द्रमन्दोच्चे माति पाश्मिसारस्तुगान्तरमभारच मादेनीमानी चन्द्रस्य परमा- पल्ल सम्पादयन्ती मगर ७४०" यापपलमथिमतः । यदा चन्द्रः पयोमन्दोघे भरति तदा परमरेन्द्र युतिसम्भा एम्बनम्य परमन्त्र भरति । अप तृतीयः संम्बार, 'एन्युअन इक्वेपन्नामाः । तमत्र मन्थे 'वार्षिरबार पति परिमामहे । यदा विनीचे भाति (नीचयिन्तुनाम दीर्घवृत्ते उच्च पन्दोरभिमुर), तदा तसा कर्णस्य परमात्य र ततश्च चिरगाधिक्यम् । यदी ये सिल परमारपम् । अनेनोपयमान. समारचान्द्रमासदेचे विकार जनयति । PRATAHIT नवीनारसदान्ते गर्ने पटिनम् । तन्य सूक्षमता सायने चामा যাহা কই যদি বিগ বা শীনায়াখা মাখান। নাঃ ·१२६ . ज्योतिर्मिज्ञानम् कृष्णाष्टम्या शुमाष्टमीपर्यन्तमधिकतर विकृष्यते । अत कृष्णाष्टमीमारभ्यामावस्यापर्यन्त चन्द्रगति रधिकीकृता। अमावास्यामारभ्य शुकादमीपर्यन्तमल्पीहता। अनेनोपपयमान सरकार 'पारलाक्टिम् इनीकाल्टिी' इति (लमनीयमस्कार इति) कथ्यते । अनेन सस्कारेण नवीन सिद्धान्ते रविको रविद्रव्यञ्च गण्यते । समुद्रे तरहहेतु समुद्रे तरङ्गा रविचन्द्रवर्पणजनिता इति स्पष्टम् । म केन्द्रको भूगोल. समुद्रपरिवेष्टित । चन्द्र क इति नि दो पपलिके यदा वर्तते निकटस्थ जठ दूरस्थभूभागादधिक्रमावर्षति, तत्र जलमुलयते । अथ ग इति बिदौ अधो भागे सनिहिता भूमिविशेषमाकृष्यमाणा जलाद् दूरसस्था दिति तन जलमन्यदिगाभ्य प्रवहृतीत्युभाभ्यामपि कारणाभ्या समुद्र कल्लोला उत्पादिता । एवमेर रविविषयेऽपि । अमावास्याया पूर्णिमाया रविच द्रस्थाने एकदिशाकर्षणबलेन तरङ्गान तीनोत्पादयत । अयस्मिन् काले दिशाभेन चन्द्रया रविणा न्यूनीकृतमिति न तान्तिस्तरङ्गा भवन्ति । अर्थादष्टम्योन्तरङ्गाणामल्पत्व भाति । चन्द्रो रवेरधिक सनिहित , ततस्तस्य वर रविनात् तरङ्गोत्पत्तावधिक भाति । सन्निहित वाञ्चन्द्रस्य बहुविषयेष्वस्मासु चन्द्रीया शक्ति दृश्यत इति फलशास्त्र हाराणामभिप्राय । (पश्यत १२९ पृष्ठस्थामाकृतिम् ) चन्द्रकलाशाने 'मोटन्' शारशस्य सूत्रम् च द्रका तिथिमधिकृत्य भरति । तिथिश्च भूरविचन्द्रस्थानानि पुरस्कृत्य भवति । सायनसवत्सरस्य प्रमाण ३६५ २४२२ दिनानि । नवदशसव सरेषु ६९३९ ५९ दिनानि भवन्ति । अथ २३५ चा द्रमासेयपि ६९३९६९ दिनानि भवति । तस्मात् तावन्सु दिनेषु भूरविच द्रागा तुल्यस्थानानि भवन्तीति चान्द्री का पुनरावर्तत इति मान्नामक ग्रीस्दशीयशास्त्रमोऽवादीन् । श्रीष्टात् पूर्व ४३३ या च द्रवरा पुरस्कृत्य बहूनि पर्वदिनानि सप्पपि मतेषु देशेषु भान्ति स्म । धम तविपुद्दिनादवा चिनापूर्णिमान तर यो भाति रविवासर स निश्चियन् मतस्थाना 'इष्टर' नामकपर्वदिनम् । तच दिन पूर्णिमापेवमित्युने चन्द्रकलापेक्षम् । अत प्राचीन एव काले तद्देशीयानां चद्रमशानावसर समभृत् । ननदशनषु पूर्णिमा सर्वा अपि मुराक्षरषु स्मारक चिहीयगिविग्रहादिषु लिसिता भाति स । नवदशम यो सबसर क्याचित् सम्यया सजिन , तस्य सुरमरस्य नरददायोजने जात् सुत्सरोऽपि तया मुख्यया मझिनो भवति । क्रीष्टान्दानामेक योजयित्वा नादशभिर्भाजयिया य शेष स तस्य वत्सरस्य सजा भरति । ता सशा पुरस्कृत्य सुपर्णायरेषु त सज्ञा येन व सरेण नियते तस्मिन् व सरे या पूर्णिमास्तिथयश्च ता एप पुरात त इत्यर्थ । अत सशेष वर्णमुरव्यानस्याब्दस्य 'स्वर्णमख्या' इति तत्र व्याहार । अर्थात् सपत्सरम्प स्वर्णगख्यानानेन तद्वयतिथयो ज्ञाता भवेयुरित्यर्थ । अय तस्मिन् वर्षे नारीमासस प्रथमदिने तिथिरधोदर्शितविधानेन ज्ञायते । सा तिथिमच 'इसाक्टू' सशा भनि । एक्वर्णसख्याकाना दसरागामेर 'इपास्टू' भवति । मूग शीटपूर्य प्रथमान्दम्य शू यमपया पहियमास वर्णमौका भवति । हुप प्रये तस्मिन् यमरे जनररी ·१३० ज्योतिर्विज्ञानम् अथ विपदिश यामपि चन्द्रगोल्स्य भ्रम सिद्धधति । तत्कथमित्युत्ते चन्द्रस्यात्मभ्रमगे यदक्ष भाति न तत् क्रन्तिवृत्ततलस्य लम्मतया वर्तते। किन्तु ६०-५ भागैर्नम्नस्य तिरश्वीन भवति । तत कदाचिदक्षस्य दक्षिणो मागो भृदिशाया भाति, कदाचिदुत्तरो भाग । अन क्दाचिदक्षिणभागेऽदृश्यभागस्य कश्चिद् भागो दृश्यो भपति कदाचिदुत्तरभागे | अथ लपनवशा दप्युदयति चन्द्रे ५७' क्ला पश्चिमदिशायामस्त गच्छति ५७' कला प्राग्दिशायाश्च पश्यति भूपृष्ठस्यो द्रष्टा । यदि द्रष्टा भूगर्भ तिष्ठति नेत्य द्रष्टु शक्य भवति । अय दैनिको ध्रुवकदिशा भ्रम इति वक्त युज्यते लम्बनवशाजात । एभिस्त्रिमि सन्दर्भश्चन्द्रगोलस्य शतेषु पष्टयशो दृश्यतामेति । शिष्टो भाग कदाचिदपि दृष्टिगोचरो न भाति । अर्थाच्चन्द्रगोलेऽपि यदि मानमा विद्यन्ते (न विद्यन्त एव ) चेत् तेऽपि गोल्स्यार्धभागे विद्यमाना एव भूगोल पश्येयु , शिष्टभागस्य परिधीया कदाचिदुपयुक्त गोलभ्रमै भूगोल पश्येयु । अन्ये भूमिं न कदापि द्रष्टु समर्था भवन्ति । ते च भूमिरित्येको महाबिम्बो ग्रह सगोले तिष्ठति, महती कान्ति ददात्यपरार्धगोले, तत्र गत्वा पश्याम इति प्रतिदिन यात्रा कुर्युरिति सम्भाव्यते । अब कश्चिद्विशेष । चन्द्रपृष्ठीयस्य द्रष्टुभूमिर्दिनेनैकेन त्रयोदश भागान् विंशतिक्लाश्च प्राची गच्छति । ततो भूमि सर्वदैकय तिष्ठति, विश्विदेवेवस्ततो भ्रमतीति महदाश्चर्य यदि चद्रपृष्ने जना वर्तन्ते तेषामित्य र पल्लवितेन । सस्यकालिकपूर्णिमाचन्द्र रविर्यदा तुलाविषुवग्रिदो भवति तस्मिन् मासे सम्पद्यमानाया पूर्णिमाया चन्द्रो वसन्तविपुयद्विन्दी तिष्ठति । क्रान्तिवृत्तस्य स्थितिविचारणासदमें वसन्तविषुवद्विन्दुर्यदोदेति तदा क्रान्तिक्षितिजवृत्तयोर्मध्यकोणमस्पतम भरतीत्युक्तम् । पूर्णिमाया रव्यस्तमये चद्र उदति । तत्परदिने रव्यस्तमयानन्तर प्रायशो घरीद्वयानन्तरमुटेति चद्र इति स्पष्टम् । किन्यय कालो नहि तावानेच सर्वदा ! कदाचिद् घटीद्वया प , कदाचिदधिश्च । पूर्वोत्ततुलाविषुवत्समयेऽपतमो भाति, यन क्रान्तिवृत्तस्स क्षितिजादल्पतमकोणे स्थितत्वात् क्रान्तिवृत्तीयचापत्रयोदशभागा मकोऽन्पतमेन कालेनोदेति । वसन्तविषुवद्विन्दौ रविर्यदा भवति, तदा सम्पद्यमानाया पूर्णिमाया चद्रस्तुलाधिपद्विन्दावुदेति । तदा च प्रान्तिक्षितिजवृत्तयोमध्ये कोणो महान् भवति । तदा नयोदशभागा मा क्रन्तिकृत्तीयचापो विम्नेनोदेति । अतो रवौ तुल विषुवद्विन्दौ तिष्ठति सम्पद्यमानपूर्णिमाया अनन्तर चन्द्रो रव्यम्नमयानन्तर सत्यरमेनोति पतिचिद्दिनपर्यन्तम् । अब सस्यकार । अत वर्षकानय चद्रो देवदत्तो दीप इवोपकरोति । अतस्ते त चन्द्र नमोकारुपुरस्सरं सस्यकालिपचन्द्र वदन्ति । वृश्चिकायनमले सम्पयमानाया पूर्णिमाया अन-परमपिचन्द्रो व्यस्तमय त् विचित् सवर मेवागच्छति पतिचिदिनपर्यन्तम् । तदा पाश्चात्यदेशेषु ये मृगव्या पसेपामुपकाराय मानि चन्द्र इति त मृगव्याधाना चन्द्र इति भणन्ति ते देशेषु ।

·गणितस्कन्धः शरचन्द्रिकाविषयः सप्पपि देशेषु शरचन्द्र कश्यः प्रशरामुः। किं तर कारणमिति पश्यामः । शरताले तदनन्तरं शीतकाले च रविर्याम्यदिशाया सञ्चरति । पूर्णिमाया रवेरभिमुखश्चन्द्रः । ततश्चन्द्रः फ्रान्तिवृत्तस्योत्तरदिशाया वर्तते । निरक्षरेसाया उत्तरदेशेपूचराशागत्वाचन्द्रो यदा क्रान्ति त्तोत्तरभागे सञ्चरति वदा तस्य सत्त्वस्तिकमान्ते सञ्चारः सिद्धपतीत्युक्त तत्यानताशाधिक्य माति, लायकिरणाना विशेषान्तिमयात् । अथ देशान्तरज्ञानम् यस्मिन् कस्मिन् वापि देशे नाक्षनकालता निमुद्विन्दोनतकालेन मीयते । यम्प कस्यापि नधनस्य याम्योचरवृत्तलग्नमाधवराललनउत्रविपुवाशतुल्यो भातीति न्यायेन ज्ञातविनाशक- नशनस्स याम्योत्तरवृत्तलग्नकाल्परीक्षणेन नाशनघटीयन्त्र सटीक शक्यम् । इय पद्धतिः स्थानीय पालशानार्थमुपयुज्यते । किन्तु समुझे नोपयुज्यते । तर याम्योत्तरवृनज्ञान स्पष्ट न भरतीति हेतोः। ६०. समुद्रे भूमारपि स्थानीयकारज्ञानार्थमन्या पद्धतिर्यथा रविनिम्बस्य प्रापिश्चिमचिन्दी. यांम्योत्तरवृत्तपनकालं ददाति, अर्थ काल" स्पष्टमध्यानस मध्यसावनकाले माति । नाविपञ्चाने प्रतिदिनं कालसम्कारः, तस्मिन् प्रतिदोरं विकारच दीयते । एटमध्याहस मध्यसावनराशुटः पालमपारसज द्वादश घण्टा भाति । वेघसिद्धकालस्यात्य गणितागतलप भेदपरीक्षणेन घटीयन्न रसुरीक युन्यते । अप गमुद्रे सविशेपनुपयोगार्दा काचित् पद्धतिर्षियते । अधारो शाते शातनशनस्स रविचन्द्रयोगौनतांशवेधेन तस्य ननकारी शयते । तथा क्षेत्र स-सत्वस्तिकम् , ननक्षम् , ध्रु-बिन्दुः, ध्रुन चापःप्रान्तिकोटि, भु स-अशकोटिः, नत-मत पारः, सन- उननायकोटिः। पिमनिभुजगोग कोमा (१०-3)कोला (१०-मा) पोज्या (१०-4)+ज्या(१०-)-न्या (१०-भ) कोया (नत) ..पाउमा (अ+कोपा को को का अपना न३)। अम्मानभागे शपो। तदा नाममा+सिंगो पदि मार पधिमा मापाने मासु-नाम: न १०.मा स ·ज्योतिर्विज्ञानम् पूर्वोक्त पद्धतिभिज्ञाते स्थानीयकाले ग्रोनिच कारज्ञान यदि भवति, काग-नरेण देशान्तर शान भवति । प्रतिनौक मध्यसावनकालज्ञानाय घरीयत्र विद्यते । ग्रीनिच नाक्षत्रघटीयत्रमपि विद्यते । ताभ्या सुलभ देशान्तरज्ञान भवति । अथ नवीनकाले ग्रीनिच वेधशागया नियतकालेषु कालसूचका शब्दसज्ञा 'आकाशवाणी' यन (रेडियो )द्वारा प्रेषिता सन्ति । तस्य कालस्य स्थानीयकालस्यान्तर दशान्तर भरति । अथाक्षाशो देशा तरञ्च ज्ञातनभत्रस्य कस्यचिद् याम्योत्तरवृत्तीययेधेन युगपद् ज्ञायते । सन्यथा-ग्रीनिच मध्यसावनमारमूचघीय नेण ननस्य याम्योत्तरवृत्तामाार परीश्यताम् । नाविकपञ्चाङ्गसाहाय्येन मध्यसायनकालाद् नाशनमाल्ज्ञान भवति । अय नाक्षनकालो मीनिन् सम्म वी भवति । अथ स्थानीयनालकाले नपत्रस्य विपुगश एव । याम्योत्तरवृत्त मवेगयों नक्षत्रविशुवाश एव नाउमाल इति सिद्धातेन तयो काल्योरन्तरमेव देशातरम् । अथ याम्यो स्तरवृत्तगते नक्षने तस्योनताशवेधेन सवस्तिक्दूर रभ्यते । अथ- अक्षारा =पस्वस्तिकदूरम् +फ्रान्ति इति सिद्धान्तेन परति ।

·१३३ । येथान नाविको गोले वृत्तद्वय नलि ऋति, किन्तु कस्मिंश्चित् समतपत्रे सरोगाद्वय परोति । गोरीयवृत्तानि समतरविन्तृतानि सरल रेखा मान्तीति न्यायेन । ते व सरलरेसे सम्मरस्य रेसे इत्यभिधीयते । सम्नर रेवा मासूचिरहवृत्तस्य सम्बभूतेति स्पष्टम् , सम्नर रेखायाः खस्वस्तिकेन्द्रस्त्वात् । उपर्युक्त विधाने से सानद्वयस्थाने योनत्रयो, सस्वस्तिस्दूरे मीयते । गोले यन कुत्रापि देशयोस्ते नक्षत्रे खवतिके वर्तेयाताम् , तौ देशौ नक्षत्रस्वस्वस्तिकबिन्दू इति व्यय हरिभ्याम । तयोर्देशयो कालौ तन्नक्षत्रविश्वाशनुल्यौ भवता, नारिधीयन्त्रमूचितीनिन् मध्यसातनकालाद् ग्रोनिच् नाश्चरकालो रुप्यते । तयो कारयो दस्सस्य खम्बसिानक्षत्रदेशस्य देशान्तर भाति । अथ या नत्र खस्वस्तिके वर्तते तत्राक्षासो नक्षत्रान्तितुल्य । ज्ञाते नपत्रे अयमभाशो ज्ञातो भवति । एवं नक्षसवस्तिकदेशौ ज्ञातौ । तौ केन्द्र कृत्वा नचत्रसस्वस्तिक- दूरे त्रिज्ये त्या सानवृत्ते लेपनोये । तयो सम्पातचिन्द्रोरेस्तरस्मिन् नौका वर्तेत । प्रपञ्चयात्रिकस्यैकदिनवृद्धिह्मनी य' कश्चिद्वापि पुरुष स्वदेशात् प्राची गच्छन् भूगोल्परिधिमतिकम्य पुन स्वदेश प्राप्नोति, स एक दिन स्वदेशत्येभ्यो जनेभ्योऽधिक सम्पादयति । यदि प्रतीची गच्मति, एक दिन विगम यति । तत्र कारणमुच्यते । स्वदेश चैत्ररप्रतिपदि मध्याहे हित्वा प्राची गच्छन् य देशान्तर भागान् बामन् परस्मिन् मध्या पश्चित् देश यदि प्राप्नोति, एक दिन यातमिति मन्यते । किन्तु स्वदेशे न तदा मध्याह्नो भवति । किन्तु होगमध्याहात् प्राक्तनकाले भाति । एव पुनार भागान् यदा झामन् परमिन् मध्याह्ने देशान्तर गच्छति, मन्यने च दिनद्वय यातमिति, न तदा दिनदयमतीत स्वदो, किन्तु य+रडोराभिल्न दिनद्वयम् । ए। रिष्यन्त ३६० होराभिरित्युत्ते २५ दिनेनैकेन स्वदेशीयानतिजीवतोर पश्यति । तथैव प्रतीचीगमन एकदिनहानिर्मातीति स्पष्टम् । प्रथ कालमानव्यवस्था देशे देशे हि कालव्यवहारो भिरते, सौकिकव्यवहारस्य दुष्परत्वात् । अत कारमाने काचिद् ब्यवसामारि कालने । तयथा योनिच-याम्योत्तर रेखाया सार्धसतमागदेवान्तर यात् माच्या प्रतीच्याच, तर सलिन् देशे ग्रीनिच्काल एष व्यवहियो । अब प्रादेशिकाल इति चक्नु युज्यते । अथ सार्धसतभागेम्य सार्धद्वाविंशतिमागदेशान्तर यावत् प्राच्या प्रौनियाराद् होगधिर, प्रतीच्या होएल्प कागे व्याहियते । इत्यमेव भूमागो यावान् चतुर्विधतिमाश. त', यत्र यर प्रादेशिकाल पूर्णसख्याम्होराधिक होराप वा अवहियन्ते । अब यदि कश्चिदेवस्याधिकनमो माग एकस्मिन् प्रदेश, शिट' स्वपतमो भागोऽन्यसिन् प्रदेशे पति, सौक्यपि तत्रापि स एव काले न्यावहारिक्शायामशीत स्यात् । अनेन व्यवहारेग पारद् भारतदेशे पचदशाधिकभागायतेष्यप्येक एव कागेऽङ्गीत. सच मोनिच्-कारात् सार्धपश्च होराधिक । इद का मान मारतदेशेनैव खीस्तम्, नान्यस्तरदक्षिणवदेशेरि सय व्यवहारः ·. ज्योतिविज्ञानम् प्रादेशिककारव्यवहाराद् भियते । तस्मात्त व्यावहारिकालमानमिति भणाम । अतो व्यावहारिक कालमान देशेष्येन प्रत्येमवरम्यते, न तूत्तरदक्षिणध्रुपमध्ये सर्वेष्यपि देशेष्विति प्रादेशिक- कालमानाद् भेद । अन कश्चिद्विशेषोऽस्ति । यदि कश्चिजनो ग्रीनिच याम्योत्तर रेखाया. प्राची गच्छति साप्टभू( १८०० )मितभागान् तर प्रादेशिकार, स्वदेशीयकालाद् द्वादशपण्टाभिरधिको भवति । तर याम्योत्तर रेसामतिक्रम्य रूपाष्टभूमिते भागे तु द्वादशघण्टाभिरून• सन् काल एकदिनपूर्वको भाति । अतस्तत्र दिनसख्यामेकामपहाय तेन व्यवहार क्रियते । तस्य दिनमेक- मधिक भाति । तथैव प्रतीची यदि गच्छति तर रेखाक्रमणे दिनमेक नष्ट भवतीव, दिनसख्याया एकेनाधिके क्रियमाणत्वात् । अतो ग्रोनिच् याम्योत्तराया या साष्टभूमितभागेनु याम्योत्तर रेवा, तस्या दिनवृद्धिर्वा दिनहासो वा भविष्यतीति ता रेसा दिनरेसा भगाम । केचिदेशेषु निदाघे वा युद्धसमये वा काल्मान व्यवहारसौक्याय होराधिक कुर्वन्ति । तादृश काल मान ग्रीष्मकालमान या युद्धकालमान वा वक्तु युज्यते । मध्ययूरोपीयदेशेषु इटली आस्ट्रिया जर्मनी देशेषु प्रोनिच् मध्यावसापनकालाद् एक होराधिक कालमान व्यवहियते । अथ विपुपचलनोपपत्ति भूगोर साक्षाद् गोलो न माति, किन्तु निरक्षरेपाया स्यून्तर दक्षिणोत्तरदिदायो ईस्वतर भवति । अन कारणमात्मभ्रमणयमेन बहना कालेन तथा जातमिति वक्तव्यम् । फ म ह ·गणितस्कन्धः . धनीमावात् पूर्व द्रवरूप एव तथा रूपनिष्यत्तिरभूदिति वक्तुं युज्यते । तादृशे गोलकल्पेऽन्तर्गोल. मेकमातिपदर्शितरीत्या वर्तमान भावयिरम्पम् । अन्तर्गोले रखेराकर्षणशक्तियांवती रम रेणायामेर भरति । अथ शिष्टौ द्वौ सण्डौ । पप र रेयायाः समीपे शिष्टः खण्ड एकः, प य व रेवायाः समीधे शिष्टोऽन्यः । तयो ख्याकर्षण नहि समान भाति, ततस्तदार्पणशक्तियोगो गोलगहें न पतति । तस्माद् स्वर्भूगोले यावती शक्तिगोलगर्भ विहाय रम इति रेसाया प्रसरतीति गणितेन निरूपयितुं शक्यम् । अब म इति बिन्दुवषष्टी गर्भस्योत्तरस्या वा दक्षिणस्या या दिशा पतति । यदा रविसुिववृत्ते भवति तदा शक्तिरेखा गभगता भवति । अथ शक्ति. किं करिष्यतीत्याशङ्काया ध्रुवष्टिं कदम्प्रयष्ट्या सम करोतीव भाव्यते, नहि तथा भवति । महावेगेन भ्रमन्त्या भूमौ धूपयष्टि. कदम्बयष्टि प्रदक्षिणा करोति । इय गतिम्किाना मोडायस्नुनो भारस्येव भवति । मगुरो चेगेन भ्रमन् न भूमेम्बतया विधमानोऽपि पतति, किन्तु तिरश्चीन एव भान् सविसं लम्ब परितो भ्रमति तहदेवेति भावनीयम् । अथ या शक्तिर्भूगोल तथा विशेषयति, या पूर्वोतशिष्टवाडयाकरणशक्यन्तरानुपातेन भरति। यदि शक्तयन्तर महत् , महती विक्षेपशक्तिः; यदि लघु, लम्बी भवति । अर विषये भूमी चन्द्रीय विक्षेपशक्ती रविशक्तदिगुशिता भवति । अतः प्रथमं सौलभ्याय चन्द्रः कान्तिवृत्ते भ्रमतीति कृत्वा रविचन्द्राभ्या या शक्तित्पद्यते तया शक्तया ध्रुवयष्टौ क्रान्तियष्टिं परितो भ्रमन्त्या नाडी- वृनं कान्तिवृत्ते विलोम भ्रमति । अतो विषुवद्विन्दू विलोम द्विसप्ततिपर्षेषु मागमेक गच्छतः । तदेव विपुरद्विन्दुमल्ने प्राचीनैराचारपि दृष्ट वर्णितञ्च । अनेन विपुपच्चलनेन सायनवर्पप्रमाण निरयन वर्षप्रमाणादल्प भवतीति प्रागेनोक्तम् । यदा निर्विषुववृत्ते भवति तदा रविस्तो विक्षेपः शून्य भवति, यदा चन्द्रो विशेपवृत्ते मरति तदा चन्द्रकुनश्च विक्षेपः । अतो वर्ष एकपर्याय रनिहतविक्षेपशून्यता, मासे द्विवार चन्द्र- कृतविक्षेपशून्यता चेति विषुवचन्न नहि सर्वदा समानम् , किन्तु गतिः सूक्ष्मापि रिपमा भाति । इद विषुवचन प्रसिदेशे प्रथम हि पार्यस नामकेन गोल्शेन दृष्टमिति बदन्ति । किन्तु तर गतिः पशिद्विकला वर्षस्वैरत्युक्त्वात् प्राचीने भारने देशे गतः सूक्ष्मतया प्रतिपाद्य. मानत्याद् भारतीययोतिपिकाः स्वयमेर विशुचनममिशातान्त इति वस्नु युज्यते । विषुवचग्नेन ऋतुपु विकार. सपथेत । अनुना सायनवर्षप्रमाणाधीनत्याद् ऋश कमेग पुरन एव भविष्यन्ति । किश, रमिन्दोवस्य प्रतिवर्ष सादैकादशविकगाभिः पुरोगनिमयात्, विशुस्मन्नस्य प्रतिवर्य सपादपश्चाराद्विकलामक्त्याच विपुरद्विन्दू रविमन्दोचापेक्षा प्रतियों साधेपपिपलारमकगत्या परिभ्रमति । ततः प्रागुत प्रमाणमिणायकमगिया दशमहल भ्यो. जन्तर प्रोमोऽय हेमन्तबद् अल्पममाणो भवति । तदा हेमन्तोऽय प्रौमादोर्यों मवेत् । दश. सहस्रायः प्रागपि तथैवासीदिति वक्तव्यम् ।

·ज्योतिविज्ञानम् अथ विषुवचल्नेन सगोले कालक्रमण ध्रुववि दुरय ध्रुवनक्षनमिति यदुभ्यतै तद्विहाय दूर गच्छति । तस्य मार्गे यानि नक्षत्राणि भवति तानि क्रमेण ध्रुवनक्षत्रनाम वहन्ति च । एकाददा सहस्रवपभ्य परमभिजिनक्षत्रसमीप गच्छतीत्याश्चर्यम् । अथ विषुवच्चल्ने चद्रकृतस्य विक्षेपस्य रविकृतद्विगुणवाच्च द्र मान्तिवृत्तस्य इति भाव यितु न युयते । तस्य विशेषवृत्ते भ्रमन्ती ध्रुवयधिश्व द्रविषेपवृत्तपृष्ठीयो द्रयष्टिं परितश्च भ्रमति । ततो ध्रुवयष्टिर्यास्तवेन सगोले नहि वृत्त करोति । किन्या कृतिप्रदशितरीत्या वृत्तपरिधि वन वक्ररेखया पूरयति । अमु सदर्भ 'परिस्पन्द' इति भणाम । अय 'बाइली नामलगोलशेन क्रीष्टस्याष्टा दशतमशतान्दान्ते ज्ञात । अनेन परिस्प दन विषुवद्वि द्वो कान्ति वृत्ते न केवल वागति , चिन्नु वक्रगतौ परिस्प दोऽपि भवति । राहुरेत्वोरष्टमासाधिकाप्टादशवर्षेषु विलोम भगणकालकपात् कदाचित् च द्रविक्षेपवृत्त विपुव क्रान्तिवृत्त मध्ये भवति । कदाचिद् महिदच भवति । तत उपर्युक्त परिस्प देन परमक्रान्तिनवनिक्लिाभिरूनाधिक विनियते । प्रथायनाशतर्फ अन प्रकरणपशेनायनामा कियन्त इति विमृशाम । अयनाशा नाम प्राचीनराचार्यश्चना दित्वेन गृहीतस्यासियादिबिन्दोविषुवद्विन्दोश्च मध्ये प्रान्तिवृत्तचापायाशा । पाश्चात्यैर्वियुवद्विदुरेव चनादिवेन गृह्यने । अतस्तेषा पञ्चाङ्गेषु यिपुरद्धि दोहा दीयन्ते । नाविपञ्चाङ्गे दीयमानेभ्यो प्रहेभ्य पूर्वोत्तायनाशाना शोधनेन भारतीयाना ग्रहा मान्तीत्यर्थ । अद्य वे चित्र पश्चाङ्गकनारो नवीनगणितपद्ध या ग्रहान् संसाध्य तेम्य इष्टायनाशशोधन कृता आस्माकीनग्रहान् साधयिका पञ्चाङ्गानि रचयन्ति । अयनागा क्यिन्त इयेका मीमाया सम्प्रति सिद्धानिना बाधते । विपुरद्धि दोरेव ग्रहा बुतो न स्वीशियन्त इति शङ्काया पूर्वमेव तत्र व्याख्यातम् । भारतीयाना नक्षत्रैरेव प्रमतिरिति हेतो सक्रमणकाला मुख्यता पश्चाङ्गेषु दोयते । अन्यचायनाराज्ञान प्राचीनपद्धत्या विरच्यमानेषु पञ्चाङ्गेवघ्यावश्यकमेर । दिनप्रमाणसा वसरे लग्नप्रमाणसाधने तादृशोवतरविषयेप्यपि सानिरविरेवापसाग्रह । निरयनग्रहम्यान न्यादिविन्दोर्मीयमानो ग्रह । तयोरन्तरमयनाग ।

·गणितस्कन्ध १३७ , क्षेत्र वि - विघुपद्विदु, अ-अस्पियादि, पि अ- अयनासा । अयनचरन यथा व्युत्पदाले तत् प्रागेव कथितम् । अनेन चल्नेन विषुवद्विन्दु शान्ति वृत्ते पक्रगत्या गच्छति । गतिश्च प्रतिपत्सरमीपद्वषयेण पञ्चाशद्विकलामितेर भरतीत्युत्ते २६००० वर्षेषु विश्वद्विन्दुभ्रमणकाल । विषुवद्विन्दुचल्नेनायनबिन्दुद्वयस्यापि तौर गत्या काभ्रमश भरतीति स्पष्टमेव । विषुवद्वि दोरयनबिन्दू नवतिभागान्तरिताविति । अपनबिन्दू चलत इत्याचारयनचरनमिति मजितम् । प्रत्यह रवाभ्योत्तरवृत्तीयच्छायादर्शनेनायनाबिन्दू चलत इति सुलभ विज्ञायते । इदमयनचलन प्रथमतो वराहमिहिराचायेंणाविष्कृतम् । उतच तेन- आइपादिक्षिणमुत्तरमपन रवेर्धनिष्ठायम् । नून कदाचिदासीयेनोक्त पूर्वशास्त्रेषु ॥ साम्प्रतमयन सवितु कर्करकाध मृगादितश्चान्यत् । उक्तामावो विकृति प्रत्यक्षपरीक्षणैर्यति ॥ इति । वेदाङ्गज्यौतिषे च- प्रपोते अविष्ठादो सूर्याचन्द्रमसावुदक् । सापा, दक्षिणार्कस्य माधश्रावणयो सदा । इत्युक्तम् । अतो वेदानन्यौतियकाले आरलेपार्थापिणायनमवेश , धनिष्ठादेत्तरायनप्रवेशश्चा- भरतामिति गम्यते । वराहमिहिरतमेव वेदाङ्गज्यौतिषोत्तविषय प्रतिपादयन् स्वकाले तत्र विकार समजनीति पुनर्वसुतृतीयपादान्ताद्दक्षिणायनप्रवृत्ति , उत्तरापाढाद्वितीयचरणादारभ्य उत्तरायनप्रवृत्तिश्च भवतीत्याह । अनेन वराहकाले विपुद्विन्दू मेषादौ तुलादौ च झमेगाविद्ये तामिति गम्यते । नभरचक्रस्य मेषादियेन गृह्यमागत्यात् तदा अयनाशा शून्यमिता इति । तस्मात् ४२७ शककाल शू यायनाशकाल इत्यवगम्यते । आर्यमटेन चक्रादि मेपारम्म बिन्दुत्वेन गृटी वाऽमनचलन मोक्तमिति तदीया यरचनाकाले ४२१ शकेऽयनाशा शून्य मिमा इति चावगम्यते । अनयोद्धयोराचार्ययो संपादेन ४२१ शककालस्य शूयायनाशमलव सीनियने, यदि न काचिदपि विप्रतिपत्तिर्भवतीति विजैर्विमृश्यताम् । अथ सूर्यसिद्धान्तेऽपि स एव काल स्वीकृत इति विषयोऽप्येन मत दृढीकरोति । अनेनेदमस्साफ मतमिति न स्वीनि यताम् । पण्डिता इद परिभाश्यस्वित्येव भगाम । इत्य शात्ते शूयायनाशकाले ज्ञातायाच दृक्सिदगती साम्प्रतिकायनाशो शातु शक्यते । वराहमिहिराचार्यणायनगति! ता । अथ तस्मात् पर मुआलाचार्य ४३४ साल मयन शून्यकालवेन सूचयन् कपेऽयनमगणान् १९६६१ प्रयपादयन् । अयमेर विषयो मारकरेश- अयनचरन यदुन मुनाला स एवायम् । तत्राक्षे तद्भगमा कत्ये गोजानन्दगोपन्द्रा । इयुद्धारित । मुशाफरपण्डिताना गएकतरणिपाम्-- ·३८ ज्योतिर्विज्ञानम् कृतेष्विभमिते शाके मध्याह्न रविवासरे । चैत्रादौ ध्रुवकान् वश्ये रविच द्वेन्दुतुङ्गजान् ।। इति श्लोको मुआलाचार्यशक्काल कथयतीत्युक्त्या ८५४ इति संख्यास्थाने ५८४ इति सख्या दत्तेति यत् त मुद्रादोष इति वक्तव्यम् । मुञ्जाललचायण दत्तावयनशून्यकालरोऽयनवेगश्च पूर्वोक्ताभ्या भिद्यते इति न शङ्कनीयम् । असौ भेद. सम्यगुपपद्यते । तद्यया मुञ्जालाचार्येण गरी तायनगति. ५९९००७।। ५९९॥ इति गृहीत्वा गणित प्रसरति । तेनायनशून्यकार ४३४ दत्त इति तदीयकाले अयनाशा ६°-- ५९' -- १८" भवेयु । आचाहीत वर्षप्रमाण यथार्थप्रमाणात् ८५ विकलाभिरधिकमिति वर्षेऽयनचन्न ५०+८५=५८ ५ विकलामित भाति । इद सूक्ष्मतया प्रदर्शयाम । नवीनगणिते वार्षिमायनगति १८५० प्रीष्टाब्दादारम्येय गति. ५० २४९३+ ०००२२२५ ट । यत्र ८ तद्वर्यादारभ्य गतवर्षसख्या । अथ तदन्दात् प्राक् सा गति ५० २४५३ - ०००२२२५ - भवति । यत्र ट इति तत्पूर्ववर्षसख्या ! अनेनायन शून्यकालादारभ्य मुञ्जालम्य ८५४ वर्षपर्यन्त मध्यपर्तिनि काले मध्यमायनगति । (८५४-५-४२१) = ६३७ सवत्सरीया भवति । सा च ५० २४५३ - ०००२२२५ ( १८५०-६३७)- ५० २४५३ --- २५५८ = ४९ ९८९५ भवति । अनया सौरवर्पविकार योजयित्वा जात ५८.५ । अनया गत्या मुञ्जालकालिकायनाशानपखं जाता वर्षा ४३० । इमा राख्या ८५४ वर्षे शोधयित्वाऽयनशून्यकाल ४२४ भाति । इय सख्या पूर्वोत्ताया ४२१ सरन्याया सपाद भजतीति सवै सम्यगुपपद्यते । अत आर्यभट मुआल वराहमिहिराणा सूर्यसिद्धान्तस्य च चतुर्णामपि समादो भाति । अथ केचित् साम्प्रतिका पण्डिता सिद्धान्तप्रोत नक्षत्रध्रुवकेभ्योऽयनाराान् साधयन्ति । तत् साधन स्थूल भवतीति वक्तव्यम् । विविधेषु सिद्धान्तेषु नक्षत्रभुपमाणि स्थूलतया दत्तानि । दत्तेषु च परस्परविर्सवादो वर्तते । अन्गात् पर ध्रुवाणि कदम्पप्रोतवृत्तीयानि या भ्रवस्त्रोत वृत्तीयानि वैति मी मासा वर्तते । मास्तरेण ध्रुपपोतवृत्तीयान्येवेति व्यग्वि- नक्षत्रागा फुग एव स्थिरस्यात् पठिता रा । दृधर्मगायने षा सस्कृताश्च तथा ध्रु॥ एतादशैटुभि कारणे रेतविधयाऽयनारामाधन नहि समीचीन मातीति पण्डित मृश्य साधितेऽपि च सप्तविंशतिनक्षभुषोभ्य साधिता अयामा समविशतिधा भान्ति (बहना विसमादे फतमस मामाण्यम् ) । यद्यपि हिमाम्नामा ग्रीस रेयीय परिटतोऽयनचरनमाविश्व कारेति पूर्वमुनमम्माभिः, किन्तु तदीयमतेन यापिकायनगनि ३६ सिमित माति । अना मुआयनायेंण या प्रोक्ता गति , सेव यपंप्रमाणविकार मनसि कृत्वा सभ्यगुपपद्यते । अप करिदिप यसिदाने- निशकवा युगे माना चा मारपरिणगाने । तद्गद् भूदिनभवाद् युगमावदाम्यते ॥

·गणितस्कन्ध - तद्दोस्त्रिघ्ना दशाप्ताशा विशेया अपनामिधा । सत्सस्कृताद् ग्रहात् क्रान्तिच्छायाचरदादिकम् ।। इत्युक्तम् । अत्र शिव इति पाठद्वय वर्तते । त्रिंशत्कृष इति पार गृहीत्वा भास्कर "तगणा सौरोता व्यता अयुताय कल्पे" इत्यकथयदिति । अनेन वार्षिकगतिर्नरविकललमिता भवति । इय वर्षविकारकृते सस्कारो भवतीति केाचि दभिप्राय । अथ त्रिंशत्कृत्व इति पाठे चतुष्पञ्चाशद्विकगमिता वार्षिकगति प्रकल्प्य विषु वरिन्दोविलम्पनसिद्धात कश्चिदुदीरित । विलम्पनदूरचाश्विन्यादेरितस्तत उभयपाइयो सप्तविंशतिभागपर्यन्त भवति । यदिशाया केवल गतिर्भवतीति पातानामिव विलोमभगणा एवं तयोर्भवेयुरिति नवीन सिद्धान्त ब्रवीमि । आकर्षणसिद्धान्तप्रतिपादितोपपत्तिपूर्वकमेवेति विलोमा गतिनवीनसिद्धान्त निरूपितेति विलम्वसिद्धान्तस्योपपत्ति दर्शयितु न शक्नुम । सम्प्रति सरोक्ता अयनाशा ईपद्वैपयेण दृक्सिद्धा इति वक्तव्यम् , किन्तु ४५० वर्षम्य पर वर्धिष्यन्ते वा न चेति २४०० मोटादे ये भविष्यन्ति त एव सूर्यसिद्धान्तीयविलम्वसिद्धान्तस्य याथार्य शास्सन्तीत्यरम् । सिद्धान्तप्रोक्ता अहमगणा. "पोष्णान्तो मगण स्मृतः" इति न्यायेनाविन्यादे पौष्णान्त मेर भवन्ति । तत सिद्धान्तप्रोक्तयाऽहर्गणपद्धत्या साधितमहा निरयना एव मन्तीत्युक्त अस्चिन्यादिका एव भवन्ति । इमान् महान् नाविकपञ्चाङ्गप्रोतग्रस्तुरयित्वा दृक्सिद्ध घा न वेति परीक्षितु शक्यते । किन्तु तगायनाशा ज्ञातव्या मवन्ति । अस्य कृतेऽयनाशसमस्या परिष्करण मुख्यतया तव्य पण्डितै । अध मेपादिनिरयगलमप्रमाणसाधनेऽयनाशा आवश्यकीभूता, तद्यथेति सूत्र दीयते (परश्ताकतिम्) वि= विपुवद्विन्दु, अ=अश्विन्यादि, क-मेषान्तबिन्दु, अ क विद्रो विषुववृत्तस्योपरि अम कन लपे दातो। विअ==अपनाशा य इति कल्यताम् । अक==३० भागा मेपराशिप्रमाणम् । अनि म परमक्रान्ति । यो इति कल्प्यताम् । जात्यनिभुजीयमुनात् फो ज्या भो - स्पर्शया ( विम) स्पर्श राय अनेन सूनेग वि म इति मेपादिनिन्दोवियुवाश माध्यते । तथैर क इति चिन्दोवियुवाश नाम वित बाप साधयिका द्वयोरन्तं मन चाप निरयणमेपरनपमा गयितव्यम् । इत्यमेर तदन्येपामपि लमानां प्रमाणानि गणयितव्यानि । रविक्रान्तिसाधनेऽप्ययनाशा आवश्यकीभूता | पूर्वक्षेत्र क इति यदि रविस्थानम् , निरयनरवि , विक-सायनरपि । कनकान्नि । विमुजोग- ज्या (कन)या (विक) या ओ अनेन क्रान्ति साध्यते । कान्त्या आया चरपरहादिक माध्यत इति तत्र प्रानाधिकारे प्रपञ्चितमित्यम् । अक: .

