·भूमिका अस्य गद्यपद्यभूयिष्ठस्य चम्पूप्रनन्धस्य प्रणेता कविस्सोडलो नाना । जन्म चास्य कायस्थवंशे । फायस्थवंशश्चाधुनाऽप्यनेकधा तत्र तत्र प्ररूढः प्रवर्तते । कविरयमात्मनोऽन्वयस्य मूलपुरुष, भ्रावरं शिलादित्यस्य, नाम्ना कलादित्यं, श्रीकण्ठपापरिचरस्य कायस्थसंज्ञस्य गणविशेषस्यावतारं निरूपय- नारम्भे स्तौति । विशेषयति च निजवंशं "वालभो नाम कायस्थवंश (पृ.११,१.२८)" इति । यस्मात् पलभीनगर्यामासीदस्य वंशस्य फूटस्थः कलादित्यस्तस्माद्वालभ इति विशेपः । निवन्धारम्भे वंशमात्मनः प्रपञ्चयंस्तथा शिलादित्यकलादित्ययोसंवादे "देव क्षत्रियादुत्पन्न (पृ.६,५.१२)" इत्यादि कला- दित्यवचनमनुवदन् व्यनत्त्यात्मनस्संभूति क्षत्रियान्ववाये । अयं च फविनोदाहृतस्वान्वयक्रमः ।फूठस्थः कलादित्यः । तस्यान्वये समुदभूत् चण्डपतिः (१)- तस्य सूनुः सोडपेयः (२) तस्य सूनुस्सूरः (३) तस्य सूनुः कविरसौ सोडल: (४)। जन्मास्य फवेगुर्जरस्य दक्षिणविभागे लाटदेशे । ययं कविरारम्भ एवमाह, “वरिमन्नशेपभुव- गविरयातनामनि महावंशे दलित कलिकलङ्घसंहतिरमृतमयाकारकमनीयो नर्मदाप्रवाह इव भूतिलो- फमविष्ठितो लाटदेशमासीदुमेशनंशावतीर्णस्य महात्मनश्चण्डपतेरङ्गजन्मा सोल्लपेयो नामे". (पृ. १२. प. ६) ति। वनैमानुपदमिदमप्याह "प्रथमतः पुरेपु पम्पाववीसूनुरसोडलो नाम, स खलु स्वलोकशोमाविलुण्ठिनं लाददेशमभ्यासित" (पृ. १२. प. ११) इति । अथ लाटदेश कस्मिनगरे प्रामे वास्य जन्म ? इदं तु न निश्वेतुं शक्यते । परं जन्मदेश एवास्य नावासोऽभूत् । अपगते कौमारे परिसमाप्ते च विद्याभ्यासे फेनापि कालयोगेनायं कोदणदेशे स्थानकं नाम नारमुपगम्यावस्थित इति विज्ञायते । इदं च कविरेव "फा- लपरिवर्तितावस्थितिक्रमेण च मृगमदपनभगिमयं कोङ्कणभुवो मण्डनमिवोद्यानवनविलीनपरिसरं स्थानकं नाम राजधानीनगरमागत्यावस्थित (पृ. १२. प. १४)" इति वर्णयति । इंच स्थानकम- धुना ठाणेति रयायते । कविरयमात्मनो वृत्तं वर्णयन् फोकणदेशाधिपतेश्चित्तराजाय नागार्जुनस्य मुम्मणिराजस्य तथा लाटदेशाधिपतेर्वत्सराजस्य च समकालिकतामात्मनो ज्ञापयति । तया पास्य वचनम्-"संपगितस्ठित्तरागेन संमूपितो नागार्जुनेन संमानितो गुम्मणिनरेश्वरेणेति सोदरेग फमोपमुकराज्यसंपदा रामनयेण प्रतिपाद्यमानः कवीन्द्रसदसि प्रतिष्ठामाससाद" (पृ. १२.५.१७) "अलक्षारमाणिस्यं चौलुक्यवंशम्य वीरामीदवरं लाटदेशश्रियः, कोरणेन्द्रसुहृदमुवापति पत्सराज- मनुमणयपरिणतानन्तसङ्गविमुखोपभोगार्थमाहूय नीतो जगामे (पृ. १२.५.२६) विष ! तने छित्त. रामनागार्जुनमुम्मणिनरेश्वरालयस्सोदराः प्रमादयरजाः प्रमेण फोडणदेशाधिपत्यमन्वभूवन् । एतेषु सर्वतो ज्यायांरिचराज, मष्टचत्वाग्गिदुत्तरनगततमे (९४८)शकाब्दे (1026 A. D.) नोटर (नोर) मामे भूदानमे विचार दानसासनं तानने व्यलेसियन् । मयं च टेसः ईण्डियन् एण्टीस्वरी इत्यस्मिन् (Indian Antiquiry, Vol. 5. Page 277) प्रकाशितः। यश्वास्यावरजश्वरमो मुम्मणिमहाराजः, वाशीत्युत्तग्नमगवतमे सरादे (९८२ 1000 A. D.) अम्बनाय (अम्ब रनाय) मन्दिा प्रतिष्ठाप्य मिलायां म्पलेमपन् । मयं च लेग्रः जनेर भोक पाये प्राच, रोयल् ·६ एशियाटिक सोसाईटी इत्यत्र (Journal of Bombay Branch, Royal Asiatic Socrety Vol II, Page 929 ) प्रकाशितः । एवमनयोरसमयनिश्चयेनास्य फवेस्समयश्श. कस्य दशमशवने, एकादशै नैस्तगतके (11th Contury ) छित्तराजमुम्मणिराजयोस्सगयमभिस- घध्य भवतीति निश्चीयते। प्रबन्धस्यास्य प्रणयनसमयस्तु शास्य द्विसप्तत्युत्तरनाशततमान्दात् (९७२, 1050 AD) प्राय प्राग्वेति सभाव्यते यदय कपि "शूपारकात् समागतेन " ( १५६ १२) इत्यादिना वचनसन्दर्भेण जीवत्येव वत्सराजे निम्न्यस्यास्य समाप्ति शापयति । तेन च वत्सराजेन द्विसप्त- स्युत्तरनवशततमे (९७२) कीर्विशेषेणैव भाव्यमित्यस्ति सभावनास्पदम् , यदस्य चौलुक्यकुलो- द्भवस्य राटदेशाधीश्वरस्य वत्सराजस्य सूनुत्रिलोचनपाल प्राप्तराज्यमारो विधाय वार्धके ग्रामदान द्विसप्तत्युत्तरनवशततमे शकान्दे (९७२, 1050 AD) दानशासन व्यलेसयत् । अयञ्च लेख ईण्डियन एण्टिक्वेरी इत्यत्र ( Indian Antiquary, Tol XII, Page 196) प्रकाशित , तदस्मिन् दानरेगसमये पित्रा हि वत्सराजेन नामशेपेणैव भाव्यम् । एव शकस्याप्टचत्वारिंदादुत्तरनवशततमादात् (९४८, 1026 A D) अनन्तरमेव च प्रबन्ध- स्यास्य समयेन भाव्यम्, यदय कविरेतत्मान्धनिर्माणसमनन्तर कतिपयैरेवाहोभिराहूय सम्मानितस्स- भाया मुम्मणिमहाराजेन राज्यश्रियमुदहतेति विज्ञायते निरन्धान्ते, नथाहाह "मित्रैधीमनिराप्तध पन्धुभिश्चानवरतमापृच्छयमानवृचान्तो विलोक्यमानमरन्ध प्रशस्यमानगुणश्च विनाम्यन् कियन्त्येव यावदारते दिनानि, तावदेकहेलयैव xxxxx मुम्मणिमहाराजस्यान्तिकावाजगाम" (पृ. १५५ ५ १८) इत्यादि । अष्टचत्वारिंशदुत्तरनवशततमादे तु (९४८, 1026 A D ) छित्तराजो राज्यश्रियमवहन, तन परमेव नागार्जुनस्ततस्तुमुम्मणिमहाराज , आहच कविश्यमादौ " सोदरे- णक्रमोपभुक्तराज्यसपदा राजत्रयेण प्रतिपद्यमान (पृ १२-१ १८) इति, तस्मात् यद्यय प्रबन्ध अष्टचत्वारिंशदुत्तरनवशततमाब्दे तत पूर्व वा विरचितस्म्यात् मुम्मणिमहाराजविरचित प्रबन्धा- नुश्रवण पारितोषिक वितरण च क्थ घटेत, तमासति तन्दि अनन्धानुश्रवण पारितोषिवितरण सर्व छित्तराजे सभाग्येत । यत्पुनश्श्रीमता चिमनलाल दलाल महाशयेन काव्यमीमासाया प्रस्तुतम, उदयसुन्दरीकथा- निबन्धस्य समय प्राय सवत् १०३० इति तत्तु न नो हृदयपदमधिरोहति । यदपि लाइब्रेरी मेसरेनि (Library fiscellany) इत्यत्र "अनन्तपालस्य स० (२०१६) वानाने नागार्जुनमुम्मणिराजयोनीमोरकीर्तनेन कोरसमयो विक्रमस्यैकादशशतकस्य पूर्वार्ध इति विनिश्चीयते " इति तेनैव महाशयेनोक्त तदपि शङ्कास्पदमिव, अनन्तपालो ह्यय नागार्जुनस्य सुनु, तस्मिनेर ताम्रलेखे " ग्रीछित्तराजो नृपतिर्वभूव ततोऽनुजस्समभवनागार्जुन मापति वदनु तदनुजन्मा मुम्मणिक्षोणिपाल । तस्मिन् नृपे कीर्तिगरीरभाजि नागार्जुनस्य तनयो 'सोलारगोगनपरत्नमनन्तपाल " इति धाविकृतम्, शकनृपकालातीतसवत्सरदशशतेषु पोशाधिकेविति च (श १०१६) वत्सरगणनाऽपि प्रशशिता, अय च ताम्रलेख ईण्डियन् पण्टिफेरि ( Indian Antiquery Tol 9, Page 38) इत्यत्र प्रकाशित । तत् कवे का. . व्यस्य वा नाय समय ।

·....... •'कोऽपि प. . स चायं सोडलो बालभाव एव, प्रेयुपि पितरि परलोक परिरक्षितो मातुलेन गङ्गाधरेण च. न्द्रनानो गुरोविद्यामधिगत्य विद्याभ्याससमकालमेव समुन्मिपितया कविताशस्त्याऽन्वहमेधमानः कवीन्द्रसदसि प्रतिष्ठामाससाद । अभून सन्मानपात्रं सिलहरवंशसमुद्भवानां कोकणनरेन्द्राणां छित्तराजप्रभृतीनां सोदराणाम् , मथ कदाचिदाहूतो लाटदेशाधीश्वरं चौलुस्यकुलाभरणं वत्सरा- जमुपजग्मौ । तत्र प्रणयपरिणतानन्तसङ्गतिसुसमन्वभून् । तस्य च सभायां काव्यगोष्ठीपु ,विलास- मात्मनः कवितायाः प्रकाशयन्नासीत् । अथ कदाचित् प्रसङ्गात् वणिक्पुत्रोपदेशापदेशेनात्मानमु. पलक्षीकृत्य वत्सराजेन पठिताम्, " एकैकशः प्रकीर्णै.... रिभोगः ।" (पृ. १३. प.४) इतीमामार्यामुपश्रुत्य वत्सराजस्याशयमालक्ष्य प्रावर्तत कर्तु काव्य- निमन्धमेकम् । कतिपयरेवाहोभिरसिलसहृदयहृदयाहादकं कविकुलावतंसोपलालनीयमाकलितापूर्व- कथासन्दर्भ चंपूपबन्धमिमं व्यरचयन् । अथ यान्यासन्नात्मनो मित्राणि, चन्दनाचार्यश्वेताम्बर- स्सूरिः, श्वेताम्बरसूरिरपरश्च विजयसिंहाचार्यः, दिगम्बराचार्यों महाकीर्तिः, इन्द्रनामा चापरः, तैरेतैः विलोक्यमानप्रबन्धः प्रशस्यमानगुणश्च विश्राम्यन् कियन्त्येव दिनानि यावदास्ते तावदन्तराल एवा- हूतो मुम्मणिमहारागेन कोकणाधीश्वरेण श्रावितनिअप्रवन्धरतेन सन्मानितः परां निर्वृत्तिमवाप । मन्ये कवीन्द्रोऽयं शोभते गजेन्द्र इव मधारया । यदयं कविरात्मनो विभूति जन्मतो धनतो विद्यातश्च वर्णयन् स्वकुलमूटस्थं सौराष्ट्रदेशाधीश्वरस्य शिलादित्यस्य भ्रातरं कलादित्य अष्टमूर्तेः फायानुगतस्य कायस्थनान्नोऽनुचरगणस्यावतारं वर्णयन् पूज्यपदमधिरोपयति कायस्थवंशम् । विशे- पतः लापते च कुलपुरुषान् । प्रकाशयति चानन्यसामान्यां धनसंपत्तिमात्मनः “ विभूत्या च लाटदे. शान्तःपातिविपयाणा (पृ. प. १५२)" मित्यादिना । कल्पयति चैतत्प्रवन्धश्रवणतो बाणस्यापि शापनिवृत्तिम्, बाणकृतमभिनन्दनं च। अथ चान्ते वाल्मीकिप्रमृतिकविरत्नहारे प्रथयति चा. स्मानमतिमनोहरेण वाणीगुणेन । कविरयं बाणमनुसरति च्छायया । शब्दमाधुर्यमर्थमाधुर्यमप्यस्य सर्वतो गरीयः । अन्येवास्यो- त्प्रेक्षणशैली । नुनमस्य कवेर्नाचि मधु झरति किञ्चन । अनोदाहियन्ते कतिचन पद्यानि निदर्श- नतया । "अम्भाकणास्रशतचर्चितपत्रहस्तससक्तपङ्कजमुरसी कुमुदोत्सवेषु । मुद्रावरुद्धमधुपवानिवैरिवार्कशोकातुरा सरसि नीरजिनी विरोति ॥॥ "कमलिनी भुवनान्तरित रखो व्यपगतालिकलापशिरोरुहा । परिबंध विधयेव सुयाफारसीयसामिपण सिसाशुकाम है।" अन्धत्वमाहितं मन्ये तमसा दीपकेध्वपि । मतो हस्तधृताः स्त्रीभिः सञ्चार्यन्तै गृहेष्वमी ॥ चान्द्र महो मण्डलभाजनरथं दुग्धं यथा यामवतीमहिप्या. । वियोगिना दन्दहनोप्रताप- स्लासितं व्योमतले लुलोठ ।। कथायास्साराशस्तु-आसीत् प्रतिष्ठाननगरे राजा मलयवाहन. । तेन नागलोकाधिवत:

·८ शिखण्डतिलकस्य तनया कन्यारत्नमुदयसुन्दरी विष्णुनेव रत्नाकरदुहिता लक्ष्मीरुपलब्धेति । संभाव्यते कथेयमुदयसुन्दर्या कविना समवलोक्य स्वमतिदर्पणे सङ्ग्रहीतेति । प्रयुङ्क्ते चायं कविरिलप्रयोगानि पदानि फचित्कचित्, यथा " भानुमतेव पा.” (पृ. १५४) इति पुल्लिङ्गपद्मशब्दम् । सौन्दर्यार्थ लडहशदं च " लडहलाटीकटाक्षः। (पृ.८५) इति । अयं च लटभशब्दस्य विकृतं रूपं देशीयमिति केचित्, परे तु संस्कृत एव गणयन्ति । तथा छटकशब्दं च विनुपि, अस्य शब्दस्यास्मिन्नर्थे प्रयोगस्तु न दृष्टपूर्वोऽस्माभिः, देशे तु तत्र तत्र व्यवहृतिपदे छाट, छाण्ट, इत्यस्ति प्रयोगः । प्रायछटाशब्दस्य विकृतेनानेन भाव्यम्, शोगते नाम कवीनामेतत् । निरङ्कुशा हि कवयः । अयं च चम्पूप्रबन्धः परिशील्यमानः पुराऽयं गूर्जरदेशो मधुमयफणितीनां वश्यवचसा घाण- भासादिभिस्समरेखामनुविशतां महाकवीनामास्पदमभूदित्यवगमयति । कीर्तिशेपेण श्रीमता चिम- नलालदलाल (Late Mr. C. D. Dalal, M.A. Librarian, Central Library, Baroda.) महाशयेन पुस्तकमेकमेवास्य शेठवाडीलाल हीराचन्दद्वारेण पाटणनगरस्थपार्श्वनाथ- पुस्तकालयतः (loan) प्रत्यर्पणं प्रतिश्रत्य संपादितम् । महताऽपि प्रयत्नेन पुस्तकान्तरं नालभ्यत । एकमेव पुस्तकमिदमादर्शतयाऽवलम्ब्द तेनैव महाशयेन चत्वारिंशत्पत्रपरिमितो निवन्धस्यैकांशो मुद्रणपदं प्रापित. । एतस्मिन्नन्तर एव विधिविपरिणामेन कालस्य वशमापद्यत। अनेन च पण्डित. प्रकाण्डेन काव्यमीमांसाप्रमृतयो वह्वो निवन्धास्सम्यक् परिशोध्य प्रकाशिताः । अस्य चाल्पीयस्येव वयसि समुत्पन्नं निधनं विशेषतो वटपत्तनराजकीयपुस्तकालयस्य गैर्वाणांशे हानये, अथ काले प्रभवति किमनुशोकेन । मथ तत्राधिकृतैरवशेपपरिशोधनेऽनुयुक्तेन मया यथामति परिशोधितोऽयं निषन्यः । परमेकमेव पुस्तकम्, प्रायरसंवलितमशुद्धेन, मतिश्च नरसावधिः, स्यान्नाम स्वालित्यम्, क्षन्तुमर्हन्ति पण्डिताः । अथ चादर्शपुस्तके कचिवचित्पदानि वाक्यानि च भूयो विगलितानि । तेपां चानतिकठिनेऽपि पदे स्वमन्तितः पूरण महाकवेर्गभीरहृदयस्यास्य वाङ्मधुनिष्यन्दे दूपणमापादये। दिति तन यलो विशेषतो न व्यवधायि । यदि स्याद्गुणलेशोऽत्र तुष्यन्त्येव तु पण्डिताः । तुष्याम्यहं तु दोषेण ज्ञापितेनेह बोधिसः ।। एं. कृष्णमाचार्य. प्रधानाध्यापक, संस्कृत प्रशाला वृत्तालय ( रडताल) ·INTRODUCTION Author's Ancestry-Soddbala, the author of this composition which is called "Champoo" in Sanskrit, vas, as can be seen from the evidence furnished by himself in bis autobiographical statements, born in the country called Lata, the southern part of Gujarat, described by him as the land watered by the river Narmada. He belonged to the Kayastha caste. He traces his descent from śiladitya's brother Kaláditya, whom he praises as an incarnation of the Gaña, called Kayastha, a follower of God Siva. By describing Kala. ditya as being born in the Kshatriya caste he takes pride in his own descent as a Kshatriya. Thus his lineage in brief is this:- In the Valabba branch of the Kayastha caste, of which Kaladitya was the founder, he was born of Soora, wlio was the son of Sollapeya, who again was the son of Chandrapati. Author's Life and Time-The internal evidence does not cnable us to ascertain the exact place of his birth; still this much is pretty certain that he did not flourish in the place where he was born. He lost his father when he was a mere boy and was brought up by his matemal uncle Gangadhara. He got his education from a teacher by name Chandra and after finishing his studies, through some coincidence of circumstances, he went to Sthanaka (modern Thânâ), then the capital-city of the kingdom of Konkaņa. There he fourished at the court of the three royal brothers, cchittaraja, Nagârjuna and Mumpuniraja, who succeeded one another as kings of Koukaņa. He describes himself as a contemporary of these three kings, as also of Vatsaraja, thc Chalukya King of Lata, who also honoured him by inviting him at his court. Ćéhittaraja, the eldest brother, who came to the throne of Konkaņa first, engraved a metal-plate inscription dated 1026 A.D. (Vide Indian Antiquary, Part V. page 277). Mumpiuņírája, the youngest brother, who came to the throne last, also engraved a stone-tablet in 1060 A. D. (Vide Journal of the Bombay Branch, Royal Asiatic Society, Part XII page 329). As our autbor was a contemporary both of Cćhittarâja and Mummuņiraja, we can infer with certainty that be must have flourished in the eleventh century of the Christian era. Date of Composition–The present work seems very likely to have been composed between 1026 A. D. and 1050 A. D. The author by bis words- Fire Ada' (p. 156. 1. 2)-suggests that the work was finished while Vatsaraja, the King of Lâta country, was alive, This Vatsaraja was very probably dead before 1050 A. D., because his son Trilochanapala made a gift. deed in 1050 A. D. in which he (Trilochanapala) designates himself as the king, which he can do only if Vatsaràja was dead. On the other hand it appears that the work was written after 1026 A.D., for be writes that within ·ii a few days after the work was completed, it was read before Mummuniràja. who, in appreciation thereof, rewarded him handsomely This fact, therefore, of the work being read before Mummiatâja gad of its being appreciated by him enables us to infer that Mummunitâja must have been on the throne then and the reward was given by him not as a brother of the king but as the actual ruler which he became after 1026 A D Incidents in Author's Life-Even as a student our author made bis genius recognised by other poets It appears that, while residing in great bonoar at the court of the kings of Konhana, be was, on one occasion, 10 vited at his court by Vatsarâja, Ling of Lata Onr author was fortunate enough to win the admiration as well as the royal pafronage of Vatsaraja This Vatsa raja, once by way of a taunt to the poet, recited a verse professing apparently to give admonition to a merchant in the words कोऽपि परिभोग (p 13 1 4) Heanng this and fully grasping the intention of the king, the author at once set about to compose a work and within a few days brought out this chartsag and cuique paetic production Author's Special Merits—The glowing terms in which he describes his position and powers, his great anxiety to trace his descent from an exalted ancestor of the Kshatriya race born of an immediate follower of God Siva, the language in which he praises his forefathers, bus reference to his own self as an equal to Båna and Valmili all go to prove that the author is sublimely proud of his ments And yet his pride is not unbecoming He is indeed a charming wnter and a worthy follower of Baņa In sweetness and and melody of language and beauty of ideas, he is uniquely happy and his creative fancy is peculiarly his own In hi Gujarat can well take the pride of having produced a literary gem of the standard of Bana Ms-Materials_The solitary manusctipt on which the present edition of this work is based was secured by the late lamented Mr Chimanlal D Dalal, MA, of the Baroda Central Library through Sheth Vadılal Hirachand, from the Library of the Pârsyanatha Bhandar of Patan in the Baroda State He tned his best to secure more manuscrypts of the work, but could not succeed At last he based his text on this only available Manuscript and while he was seeing through the press a part of this work, the cruel band of death snatched him away prematurely The rest of the task was consequently entrusted to me by the Curator of State Libraries Baroda, ander whose sup ervision the Gaekwad s Oriental Series' is edited I leave it therefore to appreciative readers to judge how far I have been successful in my task, requesting them at the same time to consider that the Manuscript of the text was only one and full of thistakes and several omissions, and that these latter have now been corrected by me from mere coajectures of my mind which is indeed far inferior to that of our great author ·ॐ सोड्डलविरचिता उदयसुन्दरी कथा। विश्वाभिधे महति धामनि मूलहेतुः स्तम्भस्त्रिभूमिसुभगे जयति त्रिनेत्रः। देवी गिरीन्द्रदुहिता घटिता यदङ्ग- भागे वरीयसि विराजति शालभनी ।। देवस्य पङ्कजभुवो बदनात्प्रसूता वाचाम्पतिर्भगवती जगतीं पुनातु । या वाड्मयं सपदि विश्वमुदीक्षयन्ती तारेव तिष्ठति मनोनयने कवीनाम् ॥ दीपैः किमल्परुचिभिः शशिना जडेन किं किं च तेन रविणाऽपि दिनोदितेन । यत्रैप सूक्तकरदर्शितविश्वसृष्टि- रास्ते नवः कविरिति प्रवणो मणीन्द्रः॥ अर्थरसारमपरिस्फुटवर्णजातं ये शब्दमान.. "विपञ्चयन्ति । स्वेनामुनेच जगति प्रथिता गुणेन सत्यं निसर्गतरलाः कवयो बयस्ते ।। ते यान्ति हन्त कवयः ..."रपरं दिरसनेरनिरस्तदपाः । नीरन्ध्रसंघिघटितरचलचोभि- ये विस्तृतं विरचपन्ति रसमवन्धम् ।। राजां सभासु परिप' "णां गोष्ठीपु चाम्पिलसुभापितभावकानाम् । १.

·२ सोडलविरचिता सर्वाधिपत्यविषयी स खलु प्रबन्धः स्याद्यस्य साधुजनचेतसि पवन्धः ॥ देवे. 'देहवतामशेषैः सम्पिण्ड्य पुण्यपरमाणुभिरेप सृष्टः । तेनास्य नूनमनिशं सकलोऽपि काल.. स्तेपां हितानि परिचिन्तयत: प्रयाति ॥ यद्यप्यसौ विशति दुर्जनतन्तुरन्त- स्सूत्रं सुतीक्ष्णवदनोऽतिदृढस्तथापि । शुण्डादलब्धविवरो विनिवर्त्य वक्त्र- मुत्प्रेरितोऽप्यपसरिष्यति काव्यरत्नात् ॥ लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयः क नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः । ये हि प्रलीनखलरोलभराः सुसेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि ।। श्रीविक्रमो नृपतिरत्र पतिः सभाना- मासीत्स कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा । यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्या चार करटीन्दुघटान्धकारम् ।। हाले गते गुणिनि शोकभराद्वभूवु. मच्छन्नवाङ्मयजडाः कृतिनस्तथाऽमी । यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं स्मरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति ।। श्रीहर्प इत्पपनिवर्तिपु पाधियेषु नाम्नेव केवलमजायत वस्तुतस्तु । गीह एप निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन वाणः।। मुष्टं तदा युवराजनरेश्वरण यहुप्फरं किमपि येन गिरः श्रियस्थ । प्रत्यापनं स्फुटमकारि निजे कवीन्द्र- ·उदयसुन्दरी कथा । मेकासने समुपवेशयताऽभिनन्दम् ॥ देव्या"चलधामनि हंसपृष्ठे लीलायितं चरणयोर्दितयेन यस्याः। सा किं रमामिपनिषण्णविलोचनेषु चिल्लाविपेपु..."दं करोति ॥ योऽप्यस्ति लोकतिलकः क्षितिपेषु कश्चि- देक कृती स्वयमसावनुपासितोऽपि । निर्मथ्य पत्ररथनाथ इव दिजिह्वान क्षित्वामृतं नभसि नेष्यति काव्यकुम्भम् ॥ ये नाम केचिदमुना कवितारसेन व्यासादयः कृतधियो भुवनेपु सिद्धाः । तेपामुपासितपदाः कवयः किमन्य- दासादयन्ति परमत्र सुवर्णसिद्धिम् ॥ बाणस्य हर्षचरिते निशितामुदीक्ष्य शक्तिं न केऽत्र कवितास्त्रमदं त्यजन्ति । मान्धं न कस्प च फवेरिह कालिदास- धाचा रसेन रसितस्य भवत्यधृष्यम् ॥ मूढेन पश्यत मया नु यशाकृतेऽद्य क्षोदेवनीश्वरमहो सृजता प्रवन्धम् । रत्नं निकामदृढरोहणशैलमग्न- मुद्धर्तुमेप स मृणालनलो गृहीतः ॥ तदिममतादृग्गुणमपि यः किल भुवनैकबन्धुरमलात्मा । सुकृती स खलु कविस्तं संगृह्यतया साधुरादत्ताम् ॥ सा जयति भणितिरहो रसवका कुश्चिकेव या सर्वम् । उद्घाटयति कवीनां रसनासारस्वतं कोशम् ।। पूर्वमिह मर्त्यलोके सकलभूवलयभूपणीभूतभवनमणिकिरणकुण्डलायां वलभीतिप्रसिद्धनामरम्यायामसीमगुणभाजि राजधान्यामनन्तनमितसामन्तम- स्तकाभरणमणिहंसकोपसेव्यमानचरणशतपत्रः प्रथितष्टधुकीर्तिकल्लोलिनीकला- पपलपोपगूढसमार्णवो मानविनयनशफरसम्पातमीनध्वजस्तेजसो राशिरा- सीदवनीवरः शिलादित्यो नाम ।

·सोडलविरचिता किमेभिरहितमभेदविघटितैरसाधुभिः सहायैरेष चेजलैरभेदितोऽस्ति मदीयो याहरवश्यं मन्दरमहीध इय लक्ष्मी पयोधिमध्यमग्नामप्युद्धरिष्यति । तथाहि- श्रीः स्वयं चापटङ्कारस्वनव्याहारधाविता। सेनेवागत्य धीराणां दोर्दण्डमधिरोहति ।। अपि च-- लक्ष्मीपारावत्या वसतिकृते पापिपिचरप्रवरः । विहितः स एव विधिना सुभटानामिह भुजस्तम्भः ।। तदेष चिराचतु मे संप्रति कृपाणप्रणयी पाणिरित्यसिदण्डमादातु- कामं राजानमालोक्य कलादित्यः सादरमवादीत् । ननु जगन्नयाक्रमणकर्मठो. रविश्रामः फिमित्येवमेतावत्यणीति रिपायाः स्वयमेनं कृपाणमादत्ते । किं नाम विस्मृतः स्वामी १ । देव !क्षत्रियादुत्पन्नः स्नेहेनोपलालितः पालितश्च कोशेन मध्यगतो मुष्टेरनिष्टनरनिग्रहोपकरणमहं ते मण्डलानः । तदादिश क्षणाद्- वश्यमथैव त्वदीयेन तेजसा दलितदन्धितमसं धर्मपालमवनौ विनतिलुलि- तकायं त्वचरणतलवर्तिनो लक्ष्मरेखामयस्य चमस्याक्षदण्डं करोमीति सानुव- न्धमभिधाय वलादनिच्छतोऽप्यनजस्य गृहीतभण्डनारम्भपरिकरः स्वीकृत्य सफलमलिफुटुम्बटम्बरितगण्डफलकमुडामरं मत्तकरिवरूधिनीवृन्दमुनवेगं स्वीयं सैन्यमनिन्यं च सामन्तचक्रमेकहेलयेय विश्वमास्फालिताजितूर्यनि?. पनिर्भरं कुर्वन् प्रणम्याग्रजं निर्जगाम । झगिति चाग्रे स्वयमयष्टभ्य सुभटस. न्दोहदुर्गम दुर्गमफरोदनन्तनरहरिफरीन्द्रसंहारदारुणं महारणम् । तथाहि- निळूनं सुभटस्य कङ्कणमणिश्रेणीशिग्वाडम्यरो- होमप्रान्तमुदस्य दस्युपतगत्रासेन गृध्रो मुजम् । यस्मिन्नस्तमुपागतैपतिभिस्तकालमूर्य जग. गच्छदिः सह दीपवर्तक इस व्योमान्धकार ययौ ॥ कि यहना। तामामाता सुदूरमन्त्रपतनमक्षुण्णवीरट- सूर्पटारफपालजद्गलपयच्छन्नामनीक्षितिम् । जातं गृध्रगणोज्झितं दुमकुलं भल्लूमान्यं धनं निकापालिफमयिकागृहमपमेतं च लकापुरम् ॥ - ·उदयसुन्दरी कथा । तथाविधे च व्यतिकरे तत्तादृशमचिन्त्यमप्रतिविधेयमपूर्वमिव दुर्गग्रहोप- क्रमस्वरूपमुपलभ्य बलवता विगृहीतस्य तदनुप्रवेशकारित्वमपि नीती निर्णीतमस्तीति नयविचक्षणः क्षणेनैव सर्वार्पणपुरःसरोधर्मपालः प्रतिपद्य से. वामुपनतो बभूव । कलादित्यस्तु तं समर्पितोपचारसर्वस्वमेकाग्रमग्रे विधाय दुर्धरासिपत्रव्यापारणपरिश्रमाणसा मिलितैः समरपांसुभिः कर्दमिलेन वपुपा पातालपङ्कानुत्थितो महावराह इच समुद्धृत्य मेदिनीमागतो ठार एव भूपृष्ठसङ्घ- टितकिरीटकोटिना मस्तकेन कृतप्रणामः सरभसमाहृय समालिङ्गितोऽग्रजेन सविनयमुपाविशत् । धर्मपालोऽपि देव ! स एप धर्मपालः प्रणमतीति वि- जाप्यमानः प्रतीहारेण चरणयोः पपात । प्रणामयिनते च तस्मिन्नुपकण्ठवर्ती सुललितो नाम प्रधानो बन्दिनामुचितमवसरे पपाठ । देव! त्वत्पदपीठमेचकमणिश्यामांशुमालामपं ये सन्नाहमलढपलोपटितं गृह्णन्ति नत्वा नराः । तेपामत्र ग्वाल्ट क्षितीन्द्रतिलक! त्रैलोक्यचूडामणे! स्वामिन्न प्रभवत्यसी विजयिनी कालस्य दण्डाहतिः ।। अधपार्थिवप्रवरस्तेन तस्य स्तुतिपदाविष्कृतकृपार्थनावाक्येन सुदूरमार्दी- कृतस्यान्तः सपदि सन्दर्शितानल्पप्रसादमुत्वातप्रतिरोपणेन पुनस्तं तत्रैव स्वराज्ये निवेश्य प्रसाधिनाशेपदिक्चयालोपार्जितां जयश्रियमादाय निजा- माजगाम राजधानीम् । आगनश्च तत्र फ्रमेण निवर्तितासु सर्वतः मर्व- दिग्विजयसिद्धिसंवर्धितादम्बरवनीपु महोत्सवममियासु, प्रकामा पलिन- रिव यशोभिः शोभिनयाऽतियुद्धया राज्यश्रियाऽधिष्ठिते प्रतिष्ठिते साम्राज्य- गालिनि सिंहासने, समन्तादुच्छन्नच्छन्ननया प्रकटीभवन्तमेस्वामिनि जगति एमण्डलस्वामिनं तिरोधातुमिव प्रमारिते मालमुवनावरणविस्तारवत्येकान- पत्रे, प्रतिदिवममुल्टुण्टिनारितमणीनेत्रनिर्मुक्तैरचनमलीममेरभिर्लिक्षाल. यितुमियात्मानमम्भोधिमनुप्रासे प्रतापे, विलसति कक्षीनाशेपभूयलयभारा. दिय राजचण शिरोधिमयमानवशामने, नियूदतीववीरवतः कदाचिदयमरे निशापाः शपनसमन्यममकोमलतत्पमध्यासिनो दुरधिगम्यमतनं गृत्यजा- तमामत्रपनिराकुलयितुं गित्तमदत्तायफाश: प्रेपमीप्रवेगास्याप्येमामी मम्म्रमेण चिन्तयितुमारंभेनिन्विदमनेन पतुरम्माधिराधोयग्दविश्वम्भराभोगेन प्रभूनप- भागतेन सम्पदा पृन्दन टारप्रविष्टेन च मपालमण्टलीपरिग्रहेण परमं विस्तार- ग ·८ सोडलविरचिता माययौ राज्यम् । राज्यं हि न नाम निरमात्यमसूत्रधारं नाटकमिव पार्यते प्रवर्तयितुं यस्मादमात्यमुख्यः सकलोऽपि कलापः कार्याणाम् । स चास्माक- ममात्यः कनकायनो नाम निकाममीश्वरो मानितोऽपि कथञ्चन सामधिका- रनिरूपितः स्वजातिभिरवसरे व्यभिचारमुपदर्शयामास । तदिह संप्रति का किल घर्णचतुष्टयादिशुद्धश्चतसृभिरुपधाभिरुचितोऽधिकारेषु । द्विजन्मानो हि ब्रह्मतेजसो चन्दनीयाः पूज्या एव मन्त्रिपुरोहितपदे स्थापयितुमुचिता भवन्ति, नाचिन्ताधिकारेणात्मनः महीयन्ते । तैजसी वृत्तिमपहाय पाशुपाल्यकृषिवा- णिज्योपजीविनां च विशां हीनतया हृदयवृत्तेरिहावकाशोऽपि न श्रेयान् । शुद्रास्तु समय नामुना व्यभिचारेण च निवेदिता न तावदहन्ति । अत: फो नूनमवेक्षणीयगुणक्षेत्रं क्षत्रियादपरः सम्प्राप्यते । स तु स्वधर्मा- धीनपुरुषत्रतः सहजस्य तेजसः पात्रं, न खलु मनुष्यजन्मना मादृशेनान्यत्र कर्मणि पार्यते प्रवर्त्तयितुम् । को नाम भगवन्तमम्बरतलावगामिनं मरीचिमा. लिनमयनिपधेन प्रचारपितुमलं, कस्यास्ति शक्तिरूईमुल्लासिनमनलशिखाक- लापमधोमुग्वं प्रवर्त्तयितुं, केन च शक्यते नडिद्दण्डस्य विस्फुरणलाघवं मन्दतां नेतुम् । अथास्ति श्रूयते च क्षत्रियाणां प्रवृत्तिरधिकारपु । यदा हि पि- तृपघामपरोपितो भार्गवः समग्रमेव राजन्यकमकुण्ठतरसारधारोपदर्शितानल- समुच्छलविस्फुलिङ्गदलभासुरेण परशुना सर्वतस्तृटितकण्ठपीठीकमारब्धवान् फत्तुं तदा तेन कियताऽपि क्षत्रियजनेन कियत्कालमात्मनो रक्षार्थ क्षात्रमप- हाय पन्धानं पृत्तिरियमारता नियोगस्य । यद्यप्येवं तथाऽपि चान्यपाधि- यफुलपुत्रको न फचित्कचिदात्मनः श्रियमधिप्रवेशयितुं विधम्भविषयीकृती भीत्या। तथा च दिनेन्दुरादित्यस्य धामन्यन्तरनुप्रविष्टो झटित्यवसरमः याप्य मिलिनया रजनिमामग्या तमपि प्रतापयन्तमिनं समुच्छेद्य स्वयमशेष भुवनमाक्रान्तयान् । अस्मत्कुले तु न कश्चित्तथाविधो बुद्धिमानस्ति यः फिल संयर्गपादोपतः स्वामिनी यन्यून गोत्रभिदो मन्त्रिणं धिपणमपि दुर्बुदि मन्यते, मन्दपारनेरशः कोयिदफुलानि यियुधयिदिपामनुगनं शुममपि मूर्ष गण- पति, मिलत्कारिशोरथयाधिनीदशरमेय स्वामिन फुर्वाणं वसिष्ठमप्यल्प. धिपं फल्पयनि, जगनोऽपि यन्युनया व्यवहरन् विश्वामित्रं रामस्पाप्यमात्य- ममपी कलपति, गेन तस्मिन्नममलक्ष्मीविकासविस्फुरितीर्तिवले राज्यभा- रमारोप्य निराकुलो पिलामदर्शितानि भुपान्यनुशीलयाम्येयं च किमिद मंप्र- .

·उद्यसुन्दरी कथा । त्युचितानुष्ठानमूढोऽहमाचरामि । कलादित्योऽपि निजबुद्धीनामसाध्ये कार्य- वस्तुनि किमेव किल मन्त्रयिष्यति । यतः- उपायस्योल्लेखं कमपि न यदा पश्यति नर- स्तदानी किन्नाम स्फुरति मतिपुळेऽपि कुरुते । सहस्रं पादानामपि रथमनालम्वपथगं पिना व्योमन्यफैश्चलतु यदि शक्नोति चलितुम् ।। अथवा किमनेन प्रयोजनविनिश्चयाक्षमेण मुधैवमालोचविस्तरेण क्लेशया- म्यात्मानम् । येन देवताविशेपेण ममैतद्राज्यमागतमेतावती वृद्धिं पालकोऽपि तस्य तेनैव कश्चन विधिनिर्मितो व्यक्तिमवश्यमेष्यतीति मनसा संप्रधारय- नेव निद्रां जगाम । अथ तथा निद्रोपभोगसुखमनुभवतः क्षितीन्द्रस्य परि- गलति यामत्रये रजन्यास्तस्य शयनगृहस्थान्तरेकहेलयैव झगिति मणिनपुरप्र. स्तुतः सुन्दरो ध्वनिरुदभूत् । तेन च ध्वनिना झटित्यसावुड्डीननिद्रो विमुद्रयति चक्षुपी यावत् तावदने झगित्यमृतानुहारिणा दर्शनेनाऽऽप्यायितचिलोचनां कान्तिबहलैरवयवैरेकभूतात्मकशिवतेजोमयं गात्रमुद्रहन्ती निर्मलस्य लाव- पयवारिणस्तरता तरङ्गवलयेनेव स्वच्छांशुकेन जनितमतिमनोहरं नेपथ्यमा- दधानामविरलकुरलोपशोभिना भालेन तिमिरमूलोदितेन खण्डेन्दुना भास- मानामधिदेवतामिव निशायाः कर्णयोर्भूपणमयेन विलासतामरसकर्णिकाइयेन सेव्यमानां सगोत्रामिव पाथसां साम्येन मुक्ताभरणस्य दायादामुदधिवेलायाः सादृश्येन वदनस्य सोदरामिन्दोरास्पदतया कान्तः सजाति रत्नजातस्य कनक- नूपुरयुगाधः प्रसर्पता द्युतिभरेण पिञ्जरितचरणां कपिशकिचल्कपांसुलेन सरो- जवनाध्यनेवागतां गौरतरेणागलावण्येन चन्द्रिकाभूतिधवले चन्द्रमसीव सुधा- समुत्थितां मधुरया मूर्त्या दुग्धसिन्धाविव निप्पन्नामसामान्यदर्शनामचिन्त्य- रूपवती योपितं ददर्श । सविस्मयातिरेकमालोक्य च तामपि येनाऽहमुहद्धः स नूनमस्याश्चरणसञ्चारजन्मा नृपुरध्वनिः । भवतु पृच्छामि का पुनरसौ । न ताव- दहमनेन प्रसरता निरन्तरमेतद्गस्य तेजसा निरस्यमानदृष्टिः स्पृष्टभूतलेयम- स्पृष्टभूतला वेति निर्णतुं पारयामि। यदि वा द्वारपालाद्यामिकैरज्ञापितानामनु- द्वादितकवादसंपुटे शयनसद्मनि प्रवेशोऽत्र मनुजसीमन्तिनीनां, न चामय- जनोचितेनामुना कान्तिकलापेन मानुपीयमवश्यं दिव्यैव काचित् । दिव्य. जनो हि सामान्योऽपि मान्यो मनुष्याणां किं पुनरविकारवता दृशोर्विनमे. जापनीतचापलं महनीयमिव दधाना स्वरूपमसावीदृशीति निश्चित्य चेतसि २ सय ·सोडलविरचिता ससंभ्रमं चोत्थाय तल्पतलात् समयसमुचितोपजनितेन प्रश्रयेण दर्शिताद- रस्तामवादीत् । कथय पुण्यदर्शने ! का नाम भवती, कुतः, किमर्थमज्ञातस्त्रीजन- विरुद्धमेकपुरुषाध्यासितमेतदागताऽसि रहास्थानमिति प्रोक्ता नृपेण सा प्रतोप- शालिना स्मितेन सुधाशीतलेन चक्षुपा चाल्हादयन्ती प्रत्युवाच । भोः श्रीम- तामीश !जानासि यामिह वशीकतुंममी समन्ताद्राजानः प्रसरदसमाशुपाटिता- नल्पनरकरितुरङ्गमाश्च कुङ्कमविपश्चितं विद्याचक्रमिव समरमासूत्रयन्ति, यस्य कृते ब्रामाण्डविवरसञ्चारी वीरलोकः कल्पमिव दर्शितफलं कृपाणमावहति, या खलु निकामवत्सलतया पशुजात्यापि कामधेन्वा स्तनान्तर्निवेश्य परिपा- लिता, विचेतनेनापि कल्पद्रुमेण स्कन्धमधिरोप्य संवाहिता, दृपदापि चिन्ताम- णिना हृदये विन्यस्य धृता, किंबहुना, यया विरहितेयमित्थं प्रसरमागतापि त्रिलोकीलना मुहर्तेनैव शोकमायाति, साऽहं सलिलसोदरा महोदधेरात्मजा लक्ष्मीः प्रसाधिताशेषदिङ्मुग्वस्य वशीभूता तवैव मण्डलाने वसामि । त्वया च राज्यचिन्तकमपश्यता निवेशितेण देवतासु चिन्ताभरेणाद्य सूचिता विभा- घयन्तीय प्रयोजनमात्मनोऽपि सपदि प्रत्यक्षीभ्य प्रस्तुतोपदेशदानार्थमागता। तदेतदुच्यसे भूपालतिलक! मत्पालनाय किमित्यन्यमन्यत्र पुरुपपुङ्गवं गवेषयसि। श्रूपताम् । यदा किल सकलोऽपि सशेपमन्द्रोपकरणः स्वौकसां जनः सिन्धुनाथमथनव्यापारमारभत तदाऽहं शशधरसुरभिकौस्तुभादिवस्तृन्मेपक- मेण निर्गत्य झगिति दृमार्गमागताऽपि कथञ्चिन्मन्द्रपरिभ्रमोडूतदुस्तरावर्त- सन्निवेशेन पुनरतिगभीरे पयसि पाथोनिधेरमन्जम् । विघटिताध्यवसायविधुरेण च विषण्णेन सर्वतोऽपि शतमखप्रमुखेण विबुधवर्गेण मदर्थमविलम्बसहमु- पायमापृष्टो बृहस्पतिरुवाच । नियतमेकोऽस्ति श्रूयतामुपायः। प्रायशो विदित एव भवतामतिप्रसिद्धः कायस्थो नाम गणः श्रीकण्ठसन्निधावास्ते । स चाष्टमू- तेर्भगवतो जलमयी मूर्निमधिष्टितस्यासन्नसहचरत्वेन काये स्थितत्वात्कायस्थ इति जलैरनाहतशक्तेः प्रणयास्पदमम्बुघेरासीत् । एवं च तेन कृत्वा निकाम- विषमार्थाचोदरकुटीरकोणं गताऽप्यसो हठादानीयत इत्यमरमन्त्रिणा मोक्ते त्वरितमाहूय प्रवर्तितः सोऽत्यर्थमर्थनया सुरसमूहस्य झटिति तत्रान्तर्दत्तझम्पो मां मन्दरपरिक्षोभितः पयोभिरितस्ततोऽन्तर्धाम्यमाणामादाय निर्जगाम समर्प- यामास च दिवौकसाम् । इदानीं तु त्रिदशलोकोपरुडस्य भगवतो भवस्यादे- शादु-पतिराज्यवर्तिनी मामनुपालयितुमवतीर्णो मर्त्यलोकं, स्थास्यति च वं- शावतारं यावत्रैव । स खल्वेप तस्यावतारस्तावको भ्राता कलादित्यस्तदन!

·उदयसुन्दरी कथा। मदीयमिदं वचः प्रमाणीकृत्य समर्पय सर्वाधिकारस्वामिनी प्रातरमात्यमुद्रामे- तस्य, येनाहमनेन परिपालिता निरपायमाप्यायनसुखान्यनुभवामीत्यभिधाय धृत्वा करपल्लवेन सा चैपा मदङ्गरक्षाकृते मुररिपुहिता स्वयमुपरिकेण गरुडे- नाधिष्ठिता सुवृत्तशालिनी सुवर्णसंभूतिमहत्तरा मुद्रा, ग्रहीष्यति च भवानुभा- वादपगतान्यभावापग्रहः कलादित्य इति राज्ञः करे मुद्रां समर्प्य झगित्येव शय्यासन्नवर्तिनि कृपाणे तदेव निजं मर्यजनविलोचनागोचरं स्वरूपमाधाय विशश्राम । राजा तु मुद्रालाभसुभगेन तेन व्यतिकरण सरभसमुल्लसितमा- नसस्तमल्पशेषमपि कल्पप्रमाणं मन्यमानोऽञ्चलं रात्रेः कथंकथमपि जाग्रदेव वन्दिनां वर्णावलीवचोभिराख्यायमानमासाद्य प्रभातमुत्थितो निर्वर्त्य निखि- लमवसरोचितं क्रियाकलापमारात्रिकादिमङ्गलोपचारशालिनि विशालमणिवे- दिकाचतुष्के विरचितास्थानमुपविष्टः। पुरो निविष्टेपु प्रणयिलोकेपु कुवलयदला- यतेन चक्षुषा संभाव्य सन्निहितमासीनं पुण्डरीकनामानमसामान्यगौरवं पुरो- धसमशेषतोऽपि तं शर्वरीवृत्तान्तं कर्ण एव निभृतमावेदयाचके, दर्शयामास च तां कल्याणमयीं मुद्राम् ।अथ प्रतुष्टेन पुरोधसा श्रवणादेव महाराज ! नियत- मवितथान्येव देवतावांसि । पश्य शुभसूचकमिदमेव मङ्गलवतां कर्मणामुप- स्थितं मुहर्त्तम् । अत्र हि कमलया प्रदत्तो विना विलम्बमादेशः क्रियत इति प्रोक्ते राजा त्वरितमाहूयं बहुमतेन प्रेमोपचारबन्धुना वचोनिर्वन्धेन प्रबोध्य स- जीकृतमनल्पसमुचितेन प्रक्रियाक्रमेण मुद्रामर्पयित्वा तं निष्कण्टकीभूतसकल- भूवलपनिराकुलतया विरतविक्रमव्यापारमात्मनो भ्रातरं कलादित्यममात्यपदे निरूपयामास । अनन्तरमसौ कायस्थनानो महेश्वरगणस्यावतारः क्षत्रिय विभूपणं कलादित्यस्तेन भवस्य भगवत्तोऽनुभावेन तामेव निजाग्रजराज्य- लक्ष्मीपालनपरामधिकारपदवीमादृत्य व्यापारितस्वान्तः सन्तत्या प्रसरमास- साद। पूरितावधिश्च तमात्मनो गणमयं स्वरूपमासाद्य स्वामिनो हरस्य चर- णान्तिकमगच्छत् । तस्मात्कालपरिवृत्तिपरम्परोत्पद्यमानानन्तपुरुपपरिपाटि- क्रमेण प्रकामतुङ्गः शाखाभिर्विस्तृतो पढितच्छायः श्माभृतां कटकेपु स्वाङ्ग- भुवा धर्मेण विजयहेतुः क्षत्रियाणां, वृद्ध्यर्थमालम्बनं राजलक्ष्मीलतायाः, भ्रमतः समन्तादाधारदण्डो पृद्धस्य यशसः, काश्यपीसीमन्तभूपणमभूदलभीविनि- र्गत इति वालभो नाम कायस्थानां वंशः ॥ वंशस्य सचरितसारवतः किमङ्ग । सङ्गीयते सुललिताकुटिलस्य तस्य ।

·सोडलविरचिता येनान्तराधृतभरेण धराधिपत्ये राज्ञां जयत्यहतविस्तरमातपत्रम् ॥ किं बहुना । तृतीयमकृतोन्मेपं कायस्थ इति लोचनम् । राजवर्गो वहन्लेप भवेदव महेश्वरः ॥ तस्मिन्नशेषभुवनविख्यातनामनि महावंशे दलितकलिकलङ्कसंहतिर- मृतमयाकारकमनीयो नर्मदाप्रवाह इव भूतिलकमधिष्ठितो लाटदेशमासी- दुमेशवंशावतीर्णस्य महात्मनश्चण्डपतेरङ्गजन्मा सोल्लपेयो नाम । तस्य च यहनामन्यतमः सुतानामीश्वरविभूषणं शशीव ग्रहाणामनन्तमुखोदश्चितप्रघोपः पाञ्चजन्य इव शड्डानां सुमनसामभीष्टः पारिजात इव तरूणामसीमवता गुणग्रामेण निरुद्धनिखिलमेदिनीविभागः सुवृत्ततया तिलको गोत्रस्य सुगृ- हीतनामा सूर इति सनुर्वभूव । तस्मादमलमुक्तावदातकोत्तः पुरुपपुङ्गवाद- जायत प्रथमः पुत्रेषु पम्पावतीस्नुः सोडलो नाम । स खलु स्वर्लोकशो- भाविलुण्टिनं लाटदेशमध्यासितो विद्याभ्याससमकालमुन्मेपमागते कविप- धोपदर्शिनि सारस्वते ज्योतिपि निसर्गसुस्थितस्तेनैव कवितारसेन मानस- मनुशीलयामास । कालपरिवर्तितावस्थितिक्रमेण च मृगमदपत्र भगिमयं कोकणभुवो भण्डनमियोद्यानवनविनीलपरिसरं स्थानकं नाम राजधानीन- गरमागत्यावस्थितः कोकणमही जो जाह्नवीयमुनपोरिव सरस्वतीश्रियोर्वेणी- सङ्गमेन संवर्णितः छित्तराजेन संभूपितो नागार्जुनेन संमानितो मुम्मुणि- नरेश्वरेणेति सोदरेण क्रमोपमुक्तराज्यसंपदा राजत्रयेण प्रतिपद्यमानः कवीन्द्र- सदसि प्रतिष्ठामासमाद । अथ कदाचिदसावुदयगिरिशिखरयन्त्रोल्लालितविमुक्ते तिमिरकरिघटाघातिनि गण्डोपलगोल इवाम्बरमनुसरति भगवतस्तीव्रत्विपो मण्डले चण्डकरकिरणकुश्चिकोद्घाट्यमानेष्विव विघटितदलकवाटसम्पुटेपु व्य- क्तीभवत्सु तामरसकोशेपु दिवसलुण्टाकोल्लुण्टितश्रियः कुवलयवनादाकन्दमु- खरासु प्रभास्थिव समीपमम्बुजग्राममनुप्रधावतीपु गुञ्जतामिन्दिन्दिराणां श्रेणिपु प्रदोपपवनपटपल्लवापमाय॑माणेष्विव निर्मलीभूतेपु ककुभां मुखेपु वासरविधे. यकर्मणि प्रमशः प्रवृत्तेपु जनपदेपु जाते च लोचनावकाशदायिनि प्रभातस- मये सभामधिष्ठितं कीर्तिचन्द्रिकायिस्तारसितपक्षमनाकृष्टचापकन्दर्पमलङ्कार- माणिक्यं चौलुक्यवंशस्य कवीशमीश्वरं लाटदेशश्रियः कोकणेन्द्रसुहृदमुर्ची- पति वत्सराजमनु प्रणयपरिणतानन्तसङ्गतिसुखोपभोगार्थमाय नीतो जगाम। तत्र च प्रवर्तमानासु चतुरकविकदम्बकोदश्यमानानेकरसविपश्चनपटीयसीपु ·उदयसुन्दरी कथा। स्वैरगोष्ठीविभूतिष्वन्तर एव रत्नविक्रयवता वणिकपुत्रेणाऽऽनीय दर्शितं मुक्ताफलप्रकरमालोक्य सहसैव मणितत्वविदां नरेन्द्रः प्रस्तुतार्थदलशालिनी- मार्या पपाठ। एकैकशः प्रकीर्णर्मुक्तामणिभिः किमेभिरेभिस्तु । यं सृजसि हन्त हारं तस्यान्यः कोऽपि परिभोगः ।। श्रुत्या च तयाऽर्यया झगित्येवासौ वासितात्मा कविश्चिन्तयामास मौनम. पतिष्ठमानो मुहर्तमुचितक्रमेण च विसर्जितो भूभुजा मन्दिरमाजगाम विक- ल्पयामास च । ननु विविधवैदग्ध्यवता पार्थिवेनेत्थमनया स्वाभिप्रायक- ल्पितयार्यया केवलानि विफलानि मुक्ताफलानीति तैरेव सविताभोगवतो हारस्य गौरवमारोपयन्त्या चणिक्पुत्रोपदेशव्याजेन सम्पगुपदिष्टमिह ममैय जाने । यतः- मुक्तकवृत्तः कविता कैव किलाऽसौ विना प्रबन्धेन । ताराभिने विराजति शून्या चन्द्रेण गगनश्रीः॥ तत्साधु संवृत्तमनेन वत्सराजपठिताविधारणेन मे योगासनेनेच मोहति- मिराहतेयमुद्घाटिता मानसी दृष्टिः शन्देनेच निद्रान्तः प्रबोधिता युद्विरुदकपा- तेनेव मूञ्छितश्चेतना लम्भितोवियेफश्च। ततश्च किमहमित्यमनेननेकमकीर्णवृत्त- कवितामात्रकेण कृतार्थःप्रमादी तिष्ठामि । करोमिस्वशक्तिविस्तरपरीक्षणं विना फुतुहलेन भूरिणा च कीर्तरभिलापेण सागुतापूर्वसंविधानकमनेकरसानुवन्यपरं प्रवन्धम्। प्रमामे तु रमणीयं न नाम केयलं गद्यं नापि फेवलं पद्यमुभयानुवन्धिनी चम्पूरेव श्रेयसी, यस्मादन्यैव रत्नर्विपश्चितस्य शोभा फनकमपणस्य, अन्यदेव पाटलामिश्रितस्य सौरभं विचकिलगुल्लुन्डस्य, अन्य एव यंगध्यनिर्मितस्य मनोहारिमा गीतस्य, अन्यदेव कपूरमिलितस्य शैत्यं मलयजद्रयस्य, अन्येय हुयना पद्यानुपहिणो गदास्येति चेतसि विचिन्य चम्पूमेव कयां कर्तुमुपजनिन- निक्षपस्तादिनमतिवादपाश्चमे । दितीयेऽन्युत्थाय कृताग्रमन्यममनसः कवयः क्षमन्ते कान्यकल्पनास्वित्युचितमेकान्तयमतेरहेतुं व्यासद्गानां निमित्तमात्मनः प्रसत्तेरवाधकं मनोऽवधानस्य निजं कमान्नारामपरिकरास्पदं ग्राममपासीत् । त. प्रस्थित्या निरनिशयमनयद्येन चेनसा विश्रुतोदात्तनायकवनी कयां कर्तुमारेभे निर्माणयामास प कतिपयरहोभिः अनन्तरमन्यस्मिनहनि निर्वतिनविषयःमा- तरच तं प्रवन्यपुस्तस्मादाय निर्गतलतो ग्रामात् प्रतोपनत्वरमुदशिनामेण म. मागच्यमय गिरिपरिमरारम्पदुस्तरोहेदो दक्षिणेन मार्गाचान्द्रमसं ज्योत्सनापु- ·सोडलविरचिता अमिव प्रबलान्धकारपेटिकया वन्दिगृहीतं रोहणैकगोत्र शशिकान्तशिलाकूट- मिवेन्द्रनीलसंहत्या दायाधविग्रहेणारब्धं शुचीभूय स्थितं दुग्धार्णवोर्मिस्तम्वमिव वाडवधूमश्रेण्याऽलभ्यायविधृतं स्फटिकसुभगं कैलासमिवाचनमहीध्रमेखलया गाढालिङ्गितं मय्यमानाब्धिफेनपापडरितं मन्दरमिव मुरारिभुजगावेष्टितं पि. ण्डिताकारपरिणतं हराहासराशिमिव दक्षिणमुखत्विपा मण्डलितमतिविश- दसुधापिण्डपाण्डुरमविरलविनीलवनराजिमालया वलयितोपान्तं प्रासादमद्रा. क्षीत् । तदृष्ट्वा च सानुस्मरणमये । सोऽयमरण्यवर्ती भगवतो भार्गवस्य सार- स्वतः प्रासादः । तदिदानी कथमपश्यन्नपूजयन्नेव च देवीं व्रजामि । किन्त्व- यमभ्यवहारकरणादतच्छकीभूय गतो वासरः प्रहरमात्रावशिष्टश्च वर्तते, सन्नि- हितपश्चिमदिक्सनमाशयेय देवस्यापि खरांशोरुत्तीर्णवानुत्तापस्तावदतोऽद्य- तनमेनं वासरमिहैव गमयामि । प्रातरुपस्येव निर्झरजलामलस्तपनपूर्वमपूर्वा- रण्यतरलताकुसुमैरभ्यर्च्य भारती यास्यामीति संप्रधार्य झटित्येव चलित- स्तस्याभिमुखमुत्क्षिप्तगतिक्रमो देशान्तं तावन्तमल्पान्तरालसुगम पन्थानम- तिक्रम्य झगिति प्राप्तवान् । अथाग्रे तदङ्गणकवर्तिन्यामतिबहलबकुलककोल- तिलकतालीतमालवलयालङ्करणभाजि पुष्करिण्यां धौतचरणो निर्मलेन पयसा प्रक्षाल्य सततसञ्चारश्रमोदबिन्दुभिः कलुपितकपोलभालस्थलं वक्त्रमाचान्त- शुचिजलपवित्रः प्रविश्य तस्मिन्नसमशिलाकर्मनिर्मिताभोगशोभिनि प्रशान्ता- भ्यन्तरमनोहरे निर्जनतया च रहः श्रीसदसि प्रासादे प्रतिष्ठितां चतुर्मुखवदन- चतुःशालाधिवासपरमेश्वरीमंशुधरचैतन्यरत्नोत्तेजनकुरुविन्दशक्ति कविजन- रसनाविमानगामिनीमखिलवाङ्मयस्वामिनी सरस्वतीमपश्यत् । आलोक्य च देवी झगिति स्पृष्ट इव पङ्कजप्रकरैराश्लिष्ट इव चन्द्रिकया सिक्त इव चन्दनच्छ. टाभिः लपित इवामृतरसेन सततमधिकाधिकोद्भूतनिर्वृतिरानन्दितेन मनसा ननु संप्रति सर्वकालीनो वाक्यकुसुमोपहारः श्रेयानिति कृतश्रद्धानुबन्धमाब. छकरकमलसंपुटमनुष्टुभा श्लोकयुगलेन स्तुतिमकरोत् । वागीश्वरि ! जयन्त्येतास्तव ध्यानामृतोमयः । यजन्मा मानसक्षेत्रे वोधबीजाड्डुरोदयः ।। जयन्ति तय भासिन्यो भारति ! ज्योतिपछटाः । स्फुरन्ति यत्र तत्रैव ज्ञानरत्नमयो निधिः ॥ इति कृतस्तुतिः क्षितितलमिलितालकेन शिरसा प्रणम्योत्थाय च सली. लमुपवनविभूतिदर्शनकुतूहलादितस्ततो गतेषु सहचारिष्वेकाकी विश्रमितु- ·उदयसुन्दरी कथा। मुत्कीर्णलिखितलेपितानल्परूपकोपशोभावत्यन्तर्मण्डप एव ममृणशिलाफल- कनिर्माणशुचिनि मत्तवारणके समुपाविशत् । सुखकृते च वामाङ्गेन तस्थौ । कौतुकेन च निरूपिताक्षिपत्रः समन्ताद्विपश्चितानेकस्वरूपाणि रूपकाणि पश्य- अपश्यदुभयतो द्वारशाखावलग्नं रूपान्यत्वमिव हिमाद्रिकलासयोः पूर्वस्वरूप- मिव पाञ्चजन्यशशिनोःपरिणतिसाफल्यमिव पापाणजातेराधारगौरवमिव धव. लवर्णस्य डिण्डीरदेवताजातकमिव चन्द्रलोकपुरुपदृष्टान्तमिव श्वेतदीपजनव- र्णिकोपदर्शनमिव शशिकान्तसृष्टं निसर्गधवलमुपलपुत्रकयोईन्द्रम् । तदर्शनो- त्पन्नविस्मयश्च चिन्तितवान् । नन्वेतदीदृशमपूर्वाकारकमनीयं दृपत्पुत्रकद्वित- यमत्र फुतो निष्पन्नं, केन सुकृतसंसर्गशालिना जनेन कारितं, केन वाऽनन्य- सामान्यकौशलेन शिल्पिना विनिर्मितं, किं द्वारपालाविमायाहोस्विद्देवताविशेपः कश्चित्, उत दारशाखोपशोभास्पकमानमेवेदमिति विमर्शपुरःसरमट्टतमणि- पुत्रकालोकनकुतृहलेन व्यासगितात्मनस्तस्य भगवानुप्णरोचिरस्तं जगाम । अस्तमिते च देवे मयूखमालिनि पतिविलयशोकात्कान्तयेय पूर्वया दिशा सुदूरमास्फाल्य भग्नाञ्जनकृषिकोच्छलिता कन्जलरजोराजिरियोदयमहीधरादुल्ल- लास गरीयसी छटा तिमिरस्य । पश्चिमया तु झटित्युन्मय्य भाजनमपास्तस्य प्रसाधनालक्तकरसस्य विलुठित: प्रवाह इवास्तगिरिशृङ्गसमन्याविरास सन्ध्या- नुयन्धी सुबन्धुरो रागः । सहसा नभःश्रियाप्याच्छोट्य कण्ठतो निरस्तानि श्रुटितवरहारदण्डाद्विगलितानि मुक्ताफलानीव अविरलसन्निवेशमदृश्यन्त नक्ष- प्राणि । अथ यथागतमागत्य मिलितेषु सहचारिप्वसावुत्थाय गत्वा च पुष्क- रिण्यामवश्यकरणीयं कर्म सायन्तनमकार्पोत् । आयतने च सन्ध्यामदीपदानाय निर्जनायामरण्यभूमौ फुतश्विद्दावमयमन्यं या वहिम पप्य समानेतुमनुचरान् प्रेपितवान् । स्वयं पुनः प्रविश्य घनतिमिरदुरालोकं तदेव परतल्पाच्छादित- मुपरिविन्यस्तपुस्तक मत्तयारणकमध्यामितः प्रदीपचिन्तया तस्थौ । अत्रा. न्तर घ झगित्येव तोपत्पुत्रयोरन्तराले गरुहमणिशलावि तिमिरसर्पमु. त्सारयन्ती सुवृत्तसरलाकृनिरतलपतिपरिकरा निराश्रयवती ज्वलन्नी शिखेय परमुल्ललाम दीपस्य । तदीयटयुप्रभासंपर्कसमकालमेव च डायपि तो तां तथा शिलामयी मूत्तिमपहाय दिव्यशरीरयन्नावचिन्त्येन तेजसा प्रन्यलन्ती वहन्ती प पज्ञोपवीनमतिप्रसन्नरम्याकृती टिजन्मानो मृत्या देवी प्रणेमनुश्यकतुर- स्तोम्या घ भक्त्या महाफविप्रणीतेन परिणतार्थगालिना याचां गुम्फेन सुल. लिनं स्तोत्रम् ।

·१६ सोडलविरचिता देवि त्राह्मि! जयत्पेष मन्त्रोप्मा संभृतस्तव । यदशेन कवीन्द्राणां वाचि पाकः प्रवर्तते ।। जयन्ति त्वत्कराम्भोजे मकरन्दकणश्रियः। जाताः श्रव्यगिरो वाणि! यत्सेवाभिरिवालयः॥ स्तुत्या च पुनःपुनर्भालफलकाहतमहीतलं प्रणम्य निराकुलीभूतावागत्य द्वितीयं मत्तवारणकमध्यास्योपविष्टौ । अथाऽसौ तत्तथा तादृशमदृष्टपूचं कुतू- हलातिशयमालोक्य यावत्तदभिमुखमसङ्ख्यविस्मयाक्षिप्तलोचनो वीक्षते ताचदे- कस्तयोः साधुजनाऽऽवर्जनोचितेन वचसा तं कविमालापयाञ्चके पप्रच्छ च । सखे! क एप तल्पोपरिष्टात्पुस्तक ?। किमिति बद्ध एवाऽऽस्ते ? किं किल नोन्मु- च्य वाच्यते। कथ्यताम् । किमिह प्रमाणशास्त्रोपाङ्गप्रकारः। किमुत साहित्य- भागः? । किमागमविशेषः? । किं पौराणिको भेदः ? । किमङ्ग! धनुर्ववैद्यका- दिविद्याविभूतियोगेपु ग्रन्थेप्चन्यतमः कोऽपि१। किं या कवेराधुनिकस्य कस्यापि काव्यकथानाटकादिकविताप्रपञ्चः कश्चित् ? इत्यादि बहुधा निवन्धसम्बन्धिनो वाड्मयस्यान्तः किमेतदास्त इति प्रगल्भया गिरा तेनोक्त कविरहो। आश्चर्य कथ- मसायनयोः शिलारूपयोर्मनुष्यभावः कथं चात्र दृपद्भावपूर्विकायामवस्थायामीद. शीयमसंभाव्यविपया विशिष्टैवाक्षरकथाविकासिनी प्रौढिस्तकिमत्रोचितम् !। अथवा, भवतु पृच्छामि तावदिति विचिन्त्य भो दिजकुलाभरण ! नियतमा- वेद्यते युप्माभिराएष्टम् । किन्त्वन्तराल एव स्तोकमुच्यसे । मम हि महता वि- स्मयेन तरलितस्य ससे! पूरय कुतृहलम् । कथय कावतिविरुद्धमतिविशेपिता- लापशालिनौ युवां, प्रकृतिश्च नाम मुख्यतया भवतोरियं मानवी किमाद्या उप- दूपिणी, किमभिधानं युवयोः, कथं चायमेवं ग्रन्धनामग्रहानुमानसमूचितः प्रवो. धोयानयस्येति सादरं प्रत्यवोचत् । तेनापि समयमहो यथा दृष्टौ तथाभूतावे. व भ्रातरावावामीदृश्येय सृष्टिराययोः । अस्य हि महात्मनः तिलक इति नाम । तालकनामा चाहम् । यत्पुनरसावक्षरकथोपामा तत्र कि न जानासि ये हि सुदः रवर्तिनोऽपि मनसैच देवी सरस्वती स्मरन्ति तेपामशेषशास्त्रावबोधनिर्मलं ज्ञानं कवित्वं च संपद्यते। सर्दवासनसेवकयोः पुनरावयोरस्तु तावदन्यदेतावन्मा- प्रफेऽपि सन्देहः, तदास्तां किमनेन मुघा प्रश्नपरिश्रमेण । यदुक्तस्तदेव ज्ञापय कौतुकादित्यभिहितस्तालकेन स पलु परिभाव्य चेतसि किमाश्चर्य यतणि- तमनेन इतरथैव किं न संभाव्यते, यस्मादिविधर्मपरिणामा हि संसारेऽस्मि- प्रमी शरीरिणस्तदेतेन पृष्टं कथयामि, का नाम यस्तुक्षतिरिति विनिश्चित्य शृणु ·उदयसुन्दरी कथा । , मतिमतामग्रगण्य !मदीय एवैप कवितापरिश्रमो, मया हि महता मनःसंरम्भेण सृष्टः प्रबन्धोऽयमिदानों के नु किल श्रावयामि, कस्याने स्वीयमभ्यस्थमानमिमं गुणोल्लेखं प्रतिपाद्यामि, को नाम समाकर्ण्य यथार्थवादितया सौजन्यं नाटयि- ष्यति, यस्मात्सकलगुणविचारचर्चाविपश्चितां धुरन्धरो घरेन्द्रभूपामणिः वत्स- राजनामा नरेश्वरः परमं मित्रमिति मे पक्षीकृतो लोकैः, क्षितिभृतश्चान्ये सर्व- ऽप्येकैकेन कटुरवोत्फुल्लगलनालिनायुधव्याघेणाघातसन्निधयः सुदूरमुज्झिता गोजातिभिः गुणिनोऽपि स्वगुणाभिमानमहाभरग्नस्तानोच्छुसितुमपि पारयन्ति, लोकश्च परगुणोन्नतिमसहमानो नीचतां प्रपन्ना, नीचाश्च निसर्गदेपिणः परेषु । तथाहि- नीचजातिर्भवत्येव लोकस्थितिविरोधिनी । अशिवाऽपि सती येयं ज्वालास्तुण्डेन मुश्चति ॥ किञ्च- सूनागृहघटस्येव पिशुनस्य कुजन्मनः । आस्फालितमुखस्यापि भाङ्कारः केन वार्यते ॥ ये हि व्यासादिमहाकवीनामपि प्रबन्धेष्यपवदन्ति ते किं न मादृशामप- वदिष्यन्ति । साधवो हि कलिकालतमःपटलपिहितेऽस्मिन् जगति क नाम दृश्यन्ते, तेनायमहो न केवलमिदानीमेव यावत्कमपि सुहृजनं सत्कविर्थिन च श्रोतारमासादयामि तावदेवमसौ बद्ध एवस्थास्यतीत्यादि स्वान्तापरिपिण्डि- तमशेपमावेयाश्चके । सोऽथ द्विजन्मा तालकः ससंभ्रममाः कविप्रवर ! त्वमे- वमसज्जनात् त्रासविधुरो विपीदसि, मा विपीद । नो जीविकेयमिदमन्यगुणापहारकर्म प्रकामसुखदं व्यसनं ग्वलस्य । आखोःसुवर्णमपत्य कृतं निवासरन्ध्र करोति किल कामिह देहत्तिम् ॥ तथापि- कुर्वतः कविताम्भोधौ प्रवन्धेन विजृम्भणम् । कवेः प्रौढस्य कस्यास्ति जलमानुपतो भयम् ॥ साधुस्तु यदेवमभिलपितो द्रष्टुं तदप्युचितमेव स्तुनः । तापमुत्सारयन्नूनमातपत्रस्य सप्रभः । तेनैप ध्रियते लोकर्मस्तकोपरि सजनः । तदत्रैवं सोऽपि कर्मणा सुकृतेन तवानीतः समागतः साधुरतः किम- द्याप्युचितश्रोतृजनानस्तित्वनिर्विण्णः खेदमावहसि ? । श्रावय प्रकाशय ३ उदय सु० ·सौहलविरचिता कविप्रदीपप्रवन्धमेतस्य सहजसज्जनस्य सुकवेः सूक्तामृतरसार्थिनः परगुणाप्रमो- दिनो निखिलवाङ्मयविदः कोविदचूडामणेस्तिलकनाम्नो मदीयमित्रस्य, मम च किश्चिज्ज्ञस्य, सफलय कवितागतं क्लेशमात्मनः, कुरु कृतार्थमावयोः श्रुती- न्द्रियम् । पश्यामः कीदृगुपक्रमः कथायाः, कीदृशाः संबन्धसन्धयः संविधानकस्य, कीदृशो रसः प्रस्तुतोपक्रान्तस्य वस्तुनः, कीदृशी रचना पदन्यासस्य, कीदृशः स्वगुणो भणितिभङ्गीनाम् । अन्यच । वर्णानामविसंष्टुलन्यासो मसूणता परि- पुष्टिमीसलता काठिन्यविपर्ययः कोमलता स्निग्धभावो लालित्यमिति महणता मांसलता कोमलता लालित्यं चेति वाणीगुणैश्चतुर्भिरनुपङ्गवत्यः सप्राणघनमा. णाल्पप्राणैस्त्रिभि दैविभिन्नाः क्रमेण कौकिली मायूरी माराली चेति तिस्त्र एवं किल जातयः सत्कवीनाम् । तथा चैतांश्चतुरोऽपि गुणानावर्जयन्तः कवयः केचन ससौष्ठवैरक्षरैः सप्राणां वाचमुल्लासयन्तः कोकिलमनुकुर्वन्ति । केचिद- नल्पसौष्ठववता धनप्राणेन वर्णगुम्फेन शब्दमाराधयन्तो मयूरतामाश्रयन्ति । केचिच मितसौष्ठवं वन्धमाश्रित्याल्पप्राणेन वचसा मरालतामनुहरन्ति । अपरे पुनरमीपां चतुर्णा गुणानामेकत्र समवायशुन्येन महाप्राणेन निष्प्राणेन वा पद- न्यासेन जनयन्तो वाचमेतत्पथोत्तीर्णा भिन्नजातयः कवयस्तदेवं विचित्रक्रमेण समुदश्चितभारतीकेपु कतमजातिरस्मि कवीन्द्रेष्वेत्येतदप्यवगतं भवेदित्यादि स. प्रमदर्शितादरमुदीर्य तृप्णीमभूत् । अथासौ सविशेषविस्मयं कविरहो विज्ञता जनव्यवहारवमनि, अहो प्रौदिरालापकल्पनासु, अहो व्युत्पत्तिकौशलं कवि. तागुणेप्वनयोर्यथा चेयमीदृशी प्रबन्धविलोकने दृष्टिर्यथेदमीदृशमनन्यसाधारणं च साधुत्वं तथा नियतं परिश्रमः सफलतामेष्यति मदीयस्तत्किमिति नाहमु- पदर्शयामीति सञ्चिन्त्य सुतुष्टेन चेतसा जगाद । हन्त ! दिजन्मैकपुङ्गय ! कुतूहलेन संभूतगर्भायां सुगुणदरिद्रायां महाचि जातेयमात्मजा चम्पूस्तहीयम- पुष्टा सर्वतोऽप्यनेषु दुर्वर्णा च संवृत्ता न नाम यथावद्दर्शिनो जनस्य दर्शयितुं पारपत्येवमप्पर्धिता चेद्दर्शयामि, सा पुनरमुप्पां भद्रं किमपि विधिना लिखितं भवेत्तदिधमाहता युप्माभिरभिनन्दनीयां दशामासाद्यति । किन्तु न नाम यदि प्रस्तुतरसरभसविच्छेदीतिरोदस्य हेतुर्मवामि । तदिमं दीपकोद्योतनकृते पहि- मानतुं मया प्रेपिनमायान्तमनुचारिणं लोकमगणादेव निवारयामि परतः क्षेत्र- पालदेयकुलिकायां मवेश्य च शयनाय निरूपयामि । एवं कृते रहसि निश्चिन्तेन प्रेमसा निरवद्यमारभ्पते कयमिति तापदाशपो मे परतस्तु भवदिच्छा प्रमाण. मिन्पभियाप भवत्येयमिति तिलकानुमोदितेन तेन दिजन्मना तालकेन सम-

