Government College, Kota

Rajasthanasyaadhunika Sanskrit Katalekhaka

Sharma, Dr. Pushkardatta · 2012/04

PDF Proofread

Front matter

QUE DATE SUP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (RAJ)
Students can retain library books only for two
weeks at the most
BORROWER'S
No
DUE DTATE
SIGNATURE

राजस्थानस्याधुनिकाः संस्कृत कथालेखकाः

राजस्थानस्याधुनिका
संस्कृत कथालेखकाः
सम्पादक-ह.
राजस्थान साहित्य अकादमी, उदयपुर

RAJASTHANASYAADHUNIKA SANSKRIT KATALEKHAKA
Edited By: Dr. Pushkardatta Sharma
भायक : राजस्थान साहित्य अकादमी, उदयपुर
मुक : मेसर्स महापौर प्रिन्टिग प्रेरा, उदयपुर
संस्करण: मार्च, 1980
मूल्य : रावह रूपये मात्र

प्रकाशकोयम् 'राजस्थान साहित्य अकादमी' राज्य हिन्दी, सस्कृतयोस्तथा राजस्थानी भापाया साहित्योन्नत्य सर्वपा समर्पित सस्थान बतते । एतत् सस्थान स्व नानाविध प्रवृत्तीना माध्यमेन प्रदेशे साहित्यस्योन्नयनाय, जागरणाय साहित्यसर्जनाय च पूर्णरूपेण प्रयलशीलमस्ति । सस्थानका विशिष्ट वृत्ति राजस्थान प्रदेशस्य साहित्य सर्जनगीलाना विदुपा नोना प्रकारानमा पारित । अस्या योजनाया अन्तर्गताद्यावधि शताधिक अन्याना प्रकाशन सम्पन्नम् । प्रकाशितप्वनेषु अन्येषु सस्कृत वाडमयस्याप्यनके मन्था सम्मिसिता सन्ति । राजस्थानस्याधुनिक साहित्य सर्जकाना सस्कृत लेखकानामिद मक्लन पाठकम्य प्रस्तुतं दुर्वदिद सस्थान परम हर्षमनुमवति । राजस्थानस्य सस्थानम्य सस्कृतन अद्यापि जनजीवनेन सह सयुज्य गाम्भविग, तल्लीनतका समदृष्ट्या च पदनुभवति तत् सुचारतया अभिव्यक्त विधाय बनमाननेषु स्थान विदधाति अस्मिन् सकलने प्रकाशिता कया अस्य प्रमाणमस्ति । साहित्य अकादमी आशास्ते सस्कृतज्ञेभ्य विद्वय एतत सम्लन गैचि. प्यते, ऐनसस्थान प्रोत्साहितमुत्तरोत्तर कार्य भूयोपि द्विगुणोत्साहे कुर्यात् । । उदयपुर मार्च १९९० राजेन्द्र शर्मा निदेशक

सम्पादकीयम् ।
कथानुक्रम
१. भ्रातृस्नेह
२७
मय लकिशोर कारः
२. सापराध
परणेशराम शर्मा
२१
१. मात्मवेदना
प्रभाकर शास्त्री
४. भाटप भवनम्
विश्वनाय मिथ
२. पटगु
योमती मंजु शर्मा
७१
६. स्मारकम्
चन्द्रमोतिः
दिग्भ्रमा
फलानाय शास्त्री
मूल्यान्यमूल्यानि
मशिगुप्ता

१
ग्वीकृता
नदहशोर गौतम "निमल'
१० गष्ट्रनिर्माता
ईश्वरानन्द शर्मा
"
द्वौ शास्त्रिणी
१०२
मनोहर शर्मा
१२ भान-विण
१०६
मेवाराम पटारा 'पद
१२..
१३ मयस्यान्वेषणम्
कुमारी प्रमा

सम्पादकीयम् समस्तपु काम्यापु गद्य वस्तु मिति सुग्रीवरंरालोचक बहरा आगतम् । गहा : क्यनस्य वा यो यना गमि वनगा व्युत्पयाभिव्यक्त मर्वाधिक मामय्यमन्यामव काव्यविनासा मन्यत । मवतु माम पद्य लोकप्रिय- माक्पक च, परममि व्यञ्जना-नौशल दानाबाहुच गर्ने र विश्लपा गद्यमाध्यमनंद स"भवम् । वस्तुतस्तु छन्दोमय बाधारित निमाधु स्मरपोरगं च पद्याना लोक प्रियम्वाय कल्पत । अ यया त्वम्मिन् काव्याङ्ग ममग्राभिव्यक्तिमामथ्या न कदापि सम्भावनीयम् । अामकाबलेनाभिहता चित्रकाया ममतापि पद्य वेवोपलम्या । नंतनाग्चन गद्याधारित कान्य कदापि सृशति । गद्यस्य समुद्भवः गद्यस्याऽम्य ममुभव पुरातन युगे वैदिक्स हितोदयन सारमव समगयत, इत्यस्मिन् विषये न कोऽपि दियादो विपश्चिज्जनेषु सर्वेषु । गद्यस्याः स्वरुपस्तु कृष्ण- यजुर्वेदस्य तैत्तिरीयमहिनाया प्रत्यीक्तुं शक्यत । अन्न खलु गद्यस्य प्रयाग पद्यमागाव न्यून । तदतलर चायवदेऽपि गयम्य गमावग प्रभूतमानाया दिहितोऽस्ति । तदीय पठो भागस्तु गधनिबद्ध एव सदृश्यत । सप्टतस्तबच मय सुप्रतिष्ठितमिवामानि । अनेनैव हुतुनोत्तरकाले ब्राह्मणारयकापतिपदा मरचना मवियायामेव समजायत । व्यावाविलपणादीनि तु गवगनिनव विधयानोति तु तय्यनामनैव निमंतु पारन। पर वैदिवस्मिन् गद्य कृतिमायाभिव्यञ्चकातदारवहुलता समस्त- पदा माता च नैवाऽनुगन्धेया। श्लेपालङ्कारसमुद्भासित पाडि पप्रवगत्वमप्यनचे गये सर्ववानाम्यम् । वस्तुत एतद् गद्य तु सहमतिम प्रमादपुरोन च समन्विन दिद्यते । "सय वद, धर्म चर, स्वाध्याय मा प्रद" इतादृशः प्रपोगा दैनिक- पवहारक्षमा भाषाया नैसगिरता प्रतिपादयन्ति । पद्यसुतम लयाधारित-श्रुतिमाधुर्य स्मरणमौर्य चाऽन्वेष्टुवामा सहृदयास्तु न जातु प्रहप्पेयुरलद कृतिशून्येनाऽनेन गये न । न तेपा मनम्नदानुमायति । गद्यस्य विकामोनेन हेतुना विष्टम्भमिवायान् । तयाप्येनन्नाशङ्खनीय यदेतद् गद्य मर्वयंवानाइतमामोत् । प्रयुत व्याप्य ने नु गद्यस्यालम्बनमेवाऽश्यित । तथ्यम्याम्य पृष्टिन्तु मवैयद धुनातनसदृशे गये मरचिनेन यास्त्राचार्यस्य निरलेत मपिपतन्जलेश्व महामायण मनमेव विधीयते, यथा- "एव हि भूयते । वृहनिरिन्द्रश्य दिव्य वर्षसहस्र प्रतिपदोक्ताना प्राब्दाना गब्दपारायण प्रोवाच । नान्त जगाम । वृहम्पतिश्च प्रवक्तेन्द्रश्चाध्येता दिव्य घपमहममध्ययनकालो न चान्त जगाम।" (महाभाप्यार) मूत्रमाहित्य तु ममग्रमेव गविघामेवाऽभयते । पाणिनिरचिताऽप्टा- ध्यायोनाम्नि विश्वविथ ने व्याकरणग्रन्ये तु "अदर्शन लोप" "साधक्तम करणम्" "वर्तुरीप्गिततम कर्म" इत्यानिमि मूत्रगंद्यस्य नर्माणको सप्रेपणीयता निस्मन्दिग्ध- मेवामिन्यज्यते । बौटिल्यकृतऽयंशास्त्रेऽपि लघुतरर्वाक्य सचिन गद्य शिपि रमणीयत्वमाधत्त, यथा-- 'ने प्रकार ति । वावर्य प्रतिग्रहणाति । आमन ददानि । विविठो दर्शयते । शवाग्याने नानिगते । पयायां रमते । परिज्ञाप्येप्वबेक्षते । पथ्यमुक्न महते । स्मयमानो नियुहक्ने । हस्तेन स्मृति । श्लाघ्येनोपति ।" अभिव्यञनाक्षममतादृश गद्यमार ललेखास्य फेरि बैक ममहोदयस्य विधात मटा मवर्थव न्यारोनि । अम्मिन युगे ममम्नपदावतीनां प्रयोगोप यदा कदा विधीयते स्म । ननिदशन बौद्धविदुषाध्यशूरेण चिताया जातकमालाया क्तुं पायंते, यथा- अय रदाचितम्य महासत्वस्य भोजनाले स्नानानुलिप्तावस्य सुगमोदारसूबोपरिपते समुपस्थिते वर्णगन्धरसस्पादिगुणसमुक्तेि विनित्र भक्ष्य- भोज्यादिवियो तत्पुण्यसम्मारामिद्धिकामो मानाग्निनिर्दग्धसा लेगेन्धन प्रा. बुखम्तर गृहभिजगाम भिक्षार्थी !" , दर्शनशास्त्रमदृशे शुप् विपर्यापि यादृश गद्य प्रयुक्त, तत्त, सर्वथैव सरल रोचिप्ण च, यथा- "इच्च्या मानमुपलभामहे । क्यामिति' उपलब्धपूर्व ह्यभिप्रेते भवतीच्छा । यया मरमुत्तरेण यान्यस्मज्जातीयरनुपल धपूर्वाणि स्वानि वृक्षफ्लानि न तानि प्रयम्माकमिच्छा भवति ।" (शङ्कराचार्यस्य भाष्यात) नयायिकाना विवेचनेष्वपि यदा कदा लालित्येन ममन्विता व्यग्योक्ति भिश्चालकृता वापरमरचना दृष्टिपथमायाति यथा- । "आ क्षुद्रताकिक ? मर्वयाऽनभिज्ञाऽमि ब्रह्म व जीवात्मानो नहि ततोन्ये । नहि दनपिण्डाद् भेदेनापि भान्त स्फुलिंगा अग्निस्वस्पा भवन्ति । तत् कि ब्रह्मण एवाविया न च ब्रह्मणो ऽविद्या" (जयन्तभट्टस्य न्यायमचरीत ) पौराणिक गद्यमपि न खलु काव्यसुपमया विरहितम् । प्रयुत तस्मिस्तु प्रसादगुणोपेतमलकृतञ्च गद्य साक्षात्वतुं शक्यते यया धीमद्भागवते रम्यप्रकृति वर्णनाय समायोजितया मुदीवलितपदसमासावली द्रप्टव्यतामेति- 'तेपा विशीयमाणानामतिमधुरमुरभिमुधि बहुलारुणरसादेनाम्णोदा नाम नदो मन्दर गरिशिखरानिपतन्ती पूर्वरोलावतमुपप्लावयति । यदुपजोपमाद् भवान्या अनुचरीणा पुण्य जनवधूनामवयवस्पर्शसुगन्धवातो दशयोजन समन्तादनु- वासयति । गद्यकाव्यस्य सभारम्मः सुबन्धु-दण्डि-बाणादिभ्य प्राक कानिचिद् मनोहारीणि गद्यकाव्यान्यविचन्त, परमधुना तु तेषा नामोल्लेख एवं ममुपलभ्यते । यथा खलु कात्यायनेन स्ववातिके कस्याश्चि "दाख्यायिकाया" पनलिना 'वासवदत्ता मुमनोत्तराभमरथीनाम्," भोजन गारप्रकाशे "मनोवतीसातकर्णीहरणयो" दण्डिना दशकुमारचरिते 'मनोवत्या' श्रीपालितेन 'तरगवल्या' रमिलसौमिलाभ्या कस्याश्चित् 'शूद्रकथापा' बाणेन च "भट्टारहरिश्चन्द्रस्य' उल्लेख कृतोऽस्ति-किन्तु साप्रत खेतासु नकाऽपि कृतिरवाप्यत । तथाप्येतत्त, स्पष्ट पद बाशादिभ्य. प्राक् ललितगद्यस्य कापि सुदोधपरम्पराविद्यत मया खलु दण्डिसुबन्धुबाणादयोऽनुप्रेरिता अजायन्त । ३

द्वितीय धोष्टशनर ममुन्नीगन न्द्रनाम्न जापाप्य ततस्य समस्त
पानिमविनम्य च गद्यम्य प्रणयन ममूच्यत यथा-
प्रमाणमानामानम्बाति वणमारमदा-मि पामानणणयम्जनम्पन
कामूनिमा म्वयमविगतमहागनरनाम्ना नरेद्रा पारदरानरमा यमाप्न लाग्ना
मगनपण म्हाम्ना मनु मुलाननर कारितम् ।
अनि
गद्यकाव्यस्य विकास
उत्तरतिप शिलालेखपूतोणामि मारितामग्नु मनानतरम्य गद्यम्प प्रति
मातान्त्रिपत । नाम इग्पिगरीपना मम गुप्तप्रशस्तिविगपत १ नसमहति । ५
माधुगानन तो गद्य सामपि मनोना धत्ते । बनया गया या प्राय मई
बरता स्त्तरवर्तिनी गद्यरचयितार उपप्ता यानित | तकृतिषु शरी
नहारमोनि मुगेधा निष्टा प ममामानिरिणतया प्रारया निनग
प्रमाविता म्ति । निश्चय ग्यप्रपा पत्यती गवाव्य पुन प्रतिष्ठित गुणनिष्ठिा
वाचीत् । एनामब विधामानिय मागभट्टा भिाजनगद्यकाव्यमरच्यता
अदीनप्वात महलादपु तायधीय रमचवणामसा मपि सहृदया मानिशय
उत्तयतिना र निा न त्वषा गरी गवानुवरणीया माना ।
पर दुपर नानुारणमिनि मवाप्यप लावव! गद्य ननय स्वकीय पवित
निष्ठामति । ननु मूक्तिग्यि प्रमितिमा जगाम -
गध पीना निरूप वर्गत ।'
गोक्य
वस्ननम्नु मधुप्रभृतिना मात्रयण पादृश गद्य मधिन तन् गर
चरमाण धानततराम् । अनियमिनुभन न कोप मशार । पीय गनगग्ताद
गद्यमाण वाङ्गीक्रियत । वाणभट्ट न न म्बकीय हपरित मागगद्याय नाणमणि
ममपण्यापितम् यथा-
नवायों जानिराम्याप स्पष्ट रपटो म ।
विशाब
दनभम् ॥
नधनमापत तप्यमनयन ममप्रमनलक्षणनिमितम्य मेगावपस्य
रचनामु मरद मलप्यन ।

सुबन्धोर्वासवदत्ताया प्रत्यक्षरश्लेपालङ्कारस्य प्राचुर्येण विचित्र मिव काम्यस्वरूप प्रस्तूयते । क्लिष्टता तु तवेशी विद्यते यतिद्ववरेण्या अपि क्वचिन् क्वचित् शब्दझोपानालोकपितु प्रवाभ्यन्ने । सभङ्गामडोभयविधश्लेषस्तेन प्रयुक्तोऽस्ति, यथा- "बालिनमिवाङ्गदोपशोभित, बुहूकण्ठमिव हारिकण्ठ, कनकममिव रामावर्षण निपुण, जयन्त मिद ववनामृत नन्दितजभवस, कृष्णामिय के सर्प न सुर्यन्तम् अन्येऽपि विरोधाभामोप्रेशादयोऽलङ्कारास्तन चमत्कृतिमुत्पादयन्ति । समासबाहुल्यजनिता पदानां सुदीर्घता तु तत्र प्रतिपृष्ठमाभाति, यथा- "यश्च मदालकलहससारसरमितोदनान्तभा कूटविकटपुन्यउटा- ध्यान्तविकपकमलखण्डविगलितमकरन्दविन्दुमन्दोहसुरभितसलिलया सत्यमेव "बला कलायै" इत्येप सिद्धान्तो वासवदताया प्रतिपद प्रत्यक्षीरतु पार्यते । पाण्डित्यप्रदर्शनस्य विपरीव न विद्यते तन्न । बाणभट्टत्वनया प्रत्याभिभूत मन् पथयाभाग- M "वयीनामगलद् दो नून वासवदत्तया । शाक्येव पाण्डुपुवाणा गतया कर्णगोचरम् ॥" सुबन्धोस्तुलनाया दशकुमारचरितस्य लेखको दण्डी श्लेपविरहित बोधगम्य च गद्य प्रयुडको । एतदीये गद्य मारल्ग मुबोधता च सर्ववव वरीवति । पदलालित्येन त्वैपा वृति जगति प्रसिद्ध्यति । सस्कृतसाहित्ये त्वेतत् पदलालित्य दण्डिन कालि- दासादिसमत्वमेवानयति, यया- वालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिन पदलालित्य मा सन्ति वयो गुणा ।" एतदीय गद्य प्रसादगुणेनोपैतम्, श्नेपादिना विरहितम, भावाभिव्यक्तिवैशद्य न संपृक्त रसमितं च विद्यते, यथा- "अहमपि देवस्यान्वेषणाय महोभटन् कदाचिदम्बरमध्यगतस्याम्बरमणे रिसरणमाहिष्णुरेवस्य गिरितटमहीम्हस्य प्रच्छायशीतले तले क्षणमुपाविशम् । मम पुरोभागे दिनमध्यसंकुचितसर्वावयद कूर्माति मानुपन्दाया निरीक्ष्योन्मुख- गगनतलान्महारयेण पतन्तं कञ्चिदन्तराल एवं दयोरनतहृदयोऽहमवलम्य शनरवनितले निक्षिप्य त भृगुपतनकारणमपृच्छम्। कथा त्यापिकायो चरमोत्वपः सम्राजो हर्षवद्ध नस्य समकालीनो वाणभट्टस्तु सर्वानेव गद्यलेखकान् निस्मन्दिग्धतिशेते । स खलु गद्य साहित्याकाशे भास्कर इव दीप्यते । न कोपि विपयोऽवशिप्यने, यस्तेन कादम्बर्या हर्षचरिते वा नव वणित । अतएव रषितम्- "बाणोच्छिष्ट अगत् सर्वम् ।" तदीया कादम्बरी तु रसजाना कृतेनाहारमिव जनयति, यथा- "कादम्बगेरसज्ञानामाहारोऽपि न रोचते ।" गद्यकाव्यस्य कथाख्यायिकेति तु रूपे वाणभट्टनंद सर्वप्रथम प्रस्तुती- क्रियेते। आत्मरुपाया समारम्भोऽपि ते वाऽश्यित । उभयोरपि गद्यकाव्यादर्शयोः कावनोदात्तप्रतिभा, मौलिकोदभावना, विशदा च वर्णनशैली साक्षात्लतुं शक्यते । मात्र केवल पदलालित्य प्रत्यक्षर या श्लेपमयत्वमनुमन्धेयम् । अन्न तु सुबन्धुदपिटनो गद्यशैली कञ्चनाद्भुत समन्वयमवाप्य भृश वासति । पर यदा स वाणभट्टो काण्डताण्डव प्रातुनीति, तदा तु सादाद वाग्देवी प्रामध्यमवाप्तु पाणलो पत्त- रितेवाभाति । यथा चयितम्- "जाता शिखण्डिनी प्राक् यथा शिखण्डी तयावगन्धामि । प्रागल्म्पपधिवप्राप्तु वाणी बानो बभूवैति ।" यदा च स ललितपदावलीमाश्रिय माधुर्य गुण प्रयुड ते, तदा तु याग्देवी रचिरस्वरवर्णपदा तरणीद जगन्मनो हतुं क्लाते, यया- "एचिरवर वर्णपदा रसमाववती जगन्मनो हरति । सामि तरुणी महि, नहि, वाणी वाणस्य मधुरभीलस्य ।" तदीय गद्य सौन्दर्य क्थिदनुपमैयमिति प्रदयितु विरोधाभासालद्वारस्यका मुदाहरण प्रस्तुतीश्यिते। तया- 'यत्र प मलिनता हवि भेषु, न चरितेषु भुवराग शुषु न पोषण, लोणता बुशाप्रेषु न स्वभादेषु चञ्चलता परलोदसेषु न मन सु, पराग गतस्य कोकिलेपुन परफ्लोयु, कण्ठग्रह क्मण्डलेषु न मुरतेपु, मेखलावन्धो व्रतेषु मेयावलहेपु, स्तनस्पों होमधेनुपु न कामिनीषु, पक्षपात वृकवानुपु न विद्या- विनोदेषु भ्रान्तिरनल प्रदक्षिणासु न शास्त्रेषु, वसुमकीर्तन दिन्यस्थासु न तृष्णासु, गणना रद्रायलयेषु न शरीरेषु, मुनिबालनाश प्रतुदीक्षया न मृत्युना, रामानुरागो रमागणेन न यौवनेन, मुखभङ्गविकारो जरया न धनाभिमानेन ममस्तपदावल्याश्च मनवहारिता दिव्येभ्योदमरमि स्नानार्थ चिरणेनाभिगन्तु शक्यते, यथा- मधुमदविद्वम्बित मधुकदम्बक्सवाामानलतादोलेषु, उत्फुल्लपल्लव लवतीलीयमानमत्तकोकिलोल्लासित मधुशीकरोद्दामदुदिने प्रोपितजनजायाजीवोप- हारष्ट मन्मथास्फालितचापरवभयस्फुटितपथिक हृदयरधिराद्रीकृतमार्गेषु, अविरत पतत्वुसुमशर पतविपत्रसूत्वार बधिरीवृत्तदिड मुखेषु, दिवापि प्रवृत्तमदनरागान्धा- भिसारिकासार्थ सकुलेषु, उद्वेलित रममागरपूरप्लावितेपु, सकलजीवलोकहृदया. नन्ददायकेषु मधुमानदियमेष्येकदाऽहमम्बया सह मधुविस्तारशोभ प्रोत्फुल्लनवनलिन कुमुद कुवलपकाहारगिदमच्छोद सर. स्नातुमध्यपतम् ।" लघुतमाना वाक्याना निर्माणेऽपि बाणभट्टो विचक्षण इवाभाति । एतदर्थ मेकमेवोदाहरणमन्त्र प्रस्तुतीरियते - "न परिचय रक्षति । नाभिजनमोक्षते । न रूपमालोक्यते । न कुलम मनुवर्तते । न शील पश्यति । व वैदग्ध्य गणयति । न च तमाकर्ण यति । न धर्ममनुस्ध्यते, न त्यागमाद्रियते । न विशेषज्ञता विचारयति । नाधार पालयति । न सत्यमनुबन्धते । न लक्षण प्रमाणीकरोति सत्यमेवेदृश प्रवाहमय नैसगिक च गद्य प्रणेतु न कोऽप्यन्यो गद्यलेखक: कदापि पारयामास । एतादृग् वैदग्ध्य कलात्मकयोकोऽदभुता च वाक्यरायोजना न कुवाप्यन्यत समवाप्तु शक्यते । वस्तुतो बाणभट्टस्य गद्यकाव्य प्रकाशमानो दीपस्तम्भ इव मनिष्टने । तत्प्रकाशनं वेतरा तयो मार्गान्वेषणमिव विदधाति । निश्चप्रचं वागभट्ट सर्वेपा गद्यलेखकाना श्रेष्ठ । तदनुकरण तु सर्वयवासाध्यम् । परवर्तिपु चम्पूकाव्येप्वपि पद्येन साद गद्यमप्युपलभ्यते । गद्य-पद्याभ्या मिश्रितेप्वप्येतेषु परिष्कृत बहुशोऽतकृत व गद्य वरीवर्तते । विशेषतस्तु त्रिविक्रम भट्टाय 'नलचम्पूकाव्यम्' भोजन्य 'रामायणचम्पूवाव्य' देवटापरे "विश्वगुणादर्श- ७ - . चम्पूपाध्यम्', सोभदेवस्य "यशस्तिला चम्भूकाव्यम्', हरिश्चन्द्रस्य जीवाधर चम्पूराव्यम्" तथा व अनन्तकवे 'भारतचम्पूकाव्यम्' उलेयनीयानि विद्यन्ते । एषु सर्वेपुमुरधु दण्डि वाणभट्टादीना गद्यशैल्या प्रभाव. सवद दरीदृश्यते । पवमेवेतादृश गद्यमत्रोदाहियते- 'यस्मिननवरतधमकमोपदेशशात समस्त व्याधियतिकरा पुस्पायुपजी विय सकल संसार सबभाग प्रमा । तथाहि कुष्ठयोगो गान्धिपणेषु स्फोटप्रवादो वैयाकरणेषु सन्निपातस्तालेषु ग्रहसनातिज्योति शास्त्रेषु भूतविवारवाद साध्येपु क्षयस्तिथिप गुल्मवृद्धिवनभूमिपु गलग्रहो मत्स्येषु गण्डकोत्थान पक्तवन भूमिपु शूलसम्बन्धश्चण्डिकायतनेषु दृश्यते न प्रजासु ( नाचम्पूत ) कादम्बरीमान्य लिखितामु गद्यकतिषु धनपातम्य तिलवमन्जरी वादी मसिहस्य गद्यचिन्तामणि', सोड्ढलस्य उदयसुन्दरी', वामनभट्टयाणस्य वेमभूपाल चरितम्', विश्वेश्वर पाण्डेयस्य 'मदारमजरो' चोल्लेरामहति । एवासु कृतिषु रम्यमपित गद्य मीनिक्ता तु नाभिभ्यञ्जयति । सुदीर्घा समस्त पदावली विरोधाभासनेपालदारवत्ता चान भूरिश समुपलभ्यते, पर सवनैवतर गद्य वाणभट्टादिना प्रभाविनमवारक्ष्यते । मन्दारमञरीतो गृहीन एको गतागोत्र समुदाहियते अधानसत्त्वतया वीररमोद केण च तादृशम्यक्तिपरानोचिय शानन च तद्र पनिमालनोदभवनादभुतेन र त्वरितरमादाय, परासन सघाय घामिहागम- मोघ त्रिपुरयघोद्यतो भगवा मृगासमोलिरिव सस्थानविशेपशालिना शरीरेण स्थिवा, शिभाव लक्षण्येन रक्षन्नेव वयका दाशरथिरिव दशास्य लक्ष्मण इव मघनाद, नील इव प्रहस्त, हनुमानिवाल शत्रुघ्न इव लवण वर्ण इव पटोत्वच, भीम इव बर त रामापसदमवसानमनयत ।' माधुनिकगद्यम् आधनिक्गद्ययस्य समारभाऽम्बिादत घ्यामरचितस्य शिवराज विजयस्य प्रणयनादङ्गीक्रियते । एषा कृतिवतमानशताब्या प्रारम्शेरच्यत । नूतनीष याम- परम्पराप्यनचंद कृपा प्रारम्भेति विपये विद्वास मानमत्य पति । शिववीरा- वरगजीवानिहासिब पानाण्याय विरचित एप उप यासाभिनय क्याशैली माविपराति । एतिहामिर-वृरोन साद देशवासवर्णनमेनामभिनवा निमनीव चिरा विधरा। शिवीरादीना परित चित्रण त्वन्न सवेव समतता मनमित ।