·ज्योतिर्विज्ञानम् चापिकलम्बनम् इत पूर्व रविचन्द्रयोहाणाञ्च लम्बनमसाभिर्विमृष्टम् , तर नक्षत्राणा सुदूरत्वात् तेषा लम्बन नोपलभ्यत इति चोत्तम् । अय तेषा विपये पापिकलम्बनमिति किञ्चि द्विद्यते । भूमौ रविं परितो भ्रमन्या भूरविक्र्णेन नक्षत्रे य कोण उपद्यते, तद्वार्पिकलम्बनमिति वा रविकेन्द्रकल म्ननमिति वा प्रोच्यते । पूर्वोक्त लम्बन भूकेन्द्रकम् । अनेन लम्बनेन नक्षत्राणा दूराणि ज्ञातु शक्य ते । कल्यता र रवि , भ% = भूमि , न% नभत्रम्, ल=लम्बनम्, र नरविष्ठीया नक्षत्रलेखा। भ न भूमे रविष्ठी या दृोखा, भ न भूमे दृग्रेगा । रविकेन्द्राद् नक्षत्र र न दिशाया दृश्यते, भूमेस्तु भ न दिशायाम् । अनयोर्मध्ये लम्बनम् । त्रिकोणमिति सूतेग ज्याउ म र ज्या (भ) अब भर रन खण्डौ स्थिरौ । ततो A रन वार्षिकलम्बनस्य परमप्रमाण भ र भवति । इयश्च रवैर्भूदूरस्य नक्षत्रदूरस्य निष्पति । इयच भकोणस्य राशियसमानत्वे भवति । इयमेन निष्पत्तिर्व्यवहारे वार्षिक्लायमिति कथ्यते । नवदूर रविदूरनि पत्या शायते शायमाने सम्मने । भूगाग्व्यासार्धस्य चतु सहस्रमलीमितम्य नभने कोणोत्पत्तिर्न स्यात् । किन्तु भूक्वान्यासार्धस्य खप कामिगोमैगमितस्य नक्षत्रे कोण उ पयत एवेति वार्षिकगान कल्पितम् , कपनया नभवदूराणि ज्ञायते च । किन्तु तादृशा यपि नक्षत्राणि विद्य ते, येषा वार्षिकसम्बनमपि नोपलभ्यत इत्यो भगविभूतिभूता । ज्योतिर्गौलानाममेयता। अय यर नसरे विक्लामितमर वापिकतम्मनमुरेति, तन्नक्षत्रस्य दूर पारोफनाम विकरालम्भनमिति प्रोच्यते । कान्तिर्विकलाकालेन रसपमुभूसहसमैलीमित दूर यास ती एकस्मिन् वर्षे यावन्तमध्वान गच्छति, स कान्तिरर्षवेगमितोऽध्या कान्तिवर्षमिति फयते । विकलालम्पन ३ २६ कान्तिपर्षाणि भवति । इमे विकलालम्पन कान्तिपञ्च नक्षत्रदूरमानेऽस्थानीये । अय वार्षिकलम्बनतविकारा ( पश्यताकृतिम् ) रविष्ठीयस्स र न दिशाया दृश्यमान नहन भूठीयस्स म न दिशायां दृश्यन इनि भ न दिश या भ न दिशा प्रती युत्ते । इति स्थानाद् रविदिशा प्रति नक्षत्र ·गनिस्कन्ध न%D क ट ल वि म विकारः विक्षेपकोटिज्या विक्षिप्यत इति वक्तव्यम्, आकृतौ वि र क्रान्तिवृत्तम् , र-रविस्थानम् , क-कदम्मम् , नक्षत्रस्य रविरेन्द्रकस्थानम्, भूकेन्द्रकस्थानम् । नक्षत्र न इति निन्दोर्न बिन्दु प्रति रविदिशाया विक्षिप्त भवति । विक्षेपप्रमाणञ्च, पx ज्या (म) यत्र प इति परम वार्षिक लम्बनम् । भकोणस्य गोले रविनक्षत्र मध्यचापत्वाद् न न' =पया (न र)। अथ नक्षनस्य कंदम्बप्रोतवृत्त क्रान्तिवृत्ते म बिन्दो रगति । तस्मिन्नपि वृत्ते न बिन्दो न ल इति लम्प देयम् । तदा नल इति विक्षेपे लम्बनकृतो ध्रुक्के लम्बन- कृतो विकार । अत्र विक्षेपकोटिज्या भागहारो लघुवृत्तीयचापस्य बृहद्वृत्तीयचापे करणार्थम् । अथ न र=4Xज्या (न र)Xकोज्या (म' न ल) =Xकोज्या (म र) ज्या (न म) किन्तु मर-3 =विनक्षना (र-न) इति क्रप्यताम् : नल-4Xकोज्या (र-न)Xज्या (वि) अथ न' ल=पया (नर) ज्या (न' न ल) =पच्या (मर) =4Xज्या (र-न) ::ध्रुवकविकार पXज्या (र-न) को ज्या (न) अथ बीजरेसागणितसम्प्रदायेन नपरेखाया न प इति लम्बदिशायामेक क इत्यक्ष नल दिशायामन्यत् च इत्यक्ष गृहीत्वा क च इति न बिन्दो पक्षी कल्पयित्वा इत्युक्ते न'लक, नल-च, गणितप्रणारे = भवति । पज्या' (वि) अनेन विक्षिप्तबिन्दु न न केन्द्रकदीर्घवृत्ते भ्रमतीति फलति । तस्य च दोघंन्यास २१ माति । लघुव्यास २ पxया (वि) भवति । यदि नक्षत्र क्रान्तिवृत्ते भवति विशेपशून्यम् । ततो दीर्घवृत्त च% रूपकल्येन परिणमति । तस्याश्च न प दिशाया प मितदूरपर्यन्तमितस्ततो विलम्बते सवत्सरमिते काले । अय यदि नक्षत्र पदम्बे विद्यते दीर्घवृत्तम् ·११२ ज्योतिर्विज्ञानम् पर -रूपक परिणमति इत्युक्ते विक्षिप्तस्थान नक्षत्र केन्द्रक्वृत्ते सवत्सरमिते काले परिभ्रमति । तस्य वृत्तस्य भ्यासार्ध प मित भवति । अथ कान्तिविक्षेप म भूमि, न = नक्षनम् , भत = विकलामितकाले भूवेग, नभ% विकलामितकाले कान्तिनेगा। शक्तिशास्त्रीयसिद्धान्तेन भूमिर्यदा स्थिरेति गण्यते भूवेग कान्तेविलोमदिशाया देय । च त ल तत कान्ते न भ तुल्योग एकदिशाया नरतुल्यवेगोऽन्यदिशाया च वर्तते । तयोोंगे कृते समान्तरचतुर्भुज कर्णसिद्धान्तेन वेगयोगो न ल दिशाया प्रसरति । ततो नक्षत्र ल न दिशाया दृश्यते । तस्या समानान्तरा भ न' दिशेति भ स्थानगतभूमै भन' दिशाया न' इति बिन्दी नक्षत्रं दृश्यते । अतो न इति बिन्दोर्नशन न बिन्दु प्रति विक्षिप्यते । नभन' विशेपकोण कान्तिविक्षेप इत्युच्यते । अय 'बाडी' नामकग्वगोल्शेन १७२५ कोष्टसंवत्सरे ज्ञात । विक्षेपप्रमाणम्-त्रिकोणमिति सूनेग । भूवेग कान्तिवेग ज्या म न ल = भ न ल (त्रिज्याकोगमानेन) ::मनल- कान्तिविशेष = -ज्या (नल म) यत्र भभूपेग', कान्तियेगा ज्या मनल ज्यानलम नम % 3D ध: व ·१४३ गणितस्कन्धः नक्षत्रं स्वस्थानाद् भ त दिशायां विक्षिप्तं भाति । इयं दिशा भूवेगदिशा । भूमिभूरवि- कर्णस्य लम्बदिशाया गच्छतीति कृत्या (भूक्शावृत्तमिति यदि स्वीक्रियते) यं विन्दु खगोलस्थं भूमिरभिमुखं गच्छति स बिन्दू रवः पृष्ठतो लम्बकोणदूरे वर्तते । तं बिन्दु पुच्छबिन्दुः प इति भणामः । न ल म कोणः न भ त कोणसमान इति कृत्वाऽमुं कोण भूदिशाकोण द इति वदामः। अतः कान्तिविक्षेप % 3D भ --ज्याद व म व कान्तिविक्षेपविकाराः यथा वार्षिकलम्बने तद्वदत्रापि नक्षत्रं रवेः स्थाने रवनवतिभागदूरे विद्यमानं पुच्छबिन्दु प्रति विक्षिप्यते । अत्र द इति कोणो गोले नक्षत्रपुच्छबिन्द्रोर्मध्यवर्तिचापतुल्यः । यथा वार्षिक- लम्बने ज्या रविनक्षत्रमध्यचापस भवति, तद्वदत्रापि ज्या नक्षनपुच्छबिन्दुमध्यचापस्य भाति । ततस्तत्र प्रदर्शितगणिते रविध्रुवकस्थाने (र-१०) निधाय प इत्यस्य स्थाने निष्पत्तिं क सशितं निघाय विक्षिप्तनशनस्थान नक्षत्रकेन्द्रके दीर्घवृत्त एकस्मिन् वर्षे भ्रमतीति तस्य लघुदीर्घव्यासो २XXच्या (वि), २ क भवत इत्युभयनापि व्यासनिष्पत्तेः समानत्वाद् दीर्घ- वृत्ते सकेन्द्रकसरूपे स्थितिसारूप्ये च भवत इति फलति । वार्षिकलम्यनकान्तिविक्षेपयोः सादृश्यम् यार्षिकसम्बनस्य कान्तिविक्षेपस्यापि वर्षे पुनरावृत्तिर्भवति । उभाभ्या विक्षिसनक्षत्रस्थान सकेन्द्रक्सरूपस्थितिमद्दीर्घवृत्तयोर्भवति । रविस्थाने पुच्छबिन्दुरित्येव भेदः। विञ्च, यार्षिक- लम्बन रखेर्नक्षत्रदूरापेशम् , कान्तिविक्षेपस्तु सपा नशाणा समान एव । अन कश्चिद्विशेष.-- भूरविमध्यकणों मैलीमितः अ इति कल्पनीयः । कान्तिवेगो विक्लाया मैलरीमितो व इति कल्पनीयः, सवत्सरे विकलाकालिकाः य इति कल्पनीयाः, त्रिज्याकोणे च चापात्मिका विकला र इति कल्पनीया । तदा =(कान्तिविक्षेपभुवम्) म २ पXXXर यव ३९६० र रखे केन्द्रकलम्बनपरमप्रमाणम् भूगोलल्यासार्धम् : २पर'X३९६० अतः क X = व यत्र મ -३९६० मैत्य. यव ·ज्योतिर्विज्ञानम् अथ कान्तिविक्षेपभुवकसाधनम् तस्माद् शाते क राशौ प यशियिते, शाते च प राशौ के राशियिते । अत्र क इति कान्तिविशेपध्रुवक वेधेन ज्ञातु शक्य भवति । तद्यथा यस्य कस्यापि ज्ञातनशनस्य कस्मिंश्चिदिने याम्योचरवृत्तलग्नवे गया वेधेनाक्षाशस्य ज्ञातत्वात् क्रातिधा भवति । किन्वेपा क्रान्ति कान्त विक्षेपीयविकारवतीति ज्ञेयम् । स च क्रान्तिविकारो नभवस्य क्रान्तिविषुवाशपरमक्रान्तिरविध्रुवका पेक्षको भवति । वास्तवक्रान्ति क इति कल्पनीया। विकृतक्रान्ति ड इति कल्पनीया । तदा ड-' =फXच या इति राशिफपर्युक्त राशिचतुष्टयापेक्षक कश्चिद्राशि । कान्ति विक्षेपेण कान्तिविकारो ज्ञातु शक्य । स त्वन गणितबाहुल्येन न प्रदर्शित । अपरस्मिन् दिने तथैव नक्षनस्य याम्योत्तरवृत्तलग्नवेलाया वेधे क्रियमाणे तस्स कान्तिविकार ह-दति कल्पनीय । उ-ढ" =कXच भवति । च राशे च राशेश्च भेदो रविध्रुवकभेद पुरस्कृ यैव भवति, किञ्चोभावपि राशी शातावेवेति भावनीयम् । अत ड -ड-क (च-च ) भाति । अन सर्वेषामपि राशीना ज्ञाने क इति ध्रुवक ज्ञायते । तस्य प्रमाण सार्धविंशति विकला भवति । अथ ग्रहणाधिकार भूरविच दाणा मध्ये भूमिर्यदा रावच द्रयो साक्षा मध्ये यास्सन्ती चद्पातिनो रवि किरणान् प्रतिबध्नाति चद्रस्तदा भूच्छायामग्न सन् कान्तिविहीनो भवति । इदमेव च द्रग्रहणम् । अथ चद्रो यदा भूरव्यो साक्षामध्ये गच्छन् रविं न पश्यतीति तद्रविग्रहणम् । अस्माक चन्द्रग्रहणे च पृपयाना रविग्रहणम् , रविपृष्ठीयानाश्च चद्रग्रहणमिति स्पष्टम्, अधारमा यदा रविग्रहण भवति, रविष्टष्टीयाना भूमिग्रहण भरतीति च स्पष्टम् । तत्तथास्तु । चन्द्रस्य भूछाया प्रवेशो वेराभिमुग्न्ये सिद्धयति । ततश्चद्रप्रद्दा पृर्णिमायामेव माति । रविग्रहणे चद्रो र पिधत्त इत्यनेन रविग्रहणममावास्यायामेर भाति । क्य तर्हि प्रतिपूर्णिम प्रत्यमावास्सय चन्द्रभास्कराहो म भात इत्याशङ्कायामुच्यते-चदस्य विशेषवृत्त प्रातिवृत्तस्य पञ्च दिदै आँगैम्तिरधीन भवति । ततो विशेषाधिक्ये सन्या पूर्णिमायाममावास्साया वा भूरविवर्णस्य चन्द्र उत्तरतो वा दक्षिणतो वा गच्छन् ग्रहणे हेतुर्न भनि । चन्द्र विशेषने भ्रमति विशेषमूडे कान्तिवृत्ते च द्रस्थितिरिति वदाम । अनवद्रस्य द्वे स्थाने विन्नीर स्थानीये चेति । यदु गणनाया स्थानायश्चद्र एर गृह्यते, नहि विधीय । अतो विगताकस्थानायच ने पदाथिग्नेि पूर्णिमा, ग्न्यनुये यमागास्या चेति परिभाषा । अांदमापूर्णिमयोश्चन्द्र प्रान्तिवृत्ते भग्नु ·गणितस्कन्ध १४५ स या न वा, यदि भवति तदा ग्रहणम् , यदि न भाति न ग्रहणामिति स्पष्टम् । अथ क्रान्तिवृत्त सामीप्यसिद्धयर्थ चन्द्रस्याल्पविक्षेपो भविता । अल्पविक्षेपश्च यदा चन्द्रः पातसमीपे । पाती च राहुकेतू क्रान्तिविक्षेपवृत्तसपातबिन्दू राशि- पटवेन व्यवहितीच । तस्मात् पूर्णिमायाममावा स्यायाश्च सपद्यमानाया रविश्चन्द्रो या राहुकेतु- समीपे यदा भवति तदा ग्रहण भवतीति फलितम, अत एव पञ्चाङ्गेषु राहुनस्तमिति, केतुमस्तमिति या लिख्यते । राहुकेत् सर्पाउययौ कस्यचिद्राक्ष सस्स शिर पुन्छौ रविनन्द्रौ क्रोधरोन असत , इत्याकारिका या पौराणिको गाथा तसा. सिद्धान्तशालस्य सम्बन्धो नास्ति । प्राचीन एव काल आचार्या सदर्भ सम्यग शात्वा गणित चक्रुरित्यनेन गोलीया वास्तविकी स्थिति स्तेषा ज्ञातैवेति स्पष्टम् । अथ ग्रहणसंभधार्थ विक्षेपप्रमाणम् आकृती, स्मरचि , भ-भूमि , च-चन्द्र मणप्रारम्भ चन्द्रस्थानम् , च, रविग्रहणा रम्मे चन्द्रस्थानम् , श भूछायाकोगिशीर्षम्। यदि छायामोनिशोर्यकोगार्थ त इति क्ल्प्यते, वच, श म स भर-भस च,र, यत्र र इति रविधिमार्धमान चापामकम्, ल, खे केन्द्रकशितिजीय- लम्बनम्, अथ च, इति स्थाने छायाव्यासाधम् च, मशच.च, भ-तम्ल.- (रल,) यर ल, इति चन्द्रस्य भूपेन्द्रक शितिजीयम्पन च, स्थाने कोशिष्यासार्धम् च, भर-भच, च, तर+र-र, अर बेचिद्विशेषा. रविभूम्योर्मध्ये नास्ति छायाोगी, तथापि गतिसौम्याय कोणी पदन्ति । विश्व, भूमेर्वातावरणपरोन छायागियामार्ध पश्चाशदागेनाधिको तो भरनीति वेधशेन सिद्धान्तितम् । अनश्चन्द्रग्रहणविषये गांगतारतम्यागधैं तेनाधिकीर्तव्यम् । रविहश विषये न तया, तन डायामावादिति । अतश्रन्द्रग्रहणारम्भे चन्द्रविम्बीयरेन्द्रस विधेपो ल.-(र-ए.)+च भविता, कर 1 ·R ज्योतिर्विज्ञानम् यत्र च इति चन्द्रस्य विम्बच्यासार्ध चापात्मकम् । अय रविग्रहणारम्भे विक्षेपो ल.+र-ल, +च भविता। सम्पूर्णचन्द्रग्रहणस्य विषये यावचन्द्रबिम्बं छायाकोणिनि वर्तेत । अतः सम्पूर्णग्रहणारम्भे छायान्यासार्धश्चन्द्रबिम्बाधेन रहितः कार्य इत्युक्ते विक्षेपः ल,-(र-ल,)-च भविता । चन्द्रो यदा छायाया विशति न कस्यापि दृष्टिगोचरो भवति, छायामग्नस्य यस्तुनो यत्र कुत्रापि स्थितैः सर्वैरप्यदृश्यमानत्वात् । रविग्रहणविषये नैतादृशी पद्धतिः । वेश्छायाप्रवेश प्रसन एव नास्ति । किन्तु चन्द्रेणाच्छादितो न दृश्यते । भूपृष्ठीयाना केपाञ्चिद्विषय आच्छा- दितोऽपि दूरस्थाना पाञ्चिद् दृष्टिगोचरो भवितु क्षमो भवति । यथा फसिंश्चिद्देशे मेघच्छन्ने ऽप्यन्यो देशो रविं द्रष्टु शको भवति तथैवे त्यर्थः । अतः प इति भूपृष्ठीयस्स बिन्दोः प्रान्तदेशे सम्पूर्णरविग्रहणारम्भे विक्षेपो ल, 十一。 -च भविता। पूर्णचन्द्रग्रहणं सर्वस्यापि देशस्य पूर्ण ग्रहणम् । किन्तु प चिन्दौ पूर्णरविग्रहण सर्वस्यापि देशस्य पूर्णग्रहण न भवतीति कुन- चिद्देशे ग्रहणमेव न स्यादिति फलितोऽर्थः । चन्द्रग्रहणविषये पूर्णमपूर्ण चेति द्विविधं ग्रहणम् । रविविषय खन्योऽपि भेदो विद्यते पूर्णग्रहणसदमें यदा रविनिम्ध चन्द्रनिम्यान्न्यून भवति तदा पूर्णमेर ग्रहणम् , यदा चन्द्रबिम्ब रचि बिमान्यून भवति तदा चन्द्रग्टनो भागो रविनिम्बमध्यवर्ती यदा भवति तदा रविविम्बे परिधिसमीपे वर्तुलो भाग आच्छादितः शिष्ट्रो भवति । तत्कङ्कणग्रहणमिति पथ्यते । ६६ कङ्कणग्रहण चन्द्रविषये न भाति । छायान्यासा र्धत्य सर्वदा चन्द्रबिम्बीयादधिकत्वाद् खे र्यावती गतिस्तारस्येव भूछायायाः। रविच्छाय- योः पड्भान्तरित वात् । चन्द्रस्य गती रवि गतेरधिका । ततश्चन्द्रो भूच्छाया पृष्ठतः प्रवि- शति । तस्माचन्द्रग्रहणे बिम्बस्य प्राग्दिशाया स्पर्श भवति, पश्चिमदिशायांच मोतः। रवि- ·गणितस्कन्धः अहणे चन्द्रो रबि पृष्ठत आच्छादयन् प्रथम रविनिम्बीयपश्चिममाग ग्रसति । ततः पश्चिमदिशाया महणारम्भः प्राग्दिशायाञ्च मोक्षः। रविभूविध्ययोरेकदिशात्पर्शरेखाभ्यां छायाशङ्कुञ्जयते । तत्र छापायां या कुत्रापि न भनति रविदर्शनम् । अथ विदिशास्पर्शरेखाम्या या वृहकोणी व्युत्पद्यते, तस्या (पश्यताकृतिम् ) रविचिम्नस्य किश्चिद् ग्रासो भवति । ततस्तत्र छायाया वे सम्पूर्णप्रकाशो नास्तीति तत्रापि प्रविशति चन्द्रे तस्य कलाहानिः किञ्चिद्भवति, अविद्यमानेऽपि ग्रहणे इयं कोणी विरलछाया- कोणीति वक्तु युज्यते । रविचन्द्रबिम्बयोरेकदिशाया नीयमानाभ्या स्पर्शरेखाम्या या कोणी व्युत्पद्यते तस्या ये भूभागा. पतन्ति तत्र सम्पूर्णरविग्रहण भवतीति स्पष्टम् । इय कोणो येषु भूभागेषु पर्यटति, तेषु क्रमश पूर्णमहणं भवति । अथ रविचन्द्रबिम्बयोरन्यदिशा नीयमानस्पर्श रेखाभ्यामुत्पद्य- माना वृहती कोणी येषु भूभागेषु पतति तत्र तत्रापूर्णरविग्रहण भवतीति च क्षेत्रे स्पष्टम् । चन्द्रे छाया प्रविशत्यधोदर्शिताकृतित्रये त्रिविध ग्रहण भवति । प्रथमायामाकृता- घसम्पूर्णमहणम् । द्वितीयतृतीयाकृत्यो. सम्पूर्णमहशम् । द्वितीयतनीययो दो विद्यते, ननीय प्रहा ·ज्योतिविज्ञानम् कालो यावान् भवति, न तावान् द्वितीये। द्वितीये छायाकोण्या यावान् व्यासश्चन्द्रग काम्यते । स चाधिकेन कालेन भवति । रविग्रहणे सभवाथै यो विक्षेप स चन्द्रग्रहणीयविक्षेपाद धिक इति चन्द्रग्रहणसभावका शाद् रविग्रहणसभावकाशो महीयान् । अतो वर्षमध्ये रवि ग्रहणानि बहूनि, चन्द्रग्रहणान्यल्पसख्याकानि भवन्ति । कि तु सभूतानि च द्रग्रहणानि सर्वेषा भृष्टीयाना दर्शनयोग्यानि । रविग्रहणानि कचिदेव दृश्यन्ते, नहि बहुषु देशेषु । अतो यस्य कस्यापि देशत्य रविग्रहणानि सत् , चन्द्रग्रहणान्यसकृद् दृष्टिगोचराणीति स्पष्टम् । रविग्रहणे विशेष सम्पूर्णरविग्रहण बहुना कालेन भवति । ग्रहणकालश्च कतिचित्कलामित । स्वत्पाारमय ग्रहण दृश्यत इत्यर्थ । रविबिम्बीयविदोषदर्शन प्रकाशमाने रखौ साध्य न भवति । रवेश्छायापो वा (स्पेक्ट्र ) वर्णपणे वापि न साध्य । वे पूर्णग्रहगसमय एघ मुकर । अत पूर्णग्रहणसमय शास्त्रज्ञाना मुख्यतम काल इति बहव शास्त्रशा सुदूर यन पूर्णग्रहण भवति तन गवापि रविनिम्न परिशील्यन्ति ! किञ्च, रविग्रहणसमय एव वेर्बुधादपि सानिधे ग्रह कश्चिद्वर्तते किमिति परीक्षाये युज्यते । 'ऐनस्पयिन्' पण्डितेन नक्षनकान्ती रविसमीपे सरल रेया विहाय वम्तयाकृष्टा भरतीत्या पर्पणप्रमागश्च गणितम् । रविग्रहणालिरच्छायापो ग्रहणाभावकालिकच्छायापरेन भियते या न वेति परिशीग्नया तनिणेतु शक्यम् । १९२२ क्रीणन्द आष्ट्रेलियासण्टे सम्भृतसम्पूर्णरनिग्रहा परीक्षया 'ऐनसयिन्' पण्डितोनियथार्थत्यपगतम् । पुनरेव तत्समनपरीक्षाये शानशा रविपूर्ण ग्रहणसमय प्रतीअन्ते। चान्द्रमासप्रमाणनिर्णय बहुपान्तरितयोयो रविग्रहणकाल्योरत पातिदिनसख्यागणनेन यदि पूर्णाङ्काना मध्य गताना चान्द्रमासाना तापन्ति दिनानि सावयपानि, तम्म्य कानीति राशिफा चाद्रमास प्रमाण सूक्ष्मतयोपरभ्यते । अनयैर विधया प्राचीनाचार्या मुसूम तपमाणमजानन् । चन्द्रस्य सपूर्णग्रहणसमयेऽपि चन्द्र किश्चिद् दृश्यत एव । तत्र धारण रवितेजोभूवातावरण मूच्छिन किरणो क्रोभाग चा निम्न प्रकाशयतीति वक्तव्यम् । तेन प्रकायेन चन्द्र विश्विद रुणो दृश्यते । प्रहणसंभवशानम् अवेन्द्रक भूभानिन्धम् । ग्रहगारम्भे च केद्रक चदपिम्न भूभापिम्पम् आरति प्रदर्शितविधया स्पृशति, पा=पातस्थानम् , पाय इति कल्पनीयम् । अव चन्द्रषिक्षेप' = वि इति कल्पनीयम् , परमविडेव =अपाचकोग =त इति कल्पनीयम् । समकोगनिमुजगूप्रेश ·गणितस्कन्ध. चन्द्रविक्षेपकृतम् पा क्रान्तिवृत्तम् ज्या (य) स्पर्स या वि इति सिदयति । प्रहणसभवे वि इत्यस्यवो शातः । त इत्यस्यव. ४०५८-८-५०१८-६ चापयोमध्ये विलम्बते । वि इत्यवयवश्च न स्थिरः, किन्तु चराशिरेव । वि अश्यवस्य परमाल्पप्रमाण गृह्यते चेद् य राशेः परमप्रमाण सिद्धयति । व्यत्ययेन परमाल्पप्रमाणम् । ते च प्रमाणे १२°६', ९३०' भवतः । य इत्यवयम., आयाबिम्बस्य रवेराभिमुख्यात् । अभिमुपपातादविदूर प्रान्तिवृत्तीयमिति गोले स्पष्टम् । अत पूर्णिमासमये रखे. समीपतरातात्-९° ३०' भागाल्य यदि दूर ग्रहण माश्यम्मावि । यदि १२०-६' भागाधिक न भाति ग्रहण तयोमध्ये संदेहास्पदम् । इमे प्रमाणे अहणसंभवे चारपाधिकसीमानाविति वदाम । इत्यमेव पूर्णमहणसभवेऽपि सीमानो ज्ञात शक्ये । य इत्यस्यशे यदि ४ ३६ भागाल्पस्तदा पूर्णग्रहण भरतीति शायते । अथ रत्रिग्रहणेऽयमानास्यासमये समीपतरपाताद्रवेर्दूर १५०-२४ भागाल्प ग्रहणमवश्य भवति । १८° - ३०' भागाधिक ग्रहण न भवति । उपर्युक्तप्रमाणयोर्मध्ये यदि भवति तदा सन्देहास्पदम् । इमे रविग्रहणसमयसीमानी मवत । इमे चन्द्रग्रहणसंभासीमम्यामधिक इति रविग्रहणस्य चन्द्रग्रहणादधि मावकाशो भवति । अतो रविग्रहणानि वर्णमध्ये बहूनि भवन्तीति स्पष्टम् । इत्यमेव संपूर्णरविग्रहणसमाय सीमानो १०२३१५”, १३४५३॥ भवत इति गणितागते । अत्र मकरणनन प्राचीनाचार्य मेहगणितविषये किटतमे प्रदर्शित नैपुण्यमधि अन्य विविवक्ष्यामः तिन प्रथम रविचन्द्रविषये मन्दकानयन कुरीधिसममाणगणनाय यत्कृतं तत्समीचीनम् । मन्दालसाधनावसरे कानयन न कृतम् । तत्र स्वल्पान्तरं न साधते । किन्नु ग्रहणविषये निम्बसुकरणाय तैमन्दवणांवसरा सम्यगदर्शिपत। बिवर फरिवरिपोऽस्ति । गणितागताद् भूगोयदर्शनकाल भूपृष्ठीयदान्तकालो यावतान्तरितम्नावि काले चन्द्रो यावच्चापमतिकामति सन्चन्द्रलपमयेन प्रथम स्वीकृतम् । मागमूत्रयोरस्यात् समध्ये ·सम 1१० ज्योतिर्विज्ञानम् नास्ति सम्बनमित्युक्त्वा भास्करो लम्बनक्षेत्र सम्यग् वर्णयामास । एष चन्द्रलम्बन विगणय्य भूगोलोयल्यासार्धमानस्य स्फुरमेन ज्ञायमान याच्चन्द्रदूर सम्यक् साधितम् | भूपरिधिसाधन भारकरेण गोलाध्याये सम्यक् कथितमेव । अक्षाशवशेन भूपरिधिभियत इति तस्य स्पष्टीकरणमपि- "लम्बध्यागुणितो भवेत्कुपरिधि स्पष्टस्तिभन्याहृत" इति सम्यगुक्तम् । प्रोक्तो योजनसख्यया कुपरिधि सप्ताङ्गनन्दान्धय (४९६७) तद्व्यास कुभुजङ्गमायकभुवो( १५८१ )sय प्रोच्यते योजनम् । याम्योदकपुरयो पलान्तरहत भूवेश्न भाशइन् तद्भत्स्य पुरध्वन ज्ञेय योजनम् ।। इत्युत्तत्वाद् भास्करेण परिधिव्यासनिष्पत्ति ३ १४१६ गृहीतेति योजन पञ्च. मैलीमितमिति फलति । चतु पोश योजनमिति तेनोक्तत्वात् प्राचीनाना क्रोश ५ मैलीमित इति च फलति । अथानेन गणितेन चद्रकशाया ३२४००० इति भास्करेण दीयमान लात् सा २५७७२७ मैलीमिता प्राचीन स्वीकृतेति सम्यगेव फलति । अत्र भूपरिधिसाधन प्राचीन सम्यगेर कृत स्यादिति भास्करदत्ता भूपरिधिस्पष्टीकरणपद्धतिदर्शयति । चन्द्रस्य परम लम्पन सम्यक् साधितमिति च गम्यते । अनेन लम्चनेन लम्ब नाधिकारोक्तरीत्या साधितश्चन्द्रकर्णश्च स्फुट एव तैरानीत । तावत्पर्यन्त न काचिदपि विप्रतिपत्ति । अथ ज्ञाते चद्रणे शातायाश्च चद्गगतौ चापात्मिकाया तस्या योजनात्मकगति ससाधयनामाचार्याणा भूव्यासार्धस्य तिथिगुण दृष्ट्वा, तद्वदेव स पामपि ग्रहाणा गतियोजनानि भवेयुरिति या कल्पना कृता प्राचीने तया साधिता ज्यादीना वर्णी साम्प्रतोपलब्धेभ्य कणे भ्यो भिद्यन्ते । चन्द्रवर्णस्तु न भियत एव ! अथ शाते च द्रण बिम्बमानस्य चाय विद्धत्वाच्चन्द्रगोलीयन्यास साधितो भाति । तस्य प्रमाण प्राचीने ४८० योजनमितमिति यथित तदीपद्वैषम्येण स्फुरमेन ! नवीनारार्ध १०८० मैलीमितमिति दत्तम् । आचार्यस्तु १२०० मैलामत कथितम् । निम्नप्रमाणस ३२ कलात्मकतया गृहीतत्यान तापद्वातप्रमाण मातीत्य- सारल्पव्यत्यासो भवति । स च वेधस्यौल्यस्तव्यन्यास इति पक्व्यम् । अय रविधिम्नीयप्रमाण विदमाचार्ये ३२-३२॥ इति यदत्त तद्युक्त मैन । किन्तु रविकर्णस्य व्यत्यस्ततया स्वीक तत्वादेतापति कग योता चिम्बाला रम्य ते रवियोीयव्यासार्ध कियान् मदिति गणिते य साधिनो व्यास सव्यन्यन समजनि न मा

·गणितस्कन्ध
किन्चन भूमाधिम्मसाधने प्रमाग युतमेव सोकृतम् । तत्पश्याम क्षेत्रे-~-
र-रविनिम्त्र केन्द्रम्
भू-भूगर्भन
भा-चन्द्रवाया भूभानियोन्द्रम् ।
रविगोलीयन्यामार्थ र इति कम्प्यताम् ।
भूगोलीयव्यासाधै म इति कल्प्यताम् ।
छायाव्यासाध छ इति कल्यताम् । भूपिन्दो गपिव्यासासोपरि भ क सय देयम् ।
मा बिन्दो व्यावास्योपरि भा च लभ्य देयम् । तदा भू र ५ त्रिभुज मा भू च निभुजस्य
उरूप भाति।
अन
रक... भूच
रभू भा भू
D
का का
पर क, क, इति रविचन्द्रको भरतः।
. (र-म)
.:
.-म
का
आचार्य स्वातप्रमाणानि
म-७९९, २०३२६१,
२,६८९१०२, क, -५१५४६ योजनानि, राशीनुत्याप्य जात समीकरणम् ।
६८९१०२
-६०० इंसदेपर
यदि २४० योजगात्मोन चन्द्रगोलसामान चन्द्रभागा ३२ विवाग जायन्ते ६००
योननै सिमिति गम्भायागाध ८० प्रमितम् । ननिहीत ८२ मिमिति पत्र
युतमेदलितम् ।

·१५२ ज्योतिविनानम् ड, भूकेन्द्राञ्च द्रगोलकेन्द्रदूरमिति क्ल्प्यताम् ड = ९३,०००,००० मैलीमित मध्यममानम् = २४०,००० मैलीमित मध्यममानम् ज्या (त)॥ शर शच च र %3- र, = १०८० मैल्य , र, =४०० २३ ईपद्वैपयेण २२ (१, -ड.) दाच B 4 य अस्य मध्यम मान २३२५०० मैल्यो भवति । रविद्रच्युति .. अत ड, इत्यपयवस्य परमप्रमाणम् -९४५५०,०००, परमाल्पमानम् = ९१४५०००० तदैव चद्रच्युति = ०५५, तस्माद् ड, इत्यस्यवस्य परमप्रमाणम् -२५३२००, परमात्पप्रमाणम् = २२६८०. अत श च इत्यस्य परमप्रमाण २३६४०० भाति । परमात्पमान २२८ ५६३ भवति । यदि शच, ड, इत्यस्मादधिक माति । भूमि च, इत्यन पतति । यद्यल्प च, इत्यन पतति । यदि भूमि च, इत्यन भरेत् , सपूर्णरविग्रहणम् अकर गोलीयमागे दृश्य भपति। आर माया मान गयितु शक्यम् । शच, = २३६४००-२२६८०० = ९६०० शक- १३.६० भवति भूगोगेयथासाध ३९६० यदि गह्यते। अकर रेगा-श कxोग (त्रिज्या कोगमानेन) १.८. २३६४०० अस क%१६', तम्माद् अ=१२६.२ मैन्यो माति, मा एता कामर सपूर्णप्रहश दृश्यन एकस्मिन् समये । अप भूमि च, इति न्याने यदि भगी, गजा इति पाने का हा त्यते। 4 ज्या अशक ==00४७ ·বিক गड इति चिन्दोश्चन्द्रबिम्बम्यै पदिशाया नीयमानाम्या स्पर्शरेखाग्यो रविविम्वपरिधिसमीपे राष्ट्र मधेच प्रस्तं भवतीति हेतोः। भूमौ चन्द्रच्छायासंचारवेगः ख्यपेक्षया चन्द्र आगरी प्रतिहार २ पड... मगर्गच्छति । इत्युक्त २०११ २९.५३४२४ अतरणयोरेगः २०११४. = २०१५ भाति । किन्तु भूभ्रमगोगोऽपि तदिद्यायामेव प्रतिहोर १०३६ मैल्यः । तस्मात् छाया भूमौ ९९९ मेगवेगेनाति । अतो यदि रविग्रहण पिपु- অন ৪ানি, বিরিশিরিযামনি। রাস্ ঘূয়া १२६.२ होरा इत्युत्ते ७'४" का विवस भवति । यद्यपि बहणन्येन ग्रहण १२३ बलापर्यन्नं मविनुमईति । पर्पमध्ये ग्रहणसंख्या आकृती र, रारा र,र, के र, = १५०४ रविप्रदरभवे परमाप सोमानः । रा-राहु, के-केतुः, २, २,र, २५-३०.४%, अतो रविः र, २, चापम् , ९७९ ·ज्योतिर्विज्ञानम् समीपे । चन्द्र ग्रहणसंभवसीम्नः च, च, चापीयपरमाल्पप्रमाणस्य १९° भागात्मकत्वात् तत्र सचरति रवौ पूर्णिमा भवेद्वा न भवेद्वा । अतश्चन्द्रग्रहणमवश्यं भवतीति वक्तुं न शक्यते । तस्माद् वर्षमध्ये द्वे रविग्रहणे अवश्य भवतः। रवे राहुपातादारभ्य पुना राहुपर्यन्तगमने ३४६६ दिनानि भवन्ति । र, इति बिन्दोरारभ्य पुनस्तत्र गन्तु तावन्त्येव दिनानि । वर्षस्य नव दश दिनानि शिष्टानि । तेषु च र, च, इति चापे पूर्णिमासमवे न भवति चन्द्रग्रहणम्, ग्रहणम् , अमावास्साया असंभवात् । यद्यप्यमावास्या राहुसमीपे पश्चाद् भवति । न तेषु नव देश दिनेषु यदन्तरे वर्षे भवत्येव । अतो वर्षमध्येऽल्पतमग्रहणसख्या द्वे । ते च रविग्रहणे । नापि रवि अथ परमसंख्याविचार. अत्र पूर्वस्यामाकृतौ ग्रहणसभवे परमसीमानः स्वीक्रियन्तामित्युक्ते र, रा=रार,र, केकेर , १८.५° च, राराच. =च =के च .१२°६' रवी र, इति बिन्दुसक्रमणलायाममावास्या भवतु । तर भवति रविग्रहणम् । राहुसमीपे तदा पूर्णिमा भवत्येव । अतश्चन्द्रग्रहण भात्येा, चन्द्रग्रहणसमनसीनि पूर्णिमासमात् । पुना र, बिन्दोः प्रागेव भवत्यमावास्या । अतो द्वितीयं रविग्रहणम् । एव राहुसमीपे श्रोणि महणानि सभान्ति । तथैव केनुसमीपेऽपि । अथ रसवेदानिमितेषु दिनेषु पुना रवि र, चिन्दु सकामति । तन पुनरमावास्या । पुना रविग्रहणम् । पूर्णिमासभवात् प्रागेव वर्षे पूर्ण भवति । अतो वर्षे ग्रहणा न्ययश्य भान्तीति ज्ञायते । अत्र वारम्भ चन्द्रग्रहणेन भाति । नीणि चन्द्रग्रहणानि चत्वारि रविग्रहणानि भवन्ति । यदि वारम्भो रविप्रहणेन भाति पञ्च रविग्रहणानि दे चन्द्रग्रहणे च सकल नेन सप्सव भवन्ति । 'पाल्डियन'-सिद्धान्तिनां 'शारोस्' नामको प्रहणपुनरावृत्तिकालः रनिराहुयोगो ३४६.६२ दिनेषु भवतीति प्रागेयोक्तम् । नवदशयोगाः ६५८५.७८ दिनेषु पतन्ति । २२३ चान्द्रमासाश्च ६५८५.३२ दिनेषु सम्पद्यन्ते । एतत्काल्योर्मेद एकादशहोरात्मा। अतो यानि यानि महगान्येतस्मिन् काले सभान्ति पुनस्तान्येव क्रमशोऽन्यस्मिन्नपि तादृशे काले सम्भवन्ति । ग्रहगेषु रविचन्द्रराहुकेतूनामेर परस्परस्थानापेक्षा भत्तीति । मन्दोघापेक्षया चन्द्र- भगणकालो यावान् भवति तस्य गोग्निनेवा( २३९)वृत्तयश्च ६५८५.५४ दिनानि भवन्ति | अत. पूर्वोत्ते काले चन्द्रस्य भूमे फर्णोऽपि तागानेर भवतीति हेतीयोग प्रदश पूर्वस्मिन् काले भरति तादृशमेव पुनर्भवतीति च विशेषः। यदि पक्षणग्रहणं पूर्व भरेत् पुनरपि कणग्रहणमेर भातीयर्थः । किनु कश्चिदेव भेदः । २२३ चान्द्रमाणाना ६९८५ दिनेम्योपदाधिकवाद् रविप्रहगविषये चन्द्रच्छाया तापदण्टात्मकदवानरे पश्चिमदिवायामरतीति । प्रायश. दारोम् नामकारपरिमागे ७१ मितानि प्रश्गानि सभवन्ति ।

·गणितस्कन्धः १६ अथ यत्राधिकारः नामप्रीयन्त्रम् । इद सामान्येनोपयुज्यमानघीयन्सदृक्षमेव । किन्तु वातावरणे भेदेन न विपर्यस्त भाति । शीतोष्णाधिक्येन न पाध्यत इत्यर्थः । उणाधिक्यवाद् यन्ने विद्यमानो यो सम्बदण्डः स यापताधो दिद्याया विस्तारितो भाति तापतैनापोनिष्ठोऽपि गोल ऊर्च व्याप्नोतीति लम्बदण्डदैर्य न विकृत भाति । अतो दैयाधीनो यो लपदण्डस्स विषयकाल: सन विरुद्धो भवति । ततश्च घटीयन्तमूचिनकाल्थ स्फुट एव भवति । शीतोष्णाधिक्येन ये रोहा लोहयोगा का न विक्रियन्ते च एव लोहा यन्त्रनिर्माण उपयुज्यन्ते । किञ्च, घीयन्त्र भूमेरधो निक्षिप्यते यत्र वातावरणदोषास्तन्न बाधन्ते । यावत्प्रयत्नेनापि घरोयन्नागि नहि स्पष्टकाल सूचयन्तीति स्पध्रम् | किन्तु यदेकस्मिन् दिने येन कालेन विकृत भवत्यन्यस्मिन्नपि दिने यदि तेनैर कालेन विकृत स्यात् तदुपयोगार्हमेव । दोषेऽपि नियतिर्विद्यत इति येन कालेन प्रतिदिन विकृति स्यात् , स कारस्तस्स यन्त्रस्य दैनिकविकार इति कथ्यते । अथ नाक्षत्रधरीयन्त्र विका साडयति, नाविका यथा सामान्ययोयन्तम् । चि, प्रोयन्त्रस्य मुख चतुर्विंशतिभागात्मक कृत नहि सामान्ययन्यामिव द्वादशभागात्मकम् । मुखे च प्रतिविक भागाभाग प्रतिविकत सूची पर्यटति । ज्ञातनक्षरस्य याम्योत्तरवृत्तलगनकालेन घरीयन्त्रे यो दोष से ज्ञातो भवति । गोले कानिचिनक्षत्राणि मुख्यतया धीयन्त्रदोपनिर्णयाय प्रायशो गृहीतानि । येषा विधुवाशादिक स्फुट शातम् , तानि घटीयन्नाणीति कथितानि । कालमानम् -ग्रीनिन् मध्यमसावनकालसूचक लम्बदण्डरहित घरीयन्त्र कालमानमिति व्यवलियते । इदश्च यथा शीतोष्णाधिक्येन न वाध्यते ताशोहेस्तस्य परिधिनिमीयते । परिधी वीण्यसनद्धानि लोहात्माचापानि वर्तन्ते । तेषा भारसरकारेण तुलाचक्रीयविलम्पकालिकदोष सस्क शक्यते । नौकाया द्वित्राणि कारमानानि प्रायशो गृहीतानि भवन्ति । परस्परतारतम्य- परीक्षणेन स्पुरकालज्ञानलमाय । बाल्मानानि नियतकालेप्चानुप्राणितानि वर्तव्यानि । अनु प्राणन नाम पुनसुलाचक्रस्य विलम्याक्तिदानेन पुनपजीवनम् । तच्चान्तर्विद्यमानं यत् स्वय सकुचद् लोहसूत्रम् , तस्य नियमनेन क्तुं शक्यते । इदमनुप्राणन न व्यसादिवाया कार्यम् । अन्यथा यन्न शिथि: भवेत् । कारमान सर्वदा शीतरप्रदेशे स्थापनीयम् । रविरश्मयश्च तद् आधन्ते । नौमाया कालमान समतल्योरधिष्ठानयो स्थापित भवति । लम्बदण्डमहिलानि कालमानानि प्रायश्चलनेन विकृतानि भवन्ति । अतो लम्बदण्ड रहितान्येव प्रायश उपयुज्यन्ते । तत्रापि 'जापान' इत्यादिदशेपु तादृशान्येगवश्यकानि, तत्र प्राय भूकम्पदोयो भरतीति हेतो. प्रौनिच् वैधशाललया नियतकालेषु कालसूचक्मज्ञा प्रेप्यन्ते । ता अनुसत्य बारमाने यो दोष स सस्तो भवति । যpমাম पप्ट्यश नाम विश्विद्य नम्, यो गोलीयविन्दुदयमध्यवर्ति चाप मीयते । इदमनायासेन देशाद्देश प्रापणाहम्, स्थुत्वात् । इदम् अक्च इति लोहनिर्मित विचाद्रययुतचापामाम् । अक ·ज्योतिविज्ञानम् अच विज्ये भरत । कच चाप भाति । चाप पडालीमितम् । अध अव इत्यन्या विज्या व इति कचिद्विवरणनामकमरयाविशेष वहति चापे क च बिद्धोमध्ये सचरति | विवरण नाम क च बिन्दोमध्ये विद्यमानाना भागाना सूक्ष्मावयगणनायोपयुज्यते । चाप नामधेयमनुसृत्य पष्टयशात्मकम् , वितु अर्थाशभागेषु भक्तम् । अ इत्यत्र बिदौ अब भुजेन साफ भ्रमदर्पणो विद्यते । स च सूचकदर्पणसज्ञ । अच भुजस्य मध्यभागे क्षितिजदर्पण इति किञ्चित् बद्दम् , तलम् अत भुजस्य समाना तर भाति । तस्योपरितमभाग गुद्धो भवन् कान्तिग्राही । अधस्त नस्तु घेपनरूपित कान्ति न गृह्णाति । अक भुजस्य मध्ये दूरदर्शनम् , बद यत् क्षितिजदर्पण पश्यति । अब भुजो यदा अभुजेन समो भाति सूचकदर्पण क्षितिजदर्पणश्च समान्तरौ भक्त । व इति विवरण च कच चापे शयसूचक स्यात् । यस्य WHEORANI त त Award ६ द न यन्त्रोपयोजनम्न न इति द्वौ बिन्दू यमध्ये कोणो मीयेत यरमेन हस्तेन दृढ गृहीत्वा विदुद्वयतले यथा भवति तथा क्रियताम् । तस्मिन्नेव तले यत्र धृवा तथा चालयित यम् , यया न इति बिदु भितिजदर्पणस्य उपरितनगूहभागद्वारा दूरदर्शनेन दृग्गोचरो भवति । तस्या स्थितौ या हट कवा अप इति भुजाचालयितव्य , यथा न इति विदो प्रतिविम्यो दर्पणद्वये क्रमेण मूछितो दूरदर्शने न इति चिन्दौ पतति । अब इति भुज तन स्थिर कृता फच चाप स्याशादिक विवरणसाहाय्येन सूक्ष्म गण्यताम् । यन्त्रनिर्माणसूत्रम्-य कश्चिद्वापि कातिकिरणो दयोदपणयोमछिनो दर्पणमध्यकोग द्विगुण कोण करोतीत्याकारक कानियास्त्रोयमूवमनुसुम्योपयुक्त विधान प्रयुग्मते । दर्पणयो अट विद्योलम्बे देये । तयो सपातयि दुः ल इति का पताम् । रतल निभुजे ल कोग अ इति विन्दौ त इति बहिष्कोणस्य ।