·उदयसुन्दरी कथा ।
अयमनुज्ञातः समुत्थाय तस्माद्देवीभवनान्तर्मण्डपादङ्गणे बभूव । स्थित्वा तत्र
यथा यत्समुचितमालोचसूनितं कृत्यं त्वरितं तथैव तखिलमविरलरभसाञ्चि-
तश्चके।
स कविरथ यथावत्सूत्रितैकान्तरम्ये
सदसि वचनदेव्याश्चेतसा सुस्थितेन ।
अविशदसममुक्त्या सेवितुं तौ दिजाती
निवसति हि समग्रा यत्र सारस्वतश्रीः ।।
इति कायस्थकविसोडलविनिर्मितायामुदयसुन्दरीकथायां
फविवंशनिवेदनो नाम सारस्वतत्रीपदावा
प्रथम उच्छासकः।

·द्वितीयोच्छासकः। ततश्चासौ तदेव मत्तवारणकमनुसृत्योपविष्टः सरभममहो यदाऽऽलोचितं कृतं किं नाम तत्तथा सर्वमभूच ते निराकुलं हृदयं ?, एवं चेत्त्वरितमार. भ्यता कथेयमेतदाकर्णनरसोत्सुकीभूतमनसो हि वयं प्रतिपालयन्तो भवन्तमेव हि तिष्ठाम इति परिचयानुरोधस्निग्धया दृशाऽभिनन्द्य भणितः सुभापितर- सार्थिना तालकेन सोल्लासमेवं क्रियत इत्यभिधाय यन्धादुन्मुच्य पुस्तकमुचित- क्रमेण श्राविताभीष्टदेवतोपरलोकनादिकवीश्वरप्रक्रियः कथामारेभे। श्रूयतां प्रसिद्धमिह पयोधिवलयवायामवन्यां कनकमिव धातुपु, माणि. क्यमिव रत्नेषु, तिलकवर्तनमिव मण्डनेषु, मुखमिवाहावययेषु, ब्रिदिवमिव भुवनेषु, नन्दनमिवोद्यानविपिनेपु, प्रकृष्टं पत्तनेषु, सर्वांगसादृश्येन सोदरं पुर- न्दरपुरस्य, उपरिनिवासेन तलवत्तिनः फणिपतिनिवासनगरस्प शिरसि च दत्वा पदमिव तिष्ठमानं, मुदूरमानच्छायं, गगनमनुप्राप्तैस्तत्कान्तिसङ्कमेणेव श्यामलितैरमलमरकतोपलफलकसङ्घटसृष्टैरहालकैरलङ्कतेन सितमणिनिर्माण- यता प्राकारचक्रेण कुण्डलितम्, उत्तुङ्गदुर्गादालकपरिपाटिभित्तिभिः स्खलिता. भ्रतटिनीमवाहादधापतितैरिव निर्मितार्णवभरणविस्तरैर्वारिभिरापूर्णगर्भया परिखया अपश्चितोपान्तरमणीयं, परिखातटीप्वनिलसन्निवेशवलयितेन पज्ञान- लधूमसमुद्यन समन्तादसितकाण्डपटेनेव विनिवारितप्रवेशं कलिकालदृष्टः, शशिकरानुपानिष्यन्दिनामिन्दुकान्तदलविरचितच्छादकानां निम्नाध्वयायिना रसेनेव निर्मलतमेनाम्भसा पूरितगर्भगम्भीरैरङ्गणकवापीविशेपैर्भूपिताभिरम- रमन्दिरणिभिरभिरामचत्वरोद्देशम् , उपरितिर्यक्पतितपयुतरकिरणच्छटाग्र- कैतवादातपत्राणाय शिरसि दत्तेनोत्तरीयवसनाचलेन सततमर्थिजनागमनं प्र- तिपालपन्तीभिरिव वहि:स्थिताभिः सत्रशालामणिमण्डपत्रीभिट्रासमान, मणिभित्तिसङ्कान्ताभिः प्रसारकनिविष्टानां तुन्दिलशरीरिणां वणिजां प्रतिमू- तिभिरन्तदृश्यमानविश्रान्तधनदैरिव निरन्तरमापणैः सारीकृतमोड, कृतकन- कमसारकैः सौर्णिकरपार्वतं रूपमिव सुमेरोः, पतिमुखविलोकनानिमेपरम्याभिः कुलपुरधिभिरनूर्ध्वगतं खण्डमिव स्वर्गस्य, गृहीतसितरत्नादर्शमण्डलाभिः पण्यरमणीभिः स्वर्गसद्गतं संस्थानमिव चन्द्रलोकस्य, सकलशास्त्रानुकूलबाणिना निवामिजनेन साक्षात् स्थानमिव सरस्वत्याः, सुनेपव्यभूषणवना प्रकृतिवर्गेण ·" उदयसुन्दरी कथा । वरयात्राडम्बरमिय कुवेरस्य, स्फुरत्किरणालोकशालिना प्रासादपुष्पकभरेण कटकमिव दिवसराजस्य, माकारवलयवर्तुलं मुखमिव जम्बूदीपस्प, लसद्गो- पुरपताकांशुक नेपव्यमिव भारतवर्पस्य, पीवरायतकलशस्तनं यौवनमिव वसु- न्धरायाः, मणिभवनभानूज्वलं लावण्यमिव भुवनश्रियो, मर्त्यलोकनटेन निजा- ननमोतं प्रतिमुखमिवाखण्डलपुरस्य, दक्षिणापथेन लिङ्गिना परिगृहीतं व्रतयेप- चिह्नमिव विद्याधरलोकस्य, तलभूमिकुटिममिव त्रिदिवहर्म्यस्य, मुकुटमण्डल- मिव फणिभुवनभूपालस्य, जगत्रयाभोगभूपणं निकामरमणीयमस्ति मलयमु. द्रितायां दिशि कुन्तलेषु तटे गोदावरीतिमहासरितः प्रतिष्ठानं नाम नगरम् । लीलामण्डपरत्नभित्तिपु सितस्वच्छासु भूरिक्रम सङ्कान्ताखिलसञ्चरत्परिजनप्रत्याकृतीनां छलात् । यस्मिन्नीश्वरमन्दिरेपु परितः सन्दर्शयन्ती सदा च्छायाखेलनकं न कस्य हरते सौन्दर्यलक्ष्मीर्मनः ॥ अपि च- विलसदमलमुक्तास्तम्बलग्नेन्द्रनील- द्युतिदलसरिकालीकधुरैः कुन्तलीनाम् । सरलतरकटाक्षः श्वेतकृष्णैककर्ता प्रभुरसमशरोऽभूयन यूनां जनेषु ॥ यत्र च कवाटवर्तिना विलसमलमाणिक्यमणिमरीचिपटलेन सततमन्तः- प्रसूतलक्ष्मीनिमित्तमाहितेन कौसुम्भेनेव वाससा चिह्नितं द्वारमाधानरनवरत- मुपस्थितातिथिपप्रक्षालनजलप्लवेनेव चन्द्रोपलकसोपानकातिभरेण प्लावि- ताङ्गणकयसुभिः सुवर्णभवनैराभरणपदकबन्धैरिव निविष्टनापकैरलङ्कता शोभते समन्तादाभोगलक्ष्मीः । यत्र च सुवर्णकमृष्टिना धातुव्यवहारेण कथी- भूतो वातिगेन्द्रविद्यागमः, सङ्घान्तनिधानकोटिभिर्भवनैः प्रलीनः खन्यवादः, प्रभूतभव्यगणिकाङ्गनोपभोगलीलाभिः व्यशीर्यन्त विवरप्रवेशवार्ताः, मन्दिरद- लीकृताशेपविपहरोपलशिलाप्रभावेण भग्नाहिरूपप्रचारतया समुच्छन्नो गारु- डव्यतिकरः। यत्र च प्रतिपथमतिप्रांशुहरमन्दिरशिखरशूलाग्रपाटितान्निशासु नभस्तलचारिणश्चन्द्रमसो मण्डलाद्नलितैरनल्पसंपातिभिरमृतरसैरिव सुस्वादु- शीतलविनिर्मलैः पयोभिर्भरितगर्ताः कमलकुवलयामोदसगिनो हृद्यमानन्द- पन्ति कोटिशो जलाशयविशेषाः । यत्रच प्रतिहर्देशिखरमखिलगरलापहारम- णिशिखासङ्गमसमाकुलैरवनहनफणिभिमन्मुक्तवाजिविधुरं प्रवर्तयति सारथी ·२२ सोडलविरचिता रथं कथमप्यन्तरिक्षमभि सरोजिनीवन्धुरिन्दुश्च निरन्तरमुत्तुङ्गत्तरविहारशृङ्गार्ग- लास्खलितवा गगनपथेन गन्तुमक्षम इव मणिमयविमलभूतलसङ्क्रान्तया प्रतिमूर्त्या तलगतं पन्धानमनुसृत्य सदैव तं तावन्तं प्रदेशमुलइयति । यस्मिश्च दृश्यमानबहुपदार्थरमणीयाः सकर्णकाः स्कन्धशाखाशरीरनिःसारिभिः प्ररोहरी- कारान्ताः सुललिताभिरघोललन्तीभिर्मचरीभिः प्रदत्तमात्रास्तिर्यग्विसा- रिणीभिः शिखरशाखाभिर्विसर्गानुस्वारवत्यः सुवृत्तशालिभिः फलैरधिरू- ढरेफाः शिरोगतविहङ्गमोदश्चिताभिश्चञ्चुभिर्विरचितवायपरिसमाप्तिफुल्लिका- श्चान्तरान्तरागतैः पुष्पगुच्छरुचितरचनासन्निवेशपेशलाः कुसुमचापप्रशस्तेर- क्षराणां पतय इव स्वान्तहारिण्यो विभान्ति परिसरेपु सद्भूरुहप्रधाना वनरा- जयः । यत्र च सुस्वामिपरिपालिते सुदृशया विभूतिविभ्रमाभोगसारया श्रि- या सर्वोऽपि नृपायते पुरुषवर्गः, सर्वोऽप्यवरोधवनितायते स्त्रीजनः, सर्वोऽपि राजभवनायते गृहावन्धः, सर्वोऽपि राज्यायते प्रतिभवनमाचारप्रपश्चः, केवलम- शेपतोऽपि सौस्थित्यादनार्तितया लोकस्य बभूव तदन्तवासिनीनां देवतानां दौस्थ्यमुपयाचितप्राप्तेः । किंबहुना । यत्राऽऽयान्ति विभूतिमिन्द्रनगरन्यकारमातन्वती द्रष्टुं मेरुगिरेः स्थलात्सुमनसो नित्यं तथा ह्यम्बरे । दृश्यन्ते सुरस हेमकलशत्विदृष्टिकानां मिपात् तेपां काञ्चनधूलिपांसुलपदैरापिञ्जरा वीथयः ।। तस्मिन्नसमशोभाविभूतिमति श्रीभाजि नगरे नृगसगरभगीरधादिभू- पालकुलकीर्तिवित्तापहरणराजोपधिरापयोधिपुलिनसक्रान्तविक्रमः, क्रमागतां श्रान्तामिव कृपाणपत्रारोपणेन संवाह्य राज्यश्रियमादानो गृहीतारातिमूर्ध- भिमुलिकाभिः सिद्ध इव विद्याधरो रणेपु, तारुण्यभरतरङ्गितानामनगविधुरि- तागनाडुदीनामाश्रयपयोराशिा, असिदण्डसङ्घटितारिवंशनिकपणोल्लासितप्र- तापसप्ताची, सप्ताचिरिव तेजसामधीशवण्डरोचिरिव चूडामणिः भूभृताम- निष्टनरकण्ठखण्डनखडस्कारनिबिडारवसूच्यमानलग्नक्षणः, परिणेता जयश्रियः, सहचारिसुभदभुजभीषणकृपाणकिरणान्धकारकरः, तस्करो विपक्षभूपालसम्प- दां, चलितासिपत्रलोचनो योवनारम्भ इव वीरलक्ष्म्याः, समुक्षिताजिविजया- रवो देवतादेश इव प्रतापसाधकस्य, सिद्धो ब्रह्माण्डविवरस्य, कृषीवलो भारत- क्षेत्रस्य, सततमवनतिविलोलनरपालमुकुटमणिदीपकप्रकरैरवतार्यमाणारात्रका समग्राणामग्रणीः श्रीमतां बभूव भूमण्डलाभरणं राजा मलयवाहनो नाम ।

·उदयसुन्दरी कथा । २३ दिग्यात्रापस्थितासु प्रतिपथमभितो यस्य सेनासु मन्ये नो राज्ञामेव लक्ष्मीझटिति विघटिता वक्षसः शाणिोऽपि । कामत्कुम्भीन्द्रचक्रक्रमनमितमहीगोलदोलायितान्धि- शुन्धोर्मिस्तोमफालपसरवशविपर्यस्तशय्योरगस्य ॥ अपि च। श्यामा समीकभुवि यस्य सुवृत्तमुष्टि- मूलेन्दुरत्नफलकोपरि खड्गायष्टिः । दृष्टा परैः प्रलयशङ्किभिरुल्लसन्ती शीतांशुविम्वविलयादिव धूमवर्तिः ॥ यस्य च निजावसरवतिनं नीराजनोपहारमातन्वतस्तत्कालमिलितसक- लबलभरनमितमेदिनीपीठपृष्ठस्य कमठपतेर्वल्गदविरलविलोलवाजिविन्यस्त- खुरनिष्ठुरखटत्कारनिविडारचच्छलेन भज्यमानपृथुकटाहकपरध्वनिरभूतपूर्वो भारतसमरसङ्घद्वेऽपि विसङ्कटाभोगमुल्ललास । यस्य च समरसंहृतारातिकुल- कुटुम्बिनीभ्यः कुङ्कुमालेपमादाय शक्तिमान पादलेपसिद्ध इव मनुष्यजनागो- चरेषु सञ्चचार परितः प्रदेशेषु प्रतापः । यस्य च निकामवृद्धा वृद्धोचितं चरि- तमाहत्य त्रिपथगामिन्या गीर्वाणसरितः स्रोतसां त्रयेऽपि स्नातुमभिलपन्तीव वभ्राम भुवनत्रयं कीर्तिः। यस्य च महापङ्कमग्नाऽऽदिकूर्मपृष्ठावस्थानलग्नम- म्भसा धारागतेन क्षालयितुमिवात्मनः पङ्कमावासिता कृपाणे काश्यपी । यस्य च स्वर्भानुभयस्थानं चन्द्रमसो मण्डलमपहाय तदनुकारहारिणि हारम- भावलयमण्डलिते वक्षसि बभूव सुस्थिता लक्ष्मीः । किञ्च- वक्षसि निवेश्य लक्ष्मीमुपरि च कविजीवितेन मुखकमले। विन्यस्यासनमुचितं गौरविता भारती येन ॥ यः खलु निखिलनरपालचूडामणिश्वापलपरित्यागनिश्चयार्थमिय कृनको- शया प्रसादितो लक्ष्म्या, निजोचिताचरणव्यभिचारनिरासार्थमिवोत्क्षिसफलया प्रत्यायितः कीर्त्या, त्रिनयनविनाशितानङ्गसङ्गमनिवृत्त्यर्थमिव कृतशरीरस्पर्शी रूपेण,जलाधिपत्यपरिपालनार्थमिव गृहीतो वात्सल्येन, समरविपयाधिकारस्थि- रोकारार्थमिय जनितदक्षिणारग्रहो विजयेन , निसर्गानमनदुर्नयापनुत्तिमती- त्यर्थमिव स्पृष्टचरणः प्रणतारिपार्थिवशिरः श्रिया । यो हि तेजसामाश्रयो न सूर इव सहस्रशः करैर्मण्डलमुत्तापयामास, न शीतांशुरिवापरोदये वक्रता. - ·सोडलविरचिता मधत्त, न सप्ताचिरिव दाहकृता व्यापारेण भूतिमुत्पादयाश्चक्रे, न प्रदीप इव पात्रोपरि ज्वलितवान , न माणिक्यमणिरिव सुवर्णवन्धेषु नायकत्वमालम्बते स्म । किंबहुना। ग्रीष्मस्तीवनमैः प्रतापविहूतैर्वी रिपुस्त्रीदशा- मासारैः शिशिरश्च सान्द्रतुहिनच्छायैर्यशोराशिभिः । इत्येवं विहितक्रमेण भरिते कालैस्त्रिभिर्भारते चर्प यो व्यसृजत्कृपाणमयने: स्वामी भुजा मेचकम् ।। स राजा शिशुरेव सुकृतसेनासमने विशेष जिगीपयेव गते लोकान्तरं पि- तरि स्वयं भुजवलेनाऽऽहत्य दिग्विजयं, विजयनिशितेनासिना विल्य मूलतः शा- व्र वंशम् ,आज्ञया प्रवेश्य द्वारेण राजन्यक, प्रतापेनाक्रम्य समस्तान्याशामुखा- नि,यशोभिरावृत्य श्रीण्यपि भुवनानि, धर्मेण निरस्य प्रबलं कलिकालं, गुणैरनु- रज्य सकलं साधुलोकं, विनयेन सन्मान्य गुरुजनं, सत्कारेण संवर्य बन्धुजातं, हृदयेनावय॑ परितः प्रणयिवर्ग, प्रसादेनाऽभिनन्द्य क्रमागतमनुजीविसामन्तच. कम् ,अनुरक्तप्रकृतिकमनीयामनेकशः प्रजावती ककुष्करिकुम्भसिन्दूरभरित- सीमन्तरेखोपशोभितामवैधव्यचिह्नमिव चतुरम्भोधिवलयालङ्कारमादधानांवंश- पत्नीमिवानन्यभोग्यां विधाय पसुमतीमेकातपत्रशेखरं साम्राज्यसिंहासनं भेजे । भुवः सम्बन्धेषु च स्वामिकृत्येषु चरितार्थतया सुस्थितान्तःकरणवृत्ति- रनुभवितुमशेपाणि संसारसुखानि, कयौवनोचितान्विलासान् , विधातुमभि- मनाभिलापपरिपूर्तिभिः कृतार्धजन्म,समग्रगृहपरिग्रहादिचिन्तापरं राज्यमभि- तोऽपि धीमतां धुरन्धरे मन्त्रिणि समस्तमारोपयामास । मन्त्री च तस्य कटका- श्रयो दक्षिण इव भुजस्तम्भः, स्वमतिसंहृतारातिरमणीशृङ्गाररसपशोपको मूर्त इव प्रतापः, परिगतो मन्त्रविक्रमाभ्यामखिलविद्यावतारपात्रं, खन्यवादी वैरिवं- शमूलस्प, घशीकरणकोविदो लक्ष्म्याः, कृतजलस्तम्भो व्यवहारेपु, दर्शिताग्नि- स्तम्भः प्रजोपनापेषु, सततमवनतानेकराजकललाटतिलकपङ्कलेपादिव भर्तृ- भिक्षागनारिकुलकुटुम्बिनीयाप्पजलधाराधौतचरणः, शरणमासप्तसागराया भुवो, भूपणं द्विजातिवंशस्य, पुङ्गवः पुंसां विभूतिवर्द्धनो नाम । यो नूनमनि- मधितसमुद्रमनिरस्तसत्त्वमपीडितभोगीश्वरमक्षपितवियुघलोकममन्दरागप्रपञ्च- मेरेनैव प्रज्ञागुणेनाकृष्य लक्ष्मी निजस्वामिनः सततमुरःस्थलनिवाससुस्थिता. मकरोत् । यश्च महीभृतामाञ्जनेय इयोन्मूलने, नल इव प्रतिष्ठापने, पपोधि. रियाद्गीकरणे, राम इयोपयोगविधाने प्रभुरभूत् । किंबहुना ।

·२५ उदयसुन्दरी कथा। यः शीतलैमदुतरैश्च करैः प्रजानां लोकं निशाकरमणिप्रतिमाभमच्छः। प्राप्तक्रमं तुहिनरोचिरिवानिपीड्य निष्यन्दयन्न वनितापहरो बभूव ।। अपि च। स एव मन्त्रिणामाद्यो यस्य मन्त्रबलात्तदा । ननर्त जलता भर्तुश्चलितं तु पदं दिपाम् ॥ स तेन मन्त्रिणा परिगृहीतसकलराज्यचिन्ताभरो निराकुलः कदाचिदा- स्थानमण्डपगतः प्रणामदोलायितानेकनरपालमुकुटमुक्ताफलकिरणनिकुरुम्बैश्चा- मरैरिव धीज्यमानः श्रिया, कदाचित्कविसभामधिष्ठितो विचारयन्काव्यजातमु- ल्लसन्तीभिरमलदशनांशुराजिभिरुत्सवादिव दीयमानरगावलीभिराभूप्यमाण- वदनाद्गणः सरस्वत्या, कदाचित् तुरगवाहनविलासमनुसरन् वाद्यमानविविधह- रिखुरटत्कारकैतवेन कटितिवर्णनाक्षरैः पदे पदे प्रशस्यमानः पृथिव्या, कदाचि- न्मृगयामुपेतो मृगवधाकृतचकितेन रजनिमासाद्य तं हरिणमात्मनो मित्रमुरसि धृत्या दिवि पलायमानेन परार्पणेनात्मीयरक्षणमितीय दर्यमानस्करश्चन्द्रेण, कदाचिदिनमोद्यानवर्ती सुरभिमुखश्वासदर्शनाय वन्धुप्रेमागतेनेव शिशिरेणानु- गम्यमानः समीरणेन, कदाचिजलक्रीडामाचरन्नुभयपार्थागतेन चतुरसीमन्तिनी- कलितकनकङ्गकोशोज्झितस्याम्भस छटायुगेन सरभसमभ्यागताभीष्टवत्त- लतया प्रसारितेनेव भुजलताइयेन परिरभ्यमाणो वरुणेन, कदाचित शृङ्गारसरसा गोष्ठीमनुतिष्ठन् समन्तात्पतद्भिरमलगड्डाम्बुधवलविलासिनीकटाक्ष रूपेण सगोत्र इति स्वराज्य इवाभिषिच्यमानो मनोभवेन, कदाचिदचिन्त्यपथं प्रेक्षणकमालो- कपन्नुपरिमण्डपतुलाफलकसङ्कान्तया प्रतिमूत्या त्रिदिवनगरागतेनेच दृश्यमा- नविलासोत्सवः पुरन्द्रेणेत्यादि, सदैव देवैरनुकूल्यमानाभिकमनीयकेलिः काल- मतिवायाचके। एवमस्य वहुशो विषयमानैर्धनैकस्वामिना कुबेरेणाप्रार्थितः थियो नाथेन विष्णुनाप्पटैग्विभुवनाधिपत्यपरमेश्वरेण मघवताऽप्यननुभूतैरभिन- वोद्भूतमभूतभनिभिषिलासैः सारीकृत्य सरलं संसारसुखचमवालमनुभवनः कदाचित्क्रमेण कालपरिपाटेरुदयपक्षः प्रोपितयघूवदनचन्द्रस्य, वन्धयोग: पाम. रीसम्मदरसस्य, कवाटोद्धारः पथिकनिर्गमस्य, पञ्चरकभनश्चण्डभानुपञ्चाननस्य, कुसुमितसप्तच्छदोपरिमलेन मदागम इव नवर्तुंवारणस्य, विजुडवन्धस्वना. लोहितातिभिः सिन्दूरमुद्राविष्कार इव पुप्पपुराजस्य, प्रसार्यमाणजिगीपुभू- पातपन कुसुमकाल इव नरेन्द्रचर्याणाम् ,उत्तेज्यमानविविधायुधालोफैर्दिवस इव । त्यड ·सोडलविरचिता थोरचमद्वन्दघटनायाः, स्फुटितनीलोत्पलमभान्धकारितोऽपि प्रसन्नो दियखैः। दलदरविन्दोडीयमानविल्कलिभिः पांसुलोऽपि निर्मलो नभस्तलेन, मदकल- मरालमण्डलीभिर्वाचालोऽपि मौनवार केकिभिटिंग्जयोद्यतावनीन्द्रचापयापि- निर्मुक्तहेतिरिन्द्रायुधेन ग्रीष्मानुभावपावकेनोत्ताप्य वाम्भसा पायितजलैरि- यातिपरपरशुनाराचैस्तीत्रेण भानुना दुर्दिनकभूमिगृहादुल्लसत्कान्ति दिव्यं यपुरयाप्य निर्गतेन रसायनसिद्धेनेव खेचरीभृतेन चन्द्रमसा निर्मलं गगनमाद- धानः प्रबलजलधाराशरनिपातव्रणितां पालिश्रियमिवान्वेष्टुमागतः कृजितक. तोचितालार्मरालपत्रिभिः शोभितसरोवरः पाऊपिङ्गतापसारितया कलम. फणिशानामादिनीलतयेय तटस्थया संचरत्तरणशुककुलप्रभया मण्डलितके- दारः येदारोदरविसर्पिणीभिस्तुपपुटादहिनिर्गताभिनिष्पत्तिपरिणतकणिशत. ण्दुलप्रभाभिरिव कलमपालिकोज्यलविलोचनाश्चलदीधितिभिर्धवलितधरातलः ममन्तादुन्मिपितकाशच्छाकटाक्षयष्टिभिरालोक्यमान इव सरित्पुलिनल- क्ष्मीभिहसहरलकहारपरिमलविलासिना समीरेण परिवृतः पवित्रथ प्रयो- धेन विष्णोराजगाम जगतामाप्यायनविशारदः शारदः कालः । यस्य च हठमविष्टस्य बलीयसो नवर्तुराजस्य परिग्रहेण सपदि प्रणश्यतो घर्पतुसामन्तादुल्लुण्टय समन्तादिव गृहीतो विमृतिपरिकरः । तथाहि । सर्वतो यिनिद्रपलपवनहीनमसितप्रभारूपेण मेघात्मजं तिमिरमतिभरण विस्फु. टितशेफालिकाफुसुमैः स्वीतास्रवन्मधुरसाकारण सततवृष्टिगत्साहाजिगीपु. भूपाल कर मृतं दिग्जययानासु परिग्रहयोन झटित्येय जिष्णुचापं विग्रहार- म्भाय सन्जितः फरिभिरामृता कर्णशहाभरणभायेन धवलकान्तिलामाभिः श्रीमता च बलिराजमहोत्सन विघृतमुद्दीनदीपफशिपावलीच्याजेन यद्युतं तेजः । फिय। पत्र- संतीनास्तिमितं पकोरतम्णीनेग्रान्तशोणनिपु प्यासोत्तानितान्युजीवकुसुमेनिन्दिन्दिराणां स्त्रियः । पान्धप्राणस्पाक्षरावलिपरिच्छेदप्रदत्ता इय प्राजन्ते नयधातुरागतिलपेप्यन्तर्मपीफुल्लिकाः ।। अनियनितयार पटेरिय पालभायपरितारः। गृन्या विष्णुपदाप्रपमम्युपरः स्थीयते पत्र । अप म मरिमोपपिशामांगनाभिनि द्वारसमपे मपिलामोऽपमेका अपिना ·२७ " उदयसुन्दरी कथा। स्मिन्नहनि प्रातरेव प्रणयपरिणतानेकपुरुषप्रपचितावस्थानमास्थानमण्डपमुपे- त्योपविष्टः सह मन्त्रिभिः किमपि पृथुभरतभगीरथादिपूर्वभूपालचरितानां विचारेण सह सामन्तैः किमपि निगृहीतदुर्दमारातिवार्ताभिः, सह सुभटैः किमपि विषमसमारोपरचनाख्यानकरसेन, सह कविभिः किमपि वाणभट्टाभि- नन्दप्रभृतिकविचक्रकवितावरिष्ठगोष्ठीभिः, सह तार्किकैः किमपि प्रमाणशास्त्रो. पन्यासविभ्रमेण, सह विलासिनीभिः किमपि शृङ्गाररसानुवर्तनेन, सह नर्मस. हचरैः किमपि परिहासमिश्रितालापकौशलेनेत्यादिनानारसोपक्रमक्रमेण हृदय- मनुकूलयन् प्रस्तुतरसाक्षेपनिर्भरमवतिष्ठमानः वसन्तशीलनामा देवस्य प्रणय- पात्रमुद्यानपालो दर्शनार्थी द्वारि वर्तत इति निवेदिते तेन राजा ननु स्वाधि- कारविधेयतया मयाऽनुज्ञातो नन्दावटनामन्याभीरविषयवत्तिनि पुरे निभाल- यितुमुद्यानमितो गतश्विरादागतोऽयमायात प्रवेशय त्वरितमित्यादिदेश । अथासौ प्रतीहारव्याहृतो वसन्तशीलः प्रविश्य यथावदुचितप्रणामपूर्वम- पितोपढौकनफलो हन्त ! समागतो भवानिति संभापितः प्रभुणा देव ! समा- गतोऽस्मि किन्तु कौतुकमलौकिकं किश्चिदित्यद्भुतरसावेशतरलितो नुवाण एव नातिदूरमने निपसाद । किमाश्चर्यमिति च रसान्तरतरङ्गितेन भूभृता पृष्टः ससं- रम्भमावभापे । देव ! साम्प्रतमनेन दर्शिताशेन शरत्समयनाम्ना नवर्तुराजेन सर्वतः प्रसत्तिमानीते जगति तदाऽहमनुज्ञया देवस्य नवोद्यानकार्यण गतो नन्दावट नगरम् । अनन्तरमन्यस्मिन्नहनि तत्र सत्वरमुत्थाय प्रातरेव धनागम- कृतं विशर्वरत्वमुत्सारयन्त्या शारदया श्रिया सजीक्रियमाणमुदीक्षितुमुद्यान- काननमगच्छम् । तत्र च पल्लवकनाम्ना कर्मकृतां वरेण समन्तादेव योजितानि घनसलिलसम्पातसेकावधीरितव्यापारेणारघट्टपन्द्रपु घटीमालामण्डलानि विर- चितान्यतिवृष्टिविघटितानि कुल्यासु तदानि बद्वानि पयःपूरापनीतपालीनि विटपराजिप्यालयालवलयानि सलीलमुन्नमितानि निजनिजमरनिपातनमितानि मण्डपलतावनेषु शिवराणि सम्भावितानि कठोरघाराप्रपाटितानि कदलि- ग्वण्डेपु दलानि विघटितानि झंझानिलविलग्नानि वनस्पतिषु कण्टकिनव- लिजालानीत्यादि सादरमितस्ततः प्रतिलतामण्डपं प्रतिपादपं प्रतिविटपंच मूलतो निरूप्य परिकरितपालिपु जलाशयेपु चक्षुरक्षिपम् । तत्किमुच्यते ! । निर्मलाम्बुसंबन्धिनी मनोहरैव विभूतिस्तत्र जलमहाम् । तथाहि । मूलेऽल्पप्रमितिश्पर्धस्त्रिभिरय दिवः पृघुश्यामल. रप्रे शुनपनैः प्रमेण लघुभिर्विश्लिष्टवत्कंदलैः।

·२८ सोडलविरचिता अन्तःश्वेतशिखाकणाङ्कितसंटै रापाण्डुभिः केसरै- राकीर्णोन्नतकर्णिकं विकसति क्रीडातडागेऽम्युजम् ।। अपि च । वापीपु स्फुटितारविन्दविवरकोडे कडाराकृतिः कोशः केसरशृङ्गशुभ्रकणिकाचक्रेण पर्यश्चितः । लक्ष्म्याः कर्णविभूपणस्य परितः प्रान्तेपु मुक्तामणि- श्रेणिस्वीकृतहेमपत्रवलयस्पालङ्कतेर्विभ्रमम् ॥ एवमन्यतोऽपि निभालितानेकनूतनोन्मिपितमुकुरकुसुमामुद्यचक्षुपो नि- वापयित्रीमुद्यानसंपदमुचितप्रीतिः कृतकृत्य इवान्यत्र परिशिष्टे कर्मणि नियोज्य तं कर्मकरामण्यमानन्दितेन चेतसा ततो निर्गत्य समागन्तुमारब्ध- पानस्मि । अथ तथाऽहमेकाकी निश्चिन्ततया समन्थरमागच्छन्नेकत्र पुरपरि- सरोपान्तप्रदेशे परुपपूपातपकर्थितच्छायार्थी सौगतमवाप्य हृद्यमायतनं तस्मि- न्यहिरेव द्वारमत्तवारणके समुपाविशम् । उपविश्य स्वस्थतामुपेतच किञ्चि- त्सलीलमितस्ततः स्वतन्त्रालोकमक्रमेण देव! यावदने विलोकयामि तावज्झगि- त्यङ्गणकवी यः प्रातरुद्यानं गच्छता मया स्फटिकसृष्टिपरिपाण्डुरो दृष्टस्तं तस्मिन्नवसरे चैत्यमिन्द्रनीलशिलानिर्मितमिवातिहरितवर्णमद्राक्षम् । दृष्ट्वा च सविस्मयमहो ! किमेतदद्भुतविजृम्भितमिदानीमेव मया स्फटिकशुक्लोऽयमा- गच्छता दृष्टः कथमियतैव क्षणे हरितमणिनिर्माणनीलतां प्रपन्नः । किमेतस्यैप समयवशादनेकवर्णधरः कोऽपि मणिदलविशेषः, किमन्योऽयं देवतानुभाव- सिद्धो मुहर्तमात्रेणापसार्य शशिकान्तमयीं सृष्टिमिन्द्रनीलेन घटितः, किमेवंरूप एव स्वयंभूत्वेन समुच्छेद्य तं पुरातनं चैत्यमुत्थितो रसातलात् । किमेतद्वरितव- नराजिनीलिमानुवासिता नीलमेव सकलमालोकते मदीया दृष्टिः, किं स प्रदेशोऽपि नायं यस्तेन स्फटिकवलेन शोभितश्चैत्येन, किमेकयाप्यथ देवतया प्रसर्पतः स्खलितमासाद्य परावर्तिते चक्षुपीत्यादि विकल्पयत्येव मय्यकस्मा- त्तस्मिन्ननुष्टुभां श्लोकमाश्रिता सरस्वती समुत्तस्थौ । अहो वैचित्र्यमेतस्य संसारस्य किमुच्यते । गुणोऽपि क्लेशहेतुः स्याद्विश्रान्तः कापि देहिनि ॥ श्रुत्या च तामहमत्यतावेशवहलितो ननु किमिदमचिन्त्यमाश्चर्य- मिति यायत्किल विभावयितुमारभे तायद्भारतीविरामानुपदमेव तस्य चैत्य- य गर्भाज्झगिति विनावकाशमपनयनहमाननिर्गमनमार्गस्तां निजामेव ·उदयसुन्दरी कथा । २९ शशिकान्तधवलामाकृतिं चैत्यमानयन्नतिहरितया देहत्विपा सिक्त इव नीली- रसेन छुरित इव दलितेन्द्रनीलधूलिभिश्च्छादित इवारविन्दिनीदलैर्नील- पक्षपटावगुण्ठितः सडेन्तवानिव शरल्लक्ष्मीमभिमृतो हरितांशुकावरणो नीलपट इव मुख्यं रागमावहन शरदागमकृतः करसंपुट इव भुवनश्रियो नीलमणिवि- निर्मितः शुक्तिपुट इव रतेहँसो विनोदयितुमागतः कृतापूर्वरूपो वेपकार इव शिरसि विस्फुरन्त्या विभूषितः शिखया शकुन्तराजस्य वज्रेण विरचिता चन्चू- रिति सङ्घर्षण पद्मरागमणिसृष्टयेव पाटलया चञ्च्वा विराजमानो विजित्य जलदागमाद्गृहीतं शरत्कालेन प्रदत्तमात्मीयं विजयवेपमाखण्डलं धनुरिवानेक- वर्णधरं कण्ठेन रेखावलयमाद्धानो गगनाध्वगमनसङ्घनतवानितीव रविरथतुर- इकान्तिभिः कृतपक्षपरिग्रहः परितोऽपि ममृणघनपिच्छसश्चिताकृतिरभिराम- दर्शनः शुको निर्जगाम । निर्गत्य च तस्यैव शिखरमारुरोह् । तं तथा विलोक्य सपल्लवितकौतुकमहो क एय शुकः, कतमजातिरसौ, कोऽयमद्भुतरसानुबन्धी विलक्षणोऽस्य मूर्धन्युद्गमः शिखायाः, कथमेकखण्डेन्दुकान्तशिलानिर्माण- तया नोरन्ध्रसन्धिगर्भेऽत्र चैत्ये प्रवेशनिर्गमावस्य । सा चेयमासीदन्तर्निविष्ट- स्यास्य प्रभानुभावान्नीलता चैत्ये । स्वहृदि भावितेन च प्रगल्भया गिरा गम्भीरसुभगमन्तःकरण एव निसृष्टार्थ पठितमपि नूनमनेनैव । यथा चैप तिर्यग्जातावप्येवमनुन्नासतुस्थितः पतङ्गत्वेप्यलोललोचनः पठति च प्राग- ल्भ्यवानेव शिखा चेयमाश्चर्यकारिणी शिरसि तथा नियतममुना केनाऽपि वस्तुभूतेन भाव्यम् । भविष्यति च महतो भूमिराश्चर्यस्य । तदसौ विधृत्य पार्टीकृतः परमविनोदार्थमुपकरणं भवितुमर्हत्येव निष्कण्टकीकृताशे- पभूवलयनिराकुलस्य राजः । किन्तु कथं मे करगोचरीभविष्यति येन त्रिभुव- नेऽप्यदृष्टमश्रुतं च कौतुकरसैकपात्रममुं समर्प्य प्रसादयामि स्वामिनमिति मदीयचिन्तानन्तरमेवाऽसौ ततः शिखराद्धो निरीक्ष्य झटिति दत्तझम्पस्त- त्रैव मूलमणिपीठकुटिमे समं घरिमविभ्रमं भ्रमितुमारेभे । तथा पर्यटनसौ सर- भसमुद्भताशेन ग्रहाय मया तस्य दृशोरविपयं प्रदेशमाश्रित्य निभृतमवनमि- तगात्रमलक्षितपप्रचारं च गत्वा झगित्येवोपरि त्वरितपातितेन पाणिना धिय- माणो झटित्युट्टीनवानुड्डीय च पुरस्तात्कोशमात्रेण मार्ग एवोपविष्टो विसं कटस्य बटशाखिनः शिरसि । अथाऽहमुड्डीने तस्मिन्नुड्डीनचित्त इवाकुलो नितान्तमाः । कयमिदं पक्षिरत्नमासादयिष्यामि । करग्रहमागतोऽपि पश्यत एवमेव पुरस्ताद्गतः शकुन्तोऽयमिदानी किन्नाम स्वामिनो निवेदयामि कि ·सोडलविरचिता धृतोऽप्युड्डीय गतवानिति हा घिने पापस्य पुरुपनतमवश्यमेतस्प पृष्ठानुलग्न- स्तत्र यामि यत्रासौ ब्रजति । यदि तावदिहैव चटशाखिन्यास्थितो धृतस्तदा धृत एव न चेदितोऽप्युत्पत्य यास्यति ततो नाम निरालम्बने व्योमनि वह- नेव वासरमशेषं नेष्यति । तथाऽपि स्वप्रतिभासात्सङ्गतिरसाचारलोभात्परि- 'अमादा कचिदवस्थास्यति । तदित्यमविपण्णेन मनसा कृतानुबन्धे ग्रहीष्यामि निश्चितममुं विहङ्गसारमित्यवधार्य धावितस्तं प्रति पादपं न्यग्रोधम् । न च यावदेकस्य पदस्यान्तरेण तं तरुतिलकमासादयामि तावत्ततो झगिन्यसावुड्डीय नभसि वोढुमारब्धवान् । अहमपि वस्तुलोभाल्लवित्तविवेकस्तस्मिन्नेवाधाय दृष्टि- माविष्टेन चेतसा मार्गामार्गमगणयन्सवेगमत्रोपविशत्यत्रोपविशतीत्याशया प्रधावितुमुर्वीपथेन लग्नः । मोऽपि तथा व्रजन् कचिद्रुपविशत्येव न कचित् चर- णस्पर्शमात्रमुपविशति क्वचिदुपविष्टमान एवोत्पतति, कचिन्मे निकटीभूतस्य सञ्चलनमाकलथ्य चकितः पलायते, कचित्करसङ्ग्रहं यावदागतोऽपि विच्यवत इत्येवममुना क्रमेण तेन पक्षिणा कर्थ्यमानस्य प्रधावतो मे झगित्येकत्र दुरन्तारण्ये गहने घनतरुशिखरशावान्तरशतैरन्तर्यमाणः स खलु दृष्टेरगो- चरो बभूव । अधाऽहं तथाप्याशया विडम्यितः सर्वतो विलोकयन्नग्रतो दृष्टामरुणकुसुमकलिकामपि तचक्षुरिति सरभसमनुसरामि, हरितफलगुलिका- मालोक्य तन्मौलिधिया धृति यध्नामि, प्रचलति विनीलतमदलेपि तत्पक्षति- प्रतीतिमाचरामि, विकटार्कफलकोशदर्शनात्तदङ्गमेतदिति विकल्पयामि, झटि- त्युड्डीनान्यशकुनिपक्षपुटफटत्कारेण तस्योत्पतनमाशङ्कय चात्मानमनेकशो नट- यामीत्येवमदृश्यमानेऽपि तस्मिन् सदृक्षदर्शनोद्भूतभ्रमेण धावन भूयसी भूमिम- तिक्रान्तवान् ।अनन्तरमन्ते च विपिनस्य प्रकाशमागतेपु ककुभां मुखेपु खण्डि- ताशो गतः सतावत्पत्री, तदितो वलामि पुनरग्रतो वा यामि, किमन्यमन्वेषणो- पायमासूत्रयामीति समुचितानुष्ठानमूढो मनायश्चितेन चेतसा समत्सरमित- स्ततः सलवलन्नेकहेलथैच पुरस्तानातिदूरमविरलतरुसरलवेणिकान्तरितमनेका- रावबहलं विहङ्गकोलाहलमशृणवम् । तदाकर्ण्य पुनरुन्मीलिताशो नन्विमामे- तावती भूमिमतिश्रमार्तोऽपि प्रजामि । मा पुनरिह विहङ्गसङ्गतिरसादवस्थि- तोऽसौ भविष्यतीति सञ्चिन्त्य सत्वरश्चलितो यावत्ता तरुश्रेणिमासादयामि तावदने तेनैव पुलिनतलमिलितसफलजलशकुन्तकेलिकूजितरवेण निवे. धमानां गरिमगणनोपस्थितस्य प्रथमरेखामिय पश्चिमसमुद्रस्य, समुद्रमधनोत्थि- तस्य निस्सारसरणिमिवामृतरसस्य, सलिलसञ्चारसारणीमिव भारतक्षेत्रस्य, , ·उदयसुन्दरी कथा । ३१ विलासपट्टिकामिव दक्षिणदिशोऽञ्चलस्य, लावण्यपद्धतिमिव धरायाः, तीरच- रसमीरणारणितसणबीजकोशिकाचक्रचालवाचालपालिभिः क्षेत्ररुभयतोरम्या. मसमशरनिवासनिर्भराविरलतरुनिकुञ्जराजिभिरभिरामरोधसमसीमप्रसरां भ- गवतस्तिग्मत्विपो दुहितरंतामतिप्रसिद्धनामवती तापीतिमहासरितमद्राक्षम् । देवी भानुमतः सुतेयमनया मुक्तामणिस्वच्छया कृत्वा तं प्रतिबोध्य चण्डमहसं कुर्मः स्वरक्षामिति । ध्यान्तैर्या पुलिनोपरूढविटपानम्रप्रवालस्फुट- त्पुष्पामोदमधुव्रताकृतिधरैः समासेव्यते ॥ कृता अपि च। या महासिन्धुरुष्णांशुप्रसृताप्येतदद्भुतम् । सदृशी हन्त शीतांशोः शैत्येन पयसामभूत् ॥ दृष्ट्वा च तां सविस्मयं आः सुदूरमागतोऽस्मि नन्दावटपुरादियं भगवती दशभिर्योजनैराख्यायते सिन्धुरहो मे प्रवृत्तिराग्रहस्य भवतु किमनेन प्रस्तुतं तमेव गवेपयामि तावदित्युभयतीरवर्तिपुतत्र घनपत्रिणां पेटकेपु निपुणं निक्षि- प्य चक्षुरालोक्यमानोऽपि समन्तान्नसन्कापि दृष्टः शकुनिरितश्च भगवान्भुव- नैकचक्षुरादित्यः संवृत्य दिवसविस्तारमपरस्यां दिशि प्रपातवान् । अथ तथा घृथागते क्लेशेऽहमुन्मुच्य सरलं विपादसूत्कारमन्तःकरण एवं भावितवान् । हा ! कष्टमविमृष्टेन पथाऽद्य मया क्लेशितोऽयमात्मा । यद्वा साध्यमसाध्यं च विपयमनालोच्य विचरतां विफलीभवत्येव पुंसां प्रयासस्तदेतदतिमहीयसो मोहस्य विलसितं यस्मादेवमुत्पद्यते विवेकिनामप्येकहेलयैव परिभ्रंशो मतेः। अन्यथा किमयमोशी न मे संवित्तिर्यत्किलासौ पक्षी, पक्षिणस्तु खेच. रीभवन्ति, खेचरा हि न कुतश्चिदुपायाहते क्षितिचराणामगोचरा एव , ताव. सन्दिग्धसिद्धिः प्रथममेव पाशकादिसडुपायः परिहृतः । पुनश्चैत्यान्तिकाहीय निर्गते तस्मिन् किमिति मे पृष्ठलग्नस्यामुना संरम्भेण कुतश्चिन्निष्फलतया लोकेपु कथ्यमानोऽप्यसौ ब्रीडाकरो व्यतिकरः । किमन्यदात्मनोऽपि लजितोऽस्मि । तदस्तु यवृत्तं धृत्तमेव । ततः संमत्यपरमालोच्यते यन्न तावदिह मन्ये ग्रामटि- का नेदीयसी काचिदन्तिमश्वायमञ्चलो दिनस्य । निशाप्यन्धकारवती। बाढमवि. दितवैव विभागो मार्गस्य। निस्सखश्चाहम् । अवेला च पान्यजनोपलव्येस्तददैव कुत्रापि सवासरशेषामिमां निशामतियाहयामीति निश्चित्य सर्वतो मालयन्स- ·३२ सोडलविरचिता मन्धरप्रचारमुचलितस्तस्यैव रोधसः शिरसि प्रवृत्तं पन्थानमनुसृत्य वामतो नातिदूरवर्तिन्येकत्र नवदलविनीलयवनकपट्टिकावलयमण्डलिते विलूय पुचित. व्रीहिणि क्षेत्रखलके झटिति दृष्टमुत्कृष्टं कुटीरमपत्वरेण चेतसा सहर्षमाश्रितोऽ- स्मि । तच्चान्तरमानुपमेकत्र कृतपलालसंस्तारमन्यत्र विवृत्तकालिङ्गपुञ्जमपरत्र च रखण्डभाण्डकोड़ासितैः चुल्लकमालोक्य नन्वेवमिह संवृत्तिश्चेदवश्यमास्ते कश्चि- दतः स यावदायाति तावद्वहिरेव तिष्ठामीति चिन्तासमसमयमाजगाम परमे- कतो मानुपाकृतिः श्वापदपशुरशृङ्गपुच्छोऽनड्डान दिवसदृश्यो भृतविशेपश्चैत- न्यवानुपलपुत्रका परुपहलमुखविपाटितया पृथिव्या प्रदत्तशाप इव स्फुटितानच. रणस्तृणकुलानि गोरुपकैश्चारयत्यविरतमग्नाविति क्रोधान्मारुतविलग्नः शालिम. लनोच्छलितपलालदलशफलकैहीत इव कृर्चकेशेषु हरिद्राफलाष्ठीलगुलि- काभिरिव लागलकुशकुठारीकलनकिणग्रन्थिभिः स्थपुटितकठोरकरतलो मस्त- काहितचारिभारकः स्थूलया च दर्भयलितया रज्या बनहपरिधानः स्कन्धीकृत- जरत्कम्बलीखण्डो दण्डपाणिः पामरः । पश्यामि च तदन्तिके धामकरगृहीतम- विपुलपलाशतरुवल्कचीरिकयावनद्धचरणं तमेव परमुत्तमं पतत्रिणां कीरम् । आलोकिते च तस्मिन् मृतोजीवित इवाहमानन्देन विकसितविलोचनो विशा- लया पुलकसम्पदा परीतमूर्तिरन्य ण्व संभृतवान् । अथासो पामरः प्राङ्गणक एवोत्तार्य प्रवेश्य चान्तश्चारिभारकं तत्रैव वन्धनरज्जुवलये तमप्यावध्य विहङ्ग- पुङ्गयमागत्य ममांतिके स्कन्धादाकृष्य कम्बलिमुपाविशत् । लग्नश्च सदन्तनिष्कर्ष दाभ्यामपि कराभ्यां शिरः कपयितुं तथा भ्रातः ! कुतो ग्रामादागतोऽसीति मां पृच्छत्यन्तरा शिरःकण्ट्टयनसुग्वासिकासीत्कारमुन्नुचत्यन्तरा क्षेले विशंति गोरूपकाणि हकयत्यन्तरा पुनरग्रे गृहीतमुक्तेन वचसा तमेन प्रश्नालापं निर्वा- हपतीत्येवमज्ञतया ग्रामेयकस्वभावतया वा मन्मनः कदर्धितवान् । अहमप्यही सेयमधुना पामरावधीरिका नाम भवतु । व्यर्थपरिणामया किमस्य वा स्वरूप- चिन्तया, तावदावयामि स्वकीयं कार्यमुपश्लोस्नैकगम्या ग्राम्यजातिरिति च्यापाराफारवर्णनापूर्वमनुफलाभिरतिभिरमुं प्रसाद्य सुरससमाप्लावितामत वसतिं करोमि, तथावस्थितश्च पश्चादस्मिन्पतनिणि किमयमाचरतीति पश्यामि, पृच्छामि च शुकस्य लाभान्वयमस्य च प्रवृत्ति, गृहामि चैनमे. तस्मादुपायैर्दैवतोदृतमेव लब्धं शुकराजमिति विनिश्चित्य तथाहदयस वितधिकारयुक्तरावर्जनकचोभिरयस्थानदानाय तं प्रार्तितयानस्मि । सोऽपि मे प्रसन्नमनोवृत्तिरवस्थितिं दत्वा संवृत्तायां रासभाअयोचितमौचित्यचि- ·उदयमुन्दरी कथा । , , त्यमुपदर्शयन्नुपकोणवर्तिनी प्रस्तरपलालपिण्डितामाकृष्य च स्थालीमाग्रहादा- सितानिकया करम्बितेन यवनलकमहोदनेन तत्समयेन भृष्टेन चोष्णेन का- लिङ्गशकलिकाशाकेन कृतगौरवमातिथ्यमकरोत् । दिनबुभुक्षितश्चाहं त- हि गोपालहालिकीयं भोज्यममृतमयाहारनिर्विशिष्टमिवोपभुज्य मृदुनि नव- कलमपलालतल्पे तेनोक्तः स्थितिमकार्षम् । पामरोऽपि तथैव स्वयमुपभुज्य मदासन्नविरचितान्यसंस्तरे सलीलमुपविष्टः शुककृते कर्तु पञ्चरकमारेभे । मया हि लब्धावसरेण सानुवन्धमसावभिधातुमारब्धो यथा । भोः ! चातुर्ध- रिक ! कमभिनिवससि ग्रामम् ? , किमभिधानोऽसि ?, काऽसौ कथं च भवता शुको घृतः सहीतच किमर्थ ?, किञ्च श्रीमतामुपकरणेनामुना किं करिष्यति भवान् ? । यदि न कुप्यसि कुलप्रधान ! ततो भणाम्युपकारेण महता प्रयच्छ मे शुकमिमं राज्ञो दर्शयामि । तेन च कृत्वा तवावश्यमनल्पं दापयामि प्रसाद कारयामि च भवन्तमखिलस्यापि मान्यमिति महचो निशम्य पञ्चरकसृष्टौ निविष्टदृष्टिरपश्यन्नेव मां पामरः प्रत्युवाच । श्रूयतामिहास्ति परतो धान्यसारनामा ग्रामः । तस्मिन्नधिवसति गोप- तिर्मम कुटुम्बिकस्तस्याहमात्मज इव संवरको नाम हालिकः कलमशालिमल- नाय जनितमहाखलोऽत्र क्षेत्रे वसामि । चारिग्रहणाय चाद्य नातिदूरमितोऽई- विलूनशालिमतः केदारस्य तीरं गतेन मया शालिकणिशस्योपरि निविष्टो दृष्टः शुकोऽयमालोक्य च सहमहो साधु चिरादृष्टोऽयमिति यष्टिकाग्रयोगिन्याया- सिकया परुपतुपपुटनोडात्तण्डलविकर्षणासक्तिपरतन्त्रो झटित्यसौ संवृत्य स्वीकृतः । न चात्र त्वयाऽनुबन्धो विधेयः । मम हि प्राणाधिकाऽस्ति कुलशील- सौरूप्यवती कान्ता । सा च संप्रत्यमितोपयाचितशतैः प्रथमगर्भेणान्तर्वत्नी जाता । गता चात्मनः कुलगृहे प्रसवितुमपरं मेखलिकानामग्रामम् । तस्याः शुकामिपोत्पन्नदोहदायाः कृते सगृहीतः शुकोऽयम् । अतो मे प्रेयसा कलतेणय विभूतिमतः किमनेन त्रैलोक्यराज्यमपि तृणकल्पमेवैतत्तदलमनुप्रार्थनयेत्यभि- धाय निष्पाद्य च तं तृणलतामयं पञ्जरकं विधाय च तदन्तःप्रवेशेन सुस्थितं कीरमुत्पन्नतोपः कृतकृत्य इव शयनसन्निवेशेन स्थितवान् । तथा स्थिते च तस्मिन्नुसृतभूरिचिन्तोऽहमाः ! कमुपायमिदानीमासूत्रयामि किमन्यमर्थनो- परोपविशेषमुपदर्शयामि, किमितो हठादुल्लङ्घय च गृह्णामि आहोस्विद्कय- यन्नेवास्य सुप्तस्यापहृत्य यामीत्यादि नितान्तमुत्ताम्यता चित्तेन चिन्तयन् ५उपस० ·३४ सोलविरचिता यावन्मुहतं तिष्ठामि तावज्झगित्येवाऽसौ शुकः साहहासं विहस्य प्रस्तुनेनार्थन युगलमार्यायाः पपाठ- एकेन ध्रियमाणः पलायितोऽन्यस्य गोचर पतितः । गतोऽन्यस्य मुखे किल यदहमही घलयती नियतिः ।। अथवा- जीवितविषयान्मृत्यु मृत्युमुग्याजीवितं च नियमेन । जनमानयति नयत्यपि विरमति न काप्यसी नियतिः॥ अथाऽसौ निशम्य परमेकहेलयैव तयोद्धर्पितरोमा पामरो विमुच्य महतीमारादिमुत्थाय पलायितुमारब्धः । मा भैा भरित्युतहासेन च मया ध्रियमाणः साकुलमहो विमुञ्च चिमुच मां त्वमपि सत्वरमितो भ्रातरपसर्प ग्वाद्यसे न यावदेतेन पत्रिणा यतो न मया कचिदियन्तं कालमेते हसन्तो वदन्तश्च शकुनयो दृष्टाः। तदेप यास्यामि । चारभटस्तु तिष्ठतु भवानिति भयातिविधुरेणचेतसा प्रलपन्नुन्मोच्य मदन्तिकादात्मानं पलाय्य गतवान्। अह- मप्यनुकूलपतिनो विधेरनुभावात्फलितप्रयोजनो ननु सिद्धमभिमतं साध्यमि- दानी प्रत्यूप एवोत्थाय शुकसनाथो ब्रजामि मन्दिरमिति महता प्रहर्पण तथा भाविततत्वस्य पत्रिणो विस्मयेन तेन च तस्य हास्परसेन हालिकस्य विनोद्य- मानहृदयो निद्रामलभमानश्च किल तत्कालमेव जल्पयिष्यामि तं शुकं ताव- तेनैव सानुरोधमाभापितोऽस्मि भो महात्मन् ! अवधानमभ्यर्थ्यसे, ब्रवीमि किश्चित्तावदितः पामरमहाग्रहाद्विच्युतोऽहमिदानी पृच्छामि भवतोऽपि कीदृशी प्रवृत्तिः । त्वं हि महात्मस्वरूपः, महात्मा हि प्रोच्यमानः शृणोति ? उपरुध्यमानः प्रवर्तते, तथाऽर्थ्यमानो ददाति च । तदेतदुच्यसे भ्रातः ! अमुष्या- सारपरिकरस्य संसारस्य सारो धर्म एव । धर्मस्य च सारभूता प्राणिपु दया। दयादानस्य च सारमार्तपरित्राणं नाम । तच्च सजनेषु सहजमेव विश्रान्तमास्ते। तदेष प्रार्थ्यसे कचिदप्यस्तु तावद्वन्दिग्रह एव । गरीयसी पीडामा पुनः कस्यापि नृपतेरपयिष्यसि । तेन च हृदि प्रतिफलितराजसेवापरिक्लेशभीरुतया निता- न्तमार्तोऽस्मि । यतः। क्रूरामात्यहर्चिपानलमुखी दास्थाग्रहकास्वनै- रुत्फेत्कारवती नियोगिरसनोत्तीवस्फुरत्कर्तिका । बिभ्राणा च विशुष्कसेवकलसत्कङ्कालमौर्वीपति- मेपा राक्षसपुत्रिकेव कमहो जीवन्तमुन्मुश्चति ॥

·उदयसुन्दरी कथा। मा तत्वलु विमुञ्च मां धीमन्नव मां वाचा च शुद्धोऽसि चेन्मा विघटय विहङ्गमकुटुम्बात् । मा दूरीकुरु निकुञ्जतरुकोटरकुटीरवासात् । मा वियोजय यदृच्छारामफलरसोपभोगात् । मा विश्लेपय विविधवनसरणिसञ्चारसौख्यात् । समुत्सारय नभस्तलोत्पतनविलासविभवादनाथमात पतत्रिमात्र मित्युपरोधबन्धुरमभिधाय व्यरंसीत् । अनन्तरमुत्पन्नविकल्पोऽहं अहो ! कोऽप्यसावित्यं प्रगल्भः शुकविशेष इति न जाने । किन्तु यथाऽहममुना स्वार्थमनुसन्धानेन सप्रयोधसंरम्भमभिहितस्तथाऽहमपि करोमि यदि हृदयं दयार्दै मनसा च प्रवृत्तिप्रश्नगर्भेण गिरां विस्तरेणोत्तरं कल्पयामि । ततो- ऽयमुक्तिप्रकारचतुरस्तथा कथञ्चिदालापच! विपञ्चयिष्यति येन मे झगिति भविष्यत्येव मोक्तव्यस्तदस्तु स्वामिनः समर्पणीयोऽयमित्यादावेव सत्रि- तं प्रयोजनमनाशयेन यत्किञ्चिदुक्त्वा गृहीत्वा च याम्पेनमन्वयादिस्वरूप- मेतस्य स्वामिनैव पृच्छयमानमवगमिप्यामीति संप्रधार्य तथा प्रत्युत्तरा- भासमात्रकेण तमनुवर्त्य तृष्णीमतिष्ठम् । अथ तथैव मे जाग्रत एव शुक- घचोऽयवासस्खलिताच्छलयितुं हालिकानुपृष्ठलग्ना प्रकीर्णतिमिरकेशा पिशा- चीव गता सा नाम यामिनी । प्रविष्टश्च कर्णयोर्निशोपान्तमुक्तस्य चरितुमायात- वतो दिपीकदम्बकस्य कण्ठावलम्बितो नाम नवग्रहीभूतः शुकोऽयमादाय गम्यतामित्यदृष्टोपदेश इव फणकाष्ठघण्टावलीनानारवः । तमाकी नन्वसा. चेव समयः प्रयातुमिति प्रतोपसत्वरमुत्थाय गृहीत्वा च तं शुकं निर्गतोऽस्मि तस्मादागतश्च सकलेनाहा तदेव नगरम् । नगरप्रवेशे च मदन्वेषणविमूढस्य झटि- त्युद्भूतदर्शनमहर्पणागत्य मिलितस्य परिजनस्य हस्ते समर्प्य पक्षरकमाख्यात- वृत्तान्तः समनि प्राविशम् । तत्र च स्वामिनो दर्शयितुमाश्चर्यकरं शकुन्त- मुत्सुकोऽहमन्यस्मिन्मणिफलकपजरे कृत्या तमतिवाह्य तां निशामायातवान् । अवासोऽस्मि चाय न म्बल्विदमीदृशं विहगरत्नमवनिमण्डलाभरणस्य राजो निधानीकृतं शोभते इति भवनमगच्छन्नेवात्र तमादाय समागतस्तदेप बहिरा. नीतो दारकस्य कर तिष्ठतीति विज्ञप्ते देवस्य मनः प्रमाणमित्युक्त्या व्यर. मत् । राजा च सविस्मयोत्सेकमुत्सुकेन मनसा ननु त्वरितमानीयतां, दृश्यतामसी शकुन्त इत्युक्तवान् । उक्त च भूभृता कौतुकतरनितं मनः प्रभोराफलम्य वसन्तशीलः स्वयमुत्थाय जबादानीतमग्रतो रत्नपश्वरमधिष्टिनं गुकममुभत् । अथाऽसौ सरभसमुन्नमितकन्धरः प्रसन्नपा दृमा निरूप्य ·सोलविरचिता देव ! हरनयनहुनाशनशिग्वाभिरामातेन कुसुमधन्वना समुज्झितं रूपम- हल्याभिशरणवाच्यताविपण्णेन शतमन्युना शिधिलितं विलासमुरगतल्पाधा- स्यारिणि पयोनिधी नयनसुग्यव्यमनलहितेन च मुरारिणा निरस्तं व्यापारम- पौरपया गत्या गृहीतमियाधिष्टितस्य ते किमत ! किल स्तोमि । तद्वतु । कि- मनोपश्लोकनम्शेन । किन्तु किमप्युच्यसे न चेत्कृप्यसीति भूमीन्द्रमयादीत् । पृत्तिः मंप्रति कार्पिणी च किमपि त्यागप्रयोरे वृदं वित्रान्ना त्वपि नाथ येन भयता प्रामाण्डनामा घटः । मयः मद्गुणरत्नरागिभिरसी भृत्या निधानीकृतः फायत्रीपरि विस्फुरत्यनिभृतं ज्योति:प्रतापस्तव ।। राजा तु मयिस्मयस्मेरमारोप्य ममीपवनामाननेषु नलिनदलविशाला र महो! पदयत पर्णनागभिं भणिनिमट्तियेदग्ध्यमागल्भ्यमस्येति निभृतमभिधाय तं गुफ गन्नपुगयमयोचत् । हंडो ! बिहगममयर ! प्रथय का फिल मयान, परमजानिरसि ? | फवं प यस्तुविवेचनायलिटरने घेतमि वर्ण. गन्यायिषष्टान्दमानोपारमारियस्मिन्यिाहगमन्य सयाऽपमीदग्मियोऽयगमः मममस्य भारतीपरिस्पन्दन्य तापान स्यतातिलक्षणां निगमायदतः स्वम्। पमेयायपारि, एनरिपमारा प प्रस्तुनोपयोगनालापवंदगी म नु मय नाद- शिनिस्मभिरमोदर प्रवेशो निर्गमा पत्ये फिर्यमधियिष्टोऽमि ! | सहतेन पभपना किमिन्येनदापटिगन् ? । करंग पलापितो वसन्तशीलादशाय- धनामिनाहालिगनेन्यादि पृष्टो नोचरेण मांगनयीत् । देप! बिल गेन प्रेममा देगा पानिन म पनि महाहिर्गमाग मागिरिमटान्नयनिन्गमजन- प्रशारदारणापामगप्पमुपि पुगपास्य गोपविपिन: फोटर पमल्यामुगमा मनासा (मायण?) प्रमानिर्षिापांगुकननियां पणिमे पपमि गंगापान पिणेदार पनपान्याविरोपिनीनजाने नोऽपि नागिनि परमहला सिपम् । मागुतीय गिम्युनिरामानां पिताना गाया পাসোমাখি কুলান শানশমিনাযিলা গান पहामिपि च विपिन पागनी ग्यापपार पाहोन मां शारदी नाम বনসা। সব বিনিমনমানসেংস সমিতি दुमा पापा ममापने गया समेत गायनगमु. मानिस माणिकप: मानगुमायार निर्माण मापु ·उदयसुन्दरी कथा । विविधाशुकाव्यप्रकल्पनासु पुराणकथोत्कीर्तनादिषु वैदग्ध्यमधुरासु च विन- मालापगोष्ठीषु मनुष्यशेमुष्यतया परमं प्रागल्भ्यमासादितवानस्मि । प्राप्तम- माणं च मां शारदी वत्स विहर स्वेच्छया मदचाप्रभावादगम्येषु विषयेषु प्रचा- रसामर्थ्यमरन्ध्रसन्धिपु स्थानेषु च प्रवेशशक्तिरखण्डिता भवतो भविष्यतीति वरं दत्वा कृत्वा च चित्रशिख इति सुललितं नाम स्वतन्त्रचारेण चिमुच्य नि- वृत्ता बभूव । अथ ततःप्रभृत्यनया विलक्षणया मूर्त्या वेपीव दृष्टमात्रोऽपि प्रहारास्पदीभूतः शुकानामलब्धस्वजातिसङ्गतिरेकाकी सर्वतो धनान्तरेषु वृक्षा- न्तरेषु कोटरान्तरेषु च विचरन्नियन्तं कालमतिष्ठम् । सत्यप्येवमेतावति सकलतत्वनिर्णयोन्मेषशालिनि विवेके न खलु क्षणमपि सजातित्वादुज्झितुं पारयामि शुकानां सङ्गमं दर्शनमास्पदं चेति प्रातरेवाद्य प्रत्यग्रशरत्समयस- म्मदोल्लसितचेतसां कापि गगने गन्तुमारब्धवतां शुकविहङ्गमानां पृष्टलग्नस्तां तावती भूमिमायातवानस्मि । तत्र च कथञ्चन मुन्निवेशेन पश्चालितनेत्रतया झटिति दृष्टोऽहं तैरतिघनया क्रुधां प्रधावितैरुच्चण्डचञ्चुपुरकोटिपातमाहन्य- मानस्त्रासेन सहसा पलाय्य तस्मिन् सन्धिरन्ध्रोदरेऽपि चैत्यप्रवेशतरलितस्तेन शारदीवचःप्रभावेण सङ्क्रान्तवानस्मि । तथा समुपस्थितापदशादुत्पन्नमनोव्यथः विभावयन्नात्मन्यमुं समग्रगुणाविर्भावजनकं शिखोन्मेपमिमं श्लोकमपठम् । गतेषु च तदन्तः प्रवेष्टुमशक्तेषु यथागतं तेषु यथाऽहमुत्रासितोऽपि तदर्शन वियोगजं दुःखमसहमानो ननु कियहरे ते किल वर्तन्त इति विलोक- नाय निर्गत्य तस्यैव शिखरमारूढोऽस्मि । अदृष्टशुकावलिश्च हा क पुनस्तां स्वजातिमालोकयिष्यामीत्यनया तिरस्कृतविवेकश्चिन्तया मूले विमलमणिपीठ- कुष्टिमतलैकसङ्कान्तमालोक्य निजं प्रतिपिम्बमये मज्जातिरपरः कोऽप्यसावत्र शुक इति भ्रान्त्या झगिति कृतझम्पमवतीर्य तदनुगामी भ्रमन्नमुना ध्रियमाणः पलायितवान् । अनुपृष्ठलग्नेन च खेद्यमानोदितबुभुक्षितः क्षेत्र शालेयमासाद्य क्षुधान्वितेन चक्षुपा चेतसा च विधुरीभूतश्चरन्नधिप्राप्तो महतीं पामरकरग्रहा- पदं, प्रवेशितश्चात्र वार्ताभिरेव श्रूयमाणस्य मध्ये पक्षरकस्य, देवेन पामरा- कृतेः कृतान्तदूतादाकृष्य त्वत्समीपमानीतः । इदानीमुदीक्ष्य दूरादनन्यतुल्या. कृति भवन्तमये स एप मानवः स्वामी यः किल सौराज्यरश्रितेन शारदीप्रमुखेण वनदेवताजनेन प्रतिदिवसमाशीर्वाधमानो मया श्रुत इति प्रमोदरसमिश्रितं भवदर्शनामृतमवाप्य स्वस्थतेयमेवं शरीरकस्य । तन्मे स्वामिन्नसमल्लेशपरि. ..