ममस्तपद्यावल्या सह नघुवारय मयोजनाऽम्पन्न बहुगो दृष्टि प्रसादति । उर्दू प्रभृति महोतर मापागा नन्दा अनि नवीन सस्कृन रूपमा य कामपि चमकृति मिवा पादयितु क्षमने । तरूपा गद्यर्थली वियद रम्यनि द्रष्टव्यमन- "म वय मीनानिव पीनान् मनिव तुदिमान भवानिव गिविवेकान वपद शानिय कप मकान् वाका निदाम्यादिनविपासार वनीमुपानिब चचल मुबान् शृगालानिय कतिपततामालान् निरिहानिय र द्विजिह्वात् मजीवानियो- पवहान् आमम्तुतिमावरचीन मूर्तिमन इवाभिमानान विद्याशन्यान गुणिगण- ग्रगाममा मिथ्यामादग्नान बागड़नान्नानपणपाशापातम्हान मद्यकीटान्, घनानन्यमकान नाम्न्यान रबपि ममुपास्महे । नपाय नकृतंग गद्यगली निवनव भाषामोठयन कायोकर्षण च समन्विशास्ति । एपा पलु सग्याधुनि* कृतिकारैरनुनियन । जानिरषु लेखरपु पन्तिा क्षमारावनाग्नी गद्यलखित' ममुख महनि । तथा निखिता का भा-मुक्तावली' -ति मानने सगृहीता सति । एतामु वयानु वर्तमानयुगम्य विविध चित्रणमुपलभ्यत। भाषायामभिनवान प्रयोगान् विधातु मवव भमान्यापा पण्तिा क्षमा। ननवास्या पौली विचारणा च विनानमम्भता । समग्रना तदीय महो माधुर्येण वैविध्येत व पाठाहृदयान् ममाकर प्रीण यतु च वल्पते । विशशताब्या उपन्यामकारपु श्री वे के श्रीनिवामशाम्ती मेधावना- चार्यम्नथा ए० रत्नपारखी विशेषत उपवनीया । श्रीनिवासशास्त्रिण चन्द्रमहीपति रित्युपन्यामो रहस्यरोमान्चादिना परिपूर्णोऽस्ति । मधावताचायम्प “कुमुदिनीचन्द्र'' इन्युप यामम् कथावरानलमीदृग्विद्यमे वरीबनते । उभावप्यतो हिन्दीभाषाया रहस्योपग्यामस्तुनीयोम्न । रत्नपारधिलिहित कुसुमलक्ष्मी रित्यारय उपन्यासस्तु निजया मनोवैज्ञानिज तया बहुरा प्रशस्ति । अत्रोन्मुक्तप्रेम्णो वर्णन मामान्या- मितिकादान सर्वश्वानिऋगते । तथापि न किमपि मुस्मिनमिवामानि । तदेव कृतिकारस्य मापन्यम् । विवाहार्थ प्रस्तुनयोरपि प्रमिणारबाह समागता बाधा कृतिमेना नामदीनन । कतिपयान्युदाहरणा पताभ्य' कृतिभ्यो दप्टव्यतामहंन्ति, क्या- 'बिन्दुभूषित व मध्या, रक्तापागस्पशिधपुरुषपुण्डरीरनयना पनरागटित रवर्गमर्गपूर , उन्नतरिनाम्मरशराम तीणोणा, रस्तोगता पोगा, बलमुक्ते- E न्द्रव माविमलहीरक्शा सौदयरदनवदना शुनहारिहारवक्षमता दाडिमोपल. कारचा प्रमपूर्णनाभि वतावतागय निवतोमोपानम्या प्रमपयोधौ नौदण्ड यितन करयुगलन मापा निश्चित निविवाद ललाम ललनासु । ( च महीपन) क्स नावानमतिय मनोहारि सजानमिति द्रष्टव्यम्- अथ मार दमञरो मार विदानि स्वाद स्वाद मानद मजल मानपतीना कारिताना का लोलासन दिए मण्डन मुखरयन, चश्नपरिमनभृता मन यानिनेन रमानिला चम्पवादिमहोरहालिङ्गाननितान दनव कोरविताभगय- टिकामुदवह तीना वामनाना सलितलतानामुत्तमाङ्गानि मदमन्दमा दो याङ्गहार शियमिव दादरामुदर दीवरमर दतुन्दिताना मिरि दजाताना मजलगुज- नैतिकुञ्जकुञ्जपु विनातिसुखार्थ निपप्णाना पायजमाना मोहनिता जनयन वननिहाराय रपिरजनमनासि समुन्मायन पुष्प समय ममुपनस् । ( मुन्निी चहान ) दयिना प्रत्यपा स्यापराधस्वीति लग्नागिरितो नानिबहुलता व्यक्ति, यथा- ' विदमि कुमुगलक्ष्मि मादृश दुराश्रर जनमुद्दिश्य ' मापद। बन्द गनु मादृगा अभयम या जना ये विवादृश्युपकारिणि विधः शृद्धमनी च जन तद्विधानि ममाचरीत नृगमतराणि पापानि यपान नास्ति कशतापि मार्ग नोपाय । न वधि रामय भगदती वमुधा तामपि जनान वनमा बर्गी।' ( गुमना मौत ) गरम्यानपदश ग्यानि गनेशान न काप्यमावो स्ति। महा- मगराध्याय गिरिधर शर्मा ननुवंद, मधुरानाथभट्ट मूयनारायण शास्त्री वृदिचन्द्र शास्त्री रामेश्वर गाम्बी लक्ष्मण शास्त्री शिवानमाद शास्त्री च ते मध या गति । म०म० गिरिधरशमण पश्रित पति 'पिनुरुपदेशश्च" निनवादानिप्रशमनायग्नि। भट्टमपुरानाधन तु विविविण्यानाधू पाधमिव क्यानामतिका तम् । नामु गामाजिरपामु दयनीया 'बनारनाम" प्रादयामराम चमाम परिहामा मामु लाना प्यायोग मापा गिप्पा पागुनगारी' पतिया मामु अयाचारिण परिणाम', मिहार्गे मिहवियाग , पुरुराजम्य पोयम्' 'मगुलिमा तन, मनोविज्ञानियागु . , - १० "चिपमा ममस्या" "अद्भुतचिकित्मा" च, प्रेमारव्यायिकासु “एक्वार दर्शनम्', भक्तिस्थामु च वालभृत्य" मविशेषमुलेखनीया | सूर्यनारायणशान्त्रिगो दुर्लमदाम्पत्यम्" वृद्धिचन्द्रशारित्रण "उमा" रामेश्वरशास्त्रिण पतिव्रता', लक्ष्मणशारितणो यादृशी व तादृशोऽम', शिवयमादशामित्रणश्न क्रमाक्षित्वपलम्" उल्लेखमईन्ति । एतामु कथामु व्यवहृता रचना लो किञ्दुिदायितेत यथा- अस्ताचा चुम्बिपति भगवान मरीचिमाली। कुलायाभिमुख मुहीय ते विहगा । भगवतो विश्वनाथम्य पुर्या काशीनगर्या राजमा मव एव प्रायण गङ्गा सटाभिमुद्धा विलोक्यन्ते । केचित सन्ध्यामुपामितुम अन्य गङ्गानरङ्गमीकरणीतल ममौरमामैवितुम्, परै मुरसरिद्वीचिषु प्लवमानमिव शोणवर्णा भगवतो भुवन- भास्करम्य प्रतिमामानोयितुम, इतरे परिश्रम क्लिन्ना स्नानेन शान्तिमवाप्तुम् वहवी विदुपा दर्शनेनान्मान पायितुम्, अनेके घ सस्कृत छात्राणा प्रबहली सुरमरस्वतीधारा श्रवणपुटेन पात प्रचनन्तो दरीदृश्यन्ते ।' { पितुष्पदेश ) प्रन्यच्च- "परिमितमधुरे प्रकाशे स्थिनाया अस्य वस्त्रच्टा माधारण्यपि हारिणीव सवृत्तासीन् । माधारणमुल्यन्वेपि म्वच्छसुन्दरमूक्ष्मदसननिर्मितमध परिधानीयम् । उपरि च हारिहरितवर्णमूदमसुन्दरमुत्तरीयवन्द प्रा तम् अग्रतोऽवलम्बिनेन यनाम्या बदन साम्प्रतमवगुण्ठिनमभूत् । पर वस्त्रस्य मूक्ष्मतया तन्मध्यनरतद् गावमुपमा स्फुरमभिन प्रमरन्तीवाऽमीत् । किशोर्या अम्या वय मोप्टाद वर्षेभ्यो नासोदधिक । प्रतावोज्जम्भमाणनवयौवनमासलऽस्या दक्षप्ति निविड- निवद्धा पाटलशियान्चूलिका उत्तरोयबत्रा लरितापि स्वाच्छाद्ययोत्तुङ्गताम- नक्षर घोपयन्त्यासीत् । (शिष्या) अन्यच्च- - "प्रियतम, भगवत्या गङ्गायान्तरमा समापयन्तीव मा स्नेहेन । ते तरङ्गा, यः सर्वत पूर्व त्वदीय सुकोमल सश प्रापितो मत्सविधे, ये ह्यावा प्रणयमूत्र ह्यवानन्, येपा च मविधे क्रीडा कुवंती "को जानीने निभृतमुभयोरावयो स्नेहमारम्" सवत्सरा व्ययपुर्नाय । किन्नु तद्दिनमा व व्यतिगतमिति प्रतीयते ।

7 जगे । कीदृश्यस्ता गमभवन मधग अय पुनरपि समागता मधुमयी भारती गी। हृदया म चनाव मिचिसान भगव या तस्या भागीरथ्याम्तोरे ।' एमा) “दुरभि समवानाति यानिवा मम्वृताद्यनयता मध्य शं पाति घामानभारतीय माहि यन प्रभादिना मान । भाषाया प्राय समा-विीन व मन निश्च विशपत्त उन्धाटनमत व प्रमाण दरीपन मारतम् । बतियाना हियादिकथाना सम्मृत पातरणमनटेर तमुग्धापयति । अननव हेतुना वामानासु कयामु म प्रपणी यतान व बहुश म्माविश्यत । सब माता मायका यम्य ममुन्न । विहामाय च प्राबल्गन ने न क्यन ना पेनन । माधुनिकायस्य वनियम आधुनिरामु यथामु क्यानिमासु वा दृष्टि विध्य स्पष्टत प्रतीयते । पतिपय पतिकारास्वादग वाणितामानयत तरम्यश्च ययायवादिता गचते। उभयो मम्मि प्रणमपि यत्रकुचिगेटायत पर तनाप्यायय प्राधा र दृष्टि- पथमायाति । आदशा मुम्रामु बानिरामु नाया। मवणम नाव विरच्यते । नाप्न वति त पदाप्यमा यम् । उह यात्राप माद मव तपरि पुष्पाणि सिौय न । परिस्थितीना तु दामा एय भवति त न च पदापि तापां स्यापिन । तदष्टया तपा निमा लागु किपरिवादिना कि बण प्रतिपावन । मपमवनादृशा नाया आदशय पनि गर्य प्रयतन यन तु पाठका मरिता स्य । रमाया मुगालता गुग न प्रति घामु गादपिनुमिव व नितराम । एतद्धिपोत यथाथनाधारिताम स्थानिराम मायका सर णि च पादागि प्रायशा गुणावगुणं मयुज्यत । विणक्षया दृष्टया न त भनि गुणिना । मा वगुणिन । परिनिवगादव महमा निकृष्टता वा न ममायानि । मानवस्य दनिरावश्यताम्त परिस्थिते प्रावल्यमनिवारण नापायनि । भोजनवावा जाविरकृत मानवयनि मर्पोभूमि भिग्यत । एप एव वाम पर नाम्ना भिधीयन । नामस्तु धनिक निधनय। पारम्परिक मां प्रागुम्य धरा। मत मग्ब मायत पद धनिरा न करायभाव मनुभाग । आरतभ निधना माया भारतम्यान आगोमायायग्य रित्रणमपि नीच यामुपग्धापयति । १२ एतदनुप्राणितासु कथानिका पालागि प्रायशो दौर्बल्याऽनैतिस्ताऽनास्था- दिभ्यो ग्रस्ता एव प्रदर्शिता । पर क्याने तान्येवाऽनुनापभयानि सजायन्ते मन स्थितावेतादृश परिवर्तनमादर्श नैतिकता वा प्रति कामप्यास्था ससूचपनि । सुधार पारिताऽप्यनेन तथ्येन स्पष्टमेवामीयते । अनियथार्थवादोऽपि कतिपयासु वृतियु नि पितोऽस्ति । तत्र तु यथार्थस्य पटुतम जुगुप्मित वा स न केनापि विधिना प्रच्छाद्यते । एतादृशीसु रचनासु मानव- मनमो गहनतलमुदघायितु प्रयत्यते । अनस्तन प्रय थेयो वा नैव विचारणीयम् । सप्टमेवेताग्विध मतिययाचित्रणगाङ्गलसाहित्यम्य मस्कृतेतर-भारतीयभागाणा च प्रभावेणैव विधोयने । परिणामत आदृशीना कृतीना सख्या परिमितैव विद्यते । तथाप्यनन्तु स्वीकरणीय यदाधुनिक मस्कृत लेखक स्वकीयपरिस्थितेर्वातावरणाच्च नवा परिचित । यथार्थस्यातियथार्थम्य वा चित्रणाय स वाध्यतामिवानुभवति । पर मस्कार प्रभावित एवं लेखक समस्याया समाधान स्वादर्श एव गवेषयति । आधुनिासु गद्यरचनामु भाषाऽपि सारल्यमिव जगाम । परम्परिता सुदीर्घममस्तपदावली प्रायशो न्यून व गतवनी । साम्प्रत तु भापाया सोकय सक्षेपश्च समाविश्यने, यया- "चक्षुपी अमृदनाम् । अजम्भे । कक्षाद् बहिरायाम् ।" (कुसुम भी) अन्यचन- "यस्य वस्त्राणि मलिनानि । शुष्क मुखम् । यप्टिहीनो हस्त भग्न च पादत्राणे आस्ताम्।" ( साधु-समीक्षा) अपि च- "ममोपस्थेय सरमी । स्वच्छ पय । मधुरो भ्रमरमद्वारः । पावनः पवन । परम कुमुममौरमम् । अरे। मम पचन्दन पलायितोऽय भमर । मदपराद मया। ( मामकीन स्वप्न ) 14 एभिस्दाहरण म्पाटमिद यदाधुतिको लेखक प्रायश सरल पदावलिमेव प्रयु को। सत्यमेवानेन सारल्येन सम्वृतगये वाऽपि गतिमयतेवाज्यीयते । पर यदा कदा लेख बनेदमप्याशइ क्यने यद् दृल्हा समस्तपदावलि बिना तदीय पाण्डित्य १३ म स्वीकरिप्यन पाटादेन । अतस्तन मात्र मध्य दुरहा शा समस्ता च पदावली प्रयुज्या में खल्वेतर भापापा सरलीकरणमाजव च प्रतिपादपति । भाषाया माध्यमन पाण्डि यप्रदश्वन्य प्रवृत्तिरपि सतत परिक्षीय । आधुनिक लखास्तु साम्प्रन नंज क्थ्य मप्रपिपति । तच्च भापाया बाजवेन गतिमयत्वेन च मभाव्यत। जनसामान्यस्य चित्रणम समसामयिक सम्वृतगद्यकाव प्रायश सर्वपामेव वगागा निनगमवाप्यत । वीरपूजा प्रत्युपक्षा वृत्तिश्च बहुशो तक्ष्यत् । आधुगियो गद्यलयवस्तु सह्मादेय उपभित वगमय निरूपयितुमोहत । वामघर्षामाऽस्मिन युग पीडितवगस्याइन सर्वथैव समुचितमाभाति । किन्त्वस्य वगस्य कृत लेखकीया सहानुभूतिम्त्व पीयमोब प्रतीयत । एतत् खलु परम्परितामुपभामवमानना चाऽभिव्यक्ति । पर रचना- स्वेतस्य वगम्य समावशन तदीया दुरवस्था क्दयता च प्राकाश्य गच्छति । प्रस्तुत क्यानिका-सक्सनम् एतादृशि पृष्ठभूमौ राजस्थानस्य साम्प्रतिवाना क्या लेकाना पतिपया कृतयोऽस्मिन मालने प्रस्तुतीत्रियने । मोमितावधि कारणेन सरलिताथानिकाना सख्या तु वधितु नाशकम, परमेतासु कृतिषु । रिमपि प्रत्यग्रत्य नवत्व वा भालयितु शाश्त । यथायचित्रण तु प्राय सर्वामु क्यानिरामु वरीवनि । भाषाक्षेत्रे च वैविध्यस्य न कोऽप्यभायोरित । एषद तु प्रोदिवसमलवृत गद्य दृप्टिमादजयनि अपरत च लघुपदावल्या मजनित गनिमय ब मप्रेषणीयत्व चा भिनव रचनामामणे प्रकटीकरोति । स यमेवोमय विधाप्पा रचनाशली सहृदयाना मन प्रोणयितु मियन इत्यागाम्यत । मनिताना कथानिकाना विषय न किमपि प्रापयन मपरिहापमिवास्ति । यतो हनेन खलु रोपि पूर्वाग्रहो जनियन इत्यनुमीयत । रानमेव सत्रधार्थ कयानिकाना क्थ्यविषय एव पुरस्मरणीयो नि । अपच सा गुधीवर पाठ स्वयमवाम्बवोधनीयम् विश्लपणीय च । (१) प्रातस्नह मम शङ्करमहोदनिसितापामस्या बानियामक्न नु मघमहोदर- म्या मर्यादितमावरगमग्रज प्रति निमून प्रातिात्य निरितम् पपरत चानून सम्बदाग्रजस्य नगरिक स्नेह , तितिक्षा, सन्तृत्वमनहङ्कारश्चाऽभिव्यक्त । नुमन्तु वारम्वारमज तिरसतु मैन प्रयतते, लोकावार परिभावयति, सुहृदादीना परामर्श च स्वोत्मिक्ततया न्यागेति । अग्रजस्तुन मान्त्वपिनु प्रमादयितु च भृश चैप्टने । नंजमवमानन तु म पौन पुन्येन निगिनि । अने च नदीमा प्रयला साफ्ल्य भजन । अन खलु "यनो नैव परित्याज्य" इत्येतत् प्रतिपादितमस्या रचनायाम् । ममुप्या भाषाशैलीनिदर्शनायर मुद्दाहरण पुरवियतन । 'शद्धानेनानिशम्य तु मा शतशा दृश्चिका एव युगपददशाननम् । अनुनासपने दन्दह्यमानदेहाचाह लज्जया वाड मुखोऽभवम् । - अवशोचमह हन्त इन्त कथमह कन दुर्वियारेन कम्य वा दुह द ममर्थनेन देवनिविशेषग्य समचनीयम्य ज्यायसो प्रातुन पगवीनमृदुल हृदय वानोतुदम् । भह दुष्पोस्मि, महान नीचोऽस्मि परम पापीयाश्चास्मि । ममेदृया दुष्यवहार दर्ग दर्श मध्येसुरलोक विराजमाना पितृचरणा मपि हन्त लपन्त्येव ।" उदाहरणेनानेन प्रोद्वित्वसयुक्त समलइ कृत च मापासोप्ठव सहजत्या प्रीत् शव्यते । वाग्विचारयोन प्रवाहो न बुवाप्यवध्यते । सन्यमेव 'सुखोदकं हि मर्पणम्" (२) सापराध विघाभूपणस्य धीगरी शमशमणोऽस्या कृतौ ययायंवादमाश्रिय कोश- व्यवस्थापकेन कृतश्चनापहार चितितोऽस्ति । मुप्रतिष्ठितो विपिनबिहारी म्वाधिस्ताद् वैरमस्थानाद लसरप्यमान्यपहरति, तवृते च कारावामदण्डमपि भुड क्ले। पर दार सहोपजानो विश्वासघात साफ्ल्यमेव जामे येतन्गिरपण मापराधाना कृतेऽपि नैव तुष्टिदायरम् । वस्तुतस्तु कारागृहे सापराघस्य निवासविधिनं देवतमपराधिवर्ग तयति, अपि तु सवर्निवापराधिनस्तादृशोऽपराधकार्याद बहुशो वयति । विपिन विहारिण एतद्व्याउनथनमप्यपराधिना कृने नयनोन्मीलन विदधाति- . "धीमन् । कयमिवापक्षपयामि तानतान् दण्डभोग्यान दुदिवसान् । माणोऽपि च युगायने। स्वकुलप्रतिष्ठा, जीविकावृत्ति , सर्वमपि मे विनष्टम् । पौर्यबलवन मा तिरस्यापतित.। मम गृहिणी. याला सर्वनापा क्षुरक्षाम- फण्ठा करकरणमवमोदन्ति । ( "एवं वरन् स दीर्घमुष्ण च नि श्वस्थ सरशावरोध सगरगद रदन् नेवाभ्यां स्थूनस्यूला अदिरला अश्रुधारा प्रवाह्यति ।" ) १५ विपिन विहारिणोऽभिनयकौशलमेतत् सर्व यव प्रशस्यतामहति । न तदीय क्यने को.पि सत्याश आमीत् । समने तत्गृहेश्भावाना स्वस्तित्वमेव नाविधत। तम्य भार्या मन्ततिश्च न खल्वनाया शुस्मामकण्ठा दामन् । तापहरणमा तन मिमर्थ वृतमि यपि विचारणीयम् । दायभागातिरिक्त स कोगव्यवस्थापगोचित प्रभूत वेतनमपि प्राप्नोति स्म । एतादृस्थिती न वाऽप्यपरिहार्यताऽविद्यत छना पहरणाय । सवानिवृत्ती या विपुला राशिस्तनाप्नच्या नासोत् साऽपि पदच्युतिकात प्रध्वस गता । प्रतिष्ठाहानिस्तु न कदाप्यपारणीया आमीत् । परमेनत् सर्व विदुषा लसकेन साऽभिज्ञानमुपेक्षितम् । तदीय वष्य तु विपिनम दृशाना कृतापराधाना माफयमेवोद्घोधपत्ति । यत्त खलु मापराधोरि विपिनबिहारी कारागारान्निमुक्त मन् स्वतन्त्रतादिवससमारोह मपुरजनीमिवोधा- पयितु प्रस्ती येवम् 'सर्व.पि नागरिका लोकास्तमिमम सबमुद्यापयितु रूढीदामा इवं गद्दरिका प्रवाहमनुमन्तस्तन्मनस्कास्तद् गतप्राणश्वासोच्छ्वासास्तन्चेप्टास्तत्समर्पिसारेपमनो. वृत्तमस्तनंद जीवनमापल्य विन्दमाना मोमुद्यन्ने। आवाताव स्वगृहमेवाधिवस तार्द रात्री तमिम महो मवसमारोह सानन्द ममुख च द्विरागमनसमय मधुरजनीमिवोदा पायाव यमुत्मय निमित्तीत्साह कारागागा नगुंक्तोन स्वामुपनब्यो म्मि, मृणालिके । बाले । मुग्धे सत्यमेवेद गद्य सुतरा प्रगमय सनीव च प्रतीयते । क्याल चनाड़ा रमा मान्य विशेषत ममुल्लसति । निश्वप्रचमनेन लेखकस्य गवालाप्रावीण्य भूरिशोऽभिव्यज्यते। (३) मा मवेदना डॉ० प्रभाकरशास्त्रिण कृतिरपा बहुसख्यानाम त्यजाना विपनव घनीभूता मनावदना च निरूपयति । उधमासवता अपि धोवलसदृशोऽन्यजा प्रतिपादन द्विवार भोजनमप्यवाप्नु न क्षमन्ते इयेनदपि क्यानिकायामस्या बढ़ चित्रितम् । विदुषा लवेक्न राघास दृशीनामन्यजकुमारिवाणा वक्लव्यमपि नशक्तयो पन्यम्नमत्र । रवानामपि वाचन प्रतिष्ठा भवतीति सवर्णनं खलु विस्मरणीयम् । स्वान्मजाया शीत रपितुमक्षम इव धोक्ल प्रियदुद्विग्नता भेजे, इत्येतदन्न दप्रयम्- 'श्रुवनन् म भृग प्रदुषित पर नासमत स प्रतिषतुम् । नाति ग्रामणी क्षणमात्रमप्यतत्। स तु राधामद महविपति। तदनुसार तु राधया एव तमारष्ट्र प्रतित भवेत, प्रयाान च ते मनि थंगा मर्गता स्यात् । सच नाचापि ग्रामगी स्वाला नंब महयिष्यति । म खलु न स्वीकरोति यदन्य- जानामपि कापन प्रतिष्ठा भवति । स तु मदेवोद गोपति या मवाना ममाप. पाऽत्यजा पावनतामापद्यते ।' सपरिवार प्रामात् पलायितोऽपि धोक्त स्वीय ग्राम प्रत्लावर्तित विवोक्यिने भनाजानंदस्युभि । एप खतु म न तु ग्रामे स्थातु न च तन प्रस्थातु प्रस्नोति । पामे निवसता च तेन स्वप्रतिष्ठापि भितुमयश । नेत स ग्रामगी प्रतिकू नति, तदा तु नरा प्रागपारगमपि मन्दिरमिव जायैन । धात. सपा कामनाप्लादिता मन स्थिनिद्रप्टव्यनामेति-- । 'पुर्याम वर माम्प्रनम् ' स्वरिवारमपृच्दर धोक्त । प्रन्दनात् किञ्चिदेव होनमासोर तम्य बनन् । नराश्येन च पूगत आक्रान्तामोशकृतिम्न- दीया । न स्यानु न च गन्नु पाचनपुरनदा कि कुर्मुस रात । दीर्भाग्यन समुन्पीडिताल परिधान्तिवशाद् भूमावेवास्वपन् ।” वस्तुतोमा क्यानिकाया नायको न वे वनम्नवर्णोऽपि तु सर्वथैव विपन्न प्रपोतिन विद्यते। विरोधिसाम्मुव्यमपि म नैव विदधाति । पलायितुगामा च स स्वीप परामर मेवाड गो क्रोति । य तु क्यानायक एप नायितचितोच स्थलात् पनिनोमययमिवाप्नोनि । परमाधुनिक स्थानु भूरित चिनिन नापारवमेवान परिलक्ष्यते । अत प्रवेया कृतिनिधपच सारल्प भजसे । (४) भाटकभवनम् आचार्य विखनाथ मिश्रण लिखनापामस्या कपानिया हास्यरसस्य स्फूटत्व महजमेवगनुभूयते । विदुषा लेखन भाटभवनस्य जीगत शीर्णत्व वा बस प्रारिपनम् । कथामुख एव भवनवर्णन पाठाप स्मितिमिव जनयति, यथा- - 'प्रयक तो परिवर्ततेऽस्य रवरूपम् । वर्पतो तु भवनमिद तादृश भवति जलकिनन्न पेन पदे परे स्खलन पतन च स्वाभाविकम् । शतराले तु सिन्नताजन्य याधिकशत प्रचुरान्दारके सन्यपि दन्ताना कटकटायमानतापा- करतु मणक्या। ग्रामवालस्य तु पंवाया। महता पत्नन पथ पमिह विधम्यताम्, क्षणानगर तु कर्यामह व तामि सन्देषगोयो विषय ।"