·गणितस्कन्ध - इति बिन्दावन्त कोणम्यान्तर त-द भवति । प्रथमत किरणस्तप मागंण प्रस्त अ बिन्दौ सूचकदर्पगे मूछिनोऽपमार्गमनुसृत्य निसृत , पुन' भितिजदर्पणे मूछित , टप मार्गमनुमुत्य दूरदर्शन प्रविशति । अब प्रथममार्गस्य त प इत्यस्य द्वितीयस्य टप इत्यस्य च मध्ये कोश २ त-२ द अर निभुजात् । अतो दर्पणद्वयमध्ये कोण किरणदय मध्यकोणार्धे भवति । किरणद्वयञ्च न न बिदुद्वयादागतकिरणद्वयतुल्यम् । अतो नन' नि-दुद्रय मध्यकोणो दर्पणद्वयमध्यकोणाद्विगुण ! त क्षितिजदर्पण अ क भुजस्य समाना तर ! तस्माद् दर्पणद्वयमध्यकोण' अ क अब भुजयोर्मध्यकोगेन समान । बिन्दुद्वयस्य मध्यकोणतद्विगुण इति वृता चापमोशासितं क्रियते । यावन्ततर भक अव भुजयोमध्येऽपोशाम्नास्त्य आशा रिदुदयमध्यचापे भरन्तीति स्पष्टम् । हद य न प्रायशो दशविकलापर्यन्तकोण वेधयति । चन्द्रनक्षत्रमध्यदूर का श्वेश्चन्द्रस्य नक्षत्रस्य कोन्नताश या वेधयितुमुपयुज्यते । याम्योत्तरवृत्तलग्नवेधकम् - ज्योतिषम् , याम्योत्तरवृतलग्नानि यदा भवन्ति त काल्वेधक किञ्चिान्त्र तन्नामा विद्यते । तस्मिन् द इये दूरदर्शन प्राक्प्रतीचौदिशा प्रसृते प्राप इत्या- क क धारे सम्भरूपे मध्ये बाया लग्नम् ! स्तम्भश्च Y रूपयोराधारयोरधिष्ठित । इमावाधारी कक इति योराधारयो समानताधिष्ठितौ। स्तम्भस्य भार द्वौ मम इति मारी वहन्ती रस्तुभ्या च च इति चक्रप्रस्ताभ्यां लगते । ततश्च स्तम्भ आधारयो सुप परितुति/अघ अर्च च समानतो कतुं सावकाशोऽस्ति, प्राक्प्रतोचौदिशाया चायितुश्च शक्य । यत्र यदि मुनि शितं भवति तदा दूरदशन सपदा भ्राम्यमागे सम्भे याम्योत्तरवृत्त एव श्रमति । दूरदर्शन च ·ज्योतिर्विज्ञानम् नेत्रमिति विञ्चिद्विद्यते । तच्च प्रा प निद्वोर्विवमानाभ्या दीपाभ्या प्रकाशित भवति । नेने विषमसंख्यारानि समानातराणि लोहसूत्राणि याम्योत्तर सन्ति । द्वे च प्राक्प्रतीचीदिशायाम् । याम्योत्तरसूताणा मध्यसून साक्षायाम्योत्तरवृत्तीय भरति ।

·শনিক दृश्यन्ते । यदा दूरदर्शन खस्वस्तिकस्याभिमुखीकृत तदा मागायतितचक्रम्य सूचितभागादिक सूक्ष्मदर्शनपरक्साहाय्येन स्कुट ज्ञायते 1 तथा दूरदर्शन यदा ध्रुवनि दोरभिमुखीकृत तदापि चक्रीय. भागाधिक ज्ञायते । अथ यनिश्चिनशन यदा याम्योत्तरनगत भाति, दूरदर्शने च दृष्टम् , तदापि चीयभागज्ञान भवति । सवस्तिकीयभागाट नक्षत्रीयभागशोधने नक्षत्रखस्वस्तिकरूप लभ्यते । ध्रुवीयभागाद् नक्षत्रीपमागशोधने नक्षत्रस्य ध्रुवदूरमित्युक्ते क्रान्तिकोटिलभ्यते । वृत्तपनकालश्च स्फुट ज्ञायते । नाडीगृत्तीययन्त्रम्-अस्मिन् यन्ने ध्रुवयष्टिः ॥ धृ सज्ञिता ध्रुवद्वयाभिमुखी वर्तते । इय च श्रमणाही कृता । अस्या यष्टेलम्तया झान्त्यसमिति सूक्ष्मयाकर सबद्धा । तस्या अनेच लम्बलया प्रान्तिचक्रमित्येक भागातङ्कित सबद्ध कान्यास्यद्वितीयाने दूरदर्शनमेक भ्रमणाई विद्यते । घुमनेरधोभागे नतकारचमित्येक भागाङ्कित बद्धम् । तस्य तल ध्रुवयष्टेलन भवति । इद ध्रुवयष्टिना साक भ्रमति । तर भागादिसूक्ष्मविभागा वेनचित् तदुपरि न्यस्तेन सूक्ष्मदर्शनेन कालपाहिसाहाय्येन याम्योत्तर या र ज्ञायते । यदा दूरदर्शन याम्योत्तरवृत्ततले विद्यते तदा मतकालचा शून्याई सूचयति । तदा नत वालभागद् ध्रुवयष्टिर्यदि भ्राम्यते नतकालचक्र क्रान्तिचन दूरदर्शन साण्यपि भ्रमन्ति । तथा भ्रमणेन क्रान्तिचक्र यस्मिन् कस्मिन् वापि ध्रुवप्रोतवृत्ते सयुक्त भवति । क्रान्तिचा तथा स्थिरीकृत्य दूरदर्शनभ्रमगेन यस्मिन् कस्मिन् वापि नक्षत्रे निवेश्य भाति ! अतो दूरदर्शनस्य दिशद्वयगमनाहता भवति । पुरतो ध्रुवयष्टिना सम भ्रमण ततश्च ध्रुरप्रोतले भ्रमगम् । तसात्विविद्यापि नक्षन तस्य दर्शनयोग्य मयति । दूरदर्शन यदा मिञ्चिन्नयन सूचयति तदा नतकाचक नताल ·१६. ज्योतिर्विज्ञानम् सूचयति । क्रान्तिचक्र क्रान्ति सूचयति । यदा दूरदर्शन ध्रुवयष्टे समानान्तर भवति तदा क्रान्ति पतिभागा भवे यदि यन्त्र स्फुट स्यात् । प्रायो ध्रुवयष्टि क्षगाहोरारकाले एकवार यथा भ्रमति तदा घरीयन्त्रीयपद्धत्या क्रियते । तथा च दूरदर्शने विद्यमान नक्षन दूरदर्शन न कदापि जहाति ! नक्षत्रेण साफ दूरदर्शनमपि तुल्य वेगेन तस्यामेर दिशाया भ्रमनीति हेतो । अनेन विद्यमानशनस्य छायापादिक ग्रहीतु वा तस्येतरपरीक्षार्थ वेद यन्न प्राय उपयुज्यते । इत्थमनेन नूतननहा धूमकेनवश्च शाता । दूरदर्शने वस्तुदर्पण इति वतते । तस्य नाभितले छायापटप्राहि पट्ट सनिहितम् । दूरदर्शन तदा नमस्तले धूमकेतो ग्रहस्य वाऽनुमितप्रदेश प्रयभिमुखीकृत्य भुवयष्टिपरीपत्र सनद्ध कार्यम् । अचिरेण कालेन छायापगे गृहीतो भाति । तन नथवाणि विदय र दृश्यन्ते । नभनेषु च तो धूमकेतवो ग्रहा वा सरलरेमा कुर्नन्ति | इत्य ग्रहश्च ज्ञाना । अनेन यन्त्रण ग्रहाणा व्यासा , नक्षत्रद्वन्द्वाना मध्यदूराणि, इत्यादिकान्यल्पीयासि चापानि च विद्धयन्ते । प्रदानण्डा प्लुरो नामको

·गणितस्क धा
यावन्ति भ्रमणानि सावयवानि है र विद्रोमध्ये चाप मीयते । र त इति कुम्भकर कस्य
नाभिदूर शायत । तस्मात् र त ल त्रिभुजे समद्विबाहोस्त्रयोऽपि भुजा ज्ञाता । ततश्च र त ल
शीर्षसोको ज्ञात अयमेर रविविधौयन्यास ।
इत्यमेव समीपस्थयोदयोनक्षत्रयोर्मध्यदूर शायते। प्रधानतया रविनिम्नीयव्यास
झानायोपयुज्यत इति सौरय त्रमित्यभिहितम् ।
सूक्ष्ममानम्-उमीपस्थभिदुद्वयमध्यचाप सूक्ष्मतया अनेन यत्रेण मीयत इति तथा
नाम कृतम् । पब इति द्वौ लोहखण्डौ खकाभिधानायाकृतिदर्शितरूपको। तयो सद्धे कच
गज इति । लोहसूत्रे ! सकौ द्वाभ्या ह ह इति भ्रमणशीर्वाभ्याम् अ आ इति भ्रमणाभ्या सनद्धौ ।
भ्रमणशीर्णभ्रमणेन च गज सूरे समीप वा दूरं वा नेतु शक्यम् । अन्यत् ट ड सूत्रम् उपर्युक्त
सूत्रयोमतया विद्यते । भ्रमणशी प्रायश शतमागाड़िते क्रियते । एकेन भ्रमणेन क च सूत्रम् ,
गज सूत वान्तलिखितभागा प्वेक भागमतिक्रामति । इद यत्र दूरदर्शने नेत्रस्थाने
क
Lulukiudulunkul
च
आ
ज
ए
निहितम् । द्वयोर्नक्षत्रयोर्मध्यचाप यदि मीयताम् , तदा ते ८ ड सूत्रे यया भवतस्तया यन्त्र
स्वस्मिन्नेव तले भ्रमयितव्यम् । तदा भ्रमणशोर्षभ्रमणेन
क च सूत्रम् एकस्मिन्नभने गज सूतम् अन्यस्मिंश्च
निधेये । तदा मूत्रयोर्मध्ये पूर्णाङ्का भागा परीक्षि
तव्या । अथावयवज्ञानाय भ्रमणशीर्पयो किश्चिद्
भ्रमणेन च सूत्र समीपतरमागे यथा पतति, गज
सूत्रञ्च तथा स्वस समीपतरभागे यथा पतति तथा
कार्यम् । यावता दो भ्राम्यते तेन नक्षत्रस्य समीपतर
भागस्य मध्यदूर शतायेषु शयते । अनेन विधिना
सूत्रयोमपे यावन्तो भागा सावयवारले शताशपर्यन्त
ज्ञायन्ते । प्रतिभागस विक्रा मकदूर शायत एव !
तसानक्षनद्वयमध्यचार्य मोयते ।

·ज्योतिर्विज्ञानम्
नक्षनद्वन्द्वानां
एवमेव ग्रहणविम्बल्यासार,
यन्त्रण मीयन्ते ।
मध्यदूराणीत्यायल्पतरचापान्यनेन
स्पष्टसावनकालमानम्
अनेन स्पष्टसावनकालो मीयते । ध्रुवाभिमुखशकुच्छायायाः क्षितिजसमतलेऽप्रापरीक्षगेन
स्पष्टकालो ज्ञायते । तयथा-शक=शड
शड कुर्भुवाभिमुखो र, र, स्पष्टर येः क्रमेण द्वे स्थाने ।
र, ध्रुच, र भुट, रवधु वनोतवृत्ते । तयोस्तले क्षितिजसमतले लिखितवृत्तं च ट बिन्द्रोलंगतः।
श च, शट शकुन्छाये।
र, ध्रुख, र, भुख रवेर्नसका।
र,ध्रुख-उध्रुच
र, ध्रुख=उ ध्रुट
अभिमुखकोणयोः समानत्वात् ।
प्रा
A
८
उ ध्रुच इति समकोणत्रिभुजात् सूत्रम्
ज्या (उच) स्पर्शज्या (उच)Xसर्श कोटिज्या ( उ भुच)
उ घुम्भश्चाशः।
अस्मात् सूत्राद् गाते उ च चापे उ ६ च कोणो ज्ञायते । अयं घोणश्च रविनतकालः
रपटसापनका ददाति ।
अम्भस्सु समीरकृतचिनावमीष्टया विम्यया केन्द्रक वृत्तं कार्यम् । अक इति केन्द्रा
निस्सता काचिद्रखा । अक दोषी कर्तबा यथा आक-अXअश्या भवति । आरेवायाः

·ਧਿਰy
के चिन्दौ क ट लम्य देयम् । क आ ट कोण पञ्चदशभागामक कार्य । अर योजनीयौ । तदा
G
उ
-आ
आक
M
अक्षया
अक
स्पर्शज्या ( क अट)
स्पर्शज्या (क आर)
क अट कोण एव उ च चापतुल्य । अथ यदि शडकु म के द्रगतो भवति, शक
या अच दिशागता, तदा
स्पर्शज्या (उच)Xस्पर्श कोरिज्या (१५°)-अज्या इति, उपरिननसमीकरणा
लभ्यत इति पञ्चदशभागात्मको नतकाल इति लल्धम् । एव प्रतिमाग आ निदो रेखा
नीयमाना कर रेखाया यत्र लगन्ति, तबिन्दूनाम् अ केन्द्रेण योजनया च इत्यादयो ये बिन्दवी
लन्धा , वृत्तपरिधिस्थास्तदिशागता शह कुच्छाया आरिदुगतनतकालान् सूचयन्तीति स्पष्टम् ।
दूरदर्शनयन्त्राणि
नगीनकाले ज्योतिर्विज्ञान विशेषतो दूरदर्शनय त्रसाहाय्येनैव व्याप्तिं पुष्णातीति वर
व्यम् । तच्च यन्त्र द्विविधम् --किरणबक्रीमावकम् , किरणप्रतिफलक चेति ।
किरणवक्रीभावक दूरदर्शनम्
म केन्द्रक किश्चिकुम्भकटक वस्तु दर्पणनामकम् । आ केन्द्रकम् अन्यत् चतुर्दर्पण
नामकम् । तयोनाभितले यथैकीमतस्तथा वे कस्मिंश्चिद्धोहनाले स्थगिते । न इति
द्रष्टुनै त्रस्थानम् । अत्र दृश्य वस्तु धिरेखा इति सम्भाव्यताम् । एकमाङ्गात् के इति किरण
समागत्य वक्रीभवन् , अकेन्द्रात् तस्मादेव शृङ्गाद् अवर निस्तेन क किरणेन मिलिया गज
इति बिदी शशिरेखायास्त भृङ्ग प्रतिबिम्बयति, तथैवान्यस्मात् शृङ्गात् च इति किरण
.

·१६४
ज्योतिर्विज्ञानम्
समागत्य वक्रीभान् , अकेन्द्राद् अन्न तस्मादेव शृङ्गानिस्तेन च फिरणेन मिरित्या ज इति
चिन्दौ त शृक्ष प्रतिबिम्पयति । इद प्रतिविम्बल्य यस्त नाम ऊर्धाघरे व्यत्यते । अथ गज
ए
न
च
इति स्थान द्वयोरपि ककयोनाभिस्थले भाति । अत प्रतिबिम्बानिस्सृता किरणास्तयैव
ज
या
--
पद्धत्या यथागत वोभानो न इति नेत्र यदा प्रविशति तदा मुदूरादेवागच्छन्त इव
समान्तरा भार । द्रष्टा च शशिरेखा दूरस्थामियेव पश्यति । दूरदर्शनस्य पृथ्वीकरणशक्ति
नेत्रप्रतिबिम्बकृतकोणो ग आ ज । वस्तुदर्पणे यस्तुकृतकोणश्च क अ च । अनयो
कोगयोनिप्पत्तिरेव दूरदर्शनस्य पृथ्वीकरणशक्तिरिति भणाम | अल्प वस्तु भ पर याण जाति,
पृथु च पृथुकोणम् | अपवस्तुना पृथुकोणत्यु पादनमेगान करक्यो प्रयोजनम् ।
ग आ जत इति कपनीयम् ।
क अच=ग अ ज - प इति कल्पनीयम् ।
अम= वस्तु दर्पणस्य नाभिदूर र इति कल्पनीयम् ।
आ मच दर्पणस्य नाभिदूरम् =ल इति कल्पनीयम् , म इति ग न रेसा सण्डस्य
मध्यविदु
गम-स्पर्शज्या (१)
गम स्पर्शज्या (1)
ल
र
स्पर्शज्या (१/२)_ त/२
स्परांज्या (१/२) प/२
अन्यकोगम्य ज्या त्रिज्यायोगमाने तयोगसमाना मरतीनि न्यायेन ।
त
प

·गणिनस्कन्धः त र अतः पृथ्वीकरणशक्तिः D इत्युक्ते नाभिदूरनिष्पचिरेव। इत्यं नाभिदूरनिष्पत्तिमधिकोकृय यन्त्रस्य पृथ्वीकरणशक्तिमधिका कर्तुं यद्यपि शक्यते, तथापि प्रतिबिम्बस स्पष्टता यावत्तेजःप्रतिबिम्बं जनयति तत्तेजोनियत्या वर्धते । तस्माद् पस्तु. दर्पणाधिक तेजः प्रसारणीयम् , ततश्च वस्तुदर्पण यावत् पृथुन भवति तावत्तेजस्वि प्रतिविम् भवति । अस्मादेव कारणाद् नवीने काले वस्तुदर्पणेषु क्रमेण पृथुलता सपादयन्तो महान्ति दूर दर्शनानि निर्मिमते शास्त्र दूरदर्शनेषु प्रायशो द्वौ दोषो स्वः। तत्रैको गोत्रीयविक्षेप इति, अन्यो वर्णीयविक्षेप इति । यदि कुम्भक्टव द्वारा प्रवन्तः किरणा एकस्मिन्नेर नाभौ यदि न मिरन्ति तदा निपादितं प्रतिविम्म न स्पष्ट भवति । दर्पणस परिधिसमीपलमाः किरणा. समीपे नाभिं जनयित्वा केन्द्र- समीपलमाः किरणा दूरे नाभि यदि जनयन्ति, तदाय गोलीयविश्वेपनामको दोषो वर्तत इति मन्तव्यम् । नाभिर्नाम दर्पणनिस्सताः रिणाः, पर निन्दी सऽपि लगान्ति स बिन्दुः । अय दोष एकेन मार्गेण परिहियते । नाभिदूरस्य दर्पणव्यासस्य च या निष्पत्ति. सा यधिकीमियते तदा स दीपो निवार्यते । इस निष्पत्तिनाभिकनिम्पत्तिरिति गदिता । अथ द्वितीयो दोपः। किरणे सप्तवाः सन्ति । वन नीललोहितकिरणो कुम्भकटकनिस्मृता अधिक विक्षिप्येते । रत्तरिरणाः स्वपमेन विक्षिप्यन्ते । अतः प्रतिबिम्म वर्णमयमस्पष्ट च स्यात् । अयं दोषो वर्णीयविक्षेपास्य । कुम्भकटकस्याने कुम्भकटकमेरुकटक्योः समाहारोपयोगेन वर्णा, कुम्भाटवन विच्छिन्नास्ते पुनरपि मेरकटकेन संयोज्यन्ते । क्टकयोश्च निर्मागे काचविशेषाणामुपयोगेन चार दोपो निवार्यत इति तथा कुर्वन्ति । अथ प्रतिफलकानि दूरदर्शनानि प्रतिफलकदूरदर्शनानि यद्यपि चनुविधानि । तत्र मात्र प्रतिपाद्यते । क च इति विरणो दूरस्य वस्तुनः प्रवतः च न इति मेहकटरे च पिन्दौ पनित्या पट मार्गेण प्रति. म पलिद इति कुम्भ कटके र बिन्दौ पतिन, पुनः र प मागंण मूच्छिन. १ मिन्दी द्रमुनेत्र ·ज्योतिविज्ञानम् प्रविशति । तथैवान्योऽपि किरण ग ज ड प मार्गम वेति । प्रतिबिम्मनापि व्यत्यस्त भवति । अस कायोर्मध्यदूर तयो भिदूरान्तरतुल्य भवति । किरणो द्विवार प्रतिमलितो नेर प्रविस्तीतीद दूरदर्शन प्रतिफलक भगाम । अथ द्वितीय प्रतिफलकदूरदर्शने दड कुम्भ फरकस्य नेऽन्य मेरुकटकमेव निधास्यन्ति । करकयोमध्यदूर च नाभिदूरयोगतुल्य भवति । अन प्रतिबिम्ब नहि व्यत्यस्तम् । किरणवीभावकस्य किरणप्रतिफलकस्य चोपयोगे तारतम्य किरणयक्रीभाषकरदर्शने पूर्वोक्तनाभिकनिष्पत्तिमधिकीकृत्य गोलीयविक्षेपदोष परिहार्यो भवति । किन्तु वसुदर्पणस्य व्यासमधिकीकृत्य दर्शनस्य प्रतिबिम्बस्पष्टीकरणशक्तिवर्धयितु शक्यते । अनयो समाहारेण नाभिकनिष्पत्ति १५ पञ्चदश भवितुमर्हति । तस्माद् नालस्य दैर्ध्य महद्भवति । इय प्रतिपत्ति नास्ति पलकदूरदर्शने । तर नाभिकनिष्पत्ति पञ्चापि भवितुमर्हति । अतो नाल नहि दीर्घ भाति । तस्मात् रिणवक्रीभावकदूरदर्शनस्य निर्माणे व्ययाधिक्य भाति । विश्चास्य कुम्भफटरस्य निमाणे च व्ययाधिक्य भवति, मेरुककनिर्माणे न तावद्धनव्यय । मेरुकटको गोलीयवर्णीयविक्षेपाख्यदोपद्वयरहितो भवति । रितु फान्तियकीभावकदूरदर्शने कतिचिद् गुणा भवन्ति । मेकरक पदे पदे लेपनरूपित कुर्यात् , नो चेमलिनीभाति । द्वियारप्रतिफल्नेन प्रतिफ्लक्दूरदर्शनेषु बहुला कान्तिनष्टा भवति । अत प्रतिबिन्ध तेजोरहित स्यात् । अय दोषो कान्तिवक्रीभार-दूरदर्शने न विद्यते । छायापर सदर्भ विरण वक्रीभाषकाण्येव प्रायेणोपयुज्यते । वस्तुदर्पणस्य व्यासाधिक्ये किरणवत्रीभाषकेऽपि फणस्य स्थूल वात् कान्तिनणा भवति । अतोऽधिकव्यासक्वस्तुदर्पणेप्वियुक्ते महत्सु दूरदर्शनेषु प्रतिपरकायेयोपयुयन्ते । द्वानिशदाव्यामपर्यन्त फिरणनीभावकाण्येवाधिकोपयोगीनि भवन्ति । द्वात्रिंशदारम्य पञ्चाशदगुल्पर्यन्त रिणवीभायाणि दर्शनार्थमुपयुज्य ते । प्रतिफल्यानि छायापटग्रहणार्थ च पञ्चाशदगुलानतीत्य व्यासो भवति यदि प्रतिस्पायेर वियोपयोगा गीति सम्प्रति महान्ययप्रया साभ्या यानि महाति दूरदर्शनात निर्मीयन्ते तानि सपाण्यपि प्रतिमाये ।

·. अथ ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः "अनानन्तवीर्यस्य श्रीमहाविभूतेरनन्तकोटिसूर्यप्रकाशसमेतस्य श्रीमदादिनारायणस्य श्रीमहाविष्णोनिजमायाकल्पितानन्तगोरिब्रह्माण्डानामेकतमे" इत्यारभ्य देशकानिचनमारि प्राचीनैर्भारतीयैर्महर्षिभिः सर्वेषामपि वैदिककर्मणामारम्भे महासङ्कल्प इति नाम्ना ! अनन्ते देवगर्भऽनन्ते कालगमें कुलत्या वय मानुषा, क्थ साता., कोदशी हृदयमानस्य विश्वस्य प्रकृतिरित्यादिक्गाढसमस्याजिज्ञासा जायते सर्वेषामपि हृदयेषु यदा कदा या वयसि । एतजिज्ञासापरिणरणायैव सम्प्रवृत्तानि शास्त्राणि । तत्र ज्योतिर्विज्ञान विशिष्टमेत स्थानमन्रो तोति भणित ज्योतिषोपनिषदि--"यथा सिरसा मयूराणा नागाना मगयो यया । तद्ववेदाङ्ग शास्त्राणा गणित मूर्धनि स्थितम् ।।" इति । "शाबादस्मात् कालोधो यत स्याद् वेदाङ्गत्य ज्यौतिपस्योक्तमरमात्” इति भास्कराचार्य , "वेदाङ्गमायम्” इति सूर्यसिद्धान्तश्च तदेवानुपदत. । सर्वव्यापकत्वात् श्रीमहाविष्णोस्तस्यैश्वर्यभूताना ज्योतिर्गोगना स्थितिगत्यादिविचारणापि परमेश्वरस्मरणमेवेति तथा सम्भावित ज्योतिशास्त्रमाचायें । नत्तथा तिष्ठतु । प्रकृतमनुमराम साम्प्रतिकदूरदर्शिन्यादियन्त्रसामग्रीरलेन यदिशान सम्पादित नदन प्रथमतो विचारसामः । 'विल्सन्' पर्वते प्रानिर्मितदाताहव्यास्वदूरदर्शनयन्त्रेण, सम्प्रति 'पलमोर पर्वते यद् बहु व्ययप्रयासान्या बहुना कालेन च निर्मित तस्य द्विशतोमितालव्यासकदूरदर्शनस्य साहाय्येन च बहवः खगोगविषया. सम्प्रत्यापिकृता । अय मानवो द्विशतीमितकोटिकान्तिपर्यन्त माकाशगर्भे दूरदर्शनसाहाय्येन द्रष्टु प्रभाति । शब्दप्रयोगणैप न तदूरप्रमाण मुखिगोचर भवति । अतः किञ्चिद् व्याख्यास्याम । कान्तिपूर्ण नाम कान्ति प्रतिविकलम १८६००० मैलीवेगेन गच्छन्ती ३१५५७६०० विकासकवर्षे क्यिन्तमध्वानमतिकामतीति त्रैराशिकेल यहभ्यते दूर तत्कान्ति वर्षमियाचक्षते । तच्च ८८x१०° मैलोमित भवति । अवान् प्रसार्य ५८८०००००००००० मैगीमितमित्यर्थः । तादृशानि कान्तिपाणि द्विशतीमितकोटिसख्याकानात्युत्ते- ११,७६०,०००,०००,०००,०००,०००,००० मैलीमितदूर मासचक्षुष्मान् मानयो बुद्धिचक्षुर्भूतेन दर्शनेन पश्यतीत्यही महदाश्चर्यम् । द्रष्टु दूरगतश्च वस्तुनिवह नेगेन्द्रिय दुर्गमिति शोको निरस्तो भवति । किं तेन दूरदर्शननेति प्रश्ने समाधीयते कदाचिद् विपुला च पृथ्वीति कवयो गायन्ति स्म । पञ्चविंशतिमीसहस्तमितपरिधिका या भूमिः सा पादमिनभूमिस्थस्य मानवस्य यद्यपि महत्या, तथापि सा बहूना रवि परितो अाम्या महागा मध एवैव, ताइव- भूमयन्त्रयोदशशतमिता बृहत्पतिगोले मुग्व निशिष्यन्ते । सोऽप्येको विधेयो मान् त प्रदक्षिणी- कुरुते । तादृशो भगनानादित्यो यादृशो भवेदिति निशाउमाना खगो यात्रकारो बहुयन्त्रसामग्री निमिरे । तेन च यन्त्रबलेन बहुविषया- सम्प्रत्याविष्कृता । सूर्यस्य गोगेय यस. ८६४००० मैन्गमित । स चास्माक ९३०००००० मै मितदूरे घर्तते । ३६७३५००००० मैलीमितदूरे ·ज्योतितिानम् . य 'प्लूटो'नामको ग्रहो वर्तते, तमपि तरसा पर्पतीत्यनेन तावत्पर्यन्त तस्य शक्तिव्याप्नोतीत्यर गम्यताम् । तस्स गोगों चतुष्कोटिमितभामामामौष्ण्य भरतीत्यनेनैव तस्स तेजो मनसो दूर मेव । तस्य चाला अन्तरिशे काग्निजिहा इस ४७५००० मैलीपर्यन्तमपि व्याप्नुवाना यन्त्रण वेधिता । गोलगर्भ प्रतिक्षणमुत्पद्यमाना महाशक्ति हिर्गमनेऽलधारकाशेष महाशब्द कुर्वती प्रत्यारिली रौद्री शान्ति स्मारयति । गोलगमें महाग्निना भियमाना परमाणूनामवयवा प्रति विक र शिसहसमैलीवेगन धामन्तीति गण्यते । एव जाम्बल्यमानो यो गोल्लद्वरिष्ठभगों ध्यानमानेगैर 'अग्नि काचिन्मती शक्तिया ताहमहागोल रिनिमिता' इत्यस्माक धिय प्रचो दयतीति गायत्रीमनार्य सत्यमेव भवतीति । एवविधो रविरेक नक्षत्रम् । तादृशानि नमनागि दशसहसकोनिमतान्यस्माक वियद्गङ्गानामके पिण्डाण्डे वर्तन्त इत्यवगम्यते । तादृशा पिण्डाण्डा पुनर्दशसहस्रमोरिमिता ब्रह्माण्डे वर्तन इति साम्प्रतिकदूरदर्शनयन्त्रसामग्री निरगपीत् । अहो भगरद्विभूति ॥ अथ ब्रह्माण्इसापयाभूताना नक्षत्रगोलाना परिशीलनाया पूर्वमस्म सवितुर्यत्कुटुम्ब तद् व्याख्यास्याम । अथ सौरकुटुम्मकथा रवि-रविरेक नशन नसभ्य समीपतरस्थलात् पृथुलविधवानस्माभिदृश्यते । भूमे स्तस्य दूर ९३०००००० सपनाग्निगोमिता मैन्य । गोलीयदूरेखिदमतीय रुध्विति वक्तव्यम् । कान्तिवर्ष पूर्व निरुत्तमस्माभि । विकलामितस्य कालस्य १८६००० रसयमुभूमितसहस्रमैलरीवेगा या कान्ति , सा वर्षमध्ये यार तमवानमतिकामति तापदूर कान्तिवर्षमिति परिभाषा । वस्वश्याण सहस्रकोरिमैलीमित भाति (५८८x१००)। अस्माक समीपतमनक्षत्रमधु शतभिषगिति, यस्य दूर ४३ कान्तिपाणि । अनेनोपमित रविदूरमत्यल्पमेन भरति । ततस्तस्य बिम्बाधिक्यम् । खेगोलीयन्यास ८६४००० मैलीमित । अय रविधशुनादीन् महान् शक्त्या कर्पन् आत्मान प्रदक्षिणीकरोति । बहुसख्या- कान् महागोलानेव महाधेगै परिभ्रामयितुस्तस्य महती शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिका शक्ति ज्ञाप यति । अथ बुधगुनादीनुत्तरोत्तर वर्गयाम । तर प्रथम युध । रवेरत्यन्तसनिहितो बुध । तयोमध्ये दूर सरसाग्निलक्षमैली मितम् , बुधो ग्रहेष्वल्पतम । तस्य गोलीयव्यास ३००० साभ्रसाग्निमैगमित । एप चद्रगोलात् सार्धमधिको गोल । प्रतिविम्ल रसाग्नि ३६ मैलामिनवेगेन रविं परितो भ्रमति । अतो ग्रहागा मध्ये महत्तमवेगवानिति वत्तव्यम् । तस्मात्तस्य देवदूत इति नाम विद्यते । तदीयदीर्घवृत्तस्य के द्रच्युति ०२०६ तदीय परमविक्षेपश्च ७° सप्तभागा मा । रवि परितो भगणकालो वस्वष्टमितदिनान्येव । रवियोगकारस्तु ११६ रसभूचद्रमितानि दिनानि । तस्यात्मभ्रमणमालश्च भगगमारसमान एवेति दास्रज्ञा मारते । ततो बुधो रवैश्च द्रो यथा भूमे , एकमेव गोलार्धे प्रात्यति । वेस्तदीयपरमदूरस्य परमात्पप्रमाणम् १८° परमप्रमाणम् २८° । अय व्यत्यास केन्द्रच्युतिज य । अतो बुध सदा रविसमापवती प्रायश्चभुर्गोचरो न भाति । यस ताले स सायमिकनक्षत्रतया गण्यते । तदा द्रष्टु योग्यो भाति । शरकाले चौदयिक ·प्रमापदम्बरूपवर्णनास्कन्ध नक्षत्रनया चक्षुर्गोचरो भाति । अहुपाशे लुन्धनक्षत्राममायादो रोहिणीव स प्रकाराते । तस्स वातावरण विद्यते या न वेति मीमासन्ते विचक्षणाः । यदि विद्यते तदल्पमेव स्यात् । बुधो यंदा रविनियमाच्छादयति, तदा तस वेधेन बुधशा मन्दोच्चस्य गतौ प्रतिवमग्निमितविकता भेदोऽवगम्यते । असो व्यन्यासः 'ऐनष्ठयिन' पण्डितस्य सापेक्षतासिद्धान्तेनैयोपपयते । तेन सिद्धान्तेन यायन्यग्रहमन्दोचानामपि गति व्यत्यासो भदेर, तथापि तर स व्यत्यासो नोपलभ्यते। अथ शुक्र बुध इस शुक्रोऽपि रविसमीपवती ग्रहः । तथा चौदयिानरलेन सायमिश्नक्षनत्वेन च दृश्यो । न यदाप्यर्धरात्रौ दृश्यत इतरार्थ । तस्य रवेश्च मध्ये दूरसा परमप्रमाण ४८° भाग- मितम् । ग्रहागा मध्ये शुक एपाधिक्तमप्रकाश.। तस्य च परमसाग. समोपयोगात् पनिंदादिनै. पूर्व परं वा भाति । तथा च तस्य व्यग्रहदूरम् ३९ । प्रभागमानेऽपि रयो शुको रगोचरो माति । तस्स रवि परितो भगणकाल: २२४ दिनानि । रनियोगमार. ५८४ दिनानि । तस्यात्मप्रदक्षिणकालोऽपि भगणकाल्नुल्य इति मन्यते । बिन्त्विद न सिद्धान्तितम् । यदि रवि. यों रूपनुत्यस्तदा शुभवर्ग. ०७२३ भवति । तसर केन्द्रच्युतिरस्यापा ००६८ मिता । राम्य परमपिरोप, ३°२०' । तस्य गोलीयन्यासः ७५८० मैल्य. ( अनः शुको भूमे. विशिदेवापी- यान् । तस्य भूमेरिव सान्द्र यातायरण विद्यते । किन्तु तर प्रागमायुर्य अवधूमोऽपि च न स्यादित्यवगम्यते । शुको बहुपु विषयेषु भूमेः सहयो भवति ।

·१७० १८०°-२३° ज्योतिर्विज्ञानम् दैनदिभ्रमणशेन १५° भागान् प्रतीची गच्छति । तस्मात् प्रतिहोर ३२ भागान् प्राचीमेव गच्छतीति महदाश्चर्यम् । तेनाय पश्चिमदिशायामुदेत्यरत गच्छतीति । अन्ये सऽपि प्रतीच्या मेरास्त गच्छन्ति । दिने च स उपग्रहो द्विवारमुदेल्यस्त गच्छतीत्येतदाश्चर्यम् । सौरकुटुम्ने सपामप्युपग्रहाणा भगणकालास्तदीयग्रहाणामात्मनमणकालेभ्यो गरीयास एव । किन्तु फोबोस् विषय इद विपर्यस्तम् । कुजात् फोरोस् नामास्योपग्रहस्य दूर कुजगोलीयव्यासस्य २७९ गुण भाति । तस्मात्तस्य क्षितिजीयलम्पन २१° भागमित भवति । तस्य च विक्षेपवृत्त नाडीवृत्तस्य समीप एव भवति । ततो लम्पन मनसि कृत्वा तस्य क्षितिजोस्थितिकाल होरा १६ कलाश्च । लम्बनस्यैकविंशतिभागात्मक्त्याद् अक्षाशो यदि ९०-२१-६९° भाग तु यो भाति, ततोऽधिमाक्षाशशेषपग्रहो न दृश्यो भाति । किञ्च, फोबोस् पृष्ठीयद्रष्टु कुजो महाविमो दृश्यत इति स्पष्टम् । यथा चद्रपृष्ठीयस्य चद्रक्षितिजीयलम्बन भूमेनिमा) भवति, तथा पोनोस् पृष्ठीयस्य कुजनिम्बीयन्यास ४२२. भागात्मक स्यात् । इद महदाश्चर्यम् । कुजस्तन वासिना महाकान्ति दटातीति वक्तव्यम् । दूरदर्शनेन समीक्षिते कुजगोल उत्तरार्धगोले विस्तीर्णा गोधूमपर्णी प्रदेशा दक्षिणार्धगोले नीलधूमवर्णा प्रदेशा दृश्य ते । वेचिद् दक्षिणार्धगोले समुद्र प्रदेश इति म-पते । नेद सत्य भवितुमर्हति । समुद्रप्रकाशो भाति यदि तत्र रविप्रकाशो दृश्येत । तथा न दृश्यत इति तदुदक न भवतीति सिद्धान्तितम् । किन्तु कुजगोल उदक नास्तीति न वक्तव्यम् , ध्रुवयोहिमदर्शनात् । ऋजून पुरस्कृत्य ध्रुवीयहिमशिखराणा वृद्धिहानी च दृश्यते । वेचन द्रष्टार कुजगोले चतुश्शतीमिता प्रणाल्यो विद्यन्त इति । ता कृपिनिमित्त तनत्यनिर्मिता कुल्या इति शशङ्किरे । ते चोचु -यथा यथा ब्रुवीयहिम शिथिलीभवति, तथा तथा कुल्या सम्पूण प्रबह-तीति । इद सरेहास्पदम् । कुजे वातावरणमल्पीय , उष्णता चाल्पीयसी, ततो हेतोस्तन मानुपा पिद्य त इति वक्तु न शक्यते । कुल्यादर्शनमामासिकमेवेत्य ये मन्यते । ग्रहखएडा' कुजगुयोर्म ये बढ्यो ग्रहसण्डा केप्रसूत्रत्रयीमनुसृत्यैर रयिं परितो भ्रमन्ति । तेषा भगणकाला सानिवत्सरानारभ्य घड्यत्सरपर्यन्त भान्ति । तेपा मध्धे बद्दयो दृग्गोचरा न भवन्ति । दूरदर्शनस हाय्येनैव दृश्यन्ते । तेऽयपर्यन्त ज्ञाता द्विसाहलिका भवन्ति । तत्र 'येष्टा' नामको दृग्गोचरो भवति । बहूना गोलीयन्यासा रात मैलीन्यूना एव भवन्ति । सर्वेषामपि द्रव्य माहात्म्य चन्द्रगोलीयद्रव्ये पञ्चविंशतिभागमेव भवति । मिरीस्-'सिरीस्'नामो महसण्डाना मध्ये गुरुतम । १८०१ क्रीमदे 'पयाजी नामकेन गोलशेन विज्ञात । तस्य गोलीयव्यास ४८० मैीमित 1 तस्य च वर्ण २.८ । बोडम्नप्रतिपादनसमये ( १७७२ कोष्टान्दे) तावत्वर्णको प्रहो न ज्ञात । सिरीस् ग्रहसण्डाविष्करणेन सूत्र सार्थकमभूत् । ईरोस् ग्रहसण्डाना मध्ये रखेरत्यन्त समीपस्यो ग्रहसण्ड ईरोस नामक । १८९८ क्रीयादे 'विद्र' नामकेन गोशेन विज्ञान । प्रायो दूरदर्शनेना द्रष्टु सक्यो भवति । १९३१ श्रीयादे चधु - 1 ·ब्रह्माण्ठस्वरूपपणनास्कन्ध गोचरोऽप्यमात् । तदा रखेगभिमुख्यसमये शीप्रविन्दुस्थितत्वाद् भूमेरत्यन्त समीपगामित्वाच तस्य गोरीयन्यासो विशतिमैलीमित एव । तस्य वर्ण ४५८ मित एवं । केन्द्रच्युतिमहती २२३ मिता । अत एव भूमे १४० रक्षमैलरीमितरेऽपि भवति । इदमेगन्यग्रहस्य भूमे परम नैक्श्यम् । तत्र परमनैन्य ईरोस्प्रहसण्डस्य क्षितिजीयमानमेशा कला भवति । तस्मादविगमन गणयितु शक्यम् । ततश्च रविकर्णो शायत इति प्रागेरोक्तम् । अस्य ग्रहाबण्डस्य भगणराल १,७६ सवत्सरा । रवियोगकाल ८४५ दिनानि । 'ट्रोमान् महसपना ~बहवो महसण्डा सघत्वेन वर्तन्ते । स सघ ट्रोजान सघ इति भगिनम् । प्रोस् देशीयवीरसपस नाम तस्मै दत्तम् । वे महसण्डा रचिगुरुभ्या यथा समत्रिभुज जनयन्ति तथा पर्यन्ति । सर्वेऽपि ग्रहसण्डा क्स्यचिद् ग्रहस्स सय एव जातस्य गुमसमीये सीमामुज्झतो गुरुयक्त्या सहस्रधा मिनस्य सण्डा इति शास्त्रज्ञानामभिप्राय । सर्वेषामपि महागा गुस्तमो गुरुरेव । संस्कृतभाषायां कुजगुरूहानिनामानि सार्यकानीति स्पष्टम् । सर्वेषा ग्रहाणा द्रव्यमाहत्य यारद् भवति तावदधिद्रव्यवान् गुरिति शायते । गुरुगोलस्य ध्रुवीयन्यासा ४१४०० मैलीमित नारोवृत्तीयन्यासा ४४३५० मैनी मितम् । ततश्च गोल्धन योददाशतगुण भूधन भवति । गुरुवर्ण ५ २०३ मपति । तस्य केन्द्रच्युति ०४८१ । तस्य परमविशेष १०२१ मगरकार । ११८६ वागि रवियागमाल ३९९ दिनानि । आत्मभ्रमणकार : होरा ५५ काश्च । अयमेव काल पर्वग्रहालय परमाल्प। रखेराभिमुग्ये गुरुधिरतमप्रकाश । प्रहाणां सर्वेषा मध्ये म चिना गुरेशाधियारा । दूरदर्शनेन दृष्टे गुरी महपृष्ठेशारामनुसृत्य वर्णभेदो गम्यते । नाडीवृत्तम्योभयगर्भयोर्दशमाग पर्यन्त देशोऽधिकाश 1 तत परमुभयपार्श्वयोध्रुवमण्डपति गोधूमणको हये । भुमण्डले नीलपणे भवत । गुरोर्वातावरण सन्द्र वियते । किन यर परीक्षामा तर 'मिथेन' वायु, 'अमोनिया' पायुध विद्यते इति गम्यते । गुरोकादशोपमहा गन्ति । तन चारोयो यसापि दूरदर्शनेन दृश्यन्ते । इमे गलिया'नामकन शाशेन पूमर शाता । तेश सभा धेपदैपायेग वृत्तान्येर भवन्ति । तर प्रयमद्वितीयो चन्द्रातिविदापी । नृतायचतुओं 3 चद्रा दाधिको मान । इमाया औरफुटुमे महान्तायुपग्रहो। लेप चतुर्ग लामा मलेग २१०९, १८६५, ३२७३, ३१४२ मेगमिता । अय पञ्चम प्रतिकार सत्समैगमितरेगेन भ्रमनि । अयमा सोरकुटुम्नीय पातिषां सपामपि पिठो मनि । पचानां मचे जनुपिना कि प्रत्यारोऽपि प्रतिभ्रमाममा मानि। तर कारण तीसशेषवृत्तात गुरुम् । तेपा प्रहग पुग्लैर मागलाभी रविदूर गणितम् । से रविवारपाटे गुगारमाया प्रसारयन्ति ! तय गुरष्ठ पदे पदापि रविमा माति । "पा अरदूषणाचा यो । शिशायर उपमहा प्रारदशी और वे कामानिरीदने । ममा नमधे प्राच्या प्रतीची IT I दराम एक "THE १९९ो पाती। .