·३८ सोडलविरचिता पाटिघटनापटीयानेप परिणामः कर्मणां, यतः सुदृरमम्वरपथप्रचारिणः पवन- तरलितनिजाङ्गपिच्छशिवरेऽपि विस्फुरति । बाढमविश्रम्भशीलाः पक्षिणः कथमुपगच्छन्ति गोचरं भूधरकरग्रहाणाम् । तदङ्ग ! कर्मस्वामिनाध्यासिते ऽस्मिन् संसारनगर नियतमात्मानमेव प्रस्रवलितस्य मनसोऽनुशासकमपहाय न खल कोऽपि केनाऽपि वध्यते । तथा हि- आत्मा शुभाशुभमयं धनमेप हत्या योन्यन्तरप्वपि निविश्य तिरोधातु । अन्धिप्य नूनमचिराद मार्गलग्न- राबध्यतेऽत्र सुखदुःखशतैस्तथाऽपि ॥ किन्वेनदेव मे किमप्याविबभूव शुभकृतं कर्म येन स्वामिन्नशेषनरलोक- निलको विवेकिनामग्रणीरालोकिती भवानिति प्रगल्भभणितिभङ्गीमनुत्तरा• मभिधाय तृप्णीमभूत् । राजाप्यहो! साधु साध्यद्भुतं पक्षिरत्नमासादिनमित्यत्यन्तमेव प्रहृष्य भोः पतत्रिणां पुङ्गव! कस्य मनस्येवं संवसति यत्किल शकुन्तजन्म नाम सावमानसद्गमो विप्रयोगः स्वजातेरिच्छासंचरणरतिहस्यमवस्थितिः पारस्थ, स्वभिलापप्रवर्तनोच्छेदकं चेदमपरः प्रदानमाहारादेः प्रकामं क्लेशयत्येव चेतसि, किन्तु नापरपतत्रितुल्यस्तादृशो भवान् । भवतो हि दुष्कृतेन कर्मणा जन्मेव केवलमिह विहगजातायभूत् । अनेन पुनः सकलसंस्कारवना चैतन्येन फिमु. च्यते मनुष्याणां मन्नामपि शेमुपीमतिमामसि । तत्किमेवं धीमन्नुत्ताभ्यमि । मा विपीद, पूरयिष्यामि यथाऽवसरमवश्यं भवतो वान्छित सुगम् । असा- यपि पिटालादिव्यपायपरिहारार्थमित्यमेवाऽस्तु निवासः । पञ्जरके वसनश्च तयान कालेन भविष्यत्यस्मदीयाऽपि संगतिरित्यादिभिरनेफया प्रबोध्य तं चित्रशिखं तय सुस्थितस्वान्नमकरोत् । समर्पयामास च वसन्तशीलस्य । भी यनपारपुग्य! त्वच प्रतिदिनमुद्यानमणिमण्डपस्थो यथोचित्ताहारपाना- दिभिरसी पालनीयः । सरमगोष्टीप्रसङ्गेयु चास्माकमनुझिानासन्नवृत्तिश्चित्र- शिखो विषय इति यावद् वसन्तशीलमादिशन्नास्ते तायन्झगित्युदयास्तम्भ- तोरन्नरालभूमेरायाटकल्पनाचिहमिय रविषिम्यमम्बरस्य मध्ये मम्यग्भूतमिति प्रतीनिहारमिर मुशनुचितेन ध्वनिना ननाद मध्याहसमयशंमी शब्दः। समाकर्ण्य यथोपस्थिनं पालपितुमयमरमुचिनवेदी परमपारितोपिक- ·- उदयसुन्दरी कया। प्रदानेन सन्मान्य वसन्तशीलं तेन च हस्तीकृतरत्नपचरकं चित्रशिखं विसृज्य विसर्जिताशेषनरपाललोकः स्नानादिकर्म पौर्वाह्निकं कर्तुमुदस्थादा- स्थानसिंहासनान्नृपतिः। अथोत्थिते तस्मिन्नवनीश्वरे युगपद्हप्रथमिकादेपेण प्रणम्य निर्गच्छतो नरेन्द्रसन्दोहस्य महीयसा गात्रसङ्घष्टेन हादन्योन्यमिलितमुकुटमकरीतटोच्छ- लितैरनेकशो मणितिः सरत्नोद्वारो वेलामसर इव सागरस्य, विस्रस्तशेखरो- ड्डीयमानमधुकरसस्तैः श्यामलो हलधराकृष्यमाण: प्रवाह इय यमु- नाजलस्य, त्रुटितहारदण्डानपातिभिर्मुक्ताफलैरुन्मुक्तजलबिन्दुशिरसमचार इव स्वात्यम्भोदपटलस्य, प्रसर्पतो विलासिनीकदम्पकस्य कणकिङ्किणी- चक्रवालफलकलैरुत्थितजनारयः पुरक्षोभ इवानगनगरस्य, प्रधावतो निरन्त- रमासनदानाधिकारिणो वर्गस्य विपुलभुजलतोत्क्षिप्तवृत्तवेत्रासनैकदस्त- शैलः संरम्भ इव सेतुबन्धस्य, वहुशो मणिस्तम्भेपु सम्मवशादास्फालता विलासिनीजनेन प्रतिबिम्बभावादत्थिताया मण्डपश्रियो दीयमानसमालिङ्ग- नविशेप इव, समन्तादन्तरपसर्पतां सेवकानामुपरितले च मणिपटसंचारिभिः प्रतिबिम्बैर्जगत्रयमपि सेवाप्रतिष्ठमिवाचक्षाणा, क्षरता भ्रश्यदवतंसमञ्जरी- रंजापूरेण पांसुलीक्रियमाणमणिभूमिमल्लसिता प्रेवदखिलनेपथ्यपटपल्लवसमी- रणेन समुत्थाप्यमानारावकवती शिरःसिन्दूरपांसुर्भूलता मन्त्रिचोलाञ्चलसमा- जेन भज्यमानरगावलिः, विलसता स्खलद्वारनारीकरचमरदण्डपातेन विघ- ट्यमानस्फटिकवेदिकोपकोणमाणिक्यभङ्गिः, सभामण्डपादतिनिकुरुम्बतरेण निस्सरत्सु लोकेषु ब्रह्माण्डपुटपिधानमिव विघटितं, पातालमुखमिव मुकुली. भूतं, सृष्टिशालादारमियोद्घाटितं, त्रिभुवनोदरमिव स्फुटितं, दिग्भित्तिफलक- मिवापनीतमिति बहिस्तिष्ठता जनेन पदे पदे मन्दिह्यमानो गृह्यमाणः स्वयं कुर्वता चित्तेन प्रेक्षकाणां प्रतीहाररक्षास्तवकितेन च वन्दितेनोदीर्यमाणजय- जयालापकोलाहलकलापेन संभृतो बभूव भूयसा विस्तरेण महानास्थानसंक्षोभः । निर्गत्य च नरपतिरास्थानमण्डपादखण्डितावसरवृत्तिरनुत्सुकेन मनसा क्रमश: स्नानादिसमस्तमुचितोपरूद्धप्रक्रियाविभूतिभिरभ्यवहरणमर्यादमवश्य- करणीयं व्यापारमकार्षीत् । ततश्च- निर्वाखिलमस्खलत्परिकरं तत्कर्म पौर्वाह्निक लीलातल्पतले स्थितः परिगतो गोष्ठीसुहृद्भिर्जनैः।

·४० सोडविरचिता प्रस्तावोपनतं शुकान्वयमणिं तं शास्त्रजैः शीलयन सूक्तैश्चित्रशिखं सुखेन गमयाश्चक्रे कृती वासरम् ॥ मनुजपतिरथैवं सुस्थितस्वान्तवृत्ति- विविधसुखसमाज सेवमानो दिनानि । नयति कृतविनोदः पत्रिणा तेन शश्व- जयति वचसि वश्या यस्य सारस्वतश्रीः ॥ इति कायस्थकविसोडलविनिर्मितायामुयमुन्दरीकथायां शुक्लाभो नाम सारस्वतपदाहो द्वितीयोच्छासकः । तृतीयोच्छासः । एवं च यथासमयमनुभूयमानविविधविभ्रमोपभोगादिसुखसम्मदक्रमेण कालमतिवाहयन्नेकदा विलासमणिभवनवातायनस्थः परिगतः समन्तादर- विन्दकर्णिकाकोश इव केसरैः, आभरणनायक इव पर्यन्तरत्नैः, इन्दुरिव तारकरवनिपालपुत्रैः कविभिः प्रसादचिन्तकजनैश्च लीलयावतिष्ठमानः पुरः पञ्च- रोदरसरिकासनोपविष्टमास्पदं प्रणयस्य विविधरसमहिष्टगो'ठीविनोदसहचरं सम्भाव्य तरलितारविन्दसोदरया दृशा तं शकुन्तकुलभूपणेन्द्रनीलं चित्रशिख- मुवाच । सखे ! स्वमतिगुणगरिमप्राग्भारनमितबृहस्पतिप्रज्ञेन नियतमेवाऽऽर्येण मन्त्रिणा विभृतिवर्द्धनेन मतिकरेणुकवलिताडुरो निरुत्थानीभूतः परिपन्धिनां वंशा, प्रभूनगुणसूनितमिच्छया वर्तते भूपालवृन्दं, नयनपथप्रवर्तितमविसंष्ठुलं वहति वसुमतीचक्रं, उपकान्तमन्त्रावकृष्टा वशीभूता लक्ष्मीः, राजधर्मपरिपा- लिनया तया निराकुलीभूतं च मे राज्यम् । एवं च निवृत्ताखिलविधेयार्थ- सुस्थतया कोशान्तः प्रविश्य तिष्ठति कृपाणे रणकैलिदुःस्थितेवास्मिन्भुजदण्डे कथय कमङ्ग ! किल व्यापारमुपशीलयामि, कैर्वा विनोदविभ्रमरतिवाह्यामि दिवसान्, कतमं च व्यासङ्गमनुगम्य हृदयमनुकूलयामीति पृष्टो नृपेण चित्रशिखः स्वामिनोऽनुवर्तयन्नाशयं जगाद । देव ! अन मनुष्यजन्मनि कल्याणवतामखिलसुखोपभोग एव पर्यव- सायो व्यापारः, तदास्पदं च घटयन्ती हृदयवाञ्छितमसौ राज्यलक्ष्मीर्मूलम- स्याश्च सप्तार्णवनरङ्गमालाभरणेयमुर्वी ।

·४१ उदयसुन्दरी कथा। हेतुरप्यमुष्याः स्फुरितनिशितासिकणिशनिर्मितनररुण्डताण्डवोड्डामरस: मीकच्छेदः प्रवेषिवंशस्य । तदेतत्किं न कृतं देवेन । भूवलयमधुपटले राज्य- सुखरसाय कृत एवायमुच्छेदः क्षुद्राणाम्, अपनीता हि विलसदसिदण्डदलित- वीरकवचकालायसोल्लसितविपुलविस्फुलिङ्गशिखिस्वेदेन भुजयोरुट्टाः कदन- कैलिकण्डूतयः, क्षुरप्रमुखविखण्डितेभदन्तमुसलैरुन्मूलितविरोधिवंशाड्डरैरिव छादिताः सङ्कामभूमयः, निशितनिस्त्रिंशधारोत्तारितारिशिर शववलयैः प्रसा- दिता वीरलक्ष्मीः, असिदण्डपीडितैरहितकुलैरुवासिता वसुमती, वैधव्यविधु- रितारिसीमन्तिनीनेत्रसलिलधाराभिः खेलितो मधुत्सवः, विपाटितविपक्ष- वंशादाकृष्य यशोमुक्ताफलमाभरणीकृतं त्रिभुवनश्रियः । तत्किल किम- त्रोच्यते। कुर्वन्नुगतमेकदैव तरणिस्तोमं प्रतापक्रमैः शत्रुस्त्रीनयनाश्रुभिर्विरचयन्सप्तार्णवैकाप्लवम् । नृत्यत्येष घनारवेण यशसा मुक्ताहासः समि संहारेषु तवासिरत्र नृशिरसग्भूपणो भैरवः ॥ अपि च- देव क्षत्रियपुङ्गव ! प्रहरतः सङ्ख्येष्वसङ्ख्यं मद्- प्रस्यन्दप्रसरान्धसिन्धुरशिरःस्कन्धं कृपाणस्य ते । घारासतमौक्तिकद्युतिपरीवेपच्छलान्तिके दत्तः काण्डपटो झटित्यभिस्तारातिश्रियः सङ्गमे ॥ त्वभिभयपलायनादरण्येषु शृणु श्रीमतामोश ! शाववीमवस्थाम् तथाहि । धस्विद्य कुटीकृतेऽयमुचिते देवि ! प्रदेशे मया नास्मिन्नेति वनापगाभर इति ब्रूते तवारिः प्रियाम् । यावत्तावदरपयवासविपपावस्थोग्रदुःखस्पृशः सा तस्याः सवदीक्षणाश्रुपयसामुन्मथ्य नीताऽऽप्लवैः ।। किंबहुना- स्वामिन्नवेक्ष्य निखिलप्रतिपक्षभूभृ- दुन्मूलनेकविपमानलमुद्यतं त्वाम् । वंशो नतः सपदि सर्वनरेश्वराणां तेनाद्गसन्धिषु न स कचनापि भन्नः ।। ६ पिउ० ·सोहलविरचिवा तदेवं निरिवंशीकृतेऽस्मिन् सूबलयेपत्तोऽयमायोधनविनोदानांव्यापारः। सर्वतः पुनरंप हरचरणसरोजपूजामपश्चनेपु निष्पद्यमानानेकसुरसदनसत्र- अपारामसर-कूपवापिकादिप्रतिष्ठाध्वजलग्नेषु अनवरतमहायज्ञेपू(ज्ञयू पोत्त. म्भनेषु चित्रपरिगृह्यमाणभूमिदानोदकग्रहेषु सुकविकाव्यार्यभावनामतोपपूजासु शारणसमागताभयप्रदानकरणेपु प्रणयपरिणयन्धुवर्गालिङ्गनेषु तुरगकरिवाहन- विलासरूलितकृशलतोपलालनेषु सकलार्थिकृतार्थीकरणकर्मसु च व्यामिप्र- माणः सततं विनोदयन्नेव हृदयमास्ते भुजस्तम्भो देवस्य । फिन्त्वेकमस्ति । निरिणि क्षितितले रणदुःस्थितानामुरीमुजां भुजविनोदमहोत्सवाय । स्पादेप रोपपलितेषु पराहकेपु कोदण्डकेलिसुभगो मृगयाप्रसङ्गः ।। अत्रान्तरे च कोऽपि मृगयाफोलेपककुटीरवर्ती पापड़िकयुवा सह केनापि किमपि जल्पनिमं लोकमपठत् । फुम्भस्यतरस्तनी करटिनां नेत्रर्मगीणां लस. दृक्पाता धनकुन्तलमणयिनी पहच्छदैः के किनाम् । दंष्ट्राकान्तिकदम्यकैरपि कृतमी(वी?)डाश्रि(स्मिा)ता पोरिणां नाधन्यैरनुसेव्यते मृगवनश्रीरय रूपोइरा॥ राजाऽप्येतनिशम्य रभसेनाघिल्दा साधु भोश्चित्रशिस ! साधु स्मृतं समर्धितं चैतदमुना लोकार्थेन प्रवर्तितम्यारमस्मिय समये पापडिफस्प श्लोक- पाठेधिपं प्रवर्तयन्तीभिर्मगयाधिदेवनाभिस्तदयेय मियते मृगपनगमनाप साम- प्रीति प्रतीहारमुसेन प्रगुणीर्तुमुचितपाशयागुरासारमेयाशुपकरणानि मृगया- परिवारमादिदेश । स्वयं तु यथाक्रमोपसेव्यमानप्रस्तुनविधेयलीलादिभितामेव सवासरशेषामतिवाधरजनीमुत्याय मातरम्पर्य निम्पिलनित्योपरारपरिफरो- पगारमपभगवन्तमिन्दुमौलिमुचितं १ येपमादाप पर्याणनिरितनयमणि- मरीधिमण्डलालीमसमेनं तुरङ्गमागण्टल इस कुलिशकिरणयासद्वान्तिदीम- मुलायममधिस्टः पार्श्वतबटुलसुरपुटपिपादितविध)त्तरेषु याजिपुसमारूदै- रुपगतः ममरतीलादिव्यापारमहपरेण मन्त्रिपनुना विजयवर्द्धनेनाधिष्ठितः मणपिभिरनीधरकुमारः पुरनसर्पदाम्पटम्मेलकपदानिपरिवारों मृगयायन- पारदर्शितेनाप्पना सदभिमुष्पमुदतत् । क्षणाच मपत्तितरगतमसंतीन() रसिमरनेशनिलजितेरवि.

·उदयसुन्दरी कथा । रलनगनिस्तं(झ)रप्रवाहझात्कारैरनिलचारोचर(त्कीच!)कररांपूर्णगी कुसु. ममघुमदारणितषट्चरणचक्रझङ्कारैरुन्मीलितघनकाकमण्डलीकोलाहलामङ्गलमि- व कोलेपुज्ञापयन्ती, सञ्चरत्पतङ्गनखविकीर्णकुसुमकिञ्चल्कपूरैरनल्परजोवृष्टिभी पणमिव चित्रकेपु सूचयन्ती, वहद्भिरिनिर्झरतरङ्गताडितशिलातटोच्छलितजल- बिन्दुसन्दोहैरकालकरकोपलासारदुरितमिव सैरभेषु सूत्रयन्ती, अनिलतरलित- लतावनप्रसूनपतनैनक्षत्रपातारिष्टमिव मृगेषु दर्शयन्ती, तरुशिखरशाखान्तरो- ड्डीयमानवानरभरत्रुटितनागचम्पककुसुमपरिभ्रंशेरडतोल्कानिपातव्यापदमिव शार्दूलशशकसंवरादिसकलसत्त्वेषु संवेदयन्ती, अनेकतरुलताडरविराजितां मृगयाटवीमवाप। अवाप्य च तदुत्सङ्ग एव त्वरितमविरतं च पापर्डिकैरावेद्यमानकरणीयः समुचितारम्भाय तनोचितानादिदेश । क्षणाच तैः परितः प्रसारितोदाचागुरा- घलयमन्तरान्तरनिवेशिताश्चवारमवहितधनुर्द्धरावरुङमार्ग प्रगुणितसारमेयं य- थास्थानमुपस्थापितमहोक्षं निक्षिप्तदीपमृगकदम्बकं काननमावृत्य, रूपाविष्कर- पकृते सरभसमुल्लासितः, श्वापदविलोकनार्थमिव प्रविष्टः कन्दरदरीषु, भ्रान्तो गहरेपु, प्रघावितः पल्वलतटेषु, गतो निझरतरङ्गिणीपु, समन्तादुड्डीनजीवमि (वैरि?)व सहनिवासभूरुहैरुज्झ्यमानपार्थोविहङ्गमः,झगिति पलाय्य घनतृणस्त- म्भान्तरनिलीनैः कर्णपुटावरणविवरविन्यस्तवीक्षणं शशकः, तत्समयगृहीतमु- ताईललत्कवलदभैरभितो विकीर्यमाणतरललोचनं कुरङ्गैः, सद्योनिर्दलितव- ल्मीकमृत्पिण्डपिहितविपाणकोटिभिस्तियग्वलितफन्धरं सैरभैः, सपदि सक- सैरुभूतलाकर्पितवलितवनाग्रविस्फुरत्पोत्रमत्रैर्मुहुरुपुष्टपुरुस्कारमृदुरवं वरा- है:, मुखार्द्धनिहितसल्लकोप्रवालवलपितकरैरंसदेशपातितकर्णतालैरपाङ्गमिलित- नेत्रतारकमिभानां यूथपतिभिः, सुदरमुचलितपुच्छच्छटास्फाटितमहीतटैर्विच- टमानमुक्कपुटप्रकटितोरुदशनं शार्दूलैः, ससंभ्रमं विभाव्यमानो मृगयाकोला- हलः सहसैव समुज्झितशिशुनि विघटितयूथयन्धविधुराणि श्वापदकुलान्या- कृलयाकार। यत्र- वामं कुम्भतटेऽग्रपादमपरं सहोचयित्वाचतं शंन्याघारमुरस्तटीमपि तिरश्चीनां दधानो हरिः। सावझं च मि(पलि?)तो मुखेन विलिहन सासपणेसृषणी- निर्मुक्तेभविदारणो मृगवनव्याकूतमालोकते ॥

·सोडलविरचिता ततश्च लुब्धकारब्धमधुरगीतरसाह्रियमाणहरिणः पुर प्रदर्शितोक्षनिश्चा- सानीयमानशम्बरो दीपहरिणीविलोचनाकृष्यमाणकृष्णसारः समुच्छ्रितरूपद- शनोन्मुच्यमानसारमेयसंहतिरन्तःप्रतिष्ठशशकवीच्छ(क्ष?)कजनावेष्ट्यमानक- ण्ठी(रवा)त(र)लसुरसनाकरालकौलेयकारभ्यमाणपोत्रियूथपः प्रसरदश्ववारम- ण्डलीपिण्ड्यमानश्वापद्गणः प्रगुणितशरपातघावितधनुर्घरनिरुध्यमाननिश्व- सन्महिषयूथः सर्वथाऽप्यश्रुतपूर्वोवनदेवताभिरदृष्टपूर्वःश्वापट्रैननुभूतपूर्वोवनेन वभूव महानद्भुतसमारम्भो मृगयासंरम्भः । अत्रान्तरे- चापनिवेशितशरं पुरतो नृपेन्द्रमालोक्य सृक्कविवरेषु वराहकानाम् । दंष्ट्रामिषेण दृढपात(पत्रि?)निपातमीतान्यस्थीनि निष्क्रमितुमाकुलमारभन्त॥ अपि च- शशकस्य क्षणं मूर्दि लग्नं काण्डमशोभत । तत्कालरिष्टसंभूतं विषाणमिव मृत्यवे ॥ अन्यच- उड्डीयमानः सहसैव दूरात्रिकोटितीव्रण शिलीमुखेन । विद्योऽन्तरालप्रणयी मयूरो मुहर्तमन्धासुरतां प्रपेदे ॥ अपरं च। शाखामृगेण चपलप्रकृतिप्रसिद्धमन्तेऽपि तत्सहजमाविरकारि शीलम् । यः कीलितोऽपि विशिखेन झगित्यगच्छदुर्वीरुहागुवमथास्य गुहां यमस्य ।। किञ्च- विमुच्य नादं निशितेपुविदो राजा मृगाणां पतितस्तथा चा(धैवी)। दिक्षु प्रतिध्वानमिपावन्नकालगर्जाडमरागुतानि ॥ सर्वतश्च- महिपाः काननस्याधिदेव्या इव निवेदिताः। पेतुः क्षतास्रघाख्य(रोती) रक्तपुष्पावमालिताः अथैवमनुवघ्नता पापर्दिविस्तरेण प्रथमरवपलायितैः कैश्चिद्दिगन्तमा- निताघातघोपोन्मिपितकर्णैः कैश्चिदनान्तरमुपगतैरुट्टीयमानघनयाणवीक्षण- शहितैः कैश्चिद्दिरिगुहागर्भमभिलीनैर्दूरशरशिथिलघातसंवेदितैः कैशन गह- रान्तस्तिरोभूतैरन्यैश्च बहुविधमहारापहतजीवितैः पतितमृगसम्बरवराहादि. रूपैः कैश्चित्सारमेयकुलेरालुप्पमान: पापर्दिकैरुत्क्षिप्तमाणः प्रसादेन दीयमानः ·उदयसुन्दरी कथा। रौचित्येन च प्रस्थाप्यमानः श्वापदगणैर्विरलतां गते मृगवने गगनशिरोऽधिरू- ढमालोक्य चण्डरोचिपमुचितमवसरे विजयवर्धनः सविनयमुवाच-" देव ! कृतमतिकुतूहलेन वृत्तोऽयमवसरः पाप?ः यदेते समुच्छिन्नसकलसत्वं कानन- मवेत्य वामकरकलितलम्बमानवाणासना निवर्तन्ते धनुर्धरा, बलाद्रयनियन्त्रण- स्तिमितवरवाजिनो मिलन्त्यन्योऽन्यमश्ववारा:, हेलानिवेशितदृष्टयः शून्यमव- लोकयन्ति दिग्वीक्षजनाः, अहमहमिकया सश्वसनेन तरलितललदलघुजिह्व- लता निरुत्साहसौम्यमाकारं वहन्ति च श्वानः, किञ्च तेजसा सधर्मा देवस्य भगवानुष्णकिरणोऽपि गगनगर्भमागत्य तीव्रशरशिखरखण्डितमृगामिपस्य पाकार्यमग्निमिव प्रगुणयन्नुदनदाहमातपं चकार । तथाहि- पूत्कारेण तरङ्गितं पदत्तलैरुरतमुत्प्रेरित जडोरुक्रमणैर्द्विभागितमुरोभित्या च वारि क्रमात् । धर्मातः परिशीलयन्नधिविशत्येप स्रवन्ती हृदं भृस्तप्तमदाहतैरविधुरैरुन्मुक्तगण्डो दिपः ॥ इतश्व- यदीशुक्लान्तः स्फुरदुरुणपुष्पोदरधिया प्रविष्टो नामातः (सान्तः)कणितमलिडिम्भः प्रकुरुते । कपिः स्थित्वा स्थित्वा तदिद्मनुशृण्वन्विचकितो धुनोत्यास्यं रौति प्रचलति चलत्युल्ललति च ॥ किञ्च- स्वेदाम्भश्छुरितं कपोलफलकं नेत्रे मनामीलिते वैधुर्यालसनिस्सहं वपुरपच्छायं च वाम्बुजम् । सद्यः सम्मिलितोज्झदीधितिकरस्पर्शादसौ विनती भावेनेव मनोभवस्य शबरी संवर्गिता लखते ॥. अपि च- सर्वतो विजृम्भमाणेनामुना मध्याह्नतरणेरातपेन शिशिरपत्रपटलान्तर- निविशमानशकुनिचरणचूर्णिताविरलकिसलयरसेन प्लाविताः प्रविन्ना इव द्रुमाः, मध्याह्नपवनदोलितानामतिचला प्रकामतसोतिलगता वेल्तीवशाखिनां छाया, करिकुलविगाहनोड्डीनपट्पद्पटलेनोपरिवृत्तेन नीलातपत्रेणेव तरुणो- ष्णकर्षिता निर्वाप्यते कमलकाननश्रीः, उत्तप्तपुलिन्दमलनोन्मिपितगुरुतरङ्ग- ·४६ सोडलविरचिता तरलानि क्ययन्तीव निरजलानि, धर्माशुकरशोपितरसस्यीभूतवृन्तविग- लितरालोहितलतामस्नमुकुटैस्त्पन्नास्फोटकेव दृश्यते क्षितिः, कन्दरदरी- प्रवेशधावितानामरण्यवराणां परुपखुरशिखरलिखितगिरितटोच्छलदनच्छगै. रिकारजापूरपाटलाः स्फुटमिवाताम्रीभूता दिशा, हदान्तः मोडतायूधपेन लीला- क्षिप्तकरदण्टपुष्करविकीर्णाभिरम्भच्छटाभिरातपपिमूछितमिवाभिषिच्यते नमः । तद्देव नियतमितो हृदयमपयार्य गम्यत इति समुचितमुदीरितं विजयवर्द्धनेन पचनमभ्युपगम्य राजा त्यरितमेव संघृतासेटकरसमसको निर्जगाम ततो मृगवनात् । निर्गत्य गच्छफियन्तमध्यानमुहुरमहातपोत्तापविधुरितपरिवारः कुत्रा- पि रविकराप्रवेशपरिशीतले प्रदेशे दुःसहमध्याहमतिवाहयितुमुत्परमान- सः पुरस्नानातिदूरे हरितमणिमरीचिमेचकाभोगं दिग्विजययात्रामस्थानमिव जलधराणामधः, पायाडम्बरमिय नन्दनारामस्य, इमभूस्थानमिव जम्बूदीपस्य, फुगम्बनिफुरुम्यमिव वसुन्धरायाः, (ग?)मनिकामू नमिव दिशां, इन्द्रनील. मयमाभरणमिव नामाण्दनिघानकलशस्य, हरिताम्बरमयं नेपथ्यमिय परलोक- नोलपटस्य, शादलाभोगमयं सस्यनिर्माणमिय भारतक्षेत्रस्य, सर्वतोऽपि प्रकाम- घनतया निमिटनमयहिपालवायललमेन शोणिना बालातपेनैव रविप्रवेशार्थ- मुपमभ्यमानम्, उत्पाशीतलास्पदतया फ्यपिनीलविपुलकदलीपलाशैः प्रयलत. रितापपीडितरिय प्रथमपायोधरैरधिभिनं, क्यचिसिरन्तरोहसिनयिशदफुसु- भत्यिपां स्तपालीतापकदर्भितरिय शारदाम्रगण्टेगपसेव्यमानं, फ्यपिदनल्प- फटपारपियरममपा शिक्षिपदाहोत्तप्तपेव हिमश्रिया स्वीकृलायस्थान, गल- न्मयुजलामारग्नापिनरिय मधुवनेः प्रविश्यमानकुसुमकृटीरकोटरं, पाफभर- निपातस्फटिनालोदरदयेण पदमिनमेदिनीप्रचारमग्नेरिय परिभिरधिमामाण- भूग, दिनकरफरामोशसुस्पालयेषु तमालपण्टेपु मविदय निमिररूपेण रणन्या. ऽतियाधमानपामरं, मशीकरण मगरफेयरस्य पूकारणेय पाटुलजलतुपा- रयादिना पिलाममरसीसमीरणेन शिशिरिताभ्यन्तरं, प्रमरटेलोरगरतादिय- हापटपमानिमाभिरनस्पमण्डपश्रेणीभिरारपदमदनशोभापा, सरमिसुरदा- रुपन्दनपनमारमरटपटाटपाप्रापैः प्रपुरपुरगगपाटटीनीपमम्मम्मुशुपन्दफे- गराशीपमुग्रपमितपनसानसम्पराम्पोरफरमुफनालिमरम्परिणाडोटसार. (नि? सुगन्पिभिामिपितसमरम्परनिरसाटोपारिभिर्मशरितमरि. पपरीमिरासिनिसरन्योन्यमिटितपिरकारशिपोः नामिभिरन.

·४७ उदयसुन्दरी फया। रान्तराहरितपृथुपलाशमांसलैश्च कदलीख(का?)ण्डैरखण्डिताभोगशोभ, विवि- घफलपाकविशेपास्वादमुदितद्विजकृतकोलाहलोपलक्ष्यमाणमध्यं सत्रमिव वैदे- शिकानां, अनङ्गजनकेन सौरभेणाध्यासितं श्वशुरकुलमिव रतेः, प्रथितपत्र- रथसनाथं राजभवनमिव रामणीयकस्य, वहिनिवेशितस्नुहिबदरनिर्गुण्डीझाट- कृतरक्षं प्रसवारपदमिव वनश्रियः, समुपविष्टानेकजरत्कीरपरिगतमन्तःपुरा- धिष्ठानमिव मन्मथस्य, क्रीडानिलमिव शृंगारमृगेन्द्रस्य, दुर्गमिव सर्वत- 'किरातानां, ऐश्वर्यमिव वसन्तस्य, चलितमिव मलयानिलस्य, निकामरमणीयं स्थानमिन्द्रियाणां कुसुमसुन्दरं नाम विलासोयानं ददर्श । तच सकलसमयसमीहितानामास्पदमुदीक्ष्य समन्तादपनेतुमातपक्लान्ति- मवेक्षितुं च कौतुकरसेन वनश्रियः शोभामशिश्रियत् । अथ तत्र विश्रामर- सोत्सुकीभूतदयेषु त्वरितमुत्तीर्य केपुचिदुत्पर्याणयत्सु, केपुचित्पांसुलायां भुपि लोठयत्सु, केपुचित्सङ्कलय्य दूर्यास्थले विमुश्यत्सु, केपुचिगण्डशैल- निर्झरे लापयत्सु, केपुचित्पयः पाययत्सु, केपुचिच्छायासु चालयत्सु तुरङ्गमान- श्ववारेषु, पत्तिषु च केपुचिदुत्तार्य कूर्पासकान्पवनमाददानेषु, केपुचिदुन्मोच्य वन्धनं केशान् विकिरत्सु, केपुचिदास्तृत्योत्तरीयं लतामण्डपमधिशयानेषु, केपुचिच्छायासूपविश्यात्मानमुपवीजयत्सु, केपुचित्मविश्यदीर्घिकास्वङ्गानिक्षा- लयत्सु, केपुचिदवेक्ष्य रम्यतामितस्ततो भ्रमत्सु, केपुचिनिपतितानि भुवि खा: दत्सुफलानि, गृहत्सुकुसुमानीत रिपु.)यथायथं निपीदति परिजने, त्वरितमेव सम्मुखमुपागतं दशनक्षतैरनल्पपरिपाटलद्युतिभिः फलैरापूर्णगर्भपात्रमुदहता दारकेणानुगम्यमानं कृतप्रणाममतिप्रसादस्निग्धया दृशा गिरा सन्मान्य धनपालं वसन्तशीलमवनीश्वरः सरभसमभीक्षिताभ्यन्तरमनोज्ञताकृष्टमानसः प्रवेश ए- वावतीर्य तुरङ्गपृष्ठाधिष्ठितः कतिभिरवसरोचितैः सखिभिरन्तः प्रविश्य विजय- वर्द्धनस्कन्धविन्यस्तपाणिः समन्थरममनुप्रधावता वसन्तशीलेन निवेद्यमानेषु विविधतरुवटियोरुधां घलयेषु यिसरदमृताम्युसारणीमिव घवलायतां निवेश- यन् दृष्टिमस्तोकतोपः स्तोकान्तरमगच्छत्।अच्छिन्नकौतुकश्चतथा गच्छन्पादय- (१)देकाभिरुल्लसदशोकतख्ताडनोत्पातचरणारणितमणिनूपुराभिः (कामिश्चित्) केसरोपचारमदिरागण्टूपसौरभाकृष्टपट्चरणझङ्कारिणीभिः, काभिश्व कुरवका- लिङ्गनविलोलमुजलतोच्छलदलयकलरवाभिरावय॑मानपादृष्टिपातः समदसी- मन्तिनीभिः, सलीलमशेपतः पश्यन् पुरस्तात्कारागृहमशेपरनानां, यज्ञावास- कमसमसायकरसस्प, रामणीयकलोमस्थितैर्मधुसमयसैलनोच्छलितजलबिन्दु- " " ·४८ सोडलविरचिता भिरिव मुक्ताफलैरलताभोग, स्वर्गाभिरामतां द्रष्टुमागतैर्लग्नचिरकालकुपि- तेन्द्रशापशिलीकृतैरिव मणिमयमालाविद्याधरैरुपेतं, प्रोपितमधूत्सवविरहवि- रचितवेणिलतयेव ग्रीवाभरणबन्धनग्रन्थिमणिमेचकांशुच्छटया परिस्थ(गत?) पृष्ठाभिरधिष्ठितं रनपुत्रिकाभिः, अमलमणिशिलाफलकनिर्मितमवाप मण्डपं वसन्तमहोत्सवास्थानस्य । तत्र च स्थित्वा यथाक्रियमधिकारिभिरादावेव प्रगु- णितं निर्वयं निखिलमेव माध्याहिकं कर्म समुत्थाय तस्यैव चागणोत्सङ्गभुवि सरोजवनसुन्दरे(र?)विलाससरसि तदाऽन्तर्व(सीतटोपान्तव?)र्तिनः प्रसरदुरु- पवपल्लवोपरूदविस्तरस्य सहकारशाखिनश्छायायां शिशिरजलसमीरसङ्गमसु- खानुभोगमभिलपन्नुपाविशत्। तत्रापि समुपविष्टश्च पुनरविश्रान्तोद्यानलक्ष्मीसमीक्षणरसमसक्तिरित. स्ततो यथाऽभिकमनीयोद्देशमुपसर्पयन्नवसुखोपशालितां दृशमवसरज्ञेन भर्तृ. चित्तानुकूलनकलावता विजयवर्द्धनेन " देव ! प्रणयकुपितया रत्या चरणतलेन ताडितोर:स्थलस्य कुसुमपत्रिणखुटितहारच्छटाविकीणैरलक्तकारक्तमौक्तिक- रिव परुपशुकमुखशिखरजर्जरितपरिणतफलनिपतदातानदाडिमीबीजैरभिती दन्तुरितसुन्दरमवधार्यतामेतदेतस्य तलं तरूणां पण्डस्य, इतश्च पाकभरभिद्य- मानमेदुरालम्बिफलविगलदविरलरसस्तवकपातादाकथं (कंपि)शिखरैः सस्वाद पलम्भमाधूतमूर्द्धभिरिवावय॑मानो मूलविटपैराहायति हृदयमेष मण्डपो द्राक्षालतायाः, परितोऽप्युपरि तरुलताकुसुमसंक्षरदपारमधुरसभरेणार्टीकृत. तला तीर्थजलमगलाप्लवनेन प्लाविता मदनराज्याभिषेकवेदिकेच दृश्यतामिपं मालिनी, शिलागण्डशैलतटे चन्द्रकान्तस्य लसचन्द्रकान्तचित्रितकलापैः केकिभिः सोपानकैश्च किमपि शोभतेऽत्र मणिमण्डपाङ्गणतले वापी, पुरस्ता- दायद्धपूगैः क्रमुकतरुभिः क्रीडाकुर श्व लोचनयोः प्रीतिमुत्पादयत्येपा स्थली विलासभूपरस्य, विसारितमालेन जलयन्त्रेण तरूणां वलयेन च सेव्योऽय- मिह वामतो बालमातुलिङ्गीवनप्रान्ते कूपः, प्रोल्लसत्कलरवोर्मिरमणीयया जला- श्रितया मरालमण्डलिकया च निर्वापिकेयमन्तःकरणस्य दक्षिणा कुरवकनिकुरु- म्बगर्भे दीर्घिका' इत्यादि सागुलीनिर्देशमुपदयमानमालोकमानः सहसैव कुतश्चिदेकमनधिगनोत्थानसंश्रयमुच्चार्यमाणं श्लोकमशृणोत् । हे चन्द्रोपलगौरि ! हे मरकतश्यामाऽभिरामाकृते ! हे चामीकरभिन्नवर्णसुभगे ! हे पद्मरागाम्बरे ! । एपा पश्यत हन्त यजघटिता दूर फलं वाच्छितं दत्ते नोत्तरमात्रमप्यतिशठा चाटूक्तिदीनस्प मे।

·उदयसुन्दरी कथा। श्रुत्वा च ते झगिति सर्वतो भ्रमितदृष्टिरुद्दिश्य वसन्तशीलं (प्रोवाच) अहो ! कचिदिहैव कोऽपि नूनमवधीरितो वल्लभया सोपालम्भमिव सखीपु प्र. तिपादयन्नेप चूते इति प्रोक्ते नृपेण वसन्तशीलः कृत्वा स्मितमुवाच । स्वामिन् ! न कश्चिदयमवज्ञातः प्रियया, न चैप जनः प्रतिपाद्यते सखीनां, यदेतत्तदाकर्णयतु स्वामी । देव ! यः किल देवेन मनोहरंविनोदोपकरणमर्पितो मे पालयितु- मनल्पगुणश्चित्रशिखो नाम गुकस्तमहमद्य समागते स्वामिनि निकामव्यग्रतया विस्मृतो वराकमभ्यवहारण संभावयितुं, स एप स्वामिन्नमुना मरकतस्तम्भे- नान्तरितपञ्जरोऽत्र गर्भे मण्डपस्य क्षुधान्धीभूतमानसः प्रतीय साक्षादिवैतस्या वज्रोपलशालभक्षिकायाः करे कमलरागदाडिममिदं मुहुर्याचितमनासाद्य सखीन मादिमास्वभ्यर्णवर्तिनीषु विविधमणिपुत्रिकासु ज्ञापयन्नेतदेवमालपत्ति इति वि- ज्ञसे पृथिवीपतिरुक्तवान् ।अहो !तथाविधस्याप्येतस्य सकलतत्वावयोधबुद्धिमत- श्चित्रशिखस्य सुदूरमिह विपर्यस्तं चैतन्यममुना कृत्रिमफलाभिलाषेण, तत्ख- लु दृश्यतां कियत्किल विगलितविवेकोऽयमात्मानं नटयति । इत्युक्त्वा पश्यति नरेश्वरे निस्सरणसमुद्यमैकरोपिणस्तस्य प्रखरचक्षुसन्दंशग्रहेण मुहुर्मुहुराकृष्य- माणा तुसिल (पेशल?)त्वात्पापाणजातेस्तनीयस्त्वात्स्वरूपस्य कथश्चन सा नाम विद्रुमशलाकामयी पञ्जरदारान्तरालसरिकाझटित्येव परं भग्ना ।तेन च पथा लघु- निर्गमोनन्वेप निःसृतशिखो ध्रियतामिति न यावदुच्छलितः कलकलस्तावदसौ झगिति निर्गतः पञ्जरकोडसङ्कटा(द)वकाश विस्तरायां भुवि निरवग्रहं प्रचार- मासाद्य तदावेशप्रधावितस्त्वरितमेव सिंहासनस्थानवेदिकामध्यरोहत् । आरुह्य च सन्निधीभूतमुपकोणतलवतिरत्नपुत्रिकाकरगतं तत्पद्मरागदाडिमं सुदूरमुद- श्चिताघातचण्डया चश्या जघान । तेन च झटिति दृढमणिशिलास्फालेन विद्- लिता चक्षुः। चञ्चभङ्गसमकालमेकहेलयैव तस्यां शुकशकुन्तमूर्त्ताविभेन्द्रकर- पीवरोरुरायतभुजः परिधवक्षःस्थलो विसङ्कटललाटपट्टः स्पष्टाकृतिरष्टादशवर्ष- देशीयः पुरुषो बभूव। राजाऽपिविस्मयोत्क्षिसपक्ष्मपालिः अहो ! किम् ! किम् ! किमेतदाश्चर्य- मियत्येवान्तरे का दशामुपेतश्चित्रशिखः?" इति ससंभ्रमं सह पार्श्वगद्रष्टु- मारब्धवान् । सोऽपि कुतश्चिदिच्युतंकायात्कुटिमैकदेशनिपतितमादाय करण किमपि संवृतं वस्तु विचिन्त्य च किश्चिदुन्मीलितस्मितः समन्तामणिकर्म- रमणीयं तं मण्डपमुदीक्ष्य बहिः प्रहिणोति लोचने यावत्तावज्झगित्येषाप्रे ७वपर.

·५० सोलविरचिता कुसुमसायकमिवानेकनवशरग्रहणाय प्रविष्टं पुरन्दरमिव नन्दनभ्रमादावासितं, हरिमिव कमलकुलभवनवासिनीं श्रियमानेतुमागतम् , ऐश्वर्यसुस्थितं कुवेरमिव विलासोद्यानिकायामुपेतम्, अन्तर्निवासनिर्विण्णं वरुणमिव क्रीडासरोवरान्नि:- सतं, सेवाप्रवेशितेन सकलराजचक्रेण मुक्तस्य महीयसो दर्पतिमिरस्य राशा- विव मरकतनिर्माणमेचकाभोगभासिनि रत्नपीठे प्रदत्तपादपङ्केरुहंम् ,अहितनर- पालशिरसि स्थापनोत्थितेन मुकुटमणिमारिकाप्रतिविम्बकेनेव रेखामयेन चक्र- वर्तिलक्षणमकरणलाञ्छितातिकोमलतलाभ्यां चरणपल्लवाभ्यामुद्भासमानं, नम- पाटचूडामणीनां किरणकूर्चकैरनवरतमुन्माय॑मानेनेव विमलकान्तिना ज- कायुगेन विराजमानं, भद्रजातेमतङ्गजादपहृत्य हस्तश्रियं सृष्टमितीव भद्रमिति सर्वतः प्रसिद्धमूरुद्वितयमुदहन्तं, गुरोरन्तिकेनेव नितम्बस्य सुवृत्तीभूतं नाभि- बिम्ब, सदा प्रसङ्गेनेव नामिश्रियः कृशीभूतं मध्यं, महता दारिद्येणेव मध्यस्य तनुभूतां च रोमावली विभ्राणं, राज्यश्रियाधिष्ठितस्य वक्षसो देशस्य समन्ता. दाघाटचिहेन महाहदमण्डलेनेव हारवलयेन विपश्चिताभरणशोभं, महता प्रेम्णा श्रियस्सकाशमुत्कण्ठागतया श्रीगन्धि(क्षीराधि?)वेलयेव हारप्रभया प्लाव्यमा- नोरःस्थलं , दशानामपि दिशां वशीकरणतिलकैरिव दशभिराताम्रविमलनख- रत्नवलपरलताङ्गलिदलेन भुजदयेन भूष्यमाणं, सकलरिपुराजकश्रीसमाकृ- प्टिलग्न कुड्डमरसारुणेनेव ताम्ररुचा करतलेन लीलागुझं कलयन्तं, चन्द्रमसो देपिणी पद्मजातिरिति सहोदरपक्षभुवा शद्धेन मुखकमलनिग्रहाय प्रहितेनेव निजाङ्गभूतेन रेखालयेण प्रसाधितस्य कण्ठदेशस्य शोभा भजन्तं, सरस्वतीस- मनो मुखस्य द्वारि विद्रुमदेहलीपट्टमिव पाटलप्रभमघरमाधानं, सुदृढकार्मुकवि- कृष्टये भुजबलाभिवृद्धिमभ्यस्यतो मन्मथस्याकपरज्जुमार्गयोरिव कमनीयकर्ण- पाशयोः श्रिया सारीकृताकारं, त्रिभुवनसीमन्तिनीहृदयग्रहाय रतिस्मरयोः सि- दरमुद्रितैकदेशं राजादेशदयमिवोपात्तलोहितं सुलक्षणमीक्षणयोर्युगलमित- स्ततो व्यापारयन्तं, यनखलकप्रविष्टयोः सुवीर(स्वीय?)नेत्राङ्कयोरन्तर्मन्मथ- निहितेन निपेघदण्डकेनेव चारुणा नासावंशेन शोभमानम्, उद्धृताशेपभूभृद्ग- णगरीयसः शिवारूदशासनस्य भरादिव वक्रतामुपेताभ्यां भ्रूलताभ्यामलङ्कतं, तृतीयं चक्षुराच्छादयितुमाहितेन शिवण्डशशिखण्डकेनेव ललाटपटेन गोपि- ताकारं हरमिव नरलोकायतीर्णमुपलक्ष्यमाणम् , एकतो द्युतिमना मुखेनान्यतो घनस्निग्धेन फुन्तलकलापयन्येन सुमेरुमिव चन्द्रान्तमसाभ्यामुभयतो भाज- मानं, सुदूरमुहलसन्तीभिराभरणमणीनामरुणपिचरमभाभिः सद्यः सपल्लवमुकु- ·उदयसुन्दरी कया। रलक्ष्मीकमिव निजाश्रयमभावादामदुमं कुर्वन्तं, शिरसि विस्फुरता चूडामणे- ज्योतिपा निधानमिव गुणानां, अस्वल्परूपमप्रमितकान्तिकमनीयमनन्तलावण्य. ललितं, मध्यतनस्य जगतःप्रभुत्वे एकमपि परिगतमशेषराजन्यलक्ष्मीभिः, सर्व- नरलोकजुपामुपरिवर्त्तमानमपि तले एकातपत्रस्य(विराजमानम्?) नवखण्डभूम- पडलाधिराज्यसिंहासने निविष्टमपि लीलासरस्तटे समुपविष्टं राजानमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च सप्रत्यभिज्ञमिवान्तरुल्लसता सम्मदेन सपदि प्रहसितेक्षण- कपोलपालिः सरभसमतिसत्वरैः पदैरागत्य भुवं प्रतीहारस्य सह तेन च किश्चि- दाभापमाणः क्षणं तस्थौ । स तल तिष्ठन् ज्ञापितानन्तरमवनिपाज्ञानुवर्तनप. रेण प्रतीहारेण सगौरवाह्वानसन्मानितः प्रविश्य कृतोचितप्रणामः प्रतीहारद- र्शितं यथाईमासनं भेजे । उपविश्य च समतोपमात्मनः कृत्या राजानमुप- श्लोकयाञ्चकार । ये दानोडरगन्धसिन्धुरघटाकुम्भान्भृशं भिन्दतो लग्नाः संयति वर्तुलोज्वलरुचो राजन् ! कृपाणे तव । लोकस्तान्प्रतिवक्ति मौक्तिकमणीन्मिथ्यैव सत्यं पुन- स्तेधाराजलमजदूर्जितरिपुवातोल्लसहुदाः ॥ अपि च- त्वत्वद्गाघातवेगोचलितमुरुमणिश्रेणिभास्वत्किरीट- त्विगाढोपप्रदीपं गतमहितशिरःसद्गरं दूरमूर्ध्वम् । तस्यैवाशु प्रवृत्ते त्रिदशवनितया सार्द्धमृद्धे विवाहे यागान्ति(?)स्तम्भशोभामनुभवति नभोयहि राजन् ! मुहर्तम् ॥ अनन्तरमादाय वामझरतलाद्दक्षिणपाणिना तत्र वस्तुनि व्यक्तीकृतं फुण्डलितमेकं पटमग्रतो भूत्वा देव ! जगत्रयस्वामिना सुरेन्द्रेणाप्यनासाद्य- मिदं मेलकस्थानमोपजननयनपरिपदां यस्तु । पश्यतु पशुपतेः प्रसादसर्वस्व- हरो देव इति राज्ञः समर्पयाश्चमे। राजाऽप्यन्तरएव वसन्तशीलेनाच्छिद्य समर्पितमादाय किमेतदिति च प्रसार्य रभसा निवेशितोदारदृष्टिरी एच चित. प्रपश्चितामात्मनो मूर्तिमपश्यत् । उपजातविस्मयश्च हो ! केन किल कथमह- मिहालिपित इति नेदीयसां कौतुकमुपजनपति जनेश्वर मिलिनात्माहदय- त्यादतिहण विकमिताक्षिरध्पक्षः मालसैन्यानां सिङ्घलागदो जगाद । देव ! देवपूजाक्षणे पत्र गनां युप्मन्मूर्तिमनुध्यापति स गल्वेप ध्यानपरः सेनापतेः ·सोडलविरचिता पश्चालसिंहस्य । तदा हि दिग्जयप्रवृत्तः पञ्चालसिंहः स्थलपथपरिमाणं धरणि- पीठमुपसाध्य जलनिवेशदुर्गमाणि दीपान्तराणि प्रसाधयितुमम्भोऽध्वना पोतयानैः विचरितुमारब्धवान् । तथा पर्यटश्च कदाचिदेकत्र क्वचन विगलदुप- कूलकेसरतरुकुसुमसुरभितोदन्बम्भसा धौतसितसकतायां रमणीये खेचरवि. श्रमसमन्यन्तरद्वीपकेऽवतीर्य निर्वर्त्य च पौर्वाह्निकं कर्म क्षणं विशश्राम । ततश्च लब्धाऽनुकूलपवनतया त्वर्यमाणो निर्यामकैः सत्वरमुत्थाय पोतमारूढवान् । तत्रैप त्वरया व्याकुलितहृदयेन देवपूजोपकरणाधिकारिणा दिजेन विस्मृतः। क्षणेन च योजनशतप्रमाणमध्यानमुल्लड्य वहता पोतेन तत्किल स्थानमुज्ज्ञित- (मिद)मितिकोऽवैति पदे पदे तादृशानेकदृश्यमानान्तरदीपसहस्रधारिणि पयो. निधौ येन पुनर्निवर्त्य गृह्येत । इत्यभिधाय तस्थौ । राजा तु भवत्वनेन तायद्न्यदिह किमास्त इति पश्यन्नये सन्धानरेखया मेलित इवापरोऽयमुपलक्ष्यते पट इति कुतूहलात्सर्वमुदल्य सहसैव पुरस्तादा- क्षेपशिल्परचनामिव पितामहस्य, चित्रशालिकारम्भचर्चामिव रतेः, परिज्ञान- त(प?)टिकामिव मनोभवाहस्य, रणन्यूहकल्पनामिव शृङ्गारसुभटस्य, त्रिभु- वनाङ्गनारूपमपहृत्य नियमितनिश्वसितशब्दगुप्तां तस्करीमिवावृत्यपटमवस्थि- ताम्, उद्यतहरललाटलोचनानलभयपलायितामसमशरशरीरश्रियमिव निभृ- तीभूय संलीनां, शक्रशापसंपातितामुर्वशीमिव चित्रवपुपा परिणता, वर्तित- नवनाभिम्मण्डलाभोगभूमिमिवसौभाग्यक्षेत्रपालस्य, लिखितस्तनचक्रवती वशीकरणविद्यामिव त्रिभुवनस्य, भरितकपोलपत्रस्वस्तिकामभिपेकवेदिकामिव यौवनावनीश्वरस्य, प्रदर्शितरूपसारां केवलिकामिव युवजनमनोविकारज्ञानस्य, पक्ष्मसम्पुटास्पन्दनैरनिमिपविलोचनां देवीमिव विभाव्यमानां, निश्चलाङ्गलता- वयवभावेन मदनदाहमूञ्छितां रतिमिवानुमीयमानाम् , अनालापतया तपश्च- रणाचरितमौनां गौरीमिय लक्ष्यमाणां, सितप्रभासंभारशालिनि पटे लक्ष्मी- मिव क्षीरोदयारिणि,उदन्वतीमिव जाह्नवीपुलिने, सावित्रीमिव हृहिणहंसपक्षा- सने, सरस्वतीमिव आसनसरोजपत्रे, रोहिणीमिव हिमांशुवक्षंसि, महीमिव शेपफणफलके, केशवीमिव पहाभिपेकपीठे निविष्टां, रतिसङ्गनिःसहानङ्गचाप- च्छटामिव लिखितां, प्रतिपदिन्दुमूर्तिमिव रेखामयीं, परमेष्ठिसृष्टिविद्यामिव प्रपञ्चितानेकवणी, सूत्रसंहतिमिवाधिष्ठितपटाम् , अभिरामदर्शनवती चित्रगतां युवतिमद्राक्षीत् ।

·उदयसुन्दरी कथा। ५३ आलोक्य च तां सहर्ष, अहो ! रूपमेतस्याः । शृङ्गारस्य जगज्जयध्वजपटालङ्कारचिहं नवं छायालग्नमनल्परूपरमणीगर्वस्य यात्रावृतम् । गातताणविनिर्मितं च कवचं देवस्य चेतोभुवः केनैतल्लिखितं वरेण सुधियामस्याः सुरेखं वपुः ॥ अथवा- सत्यं पटो धवलितः कलया हिमांशोरालोडितोऽमृतरसेन च वर्णकोषः। पुष्पेपुरात्मशरतूलिकया लिलेख तेनैतदित्यमतिनिर्वृतिहेतुचित्रम् ॥ यदा केवलमियं वचलेपेनैव लिखिता प्रकृतिरनुमीयते । कथमन्यथा पक्षिणीव मे लग्ना प्रगाढमितो न विघटते दृष्ठिरस्थाश्च चित्रकर्मणि विपश्चि- ता। नियतमसावेवरेखा चक्रवर्तिलक्षणमङ्गगतं मदनराजस्य; ललाटपत्रके चास्मिन्नमलमपीलिखितेयं कुरुलसंहतिः स्फुरन्मन्त्राक्षरश्रेणिरिवरूपवतीनां योपितामवश्यं दर्पज्वरमपहरत्येव; किञ्चैतद्दर्शनं सद्य एव पुंसां मनो विकारय- तीत्यविश्वासादिवरतिरनङ्गेन सर्वतःसदैव परिभ्रमति, रोहिण्यरुन्धत्यौ शशि- वसिष्ठयोरुदयानुयेष्वपि पाच न मुञ्चतः श्रीः सोदरेण मणिना कौस्तुभेन लक्ष्य- माणाप्यजन्नमसुरदिपं (आश्लिष्यन्ती?) चात्र(स्ते,१) शची सतततमनिमिपेण चक्षुपा शक्रमालोकयन्ती तिष्ठति, उमाऽपि परिगृह्य कायार्डमन्धकरिपोरङ्गमिलि. तैवास्ते।तत्खलु रूपसर्वस्वकलशीका पुनरियं भविष्यतीति सश्चिन्त्य चित्राद- पवर्त्य कौतुकोन्नतेन चक्षुषा ससंभ्रमं संभाव्य तं निवृत्तशुकशरीरं पुरुषम- प्राक्षीत् । “ हहो ! महात्मन् ! कथय, को भवान् ?, कुन कुले जातवान् ?, अवाप्तश्च किं नाम कमनीयं नाम ?, जन्मदेशे च कस्मिन्नपि पत्तनविशेष स्थितवानसि ?, विद्याभ्यासेन केन वा प्रकर्षमागतोऽसि ? क्य चास्मिन्मूर्ति- भृता पदेन घटितारपदेयमीदृशी मृगीदृशः प्रतिकृतिरासादिता, का चेयम् ? किमर्थमिह प्रपचिता चित्रेण ? त्वमपि कथममुं शुकशकुन्तभावमापन्नः ? को वा पुनरात्मलाभे हेतुः ?" इत्यभिहितो नरेश्वरेण "स्वामिन् ! महत्कुत- हलवती च खल्वियं कथा नितान्तमवहितैः श्रूयताम्" इति सोऽनवीत् । अत्रान्तरे च समुचितार्थवेदी विलोक्य सर्वतो वसन्तशीलः सादरं व्यजिज्ञपत् " देव! श्रोतुमिमां नवरसानुपगिणी कथामस्थानमयं प्रदेशः । तह. रमिह सेव्यमणिमण्डपान्तर्निविश्य चिसधैः श्रूयते (शोतुं!) व्यतिकरोऽयम् ·सोडलविरचिता अत्र तु प्रतीहारहुकतेन मूकतां गतेऽपि परिजने समन्ताहुर्निवारैरेभिरासन्नै- रधिमुकुरमञ्जरीकुसुममलिझङ्कारः, अधिफलमुच्छवलशुकादिशकुनिकलकलैः, अधिचूतशिखरमुल्लपत्पिककुटुम्बकृजितैः, अधितमालपण्डमुन्नादमयूरकेकारवैः, अधिदीर्घिकापुलिनमतिकलमरालकोलाहलैः, इतस्ततो विकृष्यमाणं मनो नावधानसखं भवितुमीश्वरम् ” इति प्रोक्तो महीपतिरेवमेतदिति सत्वरमुद्- स्थात् । ततस्तदाकर्णनकौतुकत्वराभरेण पट्सप्तपदेऽपि वर्त्मनि स तत्र गव्यू- तिशतायिते कथंकथञ्चिदुर्वीपतिराप मण्डपम् । विमलमणिमहिछे मण्डपे तत्र साई प्रणयिभिरुपविष्टश्चिन्तयन्नेतदेवम् । भवतु तदिह यन्मे वान्छितं सूचयन्ती स्फुरति हरनियोगादस्य सारस्वतश्रीः ॥ इति कायस्थकविसोडलविरचितायामुदयसुन्दरीकथायां चित्रसन्दर्शनो नाम सारस्वतश्रीपदाह्व- स्तृतीय उच्टासकः॥ ॥ चतुर्थीच्छासकः ॥ अथ तथोपविश्य सान्तःप्रतोपमवहितीभूते भूभृति साद्भुतकथाकर्णन- रसोत्सुकेषु च तत्परमुपेतेषु प्रोक्ते हृदयवेदिना वसन्तशीलेन स खलु शुक- शरीरनिर्मुक्तो महात्मा कथयितुमारेभे । "श्रीमन् ! निशम्यताम् । अस्ति भुव- नेपु प्रसिद्धा विविघसौधसुधैकवला कीर्तिरिव मर्त्यलोकस्य, प्रोन्नतायतनध्व- जविराजिनी जयश्रीरिव जम्बूद्वीपस्य, विमलहर्म्यनिर्माणमणिमयी विभूतिरिव भारतवर्पस्य, प्रभूतारामरमणीया वृत्तिरिवोत्तरापथस्य, भूचक्रवलयिनो महार्ण- वस्य दृष्टान्तेनेव गभीरजलदुर्गमेण परिखावलयेन विराजमानपरिसरा, शिखर- सम्मिलितैः स्खलितरविरचतुरगतुण्डडिण्डीरपिण्डैरिव चन्द्रकान्तकपिशीर्ष- कैर्दन्तुरेण मरकतशिलाप्राकारेण परिगतोपान्तभूमिः,अनेकशः श्रिया गर्भवती. भिरिव महोदरामिश्विलशालिकाभिरलङ्कतान्त:परिकरा, प्रथितपरिशुद्धाचर- णचारित्रवता जनेन सर्वतो वस(ह?)न्ती त्रैलोक्यभूपणम् ,अखिललोकोपकी- य॑मानाभिरामनामवती मथुरा नाम नगरी । यस्यामुपेन्द्रविदलितस्य कंसासुरस्य सर्वतो रुदतीनामन्तःपुरपुरन्धिका- णामनणुकनलकलापकालीकृतैरश्रुवारिभिरापूरितेव द्रावितेन्द्रनीलसप्रमं प्रवा- ·उदयसुन्दरी कथा । हमाविभ्रती, भूलतेव वसुन्धरायाः, मरकतरत्नावलीवोत्तरस्या दिशः, कृपाण. पष्टिकव कलिन्दसुभटस्य, चरणशृङ्खलेच पूर्वार्णवकुचरस्य, कैटभारिभयादन्तः प्रविश्यावस्थितस्य कालियभुजगमस्य दिवसः सञ्चयमुपागतानि जीर्णनिर्मो- कदलवण्डकानीव डिण्डीरसदाशकलानि कूलेपु क्षिपती, विमलजलकेलिमन्नन- रसप्रसक्तगोपीगणाभ्यन्तरविहारिणो हरेः शरीरसम्पर्केण पवित्रीभूतमम्भसां भरमादधाना, यमुनाभिधाना महासिन्धुरुत्तर दिशमाश्रिता वहति । किन- यत्राच्छस्फटिकाञ्चितोभयतटैः श्यामाश्मसृष्टोदरै- रन्तभूतवराङ्गनैश्च वनितागेहेपु वातायनैः । तारापुत्रिकया परीतविभवैर्नेरिव स्फारितै- रुत्पश्यन्ति सदाऽतिथीन्प्रतिप, दानोपभोग्याः श्रियः ॥ तस्यामधीश्वरो हरचरणसरोजस(सु?)हसितमानसः प्रसरता प्रतापेन प्रक- टितारिपार्थिवभयज्वरः, हर इव धवलाभिरुहूलितो विभूतिभिर्यशसाम्, इन्द्र इव भूयसीभिरधिष्ठितो दृष्टिभिः शास्त्राणाम्, असीमविक्रमः शौर्योप्मणे- वाङ्गेपु पुलकमाधानः, कृपाणतिमिरेणैव समिति वीक्षमाणो जयनियं, रण- रसाप्लवनपुलकितोऽप्यसहनस्तेजस्विनाम्, अनवरतसेवाविनम्रसामन्तमौलि- मणिमालिकारुणकिरणयावकितचरणागुलिः, उदर्गलेन वयसा निकामवृद्धोवृद्धा- भिरेव जयश्रीकोर्तिकमलाभिवृद्धावरोधविश्रुतोऽस्ति राजा सुचरितापहस्ति- तकलिः कलिन्दकेतुर्नाम । यस्य क्षीरपयोनिधौ मधुरिपोरग्रे विहृत्योपरि ब्रह्माण्डाचलितो गतः पृथुयशोहंसोऽभ्रमार्गेण यः । तस्यैते पयसा प्लुतस्य चलतः पक्षोज्झिता यिन्दवो नक्षत्राण्युपितस्य देहपलपोतं च विश्वं शशी॥ अपिच- गृध्रान्धकारनीरन्ध्रे रणे रागान्धयाऽप्यसिः । यस्य नीलांशुकच्छन्नश्चित्रं दृष्टो जयश्रिया ।। तस्य च महीपतेरत्पन्नेषु यहशो विचित्रगुणशालिपु पुत्रापत्यकेपु पर्यन्त- संभूतः कालक्षयाड्डर इव चन्द्रादिरत्नेपु, केतुरिय ग्रहेषु, क्षय इव संवत्सरपु फलिरिव युगेषु च मलिनात्मा निन्द्यप्रसूतिरपत्यापशदो बभूव पुत्रः कुमार- केसरी नाम । सोऽहम् । अहं च सुचरिताचरणेषु पित्रा निरूपितैरनेकशः प्रव.

·सोटविरचिता य॑मानोऽपि द्वैवलयतः पुराणस्य कर्मणा विपाकेन बलाद्वाल एव मलिन- वृत्तौ गते परां प्रसक्तिमुपजनयन्टेजकः पित्रोरभूवम् । एवमनुदिवसमुपचीयमानप्रवृत्तितया प्रौदिमधिरूढेन तेनैव च रसेन वा- सितान्तःकरणस्य क्रमेण निष्ठितनिजाशेपद्रव्यतया कदाचिदाक्रम्य बन्धुभ्यः, कदाचिद्धन्दीगृहीत्वा श्रीमद्भयः, कदाचिच विधाय राजोपाधि जनपदेभ्यः समाह- तेन समन्तादर्थेन द्यूतमस्खलितसेलनविलासमनुशीलयतःप्रयान्ति मे दिवसाः। अधाहमेकदा प्रतिक्षणमक्षीणखेलनव्यसनः शीलयन्नान्धिकादिवटुप्रभे- दपरिगनं घृतमिदानी जयामि तदानी जयामीति प्रत्याशया सुदूरमन्धी भूतेन मनमा हारपन्ननयरतमकिशनतया क्वचिद्यूतकारैरापणचतुप्पधेषु वि. धृतमात्मनो धनेन जनन्या मोच्यमानं, क्वचिदिलासिनीपाटकेप्यातपोपवेशितं जनकेनोत्थाप्यमानं, क्वचिद्देवभवनाद्गणेषु निम्खातं भ्रातृभिराकृष्यमाण- मात्मानमवार्य चिन्तितवानस्मि । ननु किमेयमत्राहमन्यैरनुचिन्त्यमानो लघुकृतेनात्मना तिष्ठामि । धनाधीना हि यान्तिरसोपभोगसम्प्राप्तिः; प. नस्य च मृले किपानाम न मया पराकःकदर्धितो लोकः, तायदादी श्रीमनामीशः पितव पुत्रतया प्रतिक्षणमपकृप्यमाणेन रिक्तीकृतः कोशेन, जननी प यालदुर्ललितनया शून्यीकृता भूपणकलापेन, यन्धुजनो दि सौदर्यय- शिनया वियोजितो लिमयेन, जनपदोऽपि राजमनुतया निष्किानी. गृती घनेन, योरपत्त्या बलाहन्दिग्रहेण गृहीत्या श्रिपमसारीकृतः सफ- लोऽपि मीमान्तवर्ती मामन्नलोकः । तत्तभ्यो गृहीतमर्थजातं कियत्किल भयि. प्पति । अपीटगा परंपामपरं नायन्नमय फुलविदर्जयामि । यमाजन्म नाम रोल- तराष्ट्रपति । नयाभत्किमपि मन्मनोऽध्ययसायगरिमानुरूपमस्ति विना म- हार्णयराजानमूने रोहणाद्रिमणियगांत, रिन्यगस्त्यपरिपीनोहान्नस्य यारिप- रत्नान्युच्छिष्टंपनमित्पररागानि । निक्षिप्प भूमायुपर्युपविष्टस्य कृपणस्प यिसमिति रोटणाय ग मणियक्रमनादेपमन्यथा मुजपलेनोन्मध्य रोदणनगेलं, प्रतापन प्रयाप्य न पाधमां ना कि नामनगृहामि दुरन्नमन्नानमनपा रगमर्यस्य, यतः किममाप्यमभिमनार्थमिरायनुवन्धिनो पारस्य । तथाहि- गर्भस्येप रमं मरहमुमरी दुगांप इत्यम्युधि. स्तापातापदमापनहरा इनि पस्तन्धो हिरण्यापलः। पापन मनपीपदाणिस्नोमानपतदिना- मापारी महमामदोपविजयी पोरः करोन्यादरम् ।। - ·उदयसुन्दरी कथा । अथास्तु वा किमनेन तावदन्यतो विभावयामि, तत्किलान्यत्किमत्रभूव- लये सुभटभुजपक्षरोपसाध्यनये । साधु स्मृतम् अस्त्येव सकलसुवर्णमयागार- प्राकारपरिकरा रक्षसां निवासनगरी लङ्का । सा च पूर्व स्त्रीहृदयेन रामेणाऽपि साधिता, किं पुनरशेपभुवनैकवीरस्य न मे साध्या भविष्यति । अतस्तस्यां गत्वा हयादाक्रम्य गृहीतमखिलमामूलतः सुवर्णशिलासंभारं विभीषणस्य च कुबेरकालात्सश्चितं कोशजातमारोप्य वलयोपनतानां स्कन्धेषु रक्षसा- मिहानीयते । न हि यावदित्यं पूरयामि मनसो द्यूतकेलिपु व्यसनमित्येवं चेतसि विनिचित्य दिगन्तयात्रोचितं मुहर्तमनालोचयन्नविमृशन्नेव च द्यूत- व्यसनलड्डितः परिणति कार्यस्य दूराध्वलचनोपयोगिनी प्रक्रियामाधाय मध्या- हादुपरि पट्टो भिद्यते मन्त्र इति वञ्चयित्वा समस्तमात्मनोऽनुजीविवर्ग निर्गतोऽहमेकाकी निकेतनात् । ततश्च गृह्मतोलीद्वारेण निर्गच्छन्नये ! नियतमेवृताध्वगाकारपरिकर- मालोक्य मा कोऽपि मां देशान्तरोचलितमम्वा पिता वन्धुजनो वा ज्ञास्यति, ज्ञात्वा च हृदयवात्सल्येन मा कोऽपि स्खलिष्यति, मा कोऽपि प्रेम्णा पृष्टे लगिष्यति तद्यथा न खल्वेवंविधोऽयमनेकविधोऽन्तरायः सम्पद्यते तथा निभृ- तमन्पैरज्ञायमानस्त्यजामि जनपदानुपङ्गिणी भुषमिति विचिन्त्य तथैयालक्षि- तमामेण झगिति निर्गत्य पुरीपरिसरादनातन चेतसा दक्षिणां ककुभमधिकृत्य प्रवृत्तोऽस्मि । गन्तुमनां च (नाश्च ? ) तमुल्लवयन प्रथमप्रवासरभसाद्भूयसा- गतिजयेन प्रस्तुतं पन्थानमस्तंगते भगवति सहस्रभानौ योजनशक्तिकेति नाम्ना प्रसिद्धं ग्राममासादितवानस्मि । तत्र च प्रवेश एव दृक्पथमुपागते ग्रामसरसि निवर्त्य सायन्तनं सन्ध्या- विधिमनुडुरेण तमसा किमप्यस्फुटतामुपेतवत्यालोके लोकैरनवलक्ष्यमाणः पुरा परिचितस्य पुराणवयसो मथुरान्तर्विख्यातस्य सदैव तद्रामवासिनः पिम्पलक- नाम्नो गतकारस्य मन्दिरमाच्छय प्राविशम् । तेनाप्यभ्यागत इति राजसू- नुरिति घृतमिलमिति च ससंरम्भमभ्युत्थानपूर्व कृतादरगौरवेण यथोचितैः स्वागतप्रश्नासनदानादिभिरशेपतोऽपि सत्कारः प्रीणितोऽस्मि निर्वतितपूर्व- रात्रकरणीयस्य च शय्यागतस्य ममान्तिके प्रेम्णा समुपविश्य " कुमार ! सुदूरयात्रिकेणामुना स्वरूपेण क्व नाम गन्ताऽसि, फतमं च तक्तिल तादृश- मनन्यगोचरप्रयोजनं येनैवमेकाकी चलितवानसीपयुक्तवान् । मयाप्यये मदीयमिदं सुदूरदेशानुसर्पणरहस्यमवेत्य मां कदाचिदिह नगरीनेदीपसि ८दपठ० ·सोडलविरचिता ग्रामे स्थितोऽयं मत्प्रवासमसहमानो वराकः स्वयं प्रचलितुमक्षमः क्षणेनैव तातस्य ज्ञापयित्वा निवर्तयिष्यति, निजकुटुम्यमपहाय वाकविधुरोऽपि प्रेम्णा समं चलिष्यति । तदलमत्र विश्वासेन । छन्नार्थकथनेन प्रतारयाम्येन- मिति सम्प्राधर्य, "भोः पिप्पलक ! भ्रूयताम् । इतो दक्षिणेन सिन्धुरस्ति । ततः परं पारमुत्तीर्य क्वचिदेकस्मिन्नमानुपप्रचारिणि प्रदेशे किमपि सुमनसाम- साध्ये धनं मयैव साध्यमास्ते । तत्राहमेवमुचलित " इति प्रोक्ते पुनस्तेन न किश्चिदुक्तोऽस्मि । किमेतचेतसि विभावितं यद्यमतिप्रसिद्धी द्यूतरसिकः सदैव वन्दिग्रहोपार्जितेनार्थेन व्यसनं सारयति तदेप तत्र कुत्रापि चलितवान् । अतः किमिति दुचारप्रसरमविशुद्धलमनयदुर्ललितं राजपुत्रम भिव्यञ्चनपरेण प्रश्नाद्रेण पीडयामीति प्रायोऽनुचिन्त्य परमसौ तूष्णीमकरोत् । केवलं सेव- काचारमनुसरन्नुपविश्य द्वारि दत्ताङ्गयामको जाग्रदेव गृहीतायुधस्तस्थौ । अहं च प्रथमाध्वसचरणश्रमेण बलादायातया निद्रया सुखप्रसुप्तस्त्रिभागशेपायां रात्रावतिस्पष्टपरिकरं स्वप्नमद्राक्षम् । किलकत्र कानने वनश्रीरिति(व ?) प्रस. नमधुराकृतिरेका स्त्री पयोधरे बद्धक्रमं कण्ठीरवमवादीत् । " त्वं विक्रमेण करिवृन्दविदारणक- मल्लो मृगेन्द्र जगतीह सदा बलिष्टः। अद्यत्वसौ तव पयोभृतिकल्पितोरु- फालस्य पौरुपमपास्य विधिर्वलीयान् ॥ इति श्रुत्वा तेन च स्वप्नसम्भ्रमेण झगिति प्रयुद्धोऽहम् । अये स्वप्नो. ऽयम् । एवं दृष्टयानस्मि । तत्काचिदस्माकमन्वयदेवतेयमीदशाध्यवसायेन प- योभृति समुद्रे पदफालस्य ममाग्रे पौरपादितो वलयान्विधिरवधित्वेन प्रभवि- प्यतीति सिंहशिक्षापदेशेन प्रायः कथयति । अधया किमेवममुना कापुरुपवि. फल्पेनोत्साहमपहस्तयामि मृपा परिणामः सर्यो हि स्वप्नसंरम्भः किमिति स्वप्नस्यैव पृष्ठे लगामि । तावदितः प्रयोघमासाद्य समुत्थितोऽहमिदानीम् । एप एव समयः प्रयातुमस्ति । जगत्यपरो पलीयान्विर्भण्यते । एकोऽपि यो ममापि विपक्षीभूय पुरी भविष्यत्यादी तमेव परिपन्धिनयोपस्थितं निर्मथ्य पारपामोति दर्पोत्सेकनरलिनस्त्वरितमुत्थाय, "हंहो पिप्पलक ! तिष्ठतु म. पान् । पामो वयमिति प्रणयादनुवजितुमुद्यनं तमविस्खलनपूर्वमापच्च्य नि. गत्य घ ततो ग्रामादमन्दया गत्या गन्तुमारब्धवानस्मि । सनध(को)नाध(म?)दुर्व्यसनविनटितोमहात्माऽपि हास्यानुसदृश(शं.)