तम्मिना गृहै प्रयम्या अकिनागमनन क्यानायकम् वपि स्वै विलो जनि लमिा तदीया जिह्वा च शुक्ना अगाम । पर निति चातुमिव प्रदर्शयन म प्रोवाच- मा भपी प्रिय । विवागत पूत्रमद परितमिद भवन मनाजनिवाम क पमवनोकाय-यति । मवमानसम्मान निश्चिदात्र भवभूकाणा प्रेता मानो पि नावोरयिष्यन्न । वा खलु कथा वाणामाखूनाम निश्पयन । रचना वामानयुगम्य भाग्यमवनव मिना दु स्थिति बहु चित्रयति । (५) पड़ गु श्रीममा मञ्जुशर्माख्यया लिखि [पा कनिका प्रेमासानमा प्रयते । अन्नयो नायक प्रेम्गि निराश मन्ना मह याय नेटर पर तवापि मान्य नाप्नोति । बाप्पयानात म क्बल पादानवाम्हीयत । एव मनु पग वमापन गप नायको मामनय यावत चिकिमानये नियमन स्वप्रयामस्थ मारव म्बीवराति । पर चिकि- मारया मुक्ति प्रती समारणेन मनातिम निवम म्वस्थिती विपर्याम इव प्रयभीमियत । यन मनु त स्मन्नव क्षणे नरीया प्रेयमो नत्राग य नायर त गृहमानि य । मायसन कान तयोवाहो मंदिर यनेन मह क्यंगा समाप्तिमति । कृतावम्य माधनिक्युगस्य त्वराबाहय तम्या दुष्परिणामन चिनितो । वित्र हा वग्माणो नायक प्रयम्या अम्वीतिमानग्य मद्य एवामहननाय प्रचचाल | प दुष्प्रयामा मानमिका पानामद चनक्ति । स्वस्थमनमा तु न वाप्यव सल मुमूरति । मायाम्नजिजीवियागहि मस्या कथाया बलवत्तया प्रबोरियते पया- साम्प्रत यानागमन निकटतरमाभाति स्म | धराप्रपननको भयावहो विराव तन्त्र कणामोग्नमिव मजनपनि स्म । पर मुग्गम्य मुसमुद्रया न प्रनीयत स्म कापि विराधिना तदविचार वीथो । तन प्रक्षिप्ता म्वीया दृष्टिर्यानागमननिगि विनाय च तदागमनभण म म वरमव नोपार्ग शय्यामिव विधाय नरिवहमत निए। भविनय च म निमीनयामास स्वतन्त्र । व स्पिनन पन शावमाम्य पिवान्यो। क्यानिका युवायुवतीना मनामावान् त्रिया प्रतिक्रिया प्रपितु मामय प्रतीयो। नगेगा मापा महवामानि । परमपा महानव गनिमय वाय १८ वल्पतेन्न । युवावस्योचित भावुवल तु ममग्रतो भ्राजतेऽस्या निकायाम् । गवत्वेन सरगबेन चालनंपा रचना कामपि प्रशस्यतामहति । (६) भारम् हिन्दीसम्कृतयोविशिष्ट क्याफारस्याचार्यचन्द्रमौलेरेपा कृतिरस्पृश्यता- निवारणसमस्या पुर स्थापयति । स्वतन्त्रताप्राप्नेरद्यावधि समस्याया समाधान नोऽनि । अस्मा दिशि कथाकारस्येय रचना सर्वथा प्रलद विभाति । अनया क्या लेबास्य राष्ट्रियदृप्रियोगस्प पर्याप्तपरिचपी मिलति । क्यातरवदृष्ट्यापीय श्या समाजनोया दर्तत । अस्या कथाना न केवल गामानिमपि तु मामयिकम्अपि । प्रारम्मत आसमाप्ति अस्य सामयित्वस्य सम्पन् निर्वाहोपि विहित । सर्वाग्यपि पात्राणि स्वस्वचरितस्य प्रतिनिधिभूता सन्ति । यत्न कृष्णदत प्रतारणपरायगाऽस्नि, तबच मेघरिम्ह सत्यनिष्ठकार्यरर्तृरूपे निर्दिष्टोऽस्ति । दयारामम्योरमानमन्यत्र दुलंभम् । सम्यमत्र मर्वेपा चरित्रचित्रण साधुसम्पनम् । क्योपस्थतन्यापि सम्यग् निर्याही विलोवयते । वातावरणनिर्माणे कथाया वनने विमध्यमाघारण वैशिष्ट्यम् । ग्राम्यवातावरणचर्चातिरिक्त विशेषाधिवेशनन्य देशकालनिर्वाह माधु प्रतीयते । शैलीविषये नो विमपि बहु वक्तव्यमपेक्ष्यते । कथाकारस्य हृदय माहिणी वैदर्भी शैली कथानक परिणति नयमाना दरीदृश्यते । उद्देश्यविपपस्तु स्पष्ट एवं । सामायिकाऽम्पृश्यममस्याया समाधानमेवान विराजने प्रधान लक्ष्यम् । बलिदानमन्तरेण तिमपि वाणु नो सम्पद्यने, इवि तु राध्यमेवास्ति । अम्पृश्यहरिजनाना कृते सवर्ण कूप उद्घाटिन , किन्तु बलिदानानन्तरमेव, न पूर्वमिति मोई श्येय क्थेनि साधिकार वक्तु पार्यन । भग्यासरेष्ठबकुनै दयारामस्य भाषणेन समनिता प्रतिनित्योदायितेन- "समालरिक्ष चक्म्पे । मन्ये मेदिनी चचाल | दयागमस्य निवेदन व्यर्थ जातम् । घर्मध्वजिनः प्रलय कर्तुं कटिवद्धा. । कृष्णचन्द्रस्य मौन सवेतमाय तज्जना' निर्दय प्रतुं' तत्परा जाता । अनवरतो यष्टिप्रहारो मनतं । नृशसताया नग्नताण्डव प्रवृत्तम् । एकत्र हिंसा परवाहिना । एक्वानन परत्न रिक्तस्तता। ऑस्त कीदृश वैपरी यम् । पश्यतामेव तामनोवृत्तिरारूहा। रावें परस्पर धिरस्य पिंपासवो जाता । मियो हस्तास्ति, दण्डादण्डि, केशाकेशि, कुन्ताकुन्ति प्रहरण प्रवृत्तम् ।" (७) दिग्भ्रम श्रीरलानापशास्त्रिणा लिखितपा कानिका विश्वविद्यालयेषु प्रवर्तमान १६ वातावरण पस्तौति । तव याना छावाणा दैनिक त्रियारलापो दिशेपत्तश्च नाभि महतर मम्मिलनादियमोन मिपि वैशद्यमेति । नाटकादिमम्यगावमरस्तु केपा त प्रमोदातिर मावति यन सम्वेतादृशे क्षणेषु न केवल छात्राभि सह तेषामातागो तु स्पगात्मर रिम यनि पचनीय मुगमप्यामाद्यत । नाटकम्ग नम्यक्त्व तु प्रायश मारव काम्यत । नायरत्वेन न ता व्यक्ति ते वागवाणं गतत विध्यन्ति । एतादृश व थाना माथित्य गद्या नानिष्णान लेगान मुधागिरीगयो प्रमश पानमावपणमया ५ पानिकाया मुणितम् । विवाह प्रति मांगागुवा गिरीक मुपाया गामीप्यलाभेन भृग मानि । तमित्रावृतनिशीथ पि नावभी मायेमाग- मापन । अन्यो यस्य छात्रावामीये क्शेऽपि तयो सलापो मध्य गव पाया प्रचलति । या गिरीशरशासनाभि मह सलाप न बदाप्यंत म एवं साम्प्रत मुध्या माकमान पितु न वमण्यवपर तत्याज । दिवमव्य याग्देवा तयाममिवाश्रित्य म विवाहायं कृतनिश्चयो बगूद । भार्याम्पे का तन वृनेसि तु मुवनानुमयम् । मुधर तस्य पनी भवितेति निश्चित्य स पिनोग्नुमत्ययं स्वर्गत प्रतिष्टत । इत्यमेतदीय पथानक सवर्णवाधुनिक रोचिारण च प्रतीयते । अनिरञ्जनया पिरहितमायतत् प्रयग्र वेन रेनापि समाविष्टम । अम्बा पाया चितित वातावरण परिवेग प्रत्याययगीय पाठयान मर्वान् । युवासेना कृत स्वेपा कृतिबर गेचिप्या रयनुमातु शक्यत। । । शुद्धताया दृष्टया वेपा ना.तीव वाम्या। अवत्य पायन पदविन्यामश्च मिपि वैशिष्टय घने । मनाविश्वेपणमपि प्रभूतमानाया विहिन म्या स्यानिमायाम । परिवेशमनना तु शन शन पाठवाना मनागि परित भावजयति । यमपा कृति ममग्रेवाभाति । माम्धन गि.गमा त मजनपरिवत मस्य चित्रणमत्रादाहृयते-- 'किन्नु नाटयग्य पूर्वाभ्यागमय मानमे सात मिना तरिक परिवर. मिव विधीयत इयाशक्ने स्मायम् । टानंद नाशामिमा दूरमणियो। य मादिदममपनि क्षणिकामो व्यागग मुद्दीघपरिश्रमान नर पिधामवन्मनोविनोदोग्य का वा हानि गपादयेत् ? नाय तन्त्र वामपि हानिम वमन् । गधा-पितृ प्रथम धेणिारा सातवा भूत । मापि तु नादयन्मिा भूपाम गमय पापयति । मानि गभीग ममाटता च छावास्ति । योग्तथाविध माम्य गुग्गाटमेव । तहिमायमानी होराद्वय पूर्वाभ्यासब्यतियापिते को वा दोप ममापनित । मर्वमिममन्तद्वन्द्र निरन्तरमन्वभवदो। सपनोऽस्या रचनायामनुभूते प्रामाणिकता, सप्रेषणीयता बानानयितु शवयते। (८) मध्यानमूल्यानि डॉ० (श्रीमती) शशिगुप्ता अम्या कथाया लेखिका स्ति। अम्पायपि कानिकाग छात्र-छात्रादीना राना मगृहीतम् । युवायुवतीना हासपरिहासा- दाभ्य हेमाया विनियमिवाचरणमन्त्र चिनीपते । विजयस्तु तदातरम तद्- पवनानि च सर्वश्व विश्वमिति । स स्वकोये कक्ष ममग्ना रात्रि तया मह थापयति । माना व निर्ममितोम युवा हेमामुद्बोहुमुपकल्पते पर न केवल हेमाया पिना, अपि तु बर हेमा तमुहमर । पेयमेव प्रवदित स मातु समीपमागन्य क्षमा याचते। इन्थ बल्व-या क्याया यौवनोचित उत्माहानिक सवणित । नतिक्ताया म्वको च यत्परिवर्तनमाधुनिके युगे ममागत तदपि क्यानिकापामत्र प्रत्यक्षीस्यिते । काश्चन सम्पन्ना युवतयस्तयाविधाधरणाय पितृभिरप्यनुज्ञाप्यन्ते, इत्या विस्मय- मिवावति । परमेतत् मर्ने युगसत्यमाभाशि। प्रवञ्चनमेनादृश न तु युवकन च युवतिमि करगोपमित्येव सदिश्योऽनया रचनया । भाषाशैलीमुदाहतु मेप एवाशो द्रष्टव्य - "सध्यावाले विजयम्य मुहृद आगन्तुमारेभिरे । पञ्चमु रोप्वेका युनिरप्य- विद्यत। हेमे यभिधानमानीत् तत्या । नैगिक तदीय मौन्दर्यम् । वेशभूपा चातीव रम्या । युगानुक्ल तस्या नेपथ्य बलादापति स्म युवरान् । तै परिवृता सा मुक्तभावेन स्मितान्पतिरत् । यदि योऽपि तम्मा हुम्न धतुं प्रयतने, तदा सा नव नपरे । पर वेनापि ध्यान हात तु शीघ्रमेव प्रत्याजहार सा ! रपाटत तदीयो- पम्यि या स्मिनश्च सर्व एव युवा हृष्यन्ति स्म ।" स्पाटमेव विमपि नवव धत्ते क्यानिकंपा। । (९) स्वीकृता डॉ. नन्दकिशोर गौतमेन निखितायामस्या क्याया यौनुगमम्या वणि- तारित । राधापा विवाहो यौतुनाभावेन गन्नता न यान । गध्ये विवाह परित्यक्ता २१ च सा दाम्या में स्वीचकार । पर गृहस्वामिन करदृष्टिमालक्ष्य सा तदपि परित्या कावती। ततश्च म्यूतिकार्य तया प्रारम्धम् किन्तु तत्परित्यागायापि सा दुष्टयुवा- विवशीकृता । एव सातन सतप्ता सा गृहालिर्गय रेलगन्च्या प्रथमणिरामु. पातिष्ठन् । यात्राप्रमाणपन्नाभावे निरीक्षण प्रताडिता सा रोदितुमारंभे । ततः ननवामोननापरिचितेनकेन युवकेन तस्या कृते प्रमाणपर्व श्रीतम् । युवास्तु म राधाया पतिवामीत्, येन सा मध्ये विवाह परित्यक्ताप्तीत् । ततस्तु सर्वधवानापापि मा पुनरपि सनायाजायत । एवमस्या कयाया यौतुकाभावेन प्रपोडिताया युवया अरन्तुद जीवन चिनिनम् । अम्पा भाषा-शैली त्वतिसुगमा प्रनीयते । (१०) राष्ट्रनिर्माता डॉ. ईश्वरानन्दशर्मणा लिखितपा क्या कामपि सुषमा विशेषता चाचयते । अन्तद्वन्द्वात्मिकायामस्या वृतो देशनिर्माणा जिसकाणा दुर्दशाऽभिवणितास्ति । आजीवन समाजदेशादिनिर्माणे तिलश आत्माहुति विदधाना अपि शिक्षा मेवानिवृत्ति समवाप्प कोदशी कारुणिकस्थिति प्राप्नुवन्ति इति त्वन वैशयन प्रकटीकृतम् । जनार्दनो यदा सेवानिवृतो भवति, तदा तस्ममोरे नामोन कोऽपि मुक्षितो धननिधि । लधीयानपि नदीय परिवारः सर्वयाऽभावमेवानुबभूव । एवं सत्तु जनार्दनस्प जीवनसन्ध्यामा दपनीया दशा सवतिकापिनीवासीत् । एतत्स्थानरमाममाप्ति गतिमददलोवयते । वातावरणनिर्माणे तु यथा रस्य सिद्धहस्ततव प्रत्यक्षीभवति । एव खत्वेपा क्या सोश्या सूक्ष्मेशिकया व ग्रथिता विभाति । - साम्प्रत क्या शैल्या एकमुदाहरणमत्र प्रस्तुतोत्रियते - "नागना अति दिव पश्यन् जनार्दनो दीपं निश्श्याम तरपान । स्वगीयार्थिकदा या म भृग विपये । मोचिन्तयत्-ममाज जीवनपर्यन्त सेवमानस्य मम कृने स स्मिारोत् । मह राष्ट्रनिर्मानुदीयमान पदमुपहामास्पदमिव प्रतिभाति । मम शिप्या सर्व क्षेत्रेषु वर्मसपृक्ता वर्तन्ते । पर तैरपि मिह पदाधि सध्यात पुरस्कारको वकामप्राप्तवेतन शतमानमुपापितमेवाहम् । समाजस्य दृष्टी पदीय मूल्यमेतावदेव ।" आगास्पने पदना स्यया राष्ट्रनिर्माणामध्यापाराना दयनीयो दशामा कश्यनिप्यने । १ ૨૨ . (११) द्वौ गास्त्रिणी डॉ. मनोहरणर्मणा लिखितायामस्या यथाया द्वयो महपाटिनो दोघं. कालान्तर पारस्परिक मम्मिलन चित्रीकृतम् । तयोरेकस्तु ज्ञानशास्त्री, द्वितीयश्च पारशाम्तीति नाम्नाकार्यते स्म समतोतेभ्ययनकाले । माम्प्रतमपि भानु पाश्यिा- निरत मन् स्वनाम मापक चकार । ज्ञानचन्द्रस्त्वर्जनाभावे ज्ञानशास्त्येवातिष्ठन् । ततस्तु भानुना स्वमित्राय ज्ञानथारनिणे कस्यापि नैष्ठिनो गृहे पूजकपदमुपकल्पितम् एव म मित्रधर्म निर्वहन ज्ञानशासविणः कष्टान् झटिति दुरीनकार । अन्न खलु ज्ञानस्य तुलनाया कमणो महत्व प्रतिपादितम् । शास्त्रिणा स्वयमपि स्वीनियने यत्- "भ्रात 1 तव पाकशान मा पण्डितमकरोत, अन्यथा माम विद्या व्यथैव न्यान् ।" नैरामयेनाभिभूतरय पण्डितस्पेयमात्मस्वीकृतिरद्यतनग्य पतिराहित्यस्य दुष्प्रभाव व्यनकित । अधुना न जाने कतिमध्यका उच्चशिभोपेता युवक युवतवो वृत्त्यमावे तादृशेनैव नैराश्यनाभिभूता सन्ति । मत्यमेवेय रचना इत्यभावस्य कटुतम रूपमभिव्यक्ति । (१२) मात्रिकोण, धीमेवाराम कटारा' पट्कम्येय वृतिरेर त्रिकोण प्रस्तुतीरोति । दीपकस्य प्रथमा पत्नी ज्योतीतिनाम्ना प्रथिता. सोन् । मा स्पवती सुशिक्षिता चाऽविद्यत, frन्तु विवाहम्य दशवर्षाननरपि मा मन्तति न नेभे । अनेन हेतुना तदीया श्वभू- रतिगतप्ताऽजायत । तया बारकार प्रेरितो दीपको ज्योतिमपरित्यज्यामितानाम्नी द्वितीया पन्नीमानिनाय स्वगृहम् । अमिताऽपि बाल यावल कामपि सन्ततिमाप । अवान्तरे ज्योति प्रति दीपकस्य स्नेहो न्यूनत्व न जगाम । एतदालक्ष्य पितृसम्पन्नतया गविता सा.मिता दोरफ परित-याज । दीपकेनापि तत्पि कार्यालयात त्यागपत प्रदत्तम् । पर यदा म गृह प्रन्यावर्नत, तदैव तेन ज्ञान यज्योतिस्तु गृहे शान्तिमानेतु तवतो गतामीत् । पर तया स्वपने एतदपि सके तिन यत् सा गर्भवती भागीन । पर खलु दीपक रमाम्यामपि पत्नीभ्या विरहित मन् वालवान् पाठयितुमारेभे । ज्योते स्मृतिस्तु त नवाज्यजत् । एकदा म बस्मिचिनिने स्थले अमिता ददर्श, मत्यभिज्ञातवान् च ताम् ।

परममित या तु म नाभिज्ञात । तया निवेदिन यत्तपितुरद्योगालयस्य भग्नतया काऽपि धमिरी मृत । ततस्तु अमितया सह तज्जनको तयन पलायित । तदन तर दीपस्त्वमिता स्वमित्रगृहमानिनाय । मिग त्वा रक्षाधीशा आगीत् । स च ज्योतरेद भाता । ज्योतिरपि सपुत्रा तन वाऽविद्यत । एतद् दृष्ट्वा अभिता भृगमतपत । म्बमपराधमाचिन्त्य सा रोदितुमारभत । ततस्तु विकोपस्य तिस रेघा पुनर्मिलन गता । व सश्च तम्मिस्त्रिकोणमगमे प्रयाग इवामीन् । इत्यमेपा क्यानिका सन्तत्यभावेन जनित विरोण प्रस्तुतीकरोति । न केवल भारतेऽपि तु सर्वस्मिन्नेव जगति स्त्रिया वभ्यात्व विवाहोच्छेदाय कल्पते । द्वितीयोपि विवाहो यदा कदा सन्ततिबदामामय्यं भजते । एतदेव क्यायामस्या मुपकल्पितम्। प्रयमा भार्या प्रति दोपत्रस्य दृर स्नेहोऽपि भूरिश आष्यात । अमिताया मात्सर्यमपि प्राचुग निरूपितम् । तदीय पन तु दर्पोनिदर्शनमेवास्ति । नास्ति यहु क्थनीयमस्या शैलीमधिकृत्य । स्पष्टमवेय केनाप्याज वेन मयुनेवाभाति । (१३) सत्यस्यान्वेषणम् कुमारी प्रमा खत्री प्रापा कयाया लेखिराऽस्ति । अम्यो क्यानिशया मस्यस्याऽन्वेषणाय कृता प्रयोगा विशदतया प्रस्तुतीकृता । विज्ञानस्याध्येता विशाल सत्यमन्वेष्टु प्रायतत. पर तस्य मुहत प्रकाश- स्तमेत निरकमिव मार्ग •क्नु मदेवोपदिशति स्म । विशालस्य तद्दिश्याग्रहविशेष च दृष्ट्वा प्रारोक प्रयोश्विकीपित । तम्मिन विशातस्य सहयोगोप्यो- क्षिततेन । ततस्तु मिने ते द्रामा-वैद्य ज्योतिषाचार्य पौरादीन् ममुपगा। उपर- पीडापा शमन च गर्वत्र प्रार्थित विशालेन । दाक्नगदिभिध पीडाया चितिगा भिन्नतया प्रतिपादिता। रास्गत निदानमपि बड़े रोचामामोत् । मरमेतत् प्रमायि वा प्राशेन निपप एप प्रस्तुतीतो यत् माय त्यनु भूतरेव विषयोऽस्ति । तदन्वेषण च स्वपमन्याश्रय विनव स्वाभ्यन्तरे व परणीयम् । एनन् सश्रुत्य विशानोऽपि प्रययमाए। प्रम नमुद्या स निजगाद यत् मा.पि निव प्रपामेन मन्विष्यति । इत्य पदपा पानिरा सत्यान्वेषणमा पयानरमाधयते । स्वय लेखिकाऽपि स्वीकरोत्येतन सम्म यत् मृष्टे सर्वे प्राणिनोऽनन्तकालत सत्यस्यान्वेषणाय प्रयतन्तै, पर न रेनाप्यम्चा निशि साफल्यमवाप्तम् । पर प्रकाशनोद्घोपिनो निष्कर्ष सशक्तता दत्ते । निश्चप्रच स्वय त्वन- भूतरेव विपयोऽस्ति । न त् खल्विन्द्रियगम्यम् । तम्य स्वरूपमपि न खलु निश्चितम् । एतत्त्वस्तित्वस्य पर्याय एष। वैज्ञानिक प्रयोग सत्यमन्वेष्टु नैव शक्यते । एतदन्वेषण तु स्वान्त करण एवं विधेयम् । एतदृष्ट्या स्थालेखिवाया निष्कर्ष मर्वयंव प्रशम्य । क्याशे लो मर्वधैदाधुनिता। भापाया सारस्य गतिमयत्व चोल्लेखमर्हति । समाति - एतस्मिन् कयामकलने त्रयोदश क्यानिका मालिता ३ आमा लेखक लेखिका शल्यादिदृष्ट्या किमपि वैसक्षमिव निदर्शयन्ति । तत् खलु न केवल व्यक्तिभिन्नताऽऽधारितमपि तु युगःभिन्न्याधारितम् । अत एव शब्दचयने पदचिन्यामे च कोऽपि विशेपो दृष्टिपथमायाति । एतत् मर्व क्यारसम्य चर्षणाया न खलु बाधनम् । सर्व एवैता स्थानिका विमप्यमिनरत्व प्रत्यनत्व च पुरस्कुर्वन्ति, सहृदयमनासि चाकद सर्वथव क्षमन्ते, इत्याशारयते सम्पादकेनाऽनेन । आशास्यते यदिद सकलने राजस्थानीयलेखकाना कथासु पाठकाना विशेषामभिरचिमाधारयने । डॉ० पुष्कर शर्मा भ्रातृ स्नेहः नवलकिशोर कार वय चत्वारो भ्रातर निघो भगिन्य पितरौ च । पञ्चवर्षम्य पूर्वमस्मासु ज्येष्ठो नाता तयाङ्क पाणिगृहीश्यामि मयोजितौ । मम पल्या अडू तु पुत्ररत्न मध्येवमदेवयन् । एतावानेवास्माक परिवार आसीत् । पितृनरणा परम प्रस्यातिजुपो विदितवेदुध्या विद्वाम समबत्तियन । जातो, समाज, विद्वत्क्षे ने चामोपा महान् मम्मान प्रामरीमरी मम ज्येष्ठध्रासुर्जन्मबाल एव प्रसवपीटया सतीलोक प्रस्थितवत्या प्रस- वित्या ययागमय पितृपादा पुनरागतदाग सजाता । वय त्रयो भ्रातरों भगिन्यवास्या एव गृहीतउन्मान म। अस्मन्माता नातिशिक्षिता भूत्वाऽपि गेहव्यवस्था-मञ्चानने विचित्र वैदृष्य वहति स्म। परममौ प्रकृत्या परमकोपनाऽ. प्यवर्तत। मदीय पूर्ण नाम पूर्णचन्द्र आमीत् किन्तु म्नेहातिरेकेण सर्वे मा "पूर्ण पूर्ण' इत्येव कीर्तयन्ति स्म। विद्या भवमेव सर्व-श्रेयस्कर मन्वाना श्रीपितृचरणा अविगणय्यात्मन आथिको परिस्थिति दूरे चापारय निखिल लौक्यिा सौख्य रानिन्दिव परिश्रम्य तयातनवायच कामसीपठन् । ज्यायान् भ्राता में सुरभारत्या नदीष्णतामवाप्य प्रथम थेप्यामाचार्योपाधिन्च गृही या पाश्चात्त्याना दान्यपि एम ए परीक्षा- मुत्तीयकस्मिन् महाविद्यालये प्राध्यापपद प्राप्तवान् । भगिनीपु प्रथमा बी ए- प्रयमवर्षे, द्वितीया दशमवर्ग तृतीया चाप्टमश्रेण्यापदन्ती समवतिष्ट । अनुजौ साम्पा शैशवमन्यजन्नावेवास्ताम् । अह तु विज्ञानविषये विशेषमतिमादधानो द्वितीयोग्याम् 'एम एसमो' इनुपाधिनाऽन्मानमलट कृत्यादि मेवावृत्तिमलभमान सवयोनि महतस्ततो भ्रमण प्रवृत्त । मम व्यायाम् नाना यावान् शान्त , सरल , मधुर, सुशील विनम्न मदानरणपरायणनामीत् अह तावानेतोय , प्रतीपप्रकृतिर, दुशोलो नृशाम्नशून्यवा- भवम् । प्रहरी निरय नि म मनापान मपुरानवान्न पचिन्नदर्शन नानि शिष्ट मह ध्रनग पितृ प्राप्पा प्यनितम्य द्रव्यस्य च विनाशाय व्यय नेवो चाटनम इ यादी व मम किया प्रभुनाममनन । मगधा विचम्णा घातवर्या अन्यऽपि च निपिगो मसी पगो नन माम जनानितना चगोन चितिता वर्त त । अनुदिनमव कदाचित नानपारा काचिन्ध भ्रातृवर्या मामुपति स्म वहिगमना िनपर्धा त स्म च! तु तैलाभ्यक्त घट जन गिरिव म तदपदेश वचन मम मनमि ममस्थित । प्रयुन प्रतिदिन माधिकार प्रान्नारितानि श्रपा भृत यपि ता युपशवनामि मरणया पय पृतनाव नम जनिपत । निमायन, पनन नु मम मानम त प्रति विद्व पभापना प्य विग्मा । अह पूण पण जनयि या प्रकृत प्रनिहानगमम् ज्यटनं ना च पितृनिनग नगति स्म । मिथ प्रहरिद मवाननुरूप वम मात्र गृहे लम्प निनानमन । मटीया जनती न वात्मज प्रवृति पवना मती प्राय प्रतिनिमय वमपि विपर व्या जीय विशपतो ज्यटनना तय नाव पीर गृपनह परीक्गे निगम । यद्य' यमुप्या स्वभावेन मव एव काटनानीसि पर 2 प्रातरि तु मान दुप्रमाबोम्य मन्नात । अमो मनपी मात न मम दुप्पोन गृहव्यवस्था मचाननन व परमनुन मन निय भी प्रमाणाय म्यागभि क्षयरोगस्य पाणिगतो मूत परतु परमेश्वरम्याननुपमेनान ग्रहण तानवरणानामपरि मिनेन परि धमण मन धन प्रयन प्रजाव या भगन गौभाग्यनामो पुष्यचरित्र पुनर्जीवनमिव ल वा दशमामान तर पुन पूर्ण माम्यम्भन । अम्मनितानु म जातापि म्वस्थ तम्मिन् पुना रोगात्रमणभी या तम्बास्थ्य निय चिनर्यातम्मए । प्रेप्टग्य ज्येष्ठम्य तनयम्य पाम्प्यचिता ममानुग मनाग मुना पया वर्षशस्वभारता रय नाच विवाह मनाव्यपातिवेता शाव शाच निपत नितान विभाया दह्यमानम्न दीघरागणय्यामशिनियन । रोगणप्यार प्यभूभिर र नगनुरो वास्थीयन । पयाग्न चिकिमाघरस्थया रिपामाजिनितन व्याधिना वधि गुन वाभूयत। गेगाय्यामधिशयानाना तातपाताना यतीतायामामा न तपा म्वास्थ्य मा पि गधार ममदृश्यत । प्रतिनिधीगानि पीता गनम्न जीवन नि नैराश्यमवावागवत हावा माय नन नमिरहमा मा वा नियमीत । माना म 'म यप्टम्नपया विमाना प्रामात्र वानिाटन ज्याटमाना न पित चरणान पनिचन दिवम नामव प्राणिमान विजोक्य प्रकाम व्यथमानग्नषा पात्रं गव स्थित आगीत या राष्ट घ्राभ्या म मान्नज निष्टता मा परि २८/गतम्यानम्यानिका मगा थारगण गताऽवर्तत । भाग्यादहमपि निसिल दिन परिभ्रम्य दिवसावसानेऽ गाकुलाये शराव तन गृह ममागच्छम् । मा वीक्ष्य किमपि वक्तुकामा पितृपादा सबंधाऽ- अममर्था अपि पूर्वान शयनादुत्ति ठतो यध्य एवाधोमुखीभूग निपतिता । पतनेन महेशच ने कापसमा महत वेगैनावधि छ। रोगवेगातिगायितामसहमाना प्रमी पू प्रसादाश्वतन्य परित्यज त इव लोवने मनाइ निमील्य मूर्धाभिभूता भूना । एतेषामनया दशयाऽनयशनमाश क्य धमदमदमनी-घावमान-शोणितस्य ममापि तदानी मपच्यन्त इवाङ्गानि अनश्प त इस मद्रियाणि अच्छिद्यन्त इव च लिखिलानि देव धनानि । स्थितिमेतामालोवर शिवोऽपि च गेदमी रोदयन्त भवोच्च प्रलपितुमारभत । एवविधै व्यनिकरे मातरमहमुन्न राह्वय यन मा रश्मिवद्ध व वायुना समानीतब च तन भटिति समुपस्थित तदीया दशा दृष्टवा च किमप्यनजात चि तयती सोमाण्यश्रूणि विमुन्च नी सुभृग त्रस्य ती च सा माध्यम परवगाऽभून् । अइ तु तेषा मनोभावमवगम्य तन्पाचे वृतापराध इवाधोमुख आविशम । तदानी तेषा नयनयोश्रुविय़प आमन । वक्त कामा अपि कण्ठावरोधेन स्पष्ट मयितुमसमर्या शनं शनरव्यक्तया गिरा मामग्मगेधिषत- "वत्स पूण | साम्प्रत मे नदिष्ठ एवाम्त्यन्तसमय । सर्वामिरच्छेद्येन म्नेहेन वत्तितव्यम्, न म्वल्पोऽपि विवादो विधेय । मा कार्यो कदापि मातु तुर्वा:- बहेतनम् । ज्येष्ठनातरमेवेदानी सर्व मत्स्यानऽवगच्छतु । अय साधुस्वभाव मपामेव न हितैपी वर्तः । अतो नायमुपेश्वगीय कदापि। सम्प्रति भगिनीना विवाहभारोपि युप्माक शिरस्येव ममापतित । नेमा पितृविहीना भूबा शोचनीया म्युरित्यवधेयम । युप्मन्माता रर्वशस्वभावापि न कदाचन ऐनचन तिरस्करणीया । मेष वरासरी वार्धक्ये प्रतिप नमन यमानसा मा मस्मरतो रोद रोद जीवन यापयेद' इति । वस्तुमानामपि नेपा नानोऽधिक वर प्रामरत । श्रुत्वेद स्नेमिक्त पितृचरणानातिममुपदेश दुःखावेगमव कन्धतोऽपि ज्येष्ठ प्रातुनयनयो सहमा श्रावण एव ममाया , सहमपि मितृपादाना पुत्रवात्मन्येन द्रवीभता ज्ञात । अविरलमथूणि पातयतो नानिविष्ठ पति वियोगग्य विनोनयती माताऽपि मे सत्त्वोकादात्म- स्वभाव धिकुकुर्वती, मसेद निश्वम नी नितान्तमनुतप ती मानेड भत्तु वरणी मस्पृशन्ती, स्वकीयेनोत्तरीयाञ्चनन च तान् वीजयन्ती परिव्यथितहृदया तेपा पानादयोर वापतत । हन्त हन्त 1 । अम्मिन्नेव क्ष पूज्या पितृपादा एकवार परणापूणदृष्टयाऽम्मान नोपय विरराजाय दोनिद्वापामस्वरन् हाहाकारश्च सर्वत . प्रावत । पितृवरणाना द्वादशाहनिया पि सावन्म मर जाताऽ.मीद गृहे क्लहारोपण भातृ स्नेह /२६ प्रारभत । सत्य सत्यमहमेवास्य हेतुरासम् । गृह पैतृको सम्पत्ति लक्ष्याटप मर्यवेप क्लहवा या समुत्यापिता। यतो मा ज्येष्ठम्रातु शासन नारोचत, महैव त सुखमवासमपि नामम्यनन्दम् । जीवत्सु तातपादेपु तु मया घातु सर्व मनु शामनमसह्यत, न कदापि म्पप्टस्पेण तद्विरोधानियत । परमधुना विज्ञानविषये द्वितीयथेप्यामाचार्यतामुपगतस्य स्वतन्त्रप्रकृतिकस्य मे मातृशासनऽवस्थान क्य सम्भवमासीत् । अतो ह पितुर्रा तममप्युपदेश कूपे निक्षिप्य स्वा प्रति. मवान्वसरम् । मया निरचीयत, मम वयस्यैरपि तवास्थ्यत यन् पितुरनन्तरमपि यद्यह भ्राता सह निवत्स्यामि तहि म मरणपर्यन्त मम म्वातन्त्र्याचरण रोस्यति । अतो न मया दाप गाम्ना प्रदा सह धामो विषय - इति । अत एवं मया दृढनिश्चयपूर्वकमपरस्मिन्नव दिन स्यछमाता पितो यद्दिननपावधान भवान् जानन्दपूर्वक मर्व सह मन्त्रणा विधाय यथाभाग पैतृकमम्पत्तविभाजन विदधातु, अन्यथा विवशेन मया न्यायालयस्याश्रयो ग्रहीप्यने । एतच्छवणममकालमेव धात. वर्यश्चकितानिचक्ति इवाबोम्वीत् तत्पादनलाद भूमि स्खलितेव प्रतीयत, न च तन्मुखात् किमपि वचो न्यमरत । तन्मौनभावमन्यथा सम्भाव्य मया पुन स्पष्ट कषितम्- 'वय भवता मोनमवलम्ब्यते ? न मह्य भवदादिभि सह साम्प्रत मेकस्मि नपि दिन वम्यान रोनन, अतो गृह एव ययाभाग मम्पद्विभाजने भवता भय , अन्यथा न्यायालयस्तु वर्तत एवेति' साम मञ्चित्य घातोदितम्- 'पूर्ण पूज्यपादाना द्वादगाह-श्राद्धममाप्तो स्वत्वथनानुसार कस्मिश्चिदपि दिवसे सर्वमिद त्वदनुकूलमेव वय सर्वे सम्पादयिष्याम । किञ्चिद् विचारय लोक क्यप्यन्ति साम्प्रतम । भयोतम् नाह लोकभ्यो विर्भमि न च मम पावें सपा वातो धोनु ममय यमया निगदित तदभरश मत्यगवगच्छतु भवान नाह, हिवार बथन जानामि" इति । नास्य भ्राता मिप्युत्तरितम् । मनोमुख वृत्वा म यहि प्रकोप्ठेगच्छा न च पुनविषम्यास्त्र कापि चर्चा गृहे तेन प्रचारिता। दिनत्रय प्रतीक्ष्य मयामनिश्चयानुमार न्यायालय विभाजनाभियोग प्रास्तूयत, मूचितश्च गृहजन । इदमवग य तु विपारितनियुगलो गो रतन्धेन तमा मामवेभमाण एतदेवयो वन्- "यमपूर्ण । नैतत्तव युलोचित बर्म । fr पितृचरणानामन्तिममप्युपदेश सम्पत्सव य्यामर ? वा शीघ्रताऽमीदिदानीमव ? प्रस्तु यादृमी तवैच्छा।" ३./राजस्थानम्याधुनिमा मस्वृत कथा गावा.