·ज्योतिविज्ञानम् शनेश्वरः अस्य नामैव मन्द चरतीव दृश्यत इति निर्दिशति, यतोऽस्य भगणकाल २९५ वर्षाणि । अस्य कर्ण ९५३९, परमविक्षेपश्च सार्धद्विभाग । केन्द्रच्युति .०५६, अतोऽस्य पक्षा ईपद्वै पन्येण वृत्तमेव भवति । अस्य रवियोगकाल. ३७८ दिनानि | गुरोरनन्तरमय पृथुग्रह । किन्तु तदीयसान्द्रताल्पतमा .७. भवति । हरितवर्णेन सुप्रकाशोऽय दृश्यते । अस्य वातावरण गुरोरिव भवति । अस्य गोलस्य विषये किश्चिदाश्चर्यजनकम् । दूरदर्शनेन दृष्टे गोलं परितो नाडीवृत्ततले तिस्रो रशना इव भवनि । तासा मध्ये मध्यमा विशेष प्रकाशते । इमा पर्तुरा एव विद्य ते । किन्तु तिरश्चीनतया दृश्यमाना दीर्घवृत्तानीव भनि । बाह्यरदानाया व्यास १७१००० मैली मित । तस्या आयामश्च १०००० मैलीमित । मध्याया आयाम १६००० मैलीमित । आल रस्य ११५०० मैलीमित । इमा रशना नहि परस्पर मिलिता । मध्ये तासा शून्यप्रदेशो वर्तते । तस्या सान्द्रता दशमैलीमिता । ता सन्दर्भमनुसृत्यैतादृग्विधा दृश्यन्ते-(१) कदाचिद्रयिणा ह्यप्रकाशितभागेऽस्माकमभिमुसे भवति तदा ता न दृश्यन्ते । (२) यदा तासा तले भूमिरायाति तदा तासा कोरिरेन रेखावत्प्रकाशिता भवति । किञ्च, ग्रहो नृपभमिथुनयोर्यदा भाति तासा यावदायामोऽपि दृश्यो भवति, तदा विपातग्रहो नवतिभागात्मक स्यात् । प्रथमा इमा राना कथमेयम्भूता इत्याशङ्काया ता अत्यल्पसाटैरप्रकाशमानस्तथा पर्नुकारस्थैर्ग्रह परिणिता इत्यवगम्यते । ते कस्यचिद् ग्रहस्य जायमानस्य ग्रहसीमा प्रविष्टम्य कोरियो भियमातम्य सण्डा इति शास्त्रज्ञानामभिप्राय । अधेमा रशना विहाय शनैश्चरमहस्य नयोपग्रहाश्च विद्यन्ते । ते सऽपि दृरदर्शी साहाय्येनैव द्रष्टु योग्या । तेषा मध्ये टानामा सौरकुटुम्मीयोपग्रहाणा मध्ये गरिष्ठ । तस्य व्यासमच ३५०० मैन्नीमित इत्युो च द्रस्य १६ गुणो भानीति । नाम 'जीवोगामसे मह आकाशे वन गच्छतीति विशेष । युरेनस् (वरुण ) १७८१ मीन्दे 'हर्ष' नामशास्नगेनाविष्कृत । तम्य कर्ण १९२१ के द्रच्युति ०४७ । भागमाल ८४ वर्षा ण, ररियोगकार ३७० दिनानि । सुदूरे नियन इति सामान्येन चभुगोचरो न भवति । अस्य च पार उपग्रहा विद्यन्ते | तेषां यशाश्च मान्तिवृत्तस्य लम्मतया विद्यन्त इति विशेष । वरुणस्यापि वातावरण गुरुश-योरिस भवति । नेष्ट्यन् अस्य वर्ण ३००७, पेन्द्रध्युति ००८६ । भगणार १६४८ वपाणि । ररियोग काल ३६७ ५ दिनानि । दूरदर्शनेनैव द्रष्टु शक्यते । तम्पैक एसोपग्रह , तस्य नाम 'ट्रैगन्' । स च चक्रगत्या गनि । 'नेप्ट्यन्' ग्रट्म्यापि यातारण गुस्सन्योरिस भरति ! वरुणप्रहस्य गणितागतस्थानस्य रक्सिदस्य च विसपादोऽभवत् । य पदिचद्राषि प्रहन्तमार्पतीति कृत्या 'एडम्स नामक आशावज , 'रेपेरियर' नामा प्रेञ्चमारवशदच - ·রক্সায়গলঙ্ক; 1७३ युगपदेर कर्षणसिद्धान्तीयगणितरलेन १८४६ कोटामेऽम्य सान निर्णयामासतुः । तथैर तन महो दृष्टः । अहो गणितशास्त्रम्य बलम् । इदमावाणसिद्धान्तं दृढीकरोतीति स्पष्ट निदर्शनम् । अय नीग: शिगमको प्रहाणा रहि.सोम्नि स्थितो गोल. | यथा 'नेप्ट्यून् गणिते नाविष्कृतः, तयायमपि गणितेनेर वर्तत इति निश्चित्य सान गयित्वा 'स्व' नामक शाम्बशेन १९३० ग्रीष्टान्दे मिथुनराशागाविष्कृत । तस्य कर्णः ३९.५, भगालश्च २४७ ७ याणि । परमविक्षेपो महान् १७° भागमितः । केन्द्रच्युतिः २५१ इयञ्च महती । ग्रहगोलीयव्यास. ४००० मैलीमितः । अतो द्रव्यविषये कुजसमो भवति । अन्मान् कान्ति. सार्धषवहारामिनकाले भूमि रिशति, तावदूरे वर्तत इत्यर्थः । अनेन रवे. शनिर्यास्ट्रव्यापि शनि ज्ञानु शक्यते । दूरदर्शनेऽव्यय महोऽपतया हरितवात्मकतया च दृश्यते । धूमकेतयः यथा महातथा धूमकेतपोऽपि सौरकुटुम्बीया एव । तेऽपि वेटरसूनाम्यनुस्त्य सञ्चरन्ति । तदीयकक्षामा केन्द्रच्युतिमंदती । अत. मुदीतानि भरन्ति । कथाणा महत्वाद् धूमतवो यदा रविसमीपमागच्छन्ति तदैव दृगोचरा भान्ति । दूरदर्शनसाहान्थेने र महको दृश्यन्ते । कतिचिद् अतिकाया दीर्घपुच्छाः शष्ट दृग्गोचरा भरन्ति । हानिको धूमकेतुमादशः । यम्य कक्षा भगगादिक पुनरावृत्तिमालश्च दारीनामशास्त्रजेनागण्यन्त । धूमफेदना चतुर्धभाग एर दीर्घवृत्ताधाको भाति । अतस्ते पुनरावर्तन्ते गणितभगणकारे। तेगा भगणारा. ३.३ वण्यारम्प दासइयमितवर्षपर्यन्त भरन्ति । हालिरधूमरेतुः ७५५ वर्षेषु पुनस्यने । स तस भगणार इत्यर्थः । धूमकेतूना पिंगतिनमो भागो परपयरेमामु सहरति । मिष्टाः परउलयरेगा। धूमकेतृत्पत्तिः स्थधूमस्नरः मादुर्भपतीन्याराद्वाशन ते सौरसुटुम्पम्य बाधा इत्यवगम्यते । पुरा रविणा सामजन्मतः पूर्व वायुरूप यगोगत्पत्तिकारसं द्रय परिभ्रमति तदविगारष्ट तन्मया परपश्य- पशामु भाषमागमारि। ततध कुजादिप्रहागामाशेन तद्रव्य तत्पूमेर गइस पृतम् । परवल्यानि विहाय दोघा नाममा कृतम् : तापापण्डा एष धूमकेता । येगा. धित मण्डाना दीवायरसस्परेषाः समयमानाः पुनाः । अपमागिा धूमकेशर যদি বলিষগনশিয়া যান। হন নয় সুনান ধুম मगगायः पञ्च पर्यापारम्प मापने मानि | तेरा मन्दोबिन्दयो गुरुसमोर मानि । अतो गुरेव सानादिति यदन्यम् । ते च तसदगुरुचा इति मगमः । अप सनेरपिसाच्या धूमपुत्राः गन्दा माणे 'रटे'धूमोनुर्मुस । यगोपी दायर भूमोत् गप्रतिशतो। तपोरेकः पिनामा !

·ज्योतिर्विज्ञानम् - हालिक्धूमकेतुः अय सुप्रसिद्धो धूमकेतु । अस्य भगणकाल ७१.५ वर्षाणि । अय सदा वक्री । अन्ये सर्वेऽपि ऋजुगत्या गच्छन्ति । अय नप्तृप्रहेण जातस्तत्पुनोऽभवत् । पुरा कालाद् अय बहुदेशेषु बहुभिर्णित । १०६६ क्रीष्टान्दे दृष्टोऽयमिति वणित । अस्य विषये भगणादिगणित यावद् 'हाली'नामकशास्त्रशेन कृतम् । ततस्तन्नामाङ्कित कृत । स च 'हाली'पण्डित १५३१,१६०७,१६८७ क्रीष्टान्दवर्षेषु ये धूमकेतयो दृष्टा इति वर्णिता, तेषा कक्षासामान्याद् एक एव धूमकेतुस्तेषु तेषु वर्षेषु दृष्ट इति तस्य भगणकाल. पञ्चसप्ततिमित इति निरणैषीत् । तस्य पुनरावृत्तिकाल १७५९ वर्षे भवतीति तदा स्वय न जीवतीति । यदि स्वप्रतिज्ञानुसार तस्मिन् वत्सरे धूमकेतु पुनरावर्तते भाविजनास्त धूमकेतु हालीनामकेन आग्लशास्त्रज्ञेनावित इति हालीपण्डित सम्भावयन्विति स्वस्य दिनचर्यानन्ये व्यनीलिखत् । स च धूमकेतुस्तस्मिनेर वत्सरे दृग्गोचरोऽभूत् । अत एव तस्मै हालीपण्डितस्य नाम ददु । तस्य धूमकेतो पुच्छ पदाचित् पष्टिभागमितोऽप्यदर्शि । १९१० कोटा दे स एव धूमकेतु पुनदृष्टिगोचरो बभूव । पुनरपि १९८५ क्रीप्टान्दे दृश्यो भविष्यति । धूमक्तो शिर प्रकाशतमनक्षमिव कान्तिमद्भवति । पुच्छश्च वियद्ग व विस्तृतो भाति । यथा यथा भूमे समीपमागच्छति तथा तथा दिवापि दृष्टिगोचरो भवति । पुच्छ सर्पदा सूर्यस्य पश्चान्मुसो भवति । प्रथमदर्शनवेराया पुच्छो न दृश्यते । समीपतर यास्यत्येव धूमकेतो पुच्छो दृष्टिगोचरो भूत्वा पुनदर यास्यन्नन्तर्धते । १ १८११ श्रीष्टान्दे यो धूमकेतुरदर्शि स सप्तदशमासपर्यन्त दृष्टिपधेऽवर्तत । १८६१ जोधाब्देऽन्य कश्चित् सवत्सरमे दृश्यते स्म । १८८९ श्रीष्टान्देऽन्य यश्चित् सार्धद्विवर्ष पर्यन्तमपि दृष्ट । पाश्चिद् धूमकेतूना बय पुच्छा भान्तीत्यवगम्यते । पुच्छाश्च यावन्नभो विस्तीर्णा भवन्ति । इमे विशेषा जनेषु महाश्चर्यजनका भवन्ति । धूमकेतूना शिरस्समीप र्नुलो वायुपदार्य श्वेतमेघवद् दृश्यते । स एव धूमकेतो रविसमीप गच्छति विस्तरतो भूला पुच्छ जनयिष्यति । क्रमेण चाय पुच्छीयनायुपदाथों यिनष्टो भाति । ततो धूमरेतु क्रमश कृशो भवति । धूमकेतूना सर्वेषामपि द्रव्यमाहत्य भूमेर्वातावरणादायल्पीय । ततो य कश्चिद्वापि धूमकेनु समीपेऽपि भूमि विपयितु समर्थो न भवति । १८६१ मीष्टान्दे यो धूमकेतु राजगाम तस्य पुच्छमध्ये भूमि पपात । तथापि न काचिद् हानिरभवत् । धूमकेतूना द्रव्यस्य कमशो विनाशिस्यात् तेषा पुनरावृत्तिकाले प्रत्यभिज्ञान कदाचिद् दुष्परम् । उल्कापात. धूमकेतूना पदार्थविनायेनाने के सहलश शिलामया. सण्डा उद्भविष्यन्ति । तेषा केचित् विञ्चित् पृथुना बहवस्तु रेगर शाल्पीयोस । इमे सर्वेऽपि धूमकेतो कक्षायामेर सघन्वेन परिभ्रमन्ति । ते यदा महावेगेन भूमातातरण प्रविशन्ति तम्य सबन जाजन्यमाना अचिरा देव घिनश्यनि । अत एवोक्तम्-"उल्या सानिर्गतग्याला" इत्यमरसिंहेन । यदि भूभ्रमणस्या नुगमदिशाया ते उद्गच्छति तेगा वेगा अन्या एव भवन्ति । अतोऽविनदय-त पदाचिद् भूमावपि पनेयु । यदि भूभ्रमणम्य विलोमदिशायामुइच्छनि सापेशवेगम्य महत्वात् णार ·ग्रझाएडस्वरूपवर्णनास्कन्धः एव निर्गतज्वाला भविष्यन्ति । आफ्रिकापण्डस्य निमंतिदिशाया पतिता काचिदुरका ३२० भारमितेति ज्ञायते । १९०८ क्रीष्टाब्दे काचिन्मइत्युल्का सैवोरिया-देशे चारण्यभागे पतित्वा त्रिंशन्मैलीमितव्यासादेश व्यनाशयत् । कस्याश्चिदुल्कायाः पातेन 'आरिजोना'देशेऽर्धाधिकशत- पादमितो महान् सातः चतु सहसमितपादन्यासो बभूव । सायकालमारभ्योल्कापात उपः पर्यन्त कमेण वर्धते । तन कारण प्रभातकाले वयं भूभ्रमणदिशाया विलोम गच्छामः ! तमा- दुल्कापातस्याभिमुसा भगामः । ततश्च महान् उल्लापातः । सायंकाले तु वयं भूभ्रमणदिशाया अनुलोम गच्छामः । तस्माद् या उल्काः पृष्ठतोऽस्मानतिचरन्ति ता एवारमा दृग्गोवरा भविष्यन्ति | तासाच सख्या स्वल्पीयसी । उल्कोत्पत्तिहेतुः धूमकेतुनिनादोनोलाः सजायन्त इति प्रागेशेवमरमाभिः। तर निदर्शनम्-पश्चिद् 'बा'नामको धूमकेतुर्गुरुपुन. १८५२ क्रीष्टान्दे द्विधा भिन्नः । ततश्च कञ्चित् काल्मेसिस स्थाने द्वौ धूमकेतू दहशाते । अनन्तरं द्वावपि विनष्टौ बभूवतुः । ततश्च १८७२ क्रोधान्दे यदा भूमिर्विनष्टधूमकेतुक्क्षाया सञ्चरति स्म, तदा महदुल्लावर्ष तत्रामवत् । अनेन ता उल्कास्तस्य धूमक्तोविनाशेन साता इति वक्तु शक्यते । महागोला भिद्यमाना लघुगोलोत्पत्ति करिष्यन्ती- त्यसंख्याकगोलोत्पत्तिकथाया सूत्रम् । उल्का माञ्चिद्विन्दोरुद्भविष्यन्तोव नभास्थले दृश्यन्ते । स निन्दुश्च तासामुत्पत्तिबिन्दु. रिति कथ्यते । वास्तवेन नहि नयोद्भवन्ति । इदमामासिकम् । तत्र कारण बमः । उल्काः सदा रवि परितः केप्लरसूत्राण्यनुमृत्यैव समान्तर रेखामु गच्छन्ति । ताश्च कक्षा द्रहवृत्तानि भवन्ति । आकाशे समान्तर रेखा द्रष्टुर्यदा वृहद्वत्ततया दृश्यन्ते तानि वृत्तानि द्रष्टगत याप्तकानि भान्तीति रेखागणितसम्प्रदायः । तस्य व्यासस्य खगोग्लग्नबिन्दुरकानामु-पत्निबिन्दु वि दृश्यते । उल्कासंघाः सिंहमासे महान् उल्कापातः प्रतिवर्ष भवति । तत्र कारण 'स्यटेल'नामको धूमकेतुः प्रागुक्तः पदाधिद्विनष्टो भूत्वोल्कासंघमुत्पादयामास ! रबियंदा सिंहे माति तदा भूमिः तधूमकेतुशासमीपे भवति । अतस्तस्मिन् मासे ता उल्का अस्मानभिवन्ति । मेपमासे च तादृश एवान्य उल्लासघोऽस्तानमिति । अस्य सघस्य उत्पत्तिविन्दुबैरा नक्षत्रराशी भरति । इमा उल्का वैरेया इति क्थ्यन्ते । पूर्वोत्ताः न्यूटिलधूमकेतुसाताः परिपेया इति कथ्यन्ते । तासामुत्पत्तिबिन्दुः परिषीयस्नानस भवतीति । पुनश्च वृश्चिकमाम उल्कापातो भरति । अय- मुल्कापातो वृश्चिक्रमासिक्स्प्रयस्त्रिंशद्वर्पमितकाले महान् भवति । वर कारण किमित्युक्ने 'टेम्पुल' नामको धूमकेतुस्तत्र पूर्व सञ्चरन् विनष्टो भूत्वा चेममुकायधमुत्पादयामास । तस्य धमरेतो. भंगगनालस्त्रयस्त्रिंशद्वाणि । अतस्तस्मिन्नेर काले अयमुल्कापातो महान् भवति । वृश्चिममा एव बेगमोनुः सञ्जातः । पूर्वोक्त उल्कासधः सार्धावपमितकाले महान् भरति । अस संघस उत्पत्तिविन्दुः 'आड्रोमोडा' नक्षत्रराशी भवति । बैजाधूमकेतोरुत्पन्नत्वाद् मा उल्ला ·ज्योतिर्विज्ञानम् बैलेया इति कथ्यन्ते । इत्थमेवाद्य जीवन्तोऽपि धूमोतको यदा कदाचिद् विनष्टा भविष्यन्तीति यक्त शक्यते । यथा हालीधूमकेतुर्भविष्यकाले हालेयमुल्कासघ जनयिष्यति। तत्तथा तिष्ठतु। श्रथ सौरकुटुम्योत्पत्तिकयां वर्णयामः । ग्रहाः कथ प्रादुरमन्निति बहवो मनीषिणश्चिन्त- यामासु । 'तर प्रथम १७५५ कोटाब्दे 'वाट'नामको मेधापी पश्चिद् इत्थमभागी-अय यन रविकुटुम्न वर्तते, तर पूर्व वायुरूपद्रव्यमासीदिति । तत्त्मेण घनीभवद् रविं महाश्वोत्पाद यामासेति ।

·ब्रह्मापइस्वरूपवर्णनास्कन्धः चिरेणैव कालेनापरिमितं वर्धमानो नक्षत्रस्य समीपतमस्थितौ शर्मह्त्तमत्वात् सण्डशो मिन्नभिन्नोऽभूत् , त एव खण्डा ग्रहा इति सम्प्रति भाष्यन्ते । येषा मध्ये भूमिश्च । अप गुरुमहा दीर्घवृत्तेषु भ्रमन्तो रविसमीपे शीप्रविन्दु प्रति यदा जग्मुस्तदा रस्तरङ्गोत्पादनशक्त्या तेषु महेषु च महान्तस्तरङ्गाः सम्भूय भिधमाना उपमहान् उत्पादयामासुः । अल्पग्रहास्तु शीघ्र- बिन्दुप्राप्तिकालत् प्रागेर घनीभूता इति तेषु वरजोत्पचिर्नाभूत् । किन्वत्र विषये चन्द्रो भूमे संज्ञात इति वक्तु शक्यते । तया भवितुं भूमेरात्मभ्रमणकालश्चतुहोरामित एवाभविष्यत् । तस्माद् भूमिश्चन्द्रभ युगपदेव बभूवतुरिति पाश्चिदभिप्रायः । अस्मिन्नपि तारशिवसिद्धान्ते वरुणनतृप्रयोर्महानात्मभ्रमणवेगो नहि समीचीनमुपपद्यते । नाप्युपमहोत्पत्ति धूमकेतू पत्तिं च स सिद्धान्तः सम्यगुपपादयति । इतः पूर्वमेव पाश्चिनशाणा परिनो भ्रमन्तो ग्रहा वर्तन्त इत्याविष्कृतम् । तारङ्गिक सिद्धान्ते नक्षत्रद्वयसंघटो महाकाल्ग, बहुविरलतया बहुकोटिवनेकदा भवितुमहतीति प्रति- पादितम् । तस्माद् रविरेव ताराग्रहोत्पत्तिभागधेयवान् , तादृशान्यन्यानि नक्षत्राणि न वर्ते- रनिति तारङ्गिकसिद्धान्तस्य मत सम्प्रति संदेहास्पदं भवतीति 'हेत्रौरस्सेल'पण्डितोऽब्रवीत् । अवाक् 'जीन्स'पण्डितः स्वीयं तारङ्गिकसिद्धान्तमेवानुपदन् पण्णां नक्षत्राणां मध्य एक प्रहैरावृतं भवितुमर्हतीति प्रत्यपादयत् । अन्यग्रहे जीवोत्पत्तिः यथा भूमौ तधेतरप्रहेष्वपि उद्भिज्जादिजीवकोटिर्चतते वा न वेति मीमासन्ते सगोलज्ञाः । यादृशं वातावरण भूमौ विद्यते तादृशं जीवनायावश्यक भाति । उदञ्च वियेत ! शीतोष्णस्थितिश्च शितिष्ठीयशीतोष्णस्थितिमद् घर्तेत । तथाविधपरिस्थितावा जीवकोटिरुत्प- यते । योताहशी परिस्थितिर्विद्यते तदा जीयोटिरवश्यमुत्पद्यत इति वक्तुं न प्रभामः । चिन्नु तादृशविपय भावे जीवोन स्यादिति वक्तुं शक्यते । ततः कुज एव तादृशमोतिरस्थिति- वर्तत इति तत्रापि जीयकोटिरस्तीति पाश्चिदभिप्रायः । किन्वयमभिप्रायः सर्वैरपि नाभ्युपगतः, सपूर्णनिदर्शनाभावात् । महापा गुरुत्यमानम् अथ महाणा गुरुत्व यथा मीयते तत्पश्यामः । गुरुत्वं च प्रहनिद्रव्यानुपातेन मंाति । अधिक्ष्य नक्षत्रमधिक गुरु भाति । अल्पतदन्य लघुतर मपनीत्यर्थः । भूमेहत्व तस्याभद्र- गोले यदाकर्षण तेन मीयते । येनापगेन मध्ये वर्तमानेन, भूमिचन्द्रौ ताबद्रे वयात्ता तस्या- कपणस्य मानेन गोग्गुरुत्वमपि शाया इत्यर्थः । अनया विषया भूमेगुरुत्व १३४४४१." पौण्ड भारयुना भरतीत्यवगतम् । एवरिषया रचेरपि गुरुत्वं तदीयागशक्त्या गायतु शक्यते । सपामपि ग्रहाणा विषये इद गणित वृत्या स्वरुव भूमेगुरुत्वात् ३३२००० गुण भरतीत्यर. गम्यते । विश्न, खेरैवविधगुरुत्वेन तर पृष्ठ आकर्षगान्तिरप्यधिका भाति । बलिटोपि मानो ·ज्योतिर्विज्ञानम् रविपृष्ठे अन सत पौण्ड'मितभार इति यो निगयते तमपि भार न वोढु समर्थो भाति । ग्रहाणामपि भारास्तथाविधया पद्धत्या कलयामासु शास्त्रज्ञा । गुरुस्तु गुरुरेव गुरोगुरिति नामकरणेन, कुजस्य तथानामकरणेन च प्राचीनाचार्याणा सगोलीयज्ञान सुनिशितमेवेति वक्तव्यम् । गुरुष्ठ आकर्षण यथा रवौ तथा भूपृष्ठीयादत्यधिकम् । अनेनाकर्षणेनैव गुरु काश्चिद् धूमकेतुन जिगायेति वक्तव्यम् । तदीयानामेफादशोपग्रहाणा मध्ये ह्यन्तौ द्वावपि स्वतस्तदीयो न भरत इति । कि तु ग्रहमण ढाना मध्ये द्वौ गुरो समीपे मर्यादाव्यतिरेकेण तथा कृताविति शास्त्रज्ञा समामनन्ति । अत एव तयो को गुरोर्नाडीवृत्ततले न भवत इति 'जीन्स पण्डितोऽप्यनवीत् । तथैव शने रम्यन्त्य उपग्रहस्तथाविधेन शनिना जित इति नप्तृग्रहोऽपि तथैव स्वकीय चन्द्रमर्वागावर्षणेन सम्पादयामासेति वक्तु शक्यते । पूर्वोक्त विधया चन्द्र पृष्ठ आवर्पणस्याल्पत्वाद् नरो महान्तमपि भूपृष्ठे भार बोटु समर्थो भवतीत्यवगम्यते । यथा रबेर्गुरुत्व गणित तथैर नक्षद्वन्द्वाना मध्ये आपणेन तयोर्गुरु वे गणयितु शक्यते । तथाविधगणनाया नक्षत्राणा भारा ईपद्वैपग्येण रवि भारेण तुल्या एपेति विज्ञायते । रविरीपद् गुरुतर नक्षत्रम् । रपेरपि गुरुतराणि नक्षत्राणि नाधिक सख्याकानीत्यवगम्यते । रवेर्दशगुणाधिकतराणि वा दशमभागारपतराणि या नक्षत्राणि भूयास्यल्प सख्याकानि भवन्ति । ( यद्यपि ) रखेहुसहसगुणा यपि सन्ति, किन्तु तानि बहुस्वल्प सरयाकानीत्येव चिन्त्यताम् । यथा 'टेल्स' इति नामक्नक्षत्रस्य गर्भेऽनेक्लबसूर्यगोला मुख निक्षिप्यन्त इति विज्ञायते । श्रथ नाक्षतं विश्वम् वय सौरकुटुम्बीया । अस्माफ य सविता तम्य नि त परितो भ्रमतो वर्तामह इति, स रविश्चैक क्षिमिति, अथ तादृशानि नक्षत्राणि दशसहस्रकोटीमितान्यसदीयपिण्डाण्डे वर्तन्त इति च प्राकथितम् । अथास्य पिण्डाण्डस्य स्वरूप कीदृशमिति विमृशाम | शतारगुलीयन्यासा 'विर सन् पर्वतीयदूरदर्शनयर महापिये अन्तर्विवानि वर्तन इत्याविश्चकार । अन्तर्विश्व नाम दशसहलकोटिमितानि नाण्येकन सततया विद्यन्त इति तस्य नाम । तदन्तश्विमेव पिण्डाण्डमित्यत्र न थे व्यवहरिष्याम । 'मदामिनी वियद् झा' इति या भगिता कविभि सेवामगीयपिण्डाण्ड , तस्मिन् तावत्सल्याकानि नक्षत्राणि वर्तन्त इति गुणितम् । अस्य पिण्डाण्डस्यामा: समीपस्थ वात् तथा विपुलतयाकाशे दृश्यते । दूरगा ये पिण्डाण्डा दूरदर्शनसाहाय्येनैव स्पष्टतया द्रष्टु योग्या भान्ति । पोग पुष्पाकारका गर मेर सण्डा इस ये नमस्यले दृश्य ते तेषा मध्ये वय पिटाण्डा वर्तन्त इति निर्णीतम् । एते पिण्डाना दीर्धगोलाकारखा मारमन्नमण कुर्वाणा नभोगमें यर युनापि धायन्तीत्याविषतम् । असदीय पिण्डाण्डस्य नाडीवृत्तीयन्यासोऽष्टोत्तरशतसहसमितकान्तिवांगीति ध्रुवीयम्पासोमाय सहसमितकान्तिपांगीति समलितम् । अस्मिनन्तविभूतपिण्टाण्डे यानि नझनागि तानि पिण्डाण्डगर्भ परिभ्रमन्तीति च विशातम् । अस्माकीनो रविस्तत्र पिहाण्टगर्भान् पतिय सहसमितकान्तिदूरे वर्तते । पिग्डाण्डस स्वरूप शापचक्रमित्र पर्वत इति पर परिहती भागोत् । जीन्स् पण्डितस्तमेगाभिप्राय व्याचिच्यामुग्य पिग्डाण्ड उपरि प्रोनन्यामदयमियो ·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध दीर्घगोलाकारको वर्तत इति तत्र मध्ये नक्षत्राणि पुनरन्त' सौभूय तत्र तत्र यावत्पिण्डाण्डे यानुषन्तोत्साहीत् । इमे नक्षत्रसद्धा शतमिता असिन् पिण्डाण्डे विद्यन्त इति नितम् । ते सद्धाश्च गोलाकारतया विद्यमानत्वाद् गोलात्मकमवा इति वक्तु युज्यते । नेपा दूराणि ज्ञातु मेका पद्धतिर्विद्यते । 'सिकोड' नामकानि नक्षत्राणि 'सिफी'नक्षत्रराशौ डेल्टासिपीडनामक नक्षत्रमनुसृत्य सशितानि वर्तन्ते । एषा नक्षत्राणा कान्तिन स्थिरा, किन्तु कदाचित् प्रकाशा कदाचिदल्पतरप्रकाशा पुन' प्रकाशा च भवति । इत्य तेषा प्रकाश सार्धपञ्चदिनेषु परिभ्रमति । तानि नक्षत्राणि यत्र कुनापि पिण्डाण्डेषु विद्यमानानि प्रत्यभिज्ञातु शक्यन्ने प्रकाशनमणदर्शनेन । अथ तेषा शुक्रतासाधन तुमपि शक्यते । तेन च नक्ष न कुन विद्यत इति गणयितुमपि शक्यते । अनया विधया सम्प्रति सपामपि नक्षत्राणा दूराणि ज्ञाय ते । इमा पद्धतिमनुसत्यास्मदीय पिण्डाण्डे विद्यमानाना गालात्मकनक्षत्रसद्वाना दूराणि गणितानि । समीपस्थ सङ्घोऽस्माः १८४०० मितकान्तिरर्येषु विद्यत इति दूरतमसङ्घ १८५००० कान्तिवर्षदूरे तिष्ठतीत्यगणयन् । इत्यास्मिन् पिण्डाण्डे विद्यमानाना शतमिलगोलरमकनक्षत्रसधाना दूरस्थितिसाधन प्रथमत 'पेले'पण्डितोऽकरोत् । सङ्घा मिथ समानदूरेषु वर्तन्ते । तदीयस्थितिगणितेन पिडाण्डस्वरूप चारगतम् । इत्य वियद्गङ्गानामकस्यात्माकीनपिण्डाण्डस्य स्वरूप ज्ञाता प्रागुक्तपटोलपुष्पा कारका दूरस्थाना दूरदर्शनयन्त्रविद्धानामितरपिण्डाण्डाना च स्वरूपाण्येतादृशान्येवेति निर्णयामासु । ऐन्टइन् पण्डितो विश्व परिमितमिति किन्तु दूर न्यानोतीति गणितमलेन न्यरूपयत् । अस्य निरूपणस्य स य जिज्ञासमाना गोलज्ञा एते पिण्डाण्डा ब्रह्माण्डग: दूरदूर धाव माना व दृश्यन्त इति ऐनस्टइन् पण्डितवचन सत्यमेव भवितुमर्हतीत्यवोचु । अस सिद्धान्तस्य हने यथा घेत्री पण्डितो गोलात्मकनक्षरसद्धानामेतत्पिण्डाण्डे स्थिति कलयामास तथैव शाम्नशा ब्रह्माणदे पिण्डापडाना स्थितिमपि कलयितुमुपचक्रमुः। अथ ब्रहाण्डस्य स्वरूपशानाय पण्डिता विचिकित्समा विल्सन् पर्वतीय शतालभितन्यासकदूरदर्शनयन्त्रमप्यस्मिन् विपये न समर्थ भातीति मत्वाऽन्यद् द्विशतीमितालव्यासकयन्त्र निर्मातु प्रावर्तन्त । तस्य निर्माणात् प्रागेर पूर्व निर्मितयन्त्रसामग्रीचलेनेतरपिण्डाण्डाना पाश्चिद् दूराण्याकरितानि ! आमाकीनपिण्डाण्डस्य समीपतमम्य पिण्डाण्ड. 'ट्रयादग्युजम् नक्षत्रराशिस्थ ८५०००० कान्तिवर्षदूरे वर्तत इति, ततो द्वितीय १००००० कान्तिपर्पषु विद्यत इति ज्ञातम् । इमो पिण्डाण्डौ द्वापि दृग्गोचरी । द्वितीय 'आन्ड्रोमोडा' नाराशिस्थ । इतरपिण्डाण्डदूरशानाय सिपीडनक्षत्रपदसिनोपयुज्यते, तेषु ताहदानक्षनप्रत्यभिज्ञानलाभाभावात, तेपा पिण्डाण्डाना महादुरे विद्यमानत्वात् । अत विसन परतीययुलनामा पण्डितोऽन्या पद्धति सूचयामास । पिण्टाण्डा सर्वेऽपीपद्वैप येण समानरूपा इति समानदेशच्याता इति समानप्रकाथा इति च विशारने । अतस्तेषा प्रकारामनु सत्य तदूरक्षान भवतीति 'हाल्पण्डितोऽत्रसीत् । अथ च पिण्डाण्डाना वर्णपटपरीक्षाया डालरपण्डितसिद्धान्तमनुसत्य यदि वर्गपटीपरेसा रचपर्ण प्रति विक्षिप्यन्ते, तदा स यस वर्णपट स्तदतु दूर धारतीति यः सिद्धान्तस्तदनुसारेण पिण्डाण्डा दूरदूर धारन्तीति विज्ञायते । ताश पद्धत्या वयमद्य जानीम' ! किमित्युने गया यथा पिण्हाण्डा दूरे धर्तन्ते तया तथा तेषा वेगाच दूरनिष्पत्या वर्धन्त इति । 'असीमेजर नक्षत्रराशी दृश्यमान पिण्डाउ' सार्धाटलोरिमितान्ति ·ज्योतिर्यिज्ञानम् वर्षदूरे विद्यमान प्रतिविकल ९६०० मैलीमितवेगेन पराधावति । मिथुनराशौ दृश्यमान पिण्डाण्ड, सार्धत्रयोदशकोटिकान्तिवर्षदूरे विद्यमान १४३०० मैलीमितवेगेन पराधावति । तथैव बूटीस नामकनक्षनराशौ दृश्यमान पिण्डाण्ड २४४०० मैलौमितवेगेन पराध यति । इत्यमेव सर्वेऽपि पिण्डाण्डा दशसहस्रकोटिसख्याकाश्च क्रमेण वर्धमानैवेंगे दूर धापन्ति । एपा धावनवेगा यद्यपि किञ्चिदाभासिका किञ्चियथार्या अपि भवेयुरिति शास्त्रशा उररीकृत्य 'ऐन् टइन् पण्डितसिद्धान्तमनुमोदयामासु । नेब्युलाः आकाशे काश्चित् पटोलपुष्पाकारिका काश्चित् शरन्मेघसण्डा इव दृश्यन्ते । दूरदर्शन यन्त्रेण तादृशा दशसहस्रकोटिमिता विद्यन्न इति विज्ञातम् । एता 'नेब्युला' इति कथ्यन्ते । तर काश्चिदेव दृग्गोचरा बहवो दूरदर्शनयन्त्रैकगोचरा । तामा परीक्षा छायापटसाहाय्येन क्रियते । किरणप्रतिफलकैरल्पतरनाभिकनिष्पत्तिकैदीर्घव्यासकवस्तुदर्पणकैर्महद्भिरेव दूरदर्शनयन्नै न्युग परीक्ष्यते । इमा नेन्युला बहुविधा भवन्ति । तासा काश्चिद् नहि पूर्वोक्तपिण्डाण्डा, कित्ता स्माकीनपिण्डाण्डस्था एव । ता स्वर्गङ्गासमीप एव स्थिता स्वयमप्रकाशमाना समीपस्थनक्षत कान्या प्रकाशमानाथ भवन्ति । तासा मध्ये महनेब्युला विषमनेब्युला नीलनेब्युला इति त्रिविधा विद्य ते । ग्रहनेब्युला ग्रहवद् दीर्घगोला भान्ति ! तासा गर्भेऽत्युष्णमेक नक्षन विद्यते । नक्षन परित प्रकाशमान किचिन शरमेघखण्डरूपमावरण दीर्घगोलमारक विद्यते । तासा यामा एककलामारम्य दादाक्लापर्यन्तमपि भवन्ति । अथ विषमनेब्युलास्त्वधिकतरव्यासका विषम रूपा बहुविधरूपाश्च भवन्ति । प्रहनेव्युरा एवं सान्द्रा न भवन्ति । आधारमनुसृत्यैतासा नामानि कृतानि । वृषभराशो काटकाकारिका काचिद् नेब्युला विद्यते । 'उत्तर अमेरिका' रूपिकाप्न्या काचिद् विद्यते । मृगव्याधनक्षत्ररादो परिप्रदेदो पूर्णचन्द्राधिया याचिनेन्युला विद्यते । एता प्रायेण रजोमिश्रमायुरूपा अपोष्णाश्च भवन्ति । यायोध सान्द्रतात्यरिपष्ठा भवति । तासा गर्ने र नक्षन च विद्यते । येन ता प्रकाशिता भान्ति । अथ नीलनेन्युला नाम नीरज पूर्णा परतो विद्यमाननक्षत्राण्या यादयन्यो वर्तन्ते । दक्षिणदिशाया तादृशी माचिन्नेन्युला 'अनारसचिवा' इति नाम्ना व्याहियते । अय चक्रीयनेन्युला एव इतरपिण्डाग्दा , ताश्च शकचनापारिका दृश्यन्ते । ताण मध्ये द्विना एव दृग्गोचरा । दशवाधिका. शताहब्यासकदूरदर्शनदर्शनीया भान्ति, द्विधतीमितालव्यायकदूरदर्शनेनातोऽधिकाध दर्शनयोग्या भान्ति । चि, तामा सख्या दरा सहस्रकोटिमिना भवितुमर्हतीति प्रागेगोकम् । अप नाचनमेघा इति केचिद् विद्यन्ते । दूरदर्शनेन बहुसरयाकनक्षत्रसघा इति पेचिद् नेन्युग इति च निर्गीयन्ते। नक्षत्राणा प्रकाशाना. मचनप्रकाशप्रमार्ग शनु शक्यते । प्रायमनुमन्य नक्षत्रेय प्रकाशादा दीयन्ते । प्रथमप्रमाणनवागि द्वितीयप्रमानसप्रेन्योऽधिकतर प्रकाशन्ते। द्वितीयप्रमाणनि तृतीय ·ब्रह्माण्डवरूपवर्णनास्कन्ध प्रमाणेभ्यः । इत्थमेवाङ्कवृद्धौ प्रकाशहामा, अड्डाल्पताया प्रकाशवृद्धिः। दृश्यमानप्रकाशमनुसत्य बेटा नक्षत्रेभ्यो दीयन्ते ते दृश्यप्रकाशाङ्का इति मगामः । पडङ्कपर्यन्त नक्षत्राणि दृगो चराणि भवन्ति । अयाधिकप्रकाशनशाणा मध्ये तारतम्य विद्यते, प्रथमप्रमाणनपत्रेभ्योऽ प्यधिकतरप्रकाशनानाणि विद्यन्ते । अतस्तेभ्यो रूपाल्पप्रमाणाङ्का ऋगसेशप्रमाणाङ्काच दीयन्ते । रोहिणी नक्षरस्य प्रकाशाङ्क, १.०६ 'केपेला'नशनस्य २१ 'सिरियस' नक्षत्रस्य--१.५८ शुक्रस्स ~४.३ चन्द्रस्य-१२.५ के.-२६.७ दृश्यप्रकाशममाणाद्वानां प्रकाशस्य च सम्बन्धः द्वयोर्नक्षत्रयो. प्रकाशप्रमाणाङ्क, 'क च' कल्प्यताम् । तयोश्च प्रकाशो 'पक पच इति कन्यताम् । तदा पक/पच १०४ (च--क) इति सूत्र निर्णीतम्, लघुरिश्यं गृही पक ----४ (च-क) च-%3D१ इति कल्ल्यता रघु-४ प , च पक पच ==२. ५१२, अत. प्रमाणाङ्कानामश्रेण्या वृद्धौ प्रकाशाना गुणोत्तरश्रेण्या हासो भविष्यति । २. ५१२ गुणाइच रूपप्रमाणप्रकासस्य कान्तिनिष्पत्तिरिति वक्ष्यते । अनोदादरणम् १"x'=१0 १०० '१६ --१०x१० -१०००० पर तस्मात् प्रथमप्रमाणनक्षन पटप्रमाणनधनान् दातगुण प्रकारले । एकादयतमप्रमाण नवनाद् दशसहसगुण प्रकाशते । रोहिगोनचरमोपदेपम्येग प्रथमप्रमाणनशनतया ग्रहीतु युज्यते । छायापटप्रमाणाझा छायापटेषु नश्चत्राणि यानि प्रतिनिम्नान्युत्पादयन्ति, लेपा प्रकाराप्रमाणेन नभ्योऽक्षा दीयन्ते । किन्चन समानदृश्यप्रमाणाङ्कानां नामां समानच्छायापरप्रमाणात नोत्पदन्ते । নীয় ভাষায় কেন ভয়্যৎ অখিলগায়নু। অন্নী হেয়ারম্যগানা छायापरममाणाहाना च यो भेद. स तमनस्य वर्ण कथयति । छायापटदृश्यप्रमाणादा मानयनेत्रत्य हरितवर्ष मुनमगहीत भाति । अतो हरितयां मा काच छायापटालास पुरतो निक्षिप्य यदि छायापट रायते, तस्य प्रकाराममायाको हसमभागन तुल्यो माति । एताध्यपदत्या पाविसमा हस्यममा हा. साध्यन्ते ।