·उदयसुन्दरी कथा। नाचरति । यतोऽहं तथा शश्ववहता प्रयाणकेन स्वमादौ देशमतिकामन् यस्मि- नेव नगरे ग्रामे वा यस्यैव गृहे प्रविशामि तेनैव द्यूतकारोऽयमस्मद्गृहात्किम- प्यपहृत्य यास्यतीति सुप्रसिद्धत्वान्निकामशडितेन नेत्रनिक्षिप्तो भोजयित्वा प्रेप्यमाणो जनेन दूरादवलक्षितत्वात्समानविद्यैरालिङ्गवमानो निमन्त्यमाणश्च द्यूतकारैरालोक्य च द्यूतमानन्देन विस्मरामि प्रस्तुतं प्रयोजनम् । उपरि तस्यैव गत्वा भवामि । तत्र च जयता कितवलोकेन दीयमानामनेकशो रेखामासाद्य तेनैव च रमणेन स्वयमुपविश्य खेलामि न चैतत्किमपि चेतयामि यत्किल लङ्का प्रति प्रस्थितः पथि स्थितश्वाहं ( हमिति ?)। पश्चानिष्किञ्चनीभूतश्च किमधुना खेलनाय सारयामीति चिन्तया कार्य स्मरामि । तथैवचात्मानमात्म- नवोपहस्य ततोऽपहस्य (सृत्य ? ) निस्म( स्स ?) रामि । इत्येवममुना क्रमेण गमितवहुवासरया कालसम्पदा प्रथीयसीमुत्तरदक्षिणयोरन्योन्यमवनिमण्डा लानुभागफलहादगमि(भिग ?)तयोर्दिशोर्निधारयितुमन्तरमवेशितां भुजलता- मिवमहोदधेः,अनिलतरलितोमिशिवरशीकरप्रकरैमंदावस्थामिव वरुणकुञ्जर- स्य, तीरविरचितानल्पतापसकुटीरकैर्निवासनगरीमिव धर्मस्य, प्रचारवीथीमिव निर्वाणनगरस्य, महासरितमत्रभवतीमवाप्तोऽस्मि रेवेत्यपरनामवती नर्मदाम् । या रेवेति निपन्तयातु(मिपात्पुनाति ?) विशदापारप्रवाहश्रिया साक्षात्सा क्षितिमाज़गाम गगनादुत्तीर्य मन्दाकिनी । कुत्रान्यत्र समीरसङ्गमसमुड्डीनोदविन्दुब्रज- व्याजात्तीरशिलातलेपु मिलितस्तारागणो दृश्यते ॥ या शाश्वतपदा देवी तरङ्गसरिकास्रजं । विभर्ति वृत्तकल्पान्तसङ्घया रेखावलोमिव ॥ ततश्च सरभसमभिनन्य चन्दितजलोऽहमुत्तीर्य मुग्वावतारेण वर्मना. तामतिमनोहरां सरितमेनया मेकलकन्यया पूरितं प्रविष्टोऽस्मि दक्षिणं देशम् । इतःपाथोधिपरिखावती लड्दैव(गन्तुं) प(व?)रमित्युचितोत्साहमुदग्रवेग च प्रचलितस्तस्मात् । अथ क्रमेण सन्त्यजन समदशबरीकटाक्षकल्ली(ल्लोल १)कदम्बदुस्त्यजानि भिलपल्लीवनानि, लङ्वयनुद्दामपामरकुटुम्बिनीकुचशैलदुलड्डयान ग्रामान्, अति- कामनपारपौरागनालावपयजलदुर्गदुरतिफ्रमाणि नगराणि, अतिगच्छन्नतुच्छ- तमसुन्दरोद्यानवलयान्धकारदुरतिगम्यानि मलयमण्डलानि, निस्तरन्नसमशीता- तपाचसंघरणापासगुस्सह क्लेशम्, अविश्रान्तगमनो भानुरिय, भुवनलवनोत्वा ·६० सोडलविरचिता तक्रमस्त्रिविक्रम इव, पृष्ठीकृतमहीतलः कुर्मराज इव, स्वेदाम्बुसंप्लवेन जलाकृ- तिरुण इव, त्वरापरिक्रमेण च प्रचलत्पदः पवमान इव, संवृत्तवानस्मि । एवमहमनेकगिरिकूटतटिनीमहाऽवटैरारोहावरोहविषमम्, अपारहरिचि- त्रकादिकूरतरसत्वसञ्चारेण प्राणप्रणांशदारुणम्, अनीरभूमहान्तरालविस्तरेण च तृडातपक्लान्तिदुस्तरं पन्धानमतिक्रम्य गच्छन्नेकत्र परमेकहेलयैव निजन- सरसंरुहाशेपदिग्भागभोगिनि, प्रखरहरिकरजकोटिकुहितानेककरिकरोटिकू- टाद्रिमति, प्रचण्डद्वदहनधूमान्धकारपुञ्जकनिकुञ्जक(निबिड ?) निकुञ्जवति, प्र- भञ्जनमहतपक्वकपिकच्छुगुच्छकोचलितकेसरपरमाणुरय्यारजस्विनि, प्रजरद्- जगरमुखोदरस्फुरत्फूक्तारभरसमीरिणि, हरिशरभप्रायवनजन्तुनि, खदिरशा- कशाखोटप्रायतमणि, दर्भसूचीमायतृणजातिनि, वल्मीकमायभूमिनि, भीपण- तया प्रकर्पमापन्ने, दृपदसञ्चारवर्त्मनि महावने पतितोऽस्मि । तत्रैव चान्तर्गच्छतो मे तिग्मांशुरस्त जगाम पश्चादग्रेऽपि भूरितया वना- भोगस्य भग्नलवनोत्साहः क्व नाम निरापदि प्रदेशे गमयामि यामिनीम् ; कि- मस्य तरोः स्कन्धमधिश्रयामि; किमिमद्रिदरीमध्यमधिविशामि; किमत्र धन- लताजालिनि गुल्मवलये वसामि; किमग्रे क्वचिदितोऽप्येवंरूपमपरमुत्कृष्टं व. सतिस्थानमासादयिष्यामीति वितर्कपरतन्त्रेण चेतसा शून्य इव प्रसर्पन सह- सैव परमस्तरविवन्धनोत्सर्गविगलितैरिव ध्वान्तपटलेराच्छादितोऽस्मि । तथैव च यावदन्धकारेऽपि लब्धाश्रयपरित्यागानुतापात्कृतयथोपस्थिता- वस्थितिविनिश्चयो ब्रजामि तावत्सुदूरमतिघनान्धतमसगर्भे मुरठिपो पक्षसि फौस्तुभशालाकामिव प्रदीपभ्रान्तिमुत्पाद्यन्तीमुल्लसन्ती च फुतश्चितान्तिक- लिकामपश्यम् । दर्शनेन च तस्याः ससंशयमम्हे ! किमिदमेवमुद्योतते; किमेप फचिदाश्रये वितीर्णो दीप प्रज्वलति; उत स्फुरन्तीभूतदहनाचिंपः शिरोयम्; अथवा निघानं ज्योतिषां यहिः; आहोस्थिदिव्यौपधीप्रभेदः कश्चन । भवतु या किमपि । अस्तु तायदनुसरामि परतस्तु दृष्टे सत्यस्मिन्नुचितमाचरिप्यामीति निश्चित्य तधामगृत्तः कियत्यापि कालकलया तमुद्देशमासादितो झगित्यग्रे तयैव कान्तिशिखया घोतिताभ्यन्तरमभित्तिकेन च बहिर्मण्डपेन मण्डिताह- णमुनतमस्य तमसः श्यामिकया कबलकुटायमानमत्यन्तजीर्णतया च ग्वण्ट- स्फुटितमापतनमद्राक्षम् । सहर्षवेगं च गत्या समीपमन्नः प्रहितेन चक्षुपा विलोक्य भगवती दुर्गा- मन्तिके च गृटितेष्टकायां भित्तायतिमिरविपन्नपन्नगस्पास्थिोपे शिरसि वि- ·उदयसुन्दरी कथा । ६१ थोतमानं दिव्यरत्नम्, अये शून्यं चण्डिकायतनमेतत् एषा च साभुजगमणे- रस्य प्रदीपसंशयवती कान्तिकलिका । तत्साधु संवृत्तम् । इदानों यदि नाम कुत्रचिदिहाता(पां)स्थानमासाद्यते तदहमधिकरमुखमक्षालनाचमनशुचि- तामाधाय देवी नमस्करोमीति संप्रधार्य तथा कुर्वन् कथश्चित्तादृशेतमसि दृष्टाया- मर्द्धनष्टायामल्पविरसाम्भसि पुष्करिण्यां तद्वि सकलं विधाय त्वरितमेवान्तः प्रविष्टो जय जय त्रिभुवनजनाप्यायिनि कात्यायनीति भक्तिपयुक्तं वचः प्रस्तूय स्तुतवानस्मि। स्वामिन्यायें भुजङ्गाभरणवलयिनि स्थूलशूलास्त्रदण्डे- चामुण्डे चण्डि चश्चन्निविडनरशिरःस्रक्परीताङ्गि दुर्गे । देवि स्व यचूडामणिकिरणकणश्रेणियौतानपाद- द्वन्वे वन्द्येऽभिनन्ये जननि जय जय श्रीमहाकालि दिव्ये ॥ कृतस्तुतिश्व क्षितितलमिलितालिकेन शिरसा प्रणम्य समुत्थितः स्थिता- न्यपथिकजनोपलम्भाय बहिर्मण्डपमगच्छम् । सोऽपि शून्य एच केवलमन्तः प्रतिष्ठितं क्षेत्रपालमालोक्य तस्यापि वाक्योपहारमकरवम् । धृत्यावेशप्रसक्तजवलदनलमुखोन्मुक्तपेत्कारपोरे:- फूरैरुत्तालतालव्यतिकरमुखरीभूतभूपास्थिमालैः। क्रीडन्तं प्रेतरकैः कुणपभुवि महाजङ्गलग्रासलोभ- भ्राम्यद्भल्लूकभू(घू ?)कप्रकरपरिगतं क्षेत्रपालं नमामि ॥ ततश्च तत्रैव मुहर्तमुपविष्टः स्वान्त एव भावितात्मा सविस्मयमहो! साधु, विधिना दुर्घरापदि महावनेन पातितो रत्नज्योतिरिदमुपस्थाप्य नि- हितोऽस्मि । कथमन्यथा समस्तालोकविजयिन्येयं विवे तमसि दृशोर्गोचरी. भवत्येतदायतनम् । तथा च मन्ये नक्षत्रमात्रकेणाप्यालोकशुन्यं भविष्यतीति सञ्चिन्त्य किल करोमि पायान्मेपे चक्षुपी तापदेकं झमिति मणिकिङ्किणीरण- कारझकारितादम्बरतलावतरन्तम्, अन्तिकेषु विस्फुरन्तीभिरात्मप्रभाभिर- दभ्रेऽपि तमसि दुरादाविर्भवन्तं, चरणनूपुरा(रा ?)वघावितया गगनगङ्गामराल. बालकनेण्येव धवलनरकरोटिमालया कृतोत्तरासहं, खट्वाङ्गशिरःप्रणयिना क- पालेन संसारफलाष्टो(श्ली?)लकमिव दर्शयन्तं, भस्मनः प्रोडूलनेन सिताच्छ- धूलिधूसरितं निर्वाणदेशाध्वनीनमिवानुमीयमानं, सर्वतो गृहीतैर्भूपास्थिमणि- भिराच्छोटितादोपतारकघनं नभोनगरलुण्टाकमियोपलक्ष्यमाणं, वामकरनिवे- शितया शुक्लकपालशुक्त्या सम्पूरणाय गृहीतेन शशिविम्बस्याईन प्रजाप- ·६२ सोडलविरचिता तिमिव प्रतीयमानं, प्रमाणवयसमल्पास्थिकर्परकदृष्ट्या सजा संयमितजदाक- लापं कापालिकमपश्यम् । स चावतीर्य कृताभिवन्दनो देव्या विस्मित इव ममान्तिकमाजगाम । कृताभ्युत्थानपूर्वमुपरचितप्रणामेन च मया दर्शितोचितप्रश्रयः समुपविश्य वत्स ! कुतोऽत्र दुरतिक्रमापायभूरिण्यरण्यविधुरे निपातितोऽसि, कतमः किमर्थमिति ससंरम्भमुवाच । अहमप्यादितः समस्तमात्मनो स्व(वा)यनिवे- दनादारभ्य दुर्विनयविस्तृताध्यवसायपरिकराडू लङ्का प्रति प्रस्थानमाख्यातवान् । ततश्चासौ मुनिः सशिरःकम्पमेकाग्रतया क्षणं सन्मुखमुदीक्ष्य झटिति घटित- पर्यवन्धः स्थिरीभूय नभसि निक्षिप्तचक्षुरस्थात् । अथ क्षणेन कुतोऽप्यागत्य नवाभ्रपर यंगजदशनमुसलायमानं भुजदयमेवास्ते । दंष्ट्रयोरादिकोलस्य यन्त्र न प्रौदिरिष्यते । ततदायताभोगमास्ते धीरस्य दोर्युगम् ॥ अपिच- त्रैलोक्यश्रीरसौ दासी तावदुच्छृखलायते । यावद्वीरः कृतास्कन्दो न दोर्दण्डमुश्चति ॥ तदेपाऽद्यतनी द्यूतवृत्तिरल्पेन प्रभूतमुत्पादयन्ती लाभवती में वणिज्या समभूत् अन्तः समारुह्य चेमामिदानीमेव किं न व्रजामि । दिव्यशक्तीनिहि विमानयानान्यारूढिसमकालमेव चिन्तितां दिशमुद्दिश्य नभसि प्रयान्ति । तिमिरमुद्योतश्चेति चर्मदृशामस्माकम् । अमीपां तु देवतासिद्धानां सर्व प्रभास- विस्पष्टमेवेति सञ्चिन्त्य, प्रणम्य क्षेत्रपालपरिग्रहां च भगवतीमम्बिकामनुगत- समाहितेन चेतसा सभाव्य तदिमानमारूदवानस्मि । तद्धि क्षितिपालशेसरमणे शृणु, प्रचारपाटवेन या(ता?)शमारूढे मयि झगित्येवोत्पत्य हरगलगरलकन्नलमलीमसं सुदूरमन्तरशिरोभागमारुरोह । ततः परमुपमान्तं प्रयातुम्, अनन्तरमारचितगुरुवेगनिर्गमप्रसरं परितो विस्फ. रन्तीभिरतिघचलचैजयन्तीभिर्ग (ग) नगगाडिण्डीरवल्लरीपटलमिव मस्ता गीयमानम्, अनणुमणिकर्मनिर्मलोद्योतडम्बरेण प्रदीपतन्त्रमिव तिमिरविग्रहे. णोचलितम्, उच्छलकिङ्किणीरणत्कारनि:स्वनैवेगोज्झितसमीरमिवारब्धविज- १अत्र प्रपो गिन्तिो भूयान् ·उदयसुन्दरी कथा। यकोलाहलम्, उल्लङ्घजपटफटत्कारितोपकण्ठकनकदण्डिकादारितनभस्तलम्, उलोठिताध्वजलधरम्, उत्सारिताग्रतारक, स्वरूपमधिकृत्य त्वरितमन्तरिक्षण गच्छतस्तस्य तिमिरपटलोन्मूलितालोकवृत्तिरहमन्येन नीयमानोऽन्ध इव, क एप ककुभो विभागः, कियदतिक्रान्तं पश्चात्, अग्रेऽपि कियद्गन्तव्यम्, किशी चासौ वसुमती, कीदृशाहि ते गिरिसरित्कान्तारपरिगताः पन्थानः, कीदृशोऽ- प्यसौ जनपदप्रचार इति न किञ्चिन्नानामि, केवलं चरणचङ्कमणपीडाभिरू ज्झितः पदे पदे मृदुसमीरलहरीनिवेशशीतलोचनो यानेन गतिसुखमनुभूतवान- स्मि । तथा बजतश्च मे किमाश्चर्यमावेद्यते सहसैवमेकत्र भग्नदिव्यप्रभावमिव, चलितसञ्चारयन्तमिव, तावत्पथासमर्थमिव, केनापि विधृतमिव, क्वापि प्रस्ख. लितमिव, विमानमस्पन्दुरूपतया स्थिरीभूय तस्थौ । तथा स्थिते च तस्मिन्नुभृतविस्मयोऽहं नन्वनाकारसमतलेऽस्मिन्नभोऽध्वनि कोऽयमसंभाव्यमानपरिस्खलनविषयस्यास्य किल निश्चलतया स्थितौ हेतुरिति सर्वतो निमालयन्न किश्चित्तादृशं कारणमुपलब्धवान् । एकं च परं तस्य तल- मयनिर्माणमणिदलोद्योतेन मूले दुरन्तविस्तारमम्भसः प्राग्भारमपश्यम् । त- दालोकेन च सवितर्कमहो कोऽयमियता जलाभोगेन भूतले प्रदेशः किमयमु- छन्तः(म्महत्याः १) कस्याश्चित्सरितो महाहृदः, किमिदमुल्लोलकवलितानसंर- म्भमदनं या सरः, किश्चिदध प्राप्तस्तमेनमहं लकापुरीप्राकारं दक्षिणाम्भोधि- मिति निपुणं निरूपयन्ननुसमुद्र एवायं कस्यापरस्य परितोऽप्येवमलघुपरिस- श्वररितमतिमिशिललितविद्रुमदलदन्तुरोर्मिशोणिमवती वारां विभूतिः । एवं चेत्किमित्यवान्तरण्यानुत्पन्नरोधमपि स्थितमेतदिति यावयधारयामि तावदे- कहेलयैव कलकलितफिशिणिनिनादोन्नादितनभस्तलेन सर्याद्गमुत्कम्पितम् । तेन तत्कम्पविचलितासनतया साकृतमितस्ततो दण्डिकासु लगितुमाकुले मयि सह मयेर परिभ्रंशनिस्सहं विमानममायगर्भ तस्मिन्निपात । तेन च फ्रोडीकृतः क्षणादेवं हानिफलसमारम्भोऽहमुपरतइतीयन्मात्र- चेतनो निमनोऽस्मि । तत्कालमनोऽहमघस्तान जाने, कवयन सहसैव परं प्रबुद्धकरणवर्गः । न च तेषां विमानसागरावर्तवलयानामेकोऽपि । केवलं विमलविद्रुमशिलासम्पातस्य विसकटाकारशालिनः प्राकारचलपस्प टारयत्तिन- मात्मानमपश्यम् । तथाऽवलोक्य विस्मयचपलेन चेतसा मर्वतो निक्षिप्य चक्षुरहो क किल दिव्यं तदिमानपानं येनागतोऽस्मि । फस प्रसरदुर्गमः समुद्रो यस्यांभसि ·६४ सोडलविरचिता पतितोऽस्मि । कचासौवाडवमुखवलयभासुरो महावतः। किल यत्र मनोऽस्मि । किन्नाम मनोऽपि नाहम् । किमभोधिपतनव्यतिकरोऽपि नायं । किमहमपि स खलु न भवामि । किमङ्ग (मुत्तुङ्ग) यहुतरङ्गताडितया सर्वमीहगेव दृश्यम् । किमंमोजडिमजनितवैधुर्यस्य भ्रमोऽयमन्तःकरणस्य । किमिमीदृशमंभो- विभीपणाद्भुतस्वरूपमिंद्रजालं या किंचित् । किमिति न तन्मे विमानम् । तदे- तनिश्चिन्नमचिन्त्यापातदुर्द्धरं किंचन पुराकृतमुपस्थितं कर्म । किं विकल्पादये चिरादिदानीमनुस्मृतं स एप स्फुटीभूतः स्वमो यो मया तत्र योजनशक्तिका. ग्रामे द्यूतकारपिप्पलकस्य समनि सुसेन दृष्टः। यधा किल तया स्त्रिया मृगेंद्रशि- क्षाक्षरस्तयाग्रे पौरुपं निरस्य विधिर्वलीयानिति प्रोक्तोऽहमतस्तदेतद्दलीयसो विधेषिभितम् ।अथ भवतु किमेभिरवान्तरवितः । प्राकारान्तरमधिविशामि पुरस्तात्तु यद्यथा तत्तथैव स्वयमाविर्भूयमानमवगमिप्यामीति संचिन्त्य चंद्र- मणिघटितरुवाटवल्गुना दारेण प्रविष्टोऽमि । तत्र च ममृणमणिधूलिपांसुलेन पधा स्तोकान्तरमुपसर्पन्नईपध एव दूरतोऽपि रत्नाश्रयात्समीरसारितान्तर- पलाशपटलात्कल्पतरुमलरीभरादिव निस्सरन्तीभिः, आलोकलीलोडेसन- तरहिताहीन्द्रफणाफलकवलयादिव समुचलन्तीभिः, उन्मथितगर्भाद्रोहण- तादिय विजृम्भमाणाभिरनेकशः प्रसरसंरंभवतीभिःप्रभाभिरग्रेतनं प्रज्वलन्त- मिव प्रदेशमद्राक्षम् । दृष्टमात्रे च तस्मिन्झगित्युद्गतेन भूयसा भयेन फति. चित्पदानि पचाग्निपृत्य ससम्भ्रममा:किमहमागत्यान्ततस्तस्यैव पतितो मुसे पाडवस्य । फस्यापरस्य चण्टार्चिपोऽयस्थितिग्दरे महार्णवस्य । निस्सीम- सम्भूतिरसायप्याभोगस्तेजसा । जानामि चायमेभिरेव तेजोभिः शोपिताना. मिन्यमिह प्रणाशः पायसाम् । अधेमप्यनुमानमितस्समागच्छतोऽस्य वायो. रत्पन्तशीतलतया प्रतिहतमिय भानि । ततश्चान्यदेव यस्त्वन्तरं किमप्येतत् । अस्तु या फिशन । प्रजामि गृत्या साहसम् । इतरथाऽपि ममेत्यमापनिमनस्य संदिग्धं प्राणितमन्यत्र यत्किल गमिप्याम्यहमनस्तापदपूर्वदर्शनेन सफलयामि पधुपी, पदपामि फिमिदमोदग्यिघम्, अनन्तरन्तु मयतु याव्यमिति कृत्या धिनियपं पलितस्ततोऽस्मि । तथा गच्छन्समंदसबारमाशङ्कितेन चेनसा किय. दभित्रम्प पुरस्तादुत्सर्पिण्यास्य (गस्त्य!) प्रभाकलापस्य गर्भ पिण्डितं निर्माण. मिरा रयिमराणां, स्तम्भिनं स्वरूपमिय विशुना, पुनिनमुत्थानमिय प्रदीपानां, दिनान्ननिष्टि(दि)नगोम्पक्रमस्थानमिय भास्करस्प, भुगोपनप्तस्य जठराग्नि स्तभ्यमिप समुद्रस्य, मन्दरापातनिर्गनस्प फुटुम्यालोच(क)मिव कौस्तुमस्प, ·उदयसुन्दरी फया। मथनविदूरपलायितानां गिरिदुर्गमिव मणीनाम् , आरब्धमथनेभ्यः सुरेभ्योऽप- न्हुतं रत्नसर्वस्वमिव वरुणराजस्य, महाकोलेन रसातलादुदस्यमानायाः साग- रोमिभिराहत्य पातितं मणिकिरीटमिव वसुन्धरायाः, यादोभिरम्भोधिजलं हरतामम्भोमुचामाच्छिा गृहीतभन्नस्येन्द्रधनुषो दलमिव पुक्षतया विश्रान्तं, मलयसमयोपयोगिनामेकत्र मिलितं तेजस्विनां घृन्दमिव कालातिवाहनधिया सडच्यावतिष्ठमानं, पातालतलवासिनो ज्वलतः कालाग्निरुद्रस्य समुत्थितं ज्यो- तिरिय स्तम्याकारेण परिणतं, कुम्भयोनिजनितापकारकोघादम्भोधिना तजनक इति चलादावध्य कारागृहोपरि कृतेनेव धामवतारत्नकलशेन विभूष्यमाणशि- खरामविलग्नया जलशायिनो हरेमूली(स्तल्पी?)भूतेन शेपाहिना विमुक्तया निर्मोकलतयेच घचलप्रलम्बया वैजयन्त्या विराजमानं, मद(ध्य?)घटितशाल- भलिकाश्लेपरोमाञ्चितैरिव निविडकिरणाङ्करकण्टकितैरमलमरकतस्तम्भैरुङ्गा. समान, माणिक्यमणिभूमिसङ्कान्ताभिरूपरि मण्डपनिवेशितानामतनुमुक्ताव- चूलवलयानां प्रतिविभ्यपरिपाटिभिः सहजरगावलिमनोहरम्, उभयतो बार- शाखासन्नजनितविद्रुमदलपुत्रिकापाणिप्रणिहितस्य शशिकान्तसृष्टीलाक- मलस्य कर्णिकीकृतया पुप्पराग(कलि)कया सततमनुच्छिन्नदीपकालोकं, सर्वतो निहितरत्नसन्तानेरधनीकृतरत्नाकर, तलपीठसश्चिताचरमचामीकरशिलाभिर- किचनीकृतकनकाचलं, निरन्तरनिवेशिताशेपजन्तुरूपैः शून्यीकृतग्रिभुवनम्, अनेकरचनाविन्यासचास्ताभिरियनीकृतविश्वकर्मविज्ञानम्, आनन्दकन्दशो- (सा? )रसमकर्मनिर्मागमेदुरम्, अदूरपुप्पद्रुमारामवलयितमपश्यमुद्दीपमणि. मयं महिष्टमायतनम् । सपत्यपधूताशङ्कमुच्छसितहृदयश्च सम्यगाहानिर्दृत्तया दशा सम्भा- व्य रमसेन गत्वा प्राविशमपश्यं च तत्रान्तःप्रतिष्टितं शब्दमिवार्थप्रतीतेरखि. लसंसारसृष्टेरादिभूतं भगवन्तमम्बिकानाथम् । घटितकरकमलसम्पुटस्तु तं प्राणिनामिष्टमभीष्टसिद्धये स्तुतवानस्मि ॥ देवः पातु शिवो जगन्ति पटुना स्नेहेन सिद्धाशने. नेवाभ्यशितया दृशा भगवती पत्र प्रिये पार्वती। आईभत्वचमच्छनेत्रपटयद्रोवोरगं हारव- इति चन्दनधूलियत्तिलकबहालेक्षणं वीक्षते ॥२॥ इति स्तुनिपूर्वमयनिनलमिलितजानुमस्तक प्रणम्योत्याप विश्रामकामः समुपयेष्टुमेकान्ते माणिस्यमणिफलकपेशलं मत्तपारणकमशिनियम् । अय ·सो लविरचिता तस्मिन्नुपाविशन्नेव झगित्यङ्गणोत्सङ्गभुवि समुत्सर्पता रणन्मणिरवझङ्कारमुख. रेण ध्वनिना विकृष्टदृष्टिः,एकहेलयैव लीलया चलन्तमनन्तविस्तारं, पुरक्षो- भमिव स्त्रीराज्यस्य, घ(च)लदशनमिव शृङ्गारस्य, मेलमिव सौन्दर्यस्य, सार्थमिव यौवनस्य, काञ्चीमुखाग्रघटितेन रत्नमकरण प्रकटितमकरवाहनं सैन्यमिव मन्मथस्य, स्फुरन्मुक्तासरप्रसृतेन प्रभापटलेन परिणद्धचन्द्रिक कुटु- भ्यमिव चन्द्रमसः, कर्णपाशदोलिन्या कुण्डलश्रिया विलसितान्दोलकं जाति- वर्गमिव वसन्तस्य, कराग्रविधृतेन लीलाकुवलयेन गृहीताञ्जनकूपिकं परिग्रह- मिव रतेः, अविरलकुरुलच्छलेन सहोत्थिततिमिरनिकुरुम् पातालादिव समु. त्थितं, मौक्तिकाभरणविभ्रमेण सञ्चलिततारकं नभस इवावतीर्ण, पदतलारुणि- मसम्पदा लग्नदिग्गजशिरस्सिन्दूररागमाशाभ्य इव प्रसूतं, सहजशोणाधर- विम्वतया मुखमिलितविद्रुमदलं समुद्रादिव निस्सृतं, श्वसितसौरभविभूत्या घटितपारिजातपरिमलं स्वर्गादिव भ्रष्टम्, एकार्णवं लावण्यवारिभिः, एकारवं किङ्किणिरणितारवैः, एकास्तसन्ध्यं शिरस्सिन्दूरपांसुभिः, एकाभ्रमाभरणप्रभा- भिः, त्रिभुवनश्रियः क्रीडापुत्रिकौघरचनायमानं, मुखसमीरसौरभापतन्मधुप- पछलेन गुलिकाधनुर्दरेण मनोभुवा मरकतोपलंगुलिकाभिरिवानवरतमाहन्य- मानम्, आयान्तमनन्ययुवतिसामान्यं, कन्यासमूहमद्राक्षम् । मध्ये च तस्यातिधवलवृत्तातपत्रस्य मूले लक्ष्मीरिव चन्द्रमसो मण्डला- गलिता, सावित्रीध्यानपरतन्त्रेण चेतसा सृजतः प्रजापतेस्तदाकारपरिणते च सैवेति प्रतीयमाना, रतिरिति प्रियाप्रत्ययादिव समालिङ्गिता मनोभवेन, रोहिणीति मुखच्छायागतेनाधिष्ठिता चन्द्रेण, सर्वतो विसारिणा कान्ति- परिवेषेण पृथ्वीव परिवृता पयोधिवलयेन, लावण्यजलभरादुत्तीर्य शैशवेन तटे न्यस्तमुडुपदण्डिकातल्पकमिव सुललिताङ्गुलीसञ्चयमुदहता चरणयोद- येन विराजमाना, पुष्पायुधेन प्रहरणीकृताभ्यां कनककेतकीसूति(ना?)भ्या- मिव यथोत्तरमाकारवृत्ताभ्यां जड्वाभ्यामुद्भासमाना, (सुल) क्षणकिङ्किणीग- णोपशोभिनो मनोभवस्यन्दनस्य नितम्बस्य युगेनेव पोनोरुयुगलकेन भ्रा- जमाना, मेखलोपरि जनितमणिपहिकावलयप्राकारमनङ्गभूभुजो गिरिदुर्गमिव- गरिमरज्यं नितम्यमुद्रहन्ती, नियतमितः परतो भव्यं नास्तीति विधिना प्रदत्तं शून्यमिव सुवृत्तसुन्दरं नाभिविम्बमायिनती, जगदेकधन्विना मन- सिजेन धनुर्विद्यावलेपादुत्क्षिप्तं सूचीनाराचमिव प्रतनुसरलं रोमावलीदण्ड- माधाना, तानवमुपजनयतो विधातुरुदरात्करतलैकपालिकया त्रिवारमधिकमुपा- दानश्यमुत्सारयतो जाताभिस्तटीभिरिव निसभिावण्यललिताभिर्वली- ·उदयसुन्दरी कया। भिस्समन्तान्मानसमाक्षिपन्ती, मन्मथरतिभ्यां विधाय मधुपानमधोमुग्वन्य. स्तयोरापीनवर्तुलयोः कनकचपकयोर्युग्मेनेय फुचदयेन संसारं सफलयन्ती, सुदृढमुभयतोप्यंसदेशसंकान्तस्य शशिविशदकपोलयुगलस्य कान्तिजलतरङ्ग- सरलि(सङ्ग)ताभ्यां प्रतिविम्बच्छदाभ्यामिव मुजलताभ्यां चक्षुराहाद्यन्ती, शहरेखोपहासनिस्सृतं हासप्रसरमियातिनिर्मलं हारमाविनता कण्ठेन शोभ- माना, मुखामोदमासूत्रपता पितामहेन व्यापारितात्पारिजातपट्यात् विघटि- तेन प्रलघुपाटलदलेनेव बन्धूकबन्धुना बिम्बाधरेण मान्मथं रागमुत्पादयन्ती, नेत्रायलोपचचिंतया दुकूलघपलया कपोलयोर्युगिकया मुखश्रियो नेपथ्यमिय सूत्रपन्ती, मणिकनकसृष्टिना मकरकुण्डलेन कन्दर्पवाहनस्य मकरस्य बन्धन- शालायमानमभिरामं कर्णयोदितयमवतंसकुवलयेन कृतोचितरछायं दधती,. रतेर्विलासमणिदर्पणस्य ललाटफलकस्याधारदण्डकेनेव वरीयसा नासावंशेन शृङ्गारमुद्दीपयन्ती, भुजगरक्षाधिष्टितोपकण्ठममृतदीर्घिकादयमिव सुतारसरलं नेत्रयोयुगलमालीपु प्रेपयन्ती, सौरूपेण रतेवितीयेयमिति प्रदत्तेन दिकेनेवा- केन भूलताभोगेन युवतिसृष्टिमुत्कर्पयन्ती, वर्तुलिमचारूणा तिलकेन मध्योप- रचितमण्डलां यौवनाश्चवारस्य वाह्यली(ला ) भुवमिवातिभव्यां भालस्थली विभ्राणा, भ्रलतां लिखतः प्रजापतेरदस्पर्शकम्पितात्करतलाद्गलितभाजननस्तेन मपीदलेनेय सावितैरत्यन्तमेचकितकान्तिभिः कुरुलेग्नेलोक्यमपि मोहयन्ती, भालामलम्बिना सोमन्तमणिभूषणापपूलमौक्तिकेन नक्षत्राकारया समुत्तीर्य गगनादन्यत्येव निरूप्यमाणपूर्व(मूर्ध?)सौन्दर्यसंभूतिः,अद्भुताङ्गच्छायास्वरूप- तपा घटितेव सुवर्णसा(रो?)चिपां दलै, उज्यालितेव माणिक्यमणिमयुग्य- क्षोदेन, पोतेय मौक्तिकान्तस्सारवारिभिः, पुंसिते(प्रसृष्टे?)च शरदिन्दुचन्द्रिको पान्तकेन, दृष्टिपथमुपेता तारापुत्रिकेवाविद्या (कादपि?)बीलोचनानां, दर्शनाप- मान्ता स्वमाइनेयोन्मादयित्री पदयस्य, लतेय लोचनालोकनफलस्य, फलपरिण- निरिय झाररसस्य, रमत्तिरिय संमदास्वादस्य, स्वादोपलब्धिरिय संमारसु- गस्य, श्वासपरिमलानुमारिणा मधुकरस्तम्चन मुखचन्द्रमस्यकमुपकल्पपन्नी, सुललितालापप्रकाशिनर्देशनमयूषविन्दुभिरयः सन्ध्यानपे तारकाण्युद्गमपन्नी, निग्यिसारिण्या फटाक्षचन्द्रिकपा कर्णकवलयान्धकारमपद्यस्नपन्नी, पुरस्मसर्प- सा स्मितसितानगरलेन पुनशैलयो: शिग्यरमाच्छादयन्नी, गनिवशोल्लासिना पपलन्मणितुलामांटिकलमलेन सहसारयचरणपङ्कजोगमावली, तस्य मक सत्यापि कन्यापरिग्रहस्य स्वामिनी, मनोहराकृतिः कुमारी युपनिराजगाम ।

·६८ सोहटविरचिता यस्या दिःशिखरेण मन्दरनगेनेवोचपीनस्तनदं. देनाध्युपिते यपुष्यधिलसल्लावण्ययारान्निधौ। उद्भूतं मुखमिन्दुविम्बमुदभूद्विम्याघरः कौस्तुभः श्वासामोझरोप्पसाबुद्भवद्राक्पारिजातहमः ।। किंबहुना- निर्माय यां झगिति दृष्टविशिष्टरूप- सृष्टेर्विधातुरुदितो हदि मान्मधाग्निः । तेनोग्रतापविधुरः शिशिरं स मन्ये नाभीसरोजमधितिष्ठति चक्रपाणेः ॥३॥ झगिति च तामहमुदीक्ष्य चिन्तितवान् अहो कतमं कस्येदमीदृशमेवं स्वरूपरूपातिरेकसुन्दरं युवतीरत्नम् । अथवा यद्यसावीदृशीह पयोधिकुक्षावास्ते तीनी(लो?)कमिदं यन्मन्दरगिरिभ्रमादितो विनिर्गता लक्ष्मी (इति)। निर्गता चेत्तत्कयाचिदन्यया देवष्टकितो वैकुण्ठः । यदि वा नियतमस्मिन्नेकान्तदेशे स. मागत्य रतिप्रभृतियुवतिरूपातिरेकवर्तिना सौन्दर्येण कौतुकाद्धटितेयमन्यैव तरुणी प्रजापतिना । यस्या रूपस्य प्रथमाभ्यासवर्त्तनैर्लक्ष्मीः, उपादानमृदाही तुरग उचैःश्रवाः, स्तनविम्वकाधारपिण्ड ऐरावतकुम्भी, श्वासपरिमलोपयोग- द्रव्यं पारिजातविटपी, मुखावमार्जनोपान्तकं हिमांशुः, करप्रक्षालनजलममृतं, देहप्रभोद्योतनाश्मकलिका कौस्तुभः, इत्यादिभिश्चैतदद्गनिर्माणोपकरणवस्तुभिः प्रतारिताः स्वर्गिणो रत्नाकरण। यदि पुनरसौ ज्ञाता तयेकृ(भवेत्किन्नु ?)खल्वे. केन मन्दरमहीभृता सर्वैरपि कुलादिभिः कृत्वा मथनव्यापारमेपा न तैराकृष्यते प्रसभमित्यादि परामृशत्येव मयि सा तत एवायतनप्राङ्गणाद्दक्षिणया वीथ्या सह तेन कन्याकदम्बकेन पुष्पोचयाय पुष्पाराममविशत् । एका च छन्नवाहि- नी तासां मध्यादागत्य संवृत्य चातपत्रं प्रविश्यायतनस्य कोणे व्यमुश्चत् । तत्रोपरि च दिव्यांशुकवेष्टितोऽयं विमुक्तः परः । झटिति च पटं विमुच्य तथैव त्वरया तरलितमनोवृत्तिरन्यतश्चक्षुरक्षिपन्ती मामपश्यन्त्येव निर्गत्य साऽपि तासां मिलितवती । अथाहमतिकौतुकादुत्तरलमानसो ननु याव- दासामसौ पुष्पोचयव्यास न व्यग्रता तावत्पश्यामि किमेतदंशुकावेष्टितं वस्त्विति गृहीत्वा झदित्युडीय सायकाशादेकान्तमिति गतःकोणैकदेशं यावद्धे- प्टनकवस्त्रमुत्सारयामि तावदालोकितः पटोऽयं पटं चैनमुदेय यावद्वलोक- यामि तावदेकतस्तवेयमनल्परूपावभारपद्धतिरन्यतश्चेयं तस्याः कुसुमकार्मुका- यतनप्रशस्तिरतिमनोहरा चित्रमयी मूर्तिरास्ते । अथाहमहो क पुनरस्य संसा.

·उद्यसुन्दरी क्या। रसागरसरणेरियमीदृशी शिल्पविधिविशेपसारा सृष्टिरेपा पुनरत्रैव कन्यका- वस्तुनि व्यक्तीभूतेति युवयोरपूर्णकारसुन्दरिमदर्शनोल्लसितविस्मयरसप्लवेन जडीभूत इव निश्चलावयवकायो विकसितेन चक्षुपा प्रत्यङ्गमुभयतः क्रमेण निरीक्षितुं लग्नः। अनान्तरे च कुतोऽपि गर्भगृहोपकोणदेशाद्ववला भस्मनः प्रलेपेन, कपिला जटाभिः, आपाटला जटानामग्रकोदिभिः, आवरणवल्कलेन च हरितका- तिरित्यनेकवर्णधरा मूर्तिरिव गारुडी तत्कालकलितदारुणभया दुरवलोकमकृ- तिरेका भृकुटिबन्धकारितमुखी प्रकामद्धा तपस्विनी कोपेन परसुदर्गलं ज्व- लन्ती निर्जगाम । निर्गत्य च सहसैव सा कण्टकघटासङ्घटितैरिय, ज्वलत्कण- करम्बितैरिव, शृङ्गिविपनिपिक्तैरिय, रोपशाणोत्तेजनतीक्ष्णैर्वचोभिः आः पाप पुरुपरूप प्रपश्चितपशुभाय टितपटुविवेकगुणोद्भष्टचैतन्य धियानुष्याघम त्वया किमेतदाचरितमपवित्रम् । तदपवर्गसंविद्विपयनायकजनयोग्यमासन- स्थानमारूदोऽसि । मूढ किमिति देवनार्चनवस्तूपकरणमियं भग्ना । तन्नूनमि- दानीं त्वमस्यैव कर्मणः फलमनुभव । प्रथमसमुत्थितेन वचसा प्रोक्तः पशुरेव । किन्त्वन्यत्र समुट्ठीय पतनेन पतङ्गजातावनेन च माणिक्यशुक्तिकाभङ्गेन तदाकारया चञ्च्या शुको भूत्त्वा क्षपय कालम् । अयं च पटः शिरसि शुक. जातिविलक्षणं शिखा भविष्यतीति मां शप्तवती । अहमपि तथा शप्यमान- स्तया ननु किं मया कृतमिति यावयस्तात्पश्यामि तावदास्तृततदीयकृष्णा- जिनोपरि स्वचरणेन भन्मां माणिक्यमयीं शुक्तिमपश्यम् । दृष्ट्वा च सानुताप- मये चित्रपिलोकनाक्षेपपरतन्त्रतया हृदयस्य, यावदसावुपमर्य भिद्यते ताव- दपि न चेतितं मदशितलेन । तदियमेतस्य कर्मणः सुमुपस्थिना परिणतिः । भवतु स्वीक्रियत एव देवेन यथा प्रदत्तमेतत्फलम् । यतः । गात्राणि कांस्यपात्राणि कर्मभिदिछद्रितान्यसौ। कांस्यकार इयाजस्रं परिवर्तयते विधिः ।। तन्नमे दुर्यिपहशापसन्तापदुस्तरमेतत् । तथाप्यथेदमतिदुरन्नसंवाद दुःखमुपनतम् । यत्किल केयं कस्य सुता कनमकुलप्रसूता फ वसतिः कुतोऽन समागता किमभिधाना त्रिभुवनेप्यनन्यतुल्याकृतिः कुमारी कमेनमपहस्तिता- नगरूपं पुरुपपुग्यमिह पदीय पटे लिखितमावहतीति न ग्वल प्रश्नानयसरण कथन परिज्ञेया च पभूवेति चिन्तयति मपि प्रायस्तथा शापफलकलमार्य झटित्युन्मुक्तपुष्पापचयतव्या त्यरितमेव वित्रिसखीसनाधमूर्तिरसी कन्यका संभ्रान्तेय ततोऽतिनेदीयसः कुसुमवाटिकोदरादाजगाम ।

·सोलविरचिता झगित्यागत्य च उपजातवक्ताम्बुजम्लानिरिह पटे प्रगाढदृष्टिस्तम्भितेव निश्चलाझी क्षणं किञ्चिदिचिन्त्य समोघमिव तां मयि चिनीर्णशापां तपस्वि. मीमुवाच । हा हा फोऽयमार्य सकलसत्यानुकम्पनपरस्य भवादृशो जनस्प चि- मलसमाधिसिन्धुनिौतमोघमलोपलेपश्चेतसि । आः कृपारसतरङ्गिाणि भस्म- नस्समालेपेन धवला हिमकालचन्द्रिकेव प्रकामशीतलाऽपिलमकरी संवृत्ताऽसि। कराग्रवर्तिना रुद्राक्षवलयेन कुण्डलितविपधराध्यासिता चन्दनलतेच आहादि- दर्शनाऽपि भीषणीभूतासि । फपिलपाटलशिखावतीभिर्जटाभिदायदहनार्चि- प्मती महीध्रमेखलेय संत्याश्रयाप्यसेव्यतामागताऽसि । तत्किमेचमाराध्यच. रणे प्रधनकोपानलज्वलितपा दृशा तडित्पातमाचरन्ती जलधरेचात्पन्तममृता. शपाऽपि लोकमुत्तापपसि । किमितिचामोशकटरचेण वचसा स्फुरन्मुखरोर्मि- कलकला दुग्धाब्धियेलेव मधुराऽपि पचपसे । शान्तेन्द्रियं किन्नाम संसारदू- रीकृतं त्वमद्य विस्मृता भगवती, येन शुक्तिभद्मादागतेन सर्वार्थपरिपन्धिना कोपेन शप्तोऽयमतर्किनोपनतदुश्चेष्टिनविपाकस्तपस्वी, तवधारय किमनेन प्राणिना कृतम् । अनेन निस्सङ्गपथवर्तिनामनुचितं दृपदस्तुमालमसी शुक्तिका भना । क्रोधेन तु किमङ्ग कय्यते या किल हरिहरब्रह्मणामपि दुरापा निदरे- यसरसास्पदं क्षमा नाम ज्ञानमयमयूखवती विवेकमणिनिर्मिता तावकी शुक्ति- स्तामद्य परमाणुभङ्गेन भूरिशो विमद्य जनिता महीयसी हानिः, तोन भग- यति तदमपकृतं तमेव संसारसागरग्राहमरिपङ्घर्गविजयिना प्रशमेन शमय कोपम् । एनं तु शुद्धाशयमिदानीमनुगृहाण शापान्तेन । किश्चान्यदपि याच्यसे यथाऽसौ शुकजातिगतोऽपि विशेपवता मनुजचैतन्येन कालं गमयति तथा करोतु जन्तूनां हितहेवराति साभ्पर्धनमनया प्रसादिता जातानुतृप्तिरिव सा तपस्विनी चत्से यद्येवं तद्यथाऽयं पटोऽस्य शिरसि शिखात्वेन प्रोन्मेपमे- प्यति तथा तदुत्थानपूर्वम (A)पवाङ्मयाव(भि ?)रामनिर्मलं चैतन्यमुत्पत्स्यते यथा च ममासनगतेन भग्नेयमरुणमणिमयी शुक्तिस्तथाऽस्य यदा कस्यापि ज- गदेकभर्तुरास्थानवेदिकागतस्य शुक्तिकायमाना चञ्चूभङ्गमायास्यति तदाऽयमा- त्मप्रकृतिमासादयिष्यतीति शापान्तेन मामनुगृहीतवती । अथाहमेतस्मिन्नन्तरे झगित्युपनतया शापाभिधानया नियत्या कवलिते चैतन्यविवस्वति, मीलितेप्विन्द्रियारविन्देषु, सर्वतश्चान्धकारिते जगति, अत्य सद्भावमिवात्मनः प्रतिपद्य निस्सङ्गभावमव्रजम् । अनन्तरं चकोऽहं कुत्राहं कथ- महं किं मूर्तिरहं किं वसतिरहं किं प्रचारोऽहं किमभ्यवहारोऽहमितिन किश्चदव- " ·उदयसुन्दरी कथा । ७१ बुद्धवानस्मि । इदानी परमेकहेलयैव लघुस्वरूपमग्रे विलोक्य स एवायमिति सादृश्या(प्तपूर्णाभिज्ञानहर्पस्त्वरितमागतः प्रतीहारावगम्य दक्षिणदिगङ्गना. भरणकुण्डलं कुन्तलं देशमध्यासितं प्रतिष्ठाननानो नगरस्प स्वामिनमवन्यामे- कनाथमानन्दिनामधेयं भववस्थानशोभनां भुवमनुप्राप्तः । त्रिभुवनैकभूपण- मियं च दर्शिता चित्रेण कन्यका ! कथितं च यथाऽनुभूतं कुतूहलम् । आलो- कितश्च ज्वलत्कन्दर्पहुतवहोत्तप्तसीमन्तिनीमनोविश्रामधारागृहं देवः । प्रमोदा- लादितं च प्रसन्नदर्शनालापगोष्टीसुखानुभोगेन सनेत्रश्रवणमन्तःकरणम् । अतश्चाद्य पुरुषधर्मानुवन्धी दिगन्तरानुसरणप्रसङ्गेन युष्मत्सङ्गमानिवृत्तकृत्यो ऽयमात्मा । जातश्च ममात्र संसाराम्भोधिपतने भवत्परिचयात्मको रत्नलाभः । प्रत्येतु च मर्त्यलोकमकरध्वजः स्वामी । यस्मादसौ कुमारी यथा चित्रगतेना- स्मना सेव्यमानया भवत्प्रतिमूर्त्या सनाथमित्थमेनं पटमावहन्ती भगवन्तम- म्बिकादयितमाराधयति तथा नूनमनुरागिणी त्वयि प्रसूनशरसायकशिखाभिः खण्यमानमर्मग्रन्थिरत्यर्थमन्तर्व्यथामनुभवन्ती कापि कालं क्षपयति । एतन्नु पुनरित्यमावेद्यते । यत्खलु कुतश्चिदसम्भाव्यमानदर्शनया तया सौन्दर्यसम्पदा भोः क्षितीन्द्र तादृशी सा, न या निखिलविश्वकल्पनाशिल्पनिपुणेनापि वेधसा स्रष्टुं पार्यते, न या निरस्तलोकत्रयवराङ्गनारूपश्नीभिरपि शचीप्रभृतीभिर्वि जेतुं शक्यते, न या त्रिभुवनाधिपत्यार्पणसमर्थेनापि तपसा प्राप्तुमर्हतीत्येव- मुक्त्वा व्यरंसीत्। राजाऽपि अहो ! सुमहदेतदाश्चर्यम्, इमं वृत्तान्तमावेद्य कुमारकेसरिणा विस्मायितमाप्यायितं च मे मानसम् । यत्किलान संसारमहोदन्वति विप्मक ल्मपोल्लोल (विपमकर्मकल्लोल ?) लीलाभिरन्तरितं क दृश्यते कुत्र वाऽऽसा. धते तादृशं कन्यकारत्नम् । अथवा किमत्रालोच्यते निश्चितमचिन्त्यघट- नापटीयानेपविधिदुर्घटान्यपि घटयत्यतो विधिरेव मे कदाचिदनुकूलपर्ती कुवल यविलोचनां घटमिप्यते तामित्येवमनुचिन्त्य पुरोयायिनं कुमारकेरारिणमन: ल्पप्रेमोपचारचामभिर्वचनैरुपरुध्यावस्थितये कृताभ्युपगममादाय निर्गतो मणि मण्डपादिसूज्य च पारितोपिकालंकरणदानैर्जनितसन्मानं वसन्तशीलमा. राय च तुरद्गमं सह प्रणयिना सामन्तवर्गेण नगरमधिविवेश । इतश्च कन्याकृते नरपतिरेप मपि न्यस्तभार इति विधिना प्रहिता तां मृगयितुमिव जगाम दिनसूर्ययोर्युगली । ततश्च- संध्पोन्मेपसमृद्धः पश्चिमदिन्यतिभूभृतः शिरसि ।

·सोलविरचिता मनसि च मन्मथजन्मा मनुजपतेरुद्गतो रागः ॥ अथ भुवनमभूतालोकपातालमूलो. दर इव निदधानः मोदभूदन्धकारः। स खलु मलिनसारं धाम यस्योपमातुं. प्रसरति न फुत्तोऽपि कापि सारस्वतश्रीः॥ इति फायस्थकविसोट्टलविनिर्मितायामुदयमुन्दरीकथायां पुमारफेसरिसमागमो नाम सारस्वतश्रीपदाह- श्चतुर्थ उपवासकः॥ पञ्चम उच्छासकः। ततः फ्रमेण प्रस्तुतसायन्तनारालिकसमयसमाहत्तामन्दमङ्गलमृदङ्गरवक- लकलोदिन्नो मदच्छटाटोप इच हरित्करिकपोलमण्लाइचलितः पूर्वस्याम, या. मिनीपर्यटनप्रवृत्तानां प्रेतसैन्यानामसितपताकास्तम्ब इव प्रेतपतिपुरान्तरुत्थि- तस्त्रिशड्डतिलकितायां, शीतलावसरं विहाय निःसृतस्य वरुणास्लपाशफणिनो विस्फारः फणापक्षर इच प्रविततः प्रतीच्यां, निघारि प्रथमपालकोपस्थिताना. मारक्षकर्तृणां करतलतुलितासिपलमभाकलाप इव कुवेरनगरगर्भ संभृतश्चोत्तर- स्यां दिशि, समन्तादावृतषियन्मण्डलो गव(र ?)लसम्भार इव द्रवीकरणादि- स्तृतःप्रवाहेण, यामुनो जलौघ इवो(?)त्य विलुठितो भरेण, वात्योहास इव कजलरजसाम, ईतिपात इव कोकपतत्रिणाम्, असितमुखपटोक्षेप इव दिग्ग- जानाम्, मृगनाभिपोन्तको (पत्रिको?)पचार इव भूवेदिकायाः, तमालदलाचार इय गगनमण्डपस्य, मुधुकरोत्पात इव ब्रह्माण्डपुण्डरीकस्य, मरकतोद्धाट इव भुवनकोशस्य, कलभकुलतल्पकल्पनाकुलकरिकुटुम्बिनीपाट्यमानाअनगिरी- तटीक्षोदसोदो दिक्पालपुरायतनदेवताधूपवेलोपरमानकालागुरुधूमवल्लरि- मसार इव नीरन्ध्रमन्धकारो जगदाचचार । यत्रालोकविरोधिनि प्रविततध्वान्ते ध्रुवं नेत्रयो- स्वासेन त्वरितं पलाय्य हृदयकोडे निलीनं महः । तेनात्र स्थलमत्र वारि विटपी वाचाऽत्र पन्था इति स्वान्तेनैव निरूप्य सर्पति जनो यो यत्र तत्रैव सः॥ यत्र च- निभृतचरणन्पासानुचक्रमामपनपुरा- ·उदयमुन्दरी कथा। मसितवसनां नीलाभैरप्यलङ्करणैर्वृताम् । कलयति शनैरागच्छन्ती मुखानिलसम्मिल- न्मधुपरणितैः सङ्केतस्थो युवा हृदयप्रियाम् ॥ किंबहुना- अन्धत्वमाहितं मन्ये तमसा दीपकप्वपि । अतो हस्तधृताः स्त्रीभिः सञ्चार्यन्ते गृहेप्वमी ।। क्षणेन च पौरन्दरीं दिशमनु तादृशतिमिरनिकरण नीलीकृते नभसि, हरहासराशिरिच दक्षिण (दाक्षायणीमुखे, १) पाञ्चजन्य इव जनार्दनकरे, निर्मोकपुन इच कालियफणापञ्जरे, फेनपिण्ड इव यमुनाजले, मृगेन्द्र इव तमाल- कानने, हंस इव कुवलयवने, बलाक इव नवाम्भोवृन्दे, झगित्याविर्यभूव ता. रापतिः। ततश्च- ध्वान्तकशष्टरिति निर्भरकोपयहि- संश्लिष्टदृष्टिपतनैरभिसारिकाणाम् । चन्द्रः सुवृत्तसितविम्यनिभेन भस्म- पुखीकृतः शिरसि पूर्वगिरैर्यभूव ॥ तस्माच- पदं कृत्वा निरालम्बमुपरिष्टादधिष्ठितः। पूर्वशैलाक्षरस्येन्दुरनुस्वार इयायभौ ॥ क्रमेणच- चान्द्रं महो मण्डलभाजनस्थं दुग्धं यथा यामयतीमहिष्याः । पियोगिनां एग्दहनोग्रताप- मल्लासितं व्योमनले लुलोट । क्षणाच- धामभिः सितमयूषसमुत्यैः सान्त्रदुग्धयिसररिप धातम् । अन्धकारमलफबललेपत्यक्तमम्बरमभूतिशुभ्रम् ।। अथ- प्राप्य मण्डलमचण्डरोचिपशुन्यकादमसदृशं मधुवती । तीनभानुनकरयोदामटशल्पालिकेय निर्ययो ।

·मोहलविरचिता अनन्तरं च- गन्धः समृद्धो नवरवाणां प्रदोपवातरवकीर्यमाणः । नासागतो नस्य इव क्षिणोति मानग्रहं मानयतीजनस्य॥ इतश्व- ज्योत्स्नासखः फुसुमकार्मुकपाणिरेप नियननेष्वपि विकारविभुस्तथाहि । स्पृष्टाः करेण शशिना सबदम्युभावः स्थियन्ति शीतकिरणोपलशालभञ्ज्यः । अन्यतश्व- अम्भाकणास्त्रशतचर्चितपत्रहस्तसंसक्तपङ्कजमुखी कुमुदोत्मवेपु । मुद्रावरुद्धमधुपध्यनितरिवार्फशोकातुरा सरसि नीरजिनी विरोति ।। किच- कमलिनी भुवनान्तरिते रवी व्यपगतालिकलापशिरोम्हा । परिदधे विधयेय सुधाकरातिवितानमिपेण सितांशुकम् ।। अथ तस्मिनिरस्ततमसि धवलितनभसि विकासितकुमुदसरसि निहत. राजीययशसिनावितशशिकान्तपयसि शून्यीकृतसङ्केतसदसि विधुरितविरहि- चेतसि विड़ितानगतेजसिजगदाहादनपटीयसि विचरति सौधांशवे महसि, क- न्दर्पदाहोपताप्यमानः कृतपूर्वरात्रकरणीयो राजा ज्योत्स्नामृतोपशालिते सोध. शिरसि हृदयसुखोपचारमपश्चितमनन्यसञ्चारमसमीपटारपालकसग्यमभित्तिक च बिलासपटमण्डपमधिष्ठितः, क्षीराम्बुधौ मधुविरोधीय धवलचीनच्छदांशुक- भास्वरे महति हंसतूलतल्पे निपण्णः, हरिणलान्छनवतश्चन्द्रस्य दर्शनेन तदाका. रसादृश्यादनुस्मृतं चित्रं पनिताङ्कितं पटविम्धमविरतं चेतसि दधानः, तथा- श्रुताद्भुतव्यतिकरपरिभावनोद्भूतभूरित्वराविसारितया ननु कथमसौ कन्यका घ. टिप्यते क उपायः किं क्रियते कंगम्यते कुत्रान्विप्यते कः समादिश्यत इति चि. न्तया समनुदन्तितमनोवृत्तिः,अन्येपणाय तस्यास्तर्कयन्नवस्थिति त्रिदिवमन्दिरेपु नगरेषु विद्याधरपुरेपु गुह्यकाश्रयेषु भुजगराजधानीपु च, सर्वतोऽप्यम्वरमुत्प- तितुं गिरीनुल्लङ्घयितुमुमितिक्रमितुमम्बुधिमुत्तरीतुं दीपान्तरमनुसर्तुमुरग- लोकं प्रवेष्टुमुत्सहमानः, स्पृहयमाणः सर्वगामित्वं पतत्रिणां, सर्वविलोकित्वं जगदेकचक्षुपो विवस्वतः, सर्ववेदित्वं च योगसिद्धानां, मदनरसविमूढो गग- नाधिरोहणरज्जुभ्रमेण लसति सितकरकिरणसन्तानेऽप्याललम्यिपुः, अखिल- दिङ्मुखाक्रमणवाहनधिया वहनि कुमुदवनमारतेऽप्यारुरुक्षुः, आहिभुवनपथप्र. तीत्या च भास्वत्यूमिलजलविम्बितेन्दुप्रतिविम्वपटिकाभोगेऽपि पिपा (यि. या ?) सुरित्पनेकधा क्लिश्यमानो हृदयेन कियत्समयमवतस्थे ।

·" उद्यसुन्दरी कथा । तथास्थितस्य हि चिन्तया नभसि निक्षिप्तचक्षुपो राज्ञः सहसैव ताव- तमपि मंहत्य दिगन्तसंभृतं चन्द्रिकाभोगम्, अपाकृत्य च जेतारमपि तमसां चन्द्रमसं, असीमप्रसरः पुनर्निर्देत्येवागतस्तावदारम्भस्ताहशस्तथैव भुवनमाच्छादयनुपस्थितो वियति विस्तारवानन्धकारः। तमालोक्य च राजा सजातविस्मयो मनसि भावितवान् , अहो कोऽयं किं जन्माऽयमेवं महाद्भुतवि- भूतिरकस्मादन्धकारः । किं नाम स खल्वस्तातो हिमांशुः। परं तिथिरय सा। यस्यां प्रथममेव कियद्धटिका च विध्वान्तमनन्तरमखिलाऽपि यामिनी चन्द्र- मसा विभाति । कालोप्यहेमन्तवार्षिकतया निर्मलाम्बर एव न च विना पार्यणं दिवसमिन्दुग्रहणतया सर्वग्रासेन तमोऽपि राहवीयमाशङ्कयते । तत्किमेतत् । 'किमेप पुनरुद्भुतपक्षतया समुड्डीयान्तरिक्षशिरस्थाढवानञ्जनादिः, आहोस्वि- दकालजलधरः कश्चिदुन्नम्य समागतस्स्यात्, इन्द्रजालं या केनाप्युपदर्शितमि- त्येवं विमृशति महीश्वरे क्षणादेव स खल्वन्धकारो निजापसारेण समुद्घाट- यौन्दवीं विभूतिमेकन पुजीभूय गगनान्नगरपरिसरोत्सङ्गवर्तिनि भूतले पपात । तत्पातसमकालमेव तस्मिन्पातयन्निवाश्रूणि, द्रावयन्निव हृदयं, छिन्दन्निव ब- न्धनानि, दूरोपसर्पणवशादकलिताक्षरव्यक्तिरत्यन्तमातः प्रत्कारकरुणो ध्वनि- रविश्रान्तमुत्तस्थौ । श्रुत्वा च तं शब्दं ऊहनासगर्भमुद्भूतकरुणः क्षोणीश्वरो नन्वसावेकहेलयैव तमोराशिरम्बरमपहाय संवृतेनात्मना कः किल महीमव- तीर्णवान्, अब च दूरान्तरोत्थानादतारमधुरः कस्यायमान्दमुखरो ध्वनिः, अथ भवतु यस्य कस्याप्येप पूत्कारः किमनेन, समन्तादातपरिवाणं नाम धर्मः सतां विशेषतः क्षितिपालनेष्वधिकारिणां क्षत्रियाणाम, अतस्तावदविलम्बमे- चात्र गत्वा पतितमापदि प्राणिनमाश्वासयामि, प्रसङ्गादस्य च तमसोप्यन्वय- मवगमिष्यामीति निश्चित्य उत्थाय शय्यातलात् विधाय च वीरचर्योचितां वेपसंवृत्ति आकृष्टखड्गः प्रावृतान्धकारपटप्रभावादलक्ष्यमाणोऽङ्गयामिकैरारब्ध. .गमनवेगो मुहात्तं प्रदेशमाससाद् । झगिति श्मशानवासिन्याश्चण्डिकायाः शून्यायत्तनस्य नातिदूरवर्तिनो .विशालविटपेनाश्वत्थशाखिना सनाथस्य महान्धकूपस्योपकण्ठे तेनान्धकारपट. लेन कायकान्तितया व्यत्तिमागतेन मलिनाकृतिम्, अत्यन्तदीर्घतया दीर्घ त्रि. विक्रमादपि, प्रकामपृथुतया पृथु तारकपथापि, सरलासितमूर्तितया लोहाक्ष. मिव कालचक्रस्य, घृणाचद्रूपतया तलारमिय (?) नरकनगरस्य, रक्तोपर्द्धिताङ्ग- तया गर्भपातमिव मारे, अतिथिमिव भुवनभोजिनः कृतान्तस्य, सहायमिय ·७६ सोडलविरचिता कल्पान्तचारिणो भैरवस्य, सेनान्यमिवान्धकमचिर(फासुर)संहारिणश्चण्डि- कापरिग्रहस्य, पुम्भावमिव कृत्यायाः, पिण्डवन्धमिव भयानकरसस्य, स्पर्शप- रिणाममिव विस्रगन्धस्य, यागोपधातिनामन्तश्वरोऽयमिति मुन्द्धन शतक्रतुना क्षिसदम्भोलिदहनसंदीपितमिव पिगोर्ध्वमूर्ध शिरो यिभ्राणं, ज्वलद्दीपकयुगं चत्वरमिवातिपिङ्केक्षणदितयदारणं यदनमुज्जृम्भयन्तं, वक्त्रकुहरानिःसर न्तीभिः पृथुतराभिरनेकशोऽप्यर्चिपांछटाभिर्मुहुरस्रासवतृष्णया रसनाशतानीव कल्पयन्तं, चैतन्यारोपणक्षणे सपदि विदीर्यमाणमुग्यदर्शनवासात्पलायितेन कृ. पणकिरणान्धकारवता धामहस्तेन सण्डेन्दुलान्छितां कालरात्रिमिव दर्शयन्तम् । इतरेण च पाणिना मलिनभासि मुष्टौ स्थितां यमस्य (सु)कुटिघटनान्ध. तमसवर्तिनीमापाटलकटाक्षलतिकामिय लोहितालेपरक्तां कर्तिकामुदश्चयन्तम् , रिक्तान्त्रकृजिताकर्णनवशेन झगिति निक्षिप्ताया दृग्विद्युतः पातादिव निपति. तेन सहजशालिना जठरावटेन भ्राजमानं, मेखलीकृताहिफणपंजरमणिव्रजा- दुल्लसन्तीभिः ज्वलद्वहुलजठरानलज्यालाभिरिव मयूग्वमालाभिनाभिकूपान्त- दीप्यमानं, सर्वतोप्यतेपु पिशितशोणिताभावत (त्त?) या स्वस्मिन्नुभूतकवल- नाशः : प्रसादनाय देहतो विनिःसृत्य चरणलग्नैर्निजास्थिफलकशकलरिव शुक्लातिरक्षरुचिभिर्नखैः क्षितिपिण्डमापाण्डुरं कुर्वन्तम्, अशेपतोऽपि कीक- समयत्वादेकघातुनिष्पन्नमिव देहमावहन्तं, पितृवनविहारलग्नाभिश्चिताधूम- घोरणीभिः कलितामिय निकामयामागद्युतिं दधानम्, इतस्ततः सलव- (संच ?)लझूपणसितोरगमिपादामिपेण भरणमलभमानैर्निर्गत्य रभसा नि- जान्त्रैरप्यवयवैषु मांसाशया सम्भाव्यमानं, भीषणतया विभीषकाणामपि भयमुत्पादयन्तं, बीभत्सतया नारकिणामपि घृणां जनपन्तम् , उग्रतया कृता- न्तमप्यभिमवन्तं, हिंस्रतया मृत्युमप्यतिशयानम्, आवृतं भूपणीकृतानेक- नरकरोटिभिा, करङ्केण च सनाथवामकक्ष, मुखीकृतार्द्धललन्मांसपेशिकं, उपयोतीकृतशिरोमालम्, आलम्बितास्थिहारम्, आकारभासुर राक्षसं ददर्श। तेन च निघाय यमदण्डभीपणं भुजदण्डमन्धकुपोदादाकृष्य प्रसभम- वरुडाम्, अविरतं च सदीनमाक्रन्दन्ती, सुत्रासतरलतारकेण चक्षुपा निभा- लयन्तीमभितोऽपि ककुभा, भभूतकम्पामापाण्डुरेषु नक्तश्चराभरणमालाकपा- लेषु संक्रान्तया प्रतिमूर्त्या तस्यैव शरणमिव प्रविष्टां, जटोरगरक्षितां यौवन- निधानका(कल ?)शीमिवान्धकृपगतॊदरादुत्क्रान्ता, कमलभ्रमादागतं चञ्चरी- कचक्रमिव कराममिलितं रुद्राक्षमादधानाम्, आवारकेण लावण्यसलिल- शैवलेनेव लतावल्कलेन शोभमानां, तारुण्येन निस्तुपीक्रियमाणस्य कान्ति- ·७७ " उदयमुन्दरी फया। कलापस्योपरि परिस्फुरन्त्या तुपच्छटयेव योगपट्याकृतोत्तरासझा, प्रकाशित- रूपमादर्शयिम्बमिव भस्मनोदर्तितं गात्रमुदहन्ती, चतुरङ्गममाणमासूत्रयतो विधेरगस्पर्शकम्पितादिच्युतेन कराद्गुणत्रयशालिना विकर्णमानसूत्रेणेव यज्ञो- पवीतेन विराजमानां, पृथुनेत्रकृष्णाजिनरुचा कुचकमण्डलुवाहिन्या त्रिवलि- मेखलावन्यभृता धृतव्रतलिङ्गयेव गाजश्रिया परिगतां, माहेश्वरी मूतिमिय शशिखण्डमण्डितां ललाटेन, वैष्णवी हृदयभूमिमिव कौस्तुभविभूपितामध- रेण, पैतामहीमासनस्थितिमिव सरोजमयीं धवलाक्षिविक्षेपेण, वृक्षशिखा- शापिभिरातरवप्रयोघादुत्कूजद्भिराक्रन्द्यमानामिव पतत्रिभिः, अनिलान्दोलित- शिरसा निवार्यमाणकोणपामिव पिप्पलमहीरुहेण, प्रसारितकरेणाकृप्यमाणा- मिव सुधाकरण, कृतालिगनेनापसार्यमाणामिव निशीथमारुतेन, प्रशान्ता- कारसुन्दरां चतुर्दशवर्पवयसमेकां कन्यातपस्विनीमपश्यत् । दृष्ट्वा च झटिति मा मा भैरिति गृहीतकरुणारसैर्वचोभिरासन्नमरणभयोद्भूतशोपामाश्वासयंस्तप- स्विनीमहो भद्रमसृग्भुजा हतकेनास्पृश्यमानायामेवाहमस्यां त्वरितमिह प्राप्त इति प्रतोपोल्लसितमानसः सहेलहफारवं विमुश्च विमुञ्चापसर्प रे दुरात्मन् न खलु भाजनमसीदृशानामाहारोपकरणवस्तूनाम् । तथाहि- एनां तब प्रकुथदामिपखण्डसाध्ये भोज्ये यदीत्यमुपयोगवतीं व्यधास्यत् । वेधास्तव खलु रूपविशेपशिल्प- सामीदृशमसौ यत नाकरिष्यत् ।। तदहो विस्तारिणि पितृवनेन कुत्रापि निपुणमन्विष्य कालापहतजीवि. तासु जन्तुकुटीपु शटितपिशितपिण्डकैः कुरु दुप्पूरणमात्मनो जठरगर्तकस्येति तं नक्तवरमवोचत् ॥ सोऽपि झगित्यालोक्य राजानम्, अपि नाम सुरसिद्धविद्याधरोरगमनु- जगुह्यकानामन्यतमः, क एप युवा, मया हि किल सर्व पय विभुषनोदरविय- रसञ्चारिणो वीक्षिताः पुमांसा, पुरुपपुङ्गयस्यास्य तु किमप्यपूर्वमेवाद्नेयु लाय. ण्यम्, अन्य एव कलापः कान्तः, अपरैव हि रेखा सौन्दर्यस्य च, आरभटिस्तु किमाच्छयते योऽयमत्पन्नभासुराकारदुनिरीक्षाणां रक्षसामपि भयङ्करस्य भमाग्रे निर्विशरमुत्पातम्यगयष्टिरेवमात्मानं दर्शपति, तन्न सामान्यो भटमात्र- मसापद्भुतः कश्चित् । अधया किमिष्टार्थपरिपन्धिनमपहस्तनीयं प्रतिभटमुप- --- ·सोलविरचिता श्लोकनविकल्पेनालोकयन्नेव तिष्ठामि । निर्लोचयामि झटिति चैनमित्येवं वि. चिन्त्य कृतान्तसझनो मुखस्य दारि वडास्थितोरणस्रजमिव विसत्वराकारशि- खरां विकासयन् दशनसंहति, तयैव च विशालघवलया प्रलयजलधरवलाका- च्छन्नमिव भुवनमापाद्यन्, अखिलदिग्गजकुलावत्रासकेन ध्वनिना सोल्लु- ण्ठहासं जहास । हेलया चाब्रवीदहो को भवान् किमेवमस्या कृते त्रिदशैरप्य- नभिगम्यविक्रमं वि(नि)ग्रहीतुमागतोऽसि मां । को हि कल्पान्तविस्तृताम्योधि- जलमहालवेन प्लाव्यमानां प्रस्खलितुमिह क्षमः क्षोणी, को नाम बलवान्मया निगृह्यमाणामिमां विमोचयितुमीश्वरस्तापसीम् । किञ्च किं मे त्वया विभुजेन जन्तुना क्रियते । योऽहमयोध्यश्चतुर्भुजस्य विष्णोरपि, दशभुजस्य हरस्यापि, दादशभुजस्य स्वामिनोऽपि, अन्येपां तु गणनैव कियती तदेतदिष्टोपदेशानुग्रहे- णोच्यसे, कल्याणप्रकृतिरसि, किमित्येवमशक्यसङ्गरसमारम्भादात्मानमनर्थ - सङ्कटे पातयसि, किमिति तारुण्यतरलितो गगनमुत्पतसि, किमिति दर्पान्यः कृतान्तमुखकूपे निपतसि, किमिति वीरव्रतसंयमी मृत्युमाराधयसि, किमिति शौर्यग्रहाविष्टो ज्वलत्यग्नावात्मानं क्षिपसि, किमिति रणरसास्वादप्रवृत्तो विपत. रुफलानि खादसि, किमिति सुभटचर्याकुतूहलैकदुर्ललितो दारुणेन फणिना फ्रीडसि, किमिति विभुजवलावष्टम्भविनटितो दिग्गजेन कराकृष्टिकेलिं फरोपि, किमिति चापन्नपरिरक्षणप्रवणो रणेन विश्वकवीरं मामुपकामसि, ब्रज विमुञ्च दुःशिक्षितदुरन्तमिममध्यवसायमायोधनस्य न खलु विमुखेषु रक्षसां प्रवरः प्रहरतीति प्रोक्ते पलभुजा भूभुजामधीशः प्रत्युवाच । रे रे दुर्जीव किमेवममुना प्रश्नादिनिरर्थकालापकोलाहलेन जनयस्यन्तरा- यमुपस्थिताहवमहोत्सवस्य । स्वप्रशंसापरो हि यत्त्वं किल बहुभुजानामपि पुंसामयोध्यमायेदयन्नात्मानं विभुजनिन्दापरायणो मामवज्ञया जुपे तत्र सा तवैव पिशाचिकोदरकोशकीटकस्य गरीयसी । नरेपु बहुयाहुता नाममात्य(न माहात्म्य ? )स्य ! किन्नु न जातवानसि यवलु स्वामी निशाचरचक्रस्य रावणो विंशत्याऽपि भुजानां द्विभुजेन क्षुरनिशितधारामदलितगलकन्दलोचलन्मौलि- पातमुपसंहृतो रामेण, भार्गवेण च भुजसहस्रविस्तृतः कार्तवीर्यः, तदवधा- रय भटानां भुजदयमेवोपयुज्यते संयुगेपु॥ तथाहि- उन्नचित्तानां त्रिभुवनजये दक्षिणभुजः कृतारम्भो वामः पुनरभयदानाय चकिते ।