अम्मतातपादाना प्रागैः सह मातु प्रकृने. क्रौर्यमपि न जाने सहसव कुन दिलोनम् । मर्तु कामा सा मदेवम्मिन् गृहकोणे दु मह पतिशोक-ज्वालाभिज्वलन्ती, अविरतमणि पातयन्ती चावत्तिष्ट । न खादन, न पा पान तस्य किमप्यरोचत । अभूतपूर्वव तम्या स्थितिरदृश्यत । का कथा पुगरण्या गृहरियतिनिरीक्षणरय तु । किन्तु ज्येष्ठनानुग्नु नपैनामावपि गामवावोत परमह वामपि स्पष्टभवादिष "यज्येष्ठमातृमहोदया दिनत्रयपूर्वमेव मया मूचिता परन्तु ते तु मा बालिशमेवावगच्छन्ति, न किमपि मम क्थने ध्यान ददति । विवशेनैव मया न्यायालय प्रार्थिन " इति । पुर्वतद् भृग दूरमाना मातामन्मुखदर्शनेऽपि पापमाफलयन्तीव चेलाञ्चलेन स्वमुग्नमाच्छाद्यास्वगीत। भ्रातृवर्योऽपि ततो न विमप्यचक्रथन् । हिनीयस्मिन् दिने मदीयो मानु। ममागन्य मामवादीन्- “अपि त्व गृहविभाजन वाञ्चमि २ मवाकणित यत्त्व न्यायालयेऽभियोग कृनवानसि" इति । यथाह पूर्व प्रातर मातरञ्चोदतर्रस्तव मातुलमपि स्पष्टमयोच यन्न मया साम्प्रत प्रान्ना सह स्थान शक्यते । मातुलो भूयोऽपि प्रेम्णा मा पर्यपृच्छन- पूर्ण | नव ज्येष्ठो भ्राता तु देवतुल्यो विद्यते, सुशील शान्तप्रकृतिकच दृश्यते । कथ पुनस्त्व त परितित्यक्षसि ? मयोक्तम, इयमस्ति मे मान मी वाञ्छा, मदीयमनोवाञ्छायाञ्चापरेषा हस्तक्षेपम्य कोऽस्त्यधिकार ? 1 कात्मीयत्व प्रदर्शयता विपश्चिता मातुलेन पुन कथितम्- "चन्स पूर्ण । अवधेहि, अवधेहि । त्वदीया पितृपादा अमदावुत्ता समाजे क्यिन्तो लब्धसम्माना अवन्ति । कितवातेन कृत्येन तेषा कोतिन्नन्द्रिका मरिना न भविष्यनि ? कि मुमनमा पुराजुपा तेपामात्मा ग्लानि नोप्यति । मर्चव तव महतो निन्दा भविष्यति, म व त्यामपदिप्यन्ते । अत साम्प्रतममाम्जन तघेद कर्म ।" "नास्ति ममाम्य चिन्ता" इति कथयनह ततरचलित । मातुलोऽपि पराजित इव नि श्वमन् स्वगृहानगच्छन । एव न जाने मम पाश्वें विपन्त सम्बन्धिन समायाता प्रतिगनाश्च, परमह न स्वपयो विचलितोऽभव पदमपि । अह नु तस्मिन्नव दिने माय पत्नीमुपरि प्रासादपृष्ठे भिन्नप्रकोप्ठे म्वतन्त्रभेद भोजन मम्पादयितुमादिशम् । सा तु बहो भ्रात स्नेह /३१ कालादेतदेव प्रतीक्षमाणाऽऽमीत् । नया तकालमेव ताममनियन । रातो पदा भाषेद सर्वमाणित तदा स तत्क्षणभवोपरि समागत्य तामेव पुराणीमात्मन उपदेश साहस्री श्रावयितुमुपाविशन् । न तन मह्य भ्रानुगगमनमरोक्न । अध्यन्नह तमबोचम्- "नाह. मिदाती भवना सह कम्पम्चिदप्पवस्याया स्यानु शम्नामि । यदा च महावस्यानमेव न तदा सहभोजन तु बहुदरम् । अतो न भवता कदापि पुनर्मदुपदेशदाना वतन्धम् ।' जपमान भारमिम शिरमि वहन् भ्राता येन पयागनस्तेनैव प्रतिपात । द्वादशाहनियान्त न वाचन विशेषटना घटिता । वमित् क्वचिच्चोक प्रगटपिनु समवेता लोग अवश्यमेतस्य विषयस्यापि चचा वितन्वन्ति स्म । पर मम विचारेवी. पदपि परिवर्तन नायात | पल्या अनुगेरेन नाम पुन कपि रिमपि प्रावोचम् । घ्रानुवर्योऽपि भूयो न मा निमप्यवादीत् । पितृपादाना द्वादगाहबाद भोजनादि-विपक्मीणि माणि समाप्तानि । साल्वयितुमागन्तुकाना तादृश ममवायो.पि नावर्तत । बराकी जननी अरातुरा प्रतिपलम विग्रुप पातयन्तो मापाममतेनानुरोधेनंकमर्धोदनक्वल मुजाना स्वजीवनन्च धिर्वती क्यमपि कानयापन विदघयत्रातिष्ठन । पितृहीना गिगोपि मातुर्दशा लोक लोक दन्न इवादृश्पन्न । एव सर्व एव गृह्माणिन उपरत पितरि महता स्टेनव जीवन्ति स्म । यस्तु । न मया न्यायालयादभियोगपत्राणि प्रत्यानीतानि शीघ्रमेव ध विभाजन मदनुकून जातमेव । न तत्र ज्यप्ठनात्रा स्वल्पो.पि मतिरोधो नियत । यदा वय न्यायालयाद् वहिरागवास्ता प्रातृवर्ग में ममीप ममागय मत्म्बन्धे च स्वहस्त निघाय स्निग्धया गिरा मामबोचन् 'पूर्ण । स्वदिच्छानुमार विभाजन तु जानने व परम सम्पयावयो हो न कश्चन विच्दै ममागच्छेदिति सर्वदा सर्वथा चावोयम्' इति नाह भ्रानर मिप्युदतर गेहन्च ममागमम् । विमाजनानुमार नीचस्तनो विशानो भवनभागो ममाधीनतायाम, उपरित- नश्च ज्येष्ठम्रानु पा समाधान, मध्यवनिनि गृहभागे च माता 4 पुत्र जुन्या दिभिः मह निवाम म्यारोत् । न्यायालयात प्रयावयं मन्यमहि प्रातृदेवेन भोजन न गृहीन, न वा वेन चन गृहन वाव लिहिता । प्रगाव या भृशं प्रायं. मान म केवल स्वरुप जल निपीयास्वपीत् । ३२/गजम्यानस्याधुनिका मस्त बयानमा साय यहाध्यो स्वरमवत्या भोजन यतु मुपाविशतदा स एवारी भोक्तु. मारनुवान पनीमबाचन-- "नीचंगच्छ, शिश्न् पूषञ्च ममानय, तेनंब गया मह भोश्यन्ति, तदनन्तर जननी त्वया सह खादिष्यति । एतान् विना मम गनपदेगा- देवोपिकवलो नीचनवितरति । तयोत्तम, यचं व तु तन न्यायालय स्वन्टानुसार गृहादिविभागेन कारितम् अद्य व च भवांस्तस्मिन्नीदृश स्नेह प्रमटयनि । असम्भव मलु द्वारय मह सवाम । धात्रोक्त भद्रे । इयन्तमनेम मया महोपित्यापि त्व मप्रकृति नाज्ञामी । माहादज्ञानतो वा यनेन विहित न तस्यायमों यत् मोऽम्मरम्नेहभावादपि वञ्चितो भवेन । तद गच्छ गच्छ उन्नै श दापय, क्थय च त्वा त्वद् नाता समाह्वनि भोजन य । भूयस्नपा निवेदित नाहं तु तवाह्वान म्वल्पमपि नाम सम्मावयामि वदामि च न स मम पयनि । भ्रान्ना मानो पुनराजापिता मा मामुच्चरायन । तम्मिन् दिन.स्माक पारशानाया ज्याठ भ्राार लज्जयितुमध्ययितुञ्च गिठानमन्जनानि समादिता यामन् वाढमाहता माताशि तत्रैव मिश्रला विद्यत । अहञ्च भ्रातृपल्या आह्वानपत्र वा झटिनि भ्याल्या नमनानि गृहीत्वा भोक्नु सलग्नो मत्र जननीयोक्तान- कथय म विदानी भोजर कुवनस्तीति । मपा विचारित मापनमसो मा वञ्चयितुमाह्वयति अथवा विभाजनात्तर- मन्यय मा स्माधिकार एव रश्मिनु चप्टन । अन्यथा कोऽयमवमरो मगाकारणग्य' न पास्यामि न यास्यामि कदापि अहह्माना तेन मा नैव स्याम्यामि । भ्राता यदा जननी दचन वर्ण कृतास्तदा त भणमव ग भोजनामना- दुयाय प्रजावतीमाबी - नाहमिदानी मिह भोजन परिप्य । वमन निष्ठ, अपमहमागच्छाम्येव झटिति । गुवेद मा विम्मयमादधाना किमपि नोक्तवती, भ्राता च मवरमम्माक महानम ममुने य म पनी सम्बोग्य सस्नह प्रोक्तवान्- "स्नुषे । अहमधुना वैव भोक्ष्यामि ।' अह तु ज्येष्ठधातु सहजम्नहपूर्ण पीयूपाञ्चित वात्सल्यसवलितञ्चेः वचो निशम्य भूमिमवेक्षयाणो वाचयमो मिष्ठान्न-मशरो दत्तचित्तभिवात्मान प्रदशयन्न- लिष्ठम् । शरीरिणी मनोव्यथैव जनन्यपि विस्मयमावहन्ती न किमप्युक्तवती । । मदीया जाया यवम्यामन्यम्या स्याल्या मिष्ठान्न-व्यञ्जनानि सञ्जयितु ममारया तदा भ्रादोक्तम्- "तिष्ठ निष्ठ, पूर्व पूर्ण एव भोजन करोतु, एतद- नन्तरमह मो।' ३३/भात स्नेह जह मुनिरिव मौनमव सम्दमाना भोजन नामम् । या भूक वोदतिष्टस्ता भ्राता मदृष्प्यि स्थाली गृहीवा पनीमा- दिशा-- बानुष । तम्यामेव स्यात्या मह्यमपि भोजन देहि । बाल्ये निप मावाभ्य मेव मुक्तमामी ।। आशंगवात महामिनावावामीश्वरोऽपि दूर का, नश्वर का क्या पुनर्विभाजनस्र' ? दानतानिशम्य तु मा शतशो टचिवा सब युगपददा नूनम् । अनुताप- तपने नामानश्वाह गरजया वान, मुसाभवम । अवशोचमह "हात हत क्थमह बन दिपावन वन्य वा दुई द ममथनन दनिविशेषम्य ममननीयम्य ज्याप्रमो धातुईयगवान मृदुन हृदय थैमातोतुदम् । अह दुर्गम्मि महान् नोचोम्मि, परम पापीयांश्चम्मि। ममेदृश दुव्यवहार दर्ग दरो म यमुरगोफ विराजमाना' पिनचरणा अपिहन तपन्यव । तदानी मम नेवाभ्यामश्रुधारा प्रावन् । अति क्त्तव्यमूढो भवम् । तिमपि तु कपितु में काम न प्रापरस । माद ओम प्रार! अहो मे इ पमबरन तन्नर गोयानम् । अलनिग्डयनप्पया मानाऽपि च मवमिद दृश्य दृप्टवा सतोपमतमत | घ्रात त कामेव प्रीतियोगम्य साभादवनारा भ्रातचरणा पादयोपित मा प्रसारिता पाना स मा धारयन् । तपामपि नगनी ननपारान दाभूणि विल मन्यामत् । अपूत्र आमी! म कोपि स्वर्गीय मममो यो भ्रातृम्नेह व धनम् । तदाप्रमृति निश्चप्रचमादयो महनिव धन पूर्वापाया कि मुहमा यदि न पदापि चियमवापन । गरानम्थानम्बानिका मस्त बयानयत सोपराधः परमेशगम शर्मा (१) अस्ति विपिनविहारी नाम वगिावमग्थानम्प योग-यवस्थापर । महान पान्महाजनत्यान्य तबसमतोय सुग्ननिटित गमते । तस्य परिवागे विस्तृतो महान वटवृष इव शाम्गाशाखामनाथो बनन । नत्पिनामद पिनामही, मातामही, मातामही, मानापिता, मातुलो, मानुलानी मानुल्या स्तृिव्यो भ्रानगे, भगिन्य मर्वेऽपि च मुशिक्षिता दीक्षिता विद्यन्न । प्रायस्मपि चाम्य कुटम्बर सदम्या पुमामो लवना जनार्थ राजनीयमेवामु नियुका सन्ति । अधिकागास्तु महापदावधितिष्ठन्त प्रोत्र सरीया वरिष्ठावाधिमारिणो बान्न । परिवार- स्यास्य वध्वः कन्यकाद्वयन्यापि गर्वा गृहीतशिशा व्यवहारकुशला गम्भीरस्वभावा स्मिनपूर्व मधुरकोमलभाषणाच विद्यन्न । संयुक्तोमो परिवारो जनप्रियोःन्ति । राज्यकार्यपु मामाजिवेषु प्रमङपु धामिको भवेपु. मभा समिनिमम्मेदनेषु, दिन- चर्या च तामु तासु सदा सर्वदा नपामेकपा मनुक्ल अबहरणात् सदा चारादि गुण मगनमहायकत्वाच्च मपि नागरिका जना, सामाजिका मन्या शासना- धिशरिपञ्चैनै सन्तुष्टा सुप्रसन्ना हित पिपश्च विद्यने । अभिननवता महानि कुले समुन्पन्नास्त एने हिन्दुवाभिमानिनो वणिज खच्चेक्त ननिवडा. यहयोगगुण विशिष्टा लौक्विपु मालापेषु परमचातुर्यण व्यवहानो मोमुचमाना मन्ति । कुटम्वेता विचारस्वातन्य व्यवहारबननस्वाधीनता, व्यक्तिमता सर्वनन्नम्वतन्त्रता व विलोम नेपा जीवनयात्राप्रमालोच विशिष्ट गुणा वीक्ष्य लोम्तन कुटम्बमेरमादर्शग्दरूप- मिव मन्यन्त, समाद्रियन्ते च । अन्न परिवार वचनाममाम्य मदम्यता परिपालयति, पश्चिदन्य सनातनवर्णाश्रमधर्मानुयायी, पर शाक्तीशारीभितोऽन्यन्यो वैष्णवी भक्तिमांशमनुनरति वचन योगिजनभक्तोम्यपरो विज्ञानदादी, पश्चिद्गोभक्तोन्यो ध्यापारव्यवसायनिपुण, परोनास्तिर गिरोमणि सईया भौनिम्बादो, कश्चनामिष- मोगी, कश्चिच्छाकाहार, कश्चन श्रीडारसिक शिक्षकश्च वर्तते । सर्वेऽपि चन वगिकारिवाग्मदन्या स्वाभावाविश्वासानु जीव सपद्धतिमनुमतुं यथेच्छ व्यवहां च स्वतन्वा मन्ति । मन्यप्येव तइमे सुमङ्गठिया रोगगुणसम्बद्धा दुर्भद्या शिष्ट गुठ- मावर ये मतन व्यवहारनि, पन नेपान कदापित कस्मिन्नपि च विपो मतभेदो वा विप्रनिपत्तिर्दा भवति । नगमेवविध विद्यारम्बातम्य बहागबाधीननामा, मनभदराहिल्य, पारम्परिक स्नेहमभाव व नागरिका म मियन यमुरुम पुण्य मन दुनय किमपि स्पृणीय मौभाग्यगुणमिव मन्यन्ते । अथान्न देशे भारत स्वराज्यपालनतर विपिनविहारिण पिनामही बंगल्य भावमापन्नो हरिद्वार गन्या तत्र व गगानीर पर्णकुटी निर्माय शेष जीवन भगव म्मरगे यापयितु क्तनिश्चयम्तन वाध्युवाम । तम्यमातापितरी तीथमेवनच्च्या काणी जन्मनु । परिवान्यागात् पुर्वमेव हि तो म्योपाजित धन भूमि गृहापणादि मम्पद मवमपि भोतिक परिग्रह चमचल च न्यापतो यथायोग्य मममाग विमज्य स्वपु नभ्य सम्य प्रापयताम् । स्ोपयोगक्षम द्रव्य तो वोगा मानमरगताम् । मत प्रभू येव ते वैश्य युल पन्धब पृथग्भता याच स्वगृहाधमान स्थिगन्य निवति । प्राचीन गज्यशासन विलय गत, नवीन प्रगत त्रामा च प्रवतिन विपिनविहारि- जोति राज्यमेवातो नियामवृत्तियणममयो दिने दिने निवटमुपगच्छगभून्, नो शासन दिनानुदिन जायमानानि परिवर्तनानि स्वमन्ततीलादिमा मनो जीवनम्योत्त. गई वृद्धिगच्छनी महघता गार्हस्थ्य चापचीयमान प्रभून धनव्ययावनोपय विपिनविहारी स्वनीवनम्पोतरातविषये, मुम्यतोवणिजनमुनमस्वभावान् निश्चि चिन्नाकुन व भवितुमारभे। एकदा रात्रानाले शयान म स्वमनग्येन चिन्तयामाम- दायमाग मया स्व शानो न्यून धनमे र धम् । तम्गादपि बह प्राम- धावटि आय जगाम । वश-द्विन म जायगानाग्न । मर्मका दुहिता विश्वविद्यालय म्गतकोनरभण्यामधीयगानास्ते द्वितीया वर्ष.ग्मिन् स्नान परीक्षा दातुमिच्छनि । जन्याम्निस्त्र कन्या पन्चावाश्रमे प्रारम्भिक मामिक पाटगानाविधीयाना वनं ते । मुद्रास्फीनिमहाधना पदाय जातानामयावश्यमानामनिवार्याणां दुभतापि दिन-दिन विपक्ष माना विद्यन। शामने स्थिर नानाम्न्यव वरचाराजतना विनम्ममारणेव दृश्यन। गजनम्मि नवीने शिक्षाभित्रैव दुभा माधनि । ग्यायो द्रश्येण पक्षाश्रमण वा लम्पन । निन्मिोपधान्यपिच धनाशरणानि मन्ति । सुरक्षा नुनार यर प्रजाजनानाम् । प्रतिदिन गामननियमहिना परिवत ने विपरिवतो ३६/गजस्थानम्याधुनिमा मम्वृत स्थापना च। राज्यसेवकाना स्थितिरपि क्षणस्थायिनिश्चिता विश्वसनीय वास्ति पुनर्ममते है पुयामि सयो विवादोग्ये स्त । अब कर्मण्यपि च बहुधनमपेक्ष्यते नाम नूनम् । अमले कुनौना मुशिक्षिना दीक्षिता. सदाचारिणो वरा. प्रभूतयौतुकदानेन विना नोपल म्यन्न । अस्याहि विपमाया लोकस्थिती मम गृहाथमस्थिति प्रभूतधन विना कमिज कुलिनो निरापन् स्वादापत्तिकाले ? अहह । महती हि विडम्ब नयम् " विशपतो मादृशा मध्यमणिकाना ग्वल्पवित्ताना राज्यसेवामानाथ यिणा !! पत्नीचमम मृणालिनी मानी मुशिक्षिका सौन्यस्वभावापि च पूर्वाभ्या सवशास्तं सम्बार पूर्वतन प्रयोरिता मुक्तहस्त धनमाध्यति । स्थानान्तरमपि चेतो मम सम्भाव्यत. यथा महकारिणो मेधारिणो मुखान्छस्व कर्णारणि क्यन्ति माम् । अथपुनगृहमयीयेषु नित्यमेव हि मरतापपु नन्ववश्य कर्तव्येषु याधिक्य महासं गावगाद्विगुण दशगुगादपि चाधिस्मेधमानमारसे । वस्तुतस्तदंतत् म पश्यनो मेगस्थ्य परिस्थितिस्तानहिस्त शोभनेव परिदृश्यमाणापि चान्तत परिक्षीयमाणा दुर्वलवमे प्रतिभाति । रहा ' क्यमिवाह तमेत दुर्वह क्तव्यभार- पनवायंमुगडोपितु समर्थ स्याम् ? कुनप्रतिष्ठा कुटुम्वप्रतिपत्ति, सुविस्तृताञ्जा- गनिकान् व्यवहारान बत कामह परिणातयेयम् ? तन्मया किं कर्तव्यमिदानीम् ? केनोपान, क्न विधिना, किं कृत्वा चाधुना जीवितव्य भो । हा, हल्ल भविष्य ममान्धकाराच्छन्नमिवैव दृश्यते !' एवमन्तव्यथादनमानदयस्य विपिनविहारिणो जीवनसमयो व्यतीय- मानाऽपि । अर्थक्दा रात्री मृणालिनी विपिनविहारिण मुखमुपविष्ट पप्रच्छ- नगमित्र भवान् सचिन्त मशोक कालभ्यते । दिने दिने भवस्वास्थ्यमाहीयमानमिव परिपश्यामि, प्राणनाथ ! भवन्मुक्षेत्रागिव सा नैसर्गिको मौम्यता, प्रसन्नता स्वभाव- माधुरी, स उत्सह , सा जाति कान्ति श्रीश्चेदानी ननु कापजगाम ? विवर्ण, विधाय, निम्नेजो, नानमिद मुखमालोक्य भवनम्तइतन्मया पृष्टम् । यदिनातिगूढ रहम्य भवेता निर्माय मुच्यताम् । मोजूत-प्रिये ! मृगालिनि '! माचि !! नास्त्येव विमप्यन्याहित नागम् । परन्तु मृणालिनी- 'परन्तु किम् ? प्राणवल्लभ ! निर्विशद्वमुच्यताम्, यद्भव मनमि विद्यत चिन्ताकारणम् ।' यद्यपि गम्भीरहृदयो विपिनविहारो तहिने तु मृणालिन्या मुहुर्मुहु पृष्ठोऽपि चम्बापदा गाहस्थ्य सम्बन्धिनी नोक्तवान, परमन्ततोगछसु दिनेष्वेकदा रहसि सापराध (३७ समनोगतमाम बपि व तसांना साईविनाTATET मियानु भवन्ती जोपमवनम्यो । एव पयमानयोग्नोर यापो समयोऽतिमार तास्त । ३) अय गच्च गु दिवगावेदापमानियादिनम्बन गहमागतो धि पनविहारी स्वर या मालिया पुग्न' । नेगोतिमहपमध्यााना नार मTITI पर मद्राणा पादृषिका निधायावीत-गि मजालिग 1 नातिनरामि । निभृत परिण । गुगुप्त यत्रजापि धनमत प्राणपगोनापि मावधान क्या मुभिन ध्यम । कुनो वा किमयं च धरमेनदह नोयनाप्नवानिति त्वया न पृथच्योहम् । प्राप्तराल मवमपि च रम्यमद्विपया म्वरमन हि पाम्पमि त्वम्, परतु क्या स्वामना नवागरमपि पदाति वाच्यम् । नो नेनों महान भागी। आम मनमा वचमा भमणा च तशित में दवावमा परिपा नाम : अपि च बुध्यम वयन. मेन मम परमापन ' मातृजाम्यमत्रो गो गोपनीयो हि यना ।' मणानिनी - प्राणनाथ । मया मना परिपातयिष्य ह मान । पर मामलामेकास्निीमव विमय भवान् गुम्ना दुसरे मह युत्तरताविना पोर हृदयसमा पतिदुवहे रमणि नियुक्त । भवानेय स्वाधीन स्मिथ न रणनि स्वतत्त्यावधाने ? कदावि मम भीरम्वभावा मनोरयाद्वा स्त्रीजनगम नमन गोपापितु न प्रभवेयम् ता विपिनविद्वारी-तला मन शाम पनाम् । त्यज व पुद्रदय दो यम् । मा भरी ११ मा 1 ही। नर पुराणो मरयाग महाजनाना कुता यागि गिरितामि मसातसता माना नाता गायनम আলি। निदेवपि व्यवहारवानगम्ये वनितरा मामान निपुण म्युपतामि • पाया सोना न नाचौरमासाना मार्ग निर्माण নবনীনা মনীনামমদীনা ভাবিনি ঘাগা মাথায়গা বাণিীন। दगम्यरहस्यमयप्रवृत्तीना निमे तानिनावामाना नरिवाणि तत्वतो वसीमियम् । व गहयाधिपा गुप्तचगामाया म्वासारवमधीतमि । ग्य मति या मात्राम्य ग्वल्पतमम्य धनरागोनहायरमणग्य ? पल्याणि !! ft !!! ममाश्वमिहि प्राणशक्तिमा मनो विश्वागम् ।।। रवा ममयान तरमितो निवियनाय नमो मणमिव साहय तारपा गत पोतरदापि वभारगूस मुम्पीत निमा च भावि मुग्धे माहामवापस १८/राजम्यानरयाधुनिका गान क्यालगता धर्म धम्म !! पनिटर पिडि स्वदयम् । कार्णायसनिमितमिव स्वकीय भौतिकवियह परिभावयस्य ! अये । देवि ।। मृणालिके !! व तु पुनरधुना- त-या दु साहमवत्याद यु दलशिरोमएं पुत्तलिकायाश्चेष्टितमपि सुदृढ रहस्यरो- माञ्च गमिनम् माहमपूर्ण चरित सम्वादपत्रेषु पठित मर्वभाषन्तपर्यन्तम् जानासि । तदिदानीमान्मनोवला मात्र सर्वथापहाय त्वया चण्डीरत्पमाचरणीयम् आमय हि ने योग्यताया , परिपक्वानुभवप्रोडे , सर्व शिक्षाया, विवेकस्य, चातुर्यम्य, कर्म- बोनम्य धैर्यगुणम्य च परीक्षाममयोऽविक्तिमम्भवो म्यापतित । मुद्रढीया- नम्ति मे विचनो हि विश्वामो यत्वमन्त्र परीक्षायामवश्यमेवप्रथम श्रेण्यामबंश्रेष्ठन्वे- नोत्तीर्णा भविष्यनीति । सावराना भव । लभम्वत्मिदेतनाम् ! किमिव हि दुचाग्मत्र मसारे मानवानाम् गुढ क पानामधननयुगीनानामिदानीन्तनेऽस्मिन् तुश्शामने यकिञ्चनवादिन्यराजके पर्वथा स्वतन्त्रे युगे विशेषतस्तु त्वादृशीना मचनमा नारीणाम् ' अवस्ति । सत्य में विश्वास सर्वात्मना कुष्प्व एव वचनशहितोपदेणस्तस्नश्च प्रभावोत्पादक सुधिर प्रबोध्य स्वपरनी, विचिनविहारी निशीथोतर स्व रुक्ष गन्धा सुम्बार, परन्तु रानिभर निद्रा नो लेभे । अथ सप्ताहाभ्यन्तो नगरे सम्मात् प्रवादोऽसौ प्रसमार याद्ध राजकीये बंक मम्याने वेनचित्लक्षस्प्यम्मुद्राभाय धन चौर्यगापहृनमिति । 'मुण्डे मुण्डे भति- मिना तुडे तुण्डे मरम्वतीति' नगरे नवा वाणी पमाणास्ने यद्यपि दुर्घटनाया बस्या विपये प्रत्यक्ष न कोऽपि किंगपिन ने, नथापि गृहकुख्यानमंन्न तत्व सर्वत्र प्रच्छन्नभावेन महान हि क्लालो वमण्यमानो वनि । बोका विषयमममधिकृत्य नानाबाद- विवादान् नवितान मोहारोह युक्तौरनुमानानि च कुर्वाणा दरीदृश्यन्ते । मण्डलाधीन आरक्षिविभागाध्यक्षादयोऽन्येऽपि च न्यायालयाशीशप्रभृतयोऽनेके वरिष्ठानिकारगोज्य मर्व तद्धनापहारक चौरभियुक्तमन्वेष्ट्र सयत्ना. सन्तीति जनरवो महान् सर्वत्र व्यानेने । एतदपि च श्रत पद्यशमस्थानस्यतम्य सर्वेऽपि कर्मचारियोऽन चौर्य कर्मसन्देहे निगृहीता वन्ति इति । केचिन्नागरिकाः नाथयन्ति, 'वङ्ककर्मचारिगामेवान्यतगस्य कम्यविदेस्य हस्तकौशलचिकीपितमेतद्भवितुमर्हति ।' अन्येपा पाचिदमिपायोऽनुयूयते, 'युगे:स्मिन् धनलोलुपाना मानमी दुःप्रवृत्तिमति- निगूढा कोनु खलु वैत, प्रभवति । परन्तु वराकस्य कुलोनम्य विपिन बिहारिण शिरसिमहतीय विपत्तिनिरोल्कापातोपमा स्मादापरात ।' अपरे स्थयन्ति,- 'मवन्त विपिन प्रात्यपि नैव कलापि तयाकर्तुमपचेप्टेत ! यत सहि सापराध/३६ 7 मदाचारवना मुशिक्षिताना गोविनयदयादाक्षिण्यवता प्रतिष्टिनाना श्रेष्ठानाम् नागरिकाणा धेष्टिवर्याणा सुपुतो बनते।' वे विदवधारयति 'वस्तुतस्त इमे नगर• वासिनो बैंक मस्यानस्य कर्मवारिण एवापराधिनो भवेयुपंतस्तेषामेव मविय कोपन मदेव मन्तिप्ठो।' इय नानाविधा धारगा नगरवामिनामधिशरिणा मई माधा रणाना च हृदि बद्धमूलः मन्ति । मन्यमवाय केनापहृत घनमनदिनि याघातभ्यन न कोनोमि य वक्त पारपल मौत । यद्वारद्वान परन्वन्यान्यामचारिभि सामव विपिन विहारी चाप्यभियुक्त वेन मन्देहे निगडित इति कोलाहलो पाततान । अथ प्रारम्मितान्वपगानुगन्धानादनन्तर मर्वेऽप्यनेभियुक्ता विधिविधान- नियमानुसारमावश्यक्त्वनाभियोगम्थापनपुरस्सर न्यायालयम्य निर्णयार्य प्राहीपन्न । प्रारक्षिविभागाध्योग न्यायानुम धानाय रहस्योद्घाटनाय चावाभियोगे ते त मपि चाभ्युपाया प्रय नारन विहितायम्तिविश्वोरो निर्णीयत । अनजे या साक्षिणा, मंचारिणामधिशारणा, सर्वकारपक्षम्य वाकीलानामभियुक्ताना च वक्तव्यानि पायाधीशन ययापनलिपिमहान्यनियन । अभियुसाना, तमम्बन्धिना सुमित्राणा, कोम्बिकाना वधुवान्धवारिचिताना गृहेप्वनि चान्वेप गानुमन्धारम व्यधीयत । निमृत गुप्तचरा नियोजिना । नान प्रसाई कोऽपि चाप्युपाय प्रयनो- वाश्वाशिवत । परन्तु सप्नया नदमि 4 रहस्योदघाटन बभूव । राज्यशामान विषपेज यह पुस्पार्थोविहिन । मारिणो भमिता पितान्तिरवाच । पाचिन पदो ननयो पवाधिना , केपाचन पदावनना कृता पंचन निलम्तिा, केचन स्यानान्तरिताश्च पुरमारोऽपि भूयो भूयो घोति पत्नु चौरामगो. म्य रहस्य चिरायानुदारितमेव यथापूर्व तम्यौ । अन्त पञ्च वपान तर स्वोत्तरदागि व परिपालने प्रमादास्यानवधानापराविपिनविहारी तथा द्वावग्यो त महाणी कनिष्ठाधिकारिणी न्यायाधीशन दोपभाजावाराधिनो चापाप्प वर्षयभोग्यन कठिनकारावामसदण्डेन दण्डिता । तएनत्रयोऽप्यपराधिनी वन्दिवेन स्वदण्ड भुजाना वर्तनायुना । मामद्वयान तर वरिष्ठ पायानप पुन प्राथना वा स्वा. भियोगस्य पुननिरीक्षण धारयित्वा नो द्वाव यो अधिकारिणी निकोपी धातयित्वा निर्मुक्तो मुहू राज्यमेवान्तहीनो स्वनियोगस्प पूरपदयानियुक्तिमाप्ता तो। विपिन विहारी दण्ड भुक्त। तविद राजकीय पागगारमास्त । गरि दिनो निय नियमानमार प्रात कालीन शेवग्नानद तपादनादिक दिनचर्याक्रम नित्यं स्यावर ममुनि. ४०/राजरयानम्याधुनिया मगन क्याना वेणु मनाना दर्गदृष्यन्ने । केचन बन्दिन कारागारम्य तम्यान्तराद्याने दक्षनतागुल्म- पादपानामालबालपुजलमिञ्चन्ति । केचिज्जलप्रवाहप्रणाली परिकुर्दन्ति । अपरे कारागारस्य कर्मशालाया क्सान सम्माजयन्ति । केचनोद्यानवीयोरभयतो मार्ग- परिकरणाय तृणदूवादीनि कृन्तन्ति । अन्ये वृक्षमूलेषु मृत्तिकया साक खाच च्यामिनयन्ति । परे क्लेषु हस्ताभ्या वस्त्राणि वन्ति । केचित् कम्बला- न्यूर्णासनानि, दर्भासनानि च निर्मान्ति । अन्ये जलकुण्डममीप वस्त्राणि प्रक्षालयन्ति केचन मुद्रणालयप्रकोष्ठे पुस्तकानि मुद्रयन्ति पुस्तकवन्धनानि च साधयन्ति । केचन कर्मचारिणो वन्दिनामतेपा कार्यकलापाना निरीक्षण कुणा सन्ति । प्रहरिणश्च यत्रतत्र गस्त्रहस्ता इतस्तत मावधानमटल मूक्ष्मेक्षिक्या म्बनियोग परिपालयन्ति । तदैव कारागागत प्राङ्गणे वर्तमान मुविशाले स्खलु भवाऽध्यक्षम्यैक. कार्यालयप्रकोष्ठोऽस्ति । तस्मिन् मध्यभागे सर्वोच्चे काष्ठमञ्चेऽध्यक्षमहोदयो निषण्णो वर्तते । तत्पाायो पो सम्मुखे चाने के पर्मचारिणो ले काष्ठङ्कणकर्मकरा सोपाध्यक्षादय पन्नस हतीना मध्ये स्वकार्यागि सम्पादयन्तो विद्यन्ते । अवैव कार्यालयस्यास्मिन् प्रकोप्टम्पकस्मिन् कोणे काष्ठफ्लकम्य सम्मुखमवाद मु समानीत किमपि लेखनकार्य कुर्वाणो बन्दी स्टूलसजनमक काष्ठामनभोधष्ठितो विपिनविहारी पापिवर्तते । स खल्वन्येपा कर्मचारिणामक्षया मनाड मलिनवेश प्रखरमर्को त्रिवर्णदीनमलिनमुखमण्डलो मौनमास्थित काश्चिन् नर्गदमहतो- होत्ला कारागृहाध्यक्षस्य हस्ताक्षराणि कारयितुम् विनम्रभावन प्रतीक्षमाणोऽध्यक्षस्य मञ्चाय समुनिष्ठने । क्षणानन्तर त तत्रोपस्थितमालोक्याध्यक्षोऽवत- - 'आग, विपिन ! मायाहि, रासिदानि तानि कदानि ? अपि त्वमधुनामें हस्ताक्षराणि तेषु कृतानि कामयसे ?' विपिन -- 'श्रीमन् भवदाजानुमार साधिनानि मर्वाणि सेवन मया । भवद्धस्ता- रापेव देवलमवशिष्यन्ते ।' 'आनए तावत्तायनिप्रयोजनीयान्यावश्यकानि च त्वरितनपणीयानि स्तु वतंने। श्कोवा परवो वा मन्त्रिमहोदयम्यागमनमप्यत्र सम्भाव्यने ।' विपिन - 'महोदय 1 कोऽमौमाननीयोमन्त्रिप्रवर ?' 'अये ! किन जानी त्वम् । एते मन्ति गुप्तमहोदया ! अध्यक्ष अध्यक्ष विग्निविहारी किलाश्रुपूर्णान्या देवाझ्या तमध्यभ निरोक्षमाण स्तम्यौ । सापराध/४१ , " अमन अायारच वर्गदेवा मनो हस्ताक्षगाँग कुर्वागी मध्ये विपिनविहारिण- मागोया । बोचा- अपन 'भो त निममनावचिनानोऽमि ' तब स्वास्थ्यमपि च दिनानु- दिनमाशीयमाणमिव दृश्यने 11 मातिमात्र चिन्ना कुरव । गच्छति बाल मर्व मामन भादि । अल चित्तया आश्वस्ता भय - महोदय निरोप भापविनवाद दण्डभागभूगम् अ अवममाविको भावा भवलि महतामपि नदन माशुष विपिन श्रीमन् कमिवायशायामि तालतान दण्इभोपान दुर्तिवमान | भगो पि च युगायर । म्यारति ठा, जीविजाति ममपि मिनटम ' चौयानदुश्व मम शिरस्यापतित मम गृहिणी, बाल- कापर समाथा भामरष्टा पकणारणमवमोदति ।' (एयम् वदन म दीयमुष्ण च निश्वय मर ठावध मगदगद मनाया स्यूर स्थूला अविरता अबुधारा प्रवाहनि ) पघ्या - 'ममाश्वमिहिमो । 'समय गय करोति बनावम् कष्टम् ' नगनिदिशेय.प्यत्र कारागार वर्ष याममायतमभूत गर्न मौविध्य मया विहितम् । भूयो पि च यथावर वरते पाया मुविधा भवितु शक्गस्ता गर्वा प्रदाम्येऽह ते । अधुनावधि स्वमन्येभ्यो वन्दि- भ्य पृथाभूतो मम कार्यालये लिपिकत्वन कार्य पुर्वाणोमि । अन्यपा वन्दिनामपक्षपा मुम्बा स्निग्ध भोजन घृतदुग्धशारादिसहित भुड,दो । स्टोर दान दण्डनीयो.पि न्वमत्राल्पायागमाय गुवरमेय वार्ग सम्मा- दयमि । मामानी व पसाता वा तव पत्नी, माधुवान्धवा , मित्राणि चायागय विनैव कपि प्रतिव, विनय ममयावधि चिराय स्वामिन यापति च। एव सत्यपि लिमयमतिम त विपीदति ? अपि स्व जान गि नयेनन् ममह किम कामिनि ? तब पितामह बदाहमपि च महनो दु गादिमाचिनो मूत्रम् तम्मादेश तुष्यमित्र में নিয়মগ্রীলংথ্যা মামুলিয়া। विपिन निमोम्म्युनोसपनाहीतो गिम भावन् । मेवीय तम् । भवदुरवारपरम्पराणा नु नायव में जीव तपय त कापि निति । श्रीमतोमाय दोनदीने वसीदति माण स्वयमवावाहयन प्रपयन्तीति भव मनानुपम् पामरोहमघम fr प्रवाणि ! पातु दीपंत. १२/रास्यानस्याधुनिया मगन वारपार मुहदो, अध्यक्ष- अध्यक्ष - भोयोऽसौ दण्डभोग्य सम्यो युनाप्यापित इति मा दुवारगेति योमन् । विषम स्मिन् मस्टकाल भवन्नमत्रभवन्त विहाय नाम्ये- वान्य कोऽपि में सहाय ! प्रमोदनु महाभाग । मम हृदयौवस्य समन्व प्रभो! - 'जान तत्त्वनो यत्त कुनोतो.ति मुगिक्षितोऽनि, सचेतास्त्वमनि । स्वाभिमानत त्वामेत वत्त दतितमामेत यह जानामि, परन्तु दण्डस्तु तयत् कथमपि भा य एव । नान्या गति । नास्त्रोतायान्तर ।' विपिन कुरुननायनेन प मग जब येन मश सर्वोऽपि परिवारो पलाञ्छिन इत्यव म महब खममाम 'नत्यमाच त्यम् ' समाश्वमिहि । नाह तव मुनि दिपय विमपीमिय वक्त पारये परनु मान सम्मकार माननीर मन्त्रिमहादय कारागार- निरीक्षणार्थमागते त्वद् पिप ग्मियावपितु चिन्तपामि । धैर्यमन- लम्बस्व । नेतन् विमपि स्माअपि स्थमपि वक्तव्यम् । ज्ञातवेनमा स्वकापनियो। सावधान परिपालय।' (६) अयंत्र वर्षप्राय समयो-यतीयाय । एकदा सम्बादोऽभाव सप्त यद्धि मम्मा- ननीयो राज्यमन्त्री नगरेऽत्र गिभाविभाग- बारागृहाहीना सर्वकारस्य कार्यालयाना निरीक्षणायागन्तापिरा पेनि । मण्डलाधी7- कार्यालयनश्चापि प्रामणिक सूचना- पत्र मेतद्विषयक सर्ववार्या पेषु प्रामार्यत । तिय्यादिक च सर्व सुनिश्चित तत्र सञ्चार परे विज्ञसमभूत् तवोन्यायापालप्विर पारागाररि च तत्सत्कार- सम्भावनानुरुपमातिथ्यायोइन क्रियमाणमास्त । मन्दलाशीशप्रमुखा सर्वेऽपि च वरिष्ठाधिकारिग म्वय कारागाराध्यक्षो, नासालिवाया सभापति , कर्मचारिन. नगरे, कार्यानोच पदस्या नुविहिता निरोधमन्त्रिमहोदयांगनन प्रतीक्षमाणा सन्तिप्टन्ते । दन्दिनपच सर्व वागणाराणादेशे पडक्ति वा समुपतिष्ठन्ते । स्थानीयम्योनानालयच आननास्तस्पानि, वेत्रामनानि, काप्पीठ पर्यवान- न्यानाय्यान कारागारस्य भवनप्राङ्गणमध्ये वृक्षलताना राधनच्या अमघो मण्डपोस्ति विरचिन । मुख्यद्वार मुभवन पुष्पपादपाना यो फ्यान सुमजिता शोभन्ने । प्रवेशद्वारे पत्रपुष्पतोरणध्वपनामादयध दोइप माना सन्ति । अय क्षणादेव मन्त्रिमहोदयस्य मरत्वरमान विमानक्ल्पमाजाम। तमा- नमनुनन्ति तोचन्यायरि च नृतरमान न्यापयुयु मन्त्रिमहाददम्य मचिदादय सारराय/४३ मत्यानिणोभवन् । मण्डलायोशनाय वरिष्याधिकारिभि कारागृहाध्यक्षेण च, महातघूनन मात्रण स्वागतविधि सोपचार माडम्बर चोपपादपदमि माल्यार्पण- मारि। मण्डपाधो मुख्यमचे सुखमुपविष्टे मन्त्रिमहोदये, सर्वजनसमुदाये प रागगृहायशोमुदिताभर स्वागतभाषणभपाटोत् । ततो मावण-पि पूर्वनिचितम् मभिप्तमभिमा माठि । तदनुर्भात्र प्रवरोध्यनीयो बन्दिाह निक्षमा दक्षान् वश बनाम । व्यवस्था मर्दा वाक्ष्य मात्रामा म तोपभाव प्रीत नत वापीलर गन्त्रा मन्त्रिमहोदयस्तत्र त्यमल प्रबन्धम्, कार्यपनि सञ्चालनत्र- मादिक सर्वमहापौत । मन्त्रिचिवन निरीक्षण-विवरण वितिय सरक्षितम् । नय कारागारे भविष्यति सुधारोन्नतिविषयरा केचन प्रस्ताग मौमित्रा लिखित- Fपाश्च । अध्यक्षेश मन्त्रिमहोदयस्य पुरत पस्थापिता । अन्ते र बन्दिन सर्वे प्रयक मन्त्रिमहोदयन दृष्टा तेपा सुखद मादिक च पृच्छता मन्त्रिणा तदपराध. विषयेऽपि किमपि पृष्ठम् । भविष्यति तद दयपरिवानस्य छून, सदाचरणार च बन्दिन मोपदश प्रगविता । एव दुबता पा विपिनविहारिण क्रमप्राप्ते वारे ममायात तमुद्दिश्य मन्त्रिमहोदयन वागगुहा यक्ष पृष्ट-- यौसी पराध कोण्ड' . वास्या- अध्यक्ष श्रीमन् । विपिनविहारोनि नामामो पदी। वैङ्कटनापहरणकाण्डे स्वनियोगे प्रमादाचरण, स्वोतरदायि त्वमस्खलनमस्यापराध । वर्षय भोग्यश्वास्य कटिनारावासदण्ड । दण्ड भुजानोमावनवपंप्राय समय घ्यवीतवान् । मन्नी- 'अ । विन्नामामि त्वम् (विपिनमुद्दिश्य ) विपिन - 'पिनविहारी, महोदय ।' मन्त्री-- 'कस्याप य त्वममि चते पितुर्नाम ?' विग्नि थीमन् । गगनविहारी ममपितामहोदविहारी च में पिता।' मन्त्री - पवते पिनाधुनावनंत पितामह नि पुराने विपिन 'मातापितरी म तीर्थाटनपावागतो त । पितामहमममगाईनभ्यादित हरिदाधिवर्गात ।' विपिन मिषं त्वया येद्वधनमहतम विपिन वामिन् ' नामपदावान् धनम् । न जाने नापहन तन ? प्रमाात् ४/गजम्यानम्पापनि मत पालेगा स्वोत्तरदायित्वादपस्खलनादनवधान दोषापराधादेव तमिम दण्डमहमलभे।' (अग्रुपूर्णलोचनोऽवाड मुख पश्यति ) मन्त्री –'अपि त्वममि निर्दोषः। विपिन .'सर्वथा निदोरोस्मि प्रभो। हनभाग्यमेव मे मामपराधिन प्रामाणयत् । वैषसम्यानस्य धनमरक्षणे मम प्रमाद एवापराध ।' मन्त्री – 'अवश्यमेव मोक्तभ्यो दण्डोऽयते प्रमादज । अस्तु, भविष्यति मैव पदापि प्रमद !' इत्यत्रमेणावशिष्टान बन्दिनोऽन्यान्यानपि चैवमेव किमपि किमपि पृच्छन् म िवमहोदय पुनर्मण्डपमागत्योपवित्र । सचायचपरपान स्वल्पाहार फ्लादिमदि तमुरभुज्य ततो राजकीयमतिथिभवन जगाम । (७) अद्य रानी सम्माननीयमन्त्रिमहोदयस्य स्वागत सात्कारार्थ मण्डलाधीशेन विराट् प्रीति मोजोऽम्त्यारोजित । तव भोगे यहवोऽधिकारिण काशीया नेतारो गण्या मान्या - प्रतिष्ठिता नागरिका विद्वास प्राध्यापका कवय कलाकारा धनि- कावामन्त्रिता सन्ति । यथा समय समागने मन्त्रिमहोदये समारोहस्यास्य कार्यक्रमा प्रारभन्त । सयुक्त समीताराधन- कविसम्मेलन, पानगोष्ठी च प्रारभताम् । तत प्रीतिभोजोऽपि च सानन्द न्यतिष्ठ । समाप्ते हि प्रीतिभोजे यदा मन्लि महोदयो दीर्घामा जनपड ति मतित्राम्यति दाम प्रस्थानमगलार्थ करबद्ध प्रणामोन्मुद वारा- गाराध्यक्ष मद्राभीत् । सत परसङ्कतेनाय वार्तालाप कुर्वाण प्राङ्गणककोण एकान्ने नोत्वाऽवोचत् -- मन्त्री -'स बन्दी विपिनविहारी भवन्मते कीदृशोऽस्ति । अथकारागारे तस्य व्यवहार- वर्तनादिकञ्न शिविघम् ?' अध्यय 'नाह विमप्येतद्गत विशेषेण जाने परन्त्येतदह नून जानामि यत् स कुलीन स्त्रकोनागरिक । दौर्भाग्यात मोऽपराधित्वेन दाड जानो.म्ति । कारागारेऽपि स शिष्टजुष्ट व्यवति, तत्रत्यान्नियमाश्च सर्वात्मना . परिपालयति सानुशामनम् । मन्त्री -'तद्भवान विमर्थ तत्कृते कमपि मुक्त साय न चिन्तयति।" मापराध /४५ अध्यक्ष नियम्पधीनोह लिमिवहि क्तु पारय तथापि यावन्मदायत तावत् महानुभूति पूर्वक व्यवहामि । अन्यबन्दिना मपेक्षया सोविध्य च तस्मै प्रयच्छामि। मन्त्री- 'यूयताम् । आगामिनि गणतन्त्रमहौसदिने राग्ये केवन बन्दिनो महा- महिमराज्यपालस्याज्ञया मोचयिष्यन्ते । अम्मा मन्त्रालयादाग्यान्तर्गताना यन्दिना सर्वपा मूच्यो नन्वामन्मिता शन्ति । यदि च भवानुचितमिवा बलात, तदा विपिनविहारिणोऽपि नाम स्वानुशसा पूवम् सम्प्नप्यताम् । अहमपि च तो राज्यपालमहामाग किमपि निवेदयिष्यामि । अत पर तद्भाग्यम् । विषयोऽमावतीय गोपनीय । सावधान समर्याद न रसतु भवान् मन्त्रमिमम् । अध्यक्ष -'ययानारयति मान्योभवा मन्त्रिमहा माग । तव परियेऽहम् ।' एवमुकन्दा मन्त्रिमहोदयो मृतरयानमारुह्यतत प्रतस्थे । अथाद्य गणतन्त्र दिवमस्य महारों मवमारोदो यतते । प्रातरायव नगरे सर्वत्र लोरा -विशेषतो राजीया अधिकारिण कर्मचारिश स्तत मलंगाधारणा तमिम महोत्सवमुगपयितु हर्ष निर्भरमानमा मोसाहा सोद्योगा गयत्नान दरी दृश्यन्ते । राजकीयेषु कार्यालयेषु सर्वेषु प्रातध्वं जवन्दन, राष्ट्रीयगान, प्रार्थना, पापणानि च मम्मेदिरे । विद्यालयपाठशालादिषु छानेभ्यो मिष्टान्न ध्यतीर्गत । नगरे दीने म्योनापेभ्य , पारागारेपु बन्दिमयन विशिष्ट स्निग्ध मिष्टान्न भोजनमदीयन । अनाथामहायान्धविकलाइ गेभ्यो वस्वाच्छादनादीनि व्यतीय त। मायदालीने वृत्येषु खेलाकूदनाना मास्कृतिसनामापोजनाना, नाटयाभिनयमानीनगोष्टीना, कविसम्मेलनानामिन्द्रजात्रौतुक प्रदर्शनादीना, भाषण प्याश्यानाना, दीपारि- दृश्याना कार्यक्रमाश सहिण्डिमघोग समुद्रोषिताः । गर्ववेद हनिदाह लारपूर्ण मिप्यपूर्वमेव वायुमण्डल मजनमानमोलागवरमारते । सादंदशवादनयाय समये स्थानीय कारागृहे यहुदिन नन्तर मधुर निध गुम्वादु मरस घ मिष्ठानमातृप्ति भुक्तब तो बन्दिनोग्यावादिन मिति समीय योलोटा विश्रामगुण मनुभव तो नियतया प्रमगा. स्वाम मुगिनभारमान मन्यमाना गोदने । पारागारायण स्वरार्यातये वेवाग्नमयामीनो.तिबदी ४६/गजम्मान स्याधुनि. गगन पाया।