·१२ . ज्योतिर्विज्ञानम् छायापटवैद्युतप्रमाणाङ्काः छायापटविद्युद्यन्त्रमिति किञ्चिद्यन्न विद्यते, तेन नक्षत्राणां प्रकाशप्रमाणाङ्काः सायन्ते । कस्यचिन्नक्षत्रस्य कान्तिः 'सोडियम्' 'पोटासियम्' इत्यादिलोहेषु प्रसारिता तल्लोहपरमाशुभ्यो यावतो विद्युत्कणान् अपनयति, तेषां कणानां यन्त्रेण संख्यागणनया प्रकाशप्रमाणाङ्कः साधयितुं शक्यते । अधिकविद्युत्कणापनयनेऽधिकप्रकाश इत्यर्थः । ततश्वाल्पः प्रमाणाङ्कः । घास्तवप्रकाशप्रमाणाकार दृश्यप्रमाणाङ्का दृश्यप्रकाशं कथयन्ति । दृश्यप्रकाशश्च वास्तवप्रकाशेन समं वर्धते । किन्तु दूरवर्गस्य विलोमनिप्पल्या भवति । ततश्च यत्किञ्चिद् नक्षत्रं वास्तवेनाधिकतरप्रकाशमप्य धिकतरदूरे यदि वर्तते, तद् अल्पतरप्रकाशादपि नक्षत्रात् समीपतरवर्तिनोऽल्पतरं प्रकाशते । तस्माद् वास्तवप्रकाशतारतम्यपरीक्षाथै सर्वाण्यपि नक्षत्राणि तुल्यदूरे वर्तन्त इति मत्या प्रमाशं साधयन्ति । स च प्रकाशप्रमाणाको वास्तवप्रकाशप्रमाणाङ्क इति कथ्यते । तच दूरं दशविकला. लम्बनानि भवति । विकलालम्बन नाम तावद् दूरं यत्र स्थितं नक्षत्रं विकलामितं वार्षिक लम्बन मुत्पादयति । इदं विकलालम्बनदूरं ३.२६ कान्तिवाणि भवतीत्यन्यत्रोक्तमस्माभिः । वार्षिकलम्बनस्य दृश्यप्रकाशप्रमाणाङ्कस्य वास्तघप्रकाशप्रमाणस्य च संवन्धः यस्य कस्यापि नक्षत्रस्य दृश्यप्रकाशः 'प' इति कल्प्यताम् । तस्य दूरं 'द' विकलासम्म नानीति कल्प्यताम् । 'ब' इति तस्य प्रकाशः कल्प्यताम् । चार्पिकल्लम्बनं 'ल' इति कल्यताम् । दृश्यप्रकाशप्रमाणाङ्कः 'क' इति फलप्यताम् । वास्तवप्रकाशप्रमाणानः 'च' इति कल्प्यताम् । घ चक+५+५४ लघु (ल) इति सूत्रं निप्पद्यते, अत्रोपपत्तिः .४ १० ब (क-च) इति पूर्व भणितम् , किन्तु JAL यतः प्रकाशो दूरवर्गवैलोम्येन वर्धते । प १०२ तस्मात् १० D १०.४X(चक) लघुरिक्थं गृहीत्वा २- २ लघु (द) = •४ (च-फ)%3D (च-क) तस्मात् च - क=५-५ लघु (द)=५-५ लघु ल लघु (ल) वास्तवप्रकाराप्रमाणाझा पाश्चिनक्षत्राणां विपये वर्णपटपरीक्षया साध्यन्ते, दृश्यप्राश प्रमाणावाच मीयन्ते, ततश्च लम्बनमुपर्युसूघेण गणितं भवति । इयं यापिलायनसाधनप्रक्रिया मुदूरस्थानामेव नक्षत्राणां विषयेऽवलम्म्यते ।

·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः १३ वास्तवप्रकाशप्रमाणाङ्का, ~५+१५ अङ्कयोमध्ये विद्यन्ते । -५+२ अङ्कयो- मध्ये विद्यमानाः प्रकाशाका येशा भवन्नि तानि राक्षसनक्षत्रागोति क्थयन्ति । +२+१५ अङ्कयोमपे विद्यमाना अङ्का येषा भवन्ति तानि यामननक्षत्राणि कथयन्ति । अस्माक रविः कश्चिवामनः । तस्य वासवप्रकाशप्रमाणाङ्कः ४.८५ । अतिराक्षसनक्षत्राण्यपि विद्यन्ते । तत्र अगस्त्यः, ज्येष्ठा, 'रिगल'नामकनक्षत्रम् , 'डीने नामनधनञ्च 'अतिराक्षसनक्षत्राणि भवन्ति । नक्षत्रद्वन्द्वानि एकतया दृग्गोचराण्यपि दूरदर्शनयन्त्रपरीभाया कानिचिन्नानाणि द्वन्द्वानीति विज्ञा- यन्ते । यदि गोले दुयोर्नक्षत्रयोरेकर स्थितिर्भवति, तारन्मात्रेणैव ते नक्षत्रद्वन्द्वमिति वक्तु न शक्यते । दूरदर्शकयन्त्रमाहाय्येन तयो. स्पष्टदर्शन भवति । तयोस्तु दूरसाधने महान् भेदो वर्तते । तादृशानि द्वन्द्वानि दृश्यद्वन्द्वानीति मगाम. ! अथ ययोर्नक्षत्रयोगोंले समीपस्थिति रसाधने च समा स्थितिरुपलभ्यते तादृशे नक्षत्रे द्वन्द्वमिति क्थ्ये । तयोरेक परितोऽन्यद् भ्रमतीत्य यगम्यते । एतादृशानि वास्तवद्वन्द्वानीनि कथ्यन्ते । त्यो प्राशतर नक्षत्र प्रथममित्यन्यद् द्वितीयमिति कथ्यते । 'सिरियस्'नक्षत्रस्य 'प्रोरिक्षयान्' नक्षत्रस्य च द्वितीयनक्षत्रे विद्यते । सम्प्रति बहूनि नक्षत्रद्वन्द्वानि विन्त इति दृश्यद्वन्दात्यल्पसख्याकानीति वास्तवदन्द्वान्येर बहुला नीत्यवद्धयते । दूरदर्शनयन्त्रेणापि द्वन्द्व वा न वेति परीक्षितु कदाचिन्न शक्यते, तथापि वर्णपटपरिशीलनया द्वन्द्वमेवेति निधीयते । पूर्वोक्तेन 'डात सिद्धान्तेन वपरयान्तियंदा रक्तनणे प्रति विक्षियते तदा वस्तु दूरं गच्छतीति, यदा नीरक्तवर्ण प्रति विक्षिप्यते तदा वस्तु समीपमागच्छतीनि जानीमः । अतो यदि कस्यचिनक्षरस्य वर्गपटरेता इतस्ततो विक्षिप्यन्ते तदा तत्र द्वन्द विद्या इति, तयोरेक भ्रमणवशेन ममीपमागछति, अपसरति चेति ज्ञायते । तादृशानि द्वन्द्वानि वर्णपीयद्वन्द्वानीति कथ्यन्ते । मिजार्नामक नक्षत्र तादृशामिति निर्गीतम् । अथ दूरदर्शनेनापि स्पष्ट द्वन्द्वतया निर्णेनुमशक्यान्यपि द्वन्द्वानि कानिचिद्वर्तन्ते । तेपातले यदा भूमिर्मवति तदा तत्रैकस्य ग्रहण सभूय कान्तिह्रासद्वारा तर द्वन्द्व विद्यत इति कथयति, ग्रहणानन्तर पुन कान्तिवृद्धेदृश्य-वात् । तादृशानि द्वन्द्वानि ग्रहणद्वन्द्वानीति यत्तु युज्यते । तत्र प्रशान्यपि पूर्णान्यपूर्णानि कङ्कणीया नीति पिनिर्णतुमपि शक्यम् । निशतीमिनाधिकानि नाहशानि ग्रहणद्वन्द्वानि इत. पूर्व दिशातानि । 'आगल'नामक नक्षत्र तादृश इन्दम् । इद 'पेर्सियस नामकनक्षत्रराशौ वर्तते । प्रकाशभ्रमणकालश्च ६९ होरामितो भाति । चतुष्पटिहोरापर्यन्त तस्य कानिरक्षीय मागा वर्तते । पर पञ्चमु होरानु कान्तिहास, पुन• कान्तिवृदिश्व मरत.। 'कैरा'नक्षनराशाापि 'नोटा'नवनामक ताहा महणद्वन्द्वमिति द्योत्यते । इमानि दन्दानि क्यमुनानीत्याय झाया द्विधा विभजननामकः कश्चित् सिद्धान्तो विद्यते । अल्पसान्न मन यय पारमभ्रमण- कालिक भवेत् तदा स्वयकर्षणशक्या तस्य नाडीवृत्तीयव्यासः कमेग अमेग दोघीमति, भुवीयन्यासोऽन्यो भरति । गोले सकुचति आत्मभ्रमणकालोऽधिको भाति । ततश्च मग गोलोड ती दोघंगोराकार सपायातिप्रदर्थितरीत्या द्विधा लियते ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् केपाश्चिनक्षत्राणां विशिष्टदूरदर्शनयन्त्रपरीक्षायां त्रीगि वा तदधिकानि वा नक्षनाणि तत्र वर्तन्त इति विज्ञायते । तादृशानि नीणि वा ब्यधिकानि वा बहुलानीति फध्यन्ते । नक्षत्राणां वर्णपटानि नक्षत्राणां वर्णपटानि प्रधानानि-ओ, बि, ए, एफ् । जि, के, यं, भार, यन्, यस्, इत्याग्लेयावरसंज्ञितानि । क्रमेणाल्पोष्णानि । तर ओ, बि, संज्ञितानि नीलश्वेतानि विशेषो- णानीत्यपगम्यते । ए सशिनानि केलश्वेतानि, सिरियस् अभिजिन्नक्षने तादृशे। जिसज्ञितानि हरितानि, केपेला नक्षतं रविश्चैतादृशे । के संज्ञितानि रतहरितानि, स्वातीनक्षनं तथाविधम् । य-संज्ञितानि रत्तानि, ज्येष्ठानानं तद्विधम् । रतान्यल्पोप्णानीत्यवगम्यन्ते । आर्-यस् सशि तान्यपि रकान्ये । यन् सजितान्यतिरक्तानि । इत्थं नीरमारभ्यातिरकपर्यन्त प्रमेणाल्पोष्णानि नक्षनाणीति यर्ण पुरस्कृत्योष्णता वक्तुं शक्यते । ऐन् स्टइन्पण्डितेन वृहगोलीयकान्तिररूप गोलीयान्तेरधिकतरना दैर्घ्यवनी भवतीति गणितेन न्यपि । तत् सिरियसनक्षत्रस्य यद् अनुचर नशन तस्य वर्णपटपरीक्षया, रेखागा रक्तपणे प्रति विक्षिप्यमाणत्वात् सत्यमेरेति निश्चितम् । - ·ध्यानस्वरूपवर्णनास्कन्धः नक्षत्राणा वासवप्रकाशप्रमागाकाना प्रकाशनमणकालानां च मध्ये कश्चित् सन्धो विद्यते । तेन सम्बन्धेन तयो रेखापरे लिख्यमाने यदि क्स्यचिनशनस्य प्रकाशभ्रमणसालो शातो भवति, तस्य यास्तवप्रकाशप्रमाणाङ्को ज्ञातु शक्यते । अस्मिन् शाते दृश्यप्रकाशप्रमाणाशानेन नक्षत्रदूरमवगम्यते । इत्य नक्षत्रसंधाना मध्ये वा नेब्युलाना मध्ये वा यदि सिफीड नक्षत्राणि विद्यन्ते, तस्तस्य सघस्य वा तासा नेब्युलाना वा दूराणि ज्ञात शक्यन्ते । अत एव सिफीड्- नक्षत्राणि खगोलशास्त्रज्ञाना प्रमाणदीपा इति वश्यन्ते । किच, सिफीड्नक्षत्राणा वर्णपटीयरेखा निशिता भवन्ति । अथ दीर्घतरप्रकादाभ्रमणकालिक्नक्षत्राणि यहुविधानि भवन्ति । तेया भ्रमणकाला: पञ्चाशदिनान्यारभ्य वर्षदयपर्यन्तमपि भवन्ति । प्रतिभ्रमणकाले च परमाल्पप्रकाशः परमाधिक- प्रकाशश्च नियतौ न भवतः । तयोश्च व्यत्यासो बहूना विषयेऽनियतः, प्रायश्चतु प्रकाशप्रमाणाङ्क- मितो भवति ! केपाश्चिद्विपये अष्टौ वा नय वापि प्रकाशप्रमाणाका भवन्ति व्यत्यासा. 1 सीटस'- नक्षनराशौ मीरानामक नक्षनमेतादृशम् । अतितरा प्रकाशमाने तस्य प्रकाराप्रमाणाङ्काः १,५ अङ्कयोर्मध्ये भवन्ति । परमाप प्रकाशमाने तस्याङ्कः ८,१० अङ्कयोमध्ये मवति । तदा दूरदर्शनेनैव दृश्यं भवति । प्रकाशभ्रमणकालश्च ३३० दिनानि । इदं मीरानक्षत्र द्वन्द्व नाम, उस्यानुचरमपि नक्षत्र वियते, यस्य प्रकाशप्रमाणाङ्को देश भवति । अनियतविकारकाणि नक्षत्राणि कानिचिन्नक्षत्राण्यनियत विक्रियन्ते । प्रकाशभ्रमणकाले नियतिनास्ति । नापि प्रकाश व्यत्यासे नियतिर्विद्यते । व्यत्यासश्च प्रायो द्वयङ्काल्पो भवति । ताहयानि नक्षत्राणि रत्तान्यल्प सान्द्रवानि च भवन्ति । आनक्षत्र तादृशम् । अथ नव्यनक्षत्राणि कानिचिनक्षत्राणि बहोः कागददृश्यान्ये भूखा हठात् प्रकाशमेत्य तया कानिचिद् दिनानि स्थित्वा पुनरदृश्यानि भवन्ति । अत्रादृश्यानोति पदेन चक्षुर्गोचराणि न भवन्तीत्यर्थः । ताहशानि नक्षत्राणि नव्यानीति कथयामः । कुम्भराशौ तथाविध किचिनक्षत्र १९१८ क्रौटान्दे हठात् प्रकाशमेत्य ११ प्रकाशादात् १.१ प्रकाशाङ्कमेत्य सिरियस नक्षर विना सर्राण्यपीतरनश त्राणि प्रकाशनातिचकाम । तथैव 'सिमी' नशनराशौ विद्यमान विचिनशन १९२० कीटान्दे १५ अवात् ३.७ अङ्कपर्यन्त क्वृधे । कासियोपिका नक्षत्रराशी विद्यमानमन्यद् नशन टैको गोलशस्य नाम्ना सहित १५७२ कीष्टान्दे हठात् प्रकाशमेन्य शुनेण सम दिवापि राराज्यमान संत पोडश. मासपर्यन्त तथा चकास्ते स्म । एतादृशानि नव्यानि नक्षत्राणि वर्गझासमीर एव बहूनि वर्तन्ते । नक्षत्राणां नैसर्गिकी गतिः इतः पूर्वे नक्षत्राणि स्थिराणीति तत्र तत्र कथितम् । परसुतम्तानि महि स्थिराणि । क्नुि तेषा नैसर्गिको गतिर्विद्यते । 'हिपारिकालगत् सिरियस नइत्रमेन भागेन चल्लिमिति कलितम् । खातीनक्षत्र पूर्वस्वाने न विद्यत इति हारीपण्डितोऽब्रवीत् । तच दिपासागद ·" ज्योतिर्विज्ञानम् भागाधेन चलितमिति कथयामास । सवत्सरमितकाले यावता नक्षत्र चलित भवति सा तस्य नैसगिकी गतिरिति निरुच्यते । विंशतिवर्षान्तरे काले छायापर्टी गृहीत्वा तत्परिशीलनाया निसर्गगतिरवबुद्धयते । पिण्डाण्डे रवे समीपे यानि नक्षत्राणि विद्यन्ते, तानि प्रायोऽधिक प्रमशानि, तेषाञ्च निसर्गगतिरधिका । अथ रखेर्दूरस्थाना नक्षत्राणा निसर्गगतिरल्पा भवतीत्य धगम्यते । 'आल्का सेंगरी' नक्षत्रस्य निसर्गगतिवार्षिकी ३७८ विकला , ६१ सिनीनशनस्य ५ ३ विकन्गश्च । 'बार्नाड् पण्डित क्स्यचिनक्षनस्य 'ओफियाकस्'नक्षत्रराशिस्थस्य वर्षे दशक्लापरिमिता निसगगतिरस्तीति बुधोध । इयमेव महती वापिक्गति । अतो नक्षत्राणि न स्थिराणि । कालगर्भ नक्षत्रराशीना रूपाण्यपि भिद्यन्त इति ज्ञायते | नक्षत्राणा रविकर्णोयवेगा नक्षत्राणि रचिमुपसर्पन्ति तस्मादपसर्पन्ति वा तेषा वर्णपटेभ्यो ज्ञायन्ते । यदि वर्णपटीय रेसा रक्तवर्ण प्रति विक्षिप्य ते नक्षत्रमपसर्पतीति, यदि नीलरतवर्ण प्रति विक्षिप्य ने तदोपसर्प तीति ज्ञायते । तर वेगप्रमाणसूनञ्च कान्तिगरेसायास्तरङ्गदैर्घ्य विकार वेग तरङ्गदैर्घ्यम् रवेश्चलनम् रविरपि पिण्डाण्ड इतरनथ साफ चल्तीत्यवगम्यते । तस्य वेगश्च विक्राया द्वादश मैलोमित' । स सम्प्रत्यभिजिन्नक्षत्रदिशा प्रति चरति । यावन्तमध्वान रविवऽतिक्रामति, तेन दूरेण नपने य कोण उपयते, सकोगस्तस्य नशनस्य कालिकलाबनमिति कययाम । स्यगंडा "मन्दाक्निी वियद्न्ना स्वर्गदी सुरदीपिका" इत्यमरसिंहभणितिर्यया प्रसिद्धा, तथैव यहो कालात् सप्वपि देशेषु प्रसिद्धेय स्वर्गला | जापानदेशीया इमां रजतनदीत्या । इय क्षितिजात् क्षितिजपर्य तमपि दृश्यते । बृहद्वृत्तीया भवति भूमेरधो दिशायामपि व्याप्नोतीत्यर्थ । कुनचित् निमागमितविस्तारवती, कुनचित् पञ्चचत्वारिंशद्भागमितविस्तारवती चानियततिसारा भवति । धनराशिसमीपे नशनसान्दा भवति । अतस्तर प्रकाशाधिक्यच भाति । इय स्वर्गमा मुसामलीयो य प्रमालद्वतौ भवति । रजतपरागो यदि नभसि सितस्तद्वद्रानते। क्यम्भूतेय स्वर्गद्रेत्याकावाया पूर्वमेव मगितम् , मा चास्मात्रीन पिण्डाण्ड इति, ता दशसहस्रपोटिमितानि नक्षत्राणि वर्तन्त इति च । समीपस्थ वाद् अर्य पिण्डाण्डो गुरुतया दृश्यत इति दूरम्यान्न अल्पतया पोलपुष्पाकारका दृश्यन्त इति । बटुसत्याकानि नश्वाणि तत्र विद्यमानि स्पष्टतया न दृश्यन्ते । दुग्धस्स मुल्येव एकाकारा दृश्यमाना स्वर्गद्गा दूरदर्शनेन मरीश्यामा बहुमल्याक नक्षत्राणामेकत्रावस्थानाचया दृश्यत इति विज्ञायते। हर स्वर्गमा प्रपपिन्दोनिंगद्रागमिते दूरे मारभ्य 'कासियोपिया', 'पर्सियम्, 'अरिगा', पम इति नामकनशवराशिद्वारा यासी मृगव्याध मिथुन 'मोनोसियसनराशीना निको प्रहति । अथ दक्षिणदिशाया नौका ·ग्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध नामको नववराशिरगत्यनक्षसहित स्वर्गङ्गायामेव वर्तते । 'सेंगरौ'नक्षत्रराशो 'भाल्फा बोटानक्षत्रे वगनासमीपे वतेते। नक्षत्राणामभिशानम् यत्किञ्चिन्नशनममिगतुं तनक्षत्र कस्मिन् नक्षत्र राम्रो विद्यत इति प्रथम शातव्यम् । खगोले यावन्ति दृश्यमानानि नक्षत्राणि राशित्वेन विभाजितानि, यथा क्रान्तिवृत्तीयानि नक्षत्राणि मेषादिराशित्वेन विभाजितानि, तथैवान्यान्यपि नक्षत्राणि विभाजितानि । राशीना सपा नामानि दत्तानि । अब यस्मिन् कस्मिन् वापि रायौ नक्षत्राणि प्रकाशानुसारेग 'मालका बीटा' इत्यादि ग्रीक अवरैर्व्यवहियन्ते, प्रोक्नभाणामनन्तर रोमन्नक्षराणि चोपयुज्यन्ते । आका नामक नक्षा प्रतिराशावधिकतमप्रकाशमित्यवगन्तव्यम् , तदनन्तरं बीटानामकम् । इयमभिज्ञान पद्धति 'धेयर पण्डितेन विहिता । अयं 'फ्लालोड'स्म काचित् पद्धति १७२९ क्रौटा दे प्रचलिता । नक्षत्राणा विधुवाशद्धिमनुसृत्य प्रतिराशि सरन्या दीयन्ते । ६१ सिग्नीनाम सिमोनक्षनराशौ क्रमेण प्राची गत एक्पष्टितम नक्षत्रमित्यर्थ । अथ महाप्रकाशानि नक्षत्राणि प्रत्येकनामानि वहन्तिअगस्त्य इत्यादीनि । पूर्वोक्ताभिज्ञानपद्धतिग्गोचराणामेत्र नक्षत्राणा विषये प्रवर्तते । दूरदर्शनीयनक्षत्राणा विषये तु 'लालमण्डि' नामक पण्डित कश्चिनक्षत्रपाका विधौ । तत्र नक्षरेभ्य सख्या एव दत्ता । लालाण्डि २११८५ नाम ललापिडपट्टिकाया तत्सल्यावह नक्षत्रमित्यर्थ । नक्षत्राणा भौतिकस्वरूपम् १८६९ प्रीष्टान्दै 'होमरूलेन्'पण्डितो वरुष्णतामधिकृत्य व्यासमेकमकापोत् । तदादि ज्योतिपिका रवैरिव नवनाणा सरूपत्वभावादिविषयान् जिज्ञासमाना चहून विषयानावि कुर्वन्ति । रविरप्येक नक्षत्र भवतीति प्रयम रविगोलीयस्वरूप प्रपञ्चयाम । रवेरामन्नमणकाल २५.३८ दिनानि । रवेश्य भूद्रव्यात् ३३०००० गुण भवति । द्रव्यमाद्रता च १.४ भूमे ५५१ रवे पृष्ठभागे ६००० भागमितमौष्ण्यम् । गोलगर्ने च चतुष्कोटोमितभागमोण्य भवति । रवियिम्योयकलझा वात्मकाचद्वारा दर्शनेन विधिरे बहर कहा सन्तीत्स्यगम्यते । पृथुले वायुभूतोऽ नगोलाहिरागत्य व्यातिपयनोष्णता किश्चिदपहाय ने नौस्तया प्रकाशते । हमेव कल्य मित्याचक्षते । भपिठाना कलहानां व्यास ५०० मैलीमितो भवति । पृथुगस्तु अनेकान् प्रहा नेमुसेन कालीकतुं समयों भान्ति, चतुर्गोचराश्च भवन्ति । केचिलका बिम्बस पश्चिम दिशाया दृष्टा रविभ्रमगाशेन प्राग्दिशाया दृश्या भूवा कदाचित् षण्मासपर्पन्त दृष्टिगोचरा भूना पर विनश्यन्ति । केचिकरा द्वित्रदिनमितकाल एवान्तर्दिता मरन्ति । करहाना दर्शनेनेय खे रामभ्रमणकाल पञ्चविंशतिदिनात्मक इति, तम्य नाडोहत क्रान्तिवृत्तव्य ७°~१० भागे तिरपचीनमिति चावगम्यते । रस मनमो विशेषोऽस्ति । तस्य वायुरूपत्वादशापितये नमग ·- 14 ज्योतिविज्ञानम् कार २८ दिनान्यपि भवति । कल्ङ्कानामुष्णता ४००० भागमिता भवति । रवेश्च्छायापट सास्वपि वेधशालासु सर्वेष्वपि दिनेषु गृहीतम् । कलङ्कारछायापटेषु स्पष्ट दृश्यन्ते । ततस्तेषा सख्या च गणिता। स्थान विशालम् इत्यादीनि सायपि लक्षणानि परिशोधितानि । बहूना छायापाना परिशोधनेन क्लङ्काना बहुलीमार एकादशवर्षे प्वेकवार भवतीति सिद्धान्तितम् । नाकर्षकचाता अन्तर्गौलाये वायुभूता नहिरुद्गच्छन्ति ते आकर्षकशक्तिं जनयन्ति । तत्र रविपृष्ठे कलोल- मुत्पादयन्ति । महान्तो वायुभूता पृष्ठात् सुदूरमूर्च गच्छन्तोऽतीव विरलीभावेन भिन्नपरमाणव सजायन्ते । परमाणूना येऽपयवास्ते विद्युदावहा भवन्ति । ते परमाणोरप्यणीयासो महावेगेन गच्छन्तो भूमेराम्र्पकयप् वय ध्रुवबिन्दू प्रति गच्छति । तन वातावरणे विद्यमानान् वायु विशेषान् प्रकाशयन्ति । स प्रकाश सुवर्णछायया समशीतोष्णमण्डले यावत्तावत्पर्यंत दृश्यमान 'सुमेरुहेमाद्रि' इति प्रतीतिमुत्पादयामास । प्रायस्ते विद्युदावहा परमाणूनामवयवास्तत्रत्वाता वरणमपि विद्युदावह कृत्वाकर्षकवातान् जनयन्ति । इम आकर्षकगाता रविकरवान् पुरस्कृत्य भवन्तीति कलङ्काना वायूना घ मध्ये समन्धो विद्यत इत्यनुमितम् । रविविम्वीयज्वाला इमा ज्वाला रविग्रहणे स्पष्ट दृश्यते । ता जिला इवा तरिक्षे सुदूरपर्यन्त व्याप्नुवन्ति । सासा प्रायो नीलहरितरों भवति । १९१९ क्रीष्टान्दे यद्रविग्रहगमभूत् तदा काचिद् ज्वाला ४७५००० मैलीपर्यन्त विजृम्भमाणा दृष्टा । अल्पा या ज्वालास्ता ग्राहकचन्द्रनिम्न परितोऽग्ना रार्थ निहिता पद्मरागा इव प्राकाशत । रयेगोलगों महाशतिपूरित प्रतिभा वर्णनातीता चाला गोल्पृष्ठ प्रत्युक्षिपति । ते जालप्रसाहा अन्तस्त्पद्यमाना शक्तिमुष्ण तारूपेणान्तरिक्ष बहिर्यमति । बहिर्वमनवेग उत्पत्तिवेगादल्पीयानिव यानगोरगर्भ महाकल्लोला मकतया जाज्वल्यमान कृता प्रलयकालिका या रौद्री शक्तिस्ता ज्ञापयति । गोले च प्रतिक्षण प्रग्य र भवति । अहो भगवद्विभूती प्रतिनधनमपि तादृशो वा तदधिको वा रविगोल । तस्य च स्ख्या विपरिमिता | क्य या किमर्थं वेदशी सृष्टिरभूदिति नो जानीते महामेधावी भरनपि मानव । "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इति सलु बूते वेद । दृश्यमाना सृष्टिरीदशौ । अदृश्यमानापि कीशी शक्तिवियत इत्याशङ्कय "पादोऽस्य विश्वा भूतानि निपादस्यामृत दिवि" इति पूरयति वेद । तत्तया तिष्ठनु । प्रकृतमनुसराम विम्बस्य तेज परिवेष्टनम् अथ रविविध परितो हरितवर्णे तेजो वर्तुलाकार दृश्यते । तस्य यहिश्च मुतारण तेजो दृश्यते । इद तेज परिवेष्टन नहि ज्वालासमाध, चिन्नु बिम्बीयतेजोऽन्तरिक्षे तयाविध व्याप्नो त । इद परिवेष्टन फरकाननुस्य वर्तते । यदा कदाधिक्य तदा यतुल भाति, अयथा दीधार्नुलम् । रविग्रहणसमये परिवेश्नस्य वर्णपट गृहीता वदनयेन अय परमाणु दशाधिकवियु कगरहितो यदि क्रियते, तदा तस्य वर्णपट तादृश भरतीति तस्य कृते महती आदि रावस्यकोति विगोलायतिमगणयन् शास्त्रज्ञा ।