·७९ उदयसुन्दरी कथा । क (कु ?)पुंसां तावेव ध्रुवमुदरपूर्तिव्यवसिता- वभूदेकश्चान्यो मलनिगमभूमेः शुचयिता ।। हरिहरस्वामिनामसाध्योऽहमिति च त्रैलोक्यवन्येषु निन्दामातन्वती त्रुटितैव किन्नते जिह्वा । त्रुदिता न चेदहमिदानी लुनामि । अपिच रे पाप प्रतिपदमुश्चितालापैः किमिह विस्तारितेन प्राकृतजनोचितेन कलिना । यस्मा- न्मियो मर्माविष्कारमेनुरो रण्डाकलिः, आक्रोशमुखराङ्गुलीस्फोटनप्रधानः सप- लोकलिः, असभ्यशपथिकोत्थापनपटीयान्कुटनीकलिः, स्वहननोपक्रमप्रवणो ब्राह्मणकलिः, शाखोद्धारपरः प्रहारवन्ध्यो वाणिज्यककलिः, कुटुम्बमेलि- कलकलोदर्गलश्चान्त्यजकलिः, अन्यश्च कश्चिदन्योन्याचरणनिन्दापरायणः, को- ऽपि परस्परकृतोपकारप्रकाशनपरः, कोऽपि गर्जितरवमानसारः, कोऽपि चात्म- प्रशंसापुरस्सरः कलिः, इत्याद्यनेकधाऽपमानकविपयो विधेयविफलः पर्यन्तनीर- सश्च समन्ताजानपदः कलिः । मुभटकलिस्त्वन्यादृश एच । यत्र प्रहारमिलि- तासिधाराखणत्काररव एव सङ्करालापा, प्रवलकुन्ताग्रताडितोदनतरकुजरा- रटितमेव महीयसी हक्का, परशुमुखविखण्डितारिशिरःसुपिरपरिणतपवनो- रुभाङ्कार एव निर्झरागर्जि:, स्वभुजसंहृतारातिकुलपुरन्धिकानुशोचनपदान्येव परेषु निन्दा, विमुखीकृतकातराभयपदानमेव चात्मनि प्रशंसा चारलोकस्य, तदद्य रे समरमूढ तेनैव कलिनाऽनुष्ठीयसे । प्रहर प्रहर पूर्वम् । नाहमनप्रहारी रणेपु । येन ते झगित्यसिलतोल्लासलीलयैव विभूय कपिलकुन्तलसटाप्रभो- द्दीप्रहरशरानलकरालितं खण्डमिव त्रिपुरस्य पातयामि धरातले शिरः, तार- यामि च विपक्षनिग्रहेण तापसीम्, इत्येवमुर्वीभुजो निशम्य शौर्यमदोद्रेक- दारुणं रणालापम्, आनंदितः प्रवीरलाभेन, विस्मितः प्रतिभटावलेपोक्तिभिः, तरलितो राजभुजबलोपलम्भकौतुकेन, त्वरितः समरसङ्गमाभिलापेण, कुपि- तश्च प्रस्तुतार्थ(वि)घटनात्, राक्षस:-" साधुभोः शौंडीर ! साधु, योऽहं प्रकृष्ठरणपथोपदेशाक्षरैरेवमनुशिक्षितोऽस्मि तदेष पूज्यते कुशिक्षितगुरोस्स- मरशिक्षादक्षिणया राक्षसेन तव । भवाभिमुख्येन । प्रगुणो गृहाण मगजपरि- घमहारात्पौरुपस्य फलमित्यालापसमकालमुत्पाद्य पिप्पलस्य पुरोदृष्टमसङ्कटा- यामं ताल(8)ममुदनेण रंहसा नभसि भ्रामयित्वा क्षिप्तवान् । क्षितीन्द्रोऽपि तमापतन्तमन्तरिक्षण सौष्टवागमनसङ्ग्रहीतैर्वायुभिः पूत्कारभरमुत्सृजन्तं पृथु- दलेन शाखाकदम्बकेन विपुलफणाचवालभीपणं भुजङ्गमिव सरलप्रकाण्ड- मवनीरुहं सर्परिचन्नुसन्दंशदारुणेनासिना विखड्य खण्डशः पातयामास । क ·सोडलविरचिता क्रोधेन यातुधानः पुनरन्यमन्यादृशा प्रहारोपक्रमेण शाखिनं व्यमुश्चत् । अय- हितश्च राजा तमपि तेनैव पथा निर्वर्तितवान् । अन्यमन्यं च यं यमुर्वीरुहमति- क्रोधदुर्द्धरो निशाचरः क्षिपति तं तं नभस्युद्दण्डताण्डवनटेश्वरी नरेन्द्रश्छित्वा- ऽवनौ प्रकीर्णमेव दर्शयति । एवमन्यदप्यनेकोद्दण्डगण्डोपलशिलादि यद्यथा समर्थमस्त्रीकरोति नक्तश्चरस्तत्तथैव अपश्चितोचिताघातभङ्गेन विघटयत्युर्वीभुजां भवरः। ततश्च क्षितीन्द्रकरतलितासिपत्रप्रभावपरिभूयमानेपु विषमपातिप्वने- कशोप्यस्त्रेषु बाढमुद्दीपितः प्रबलबहुलकोपानलेन कौणपः कुतोष्याकृष्य करे कृतमुत्क्षिप्तवानेकमपूर्व, विश्वसंहारविलितस्य ब्रह्माण्डसम्पुटस्य कर्परमिवो. त्पातचलितचण्डानिलेन बलादुल्लालितं, क्षितिपीठमिवादिकोलेन दंष्ट्रया विधृतं, कल्पान्तविघटितं कमठेन्द्रकटाहमिय स्फुटनवेगादूर्ध्वमुञ्चलितं, देवतावतारि- तमिय अद्भुताद्भविस्तरं शिलापिण्डम् । उपरि चान्दोलयन्मस्तकस्य स दर्पो. द्रेकदुस्सहमवादीत् ॥ कालस्यासनपीठिकाऽतिमहती भित्तिश्च मारीगृहे मृत्योरप्यभिषेकमङ्गल विधाचायामिनी वेदिका । महाहुप्रहिताऽद्य वीर शृणु भोस्त्वां संहरन्ती शिला योऽन्यः कश्चिदिहामरेष्वपि भटस्तेनाप्यसौ रुध्यताम् ।। इत्येवमभिधाय (प्रहर्तुं प्रवृत्ते राक्षसे) नरपतिविनाशशया हा हा गृहीतमप्रतिसमाधेयं पापेन रक्षसा प्रहरणमिति साकुतमाकुलीभवति तप- स्विन्याश्वेतसि, अहह दुष्करमितो विमोक्षणमवनीश्वरस्येति विपीदत्सु खेचरज- नेषु,अहो नि थमिदं जगजायते लग्नमिति च समन्तादुत्ताम्यति दिगीशवर्ग, न किल यावदसावाक्षिप्य क्षिपति तावदेकहेलयैव कलहकौशलविशारदो मेदिनीपतिरपहाय खड्गमादाय च विचित्राघातघटनैकचण्डं गण्डोपलमतिरय- विसर्जितेन संचारिताखिलभुजस्था (स्थे ? )ना तेन झगित्याजधान करानमा णिवन्ये पलाशिनम् । तस्य च गण्टोपलास्फालदलितमणिवन्धविधुरात्परि- भ्रश्य हस्लाच्छिला भूतले पपात । सा ताहगारम्भसंरम्भिणी महाशिला विवेश च निजागभर(दा)रितधरातला पातालम्, उत्थितश्च नरेन्द्रसम्वन्धिना साधुवादेन मिश्रितः समरमुत्पश्यतां नभसि नभश्वराणां कलकलः । अत्रान्तरे निष्फलीभूतवलयखिलास्त्रपातप्रयासतया विलक्षो रक्षसां वरः सहसैव कचि- ददृश्यभायमापद्य प्रयानवान् । उश्विरस्तु विस्मितेन व्यचिन्तयत् । ननु कि- ·, , उदयसुन्दरीकथा । मित्यसावसमानपौरुपः पिशिताशिष्वेवमकृतसमरसमाप्तिरन्तराल एव गत- वान्, किं सगरे नरेणाधरीभूतस्त्रपया तिरोभूतवान्, उतापरोपायकाम- स्वधामन्यगात, अथच्छलेन मां चञ्चयितुं पाविशन्नभसि, यदि वा ममाशयप- रीक्षार्थमेवं स्थितवान् , उतस्विदियमीदग्विधैव प्रक्रिया रक्षसां रणेपु, किं पुनः रनेनैव पथा पलायितवान् , आहोस्विदसावेवं समरोपसंहतिक्रमः, तत्किमे. नामग्रे विधाय तपस्विनी यामि, प्रतिपालयामि वा मुहूर्तम् , अथवा छिद्रप्रहा- रिणी हि रक्षसां जातिः, अतः कियत्क्षणमुदीक्ष्यत एव पन्थाः पापस्य तस्येति विकल्पमातन्वति वसुन्धरास्वामिनि, अकस्मात्तस्माद्गाधरन्ध्रोदरादन्धकूपतः पातालजान्हवीप्रवाहपटुरवोद्गार इवोजगाम हुङ्कारजन्मा महाध्वनिः । तत- स्तस्यानुपधानुवन्धिना धूमपटलेन वपन्नतिचपलफालविस्फारिभिः स्फुलिझे फुल्लनुल्लोलवल्गिनीभिर्खालाभिः स खलु सामोरणेन रंहसा निर्जगाम दुनि- रीक्ष्यो राक्षसा, स्थितश्चाने । तस्य च विसङ्कटाकारविस्तृतहुताशनाभोगस्य सुदूरमनुसर्पिणा(ज्या)- लाकदम्बकेन ज्वलतीव मेदिनी, ज्वलन्तीच ककुभा, ज्वलतीवाम्बरं, विश्वमपि प्रलयकालानलकलापोद्दीप्यमानमिव दुस्सहावलोकमापन्नम् । अथ तथाकृतोप- स्थितिरसावनिमयाकृतिरग्निमयालोकपडतिरग्निमयालापवृत्तिरग्निमयास्त्रसंभृ. तिरग्निमयाशेपव्यावृत्तिश्च दुरक्षरेण वचसा क्षितिपालमब्रवीत् । नैपा हन्त शिला न तालविटपाद्यस्त्रेषु चास्त्रं किम. प्येतद्यत्र विपश्चयिष्यसि बलं बाहोरसेः कौशलम् । भ्रातर्वहिरसावनेन वलवज्ज्वालावलीढस्य ते नान्योऽस्मत्करुणारसनुतिभरादास्ते परित्राविधिः ॥ तदयमालिासे ललत्कालजिहाविलोलकोटिभिर्वालाभिरभिहितोऽसि भो रक्ष रक्षात्मानमस्ति रे शक्तिरित्येवमुक्तो महीपतिः कृत्वा स्मितं प्रत्यु. वाच । रे क्रव्यादकीटक साधु साधु अवधानेन सन्नीकृतोऽस्मि, क नाम छल- प्रहारिणामन्वयोत्पन्नेन भवता शिक्षितेयमेवं प्रवीरपुरुपोचिता सङ्ग्रामरीतिः । किन्नु रे मूढ पारुष्यविपमाभिघातदारुणे प्रहरणं नाम सुदूरमारतां, यः किल सुखस्पर्शन पयसाऽपि सिक्तः प्रलीयते तस्य हुतभुजोऽवष्टम्भेन यदित्यमाजी प्रगल्भसे तेनाविमृश्य विचरनिश्चितोऽसि पिशाचजन्मा पशुः, पशवो हि वध्या: समराध्वरेषु । अतोऽद्य मया वधेन सम्भाव्यसे । श्रुणु यथा सम्भाव्यते । सर्वत्राङ्गेषु वल्गद्धनगहनशिग्वाचकचण्डानकोटि- ११-१२ उदयस० ·८२ सोडलविरविता बुटयत्पिङ्गस्फुलिङ्गोड्डमरपरिकरणामुनवाग्निना ते । पकं निर्वाप्य देहामिपमसिलतिकालूनमापीनखण्डं तुण्डे कालस्य भास्वत्कुहरिणि शिशिरग्रासगृह्यं क्षिपामि ॥ अधया- वहेस्तवास्य मम भीमभुजप्रताप- वज्रानलेन पिहितस्य कुतोऽवकाशः । उक्तं कुरु व्रज गृहं मिल पान्धवेपु बुध्यस्व रे विसृज किं रणडम्बरेण ॥ अधेत्थमपि नास्माकमुक्तं करोपि तदिदमनुभूयनामसमसाध्यावगुण्ठि- तस्य फलमात्मनः स्वभावस्येति गर्वगरिमोगरगर्भया गिरा तं कैकसेयमास्कन्य ननु शीतलेन तीव्रः प्रशाम्यत्यम्भसा निर्वाप्यते वह्निरतोऽग्निमादौ नियम्य पश्चादमु खड्ड्रेन राक्षसापशमपहस्तयामि, तत्खलु विना पानीयमार्द्रतरुपल्लवे- नापि महतोऽयमग्निः प्रलीयते तत्तथा करोमीति निश्चित्य वामेन धृत्वा कृपाण- मितरेण च पाणिना नेदीयसो विनम्रशाखस्य शाग्विनः पृथुदलातिमांसलं पल्ल. वमादाय रे रे हिंस्राधम ध्रियतां ध्रियतामेप विधाप्यसे पल्लवाहतिभिरित्यम- न्दमाभाषमाणः प्रगुणिताघातवल्गुना संस्थानेन स्थिरीम्य धायितवान् । अनन्तरमगेन्द्रकुलपक्षतिप्रलयभीपपारम्भदम्भोलिदहनदुर्वारडम्बरमासू- त्रितं रक्षसाऽऽशुशुक्षणिप्रकरमकिश्चिदिव नियमयितुमस्त्रीकृतेन विटपिनः प्रवा- लेन हेलोपक्रम पराक्रममुदीक्ष्य मानवेन्द्रस्य, सहसैव परमहो मनसि नियाज वीर्यम्, अहो भुजशौर्यम् , अहो वचस्यकृत्रिमालापपरिकरप्रौढिः, अहो समि- त्साभिमुस्पम् अहोप्रहारकर्मण्युचिनास्त्रव्यापारनैपुण्यम् , अहोप्रवलेऽपिवैरिण्ये- वमवज्ञाविस्कृर्जितं भूभर्तुरस्येत्यद्धतरसावेशाद्विधूतमस्तकेषु रणप्रेक्षाकृतृहलिपु देवेपकादशानामपि रुद्राणां जटाजूटतन्त्रुटिनजाहवीप्रवाहजन्मा युगपदम्बर- तलात्पपात परितः प्रकीर्णविकटच्छटाकटकसम्पातदुईरो वारिसन्दोहः । तेन स्ट्रैकादशिकोत्तमागगगाम्भसां भरेण झगित्येव सा तस्य तावतोऽनुव. न्धादसाध्याऽपि विध्यस्ता शवाशिनो वैश्वानरी सृष्टिः । विश्वस्तयह्रिशिग्वाहु- तश्वासी तथैव स्वरया विशेफ्भीपणाकारमें शिरसि शिग्वादण्डमिव मृत्योः, द्वितीयं कुलिशमिय सुरेन्द्रस्य, तृतीयं शृङ्गमिव कालमहिपस्य, चतुर्थ कोण. मिव त्रिशूलस्य, पक्षमं विपाणमिवाभ्रवरस्य, वाईफावगलितं चण्डिकादन्त- मियान्यनामापन, दनुजदारगाघातविघटितं नृसिंहनसरमिव मुष्टी निवेशिनं, ·उदयसुन्दरीकथा। कलिन्दसुताकृष्टिपारितो/तदत्रुटितं सङ्कपणहलानमिव वस्त्वन्तरेण स्थितम- पारपरुपताप्रचण्डमादाय मण्डलायमसमखण्डनभराडम्बरमबलः प्रतिभटपला- यनाशयेव सुदूरमसिलतोल्लासनविसारिणा बाहुपाशेन रुन्धन्नाशामुखानि, उपरि परिसर्पता कृपाणदण्डेनार्गलयन्विहायसो ढारम्, उदारदीपकालोकदीप्रया दृशा कुर्वन्सर्वतोऽप्युयोनम् , उत्तालतुमुलेन किलकिलारावशिविरेण विश्वगतं च लोकमुन्निद्रयन् , उदयपदपातलितमेदिनीपृष्ठः प्रधावितो राक्षसः क्रोधानु- वन्यातिदुर्द्धरं प्रहर्तुम् । अथासौ सहसैव परं प्रहारव्यापारितो राक्षसेन खड्ग- स्तदुग्रकरमुष्टिवन्धादिघट्य राज्ञः प्रदक्षिणां कृत्वा पुरश्चरणयोः पपात । राक्षसो. ऽप्यतान्तरे संवृत्य सपदि सट्टामदारुणं स्वरूपम् , उपरचितकरसम्पुटाञ्जलि- रागत्य विनयादाजानुविनमितेन मूर्धा प्रणाममकरोत् । अब्रवीच सप्रश्रयम्- अहो ! सत्यममुतः स्वरूपादवगतोऽसि यः किल जीव इव संसारशरीरस्य गीयसे, मुक्तामणिरिव ब्रह्माण्डशुक्तिसम्पुटस्य पठ्यसे, मृगनाभिनायक इव नरलोकव्यञ्चनये(नाय ?)निर्वर्ण्यसे, रत्नगुच्छ इव भूकल्पलतिकायाः श्रूयसे, माणिक्यबन्ध इव जम्बूटीपपदकस्य प्रतीयसे, स खलु सकलभुवनभूपाल. भूपणापीडचूडागरत्नं प्रतिष्ठाननगरपरमेश्वरः कुन्तलानामधीश्वरो राजा मलयवाहनो भवान् । यस्य ते नामाक्षरस्तम्बः सदैवालापमालाग्रिमगुलच्छ इच गृधमाणस्त्रिभुवनश्रिया सततमखिलवामाण्डमण्डलोदरविहारलीलावि- शृखलेन मया समन्तादयमेव सुभटगोष्टीप्वयमेय शृगारवार्तास्वयमेव फयीश्वरसभास्वयमेवाग्रगणनासु त्यागिनामयमेव नामग्रहेपु विदुपामपमेर प्रशंसामु क्षत्रियाणामारुणितो बाढम् । कस्यापरस्यान्धकभिदा देवेन वर्णित. पराममं मामभिभवितुमीश्वरा शक्तिः, कस्य वाऽन्यस्य प्रभावमपहाय पपात पुरश्चरायोरेयमसी त्रैलोक्यविजयी मण्डलाना, तदेप स्वयमुपदाकितात्मा स्वीमियनां कृपाणा, मुक्ता च तापसीयम्, इदानीमनुजया प्रसीद, प्रजामि निजमाश्रमस्थानन्, सिद्धश्च तपाहममुना विक्रमरसेन, कदाचिदयसरे यन्म. याऽपि कार्यमुपयुञ्जीत तबाहमनुस्मरणीयः श्रीमनां यरणेति सानुनयमभि- धाय ती गत तस्मिनुपजातकोतुको नरपतिरपादीत्-भोः ! समरसन्नि. धेगोनेदिता भद्रेच जायते मैत्री। तेनाद्य मे रमा(गा?)नुभावानातोऽसि निशाचरधारय मित्रम् । अतोन नाम रक्षणीयं मनः स्तोकमाएच्च्यसे कथय को भवानवश्यममुना स्वरूपसंरम्भेण न पल पलाहारीमपं रक्षोमात्रमति. मानगुणोऽसि राक्षसेपु कश्चित्, कश्च फ वाऽयमासादितः प्रभावी मण्डलामा, ·सोडलविरचिता किमिति चेस्थमतुच्छमनसाऽपि भवता कृपास्पदमारब्धेयं तपस्विनीत्यादि पृष्टो नृपेण सोऽब्रवीत् कथयामि श्रूयतामुवी(पते!) प्रसिद्धैव भवतामस्तीह तोयधेर्दक्षि- णस्य परं कूलमलङ्कृत्य स्थिता सर्वतोऽप्युद्दीप्रकनकमयाशेपसृष्टितया वहि- निर्गतस्यास्थानपदवीव वाडवस्य, वजितपक्षस्य वनदहन विश्रान्तिरिव त्रिकूट- शैलस्य, हरशरहुताशदीतस्य प्रद्युतिरिव त्रिपुरस्य, कनकसञ्चयपरस्य कोश- द्धिरिय दक्षिणदिगीश्वरस्य, प्रलयपवनास्फालनयुटिता हेमाद्विशिरःश्रेणिरिव विदीर्य शतशः प्रकीर्णा भूतले, भूय(रिव?) सौवर्णी त्रिभुवनश्रियः श्रियो- ऽनुकारानुत्पादितेन्द्रपुरीशका लका नाम नगरी । यस्यामद्यापि दशकण्ठ- शासनकदर्धनानुस्मरणवासात्समीरणः प्रचलदायतपताकाग्रतरलिमाकारेण स- देव कम्पमानः प्रविशति । यस्यां च रावणेन बलादानीय निभूतानां त्रिदश- वन्दीनामनवरतमनर्गलाश्रुपातमलिनितानीव कालिमानमायहन्ति मरकतोपल. फलकनिर्माणवन्ति हर्येषु मणिकुटिमतलानि । या खल्यहो बिना दशानन- मिदानी कोमलातपकारितामुत्सृज्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तोऽयमिति पतिपराभव- मसमाना तपति तीव्रमादित्ये सूर्यमणिभूमिकाऽऽविर्भूयमानाचिरलेन कोपा- दिघ ज्वलति । या च दशकन्धरे स्वामिन्युपरते बिलासवापीयु पीडयति कमलपण्डमचण्डयामाऽसावित्युदये चन्द्रमसः स्यन्दमानेन्दुमणिगवाक्षवलभी- जलबिन्दुराजिभिरजस्रमेय शोकादिव रोदिति । तस्यां घ रक्षसामधीवरः पु. सस्नेरपत्यम्, अन्ययाभरणमम्भोजभुयो भगवतः, श्रीमतश्च विष्णोधरणनख- चन्द्रिकाऽऽचान्तललाटतटकालिमान्धकारधोरणिः, अनन्तरं रायणस्य प्रतिष्ठि- सो राघवेणात्मनः प्रताप इवास्ति राजा विभीपण इति । असायपि ज्यात एव भुवने। घाना तीव्रगुणाशितेन जगतामत्यन्तमुत्तापके शास फालयशानिशाचरपती लोकान्तरं रायणे। तेजस्वी शिशिराशयः शुचिसुधानिप्यन्दयाकृतियः मूर्यऽस्तमिते शशीय सममूदाप्यायको देहिनाम् ॥ अपिप- योऽग्निमर्गमसिने रात जातोऽपि रक्षसां गोले। विमलातिरमिसेव्या मणिरिय फणिनां फणाफलम् ॥

·८५ उदयसुन्दरीकया। तस्याहं मातुलसनुरनल्पेन च गृहीतः प्रेम्णा रावणकोधनिःसृतस्थापत्स- हायः सहानुवर्ती हृदयस्य मायावलो नाम । एकदाऽस्मत्स्वामी विभीषणः सह प्रणयिना लोकेन सुकेलिललितया सन्तिष्ठमानो गोष्ठया झटित्याकृतसत्वरमा- गत्य विज्ञसः प्रतीहारेण-देव कङ्कालको नाम कौणपः कुतोऽपि वेगादाग- तो देवेन सह दर्शनं निर्विलम्बमर्थयत इत्येवं निशम्य स्वामिना शीघ्र प्रवेशये- त्यादिष्टो द्वारपालस्तथा कृतवान् । असावपि प्रविश्य कृतप्रणामो राक्षसः स्वा- मिन्नेकान्तसमाख्येयं कार्यमित्युक्तवान् । तथाऽस्मद्वितीय एव स्थिते राक्षसप- तौ स खलु सझेपतः कङ्कालको वक्तुमुपाक्रमत-देव ! तदा देवेन भेप्यमाणेषु प्रतिदिशमवनितलचारिषु चरेष्वहमप्युत्तरां दिशमुररीकृत्य निर्यातवानितः । तथा निर्गत्य चोल्लवय लहरीविसारिशीकरनिकरान्धकारितदिवं महानदी नर्म- दामधिविष्टः प्रकृष्ट पत्तनेषु पल्लवितधवलध्वजाटोपं लडहलाटीकटाक्षः, अलङ्क- तजनालापमालापभङ्गिभिर्विलासिनाम्, आश्रयं श्रीमतां भृगच्छं नाम न- गरम् । तत्र चासीमरम्यतया निरुद्धहृदयोऽहं कियतोऽपिवासरानतिक्रम्य प्रमेणोत्तरापधवतिष्यशेपदेशान्तःपातिष्वनेकशोऽपि ग्रामपुरपत्तनाधिष्ठानेषु विचरन्कंसारिशैशवदशास्पदमागतो मथुरेति नाम्ना नगरीम् । तस्यां सह- सैव परमागतेन मया भ्रातृयोगाद्विघटित इव मारुतिः, पुरुपरूपेण परि- णत इवासनेयः, क्षत्रियकुलेऽवतीर्ण इव द्रौणिः, दिभुजमूर्त्या प्रतिष्ठित इव कार्तवीर्यः, प्रधानः पौरुषेण प्रवीरो राजसूनुरेकञ्चतुष्पथे प्रथीयसाऽनुवन्धेन खेलन्नसङ्ख्यपपिातार्थदुस्तरं यूतमालोकितः कुमारकेसरी नाम । नाम च तस्या- परैतसहचारिभिरुदीर्यमाणमवयुद्धचान् । अस्मिन् सजातकौतुकचाहमहो कु- तोश्यमियन्तमसंभाव्यमिह खेलनायार्थ प्रस्तावयतीति नाथ! यावदालोकयामि तावत्किमालोक्यते भुवनमप्यवीरं मन्यमानो यत्रैव कुत्रचिद्धनीयसि दुर्गमे चास्थानेऽस्ति द्रव्यं ततोऽसौ विघट्य हठादुद्भटं सुभटभुजपरिघसमन्यदप्य- चिन्त्यमन्तरायकारणमानयत्यर्थजातम् । न चास्ति तत्पौरुषस्य किमप्यसाध्य- मगम्यं वा प्रायस्त्रिभुवनेऽपि । अनन्तरमुद्भूतविकल्पेन चिन्तितं मया-नन्वेष बलवानवश्यमनेन द्यूतसम्बन्धिना महारसेन साद्भुतेन चामुनाऽध्यवसायडम्ब- रेण साहसेन च मस्तामपि त्रासकेन कनकार्थी मेरुमुत्पाटयति, रत्नेच्छया फणीन्द्रफणापटलमुद्दलयति, अर्थकामश्च गृह्णाति पन्दे कुबेरनाथम् । किन्नाम कपिमालकमेकाकी चाञ्जनेयः प्रखरदशकन्धरभुजापञ्जरगतामपि न लड्कामा- ·८६ सोहटविरचिता कुलीचकार, भीमश्च प्रविष्टो नागलोके विघट्य विपवृष्टिभीपणफणाफलक- दुर्लक्ष्यमुरगशौण्डीरदुगै नापियत्पीयूधकुण्डानि । तदितो निर्गत्य मा पुनः स्वर्णास्पदमिति नेदीयसी लङ्कामाकामत्यतः पश्मामि कियद्नुष्ठान: किमा- चरत्येप इति याववाहितो भूत्वा तस्यैव पृष्ठमनुसरामि तावत्तथैव संवृत्तम् । एकहेलयैव परमसावेकस्मिन्नहनि दक्षिणं दिग्भागमङ्गीकृत्य निर्गतो नगरा. दुपान्तयतिनि ग्रामके च रात्रिमतिवाहयितुमेकस्य वृहकितवस्य वेश्मनि प्राविशत् । तेन च प्रणयागन्तव्यं प्रदेशमापृष्टः स खलु सम्भाव्य नामग्रहगो. रवेणाब्रवीत् । भोः पिप्पलक ! गन्ताऽहमितो दक्षिणेन सिन्धोः परकूलवर्ति- नममानुपप्रचार स्थानम् । अथेदमाकर्य झगिति भीतवानहम्-अये ! स एप मे स्पष्टतामुपेतो विकल्पः । सत्यमेव लड़ ग्रही वीरोऽयम् । यथा रक्षसां पद्मपहाय लक्षामितो दक्षिणे सिन्धोः परपारवर्ती कः किलामानुपप्रचारोऽस्त्य- परः प्रदेशो यन्नैप यास्यतीति निश्चित्य तेनैव साईमहमप्यलक्ष्यवृत्तिना रूपे. णानुगन्तुमारब्धवान् । तथाऽसौ प्रबलवेगानुपशिणा गतिक्रमेणाक्रम्य भुवं भूय. सी प्राविशदक्षिणं देशम् । आसाद्य च मलयमण्डलमावण्डपटुभिः प्रयाणकैरा. याति तस्मिनुभृतनिश्चयोऽहमहो सुदूरमेतावतीमवनिमुहाइय प्रवृत्तश्चेद्गन्तुं नदेप साधयिता लङ्कापुरस्येति चेतसि विचिन्त्य त्वरितमेव पुरः प्रधाव्य समागस- वान् । आख्यातश्च व्यतिकरोऽयम्, इदानी देवः प्रमाणम्, स पुनरागतो बलीयान् पुरुषप्रवीर इत्युक्त्वा विरराम । ततश्च राजन्नेनदाख्याय स्थितपति कङ्कालके सहसैव परमक्षिपद्रक्षसा- मीश्वरः शङ्कितान्तःकरणतरलितं मदानने चक्षुः । अथाहमाशङ्कितं स्वामिनो हृदयमाकलय्य प्रणयादग्निमेण वचसा विजसवान- देव किमिति शङ्कया मनो व्याकुलयसि । यद्यपि दुधीरभुजपौरुपप्रसरो वीरलोकः स्वर्लोकमकिञ्चि- दिवाकामति, मेरुं कसेरुमिवोत्स्वनति, पातालमालयकोडमिवाविशति, तथाऽपि न मे मायामभावस्य प्रतिभटोऽस्ति त्रिभुवनेऽपि । योऽहं नाथ दिने निशां निशि दिन चन्द्रेर्कमऽपि च प्रालयद्युतिमन्धकारपटले तेजस्तमस्तेजसि । किश्चान्धौ स्थलमम्युधि स्थलपधेऽप्येवं करोमि क्षणाद- स्तुव्यत्ययविनमेण झमिति त्रैलोक्यमन्यादृशम् ॥ तद्देव प्रसीद मे प्रेपणादेशेन येन कङ्कालकसहायोऽहमन्तराल एय त- ·उदयसुन्दरी कया । मागच्छन्तमपहस्तयामीति विज्ञप्ते मया, स्वामी विभीषणो यधाऽभिप्रेतमनु- तिष्ठतु भवानित्यादिदेश। अथ सनाधः कङ्कालकेन तस्मिन्नेव क्षणे तस्याहमागच्छतो मानवस्य सन्मुखमुचलितवान् । अवाप्य च कियत्याऽपि च कालकलया मलयमण्डलमे. कत्र महतो जीर्णवनगह्वरस्य गर्भे गलितधनतुलादण्डं चण्डिकामासादमपश्यम् । आलोक्य तं नन्विह पुनरनाश्रयं काननमवेत्य कदाचिदसौ घीराध्वगो वसतये प्रविगतीति तमेवाधितवानस्मि । तत्र च देवीपदोपसे विना वेतालवर्गणागत्य विधीयमानालिङ्गनकुशलप्रश्नादिसत्कारस्य तिष्टतो मे झटिति परमसौ प्रहरमा- प्रायां रात्री " समागतो वीरः स एप इति " चाङ्गणकवत्यैव दर्शितः कालकेन दृष्टे च तस्मिन्नुदारमृर्तावुत्पन्नचमत्कारोऽहमही स्तोकमियायमा ख्याती राक्षसचरण । स्वरूपेण पुनरीदृशा कियन्मानममी भीमादयो भटाः, स्वौकसुभटभ्योऽप्यपश्यमतिशेते।तदस्तु तायदपरामस्यैव चेष्टामदृष्टयरितस्य कौतुकेन सबेतालपरिजनस्तिरोभूय निभालयामि मुहर्तमपीति सम्बधार्य तथा स्थितवान् । अनन्तरमसावपि प्रविश्यान्ननमस्कृत्य च देवीमागत्य यहिरेव मण्डपान्तम्पाविशत् । नधोपविष्टस्य च तस्याम्बरपथेन परमाजगाम विदितपू. श्यास्माकं कपालभैरवो नाम विद्याधरजन्मा कापालिकः । तेन हि प्रणया- दापच्छ्यमानः प्रचोरोऽसौ " मधुरापुरनिवासी राजः कलिन्दकेतोः सनुत- व्यसनानुसारिणा द्रव्येण दुःस्थितः प्रभूतं काशनमनन्तं च विभीपणस्य कोश- जातमाहत्तुं हिरण्यपरिकरांलकापुरी प्रसाधयितुमुचलितो नाम्ना कुमारकेसरी" त्यादि यथावस्थमात्मानमात्मनोऽध्यवसायस्वरूपं चाग्यातवान् । उत्पन्नप्रतीति- बाहमहो साधु साध्यनेन परेगिनायगमकौशलेन । कङ्कालक! साधु त्वया लक्षि- नोऽयमिति रभसादभिनन्य तं राक्षसचरं सबहुमानमालिदितवान् । हतोऽम्य- मावुदग्रताधिक्रमातिरेफपरितुष्टो महाव्रती झटित्याकृष्टिविद्यया दिव्यं कृपाण- मानीय दत्या चायुधकृते निरायुधाय तस्मै तधव घ स्थयमातरिक्षण वर्मना निर्गत्य पयो । मोऽपि राजपुवः करेकृतेन तेनासिना सह प्रविदयान्नरा. पननस्य स्थिती निद्रानुम् , अयाहमहो यादगाग्न्यातस्ताहा एवायमसाध्यः मगरेण । विशेपतः मतिरमुना कृपाणेनं । यस्यास्य दृष्टिमपि ययमनीचराः मोदुम। अनी मार्यय प्रयोजनीयास्मिरिति वितममकालमुन्मीलिनया थिया मा पमये फिमन्पदालीच्यने पुलव्यसनयानयं, नग्यलु मापायिना प्तेन मनार्य ·८८ सोहरविरचिता प्रसाधायाम्येनमिति विनिश्चित्य तं देवीपरिग्रहं वेताललोकमेकत कितववृन्द तया निरूप्य यहिरान्धिकं यूतमुपक्रमितवानस्मि । द्यूतरसोल्लोलकोलाहल- माकर्ण्य चासौ तदेकपरतन्त्रचित्ततयाऽऽकृष्टो भटः सरभसमभ्यन्तरानिष्कम्य सारयित्वा च रमणस्य कृते तं खड्गमखण्डितव्यसनः खेलितुमुपक्रान्तवान् । अहमपि मायया कङ्कालकं विमानीभूतमधिरूढो विहितविद्याधराकृतिरात्मा- नमन्तरिक्षावतरन्तमुपदर्शयन्नागत्य तस्मिन्नुपाविशम् । लग्नश्च हारितार्थश्च तदेव तिरोभूतराक्षसाकारं कनकमणिविमानमाधौ विधाय खेलितुम्, अथ महा- रम्भवति प्रवृत्ते द्यूतस्य भरे तथा रचितवानस्मि मायया द्यूतं येन मे विपर्ययेण तस्पासिरागतो रस्ते तस्यापि विमानीभूतः पर्यवसितो राक्षसः । सिद्धसमी- हितश्चाहमलान्तरे संवृत्य द्यूतमादाय च मण्ड सोपस्करण सह तेन वेताल कितवलोकेन तिरोभूतयान् । स तु लङ्कापुरगामी मनुष्यवीरो मानुपैरलभ्यस्यग. गनचारिणो यानस्य लाभेन परितुष्टो विमानमित्यधिरूढः कङ्कालकस्य पृष्ठम् । तेनाप्यसावुत्पत्य सुदूरमम्बरपथेन नीत्वा मदुपदेशादेकल दुस्तराभोगभासुरे गरीयसि सागरस्य पयसां भरे क्षिप्तः। क्षिप्त्वा च पयोधिपातप्रसाधिते तस्मिन् लङ्कार्थपरिपन्थिनि क्षत्रियकुमार विहाय मायामागत्य मिलितेन कङ्काल- केनानुगम्यमानोऽहमागतो लङ्काम् । आख्याय च वृत्तान्तमर्पितवानस्मि स्वा- मिनः करे कृपाणम् । अत्यन्तमुदितेन स्वामिना च विभीपणेन ममैवायुधकृते प्रसादादत्तः । स एप श्रीमतामधीनो मण्डलानः। तापसी चेयं किंजातिरिति न जाने । कुत्तोऽपि हेतोरस्मत्पुरे लङ्कायां वल्कलावरणगोपितेनात्मना प्रतिदि. शमितस्ततो भ्रमन्ती सहसैव मे नयनगोचरीबभूव । दृष्टमात्रैव च मयि मद- स्त्रीभूय व्याहता। तथाहि- वल्कलपटावगुण्ठनपिहिताऽसौ नापसी मया दृष्टा। कोशनिहितेव तन्वी ग्वगलताऽनङ्गसुभटस्य ।। किन- एपाऽनुमार्गमिह पर्यटनमयास- भूरिश्रमाम्युभरपौतशरीरयष्टिः। सद्योपिपायितजला मदनस्य हस्त- भलीव मे झगिति हन्त हृदि प्रविष्टा ।।

·उदयसुन्दरीकथा । ततश्चैवमवन्ध्यमकरध्वजकरायुधाघातबाधया विधुरीकृतो निरस्य नाय- कोचितं धैर्यमवधीर्य ब्रीडामनुगन्तुमेनां प्रवृत्तवानस्मि । वाला तपस्विनी चासौ झटित्येव ततो नगरगर्भानुत्पत्य निरालम्बमम्बरपथेन निर्ययौ । मयाऽप्यये नियतमनयोत्पातविद्यया दिव्ययुवतिः काऽप्यसाविति विनिश्चित्य तयैवोत्पत- नप्रक्रियया पृष्ठलग्नेनाऽऽरब्धा गृहीतुम् । एकत्र कुत्रचिचन्दनवनवलयपरिमलो. पगूढगिरिनिर्झरतुपारनिकराश्चितैर्वायुभिरनङ्गदहनोद्दीपनपटीयसि प्रदेशे मया मायामयं छिजस्य रूपमाधाय वचश्छलेन छलितयाऽपि तयैव छलोक्त्या छलितोऽहमनया। निराकृत्य मां पुनरुत्पपात व्योमनि । रे प्रतार्य मां गता हता- शेयमिति तत्कालमुत्थितमहात्विपा कोपानलेन झगिति पिगलीभूतलोचनोऽह- माविबिधाय तदेतदात्मनो नेशाचरं रूपमनुपृष्ठधावितः पलायमानामिमां विभृत्य सम्प्रतीह रावणो बलादनिच्छन्ती सीतामिव प्रवृत्तो व्यापादयितुम् । अतान्तरे च जगदेकरक्षिता क्षत्रियवरिष्ठो झटित्येवाधिष्ठितः पुण्यैरमुप्या भवान् । भवता तु सह सद्गरे न नाम शयपिशितपेशिकोत्कर्तनकर्मकशक्तिः कर्तिकेयमहत्यायुधीभवितुम् । अतः स्मृतिमात्रोपस्थितिपटीयानेय संस्मृतो दिव्यासिः । असिरप्यसी पूर्वमेय मे कधितवान् स्वमे यथा फिल वैकुण्ठावतार पुसि व्यापारितोऽहमशस्त्रतया भवतो भविष्यामीति । अजानता च मया तदं- शावतीर्ण त्वयि प्रयुक्तोऽनुकृतवानेपोऽपि यथोचितं पूज्येषु। तेन हि तयायत्त- शक्तिस्तयायमर्पितः कृपाणः । व्रतिन्यामस्यां तु योपित्यनौचित्येन विपयस्य, प्रासेन या दण्डधरस्य (भग)वतः, प्रबोधेन या महतो विवेकस्य, वझ्यनया महाशयस्य मनसो झटित्येकपद एवासी विनय गतवान् स तादृग्गरीयानप्य. नुरागः । सो वीररससिखिममु(दिस)दिगीशरसनाग्रफलकोत्कीर्णपरमपीरप- प्रशस्त पार्थिवैकतिलक श्रीमनेप ते फधितो वृत्तान्तः । प्रहिणु यास्यामि सत्वरमिदानीमिति । अनुजातो नृपेण स खलु शीण्डीरजन्मा निशाचरी झमित्येव सूरयिदायितोऽन्यकार व तिरोपभ्व । सा प तापसी नितीनकोणपभयादतिकान्तकम्पा व्यपगताशेपमस्वेद- संप्नुतिरूपसुस्था सुस्थीभूतहदयत्तिरनाफुलेन पचपा सर्वानमुदीक्ष्य मेदि. नीनाथं मुहर्तमन्नर्मनस्य निसृष्टा विचिन्त्य किशिदयाचिनया हशा निक्षित क्षालपन्नीय मृत्युमुपयिनिर्गनं हदपमविरलैरनुपिन्दुभिरभिभूयमानगन्दं रो. दितुमारन्धयनी। राजाऽपि तामयनतमुवीमयेश्य तया मदतीमुदतकमणाचिनेन चेतसा चिन्नितयान् । हा हा फोऽयमस्पाः फरग्रहेण फोगपेन मुक्ताया यपी.

·९० सोडलविरचिता नक्षत्रवृत्तेरिवानिवारितप्रसरो नयनघनजलासारः । सहजोष्णश्वायमनया स्व- हृदि पात्यमानोऽपि हृदयं मदीयमुत्तापयति । किमिदमस्मत्समीकसङ्कटावधा- रणेनाईत्वमन्तःकरणवृत्तः, उतस्विदात्मनोऽनुभूतमरणसामीप्याकृतभावनम्, आहोस्विदसमीहितमक्षतस्य रक्षसोऽस्य गमनं, किं पुनरप्रतिसमाधेयमुपजातं समयसपर्यादिपु स्खलितम्, अथान्यदुःसहमुदनदुःखानुस्मरणं च किञ्चिदापन्न- मेतस्याः,क एप प्रकारः, किमिह कालानुरूपमुपयुज्यते वक्तुं, कथमेनामज्ञा(त)- तत्वोऽहं यन्त्रपुत्रिकामिव रुदन्ती निवारयामीति वितर्कजातमातन्वति नरेश्वर समुचितावसरे कोविदाऽसौ तपस्विनीकन्या सहसैव नियम्य दुर्धराटोपसंप्लवं बा- प्पवेगमावरणसमधिकेनोत्तरीयवल्कलस्यैव मृदुनाऽञ्चलेन मुखाम्भोजमपमृज्य निवेश्य च सर्वतः कुवलयदलकोमलं चक्षुरनुञ्चमधुरया गिरा जगाद् । प्रेतीभिभ्रियमाणशोणितजलं नियमानामिपं वेतालीभिरुपास्यमानमभितः कङ्कालरकाधमः । अन्तश्चेदमुश्चितानलचिताचुल्लीभिरुद्भासितं पश्य प्रेतवनं महानसमिवामीयाममुग्भोजिनाम् ॥ अथवा महासङ्घसम्भृतपथापणं निवासनगरमिव भूतलोकस्य । तधादि- मौलौ वडाऽऽन्त्ररनुः प्रजरदजगरग्रन्धिगाढोग्रनाग- त्वग्वासाः स्कन्धपीठे कृतमलघुदलं चास्थिदण्डं दधानः । फेत्कारैर्दत्तहकः सफलमपि कुलं कम्पयन् कोणपानां वेतालस्तालदी? भ्रमति पितृवने पत्तने दण्डपाणिः ॥ अपि च समन्तादिह प्रेतपस्पास्थिपञ्चरपरीतमूर्तयः शूलिकाशङ्कवोऽपि कङ्कालतामापुः, इह खलु विभीपकानलसनाधमौलयः शाखिनोऽप्युल्कामुखा. यन्ते, इहान्तः फ्रीडासङ्कान्तकौणपेन मुक्तफेत्कारमुखराणि नरकरड्डाण्यपि रा- क्षसत्वमापद्यन्ते, इह हि शिखरदेशविप्रान्तकौशिकवूत्कारैरलघुहुङ्कारभासुरा वटस्तम्भा अपि सिद्धतामुपेतयन्तः, हापि प्रबलपवनयोगिन्यश्चिताभूतयोऽपि खेचरीभूनाः, इह करालकोटरकुटीरकानुपगिपिङ्गलावगरसितैरसोमकिलकिला- रावरौद्रोऽयमन्चत्यभूरहोऽपि भूतभावेन तस्थौ, इहाप्युपरि परिनिविष्टशि- याकारपरिवर्तिताकृनिर्वध्यशिलाऽपि विभीपिकात्वेन परिणता। किन- दोर्दण्टोत्क्षेपरेगानिलनिविभृतोत्रनासान्धरन्ध्र- ध्यानौलास्थियन्त्रस्वणनपटुम्वरत्कारमृष्टश्च पाटै (याय: )।

·उदयसुन्दरीकथा । कुर्वाणः स्वाङ्ग एव प्रगुणपति लयालम्बिनी गीतवाद्ये नृत्यत्येपोऽध पात्रीकृतरुधिरसुरानन्दनीचः पिशाचः ।। अत्रया- एकं कक्षान्तरेऽन्यत्पृथुनि करतले पश्य शेपं च मांस भृत्वा वक्त्रेऽपसर्पन हट्ठहरणपरैरावतो भूतडिम्भैः । सम्भ्रान्ती.याति रुद्वरचलति करधृतः क्रोधतो हुङ्करोति प्राप्तोऽङ्गे कूपरेण प्रहरति रसति न्यश्चति प्रेतरङ्कः ।। इतश्च प्रभूतवात्सल्यानुत्सङ्गमारोपितेन भूरिभिरभीष्टनरजङ्गलग्रासैर- नेकशस्तर्यमाणेनापि निकामघस्मरतया डिम्भकेन झटित्येव कीकसैकसारे वपुपि ललपिशितयारशङ्कया ग्रासीकृतं चय॑माणमजिनच्छटैकमाकर्पन्ती कुचमहो पश्य पश्यातिहास्यमसाबुत्तानितमुखी सदन्तनिष्पमुन्मुक्तपूस्कारं चामान्दति प्रेतजाया । इत इतोऽप्यहह पिशाचेन यूना ज्वलतश्चितोदरादाकृ- टमीपदाप्लुटकुणपमेकहेलयैव संवीक्ष्य होदारब्धकहकहारावमुखरमुश्चित- कर्तिकमुत्तम्भितकपालमुत्तालवेगं च साकाङ्कमेकतो जरत्कड्डालचक्रम, अ. न्यतः प्रेतसड्डातः, अपरतो वेतालवृन्दमुद्भदं च, परतो भूतरङ्काणां कदम्बकमे- तदेतदायाति दारुणारम्भनिर्झरमालोक्यताम् । कियदा प्रलयकालोपसंहताशे- पनरकरङ्कसङ्कलितमर्त्यलोकानुकारिणः सर्वतोऽप्यनुभवीभत्सदर्शनस्य स्वरूप- माख्यायतेऽस्य महीयसः श्मशानवलपस्य महतामधिष्टानं हि प्रकृष्टरिष्टाना- मेतत् । तदेतदहो कल्याणिन्न खलु निखिलमङ्गलोपकरणनिर्मितकमूर्तिना लक्ष्मीसङ्कमणसुभगेन भवता स्थिरमेव स्थीयमानं बुध्यामहे इत्यासोपदेशपे- शलमभिधाय तस्थौ। राजाऽप्येतदाकर्ण्य ननु भद्रमसौ यीति येनात्र सर्वतो जरतरकोप- चर्यमाणातिधिरकुथितकुणपगलजङ्गलीनगन्धदुर्विपहः प्रतिपथमापानकरसोत्स. पनिविष्टकटपूतनाऽचलिकलितफपालकीरोदरनिधीयमानधाराननिर्गताविरलय- साशीकरनिकुरुम्यवाही ज्यलदमितचिताहुताशनशिम्पोट्टीर्यमाणगुरुधूमधोर- णीसमृद्धः प्रसपत्येप सन्ततमसेव्या व्यसुवनसमीरणः । स्फोटयन्ति च विश- न्तः श्रुतीन्द्रियममी प्रकामदामराः प्रमुदितापारफेरयसमाजेन्दीय (माण)मां- सलारसितमालिनो निष्ठुरा ध्यनयः । तन्ममाऽप्येतन्मतं यदितोऽपमृत्य प्रशान्त क्यापि तपोधनाश्रमे सगौरवमवस्थानन स्वस्थां विधाय विनन्धमेनां काऽसौ फम्यामा फुतोऽमी किमर्थममी लहां गतेत्यादिकमदशेपं व्यनिकर- ·सोलविरचिता मादितः पृच्छामीति चेतसि विनिश्चित्य मानयन सदैव देवतावर्गमभ्यग्रवत्ति- नीमधिष्ठात्री च तस्याः श्मशानभुवो भगवती भीपणेत्यभिधानवती दुर्गा- मग्रतो भूत्वा फालानमिलितकरसम्पुटाञ्जलिः स्तुत्या प्रणनाम । विद्युत्पुनोग्रनेत्रं पृथुचपलललजिह्वमुर्तगलं सृकान्तोदनदंष्ट्राप्रकटमसरलस्थूलपिङ्गोर्ध्वकेशम् । वक्त्रं कल्पान्तकालप्रयलधनघटाघोपघोराहामं चण्ड्याः स्वर्गारिवर्गग्रसनरसकपदन्तदण्डं नमामि ॥ कृतप्रणामश्च देव्याश्वलत गम्यते यथोचितमाश्रमस्थानमित्यन्तरत्यन्त- शुद्ध्या सूक्त्या प्रवर्तितचेतसं तामग्रतः कृत्वा वृत्तान्तयोघेच्छुः कुतूहला. दाहितगतिवेगः क्षणेनैव निर्जगाम तस्मादमङ्गलभुवः श्मशानात् । नगर- गर्भमासाद्य च मनोविशम्भवसतेराप्ताया विश्वभूतिरितिवृद्धतपसस्तपस्विन्या मठं जगाम। तस्मिन्मध्यनिशामतीत्य सहसैवायातमेकाकिनं सा राजानमुदीक्ष्य तच वनितापात्रं तपोलङ्कतम् । कस्मादेप किमत्र भूपतिलकः का तापसी चेयमि- त्येवं विस्मयमागता भगवती चक्रे तयोः स्वागतम् ॥ नृपतिरथ वितीर्णातिथ्यया विश्वभूत्या विजनरजनिचयो तापसी चानुपृष्टः। अकथयसिलाभं राक्षसादक्षिनासा- विति च निजकां(ता) सि(ध्ध)सारस्वतश्रीः॥ इति कायस्थकविसोडलविनिर्मितायामुदयसुन्दरीकथाया तापसीरक्षण नाम सारस्वतश्रीरदाहः पञ्चम उच्छ्वासकः॥ पष्ठ उच्छासः। ततस्तथैव च क्रमेण परिणतेऽपि मध्यरात्रापवर्तनक्षणे कौतुकभरादुत्सु. कोऽसौ दृशैव भगवत्या विश्वभूतेरनुमतिमादाय मेदिनीप्रभुरभिमुखीकृतया स्वयमभ्यागतोपहारपङ्कजदलमालयेव विशालललितया दृशा सम्भाव्यमानम- हसं तामभिनवागतां तापसीमुवाच-नन्वसामान्यशीले ! साधुपथप्रचारिणि! विशदाशये ! कथय का त्वम्, कस्य कुलं विष्णुवक्षस्थलमिव कौस्तुभ वृत्तविमला ·उदयसुन्दरीकथा। भूपितवती, किमभिधानाऽसि, किमर्थमिदमभिनवा लतेव जटावल्कलग्रहणम- कार्षीः, अवतीर्णाऽसि कस्मिन्नपि लोके, नगरं च कतममध्यासिताऽसि, किमिति च भवादृशामनुचितप्रचारममग्भुजामास्पदं लङ्कां गतासि येनैवमस्य दुरपस- दस्य पतिताऽसि गोचरे रक्षसः, किंतुश्चैप ते मद्दर्शनेन शशिमयूखयोगेनेव नयनेन्दुरत्नविगलितो वारिप्लव इति सर्वमशेफ्तोऽपि ज्ञातुमीहते कुतूहलप्रे- रिता मन्मनोवृत्तिा, अद्यापि यामिन्यपि महत्येवाऽऽस्ते, तदत्वरितमावेद्य- तामित्यादि पृष्टा मनुजपरमेश्वरेण सा सहपमुपदर्शितप्रश्रयं च सरभसम- भापत । कल्याणिन् ! इयमनणीयसी कथा नूनमपृच्छतोऽपि ते कथ्यते, किं पुनः प्रश्नाभिनिविष्टचेतसः, तदङ्ग दत्तावधानमवधार्यताम्। जानन्ति भवन्तोऽपि यथा किल सकलेपु सारतया प्रसिहो भुवनसन्निवेशेषु, स्फारो विभूतिभिः, अपारः प्रथितसुखोपभोगविभ्रमेण, सारः सहजपशालिना विलासिलोकेन, सर्वतः स्फुरत्पन्नगफणामणिप्रकरैविश्रान्तरत्नमूलोद्देश इव संसारसागरस्य, खनिप्रता- न इव ब्रह्माण्डरोहणस्य, वुनबन्ध इव त्रिलोकीकल्पलतिकायाः, मूलदेशमासेदु- पा कूर्मराजेन सञ्जातशिलानिवेशः प्रथमभूमिकाभोग इव विश्वमहाप्रासादस्य, दरमुद्दण्डकायकाण्डेन प्रसरता वासुकिफणासहस्रवलयेन विलसितैकालपत्रश्च- क्रवर्तीव भुवनवर्गस्य, वलभिदाहतानां शरणत्वेन विख्यात इत्याश्रितो दै- त्यैः, अनन्यसदृशी सौन्दर्यमुद्रामुवीक्ष्य मा विषादमेप्यत्युपरिधर्ती स्व- लोक इतीव प्रसारिणा स्थगितो भूवलयफलकेन, विभूतिविजिताखिलजग- त्तया कीर्तिकाम इवोत्तम्भितजयस्तम्भः क्षितिधारिणा शेपेण, तपनप्रचार- विरहितोऽपि सञ्चरगुजगराजपुत्रोत्तमाङ्गमणिमयूखवलयैरुद्तानेकरविमण्डला, निधीनामास्पदं रसातलमित्यनलेन निक्षिप्ताभिः सहजशोगयाऽधरश्रिया सिन्दूरमुद्राङ्कितमुखीभिः स्वसर्वस्वकलशीभिरिवाभिरामगर्भः कुम्भीनसपुर- धिकाभिः, उभयभुवनभरोयहनाय दत्तस्कन्ध इवाधिष्टितोऽपि मूलमुपरि- भूतो भव्यतया, जगतामतुल्यगुणयोगिना प्राणिवर्गेण संभृतोऽस्ति संसार- फलारामः पातालनामा तृतीयो लोकः। यस्मिन्नत्यन्तविततेपु प्रधानेष्वष्टसु नागकुलेपु लब्धप्रसूतयः सहजशौ- ण्डीराः प्रभूतबलशालिनः स्वेच्छारूपधरास्निष्वपि भुवनेष्वनवरुद्धगतयः प्रभा- विनः प्रचरन्ति भोगिनो लोकाः । ये तावदास्तां दिव्यमभिरामावयवसुन्दरं कामरूपं, इतरमपि सरलकीटकमायमाकारमधितिष्ठन्तस्त्रैलोक्यगुरुणाऽपि महे- श्वरेणात्मनोऽलङ्कार इत्यङ्गीकृत्य गौरविताः विक्रमे तु किमुच्यते तेषां यन्मु- .

·९४ . सौलविरचिता बलालयाऽपि स्पृष्टः परो विपद्यते, परार्थेषु निस्पृहास्त एव ये हि लोकैरात्मनो निधीनां रक्षाधिकारिणः कृताः, वृत्तावदैन्यं च किश्चिदाश्चर्यकारि येषां योगि- नामिव वायु(रा)हारः, स्थम पुनस्तेप्येव येनातिवृद्धोऽपि शेपः शिरसा कुसुम- कलिकावल्लीलयैव सगिरितरुपण्डसागरमहाभरामुवी वभार। किच- नानापथा सुगुणभङ्गियु किं किलैक- मावर्ण्यते फणभृतामपरैव सृष्टिः । येषां शिरस्युदितमस्थिलबैकमात्रं व्यापार्यते जगति रत्नमिति प्रवीणैः ।। यत्र च विप्राकारपरिणताय हरये प्रदत्ताशेपकाश्यपोसुकृतफलादिव नि. वासमासादयामास राजा दनुजेन्द्रशेखराभरणं वलिः । अपि च पत्र कथञ्चन वसुन्धरोहरणप्रसङ्गायाप्तप्रवेशो विशेपरम्यनोपलोभित इवाद्यापि न ग्वल नि. गन्तुमीहते भगवान् घराहजन्मा जनार्दनः, कर्मावतारश्च पुनर्वरमवस्थितिविनि. न्ये पड्डाम्भसि निमळ्यालुठन्नास्ते तथाऽप्युत्कृष्टविष्टपालोकनकुतृहलीच ना. न्यन्त्र भुवनेपु स्थितये बध्नाति मानसों वृत्तिम् । अथवा- दृष्टं यन्न कुनोऽपि यच तपसा तोत्रेण संप्राप्यते दुप्पापं शुपतेव यद्यदपि च प्राप्यं प्रमन्ने हरी । तनिःशेपमशेपसृष्टिविषयं मारं च रम्येपु यः मृते यस्तु किमारगस्प जगतस्तस्यान्पदापीते ।। तस्मिादोपसुग्वसम्पदा प्रसवनपटीयसि पाताललोके रद्गायलीवलयमिव प्राङ्गणमुयः, चित्रमिय भित्तः, आभरणमिव पोपिनः, फुसुमभिव लतायाः, ग्रिभुवनश्रियः शोभाविष्कारकारणमस्ति नगरमिन्दीवरं नाम । किं तस्य स्तुतिविस्तरेण गुरुणा यस्मिन्पुर यत्फलं मंसारस्य भवन्ति ता मृगहनों पासां मुपमाङ्गणे । दयादापतिते जगत्याशिनि स्वर्भानुरिन्दुभ्रमा- दामोदासयाचिनारियलपामा परिभ्राम्यति ॥ मनास्ति गरीयमा फलापेन मम्पदामघाटिनः प्रतिष्ठिनी महसियामयस्थ, पशी. मारिवाण्टीरनिशरीरस्यापमायकारप्रतापन, हरिरिवारितशगुस्यनो यामा, पिरिशिरिषदर्मितमापानुग्रहशक्तिरामया, गिरमियिकारिणा यिनी.

·. उदयसुन्दरीकथा । ९५ लफणाफलकडम्बरेण हरनयनदहनदाहोपशान्तये जनितजलघरवितानको मकर- केतुरिव निरातपं लोकमध्यासितः, सरसनलिनीदलातपत्रपरिशोभितो वरुणराज इव तलगतमधिष्ठातुमुद्यतस्तोयं, धनदलतमालशेखरो विन्ध्य इवागस्त्यमुनि- वञ्चितस्त्रपया पातालमधिष्ठितवान, उपरि प्रेक्षुता प्रसरदुरुफणामण्डपमणि- किरणचक्रेण शिरस्युदितभानुरुदयशैलाधिपुरुप इवाहिभुवनेऽपि प्रचारयितु. मर्कमायातः,प्रणामपटितेन स्वच्छतरभूतिसम्पर्कपाण्डुना चण्डीशचरणरेणु- कणिकोत्करण प्रत्यहं भरितशेपाक्षतपवित्रमस्तकः, तारुण्यतरलिमोत्तालन- ललितपातालकामिनीकटाक्षचयचामरोपवीज्यमानमूर्तिरपमितपराक्रमो वन्द्यः काकोदरभटानां, मान्यो गीर्वाणवर्गस्य, मित्रं त्रिविष्टपस्य भर्तुः, आप्तः पाता- लनायकस्य वासुके, चराचरगुरोश्च भगवतः प्रियसेवकः शङ्करस्य, महीयसि महात्मनः शङ्खपालस्य कुलेऽवतीर्णः क्षत्रियमहान्वयोद्योतमाणिक्यं राजा राजशौण्डीरः शिखण्डतिलको नाम । येन हि निसर्गजलयोगसौहृदात्पयोधिपक्षपाती तदङ्गमधनविन्यस्त- मन्दरगिरिभ्रमोपयोगरजुतारूपमपकारमनुस्मृत्य वासुकेः प्रकुप्यत्कूर्मराजः सपदि प्रतापसकोचितकटाहकर्परः पराहतशक्तीकृतश्शङ्के नचेन्जगत्रयोदहन- महाशक्तिना तेनादिकूर्मेण तादृगम्भोधिपक्षपातविपयिणः कोपात्कटाहपिठरै- कपालीस्पन्दनमात्रकेणैव क्षणादेतद्फणीन्द्रमपाताललोकं च कृतं भवेदिश्वम् । तथा च यस्य भुजयोरवष्टम्भेन पृष्ठतः पातालरक्षानुचिन्तामपहाय पन्नगानाम- धीश्वरो वासुकिरनाकुलेन मनसा देवस्य कैलासवासिनो धूर्जटेरापीडसंयमोप- करणभावमालम्व्य सुरसिन्धुसलिलशीतलोद्देशिनि सदैव जटावने विलसति। तस्य चास्ति सम(स्त)क्षत्रियाणामलवारतिलकस्य प्रेयसी निजस्यैव विजय- कमलेव मण्डलाग्रस्य, भूरिव भुजस्य, लक्ष्मीरिव वक्षसः, सरस्वतीव वक्त्रस्य, आज्ञेव भूलताग्रस्य, वीरश्रीरिव पराक्रमस्य, कीर्तिरिव गुणकला- पस्य, बुद्धिरिय व्यापारस्य, नीतिरिव व्यवहारस्य च, प्रणयिनी हृद- यस्य, सुवंशप्रसवतया मुक्तेव सुवृत्तनिर्मला, संश्रिता यौवनेन, पूरिता रूपेण, परिगता लावण्येन, सम्भृता सौभाग्येन, विनयवती यशोवती सकल- लक्षणयती च धर्मसहचारिणी प्रधानाऽन्तःपुरपुरन्धिपु विजयरेखा नाम । तस्याश्च पतिरेव दैवतं योपितामिति तदनिसेवानुपशान्मिलितनखमणिहदान्तः किरणवारिणि मन्ननविशुद्धेन चेतसा सतीव्रतमाचरन्त्याः सततमुल्लसितनेत्र- ·९६ सोटविरचिता नलिनोपहारैस्तदझीजाविपञ्चनेन प्रसनाभिरिव देवताभिः प्रदत्तमभूदेकमत्य- न्तसुकुमारतया कटाक्षटङ्किकाभिरिव घटितं परमेष्ठिना, नाभिकमलपरिमल- क्षोदेरिवोर्तितमुपेन्द्रेण, मौलीन्दुकिरणेनेयापमार्जितं पुरजिता, निजशरमभा- वेणेवाधिष्ठितमनङ्गेन च, त्रिभुवनैकसारमुदयसुन्दरीतिनाना पुत्रिकारत्नम् । यदीयेषु प्रथममेव तावजन्मनो महोत्सवशुभेपु पष्ठीजागरणकृते सूती- गृहे दारि वाद्यमानघटध्वनितकैनवाल्लब्धजगजयाश इव: सङ्कल्पजन्मा भुज- प्रकोष्ठमसङ्कटरवाटोपमास्फोटयाश्चकार । माणिक्यमणितोरणावचूललम्बिताश्च ललितगलकन्दलविलासवासोचितावतीर्णपात्रप्रमोदेनेव सुदूरमुद्यतकराः प्र- विशदन्तःपुरपुरन्धिकालाङ्करचामरसमीरचलिताङ्गवल्गितैरुदर्गलं नृत्यन्तिस्म मुक्ताकलापयष्टयः । पुरतोऽपि नामकरणादिपु सर्वेष्वपि मङ्गलोत्सवेपु दिष्टि- वृद्ध्यर्थमधिभवनमवकीर्यमाणामन्दसिन्दूरधूलिभिरधिकाधिक पुरस्य पल्लवितं हृदयरागेण । सा च मुरजितोऽवतारस्य पुंसः करे लगिष्यतीति गणरावे- दिता निर्वाणमिव योगिना, सुचरितमिव सजनेन, व्रतमिव तपस्विना, धन- मिव कदर्यण, जीवितमिव कातरेण, प्रतिदिवसमुपोढया प्रीत्या पितृजनेन पाल्यमाना वत्सरपरावृत्तिक्रमेण निजसमयसमग्रिमप्रगुणमनणुलावण्यलिप्ता- भूमिकमुन्मिपितत्रिवलिललितरङ्गावलीकं उपरि परिभ्राजमानकुचकलशमन- गस्येव कृतप्रथमप्रवेशं मङ्गलोपचारं, चन्द्रलेखेव वर्षात्ययं, माणिक्यदीपिकेय शाणनिकपम्, अम्भोजकलिकेव विलासं, लेख्यपुत्रिकेव वर्णकन्यासम्, आद्- शमूर्तिरिवोद्वर्तनं यौवनमाससाद । यस्मिन्नुरोजकलशात्तिवेदिकायां तस्यामभूदभिनवं मकरध्वजस्य । राज्येऽभिपेचनमतः खलु सम्प्लुताऽसौ सर्वाङ्गमुल्लसितकान्तिजलप्लवेन ॥ ततश्च- चपलालोकधारिण्या प्रावृषेव निरन्तरम् । भृता तारुण्यलक्ष्म्याऽसौ लसल्लावण्यवाहिनी ॥ तथा हि- लावण्याम्बुभरे स्मरस्य वहतः पार्धादिव प्रच्युत- स्तस्यां स्वैरमितस्ततः परिकरीत्कोऽपि कचिल्लमवान् । पत्राङ्को मकरः कपोलपुलिने दृग्रूपिणो मार्गणा- ·उदयसुन्दरीकया। ९७ स्तीरेऽपाङ्गभुवस्तथाऽलिकतटे भ्रूव्याजमिष्टासनम् ॥ अथ तथा नयत्यिपा तारुण्येन वितीर्णकान्तिसौन्दर्यसम्पदमुदीक्ष्य दुहि- तुः पिता चिन्तितवान् । ननु यथेयमेवमुन्मीलिताप्रतिमरूपसारा कुमारी तथा यदि कथञ्चित्पातालभुवनस्य राजा वासुकिः पश्यति, दृष्ट्वा च झगिति गच्छ- स्यभिलापम् , अभिलष्य च भरार्थित्वमुपदर्शयति, दर्शितार्थिभावश्च प्रेम्णा पीडयति, तदा नूनमलङ्यत्वात्स्वामिवचसाम्, अप्रतिकूलत्वादाप्तवृत्तेः, पार्थि- तार्थसम्पादकत्वाच दानधीरस्य, न नाम धर्तुमुपयास्यति, न वेदृग्रम्यरूपानुरूपं घरमपहाय कन्यकेयमननुरूपस्यास्य भुवनकचक्रवर्तिनोऽपि शक्यते दातुम् । अतस्तथा क्रियते यथाऽसौ नास्य नयनयोः पथमुपैति श्रुतेर्वा गोचरीभवेदिति विचिन्त्य विहाय पातालं कृते तस्यास्तरलवेलाजलोर्मिजनितसङ्घविघटिताने- कशुक्तिमुक्ताफलप्रकरैरलङ्कतक्रीडागिरिकिरीटिनि प्रतिप्रदेशमुद्भिन्नविद्रुभव- नोदचन्मरीचिमण्डलारुणिमरमणीयपरिसरे सरसकर्पूरभूरुहामोदसुन्दरोद्यान- राजीविराजिनि विसारिण्येकतः समुद्रस्यान्तरद्वीपके सकलसुखानुकूलपरिकर कन्यावरोधमुपकल्पयामास। तत्र च ब्रह्माण्डगतॊदरनिधानकलशीव सर्वतोऽपि रक्षकैरधिष्टिता कञ्चकिभिः सा नाम कन्यका निकामचतुराभिरनेकसङ्ख्यया सखीभिरनुकूल्यमानान्त:करणवृत्तिरवस्थितिं चके। तदीयपितुः शिखण्डतिलकस्य च नितान्तमाप्तस्य प्रणयिनः पद्मकुलाभर- णरत्नस्य रत्नमौलिरितिनान्नाप्रसिद्धिमतः सेनाधिनायकस्य वेणीमतीति जा- यायां सुता जन्मन्यपि निरपत्यतया बहुमता मनोवृत्तेरभूदेकैव पुत्रिका । सा चाहं तारावली नाम समवयाशीलतया परमं विस्तम्भमन्दिरमाचलनजल्पन- ज्ञानवासरादखिलवालखेलनप्रकारसहकारिण्यभूवमतिप्रेयसी सखीपदे तस्याः। अनन्तरमसावनल्परूपाऽभियाच्यमाना क्षत्रियः, अधिरूढयौवनेति चिन्त्यमा- ना पितृभिः, अभ्यर्थितेत्यनुमोद्यमाना वन्धुभिः, अनङ्गस्वीकृतेति प्रवर्णमाना सखीभिः,प्रतिदिवसमशेपयोपिद्भिर्तिया निवेदितानालेख्यपददर्शितान्प्रत्यक्षी- कृतानस्तोकरूपानाविर्भावितगुणानद्भुतचरित्रानुदर्शिताधिपत्यप्रलोभान क्षत्रि- यकुमारकांस्तृणमिव गणपन्ती, त्रिभुवनविहारिणो विद्याधरानपि हेपयुध्या विभावयन्ती, मन्मधादित्रिदशरूपचित्रादपि दृशं निवर्तयन्ती, नितान्तमुत्ताम- यामास पितरौ । केवलं मया सह पुरुपदर्शनपिणी विचित्रपनच्छेदविद्यया रु- चिरचित्रालेखनविवादविभ्रमैरनणुवोणावेणुवादनैरमन्दकन्दुकमीडाभिरालम्बि- १३ पदपथ- ·सोडलविरचिता दोलाविलासैरभिमुखरकीरसारिकालापकौतुकैरनेकगृहमृगमरालचन्द्रकिक्रीडनै- रभिनयलतानिपेवणप्रपञ्चरुन्मिपितारण्यकुसुमाहरणकैलिभिः क्रीडाहदनिमज- नैरनवरतमात्मानं विनोदयन्ती गमयति परावर्तमहाम् । एवमस्याः शैशवक- लाखेलनसुखान्यनुभवन्त्याः प्रयान्ति दिवसाः। अथ कदाचिदेकस्मिन्नहनि पूर्वगिरिसङ्गते भगवत्युदयश्रिया सञ्जनितरागे भानुमति, भानुदर्शनाधिष्ठितविकारास्विव प्रयोघतरलितारविन्दपत्रेक्षणासु कमलिनीपु, कमलोपभोगलम्पटासु परितः प्रसर्पन्तीपु मधुपमालासु, वेलावन- लवद्गसुप्तोत्थितासु समुद्रसैकतोत्सद्गमनुसरन्तीपु विहङ्गमणिपु, प्रातर्विधे. यकारितया च परिगृहीतेष्वन्तःपुरपरिजनेपु, सुग्वप्रबुद्धायां निर्वतितनिखिल- नेपथ्यपत्रालकरचनादिधैभातिकक्रियानिराकुलायां विलासवेश्मनि सुखनिप- ण्णायामासने, समन्तादखिलकेलिकलाकौशलवतीभिः काभिनक्तमाकर्णितो- यानदीर्घिकाचक्रवाकवियोगवेदनाकन्दमतिकान्तं निवेदयन्तीभिः, काभिर्मि- लितलीलामृगमिथुनवर्तीर्लता निदर्शयन्तीभिः, काभिरुहद्धवधूकृतारतश्रवण- वक्रितग्रीवान्पारावतपत्रिणः प्रकाशयन्तीभिः, काभिस्तत्समयनिद्रापनोदमू- ढानि परस्परमपश्यन्ति मरालकद्वन्द्वानि घटयन्तीभिः सखीभिरावृतायां तस्यामेकहेलयैव ससंभमं प्रभातगीतावसरसाधकमागत्य मयूरकाख्यं किन्न- रमिथुनं पुरस्तादेकमालेख्यसखमेलालतावल्कनियमितं पटं निचिक्षेप। भूशिखरसंज्ञिता चाहं तया तमादाय त्वरितमुन्मुच्य चान्तर्दिव्यमुद्भा- सिताय(ता )क्षिपत्रकपताकं जयस्तम्भमिव कामस्य मनोहरालेख्यपरिणनं पुरुषमवलोक्य त्रिभुवनाद्भुतरूपविस्मिता सेवकौचित्यमनाचरन्ती किन्नरमपृ. च्छम्-हंहो मयूरक ! निवेदय कोऽयं प्रतिविम्बसुन्दराकृतिरिति प्रोक्ते मया सोऽब्रवीदय समुद्रान्तीपकगिरौ क्रीडया रजनिमतिक्रम्य समागच्छतोरेकत्र विचित्रतरुसुन्दरोद्यानशालिनि जलानामन्तरस्थले निपतितोऽयमावयोनयन- गोचरीवभूव । दृष्ट्वा च किमेतदिति सकौतुकमुक्षिप्य वीक्षितेऽमुष्मिन् मनो- हराकारदर्शनादुक्तं मया-प्रेयसि मयूरिकै शवाङ्कितकरः सत्यमयं मुरारिः, अनया च-किमङ्ग मुद्यसे लक्षणवता रेखाशवेन मदनादन्यस्य कस्येयमी- दृशी रूपसंपदिति स्वपक्षसमर्थनेन कृतपणाभ्यामन्योन्यमावाभ्यां निर्गतुमयमि- हानीतस्तत्वल निर्णीयतां क एप इति ब्रुवत्येव मयूरके, कौतुकसमुत्सुका ननु तारावलि नूनममावेदयामि योऽयमिति झटित्याच्छिद्य मम करतलादुदयसु न्दरीतमालोकयाञ्चकार ।