विपिनविहारी कार्यालयस्य तस्य क्षोणे भूमावेवाई निद्राण स्तिमितलोचनो मुटुर्मुहुजम्ममाणो दिमना विषग्णो निषण्णव वर्तते । तथा भूत विपिनविहारिणमा- लोक्याध्यमामहाशयो विनोदगर्मया गिरा सगन्दस्मित तमवदत्- अध्यक्ष --- 'अये, विपिन | अपि वा निद्रा वाघने ? तत एव त्व भूयो भूयो जम्मसे खलु ! मन्ये, ऽद्य यथेच्छम् भूरिभोजनादेव त्वमेवमालस्याभि भूतोऽसि ।' विपिन - (निध्यमिव पश्यन् ) नहि श्रीमन् । 'अपि सत्य वति' विपिन - 'महोदय ! सत्य पदानि । अध्यक्ष तावदेव केनापि भृधेनाध्यक्षक्ष प्रविश्य विज्ञापितम्-'योमन् ! भपडलाघोश महोदया ममायान्ति । मृत्तर ध्वनि प्यने ।' अध्यक्षो पावदुत्त्याय मरभम कारागारस्य प्रवेशद्वारमायाति. तावदेव मण्डलाधीशोगोपुर सम्मुखमाजगाम । अयान प्रविश्य च स येनामनमुरविश्य स्वाञ्चुकभूतात् पत्रमेक माकृष्य तत्सा- पठ मानो राजाज्ञा मिवानावपत्- "अद्य तावद् गणतन्त्र दिवसमहोत्सव स्वाधीनभारतराष्ट्रस्यत्तस्या स्माक वने । केन्दिा म कारस्यादेशानुसार राज्यपालमहाभागो महामहिमोऽस्य राज्यस्य मन्त्रिमण्डन त सम्बद्ध मन्त्रालय पाजापयति यदि स्थानीये कारागारे निगडिताग्नि- म्नाड़ितान् पञ्चापराधिनो बन्दितो मण्डलाधीश स्वप तन्न गत्वाध्यक्षमादिश्य मोचपतु- (१) लीलारामः (२) साधुदासः (१) रामभजनः (v) दुर्गापरण (५) विपिन बिहारी घेति ।" मण्डलाधीशस्यागमन ज्ञान्दासर्व कर्मचारिणो बन्दिनश्च तद्र कारागार- प्राङ्गणे समवेता आमन् । तेपाम् सर्वेपामुपस्थितानामेव मण्डलाधीशसमक्षमेव प्रोताम्त इमै पन्चापि बन्दिनो लोहकागबन्धनानि विधिद्य तत्कालमेव निर्मुक्ता । म्वातन्धमाप्य ते पञ्चापि जना हनिर्भरमानसा स्वगृहान् ययुः। अथ च गृह प्राप्तो विपिनावहारी द्वार प्रविश्य प्राङ्गणमध्ये स्थितः बानी मृगालिरामून म्वर समबोधयत्- 'अये ! प्रिये !! मृपालिनि !!! सापराध/४० ?? प्रियतमे 11] क्वनुनलुवर्नमे कि वा दुर्वाणामि " इहागच्छ ! पश्य, पारा गृहाग्निर्मुक्तोह गृह प्राप्तोऽम्मोदानीम् !! आयाहि । प्रायाहि भो । पवामि त्वम् कल्याणि? विरोपि??" आरपं चिरपरित कण्ठ- स्वर गृहान्त पक्षतो बहिरागत्य मृणालिनी सहमावि मत्यन्यद्भुत विस्मा पवितक्तिमम्भवमिव सम्मुसे साक्षादमान प्रत्यक्ष पश्यन्यपि स्वने प्रदर्शन न विस्वास । केवल मोनमास्यिता दिड मूढा विवान्ता चिनलिखिनेव कामपि विचितामेवात्मनो मनो दशा, मानमी विह्वलता गोपायितुम- पारयन्ती विस्फारितलोचना जडता गर्नेव निनिमेष समाधम पश्यन्ती तस्पी। वञ्चित्काल विपिन विलोक्य महता काठिन्येन स्वात्मचेतनामुपलभमाना, ययार्थे जातविश्वामा, लग्जमाना, प्रवेपमानाङ्गयप्ठि, प्रस्वेदविलला. शूच्छन्तीव, विगल- श्रुधारा सवेग विपिनममीप कयापि मनोवाचामगोचरया प्रेरणया प्रमह्य तथा नियोज्यमानेवागन्य तच्चरणौ वन्दे । प्रणयाश्चर्यहीसदोषगद्गद चोवाप- 'स्वामिन् । विमिर पश्यामि ।। स्वागत ते मम हृदय मर्वस्व ।।। स्वागतम् । जीवितेश्वर ।। दयित ! प्राणनाय म्वागत ते 111 पमिद निर्मुक्तो भवान् यन्दिगृहान् । दण्ड मोग्यात् कालावधे पूर्वमेव हि य प्राप्तो भवानन्न स्वागर ते प्राणवल्लभ । बागनम् 11 धन्योप दिवस !11 धन्य. श्चमी क्षण !!! महमीभायस्य विषयोध्य यदह प्राणनाथ, स्वामिन भरि गुहागन साक्षा तपश्यामि ।।। विपिन - 'प्रिये । समावसिहि ।। प्रतिस्था भव !!! महतीय दोर्या च मम मुक्त क्या । प्राप्तकाल विस्तरेण त्वा कथयिप्यामि । राले । मुग्धे ।। गत माशुच । आनय तावदामनम, जल च पातुमिमि । मभोग मसतृप्त । आम्, आनीयन्ताम् तावन्मम तौर पर्ममायनोपकरण- मम्याद दीनि । स्नानार्थ जलं, घौतानि वस्त्राच्छादनानि चौरथा- प्यन्ताम् । मृणालिनी- 'शात् माध्यामि दामी ते-ह स्वामिन् । अविश्यतामत्र । इमा- मनम् । न जाने स्वरमाणापि भीमता कम पार तसिमर्थम् । जाप्रदयस्थायामपि च स्वप्न मिवानुभवन्ती स्वातंत्र्य परिपालयितु ना मन प्रभवामि। 14 वदती मृणानिनी स्वपनविषिविहारिण मंत्राएं पोक्त गर्नु ध्यवायति। Yalराजधानम्याधुनिना मरनं माणगा ality अथ कृतार स्नानो विपिनविारी स्वाणि परिधार्य गृहीतविश्रामो मध्या ह्रोत्तर मृणालिन्या प्राय चाट पूर्णइलवची किम जारितों दिलाय शयामुत्य च वेवामनमध्यामीनो.स्ति माम्प्रतम् । तत्सम्मुख भूमावेव मृणालिनी चापि निपणा- स्ते । गुनगुणविष्टयो तयो परममिथ सम्भाषण मण वार्तालापा पावन मणालिनी - 'दयित | प्राणरते ।।। अतीव दुर्वसनागा भवादशी दृश्यने । मन्ये नत्र कारागारे नियमुत्पीडितो भवस्तिजन्य कृत कठोरहदयनिष्ठुर च दण्डिनो भवेत् ।' VOD-3 विपिन प्रिये । नाम्न्येव मवथागतोऽपि तादा किमपि यग व चित्लगानमि । तबाह तन आरमंतका पर्पलम मन मसुखमानिष्ठम् । स्वगृहनि:- शेपमेवाह तन्त्र कालमन्यवाहनम । व-तुतस्नव विरहादयत् विभाषि दुख नान्वभवम् । मत्य वीमि । आम् किमपि नौवन्यमिवालक्षपसि तवारण विदमेव भवितुमर्हति, यदह सदैवान्चन्तयानोऽभूव यन्न कदाचिन्मम मृणालिनी स्त्रीहृदयसुलभयावला जनस्वभावभीरनया पा रहस्य भेद पुर्वी- तेत्याशङ्कयाह मनाग् दुलना गत स्याम् । नान्यकिमपि मम क्षीणत्वे कारणान्तरमाते। आय-ता भव । बस्योऽस्मि, सत्रुगलो. म्मि मानन्दो:- स्मि च प्रापवल्लभे मृणालिनी- 'आश्वयं मे भवति नन्वेवविध भवद्वच शृण्वन्त्या ।' विपिन- 'अपि स्वभाव मुग्धे ! महन्त करणे " भीरो ।। ग्येि मृणा लिके । तदिद द्रव्यापहरणालाकौशलमपि 'पोग कर्मसु नौशनम्' इतिवद् योगसा धनतपश्चर्येव दु माध्य दुष्परच कर्ममन्यताम् । तदद्य मम योगनमाधिश्न- रमा सिद्धि प्राप्तवान् ।' मृणालिनी-( ममन्दस्मितम ) 'आन्त । भवानगुना मम करो.प्यन्द्रजालिव इव प्रति- भाति । धन्यहिलेकनवम् । धन्या न मापाविता मदने वो दा तव मायामिमामीदृशीमिदमिन्य बेद । पर सन्यमेवहित्वयातोदयाश्चर दुस्साहसिक दुष्कर च कर्मानुष्टिनम् ।' विपिन:-वस्तुतस्त्व न जानी ययापनो जगज्जाल प्रपञ्चमनातनयुगीनम् । पुन- रिदानोन्तन स्वराज्याभिधान दुश्शासनमराजक त्व सर्वथा न परिपिनुपे । तत एवं विकल्पने। अधुगान देने योजनापको गलगिगाहर्षाकालीन जलमिद सर्वतो धनमपरिमेय प्रभूतधारामारम् प्रबहद् वानि । तच्च सापग/४६ मन्जना मदाचारा परलोक्मयाद्विम्यतो ह्यास्तिका भोक्नु न प्रभवन्ति परतु मामा कपटपटवो धूर्ता वञ्चनाकुशला विदूषकशिरोमणय एवं तदुपयोग क्तुं सक्षमा भवन्ति । सत्यमेव मन्याय महच ।' मगालिनी 'अस्तु बावत् । अयाधुनावाभ्यो क्मिनुप्रयम् ? को हि जीवनत्रम स्वी. करणीय ? केन विधिना च व्यवहतंव्यम् ??? त मे स्वयोजनानुरूप निरूप्यताम् । तथैवाहमाचरेयम् ।' विपिन 'इदानीन्तु द्वाभ्यामपिचावाया दम्पतिम्या व दुखायाम्यामविश्च- नान्या दुर्भागविडम्बनोत्पीडिताभ्यामिव नगरे वस्तव्य पलु । मम मुने सम्वाद स्वमाहारम्यात् स्वत एव सर्वनाचिरादेव प्रपारमा स्पति नाम नूनम् । ततो बन्धुगन्धवा मित्रहद' परिचितास्तथा पिता हित पिण कौटुम्बिका मजातोया प्रतिवेशिनोजनाश्च मम्मदगृहमना हताश्चाप्यवश्यमामिप्यन्ति, ते च सर्वे कृतका सहानुभूति, निमा समवेदना, गतानुगतिका, मिथ्याचारवचनालिगर्भा हिनैपणा, माडम्बरा वन्धुता च माराथुलील स्वरिकोपिनम्ताभिनापियात प्रवमिति मम मानवहृदयमनोविज्ञानम् । तदावाम्यामपि त सामान्य तथैव व्यवर्नेम्यम् । ततोयथेच्छ परिप्याव । ( सगम्भीरभावम् ) अपि तदीतिमहस्त्र मुदामिन धन त्यया प्रयत्नपूर्वक सुरक्षित तव समाशम् ?' मृणालिनी - ( समन्दममपुरस्मिा विपिनविहारिणो मुखमुद्रा प्रेक्ष्य ) अन्त्येव तत्तव निगूढ सुरक्षित मातृजारमिव यया भवान मे निक्षेपहप समर्पितवान् ।' विपिन -- 'अस्तुतावत्वमपि च मेऽर्घागी नवयुगान्तारिणी स्वराज्योतर शिक्षा दीमामस्वाराचारपती वीरवधू । त्यम्येतन्भम् विश्वासानुसार सर्वधोप पद्यते। अय पुनरवधोपंताम् । अय तावदगणतन्त्र दिवसमहामहो मन । नाय को पिचानागमिष्यति । सतेऽपि प नागरिका लोास्तमिममुमय- मुद्यापयितु ढोदामा व गद्दग्विाप्रवाहमनुमर तस्तन्मनस्वास्तद्गत प्रापावरमोच्चामारसच्चेप्टारसत्यमपिताशेषमनोरतापरतवैव जीवनागररूप विदमाना मोमुद्यन्न । आवो तावत्स्वगृहमेवाधिवम ता वद्य रात्रौ समिम महोत्सवगमा ओह मानन्द ममुर्गच द्विरागमनसमये मधुरजनीमिबोधापाव, यमुन्म मिमित्तीपत्याह सान्नितोत्र वामपन्यो:मि, मृणालि । बाले | 11' मुग्धे (एर व विपिनविहारी स्थपनी ता मणानियां भृपया मुदृढ गृहीत्वालिलिङ्ग पुग्यचिरम् ) ५०/रागम्थानत्याधुनिरा सन पचालपा 0 आत्मवेदना प्रभाकर शास्त्री छौक्लो जात्या चमकार आसोत । स सवर्णाना क्षेवेषु हलादिपरिचालनन स्वर्गवन यापयति स्म । परिवारस्यतर सदस्या अपि धमादिकयत्किश्चिदजनम- कुर्वन् । मूलत त म प्रमिका आमन् । प्रातरारभ्य मूर्यास्त यावत् धम कुर्वन्तो पि स्वल्पमेवार्जन कर्तुं पारयामामु । सरंपा सम्मिलितेन परिश्रमेणापि नौदरपूर्ती क्षमास्ते । वृत्तिरहित तु दिवसे सर्व एव उपवासमकुर्वन । सत्यमेव तेषा निवाह कृच्छतया समपद्यत । अद्य तु धोक्लो विपत्प्रस्त इव आभामने स्म । काऽपि नव विपद भृश. मविनश्नात त बराकम् । न केनाऽपि गृहसदस्येन सहा लिप्तुमियप स । तदीया त पैदना तु मुखमुद्रया प्रास्टयमवाए। मन्त्रीपधिभि मरदवीर्य सर्प इन स मनप्यद ऋध्यति स्म एतेनान्त वनेशेन तदीयो देहो यदा कदा भृशरम्पत । प्रातर ग्रामणी स्वय तदोयोट जद्वारे ममाग यागर्जत- 'हः सवात्मजा राधा कृषिकार्यमसमाप्येव क्षेत्रात् पलाथिता । न च तया किमपि कारणमाभिहितम् । एतादृशी वृत्तिन खलु क्षम्या। अथाऽपि न स्थास्यति चेत सास्माक क्षेत्रे मूर्यास्त न स्या शक्ष्य से स्माक प्रामे ।" यावतदा ईरपित्वंतनिर्वगाम स । कलस्तु मूर मन्न रिमपि जगाद । स तु गन्दन्त तगुत्पीडक स्वदृष्ट्या दग्धुभिव कामयामान । न विमप्युत्तर प्रायच्छन म इतिकृतै स्वारगान बहुशोऽजुगुप्मत । क्षेत्रात् प्रत्यागतया राधया सर्वमेव मभाषित मासीत् । ग्रामाध्यक्षस्य पुत्रणकान्त सदृश्य तामालिङ्गितु प्रायतितम्, तया च गोधमेव तत्रत पलायितम् । श्रुत्वैतत् स भृशप्रकुपित , पर नाक्षमत स प्रतिक्तुम् । न श्रीप्यति ग्रामणी भणमात्रमप्येतत् । स तु राधामेव गहयिष्यति । तदनुसार तु राधया एव तमावाद' प्रयतित भवेत प्रत्याखाने च कृते मति कपा मरचिना स्यात्। सत्व ज्ञात्वाऽपि ग्रामगी स्वात्मज नंद गर्हयिष्यति । स खलु न म्वीरगति यदन्यज्ञानामपि काचन प्रतिष्ठा भवति । म तु मदेवोघोषपनि यन् मक गाना स्पर्गमावेगाश्यता पावनतामापद्यन्न । " चिन्तयित्न धौलो न मिप्युत्तवान् प्रामगीम को लाभो निरपरेन प्रधामन जन ए मौनमाचिन तेन । पर विपत्तिातु न निरस्ता। ग्रामाध्यस्य वचन त्वादेश इव ममालिनीच । तदा मि म्बात्मजा तर प्रेपर्यन् यय गनु ग्रामाध्यमाय पुत्र तप्पा गोल गर्नु चष्टिप्यते । न चेत् मा तत्र गच्छे, तदा ग्रामणो पास्यति । तदा नि कुर्यात् वरा स ? प चिन्तयता तेनाऽमनो भाप बहु विनिन्दितम् । fr निर्णीत त्वया नम्य भार्या पृच्छन् । सा खलु यहालत १ मितिनीयमाणाऽमीत् । राधाऽपि तव पिता त स्यिताकार्यन लागिनितमुभुयो कृते । त प्रतिकारस्तु मांथाऽवधेय इव तोयन रम। न विद्यन रवाना प्रतिठा मुरक्षा वेति नि नि ताभ्याम् । राधा तु विनोदना माक्ष्य म्घजीवनमव विद्यकार। तया एव वृत पित्रौ विपदप्रस्तो गजातो । अयथा तु न बदाऽप्यसौग्यमनुसूनवन्तो तावुभौ । विवियतन, केवल स्वानि भायानि निनिन्द मा अपिर प्रस्तुतयाऽअदा मा भृम विमयानकार । 'निर्णयम्नु म जान ।" वहशतानन्तर ममुदीरयामामधौरन । 'अप- मानोभया नु मृयुरीया । अथवाऽयंगत्राव त्यम प्राममनम् न पोऽपि रोग्य- (स्मान तमियायत निगोयं । युज्यत निमनत् ।' प्राऽस्तोत् म पलायनमेवम् । पर कुन गन्तव्यसम्माभि ?" कलत्रण पृष्टभ । "दुवाऽपि । त्यक्ते खतु सदस्मिन् वा विचार ताते । माम्प्रत तु याप्रम्य मुगा वहिगमनमव चिननीयम् । बहिरपि चेद् पोस्ति प्रस्तुतो भयि- तु मम्मान् । तदा ईश्वर व रभिता।" प्ररित भाग्यवादिताधोलिन । x x x गगा म अधंगत्र । निमिना पि ग्रामो निद्वाया अधीनो दृश्यत । या बदा विगविहितम्य वृताम्य दुकान अवश्य मेर नौग्यतामस्वगन । कपिनत मयनी तर जागनि न वेति काँग्तु न न पायने । पानोऽपि परिचालन नारवाणि गणपितु प्रयतते न वैति निर्गनुमपि न क्षम्यते । परमेन गनुपष्ट यन्न कोप्याध नेपा रियपणम् । ४०/गजन्याना याधुनिता मग य पारेमा घौग्लम्य समग्रापि गृहसामग्री लघौ पल्के प्रसेवे सकुली भूतमासीत् । भनेपश्च तस्य स्वन्धमाश्रयति स्म । भारश्चान्य नावापत तदीया गतिम् । सत्यमेव स अम्बालितया सत्या चलति स्म । तस्य भार्या पुत्री च तदनुसरणमकुस्ताम् । पर योजनःतिकाते सति तथा गति समवाला। न केवलमेको वृक' प्रत्युत अयो भयावहा वृका भुशुण्डिभि सजिनास्तत्र मार्गमवकर तिष्ठनि स्म । दृष्ट्वं तान् नररामसान् राधा तदीया जननी च भृशमविभीताम् । क खलु नायेत तान् राति साम्प्रतम् । तन् स्थल सर्वयंव जनशून्यमासीत । निशस्त्रा' खलु ते वृकान रोड कथ मिष्यन्ने ? "किमिच्छामि भवन्त" साहममिवाधृत्य प्रप्रच्छ धौकल । "जीवितु चेदिच्छासि, तदा प्रतिनिवृत्य ग्रामाध्यासमीप नयागान् । मार्गे न निमपि वक्तव्य त्वया। कोलाहले कृते राति यमालयमेव भाप्स्यसीति जानीहि । तद्गृहस्य स्थितिरपि त्वया वर्णनीया। न काऽपि त्रुटि म्यादस्या वर्ण- नायाम् । अन्यया गोलिकया तब हृदयस्यल मद्य एव भेत्स्यति ।" वृषस्य कथन सुस्पष्ट सदेहातीत चाऽऽतीत् । घौकला विस्मित आसीत् । तदीय परिवारोऽपि विगतमय इव प्रतीयते स्म । तैरनुमित यदेते वृका ग्रामपोमेव ग्रसितुमिलपन्ति । प्रतिनिदर्तन त्ववश्यमेव विधातव्य ते सर्वे । न मोपि विकल्प आमीत् तस्मिन् विषये। ग्राम प्रतिनिवृत्ते मनि यद् मविता तद् गविता। न पारयामामुस्ते किमपि प्रतिविधातुम् । विचिन्त्यतत् धोक्ल स्वपरिवारेण सह प्रामाभिमुख सन प्रययौ । वृका खलु तानन्वसरल् । धोक्लो निश्चिन्त इब मार्गमला पत। राण तज्जननी च तस्याऽनुसरण• मकुस्ताम् । परिवृति तु मध्येव न कामयामासुरते सर्वे । को जानीते यत् परिवृत्तिरेषा वृतान्न श्रोत्यति । अत एव मौनमाश्रित्य ते मार्ग साधन्तेस्म । ग्राम प्राविशन् ते रावें। कुचकुराणा वृक्न त सभावितम्, पर वृबर्मी- नास्ते स्वलाइ गूल पादयोमो कृदा कुत्रापि दिलोना इव बभूवु. । अक्तिमेतद् चौक्लस्य कृते । क्यमेतद्यन् कुक्करा न घोपपन्त्यपरिचिना प्रवेशमस्मिन् ग्राम पर नाक्षमतस तन्निर्धारण। "तत् मनु पामाध्यक्षस्य गृहम् ।" घौग्ले वस्या दिशि इङ्गितमिव कृतम् । "नि वय गच्छेम माग्नन स्वगृहम् ?" पुन पृन्टवान् स , पर न मि- प्रात्मवेदना५३ प्युत्तरमासादितवान् । वीतचिन्तोऽपि स पुनरपि स भयग्रस्त समजायत । परिवृति कुर्यान्न वेति स चिन्तयामाम । "अन्न 'तु न कोऽपि विद्यते ।" राधयोपोपितमेतत् ध्रुत्वतद् धौकलोऽपि परिवृत्य तान् वृकानन्वेमियेष, पर सत्यमेव ते नाऽवर्तन्त तत्र । विमूढा इव ने इतस्ततो दृष्टिमक्षिपन, पर न कोऽपि देपा दृष्टिपथमायात । वैपस्येनाऽनेन ते दिग्भ्रान्ता इव तवैवातिष्ठन् । नतश्व स्वमस्तक हस्तेनाउम्फाल्य धोक्लो गृह प्रति प्रचचाल । परिवारश्च तमनुमसार । ततस्तु प्रमाता खलु रजनी । "f कुर्याम वय साम्प्रतम् ?" स्वपरिवारमप्रच्छद् धौरल । वन्दनात् किञ्चिदेव होनमामी तम्य ववनम् । नैराश्येण च पूर्णन आत्रान्ताऽऽमीदाकृति- स्नदीया । न स्थातु न च गन्तु शक्नुयुम्तदा नि कुर्युस्ते वरावा । दीर्भाग्येन ममुपोहितास्ते परियान्तिवशाद् भूमावेवास्वपन् । मूर्योदय सनात , तदनन्तर च मध्याह्न । पर न जाग्रतास्ते। अपराहे सजाते काऽपि प्रतिवेशिनी राधाया जननीमावारमास । उत्तरमप्राप्य म गृहान्न मविवेश, ददर्श च मुपुप्तावम्याया ममम्र परिवारम् । पोटलियामपि पाश्कातिनी दृष्टवती सा । दृष्ट्वंतत् खलु साध्वस गतामा । ततश्च तथा प्रतिवेशिरा आवारिता । क्षणाभ्यन्तर एवं तव जनसम्मदं सजात । अनेन रश्चिद ध्याघात इव सजनित तस्य परिवारस्य निद्रापाम् । चक्षुषी समु भोल्य तेपश्यन् सर्वान् खलु परित स्थितान् । दृश्येनानेन समप्र एवं परिवार अपया समात्रात। स्मिय शयनमेव विधीयतेऽपराह्न यावत् । किमर्थ चपा पोटलिया? गमन त नेप्यते भवमि कुत्रापि प्रश्नाना व कृता पार्श्ववतिन्या तया । "न जिगमिपाम' कुत्रापि ।" समुदीरित धोक्लेन । 'परमेपा पोटलिवा तु स्वत्वयन सर्वर्थव पणयति ।" सा सतु तरंवलेना:- तयत् सतप्नमिव गतिम् । मरिममप्यत्यानिमिति कृत्वा प्रानिदेशिस्तु शन गर्न तन्नतो बहिर्जग्मु , पर सा प्रतिवेगिनी नाऽमुञ्चत तान् सर्वान् । इतस्ततो दृष्टि निशिप्य तया ज्ञान परिवारस्या.नशनम् । ततस्तु मा सत्वरमैन स्वगृह गयाननूदिर मानिनाय । १४/राजम्यानम्याधुनिका ममत क्यालेषा।