·पॅमाण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः १८ मांसचतुपा दृश्यमानानि नक्षत्रागि पञ्चसहलाये।। शतालव्यासदूरदर्शनेन दृश्यमानानि शतकोटिमितानीति गम्यते । द्विशतालव्यासकेन पेलमोर दूरदर्शनेन सहस्रोटि- मितानि दृश्यन्त इत्यनुमीयते । एतेरा नक्षत्राणा सम्यक् परिशीलनायां तेषां मध्ये बहवी भेदा विद्यन्ते । कानिचिदतितरां सान्द्राणि, कानिचिदतितरा प्रकाशन्ते । केपाञ्चित् पृष्ठे ३०००० भागमितमोण्यं भवति, केपाश्चित् पृष्ठे तु ३००० भागमितमेव भवति । कानिचिन् संकोचव्याको- चाभ्यां विषमकान्तिकानि भवन्ति । कतिचिद् द्वन्द्वानि । कतिचिच्च सघीभूयैकदिशायों गच्छन्तीब शायन्ते । रविनामकस्य नक्षत्रस्य ग्रहनामकसन्ततिर्वर्तते । पञ्चपाणां मध्य एक नक्षत्रं ताहा सन्तानसौमाग्यवद् भवनीति 'जीनस्पण्डितेनानुमीयते । एवविधाया परिस्थिती नक्षत्राणां मध्ये कानिचित् समानधर्माणि च भवन्ति । तनिष्ठद्रव्यविषय ईपद्वैपायेण समानान्येव नक्षत्राणि । रविगोले विद्यमान द्रव्यं यावदति तत्पश्चाशस्य तद्ददामगुगस्य मध्ये सर्वाण्यपि भवन्ति, इत्युक्ते रवः पञ्चमभागादपतराणि नक्षत्राणि बहून्यसंख्याकानि । तथैव वेर्दशमगुगादधिक- तराणि च बह्वल्पसख्याकानि | कानिचिनक्षत्राणि राक्षसनामकान्यतिराक्षसनामकानि च भवन्ति । किन्तु तेधा सख्या ब्रह्वल्पा । अथ वर्णपटदर्शनेन नक्षत्रपरिशीलनायां कृतायो नक्षनेषु विद्यमान द्रव्यं न ोकरूपम् । सिरियस् नामके नक्षने केवलं उदजनि-वायुरेवातितरों विद्यत इय गम्यते । रघाघयोलोहस्य सत्तापि विज्ञायते । उष्णाधिकोन नक्षत्रेषु रासायनिकयोगद्रव्याणि नोपलभ्यन्ते, तेषां परमाणुस्वेन भोजनामकपरमावश्यक्त्वेन विद्यमानत्वात् । अनुष्णनक्षत्रे रासायनिकयोगद्रव्या- ग्यप्युपलभ्यन्ते । यथा कार्यन द्रव्ययोगाः केचिन्नक्षत्रेषु विद्यन्त इव वर्णरेखापटं स्पष्टीकुन्ति । किन्नु वर्णरेसापटेनैव कानि द्रव्याणि विद्यन्ते कानि न विद्यन्त इति संपूर्णतया ज्ञातुं न शक्यते । उष्णतामेदेन पीडनभेदेन कानिचिद् द्रव्याण्यग्रतो यास्सनि वर्णरेखापटेषु मुख्यतयाभिपतन्ति, अन्तर्विद्यमानानि नोपरम्यन्त इति । किन्तु सर्वेषामपि नक्षत्राणा विपरे केचिद्विपया विज्ञायन्ते । गोलनिष्ठद्रव्यम् , गोलीयव्यासः, उष्णता, प्रकाशः, विषमप्रकाशः, प्रकाशनमणकाल इत्यादयो विषया उपलभ्यन्ते । तथाविधज्ञानेनैव रविभूमेः ३३०००० गुण द्रव्य महतीति तस्य व्यासः ८६५००० मैन्टीमित इति, तदीयद्रव्यस्य प्रमाण २+१.२ 'टम्' भारमितमिति च विज्ञायते । रविधिम्मपरिशीलनाया यद्विम्बहरूपमलाक गोचर भाति तद् भित्रीयगोल इति ध्यते । तत्र विद्यमानमौयं ६००० मागमितम् , गणितेन गर्भीयमौयं २१०००००० भागमितमिति च गम्यते । यदि तावदोषण्यं तत्र न विद्यत तर्हि यावदपि द्रव्यमतितरा सकोचं प्राप्य सान्द्रतरं भवेत् । सिरियस नक्षत्रस्यानुचरं किञ्चिन्नक्षत्र वियते । तदुगतां नायित्वा संकोचं प्राप्य सम्प्रति वामननक्षत्रमभवत् । तनिष्ठद्रव्यसान्द्रता तुदकसान्द्रताया अनेकसहस्रगुणाऽभात् । उष्णताहानी शविहासो मवति, शक्तिहासे च सकोचो भाति । यदि प्रहाः शक्ति नाशयन्ति ते रवी पतेयुः। वेगप्रमगेनेर प्रहारवेरे भ्रमन्तो वर्तन्ते । उष्णताधिक्येन रनिविस्तीर्णगोलो भवति । उणा. हानी सकोचं माप्य वामननक्षत्र भवत्येर । उदजनि वायुनाशे चोष्णतानाधो मातीति तदा नक्षत्र मृतमिति क्प्यत इत्यन्यत्र भणितम् । रविटीयमोण्यं प्रमाय गोलपरिमिति शात्या गणितेन गर्भीयमोप्यं ज्ञातुं शक्यते । उष्णता द्विविधा--द्रमनिठा प्रसारामिता चेति । अत्योणे ·११० ज्योतिर्विज्ञानम् द्रव्ये ओण्य द्रव्यनिष्ठमेव भवति । प्रसारो न भवति । अधिकोष्णे द्रव्ये तु प्रसाराधिक्य भवति । अपोष्णे द्रव्यस्थ कर्पशक्तिलीयसी । अधिकोष्णे प्रसारशक्तिरित्युक्त विक्षेपशक्तिलीयसी । कर्पशक्तेर्विक्षेपशक्तेश्च तुल्यबलावस्थाया नक्षमाणा प्रादुर्भाचे नक्षत्रामा समानद्रव्यविभागोऽभव- दिति 'एडिंगटन् पण्डितोऽभाणीत् । नो चेत् कथ नक्षत्राणि सर्वाण्यपीपद्वैपम्येण समानान्येव जातानि भवेयुः। नवनगर्भे विद्यमान महदौप्य कथ प्रसारेणाविनश्यद् गोप्यत इति मीमासन्ते पण्डिताः। लक्षाधिकभागमितौण्ये 'या'किरणा. समुत्पद्यन्ते । तेषा प्रमाही महागैरितस्ततो धावमान. परमाण्यवयवैः स्तम्मितो भवति । नो चेदचिरेणैव गोलः शीतल्तामापयेत । रविगोले त्वयः परमाणोः षड्विंशतिसख्याकाना 'एलक्ट्राना'ना मध्ये द्वाविंशतिर एलक्ट्रानाः केन्द्राद् वियर्पिता. प्रतिविकल दशसहस्रमैलीमितवेगैः परिभ्रमन्ति । तत्र गर्ने प्रतिघनशताशमानस्य (सेंटीमीटर ) परस्सहस्रकोटिपरमाणवो विद्यन्त इति तावन्त एव एलक्ट्राना इति, तविंशतिगुणा 'यक्स्' किरणा वर्तन्त इति च गण्यते । यक्स् किरणाना वेग. कान्तिवेगतुल्य एव । एलक्ट्रानाना वेगो दशसहस्रमैलीमितः । परमाणुकेन्द्राणि प्रतिविकल ३०० मैलीमितवेगैरपि भ्रमन्ति । तन तन गुरुतरपरमाणुकेन्द्राणि प्रतिविकत ४० मैलीमितवेगैश्च भ्रमन्ति । एतादृशी प्रसारात्मिका शक्ति चनगोलेषु समुत्पद्यते । अथ सृष्टिकथा क्थ यष्टिरभूदिति मीमासन्तेऽद्य सगोरशास्त्रज्ञाः । अद्य पिण्डाण्डाना वेगान् ज्ञात्वा तेपाञ्च दूराणि विशाय पिलोमगणितेन कदा ते एकन यदि स्थिताः, अद्य तादृशदूरेषु तत्तादृशवेग- वन्तो भवेयुरिति पद्धत्या सृष्टिप्रारम्भकालो लभ्यते । स च काल. पञ्चाशत्सहस्ररक्षवर्षेय. प्रागासीदिति गणितम् । अयमेव कालो भूगर्भशास्त्रीज्योतिौतिकशास्त्रशैश्च प्रतिपादितः । अन विषये अमेरिकादेशीयो 'गेमो पण्डित , भारतीययोतिभौतिकशास्त्रपण्डित. चन्द्रशेखर', अन्ये द्विवारचेस्यमामनन्ति- विश्व नाम पाञ्चभौतिक पृथिव्यप्तेजोवाय्याकाशात्माम् । तत्रादिचतुर्भूताना समाहार पदार्थशब्देन व्यवहरिप्यामः । तत आकाशे पदार्थव्यवस्थितिरेव विश्वसशिका | अय चतु भूतात्मक पदार्थों याप्यनादिरेव, किन्तु व्याकोचसकोचाम्या परिणाम्यते स । तादृशोऽनादिः पदार्थ. पञ्चाश सहस्रलक्षवर्षेभ्यः प्राक् केन वा हेतुना सकोचस्य पारम्य प्राप्नोत् । तस्यां परि स्थिती सकोचे त्यौप्पयाधिक्य ब्याकोचे चोणताहानिरित्याकारकभौतिकशास्त्रीयसिद्धान्तमनुमृत्योष्ण ताया. पारम्पस्थिती वर्तते स्म । तादृयोगताभावे परमाणवोऽवयवत्वेन भियन्त इति साम्प्रतिक परमाणुसिद्धान्तः । अतस्तस्या परिस्थिती परमाणनामपयया एवं प्रतिषिकल रविगोलगर्भ इव त्रिंशदधिक्सहस्तमैलोमितयेगेन दाधान्यमानाः परमा विश्पति मुत्पादयन्ति स्म । तस्मिन् काले यावद्विश्वस्य पदार्थोऽपि यावन्त देशमाचक्रामेति सकलितम् । तदा तस्मिन् पदार्थे मुख्यतया प्रय एव परमावस्या अवतन्त-प्रोटना न्यूटना एलेक्ट्रानाश्चेति । तत्र ·प्राण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः एलेक्ट्राना एव त्रिशुकणा इत्युक्ते याच विद्युन्छक्तिरसामिनोंतीरूपतया दृश्यते सा शक्तिः कुणात्मिकेति, ते च कणा महावेगेन प्रमहन्त एव शक्तिमुत्पादयनीति भौतिकशास्त्रै निरूपितम् । अथ प्रोटनाश्च धनात्मकविद्युत्क्षणा इति, एलक्ट्रानास्तु ऋणात्मविद्युतणा इति, न्यूटनातु तयोः एलक्दानप्रोटनयोः समाहारभूता अविद्युत्पदार्थावयवा हत्यवगम्यते । प्रोटनकगस्य एलक्ट्रान- क्णयोगे न्यूटनक्णो व्युःपद्यते । न्यू ट्रनक्यस्य च भेदेनैकः प्रोटन एक एलानश्च जायते । पूर्वोनाया पदार्थस्य संकोचपारम्यस्थितायेते मूल्भूता. क्णाः परस्परमुत्पादयन्तः परमां विशेषयक्ति जनयन्ति । तादृशपदार्थ गेमोपण्डितः 'ईलेम्' इति सहितमान् । अय स पदार्थः स्वीयविक्षेपशक्या विस्तारिखमारेभे । विस्तारकालस्य वर्गमूलनिष्पत्या विस्तारपूरं भविष्यतीति तन विस्तारे गाणितिक- सिद्धान्तः । अथोणतामान कालपर्गमूल्य वैलोम्येन भातीति च नितिम् । तथा च पदार्थस्य उष्णता यस्मिन् कस्मिन् वापि काले पञ्चदशनकोटिपिकलात्मककालस्य वर्गमूलेन भक्तायां लभ्यन इनि सकलितम् । अनेन गणितेन व्याकोचप्रारम्भकालमत् पञ्चकलात्मककाले पदार्थस्स उष्णता शतकोटिमिताऽभात् । प्रथमविश्लाने पञ्चददाशतकोटिमिता बभूवेति च सूनेश स्पष्टम् । प्रथमदिनान्ते चतुष्कोटिमागमितमौथ्यमवर्तत, यदद्य रविगोलगर्ने वा भित्रमानपर- माण्वस्ने वा भवति । लक्षनयवर्षेभ्य पर पट्सहसभागमित समपद्यत यदीय रविपृष्ठे सम्भति वियते । कोटि- वर्षेभ्यः पर त्रिशतीभागमित यदद्य वातावरणीयमौष्ण्यं भवति । इमे उगताप्रमाणभागा 'अन्स, ल्यूट टेंपरेचर' सूचका इत्युक्ते ज्वरितस्य मानवस्योष्णताप्रमागताने यान्त्रमुपयुज्यते तद्भागाना २७३ अङ्करा योगे 'अन्सल्यूट टेंपरेचर' इति सिद्धयति । अय भौतिकशास्त्रीयसम्प्रदायः। भय यथा पदार्यस्य सान्द्रता मीयते तथैव विशेपतेरपि सान्द्रता मीयते । यावदि- क्षेपशक्तिसान्द्रता पदार्थीयसान्द्रताया अधिका भवति, विशेपशक्त्या पदार्य इतस्ततो विक्षिप्तो भवति । पदार्थस्य यार्पणात्मिका स्वयंधारणशकिः सा चाभिभूता भवति । विश्शेपशक्तरेय प्रावल्यम् । अथ पूर्वोक्तप्रारम्भकालात् २५०,०००,००० वर्षेवतीतेपु विक्षेपदातिर्धारणात्मण- शक्तिश्च तुल्ये बभूवतुः । तदोष्णता च १७० मागमितेत्युत्तेऽसदीयन्यवहारेण-~१००माग मिता । ततो बहुशीतलमितमिति वन्यम् । तदानीन्तनमान्द्रता उग्णता वाद्यापि नश्चत्रान्तमांगेषु यो वायुरूपः पदार्थो वर्तते तदीयस्येर बभूवनः । तदा १ विश्व गादान्धेन तमसा शोतलेन वायुपदार्थेन च परिव्याप्तमित्यर्थः । अथ पिण्डाण्डानां प्रादुर्भाव यदोध्यताविशेपसरत्या धारणात्मक्शतितुलनामधिजगाम, तदा पिण्टाण्डानामुत्पत्ति- हेनुरभवत् । विशेषशक्तराधिक्ये पदार्थ इतस्ततो विक्षिप्तः पिण्डीभावेऽशकः, किन्तु विश्शेपशाच- प्रारल्यहासे पदार्यस्य यापंगशक्तिया तदानीन्तनव्यानुपानवायुपदार्थः पिण्डीमा प्राप्नोत् । उष्णतायाः सान्द्रतायाध गने यावन्तो वायुपिण्डाः प्रादुरमान् उणित 'जोन्स्'- पण्डितश्चकार । चवारिंशत्सदसान्तिवमितव्यासरा मन्ति तादृरापिण्डाग्डा इति कलितम् । इदमेर साम्प्रतिवपिडाण्डरासमान इसिद्धम् । प्रतिपिण्डाण्डे च विंशतिकोटिपूर्वागा द्रव्य ·ज्योतिर्विज्ञानम् , । भवतीति कलितम् । इमे सर्वेऽप्यका गणितागता दृसिद्धाश्च भवन्तीत्यन तर्कस्य बलं सूयते । अय तादृशा वायुरूपाः पिण्डाण्डा विक्षेपधारणात्मशक्तिभ्यामितस्ततो भ्राम्यन्तः क्रमेण तादृश्यैव पद्धत्या नक्षत्राण्युत्पादयामासुः । अथ नक्षत्राणि यदा संकोचं प्राप्नुपन् , संकोचे उष्णताधिक्यमिति सिद्धान्तेन पुनः कस्याश्चिदुष्णतापरिस्थिती जाज्वल्यमानानि समपद्यन्त । अथ पदार्थस्य मूल्परिस्थितौ तस्स 'ईलेम्' संशा कृता 'गेमो पण्डितेन । तर परिस्थिती महत्युष्णता महती सान्द्रता च । उदक्सान्द्रतायाः कोरिकोटिगुणिता सान्द्रता तदा बभूवेति शायते । यथा भौतिक्पदार्याना सफरः संसृष्टिश्च वर्तेते, यथा पदार्थाना रासायनिकसंयोगश्च वर्तते, तथा परमाणूनामपयवा यदा परमाणूनुत्पादयन्ति तदा वीजयोगा भवन्तीति भणामः । बीजानि 'न्यूक्लियान्स्' इत्याङ्गलेयपदस्य परमाणवीयानामवयवाना परिभाषा । तेषा योगा भवन्ती- त्यर्थः । यथा रसायनयोग. कतिचित्सूतैरेव भवति, तथैव बीजयोगाश्च महोणतायामारम्भ- स्थितौ त्रय एव मूलपदार्था बभू युरिति कथितम् । तत्र एलक्ट्रान प्रोटनाभ्या यथा यथा न्यूटनाः सबभूवुस्तथा तथोष्णताविक्षेपशक्त्या पुनन्यूट्रिना अस्थिरा भवन्त एलक्ट्रान प्रोटनकणानुत्पादया. मासुः । अथारम्भकालात् कतिचित्कलासूष्णता च क्षीयमाणा प्रोटना न्यूट्रनाश्च संयोगान् प्रापुर, तदा हैड्रोजन् हेवीहैड्रोजन् हीलियम् इत्यादिवायूना लोहानाञ्च ये मूलभूताः परमाणवस्ते समपद्यन्त । तदा निष्पन्नाना मूलपदार्थाना निष्पत्तिश्च गणयितुं शक्यते । अद्योपलभ्याना लोहाना मध्ये 'युरेनियम्' इत्यादयो गरिष्ठलोहाः स्वयं विच्छिद्यमाना 'रेडियोआक्टिविटी' नामिका शक्ति मुत्पादयन्ति । इमामेर शक्तिमुपयुज्य सम्प्रति मानन आणवास्त्र निर्ममे । ता शक्ति भिदाशक्ति रित्यत्र मन्थे भणामः । अनया भिदाशक्त्या क्षीयमाणेषु तेषु गरिष्ठलोहे यावता कालेन ते राष्टि- प्रारम्भकालिकप्रमाणेऽर्थप्रमाणका भवेयुः, स काल: 'अर्थजीवितकालः' इति परिभाष्यते । अनया अर्थनीवितमालगणितमगया साम्प्रतमुपलभ्याना लोहानां प्रमाणशानेन सृष्टिकालमारभ्य यावन्ति वर्षाणि व्यतीतानि, तानि गयित्वा शास्त्रज्ञाः पञ्चसहस्रकोटिमिता इत्यवोचुः । अयमेव कालो गेमोपण्डितेनापि दत्तः। अथ 'ईलेम्'नामके मूलपदार्थ उष्णताया महावेगेन क्षीयमाणाया परमाणूत्पत्तिरर्धहोरा- कालत् प्रागेव बभूवेति विज्ञायते । बीजयोगाश्च तापन्मिते काल एव सपूर्णा भूत्वा यावत्परमाणु- जालमुत्पादयामासु. । पञ्चसहस्रकोटिवर्पेभ्यः प्राग् घटीमिते वाले परमाणुसृष्टिरभवदिति वाक्यं नहि हास्यास्पदमिति भणति गेमोपण्डितः । न्यू ट्रनाख्यणाना सयोग विना जीवितकालो द्वादश कात्मकः । तस्मादौष्ण्ये क्षीयमाणे तावन्मितरालेनैवयानन्तो योगायभूपुरित्ययबुध्यते । यथा 'नेवाडा' इत्यन स्थले पतिचिद्वर्पेभ्यः प्राग आणतानभेदे, अद्यापि तन महदौष्ण्य शिष्टपदार्या घमन्ति, अन्नभेदकालो विकलाया सहताशकोऽपि नाभवत् ; तथैव या अत्रभेदकारस्यातीतकारस्य निष्पत्तिः, सैव सृष्टिर्म कारस्याहोरात्मकस्य पञ्चमहलकोठिवर्षाणामपि भवतीति न तन हास्यास्पद किञ्चिदपीति चावादीद् गेमोपण्डितः । उम्प्रति फर्मशालावणाशक्त्या महत्युप्णता संपद्यते । तया चाणवाययवाना बीजाना मध्ये ये ये संयोगा यादृशोष्णतापरिस्थितौ भान्ति, तत्सर्व विदित्वा पूर्वोक्तरीत्या सृष्टिकयामामनन्ति पण्डिताः । सृष्टिसमये 'हेड्रोजन् होलियम्'वायू तुम्यभागो शते ·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध. नवनवतिभागौ भक्त इति शिष्ट एको भाग एव यावदन्यपदार्थाना समाहार इति सिद्धान्तरीत्या यद् णित तारन्त एव पदार्थाः सम्प्रत्युपलभ्यन्त इति सिद्धान्तं दृढीकरोति । अत्र काचिदेव विप्रतिपत्तिरिति भणित गेमोपण्डितेन । हैड्रोजन होलियम् वायू यदा उपयताम् , ताभ्या पुनः कथंभूतयोगेन गरीयासो लोहा. संबभूरिति विचिकित्साया होलियम्, यायो. परतो गरीयान् 'लीथियम्' नामको लोह, हीलिय जद्रव्यस्य न्यूनद्वययोगेन भरतीति तादृशयोगस्तदानीन्तनपरिस्थितावसभर इव दृश्यत इति, अथवा हे पी हैड्रोजन् वायुबीजद्रव्यस्यापि न्यूनयोगो भवितुमर्हतीति, किन्तु तादृशोऽपि योगः साम्प्रतिक्लोहप्रमागमुत्पादयितु में प्रभवतीति, अथवा पुनर्गुरुलोहा. सर्वेऽपि नाक्षत्रान्तर्भागेषु यदा कदा वापि काले उदपद्यन्त इति च सोऽवनीत् । इयमेव समस्या यदि परिष्कृता विश्वस्य पूर्वोक्तव्यातिसिद्धान्त सत्य इत्यराजी- फर्तव्य इति दाढ्यन वत्तु शक्यते । यया कश्चिद् धूमकेतुरमन्तदूरादपरवलयरेखया रविसमीप समागत्य पुनरनन्तदूर यास्यति, तद्वदेवानादिकाले म्याप्तिपारम्य गत यद्विश्व शत् पञ्चमहतकोटि- घर्षेभ्य प्रार शिथिलीभवद् न्यारोचपरमावधेः पुन. सकोचपरमावपि प्राप्य पुनरनन्तन्याकोचाय वरीवृध्यत इत्येतत्सिद्धान्तनापर्यम् । यत्रय पञ्चसहस्त्रकोटिवपमितकार; सृष्टिकाल इत्युच्यते, तर्हि तत्कालात् पूर्व वीश विश्वमित्याशङ्काया केचित् पण्डितास्तदानीन्तन विश्व नैतादृशं भवितु- मदतीति सिद्धान्तयामामुः। परिमितविश्वम् , व्याप्नुवान विश्वम् , विश्वम् दूरदर्शनयन्त्रसादारपेन यानि दूरस्थपिण्डाण्डाना वर्णपटाग्युपरम्पानि, तेषु रेग्वाणा रणरणे प्रति विक्षिप्यमाणत्वात् तर सङ्करिता ये पिण्डाण्डवेगाताहरायेगेषु या चिन्छत्तिः सा कोणतः पञ्चाशदगुणा भातीति व्यातिन कदापि सम्पूर्णा भवति । इय न्याप्तिर्गणितभाषायाम् अपरमण्डलीयेति कथ्यते । ऐन्ट यिन् पण्डितस्य सापेक्षसिद्धान्तो बहुविधवेधेन सत्य एव भवतीति यदा पण्डितैरनुमोदितस्त सिद्धान्तं पुरस्कृत्य विश्वस वन्तासाधनं तेन कृतम् । अत्र यद्यपि बहु व्याख्यातव्यमस्ति 1 सापेश्चसिद्धान्तस्य प्रतिपादनमनुसन्धे कृतम्। तत्र द्रष्टव्यमिति शिञ्चिदेवात्र लिखामः। किं नाम परिमित विश्वम् ' आशो विभुरनन्तश्चेति प्रतिपादयति तशास्त्रम् । आकाशोऽनन्तो न स्यादि तस्य बहिः किं वर्तत इति प्रश्नो जनिष्यति । तन बम.--गोल पृष्ठीयक्षेत्र परिमितम्, किन्तु तस्यादि अन्तो वा न विद्यते । तथैव वृत्तस्य परिधिरेला चानन्ता, किन्तु परिमिता । रेशाम् एक्पति परिभाषामहै। यतस्तस्या एक्मुखेनैव दैध्ये व्याप्ति. स्यात्, न तस्या विसारोऽस्ति । एकतरगत क्षेत्र द्विपञ्चमिति भगामः । यतस्तस्य दीर्घता विस्तारश्च मस्त , द्विमुख व्याप्नोतीत्यर्थ.। द्विपक्षस्य वनवैशान्यस्य पन त्रिपक्षमिति कथयाम , यतसस्य देयं विस्तारो घोऽपि विद्यन्ते । विमुप धन व्याप्नोतीत्यर्थः । द्विपक्षस्य वृत्तवैशान्यस्य एकपशा परिधिरेसा सीमा भाति । तथैव त्रिपक्षस्य घनस्य द्विपक्ष पृष्ठीयवैशाल्य सोमस्थाने भाति । तपा य देशमिति क्य भगामः स यस्नुतो देशकालयो. समाहार इति सापेक्षसिद्धान्तीयभूरसूलम् । अतो देशकालसम हारश्चनुष्यशे मानीति, साशचनुरुपक्षस सीमा त्रिपक्षो भवितुमर्ह नीति, अतो यो देश इत्यम्मामिप्यने स देशकासमाहारस्य सोमेति, अतोऽय परिमितोऽनन्तश्च मनीति तत्राभिप्राय । युदस्य २५ ·ज्योतिर्विज्ञानम् पृष्ठीयक्षेत्रमिन विश्व व्याप्नोतीति द्विपक्षनिदर्शन दत्तमन । निपक्षसीमा मनसो दुरूहेति । धनात्मको देशश्चतुष्पक्षदेशकालसमाहारस्य सीमेत्युक्त्या यथा वृत्तपरिधि पुनरावर्तत इयुत्ते परिधिस्थात् कस्माचिद्विन्दो प्रारभ्य परिधिरेखागमने प्रारम्भबिन्दुभ्यते, तथैव देश क्रमाचिद् विदोरारभ्य एकदिशागमने स एव बिन्दुर्लम्यतामिति नवीनपण्डितानामभिप्राय । वस्तुतस्त्व मन्तदेश एवासयो भवितुमर्हति । परिमितविश्वमेवोपपद्यत इति तेषा मतम् । अन तशून्यताया अर्याभावाद् दुरूहत्त्वाच्चेति । तत्तथा तिष्ठतु । अथ विश्व वक्रमिति वाक्यस्य किं वा तात्पर्यमित्यत्र तावत् किश्चिदुच्यते । यथा वृत्तपरिधेर्वक्रता विद्यते सा च मीयते, यया गोल्स्य विपक्षस्यापि वाना वियत इति सा साधिता महाक्लेशयुक्तेन 'टेन्सार'गणितमित्याख्यातेन नवीनगणितेन । तत्र वक्रताव्यासाधं घनात्मके विश्व गोलवदन्तर्वग भवतीति शूये भवत्यवक भवति, श्रणात्मकेऽश्यपृष्ठे यदुपस्तीर्यत आसन तद्वद् बहिर्वक्र भवनीति निश्चीयते । अब गेमोपण्डिता भिप्रायेण वक्रताव्यासार्धस्य ऋणात्मकत्वाद् देशोऽनन्त इति कथ्यते । ऐनयिन् पण्डितो गणिते केनचित् स्खालित्येन विश्व न व्यानोतीत्यवादीत् । तस्य स्खालित्य 'फ्रीडिमान्' नामकेन रश्यन् पण्डितेन निरूपितम् । स च ऐन्स्टयिन् गणितेनैव विश्व व्याप्नोतीति वाक्यस्य पिण्डाण्डा दूरदूर गच्छ-तीत्यर्थ । गेमो पण्डितोक्त्या वक्रस्य विश्वस्य वक्रताव्यासाधै पञ्चशत कोटिमैलोमितमिति । अथ विश्वस्य परिणामवाद. 'बोण्डौ गोल्ड'नामकावाङ्गलेयगणितशास्त्रज्ञौ यदि विश्व देशे समानतया व्याप्नोति तदा कालेऽपि समानाकारकमेव भवेत् , तत पिण्डाण्डेषु दूरदूर व्याप्नुवत्स्वन्तराले इतरे पिण्डाण्डा उत्पद्यन्त इत्यूचनु । अयमेकाकारकविश्वपाद इति कथ्यते, किन्तु गेमोपण्टिताभि प्रायो विश्व परिणमतीति । अत्र ता पर्यम्-दूरस्थपिण्डाण्डा द्विधा दृश्यन्ते । शरचनाकारका दीर्घगोलीयाश्चेति । तपाद्या अल्पतरपरिणामा इति, द्वितीया अधिक्तरपरिणामा इत्य वगम्यते । आयेषु नक्षत्राणि नीलानि भवन्ति । अतस्तेपूष्णताधिक्यमिति वणितम् । द्वितीय नक्षत्राणि रक्तानीति तर तावदौष्ण्य न भरतीति च गदितम् । अथायेध्वन्तनक्षरधूमोऽधिको विद्यत इति तेन नूतना यपि नक्षत्राणि सञ्जायन्त इत्यनुमितम् । एतादृश एव परिणामवाद इत्युच्यते। भौतिकशास्त्रे नवीन विवस्वरूपम् "भगोरणी यान् महतो महीयान्” इति ब्रूते वेदो ब्रह्मपदार्थनिर्वचनावसरे । विश्व महाण शरीरमेति यदि मन्यो, विश्वस्यापि वर्णनावसरे अगोरणीयस्त्व महतो महीयत्न कथमन्यनीति पश्याम । सम्प्रति शास्त्रज्ञा 'पेलमोर'दूरदर्शनय नबलेन विश्वस्वरूपे महतो महीयस्त्यमनु भवन्ति । यद्यपि विश्य परिमितमेवैत्याकारकमीमांसाया विद्यमानायामपि विश्वव्याप्तिशानेन, तनिष्ठगोलाना सख्यादूगदिक्चानेनानन्तदेशगर्भ काय भूगोल , क च मानवस्तदीयपृष्ठ इति भावेन शिरो भ्रमति, सम्भित भवति मन । अनवौच्च जोस् पण्डित -"पियस्मिन् विद्यमानाना ·ܙܘܘܘܨܘܘܘ ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध गोलाना सख्या यापसु समुद्रतीरेषु विद्यमानाना सिकताना मुख्यया तुलनामेति । एकस्या सिकताया अनेकशतमहताशभागभूते भूगोले तिष्ठन् मानव सृष्टे. कारण प्रयोजनञ्च जिज्ञासते । अन ते देशगर्भेऽनन्ते च काल्गर्भ विदुरुपो मानवो यथा यथा विश्वव्यातिं जानाति तथा तथा भीतभीतो भवति" इति । “यदा ह्येवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्स भय भवति" इत्युपनिषद्वाक्यानुसारेणाद्वैतभाव वानुभूति विना वैतप्रपञ्चस्तस्स भयमेन जनयति । विश्व भयकारण भवति, यतोऽनन्तसख्याकाग्निगोला अनन्ते कालेऽनन्ते देशेऽमेयदूरेषु भ्रमन्त कथ वोदपद्यन्न, कमर्थ साधयनि, कुत्र वा पर्यवसीदन्तीत्याकारफसमस्या मानवमेधा परिष्कt न शक्नोति । एतादृश विश्वस्य महतो महीयस्त्वम् । अथ विश्वस्मिन्नणोरणीयस्य चापबुद्धयने । सम्प्रति परमाणुशास्त्र तत्र प्रमा णम् , यथा गोलदूरशानाय कान्तिवर्ष विकलालम्पन परविालालम्बनम् इत्यादिमानदूराणि खगोलशैर्गगितलाघवाय कल्पितानि । कान्तिवर्षम =५८८०,०००,०००,००० मैलीमितम्, विकलालम्बनम् = १९१६०,०००, परविकलालम्बन-१९९६०,०००,०००,०००,०००,००० मैलीमित तथैव भौतिक शास्त्रशा आशव विश्व प्रमाण ज्ञानाय तदनुसारेण मानदूराणि निमिरे । इस पूर्व परमाणुरेख पदार्थस्य कनिष्ठप्रमाणमिति मेनिरे । किन्तु सम्पति परमाणोरप्यपयवा सन्तीति तर मुख्या एर पाना प्रोग्ना न्यूट्रना इति विशाप्तम् । परमाणुन्य स सेण्टीमोटर् इत्यस्य मानस्स (पाद ईप्रद् वैषम्पेण निशद्भागस्य ) दशकोटितमो भाग इति । तन परमाणुमध्ये रविरिव मूल्पदार्थ एवं प्रोन्न । त परित एलक्ट्राना ग्रहा इव भ्रमन्त आकर्षणशक्त्या धार्यन्ते । एलक्ट्रानस्य व्यास परमाणुज्यासे दशसहस्रतमो भाग । तस्य मारश्च ९०३४३.२८ प्रामप्रमाणानि । माम् इत्यस्य अन्पभारस्य दशकोटि-कोटि-कोटि कोट्यशो भवतीत्यर्थ । हैड्रोजन नामकवायो परमाणु नानापदार्थपरमाणूना मध्येऽल्पिठभाग । तस्य भारच १६६४३.२४ प्रामप्रमा णानीत्युक्ते ग्राम् इत्यस्य मारस्य सहस्रकोटिकोरिकोटितमो भाग । इत्य परमाणुस्वरूप ज्ञानेन परमाणुरल्पिष्टसौरकुटुम्बमिव भवतीति तस्य मध्ये एलक्ट्रानप्रोटनान् विना सर्वमपि शून्यमेवेत्यवगतम् । अथ एलक्ट्राना ऋणात्मकविद्युखणा इति, प्रोनास्तु धनात्मविद्युतणा इति शातम् । न्यूटना इति कणा विद्युद्रहिता ! प्रोग्ने यापान विशुदावेशो वर्तते धनात्मक तावानेर एक्ट्रानेऽपि ऋणात्मकतया वर्तते । अतस्तशे समाहारे विशुदायेश शून्यो भवन् परमाणु विद्युद्रहित कारयति । प्रोटनकणे सह केपाश्चित् पदार्थाना परमाणुपु न्यूटना अपि सपीभ्य वर्तन्ते । ते प्रोग्ना न्यूट्नाश्च मिलित्या परमाणो केन्द्रमित्यभिधीयन्ते, सौरकुटुम्बे रविरिख । एलक्ट्रानालु ग्रहा इर भवन्ति । परमाणोर्यापान भार केन्द्र एव भवति । प्रोग्नस्य मारे १८४० तमो भाग एव एलक्ट्रानभार' । इयमेव खलु रीति. सौरकुटुम्मेऽपि । ग्रहाणा यावदारोऽपि रखे रेऽनेकसहरतमभाग । अथैते परमाणोरषयगतरजात्मकशक्तिस्वरूपा इति, तेन हि घनपदायां इन र निरूपितम् । ततो धनरूपतया दृश्यमान यावद्वस्तुजालमपि तरङ्गा एवेति सर्वापि सृष्टिः शनि १ ·10 मंग्राण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः परस्परपरमाणुयोगो भवतीति पूर्वोक्त भौतिकयोगे नहि परमाणुयोगः, किन्तु क्षौरनौरयोरणा एव मिश्रिता भवनि । भौतिकयोगयुक्तयोः पदार्थयोर्वियोजनमल्पेनैव श्रमेण भवति । विद्युः, त्साहाय्येनैव शक्य भवति । अथ बीजयोगो नाम परमाणूनामवयवाना मध्ये सयोगः । अन योगे वियोगे च महती शक्तिरावश्यकी।। योगे महती शक्तिरावश्यकी, वियोगे महतो शक्ति- रुत्पद्यते । आणवास्त्र नाम परमाणपवयवाना वियोगे समुत्पद्यमाना शक्तिरेवेति नानीमः । अथ प्रकृते ताशवीजयोगपरिस्थितौ वर्तन्ते साण्यपि ज्योतीपि । यावत्पर्यन्तं तावती शक्तिनात्पद्यते सयो जाताना ज्योतिषा तानि बालावस्थाया विद्यन्त इति तानि नीदतयाऽस्माभिदृश्यन्त इति विज्ञायते । अथ बीजशक्ति प्राप्य ज्योतीपि यौवनमावहन्ति । इद यौवनं तावद्वर्तते याव- त्तद्गर्भस्थ उदजनिनायुरिन्धनीभवति । अथ यावदुदजनिवायुनागपर्यन्त नक्षत्राणि यौवन- मनुभूय तदुपरि वार्धकमेत्य नियन्ते इत्युच्यते । मरण नाम उष्णशस्त्रीयद्वितीयसिद्धान्तमनु- मृत्य यानन्त्यपि गोलानि स्वीयमौयं प्रसाररूपेण नाशयित्या सर्माण्यपि समानशीतलपरिस्थिती विद्यन्त इति यत्सून वर्तते तदनुसारेण शीतलत्वमापद्यन्त इत्यर्थः । अथ वीजयोगे कथम् उदजनि- वायुः हीरिय-वायुत्वेन परिणमत इति पश्यामः । उद्जनिवायुर्यथेन्धनैरुपमीयते तद्वद् हीलियं- वायुसनोपमीयते । तत्रोदनिकायोपिरिणामे कार्बन नवजनिश्च साहाय्य कुस्तः । अय रखो विद्यमान उदजनिवायुः शतेषु पञ्चत्रिंशद्गुणः । विपरिणामे वेगो ज्ञायत इति गणित कृत्वा स वायुः सहस्रकोटिवर्षपर्यन्त सावुपलभ्यत इति तावत्पर्यन्न रवियोवन- मनुभवत्येवेति गदितम् । यथा यथोदजनिनासमेति तथा तथा ज्वालायातीव्रता वर्धत इति विज्ञायते । गतद्विशतकोटिवर्षेषु रव्युष्णेन क्रमेण वर्धमानेन भूमावौष्ण्य पञ्चांगरेवापर्धत । किन्तु भाविनि काले भूमावीण्य कमेण वर्धमान सत् शतभागमित भवतीति भूपृष्ठे विद्य- मान जल यापदम्नु धूमत्वमापयत इति, वातावरणञ्च तादृदोनौण्येन विस्तीर्य लमुत्वमापद्य भूमि विहाय नक्षत्रान्तर्भागे आगाशे लीयत इति ब्रुवन्ति शास्त्रज्ञाः। अथ रविरपि तायता कारेन शतगुण जाज्वल्यमानो भवति । जीवकोटिरतः पूर्वमेर म्रियते । यदि तदानीन्तने काले मानवा इतः पर बुद्धिविशेषेणान्तर्ग्रहप्रयाणे शक्ति सपाद्यान्यग्रह प्रति प्रस्थास्यन्ते तदा प्रायशो जीवेयु रित्याशास्महे । एव गलियोनो रविर्वार्धके पतति कञ्चिकाठ तथोणताहानी संकोचं प्राप्नुवन् , अय कदाचित् प्रभाने हठान्मोन भिवमानोऽन्तर्गर्भे शिष्टमुदजनिमायुलेग नायित्यैकस्मि- नेर क्षणेऽनेकलागुणं तेजसा वृद्धिमेय तत. शीघमन्तकालय तेजोहीनः शीतलगोलो भविष्यति । सम्प्रति नन्यान्यतिनन्यानाति यानि नक्षत्राणि कथ्यन्ते ते मिश्मानगोला एवेति शास्त्रनिश्चितम् । नच्यानि नक्षलागि नाम गोरटसमीरे उदजनिवायुनाशेनाऽन्तनिंगूदो वायुर्जामानिमित्त बहिरागमनरेगया क्षुभ्यमाणो गोगे हठादनेक्गुण जाज्वल्यमानतथा यश्चित्तानं खित्वा पुनस्तेजोहानि प्राप्स्यति । इत्थमेव बहुधार काले काले क्षुभ्यमाणानि नक्षत्राप्यन्तालिक- विभेदोन्नु वानीत्यर्थ । अतिनन्यानि नाम साक्षादन्तकाले विभिद्यमानानीन्यर्थः । साक्षाद्विभेदकाले तदोत्पन्नवा उष्णशक्या ग्रहगोला यान्तिो हठाद् उष्णताधिक्येन द्रवीभूय पुना ररितेजोनारोनो- तारक्षगे शचिरहिताः केनचि कालेन पुनः शीतग मान्ति । तदा न कश्चिदपि द्रष्टा गोल्यु ·वाऽसत्य वेति ज्योतिर्विज्ञानम् तादृशविषादपरिस्थितिमवलोकयितु विद्यते । पूर्वोक्त पद्धत्या तत पूर्वमेर विनाश गमिष्यन्ति प्रजी, अय विपादकालो यद्यपि सहस्रकोटिवानन्तरमेव । यदि रखे शत शरदस्तदीयमानेनायुभवेत् , सम्प्रति पाडशवर्षीय इति गण्यते । अतो वर्धमान एव । “जगद् ध्रुव वा जगदध्रुव वा कीराङ्गना या गिरो गिरन्ति । द्वारस्थनीडान्तरसनिरुद्धा जानीहि तन्मण्डनपण्डितौक ॥” इति शङ्कर जयन्तीनामका ये वर्णितम् । प्राचीने भारत देशे पण्डिताना गृहप्राङ्गणे विद्यमाना कीराङ्गना अपि पण्डितमुसेभ्योऽनवरतश्रवणाभ्यासेन जगत् सत्य भगन्ति स्म । अथ ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्यभाणीदद्वैतवादी शङ्करभगवान् । प्रत्यक्ष दृढतया दृश्यमानस्य जगतोऽसत्यत्वप्रतिपादन न व्यश्वसन् नहर पाश्च त्यपण्डिता अयपर्यन्तम् । अद्वैतसाराशो बालभाषाया सूक्ष्मतयेत्य व्याख्यातु शम्यते । ताथा जले निभिष्यमाणो दण्डो मिन इव दृश्यते । तर चक्षुर्दण्डो भिन इति ब्रूते । वास्तन दण्डो न भिन्न , किन्तु किरणवक्रीभावसिद्धान्तेन तथा दृश्यत इति भौतिकशास्त्र तन हेतु दर्शयति । एवमिन्द्रिय जन्य ज्ञान साक्षात् सत्यमिति वक्तु ममा नास्ति । दण्डविषये चक्षुरेव भ्रान्तम् । जग स्वरूप विषये पञ्च पौद्रियाणि भ्रान्तानि भवेयु । एव ब्रह्मणि जगदध्यस्तम् । यपश्यामलद्विवर्तनमेव, इत्यमुमेवार्थ कश्चन पाश्चात्यकविभिनप्रकरणे 'दृश्यानि यानि न तादृशानि' इत्यत्रवीत् । वस्तुशाने पचेद्रियाणि वस्तुसधिन पञ्चविषयान् प्रत्यक्षीकुर्वन्ति । चभू रूप पश्यति, श्रोन शब्द गृह्णाति, तदितराण्यपि । अथ त एव पञ्चविषया वस्तुन सपूर्णज्ञान नहि ददति । एतस्मादधिक यद्वस्तुनो निजस्वरूप तदतोद्रियमस्ति । तदन्तस्विति बूम इत्याह 'काट' नमक पाश्चात्त्यपण्डित । एव चाल्पस्यापि वस्तुनो यथाध न सपूर्ण यथेन्द्रियोप लभ्यते, तर्केगापि नानुमीयते, तद्वदेव प्रपञ्चस्वरूपशान भरतीति सम्प्रति शास्त्रशा आश्चर्यचकिता पश्यन्ति । तर कारण दूरदर्शनादिय सामग्रीवलेन खगोरजै सपादित विश्वरूपविशान मेस्न, भौतिकशास्त्रज्ञैरायिष्कृत परमाणुस्वरूपशानमन्यत्र, तोम प्रोग्यपि सघाभूय गणितशास्त्रेण प्रपञ्चित विज्ञानमितरन गनेव त्रिपथगामिनी विज्ञानवाहिनी जग समुद्रस्वरूप दिदृक्षमागा पुरतो धावति । तत्र निमाविष्कृत तैस्त्रिभिरित्यत्र पश्याम ! यदा मानव प्रथम भूपृष्ठे सजातस्तस्य सर्वमपि प्रपञ्चभान शिशोरिव पिचिनमासीदिति वक्तव्यम् । क्रमशो यथा शिशुर्वयमा विद्यया च, तथा स प्राप्तमान प्रापश्चिाविषयेषु पायकारणसरध ददर्श । सर्वस्यापि कार्यजातस्य कायकारण विद्यतेति शाा बहु॥ कालेनैर बभूति वक्तव्यम् । पाश्चित् कायाणा कारणानि मुम्भतयोपरम्य ते, पाविद् बहुना अमेग बहुना कालेन च। कारणशान भवेद्वा न भता। सर्वस्यापि पार्यस्य कारण विद्यत एवेति प्रजा क्रमश कारणा वेषणतत्परा शास्त्र शि कुवन्ति स्म । म्य नवदशतमातान्दे पाश्चात्या सर्वेऽपि विल्हेनुपादरता एव । जावोत्पत्तिरपि, मानसिप्रवृत्त योऽपि, सर्व पदार्था अपि कारण विना न मान्ताति ते जगदुः । अनमीनिषपदार्थ , जीव, मन , इति त्रीणि मिनपस्तूनीति त पूर्व पण्डिता अत्रुधन् । किन्तु नादशमशतान्दै जाने मनश्चापि भौतिपदाथारेति सिद्धान्नीचर । अर्थात् सर्वेऽपि तत्रया भौतिक सदमयम्बीकुन्न , प्रयभानुमानप्रमागावे स्वीय, जीवितरहस्स मनमत्वमनिशमन्त । अमान्तरे याणाशास्त्र - ·प्रहारडस्वरूपवर्णनास्कन्धः गणितशास्त्रञ्च वधाते । आणशाने प्रथमतो मानवः सम्मिनः । परमाणोर एक्ट्रानस्य यदि स्थितियते, गतिर्न ज्ञायते, यदि गतियिते तदा स्थितिन ज्ञायत इत्येको विषय आविष्कृतः । 'प्लाई नामकः कश्चिद् जर्मनीपण्डितः शतेरपि परमाणुत्वं विद्यत इति प्रत्यपादयत् । तं परमाणु 'क्वाण्टम्' इति ब्रुवन्ति साम्प्रतिकाः अनेन प्रपञ्च न ह्यविच्छिन्नया गत्या गच्छति, किन्तु कणश इति फलितम् । वास्तवेनेट 'क्वाण्टम्' शत्तिरिति वर्गुन युज्यते, किन्तु तत्र शक्तः कालस्य च संघानो वर्तते । देशकाल्योरविनामावसन्ध. सापेक्षसिद्धान्तेन गणितपुररसरं निरू- पितः। तथैव शक्तिमानेऽपि कालाशः समायातीत्यन्यदाश्चर्यम् । अणुगमें केन्द्र परितो भ्रमन्त एल्क्ट्रानाः पूर्णसख्याकान् शक्तियणान् बहिर्वमन्ति, नो चेद् अन्त हन्तीति विज्ञायते । महतो महीयसो विश्वस्य स्वरूपज्ञाने यो देशकाल्योरविनाभावयोगो गणितागत', स एवाणोरणीयस एल्बट्रानस्य स्वरूपशानेऽपि गणितागतो भाति । विश्वस्वरूपरहस्यम् एल्क्ट्रानस्वरूपरहस्ये गोपित मित्यर्थः, परमाणुगर्भ या चिन्छक्तिः सा सम्प्रति परमाणोर्वर्णपटरेसाभिर्व्याख्यायते। एय प्रपञ्चस्वरूपरहस्यानि क्रमशः शास्त्रज्ञा जानन्ति । प्रारम्भे ज्योतिशास्त्र ग्रहाणा स्थितिगतिनिरूपणार्थ प्रवृत्तम् । प्रहकक्षा रविनाभिक दीर्घवृत्ताकारिका इति तदा ज्ञातम् । तस्मादार्पणसिद्धान्त, प्रतिपादितः । दूरदर्शनयन्त्रैर्मानव- नेत्रमाकाशगर्भे सुदूर यदा द्रष्टु शशाक, बहर. पिण्डाण्डा विद्यन्त इति ज्ञातम् । तब शास्त्रज्ञा. सौरकुटुम्नगणित विहाय पिण्डाण्डस्थितिगत्यादिगणित पारेभिरे। अवान्तरे 'मैनेल्सन्'पण्डितस्याविवरणेन 'ऐनायिन्' पण्डितः सापेक्षसिद्धान्तं प्रत्यपादयत् । अय सिद्धान्त एकन विश्वस्य महीयस्त्वम् , अन्यत्र एल्क्ट्रानानामणीयस्त्वं च समन्वयन् विश्व परिमितमिति, वनमिति, व्याप्नोतीत्याकारकान् भावानुत्पदयामास । तस्मादद्यतनकाले गणितशास्त्र भौतिक शास्त्र ज्योतिभौतिकशास्त्रमित्यादीनि शास्त्राणि सर्वाग्यपि सभूय विश्वस्वरूपस्वभावादिवजिज्ञा सया तत्वमास्ने पर्यउसीयन्त इत्येव परितार्थ.. अनुबन्धः अस्मिननुबन्धे केचिदस्पष्टविषया. पूर्व प्रसञ्जिता. स्पष्टतर व्याख्यायने । सगोलशास्त्रीयविषयसंधा---'रायम् एस्टूनामिकल सोसैनी'नाम्ना कश्चित्सघः १८२० भीष्टान्दे लण्डन नगरे व्यवस्थापितः । तस कार्याल्य 'मलिंग्टन् होस्' इत्यत्र मन्दिरे वर्तते, 'मेमोस्' इति नाना बेचित् प्रयेविषयप्रतिपादवप्रन्या मासिकपत्रिकाच तेन सन मुद्राप्यमाणा उपलभ्यन्ते । अन्तर्देशीयखगोल्यानमः प्रथम १८६३ प्रोटान्दै 'हैडिल्गर्ग'. पत्तने समावेशितः । १८८७ कोष्टाम्दे सगोरच्छायापीय संघ: 'प्यारिस्पत्तने समाविष्ट । अन्तर्देशीय एव गोलशास्त्रशमयोऽन्यः कश्चित् पुनः १९१९ फ्रीष्टान्दै बसेउस पत्तने समाविश्य 'रोमन् नगरे १९२२ कोष्टान्दै 'प्रिज' नगरे १९२५ फ्रीष्टान्दै 'यारिम्'- नगरे १९३५ वर्षे 'साहोम' नगरे १९३८ वत्सरे च सभा. प्रचरिताः। तरे च पोल्यान्नशमप्रानर तत्र व्यवस्थापिका विशिष्टं कार्यकलाप निर्तियन्ति । दण्डन् पनने ·ज्योतिर्विज्ञानम् प्रयेक बिटिप-पगोलीयराघो वर्तते । 'निस्ल नगरे १८६९ कष्टाने तदीयशासा व्यवस्थापिता ! 'सीडस्' 'माचेट 'लिवरपूर' नगरेषु च १८८१ सवत्सरे अन्याश्च तदीयशासा निर्मिता । केनडा देशे च 'राय एस्ट्रनामिकल सोसैरी' १८९० क्रीष्टान्दे व्यवस्थापिता ! 'मेक्सिको दो १९०२ व सरे सगोलीयसघ स्थापित । अमेरिकादेशे १८९९ क्रौटान्दे 'अमेरिकन एस्ट्रनामिका सोसैगरी' नाम्ना सघ स्थापित ! 'पेसिफिक एस्ट्रनामिक्ल सोसैरी' नामकोऽन्योऽपि सघ स्तस्मिनेर देशे १८८९ वत्सरे व्यास्थापित । विषमकान्तिनक्षगाणा प्रत्येक्वधाय अमेरिकादेशे १९११ व सरे कश्चित् सघ स्थापित । इत्यमेव वय सघा जर्मनीदशे 'दलिन् लीप्जीग नगरयो, इटलीदेशे 'मिलान् रेयिस्' नगरयो, 'बेल्जियम्' देशे 'बस्सेस् आन्टवेर्पू' नगरयोयरस्था पिता शास्त्र बहुमुस विस्तारयन्ति । तेषु सर्वष्वपि दशेषु मुनिशितय त्रसामग्री बल्युत्ताश्च वेधशाला बहुद्रव्यविनिमयेन विनिर्मिता सन्ति । अहो भारतीयाना कदा वा तादृशसौभाग्य सम्पद्यत ।

·प्राण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः कवादिकयावद्विषयान् गशयामास, मोनिच्वेधशालायां प्रतिरात्र नक्षत्राणा याम्योत्तरवृत्तलग्न कालान् केनचिल्लधुना याम्योत्तरवृत्तीयचक्रयन्त्रेग सूक्ष्ममानपत्रयुक्तेन परीक्ष्य कालो विकरातारा पर्यन्त निणीयते । दे नाश्त्रयन्ने घटीयन्त्रे नाक्षतकाल ददतु 1 ते यत्रे कुत्रचिन्मन्दिरा भ्यन्तर्मागे समशीतोष्णपरिस्थिती सरक्ष्यमाणे वर्तते । अथ तृतीय किञ्चिन्मध्यसापनकाल सूचक घटीयन्त्रञ्च तत्र विद्यते । अस्मादेव धीयत्रात् प्रतिहोर चतुर्थभागभिते काले काल सूचकसज्ञा प्रेषिता मन्ति । ता पुरस्कृत्य सर्वदेशया नौकास्थिता या स्वकीयय त्राणि स्फुटोकरिष्यन्ति । अथ तत्र मोनिच्वेधशालाया महत्तर याम्योचरवृत्तीयचक्रया न विद्यते । कीटाब्दे जार्जिऐरी नामकेन राजकीयग्वगोलशास्त्रशेन निर्मापितम् । इद रविचन्द्रयोगुरुग्रहाणाञ्च विपुवाशकान्त्यशवेधार्य नक्षत्राणाम् अष्टमाराप्रकाशप्रमाणाङ्क पर्यन्तमपि पट्टिकाविधानार्थञ्चोपयुज्यते । चन्द्रस्य गुरुग्रहाणा च स्थानवेधो नाविकोपयोगा भवति । शुक्रस स्थानवेधेन वियुवगि दुशान स्कुर भाति । रविषिपये द्विविधो वेध क्रियते । तदर्ण पटग्रहण तत्कलङ्कवेधश्च क्रियते । अयमेको वेध । अथ तस्स विपुवादाक्रान्त्यशाधन द्वितीयो वेध । द्वितीयेन षेधेन विषुवंद्विन्दुसाधन स्फुर भवति । अथ तत्र वेधशालयामष्टाविंशत्याल व्यासक किरणरक्रीभावक दूरदर्शन विद्यते । तद्युत्चे नाडौवृत्तौययन्नेण नक्षत्रद्वन्द्वाना स्थिति गत्यादिवेध क्रियते । कस्यचिन्नक्षत्रद्वन्द्वस्थावपवनक्षत्रयोहुवार स्थानवेधेन तयो को साध्येते इत्यर्थ । उपर्युक्त किरणदफ्रीभावक दूरदर्शन प्रपञ्चे विद्यमानाना तादृशाना याणा मध्ये द्वितीयम् । प्रथम तायत् चत्वारिंशदगुरन्यासक शिकागो समीपे 'यारकम्'वेधशालाया वर्तते । अथ प्रीनिच् वेधशालायां = प्रतिपल्यदूरदर्शने अपि पियंते । एफेन नक्षत्राणा वर्णपटद्वारा उष्णताज्ञानसाधन नियते, अन्येन लम्बन साध्यते । भापञ्चिकघशालामु ग्रीनिच्वेघशालाऽग्रगण्यमेव स्थानमलङ्करोतीति वक्तव्यम् । यद्यपि तब साम्प्रति गरिप्रदूरदर्शनयन्त्राणि न विद्यन्ते । 'आक्स् फाडू बैंब्रिज' नगरयोरपि यद्यपि वैध शाले विद्यते, किन्तु प्रोनिच् वेधशालावन्न विस्तृते । बिरिष्प्रभुत्यनाविशाखा आफीस सण्इस्स दक्षिणनमनिन्दौ 'केप आफ गुड् होप' नगरे अन्या वेयशाला निर्ममे । अथ शताल्ल्यासमदूरदर्शन पिल्मन् पर्वतीय वेधशाराया वर्तते । इयञ्च शाला अमे रिकारसण्डे 'लिमोनिया देशे पासदेना नगरे वर्तते । इय १.०४ कोटादे प्रधानतया रविवेधार्थ मरस्थापिता । तर शतान्यासकदूरदर्शनात् प्रागेव पष्टपहल्ल्यासक्दूरदर्शनमध्य विधत। शताव्यासस्यन्मेर 'ऐनायिन्' पण्डितेन पनि विश्व परिमित माद् व्याप्नोतीति तमिर्गतु दूरतरपिण्डाण्डवर्णपदेषु रेखा रतवर्ग प्रति विक्षिप्यन्त इति निशातम् । अनेन तात्काल्विरिष्ठदूरदर्शनेन महत्तरविया शाता । यया यया शास्त्र विस्तारित तथा तथा विदयस्वरूपजिज्ञासा वर्धमानाऽन्यदपि महत्तम द्वितीमितालल्यासदूरदर्शन निमांनु भाचोदयन् । तच 'प-मोर पाते स्थापितम् । अथान्यदपि दिसातत्याज्यासके दूरदर्शन 'कोलम्बिया देशे विक्टोरिया नगरे वेधशागयों यतते । उत्तरामेरिकादेशे सपो वेधशाला इत पूर्वनेर निमिता, भय निर्मायन्ते च । लिमोनियादेश 'विक नामक कश्चिद्धनिको दूरदर्शनमेक विविद्यात्याय ददौ । तमाम्नाय तर काचिद् वेपाल परीभ्यते । उच्चर ·ज्योतिर्विज्ञानम् अमेरिकाखण्डे सयुक्त राष्ट्रदेशे नाविकखगोलीयशास्त्रविस्ताराय जातीयवेधशाला काचिद् वाशिंग टन्नगरे स्थापिता । १९३५ क्रीष्टाब्दे केनडादेशे 'शेरोंटो' नगरे 'डन्न् मेमोरिय'वेधशा लायै चतुर्वर्षश्रमेग पपश्चाशत्शतमितपौण्डभारक दूरदर्शनमेक निर्ममे । १९३७ क्रौष्टाब्दे दक्षि णाफ्रिकापण्डस्य 'राड्लिफ्'वेधशालायै चतुस्ससत्यगुव्यासक दूरदर्शन निर्ममे । १९३४ फ्रीष्टाग्दे ग्रीनिच वेधशालय 'या'नामको धनिक पञ्चदशसहस्रपौण्डभितधन पनिशदहल व्यासकप्रतिफलकदूरदर्शनयन्त्रनिर्माणार्थ ददौ। १९३३ कोटाब्देऽमेरिकाखण्डे सयुक्त राष्ट्रदेशे 'मॅक्डॉनाल्ड्'वेधशालाय अशीयहरव्यासक दूरदर्शन निर्मातुमुपचक्रमिरे । १९३७ वत्सरे 'पंच'देशे आल्प्स पर्वतेप्पशीत्यलम्पासकमेव दूरदर्शन 'फोरफल कबीर नगरे निर्मातुमारेभिरे । सम्प्रति दूरदर्शनानि केवल्दर्शनार्थमेव नोपयुज्यन्ते, छायाप ग्रहणाथै च विनियुज्यते । तत्र प्रति फलकान्येवाधिक्तरोपयोगीनि भवन्ति । १९२९ क्रौष्टाब्दे स्थापितायाम् अमेरिकासण्डीयसयुक्त राष्ट्र देशे 'डेट्रयनगरसमीपे 'मेकमतहल्य वेधशालाया न केवल खगोलच्छायापानि, किन्तु चलनचिनाण्यपि वर्णपटमाहिसौरचलनचिननिर्माणमाम्ना यत्रेण निर्मीयन्ते । अत्र वेधशालाया रथासार महोनत मन्दिरमेक विनिर्मितम् । तत्रातरेऽन्यत् स्तम्माकारगृह विद्यते ।