·९९ .. , " उद्यसुन्दरीकथा । तत्र चालोकनेन झगिति शृङ्गारपल्लवलतायां तस्यामनङ्गधनुलतोडीनः पपात विसरः शिलीमुखानां, शिलीमुखपटलपातादिव सर्वाङ्गमुत्पन्नवान्कम्पः, प्रकम्पचलनादिव व्यगलदाजलविन्दुकायः कुसुमसन्दोहः, कुसुमभरनिर्भर- अंशादिवाजृम्भत रोमाञ्चकेसरसखः स्वेदोदकच्छद्मा मधुरसप्लवः । क्षणेन च तस्याः सरभसं हृदि प्रविशतो रागस्य दत्तमार्गतया झगित्यपसृतेव पुरस्तादा- कम्पकुचशिखरतरलिता बभूव तिरश्चीना हारयष्टिः, झगित्येकहेलयैव प्रविष्टं रागमालोक्य मानसात्परपुरुपसामीप्यदेपिणी कुलपालिकेव निःसृत्य गतवती ब्रीडा, उज्झितं शून्यमास्पदमिति पृष्ठतो रक्षक इवाध्यतिष्ठदुन्मादः, प्रविश्या- न्तर्मनसि सन्धुक्षतो मान्मथं वह्निमुन्मादस्य परुपफूत्कारपवनदण्डा इव नवो- प्णप्रसूतयः सततं निःसर्तुमारभन्त निश्वासाः, प्रचण्डदवथुदावानलज्वालिनि सरलनिश्वासारण्यसङ्कटे मुखकमलपरिमलोपलोभादन्धीभूय निपतितं प्लुप्य- माणमलीनां दूरमाचकन्द वृन्दम्, इन्दिन्दिराक्रन्दकोलाहलनिवेदितेन मदनहु- तभुजा लग्नमदीपनकादन्तःकरणमन्दिराद्दाहभीतमिव निर्जगाम धैर्यम् , धैर्या- नुमार्गमसमरोमाञ्चसूचिकामभेदैरुद्भूतगुरुव्यधानीव स्वेवारिप्लुतानि प्रणश्य पयुः कपोलपोः पत्रसमिथुनानि । किञ्च- मनस्तदीयं पुरुपापरागवतेन सन्त्यक्तमिवाङ्गजन्मा । हर्पान्झगित्युज्झितलिङ्गभेदभीतिनिशातरिपुभिर्विभेद ।। ततश्व- तदृष्टिरिष्टार्थदरिद्रतोरुक्षुधेव रङ्कत्वमनुप्रपाता । आस्वादयन्ती सुचिरादवाप्य रूपामृतं तत्र न तृप्तिमेति ॥' अधाहमपि तथाऽवलोक्य ताम्, अहो चिरादेतदालेख्यस्थानमासाद्य लब्धवानमुप्याश्वेतसि लक्ष्यमिक्षुकोदण्डवाही मकरकेतु, किन्तु त्रिदिवसमा नामवनियासिनामुरगलोकवर्तिनां या यूनामन्यतमः कोऽयमित्यजानन्ती निर- न्वयलाभशालिनोस्य चित्रस्यापि दर्शनेन यदेयमङ्गीकृता मन्मथेन, प्लाविता शृगाररसेन, विधुरिता हृदयेन, समुज्झिता सुदूरमिन्द्रियः,अवष्टब्याप्रसभमव- शतया,वशीकृता सपदि विस्मयेन, समालिद्विता गाढमुत्कण्ठया, तन्नजाने कथ- मिपं भविष्यति, कियचिरमस्मान्लेशयिष्यति, कीदृशी परिणतिरिह सम्पत्स्यते, किमनुचिन्तयिष्यति माता, कीदृशंकृत्या मस्यते जनकः, किमालोचयिष्यन्ति ·१०० सोडलविरचिता गुरवः, परिजनश्च किं वक्ष्यति, भवतु वा प्रमाणमिह पुरातनं कर्म, तदायत्ता हि गतयः कार्याणाम्, अपौरुषेषु विधिव्यापारेषु यद्यथा निष्पत्स्यते तत्तथैव ज्ञातव्यमिति विनिश्चित्य कालोचितमबुवम्- देवि ! निश्चितं नाभिकमलकौस्तुभादिलक्षणविसंवादान्नैप भगवानुपेन्द्रः, नापि च मकरेक्षुचापपरिकराभिज्ञानशून्यतया देवो मनोभवः, कश्चिदन्य एवा- यमवैमि देव्या मतेन, तत्खलु वृधीभूतमनयोरपि पणेन विसृज्यतामिदं किन्न- रद्वन्दकम् । यदि च प्रत्यक्षालेख्यवार्ताभिरुपलब्धाशेपसुरसिद्धविद्याधरोरग- नरेशरूपस्वरूपं हृदयमपूर्वाकारमेनमेव बोहुमाकांक्षति तदुत्वीयतामितः, सा- वकाशं प्रविश्यतामन्तः, तत्र च रहसि निराकुलीभूतेन चक्षुषा चेतसा च तावन्निरूपयतु देवी, यावजानाति योऽयमिति । अत्र तु झगित्यज्ञायमान एव कोऽपि कश्चिदागतस्तवेत्थं कम्पमानाः पृथुलपदभराक्रमणेन नलिनदलशि. खरसुकुमाराः कराङ्गुलीः प्लाव्यमानं च निश्चलासनपरिग्रहश्रमजलेन प्रयास. निस्सहं शरीरमालोकयति कुलवृद्धस्तदेतदवधारयन्नङ्गपरिक्लेशनस्वलितं निता- न्तमुत्कुप्यति सखीभ्य इति मया प्रोक्ते देवी नियतमेवमुपरचितालाप(व)मि- मप्रपश्चया लक्षिताऽहमनया धूर्तयेति सस्मितमतिस्तोकमपाङ्गोत्सङ्गसञ्चारतरलि- ताक्षिविभागमवलोकनेन हृदयं निवेद्य दत्वा च मत्करे तं पटं विसर्जितपरिजना समुत्तस्थौ। उत्थाय च प्रविश्यान्तरध्यासिता मरालतलकोमलं तल्पमादाय भूयोऽपि मत्करतलात्पदमवहितीकृत्य मां कृतादरमपृच्छत्-चपस्ये तारापलि जानासि क एप दृष्टः कुतश्चिदन्यत्र प्रत्यक्षमालेख्येन वा, त्वया हि बहुशश्चित्रेण पर्तिता दृष्टाश्च त्रिभुवन विवरवर्तिनो युवानः, तेषां मध्ये कश्चिदमुना रूपेण संवित्ति- मेति भवत्या हृदयस्य, कथमसौ ज्ञातव्यः, कपश्चान्वेषणीयो विसङ्कटाभोगदु- विगाहेऽत्र त्रिभुवने, कथं किल दृष्टिविपयमेष्यति, कन्दर्पलुन्धकश्चायं दुरात्मा सुमिमा दीपहरिणीमिव मूर्तिमुपदर्य मे झगित्याजहार कृष्णसारं लोचन- दन्दम्, अविध्यच प्रचलरूपं मानसम् । इदानीं कथय किमेवंगते प्रतिविधेय- मिति मोक्ताहमहो न नूनमवश्पदर्शनवचसामन्यदान्चासनममुप्यास्तत्तथैव स्थिरयामि विधुरितामननेन स्वामिनीमिति प्रत्यवोचम्- देवि ! स्थिरीभव, धीमतां किमनूधमन्तःकरणस्य, किमगम्यं मतीनां, किमसाध्यमप्यवसायस्य च, किन्तु त्यमेवमशरीरिणाऽपि मन्मघहतकेनाभिम्।

·उदयसुन्दरीकथा । 4616 १०१ यमाना मा तिष्ठ, भव प्रगाढहृदया नूनमेतद्दर्शनविनिश्चयेनेति प्रयोधिता मया- ऽसौ सहेलस्मितमनीश्वराऽस्मि प्रियसखि मनोवृत्तेः, अन्वेषणे च पुनरस्य भ- वती प्रमाणमित्युक्त्वा दीर्घ च निःश्वस्य तूष्णीमकरोत् । ततः प्रभृति च तस्यां मनःप्रस्खलितेनेव विशृङ्खलायते मन्मधग्रहः, स्मरशरनिकरनिकृत्त्यमानेव तन्य- ते तनुः, रनवरतनेत्रवारिधाराभिरिवोपचीयते रणरणकरसः, स्वभसंवृत्तसकल- तदर्शनादिवृत्तान्तवार्ता एव जल्पन, चित्रपदनिरूपणमेव व्यापारः, पसरदा- शाविनोदिन्यो मनःप्रवृत्तय एव सख्यः, तत्सङ्गमनोरथा एव लीलोपकरणानि, कुसुमशरविकारा एव क्रीडितम्, अनङ्गदहनपीडोपशान्तिसज्जितः प्रचुरजला- द्रोपलेप एव विनमविलेपनम् , स्वेदहरकर्पूरविरचनोपचार एव पत्रवल्लीविला- सः, सरसविसप्रवालवलयादिविन्यास एव भूपणानि, कमलकैरवोपयोगप्रकार एव कुसुमस्रजः, कदलीदलव्यजनवायुरेवनेपथ्यम् । किन्च- अनङ्गसन्तापदशामहापथे समुद्यता गन्तुमनिन्दितोदरी । अतः करन्यस्तमृणालकङ्कण- च्छलेन शाव वलयं वभार सा ।। अपि च- तस्या विशुद्धहृदयाहतिपातकेन लूताकृमित्वमगमद्भुयमगजन्मा । शैत्यावलग्नविससूत्रमिपादमुश्च- त्तेनैप तत्र विचरन्नवतन्तुजालम् ॥ किंबहुना- लावण्यवारिसरसि प्रसभं तदने चङ्गन्ननगदवथुर्दिरदायते स्म । तेन स्फुरन्त्युपरि सन्त्रुटितावकीर्ण- राजीविनीदलमृणालसरोरुहाणि ।। किन्त्वेतदेवालम्बनं प्राणितस्प; यदसौ मदनरसविमोहिता त्वन्मयेन चेतसा सर्वमपि स्पर्श त्वदालिङ्गनमाशङ्कते, सर्वमपि दृश्यं त्वदाकारपरिणतं पश्यति, सर्वमपि जल्पितं त्वत्कथामयमुपकामति, सर्वमपि ध्वनि त्वदालाप- 4616 ·सोहलविरचिता वाणीधिया शृणोति, एवमसौ मन्मधविजृम्भितेन कक्षीकृता सन्धीरणेन निमि. तवन्धेन शकुनलाभेदीकरणेन समन्तादुपश्चतिभिरनुवासरं विनोद्यमाना मया मयैव कृत्वा चित्रोपदर्शनेन जानीथ कोऽयमिति प्रतिपान्यं प्रतिचित्रकरं प्रति- पुराणलोकमापृच्छयन्ती कियन्तं कालमस्थात् । अथासौ तथैव तिष्ठन्ती कदाचिदेकस्मिन्नहन्येकहेलयैव परमस्ति भगवतो हाटकेश्वरस्य पूजकः पातालगणो नाम वृद्धस्तपस्वी, तेन च तं चित्रगतं युवानमालोक्य प्रोक्ता भुजगतापसेन, पुत्रि ! चैत्रिकापर्वणि देवस्य विशेषपू- जाकृतेऽमर्त्यलोकाब्रह्मकमलान्यादाय सुदूरमतिक्रम्य भूमण्डलाभोगमाग- च्छता मया प्रसारिणीमशोकशाखिन छायामधिष्ठितो दृष्टोऽयमेकत्र कुत्रापि परिसरे भूधरस्य, किन्तु वृद्धत्वादकौतुकेन प्रस्तुताध्वलकुनैकहृदयेन किमङ्ग कश्चन मृगपागतः क्षोणीपतिरुत स्वैरप्रचारिणामुत्तमो विद्याधराणामाहोस्वि. कुतूहलावतीर्णो मेदिनीमन्यतमः सुराणां न ज्ञातः कोऽप्यसाविति । निर्गते तस्मिन् झटित्युत्कण्ठावेशपरवशा मदनशरघातमूञ्छितेन चेतसा ज्ञातमिव, वीक्षितमिव, समीपदेशस्थमिव, सुप्रापमिव च तं मन्यमाना तत्पुरो निश्चय- मकरोत् । प्रकारेणाद्य केनापि मेलयत्यस्य चेत्सखी। तन्मेलयतु मां नो चेन्निवृत्ति वितेन मे॥ इत्युक्त्वा मूर्छितेच शय्यायामपतत् । अहं च तेन तस्या विनिश्चयेन हा हा ! किमेतदप्रतिसमाधेयमचिन्त्या- ध्यवसायमपौरुपारम्भमचिरोपसाध्यमध्यवसितं देव्या, तत्र किं करोमि, क गच्छामि, कमुपायमासूत्रयामि, कतमं देवमभ्यर्थयामीति मुहर्तमतिविक्लवीभूत- मात्मानमात्मनैव प्रबोध्य यत्खलु बुद्धविपयमायाति तत्करोमि, परतस्तु विधि- विधास्यतीति निश्चित्य मतिसखेन चेतसा सन्ततमुपायशतानि चिन्तयन्ती तेन सह तस्याः सङटनेन कालमेकं तन्नियमनिर्वाहोपायमासाद्य निर्गत्य च तथा कृत्या त्वरितमागतवती। आगत्य च देवि पूर्णा ते प्रतिज्ञा, मिलितासि वल्लभस्य, विलोकय पुरस्तादित्युक्ता मया; सरभसमुन्नम्य वदनाम्बुजं यावदा- लोकयति तायत्तदालेख्यबिम्बान्तिके योजितान्यपटलिखितं चित्रगतमात्मान- मद्राक्षीत् । दृष्टे च तत्र सविलक्षमिव हसित्वा मामुक्तवती । सग्वि तारावलि किमेतदिति प्रोक्ताऽहमत्रुवम् । देवि केनापि प्रकारेण मेलनीयाऽहमस्येत्या- ·उदयसुन्दरीकथा। १०३ दिष्टं देव्या तदस्त्येतस्य प्रत्यक्षवर्तिनश्चित्रमूर्तः केनापि प्रकारेणेति । जानासि सदा तेन विद्धविजयनान्ना चित्रकरण शिल्पकलाकौशलमात्मनो दर्शयता रतिरूपस्पर्धया यत्र त्वदीया मूर्तिरालिखिता तं परमिहानुसन्धाय चित्रप्रका- रेण मेलिता मया देवी । पूरिता च प्रतिज्ञा । किन्तु विज्ञापयामि स्वामिनि ! प्रभूताध्यवसायसाध्ये वस्तुनि न देव्या पुनरप्येवमनालोच्य कर्तव्यम् । अह- मवश्यं तथा यतिष्ये यथा पूर्यन्त एव मनोरथा इति । नियन्तितस्वैरनियमा देवी, भवतु तावदेकवारमसावपि सुतरामुपकारिणी बभूव मे प्रतिज्ञा यचित्रे. णापि मिलितमेतस्यात्मानमालोकयन्ती धारयिष्यामि जीवितमित्युदीर्य तथैव तं पटं प्राणितमिवान्तिकादनुत्सारयन्ती दिनान्यतिवायामास । अथैवमनगोदाहदुःसहमवस्थान्तरमनुभवन्त्यास्तस्याः प्रकाममचनच्छवि- भिर्घनयन् हृदयान्धकारमम्भोधरैः, अनेकवर्णधरेण विचित्रवन् रणरणकमिन्द्र- चापेन, शङ्खदलपाण्डुराभिः प्रसारयन्कपोलयोः पाण्डिमानं बलाकाभिः, दहन. दारुणया वर्धयन्मन्मथोत्तापं विद्युता, मधुरेण दीर्घयन्पञ्चमसखं हुङ्कारम- विरलमयूरकेकारवेण, मरकतमणिमरीचिशिखरसुन्दरसुकुमारहरिततृणकला- पशावलितभूतलो धवलनवजलधिपूरितानेकपल्वलोपशाली शीतलितवासरः सुदूरभरितनीराशयोऽपि शोपितवियोगिनीमानसो जगजीवनैकहेतुरपि प. थिकान्तकारी विवेश मदनमित्रमम्भोमुचां कालः । भूमिः कोमलसान्द्रकन्दलवती मेघावनद्धं नमो नृत्यन्मत्तमयूरमन्द्रमधुरध्यानोपरुहा दिशः। वाताश्च प्रसरत्कदम्बकुसुमस्पर्शप्रसन्ना बने यान्ति स्वैरमनद्गरागजलधि कल्लोलयन्तो हृदि । तत्रचैकस्मिन्नहन्येकहेलयैवागस्य मातुः प्रतीहारी शेखरिका जगाद- राजपुत्रि त्वरितमभिमुखोत्थानप्रश्रयेण विधेहि स्वागतम् , आयाति ते जन- नीस्वामिनी विजयरेखा चलिता च । यत्किल कुमारभावे स्थितया देव्या श्रिया वरं जलशापितानुषगदृष्टं चैकुण्ठमभिप्रेत्य तदर्थसिद्धये कमपि व्याजमालम्व्य पित्रा रत्नाकरण कृत्वा दुर्गमागाधविभ्रमाणामन्तरेकत्र पाथसां पाथसामल्पके- नापि विन्दुना देवतानुभावाडूरतोऽप्यस्पृश्यमानमसमशिल्पशनाभिरामनिर्माण मणिमयमायतनं कारितमास्ते । तत्र चान्तःप्रतिष्ठितोऽस्ति देवश्चन्द्रकेतुनामा ·१०४ सोडलविरचिता महेश्वरः । स च सम्यगाराधितो भगवानवश्यमभ्युद्गताभिलापिण्या: श्रिय इव पूरयति हृदयवाञ्छितानि युवतीनामित्युपास्थत एव सकलभुवनवति- नीभिः सर्वदाऽपि रमणीभिः। अद्य पुनः पयोदकालप्रणयिनि पवित्रकोत्सवे महती यात्रा।तत्रासौभवतीमादाय यास्यति । अतः कन्यालङ्करणरत्नावलिप्र. गुणीभव, उत्तिष्ठ सत्वरम्, पश्य देवमखिलविश्वाभिवाञ्छितकरं शङ्करम्, येन ते प्रसन्नो भगवान्वितरत्यभीष्टं मानसस्येति शेखरिकया प्रोक्ते सप्रतो- पमिच मकर्णे स्थित्वा ननु वपस्ये तारावलि साध्वनुकूलसेवा अम्बया चि. न्तिताऽस्मि, यदि स एव देवो घटयत्यभीष्टं हृदयस्य तत्तदहं तमेव किं न प्र- तिदिवसमाराधयामि येन तत्प्रसादादेष प्रतिविम्वाधिष्ठितपटो युवा प्राप्यत इति निभृतमभिधाय न यावत्सखीपरिवारपरिगता सरभसमुत्तिष्ठति राजकन्या तावद्वार एवाऽऽजगाम कुजवामनकिरातकञ्चुकिपुरन्ध्रकाप्रायपरिजना देवी विजयरेखा। तत एव कृतप्रणतिमालिङ्गनादङ्गमिलितामेव दुहितरमादाय तया सार्द्ध- मुच्चलिता तमासाद्य समुद्रगर्भोपकोणवलयानुगामिनमध्यानं प्रविष्टा साग- रस्यान्तरले च ददर्श तम् । प्राप्ता च भगवतः प्रासादमय यथोपरूढया प्रक्रि- यया तस्यातिमहतो मणिप्राकारयलयितस्य विमलधनरत्नसन्तानरचनारोचि- प्मतो मध्ये सुरालयस्य प्रतिष्ठितमखिलभुवनान्तरेभ्यो युगपदागताभिभूय- सोभिः पुरन्ध्रिभिरहमहमिकाक्षेपसन्देन पूज्यमानं भगवन्तमम्बिकाकान्तमने. कशः प्रगुणितक्रमैरुपहारैः स्वयमुदयसुन्दर्याश्च हस्तेनाभ्यर्च्य नमस्कृत्य तन्नि- वासिनी पारायणीति नाम्ना तपस्विनीमादाय तदाशिपं सह सुनया स्वामिनी विजयरेखा तथैव यथागतेन वर्त्मना निवासमाजगाम । राजपुत्रिकाऽप्युदय- सुन्दरी ततो दिनादारभ्य प्रतिदिवसं न यावदसावुदीक्षितो देवस्तावन्नाहार- मादत्त इत्युपासितुं चन्द्रकेतुमारेभे । अन्येारसौ तथैव नित्ययानोपदक्रमेण सकलसखीसमापर्यश्चिताकृति- मत्साहतरलेन चेतसा जगाम । तस्मिन्नवाप्य च तस्याङ्गणकवेदिकामायतनस्य तत एव पुष्पोचयकृते सह सर्वाभिरपि सखीभिरभ्यर्णवर्तिनी पुष्पवाटिकाम- विशत् । सारङ्गिका नाम च तेन चित्रपटेन सनाथपाणिइच्छत्रवाहिनी गत्वा सुरालयस्यान्तरसङ्गतजनाप्रचारसुस्थितं स्थानमिति नित्यप्रवृत्तया स्थित्या कचित्कोणैकदेशे सह चित्रपटेनातपत्रमुन्मुच्य त्वरितमागत्यास्माकं मिलित- ·उदयसुन्दरीकथा । पती, लग्नाः स्मः सहजहर्पोपशालिना केलिकमेण पुष्पाण्यवचेतुम् । अत्रान्तरे च क्षणे कियत्यपि सहसैव परमुदग्रक्रौञ्चदुर्द्धराकारसंवृत्तिः सभूरितिरस्कार- मायतनवासिनी सा नाम तापसी पारायणी रे रे शुक्तिभङ्गदुष्कृतादितः शि- खात्वमागतेन त्वममुना पटेन सशिखः शुको भवेति शापं कस्यापि वितरन्ती चकार कोलाहलम् । तस्य कोलाहलस्यान्तः पटशब्दश्रवणादुत्पन्नशङ्का किं पटस्य तस्येति झटित्युन्मुक्तकुसुमावचयकेलिरुदयसुन्दरी निर्गत्य पुष्पावच- यनात्सह मयैव प्रधान्य ससम्भ्रमं याति तस्मिन्नायतनकोडमण्डपे यावत्ताव- दने निजेन तेन हृदयविश्रामशालिना पटेन सनाथहस्तं तथा शप्तमेकं पुरुप- मद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च हा हा किमेतदन्धकारिमाराधयन्त्याः संवृत्तमनाद्य मे ताथदा- स्तामपरो विशेषश्चित्रेणापि दर्शनमपाकृतं भगवता शम्भुनेति हृदये नितान्त- मुत्तम्य कृपालुतया तपस्विनीमभ्यर्थ्य च भूयः स्वप्रकृतिलाभेन समनुग्राह- पाञ्चकार । विरतया च भक्त्या किमप्येवमेवाभ्यर्च्य भगवन्तं तं चन्द्रकेतुम्, अनाद्रेण कृतनमस्कारा च तस्याम् तपस्विन्यां, मृणालीव सलिलसेकेन, भुवन- श्रीरिव"..."सेन, कमलिनीव दिवसराजेन, कुमुदिनीव चन्द्रेण, रजनिरिव चन्द्रातपेन, विप्रयुक्ता पटेन म्लानिमायाता, निर्विण्णेव जीवितेनाप्यवनतमुग्वी, त्वरितमेव निर्गत्य शून्यीभूतेन मनसा सततसञ्चारपरिचितमपि मार्ग पदे पदे स्मार्यमाणा मया भवनमागतवती । विसर्जिताशेपपरिजना च मामप्यसम्भाव- यन्ती भवनान्तः प्रविश्य तल्पतलं भेजे। दिनच्छेदाञ्चले च बहुशः प्रबोध्य- माना मया कथंकथमपि हठादवश्यकरणीयमाहिकं कर्म कारिता । तप्तःप्रभृति चासी समुद्यतादित्यमण्डलं दग्धुमङ्गकान्यागतं गृहीताङ्गारपुञ्जमिव दिवस गणयन्ती, रात्रिमप्युचितेन चन्द्रमसा दृपद्गोलकेनेव स्फोटयितुं हृद्यमुद्यतां मन्यमाना, कालमतिकाहिलवानी । अन्यदा तु निवृत्तायां प्रावृपि समुद्भूते च बन्धुजीवप्रबोधिनि शरदागमे सरिदिव कृशीभूता, मयूरजातिरिव क्षीयमाणस्वना, घनश्रीरिव पाण्डिमानमा- दधाना, तिग्मांशुमूतिरिवाभ्यधिकमुवहन्ती च तापमुदयसुन्दरी भूरिभिरपि शिशिरोपचारैरसाध्यया कुसुमशरकृशानुप्लोपपीडया परितः लाम्यन्ती विश- दशशिकरविसरविस्तारशीतलामतीत्रफैरववनसमोरगर्भिणी विभावरीमवाप्प पृथुतरसरोजिनीपत्रातपत्रकान्तरितगगने सौधशिरसि प्रसुप्ता प्रातरुत्थितानां परमेकहेलयैव न दृश्यत एवेति सम्पन्नम् । अथाहमुत्थाय सहसैव नितान्तमा- ११ उपम० ·सोडलविरचिता कुलीभूतदया सर्वनस्तत्र सौघसद्मन्यधस्तादुपरि पार्वतोऽभ्यन्तरेषु च निरी- क्ष्य गवेपयित्वा च व्याजेन मातुरप्यन्तिके निरूप्य च सम्यक्प्रचारस्थानेषु क्रीडास्पदेषु च तामपश्यन्ती ननु सर्वदेव मदिरहिता या किल नैकमप्येवं कुत्रापि चलति साऽद्य मामपहाय फगता राजपुत्री, किमङ्ग वहि:शयनेनामुना दृष्टिपथमुपेता त्रिभुवनमनोहरेति केनाप्यपहृता नभश्चरेण, किमत्यन्तमद्भुतस- मृद्धिना सौन्दर्येण सारेयमित्यात्मनो रूपप्रसिद्ध्यपगमक्षयादपहवार्थमपसारि- ता विद्याधरीभिः, किमुत यभ्यर्थनाभयेन विहाय पातालमत्र मुक्ता तेनाय कथञ्चन ज्ञाता सती निभृतमाकृष्य नीता भुजङ्गराजेन, किम्बहो कष्टमस्मत्सु- तेयमेवं ग्लानिमापन्नेति लक्ष्मीभ्रमात्सुप्तव प्रापिता निजं निलयमम्भसां ना. थेन, किमनेकशो हृदयसङ्कल्पैः कुतोऽपि तं जनमभीष्टं व्रजन्तमालोक्य मदन- मोहेन पृष्ठतो लग्ना दूरीबभूव, किमु स्वप्नसंवृत्तसङ्गमन्यतिकरे कृतागसम- ग्रतः पलायमानं तमतिप्रणयकोपा झगित्युत्थाय प्रत्यक्षमिवाहन्तुमनुसरन्ती कु- अचिजगाम, किमनङ्गदहनपीडिता जलाशये कचिदात्मानमक्षिपत्, किन्नु समु- द्विग्ना प्राणितेन कापि वृक्षशाखायामालम्व्यमानपाशेन सत्वरमसनुपसंहृतवती। अपि च- किं वक्त्रद्युतिमत्सरेकरिपुणा चन्द्रेण दूरीकृता नक्षत्रै शरम्यनिर्मलरदज्योत्स्नार्थिभिः किं हृता । यामिन्या घनकेशपाशतिमिरं प्रेम्णा समालिङ्गय किं नीता हन्त बहिः स्थिताऽद्य सुचिरादासाद्य तुच्छोदरी ॥ अथवा- सा नूनमिन्दुकिरणाञ्चलयोधितेन भस्मीकृता प्रबलमारमहानलेन । उत्क्षिप्य चाथ कुमुदाकरमारतेन नीता भविष्यति सुदूरमितो मृगाक्षी ॥ न तावदिह सर्वतोऽपि वीक्षिता दृश्यते, न च विकल्पनिपुणेषु लोकेषु कश्चिदपि पार्यते प्रष्टुम् , अग्रे च पित्रोः कथमहमव्यवहितप्रसादपात्रं प्रियसखी तदीया मुखं धारयामि, कथं नाद्य कुतोऽप्युदयसुन्दरी दृश्यत इतीमा पांचमुच्चारयामि, कथमेतदाकर्णनेन सपदि म्लानिमापनां तयोर्मुखश्रियं पश्यामि, कथं च क्षणं स्वामिन्या विजयरेखाया परिदेवितविदर्भिता गिरः शृण्वन्ती शक्नोमि जीवितुम, ततस्तु या नाम गतिरुदयसुन्दर्याः साऽद्य ·उदयसुन्दरीकया। १०७ ममापि, किन्तु सख्याः कालिन्द्या मुखेन विदितवृत्तान्तां विधाय स्वामिनी विजयरेखामद्यतनमहः प्रच्छन्नेव किमन्न निष्पद्यत इति कचिदिदैव गमयामि, परतस्तु यथोचितमाचरिष्यामीति निश्चित्य तथाकृत्वा गत्वा च नगरनिर्गमोद्देशे खण्डमेकं चण्डीशभघनमध्यतिष्ठम् । अनन्तरं च कालिन्दिकानिवेदित तस्मि- नुत्तिष्टति प्रयादे प्रसरदाकृतविकलेन स्वामिना शिखण्डतिलकेन निरूपितैस्स मन्ताद्धिगृहमधिसुरालयमधिप्रपासत्रमधिकरितुरगशालमधिकर्मविद्यादिस्थान मधिवनमधिजलाशयमितस्ततः प्रतिपथमतिसत्वरं प्रधावनिरन्चेपकजनरन्त- ाकुलीभूतेव राजधान्यपि मुहर्तमेकं बभूव । ततश्च- अवाघमानवादिनमगीतमजनारवम् । रहस्थलमिवासनपावागममभूत्पुरम् ॥ अपि च- नादत्ते फश्चिदाहारं नेपथ्यं च नृपालये। तया श्रियेच निर्मुक्त परं दौस्थ्यमगाजनः। अथ वृत्ते च तस्मिन्नहनि, विफलीभूय निवृत्तेप्यासन्नगवेपोपु, तत्कालमेकीभूय मन्त्रिणामयसरोचिताभिः प्रतिपादयन्तीभिर्विचित्रसाराणि संसारविलसितानि, समयन्तीभिर्व्यवसायसाध्यानि वान्टितानि, निदर्श- यन्तीभिः प्रज्ञानुवन्धसिद्धानि प्रयोजनानि, प्रमाणं नयन्तीभिरनाप्यमापिकाः पुरुपकारशक्ती, कथयन्तीभिरसाध्यमाधिमा बुद्धिम, ग्राहयन्तीभिईर्दर्शद- शीनि हृदयस्थैर्याणि, दिशन्तीभिरगम्यगामिनो मन्त्रान, अविरतं हितो. पशालिनीभिक्तिभिमत्सार्यमाणनियंदो राजा निरूप्य देवनासु पूजोपयाचित. फरचनाय फुलयद्वान्, निवेश्य निमित्तविलोकनाय नदिदा, नियुज्य शकुन- शानाय भाकृनिकान्, आदिश्य पैदेशिकमनाय परिजनम्, सबार्य विरोधिवस. तिपु प्रणिधीन, प्रस्थाप्य च मित्रस्थानेषु वृतान्, अोपनत्रिमुयनेऽप्यन्वेपणाय मदीयमन्तिकोपविष्टं पिनरमवयीत्-भोः सैन्याधिनायकरत्नमौले प्रेषय तृण कति नाम मन्ति सेनान्तः सालभुवनत्रयमनारिणः पागभटा पैः पृल्या मर तोऽप्यन्तिप्यतेमारुमन्ययेकजीवितं कुमारीति पुमिकावियोगविधुरण स्वा. मिनाऽभिहितः पिना मे दर्शितोत्माहनिर्भरं प्रत्युवाच- देव दुर्गमाणि गमपितुमुग्रशस्नयो, इप्पयेटोपु प्रवेगपटयः, पाटयपराय ·१०८ सोट्टलविरचिता दुर्लड्योल्लङ्घनपदेषु, येषां न किञ्चित्सहजप्रभावाद्मचारं विषमविश्वान्तः, ते हि मनोवेगिना सन्तीह कियन्तोऽप्यवन्तकुलजातयः, कियन्तो भुवनराजस्य वासु. केवंशजाः, तक्षकान्वयसम्भवाः कियन्तः, कियन्तश्च कर्कोटगोत्रिणः, कुलिक- सन्ततिभवाः कियन्तोऽपि, कियन्तोऽपि देव युष्माकमादिपूरुपस्य महात्मनः शवपालस्य कुलादुद्भूताः, कियन्तो हि महापद्मसन्तानतः प्रसूताः, पद्मगोत्राच लब्धसम्भृतयः कियन्तोप्येवमष्टसु क्रमेण चतुर्वर्णतया लब्धप्रसिद्धिपु प्रधानप. नगकुलेपु जातास्तावन्तः स्वामिन् भविष्यन्ति भुजङ्गमभटाः, ये सकलमाको. पारन्ध्रावटं विगाह्य विश्वमचिरावर्धापयन्ति पुत्रिकोपलम्भवार्तया स्वामिनमि. त्येवभिधाय त्वरितमाहय च सर्वानादेशलाभार्थिनः कृतप्रणतीन कुम्भीनस- महाभटानने चकार। राजाऽपि तानेकैकशो नामग्रहणसत्कारेण सम्भाव्य साभ्यर्थनमाख्याय पुत्रिकान्वेषणप्रेषणमर्पयित्वा च प्रत्येकमुद्यसुन्दरीरूपवाहिनश्चित्रपटान् सप- देशोपदेशमादिदेश-भोः श्रूयतां तावदादी सप्तधा प्रभेदवति पाताललोके सप्त(व) फणावलिप्रभृतयो भुजङ्गचमूपतयः प्रयात यूयम् ; उपरि च भूलोक- मधिकृत्य जम्बूद्वीपे गुञ्जाक्षनामा कदम्बमहाद्रुमेण सुन्द्र मन्दरगिरी, उत्पलो नाम जंबुद्रुमेण केतुमति गन्धमादने, दीपकस्त्वं पिप्पलेन तरुणा शोभा. चति विपुलास्ये महीभृति, असावपि कालिनको न्यग्रोधतच्छायाश्यामलित- सानौ सुपार्श्वसानुमत्येवमेते(पु) चतुर्पु महानगेपु व्रजन्तु चत्वारः सु(भटा); एतेपु त्रिप्वपि निषये तमालका, कमलो हेमकृटे, कुवलयो नाम च हिमाद्रा- विति गच्छन्तु गिरिपु शौण्डीरा, त्रिपु चापरेषु पद्गकः शृङ्गवति, श्वेताचले पिङ्गला, नीलधुर्नीलगिरावित्यमी भूमीघरेपु त्रयो यान्तु; तेषु पुनरष्टसु महेन्द्रे मलयभूभृति सह्ये शक्तिमति वृक्षशैले विन्ध्यगिरौ पारियाने कन्याचले चेति कुलपर्वतेपु सहापरैः पुष्करादिभिः सप्तभिरेप चीरो महाफलः प्रचरतु; सञ्च- रन्तु चान्ये चैत्ररथे शिखण्डका, ताराक्षो नन्दने, वैभ्राजवने विशालो, धृति- संज्ञिके सितादरश्चेति चतुर्दु महावनेप्वमी चत्वारश्च; अपरे तावदुणो- दनामन्येका, द्वितीयश्च भानसे, सितोदे तृतीयः, चतुर्थो महाभद्रे चेति जलास्पदचतुष्टयेऽस्मिन्नते फणाकुशप्रभृतयो विचरन्तु; भारते हि क्षेत्रे दम्भोतिरेवैकः प्रयातु; यात्विलावृते रमसिकेतुरेव; परिशिष्टेप्वन्यत्र लङ्का- लकादिनगरेपु, श्रीशैलकैलासादिभूघरेपु, जाहवीरेवादितटिनीपु, अवटेपु सर्वेपु, जलाशये चातल्लमर्यादाखिलेप्वित्त्यादिपद्याप्रचारानास्पदेषु कमलकण्ठनामा ·उदयसुन्दरीकथा । १०९ प्रधानो भूलोकवर्तिकवरूथिन्याः स्वयमुचितक्रमेण सञ्चरन्नेकैकशो भदकोटि- पौरुपान्महेष्यत्येव चरप्रवीरान्; जम्पूदीपात्परतः पटूसु महादीपेषु दुर्मदः शाकद्वीपे, कुशे कालाधना, चक्राहः क्रौञ्चे, सरलः शाल्मलीद्रीपे, गोमेदनाम- न्यासीमुखः, पुष्करे च तापिच्छकोऽयमिति पडमी महात्मानः सैन्यैर्भमन्तु; सेनापतय एतेऽप्यालवणसागरात् स्वादूकसमुद्रावधेः सप्तसु पयोराशिपु सप्तैव गमेद्यदुणुप्रभृतयः प्रसर्पन्तु सर्पशौण्डीरा तथाऽन्येपि हृदयवेगनाम्ना घरप्रव- रेणाधिष्टिता दिक्पालनगरीष्वष्टौ चाष्टासु पर्यटन्तु भटाः; तस्माच स्वर्लोक- मासाद्य निदशराजधानीपु सिद्धनगरीषु विद्याधरपुरेष्वन्येषु चाब्रह्मलोकमर्याद- मसुमतामास्पदेषु सुमेरुशैलावगाहनपुररसरमन्वेषयतु परिगतः ससभिरनी- किनीभिरिन्द्रनीलनामा च प्रभुरसौ; इत्येवमखिलमापुराणकमठाह्मलोकावधि ब्रह्माण्डगर्भमवगाह्य ज्ञायतामुयसुन्दरी क वर्तत इति, गम्यतां त्वरित- मन्विष्यतां वत्सेत्यादि सादरमभिधाय, भूरिणा प्रसाददानेन सम्मान्य विस- र्जितान् भुजङ्गवीरवार्तिकान्प्रेपयामास । अहं तु तथा दुःखेन भरिता तदीयां प्रवृत्तिमचिरादेव स्वयमीहमाना जातामात्मनोऽपि गति तद्गत्या प्रमाणीकृत्य तथैवानुष्ठातुमन्तःकरण एवा- ऽऽलोचितवती ।ननु का गतिभूता भविष्यत्युदयसुन्दर्या यस्यामहं व्रजामि, अ- थवा तावदपहारानुमानस्यैव पृष्ठे लगामि, ततश्च पुरन्ध्रिकापहारकर्मणि सहज- व्यसनिनो भवन्ति सीतापहरणेन पुनः स्फुटप्रतीतयो हि नक्तंचराः, नेदीपसी च सा समुद्रान्तरद्वीपवर्तिनः कन्यावरोधस्य तदीयमास्पदं लङ्का, तत्खलु तत्र पश्यामि पश्चादन्यत्र गवेषणाय यतिष्ये, मा पुनर्भाग्यवशात्तत्रैव गतायाः सरति मे वान्छितं हृदयस्य, किं तु ममापि युवजनाभिगम्येनामुना कुमारी. रूपेण निर्गत्य च भवनाशमन्त्याः कतमं नोम कुशलम् । अतः कृत्रिमैस्म- खटावल्कलादिभिस्तापसत्यमाधाय पर्यटामीति चेतसि विनिश्चित्य तथा कृत्या विमानपदप्रतिष्टितं च नभाप्रचारसारमतिजयं पादुकाद्वितयमधिरुत्य निर्गता- ऽस्मि । तस्माद्गता च लङ्कायां दृष्टवती च तत्रास्मि दूराद्रणाध्वरजुपा रामेण परिगृहीतस्य ज्वलतः प्रतापनाम्नो घढेरर्चिपामालोकमिव प्रसर्पन्तमभितोऽपि कनकमयाशेपसुरमन्दिरागारप्राकारवतः परिकरस्य रोचिषां कलापम् । अथाह- मन्वेषणरसैकहृद्या नगरपरिसरादेव तत्खल्वपहृत्यानीतसीतावस्थानपवित्रित- भुवा शिशुपाद्रुमेण प्रसिद्धमधिविष्टा रावणीयमुद्यानमितस्ततो भ्रमन्ती च तस्मि- नादौ तदेवं बन्दिग्रहगृहीतसीताविलोचननस्तैरजस्रमजनाविलैरभुवारिभिर्म- ·सोलविरचिवा लिनितया सुतातिदुःखातिदाहदग्धयेव पृथिव्या श्यामलितमास्पदं शिशुपा- द्रुमस्य दृष्टवती । दृष्टवती चान्यतो गैरिकरागलोहितमृदा रक्तपातमनुमापय: न्तमुत्कुपितहनुमत्करतलचपेटास्फाललितस्य दशकण्ठसूनोरक्षस्य वधप्रवेश क्रीडागिरेः परिसरम् । परतोऽपि तस्मान्नातिदूरे दृष्टवती तेनैवाक्षवघास्वादलु- व्येन हनुमना व्यापादितस्य सरक्षकवरुथिनीकस्प जंबुमालिनः पतितास्थिमु. कुरोपलक्ष्यमाणतलं वलयमुर्वीरहाणाम् । पुरस्तात्कियतोऽपि भूविभागस्यान्तरे दृष्टवती च मारुतिनियन्त्रणोत्सृष्टपरुपपाशोरगपरिग्रहोद्वारगरलानलशिखा- दाहेरनुद्भिन्नतृणविटपिराजिमाजेर्भुवं शाजितः। प्रकृनयोजनानुपलम्भखिन्ना च निर्गत्य तस्मादारामतः पदे पदे कचित्कथञ्चिदुभयराघवभुजास्त्रधारावकर्न नोचलितमौलिवलयानां मेघनादप्रभृतिराक्षसभटानां चलत्पदतलाघातसमत. लान्कवन्धताण्डवोद्देशानालोकितवती । दृष्टवती च कचिद्दाशरधिकरशराघात- विघटितायुपः कुलाद्विगुरुकलेवरभ्रंशाभिहत्या त्रुटितत्रिकूटगिरिशिखरशक- लितशिलाखण्डदन्तुरामन्तभुवं कुम्भकर्णस्य । विशालसीमन्यन्यन च प्रदेशे प्रचण्डकलितकुतूहलोत्तालमिलितसुरशिविरकरविसृष्टाविरलपतितपारिजात- कुसुमसमृदयामोदवासितधरातलं वीक्षितं च रामरावणयोरावस्थानम् । अपि च तमन्तर्दशकण्ठराजाङ्गणोद्देशमालोकितवती। यस्मात- कान्त्या ज्वलन्नमणपिट्नलया विशाल: फालाय वर्तुलितदेहदलो हनूमान् । लङ्कापुरी कुपितदाशरथिप्रताप- वहे स्स्फुलिङ्गक इयोचलितो दाह । पर्यन्ते च प्रतिभवनमेकत्र गृहजनेभ्यः कथाभिराकर्णितमतीतस्य चकित- मन्दोदरीप्रयोधनपरमवृत्तवचसो रावणस्य सूक्तं पसरनियासिना शुकेन पत्र- मानमत्रीपम् । माझीर यदेप राघवषटुर्देवो मुरारिः स्वयं गोलागलभटा इमे च ममतस्ते दुर्निवाराः किल । स्वर्वन्दीहटेनिग्रहोद्यतमुजादण्डो यदाऽहं तदा किं नासी मुरजित्सुरा न किममी येनातिभीता प्रिये ॥ ततोऽपि पाने फेनापि सुरेप्यसहिष्णुना राक्षसापसदेन दशाननं शोच्य. मानमाकर्णितयती।

·उदयसुन्दरी कया। हा स्व थशिखोदशासन दशग्रीव प्रभो कासि भो भोः शौण्डीर विना त्वयाऽत्र नगरे हा पश्य यदर्तते । ये त्वद्वारनिपेविणः प्रविशता लोकेन पृष्ठाः पदै- स्ते तेनैव हहा शुभार्थमधुना पूज्यन्त एते सुराः ॥ अन्यतोऽप्येकत्र निर्जनायतनमण्डपस्य गर्ने विश्रान्तिमिलितैदेशिक निशाचररन्योन्यारन्धयार्तया रावणवधे विपरीत्पमत्पन्तविस्मयात्सनिर्वेद- मुद्भाव्यमानमशृणवम्। सेवितो यैः सुरैर्भूत्वा तैरेव दशकन्धरः। हा हतो मर्कटैर्भूत्वा वैपरीत्यमहो विधेः ॥ एयमपरमन्यत्रापीदग्विधं व्यतिकरमनेकशः स्थाने स्थाने विविधरूपमुप- लन्धवती। इत्यादिकं प्रतिप्रदेशमभितो रामरावणीय वृत्तान्तमुपस्थानमिलितेन सरभसमपूर्वतापसीदर्शनकुतृहलिना पुराणलोकेनाऽऽख्यायमानमवधारयन्ती नगरमाकोणकुहरान्तरालमन्तर्वहिश्च परित्रम्य न फचित्किञ्चन किंवदन्ती- मानकमप्युदयसुन्दर्या लभमाना निराशीभूय विमुच्य च सरलं विपादपूल्का- रमतिसत्वरं निर्गत्य तस्मालकापुरीप्रदेशान्मलयादिगिरीन्द्रकुक्षिपु फीडास्प- दानि विद्याधरकुमारकाणामुद्दिश्य गन्तुमारब्धयती । तेऽपि भव्ययुवतिरत्नाप- हारिणः प्रसिद्धास्ततश्च तत्र कुनाप्यवश्यमसी भविष्यतीत्याशया ब्रजन्ती फाप्येकस्मिन्नेकहेलयैव प्रवरगिरितटोत्सगतरुगह्वरस्य गर्ने बायतां ब्रायना- मिति पूत्कुर्वन्तमुपरचितबामणरूपममुं निशाचरापसदमद्राक्षम् । हा हा मात्मणोऽयमात इति च बलवत्या करुणया प्रेर्यमाणहृद्या समीपमुपमृत्य सादरमपृचम्-भो दिजन्मन् ! केन ते प्राणमुत्पयन इत्यसायुक्तः सद्- शंने कथमिदं वच्मि यदि भवत्या फिलेत्यावेदितवान् । अथ मयाप्यहो का तर्हि चिन्ता मया चेत्यतीकारस्तदावेदय त्वरितं फतमा तवातिरवश्यं यदेव पे तथेति स्वाचा प्रतिरोमीति प्रतिपन्ने सहर्पमेपोऽब्रवीत्-साधु साधु मतिज्ञानमिदानी कथयाम्पत्र बलु विकसितानेकनवलताविरलपरिमलोन्मा- दिनि प्रदेशे झरित्यदृष्टशरीरपणागत्य इतकेनामुना पुष्पशिलीमुन बाटुशो विद्यमानहादपं दपावति त्वमेय मांरक्षितुमधीवराऽसीति । यन्नपातसमतुलेन तेनास्य परसा हा धिक किमापठामनगरपीटितेन दुरात्मना एलिनाऽहमे. तेन । को हि किल मिजो भूत्या तपस्थिनि जने स्मरातुरं मनः पुर्वमन्यन्न- मिदं गर्हितमाचरति तदसौ कृतरमूर्तिरमजन्मा न साक्षात् । साक्षात्पुनरपरी ·सोलविरपिता विप्रवेशापहुनस्वजानिः फ्रूरकर्मा फश्चित् । अतः किं करोमि भवतु घलिताऽपि बगहालेन एलयाम्येनमिति संप्रचार्य विपाट्य न निजस्यावरणवल्कलस्पैक- मगलमहो महानुभाव गृहाण माणुसर्याद्गममुं कवचमायमतिप्रगादपुटं पल्कल- पटयं गृते न फेस्टमसावेव पुरोवर्तिपिटपकृसुमे निविष्टः शिलीमुग्यो निप. तमन्येऽपि फाननेऽस्मिन्कुसुमकुटीरवासिनो मधुनमा न ते टगिप्पन्ति । पप ते पुप्पशिलीमुरोन विद्वामानष्टदयस्य मया गला परियोपायः, पालितं पनि प्रनिज्ञान, प्रतिकृतं यस्त्वदीयं, तप्पयगना पजानाऽस्मि, यामि संप्रतीत्येव- मभिधाय नन्यसो न ज्ञायते करिदित्यं निराकृतः कोपादन्यदेव फिमप्या- परतीत्यन्तरासाहितेन मनसा झगित्यपसरणधिपा तय गगनमुत्पत्य प्रन- लिनाऽस्मि। अमायोयमभिमेनयिपरीनतया निर्गृहमयगम्प महानिशातपय सागं मप्पास्मादसीमविपमेण मोघरंदमा भरपन्यारपयनाइनो पहिरिय ज्यनिती नितान्नम् "ST: पापण्डिनि! गृपापाण्डित्यलयर्विदग्धे पुप्पशिली. मुग इति पुष्पवरे मनोजन्मनि घ्याग्यातव्ये पुप्पे शिलीमुगो प्रमर इति शिष्टापायापारपरेन प्रताप मां गन्नुमीहने, फ पानि, स्टाडा मपा, पाहमामि, परिनि (पीरिता?) मां मन्यमे, न मन्यसे सिमरनार. ग्लागानि पासिंयमत्र तय कष्टपीटापामने फर्मणि प्यापारपामीति मनिष्ट गन्दमुपण्या गिरा निगमोऽपि तदेतदनगनमासुरमदग्रदंशापराल. सुमारहास्पिारपरमापिपिंधार रुपं मशागरमन गगनापनप पा. पिगः । महमपि प्रगतमपानुरेण प्रेममा पुरः पुगेश्य पनामाना कर- पिनासी भुगमनुमा एटा गालामपामगनमामिण नरपान माथि. नाम् । भारतमाहटादारनली प्रामणेनामुना महर्नुगुमाला । Teen মিলন সিমিঃ বেসামৰিকা দম নেন ইমাম माय गमपरन्दरादारयामि। गदागदर्शनादये मरामिण भीपि सन पोनापि लिना न जाने निति निमागाप रमनेः, भारिपोरगुणा. पितरांना प्रमो., परंपा निगदिनभिप्ररम्पले पामरान, लिमिनारमनिरनिगमिनागमण। माह प nिuTETम्मपन्ना: गमुलि ना. fine मामिदानावं मम मागीपरिष, गा पुनः कति कर्म ·, उदयमुन्दरीकथा। क्षपयन्ती दिनानि तिष्टतीति चिन्तयन्त्या मम सम्पिण्डितसखीदुःखसम्भा- रेण वलादेप विगलितो वाप्पजलविन्दुसन्दोहः । श्रीमनीहग्विधोऽयमावेदितो घृत्तान्तः । तत्खलु स तावदस्मत्स्वामिन्याः प्राणितस्वामी भवान् । किन्त्वे- तदिच्छामि वोटुं यत्किल क एप विषयः ? कतमनामधेयमिदं नगरं यदन चक्रवर्तिलक्षणानुमानसंवेदितेन भूवलयभा भवता राजधानी कृतम्, ? कमन्वयमलञ्चकार सुकृतशालिनां वरेण्यः ? किं च मत्सखीमदनज्वरहरण- मन्त्रयोग्यं नाम बिभर्ति ? सा च वर्तनमनङ्गस्य, सर्वस्वं त्रिभुवनश्रियो, जीवितं शवपालगोत्रस्य, किमिहास्ते मम हृदयभवनं वयस्या ? मिलिता व फचिन्माणिक्यवतिरिच जातरूपस्य भवतः ? निवृत्ता च किं तस्यास्त्वद्विरह- दाहदौस्थित्यदायिनी दशापि ? ममापि किं नाम चिरादपयास्यत्येप तद्गवेपण भ्रमणसङ्केशो न येत्येवमभिधाय भूमीन्द्रवदनविन्यस्तलोचना तृष्णीमकरोत् । राजा तु सपदि मुखाम्भोजधृतया म्लान्येव स्वयमुदयसुन्दरीसङ्घटनमभूयमानं निवेद्य नेत्रकुमुदाञ्चिताया विश्वभूतेर्मुखे सर्व यद्यादृशं तत्तादृशमेव ज्ञापयित्वा तत्रैव शयनावस्थानसुस्थितां विधाय तारावली निजनिवासमयासीत् । ज्ञातेति सम्मदरसः प्रथमं ततः सा तन्वी न दृश्यत इति प्रवलो विपादः । दावुद्यताविति कृतप्रसरं विरुद्धौ निद्राऽनुपश्य विनिपेडुमिवान्तरेऽभूत् ॥ चलति रजनिगन्त्रीवस्त्रचीत्कारधीरो ध्वनिरनुदिशमुचैरेकतः कुकुटानाम् । उदलसवनीन्द्रोद्बुद्धये मागधाना- मुचितपठितिसाराऽन्यत्र सारस्वतश्रीः ।। इति कायस्यकविसोलविनिर्मितायामुइयमुन्दरीम्यायां तारावलीदर्शनं नाम सारस्वतश्रीपदाहः पष्ट उच्छासकः॥ १५-१६पर ·सोडलविरचिता सप्तमोच्छासः। अथ समन्तादतिविकटकुछुटकुटुम्बारटितकटुरवोदश्चनविनिद्रितासु युग- पदुन्नदन्तीपु विलासवनविहङ्गमणिषु, समुपजायमा (नध्या ) नेयु सुरम- न्दिरोल्लासिपु वाद्यमानावसरवादिनसमुलेपु (समूहेषु ?) कणन्तीषु विबुद्ध- सिन्धुरनियन्त्रणारणितनुवरासु हस्तिशालान्तरालानशृङ्खलासु, प्रवर्तमानेषु दुखमान क्षीरधाराक्षात्कारडम्बरेपु, श्रूयमाणेषु मध्यमानदधिभरगभीरकुम्भी- घरत्कारकवचितेपु चलत्कुटुम्बिनीचटुलवलयमालारवेषु, कलकलायमानेषु सरि- स्नानयात्रोपकरणादर्शनकौनदुःस्वरेपु श्रोत्रियहिजेपु, प्रतिष्ठमानेषु गमनव- चनयाचालितनिवासभवनोदरेयुपान्थेषु, स्वावासमन्तर्वलितेपुरजनिजागरजडेषु यामिकजनेपु, पुष्पवनमधिप्रघावन्तीपु रतरसनिद्रालसविलोचनासु मालाका- रतरुणीपु, निद्रामुपसेवमानासु प्रगल्भतरभुजङ्गजागरितवेश्यासु, प्रियगमना- दाफुलीभवन्तीपु मानग्रहापगमसम्मुखीनासु मानवतीपु, गृहजनमुत्थापय- न्तीपु प्रथमप्रबुद्धासु पक्षरसारिकासु, मिथुनवृत्तान्युदीरयत्सु निद्रान्तोन्मिपि- तसंस्कारेषु फ्रीडाशुकेपु, हरिचरितगीतकानि गायन्तीषु पुण्यपथप्रवृत्तासु जरतीपु, देवस्तुतीः पठत्सु धर्मक्रमानुलग्नेषु मुनि माणवकेपु, क्रमेण सर्वतो. ऽप्युहुध्यमानसकलजनपदालापनिस्वनमनोहरमाविर्भूयमानभुवनमनुभूयमान- दिशुखालोमुयमानपृथुमभं च यभूव शुभमपारम्भसंरम्भि प्रभातम् । पत्र हि प्रविशतो वासरस्य समुचितं माङ्गलिकसत्कारमिव कत्तुमभितोऽ- पि भूतले सघवश्यायसलिलशीफरक्षेपैर्वितरन्नतुच्छक छ (छां?)टक(?)मति- स्फुट प्रस्फुटपिण्डीतगरपुटकपरिपाटियलयादुचलन्तीभिः किंजल्क(ग)ल- चूर्णराजिभिर्भरनभूरिशो रगावलिविशेपान, सायान्तनोन्मिपितमालतीशि- थिलवृन्तनिर्मुक्तैरवगलत्कुसुमनिफुरुम्वैर्विफिरन्मनोहरं पुष्पप्रकरम्, उद्दुद्ध- मुखासनो (डाट्सनामुग्यो ?)द्भूतनिद्रान्तजृम्भिमाश्वाससङ्गमसमाहृतोदारपरि- मलानुमार्गधाविताभिः प्रधनमधुकरश्रेणिभिः पदे पदे विरचयन्नायतगुरूणि तोरणानि, विनिद्रनयकुसुमपाटिकाटीकमानमालिनीसीमन्तसरणिसिन्दूरो- दशनविपरितमहोत्सवाचारः, फ्रीडासरसीपु सुप्तान्युरोधयितुमिय चालयत्पु पडरीकानि, विफचमुचुकुन्दकुसुमदलनिष्ठुरसटास्फालदलितरयमन्धरो निसर्ग- शिशिरः सकोमलस्पर्शमावाति प्रत्यूपचारी समीरणः । .

·उदयसुन्दरी कथा। ११५ ततश्च- कालक्रमादुपरति समुपेतक्त्या व्यस्तीभवत्सदितनष्टकलेवरायाः। रात्रेः कपालमिव पाण्डुरमस्तशैल- कूले लुलोठ निरभी(श)हिमांशुविम्बम् ।। अन्यतश्च- नाद्याप्यपैति भृगुभौमगुरुप्रधान- स्तारागणोऽयमिति कोपकपायितस्य । अहः कटाक्षलतिकेव झदित्युदस्था- दाशोणरोचिरुदयाचलमूर्ति सन्ध्या । क्रमेण च- प्रात:श्रिया रचितमच्छरुचो(ऽम्बर)स्य लज्जा(पर्या?)यविदुमदलद्युतिसोदाभम् । पूर्वाचले समुद्भनवपदृसूत्र- सत्कुञ्चिकातिलकचिहमिवार्कविम्यम् ।। इतोऽपि- देवेन सर्वजगदुग्रदुरन्तरोग- संहारकेण दिवसप्रभुणा निरस्तैः । कुष्ठस्य शुभतिलकैरिव"....... तारागणैगंगनमुज्नितमस्तशेपैः ॥ अथ क्षणेन प्रसरद्धिः किरणमालिनो मयूखैर्वियकक्षान्तराणि, विकस. द्विर"............"यकवाफयुगलैर्जलाशयतटानि, विलसद्भिस्तस्पतलोत्तीर्ण- मा निनोकटाक्षः निकेतनानि, भास्वद्भिस्तत्काल" "केनन तथाऽहनि" 'निवपे-शि-तलवद्दा-हा कस्यमाणवशतदीधितिमतानैर्दिगुणि- तवैभातिकमभामं. "राजत् । तस्मिन्सकलभुवनकोशो- द्घाटनपटीयसि प्रभातसमये प्रविशदवसरवरागनारणन्मणिकिङ्किणीझणत्कार- मधुरितेन चन्दिना मुक्तसूक्तारवेण प्रबुद्धो महीपतिम्त्याय निर्यप च प्रत्यूप- समुचितं कृत्यजातमाय रभसादभीष्टाय कुमारफेसरिणे तं रजनिचांयत्ता- न्तमखिलमावेदयांचफ्रे । नियच प्रस्ततेन यथा (प्रशस्तेन पथा ?) त्रिपथ. गाम्युचुम्बितजटाकिरीटशिवरमधेन्दुशेखरं भगवन्तमपितुमुचितरी ·सोडलविरचिता दारम्भामुत्थितवान् । अथ क्रमेण पविनितशरीरो यथाक्रियमाणविकसित. पत्रकवकुलकमलमुचुकुन्द (च) म्पकादिकुसुमसञ्चयप्रचुरैरुचितशुचिरुचिर- सिचयालङ्कारहारादिभिरगरुकरिधूपदीपादिभिरुपचारैः परिसमापितमहेश्वरो- पहारनित्यक्रिया तत्कालमनाकुलावसरसम्मिलितेन यहुलितो मदनमोहेन स्वमसंवृत्तमिव तं सर्व शर्वरीव्यतिकरमाकलय्य परिस्फुटीकतु, पुनरीक्षितुं तारापलिं, दर्शयितुमस्याश्चित्रपटम्, अनुभवितुमनवद्यमुदयसुन्दरीकथा- कर्णनरसैकसौख्यम्, अतिवाहयितुमनगमार्गणोदनवेदनादुःखानि सस्वाद- यितुमीश्वरायतनवृत्तान्तेन कुमारकेसरिणम्, आलोचयितुमुपरिष्ठादनुष्ठेय- मतिस्तोकाप्तपरिग्रहः सह कुमारकेसरिणा नगरप्रचारसाध्वीमधिरुह्य कुन- रकुटुम्बिनीमुत्सुकेन मनसा मठं विश्वभूतेजगाम । अवतीर्य च दार एव परि- स्खलितनिखिलान्यलोक कुमारकेसरिणमादाय सन्मुग्वसमायतेन विश्वभूतेः शिष्यवर्गेण निर्दिश्यमानवा मठस्य प्रगुणितवरासनामुपरितनी भूमिम ध्यास । तत्र यथोचितमागत्य स्थितां ताराबलीपरीतपाची भगवती विश्वभू- तिमयनतेन मौलिना प्रणम्य तत्पादपल्लबार्पितमाशीर्वादसमनुगं पुष्पदाम सविनयं जग्राह । विश्वभूतिश्च वत्स किमप्यारब्धमुपास्तिकर्म निवर्तनीयमास्ते तन्मुहादिव निवर्तयामि यावत्तायनया साईमभीष्टकथारसेन क्षणान्तरम- तिवायेति पुरस्तादुपवेश्य तारावलीमभ्यन्तरं विवेश । राजा तु रजनिशपनावस्थानसुखप्रश्नगौरवेण सन्मान्य सदृष्टिक्षेपं निर्दि- श्य कुमारकेसरिणं तारावलीमवोचत्-जानाति भगवती कोऽयमिति, साऽपि स्मेराननं तमालोक्य स्मित्या प्रत्यवोचत्-देव जानामि स एप समुद्रान्तः शङ्करायतने तेनास्मत्स्वामिनीजीवितेन समं चित्रपटेन शापाहतो महात्मा कथं च पुनरेनां निजप्रकृतिमासाद्य मिलितो देवस्पेति कथ्यमानमवगमिष्या- मीति प्रोक्तो महीपतिस्तत्सर्वमादितो निवेद्य तं चित्रपटमन्तिकस्थस्य ताम्बू- लफरडूचाहिनो हस्तात्स्वयं समर्पयामास । साऽपि तस्मिन्नुदेष्टिते तथा विलोक्य चित्रगतामुदपसुन्दरी झगिति प्रत्यग्रीभूतविरच्यथोत्पीढगादिता. दन्तःकरणयन्प्राइद्गतेनेव वाप्पाम्भसा भरितलोचनद्रोणिरतिकरणं हा वयस्ये परयुदयसुन्दरि ! चिराचिनेण दृष्टाऽसि फासि भृशमभीष्टजनविप्रयु. फमात्मानं क्षपपन्ती 'कालमतिग्राममीनि दुग्यपरतन्त्रचित्ततया शिथिलि. तमहं तं पर मुत्यज्य विएत्य च करतलयुगलेन भालस्थलमवनतमुखी हठामि पतन्तीभिरधाराभिरुयस्यनं रोदितुमारंभे । राजा तु रुदन्ती तामवेक्ष्य कृपा- ·उदयसुन्दरीकथा। कथितया दृशा कुमारकेसरिणमपश्यत् । सोऽपि प्रभोरभिप्रायमासाद्य सप्र- श्रयं तामवादीत्-युज्यत एव कः किल न रोदित्यभीष्टविरहेण घट्यमानह- घशल्यः प्रेमपरिलवितो जन्तु:-विशेषतस्तु रुदिताध्यवसायजन्तुः स्रीजनः । किन्तु धीमता स्वधीभिरव्योऽयमात्मा, यत्किल विधिव्यापारपरवशे वस्तुनि किमङ्ग क्रियते सह्यत एव यद्यथोपैति तत्तथैव सर्वम्, सर्वतत्याववोधजुपो भवत्यास्तु किमत्रोपदिश्यते, विहाय हृदयवैधुर्यवोधकं तत्प्रेमभावनाव्यास. मिदानी तथा क्रियते यथा कुतश्चिचिरादेव दृष्टिविषयमागच्छत्युदयसुन्द- रीत्यादि कुमारकेसरिणा मदिताकूतप्रधावितया च विश्वभूत्या च सादरमुहो- धिताऽसौ प्रक्षाल्य विश्वभूत्योपढौकितेन कमण्डलुवारिणा वदनकमलमपमृज्य च स्पुरदरुणनासापुटंस्खलदक्षरं शनैरवोचत्-राजनिह न शन्कोमि त्वदन्तिके प्रियसखी विना क्षणमपि स्थातुम्, छिनत्ति चैप प्रतिक्षणमुदीक्ष्यमाणश्चित्र. पटो मदीयं मर्मेति वदन्त्या एव तस्याः सहसैव पुनर्निरुद्धकण्ठो हठादपतद्- श्रुधारासन्दोहः। अथ तेन तस्या उदयसुन्दरीविषयिणा प्रेमानुवन्धवैधुर्यण प्रबोधितानङ्ग- घल्गिलेशमवनीशमपि त्रपया छन्नं निःश्वसन्तमाकलय्य कालोचितं विश्वभूति- जंगाद -वत्स ! किमेवमास्यते, न खलु सखीविप्रयोगतरलं मनः स्थिरीकर्तु- मसावध चित्रदर्शननवीभूतदुःखा शक्नोति, भवन्तस्तु राशपो धैर्यस्य, त- नाम तत्किञ्चन यथोचितमासूयते, ताः काश्चन बुद्धयो व्यापार्यन्ते, तानि का- नि चिव्यवसितानि स्वीमियन्ते, सा काचन सहायसम्पत्तिराद्रियते, ते केचन पुमांसः सञ्चार्यन्ते, स च कश्चन महोपायश्चिन्त्यते, येन- स्वर्लोकादपि दन्दशूकभुवनादासससिन्धूलस- देलाचारितरगत्ताडितपनादन्धिप्य भूमण्डलात् । आनीता त्वरितं गृहस्थितिमतां धर्माधिकारेपु सा तन्वगी लगति क्षितीश सचिरा मुद्रेय हस्ते तव ॥ किमु फिल मर्त्यलोकायतीर्णसुपर्णवाहनाकृतेरसाध्यमिह महाराजस्य, तदुत्थीयतामितो निर्वर्त्यतामखिलं पौर्याण्हिकं कृत्पम्, अतिक्रामति च वेला, तारावलि !त्यमपि फिमेयमत्यन्तमुत्ताम्यस्ययमवनीन्द्र एव स्वयमत्र प्रयत्नवा- नास्ते, यतो विधिरपि विभेति कृताध्यवसायामुप्मात् । अतः मोऽपि करि- प्पत्पचिरादनुकूलीभूय तया सह युवयोः सङ्गमं समकालमिति विश्वभूतिवच- नात्तारापली शयनग्रन्थियन्धमपि(यी ?) तय्यार्थसुभगाऽस्तु भारती भगव.

·सोडलविरचिता त्या इति सप्रत्याशमुक्त्वा प्रसादितमुखी राजानमुत्थितं ब्रजन्तमनुव्रज्य गौ- रवपरिस्खलिता तामेव भगवतीमनुजगाम ॥ राजा तु निजं निवासमासाद्य यधायसरकृत्यनिर्वर्तनादनाकुलः, हृदि- स्वैस्तारावलीनयनजलयिन्दुभिरार्दीकृतकुसुमशरशिलीमुखासारभूरिव्रणा, त- दुग्रवेदनयासुदूरमारब्धः, चिन्तयाञ्चकार-ननु क किल सा नाम रम्योदरी भविष्यति, सहसा सौघसमनि सुप्रीच न दृश्यत इत्यपहारात्कारणमखिलमन्य- दमुख्यमेव, यतः कथं नु तादृशं युयतिरत्नमर्थिभिनयनगोचरीभूतमुत्त्यज्यते । न च निखिलसुलक्षणानुमेयफल्याणवसतिः सा तादृशी भूतिरपायैरपि स्ट- श्यते । तदिह विश्वान्तस्तस्याः स्थिति कथमहं ज्ञाताऽस्मि; यत्किल स कश्चि- दुपायोऽस्ति ? यो न तां गवेपयितुं पिना शिखण्डतिलकेन कृतो वर्तते । कि. न्तु तेनाप्पन्विष्य लब्धाऽसौ पातालवासित्वादगोचरैवास्माकमस्ति । अपि चे. तारावलीदारेण सम्बन्धोपायस्तथाऽपि यद्यसावन्धिप्य समानीता पितुहमाग- ता भवेत्तदा किमप्यध्यवसितुं पार्यते । यस्यास्तु मूलत एव न ज्ञायते स्थिति- स्तत्र किं कर्तुमुपपद्यते अतः कथमसावन्विष्यते । न च तावन्मनुष्यजन्मनः कस्याप्यन्पन्न नरलोकादस्ति प्रचारः । सर्वत्र परं प्रचरन्ति सुरसिद्धविद्याधरो. रगयक्षराक्षसा एवेति वाक्यान्ते राक्षसपदोपादानादये ! साधु स्मृतमस्ति मे विक्रमैकसिद्धो मायावलनामा निशाचरवीरः, तेन कृत्या सर्वतोऽप्यन्वेपयामि तां शशिमुखीम् । किमालोचितेन भूपसेति चेतसा विनिश्चित्य कृत्वा समाधि ध्यातवान्मायाबलम् । अत्रान्तरे च द्विजाकारसौम्यया मूर्त्या देव ! यः स्मृतो देवेन सोऽहमा- दिश यदर्थमनुस्मृत्य वाढमनुगृहीतोऽस्मि, यदव किलाब्रह्माण्डशिखरात्कूर्म- राजमर्यादमदृश्यं दुर्गमं दुर्लच्यदुर्घटमसापं च किञ्चित्तदेकेनैव क्षणेन साधया- मीति कृताञ्जलिपुटः प्रणम्य मायावलः पुरो बभूव ।। राजाऽपि रभसात्तत्र पटे चित्रगलामुदयसुन्दरीमुपदय भ्रातरमुना रुपेण विश्वान्तरङ्गनारत्नमुपलभ्य त्वरितमागच्छेति तं नक्तचरं सुभटमादि- देश । प्रतिपद्य च प्रेपणमुत्पत्य गते तस्मिन् सप्रत्याशमिव तस्यैव प्रचार- शक्तिभावनया तं दिवसमत्यवाहयत् । अभावयच निराकुलावसरप्रवेशिना प्रेमरसविजृम्भितभ्रमेण सम्भ्रान्ते चेतसि दशादौस्थ्यदुःसहमवस्थानमुदय- सुन्दाः।

·एदयसुन्दरीकथा। - किं शीतैरथयाऽऽलपात्रि(दि?)भिरुत क्षोणीतलोल्लकुनै- राहोस्विन्नवबन्दिमन्दिरपरिक्लेशादिभिः साऽथवा । मत्सम्बन्धिभिरप्यनङ्गविशिखायातव्रणैः पीडिता हा प्रत्यग्रमृणालकोमलतनुस्तन्वी कचित्सीदति ॥ अथवा तामशेपशुभविभूतिपात्रं प्रति प्रोपितेन चेतसा शून्यीकृतो मृपाश्हमेतदेवं विकल्पयामि । किन्तु- चेतस्तां गतमिन्दुसुन्दरमुखीमायाति कस्मादये प्रत्यङ्ग मदनोत्सवस्तरुणिमाभोगोऽद्य तस्यास्तनौ । तत्रैतज्जधनोदरस्तनमुखश्रीभिः नामेणातिथी- भूतं हन्त निमन्त्र्यते मुहुरिति व्यग्रं किमागच्छति ॥ यदि वा- तत्रैव सुदृशस्तस्यास्तचिरावस्थितिकमात् । वशीभूतं मनो नूनमायास्यति न तां विना ॥ तन्न हेमाण्डमहार्णवोदरं श्रियेव दुरावगाह्य लब्धया । उरस्थलारोपितया मृगीदशा कदा भविष्यामि त(स?)दाऽहमच्युतः ॥ अपि च- कदा नाम म(म) दृष्टिस्तस्याः कचिदनगदवथुदा स्थिता विरहिणीव चरणपल्लबास्तरणे लुठिप्यति, क्वचित्कौतुकेन पल्लविता लतेव जडोरुदण्ड- शरणा प्रसरिष्यति, कचित् शृङ्गारिणी गणिकेव जघनाङ्गणे स्थास्यति, कचि- न्माराकुला भुजगीव नाभिरन्ध्र गमिष्यति, कचिदिस्मयाच गता प्रान्तेव त्रिवलिमण्डपमायिष्यति, कचिद्यौवनविडम्बिता स्वैरिणीय कुरुलान्धकारे सञ्चरिप्यति, कचिद्रागिणी सिन्धूररेखेव सीमन्तपदे यास्यति, कचित् हो- देल्लनविलोला शफरीव लावण्यपपसि सर्वतो विहरिप्यति, किं च कदा नु में हृदयसुखसाधकस्तदालापः कर्णविवरे प्रवेश्यति, कदा पर्यन्ततीक्ष्णा तूलिकेव तदृष्टिरङ्गभित्तो भ्रमिष्यति, कदा वाऽसौ कल्याणयसतिनिधानकलशीय करे लगियति, कदा च नवरुचिस्थानं रत्नमालेव कण्टग्रहं करिष्यतीत्यादिभिः प्रतिक्षणमुदचता तद्रूपभावनाविशेपेण वास्यमानहृदयसम्भूतैरमीभिरभीष्ट- दोहशतैरात्मानमविरतं व्यापारयन् समन्मथायस्थमस्थात् ।

·सोडलविरचिता अथापरेयुः प्रातरेच कृपावती नाम शिष्या विश्वभूतेः समागत्य जय महाराजेत्याशीर्वचोनुगं कमलपूलकमुपढौकनीकृतं समय समुचितोपवेशना- तिथ्यसन्मानिता राजानमब्रवीत्-राजन् ! आयी त्वामाह यथा किल तारावली तस्मिन्नेवाहनि मठान्निवासमागते त्वयि हठात्प्रबोध्य कारिता. हिकविधेया स्मृत्वा तत्तदशेपमुदयसुन्दरीव्यतिकरमश्रुपातमात्रानुमेयकर्मणा रुदितेन तामशेषां रजनीमनपीत् । विभाते च त्वरितमुत्थाय पुष्पोचय- मिपेण कुसुमवाटिकामुद्दिश्य यत्खलु निर्गत्य गता, तदिदानीमेतितदानी मेतीत्येवं न तत्राहि समागता । न चास्माभिरये उदयसुन्दरीवियोगदुःखिता न ज्ञायते कापि याति किश्च करोत्येकाकिनीयमिति समन्तादितस्ततो निपुणं तदिनमशेपमन्विष्टाऽपि दृष्टा । न च निवेदितं भवतेऽपि, येन प्रायः कश्चिदिहापि पुरा परिचितः सुहृज्जनो मिलितो भविष्यति स नीत्वा गौरवेण निजं निलयमातिथ्यसत्कारेण तामद्य सन्मानयिष्यति, किमेवमधि- वेकिनी तारावली, येन मामपृच्छयन्त्येव कुत्र चिद्याति, तत्मातरवश्यमेष्य- (ती)ति । न चागता प्रातरपि । एवमद्य गतायाः कापि तस्यास्तृतीयो वर्तते दिवसः । तन्नूनमसाविह न शक्नोति वीक्ष्यमाणा भवन्तमुदयसुन्दरीं विना स्थातुमिति यथैव पूर्व गृहान्निर्गता तां गवेपयितुमेवमितोऽपि मन्ये गता भवि- प्यति । तन्न भवता परामर्शपण्डितेन शोचनीयाऽसौ । न चानीतया गवेष्य तया किञ्चन प्रयोजनमस्ति । स चान्येपणप्रयासो वरमुदयसुन्दाः क्रियते । सा पुनर्यस्मिन्नुदयसुन्दरी नत्र सर्वतोऽपि भ्रान्त्वा स्वयमेष्यनि-इत्यादि स- म्यक् सोपदेशमाख्याय लब्धाशिपा नृपेण सप्रश्रयमशे तथेति तदचः प्रति पद्य विसर्जिता समतोपमयासीत् । अनन्तरमनेन तारावलीगमनविस्मयरसेन जडीकृतान्त:करणवृत्तः, उदपसुन्दरीव्यतिकरानुचिन्तनपधायातमन्मथशरघातवेदनादूयमानमनोविह्वल तया फुतोऽपि निवृतिमलभमानस्य, स्त्रीरत्नफलितायाः प्रतिदिनमुञ्चदा- शाफल्पलताया मूलमिव तमभ्यर्णयत्तिनं कुमारकेसरिणममृतरसावसेकसुभ- गेन दृष्टिपातेन समुपशीलयतः, सह तेन ननु क किल तारावली गमिप्यति ? केन पथा प्रस्थितवती किमग सत्यमुनिले प्रियसखीमवेक्षितुमगात् ? उतान्तरे किमपि व्यपायरूपमन्यभूत् ? किमस्याः संवृत्तमित्यादि परामशता, क्षणं च अनाम तवासावुदयसुन्दरी दृष्टिपथमुपेता ? कथमवलोकिता ? किं कृतवती ? विमुक्तयती ? कस्मादागता? कस्य फुलवर्तिनी ? फ वर्तत इत्यादि कथित.