- पर यदा मा पाकत्रियायै बभिवालयितुनारेभे तदा राधया समुत्थाय स्वयमेव पाककार्य प्रारब्धम् । दृष्ट्वैतत् प्रतिवेशिनी दम्पत्यो पार्वे समुपाविशत् । "श्रुत कि भवद्भ्या यद् प्रामाध्यक्षस्य पुत्रो व्यापादित ?" भणित तया । "किम् । किम् ' जाग्रताविव बभूवतुर्दम्पती । "अद्य दोष काले केचन दस्यवो ग्रामाध्यक्षस्य गृहे बलात् प्राविशन्, शयान च तस्य पुत्र यष्टिकाप्रहाररना । अन्यांश्च न किमपि कयित्वा गृहाद बहिनिर्गत्य कुनापि व्यलीयन्त । ततस्तु महान् यलु कोलाहलस्तन समजायत । फथ नाऽशरण त यूयमेनम् ?" "वय तु गहननिद्रामसेवामहि । कमर्थ च बुभुक्षिता खलु जागरण विदध्यु" चातुर्य प्रकटीवार धौक्ल । ध्रुत्वंतत् म कोऽपि सदेहो जान लेभे प्रतिवेशिन्या मनमि । सा तु पाकका साने सति कार्यव्यारेन स्पगृह प्रतस्थे । तस्या निर्गमनेन समन परिवार रागुच्छासमिय सेभे । आहार समाप्य ते सुखमासत । स्थिनिपरिवर्तनमाला व तमिपरित्यागस्य निर्णय सर्वथैव त्यक्त । न कापि बाधा पुनर्जनिष्यते, ईत्येव समचिन्तयन् ते । कतिपये दिवसा व्यतीता खलु । न किमप्यमामान्यमजनि तन्न । परमेक्दा आरक्षिण समायपुस्स्तस्मिन् ग्रामे हत्याया सम्बन्धै। सर्वे ग्रामवासिनस्तराहूता पृष्टारच रहस्योद्घाटनाय । निहतस्य जीवनीमभिलक्ष्याऽपि केपन जना रहसि आकारिता । आरक्षिभि समाश्वाननमवाप्य ते खलु मृतरय कलुपित जीवन साकल्येनोद्घाटयामातु । श्रुत्वैतदारक्षिण स्तब्धा इव समजायन्त । "कि हत्याया पूर्वस्मिन् दिवसे किमपि कुचेप्टितमासीत् निहतेन तेन ?" जिज्ञासा कृतवान् को प्यारक्षो। तत्त न जाने ! परमेका युवतिरतेनोसोडिलेव सभाव्यते । यतो हि सा कार्य मध्य एव परित्यज्य स्वगेह गतवती । न च सा प्रत्यागता तन धमकार्याय ।" स्मृत खलु केनाऽपि प्रेसकेण । ततश्च राधा समाहुता पृच्छार्थम् । आरक्षिवर्ग इप्ट्वा तु सा भृशमवेपत । मात्मवेदना/५५ पितृभ्या निर्दिष्टा सा सत्यमुद्घाटयितु प्रस्तुता नामौत् परमाक्षिणा चातुर्येण तर्जनेन च दिवशेव सा समग्रमेव घटनाचक न शशाक गोप्तुम् । श्रुत्वंतत् आरक्षिणस्नेऽभिनवाया दिशि स्वकीयमदेपणमा'भु । पर न साफल्यमापुस्ते । राधापा कपन पितृम्या सपुष्टमासीत् । अत एव न खलु तदविश्वमनीयमारक्षिणा कृते। अघुनाऽपि हस्तृणामन्वेषण श्यिते पर तेपामभिधानमद्याप्य- विज्ञातमेव ' वतते । हताशा इव दृश्यन्ते समस्ता भारक्षिण । सपरिवर धौंकलोऽपि न जानात्य- द्यापि धानकाना नामानि न च स्मरति तेपामातिविशेषम् । पर कृनोपकारस्वा सोदेव स , पनो हि तरेव दिवशीकृत म परिवारेण सह म्वर्गह प्रत्यागन्तुमभमत । आशास्ते चुनास - गुप्त रक्षेद्धि गुप्तता।" ५६/राजस्पानम्यधुनिरा मत थापा भाटकमवनम् विश्वनाथ मिश्र दिनीनगर्या भाटवन्य यस्मिन भवन म निवाम स्तम्य महिमा अनिवच. नीम । प्रत्यरन पानी पम्बिान स्य स्वरूपम् । दर्तों न भवनमिद तादृश भवति जलनिन यन पद पदे स्वना पनन व स्वाभाविकर | शीतकाले तु किन्न नाजन्य- गौ यापिवयात प्रनुरादाद वे मन्यपि दनाना बटस्टायमानना पात यशक्या । ग्रोमालम्य तु क्यवान्या । महता पन्नेन क्थ कथमपि क्षणमिह विषम्यताम क्षणानन्तर तु क्थमिह नानामिय पण्णीयो विषय । देवन्या स्थानप्राप्ति टिनति उपनम्न ग्मिन भवने आमीन्म महती प्रमन्नना । विचागि मनमि- घ स्थान । अनवायायनि मे गृहिणी । गृहस्य माग्नुपरणापानी यमुपेन दनिय । स्नुि अन्यावावेव भवनाद् उद् विग्न मर्वाणि वस्नूनि पिसावत्रगन्नुपमो स्मि । मम गृह म्यामी नाम्ना मायापति । यथा नाम तथा गुण इत्यामाणकस्म सयापन सौटीयान् । प्रक गमस्यासमाधाने प्रपञ्च एबानीयत तन । न न समाधीयत निमपि नापि । ग मन्य द्वितीय दिनाङ्के भाटक ग्रहीनु मागते तस्मिन, भति में वायुद्ध तेतमह । मयोचतेद्वितीय दिनाकन्यागमन एव विलम्बो ननु भवनामागमनेर । यदि क्यञ्चित् भवान स्थान भाटनदासा तदा त्ययान्नुभूत स्पात भग्नमार म्य पिपर बहुनस्यास्य गृहस्य लिम् । धुवामदीय यत्र समय- मानो मी यति- अहोपनीयभी भगवन्माया गया तोह गृहम्बामी, भवापच भारतदाता। उत्तवा पर बिहमन्यमो। वांतों गुहमिद भवति जलक्लिन्न - मियुक्त मनि तदुत्तर भवति इद तु अतीव ममोचीन मन् तदानी जलाहरणम्य षष्टमपि स्वया मोदय न भवति । इसनोत्रया युदस मह चलनि में प्रायम पन्ध ! साचो पण्टिता मया मह पग्लिोम | सा पूर्व वान्दति त्रामौ दर्शन मनीय भवाम्य । तदीयगमीक्षा- पूररोह मवयवासमा । न शनयोष मम भवनम् । दृ वा चना म यति- श्य यमौ ? कम्पा अनि विवाहो सुराणा याया विमनायमानता सामावित्री दृष्ट्वा मदीय भवनम । एव प्रतारिखया विभीषर या प्रस्ताह तया बारम्बार वध्यमानो.मि नायमवमगे मम भवादमनाय । म यवमरे दगयिप्पन तदिनियगादिपम । एर स्मिन दिन प्रानरव गृहस्वामिन सवाण गतो हम स नास यामामीर ममागर पन पटनामीत् । अवलोयन्नपि मामनाया गानमपम तमिव प्रत्यापयत् । नस्य वर्माभनय दृष्ट्या मयोत्तम- अहमागतो.स्मि वाढन । आगम्यतामि युक्त नन । ममायोधिप । वध्यताम भवता गृह नेतादा पनाह स्थानु शचनुयाम । एवञ्च तहि अयन्न गम्यताम् । जयन्त्र गमनम्य वार्ता नाम्ति विन्तु गमस्या इयमस्ति यत माविवाह गम्प स्यमानो वतन । ममापि विवाहम्न संग्राभूत । तम्मिन ममप मन्य न म्याद जागी स्थिनिस्ताप गृम्य । तोषि दयनीया। पानेन न स्यात् मम्मन स्वदीयो विवाह । या पर मदीय वारय न विस्पार्या वनोपयन माम, उपायोक्त तन- रिमुच्यत चया ? तव वय ममानवपस्सा तु मदीया वया वतते । मौदामिनि । मौदामिनि । एन आगम्यताम् "त आगम्यताम । इनि गायिा नन । क्षणा. तरमवायाता गौदामिनी । दृग्यताम् । इयमम्ति म माया सामिनी | freal घास्या रथ व्यारत त्वया यत् तद विवाहो न सम्पन इति । अन तू गो स्थित सौदामिनी निपुन निमाण वाम् गतृष्ण नाममाश्यामा प्रपात हैन-सौदामिनि गनीमत अपना ५८/राजपपास्याधुरिया' मानवपालेयमा 7 मौदामिनी । अचान्मान म्वम्य कुर्वन्नवोचम- नातिदूर तहित यदा मे विवाह मम्मत्ता। नेन किम् ? अस्मिन्नेव गृहे मम्पन्ना न के विदाहोमगा इयुक्त तेन । यदिभवता अम्ब गृहस्य परिमार नायत तदा वरम् । किम् ? परिकारेण गृहमिद स्वर्गता यास्यति । अन विवादनानेन सहनि विचायाहमु यायागत । अटी दिनानि व्यतीतानि ।। मम भावि या परन्या ममोह वधमान- वामीत् यत् दयतमदन ममवलोक्य शीघ्रता सम्पादनीपो विवाह । इदानी मभधत में दन्यम । कमिव नाममा मिच्या स्वप्रशमा ? 'मपमाधनमम्पन्न भव्य नदन म निवाम' । तन विगजन तक गवाक्षा । वातायन बहुल परिलसिन शोत ताप- निन्मिन म भवन पर्व मुखद प्रियारञ्चास्त'। धुन्वा च प्रशमा ममगृहम्य म्मैरानना में मावितीदयिता । रहस्य चाम्यस्त्वरितमेव परिज्ञान यन् मया सह प्रणय- सम्बन्चात् प्राण प्रामोदर्मा अन्यामता । तेत सह तम्या विवाहोऽपि निश्चित । युवरोमो कम्मिपियद कार्यालये कार्य कुर्वाणो वर्तन । अनुपलब्धभवना वस्यविन्मि- धम्म गृहे कृतवमतिग्नी निरन्तरमिनलतो भाटकगृहान्वेपणपगयणापि यदा न शशा भवनमुपराधु सदा तेन मह मानस्तस्या प्रणयमम्मा] । मा प्रयनुरागा कमम- कालमेव जिनामित तथा यन्मममकाग किम पि गृहमस्ति न वेति ? प्रश्नमिम- मुत्तरयता मया चित्रिो स्वभवनस्पनिम भव्येस्वरूप तस्या प्रमन्ना स्वाभाविरी । ममगृहम्य स्थर्य मिव मम प्रेयस्याः साह्ममप्यपूर्वम । एकस्मिन् दिनेऽ- कस्मात् ममायाशामा मदीयभवन । तस्मिन् ममयेह तत्रगृहे सद्यो जायमानस्य नवीन गर्तम्य मूक्ष्मान्वेपण कुर्वनामम् । इद तस्या भक्निागमन जात में कारतालीय. सरधनाप्रयोजनम् । उक्त तालिम नेवगृह, निवर्मास र गुना चेस प्रश्न महा मनातम्वेदविन्दवोऽच्युमंदीप शरीरम् । जिह्वा म शुष्क तामगात । गिरश्च म्पलिना। उत्तरणीप विमपीति विचार्य स्खलगिरा मयोक्तम्- नोपलम्यते कुवापि समोची। भवनम् । यद्य पलभ्यते.पि विमप्यन्यद् गृह चेत् तदिनोऽपि भ्रष्टम् । स्यादि कञ्चित् परिवारोऽस्य तदेदमेव भवनमनुपम स्यात् । जुत्वा चतन्नाक्त तया किमपि । पर तम्या मनमि मजात उ कापात इत्यनुभूत मया । मा यावदवतरति मध्येक्ष तावदेक स्यूलो मूपको प्रधावन् ममात पादयो प्रणिपातमिवाचरन् मृदा नदीची पादौ प्रपनायितश्च । गा चोच शदापमाना माटरमभवनम्/५६ कम्ममाना च वय क्धमप्यवतत । मया विम्योक्तम् इमे भूपका एवेशनी में महचरा । तब गृहे ईदृशा स्यूला सन्त्यासव । एवमुक्ता यावत्तया निहितो हना भित्तो तावन् भित्र स्यूलास्तगतत पृथर भूतो भूमौ पनित अय-चापरो विमोगे मम मरमजीवनम्य वृते । नववर्वपरीय पश्यामि यण चित्रित गृहादाप त्वये यबोच मा । लज्जा दीननया व्यग्रतया च गवाया तोह दोघकालिन मौनव्रत मपहायाबोचम्- मापी प्रिये ? विवाहार पूर्वमन परिपतमिर भवन मनोमनिवामात्पमवो पिप्यसि । सर्वमानसम्मन्ननि पदोत्र भवने मूषवाना प्रेतामानो.पि नावलोयिप्यने वा खनु कथा वरारानामा पूनाम् । शुत्वा मदीय वष विमपि हृद्यमनुन वा भृश विम्यायितमिति व्याहय तडिदिदापगता मा । गृहम्वास्नि मापापतरिया परिवतयितु मों में प्रयामो विपत । एकदा तु भृगमागे याप्य नागू पर यहि कारित । फलस्वरूप कतिपय दिवसम्यापिनी सुजता मानितरामपइन् । स्मिन् दिन तस्य या सौदामिनी रसन्नना लघु लघु गन्दनी मध्येमार्ग मम्मिलिना । प्रगम प्रम नता कारण पृष्टा मा अवस्था यम विवाह शोध मव तपस्यमानो वने । वरश्च ममाभिरपिन । मया च तस्य युवास्प नाम मोना कि मर्व तत परिजातम् । नागृता म मनमि प्रतिगोप्रभावना । मौदामिया भाविन पयु' सताश लिखितानि मा पनाणियन यो विवाहम्दयाम्बीत पम्प पतमपि भात नपरण भान्या । नव श्वमुगे यथा नाम तथा गुणोति । सोभार तु तस्य परामाप्ठेव माम्ते। मवाणि च तस्य गृहाणि मग दत्तानि पर्नन्ने । पे च भाररदातारो यत्र बुनायि तस्य गृहेषु निवमन्नि, न गार तम्य दैनदिन बमह । एवमपि भूयन यदमो मणि वित्रीय तब गिरगि स्याम्पति अहम स्मि तक शुभेच्छु । पत्राणि विलिष्य नूर मन्त्र पारमति कश्चन चमगार इति बापमना अहमनिष्ठम् । हता मम प्रेयस्या मह में मम्मे उन पत्रपन्त मेवगिष्टम् । अतिम पत्र मयानियित यत् मनस्योपरि, मम मारकभवनोपरि च सपा ध्यान न दयम् । रितु ध्यान तु दया यवर ममापर्यव दयम् । वृपा धिया मपि । दयम, दयाय, पना वया परिनिनिवियन ममद्यत । तकन ज्यातिविदा कथित पा गम पहा. गर्न बनेगुरुगतामुग्याति। विञ्चित् सामाननर दिभूमे प्रामाद मेवा। निश्चित । - ६०/राजधानस्याधुनिशा सम्पन पपासा.

पञ्चदशदिनाम्यतीतानि । मम गृहस्वामिनो गृहे नासीत् महान् जननम्मद । मया विचारित-स्यादेतत् गौजा मम पन्नापाम् । पर ममानुचिन्तन वारी यमुरगतम् आसीत् सा तत्परता मौशामिन्या विवाहस्य । जहमस्मिन्नेव तर्क वित यावदवर्ने वा पत्नवाहन पत्रमेक प्रायटन्मे हस्ते । पन्नमामीन् मम प्रेयस्या । विमन निलित म्यादिति शमानहदय पत्र पर्ययोपठम । सतलिखित- मासीत-- तव भाटतभवनदर्शनानन्तर त्वया सह वैवाहिलो विचार सर्वव वक्त । क्षम्यताम् । प्रयट्य पशमह भूमौ न्यपीपतम् । भाटकमभदनम्/६१ पडाः श्रीमती मञ्जु शर्मा एम ए चिकित्सालयस्यैक वक्ष । तदीय कम्मि विचन जो कायका शय्या । तामधिगत रश्चिदानुर । न को पि वरीवति तत्णय । अचं चार नीत. स शल्यचि- कित्माय । दूगम्था त सम्बन्धिन | श्व परश्वो वा ममागच्छेयुम्ने । माम्प्रत तु स एकान्नमव भजते । बहु पालतम्तदीया दृष्टि पाददिशि प्रमाति । नयनकोणात् प्रवढ्य पणि यानि म न शिक्षत गेम् । नैव च स प्रपतत तानि प्रमाष्टम् । ना ? अद्य प्रात किमप्यचिन्तयत स । स्वानि भाग्यानि निर्णेतु दृढ प्रतिज्ञात- मासीत तेन । निर्णयस्तु मजात । पर सर्वथाऽनपक्षित अनु। नाऽजानात् स यत्तदीया प्रणयिनी न तोक्ष्यति तमधिकृत्य । क्यिन्तमनुरोध कुर्यात् वराक म । पर मा नाऽनुष्यन् । "लथिम कि स्वया कोऽप्यन्योऽनुकम्पनीय नगयो पृष्टमासीत् रोन। "न को.पि।" सहजभावेन समुदीरित तया । नासीत् प्रवचनालेशोपि वचसि तस्या । "तनो मा परिऐतु क्य न समुमहमे " "धारणानि तु नव विद्यन्ते । पर मम वान्धवरेप उदाहो नैवानुमन्यते । अन प्रनीक्षणीयमस्माम्पाम् ।" 'कीदृशी प्रतीक्षा' द्वौ वर्षों तु ममतीतावम्या प्रतीक्षायाम् न साम्प्रतमति परिवर्तन सदृश्यो नेपा विचार सरण्याम् ।" "f करवाणि नावदम् ? यया मया, तथा त्वयाऽपि प्रतीक्षवरणीया । वियत्वाल यावत् ते मामनू टामेव द्रश्यन्ति ?"