·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः सो क्रान्तिरय मानवेन स्वकीयोपयोगाय विद्युद्दोपप्रकाशायोपयुक्ताऽभवत् । अथ तस्मिन्नेव वर्षे पण्मासानन्तरम् इटलीदेशे पलोरिन्स्'नगरे चन्द्रकान्तिदूरदर्शनयन्त्रेण सञ्चीयमाना 'अट्लारिक' समुद्रस्योपरि शिकागोनगरं प्रति प्रेषिता तादृशमेव कार्यमकरोत् । अत्र कश्चिद्विशेषः । येन दूरदर्शनयन्त्रेण 'गेलेलियो नामकेने १६१० प्रीष्टान्दे निमितेन चन्द्रगोलीयपर्वता विलोक्तिाः। तस्य यन्त्रस्य नेत्रदर्पण तिरस्कृत्य तद्यन्त्र नगीनयन्त्रे सम्बद्ध कृत्वा तस्याधो विद्युछन्त्रच्छायापट निहितम् । चन्द्रकान्तिस्तत्र पियुयन्त्रसमीपे निहिते यन्ग भ्रमति कस्मिंश्चित् पलके प्रति- विकले ४५० पर्याय सघष्टिता शब्दतरङ्गानुत्पादयामास । तद्विद्युद्यन्त्र तान् शब्दतरङ्गान् वैद्युतान् कृत्वा रोम् नगर प्रति प्रेषयामास । ततस्ते शिकागोनगरं प्रति प्रेषिताः, कान्तेर्यावत्प्रयाणमपि विकलाद्वयमिते काले निर्वर्तितम् । ईदृशः क्रियाकलापः पेलमोरदूरदर्शनयन्त्रेण यवनलम्ब्यते, तदा मानाः प्रकृतिसिद्धा नक्षत्रकान्तिमुपयुज्यात्यद्भुतानि कार्याणि निर्तयितु प्रभवतीत्याशा भवति । आकर्षणसिद्धान्तीयविषयाः इतः पूर्व मन्थे बहयो गोलीया विषया रविचन्द्रयोहाणाञ्च स्थिति गति निरूपका व्याख्याताः । तर तन वर्षणसिद्धान्तीयविषयाश्च प्रतिपादिताः। अथान्ये चापि केचन विषया हेतुवादपुरस्सरमवतार्यन्ते । तर प्रथमं भूभ्रमणवादः । प्राचीनकाले मोस्देशे पण्डिता ग्रहाणा सितिगत्यादिकविषयान् नीचोचकृतमझोवोन निरूपयामासु । मोष्टस्य १५०० वर्षप्रान्ते 'कोपर्निकस्' पण्डितो भूभ्रमणवाद महाणा रविकेन्द्रक वृत्तभ्रमण प्रत्यपादयत् | आर्यमटसिद्धान्ते भूभ्रमणवादप्रतिपादकश्लोक. कश्चित् पूर्वस्मिन् स्कन्धे अस्माभिर्व्याख्यात. । केलरपण्डित. कोपर्निक्स् पण्डितमार्गमनुसृत्य ग्रहभ्रमणविषये सूत्रनयी चकार । ता न्यूटन. सकारण करणसिद्धान्तप्रतिपादनद्वारा व्याचचक्षे इति प्रोतममामि । तर प्रथम कथ भूभ्रमणमुपपद्यत इति पश्यामः । १. रविचन्द्रौ महा अनेककोटिनक्षत्राणि चैका भुव परितो भ्रमन्तीति कल्पनाया गौरवम् इत्येका विप्रतिपत्तिः। २. साम्प्रतिकोपलब्ध्यनुसारेण नकोटिमैलीमितदूरे विद्यमानो रविकस्मिन् दिने भूम दक्षिण कुर्वन् प्रतिहोर सादिकोटिमैलीवेगेन गच्छत्तीति वक्तु म युज्यते । अनर रीत्या यन्त्रो- पलब्धिप्रकारेणानेक्कोटिमलीमितेषु दूरसे विद्यमानानि नक्षत्राणि प्रतिरिका चालेकोटि मैलोमिर्गच्छन्तीति वक्तु साहसिक वा ! नक्षमाणा सर्वेषामपि तुल्यदूरसितिर्न भरतीति यत्राणि निदर्शयन्ति । तथा च दूराधिस्ये भ्रमशगत्याधिस्य भवतीनि न्यायेन मुदूरस्थाना ना भाणाममेयगतिकल्पना कर्तुं न युज्यते । ३. साम्प्रतिकयन्त्रैर्गणितेन च रविनक्षलागि भूमेरनेस गुगमारागि मान्तीति गम्यते । तादृशा गुरुगोला महल्पीयास भूगोल परितो भ्रमन्तीति वा साहसिक यच । ४. अनेककोटिसल्याकानां मिजदूरस्थितानां गोलनामेकस्मिनाशनादराने भुवं परितो भ्रमण मातीत्यर न कोऽपि हेतुईयते । एक्स्या एव भुयो भ्रमण यदि प्रतिपाद्यते तत्समीचीनम् ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् किञ्च, यावरसख्याकाना नक्षत्रागा भूभ्रमणे प्रतिपाद्यमाने नक्षत्राणा परस्परदूराण्यपि न भिन्त इति विषयेग यथा परस्परदूराणि न भिद्य ते तथैर भ्रमन्तीति वचन्यम् । सा च बहुकल्पना ह्युपपत्तिहीना। ५ साम्प्रतिकय तोपकरण रविग्रहाश्च यावन्तोऽप्यात्मभ्रमण कुर्वन्तीति तनिष्ठकलकादिप्रत्य भिज्ञानद्वारा विज्ञायते । यदीतरे गोला भ्रमन्तो दृश्यन्ते भूमेरपि भ्रमणसिद्धान्ते का विप्रतिपत्ति । अये चापि बहवो विपया दैनिककान्निविक्षेप इयादय सर्वेऽपि भूमेरात्मभ्रमण फरतलामलकवद् दर्शयन्ति । अथ कर्षणसिद्वान्तीया सप्तविषया भूभ्रमण पर निरूपयन्ति । तर चतुरो दर्शयाम । (१) पतद्वस्तूना प्राचीदिशाविक्षेप , (२) 'फोकाल्ट्' पण्डितस्य लम्पदण्डपद्धति , (३) समुद्रप्रवाहाणाम् ऋतुपायूनाञ्च प्रवाहदिशावलोकनेन भूभ्रमणोपपत्ति , (४) शिप्तवस्तूना परवल्यमार्गाणा विक्षेप । पतद्वस्तमो प्राचीदिशावितेप भूमे(वयष्टिं परितो भ्रमणे योदूंरतरस्थितवस्तूना समीपतरस्थितवस्तुभ्योऽधिकतरवेगो भवति । तस्माद् यस्य कस्याप्युन्नतगोपुरस्य शिसर तस्य पीठाधिकवेगमद्भपतीति वक्तव्यम् । अमु विषयमधिकृत्य 'गेलेलियो पण्डित पैजागोपुरमेकमधिरुह्य तस्माद् प्रायाणमेक भूमौ चिक्षेप । स च प्राचा साक्षालम्बतया गन्तु स्थाने प्राचीदिशा विक्षि तो भूमौ पपात । अय विभेपो भूमि प्राची प्रदक्षिण भ्रमतीति निरूपयति । फोकाल्ट पण्डितस्य लम्बदण्डपद्धति क्रीष्टस्य १८९१ सयसरे पोकाल पन्ति केनचिनम्मदण्डेन भूमिर्धमताति निरूपित वान् । लम्पदण्डो नाम एकस्य दीर्घसूत्रस्याने रोहगोलपेक बद्ध्या तसूत्रस्य द्वितीयमनमुन्नती बद्धम् । गोलमेकदिशाया नीत्वा त्यक्तम् । गोल इतस्ततो लम्बतले विलम्यते, किन्तु केनचि कालेन यस्मिन् लम्मतले स गोलो विलम्पते तत्तल भ्रमतीति स्पष्ट दृश्यते । गणितेन तल्स्य भ्रमण प्रति होर १५ अश्वमातु य भत्तीति निधारितम् । तावदेव इक्सिद्धमपि भ्रमणमवलोकितम् । तदेय भूभ्रमणमुपपादयति । क्षेने- भूगोलस्य गगर्भविदुः । क=द्रष्ट स्थानम् । पिपु-भूराष्टीयविपुगोसा। घु-भूपृष्ठीयपविदुः ।

·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः प प क स्तप लम्बदण्डस्य त बिन्दोः बिन्दुपर्यन्तं विलम्बनतलम् । भूभ्र- मणवेगः प्रतिहोरं पञ्चदशभागमितो भवति । अयं वेगो गध्रु इति ध्रुव यष्टिं परितो भवति । तं गणित- शास्त्रोक्तविधिना गक यष्टिं परितो १५ ज्या अ इति, ग च यष्टिं परितः १५ कोज्या अ इति विभाजयितुं युज्यते, यत्र अ इत्यक्षाशो विगक कोणतुल्यो भवति । ततो लम्ब- दण्डस्य तलं गक यष्टिं परितः १५ ज्या अ वेगेन भ्रमतीत्युपपद्यते । ग च यष्टिं परितो वेगो विकार न जनयति । GA चितवस्तूनां परवलयमार्गविक्षेपः उत्तरध्रुवे भूतलं भूभ्रमण- वशेनाप्रदक्षिणं भ्रमति, दक्षिणध्रुवे तु प्रदक्षिणम् । उत्तरध्रुवबिन्दोः समीपे क्षिप्तो माणस्तद्विषय- भूतवस्तुनो दक्षिणदिशायां पतति । वस्त्वप्रदक्षिणं भ्रमद् वामतो नीयत इति दक्षिणध्रुव इदं विपर्यस्तम् । इदमेव भूभ्रमणं निरूपयति । निरक्षरेखायामयं विक्षेपो न भवति । अथ साशे देशे 'फोकाल्ट'पण्डितस्य लम्बदण्डविपये यथा भवति तथैव विक्षेपदूर १५ ज्या अ भवति । बाणस्य पतनकाला ट इति कल्प्यताम् । तदा वस्तुपतनकाले १५ ज्या अXट मितदूर वामतो गच्छेत् । तस्माद् वस्तुप्रातिनिमित्तं वागस्तया वामतः संनिपात्यो यथा पतनकाले तावन्मितदूरं वामतो गच्छेत् । इदं सूत्रं सम्प्रति योद्धारो मनसि कृत्यायुधानि प्रयुञ्जते । वायूनां विपः निरक्षरेखायाम् उष्णताधिक्येन यायुसान्द्रता क्षीयते । तस्मात्तत्रोत्तरतो दक्षिणतश्च घायुः प्रसरति । उत्तरगोलात् सरन् वायुदक्षिणतो विक्षिप्तो भवति । दक्षिणगोलत् प्रसरद्वायु- मितो विक्षिप्तो भवति । काशीमारभ्य वायू रामेश्वरदिशां प्रति प्रवहन् रामेश्वरस्य दक्षिणतः पश्चिमतीरं गच्छतीत्यर्थः । साक्षात्सौम्यदक्षिणदिशागमनमारम्य निर्ऋतिदिशागमनं पर्यपसीयते । तथैव लकामारभ्य प्रवहन् वायुश्च साक्षायाम्योत्तरदिशागमनमारभ्य वायव्यदिशागमने पर्यव. सीयते । अयश्च विषयो भूभ्रमणपादं दृढीकरोति । एवमेव झझावातोऽपि विक्षिप्यत इति स्पष्ट विज्ञायते । तस्य मार्गोऽपि सम्प्रति तथाविधगणितेन निरूपितो मपति । समुद्रप्रयाहाणामप्येवं. विधो दिशाविक्षेपो दृक्सिद्धो भवति । सम्प्रति गतिशास्त्रे भूभ्रमणपोन यलुमारः प्रतिदेय मिद्यत इति विषयो निरूप्यते ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् तयथा अ इति भूगोलगर्भ क इति द्रष्टस्याने यत्किञ्चिद्वसु अधु ध्रुयष्टि । के इति वस्तुनि भूगर्भदिशाया वर्षणमेव तद्भार इति व्यपदिश्यते । तद् म इति कल्प्यताम् । वस्तुनिष्ठद्रव्य द इति कल्प्यताम् । क अदिशाया वस्तुनो गरिवेगो ग इति कल्प्यताम् । तदा गतिशास्त्रीयसिद्धान्तेन कर्षणमानम् = द्रव्यम् Xगतिवेग इति न्यायेन, अन वर्पणमान वस्तुभार एव भवतीति भार-म-दXग। अथ वृत्ते भ्रमतो वस्तुनो वृत्तगर्भव्यतिरिक्तदिशाया रX गतिवेगो भाति, यत्र र इति वृत्तव्यासाध त इति कोणगति । वस्तुनि दमिर द्रव्य विद्यते । के बिन्दौ विद्यमान वस्तु, भूमि अधु ध्रुवयष्टिं परितो भ्रमतीति क च व्यासार्धक वृत्त करोति । तस्मात्तस्मिन् च क दिशाया दXरत' कर्षण भवति । इद करण विगर्भकर्षणमिति परिभाष्यते । अत फलित वस्तुनि द्वे कर्षणे विद्यते इति । एक दXग क अ दिशाया भवति । अयत् च क दिशाया दXXत मित भवति । तत्र क बिन्दोरक्षाश' यदि ल भवति भूमेनिरक्षदेशीयव्यासाों यदि व भाति र इति त्रिज्या घXकोज्याल भवति । तत दXXXXज्यालXत' अनयो कर्षणयो फलितार्पण गतिवेगशास्त्रीयसूत्रेण/द' ग+दय को ज्या' ल त' -२ द गX द वरको ज्यालXत इद बीजगणिते द्विपदसिद्धातेन सूक्ष्मौकृते दग( १-वतको ज्याल इति फलति । भूव्यासार्धं ४०० मैलीमिा स्वीकाव्यम् । एकस्मिन्नहोराने ८६४०० किलामिते २५ विज्या कोणगती यन प राशि परिधिव्यासयोनिष्पत्ति । एक्स्या विकराया कियतीति খিন ग २५ १ भार- देग त: ८६४०० उपर्युक्त सूरे राशीनु थाप्य निरवदेशे दग(१-१.)भवति । अनेन वस्तुनो मारो निर पदेशे खगोकराोन हीयत इति साशे देशे यतको ज्या' ल गुगो होयत इयवगम्यते । एतादृशाननेकविषयान् सम्परोश्य भूमिभ्रंमतीति स्पष्ट सिद्धानित माचार्यरित्यलम् । अप भूगर्भीयकर्षगे गतिवेग प्रतिदेश मियत इति लम्बदण्डविलम्पकालेन मीयते ।

·मलाण्डस्यरूपवर्णनास्कन्ध भूमी रवि परितो भ्रमति अय भूमी रवि परितो भ्रमतीत्यत्र उपपत्तीर्दर्शयामः । (१) वर्भारो भूभारात् ३२९३९० गुणो भवतीति कर्पणसिद्धान्तशास्त्रोपपन्नो विषयः । रवेोल्व्यासश्च भूगोलीयव्यासाद् ११० गुणः । तस्माद् रविभूमि परितो भ्रमतीति वक्तु न युज्यते । नापि भूभाराद् अनेकगुणभारा गुर्वादिग्रहा भूमि परितो भ्रमन्तीति वकु युज्यते । (२) ग्रहाणा स्तम्भवक्रत्वादिविषया भूमे रविकेन्द्रक भ्रमणेनैव सम्यगुपपद्यन्ते । नहि तया नीचोधवृत्तभङ्गया । (३) दूरदर्शनयन्त्रपरीक्षाया कुजशुक्रयो भूमेरिख गुणा भवन्तीति, चन्द्रस्येप तयोः कला भवन्तीति, भूचन्द्राविव सय प्रकाशमानगोल न भवन्तीति विज्ञायते । तस्माद्यथा कुजशुक्रौ तद्वदेव भूमिरपि रवि परितो भ्रमति । यि, बोडस्य सूत्रेण भूरविकर्णो रविग्रहर्णेष्वन्वितो भवति । (४) केप्लरस्य ग्रहविषये प्रतिपादिता सूत्रनयी भूविषयेऽपि सम्यगन्वेति । तथैव बृहस्पति महस्य ये उपग्रहाः सन्ति, तेपा विषयेऽपि केप्लरसूत्रत्रयी समन्वेति । तस्माद् भूमिरपीतरग्रहा यथा तथैवैककेन्द्रिगतिरित्यनुमीयते । ऐककेन्द्रिगतिकानामेव केप्लरस सूत्रत्रयी प्रतिपादिता । किन्तु रविचन्द्रविषये केप्रतृतीयसूत्र न समन्वेति । तस्माद् भूमि परितो चन्द्रेण साक रविरपि भ्रमतीति वक्तुं न युज्यते । तर, निष्पत्तिभूप्रहाणा विषये तुल्यैव भवति, नहि रविचन्द्रयोर्विषये । (५) नक्षत्राणा विषये वार्षिकलम्बनेन दीर्घवृत्तभ्रमण रविं परितो भूभ्रमणेनैवोपपद्यते, नो चेद् वार्षिकलम्बन येषा विषये उपलभ्यते, तानि सर्वाण्यपि नक्षत्राणि रविणा दृढ सम्बद्धानीति वक्तव्यम् । तदसगतम् । (६) सर्वासामुपपत्तीना मध्ये कान्तिविशेपसिद्धान्तो बलीयसीमुपपत्तिं ददातीति वक्तव्यम् । कान्तिविक्षेपीयध्रुवकस्य वृहस्पत्युपमग्रहणकाले विलम्बनस्य मध्ये सम्बन्ध. सम्यग् भूभ्रमणवादमुपपादयति । गुरुशन्योर्मध्ये विकर्पसंस्कारः प्रहाणा परस्परविण तत्स्थानसाधने सत्कारा आवश्यरीभूताः । तत्र मुख्यतया गुरु शन्योर्मध्ये तादृश. सस्कारो बहुकानिक्सत्कार इति कश्चिद् 'गप्लास्' पण्डितेन १७८४ फ्रीष्टान्दे आविष्कृत । तर रविगुरुशनीनामेकन बिन्दौ राशिचके यदि समायोगो मवति, तदा विवर्षस्य पारम्य भवतीति, गुरौ २१ क्लापर्यन्त विवर्षो भवतीति, शनौ ४९ कलापर्यन्त विको भवतीति, अस्य सस्कारस्य भगणकार ९१८ वर्षाणीति निश्चितम् । बहुना कालेन भगण पूर्यत इत्ययं बहु कालिक्सस्सार इति कथितः । भगणान्तै उतारस्य पारम्य भगणमध्ये ज्यानुपातेन भवति । क्षेने- र-रवि, गु-गुरु, र गु, श, रेखाया रविगुरुशनीना भाशायामेसिनक्षत्रे समायोगोऽभादिति चिन्तनीयम् । अथ गुरो. पञ्चभग्णपूरणे धनेर्दिभगणपूरणमीपद्वैषम्पेग माति । पुन- समायोग शम्शनि.

·ज्योतिर्विज्ञानम्
रगु, श, रेसाया ता िमते काले भवति । अन पूर्वोत्तरसमायोगरेखयोर्मध्ये कश्चिदल्पयोगी
भवति । यद्यय कोण क्रमेण वर्धमानश्चक्राशनुल्यो भाति, तदा पुना रवि गुरु शनीना तत्रैवादि
برد
न
.
रेखाया रगु, श, रेसाया भक्क्षाया तसिनेर बिन्दी समायोगो भाति । अयश्च ९१८ वर्षे
भवति । अब विवर्ष परमो भवति । अवान्तरकाले विकर्ष के द्न्यानुपातेन भवति ।
विकपणे फश्चिद्विशेष
भूमिं परितो भ्रमति च द्रे रविस्त विकर्षति भूमिश्च पर्पति । क्तुि चन्द्रो भूम्या अधिक
विकृप्यते वा रविणा वेत्यत्र विमृशाम । क्षेत्रे र रवि, भू-भूमि ,
च-बिदुः, यर भूरव्योविवर्ष समानो भवति । भूपरेखाखण्डो यावा
स्तावान् कल्पनीय =य भूरन्योर्मध्ये कर्ण , भूर=र इति कल्पनीय । अत
रख-र-य भवति । भूरथ्योद्रव्ये द, द., इति पल्पनीयम् । तदा
पर्पसिद्धातरीन्या
-भू
कद, कदा
भवति
%D
य'
यन क इति पर्पध्रुवक ।
ततश्च
%3D
%D
या (र-य) २-२ र य
तसाद य (द.-६)+२ र यद, -,-'-.
अरमाद्वर्गसमीकरणात्

·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्धः -रद+V२६षद, रदद.) --रद, +V६, दर २ (-0+v६,६९) भर रविद्रव्यस्य भद्रव्याद् बहुगुणत्वात् /द, द, राशिद, राशेमहत्तो भवति । अतः/द, द, राशेधनसंशा गृहीत्वा, अल्पतर द, राशिरविरणय यावत्तायामानं दर, ६, ६६ भवति । अब ३३००००, २-९३०००००० य: उत्थाप्य य-१६१५५० मैलोमितं भवति । यविगणित इति दलं २८१ मैलीमितमेव भवति । तस्माद्भः १६१५५० मैलीमितदूरे भूरव्योः वस्तुयालो भवति । चन्द्रस्य भूमेः २४०००० मैरीमितदूरे विद्यमान त्यात् , रखेरेय पों महीयानिति गम्यते । अत एव यया 'चन्द्रो भूमि परितो भ्रमति, रविविवर्ष नीति' सिद्धान्तितम् , तथैव चन्द्रो रवि परितो भ्रमति, भूमिविकांतीति व मत्वा गणितं प्रमायिर्नु शक्यत इति कचिद्विशेषः। पेलमोर वेधशालायां वेधममः पेल्मोरपति द्विरातीमितं गोलयास प्रनिपल्क दूरदर्शनयन्त्र कोटिखयाप्यान्ययेन निर्मितम् । निर्माणप्रतिपादकस सगोलशग हेदनामय नाम्नाङ्कितं १९४१ मोहान्दे शरलाले तत्र प्रतिष्ठापितम् । ततः प्रति प्रतिरानं तमक्षवेधायोपयुज्यते । सत्र साम्प्रतं मयेन् मामय पण्डितो येधशालयः । विल्सन्पर्वतीयवेधशाला तव समीपे वर्तते । २ अपि घेध. माले स्युत्ततया का निर्वहतः । दयोरयाहत्याप्टादश समोरचा वेधरम निर्निपन्ति । विछन्- पर्वने एवं पष्टयालल्यास प्रतिपल्यम्, एवं दाताहव्यासक मतिपत्यम्, प्रौनि परेधार्यनुप- गुज्यमानानि च दूरदर्शनयवाणि विद्यन्ते । पेल्मोरपर्वते न चिराइसनेषमान द्विशती. रातालव्यासक दूरदर्शनम्, अन्ये च दे अन्यतरे दूरदर्शने च धर्तते । एतानि सर्गग्यपि दूरदर्श मानि प्रत्येक भिन्नविषयमयुन्यन्ते । एकस्मिन् वैधनाने एवं युनतम मवति । अालन शिपये अन्यत् तथा भवति ! पूर्वोना भयादश पण्डितारन प्रत्येक मासस्य सन रात्रीदर्शनानि मारेक- मुपयुभते । इस सर्वेऽपि सर्वदूरदर्शनोरोगलाभ प्राप्नुवन्ति । दूरदर्शन सा प्रापा उपपुर मागानीतरयागि श्रीमति । शानि वरिषदर्शनम् , प्रतिबिम्बमानन , उपमान । २७ ·२१० ज्योतिर्विनानम् कश्चित् काल नमसो यस्मिन् कस्मिन् वापि भागे विद्यमानाना ज्योतिषा दूरदर्शनप्रतिविम्बमानाम्या प्रतिबिम्बानि गृहोत्या, तदैवोष्णमानेन ज्योतिषा प्र येमुष्ण मावा, वर्णरेसादर्शनेन वर्णरेसा पटानि च गृह्यते । तदुपरि प्रतिबिम्बादिक्परिशीलनेन ज्योतिपा यावत् सगृहीत भवति । अद्यतनकाले यायन्त सगोल्ज्ञास्ते सर्वेऽपि सौरकुटुम्बीय ग्रहगणित या ग्रहणगणित वा तत् सर्वे निहाय, केवल नाक्षतविश्वमहमहमिक्या जिज्ञास ते। सुदूरे किं वर्तते, कथ वर्तते, पिण्डाण्डाना परस्परदुराणि कियन्ति, अन्तर्नक्षत्रधूमा कियत्पर्यन्त व्याप्ता, नलवाण्यद्यापि सृज्यन्ते वा न या। विश्व परिमित वा न वा, विश्न व्याप्नोति वा न वा, इत्यादिकसमस्यापरिष्कारोपयोगिवेधक्रमे मग्ना सर्वेऽपि पाश्चात्यपण्डिता । तनैकस्था पिण्डाण्डा यथायय विद्य ते वा, नो चेत् तदीय स्थितौ कमो वर्तते वेति । पिण्डाण्डाना कान्ती भेदो वर्तते । आकारे परिमिती च भेदो वर्तते । किञ्च, पतिचित्पिण्डाण्डा सघीभूयैकेनैव धेगेन पराधावन्ति । अमु विषय पुरस्कृत्या धानुमीयते । यथा नशाणा बहवो गोलाकारतया विद्यमाना सघा सभूय पिण्डाण्ड पूरयन्ति, तथैव पिण्डाण्डाना बहव सघा सभूय ब्रह्माण्ड पूरयन्तीति । अमुमेव ब्रह्माण्ड विश्वमिति यदन्ति । ऐनयिनपण्डितस्य सापेक्षसिद्धा तेन विश्वस्य मान तनिष्ठ द्रव्यानुपातेन भवतीति विज्ञायते । अत कियनभोभागे कियन्त पिण्डाण्या दृश्यन्त इति विषयो विश्वव्यासिमाने आय श्यकीभूत । पिल्सन् परतीयदूरदर्शनमिन पूर्वमेव पञ्चाश कोटिकान्तिवर्षपर्यन्तमाका परीक्ष यामास । इदमपि पर्याप्त न मेनिरे सगोल्ज्ञा विश्वव्याप्तिजिज्ञासायाम् । अत एव पेल्मोरपत्र तीयदूरदर्शन निर्मितम् । इद राक्षसनेन शतकोटिकान्तिवर्षदूर नभोगर्भ पश्यति । दृश्यमान ज्योतीरूपच पूर्वोक्तादष्टगुण वर्धयति । सम्प्रति पेल्मोरपर्वते मुख्यतया गुणयन् हजुल नामक पण्डितोऽनेन दूरदर्शनेन विश्वरूप सपूर्णतया ज्ञातु शक्यत इत्यभागीत् । स चाद्य विषष्टिपर्पमित वयास्त्रिंशद्वर्षेभ्य पूवमेव नेब्युलारूपान् पिण्डाण्टान् परिशोधयामास । तत पूर्व सर्ना अपि नेव्युना धूमभूता एवेति मेनिरे । कि तु हबुल-पण्डित एड्रोमीटा नसराशी विद्यमाना नेम्यु शतालव्यासकेन विल्सनपर्वतीयदूरदशनेन सपरीश्य नेब्युला सर्वाऽपि नक्षत्रसघ एवेति निर्णि नाय । मुदूरे विद्यमानसात् तानि नक्षत्राणि नमोघीच्या दुग्धप्रवाह इव दृश्यन्ते । नेब्युला रूपस्य पिण्डाण्ड परितो भिनभिनदूषु भुजा इव दृश्य ते । तत्र भुजेषु बुल्पण्डित पूर्वोत्तानि सिफीड नचनाण्यभिज्ञाय तेपा दृश्यप्रकाशं पुरस्कृत्य स पिण्डार दशल्पकान्तियमितदूरे वर्तत इति निरणैपीत् । अचिरेणैव पालेनाये चापि पिण्डाण्डा अभिज्ञाता । इदमेर तदाऽनन्तकाले १९२५ कोष्टान्दे जीन्स पण्डित आश्चर्यचक्तिमारोत् । मोऽब्रवीत् 'वयमय विम्यस्य पारमेष दशयिप्याम' इति । शिवपा एव समतीतास्तत कालात् । सहस्रगुणमद्य विज्ञान सपा दितमेताव येव कालेऽमारकासण्डायदूरदर्शनसामग्रीचलेन । अवान्तरे 'स्वैपर'नामा पण्डित 'अ रिजोना' दशे 'ल्वेल वेधशाराया तमेर 'एड्रो मीडा' नउन राशीयपिण्डारड वर्णरेखापटेन परीश्चयामास । तर वर्णपो रेसा रतनीलवर्ण प्रति विधिता दर्शयामास । तेन भौतिशास्त्रीयसिद्धा न स पिण्डाण्डो भूमि प्रति धायनीति निश्चितम् । अथान्य पिण्डाण्ड परीश्य तत्र वर्गरेबापरे रे गा रतपणे प्रति विक्षिप्ता दृष्ट्वा र न पराधावताति निश्चितवान् । तथा च स पञ्चाशद् नेव्युग सपरीश्य तन पञ्चैव समौपम्या अस्मान् ·ग्राण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध प्रतिधावन्नोति, शिष्टा. सर्मा अपि पराधावन्तीति निर्णीय तामा वेगाश्च प्रमिमाय । अथ तेन गणितान वेगान् हनुल पण्डितः स्वेनापि परीक्षिताना पिण्डाण्डाना वेगैरुपमाय वेगा दूरानुपातेन वर्धन्त इति सिद्धान्त प्रतिपादयामास । ततश्च 'रामेसन' पण्डित ततो दशगुणान् इत्युक्त ४५० सख्याकान् पिण्डाण्डान् परीश्य झुल पण्डितस्य सिद्धान्त सत्यमेवेति दृढीचकार । अथ १९५१ क्रीटादेऽपि ह्यूमेसन् पण्डितो राक्षसनेत्रेग पनिंशकोटिनिवर्षभितदूरे विद्यमानी द्वौ पिण्डाण्डौ परिशोल्य तयोर्वेग प्रतिविकल ३८००० मैलीमित गणयामास । अधो दत्तपट्टि काया कासाञ्चिद् नेब्युलाना दूराणि वेगाश्च दत्तानि । प्रतिविकल वेगा. नेब्युलास्थिति. ७०० कन्याराशिस्थिता नेब्युला पेगासम् राशिस्थिता कोमा बेरिनिसीस् नक्षत्रराशिस्थिता सप्तर्षिमण्डलस्था सिंहराशिस्था मिथुनराशिस्था वृश्चिक्राशिस्था हैडानक्षत्रराशिस्था कान्तिवर्षेषु दूरागि ६०००,००० २३०००,००० ४५०००००० ८५०००००० १०५०००००० १३५०००००० ૨૨૮૦૦૦૦૦૦ ३६००००००० ३४०० ४२०० ९६०० १२००० १५००० २४४०० ३८००० अन परम् एन्ड्रोमिडा नक्षत्रराशिस्थाया नेब्युलाया. । इत्य तत्तन्नेब्युलाना प्रतिबिम्बानि- त्रिरात्रशाल एव गृहीत्या ह्यूमेसन पण्डितो राक्षसनेत्रस्य शक्तिमाश्चर्यपूर्वकमित्य सहर्ष वर्णया मास "यानि प्रतिबिम्बानि शताहव्यासकदूरदर्शनेन पञ्चविंशतिहोरामितकाले गृह्य-ते, तानि राक्षसनेत्रेण पञ्चपाणा होराणा कालेनैव ग्रहीतु शक्यन्ते" इति । अय ज्योतिषा वेधे तेपामुष्णता वातावरणपोडनमयस्कान्तीयक्षेत्राशि रासायनिक स्वरूपमिन्यादयो विषया ज्ञातव्या भवन्ति । अव रासायनिक्स्वरूपपरीण विशेषतया क्रियते । ज्योतिषा यावदोषण्य तत्सर्वमप्युदजनिनामकायोरिन्धनीभूतस्स बीजयोगपरिपाकेश झीलिय वायो निष्पयमाने तत्र चीजयोगे सजायते । रवौ नक्षत्रे चेनरलोहा विद्यन्ते वा न वेति काश्चिन् समस्या परिष्कुन्ति खगोलज्ञा. | कानिचिनक्षत्राणि भिद्यमानान्यतिनरा धूमान् वन्ति । धूमास्तनक्षत्राणि परिवेष्टयन्ति । तेऽपि नेत्र्युगकारेण घर्तन्ते । ता ने युग महाकारिता नेब्युग इति कथ्यन्ते । ता नहि पिण्डाण्डा.। बयेन-पण्डितोऽय तासा ने युगनां परीक्षण कुरुते । नक्षत्रान्तर्भागे परमागवो यावन्तोऽप्यपयस्त्वेन भियमानास्त माग पैगुनी कुन्नि । वे तीकरण नाम परमाणुकेन्द्राद् एल्क्ट्रान् परिहारेण केन्द्र धनात्मकपिान्दति घरति । अब एलक्ट्रान् योगेन ऋगारिमा विशुन्छनि धरति । इद बीजयोगसमय एव मरति । बीजयोगको पण्याधिक्येन माति । यथा ययोप्यता वर्धते वया तथा बीउयोगतीननरो माति । यया यथा ते ·३१३ ज्योतिर्विज्ञानम् बोजयोगस्तीतरो भाति तया तया वैद्युतीकरण वर्धते । नक्षत्राणा परिवेष्टनपरिधौ परमाण्व वयमा प्रतिविफल चत्वारिंश-मैलोमितवेगैर्धापनीति वन् पण्डितोऽब्रवीत् । अथान्यो विषय । पिण्डाण्डाना द्रव्यनिर्णयश्च क्रियते । बुल्-पण्डित एण्ड्रोमिडा नक्षनराशिस्था नेब्युला सेर्दशसहस्रकोरिगुण द्रव्य वहतीति, पञ्चाशदधिकद्विशतकोटिमित प्रकाशञ्च वहतीति निर्णीतवान् । अनेन तत्रन्यज्योतिपा रवेरल्पतर प्रकाश इति न वयम् , यतोऽन्तनक्षत्रभागस्य धूमा कश्चित् प्रकाश सहरन्ति । अथ द्वे मुख्य समस्ये परिष्कर्तव्ये । पिण्डाण्डाना व्याप्तौ कौडशो नियम । ते तुल्यदूरेषु धन के वा न वेत्येका समस्या । इमा समस्यामधिकृत्येन पूर्वमेवामेरिकादेशे केचित् खगोलज्ञा समापिष्टा दूरस्था पिण्टाण्डा मिय समीपतरदूरेषु वर्तन्त इत्यत्रुवन् ! किन्तिद सम्यग न सिद्धान्तितम् । अय विपयो विश्व परिमित वा न वेति परिष्करोति । अथ द्वितीया समस्या वर्णरेसाप दृश्यमाना पिण्डाण्डाना वेगा सत्यमेव भवन्ति वा न वा । कथ तत्र पटेषु रेसाणा रक्त पर्ण प्रति विशेगो भवतीति । यद्यपि दृश्यपस्तुनो दूरापसरणे रेसा रक्तवर्ण प्रति विक्षिप्यन्ते, तथैव समीपसरणे रतनीय प्रति विधिप्यन्ते । अथान्येनापि मागंण रत वणे प्रति विशेष सभाति । सुदूरादागामिनो क न्ति परिश्रा ता दुर्बला भवतीति च तत्र कारण भवितुमर्हति । यदि रक्त वर्ण प्रति विशेपो दूरापसरणेनैव भवति, तदा विश्व व्याप्नोतीति वक्तु शक्यते । पेलमोरपर्वतीयदूरदर्शनमेगामु विषय कालक्रमेण स्पष्टीकरोतीति भगति बुल् पण्डित । पिण्ाण्ाना परस्सर मिनदूरस्थितौ विश्वव्यातिप्रमाणशाने विश्व द्रव्पप्रमाणज्ञाने च रेशो भवति । आ पिण्डाण्डाना मध्यदूराणि सम्यग् ज्ञातव्यानि । लिकधशालाया पेन नामक पण्डितोऽमु विषयमधिकृत्य वेधक्रम प्रवर्तयति । स दाक्ष पिण्टाण्डाना मिथो दूराणि ज्ञातु वेध करोति । अथ पेल मोरपर्वतेऽष्टाचावारिंशाहलव्यासर दूरदशनेन काश्चित् पिण्डाण्डान् राक्षसनेनेग दूरस्थान् काचित् पिण्ण्द्वान् परीश्य पेन्पण्डितेन सह येवक्रमे इतरे चापि खगोलशा साहाय्य कुर्वन्ति । अथ दूरशाने सिमी नक्षत्राणि यथोपयुमो तत्पूर्वमेव कथितम् । सम्प्रति तथा दूरस्थपिण्डाण्डाना बहुशताना दूराणि कोटिकान्तिवर्षपर्य त विज्ञातानि । तन पर विद्यमानान् पिण्डाण्डान् दर्शयदपि राक्षसने तवत्यनक्षत्राणि प्रत्येक न दर्शयति । तस्माचादशदूरस्थिताना पिण्डाण्डाना प्रकाशेनैव तेषा दूराणि ज्ञेयानीति कश्चिदभिप्राय । अब प्रतिनिम्नवैद्युतनामक यौनक्षत्राणा प्रकाशा स्पप्य्तर मीयते । बाडीनामा कश्चित् पेलमोरपर्वतीयपगोलशो यावन्यपि नक्षत्राणि द्विधा विभाजयितुं युज्यन्त इत्याह । स जर्मनीय । अवाटपञ्चाशदर्प तस्य वय | तस्य मनेन वयोधिकानि नक्षत्राणि, बालनभत्राणीति द्विविधानि सन्ति । एण्ट्रोमिहा नेब्युलाया भुजेषु पालनक्षत्राण्येक सन्ति । तानि प्रायश सर्वाण्यपि नीराक्षसानि । किन्तु नेम्युगया गर्भ सर्वान्यपि रत्तराक्षसानि । एपा नक्षत्रागा वास्तवप्रकाशाका-२ अङ्कयोमध्ये पतनि । तेषां राक्षसनशाणा निर्वचन मन्यत्र दत्तम् । महामकाधानीत्यर्थ । नीररावसनक्षमागा ययासि दाखविल्यान्व भरन्ति ।