·१२१ उदयसुन्दरीकथा। मप्यकथितमिव (श्रुतमप्य)श्रुतमिव ज्ञातमप्यज्ञातमिव पुनः प्रश्नरावर्तयतः, हृदयानुवर्तकेन कुमारकेसरिणाऽपि मुहुर्मुहुराख्यायमानाभिरिमाभिरेव कथा- भिरशून्यानि गमयतो दिनानि मेदिनीन्द्रस्य; जलदतिमिरा(प)सर्पणनिरर्ग- लोऽयं मयि सति लब्धप्रभो हरिणलाञ्छनः करैरनशरशल्य(निहत)मुद्यय- मुर्वीपति व्यथयतीति प्रोपिते शरत्काले, तामेव सततमुद्यसुन्दरी ध्यायतो नियतमभिनवयवोपान्तसञ्च(कौञ्चकुलकठिनककारमुखरोऽहमसम्मतो नर- पतेरिति निष्मान्ते हेमन्ते, हिमपरिग्रहेण मया स्मरानलकरालितावनिप. चित्तसन्तापशा(मक)सुभगानि प्रलीयन्ते कमलकाननानीति निःस्ते च शिशिरे, समयसेवोपचारमिव कर्नु मलपगिरिशिखरसरसीतरङ्गाजलजडिम- समधिफसमीरणब्यजनमगुणः, प्रगुणीकृताविरलव(कुल)कुसुमकोशभरित- मधुरसजलाोपकरणः, स्वेदप्रतीकारकृते विकसदतिविशदसिन्दुवारसम्भृता- नत्पतरपरागकैतयोपरचितकर्पूरचूर्णः, तल्पार्थमिव गृहीतनवनिरन्तरतरुपया- लपेशलाभोगः समागतो वसन्तः । सम्प्राप्तः सुहृदो घसन्तदिवसादेकोऽपि चूताड्डरः कन्दर्पण शरीकृतस्त्रिभुवने भिन्नक्रियं बल्गति । मानं मानवतीपु कर्पति मनो मनात्यलं रागियु प्राणानत्ति वियोगिनीपु पथिकेयन्त्राणि निष्कृन्तति ॥ अपि च- यस्मिन्नमुद्रमुकुरारचितानसम्प- दुगृहलेन मधुना हदि वर्मगानाम् । आस्फाल्यमानझपकेतनकङ्कपत्र- शल्यस्वनं पिकलान्यनुमापयन्ति ।। त्रिभुवनानन्दप्रदायिनः समदमलयकामिनीकर्णपूरविरचितारविन्दकोश- प्रवेशलालसाः श्रान्ता इव वसन्तः पयोधितटारामग्रामेषु, शिशय इव रोलन्त. स्ताम्रपर्णीतरगदोलासु, अतिथय इवोपतिष्ठन्तः कावेरीचलन( फूलल ? )ता. हेपु, पथिका इव मिलन्नो गोदावरीजलतुपारसार्थेपु, मृगमदमशीलिखितानि फलयन्तः पण्डिता इव पाण्डीकपोलपम्राणि, धम्मिलबेटीगतानि चिन्वन्तो मालिका इय फुन्तलीशेखरकुसुमानि, मन्मपनिधीनुवाटपन्तः सिद्धा इवा(न्ध्र) ·१२२ सोलविरचिता सीमन्तिनीस्तनकलशान, केसरपारागोदर्तिभृतोऽफारा इव चन्नतः (धन- न्तः १) कोकणीनामङ्कखलकेपु, पुन्नागमधुरसस्वेदिनो मल्ला इव मिलन्तोम- हाराष्ट्रकुटुम्बिनीनामूरुस्तम्भेपु, परिमलमिलितालिपटलकयचिनः सुभटा इव लगन्तो लाटलीलावतीनां पलिपु, मन्दगमनाः कर्णाटनारीकुचपत्रकस्तूरिकाप- किलपधेन, शीतलास्तिलिङ्गतरुणीकृरुलवनच्छायोपसेवाभिः, सुरभयः सवि. भ्रमाभीरभामिनीमुखामोदेन, चन्दनगिरिपरिसरोधानमण्डलादुघलन्तश्चलकु- सुमकतरुदस्तकाभिनयभारतकाः प्रसरन्ति दक्षिणदिगगनालेपमिलितर्परसी- रभसुगन्धयो गन्धवाहाः । किं यहुना- भ्रूभूमि केरलीनां मुरुलमृगदृशां विभ्रमोत्तंसदेशं चोलीनां चारुकाञ्चीविषयमपि वलीमण्डलं सिंहलीनाम् । आक्रम्याम्बोधितीरे तरुकुसुमरजस्तम्भमुत्तम्भयन्तो थाम्याः पुष्पायुधस्य व्यद्धत मरुतो राज्यमेकातपत्रम् ॥ अथ तन्त्र तरुणजनहृदयसमनिप्रवेशमङ्गलमुहर्ते मन्मथस्य, व (वा?)यौवने तरुधियां, रसायने(कुसु)मानां, नायके सर्वतूनाम् , उत्सवे विलासिना, शृङ्गार सुहृदि विकचविचकिलमकरन्दसुन्दरामोदमिलितपट्यरणचक्रानिठूनमानिनी- मानकन्दले दलद्वकुलपाटलाशोकसहकारमधुरसभरासारभग्नाध्वनीनवर्त्मनि वसन्तसमये; निविडतरुपत्र पल्वास्फालशब्दसुभगेन निभृतमुल्लपितवचनस्व- नाभासमियोच्यमानोमलयमारुतेन,मुकरमधुमिलितकुटिलपट्चरणराजिरेखा- ग्रचलनसन्निवेशिभिः सभूशिखास्पन्दनमिवानुमन्यमानशूतद्रूमैः, समीरणा- न्दोलनचलितहस्तकः सहस्रसंज्ञमिय पूगीवनैः प्रेर्यमाणो राजा सदा मान्यमपि महत्तरं धैर्यमवधीर्य तस्यैककन्यकावस्तुनः कृते हृदयमनङ्गगृहे दासीचकार । तेन च- प्रतिदिवसमादिश्यमानमानसो वियुद्धमन्मथहुताशनोत्ताप्यमानः प्रज्व. लन्तमिवाखिलं परिग्रहमपहाय, पीयूपसृष्टिनेव कुमारकेसरिणा परिगतः, शिशिरेपु हर्षवशविसारिविहरणरसप्रसक्तकलहंसकामिनीमुखविखण्डितोल्ला- सितमृणालनलिनकिसलय (विलाससरसीतटेपु) गिरिसमीरताडितनिविडता- डीरवोत्रस्तहरिणरमणीकुलतरलनेत्रनीलोत्पल(नि)करपेशलेपु लीलावनेचरस्थ- लेषु यौवनभरमन्थरोद्यानपालिकाविकीर्यमाणदृष्टिकाममचरितलतानिकेतनेषु च प्रमयनेषु रममाणः, पुरोऽवलोक्य सभ्रूक्षेपनिर्देशमुवा च कुमारकेसरि- णम्-अहो पश्य पश्य ।

·१२१ - उदयमुन्दरीकथा। एतस्मिन्नलिनीवनेऽस्य नियतं कान्तावियोगभ्रम- भ्रान्तं चित्तमयाप्य पट्पदपतेर्लग्नोऽङ्गजन्मा ग्रहः । तेनेप प्रलपविलमुखो राजीवधूलीभृतः शून्यं नाम्यति सर्वनो मधुलिहामावेष्टितो बालकः ॥ अनच- चमाह(य)स्य शतपलवनप्रचार- संलग्नसान्द्रमकरन्दरसप्रसिक्ता। यामा(भूपो?)वियोगदुरितप्रशमाय.. लाक्षा सेवकवभु (यसेकसलितेव) यर्विभाति ॥ (1) इतव- एप प्रभूतमुकुराहरणप्रसक्ति- सन्तुष्टकोकिलनिकृजितकैतये(न)। चैत्रेण भू(?)तनिलपिन) निश्ची(ची?)पमानः पश्च(शेपु?)सायकशिखाध्वनिललास। अस्मिन्नपि- मीडाक्ने पश्य नवप्रभूनपुग्नागपुप्पानिपतन्परागः । गन्धोपलक्षोद इव स्मरामिमुद्दीपयत्येप मनस्तु यूनाम् ॥ इह हि- चन्दनाचलसमीरदोलिता मूलमुरायनरेणुधारणिः । रागिणां जानियेय मानस पाटयत्पाद पूनमसरी॥ फुमारकेसरी प प्यविनाशयरमीभि(री)रालापयाभिरवनीन्द्रस्य टदयमाकलप्प विपादन आहो अगाडमिट गृहीतोऽयमनगमहतरेन स्वामी, ना। तोपत्र मया नीयमानोऽपि यास्पति, न पंदनं प्रदेशमपहाय रागिणां निष्ट नि:, तदिदय नाम फैम्पादिस्य प फिमालम्पनमुदयमुन्दरीकृनामस्प मन्म. प(धामन्नरपामानि ममन्नादत्तष्टिरकता मिलोस्य ममन्यमं जगाद स्थामिन् ! इत तो निवेदएतां दृष्टिरपेक्ष्यनामिपमा बनवीरनारा शिरारा. जैन पुनधिदामा मरभममानीपमाना, पृता पदारसंग पन्नापाम्, पांण मनिगा, स्वागतोपहारदीकिनेर मर्यतुंगजेन मधुना, परणमंगरणीपरीषदर्शय दिपपासा, भनन्यायोग्यन्युपापनीलेप शमण, पाइनररत्नमिति प्रोनिपरिफ- ·सोडलविरचिता ल्पितेव वेधसा, प्रभूतवेगास्पदतया शरीरसिद्धिरिव मारुतस्य, प्रत्यक्षतेच चि- त्तस्य, रूपान्तरोत्पत्तिरिव गरुडस्य, जन्तुपरिणतिरिघासनामाङ्गिकमाणप्रकर्ष- तया, वेगमतिहठादाच्छोटयितुमिव रहसा प्रसिद्धेपु प्रविष्टालोकहोपु, विधि- क्रमवत्रिभिरेच क्रमैर्विश्वमतिमाभितुमीश्वरा, मङ्गलार्धमिव क्रमं चतुर्थमाविम्र- ती, हयजन्मनोऽन्यस्य ग(ति)त्य( रा )मसहमानेव मुहुर्मुहुःस्फुरता घ्राणाय- भागेन भासमाना, मुखान्तर्विरभता स्फुरन्मसृणहेपारण त्रिभुवनोल्लसनप्रति. ज्ञामिय कुर्वती, तेजसा सर्वतश्चलदगतया धरणितलस्पर्शणयेव कम्पमाना, गतिजवनिषेधशोधादाताम्रितेव मञ्जिष्टारागपाटलं वर्णमादघाना, विशिष्टगुणा. धारसृष्टिना स्वरूपेण चातुप्पदीजातिमुत्कर्षयन्ती, सहगमनयेगाङ्गग्नगतेर्मरुतो घलस्वार्थ(सार्थ?)मिय लम्विताभिरतिमहणघनसटाभिरुद्भासितेन बन्धुरा स्क- न्धेन, स्निग्धा रोमभिः, तथा कर्णाभ्यामुपचितयलाप्यश्वि(स्थि?)मयी मुखेन, स्वरूपमुग्धाऽपि विदग्धा पदन्यासे, अदृष्टपूर्वैव सुरलोकसम्भवाकारविभ्रमघरा, मनोहराङ्गी तुरगीति कुमारकेसरिवचनाद्राजा झटित्यन्यतो विकृप्य तस्याम- रविन्दसुन्दरं चक्षुः सविस्मयमपातयत् । दृक्पातसमकालं च तया सह पुरः प्रासन प्रणम्य विज्ञसः किरातराजेन- देव ! अद्य चिन्ध्यस्थ महागिरेः परिसरभुवि प्रचरतो ममाग्रे झगिति परमसाव. बरतलाद्दत्तफालमत्यन्तहरितदूर्वास्तम्बोपरि पपात, न जाने किं सत्यमिय- मम्बरादेव रविस्यन्दनमपहाय सरसदूर्वाहारकाङ्क्षिणी क्षोणीतलमवातरत्, उताद्रिशिखरादमरजन्मनः कस्यापि वाहनमेवष्टंपामदात् । (मनवष्टंभम- पतत् ?) अवेक्ष्य च स्वरूपमेवंविधममुप्या विस्मितेन मया चिन्तितम्-अहो ! कस्येयमसदृशाकारचा:कुतो वाऽत्र वितीर्य फालमागता ? मन्ये सप्तभ्योऽपि रविरथतुरङ्गमेभ्यो गतिवेगमाधाय निर्मितेयं विश्वसृजा तेन ते समतलमप्युद पास्तशैलथोरन्तरालमखिलेनाहा लश्यन्ति । उच्चैश्रवा अपि निष्क्रम्य समुद्र मथनादेनामुदीक्ष्य निजपरिभवाशङ्कया नात्र महीतले स्थितिमकरोत् । समी- रणश्चायमिदं यानकरत्नमपहाय हरिणमधिरूढो ब्रजन् तरल इति मतो लोकेन । किश्च न तावदिह नूनमेनां त्रिदशतुरगातिरेकसुन्दरामाकृतिं वहन्ती मनुष्य- जन्मा कश्चिद्धिरोढुमर्हति । तन्न यदि ध्रियमाणा झगित्यपक्रामति, तदियं मर्त्यलोकशक्रस्य वाहनार्थमुचिता भविष्यति चेत्स्वामिन इति सम्प्रचार्य सह- ग्वानोपायमनुसरतोऽस्प दारकस्य हस्तेन मया धारिता, मया किमस्य ध्रियते शङ्कितः, एवममुना छलेन विधृतास्माभिरियं त्वनुत्रस्तहृदया सिदेव निःशङ्क- ·१२५ उदयसुन्दरीकथा। मास्ते । ततश्चात्मनः पर्याणपरिकरण प्रगुणीकृत्य सेयमानीता देवस्य पादा- न्तिकम् । उपरिष्टाद्देवः प्रमाणमित्युक्त्वा विरराम । अथ कुमारकेसरिणाऽपि-अये निरुपायलब्धेनामुना रसान्तरेण राज्ञः सुदूरमन्तरयामि प्रस्तुतमनङ्गपीडाकरं रसमिति विचिन्त्य वीक्ष्य तां सम्यक सर्वाङ्गमवगतस्वरूपेण विज्ञप्त:-स्वामिन् ! अवधार्यतामसौ तावस्य (ताव- दस्ति) नवधा तुरङ्गजातिपु तोकोराजातिरुत्तमै(च) । साक्षादष्टधा हयलक्षणे च संस्थाने तावदुच्छ्रायो देयं परिणाहश्चेति यथावदङ्गुलसंख्यया प्रधानमानोचि- तप्रमितिरुत्कृष्टव, श्रवणयोश्च युगं यादृक्शास्त्रेणोक्तमस्ति तादृग्लघुतया श्रेष्ठं, मृदूनि च पश्य केसरत्वक्तनूरुहाणि, निर्मासताऽपि जानुजड्डाननेषु, नयन- दशनस्तनेषु च वास्तवं निग्धत्वम् , असावप्युड्रायवती ग्रीवा,खुरेषु निष्ठित- मेव काठिन्यम्, पृथूनि च ललाटकटिस्कन्धपृष्ठाक्षिवक्षस्थलानि, किमुच्यते यथोक्तव संस्थानगुणेनासौ वर्णेन च मूलवर्णचतुष्टयात्पाटलच्छविः । आवतैस्तु यथास्थानमुचितैरेव चिह्निता, ध्वनिना च सद्ध्यस्य(शंखस्य?) हेपते । देव सत्वं च सत्वेनाविर्दधाति । धाति च छायामाग्नेयीम् । सुरभिश्व सौरभेण पङ्कज- वनस्य, त्वरितया विलासवत्या च गत्या प्रचरति । सप्तधा प्रकृतिपु शुद्धव सत्वप्रकृतिः। प्राणमपि तमेव प्रधानमानिकं स्पष्टयति । एवमेभिः शुभलक्षण- रक्षीणसृष्टिरसावहत्यधिरोढुमारूढिनिव्यूढस्य स्वामिनः । तदेव ! कौतुका- दधिरुह्य वाह्यतामियम् । धारा हि याः किल विपश्चिताः पञ्च तास्वेकैका विधा प्रकीर्तितेति सम्यक् निरूपय प्रथिताश्वचारधौरेय !, तासां कम पञ्चधा मण्डले तु तथेत्युपदर्शय प्रकर्षात् भो ! वाहविद्ययोपहसितरेवन्त !, विधि वाहनस्य पड्डिधं च धरणीन्द्र ! सूत्रय, त्रिधा च वीथी तस्यामुचितक्रमेण वेगमारोपयतु वाहनविधिविशारदो देव इति आदरादिज्ञप्ते तेन कौतुफी नरेन्द्रः सलीलमारुह्य तथैव तां वाहयितुमुपक्रान्तवान् । अत्रान्तरे च-- झटिति प्रधावन्नागतो दुरन्ताकृतविक्लवः, प्लावितोऽम्भसा श्रमजेन, गति- जवायासविस्ताभिरनवरतनिःश्वासोच्छ्ाससन्ततिभिरन्तरितवचनवर्णपरिपा- टिः, कर्मकरः करभकः देव ! मुपिता मुपिता स्मा, पश्यतामस्माकमश- क्यनिग्रहेण दुरात्मना कुतोऽप्यागत्य विध्वस्यमानमिदं रक्ष्यतां रक्ष्यतामुद्या. न"मिति सत्रासगद्गदमवादीत् । विस्मयोत्सुकैरुपान्तवर्तिभिश्च केन रे केनेति युगपदापच्छ्यमानो भयादगीर्णनामा तेन तेनेति जल्पन् नृपेन्द्रमहासपत् । “ ·१२६ सोटविरचिता राजाऽपि तेन तादृशा तस्योनासवचनेन विस्मितश्चान्तः सत्वरमाहत्य जहाभ्यां तुरगीमनुपृष्ठधावितैः कुमारकेसरिप्रभृतिभिरनुस्त्रियमाणमार्गःक्षणा. तमुद्देशमासाद्य पुरो निहितदृष्टिरेकहेलयैव परमितस्ततो लतामण्डपाहतामण्ड- पमुवीरहादुरिहमनुसरन्तम् , अ(न्वा) रब्धमशेषतोऽपि वनरक्षिभिः, अ- क्षामविक्रम, हास्यरसमिव पार्थिवविकारेण परिणतम्, दुर्नयमिय प्रतिमया म- तिष्टिनम्, चैरूप्पमिवानन्यरूपतया नियमितम्, चापलमिवैकवसतितया व्य- वस्थितम्, कहारकान्तिभिस्तनुरुहैर्लग्नकपिकच्छुकेसरैरिवोपजातकण्डूतितया सनतमङ्गेपु कण्ट्टयनस्वभावमुपशीलयन्तम्, चापलदुरुथमान्दोलितचन्दनमही- रहतया चलितशिखरशाखाग्रविघटितेन क्रोधात्पश्चाद्भागलग्नेन गोधूमरोचिपा भुजद्गमेनेव पिङ्गत्विपा लालदण्डेन भ्राजमानम्, फालवशमिलितविम्यीफल- पाटलरसेन लिप्तया वदनसम्पदा दशनदलितकुम्भकर्णनासारजा प्लावितमुखं सुग्रीवमिव दृश्यमानम्, पाकारुणगभस्तिनि नारङ्गफले प्रसारितकरं शिशुभा- यचापलाद्वालरविविम्बमाकर्पन्तं हनूमन्तमिव प्रतीयमानम्, इतस्ततो दृष्टनष्टन- या रणरसोचचापलं नीलमियोपलक्ष्यमाणम्, मेहता जात्यकनकदलोद्योतदी- प्रेण प्रभापिण्डेन जलदपण्डात्तडिगोलमिव श्यामलतमालशिखराचम्पामधः क्षिपन्तम्, तारकवतश्च गगनादुल्कापुत्रमिवोदुधमाधवीमण्डपात्कालेन निःस- रन्तम्, कचित्कपिशेन वपुषा परिणामपिगलं फलमिव पनसतरुस्कन्धेपु लम्ब- मानम्, फचिद्यायकलचा वनयिम्बकेन फलर्द्धिमेकोत्तरां दाडिमीविटपेपु दर्श- यन्तम्, फचित्कपिलोत्फुल्लरोमशया लालश्रियाकपिशकेसरविकस्वरां मरी- मिव लतामण्टपेषु सूत्रयन्तम्, हरजटाग्रपिङ्गलया प्रज्वलन्तमिव देहत्विपा, प्रचलदखिलागभागेन उत्पतन्तमिव चापलेन, फलग्रहोशितकरण विस्तरन्त- मिय दुर्नयेन, रक्षिजनकदर्थनोपकल्पितेन हसन्तमिव दन्तनिष्कपणेन, विदूप- फमटयीचरपात्रेषु, विटंकान्तारनगरेपु, भोक्तारमारामग्रामफलानाम्, प्रसाद- चिन्तकमनोकह श्रियाम्, विभीपिकाप्रभेदमिय वनदेवतानाम्, हास्यपानमिव महीभृताम्, उपासनप्रियमिव तमशिम्बरोपवेशिनम्, नियमवन्तमिव फला- हारिणम्, महाफायमद्भुताकारमासुरमतिजयं प्लवङ्गमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च साश्चर्यम् अहो महत्वमहानाम्, अहो भासुरत्वमाकृतेः अहो पतुरता पैतन्यवृत्तः, अहो शक्तिरगम्यफलादानस्प । यथास्प तिर्पग्जाता. पप्पेप मानुपसधर्मा व्यापारः, यथा प्लवगजन्मनोऽपीदशमभीरुत्वम्, पया ·उदयसुन्दरीकथा । १२७ रक्षकचमूविमर्दकमिदं च सामर्थ्यम्, तथा तर्कयामि केनाप्यन्तस्तिरोहिता- कारेण चस्त्वन्तरेणामुना भवितव्यम् । ये हि रामायणे सुग्रीवनलनीलाङ्गद- प्रभृतयो दिव्यांशवन्तः श्रूयन्ते, ते किमन्यादृशाः केचिद्भविष्यन् । अथवा मध्यवर्ती तेपामेकोऽद्यापि हनूमानास्ते । स यद्यसावमीभिरनन्यशक्तिभि. श्वेष्टितर्भवति तद्भवति । भवतु, सामर्थ्यमेव ज्ञापयिष्यति यः कश्चिद्यमिति । दृश्यतां तावदिति चिन्तयन्नभिमुखमुपागतेन तदुपसाधनानुवन्धभावनानु- विष्टेन विज्ञप्तो वसन्तशीलेन देव ! कुतोप्ययमेवमागत्यागत्य प्रतिदिनं वन- रक्षिपुरःसरानस्मान्न किञ्चिदिव मन्यमानो नवपाकमधुराणि नाभिवाच्छित- फलानि सर्वतो विलुट्य स्वयमनास्वादयन्नये ! कुत्रचिद्याति किलाद्य निगृ. द्यते श्वो निगृह्यत इति न गतो गृहीतुमस्माभिः । अद्य पुनः प्रसङ्गसमा- गतस्य देवस्यापि ज्ञापितमित्यादिवचनाद्धिकवर्धिताद्भुतरसो राजा तं स्वय- मुपक्रान्तवान् । अथ सोऽपि- चालरविरक्तवदनः सम्पदमाच्छिद्यनिर्गतोविपिनात् । दुर्वासर इव भूभृत्युपस्थिते शुभदशाप्रतिमे ॥ उत्क्षेपणन्यसनशौण्डपदक्रमेण पूर्वाङ्गमुन्नतमनुन्नतिमच कुर्वन् । पश्चान्मुहुर्वलितकण्ठमकुण्ठवेग- मत्रान दृष्ट इति निस्सरति प्लवङ्गः॥ राजा तु तेनोद्यानविप्लवक्रोधेन कनु पुनरसौ किमयं च स्वयमनुच्छि- प्टानिफलान्यादाय यातीति महता कौतुकेन च प्रेरितो झगिति दत्वा कशं तुरङ्गायाः साग्रहं पृष्टतो धाव । क्षणाच स तथाऽतिसत्वरं विनिस्सरन् कपिरित इतोऽयं प्राप्यत इति सप्रत्याशमनुसरन्तमनुमार्गलग्नेश्व कुमार- केसरिप्रभृतिभिः स्तोकान्तरमनुसृत्य चरणगतिवेगमहतया स्थितरसमुग्झिन- मेकाफिनं नरेन्द्रमतिदूरमाचकर्प । तथा सुदूरमाकृष्टो वजनाजा तमतियेगलाघवानुकृतमालावजं प्लवङ्ग- मनुसरन्त्या मुसादयगलन्तीभिरतनुफेनवल्लरीभिरतनवेगोज्झितस्य पश्चादाग- छतो मस्तः पन्धानमिव(चि )यन्त्याः, परस्परमुभयोः स्पर्धयेयानमग्रमनु- सरतोरग्रचरणयोर्दयेन समागतां ककुभमधि प्रधावन्त्याः, रयातिरेकमाकलय्य ततध- ·१२८ सोडलविरचिता तुरङ्गयाः सकौतुकमहो किमियमुत्पतिता वियत्पथेन याति, किमुत्क्षिप्य केना- प्यदृश्यमूर्तिना नीयमाना तिष्ठति, किमेतद्दसंझान्तः कश्चित् छद्मवानेवं प्रस- पति, किमीदृशमेव जवस्वरूपमस्या इति वहुवितर्कव्यग्रतया मुहूर्तमकृतावधानः सहसैव परमनेकतरुशकुन्तकृजितारावतुमुलैरगोधितेन मनसा दत्तदृष्टिरकस्मा- दात्मानमेकन महावने पतितं व्रजन्तमद्राक्षीत् । वीक्ष्यते यावत् तावत्स खलु महीधमेदुरोनास्ति शाखामृगोऽपि, अग्रे केवलं निवारयितुमिवाग्रतोगमनमन्तरे स्थितम्, छलितविन्ध्यगिरेरगस्त्यस्य रोपाइर्धितमिव पिघाय दक्षिणां ककुभ- मवतिष्ठमानमेकं गौरीतपश्चरणपञ्चाग्निना विलीनतुहिनं हिमाद्रिमिव, हरपद- स्पर्शप्रभावादपगतस्फटिकपाण्टुकुष्ठम्, कैलासमिध, वार्धकेन गलितकाञ्चन- च्छवि सुमेरुमिय, अदभ्रंशिखरकृतानं भूधरमपश्यत् । उपजातविस्मयश्च त्वरितमाकृष्टरश्मिवलयो विधृत्य तुरङ्गीमुपमृत्य च धनच्छायातिशीतलं तलमनोकहस्य श्रमभरातिमन्धरया दृशा निरूप्य सन्नि- वेशमशेपतो दिशां सम्भ्रान्तहृदयश्चिन्तयाम्के- अहो ! काहमिह महावने पतितः, कतम एपोऽपि ब्रह्माण्डफलककीलको विसङ्कटः सानुमान, क सो- ऽस्मद्वनीप्रवेशः, क ते कुमारकेसरिप्रभृतयः सहायाः, कियन्तमध्वान- मियमुल्लडिन्तवती महाजवा तुरगी, न चैतस्या वेगलाघवमिदमदृष्टपूर्वमालोच- यता व्यग्रेण मया समुपलक्षितीयमुज्झितस्वीकृतो भूविभागः, क चासो फपिर्पदर्थमनुएछयावितोऽस्मि, किमदृश्यो भूत्या फचिद्भूतः, किमिह माया विना तेनाहमाकृष्य छलादानीतः, करिष्यति या किञ्चिदुपरिष्टादन्यदप्पसी, किमियमित्थं प्रवृत्तिः किश्चिन दर्शयिष्यति कर्मणोऽनुरूपं फलम्, किमेव- मोदग्विधं प्रातिकल्यं वा विधेः, इदानी किमत्र क्रियते, किमु व्याव_ तुरगी पश्चाद्वजामि, किमतनी भुवमनुसरामि, किमिहैव तावत्तं हताशमदृश्यीभूतं पनौकसमन्वेपयामि, यदि तावदियमीदग्विधा ललितैय तुरङ्गी तनो मे न दूरं निजनियासनगरं संप्राप्तिः (मुं?) स पुनरास्पदं महादुतस्य कथमवेक्षितन्यो चलीमुग्या, यदा सर्वेऽपि परमधार्तिभृतः पिपसिनाश्च नितान्तशीतलमति- स्वादुसलिलमुपकूलफलयद्वनीरुई जलाशयमधिश्रयन्ति तत्तमहमाश्रयामि, तत्रापि पदि नैप प्रत्यक्षतामेप्यति ततः किमनेन, मनः प्रवृत्तिरेय कौतुरु- मझौतुकश कल्पयति, तावत्सरातपसमपमर्पणश्रमकर्थितामिमां तुरगी. मात्मानं च जलाापसेवनरुपजनितसौष्ठवं विधाय कालोचितं फरिप्यामीति निधिन्य चलितरतनी छमततात् समंधरमचारमितस्ततो निभालयन्नातिदूरमा- ·१२९ , उदयसुन्दरीकया। नन्दजनितकूजितारावमुखरैराख्यातविषय इब हंसादिजलपत्रिभिः, अनि- लान्दोलितशिरोभिः संज्ञितजलाशय इव तरुभिः, अभिमुखसमागतैश्च कृता- भ्युत्थान इव साम्भोजसौरभैर्वायुभिरुद्भूतनिश्चयः सप्रमोदमनुससार तां दिशम् । अग्ने च तस्यैव भूभृतो मेखलायामत्यन्तशीतलाभोगं प्रभेद- मिव हिमस्य, संस्कारमिव चन्दनस्य, परिणाममिय चन्द्रमसः, सन्तान- मिव शीतकालस्य, राज्यनंशमिव निदाघस्य, सञ्चिताम्युसर्वस्वं कोशमिय वर्षागमस्य, सुस्वादुजलमयं रूपान्तरमिव समुद्रस्य, विविधोर्मिचमूचलनदु- स्तरं चक्रव्यूहमिव वरुणराजस्य, यमलजातमिव द्वितीयं मानसस्य, वर्तु लिमशालिना पालिवलयेन ठकारमिव महीमातृकायाः, निरालम्बनतया झगि- स्पेकत्र पुञ्जीभूय निपतितं भरमिवाभ्रगङ्गायाः, धर्मोपमर्दरौद्रस्य कलेः प्रसरमा- लोक्य मन्त्रयितुमेकान्तमिलितानां मन्दाकिनीस्रोतसां त्रयमिवावद्धमण्डलील- पेणोपविष्टम्, सुरपतिफणीन्द्रयोरुत्पन्नविवादे पाताललोकादाकृष्टमन्तरालेविमु. क्तममृतकुण्डमिव विस्तीर्य जगत्यामास्थितम् , शैत्याभिलापपतितयेव छायया तटतरूणाममुच्यमानशीतलतरङ्गम् , तरङ्गसंगतालम्बिशाखाग्रपल्लवमुखैः स्या- दुतामलुधैरिव तीरशाखिभिरनवरतमापीयमानसलिलम्, क्षारसागरजलोदिग्नैः सुधामधुरवारिग्नहार्थनापतितरभिनवानपटलैरिव पृथुभिरम्भोजिनीदरलैः सम- तादा(पृतम्, सुनिर्मलाम्पुतया प्रतिविम्बितेपु बहुपदार्थप्वेकतः प्रतिफलित.. मूर्तिना गगनपिधानकेनेवाल्पकत्वादन्तःपतितेन महत्वमद्भुतं बिभ्राणम् , अन्य- तस्संकान्तविम्यया परिसरविलीनवनराजिरेखया विततवाडयधूमच्छटाङ्कित्त- मोडमपरमष्टमं पयोधिमिव प्रतीयमानम्, अपरतः प्रबुद्धविशदारविन्दमतिः बिम्बैरातपरिवातपाद्रक्ष्यमाणसैन्यमन्तर्निवासिनं यरुगमाविर्दधानम्, शतशः प्रतिविम्वितैश्च पृथुदलस्तवकपूरितमौलिभिस्तटतालशाखिनामाकारैरमृतकृण्ड. धिया पातालान्निस्सरद्भिरनेकफणैर्भुजङ्गमैरिव भ्राजमानम्, अनिलतरलितावि- रलशीकरनिर(न्तर)दुर्दिनोत्सवपदं चातकानाम् , कमलसौरभसुगन्धितं विला. सभवनमिन्दिन्दिराणाम्, विकसित पहलकुवलयान्धकारसंवलितं संङ्केत्तकं सारसबंदानाम् , सुस्वादुशीतलजलं प्रपासत्रमटयीचराणाम्, सिद्धनयमृगाला. दिकन्दकमनीयं रसवतोस्थानं कलहंसवयसाम्, कमलपरिमलमिलितालिमण्ड- लमनोहरं धृतमेवडम्बरातपत्रमिव जलाशयकाधिपत्येन, फ्रीडन्मकरपुच्छाच्छो- टनसमुत्थितोदच्छदं समुत्तम्भितपताकमिव जलोभेकेन (टेकेण, बहलकल्लोल- तरलं कम्पमानमिव शैत्येन, तटान्तमिलितहिण्डीरवल्लरीप्रकटमायातपलिनमिय, १.-10पए ·सोहटविरचिता महत्तरत्येन, निर्मुद्रमपि मुद्रितोपफण्ठं श्वापदपदा, दुस्तरमपि तीर्यमाणं तर है, अस्ताग(अगाघ?)मपि लब्धमध्यं पयोभिः,अमलमपि मलिनमिन्दीवरमभाभिः, पवित्रतोयमपि मिश्रितमरविन्दमन्यु(धुबिंदुभिः, फचिवलदेवनाशनपिका भिरिय दन्तुरं कुवलयफलिकाभिः, कचिदम्गयारागनाशृङ्गारयावक्षेपपात्र. रिय पाटलमुन्मिपितरक्तोत्पलैः, फचिटारिलक्ष्मीनिमन्त्रितानीवनयवधूवरैरिव पिसरं पश्यामियुनः, कचिचटुलयलिगभिश्चल दिय जलकुछुटकुटुम्बकैः, फ. विद्धयलमान्निभिहसदिव चकोरपेटकः, कचिन्मरणयाणिभिर्जल्पदिय कुररस- न्दोहः, फचिद्दीमाराविभिप्यदिव कुमुदपट्पदैः, उहसता जलेन द्रावपदिव मेदिनीम्, उकालशालिना तरहरमेणामामदिय दिशः, समुत्पनता शीकरक. दम्यकेन व्याप्नुवदियान्तरिक्षम्, शुनमेव तापापहारकम्, दृष्टमेव तृष्णाह रम, जलकुरैरप्पनासादिननलम्, लहरीभिरप्यदृष्टपारम्, अपारप्रसरमुप- तीरसम्भृताई तडागमद्राक्षीत् ।। उसमयनीरजब्पजनकवानोदराकर्पित यग्रामिस्थिरगन्धयादतुलिन गन्धं गृहीत्वा नवम् । भृगास्तक्षणलयमारभरमादुन्मादयन्तो भ्रम- त्यप्रेऽग्रे नलिनीप्रियः गृलरयं ग्राम्या भुजङ्गाय ।। " अपि प- एगीरलययाटाले गर्भ (टीलागर्म ? ) रहे स्थिमा य । गेलनि लहरीददायराममपां श्रियः ।। तदयनारय गिरपुग्ननयिधिनायने । प्पायरय भुरमागतः म भगवान्मूगोप्यगम्पो मुनि- नने गरिमायामिसरलाः मसाऽपि याराशयः । भागारगारगर्भगुरणिसं प्रपिटय स्थिताः पाटीरिग्टमिग परगनो बिया यूरिया। যেমণি মালাদিমনা সামগা ঘিা বাঘা मनोरननगमगानादिभिः मन्नग मालप्प मनावरलेन तुरही नपदरितापांगमनाहारिणि परिसरंगरं पानीममुमत् । पपंग गुग्गीय रनिन्मिाणनिभिरामरं प्रशान्य परमायुगलम , भारत पषमम्युगादिगदगुममार मापारिकी देषनागलिन् । अनन्तरं ·उदयसुन्दरीकथा। चाभ्यवहृत्य प्रत्यग्रसरसानि मृणालीकिसलयदलानि तीरतरुलताफलानि च पीत्वा च तरुच्छायातिशीतलं सलिलम्, आसन्नवर्तिनः शाखासन्दोहबह- लस्य तमालविटपिनोमूलवर्तिनीमनुसृत्य च छायामुपाविशत् । उपविष्ट एव च हृदयीकृत्य तं वलीमुखमशेषनो जलावनारवर्मसु तरत- रुशिखरेयु लतान्तरेषु गुल्मसन्धियु कन्दरदरीमुखेषु च प्रहितचक्षुरालोकयत् । कियन्तं क्षणमतिकम्य मनस्यकरोत्-अहो न तावदिह दृग्विषयमागतोऽसौ दुरात्मा कपिः, कान्तारमिदमसञ्चारगोचरं च मानुपाणाम् । तथाधाश्रयोद्देश- लेशोऽपि न कचिदालोक्यते प्राणिनाम् , प्रायश्वापदान्यपि न नाम सञ्चरन्तीह दुर्वने, तत्किमेवमत्राऽऽसितेन, तेऽपि कुमारकेसरिप्रभृतयः क स्थिताः, क कि- लास्माननुसरिष्यन्ति, क चान्वेपयिष्यन्ति, क वा भ्रमिप्यन्ति, किं करिष्यन्ति, कथं यतिष्यन्ते तपस्विनः, तद्यदि प्रीतिनुपगतेपममुना सरसदूर्वाहारचारेण तु(र) गी, ततो व्याघुव्य पृष्ठतो प्रजामीति संचिन्त्य तदभिमुखं निक्षितचक्षुर- कस्माचरन्त्यास्तस्याः पूर्वचरणयोरग्रवत्तिनमुल्लसितमांसलमरीचिवल्लरीपरीत. पुलिनपदम्, पुप्पमित्र विद्युल्लतायाः, गुच्छमियाशेपप्रदीपकलिकानाम् , नभ- सः पतितं गर्भाण्डकमिव भगवतः पतगस्य, ज्वलन्तं चितापुक्षमिव निशा. तमिस्राणाम् , रविणा परिगृह्य सुभगीकृता द्यौरियमितीय स्पर्धया धरित्री स्वीकर्तुमागतं, पुरः सौरभ्यलोभागतैः कणपट्चरणचरालोकविदलनापरा- धभीतिसङ्कुचितैरिव तमिस्रपटलैः प्रसाद्यमानम्, अतिस्वच्छतयाऽन्तदृश्यमा- नव( गि?) लितानु(न्ध?)कारशकलानीव संक्रान्तासन्नविटपदलबिम्बकान्युद्ध- हन्नम्, अन्धकारशतैरप्यचिन्त्योऽयमिति सौख्यार्थिभिरिवाशेपतेजोभिरा- श्रितम्, दूरप्रसारिभिः करैस्तमालशाम्बान्धतमसमलिनितान्याशामुग्वानि क्षालयन्तम्, सर्वतोविजृम्भितेन तेजसा सकलमेकभूतात्मकं जगजनयन्तम् , असगावमिवापादयन्तमम्बरस्य, निकामनिर्मलमतिमनोहरं मणिमपश्यत् ॥ दृष्ट्वा च विस्मितेन म(न)सा समन्नादृष्टिक्षेपर्नकोप्यस्नीति इदं निश्चित्य ननु फायमिह स्वधामगरिमगोणीकृताशेपरलजातिरपूर्वोमणिः, कथमिदं सर- (स्तीर)मनुप्राप्तः, कुतश्चैवमयभ्रंशदुस्थितिरभूत्, नियतमयमनन्तमरीचिभिः सदैवानहतेन च महसा (सहस्त्र)करमिष्टिनं(मिनं?)प्रियामास्तमिततेजसं भगव. नमपि गुमणिमतिकामति, निर्मलतयाऽयकृष्टलाञ्छनं कौस्तुभमतिशेते, किं च निष्कोपतया मुनीन्द्राणामपगनवासनया च सुराणां स्पर्धते मनोभिः, अपिनामुना जिनप्रभः कौस्तुभी लत्रित इव वनमालापगहमसिनममान्धका- .

·सोडलविरचिता रितं हरेर्वक्षस्थलमधिष्ठितः, चिन्तामणिरप्यनेन सादृश्यमात्मनोऽभिवाञ्छ- निव दानाभीष्टं फलमित्यर्थिनां चिन्तितार्थदाने प्रवृत्तः, अन्ये च मणयः प्रभापराभवभयेनेव, केचिद्गाधाम्भोधिमध्यवत्तिनो नाविर्भवन्ति, केचिदा- श्रितरोहणाद्रयः समन्तादात्मानमतिप्रभूतया मृदा प्रच्छाध तिरोबभूवुः, के. चिच रसातलं प्रविश्य फणीन्द्रफणापश्चरमधिभितवन्तः, किमिह नाम लात्वा निर्गच्छतः कस्यापि विस्मृतः, किमम्बरे विमानगामिनो जनात्परिभ्रष्टः, किं वाऽन्यतः केनापि वन्यप्राणिना पक्षिणा वा कुतश्चिदाहृत्यात्र निक्षिप्तः, यथा च मधुव्रतोपसेव्यमानवहलपरिमलोद्गारवाही सिन्दूराङ्कितश्च कचित्तथा तर्क यामि सौरभ्यसम्भृताहावयवसनियलङ्करणे कस्याश्चिदानाया विभूपणमसौ तदेनमादाय पश्यामीति परामृश्योत्थातुमिच्छो राज्ञः समीपं सखल कथञ्चन तत्तुरमहतिवेगादुचलितो मणिरग्रे पपात ॥ सा च परं तेन मणिस्पर्शप्रभावेण झगिति तुरङ्गयारूपमुज्झित्वा तदेव जटावल्कलोपवीतधरं शरीरमावहन्ती तारावली यभूव । राजा तु तं प्रभावभू- यिष्ठं मणिमात्मनोऽग्रे पतितमालोक्य ननु कोदगिदमिन्द्रजालसोदरं कुतूहल. मिति विसर्पता विस्मयेनाकृष्ट इव तस्मान्मणितो निवर्त्य निश्चलेन चक्षुपा रूपान्तरेणोज्झितामभिनयामिव तारावली द्रष्टुमारेभे । साऽपि स्वमूर्तिलाभर- भसितमात्मानं विभाव्य तेनाद्रिणा सरसा च निरुदमध्यं तन्महारण्यमित. स्ततो विस्मिता निभालयन्ती सरभसमेकहेलयैव विनिहितविलोचना साधु साधु चिरादनुगृहीताऽहमभीष्टघटनया देवताभिः । कुत्रेह यूरवनचरावतार- दारुणारप्पसरसस्तटे त्रिभुवनश्रियः सीमन्तरनमित्थमनुचितावस्थानदुःस्थि- तमभूदित्यालपन्ती दूरतोऽपि प्रसारितकरा त्वरितमद्रेरभिमुग्वी धाव । राजा तु तथा प्रवृत्तायां तस्यां सवितर्कमहो कोऽयमालापस्यान्यावृत्ति रूपक्रमोऽमुप्याः । मणिरसौ ममाने तिष्ठत्येपा तु घाविता सन्मुखी शिलोच- यस्येति विस्मयात्तत्रैव यावन्निरूपयति पङ्कजदलायतं चक्षुस्तावदादी यस्मिन्न- फिश्चिदेव गिरभित्तिमात्रकमेव केवलमालोकितं तत्र परमकस्मामी-गर्भ विचित्रनयरचनामनोहरं माणिक्यमणिमन्दिरमपश्यत् । तस्माच मत्तकरि(परि) चितया गत्त्या सलीलं निःसरन्तीम्, अनुहरन्ती च तमेव चित्रप्रपश्चित रूपम्, आप्यापिका दृशोः शशियिम्वदलोपरचितामिव चन्दनकरम्यितामिव फर्पूर- पिण्डितामिव कमलमणिनामिव सुघोपशालितामिव मूर्तिमुटहन्तीम्, नय- पुसुमशोभिनया परणपल्लयश्रिया लतामिव सौभाग्यभूमावुद्गताम्, ऊरुस्त- ·नाम्, उदयसुन्दरीकया। म्भवती चित्रशालिकामिव रतिनिवासाय कल्पिताम् , जघनचक्रोपराजितां कर्मशालामिव कन्दर्पकुलालस्य विश्रुताम्, गभीरया नाभ्या मूपावती वाति- कि(गे?)न्द्रविद्यामिव शृङ्गाररसमाधानाम्, वलित्रयतरङ्गिणी सरितमिव सौन्दर्यदेशान्तर्विस्तृताम् , सुवृत्तपीवरेण (स्तनयुगलेन ) माणिक्यनायकवती रत्नावलीमिव त्रिभुवनश्रियः, नयनशफरोल्फालवती लामिव लावण्यसाग- रस्य, भ्रूचापलवलयिनी वीरवृत्तिमिव तारुण्यसुभटस्य, मुखसरोजसुन्दरां पद्मिनीमिव ब्रह्माण्डसरोवरस्य, विधिना निर्माय त्रिभुवनमनोहरामिमां मा कोऽपि द्रक्ष्यतीति गोपायितुमिवारण्यगढरे विमुक्ताम् , मृणालिकाभरणां जल- देवतामिव कौतुकात्स्थले सञ्चरन्तीम्, करकलितलीलाम्बुजां लक्ष्मीमिव कम- लवनात्क्रीडया भ्रमन्तीम, कुसुमोत्तंसभासितां वनश्रियमिव शैत्याय सर- स्तटे पर्यदन्तीम् , निर्माणसर्वस्वं भव्यतायाः, धारागृहमतुच्छकान्तिच्छटा- फलं कन्दर्पकुसुमस्य, तीर्थ लावण्यसलिलस्य, पात्रं शृङ्गाररसस्य, मद्- नार्तिदशाजाड्यपाण्डुरं गण्डयोर्युगलमादधानाम् , तारावलीसम्मुखमालिङ्गन- समुत्सुकामायान्तीमुदयसुन्दरीं ददर्श ॥ दृष्ट्वा च सचमत्कारमारमाधूतमौलि:-अहो साध्वभिहितवती यथार्थ- बचना तारावली, सत्यमेव त्रिभुवनश्रियः सीमन्तरत्नमसौ मृगाक्षी, मुधैव मया धारितोऽयं मणिः । किं च यथाऽऽख्यातं कुमारकेसरिणा यथा दृष्टं च तत्र पटे तथाऽभ्यधिकमेव रूपं तस्याः । किमुच्यते । तथाहि- निक्षिसमम्भोजभवेन रूपसर्वस्वमस्यामिति तर्कयामि । कुतोऽन्यथा कार्मुकपाणिरेय जागत्ति रक्षार्थमिवाङ्गजन्मा ॥ अथवा- सा ओरियं खलु यया जन एप याति. हाराद्यलङ्कतिविकस्वरमीश्वरत्वम् । दृष्टिः प्रहर्पजलबिन्दुमिपादतोऽभू- देनामवाप्य नवमौक्तिकभूपणा मे ॥ किंबहुना- यत्सलोनमनिद्रचम्पकदलच्छायाभिरामाता- वेतस्यां किल मे प्रसूनधनुपो रागेण रक्तं मनः। - ·सोहलविरचिता तेनैवारुणरत्नशारतरलेनेवान्विता काञ्चनी- भूषाऽभूभितस्त्रयेपि जगतान्नत्वे(मेपे?)ति मे निश्चयः ॥ अहो यत्किञ्चन वैधेयता विधेः, अहो प्रभावः कर्मपरिणतीनाम्, अहो विचित्रता संसारस्य, येनेयमीदग्विधाप्याकृतिरिदं बनधासक्लेशमनुभवति । येनेयमित्यमरण्यमध्यास्ते । तारावली च तुरङ्गीरूपमनुप्राप्ता । तत्सर्वमुभयोर- न्योन्यप्रश्नादनेनैव तरोः प्रकाण्डेनान्तरितः शृणोमि तावदिति विनिश्चित्य तथैव तस्थौ ॥ उदपसुन्दरी चिराचिन्त्यघटितसङ्गमममीदोल्लोलतरलितां त्वरितमाया- सवती तारावलीमुद्भुतरभसं प्रगाढमालिशय विस्मयोत्सुकया च तया तथा वनावस्थानव्यतिकरमापृष्टा बहुविरहदुःखभारापसर्पणादाश्वसता हृदयेनैकतो भूत्वा छायावति दुमतले निपद्य स्वहृदयदुःवप्रकारमब्रवीत्-प्रियसग्वि न किञ्चिज्ञानामि तदा तस्मिन्सौधशिरसि तथाऽनङ्गाजनितार्तिजागरस्यान्तराले मूर्छया सुप्सेव सपदि विध्यातचेतना परमिह सरस्तटे वियुद्धमपूर्वेण चूडाग- तेन दिव्यमणिना विभूपितमनुगत्तश्चैकेन महादेहदारुणेन कपिना पश्याम्या- त्मानम् । अनन्तरमुत्रासतरलेन चेतसा ननु कामिह क तन्नयकमलनीदला- स्तरणशीतलं सौधशिरो यत्र किल सुप्ताऽस्मि, कासौ तारावली या न दूरमा- सोच्छयिता, क च वयस्यजनो यः पालितनिजक्षणः त्वरितनुपस्येव मां परि- वृणोति, कतौ पितरौ यो प्रातरुत्थिता पश्यामि, क तब फन्यान्तःपुरं यस्मि- अभितोऽपि तानि प्रभातमङ्गलोपगीतगर्भितानि प्रयुद्धपरिजनारावाडम्बराणि श्रूयन्ते । हा हतास्मि दुरपसदेन विधिना, कीगिदमरण्यम्, अवनीधरच कोऽसौ, कतममेतत्तटागम्, कश्चायमासन्नवर्ती कपिरिति सप्रकम्पमशेपतो विलोकयन्ती जानामि मामाकलय्य स ग्वल मनुष्यशेमुपीकः प्लवगमो झगि- त्युत्थाय तस्मादिहपरतो निविडतरुलतास्तम्बडम्बरवता निकुञ्जनान्तरितामि- न्दनीलमयीं भुजवलेनाकृष्य भूभृतो भित्तिमपसारयामास । मध्ये च तत्रेद- मन्तःप्रगुणिनावस्थानतल्पं माणिक्यभवनमास्ते । तच मे निवासाय कल्पय- नागत्य मां चरणसंवाहनादिभिरपभयां विधाय विहितसुग्यसूचकोपचारमिहो- पवेशयाच॥ अनन्तरमुचित्य तटोपवनादिपितरुतापुष्पाण्याकृष्य च सरोगीक- मलकुवलयानि निक्षिप्य पृथुनि कदलीदले भूयश्वरणसंवाहनमकरोत् । तेना- वयुद्धतदीयहृदयाऽहमुत्थायात्र सरसि कृत्वा लानं तेन कुसुमोपकरणेन यथा- ·उदयसुन्दरीझ्या। मियमभीष्टं दैवतमपूजयम् , आगता च तथैव माणिक्यभवनगर्भमित्वमेतेन प्रगुणितैरनेकनवपाकशालिक्षिः फलाहारमकार्पम् । निर्वतितदिवसकृत्यायाः सुखनिषण्णायाश्च तल्पतले मम स्वयमसौ कपिरविरतं द्वारि स्थितो रक्षामक- रोत् । एपमन्यदाऽपि यदा तु कचित्कलादिकमाहर्तुमुपयाति तदा तामेव गिरिभित्तिमनन्यगम्यां पिधानं दत्वा मद्भवनमन्येपामलक्ष्यगोचरं विधाय प्रया- ति । न चात्र दुरन्तवनगहरे पतिता दिमोहबहुलिता क यामीति जानामि । नापि तस्य कपेः सकाशात्पदात्पदमपि गन्तुमन्यतः प्रामोमि । तेन च पलवता- ऽधिष्टितमिदमरण्यमालोक्य सर्वेऽपि वनप्राणिनम्ञासेन सुदूरमुल्झाञ्चक्रुः ॥ तेनैवं काननेऽस्मिन्ननिलरविकरस्पर्शमात्रोपसर्प. सम्पर्क पाल्यमाना विगुणदिनदशादुस्थितिं प्रे(?)यन्ती । पञ्चेपुल्लोपपीहामिहसरसि विसाम्भोजसेवोपचार- (रारब्ध)मन्यन्ती विधिललितमितोपीक्षमाणा वसामि ॥ का पुनरसौ कपिः, केन वा निरूपितः, किंहेतुकश्चायमीहशोऽस्य मदद्गप- रिपालनलेशः, कधमहमिहागतेत्यादि न ज्ञातम् । अद्य पुनः स्नानक्षणे स चू- डामणिरादाय यथैव मया समयातिक्रमसमुत्सुकया शिधिलग्रन्धिबन्धमुत्तरी- यानले बदस्तथैव देवमभ्यय॑ त्वरागमनव्यग्रतया विस्मृतस्ततो वसनाञ्चलान्नि- जागभारेप विच्युतग्रन्धिरपतन कुत्रापि । स्मृतश्चेदानीं तेन शून्यं सीमन्त- कास्पदं ग्तेन कञ्चन पाणिना। तमन्वेपयितुमदूरमित्यनुत्यापयन्स्पेव कृपया तमनुगामिनमद्य केनापि दुराखेदितमिवायातमतिश्रमेण निद्रागतं वनौकस- मेकाकिनी समुचलिताऽहमिह । त्यमपि विपसम्वि संक्षेपतः कथय तारावलि मद्रियंगकृतो वामरादारभ्य समस्तं वृत्तान्तमात्मनोऽपि जटायल्कलपरिग्रह- मश्वभावमिममिहागमनं च । स किं दृग्यिपयनागतस्ते कृतश्चिदियता फालेन मा मदनात्तिहेतुयुवा न येति ससम्भ्रमं पृष्टा तारावली तत्सर्वमदर्शनक्षणा- त्मवृति निज वृत्तान्तमारभत निवेदयितुम् ।। सग्वि श्रूयताम् । उदयसुन्दरि तदा गवनादुत्थाय त्वामपश्यन्ती निता- लविधुराऽहमेव त्वदन्वापुरस्सरस्य सामिनः शिवण्डतिलकस्य ज्ञापितवती । तेन वमन्वेपयितुमनुपिताः सर्वतोऽपि चराः । त्यदियोगदुःग्विनाचाहम- प्येवं त्वदन्येपणकृते निर्गना गता चैवममन्सुजो गोचरम् । एवं तनो रक्षिता तेन तव दयमदनेन । दृष्टश्चयममायालापिनश्चैवं ज्ञातश्च नामान्ययनिवासन- गरसंवेदनादेवमेव च तेन कुमारफैसरियतपूर्व समुपदर्शिनः स ते जीविनं ·सोडलविरचिता चित्रपटः । ततः स्वामिनि ! अहं तेन चित्रपटालोकनेन द्विगुणितभवद्विरह- दुःखा त्वदनुरागविधुरितं राजानमक्षमा समीक्षितुमिति तामतिक्रम्य कृच्छ्रेण रात्रिमुपस्येव त्वदन्वेपणाय भ्रमणमङ्गीकृत्य कुसुमवाटिकायां पुष्पोचयमिपेण निर्गता नगरात् । अनन्तरं च तावहहुग्रामाग्रहारपुरपत्तनालिं प(श्योन्ती त्वरितमन्तरालपथेन यामि यावदेकत्र मध्याहृतरणितीव्रातपेन विह्वला भ्रमभ- रालसया दृशा पुरःपुरोऽन्धकारपटलानि पश्यन्ती विभ्रमितुमुन्द्तहदया सहसैव च विदार्य गगनमुच्छ्रितेन स्खलिता माभृतः शिखरेण स्थिता च विश्रान्ति. कृते मुहर्तकं तत्र । तत्र च तृपा विशुष्कतालुरपेक्षया पाथसामितस्ततो दत्त- दृष्टिदरादेकतः प्रतिशिखरकोणैकदेशे रहाप्रदेशवर्ति, पिहितं च घनलतागुल्म- जालिभिः, अनन्यसदृशाम्युनिर्मलतया गरुडचञ्चुग्रहाद्विच्युतममृतं कुम्भाद्रु- तमिव विलुठितम्, ताण्डवरसविधूतित्रुटितं हरजटाग्रगङ्गाम्भसः पटलमिय निपतितम् , ब्रह्मणः कराड्रष्टं कमण्डलुपानमिवोन्मथितम्, कल्पातपवनपा. तितं चन्द्रबिम्बमिव स्फुटितम्, हृतिविद्योपसाधितं ताराकदम्बमिव द्रावि- तम्, आपालिपूर्णमस्थूलविरलोमिजातमुत्तानतुण्डं तोयकुण्डमद्राक्षम् ।। दृष्ट्वा च सहर्षमहो निर्माम (निस्सीम?) सृष्टिरमलभावोऽम्भसामित्य- भिलापतरलेन चेतसा त्वरितमनुसृत्य रभसात्तदीयं करप्राप्यमविरमुक्ता- मरीचिसश्चयस्वच्छमतिशीतलं सलिलमापूर्णकण्ठमिच्छयाऽस्मि पीतवती। तदम्बुपानाच झगिति गात्रमेतदपहायामुना तुरगीरूपेण परमहमभूवम् । क्षणं च तदुपकण्ठस्थिताऽहमात्मानमनुस्मरन्ती वितर्कमकार्पम्-अये तदेतद्देहप- रावर्ति सलिलं यत्पुरा सिद्धेभ्यः कथाभिराकर्णितमासीत्, हा किमिति पिपा- सितया दृष्टमिदमभाग्यवत्या मया, दृष्टं चेकिमिति परामृश्य नोज्झितम्, उज्झितं न चेत्किमिति त्वरितमापीतम्, पीतं चेत्किमित्यद्गुलीनिक्षेपेण नो- बान्तम् , अहो विचित्रव्यसनकारित्वमनन्तशक्तेदैवस्थ, येनाहमिदं प्रापिता दशान्तरमित्यादि चिन्तयन्ती मूले महीतलगतं विलोक्य सरसदूर्वामवाले शादलं तृणस्तम्बमनल्पया विमोहिता क्षुधा तमधि झम्पामक्षिपम् । क्षिस झम्पा च गता भूम्यन्तरं प्राक्चैतन्येन मुक्ताऽस्मि । ततस्तु कुत्राहमवस्थिता क गता क परिभ्रान्ता केनात्र समानीता कथं पुनरागता निजप्रकृतिमिति न ज्ञातवती । केवलमिदं तु देवानुकूल्यमभूद्यद्देवि संवृत्तः सह भवत्यास्सङ्गम इति सहर्पमुक्त्वा व्यरंसीत् ॥ उदयसुन्दरी च हा हा सुहृदुःखिते प्रियसखि तारावलि स त्वयाऽस्म.

·उदयसुन्दरीकया। न्मनोविपयनायकः सम्यग्जातान्ययनामवसतिरालोकिनोऽपि पुनरिदानी दूरीकृतो देवेन । किंच सोऽपि मदर्थमित्यमेव ताम्यन्नास्ते । क पुनरसावा- लोकनीयः कथमालोकनीयः कदा चालोकनीय इति विलप्य सविपादमुदावे. गवती मूळमगच्छत् । तारावली तु हा हा स्वामिनि ! हा निजवंशवैजय. न्ति ! हा कन्दर्पविजयश्रीः ! हा त्रिभुवनालङ्कारमुक्तावलि ! किं किं किमिवा. चेतनीभूताऽसि, किमद्याहादिनि ! मृगाकमूत्तिरियास्तमुपयान्ती जगदप्ये. तदन्धकारयिष्यसि, हा हा मुपिता मुपिताऽस्मीति सेचनार्धमानेतुं सलिलमा तिसत्वरं गतवती । अथ राजा नितान्नमाकुलीभूय प्रधावितो हा हा विरस- पर्यन्त एप संवृत्तो व्यतिकरः । तद्यदि पुनरसी मणिर्यथा कायपरीवर्तनविका. रमपहरति तथा मूर्छादिव्यपायहरोऽपि जायन इत्याकृनसत्वरमुत्थाय गृही. त्वा च तं मणिं तद्गर्भितेन पाणिना सुदृढमुदयसुन्दरी करे जग्राह । अत्रान्तरेझगिति तस्य मणेः प्रसङ्गा- दुच्छिन्नमूर्छमपमुद्रथिलोचनाऽसौ। येगोत्थिताधृतकराग्रमनद्गरूप मने नरेन्द्रमयनीतिलकं ददर्श । ततय- तस्याः सोऽयमिति जाते तस्मिन्नाविरभूद्रसः । स कोऽपि यमुदाहर्तुमनवा विरपि ।। अनन्तरंच- सा तस्य पातुमलगनुपितेव तन्वी रूपामृतं नयफटाक्षमृणालफेन । तामप्यनगदहनग्लपिनामदभ्र- दृष्टिच्छटाभिरभितोऽपि नृपः मिपेन ॥ ततस्तयोतनसंगमोत्मवममोदलोलेव सोगमन्नरें। परस्पराविष्टस्टाक्षमझमे रनिः करोति स्म गतागनानि(?) ॥ प्यमनपोः रनपनरेनेव मदनअमजलन नानादिलमेलापनेर मणिना सनाथकरतलयोः पार्थनः ममरता हिजोदोपण गृत्तमिवानविशेषामियोपगार पाणिप्राणम् । अभिनन्दितं प पयनोस्लामिलानि जलोमिगिपरगीकराक्षन. फुलानि तरलतामयालकुमुमानि च मन्मुपमिनिक्षिानीभिः जनयनाधिदे. यनाभिः । अप रमादपमुन्दरी स्वंदजनगणनिकरदन्तुरमुशिमपुलकमाकम्प ·१३८ सोडलविरचिता शरीरमावहन्ती त्रपया सस्मितमवनम्य वदनकमलमहो मुश्चत मामिति शनै- रतिमृदुमधुरमालपन्ती करतलाकर्षणप्रयासमकरोत् । राजाऽपि सहर्षमीपद्वि- हस्य बहुरसोपलालितेन मनसा सनर्मसन्दर्भमब्रवीत् । मुधैव तन्वनि सरोजसुन्दरं (कर) किमाकर्पसि कोमलोदरम् । स्फुटाक्षरं चन्द्रमुखि त्वमुच्यसे चिरेण लब्धाऽद्य कथं विमुच्यसे । अनन्तरमब्जिनीपलाशपुटभरितमुद्कमादाय सवेगमायान्ती तारावली विलोक्य दूरादेव राजानमानन्दनिर्भरेण चेतसा तत्तथा तदीयं सङ्गममभिन- न्दन्ती साधु साधु सम्पन्नम् । अहो कुतः, कुतोऽत्र, कथमत्र, किमत्र, समस्त- जगदाजीवनैकहेतुरेकाकी देवः, इति सविस्मयोत्सेकमाच्छ्य मनाक् तेनैव पयसा तयोरवतारणकमङ्गलमकरोत् । राजाऽपि विश्वभूतेः शिप्यागमनक्षणा- प्रभृत्यखिलं स्वीयमनुभूतविपयं व्यतिकरमावेदयाञ्चके । तदनु तुरगभावभ्रंशमूर्छापहार- प्रचणपरमशक्तिख्यापनापूर्वकं तम् । मणिमखिलमयूखोल्लेखलिसान्तरिक्ष व्यतरदमृतधारास्राविसारस्वतश्रीः॥ इति कविश्रीसोडलविनिर्मितायामुदयमुन्दरीकथाया- मुभयमेलको नाम सारस्वतश्रीपदाह्वः सप्तम उच्छ्वासकः ॥ , अष्टम उच्छासकः ॥ अधयमयसरे सपदि निपतचण्डहादिनीतष्टस्कारमोदरम्, दुर्दशा(?) सुरसमरसंरम्भकुपितकात्यायनीकठोरहुङ्कारदारुणम्, अक्षवधप्रधावितपवन- नन्दनोत्कलितकिलिकिलारावभासुरम्, अरिवर्गनिग्रहातिविपमभीमनिर्मुक्त- घनसिंहनादमेदुरम् , अशेषतः प्रतिशब्दिताद्रिकन्दरसरोवरम्, आकुलीकृत- सकलजलसत्वम्, उन्नासितवनशकुन्तम्, आविभ्रता चूत्कार(हुंकार?)पटलेन स्फोटयग्निव हेमाण्डमण्डलम्, उदञ्चितया चपेटया पाटयन्निव नभस्तलम् , घेहता लागृलयलयेन रन्धन्निव दिदमुखानि, रोपानलज्वलितया दृशा दहन्निय .