अननवाल यावन समा स्युश्च न तत्पयन्नमा र तु गुणत ममप या
चाय प्रो वर कणा तरच वना पनिनवम । तो स्वर कटुवमामिश्रित
मामीन।
श्रवव तद् मान भज मा । कमुरदीत मा' प्रणयिन माया का?
मति प्रणव नौ न यममहिम्नाया कृते । चाम्या तु भायः महमाना शुभेया ।
तरमारे वीर ममुद्दाह । कोश वाभावि दाम्प यम् । पुष्पास्तु नव स्पी
कुति त यमतत त्वरामव भजन्त मवविधाायपु । मत्वर धावति या
मभिनय प्रनिनिवत ने च त ममाप्नो क्षगनव । पर किमयमा त्वग? यौवन
तु न म्याम्यति चियाताय । प्रिन्चिमाव तु विचारणायमनन ।
'कमय ममद्विग्ने व सजाता पाच्छ ग ।
नव तु । पर विनयामि यत में परियाय । रितरी त का?
उभावपि विलो मरता घत्त । एतस्तु पितृम्नर रणद्धि मामय पत्र प
तवाप प्रा भगमारपति मा टिशि । नक्ताम्याप चपन ममवाप । उभपोरेतर
स्यापि पम्प परियाग ता पति मा मद ये । निदेव चिनिन मया । गामात्र
भर माग पदिए।
अपना नाम्परमो निशम्य मापारय पायन । जहन म"चय
मद कामय । नव धारिप्याम चव ग प्रस्तावमद्य गि
। अपूर्ण
मया यतत तस्य वाक्यम् ।
तदा किम् ? बदनया राश्विाटमामीत तग्य वच ।
नयत रिमपि। रेलयाना अपय प्राणात विधाग्यामि ।
परात नव्यव ममजायत मा । क्षयान विमरिन निगम नया।
प्रश्न व ना-मन मा तदावरणाय । हाल्योमध्य मराव माय माग बगान
पपता।
विमा तब निषयो परिवानीप ? पृष्ट तया ।
आम् । उदयागय नैव प्रस्तुता मि च वम् ।
वया आमपाता गति शिवपिन ना ratयाभि
माय धिविच वापतीयन तम्या प्रश्न ।
राम्यानरयाधुनिरा गस्तृत यथालगरा

"किमपि व युम्तै । न चिन्तयामि तत सर्वमेव । अन्यच्च न जनमदीरित किमपि वच म्प्ररपनि मृत जनम् । अन त्यजैन प्रश्नम् ।" तस्य कथने कोऽपि निश्चय आभामते स्म । "पर मत्कृते तु चिन्तय तावत' पीडितेवाश्यत मा । 'तखलु वयद चिन्तनीयम् ।" तदनन्तर न विमपि निगदित लक्ष्म्या 1 क्षण यावत् प्रतीक्ष्य उत्तस्थी म ! सदापि मा मूकत्व नायजत् । न च निरुद्धम्तया निष्क्रमणत प्रियस्म मार्ग । थपूणि तु मतत प्रवहन्ति स्म तस्या नयनाम्याम् । निराहतमा मानमनुभूय स शोकाकुल इव समजायत । बहिराग य द्वितियरामारा च वाष्पयानमार्ग प्रतिप्राऽचात् स । दृष्ट्वा तु तम्य गतिविम्व लन नदीपोद मानता ममुद्घाटितवासीन् । मार्ग च नवोपललितास्तेन नमस्कार क्यपन्ती जना । आत्महननाय कृनपकल्प म विचार अन्य इव भाति स्म । शनै गर्नचिकिका प्रचालयन् म समप्रमेव नगर ममुल्लडधयामाम । सनश्च स एतादृशे स्थले आजगांग पत्र लोहमार्ग किडिवत् परिभ्रमति । तत् म्थल सर्वया निर्गनमामोत् । वर्जनाय न कोऽप्यन्त तन्न । तदीयो विवेकस्तु पूर्वन एव तत्याज तए। इततस्तो दृष्टिपात विधाय म द्विवक्रिकामेकत पर्यत्यजत् । ततश्च म पानं शनदृढतरं पद पामर्लोहमार्गम्यातिके समागत्य अवातिष्ठन । अधुना याप्पयानस्पन कापि ध्वनिम्तायत पर तत्प्रचलनगनित किमपि प्रकम्पन तु सष्टमेवा नुभूयते स्म । तदनुमार नाऽधिको विलम्ब आमोत् नदागमने । प्रती. क्षमाण वि कुर्मादिति विचिन्तय नेव स घोलस्य कोपाद रिक्तमेक पत्र लेखनी च सग वैतल्लिलख "एतदात्मघातहते न कोऽप्यन्य उतरदायी । जीवनात् सर्वया निराशोऽह स्वेच्छया प्राणान् त्यजामि । पनन्न सर्वथा मगह एव लिखामि । सुरेश " तत्पन्न चोलस्य कोपे विन्यस्य म एक्त स्थित्वा एवापतया वाप्पयानागमन प्रतीषयामास । विञ्चित्कानानन्तर धरा-प्रकम्पन ववृधे। काचन ध्वनिश्न मुखरतामादधो । अवाप्येतत् सर्वं न स स्वम्पानात् परिचचाल । विभीषिक्या भागान्तोऽपि नादृश्यत से । स्पटमद स मृत्योरङ्गीपाराय प्रस्तुत आसीत् । पडगु६३ साम्प्रत यानागमन निस्तरमामात स्म । घराप्रकम्पनेनं को भयावहो विराव तत्र वर्णाम्फोटनमिव सजनयति स्म । पर सुरेशस्य मुसमुद्रया न प्रतीयत स्मेकाऽपि विरोधिवा तद् विवार वीथौ । तेन अभिप्ता स्वीया दृष्टिानागमनदिशि । विज्ञाय च तदागमनश्रण स सस्वरमेव लोहमार्ग शय्यामिव विधाय तदुपरि स्वदेहमत- निष्ट । भविमुक्तय च स निमीलयामास स्वनेत्रे । एव स्थितेन तेन शवसाम्य- मिवादधौ। मागपरिभ्रममालक्ष्य वाकेन पौन पुयेन शीशू ध्वनिप्रत्पादिता । न सम्प्रघारित पूर्वतस्तेन यत को पि मुम्पुंजनस्तत्र वाप्पयानस्य मार्ग शलाकयोपरि शते पर क्षणाभ्य तर एव म निभालयामाम व्यक्तिमेका नस्थिती। तत्क्षणमव म यानगति मृशमरोमीन पर देगवाहुल्यवशादकस्मात् तदवरोधोऽशक्य आरीत् । तदेव ।' इत्युच्यराक्रन्दनमायत । दुघटना तु व निवारितति सप्रधायं वाह रेन यानस्य गति सवावरुद्वा । तनन सद्य एव स नी अवतार । केचन माविमोऽयोत्सुक्पदशाद् निआसनानि परित्यज्य दुर्घटनास्थले आजग्मु । दृप च ते सर्वदुर्घटनास्थल रकोना प्लावितम् । मुरेशस्तु ससन एवासीत् । पर यानाप्रभागस्य तीव्रण प्रहारेण तदीपावु. भावपि पादौछिनावास्ताम् । छिनस्पलाम्पाममृक् प्रवति स्म सातयन । वेदनमा समामा तोपि सुरेशो मद मद मवान दत् । तदेव यानस्य रक्षिता ताजगाम । तेन प्रायमिकोपचारपेटिकापि सहेवानीता । पर दुघटनाया गाम्भीयं दृष्ट्वा नवोद धादिता सा पेटिका तेन । दिनस्यनयोरावेष्टन त्ववश्यमेव कृतवान् म प्रभूताभिव- स्त्रपट्टिकाभि । 'सत्वरमानयन शाटकाभ्य तरे। त्वरस्व च वाणयानम् । यान स्तम्भस्थले को पि चिकित्मा उपलभ्यः । तदधीनं चास्य समुचिता चिकित्सा । इति निदिदेश यानवाहक स । चिरित्सानापि स्थितभीयं सद्य एवालितम् । स वरमय स मुख्य विकिमालय नियतमातुरम् । एतदम्य नरेऽजायण रक्त प्रयाण मुरेगा निमा गतामाप । सगामवाप्य तु म मामान तम्मिन् का माणस्थाया शय्याया प्रतावमानमवंक्षात । प्राणान्नस्तु न बभूव 'इयवधायं स भृशमभ्ययन् । स्यानि भाग्यायपि यो: पहंयत म । तेन तु मृतास्मीत् पर मृयुस्नमभिशप्तमिव जन नावनोत् । ६६/राजस्थानस्यानिका सस्कृत श्य मेगा अधुना कि कुर्ग वराक सकयमेपा दुर्घटना व्याख्येया सुहृजनाना वान्धवाना च समक्षम् । लक्ष्मीश्न । नहि, नहि, तस्यास्तु स्मृतिरपि भ्रामान्दा । अधुनातु तस्या क्यं व समाप्तिमगमत् । एव चिन्तयत सुरेशस्य समवधान कणेजपस्य ध्वनिना आकृष्टम् । अक्षणी ममुन्मील्य स तदिशि दृष्टि चिक्षेप । तदीया ससज्ञना विज्ञायक आरक्षि. जनम्न दन्तिकमागच्छत् । "मसशोऽसि स्मि " नेन पृष्टम् । "आम् ।" ॥ " 'किममिधान भवत'" "मुरेश ।" 'कस्मिन् विभागे व्यावृतोऽमि ?" विभागे गजपनितं मम पदम् ।" 'ग्रूहि तावत् किमर्थमेप आत्मघातस्य प्रयाम' यारक्षिण स्वरे किमपि मार्दवमागतम् । "जिजीविषा मा परित्यक्तवत्ती, इत्येव जानीहि ।" "न जानासि कि दण्डनीयोऽमि प्रयासायंतादृशे ।" "नाऽविज्ञानमेनन् पर नाऽजानाम्यह यदेपः प्रशाम विफलतामेप्यति । माम्नन तबाघोतो.स्मि । यदिच्छसि तत् कुरु । प्रयनस्व तावद्मदर्य प्राणदण्डाय । अधुना तु मृत्युरेव समधिक वाम्या।" "सुरेशस्य मन' स्थितिमनुमीय नाधिक पृष्ट तैनारक्षिणा । पुनराग- मिष्यामि' इति क्यपि वा कक्षानो बहिर्गति स । सुरेशश्च पुनरेकान्तमेव सिपेवे । समन जीवन पर गुभावेनैव यानीपमिति विचिन्त्य म दारण दशमनुबभूव । जोदन तु सर्वधैव पराथित भविष्यति, दयनीयता चाऽवहिष्यति । एनया विचारणया म भृयममोमत । आजीविकापि गतेव प्रतीयते । भित्राणि किमर्थमागमिप्यन्ति । बान्ध वास्तु सत्परमेव परित्यक्षन्नि माम् । तदा कि भिक्षावृतिराचरणीया ? अन्तिमेनानेन चिन्तनेन स न केवल मनमा, अपि तु देहेनापि कम्पननृत्यमिव समाचरत् । आतुरालये निवमता सेन यो मासा यापिता । अस्मिन्नवधी माय पङगु/१५ म बान्धवा सुहृदश्च ते दृष्ट समाययुस्तन्न । वादं क्येन जर्जरी मूतो पिनरावपि पुरस्नेहेनागच्छनाम् । सुतस्य दिनी पादौ दृष्ट्वा तु तो मच्छिताविव सजातो । पर किं कुर्याता नौ वरात्रौ । बहुश प्रवाहितानि ताभ्यामगि । दिवसद्वयानन्तर च सुन स्वभा'यायत्त परित्यज्य स्वनिलय परावर्तितावुभावपितो। सुरेशोऽपि पिनोवंदना सोद न पारयामास । तयो समक्ष स आत्मनो मोदय स्वीचतार । वृद्धावस्थाया यो सेवाय न कोऽप्यविद्यत मान्प्रतमिति परितापेनापि स भृश प्रपोटित । आत्मघातार्य विहितस्य प्रयासस्य वास्तविक कारण तु तेन नै वो. द्घाटित तयो पुरत । एतादृशे प्रसङ्ग समुन्यिते सति भृशमत्रपत स । सन्यमेव तम्या स्मरणमात्रेण स न्दितुमच्छन् । यग्या नै म प्राणानपि तृणमियाऽमन्यत सा सत्वेश्वारमपि तत्मन्निधौ नागतवती। सभव किं यदेना दुर्घटना माऽशृणोन् सा? श्रवणानन्तामपि या न समागच्छेत्, सा कि प्रेम्णोऽधिारिणी ? : तस्या कृते प्राणान्तविधातुमच्यत् स . मुरेशस्त्वैत प्रश्नारम्वार व्यथते स्म । निद्राऽपि पलायितेव । तदभावे.. जान्यपि बहुशोऽशुप्यन् । कृगत्व गतस्तदीयो देह सततमवेत । पर स चिन्तिती नासीद स्मिन् विषये। देहविपयको मोहातु पूर्वमेव तस्याउ तन्मन रिममिष्ट मस्मिन् जीवा यावृते स देहध्वम रन्ध्यात् । अस्या दुरवस्थाया तु देहत्याग बरीय इत्यचिन्तयत् स । श्व' चिकित्सालयान्मुक्ति विप्पति इति विचिन्त्य सुरेश स्वरायंत्रम चिन्तयति स्म । मुद्दा प्रपामरात्मघातविय न कोऽप्यभियोग प्रस्तुतीकृत आरपि. मिरिति कृत्वा स स्वकीय पद पुनर्ग्रहीतु सनम मामीत्। गमनागमने विञ्चिद- सोक्यं भविता, पर तत्यलु कयमयतिरमणीयम्, इति विचिन्त्य स समाश्वस्त इव बभूव । अधुना स चिकित्मास्यागमन प्रतीशने स्म । मार्षमारं पुनो माम सइत्येतत् प्रमाणपत्र तु चिसिक एवं प्रशाम्यति । तदवाप्यनन्तर स बाहनमानतु प्रापंसिप्पति रमपि सेवाम् । गृह गत्वा च यथा चिजीवनं तु यापनीयमेवेति निर्धारित तैन। चिविस्मक मनं. शनरामचति रम ददिशि । परमेशरी नास्मीन म। काचन युनिरपि तम वमत् । माया ग ग घ लामौरिवाभाति स्म । श्राम, सप्टमोरेवाभ्याति । ज्ञात्ववेतन स पापरिवर्तन नवान् । ता दिनांगीत् ग । ६रामाधानस्याधुनिता. मस्कृत पाया।

"पश्य मुग्शमहाशय ! का आमना'चामानतुम् " चिकित्मक उवाच । "न शगापि निम् ? जानतो मि न वा ?' पुन पपच्छ स । "नम्वपिमि ।' शनवान्न । "शृणु तावन् । गृहगमनाया नमतोऽमि व मया। कार्यभार पुनर्गहीतु सक्षमो सोति प्रमाणपत्रमपि गृहाण । एषा लक्ष्ाश्च त्वा कम्मिशिद वाहने गृह नेष्यति । शुमास्त पन्यान मन्तु ।" ईरयित्वंतत्र चिकित्म कम्तु प्रचलित । 'शात महाभागा ।' आगारवामास मुरश । 'कि वक्तुकामाऽम ?' पुगगव विधि सक्न पृष्टम् । "एतया सह न जिगमिपामि ।' आरोगमिव प्रस्टीचकार म । "स्मिथंगपा आपत्ति ? या खलु मामवय यावन् प्रतिदिनमान समाजगाम त्वत्स्वास्थ्यमूचनामधिगन्तुम्. या च त्वयि मुप्न मति त्वत्शय्याप्रान्त स्वेच्छया न तत्याज, मंद स्वया तिरस्करणीया । धन्यो.मि त्वम् । न प्रत्यक्षीकृततादृशी तज्ञता पूर्व मया । बादम्, कुरु यत्तेप्मितम् ।" निर्भय तमेव चिपि मकस्तु नितान्त तस्मान् वा । सुरश. पाचपरिवर्तन विधाय लक्ष्मी प्रत्यभिज्ञातमिवारभे। मा तु भूकभावनापूणि विमुञ्चति स्म । दृष्ट्वैतत् सुरेशम्य समग्रो प्याकोश सर्वथव विगलित । अक्लिन्ने र सजाते तदक्षिणी। "उवागच्छ लक्षिम " स्वर माददमिवानीय प्रावोचन स । "नेवागमिष्यमि विम?' "क्षम्यता मा सुरंश !" मननानन मात्र मन सा नत्पावें समागच्छन् । तदनतर च तया स्त्रमस्तक तदीयोर स्यले विन्यस्तन् । सगद्गद रदनमेव कृतवती मा बहुकान पावत् । मुरेशस्तु मौनमाश्रित्य नस्या मस्तक स्व- हस्ताम्यामानिलिङ्ग। "आयाहि, गृहमयाव ।" कथमपि विमुच्यात्मान तदीयान् परिरम्भणा- जगाद मा। तना सबकमुपतपमानतु प्राथयामास सा। उपठल्प चानीत पन्न/६९ सति तदुपरि मुरेश समुनस्याप्य मते चिकित्सालयस्य द्वारभागे ममाययु । वहिममेक पूर्वतोऽ विद्यत तन्न । तमारा सुरेशस्याऽवास प्रति प्रातिप्टेनामुभी तो। यदा मुरेश स्वगृहाऽभ्यन्तरे प्राविशन्, तदा स विस्मित इवाऽजायत । मम गृह स्वच्छ मुमग्जितचामीन् । बहुमूल्यानि कानिचिदभिनदानि वस्तून्याय- विधन तन्त्र । एतदृष्ट्वा सम्म व मप्राप्ता तस्य वार । म तु स्वगृह धूलि पूरि- नमनुमीय लक्ष्मी नाजनेनुमच्छन् तदन्त । परमेतत्त्वस्तिमेव सदृश्यने म । 'विमेत " विम्मयं प्रकटोचवार सुरेश ! 'नहि विमपि । नवदम्पत्योरावामयोग्यं तु विधेयमेव गृहम् ।" "नवदम्पत्यो । विमावयोग्वाह मम्पन्न ?" वरा म अप्रतिम इवामी "या मृतोऽमि पतिस्पेण त्वम् । मध्यावाने मम पितरी पुगेहितादिना सह समागन्नारी । तदेव प्रदेयास्मि ताभ्याम् ।" एतदुरावा मा नयोदय मलग्नता दयौ। मुरेशा केनाऽप्यनिर्वचनीयन प्रहाणाऽत्रान्त मन् न किमपि वक्तु पारयामाम । म तु निनिमेषदृष्ट्या प्रियत. मामुममेव प्रेक्षात स्म । ७०/ राजस्थानम्याधुनिका सतत पाया स्मारकम् च द्रमोनि ध्यसम्यागमन अगान्धिजयन्ती पवारत | देगे विभिन्नर चना मनमायाजन मम्पाना- मानमनि। ममा जमविमम्मा से चक्कापक्माणाविनियोजन कृपाल। स्वच्छ- तामप्ताहोषिप्रचनति । कणपुग्नामे विशपमजावगेवनौं । तत्र प्रान्नीयनितमघम्या. नियत बनत । मामाजिक कायवार मर्बोदयविचारयागया प्रचारप्रमारया कृतं समुदिता भवन्ति । जग्गामवममिती चाग्रिमयोजनाया परेखा विधायने। विशेगा माहमयवातावरणयक्षमहोदपम्यागमन जातम । म्वागतम कारयोगैपचारिकप्ताया पश्चात् मभाकार्यवाही पारब्धा । अध्यक्षोजनना सम्बोधयन्नधोवन । 'कनिषदश दशा बर मगाजमुबारस्म कापुर्वाणा स्म, किन्तु नद्रागिरमापरतवरमा। अम्माक गन्तव्यम्यान्दवीयोविभाति । पूज्यवापू मागमदगंयन् । तेनगमनमम्मामेव कार्यम् । मबजातमग्नि यस्मिन्नादर्शनाग:- द्यापि सवर्णाना हृदयपरिवर्तन नो जानमस्ति । कूपलितास्पृश्यागामारोहण निषिद्धम् । भेदभावम्पनीतिसतोक्यत । म पिगाचं अनिम्म्यानानामुपयोग कर शक्नुवन्ति । तवम्यापिवर्गविशेषस्य नाम्निमोऽधिकार । इद मत्यमस्ति, किन्तु मणि कार्याणि दियायायायामद भवितु नाहनि। आवश्यकताम्ति यद्वय मामयम्यगतिपश्यम । तदनुसार च घ्यवहग्म । अस्पृश्यतानिवारण परमावश्यक विषेपमास्ते। दूर मवर्ण महापवर्णा अपि प्रभवेयुरारोदुम् । यदि माधारणेऽस्मिन्- विषय एवं उद्धगनिका भवमनहि राष्ट्रम्पानिमप्रगती कमहयोग दातु क्षमा माग महि । भवन प्रतिज्ञा कुनु । थप पावनपर्वण शपथ धृवात्मशुद्ध सरगमपि विशतु । “वयपरम्परभेदभावनोदिप्याम । अस्मागु मवर्गासवर्णयो वापिविभाजितारेनानी म्याम्यति ।" 10003 मभापतंगेज पूर्णभाषणम्योपस्थित बनतायामैन्द्रजालिक. प्रभाव पनिन । महानोन्याय प्रतिवातवन्त जनप्रतिनिधि. ५० कृष्णचन्द्र आश्वामत हौ ! यय- मम्पृश्यनामवश्यमवानिध्याम । विश्वगतु ग्रामञकोपि अस्पृश्यो नामतामविष्यति ।