·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध तानि सर्वांग्यपि नेब्युला भुजे विद्यमानै एलिमे सजातानि । तेषा द्रव्ये लोहाधिक्य वर्तते । रक्तरामसनक्षत्राणि सृष्टयारम्माल एव जानानि रकराक्षसनक्षत्राणा मधे नत्यानि नाम नक्षत्राणि नहूनि सन्ति । तेषा द्रो वायूनामेवाधिक्य भाति । एतानि नेयुलना गर्भेष्वेव भवन्ति । अमाक रविरस्य पिण्डाडस करिमश्विद् भुने वर्तते यत्र धूलिनेपानामाविक्थन् । क्स्यचिनक्षत्रस्य साहनेन रवेः पृष्ठे महान्तस्तरङ्गा उद्य ते तठान्निपातिता ग्रहत्वेन परिणा मिना इति कश्चित्सिद्धान्त प्राग्वर्गित । अथ ग्रहसमो द्वितीय मत खे. पूर्वोचलिमेपाना मावर्षगेन ते मेघा घनीभूय महत्वेन परिणामिता इति । आडी पण्डितोऽन्यमपि विश्रमाविश्वकार सिमीड-नत्राणि द्विविधानीति । पेप्री पण्डितो ऽम्माक पिडाण्ड परितो ग्रहा इव ये परिभ्रमन्ति नक्षत्राणा गोरीयसपालेषु विद्यमाने. सिमी नक्षत्रैर्गोलीयसपाना दूराणि पिग्डाण्डप्रमाणादिक च निर्णयामास । हबु पण्डितस्तु ऐण्ड्रोमिडा नेव्युगया भुजे विद्यमाने सिमेड नक्षत्रैस्तस्य पिण्डाण्डस प्रमागादिक ज्ञातवान् । किन्तु पू? चानि सिकोड नक्षत्राणि परोक्तभ्यो भियन्त इति तत्र पूर्वोक्तेभ्य उत्तरागि प्राशेऽर्धप्रकाशाङ्के. नाधिकानीति विनिश्चितवान् । पूर्वोक्तानि प्राचीननक्षत्रे पतन्ति । परागि त्यांचीनेषु । अनेन विषयेग नक्षत्राणा दूराणि पूर्वसाधितानि किश्चित्सस्कार्याणि भवन्ति । तत्मादय घाडीपण्डित- मतानुसारेण सर्वाग्यपि दूराणि पुनर्विमृश्यन्ते । सम्प्रति पेल्मोर राक्षसनेत्रेण सर्वेषामपि नक्षत्राणा दूराणि प्रकाशाका द्रव्याणीयादिसर्वविषयाणा ज्ञान भवतीति, तेन च ज्ञानेन विश्वास वासर- स्वरूपज्ञान भविष्यतीन्याशासते पण्डिताः। शान्दज्योतिश्शास्त्रम् सम्प्रति खगोलज्ञा 'पेल्मोर पर्वतीयदूरदर्शनयन्त्रनिर्मागेन यथा दूरस्थान् पिण्दाग्डान् चाक्षुपप्रत्यक्षविषयान् कुर्वन्ति, तथैव दूरदर्शनशान्दयन्त्राणि निर्माय दूरस्थपिण्डाण्डशब्दान् श्रोत्रप्रत्यक्षविषयान् कुर्वन्तीत्याश्चर्यम् । ये विषया दूरदर्शनयन्त्रेगापि न चक्षुर्गोचरा भवन्ति, ते दूरदर्शनयन्त्रेग श्रोनेन्द्रियप्रयक्षविषा भवन्ति । सम्प्रति पाश्चात्यदेशेषु सर्वत्रापि तादृश यन्नागि बहुब्योन निर्मीयन्ते । इद शास्त्रमयैव निर्गीयते । अत. केचिदेव विषयाः सम्प्रति तेन ज्ञाता, महाश्वाचिरकालेनैर ज्ञास्यन्त इति ताराविज्ञान पूर्वसम्पादितादतितरा बेबीयन इत्याशा प्राप्नुवन्ति । सम्प्रति ज्ञानविषयान् काश्चिदत्र प्रतिपादनाम. विंशतिकोटिकान्ति वर्षदूरे दो पिडाण्डौ परस्पर सपमानौ दृश्यते । अांदय सबट्टो विंशतिकोरियभ्यः प्रागा सौदिति गम्यते । एतौ पिग्डाण्डौ 'सिमम्' नामकनक्षत्रराशौ विद्यते । तत्र सपनेन समुद्भता शतिः वर्णनातीतेत्याविक यानुत्पन्ना शक्तियानमाडलीयाज या रथकोटिसब सरेणु या शक्तिरावश्यकीभता तावन्मितेति गणितम् । तदता गन्दतरजा पददशगुगरेऽपि यदि वियते तो पिण्डाग्डौ, तदापि भवग्गोचरा भवेयुरिति चाभुपदूरदर्शनयन्यागि यदा कदा यापि तावन्मितः दूरे विद्यमानविषयाणा प्रत्यक्षीकरणे न प्रभवन्तीति कपने। चाशुपदूरदर्शनयता नक्षत्रान्त धूमा अन्तराया भवन्ति । ततो बहून् घुगेकविषयान् द्रष्टु न प्रमान्ति । किनु दूरदर्शनशट - ·२१४ ज्योतिर्विज्ञानम् यन्त्राण्यन्तनश्चनधूममतिक्रम्य श्रोत्रप्रत्यक्ष जनयन्ति । अतो हेतो विनि काले दूरदर्शनयन्त्रस्थान इमान्येव दूरदर्शनशाब्दयन्नाण्युपयोश्यन्ति शास्त्रज्ञा इति वक्तुं शक्यते । अयत्वे दूरदर्शनशाब्दय गाणि कानिचिद् उल्कापात विचिकित्सन्ते । प्रत्यह शतकोरि सख्याधिका उल्का भूमेातावरण सघट्टयन्तीति ज्ञायते । तासा बहवोऽतिम मतया संघटनोत्तरक्षण एव दग्धा भान्ति । एकस्मिन् वर्षे प्रायो विनाणि सहस्राणि भूमौ पतन्ति । तासा पुनर्वह्रय समुद्र एव पततीति मारमाझ मनुष्याणा ताभिर्या काचिद्विपत्ति । प्रतिदिनमुल्कापातेन पञ्चग्न मित द्रव्य भूमौ पततीति गण्यते । उल्का प्रत्येक पतन्त्य इव दृश्यमाना अपि ता सर्वदा वर्षधारा इव बहुला भान्ति, कि तु द्वयोमध्ये २० मैलोमित दूर भाति । उल्कावेगो भूवाता घरणप्रवेशकाले प्रतिषिकल ३० मेलोमितो भवति । भूमे ४०-६० मैलीदूरमध्ये विद्युद्गोलीय भागो वर्तत इति विज्ञायते । यन एलक्ट्राना महावेगै परिभ्रमन्त शाब्दतरङ्गान् ( रेडियो) भूमि प्रतिनिक्तयन्नि, तर प्रदेशे पतिया चोल्का वायुपरमाणुसघट्ट प्राप्य परमाणुत्वेन भियते । उल्कामागें सघट्टजनितोष्ण वायु प्रज्वारयति । सर्वा अयुल्का साधारणतया भूमे ५५-१० मैलीमध्य एव विनश्यन्ति । उल्का यदि महती, सा भिद्यमाना गर्जित कराति, यस्य शब्द शत मैलीपर्यन्तमपि अरणगोचरो भवति । १९१६ श्रीष्टाब्दे अक्टोबरमासस्य नवमदिनस्य रात्रौ 'ड्राकोमिड्'उल्कासपस्य परि शोलनायाम् इंग्लेण्ड देशे केनचित् दूरदर्शनशाब्दय नेण ४०० उल्कापाता अभिज्ञाता । तत प्रभृति सहूनि तादृशानि यत्राणि दियारानमपि मेघच्छ नेऽप्याकाशे उल्कापातानभिज्ञाय बहूनुल्का सघान् अपूर्वज्ञातान् आविष्कुर्वन्ति । उल्कावेगज्ञान तादृशयन्नै सुनिश्चित भवति । तेन बहव उल्ला सौरफुटुम्नीया एवेति पतिचिदेवान्तनचभागादागच्छ तीति विज्ञायते । अथ दूरदर्शनशान्दय नै सम्प्रति वियद्गङ्गापिण्डाण्डस्य स्वरूपज्ञान स्पष्ट भवति । इद चाशुपदूरदशनेन न भवति, यतोऽ तधूमो दृष्टिं रुणद्धि । रयिगोले यथा यथा ज्वाला बहिर्गच्छन्ति तासा शब्न शान्दय नमभिजानाति । ग्रहाणा मधे गुक्रमण्डल शान्दय नोपयोगेन विशेषा नाविष्करोति । यत्र यत्र सगोलमागे महाशब्दा समुद्भवन्ति ते सर्वेऽपि यन्ने श्रोत्रविपया भरन्ति । इमे शब्दा सभूय गोरनाद इति व्यरहियते । यन गोले तादृशशन्दा नोद्भवन्ति त गोल शाब्दयतिमा मृत इति भणन्ति । च द्रो गुरुमहाश्च स मृता एवेति तत्र चल्न नास्तीति वदन्ति । अन्तराकाशे नक्षत्रेऽदृश्यमानेऽपि यदि शब्द श्रूयते त शब्दो पत्तिभाग शान्दयत्रीय नक्षत्रमिति मगति । तादृशानि नक्षत्राणि सम्प्रति बहू यभिज्ञातानि | तादृशाना शब्दानाम् अन्वयशास्त्र क्रमेण वर्धते । अचिरेणैव कालेन वमो रिपया आपिजियन्त इत्याशा प्राप्नुवन्ति शान्दयाका । ऐन्स्टयिन् पण्डितस्य सापेनसिद्धान्त ऐनसयिन् पण्डितो जर्मनीय । गतासर एव परिणते वयसि दिव गत । भौतिक गणितशास्तयोर्जगप्रसिद्धमहावैपश्चितीक | स विश्र परिमितमिति विसं व्याप्नोती याकारक विशेषान् गणितरलेन न्यरूपयत् । आकाशोऽनन्त इति यचाक्षुपप्रत्यक्ष भवति तदन्यमिति ·सापेक्षसिद्धान्त उपयुयमान गरित 'टेन्सार' गणितमियभिधीयते । महामेधाविनामपि भावनादूर भवतीति नात्र प्रतिपादयाम । चिन्नु तरन यानि सन्यानि शनविषयागि मपन्नि ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध प्रत्यक्षविरुद्धासिद्धान्तस्तेन प्रतिपादित । आकाशे द्वयोबिन्द्रोर्मध्ये यदूर तद् भिन्नवेगाभ्या पुरुषाम्या यदि मीयते भिन्नमेर भवतीत्यन्यश्चाभुषप्रत्याविरुद्ध सिद्धान्तस्तेन निरूपितः । तत्र हेतुर्भिनवेगयो पुरुपयो काल्मान भिन्नमेव भवतीति । भूपृष्ठे स्थिरस्य पुरुषस्य काले वेगेन गच्छतोव, महावेगेन गच्छत पुरुषस्य कालो विलग्वेन गच्छतीय तत्र परति । यया द्वयोर्विद्वोराका विद्यमानयोमध्यदूर भियते, तथैव द्वयो क्षणयोर्मध्ये विद्यमान कालोऽपि भिन्नवेगयो पुरुषयोभिन्न इवानुभूयते । अत्र निदर्शन दीयते । र इति रवि भू इति भूमिः । रवि क्षेत्रदर्शितदिशाया गच्छतीति भाव्यताम् । रविन स्थिर इति, किन्तु वियद्गङ्गानामपिण्टाण्डौयगर्भ परितो प्रतिविका द्वादश मैलीमितवेगेन गच्छन् सम्प्रत्यभिजिन्नक्षत्रदिशाया गच्छतीति प्रागेर कथितमस्मामि । अथासौ पिण्डाण्डोऽप्यामभ्रमण कुर्वन् महावेगेन यत्र कुत्रापि धावतीति च निरपितम् । अस्या परिस्थिती आकृतिप्रदर्शितरीत्या रवेतिनिरूपितेत्यनुस धेयम् । भूपृष्ठस्य' कारचद् रवि पृष्ठस्थाय पुरुपाय सदेशमेक प्रेषयामासेति भाव्यताम् । असौ सदेशी दीपकान्तिप्रेषणरूपो घा, शान्दय त्रसाहाय्येन विद्युद्वेगवच्छन्दतरङ्गप्रपणरूपो वा भवतु | भूपृष्ठात् कान्ति प्रतिविकल १८६००० मैलीमितवेगेन यास्यन्ती रविमष्टकलामिनकाले गच्छतीति गण्यते । तया च यदि भूपृष्ठाद् द्वादशतमपणवादनसमये कान्ति प्रस्थिता, रवि १२८ होरामितकाले प्रायशेत् । किन्तु रवि स्वयमस्थिर वात् कान्तिदिशायामेव क्षेत्रप्रदर्शित रीत्या यदि गच्छति, तदा कान्तिस्त १२ १० होरामिताले प्राप्नोतीति भाव्यताम् । भूपृष्ठस्य आत्मान स्थिर म यते । तथैर रविपृष्ठस्सोऽपि । किन्तु तयोमध्यदूर ताभ्या गगितमासीत् । इद दूर विगगग्य भूपठस्थोऽय ते 'यदा कान्तिस्यामभियास्यात तदा ता धायन्त्र १२८ होरामितकाल सूचित स्यात् । नो चेत् तर घीयन्त्रे दोषोऽम्नाति' । अय रविपृष्ठस आम गतिमजानन् कान्तदशनमाल १२ १० होगामत दृष्ट्वा "तवैव घीयत्र दुष्टम् , न तु मदीयम्' इति प्रतितते । तस्मात् पति वेगवत पुरुषस्य कालज्ञान गतिरहितपुरुषाद् भिन्न मरतीति । अब गणितप्रसारे द्वयोनिद्वोमध्यदूरा मक्शप्रतिपादक्सूने काराश पतति । पालवृतविकारो विद्यत इत्यर्थः । तथैव द्वयो समययोरन्तरता प्रतिपादक्मूचे देशाग आफ्नति । इय देशकाली संकीरिस्माभिरनुभूयते । यथाक्त "मायापाल्पतदेशकालकलनावैचित्र्यचिनारतम् ' जगाति । इमा देशकाल्योरविनामावयुति देशकाल्यागनामको विन्टश्चगो देश इनि परिमापते नवीन गणितशास्त्रज्ञा ।

·ज्योतिर्विज्ञानम् तान्येव वर्णयाम । 'ऐन्सयिन्' पण्डितस्य सापेक्षसिद्धान्त कस्यचिद् भौतिकसिद्धान्तीय विरोधस परिष्करणायाविरासीत् । 'मैकेल्सन' 'मोले' नामानी पण्डितौ भूमेराकाशे वेग जिज्ञासमानौ काश्चित् पद्धति प्रतिपादयामासनु । तद्यथा क्षेत्र कश्चिनदीप्रवाहो विद्यत इति भाव्यताम् । क य व य व+ब अक इति खण्डो नया विस्तार । अच खण्ड अक खण्डसमान । प्रवाहवेग व इति भाव्यताम् । कस्यचित् पुरुषस्य स्थिरजले तरणवेग व इति क्ल्प्यताम् । तदा अ बिन्दो च विदु प्रति गत्या पुन अ बिदु ग तु यावान् कालो भवति, तावानेव काल अ बिन्दो क बिन्दुमेय पुन अ विदु प्रति गन्तु न भरतीति गण्यते । अ चिन्दोरारभ्य च निन्दुगमनकाल अत्र प्रवाहानुलोमदिशाया गतिर्भवतीति वेगो वेगद्वययोगमितो भवति । य इति अ च विद्वोर्मध्यदूरम् । दूर वेगेन भन काल ददाति सलु । अथ च पिन्दो अबिदुगमनकाल प्रवाहविलोमदिशागतिवेगान्तर भव व-ब तीति न्यायेन । अत फ्लति अ च च अ मार्गप्रयागमाल य + २यर व+ब 'व-वर-बर इति । कितु अ क मार्गे वेग /- भवतीति क्षेत्रे प्रदर्शितम् । प्रवाहस्य कर्ण मागंण व वेगो यदि भाति, भुजमार्गे प्रयाहस्य व वेगश्च यदि भाति, कोरिमार्गे इयुत्ते अक मागें ।'-ब वेगो भाति । अत परति अ क क अ मार्गे भविता काल २य य य इति ब इम कालद्वयभेद पुरस्कृत्य भूमेराकाशे वेगमजिज्ञासेता तो पण्डितौ। अ च भूमे रविं परितो गमनदिशा। तस्या दिशाया शान्ति प्रेषिता । कान्तिवेग व इति क्स्प्यताम् , भू वेगरच व इति । ब इत्यययको ज्ञातव्यो भाति अ क दिशायामपि कान्ति प्रेषिता । कान्तिप्रयाणालय मानेन परस्परनिष्यत्ति V'- शाता भाति । तया च व इत्यययवस्स कान्तिगश्य छातत्वाद् य इत्ययययो विशायत इत्यमम्न मैकेल्सन् पण्डित । किन्तु तत्र विधाने कान्तिगद्वय ·२१७ ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध मभिन्नमेर दर्शितम् । सुनिशिता यन्त्रसामग्री तेनोपयुक्ता तन विधाने । तथापि "विक्लसहस्राश- कालभेदोऽपि न विद्यते” इति यन्नमब्रवीत् । अनेन भूमिः स्थिरा वा भाति । नौ चेद् भूवेगज्ञान शातु मानवो न प्रभातीति वक्तव्यमासीत् । क्नुि भूमिर्न स्थिरेति सष्ट शास्त्र सोपपत्तिकं अवीति । अतो भूवेगाने मानवोऽसमर्थ इति निस्पृहा समजनि कञ्चित् कालम् । अत्र भूवेग इत्यनेन भूभ्रमगवेगो न भवति, किन्तु भूमेराकाशे निष्कृष्टवेगः । अत्रान्तरे 'लॉरेंस' नामकः पण्डितः कान्ति गमन दिशाया मानदण्डः सकोचं प्राप्नोतीति तल्लम्वदिशाया न पिकृतो भपती- त्युपपत्तिं ददौ । इमामुपपत्ति 'पोकिरी' पण्डितः, 'जीन्स्' पण्डितश्च सण्डयामामतुः । तदा रङ्गे प्रविश्य 'ऐन्सयिन्' पण्डितः "एकस्य वस्तुनो गतिं ज्ञातुमन्यस्य यस्तुनः स्थितिरपेक्षिता भवति । एवं गतिज्ञाने वतुद्वयापेक्षा विद्यते । वसन्तरानपेक्षा गतियिते । तादृशगतेरयों नास्ति । जगति सपि गतिः सापेक्षा ।" इत्युक्त्या कान्तिरेग. सर्वस्यापि द्रष्टु. स्थिरस्य वा गच्छतो वा समान एव भवतीत्येकं सिद्धान्तमवरव्य 'मेन्सन् पण्डितेन निदर्शितस्य कालद्वय भेदशल्यत्वविरोधस्योपपत्तिं गणितेन प्रदर्शयामास । तस्मिन्नेव गणिते देशकाग्योरविनाभावत्वं प्रदर्शितम् । अथ 'मियोलो' नाम पण्डितस्तदीय गणित विस्तार्य यया देशे विद्यमानचोर्द्वयोनिन्दो मध्यदूर विद्यते मीयते च, तथैव कार्यद्वयस्य मध्ये देशाल्योगनामके विक्षगे देशे कार्यद्वयस मध्यदूर देशकालयोगात्मक विद्यत इति, तदेव स्थिरमिति, पूर्वोक्त दैशिक दूर न स्थिर भवतीति च न्यरूपयत्। अय देशकाग्योगनामको विलक्षणो देश. परिमित इति गणितेनायाति । प्रपञ्चमाने केवल्देशो नास्ति केवलकालोऽपि नास्ति । देशालौ मिलितादेव ज्ञायते । यया दूरस्थपिण्डाण्डाना मय दूरदर्शनयन्त्रेग दृश्यमानाना देदो स्थितिरद्यतनी न भवति, किन्त्वनेकलाकान्तिदूरे विद्यमानत्वादनेक्लक्षम्य प्राक्तनी स्थितिरेखास्माभिदृश्यते । एवं स्थानमान कालान्तरितम् । तथैव पूर्वोके रविभूनिष्ठघटीयन्त्रद्वयसूचितकालभेदो देशान्तरित इति वक्तव्यम् । वचयास्तु, तादृश देशमाल्योगनामकस्य विलक्षणदेशस्य यथा घनपलुनो गोलगदिक्स्य वन्यं विद्यते, तथैव वक्रत्व विद्यते । कान्तिः सरल रेसाया गच्छतीत्यनुभव. सर्वेषामपि भवति । किन्तु सा सरल रेखा न भरतीति 'ऐन्सयिन्' पण्डितो ब्रूते । मिञ्चिक्रेति । तत्र वक्रता देशकाल्योगवक्रता निष्पन्लेन्यत्रवीत् । अथ कश्चिद्विशेषोऽस्ति केवलदेशकाल्योग एव प्रपञ्चो न भवति खलु । तन द्रव्यमपि पियते यथा गोलादिकम् । यत्र यन द्रव्य विद्यते तत्र तनाय देशकाल्योगोऽतितरा बनीमतीति प्रतिपादितम् । तत्माद् रविमण्डल्समीपे प्रयास्यन्ती कान्तिर्वक्रवमापयत इत्युक्त्वा 'ऐन्टरयिन्'- पण्डितम्मदकत्व गणयामास । रविग्रहणवेगया रविचिम्चसमीपे विद्यमानाना नक्षत्रागा छायापट- प्रहगेन तेषा नक्षत्राणामन्यकाल्पिच्छायापटग्रहणेन च स्थानयोरन्तर प्रमाय रविनिम्बसमीपे विद्यमानाना नक्षत्राणा रविग्रहणवेगया स्थानविकारो दृश्यत इति प्रत्यश्चानुमन रविगोल समीपे प्रयास्यन्त्या कान्ते रविगोरसमीपे वक्रमार्गगतिर्निरिता बहुभिः पण्डितै. । 'ऐन्टयिन्'- पण्डितेन यारद्वक्रताप्रमाण गणितेन निरपितम् , तावदेव वकनाममाग छायापटेयपि समाया २८ ·ज्योतिर्विज्ञानम् तम् । अय विषय सापेक्षसिद्धान्तस्य सत्यत्पनिरूपणविषय एक निदर्शनम् । अथान्यदपि निदर्शन बुधशीपनि दो प्रतिवत्सर गतौ चत्वारिंशद्विकलाभेदो वर्तत इति । स च भेदो न्यूटनस्साकर्षण सिद्धान्तेन नोपपयत इति शास्त्रज्ञा कारण जिज्ञासमाना वर्तन्ते म। स भेद सापेक्षसिद्धान्तेन सूक्ष्मतया परिष्कृत । अयमपि विषय सापेक्षसिद्धान्त दृढीकरोति । अनेन सिद्धान्तेन रविगोल परितो भ्रमन्तो ग्रहगोला न्यूटनोक्त पद्धत्या आकर्षणेन न भ्रमन्तीति, कितु रविगोलद्रव्यनिष्पनदेशकाल्योगयतया तथा चक्रमार्गेषु भ्रमन्तीति प्रतिपादितम् । अयच्च सापेक्षसिद्वान्तेन देशकालयोगरूपस्य विल्क्षणदेशस्य परिमितत्व व्याप्तिश्च गणितेन प्रतिपादिते । तदनुसारेण 'परमोर'पर्वते 'बुर'नामकेन केनचित् शास्त्रशेन यद् दूरस्थपिण्टाण्डाना दूरधावनमवलोकित तद् विश्वव्याप्ति निदर्शयतीति सभाव्यते । जलयुद्बुद पियुप्राहेण सयुक्त विस्तार प्राप्नोतीति परिशोल्नेनानुभूतो विषय । तत्र बुबुनस्य पृष्ठीयक्षेन यथा व्याप्नोति, तथा तनिष्ठयोयोनि द्वोर्मध्ये दूर विस्तारित भवति । इद पृष्ठीयश्चेन वैशाल्या मा न तु घनरूपम् , किन्तु देशालयोगोऽन्यत्र भणितरीत्या चतुप्पक्षो भरतीति तस्य पृष्ठीयसेन विपक्षक भरतीति । तस्मादस्य घनरूपतया विद्यमानस्य चतुष्पक्षा मक देशकाल्योगपृष्ठीयक्षेत्रस्य व्याप्तिय चास्माभिर्दूरम्यपिण्डाण्डामा दूरधावनेन प्रत्यभमनुभूयत इत्यनुम धीयते । यथा गोलपृष्ठीयक्षेत्र परिमित तथैव देशकालयोगपृष्ठीयक्षेत्रस्यापि दृश्यमान विश्वस्य परिमितत्समनुमीयते । अमु सापेक्षसिद्धान्त पुरस्कृत्य सम्प्रति सबद्धदेशकालात्मक्स्य विश्सस स्वरूप गणितेन यनैश्च जिज्ञास ते शास्त्रज्ञा । किन्तु ये बहवो विषया गणितप्रत्यभविषया भवन्ति ते शब्दरूपया भापया न प्रपश्चित शक्यते । सम्प्रति गणितशास्ने ४-१ इत्यागारमाभूतपदार्थकल्पनापि भरति । V-१ इतीय काचिदभूतसख्या । तादृश्या क पनया किं या प्रयोजन वियत इति न शकुनीयम्, अभूतसख्याकल्पनाप्रसारित गणिा प्रत्यचविषयान् सिद्धान्तानप्युपपादयनीति सम्प्रति गणितज्ञाना दैनदिन गणिते मुजात एर विपय । भूमेर्वातावरणम् , अन्तरिक्षम् "अन्तरिक्ष शान्त तदायुना शान्त त मे शान्त शुच शमयतु"-वेद । यथा भूगर्भ अग्निम्नया भूगोर परितो वातावरण विद्यने, किन्तु तदेकरूप न मपति । भूगमीपे पदतम भाति । उन यनुपातेन प्रम सान्द्रतात्य प च भवनि । अय वातावरणे यहन्यन्तराणि विद्यन्ते । भूमे समीपे पञ्चमैरीमारम्य दशमैलीपर्यन्त 'ट्रोमालियर इयावरण विद्यते । हर प्रभेदगोल इति वक्त युज्यते । यतन्तत्र वायुप्रवाहा शझायावा मवन्त शीतोष्णभेदान् जनयन्ति । अस्मिन् प्रभेदगोठ एव भूपृष्टीयवायार्यारत शते नातिमागा वर्तते । तन हेतु सान्द्रताधिक्यमेर । भू भ्रमगयोनाय प्रभेदगील प्रतिउग वायुप्राहे भुमितो भवति । वत्र विद्यमाने वायो पचाना मध्ये चत्वारो भाग (मैट्रोजन ) नरनिरायु , मिष्टो माग प्रागवायुश्च भवन्ति । इतरे च - ·. प्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध वायवो बह्वल्पाशा भवन्ति । अघुधूमश्वान गोले प्रधानतया विद्यमानवर्षहेतुर्भवति । यावानम्नु धूम स सर्वोऽपि भाराधिक्येन भूमेरत्यन्तसमीपे विद्यते । सकोचेनोष्णताधिक्य ब्याकोचेन शैत्य च भवत इति न्यायेन प्रभेदगोले विद्यमानो वायुरुन्नत्यनुपातेन शीतलो भवति । यथा यथोन्नति रधिका भाति तथा तथा शीतलो भरतीत्यर्थ । अत एवोनतेषु पर्वतेषु शीतलाधिक्य भवतीति व्युत्पद्यते । अत्र शीतलीमारे मेलीमितोन्नत्या १७' भागै (फारन् हीट) उष्णता क्षीयते । सप्तमैलीमितोन्नती--६. भागमितोष्णता भवति । इय भूपृष्ठीयाल्पतमोप्णतया तुलनामेति । अय शीतलीमाय ७-१० मैलीपर्यन्तमेव भवति । अत उर्घ विद्यमान वातावरणभाग 'स्ट्रागेस्स्यि' इति भणन्ति । अय निश्चल्गोल इति यत् युज्यते । यतोऽन वायुप्रवाहा झञ्झा वाता वा न भवन्ति । पायोफ्कोचाभावात् तुल्यसान्द्रताया विद्यमानत्वाच तनोष्णता तुल्यैव भवति । अस्य निश्चलगोलस्य स्वभावपरिशीलनाय मानवो बहून् प्रयत्नान् अकार्षीत् । विमाने नर १३७ मैलीमितामेवोन्नतिमद्यपर्यन्तमधिजगाम । मास्कोनगर्या १९३४ क्रीष्टान्दे वायुभूता ये तावदूर जग्मुस्ते निर्जीवा एव पुनरायाता । नररहिता अपि वायुभूता २३ मैलीपर्यन्तमेव जग्मु । अत ऊर्ध्वमुन्नति परिशीलयितुमद्य साधनसामग्रो तरङ्गा एव । कान्तितरना , शब्द तरङ्गा, शब्दविद्युत्तरङ्गाश्च ( रेडियोतरङ्गा ) अनोपयुज्यन्ते । अथ रविनक्षत्रेभ्यो ये समापतन्ति कान्तिक्रिणा भूपृष्ठे ते किमाचक्षत इति पश्याम । तेषा किरणाना वर्णपटपरिशीलनायामतिलोहितका तेर्बहुलो लोपो दृश्यत इति, सा च कान्ति 'आजोन्'नामकेन वायुनापढ़ता भवतीति । अय वायुस्तस्माद् निचल्गोलेऽतिसूक्ष्मतया कृणोतीति विज्ञायते। अनेनावरणेनातिलोहितकान्तिर्बहुभाग प्रस्ता सती यावत्येव जीयातवे उपक्रोति तावत्येव भूमौ पतति । अतोऽधिक्कान्तिपाते पुनर्जावानामपकारायैव भवति । अतो दयामय भगवान् तादृशेनावरणेन प्रजा रक्षतीति । अथ शब्दविद्युत्तरङ्गा (रेडियो तरङ्गा ) किं त्रुवन्तीति पश्याम । अद्यतनकाले दूर दर्शनशान्दयन्त्रैरिमे तरङ्गा अतनक्षत्रमागादागामिनोऽपि श्रोतप्रत्यथ गमिता भवन्ति । इमान् हित्वाऽन्यादृशा अपि शब्दविद्युत्तरङ्गा वातावरणे विद्यन्ते । ते मानवनिर्मित ( रेडियो) शाब्दय नरुत्पादिता एव । यथा कान्तिकिरणा सरल रेखायामेव गच्छन्ति, तथैयेमेऽपि तरङ्गा सरलरेसास्येव गच्छन्ति । कान्तिकिरणतरङ्गदैर्ध्यात् शब्दविद्युत्तरङ्गाणा दैय॑मने कोटिगुण भवतीति विशेषत इमे तरङ्गा सरल्रेसास्येव गच्छन्तीति हेतो गोरे एकत्रोपायमाना गोला परभाग न्यायेन न गच्छेयु , तथापि तास्तथाविधान् श्रुत्या शास्त्रज्ञा कञ्चित्कारमाश्चर्य चकिता अभवन् । तन हेतुर्वातावरणे ४५--९० मैलीमितोन्नतिमध्ये वैद्युतीस्तरायुरारणतया वियत इति विज्ञातम् | वायुपरमाणुभ्य एलट्रान् नामक विद्युत्कणा यापवृष्टा भवन्ति तदा स वायुयुतीकृत इति भणाम (अयोनेड्) 1 इदमावरण शब्दविद्युत्तरगान् भूष्टीयशान्द यन्नोत्पादितान् पुनर्भूय प्रति प्रतिपल्यति । नामकाभ्यामाविष्कृतमिति धरति । अयारमादप्यावरणद् वहिरन्यदप्यावरण ९०-२५० मैलीमितदूरमध्ये वर्तत इत्यापितम् । इदञ्च ये शब्दविद्युत्तरमा उपयुक्ताद् 'केनही 'हविसै'। इमारण तन्नाम ·२२० ज्योतिर्विज्ञानम् इसज्ञितात् केनेल्लो हेरिसैन नामकादापरणात् परिधावति, तान् गृहीत्वा प्रतिफल्यति । इदमारणं 'या'सज्ञित 'एपिलन्'शास्त्रज्ञस्य नामाङ्कितम् । अनयो इ यसज्ञकाम्यामा वरणाभ्यामन्त २५ ३० मैलीमितोनताव यदपि डि सशितमावरण वियते । पदमावरणमधिकदैर्वायतस्तरङ्गान् प्रभातकालेऽधिक प्रतिफ्लयति । इत्यमेभिरावरणैरेव शब्दविद्युत्तरगाणा प्रतिपरित वाद् वय मपरभूगोलीयमपि गानादिक शब्दयन्त्रद्वारा श्रोतु प्रभवाम । अथ कथ बहूयावरणानि भवती त्याशङ्काया हेतु बम ! वातारणे नहयो वाययो विद्यते । ते च भिनभिन्नासूनतिषु वैद्युती क्रियन्ते । अस्मिन् वैद्युतीकरणेऽतिलोहितातिरेव वलीयसी । इय कान्ति ओजोन् वाय्वा वरणाद् बहिरेव विद्यत इति वैद्युतीकरण तव भवति, नहि तस्मादध । अद्यत्वे तादृशा यन्या ययावरणानि वातावरणाद्वहिरपि वियन्त इति विज्ञायते । शब्दविद्युत्तरङ्गान् नहि प्रेन्य ते यानता कालेन प्रतिफलिता भवन्ति, तत्कालमानेन तरङ्गवेग प्रतिविफल १८६००० मैली/मतो भवतीति हेतोरावरणदूर शायते । प्रतिध्वनयो विकलत्रय मारभ्य विंशद्विकलापर्यन्तमपि भूय त इति इमा यावरणानि विशलक्षमैलीपर्यन्तमपि भवन्ति । तन दूरे यत्किञ्चिदपि वातावरण नास्तीति हेतोस्तनत्या विद्यु कणा रवैर्भुव प्रति विक्षिप्ता इति शायते । इमे विद्यु कणा भूमेरयस्का तगुणक वात् तया कृष्य ते । तथाष्टास्ते ध्रुयनिन्दू प्रति विक्षिप्य ते, तटस्थवायून् प्रज्याल्यात च । तेन प्रकाशमाना वायर एव 'अरोरा बोरि यालिस्' नामका प्रसिद्धा मेरहमाद्रिरिति प्रथाय हेतुभूता । अथ शब्दतरङ्गानधिकृत्य किञ्चित् पश्याम । इमे तरङ्गा वातावरण एर प्रवहन्ति । अतो यातावरणादहिये शब्दास्ते न श्रूयतेऽस्माभि । मध्ये वातावरण नास्तीति हतो । यातापरणे ये भूपृष्ठीयशब्दास्ने निश्चगोनामनावरणेा शब्विद्युत्तरङ्गा र प्रतिपरिता अस्माभि श्रूय ते। अतो हेतो मुदूरेऽयु पयमान शन बाचित् श्रयणगोचरो भगी। शन्दतरङ्ग विषये पश्चिद्विशेषोऽस्ति । ते चोष्णवायुना प्रतिपलिता सर्वदा शीत यायुप्रदेश एव प्रवहन्ति । अत एव नया उपरिमागे शीतलपायौ शब्दतरझा ऊर्ध्वगमनान्निरुद्धा मुल्भ श्रूयन्ते । तस्मान नद्यामुपरि मुदूर शब्द श्रूयते । भूमेर्यातावरणे १०-२० मैलीमध्यदूरेऽतिगीतलना भत्तीति प्रागुतम् । तत ऊध निश्चलगोले पुनरुष्णता वर्धते । शतमैलीदूरे पुन समशीतोष्णता भरतीति शायते । अयामागस्य नौलवणों वातावरणवशेन भाति । चद्रगालीयामाश कृष्णपर्णा भरति | तत्र वातावरण नास्तीति हतो । भूमेर्वातावरण यद्यतिक्रम्यते, आमाशस्य कृष्णयों द्रष्टु शक्यते । वायुभूतेषु उप्लवमाना गगनाणे क्रमेण कृष्णता प्रतिपद्यमानमपश्यन् । वातावरणे विद्यमाना सूश्मरेणवो रविवान्ति मूर्छयन्ति । रविकान्ती सप्त रिणा भवति । तत्र नीविर णम्य तरङ्गदैर्घ्यमत्पीय । इमान् तरङ्गान् यातावरणीयसूक्ष्मरेगमोऽधिकतर विश्विपनि । अन एव तैच्छिता रविवातिनीय दृश्यमानामागे नीलयमध्यासपति ।

·ब्रह्माण्डस्वरूपवर्णनास्कन्ध अथ भारतीयपञ्चाङ्गपद्धति. अय पञ्चाङ्गरचनाया नव पद्धतय सख्यया वरीवृध्यन्ते । तर मुख्यतया त्रिविधा । केवल सैद्धान्तिकानि पञ्चाङ्ग नात्युने प्राचीनसिद्धान्तप्रन्यपद्धतिमनुसृत्य रचितानि । तानि प्राचीनानीति मगामः । प्राचीनसिद्धान्तमन्योक्तभगणाना ह्ययमेषु परस्पर भेदो पिद्यत इती मानि सैद्धान्तिकपञ्चाङ्गान्यपि मियो भेदारहानि भवन्ति । अथ सिद्धान्तसाधिता रहा दृक्सिद्धा न मान्तीति हेतोसदीयमार्ग विहाय केवल्पाश्चात्त्यपतिमनुसृत्य केचित् पञ्चाङ्गानि रचपन्ति । इमानि नवीनानीति वक्नु युज्यते । अथ तृतीयाया पद्धती तिथ्यादिक वैदिक्कोपयुज्यमान प्राचीनपद्धत्या विरचयन्तो दृक्सिद्धथै ग्रहणमहकुगदिक नवीनमार्गेग रचयन्ति । तत्र ते प्रमाणवाक्य च ददति-

·प्रद्योतमाना पुरा
ज्योतिर्विज्ञानम्
यावकाशा दौयन्ताम् । एवविध मागैरज्ञान निरासित भाति । अत्र प्रभव एव विद्याभिदौ
दीक्षा वहन्विति प्रार्थ्यते । नो चेत्
यो देवो भरतावनीमतनुत
सोऽय पश्यत पश्चिमे वितनुते विज्ञानभानु करान् ।
विशान नवविस्तृत चिनुमहे बुद्धयामहे पौर्विका
नो चेद् मारतमेदिनी बत मवेदशानदोपाहता ॥
(मद्रचितरसण्डखायकनामका यस्यश्लोक )
इतिवद् भवति । अचिरादेव जेजीयता भारतीयभारतीत्साशास्महे ।

·कृतिकर्तृवंशवर्णनम्
आन्ध्र दक्षिणमारते विजयते गोदावरीतीरगम्
श्रीमद्राजमहेन्द्रपत्तनमतो
नैकट्यभाग् वर्तते ।
ग्रामः श्रीवलिचेरु नाम विबुधै राराजमानः सदा
यवासीन्मम जन्म या पितरावास्ता पुरी ता लुवे ॥
देवभक्तिप्रदात्री ता मातरं नौमि मनमाम् ।
महाविद्याप्रदातार पितरं नौमि बापयम् ॥
श्रीमद्वेकटरामाख्यमप्रज
नौमि
सन्ततम् ।
वेदवेदाङ्गविद्यामध्यापितश्विरम् ।।
द्वितीयमग्रज
श्रीमत्सुब्रह्मण्यमुधीमणिम् ।
देवब्राझणपूजाया भक्त भक्त्या नमाम्यहम् ॥
जातोऽह सततश्रुतिस्मृतिगनीगानैः पवित्रीकृते
देवे मारतखण्डके द्विजकुले स्वाध्यायविद्यारते ।
देवनाझणयायजूकविबुधै रायजमाने भृ
धूळीपाळकुले ततो हि मगवन् धन्योऽस्मि विश्वप्रमो॥
येना

·२२४
गिरां
ज्योतिर्विज्ञानम्
चिरञ्जीवी · भूयाद् घनगुणगणानामतिशयात्
चिरञ्जीयान्मुन्धी प्रभुरिति भगन्स्यद्य विबुधाः ।
देवी , दीव्यबुधवरकवीशानरसना
वचोवीचौहंसी दिशतु भवते । मुन्पि! विजयम् ।।
पुरा भोजराजे पुरा राजमाने
कविस्तन्तुवायः किमाश्चर्यमेतत् ।
परोक्षे च मुन्पि प्रभो दूरदेशेऽ.
प्ययं सोमयाजी कवित्वं करोति ।।
खगोलीयं शास्त्रं गणितगहनं दिव्यविपयं
पवित्रं घेदाग पठितृजनतातापशमनम् ।
महाविष्णोः साक्षाद्भवति परमैश्वर्यममुतः
ततो मुन्पोयिद्वन् ! भवतु भवते स्वर्पितमिदम् ।।
अधीतः स्वाध्यायतदनु गणितं चाधिगहनं
मुवाणी गाणी चिरमधिगता शास्त्रमाला ।
तदा होगाभापाभ्यसनमभवत् किन्तु वितयं
जनुति ग्रन्थो वयमिव हि तत्रैकफलितम् ।।
भीमवरम्
शाकः १८७७
पुष्यशुक्लेकादशी
इत्यं बुधजन विधेयः
धूळिपाळोपात अर्थसोमयाजी।

·उपयुक्तग्रन्थनामानि कर्तृ नाम लगधः 12.Creation of the Universe George Gamow, Professor of 14. Biography of the Earth 16. The Mysterious Universo 17. The Stars in their courses 18. The nature of the physical Sir Arthur Eddington 19.New pathirays in Soience 20, Origin of the Solar system Alf ren प्रन्यनाम १. घेदाङ्गज्यौतिषम् २. आर्यभटीयम् ३. पञ्चसिद्धान्तिका ४. ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तः ५. शिष्यधीवृद्धिदम् ६. सिद्धान्तशेखरम् ७. सूर्यसिद्धान्तः ८. सिद्धान्तशिरोमणिः ९. सिद्धान्ततत्वविवेकः १०. सिद्धान्तदर्पणः ११. गणकतरङ्गिणी आर्यभटाचार्यः वराहमिहिराचार्यः नहागुताचार्यः लल्लाचार्यः श्रीपत्याचार्यः - भास्कराचार्यः कमलाकराचार्यः सामन्तचन्द्रशेखराचार्यः सुधाकरपण्डितः " physics, Washington university. 18. Birth and Death of the- Sun Sir James Jeans 16. Physics and philosophy Torld

·ustafagmaat
31. Celestial mechanics 1. R. Moulton
33. Spherical astronomy
Sır Robert Ball
39. Journals of Scicotico
Ainerican.
21. Volumes of Lnosolopodia
Britannica
25. Volumes of Boionco Noms.
20. Life Journal, Jan. 1056
27. Mathomatical Astronomy Barlor & Brgan.

·परिभाषा
2731a:=Latitude
37418:=Rising azimath
अतिनन्यनक्षतम् =DSupernova
अतिराक्षसनक्षत्रम् =DSupergiant
अपरवलयम् =Hyperbola
अयनचलनम् =Precession of the solstices
अयनविन्दुः-Solstice
अयसान्तीयक्षेनम् =Magnetic field
आकर्षगशक्तिः=Gravitation
आकर्षणशक्तियानम् =DDynamical Astronomy
आगरशास्त्रम् =Science of Atom
उन्मण्डलम् =Equitorial Horizon
उष्णता =DTemperature
उम्पवामानम् =DThermocouple
उपताविक्षेपछकि- Beat radiation
औदयित्नशनम् = Morning star
कशामालम् =DDeferent
पदम्बम् =Pole of the Ecliptio
कदमोतमृतम् = Secondsry of the Ecliptic
कदम्मानम् =Ecliptio
कांटापनबिन्दुः=Summer so stice
मंगग%Laboratory
वन् =Force
पण-Phase

·२२६
ज्योतिपिपातम्
कापर्षम् =Light year
कान्तिविक्षेप Aberration
फालपाहिDChronograph
कारमानम् %3DChronometer
पालसरकार = Equation of time
किरणमोमावकम् = Refractor TeleEoope
फोरिया=Cosing
पोणी-Cone
कोणी=Con10
Fifaa =Deolipation
खस्वस्तिकम् --Zenith
गति = Velooity, daily velocity
गतिवेग =Acceleration
पोलीयश्किोणमिति = Sphorneas 'Trigonometry
गोलीयरेसागणिाम् =Spherical Geometry
गोलीयसथ =Globular Cluster
चिच्छत्ति =Kinetio energy
छायापटम् =Photo
ज्योतिभौतिकशास्त्रम् = Astrophysics
तरङ्गदैयम् =Wave length
front=Radius
दिगश =Aamath
दिगुनताश = Altazamuth
दूरदर्शनम् ='Tele oope
दृगश %3DZenith distance
दृश्यप्रकाशा = Apparent magnitude
देशातरम् =Longitude
दैनदिनभ्रमणम् = Durnal rotation

·परिभाषा द्रव्यम् -Mass UTCHFUTS gravitation 971981=Direotrise F:= Pole, Celestial longitude, $177=Celestial longitude atau tibor=Circam polar stars नतकारांश:-Hour angle card: Zenith distanos af: = Parellex in latitude Neplode খালি=Novals नाक्षत्रपटीयन्त्रम् =DSidereal Ciook नाडीवृत्तीययन्त्रम् = Equitorial Affit:=Foous पदार्थःnfatter ACETAT: -Obliquity of the coliptic oftra: परमाणुसल्या-Atomic number परयलयम् -Parabola परविापारम्बनम् Mega Pareeo Circumference foart:=Gallazy =Preesome पोरकेन्द्रम् = Pos RETRIE=Vognitudo ol Ilobination T'I Refector telescope মনিৰিবানে =Photo neer siam.177 pdes of Start पौडनम् Photo eletric tubo to pesore tbe megpil- ·२३० ज्योतिर्विज्ञानम् प्रतिवृत्तम् = Ecoentric बहुकालिकसंस्कार=Long period inequality feraitants:=Photo sphere बीजम् =Naoleon बीजद्रव्यम् = केन्द्रम् = Nucleus atum:=Nuoleer reaction भारः- Weight भिदा माक्ति:= Radio sotivity मकरायनबिन्दुः=Winter Solstice मध्यरविः =Mean Sun मन्दफलम् = Equation of Centro मन्दोचम् = Apogee याम्योत्तरवृत्तम् = Meridian पायोत्तरवृत्तीपचक्रपन्नम् - Pravsit oircle याम्योत्तरवृत्तीययन्त्रम् = Transit instrument रक्तनीलम् = violet रसायनशास्त्रम् =Chemistry राक्षसनक्षत्रम् =Grant Star CH=Cosino of latitude लम्बदण्ड%3D Pendulum लम्बनम् %DParallar वर्णरेसादर्शनम् =Spectroscope वर्णरेसापटम् =DSpectrum वातावरणम् = Atmosphere पायुभूतः- Balloon वार्पिलिम्बनम् = Annual Parellax वास्तवप्रकाशाङ्क:= Absolute magnitude of stara विकलालम्बनम् = Parseo

·परिभाषा
विशेषः-Celestial latitude
विक्षेपशक्तिः=Radiation
विगर्मकर्पणम् =Centrifugal force
विलम्बकाला= Time of oscillation
farjatai:= Right aspension
ar: Velocity
वैद्युतीकरणम् - Ionizstion
शातिशास्त्रम् = गतिशास्त्रम् 3Dynamics
शकु: %3Gnomon
R-Celestial latitude
चान्दज्योतिश्शास्त्रम् = Radial astronomy