·, उदयसुन्दरीकथा। मेदिनीम्, निष्पपभीपणया दन्नपरिपदा गिलन्निव जगन्ति, यावकरसानुका- रिणीभिः कपोलकान्तिभिर्वपन्निव रिष्टरुधिरधाराभिरनिष्टदर्शनो निद्रान्तसमु- त्थितः स खलु सहसैव दूरात्तारावल्याऽभिनन्द्यमानं स्वीकृतोदयसुन्दरीक- मुर्वीपतिं विलोक्य निकामकुपितः प्रधावितो जवादाजगाम कुतोऽपि सम्भृत- चलो गोलाङ्गला सामो दृसश्च प्रावर्त्तत भुजाक्षेपे क्षितीश्वरस्य । अत्रान्तरे च हा हा हताऽस्मि दुरात्मना देवेन येन जानन्त्याऽपि मया मन्मथशरव्याघातमूच्छितया तिष्ठन्नपि न स्मृतः, चिरादिष्टजनसङ्गमोत्सवर- सेन मत्तया स्वपन्नपि न परामृष्टः, सुदूरमारूढिमता रागेणान्धया समागच्छ- न्नपि न दृष्टो दुष्टैकजन्मा पापोऽयम् । अहह किंमकाराऽस्य व्यतिकरस्य परिण- तिर्भविष्यत्याः प्रियसखि तारावलि! त्वरितमासूत्रय कमप्युपायमाश्रय कञ्चन कथय कस्याप्युपसरणादि कश्चित्, अथवा हे पृथिवि ! त्यमनेन सुचिरमनुपालि- ता किमिति स्थिरीभूप स्थिताऽसि, अहो महार्णव! त्वदुहितुरसौ लक्ष्म्याः पतिः किमिति जडत्वमालम्बितोऽसि, हंहो दिक्पालाः! सकलदिग्जयप्रक्रमेष्वनेन रक्षता भवनगरीसीमानमार्जिताः किमिति सुदरमपस्तास्तिष्टय, भो भो दिने- श्वर ! तेजसा त्वमेवास्य सोदरः किमित्येवमुदासीनो वर्तसे, ननु सर्वेऽप्येकम- तीभूय किमिति नैनमनेन दुर्वृत्तचेतसा वनचरेणारब्धमखिलजगदेकनायक राजानमागत्य परिगृह्णीत यूयमित्याकुलीभवन्त्यामुत्कम्पमानायामुद्यसुन्द- मिवनिपतिरहो नन्वपसदोऽयमतथ्यसामर्थ्यः मोज्झितः सत्येन प्रकृत्यैव तर- लात्मा निदर्शनं च कातरेपु । तत्खलु कथमिवैतदने विजगदुपगीतविक्रम व्यापारयामि शस्त्रम् । असाधिते चास्मिन्न नाम तन्यी निराकुलेयमतः करोमि निग्रहम् । प्रमूच्छितमुचितमहारमूर्छया निश्चैतनमिमं विधाय पामि गृहीत्या प्रेयसीमलममुना पञ्चतां नीतेन चराकेणेति चेतसि विनिश्चित्य सपदि गुणि. तचपेटाघातनिष्टुरेण पाणिना दक्षिणेन प्रविश्य तं कपोलतले जघान । अथ स झगिति पुंसो रूपमासाद्य दिव्यं विलसदुरुफिरीटमायभूपासुबेपः । वियति सुरवधूभिवाज्यमानो विमाने मनुजपतिमवादीत्साधुभोः साधुसाधु ॥ साधु त्वया क्षितीशतिलक स्यां प्रकृतिमासादितोऽहमिदानीम् । विमज प्रजामि । न जाने निजं स्थानमनुगच्छतो मे रियचिरमन्तराले विलम्योऽयमेवं समभूत् । अतोऽनुमन्यस्य मां गमनाय । यत्वमप्यनया मनुजभुवनकवाय- ·१४० सोडलविरचिता त्तिलक्षणख्यातयोर्डरेखयेव करानमिलितयाऽलङ्कतो भृगीदृशा भो मलयवा- हन! ब्रज स्वीयमावासनगरं प्रतिष्ठानं तयैव कृते विधिना निर्मितेयमानीताऽत्र परिपालिता च मयेति प्रोक्तो महीपतिः सविस्मयमानन्दमधुरेण वचसा तं प्रत्यवोचत् । अहो विवेकिन् ! कथय को भवान् ? कथमिदमेव दिव्याकृतिर- भव्यं वनचरत्वमापनोऽसि? किमयं वेत्थमस्यां मृगीशि निकामदुष्करमिमं परिपालनक्लेशमनुभूतवानसि ? किमित्यसावपीदृशं वनवासःखमासादिता? कथंचन मत्करमहरादिमां प्रकृतिमागतोऽसि ? कुतश्च मां नामनगरसंवित्तिपू. चकं ज्ञातवानसि ? ज्ञातासि चेदन्यदापच्छ्यसे कनमोऽयमेवमुदयमेदुरो गिरिः? किमभिधानमम्भोधिसोदरमिदं च हृद्यं सरोवरम् ? अस्य च माणिक्यभवनस्य किमन्ययं निर्माणमित्यादि पृष्टो नृपेण सोऽभ्यधात् । भोः क्षितिभृतां नाथ! कथयामि श्रूयतामस्तीह लोके विद्याधराणां सुमे. रुवप्रोपकोणवर्तिनी कोशातकीति सुरलोकविश्रुता नगरी । तस्याः प्रमुस्ता. राकिरीटो नाम विद्याघरोऽहम् । अहं चैकदा भुजगभवने भगवन्तमन्धकवि- पाटकं हाटकेश्वरमष्टमीचतुर्दश्योरवश्यदर्शनत्वेन द्रष्टुमष्टम्यां गतवान् । तत्र च तमिष्टफलकल्पपादपं देवमन्यदिवसोपहारप्रक्रियाक्रमेणैव सभूरिभावम- भ्यर्च्य धासरमखिलं च तत्सेवयाऽतिवाह्य कृतकृत्य इव निशाऽवसरमासाद्य निर्गतो नागलोकात् । अनन्तरमेकत्र समुद्रस्यान्तरढीपके दूराद्विसर्पिणा विश. दचन्द्रिकालोकपरिकरण स्पष्टीकृते सौधशिरसि हरितपत्रातपत्रमानावरणम. पडपेऽनल्पदलकिसलयकृतोरुसंस्तर निद्रान्तीमिमामपश्यम् । दृष्ट्वा च दूरतोऽपि वदनमस्या वितय॑ चिन्तितवानस्मि । किमेतन्निर्मुद्रं नलिनमलिभिश्छन्नशिखरं किमिन्दोवी विम्यं नवगवलनीलाकसुभगम् । न नैतत्तन्यतयाः कुरुलपटलाडंवरसखं मुखंसाधुः साधुर्विधिरयमहो यस्य घटना ॥ इनि विनिश्चित्य झदित्यनेकसुरलोकनायिकोपभोगक्रीडाकृतार्थमपि त्रि. मुवनाभिनन्यसुन्दरीसौन्दर्यगुणाकृष्टमिव निविष्टमस्यां मे मनो यदेतदनयाऽप. हतचेतनो विवेचितवानस्मि । यत्किल किमसी कुमारी परिणीता या, कुमारी स्थयमनुरागेणागता पितृजनेन वा वितीर्यमाणा गृह्यते, परिणीता च पराइने- त्यगम्पैव धीमताम्, इयं तु शिशिरोपचारपरिचयादस्मादिप्रयुक्तेव च मियत- ·, उदयसुन्दरीकथा। १४१ मेन पूर्यानुरागेण या विप्रलब्धा पराङ्गनैव गण्यते, इत्यादि परामर्शविकलस्य मे विस्मृतोऽयमेकहेलयैवात्मा । विस्मृतं कुलतम् । विस्मृतः पन्थाः सुकृतस्य । विस्मृता गिरो गुरूणाम् । विस्मृता च लोकस्थितिः । केवलमनगहतकेन पापी- यसा प्रेरितः, प्रवर्तितो दुष्कृतेन कर्मणा, संज्ञितो नरकगत्या, केनाप्ययशः- कलङ्केनाभ्यनुज्ञातः, सरभसमियमेवात्मा, कुलवतमियम् , इयं मार्गः सुकृ- तस्य, तत्त्वमियं गुरूपदेशानाम्, इयं च सालोकस्थितिस्तनूदरी, तद्नया क- रोमि सफलं संसारम्, अनुत्यापयन्नेव न यथावेत्ति कश्चिदपि तथा त्वरितमा. दाय व्रजामीत्यसन्दिग्धेन मनसा समीपमुपसृत्य झगित्युत्क्षिप्य ततः प्रवाल- तलात्सुतामेव निभृतमेनां निजं विमानमधिरोप्य जातालव्धलाभ इव सहर्ष- मन्तरिक्षपथैनागन्तुमारब्धवान् । वीक्ष्य विमाने मुहुरमुष्या वदनमम्वरे च श- शभृतो विम्वमिदं चिन्तितवानस्मि ॥ स्वच्छेन्द्रनीलफलकप्रतिमे यदेत- देवं विभाति गगने शशिनोऽस्य बिम्बम् । मन्ये तदन सुरयानभुवि स्थितायाः सङ्कान्तमुज्वलमुखप्रतिविम्बमस्याः॥ अथवा स एवायममृतरोचिः किन्तु- अस्या मुखेन विजिनो नियतं विभत्ति कालुप्यमन्तरितमिन्दुरतः सदैव । ज्योत्लापटेन पृथुना स्वमसौ पिधाय रात्रौ परं प्रचरति पयेव गुप्तः ॥ पुनर्विभाव्य यदि वा न खल्वसौ हिमांशुरन्यदेव तर्कयामि किंचित्, तथाहि- रूपेण नूनममुना भुवनत्रयेऽपि मास्याः समं युवतिरत्नमितीह धात्रा। व्योमावनौ खटिकयाऽन्यपुरन्ध्रिकाणां रूपस्य शून्यमिदमिन्दुमिपेण दत्तम् ।। भूयोऽप्येनां मति सशिरकम्पमहो निद्रामोलितविलोचनस्यापि सौ. न्दर्यमाननस्य, अहो प्रवालतल्पदलदाहकान्तर्दवधुकदर्थिताया अपि लावण्य- मद्यप्टेः, अहो शिशिरोपचारचन्दनजडीतानामपि कान्तिरवयवानामित्या- दि(प्रशंसापुरस्सरमनवरतमस्यां निषण्णेन चैतसा शून्याकृतविमर्शमागच्छतो ·सोलविरचिता मे झगित्यस्यैव भूभृतः शिरस्पेकस्य गगनगडातटे तपस्यतो महर्षेरुपरिष्टात्सा- प्रचर्पमिदमहो मेदिनीनाथ ! विमानमगमत् । कुपितेन च तेनावलोक्य यूर- या दशा रे रे चपल चापलस्य फलमदूरविषयमनुभावयामि भवन्तम्, इदा. नीमेव निर्विलम्बमनुभव,भवामुना मूर्खत्वादुष्कृतेन चपल: प्लवङ्गमो वनपशु- रित्येवमुक्त्या यावदनेविमानं वीक्षते तावदन्तरितां क्षामोदरीमपश्यत् । तत श्वासौ सर्ववित्किंचन ध्यानावहितीभूय ससंभ्रममाः पाप ! पुनरपरं स्त्रीरत्न- मपहृत्य रे गन्ताऽसि तदिमामेवास्य भूभृतो रविशृङ्गस्य मेखलायां कुवलया- मोदनाम यत्सरः तस्योपकण्ठवनसुस्थितेन त्वया पालपता स्थातव्यमस्याश्च कृते मदचाप्रभावागविष्यत्यधुनैव गिरभित्तिगर्भमधिकृत्य वासाय पेशलं माणिक्यभवनमित्युदीर्य झगिति हृदयचिन्तितमुपस्थितं पुरो दिव्पमिदमा- दाप च महारत्नमान्यचैप किरणकोश नामा समुद्रान्तः सुधाहदस्योदरे चिनि- प्पन्नो मणिः सकल विपविकारमच्छीमपरिवर्तनाद्यपापहरोऽस्याः सर्वापदामा- स्पदेऽत्र विपिने वसन्त्या भविष्यतीत्येवमनुकम्पया चूडामणिपदे निरूप्य तृणीमकरोत् । अहमपि तया दुर्वारशक्त्या शापोक्त्या दुर्द्धरदवानलज्वालाह- तो धनवृक्ष इय झटित्येव श्यामलीभूतः । सानुतापमये तदेतत्परयुगतिरत्नाप- हारपापस्य फलमुपस्थितं ममेत्यमिति संप्रधार्य च दरमवनमितमौलिः प्रणम्य सविनयमयोचम् । भगवन् ! अज्ञानतिमिरान्तरितदृष्टेरघर्मनिर्मूलितविवेकस्य मे पुनरात्मलाभेन प्रमीदतु भगवान् दयाराशिरास्पदं च क्षमाया इत्येव- मभ्यर्थिते मया स मुनिराभूतेन मनसा भवत्वेवमहो यदा पल्विहेय तिष्ठन्त्याः प्रतिष्ठानपुरनरेश्वरो मलयवाहनः पाणिग्रहणमस्याः करिष्यति तदा तत्करप्रहारताडितस्य ते शापान्न इत्युक्त्या विरराम । अनन्तरमहं तथैव तथा तस्य मुनेराजया झगित्येवमत्र संभूतवान् । स्थितश्च यथा तथा स वेत्स्यति येन दृष्टोऽस्मि । जानामि पुनर्गतदेवाद्य यत्किलावनीन्द्रशेखर ! तवानुभावात्स एप मे समुपजातः कर्मक्षयः, त्वं पुनरमुतोमुनीन्द्रस्य वचनादागतः, क्षितिघरोप्येय रवि- शृननामा, सरस्थ फुवलयामोदसंज्ञमित्यपि तस्यैवालापप्रसंगेन कथितम्,माणि. ययभवनं च तदाज्ञासिमिति कधिनमेवास्ते, तङ्गो भुवनोपकारिन् ! सुकृति (नांव)रेप भवताऽनुपृष्टः कथितोवृत्तान्तः, प्रसीद याम्पहमिदानीमित्येवमुस्त्या सप्रश्रयमनुजानो नृपेण झगित्येवोत्पत्य दुरालोफमम्वरमगोचरस्यनुपी यभूव । अधेयमपिसं वृत्तान्तमावेद्य गते तस्मिन् प्लयद्भावापनोदलयात्मनि पिणाघरे पिलोक्य दिशो पमुमतीप्रमुरभीष्ठयुवतिसद्गमामिनन्दनपुरस्मरं पिन्नितयान् । नन्ननुफलविलासितस्प विधेः प्रभायात्प्लवनमानुपृष्ठपरिसर्पणप्रमः ·उदयसुन्दरीकथा । १४३ ट्रेन मिलितेयमसंभाव्यसंगमा प्राणेश्वरी । नवेष्टजनवियोगदुःखादपरमनुभूत- वती क्लेशम्। इदानीमरण्यमिदमेवं निरुद्धदिङ्मुखालोकमस्त्येकडम्बरं च सर्वतः । का प्रदेशोऽयमवनेरिति सर्वथैवाप्रतीतम् प्रतिष्ठान हि कुत्र किल ककुभो वि. भागे कियति वा दूरे वर्तत इति न नाम ज्ञायते । (सुकृत) सन्निवेशादिहो पस्थितैव परं तारावली । नत्वसौ नभःप्रचारपटुतराऽपि पुरन्धिसौख्यानुन्मो- ह( मवधार )यितुमीश्वरादिशः। नया जन्तुसंचारागोचरेऽस्मिन्काननेऽन्योऽपि मनुष्यजन्मा कश्चिदासाद्यते यमापृच्छ्य वाञ्छितां दिशमनुसरामः । तदेवमितो गमनाय न तादृगुपायोऽस्ति कश्चन । विस्मृतवामुतो विद्याधरादस्यैव कथाकर्ण- नरसान्यहृदयेन मयाऽत्र प्रष्टुमुपदेशः । खेचरा हि बाहुल्येन सदाऽपि भ्रमन्तो वियति विदन्त्येव भूलोकविपषिणः प्रदेशान् । अथवा (यदि नाम) पुनरसावद्या- प्यवान्तरोत्पद्यमानव्यासङ्गविलग्नो वियत्येव तिष्ठत्यतः पश्यामि तावदिति वि- चिन्त्य महीयसो मोहान्मिथ्याशया गगनमनुप्रेषितेन चक्षुपा सहसैव तस्मिन्न- न्योन्यसङ्गतमेकप्रमाणमेकक्रियमेकरूपं च स्वरूपमेदुरमुदारपक्षं पक्षियुगलमालो- कयाञ्चके । तच्च झगित्येव तं पक्षिभावमपहाय सुवपुपा पुरुषरूपेण भूत्वा नभ- सस्तलागुवमवातरत् । दृष्ट्वा च दूरतोऽपि प्रियया परीतं राजानमागत्य रभसा वयमपि प्रणाममकरोत् । को भवन्ताविति पृष्टे महीभुजा कृताञ्जलिरेकस्तयोः सविनयमुवाच । देव ! तदा देवेन विश्वोदान्तरितं कामिनीरत्नमन्वेपयितु- मनुप्रेपितस्सोऽहं तवादेशधरः क्षपाचरो मायायलः । अयं च पातालक्षत्रियस्य शिखण्डतिलकस्याप्तः पदातिरस्या एव गवेषणाय भारतवर्षे निरूपितो दम्भोलिनामा भुजङ्गवीरः । जातश्च मूलतः पातालमखिलं बिदशभुवनमित्यु- दीक्ष्य लोकद्वयमिदानी (भू ) लोकमधिप्रचरतो ( मम ) सार्द्धमनेन सौराष्ट्रदेशे प्रभासनामनि क्षेत्रे मेलापकः । तत्र चानवरतयात्रायातत्रिभुवन(ज)नोपमई- दुईर्शदर्शनसमकालकल्पितफलार्पणप्रवणमीश्वरं श्रीसोमनाथदेवमिष्टार्थसिद्धये विज्ञापयितुंच प्रविष्टयोःप्रस्तुतामर्थयमानयोः कार्यसिद्धिमन्योन्यमर्थनालापमेक- मेव श्रुत्वा सादरमन्योन्यं च कृतप्रश्नादवगतकप्रयोजनारंभयोः सख्यमिदमा- वयोर्वभूव । ततः प्रभृति सहैव स्वैरप्रचारपेशलं पक्षिरूपमाधाय विचरतोरने. दमनिन्दाजलशकुन्तजितारावसूचितमुचितानेकपङ्कजमनोहरं सरो दृष्टि- गोचरमवत् । जाता च दयोरनवलम्वनाम्बरविलंघनश्रमेणार्तयोर्मुहर्तमति- शिशिरपरिकरेऽत्र महासरस्यखिलसुग्वानुभोगवैदग्ध्ययता मनुष्यरूपेण वि. अमितुं सममेव मानसी वृत्तिः । अतस्तथैवावतीणांविह । दृष्टश्च दिष्ट्याऽन ·१४४ सोडलविरचिता मया मिलिताभिवाञ्छित्तवधूसखो निजप्रभुरावेदितश्च दम्भोलिः । अनेन च (कथितं ) यथोचितवरावाप्तिनिवृतस्वान्तेयमात्मनः स्वामिपुत्री, सिद्धमीहितं, फलितो मनोरथः (इति)। किमुच्यते ? स्वामिन्नेवमसीमसंभृतलसल्लावण्यवत्याऽनया। प्रेयस्या सहितेऽद्य ह्यद्यमहसि द्रागेव दृष्टे त्वयि ।। देवश्चन्द्रविभूपणोऽद्रिसुतया शच्या च सङ्कन्दनः । साक्षात्सोऽपि हरिः श्रिया परिगतः क्षोणीश ! दृष्टो मया ॥ अथवा- हृद्भूमीभवने प्रविश्य जगतः कामेन रत्या च यो। माभ्यामप्युपजीवितश्विरतरं शृङ्गारनामा रसः ॥ सिद्धं तेन तदेतदुझितजरदूपं नवीभूय च । प्रोद्भूतं युवयोदयं प्रचयिनी तेनेयमेवं युतिः ॥ किन्त्विदानी देवोऽप्यावयोरपनयतु कौतुकं कथयतु निजं देव्याइव विपमं प्रदेशमीदृशं प्रत्यागमनदुर्घटं वृत्तान्तम् अन्न च किमेवमद्यापि स्थीयमानमा- स्यत इति सप्रेमातङ्कमाष्टो राजा तयोर्यथावृत्तमखिलं (न्यवेदयत् ) निवेद्य निर्गमोपायपण्डितश्च मायाभिस्तत्खलु निर्गभानुरूपमुपदिश्यतां किमपि, प्रकार वा कमप्यासूत्रय, येन घयमनेन साई मियपरिग्रहेण युगपदासादयामो निर्ज राजधानीनगरमित्येवमादिष्टे महीभुजा झगित्यदृश्यभावमापन्नवान्मापाचलः । पुरोभूतं च परमसङ्कटाभोगभव्यमुद्भासि भास्वरपनाकमस्तोकमणिकिङ्कि- णीचक्रवालमालितमसमहेमनिर्माणरम्यं विमानम् । उत्थिता च निराश्रया विय- तले भारती। भो भोः मापालपुङ्गव! स खलु मायावलोहमेवं त्वदने मायया नभश्चरं प्रतिष्ठानपुरगामि च संवृत्तो विमानमेतत्, आरुह्य चात्र सममेव सानु- नायिका नायिकेयमिच्छासंपन्नमनोरथश्च देवः प्रयातुप्रापयिष्यामि क्षणादेव तत्व. त्यधिष्ठानसुग्यसुन्दरमभीष्टनरं नगरमित्य मूलवृष्टिमियादृष्टमूर्तिना मायावलेन प्रणीतामाहादिनी वाचमाकर्ण्य सोत्साहमुर्वीपतिरुपायोत्पत्तिमुस्थितेन स्थिरीभू- तेन चेतसा कृतकृत्यहव दम्भोलिविसर्जनाय मुखमुदयसुन्दर्या ध्यलोकयत् । सापि चात्मनो हृदयस्य संवादिनमभिमायं प्रेयसो विबुध्य लब्धहया च तारायल्या निर्यतिताशेपकुलगृहारोग्यवार्ता प्रश्नपरिपाटिरुवाच दम्भोलिम् । अहो भ्रातः!अधुना कृतं विलम्बेन त्वरितमित एव सिद्धाभिवान्छितो भवान् । प्रजन्व पयतु भुजगालाभरणशेग्वरस्य मत्पितुः कथयतु च पुरा मर्त्यलोक- ·उदयसुन्दरीमथा। १४५ वर्तिनि त्रैलोक्येऽपि विख्यातनामनि प्रतिष्ठाने सन्तोपसुस्थितां मामधिवस- न्तीम् , तारावली तु प्रतिष्ठानगतानां यद्यालोचयतामस्माकं प्रतिभास्यत्यस्याश्च वा चित्ते भविष्यति तदा नूनमसावप्येष्यतीत्यादि सदृशं सन्देशमुक्त्वा तम- तिमहता प्रश्रयेण विससर्ज । सोऽपि स्वबन्धुभावोचितमुदयसुन्दरीमापृच्छय शिक्षयित्वा च सततनिकतापस्थितित्वेन तारावली प्रणम्य गुरुगाऽनुरागेण राजानमालप्य च विमानीभूतमेव मायावलमेकहेलयैव पवनभावमापद्य गतवान्। अथातिमुदितो महीपतिरानन्दमधुरया गिरा सस्थाननिर्देशमादावुद्य- सुन्दरी ततस्तारावलीमारोप्य मध्ये च तयोः स्वयं तत्खलु मायायलेन स्वदेह- कल्पितं दिव्ययानमधिरूढवान् । झगित्युत्पत्त्य निर्गतेन च वहन्नन्तरिक्ष- वर्मनि तेन मायाविमानेन कियतोऽपि कालकलाविभागस्यान्तरे स्वं पुरं प्रति- प्टानमाससाद । बहिरेव नगरस्य सप्रमोदभुत्तीर्य ततो विमानादेकन परि- सरश्रियो विपुलनीलातपत्रस्येय घनच्छायावतस्तले नन्दिवृक्षस्य सामुदय- सुन्दर्या पुरोगतया च तारावल्या निपसाद । अथ झगित्येव तत्खलु रूपं वैमानमपहाय दिव्येन वपुपा कृताञ्जलिरग्रतो भूत्वा जगाद मायायल:- स्वामिन् ! इत इतो निवेश्यतां दृष्टिः "अहो यः किल तदाऽनुपृष्ठ- प्रधावितस्तस्य प्लवङ्गमहाद्भुतस्य कुत्रचिदगोचरे मानवजनस्य गतवान् , यदर्थ च नितान्तमुत्ताम्यता चित्तेन सुचिरमियन्तं कालमास्थितस्तदेव कुतोऽपि लन्धमादाय दिव्यं युवतिरत्नमागतो नरेन्द्रशौण्डीरः” इति प्रवादमुखरः समू- हेन धावन्नयमयमायाति ते पश्य परिजनस्तन्मामित एव विसृज क्षितिपाल- पुङ्गच ! त्वरितमपच्छन्नेवाहमागतः कियत्कालो वर्त्तते न जाने मयि कीदृशं मनस्वामिनो विभीपणस्येति । सारं निशम्य भूमीश्वरो नन्विह तव स्वाय- त्ताशेपवान्छितविभूतेः किमातिथ्यमाचरामि तथापि यदा कदाचिद्यद्धनार्थी भवान् तन्मे शरीरमपि तवाधीनमेतदित्यभिधाय महता प्रत्रयेण तं विससर्ज जनीचरम् । अत्रान्तरं च क्षणादेव सर्वतोदिधामुद्भूतरभसमानन्दनिर्भराः भवनविस्मयाविष्टष्टयो मन्त्रिगः, प्रणयपरिणवृत्तयो भूमिपाला:, विविध- वंशप्रसूतयः क्षत्रियकुमाराः, सकलभुवनोपगीतकीर्तयः सामन्ताः, कृपाण- कुन्ताङ्गुरितभुजवल्लयः प्रवीराः, प्रभूतरीनपः सेयकोः, पर्दापनकपाणयथ पौर- पुरुपाः, इत्याद्यनेकधा प्रकीर्णो भूयसा प्रसरण सनागतो लोकः । तेन घावृतः समन्तादस्तोकगजवदान्धकारितमान्तस्तरलतुरगसेनानरहितो/नलो धवलवि- पुलातपत्रपिहिताम्बरः संभा( नभो ?) रसाराविभिनीद्यमानैरनेकजातिभिः 11.

·१४६ सोडलविरचिता पुण्यवादिनकर्मुखरितदिगन्तरःप्रथममेवागत्य मिलितेन कुमारकेसरिणा पृच्छ्य- मानवृत्तान्तः प्रत्यक्षभूतया चक्रवर्तिपद्रियेव साईमुदयसुन्दर्या विभूति- महितासनोपकरणसजितां विजयकरिणीमधिरूढः प्रभवृद्धिना विलासेन सप्र- मोदमन्धरमभितोऽपि गृहे गृहे वाद्यमानवापनकमुद्गीयमानधवलमानन्दनृत्य- त्सुवासिनीकमुपरचितहट्टशोभममुना च शोभासत्कारपरिकरणोत्सवाद्गृहीत- शृङ्गारमिव नगरं विवेश । ततश्च स्वर्गतोऽवतीर्णमिवानरतिमयं मिथुनमालोकयितुमुत्तालमृष्टिना कुतूहलेनाकृष्यमाणा विहाय सकलं विलासव्यापारमतिरभसाद्धावन्त्यो लग- त्यस्त्वरितमुत्पथेनापि विलग्य त्रुटन्तमप्यगणयन्त्योहारादिमणिसरकलाप- मन्योन्यमाह्वयन्त्यश्च प्रसरेण निःमृताः स्वर्गादिव पतिताः पुचिताः सौधशि. खरेपु, पातालादिव निर्गताः संभृता गवाक्षगर्भेपु, अन्तरिक्षादिव विघटिता विस्तृता उत्सङ्गेषु, भूतलादिव समुत्थिताः प्रकीर्णाः प्राङ्गणेपु, संगता वेदिकासु, मिलिताश्च तोरणदारेषु कामिन्यः । प्रथममेव रभसान्निासरन्त्यश्च ताः काश्चन जघनभारासहिष्णुतया पदे ‘पदे प्रस्खलन्त्यः कुलम्रतेनेवानुपृष्ठप्रधावितेन हठादाकृष्यमाणाः प्रचेलः, काश्चन त्वरयाकृष्यमाणमुरुगुरुभराफ्रान्तमशक्तमिव कणन्मणिनूपुररणितच्छलेन चर- 'णयुगलं क्रन्दयन्ति स्म, काश्चन प्रधावनयशोद्गताङ्गविक्षेपादितस्ततो दोलाय- 'मानमुक्ताकलापविमृतेन विशदकिरणनिकुरुम्वकेण चामरेणेव हृदये तत्काल- विश्रान्तं राजानमुपवीजयाञ्चः । निःसृत्य दर्शनस्थानमनुप्राप्ताश्च काश्चन गिरिसुतार्चनक्षणे गृहीतधूपदहनका एव धाविता उमाऽऽकृतिभ्रान्त्या झगि- त्युदयसुन्दरीमुद्दिश्य धूपमुपदर्शयन्ति, काश्चिदन्पोन्पोपमईकलहेरन्तरित- दर्शनाः पश्चात्तापमुदहन्ति, अपराध काश्चिदेकस्मिन्नेव नयनकुयलये कजलमे- फस्मिन्नेव कपोलतले पत्रभङ्गमेकस्मिन्नेव श्रवणशिरस्यवतंसकैरवमेकस्मिन्नेव कर्णे कनकपनमेकस्मिन्नेव करे कडुन्णमेकस्मिन्नेव चरणे निधाय नूपुरमुत्सुकेन मनसा विनिःसृताः पुप्पेपुनटनाटकनिविष्टा इव यथावर्द्धनारीश्वरं रूपमा. दधिरे । एकाभिरप्यानन्दवाप्पाम्बुभिदछटकं, स्मिनयशविकासिदशनांशुभिः स्वस्तिकान, प्रकम्पविगलितावतंसकुसुमैः पुष्पप्रकरम्, अनुपथं प्रयच्छन्तीभिः, अन्याभिरतिवेगविस्मृतोत्तरीयवस्रनया करतलाकृतपयोधराभिमुखनिहितपङ्क- जान्पूर्णकलशानिय पुरः प्रगुणपन्तीभिः, प्रविशतो मिथुनस्येव विरचितो मागलिकसत्कारः।काभिश्च सुरतमपि राज्ञे दापयितुमात्मानमर्थयन्तीभिःश्वश्रूः ·उदयसुन्दरीकया। १४७ सकाशमपि राजसंगमामाप्तिदुग्यमुदीरयन्तीभिननांदारमपि दूतिकात्वेन समु- पालन्धुं शिक्षयन्तीभिः साक्षादिडम्यितः स्वात्मा । काभिरन्योन्यं सपत्नीभिः म्चभ्रूस्नुपाभिातृजायाननान्द्रादिभिरेकस्मिन्नेव राजन्यभिलापमालोचपन्ती- भिराहतं तत्सल समानशीलव्यसनत्वात्सख्यम् । कासांचिदुदयसुन्दरीनिरी- क्षणनिपण्णानां नाभयढिलोचनपथे मलयवाहनः । कासांचिन्मलपवाहनालो. कनप्रसक्तानां बभूव विनमुदयसुन्दरीदर्शनस्य । स्थानेषु स्थानेप्येकाः बल मलययानं वर्णयन्त्यन्याः स्फुटमुदयसुन्दरीरूपमुपकीर्तयन्त्यपराश्च मिथुनमपि श्वायन्ते सहर्पमित्येवमनेकचेष्टापुरःसरममथमिकया परस्परोपमहसंभ्रमेण युगपन्नगरनारीभिरालोक्यमानः, प्रशस्यमानः प्रशस्तमानसः सूरिभिः, आशि- प्यमाणस्तपोधनः, अभिनन्यमानश्च प्रकृतिलोकः, उद्दण्डचलचामरकराभिर- नेफशो वारविलासिनीभिः प्रगुणितारात्रकोपाक्षनोपकरणपात्रवतीभिर्गोत्रवि. लपा(टद्वा? )भिर्धवलगीतिमधुराभिः पारजनसुयासिनीभिर्जयजयोद्धोपमुग्य- यन्दिभिरुङ्गीतरीतिभिर्गायकैः पठनिश्च निग्विलयदार्थयेदिभित्रामणैः क्रिया माणमद्गलाचारः, महतपुरहतसंपदाडम्बरेण विविधमणितोरणोपचारचर्चिता- भोगगोभिनि राजकुले संचचार । जातय महानुत्मयः । पतिता च गगनानयनादुदयसुन्दरीति दधिनया. ध्यासितः निया मर्त्यलोकमवतीर्णो मलयचाहनापरप्रकृतिर्जनार्दन इति जप. जपालापनिर्भरः स्वगिभिरनल्पशो विस्ष्टा पुष्पवृष्टिः । उदभूय तत्र सेय सममीदमास्फालितानामग्रनरी मुन्दुभीनां विनादः । किमन्यदन्यैय हि यिन- निरन्सयाडम्परस्य। कोसुम्मीः प्रतिमन्दिरं पुरयध्यासोभिरत्पल्लयः व्येतोदश्चिनगुटि(छि)काभिरभितः प्रत्यापणं पुष्पितः । यिकाः फलिनय पूर्णकलशः प्रत्यहणं विस्तृतः प्रत्यध्य प्रनिगोपुरं प्रतिगृहद्वारं च पस्तीरणः ॥ अपिच-~- दिव्यैराभरणविचित्रपमनैरामोदरपश्रिभि. माल्परियिलेपने मममपासमुन्द्रो जनः । यहा कि न भवेनवेदपि पनस्तन प्रयिष्टा पुरं मा तेनोदपसुन्दरीनि पटना म्पंण मम्मी यम् ।। अवयमेतस्प प्रपामुत्तरोत्तरमयर्धमानस्य मणे माहात्मयस्य महमैयाज- गाम पातालभुयनान्मगुणिताशेषपैयारिफोरकरणपाणिः कतिपणारक गुहिम ·१४८ सोडलविरचिता तरासपरिचारिकाप्रभृतिपरिजनोपेतः कृते वधूवरस्य बहुविधाभरणनेपथ्यादि नरलोकदुर्लभं वसुजातमादाय राज्ञा शिखण्डतिलकेन प्रेपितोराजाङ्गनिर्विशेषः पिता तारावल्याः सेनाधिपो रत्नमौलिः । तेन चागत्य पुनर्नवीकृतो द्विगुणितश्च सोऽत्यन्तमुत्साहमेदुरो मही. यसाऽऽडम्बरेण विभ्रमारम्भमुत्सवाभोगः।समर्पितश्च स खलु निखिलोऽप्युदय- सुन्दरीसमीपत्वेन मातृगृहादागतः प्रति(परि ?)चारको लोकः कथितश्च वाश्छि- तवरलाभसुस्थिता समुपजाता पुत्रिकेति दम्भोलितः श्रुत्वा समं महादेव्या वि- जयरेषया प्रमोदमागतस्य राज्ञः शिखण्डतिलकस्य प्रेमपरिणतालापबन्धुरो वन्धुसंवन्धजन्मा सन्देशकः । तथैव चात्मनः सुता तारावली राज्ञा सादरमुप- वर्य कथितस्य विशेषतः पुनरुदयस्सुन्दर्या पुरस्कृतस्य सुरूपेण च मनसः प्रति- भासितस्याथ च नितांतमभिप्रेतस्य राजसुहृदः क्षत्रियकुमारस्य कुमारके- सरिणो दत्ता परिणेतुम् । अनन्तरमसौ रत्नमौलिनिवर्तितसकलसंयुक्तकोपचार- प्रक्रियाकलापः स्थागतोपहारपरितोषितश्च सानुबन्धमुदयसुन्दरीदुर्ललितसहनेन राजानम्, राजदयानुकूलवर्त्तनेन सुदृढमुदयसुन्दरीम् , उद्य सुन्दरीशरीरहिता- चरणेन तारावलीम्, तारावलीपालनोपचरणेन कुमारकेसरिणम्, सौढि(हि ?) त्यकरणेन पुनश्च राजानं सजड्वाग्रहमभ्यय॑पृष्ट्वा च गमनाय कृतकृत्यश्चान न्दितेन चेतसा स्वं जगद्विरोचनकक्षाश्रयं जगाम । राजा च मलयवाहनस्तया वल्लभया सार्द्धमुदयसुन्दा तेन च प्रचुर- देशदानोपवर्द्धितैश्वर्यसुस्थितेन मधुरापतेर्जनकस्य कलिन्दकेतोः स्वसौख्यापा- दितममोदेन तारावलीपरीतमूर्त्तिना सुट्टत्तमेन कुमारकेसरिणा विनोद्यमान- हृदयो नानापथविपश्चिताभिरनेकरसविशेषशालिनीभिभूरिशो विलासभङ्गि- भिरनयरतमखिलान्येव मर्त्यलोकसुखानि भुञ्जन्नसारमपि सार(म)करोत् । अत्रान्तरे च समुपजाते हि कथाऽवसाने संवृत्य पुस्तकमुग्री(ची)भूध स्थित- वति तस्मिन्कवीश्वरे तो तिलकतालकाख्यौ हिजपुझ्यावेकहेलयैव परमुद्धृत- दिव्यतेजसायमरपुरसुन्दरीकरचलितचामरोपवीज्यमानाकृती विमानयानगता. चन्तरिक्षे वभूवतुः । अवोचदेकश्च तयोः स एव तालको नाम । भोः सत्कवे ! सोड्डल ! श्रुतोऽयमस्माभिस्तावकः प्रवन्धोऽयम्, ()पूर्वमिमं श्रोतुमुपक्षिसा हि विपयास्ते याहग्गुणोपटसृष्टयः कथ्यन्ते सूरिभिस्तादृशा एव तथाधु- पक्रमः कथाया यथावदाक्षेपको हृदयस्य, संबन्धसन्धिपु काचिदेव सुश्लिष्टता संविधानकस्य, प्रस्तुतोपक्रान्ते च यस्तुनि किमुच्यते स्पष्टैव संपद्रसस्य, पद- ·उदयसुन्दरीकथा। १४९ न्यासस्तु मसूणवर्णरचनादिभिर्गुणैराहादक एव श्रवसाम्, भणितिभङ्गीपु चान्यादृशमेव निवेशकौशलं लौकिकार्थस्य, किं वाऽन्यदपि । यत्किल कौकिली मायूरी माराली चेति प्रधानजातित्वं कवीनां तदपि कचित् किंचन समन्ता- दस्ति सम्यगतिव्यक्तमेवात्र । तथा च कुवलयामोदसरसि मूच्छन्तिसमुत्थितोदयसुन्दरीविलोकितस्य मलयवाहनस्य प्रक्रमे यथा- "अत्रान्तरे ज्ञगिति तस्य मणेः प्रसंगा- दुच्छिन्नमूच्र्छमपमुद्रविलोचनाऽसौ । वेगोत्थिता धृतकराग्रमनङ्गरूप मने नरेन्द्रमवनीतिलकं ददर्श ॥" अत्र प्रमितिपेशलेव वर्णगुम्फे सप्राणत्वादोजस्विना विभिन्नपदापगत- दैर्येण कोकिलरवानुवर्तिना वाणीगुणेन वैदर्भीरीतिमनुसरन्ती प्रकृष्टा कौकिली जातिः। मायावलं प्रतिसमरमध्यासितस्य मलयवाहनस्य वीरोक्तौ यथा- सर्वत्राङ्गेपु वल्गद्धनगहनशिखाचक्रचण्डाग्रकोटि- त्रुट्यत्पिङ्गस्फुलिङ्गोड्डमरपरिकरणामुनैवाग्निना ते ।" अत्र सौष्ठवोद्रेकवाहिनि वर्णबन्धे धनप्राणच्छा(त्वा ? )दोजःप्रधानेनैव समस्तबहुपदायामसरलेन मयूरकेका(नुका)रिणा पाणीगुणेन गौडी रीति- र्मायूरी जातिः। चन्द्रोदयवर्णने च यथा- "कमलिनी भुवनान्तरिते रवौ घ्यपगतालिकलापशिरोरुहा । परिधे विधवेव सुधाकर- द्युतिवितानमिषेण सितांशुकम् ।। अत्र च शैथिल्यशालिनि वर्णसन्दर्भ निष्पाणत्वान्निरोजस्त्वात्स्वल्प- - पदसमासानतिविस्तृतेन हंसस्वनानुगामिना वाणीगुणेन पाञ्चालीमंशतः श्रयन्ती माराली जातिः । गद्येऽप्येवमेव च यथोक्तगुणमनोहर एच संवृत्तस्ते प्रबन्धः । किमन्यदेवमेव हेतुरस्मदात्मलाभस्य, तदेष पृच्छयसे, याञ्छितं सिद्धमधुना, त्वत्तः कृतार्थीभूय यामो वयमहो विदन, । इति प्रश्रयपुरस्सरमुदीरिते तेन स खलु कविरुत्पन्नविस्मयो मिलितकरकमलसंपुटोपलक्ष्यमाणवृत्तिना विनयेन साभ्यर्त्यनमुवाच । " ·१५० सोडलविरचिता हंहो मृपोक्त्या युष्माभिः प्रारुप्रतारितोऽहम, इदानी तथ्यमावेद्यताम, को किल युवाम् ? किमिति वेत्थमश्मनो रूपमापन्नौ ? कथमसावतैलवादि- परिकरस्यो दा प्रदीपस्य ? प्रदीपोन्मेपसमयमेव च कथमिदं मर्त्यशारीरिक- मवस्थान्तरम् ? इदानीं तु कथं दिव्यं देहावतारमनुभूतवन्तौ ? कथमनाख्यात- मप्य(न्यस्य )सर्वस्य ममेदमवगतं नाम ? कधं वाऽयमभूनिवन्धो हेतुरात्म- लाभस्य युवयोरित्येवमादरात्कृतप्रश्नस्य कवेः सोड्डलस्य स नाम तालक एवं यथापृष्टं कथयितुमारेभे । भ्रातरहो कविप्रदीप ! नूनमहमस्य सकलस्यापि व्यति. करस्य कारणमाकर्ण्यताम् । एप तावत्स खलु विश्वविख्यातकीतिः कृती रस. रचितसुवर्णसारया श्रियेव कादम्बरीति कथया पदे पदे प्रकृष्टार्थवता कोशेनेव हर्पचरितेन महानीश्वरः कवीनां वात्स्यायनवंशजन्मा सरस्वतीशिप्यः सारस्वते च लोके कवीन्द्रतिलक इति लब्धतिलकयशाः अग्रणीश्च दिजन्मनां वाणो महाकविः । अहं च भगवतो ब्रह्मगः सभायामिदमेव तालक इति धानो नाम सामान्यो देवपिरेकदाऽहं ब्रह्मलोकसदसि वसनुपस्येव देवमन्धुजासनं द्रष्टु- मुदचलमुपश्लोकनाथं च तस्य मया कृतो धीमन्नयेऽमितावधानमानुष्टुभेन छंदसा श्लोकः । स यथा- ब्रह्मत्वां स्तौमि तं यस्य पुप्पलिइभिःप्रलक्षितं । पाण्डाभं वल्गु सुष्ट्वजं जन्मधिष्ण्यं च विष्टरम् ॥ अत्र श्लोककवितागुणेन वासितस्वान्तः प्रकामहृष्टो व्रजन्नेका सरस्वती. भवनस्पोत्सङ्गमण्डपे मिलितमेव वाणभटाध्यासितमधिष्ठितं च कालिदासादि- महाकविभिः कवीन्द्रश्च विक्रमादित्यश्रीहर्षमुञ्जभोजदेवा दिभूपालैः सामन्तैश्च वाक्पतिराजमाउराज()विशाखदेवप्रभृतिभिः समन्तादलतं कवीनां पृन्द- मारव्यविविधकाव्यगोष्टीनिपण्णमद्राक्षम् । उद्भूतयुद्धिश्चाहमये साधु कवि- वर्गोऽयमेकत्रैव काव्यगोष्टीभिरास्ते तदहमप्येनमभिनवोपरचितमात्मनःश्लोक- मिह गत्वा पठामि आवयामि कविपुद्यानामेभिराकर्णितः परमं साफल्य- मुपयास्पतीत्येवमनुचिन्त्य गतस्तग्राहमुपदर्शितप्रश्रयमापृष्टस्वागतश्च तैः सगी- रवमुपवेशितोऽस्मि । यथाऽयसरं तानवहितान्विधाय मया पठितः श्लोकोऽयम् । एकाग्रेण मनसा सराफर्य वाढमभिनन्दिता मे काव्यशक्तिः । एकः परमसौ याण: कवीश्वरो रसान्तरपरायत्तचित्ततया यया किल शृणोत्येव न सर्यरूपेण तथा स्थितवान् । अहो हिजोऽयमश्रव्यपदनिवेशदुःस्परा छांदसोक्तिरिति मन्य- मानोऽन्यकवितास्यकिंचिद्भाविनः स्वगर्वान्मामवज्ञातवानेवमिति विकल्पनरं.

·उदयमुन्दरीकथा । १५१ लेन चेतसा झगित्युद्भूतकोपश्चाहं सरस्वत्याः प्रसादशिष्योऽयमित्यविमृशन्- आः !! स्वगर्वगरिमापहस्तितसमस्तगुणिवर्ग रे कविवटो पठति मग्येवमव- ज्ञया स्तम्मीभूय दृपदिव स्थितोऽसि तद्यथेच्छमिहस्थितोऽसि तयामुना दुर्न- यविपाकेन पापाणप्रकृतिरेव भूत्वा मर्त्यलोके सरस्वत्यालये कचित्कालं क्षपयि. प्यसीति शापमत्र सरस्वतीप्रख्येच कविकुलस्य फ्रोधान्धकारितप्रज्ञः प्रयुक्तवान्। अहह ! ! ! किं किं किमेतद्वाणस्य वृत्तमिति तत्कालविहितहाहारवैः सर्वैरपि तैस्तत्रोपविष्टैः कविभिरस्यानुग्रहाय शापान्तकृते च कियतोऽप्यन्तरा- न्तरा दृपदावापदोऽस्य जंवाग्रहमभ्यर्थितेन पुनर्मया भवतु तस्मिन्नायतने सदैव दीपप्रभासंपर्कात्सकलशास्त्राययोधनिर्मलमतिः कवितारहस्यवेदी मर्त्य- शरीरेण दिजो भूत्वा रजनीपु पदस्थापगमसमुपस्थितं सौख्यमासादयिष्यति मदेकश्लोकानवधारणोपलव्यशापस्तु यदा हि कवेः सोडलस्य कृतिरपूर्य उदय- सुन्दरीति चम्पूमबन्धस्तमभितः श्रुत्याऽयधारयिष्यति तदाऽस्य शापान्त इत्य- खिलकविजनोपरोधादेतद्वितीर्णनिजदुर्नयपरिहारकोत्पन्नाच महतोऽनुतापादनु (........)गृहीत्वा कमण्डलुइचुलके जलं वाणस्यैव शापेन मां शप्तवती। मया तु सप्रश्रयमनुग्रहार्थमुपद्वा ननु वाणस्य सन्निधिमनुज्झतस्तवा- प्यस्यैव शापान्तेन शापस्य पर्यवसानमिति प्रसन्नया गिरा मामनुजग्राह । तेन च तत्क्षणे तस्मात्समकालमुभावप्यावां तथैव यथोपकल्पितया मूर्त्या झगित्यवतीर्णावस्मिन् । अस्मिन्नपि निर्मानुपारण्यगहरगतं शून्यमाय- तनं देव्या इति प्रतिनिशमतिश्रद्धया मनुजदृष्टेरगोचराभिर्वनदेवताभिः स्वभा. वात् ातिशिखामात्रक एव सदैव दीयते स्म सुकृतेन दृपद्मावदौस्थ्यापनुत्ति- हेतुरसौ प्रदीपः। अथ ततः प्रभृत्येव महायतने स्थितिरेतापन्ति दिनान्याययोरभूदद्य पुनः सकललोकोपकारिभारतीप्रसरस्त्यमत्र सुकचे सहात्मनो निवन्धपुस्तकेनागतः श्रुतः मवन्धोऽवधारितश्च । तदनुभावादेप ससे शापस्य मोक्षः । नाम च तचैन- तन्नापिः कुरुते काव्यमित्यस्माकमवतारस्य विदितमेवास्ति । न फेवलं नाम- मानकेणैव विदितोऽसि सर्वात्मनाप्यादित एव यथाकिल वालभावमापन्न: स्वर्लोकमनुगते पितरि प्रधनगुणसम्पदामारपदेन प्रियवयस्येन लादभूमीपते योगिराजस्य गङ्गाधरहत्याख्यायता मा(म. ?)नुना परिपालितः, सफलम. नुजेन्द्रमुण्डताण्डवाचार्यचरितस्य च शौण्डीरनुपकुमारगणनाग्रणीभूननाम्नो धाम्नस्सरस्वत्याश्यौलुक्यफूलाभरणनायकस्प कीर्तिराजमनोः सिंहराजस्य ·१५२ सोडलविरचिता सहाध्ययनवन्धुः, अध्यापितश्चन्द्रनान्ना मनीपिणां वरेण, विभूत्या च लाटदेशा- न्तःपातिविषयाणामन्तः सिघरहारीयदिसततिर्वाहिरिहारसप्तशतकं सप्तशतक चान्यदलापल्लीय(?)मेवमन्यतोऽपि विपयेपु कतिपु पूर्वपुरुपक्रमागताया धुववृत्तेः प्रभुः । अन्यच प्रदीपकश्लोकमुदितेन कोकणमहीभुजा छित्तराजेन कविप्रदीप इति व्याहृतः समायामित्यादिनानाप्रकारैर्नखल्वेकस्य मे सर्वस्याप्यात्मनोऽवतार इत्यभिमुखीभूतमनसो महर्पिवर्गस्य प्रतीतिमागतोऽसीत्येवमभिधाय तूष्णी- भूय स्थितवति देवपो तालके स्वयं याणोऽपि महाकवित्वगुणावर्जितेन प्रेम्णा बन्धुरितः सम्यगुपदेशपूर्व वक्तुमुपाक्रमत । भ्रातः ! यथा तालकमहर्पिणा प्रोक्तस्तथैव तावकोऽयमलङ्कारनिरूपिता- शेपगुणसमग्रः प्राग्रहरो निबन्धः किमुच्यते सत्कविरसि किंतु महीयसा क्लेशेन सिद्धं लब्धं च देव्याः प्रसादेन भारत्याः प्रबन्धमिममिदानीमितस्ततः श्रावयितु- मर्थनया मा हन्त गुणपिणि जनेऽस्मिन्सारमप्यसारीकरिष्यसि । कुतः- ग्लपयति गिरोऽधीशां देवीं कवीनपि लज्जय- त्यपि च नयति स्वं तृष्णान्धः कविलघुतामसौ । यमपटमिव क्लीयः स्वीयं प्रवन्धमुदाहर- दरभृतये याति द्वारं गृहस्य गृहस्य यः ॥ अथ श्रियोऽर्थमेवानं गुणानाम् ,तन्न सम्प्रति, पश्य- शुद्धाष्टापदकोटिकुञ्जरशतप्राप्पा समर्धा(?)इति क्रीताः पूर्वनरेश्वरैः सरभसं ये काव्यभाजो गुणाः । विक्रीयन्त इमे त एव पुरतो यस्यैव तस्याधुना काकण्याऽपि मुखप्रमोदनमहो विष्टा गुणेप्वीश्वराः ।। अपि च- शीलं सदा सहजमीदृशमेव राज्ञां यद्भुञ्जते श्रियममी गुणिनोऽपसार्य । तैः शैशवेऽपि गुणयन्तमपास्य हार- मास्वादितानि जननीकुचयोः पयांसि ॥ तदेतदुच्यसे भोः कविसत्तम ! प्रबन्धोऽयमीश्वरनिरपेक्षेण त्वया निवे- दनीयस्सताम् । त्वं हि सत्वैकघनो मनस्वी विशेपतवामुना कवित्वसुकृतेन, तत्खल्वदैन्यमेदुरमवाप्सोऽसि पदं कवीन्द्राणामित्यादिसादरमालो(प्ला?)वितेन घचसा यथायदुपदिश्य यामो वयमिदानीमित्युवाच । कृतगमनप्रश्नोचितप्रम- ·उदयसुन्दरीकथा । यश्च विजयः क्रियतामित्यालापपूर्वमुपरचितप्रणामं तं कविमाशिष्य, प्रणम्य च देवी सरस्वतीम्, झटित्युल्लवितोडपड्कृत्या विमानयानर्या सह महर्पिणा तालकेन तमेव ब्रह्मलोकं जगाम । सोऽपि च कविरहो अपक्ककविताकटुरसेनामुना प्रबन्धेन विधुरितगु- णेऽपि कविमात्रके मयि सुकविपदस्थापनसपक्षः पक्षपातो महाकवेर्याणस्य । याणोऽपि पश्यत विचेष्टितं दैयस्य येनेझीदृशमुद्भूतशापमापन्नो दशान्तरम् । अहह दुर्द्धरा ह्येते विचित्रानन्तप्रकृतयो विधिकारपरिणामाः । भवत्वहमप्य धुना किं करोमि । अथवा जागरजडेक्षणोन्मेपः स्वपिमि तावन्न यावद्विभाति, विभाते चोत्थाय पूजयित्वा च देवीं यास्यामीति चेतसि विचिन्त्य तस्मिन्नेव मत्तवारणके पुस्तकमुच्छीर्षकीकृत्य सुप्तवान् । आयातनिद्रश्च स्वमे किल काव्य- कथावतारिणो महाकवेरादिपुरुपादाल्मीकिमहर्पितः प्रवृत्ते महीयस्यन्वये कवी- नामवतीर्णमात्मनमात्मानैव लिख्यमानमद्राक्षम् । झगिति च तत्कालमेव प्रयुद्धवानितश्च जातंमभातमुत्थितश्चध्यनिर्वनकुकुटानाम् । अयोत्थाय ससंभ्रम ननु कीदृग्मया दृष्टः स्वप्नोऽयमये प्रसन्नया देव्या वाणस्यैव पक्षपातवचः प्रमाणी. कृतम्, गणितोऽस्मि कवीन्द्ररेखायाम् , अतो यदुपदिष्टं गिरोऽधिदेवतया तत्क- रोम्यस्मिन्नेवायतने तदंशावतीर्णनात्मना प्रशस्तमालिखामि पश्चाद्देवीमर्च- यामि ततो यामीति संप्रधार्य तत्समयमुद्रुध्यागस मिलितेन परिचारकज- नेन कृच्छ्रान्मेलितोपकरणः सपदि मरकतशिलापघटितापामायतनभित्ताबु कीर्य खटिकाद्वधवलितैरक्षरैरभीष्टदेवताशंसनपुरस्सरं लिलेख । यथा- पुनातु पाणिग्रहणे हरस्य दृष्टिमंडानीमवलोकयन्ती । रुडा प्रहर्याश्रुमिपागतेन गाङ्गेन सदेपमिवाम्बुनाऽधः ॥ आसीदसीमस्फुरितोरुघामा वाल्मीकिरमण्यतमो मुनीनाम् । निर्वाणमासुकमहाध्वगोऽपि संपतिः कापि न यो रजोभिः॥ ब्राह्मीनिवासानुमितः स साक्षाद्देवः स्वयम्भूरिति कीर्तितो यः। कोऽन्यः क्रमस्थापितवर्णसारां सृष्टि कृती काव्यमयीं चकार । छंदोविचित्रनिहितैः फ्रमेण पदैः समन्तान्मसृणीकृतान्तः । निषेध्यते वर्णमहाटवीपु यस्यैप दिव्यैरपि काव्यमार्गः ॥ वंशः कवीनामुदियाय तस्मान्मूर्धा धृतो भूमिभृतां गणेन । अच्छिद्रितेऽपि त्रिदशप्रतोपी वाणीगुणः स्फूर्जति कोऽपि यत्र ॥ यस्मिन्नभूदग्रभवः कवीनां व्यासो मुनिर्यस्य गुणैविजेतुः ।

·१५४ सोहलविरचिता ध्वजच्छटेवोन्नतसोमवंशमालम्विता वल्गति भारते गोः ॥ कविर्गुणाढ्यः स च येन सृष्टा वृहत्कथा प्रीतिकरी जनानाम् । या संविधानेपु सुसन्धिवन्धैर्निपीड्यमानेव रसं प्रसूते ॥ स कश्चिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा भुवि भर्तृमेण्ठः । रसप्लवेऽपि स्फुरति प्रकामं वर्णेपु यस्योज्वलता तथैव ।। ख्यातः कृती सोऽपि च कालिदासः शुद्धा सुधास्वादुमती च यस्य। वाणीमिपाचण्डमरीचिगोत्रसिन्धोः परं पारमवाप कीर्तिः ।। वाणः कवीनामिह चक्रवर्ती चकास्ति यस्योज्वलवर्णशोभा। एकातपत्रं भुवि पुष्पभूतिवंशाश्रयं हर्षचरित्रमेव ॥ मान्यो जगत्यां भवभूतिरायः सारस्वते वर्त्मनि सार्थवाहः । वाचं पताकामिव यस्य दृष्ट्वा जनः कवीनामनुपृष्टमेति ॥ सामन्तजन्माऽपि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः । यश्छाययाप्यन्यमपीडयन्सन्नुत्पादयत्यर्थमनन्यदृष्टम् ॥ वन्द्यः स विदानभिनन्दनामा विस्रम्भपात्रं वचसोऽधिदेव्याः । समर्पिता यस्य खलु स्वकीयकोशाधिकारेषु सुवर्णमुद्रा ॥ यायावरः प्राज्ञवरो गुणज्ञैराशंसितः सूरिसमाजवयः। नृत्यत्युदारं भणिते गुणस्था नटीव यस्योदरसा पदनीः ।। वभूवुरन्येऽपिकुमारदासमासादयो हन्त कवीन्दवस्ते । मा यदीयगोभिः कृतिनां यन्ति चेतांसि चन्द्रोपलनिर्मिनानि ।। तस्मिन्सुवंशे कविमौक्तिकानामुत्पत्तिभूमौ कचिदेकदेशे । कश्चित्कविः सोडल इत्यजातनिष्पत्तिरासीजलविन्दुरैव ।। यो वत्सराजेन वरेण राज्ञां लाटावनीमण्डलनायकेन । सूक्ष्मादृढस्तोकगुणाश्रितोऽपि मित्रीकृतो भानुमतेव पद्मः ॥ जडेन तेनोदयसुन्दरीति कथा दुरालोकिनि काव्यमार्गे । सारस्वतालोकलवैकदृष्टा सृष्टा कविमन्यमनोरथेन ।। सा चात्र देवीभवने निवृत्तशापार्तिना वाणकवीश्वरेण । कविश्रमोडूतकृपेण सम्यक श्रुता धृता दृधभिनन्दिता च ॥ करिष्यते किं पिशुनोऽद्य येन न संमुखं स्थातुमपीह लब्धम् । तत्स्यादभद्रं यदि दृश्यतेऽसौ विलूननासः पधि संमुखीनः ॥ दृष्टेऽपि तस्मिन्नधया न नीचे निर्खननासप्रतिमे दरोऽस्ति ।

·उदयसुन्दरीकथा । पिलोक्यते यद्यसुतापहर्ता द्रागेव देवो रविरेप साधुः ॥ साधुर्जयत्यात्तिहरः कवीनां कवीश्वराः सूक्तराजो जयन्ति । जयन्ति सूक्तानि फलं हि वाचां वाचामधीशा जयतीह देवी। इत्येवमिमामात्मनः ख्यातिमयी प्रशस्तिमभिलिख्य यथोपनी( न?) तैर्वनसरोऽम्बुजादिकुसुमोपहारवस्तुभिरसीमया भत्त्या देवीमभ्यर्चयामास भारतीम् । निर्वतितपरमपूजोपचारकृत्यश्च कृतकृत्य इवानेकसूक्तोपशालिनीभिः स्तुतिभिः स्तुत्वा प्रणम्य क्षमयित्वा च भगवती निर्गतस्तस्मादानन्दनिर्भरश्च रभसोत्सुकेन चेतसा नगरमाजगाम । विवेश चात्मनो भवनं मिलितश्च मित्राणामेकश्च तेपु सुललितपदोप- न्यासवाणीतरङ्गदुग्धाम्युधिरशोकवतीति कधानिवन्धस्य कर्ता महाकवि- श्चन्दनाचार्यनामा श्वेताम्यरः सरिः, श्वेताम्बरसरिरन्यश्चाशुकथितया परमं प्रकर्षमापन्नः खनकाव्यपरितुष्टेन महीभुजानागार्जुनराजेन खड्गाचार्य इति प्रद- तापरनामधेयो विजयसिंहाचार्यः कविः, कविरपरश्चसकललोकोपरञ्जकानामा- स्पदमशेपतो गुणानामभिनवो वयसा साक्षाद्विम्बमष्टापदोपरचितं जैनेन्द्र- मनुहरन्त्या मनोहरो भूया दिगम्बराचार्यों भापात्रयविपशकश्च नाना महाकीर्तिः, इन्द्रनामा च रत्नमलरीति चम्पूकधायाः स्रष्टा, सर्वहितालाप- शालिभिर्गुणरग्रणीश्च सतां सत्कविरित्पादिभिर्मित्रैर्धीमद्भिराप्सर्वन्धुभिश्चानय- रतमापुच्छ्यमानवृत्तान्तो विलोक्यमानप्रवन्धः प्रशस्यमानगुणश्च विश्राम्यन् कियन्त्येव यावदास्ते दिनानि तावदेकहेलयैव भूपालसुभटस्य कयिकृतरद(व?) लैकसङ्कहरुचेरामान्तधराविरोधिनखरायुधस्य कोकणमहोभुजो मुम्मुणिराज- स्यान्तिकादाजगाम कविः पाठकश्च भापात्रयस्य त्यागी वचस्वी च परम मित्र. माशैशवादवनीश्वरस्य तस्य च कवेर्यन्धुरिव मधुरसाहारनामा सौजन्यगुणा- स्पदं भटः । यः खलु परिभ्रम्य परितोऽपि मण्डलान्तरेषु मन्त्रमालामियाङ्क- नामावलीमात्मनो भर्तुरावर्तयन् झटित्युत्तारयामास दर्पज्वरं राजयमस्य । येन हि परास्थानं गतेन प्रौढपदपेशले यचस्पारोप्य प्रथयता निजस्वामिनः प्रताप मानीतो झगिति गर्वितारिसुभटलोकस्य ललाटफलके प्रस्वेदः । स पागय रभसादानन्दरसतरहनरलितालापवायलिरालिलिङ्ग कवि भीत्या पथासनमुपविष्टय पकुमारभन । भोः कवीन्द्र ! भयना सम्प्रत्यय कृता पम्पूरदयसुन्दरीति कथा । सा प निर्जनारण्ययतिनि सरस्वत्यायन ·१५६ सोडलविरचिता शापागतस्य श्राविता याणभस्य । तेन च निशम्य सम्यगभिनन्दितेति कवि- प्रियेण स्वामिना मुम्मुणिराजेन श्रुतं च यथा तथा शृणु । शूरकनगरादाग- च्छता लाटेन्द्रकुलशेखरेण भूभृता वत्सराजेन कथंचिद्ध्वनः सन्निवेशात्तस्मि- नायतने प्रविश्योपविष्टेन दृष्टा झटित्येव भित्तो प्रशस्तिः । तदोपलब्धोऽयमेव- मालिखितो व्यतिकरः। तत्कौतुकाहितरसेन च ते(न)प्रथमं भवन्तमाहूय यधप संवीक्षितः प्रवन्धो यथा चमत्पठितार्यावधारणनिवन्धना निबन्धसृष्टिरासीदिति ज्ञातं यथाऽयमाश्चर्यहेतुराकर्णितो याणभहस्यवृत्तान्तः तत्सर्वमसमविस्मयरसा- क्षिप्तहृदयेन निवेदितं राज्ञे । राजा च सुदूरमभिवतानुरागवृत्तिरतिस- स्वरमिदानीमेव भवन्तमीहते द्रष्टुमादिष्टश्च मित्रमिति त्वदानयनार्थमह- मतो निर्विलम्यमुत्थीयतांगम्यतामित्येव भापितस्तेन क्रियत एवमिति गृहीत्वा पुस्तकमगाद्राजकुलमवाप चास्थानमण्डपम् । प्रयिष्टश्च तत्रान्तरग्रे सेवागतं सदान्तनिजपतिप्रतापालोकडम्वरेणेव प्रेदखता प्रयनमणिदलकलापदीमागभू- पणोद्योतपटलेन दुरालोकं सामन्तचक्रमास्थानलोकं च सकलमनुकूलि. तावनीन्द्रमानसमग्रे च तस्मादखिलविद्यावग्रहमहामतिमचिन्त्यसिद्धेश्च साधक कवीनामिन्द्रपदस्य रागिणं गुणेषु सहजसौजन्यवत्सलममलकाव्यरसतरंगा- प्लवं प्रतानं कविपुङ्गवानामपश्यत्। तस्य चानेकगुणगभीराभोगमहनीयस्य मध्ये कविराजचमास्य विमलहेमसिंहासनोपविष्टमुपरिष्टाङ्गास्वतः पर्यन्तलम्बितावि- रलमणिगुच्छकावचलवल्गुनो हरितचीनातपत्रस्य मूले विद्याधरमिव लीलया कल्पविटपिनस्तले निपण्णम्, क्षितिभृगुन्मूलनमहायलं भुजदयमुदीक्षितुमि- यायातमनिलमुन्मुञ्चता चामरेण सनाथकरतलाभिः पार्श्वयोथामरघारिनारी- भिरुपयोज्यमानम्, क्षत्रियशौण्डीरमिन्द्रमिव व्यक्तहिलोचनम्, उपेन्द्रमिव निहुनान्तरभुजादयम् , हरमिय मुक्तवतम्, ब्रह्माणमिव क्षत्रियकुलेऽवतीर्णम् , अनद्गमिय साद्गम् , रविमिव भुजावस्थापितप्रतापम् ,इन्दुमियालापवाचिविता. मृनम्, अखिलराजन्यचूडामणि मुम्मुणिराजमद्राक्षीत् । यस्यातिविस्तृतानेक- विपपत्तिना गुणपधेन यनमे सर्वतोऽपि पतिप्रलयभावनाविपपणवैरितरणी- विसृष्टशिरःसिन्दूरधूलिभिरहूलितपदो दास इति प्रसिद्धनामा स यातिको जगति । तेन हि प्रधितगुणपरंपरोपरचिताशेपयिन्चलोफेन राज्ञा दूरानन्दहसिनया इशा विलोक्य संभाष्य घ परिचयोपचारमपुरण ययसा संमानितः स कपिः संधोषितासनय सर्यपामाममालिट्याऽऽष्टकृशलः कयिभिः । अत्रान्तरं नाम ·उदयसुन्दरीकथा । १५७ चानन्दकथाकर्णनरसोत्सुकेन भूभृता पुनस्तन्मु(स्वमुखेनैव स्फुटीकृत(स्य?) वत्सराजनिवेदितं वृत्तमादिष्टः प्रवन्धपठनाय सर्वतोऽपि कविभ्यो गृहीतानुम- तिरुन्मुच्य बन्धात्पुस्तकमादौ भारतीमवनम्य ततः पूर्वकवीननुध्यातवान् । वागीश्वरं हन्त र(भ)जेऽभिनन्द- मर्थश्चरं वाक्पतिराजमीडे । रसेश्वरं स्तौमि च कालिदासं वाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽस्मि । इत्यभिप्रेतां कपिचतुष्टयीमनुस्मृत्य वाचयितुमारण्यपान् । क्रमेण(कति- पर्यः) दिवसस्तं सर्वमपि प्रापयामास । वाचितप्रवन्धश्च परितुष्टेन रभसादु- चितमात्मनो गुणानाम् ,अनुरूपं च कविक्लेशस्य, सदृशं च कविताव्युत्पत्तिको- शलस्य, योग्यं च कथारसविभूतेः, यथावदतिमनोरथैर्वस्तुभिर्महता संमानडम्ब- रेण पूजितो राज्ञा सर्वैश्व तैः सभापतिभिः साधुकारितो लोकैरभिनन्दितः कवि- भिः(भ)शंसितो विशिष्टैरालिगितस्तु मित्रराजगाम गृहम् । आगतश्च गृहम- कृतदिव्यायतनादिकीर्तनमकिंचनस्य धनमजातपुत्रस्य सनुरनासकामिनीसंभो- गस्य रतिसुखमनार्जितयशसो यशश्वेत्यादिभिश्चतुर्वर्गफलो नियन्ध इति तया- प्रबन्धश्रिया ज्ञापितसंसारफल इव सफलीकृतमनुष्यजातिरिव दृष्टादृश्य इय लब्धालभ्य इव सिद्धासाध्य इव च त्रिभुवनाधिपत्यलाभाधिका नितिमवाप। प्रबन्धस्य च प्रचारमुपरिष्टाचिन्तयन् विनयोपरचितकरसंपुटाजलिख्याच सर्वतः सर्वान्- वृत्तेभ्यः किल किं भयं न च भयं तेभ्योऽपि ये सांप्रतं वर्तन्ते कवयः प्रबन्धकरणलेशोपलब्धश्रमाः। अन्येभ्यश्चकितोऽस्मि वृत्तकवितामात्रेण भाकारिणो ये तेपामभितोऽप्यनत्यविदुपांझे न पुच्छे ग्रहः । नतम्व- .......... ये तापक्किल कृत्लयायविदस्ते सन्तु दूरं बुधा आमित्यक्षरमानकेण बिदुपामप्येप योऽवलिः । कीदृश्यस्तु कधेयमत्रसमले सत्कृत्य' ॥ "फश्चि. दप्राधिता अपि परोपाती रतास्ते । ..............

·१५८
॥
सोडलविरचिता
ते सर्वकालमियदेव परं भणामि
यावन्न कल्पशतमभ्युदय
"त्ति नन्दन्तु ते
ये कुर्वन्त्यजरामरान्नरपतीकाव्येपु सूक्तामृतैः ।
तेऽपि क्षमापतयो जयन्ति जगतामारक्षिभिरसौ
भूर्भास्वद्भुजवज्रदण्डदलितानिष्टै( स्स)मानन्दति ॥
अपि जयति जगत्यामि(ट)देवः पिनाकी
जयति स च पिनाकिन्युज्वला यस्य भक्तिः ।
जयति जयति चासावत्र चम्पूकथायां
शियनुतिपदपू( ) हन्त सारस्वतश्रीः॥
॥ इति कायस्थकविसोट्टलविनिर्मितायामुदयसुन्दरीकथाया
सर्वानन्दो नाम सारस्वतश्रीपदावोऽष्टम.
उच्छ्वासकः॥
॥ समाप्तेयमुदयमुंदरीकथाचम्पूः ॥

·॥धीः॥ श्लोकानुप्रामणिका ॥ ... अतिवर्तित. अगान्तरे. २६/कालक्रमा. ६१३७ | कालस्या. ८. ... अप भुपन. ... अयस ... ૪૨ ... १४९ | किं तस्य ७२ | फिमेतनिर्मुद्र. १३९ कियात्रा ७३ | मिशीते. १५८ | कुम्भेश्य. ७४ कुर्वतः १. कुर्वनुद्गत. १०७ ग्रीडारने. १४२ रामात्य. २८ ख्यातः ३८ | गन्धःममृदो. १५३ गत्येप ४|गात्राणि १२७] भान्धकार ७८/प्रीमस्ती. ४१ १२३ अन्यत्य. अपि जयति अम्मःकणास. अभैरसार. अराधमान. अस्या मुखेन अहो पेचिश्य. आत्मा शुभा. आसीदगीम. उडीयमानः उत्दोषण, उदययिता उदेसनय. उपस्योर एफ. कसा. एपेन भिर. ७४ ... ... ... ... ૧૨૨ ... १३. ग्लायति चकाहयस्य ११चन्दनावल. ३४ परलोक. १३ मत १२३ | मान्द्र मो. ०७ मानिमित. ... एस्मिनलिनी. एनोस एराप्रा. एऽनुगार्ग. १५३ ... celन्दी. नदेन ... रिपो Airg १५४ गावात. १५४fm.

·२ ८४ ... ... ... शातेति ततस्तयो. तत्रव तत्र ११३ धाम्ना १३७ धृत्या. १९९] ध्वान्तक. ११९/नादत्ते १३८ नावाप्य. ३ नानापथा ११५ ... तदिम. तदृष्टि. ९९/ निक्षिप्त. १३३ ७२ ९२ ... निभृत. निर्माय ६८ ... ६ ... १.१/निल ... निर्वाखिल. निरिणि ६ नीचजाति. ૪૨ १२ नृपतिरथ. ९२ तस्मिन्मथ्य. तस्मिन्सुक्शे तस्या विशुद्ध तस्यास्सोऽय. तापमुत्सा. तामासाध तृतीय. तेने ते यान्ति त्रैलोक्य, स्वत्वना. त्वं विक्रमेण दायो. दिग्यात्रा. दिव्ये. नेपा हन्त नो जीविके. ७३ पदं कृत्वा ६२ ... ... ... १३० ५१| पुनातु ५८ / पूगीवलय. ६२/ पूरकारेण ... ... २३ ... १०२ ... पूर्वापरयोः प्रकारेणाद्य प्रातश्रिया प्राप्य मण्डल. प्रेतीभि. बभूयु. ... ... १ ९४ १५४ ... ... ... रई होऽपि देय धप्रिय. देव त्वत्पद. देवःपातु देवस्य देवि ग्राझि पाणः ... ... ... ... ३५ बाणस्य बाल. ... .. १५० देवी मानु, १६ ब्रांस्त्वा ३१ ब्राझी ... देवेन भूमिः ... ३ भ्रूभूमि ... १२२ दोर्दण्डो. আমি २] मनस्त. मनुज. ७३ महिला ४. .. ...

·३ २१ ... ... ... ... ... ... २३ ... ... ... ... ... ४१ ८८ ... ... ... ... ... ... ... २८ ... ... ૧૨ ... ... मान्यो. मा. मुक्तक. मुधेय मूडेन मूळेऽल्प. मौलो यचाच्छ. यग्रायान्वि समालोक. यत्सलीन. यदकौशु. यद्यप्यसो यस्मिन्नभू. यस्मिनमुद्र. परिमन्नुच. परिमन्नुरोज. पस्य धीर. यस्सा दि. पस्योच. या महा. पायापरः यारेवेति याशाश्वत. येताय. ये दानो. नाम पोऽभूनिसर्ग. १५४ लीला. ११० यंश:कवीना. १३ वंशस्य १३८/वासि ३ वन्धस्स २७ वर्षावध ९. वल्कल. ५५ | वस्तवा. २२ वागीश्वर ७२ वागीश्चरि १३३ / पापी ४५ यामं कुम्म. २ विद्युत्पुंगो. १५३ विमलमणि. १२१/ विमुच्य ४ाविलसदमल. ९६ / विश्वामिधे ५५ वृत्तिरसंपति ६८ वृत्तेभ्यः ४|ध्यात्य ३१|शशकस्य १५४ शाखामृगेण शील सदा ५९ शुद्धारा. १५७ गारस्य ५१ श्यामा भाविकमो ... ... ४४ ... ... २१ ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १५२ १५२ ५१ २१ २ ... ६ ८४|भीर १५४ भी ... २ यो यत्स. योऽरं नाय. ८६सएद सविरण १४१|सपि. (मय परी २ मन्योन्य. १.१रा: स्पेन पभी. समीमुनो মা दापोड ७१ ... १२१ ... ...

·Index of proper names occurring in the Udayasundarikatha. अभिनन्द पृष्ठ पति ३ १:२७:४; १६४ १४,१५७.४. ... | ताराकिरीट तारावली पृष्ठ पति १४० १३. २०,९८.२९:१००. १९:१०२.२८५१०१. ७,११७.२००१२०.४. १६ २४३१७.१९३१८.३०, २०.५,१३८.२४॥ १६ उदयसन्दरी कंकालक ... ४:१०६.२६ ४८६.१९ ३:०८.१२ ताटक ८७ ८ कनकायन कपालभैरव करभक कलादित्य ... १६ २३:१८.२&३०, १४८.२४. २०. ... ... ... ... कदिन्दकेतु कायस्थगण कालिदास ... १५६ ४ २१६.१५७.३&c १२ १७१५६.१३. ६२ १ ૧૨ २० १०२ ६ ५&१३ १०४ २०:१०५.३ ८ ३ १५:२७.४,१५२.७, १५४.५१६७.७. ... कालिन्दी किरणकोश ... ... ... ८७ तिलक १२५ २७ ४ ९& ३०६.१० दंभोलि ७.४,९.१,१०.३० दास ११.५,१९ & २१. धर्मपाल १९ नागार्जुन २२ पञ्चालसिंह ३ पंपावती १५४.६:१५७.६. पहवक १०७ १ पातालंगण १४२ पामर ३० पारायणी २९,८५.१९७८७.१९ पिप्पटक १८ वाण १२० १ भर्तृमेण्ट १५४ २ भवभूति १ भाप्त २८ भोजद १४ मधुरप्ताहार ६ मपूरक मारिका १ मटयाइन ११३८.२३४०.१६महासरीति १२.१५४९.. माउराज (1) १२ १.१२.१. मायावट ... १६४ कुमारकेसरी कुमारदास कृपावती गंगाधर गुणाक्ष्य गुणाह गोगिरान गोपति चण्डपति पन्दनाचार्य ... २० ९८ ... ... ... ... १२ ... चित्रशिस २१८.१७. सिराज ...

·पनि ... २६६४०.१८. ... ... सम्मणि यायावर प्रवराज रलमौलि वत्सराज १५० ९२ ... .. १८ ११३१७.१३ ३ वनवीर वसन्तशील ... २६:३७.३ ९५ १२,१०७.५ ... ... पृष्ठ विभीषण १२ १७,१५५.२१. विभूतिवर्धन १५४ १६ विशाखदेव २ विधभूति १७ १८१४८.३. वेणीमती १२ २०१३ १४,१७.४, ध्याप्त १५४.२२,१५६३३. १२३ चारदी ८.३५.२८१३६.१८ | शिखण्डतिलक ३८१२३:४७ २१,४९. शिटादित्य १७६१.२४६५३.२.. | शेखरिवा १५० २११५४.१२ श्रीविक्रम श्रीहर्ष २२ संवरक २० सारनिया १०३ २५१०४.१२:१०६. सिंघलांगद २९,१०७.२. सिंहराज एललित ४७.२२.४८.१२. सूर सोडल सो पेय हाटकेश्वर १०३ २ हाट पाश्पतिराज ... ... १०३ २३,१०४.६ २ २ २३:१६०.२०. ... वाल्मीकि विक्रमादित्य विजपरेखा १०४ ५१ ... विजयवर्धन २८ ३० १० १० ११,१५४.२१ १२ ... विजयसिंहाचार्य alias सागाचार्य बिहाविजय } १२ २ ·शुद्धिपत्रम् । प. शुद्धम् ८ २ ३ अशुद्धम् रसूत्रम् करटीन्दु तया वरूथिनी मुखा मुधासमु मधुरया ८ करटीन्द्र तयाऽध वरुथिनीको मुखा समु सुधामधुरया ८ २१ ५ " ९ १८ निवेशितण विलया कवी-ट्वे मिवतिष्ठ काम जलता मत्यद्रत गतो २३ ३ ६ २८ ४ निवेशिवेन चलया कवीन्देष्टि मवतिष्ठ नाम ज्यालता मत्यद्भुत गमितो एवं पीटा। द्वा.स्यो पती सेवा सनिवे नोति निवास. परके। " " २७ पीडा दास्था पति मेषा मुनिवे ३० १२ निवास.. पपरके " भूमिहलसिता यती सिर. पासुददा स्वय भूमि, उuar यतीशिर पाठवा मर्य " " २२ " 11 भण्डा मन्ट . हालाय पानस ·९ प. अशुद्धम् ति २४ ४ भूर्ति मिव मातु मातुं- ८ दशिको रावतो वली दबाको रावतो पली ११ २६ मया, मया १०८ शक्ति वृक्ष " ऋक्ष १४ १३७ ११४ (!) १२४ १२ पा झग्या (मनवम्ममतत्) वर चुल १४ PER २८ " पुलके गोगि गातुन माया 20 मा (स.) नुना मासा २४