पूज्यवापून मय पदावनिमुगाहरिप्यामि । भवता वृपाम्यात् । रु एतादृशो विपरीतभग्योभविष्यति यो देशम्य प्रगतिवाधियते । वय भवदभि मद्देशमेवाया निशि वरितु मदाम नद्धा म ।' प्रतिमाश्याम ध्याय ग नोपो जान । मन्ताभ्योपयवादानवितनार । 'महा मागाधी विजयतेतराम | भारतमाता जयनान गणपत्र विजयनाम विजयताम प्रभृतिषो मभाणिजिता । ग्राम गोप्नी पर कृष्णचन्द्रम्य प्रगतिविचारस्य चर्चा चलिना । तस्य माहसिक कायस्लापम्या तोषनारब्धा । पण्डितम्यमति पटिपूतो क्लियगता । चतुप रीग चतगमो वदन । मयमिथभव ज्ञायन । अस्मान्यथयनि मास्यपु स्पृश्यास्पृश्यव्यवस्थास्ति । का हरिजना आरोदु नोग पनि । आगो ननावरेण टा. हिम्मतमिहम्त लवण- मोरयन। जगनीदिती अम्ति । कथाश्मिप्याचरनिरिमपि । इति मिर्जावर ममनि प्राचीवटत् । अद्यवपिन स्पष्ट प्रक्ष्याम । किमवहायम ? यदापि नेता बहिरण मायाति तदा तस्य कथनमनुमोदते । चाटुकारिता च विदधाति । निद म कथनो बनि- यद्वय धर्म न त्ययाम नाना शयामश्च । विमपि गराध पतुधुरीण आह्वानम्वरेऽचक्यत । वाह निणयोऽवग्यमव भगिति ठाकुरमाय स्वाय भानयन अध्यापयत् । गगव नानानि ममतुमतो न रिमध्यापानि पण्डितम्य माया म एव जानाति । निमिया विशपहावभावन ग्ब पुरानरोत । मभातार्यवाही मप सतया प्रमुदित कृष्णचन्द्रापि तत्रवागन । माँ वायाण क्षेत्र मनसा । नेथनवीनाति पपिरनोदिवम पनिगरान् इस स्वभान गस्त । अव पान गा तगम्भीरपुद्रपा वातुमारभन । भवता ना जानात। मप्रय परियान जानम् । अस्मि युगेग एव मानतामाम्यति य गौमानिक पद स्गत । कूटनी या नापमम्मामा भान। नाबारिता प्रतारणा च धमनी महोईनिता भदेत म एव जीवितु भवनि । मम प्रानर आगतपु नप नम्या एक मालम्बीयनीत प्रयोगमायामि यया म यथ प्रगीदान। ग्रामो नतो ध रितभुपरम्पयनत वधनग्य ७./गजम्पानग्याधुनिका मान पाया स्वामिन । देशस्य मबंधा सशक्ता कर्णधारा । तं साकविरोध कत्तुंल पाते, किन्तु तेपा प्रतारणा कत्तुं शक्यत । तेपासमकालिमरित्प्रयाह इया.यन्ति मन्ति च । तन निमज्जन नोहितकरम् । उन्मजनमैववरम् । विद्यालयभवनस्य,गोवरभूमे, कूप- जीर्णोद्धारम्प, पवायतनमदनस्य कृने आधिकमहायता त एवं ददति । तान्देवाना- प्रियान् विधायप्रवञ्चन कृष्णचन्द्रम्यवकार्यमान्ते। यदि भवन्त साहाय्यमाचरिष्यन्ति, तदा तपामत्र चरणाधानमेव नो सम्पत्म्यते। द्विदलञ्चनोपक्ष्यते । अस्पृश्यास्तु अम्पृश्या एबोपन्ना तयवाजन्म भविष्यन्ति । अस्माक स्वधर्म प्राणप्रिय' । त केनापि मूल्येन विक्रेतु नाभिलधाम । शास्वपुगणानामाज्ञा शिरोधार्यावर्तन। तेपामुद्धार वदापि नान रिष्याम । प्रतिज्ञास्तुकलुभव भवन्ति । तथैवनियन्ने । कत्तु तदेव भविष्यनि यद्वयमभिलपाम । इमेराका विश्वसन्ति यन्मगाजगुधारो मत । अयम् कर्गलाश्वो घावन्नागच्छति, सदाग्रेषिधाविष्यति ।" कृष्णचन्द्रस्यस्पटीकरणेन सर्वप्रमोदमापु । तम्य प्रत्युत्पन्नमतित्व च प्रशान्त स्म । कूटनीनाममन्यन्त । इमे चन्चार पुरुषा एवं ग्रामस्यप्रधानपुष्पा अभवन् । तेषामेव करणेत ग्रामस्य मर्ग कायंप्रचलति । ते प्रत्यजानन् । वयस्दापि- धर्मविरुद्ध कार्यनाचरिष्याम । इत्य तदेव पलाशस्य पत्ननयमवस्थितम् । कृष्णचन्द्र' स्वायमेकाविन पुत्र दयाराम पाठायतु कामपिन्यूनता नौवि- हिनवान् । यकिमपि पञ्चायतनम्मणि बकवत्योपाजिल तरसर्व तद्ध्ययने विनियो- जितम् । हस्तलाधनियायामासोत्मपद्धतम । आय पूर्ण आसीत् दयारामस्य विद्याभ्याम पूर्णवागतोऽभवत् । तेन ममाजशास्त्रे स्नातकोतर प्रणाणपत्रमासादितम् । तस्य विचारे परमोग्रतागोत् । म पितु विरुद्धमैव विचारमरक्षन तत्र समाजवादि विचारधारापा गभीर रमः आस्तु । प्राविषये पाश्चात्यविदुपा विचारमपि स आत्मसात् कृतवानासीत् तद विषये शोध प्रबन्ध विनाय "विद्यागचस्पति" विद्या- मुपाधिमामादितवान् । कृष्णचन्द्रस्यमहती चाशासीत् यद्राजवीयसेवामुरीकृत्य मम वाधवस्वावलम्बन भविष्यति । तेन तदर्य देवलादेव्योपि मानिता ब्रत माचरितम् । परमानवाना मा मन कामना वुत पूर्यन्ते । दयाराम सत्यसमाजसेवतो भूत्वा पितृकृतस्य पापस्य प्रायश्चित्त कत्तुं मिच्छति । नगरस्थित म समाजसुधारदिशि पूर्णस्पेण प्रसिद्ध जात, किन्तु प्रामीगा तत्स्वस्प नाजानन् । कृष्णचन्द्रस्यापि ज्ञान नासीत् यत्ताशायाः एकमाव केन्द्रीभूतोदयाराम तस्मिन् दया नो करिष्यते। स्मारम्/७३ मेपिहोदनिवर्गम्य महामन्त्री आगोन् । तस्मिन् म यममा सेवाया मारतासीन । म ग मेसिन्नर कृष्णचन्द्रवा प्रदर्गन नेन्द्रनि । जम्पृश्य आमीड, म्वम पृश्यमवरममन्यत । परिगणितजनजातयन्त प्राणाधिरममपन्त । म स्वमा- नीमा स्थित रात्री भजनमगायत । दुराचरणदुव्यं मन त्यागायोपदेशमददान । तम्य प्रयामस्य पमिद जाना, यत् मेघवशीया माता मृतपशुमाम भवतु त यजु । मुगपानमपि गर्ने गर्न पर्यहन् । ग्वच्छतामपि यथाशक्ति परिपहीतवत । मेघमिहम्मेवेद्रजाल नत्र चरितमारते । गहिटगालायामधीयते । श्रीदक्षिा प्रणा. योत्स्वा माता । शिक्षा रोपा जीवनस्वाभिन्नमगमजनि । ते स्वीपश्रमदानेन रापिदिद्यालयम्यभवन निमितपत्त । यो ग्राम कदापि अस्वच्छताया पद बाधीना. मास्पद चाभवन् म एवाद सम्पताइधान परिशोभते । हमदमेपमिहस्य सपटनस्य पलमासीत । ग्रामस्यदक्षिणतो.म्पृश्याना वमनिररित । पहाणि नटानि प लिम्पितानि शोममानानि दृश्यते । तेषामावृति कोटगृहभिरपर तत्र जीविता प्राणिनोवर्मा त । अवारस्यनामापि नामीत् मृतपणनामधना कृते ग्रामा निस्त स्थानम् मुर धातम् । तेपा चर्माणि टस्कृन्तितु पृथक्म्यानमाम्ने। मम्प्रतिदुर्गन्धिभि ग्रामस्यवातावरण दूपित नो जायत । प्रामस्वमध्य रामदेवस्य स्वन्धमन्दिर विराजते । पूगारी त पूजयति । आगतम्योभवतम्या वितरति प्रसादम् । यन ते प्रमोदन्ति । वातकाना मम्मद तन मन नि ठनि । पूजारी अम्ग्याजतीयोऽस्ति । म सारोऽस्ति । यथावसरबालबानध्यापत्यति । मन्दिरे प्रेरणा प्रदान वित्राणि सम्बमानानि सन्ति । यानि दृष्ट्वा जीयनदिपये मदागापरिगृहयते । मैघमिहाय स्वप्न सासार परिलक्ष्यत । प्रामेतम्मिन्ना एव पूरी राजीयो विभाति । मर्वे पाया तामादेव जीवन लभन्त | स्वपशूनपि जपायर्यात । जलादानदिपये यक्षपदा मप स्थिति जापते । परमेघनिम्य कारणात् बदाप्यप्रिपघटना नामनिप्ट । अमवर्णाहच्छन्तियत् घमिहत्यागा भवेदि वय म कूपमादय जलमादातु प्रभवाम । पातु मंपाहि सन्पामियो पुजारी अस्ति । हिमाया पिरणाम नो राति । बर स्वननान मघर्षात् सदा दूरे स्थापयनि । नवयुवमु म पुगाह. पग्नु विमारशीलता न भवति । एकदिने पुटप्य वातावरण बातम् । सघपरम्पतिराता। तदेव मेघमिह वागरण मघमशामयत् । ७४/रास्थानस्याधुनिक मरवत पालेका 7 कृष्णचन्द्रस्यनिकूटनीतिजताया अभिमानमामीत् । स परवचनमेव गफरता मन्यनस्म । ममाजसुधारम्यनामा विपुलचन शामनाझनीयते । चतुर्णाम सहयोगेन तदात्मभान्करोति । तविपरीत दक्त कम्यक्षमता यदा मेघमिही विरोधमानरनि, तदा तम्यमारणम्य गुपापर प्रेप्यते । पर सन्याग्रही कस्माद- विभेनि ? मेनिः स्वपिद्धाने एपमान आनी । येन कृष्णचन्द्र स्वापमान निश्निको । विरध्यास्पृश्याना कृते जलनिपैद्याय सत्यमेऽजायत । यदापापम्यघट पूर्यते, तदावनतेच स मेवसिंह पराजेनुमियेय । न मम्यगर मवर्णा तत्पभपातिन आमन् । वैवलोदयारामस्तस्यानुयायी नाम त । तमेत प्रयत्नो जात । मफलना न मादिता । म मिानवादी सामाजिक कार्यमा अभवा ।ग मेनिहस्य पक्ष जमाह । तन स्वरमान । नदोनतृवमाप्तम् । दयारामस्य निर्देशानुसार रूपाज्जलमादातु निश्चयोजातोऽश्पृश्यानाम् । मियमाण किलकति ? से सघर्षाय मन्नदा जजायन्त । मेघसिरदयारामयोनेतृत्वे तत्समुदाय कूपे समुपग्थित । यत् पूर्वतएव कृष्णचन्द्रस्यमल्ला आयुर्व परिसरिता विद्यमाना आसन् । असय पुन्ता यथ्य सर्गणि अस्त्रयम्वाणि तदन्तिा व्यगजन्त । मन्ये नग्यापि भयानक युद्धस्य पूर्वाभ्यामोभवेत् । विलोक्य दयार मो वस्तुस्थिति पर चिनीत । मगर्जनमदोवत्- "भवतामय मन्या- योधुना तो चनि प्रति । युगपरिवर्तन जातम् । ममसानुमार भवनामपि परिवर्तन- मशिनमासे। मावधाना भवन्तु । अत्यापारम्य युगायक स्पृट्टयति । पानापाना प्रयोगेनामहरमेव जनिष्यते । मर्यो.पि ग्रामोलिसाद् गविष्यति । अस्माक प्रगति. मबंधावरद्धा जनिप्यते । वापूस्वप्न साकारो नो सम्पत्स्यते । अन्यत्र क्षिपनास्पाणि । कूपमुदघाटयत मर्वासवर्गाभ्य । पशुना नैव श्रेयस्करी भवति ! अन्य या विनागारिणी पान परम्परा प्रवनिध्यता" स्मान्तरिक्ष परम्पे। मन्येमेदिनी चचाल । दयारामस्य निवेदन व्यर्थ जातम् । धर्मजिन प्रलय कत्तु कटिवद्धा कृष्णचन्द्रम्य मौन समेतमाप्य तज्जना निदंय प्रहत्तं तन्पग जाता । अनादो यप्टिमहारो नगर्त । नरामताया गावताण्डब प्रवृतम् । एपहिया परवाहिमा । एकत्रावाणि परत्र रिक्तहस्तता । अस्ति कोदृश वपरीत्यम् २ पश्यतामेव तामसात्तिराष्टा । सवपरस्पर रुधिरस्य पिपामयो जाता. मियो हताहस्ति, दण्डादण्टि, केशारेशि, कुन्तान्ति प्रहरण प्रात्तम् । दपारामममियो माघातिवादतिर्माता । अन्ये पि वर आहता । दूरिस्थित वृष्णचन्द्र स्वनीत्या स्मयमान आसीत् ! बानानिनोऽत्याचारिण यत् किमपि तत्सम स्वपमेव । मत्याग्रहिणमुपरि चेत्थ शम्द्राक्रमणमनिहासिक स्मारकन् पुनरावृत्तिरासीत् । यो यो कूपमारोत् तस्य तस्य कपालविश विहिता । पश्यतामेव कूपप्रकोष्ठशीतलजल तप्तरिजित जातम् । यदानुयायिनोदयाराम मेघमिह च ग्यमालयन, तदा तयोगीवशुर कायपिारादुदपतत् तयोनिमंमबलिदान जातमिति सर्व निरीदितम्। महला चौलागेजनि । आशका पनाया मानाग्य घ्याप्तम् । दलद्वपस्यायुधाराभि सत्र त्रिवेणीदृश्यममुपस्थितम् । अपरितपटनापटीयसी प्रकृतिरिति जनग्नुभूतम् । अद्यावधि पन्त भूत तदेव जातम् । पुत्रशोर न वृष्णचन्द्रस्यापि हृदयगतिरवस्दा । तया सोऽपि पञ्चत्वगगात् । त्रयाणामेववस्या चिताया दाहमसारोग्राम्य वृत्त । सर्वपा नेत्राणि सजलान्यासन । वसतिनिवासिभि स्तेपा स्मारव निर्मितम् मत्यूपाद जलायानेतुमागतान् बलिदानस्य मूक्वथा कपयति । इति दिक् । ॥ ७६/राजस्थानात्याधुनिता मत पामेघ । दिग-भ्रमः कलानाथ शास्त्री निदेशक भाषा विभाग,जयपुर घूमशकटि प्रतीसागणे शीत समधिकमासोत् गिरीशेन सकृत् प्रकोष्ठ- पद्धा पटिमा दिदक्षिता, किन्तु नाडिन्योमे तमसि न सा दृष्टिगोचरा भवत् । निशी घरय समयोस्ति लघुतर घेद घूमशकटिस्थलम्, विद्युत् प्रकाशस्य तावती व्यापक ध्यवस्था क्य मुलभा म्यादव गिरीशेन चिन्तितम । तथापि समग्र दृश्य विलोक्य सेनाऽनुमित यधूमशक्टेरागमने न्यूनान्यूनम् एकाहोरा त्वपशिष्यत एव । तदेय तु निर्माभिकमिव दृश्यते । यदाकदा पर्मवराणा घृतकाचदीपिकामा पादत्राणध्वनि सुदूर श्रूयते दिलीयने प । द्वित्रा यातिगो धूमशाट प्रतीक्षमाणा प्रतीक्षागऐन सहवं सप्लिष्टे यातिविधामको गिरीशेन सहैव वेवास दीपु समुपविष्टा । अवाशदिनेषु स्वगृहान् प्रत्यागतस्य गिरीशस्य सर्वोऽपि समय पियत् त्वरित व्यतिपात !! श्व पुनरपि विश्वविद्यालये पक्षासु गन्तव्य स्यात् । तान्येव पुस्तकानि, वामप्रकाश, तुलनात्मक भाषाविज्ञानम्. भारतीयदर्शनम् भवभूति , मुच्या टिकम् । संस्कृतविभागस्य प्राध्यापका, केचन प्राचीनप- दत्यनुयायिन , अपरे नितरामाधुनिका, एवमेव छात्रा , कतिपये पुराणपद्ध- तिप्रिया , घोनवस्दसाधारणकंचुकनिविता', अपरे तु पाश्चात्य यस्त्रवेष्टिता माधु- निना । सस्तविषयस्य स्नातकोत्तरखक्षा एवं विधा एव भवन्ति समिश्रा । यथा हि दावाध्यापारादीनामाचार विचारेषु संमिथता दृश्यते तथा कक्षास्वपि समिश्रता भक्टा-युपकारच युवत्पश्च सर्वे स्नातकोत्तरकक्षासु अघीयते । स्नातकक्सासु पुरुष- महिलाना पृथक् पृथक् महाविद्यालया भवन्तु नाम | भगवत्कृपण छावादासा नान भवति समिया. । क्याछात्रावाम पृधारित, काम भवतु म विश्वविद्यालय-परिसरे १ घूमशव टि ट्रेन इत्यागलमाभायाम् । २. प्लेटफार्म, ( रेलवे प्लेटफार्म) त्यागलभापानाम् । ३ प्रकोप्ठे बया घटिका रिस्ट वाच इत्यागलभाषायाम् । ४. मुसाफिरखाना इति भाषायाम् । ५. बेंच इत्याग्लभाषायाम् ।

एव । गिरीओन चिन्तितं यद्यदि विदेशेष्विव ममियाश्यानावामा अत्रभविष्यस्तहि मनोज नवनीतमदृशास्तस्य रमिका सहाटिनस्तु सर्वमपि दिवस सहपाठिनौना कक्षेष्वेव व्यतियापयितु मष्टियन्त । नाध्यं प्रयत्यापि बोदधुमपारयद यत् स्वाध्याये समय न प्रदाय किमिति मनोजो नवनीतश्च कन्यादात्रावासायाघो म्रम प्रभूत समय यापयत ? किमिति तावकाशदिवसेषु नूत्नानि वस्त्राणि परियाय स्वीयाभ्यास- पुस्तिकानामादानप्रदानमिपेण' कदाचिदनिताया, कदाचिच्च सुधाया प्रोप्ठे यातु कन्याछात्रावासप्रतीहारेण सह संख्यमापादयत ? तस्य तु मनमि न कदापि तादृशी समुदिना STRI | सोय सुचिरदर्शनो, युवा, बुद्धिमान्, विश्वविद्यालय प्राप्नप्रगमोऽयस्ति उच्च श्रेया सदैवोत्तीगों भवतीति मा तस्मै निहायपि, शिनु न तन कदाप्यभोष्ट यदेवविधेपुरमिकोचिाणु निरयंकेपु व्यामगेपु समय व्यतियापयेदिति । कुनो न स्यादेवम् ' तस्य परिवार एव तादृश सदाचारपरम्परानुयायी, लब्धप्रतिष्ठश्च । भवतु स काम ग्रामवामी, किन्तु कि ग्राम तस्य परिवारो न मुशिक्षितो न वा धंय स्थानमधितिष्ठति । ग्रामवामित्वे मयपि न स निधनो या नागरिकसभ्यताभिन कम न जाना- त्यांगली भाषाम् ? ययवा कि स न वे याधुनियाभचारान् । छात्रावाम, यत्न हि स समाहत स्थान पारयति, स बहुधा कार्यपालपदेपु निर्वाचितोऽपि । रिन्तु न तेन कदापि स्वाध्यायतिरिच्यान्यस्मिन् पस्मिश्चन पनिक रेऽधिक ममपो पापित । इतस्तुतस्य व दाबावामस्याऽवामिनस्तस्य महाध्यायिनो मनोज नवनीताऽदयोध्यपने स्वल्प, सामाजिक सवधस्थापने च समधिक समय प्रददनि । अस्मि नेव शीतावराणे गृहान् प्रत्यागा स प्रमंपारणेन पित्रा सगाम्भीप पृष्ठोभूदिति सहमा तस्य स्मृताबागच्छन् । सप्ताहो पि तु नातीत , विमिति न स्मरेत्मवं मुस्पाटम् ? "गिरीशनि चिन्तित त्वया पदापि विवाहविपप ? अनिगदेव त्व स्नानको नररोमोतीभवितामि । तदनन्तर तु विवाहो न भवेदशालिग ? किन्तु कश्चन ममशील परिदारस्तु पूर्वन एव निर्धारितो भर्वा चत्यनदर्य मया दृष्टचर एप परिवार |यका मुगोला, सुमिपिता प । स्नातिरा तु पूर्वत एवा- ऽस्नि, सुदशना सेर कन्या न तिष्ठविवाहिता चिरसा नाय । अतो यावदन्य वाचन परो निर्वाचने तस्नापूर्वमय यदि धय स्वीकृति दयाम सहि ते बरारा निश्चिता १ मोट बुक इयाग्नमापापाम् । ७८/राजस्थानस्य धुनिरा मृत पानयता स्यु' । कतिधा तु पनाणि ते प्रेषितानि । त्वामाता तु नन्या दृष्टवत्यपि । ल वामि तहि पश्य ता त्वमपि !" उक्तं पिना । "नव ताइश किमपि । पदपवर्षाणि तु चर्चाऽपि न विवाहस्य ।' तेन साटोप स्वन्तिमुत्तरितमामीत् मध्य एव मातोनवनो" किन्तु पई निश्चयो, वाग्दान वा भवत्विन्यन्त्र का त विवनिपत्ति ' भवतु विवाह पचकनिन्तरमेव । कन्यापक्षीया अपि न खरन्ते " तापत्तु । 'भवतुन किमपि, किन्तु वाग्दानादेरपि चर्चा ममाध्ययने विघ्नायेत । लिस्यता कन्यापक्षीयेभ्यो यदन्य कचन वर कृतार्थयन्तु ते ।" सघाष्यमनेन पुनस्त- रितम् । एतदुपरि विद्यावता, प्रकाममनुभववता च पित्रा भूयान वैचारिको विमर्शस्तेन सह कृतोऽभूत् । पाश्चात्यमनस्तत्वज्ञ प्रायड-एडलरप्रभृतयोऽपि मध्ये समानीता , याज्ञवलया मन्वादयो पि. वर्णाश्रमव्यवस्थाऽरि सुभृश विचारिता, समधिक समयमविवा हिनस्निप्छन् न चिन विशिष्ट प्रयोजन माधयति कश्चिदिति जनकेन साधयितु मिष्ट नद्विपरीन गिरीगस्तु ब्रह्मवर्याश्रमस्याधार सतक प्रतिष्ठापयावदायिको, मानसिक शारीरश्न विकामो न भवति पूर्णो, पादत्त्वाप्ति विद्याम्पपर न सपद्यत, तावन्तादृशी चर्चाप्यारिकरी स्यादित्यादि सहेतुक प्रतिपादयितुमच्छन् । सुतस्य ताकिभिव्यक्तिकोशल मनम्येव प्रशसता पि पिमा प्रकट केवलमिदमेवोक्न "सर्व तदपि मन्ये, किन्तु प्राचीनानामाश्रमाणा युग तद्व्यतियातम् । चलचित्राणामिद युगम् । अद्य हि प्रान्तकैशोर्या , प्राप्तयौवना वा बानका ऋष्यश गा इव तिष्ठे- युरिल्यमभवम् । वयो मेनका विश्वामित्राणा कृतेऽमिनायन्ते । किन्तु त्व नाधुना ता पर्चा रोचमि चेत्तिष्ठतु तदिदमप्रिम ग्रीष्मावकाश यावत् ।" सहसय तीनो घूमशकटिश गप्रकाशो' गिरीशस्य स्मृतिसमाधि भग्नमारोत परिधान पिटर गादाय त्वरितमसावुदतिप्त । बायाता पूमशादि । x x (२) 'शाकुन्तन'- नाटकमचनम्य पूर्वाभ्यासाना दशमोश्च दिवस. विन्त्यद्य यावान् विलम्ब समजायत, न तावान् पूर्व बदायभूत । रातिरेव सवृन्ता । १. हेडसाइट । २ सूटकेस इत्याग्लभापायाम् । दिग्-भ्रम/७६ प्रोलबद्धा घटिका बोम्म समावेवर गिरीग । साष्टिवादनम् कयं समयस्य निरको नाश । ममानाशम्य नरयंक्यपिद तेन तदा पनुभूनमासीद् यदा 'शाकुन्त- लस्प मनमस्मिन् नापिकाधिवेशने भत्विति विनिश्वित्य विभागाध्यक्षेण नाटक- स्पास्य मवोरयुक्त हान्न रण विधाय तदानेस्य मपाइनमारो गिरीशोपरि निक्षिप्त त महायकत्वेन च सुधा समनुहद्धा, तत्प्रसगेन च साप्ताहादधिकोऽवधि शानु त. लम्याऽऽलेखमपादने व्यतीत किन्तु न जानात्यप्तौ कि तत्कारणमभूयेन प्रेरितोज्य सप्ताहावधि भृश परिधम्य आलेखमम् पूर्णमकरोदेव । सुधायाऽपि तु भूपान परिश्रमो विहित । सा घराकी समोर विहाय बालसाना धानावासे, तस्य रक्षे प्रन्यह समागत्य दिवस होरापर्यन्तमय्या, तस्य व श्रुतिलेखमलिखत, त्वरित लिखि- स्वाऽपि मौक्तिा वत्सुन्दररभर सर्वोयाले खम्तया सपादित इति दृष्ट्वा चरिनोऽभवद् गिरीश । निभृतमलज्जत स , तेन हि पुरुपदम्माभिनेन न कदाप्यनुमितमासिद यन्महिला बपि तावत्सुन्दर, त्वरित च लिखितु क्षमा स्यु । न केवल सुन्दरमेव, शुद्धमपि । मुधाया व्याकरणज्ञानमवबुध्यापि तु गिरीशश्चक्ति एवाभूत ॥ अमरतया, विनम्रतापूर्वक गिरीश प्रतिबोधित पाणिनीयत्याररणानुरुप प्रयोग परिवर्त. यतुम् । कालिदासीयाना समस्ताना' प्राचीनपरिवेशोपयुक्ताना च वाफ्याना नवीनेषु साम्प्रतिपरिवेशोग्युक्तेषु च वाक्येषु रपान्तरण कार्यमित्यस्येच्छाभूत् । चिन्नु स्वल्पमपि व्याकरणस्खलन सुधा त्वरितमेव सूचयतीति पश्यता तेन शनै शने कालीदासीयवावधानामेवाधिकाधिक तयैव स्यापन समारब्धमभूत् । किन्तु न कदापि दम्भस्य, घमण्डस्य वा लेकमपि सुधा प्रदशितवतीति स साश्चर्यमस्मरत् कप सनग्जया तया गोवतमासीदेवदा- "भवास्तु कन्याछात्रावास नागच्छदेवत्यह जानामि । अत एव सरोव विहायाहमेव भवन्यावावासे समागच्य. मेगानित दिनानि । अन्यया लेको नाभविष्यत पूर्ण, प्राध्यापामहोदयाश्च मा. वापाराधिनी प्रासंधयिष्यन् 'स्त्रीशुददिजिबन्धुना त्रयी न भुतिगोचरा' इत्यादिना क्य महिला एवा ज्ञानोपभाज । किन्तु अद्यालमुस्य समय परीक्षणाय । यदि भवान् मत्याोप्ठे समापातु षष्ट विदध्यागाहिं महत्मौविष्य में भवेत् । आलेयो मन्ये होरात्रय ग्रहोप्यति, एतादन्त च समय नाह पर स्थानु शल्यामि ।" लज्जया, पश्चात्तापेन च गिरीशस्तारत्यमनुभूय विलय व सवृत्त । सक्षमाप्रार्थनमप त्वरित कन्यामानावाम गन्तुमन्यमत्यत । गुधापा शालीन्य, शुशानी १. समामघटितानामियर्थ । ८०/राजस्पानरमाधुनिका सहन क्य लेपमा . बुद्धि, विनय च दृष्ट्वा विहरतोऽसौ सवृत्त । मत्यै तदिदमेव कारणमभूद् यदनेन नाद्यप्रयोगे दुष्यन्तस्य भूमिकामपि कतु मनुमत, यदाऽसावानात् यच्छकु । लाया भूमिका सुधा निर्वहेदिति । ततश्च पूर्वाभ्यामेषु भूयास समयमलिबाह्य सदेवासो समयनाथपश्चात्तापाकुलो भवति स्म, किन्तु नायमजानातीदृशी सा प्रेरणाऽभूधया साय पचवादनसमरातमेवास्य पादो विश्वविदयालयप्रेक्षागृह प्रति स्वत एवं जिगमिषु सम भवताम् । वार्षिकोत्सवानन्तरमय सर्व तदिद नाटकमचनादिक विहाय केवलमध्ययने एव ममय प्रदास्यतीति सुदृढ़ निश्चितमनेन । मनोज-नवनीतादयस्तु नाटक पूर्वाभ्या सेप कियन्त रसमगृह गन्निति स पश्यति स्म उपहसति स्म च तान् मनस्येव । एवविधा स्तथाकथित-सामाजिकारखाना सर्वदेव तेनोपहसिता अभूवन् । ते त्यसकृदमु प्रत्ययो धयन् 'ससे गिरीश, तपोवनस्य ऋपिकुलस्य वा पुस्तककीटायिनछानस्त्व कि जानीया जीवने कोदृशो रसो भवतीति । अरे कुमारसभवस्य भामिनीविलासस्य च पाठका भूत्वाऽपि यदि वय खदिरवृक्षवद्रमा स्याम तहिधिगस्माक साहित्यपठनम् ॥' एव च सवदेवतान् समुपादिशत्-' बन्धव स्वपित्रो समधिक द्रव्य स्ववस्त्रपुटकेप्यादाय छानावामाना जीवन रसयन्तो वय न जानीमो यदाधुनिकजीवने क्यित्य प्रतियोगिता अस्माभिर्योदल्या इति । प्रद्य हि प्रतियोगितायुगम । विश्वविद्यालये प्राथम्य बा, समधि कान कान् वा यदि वय न लभामहे, भृत्यर्थ न वाराद्वावारमाहिण्डन कर्तव्य भवत्तदा कुमारसभवो, भामिनीविलासश्च न भोजनमस्मभ्य प्रदास्यत । अस्माक नियोक्ता नेद प्रक्ष्यति यद् भवता ससम्य कतिकन्याभि सहास्ति, स भवतामकतालिका मेव द्रक्ष्यति। " इत्यादि। कभासु प्रायम्य लब्धवान् गभीर समादरणीयश्च छानोऽयमभूदिति सर्वे तस्य गौरव रक्षन्ति स्म । ततश्च तयाविद्या रसिका सहपाठिनो नैन प्रकटमुपा हसन्, किवनेन मातमामोद् यत्तस्तम्य नाम "नयर्थिक' इति रक्षितमभूत । पर्यन्ते तदिदमपि तेन जातमासौद्यन्नयायिस्त्व तम्मिन् केन कारणेनाऽरोपिठमभूत् । यया नाट्यगृहे सहृदयास्तु रसनिष्पत्तिमधिगच्छन्ति, 'नमायिकस्तु रगातर्वेश्मकुड्याश्म- सन्ति भा" न मिपिद्रसयन्ति, तर्पवाय जीवनरगमचे 'नैयायिक" एवाभूदिति तस्यौचित्यमेभिर्दत्तमभूत् । सर्वमिद ज्ञात्वा विनोदमेवाभाव वमवत, न कदाप्यकु प्यत्. यतो न तेनाऽऽमनि सहृदयत्वभाव कदाप्यनुभूत । किन्तु नारकस्य पूर्वाभ्यासेरस्य मानसेप्नात किंचनान्तरिक परिवर्तन मिन १. मालेख वाचयित्वा, वियत समयमय प्रहीप्यतीति समयनिर्धारणमिति यावत्। दिग-प्रम/८१ - विधीयते इपाशाते स्मायम् । सणेनैव चा शामिमा दूरमक्षिपदसो। कय तदिद सभवति ? यिोनी यासग, मुदीपरिश्रमानन्तर विधामयन्मनोविनोदो.या वा हात सपादयेत् ? नाध्य तत्र कामपि हानिरव भवन् । सुधापि तु प्रथम श्रेणिका धात्र वाऽभूत् । साऽपि तु नाटकेऽस्मिन् भूयास समय यापयति । सापि गभीरा, समाता च छानाऽस्ति । योस्रायाविध गाम्य सुम्पष्टमेव । तहि सापालीने होराद्वये पूर्वाभ्यासव्यतिपापिते को वा दोष समापतित ? सर्वमिममन्तद्र्वन्दा निरन्तरमन्वमवदमी। किनु स्वकीये व्यवहारे पि तु ईपत्परिवर्तनमयमनुभवति किमिदम् ? यो हि गिरी अनितया, ऋचया, अन्यया वा कपाचन सहपाठिन्यायाम- पुस्तिका प्रदातु . स्पचन पुम्नकस्म नाम तेखितु वा पृष्टो पि वाक्येन केन बोत्तरमदात् सोगुना पूर्वाभ्याससमयेऽनितया, माधुर्या चाभिवादित किमिति सस्मितमुत्तर प्रददाति ? अनिना माधुरी च अनमूया प्रियवदपोभूमि अस्मिन् नाटके निर्वाहयत । किमिति सर्दा एता स्व स्व भूमिका शिपयनपि स प्रमोदमनुभवति । वपपूर्व श्रीत पासवाणयुगस्य प्राचीनता दृष्टवा किमित्यनेन नूतनोपानत्रयमिप्यते ? न केवलमिप्यते एव, पूर्वाभ्यासस्य तृतीये एव दिवसे त्रीतमन्यनेनोपानद्य गम् । नाटके स्मिन् नवनीतो.येको भूमिका वति, मनोजो.पि। द्वावपि सुपग्निगात्री युवा । सामागियो, लोकप्रियो चाऽपि । कन्यादानावासस्य सोपान सह तयोर्यायान् परिचयस्तावान् नान्यस्य भवेत् । किन्तु दपोरणनयोर्वाणी न तावती गभीरा, उच्चारण च न तावस्फुटमिति विभागाचार्यण गिरीगण्य दुष्यन्तस्य भूमिका वृतोमू । पूर्नाम्यामाना सचालनस्य प्रभूतो भारोऽपि तेन गिरीशस्वोरि प्रतिप्त आलेखोऽपि तेनैव लिखितोऽभूदिति कृत्वा । मवयुगीना अगिता मापुरीनभृतपश्याना प्राचीनपरिपाटीटो पुस्ताकोटस्पेवाऽस्य दुप्प तस्येन चयने म ये निराशामनु भविष्यन्ती याशक्तिमनन । रिन्तु रिमिदं विपरीत मजातम् । त दुपनत्वेन वृत बोप पपा मुधा प्राऽमीदत, तन्तु प्रत्याणितमेवाभूत, हिन्दु नवयुगीना" कन्या अपि चयनेनानेन प्रासौदनैवेति तैन तम् । सदैव न जाने घेन पारणेन, गिरीश प्रस्तावितवान् यन्नवनीत कण्वस्य, मनोजाच विदूपररय भूमिना निवहेदिति । त्वरितमेवेद समुनुमतमाचार्येण । किनु प्रस्तावस्यास्यान्त माननेप्यों तु ना भूत् । नैव, नद । विमिति स्यादेवम् ? X x माषीयशीतस्य निशीथे या प्रेक्षागृहात दशका. पाकुन्तयस्य मचन प्रत्यक्षी ५२समस्यानम्याधुनिरा मस्त पाया कप प्रमावर्तमाना प्रमूवस्तदा मईया मुखाव वाणी निरमरत् । 'दुप्यात- शकुन्तलयोभूमिके निर्वहता कलाकार येन तु चमत्कार एव कृतः । सजीद व तविहित कालिदाम ।" दर्शकेषु कुलपतिः, प्राध्यापका, समावितानामरिकाः वरिष्ठा प्रशामका , पत्रकारा' कलाकारा सर्वेश्यासन् । कुलपतिना, प्रशासकश्च विभागीयाचार्य स्वप्रशमा कलाकारयो मकाश प्रापयितुमनुरुद्ध किन्तु पत्रकारास्तु नेपथ्यान्तरेव प्राविशन् । सहस्तपीडन गिरीशोऽभिनन्दित : वदिदमनुमातु सुगक- मामोदयत् श्वस्तनेषु समाचारपत्रेषु गिरीशस्य मुक्तकण्ठ प्रशमाना स्तम्भा दृष्यन्ते । केयूरगडिन वाहुरप सस्मित सविनप चाभिनन्दनानि स्वीकुर्वन्नासीत्, एक्वेणीधग, शुभ्रवस्त्रावृत स्वकीयमभिनन्ध मौन्दर्य द्विमुगमिव कृत्वा प्रसारयत्री सुधाऽपि तैपा. मभिनन्दनानि विनयावनता भूत्वा स्वीकुर्वागाऽभूत् । विभागीयाचार्यो हपंगद्गदो भूत्वा समायनन्द द्ववापि । तर प्रत्यापनोदनिपुणा चेतन्यपणी' उष्णपैया ममायाता । प्राचार्पण, प्राधापर्क, कलाकारंच तम्या रसास्वादो गृहीतः। न जात, कतिवार महिनाकचक्य छायाचित्रणाहरस्तण चित्राणि गृहीतानि, वति. पग्छन्नम्तु तस्य स्मृतिहस्ताक्षरायपि जिक्षितानि । . . अपूर्व कश्चिदयमनुभवोऽभ्द् गिरीशस्य । कतिग विश्वविद्यालयोय- परीक्षास्वनेन प्रापय सन्धमभूत् तदाऽपि जगानामभिनन्दनान्यमो स्वीचकार, वादविवादभनि योगितासु प्राथम्य लम्बाप्पभिनन्दनान्यनेनाजितान्यभूवन, कित्वम्या रावेरभिनन्दनेषु कीदृशममूद् दैलप्पय यदनेन चायनपक माधुचपकमिबानु मूतम् । फैन कारगनाद्यानन साफ्ल्यमियर गरिमारसद्यनुभूयत इति विचिन्तयितुमवमरोऽ- प्यनेन न लन्धो यदा नचन मूचित यन्मस्पारशटि' कालाकारान् स्व-स्वगृहान् प्रापयितु प्रतीभने । चाय-पान समाप्य नगरस्थरधानावासीय पठानर्गमनानुमति याचिना। छात्रावामा' सर्वे निटिस्या एवाऽभूवन् । अत सुधा विहाय माधुरी, अनितादयोऽन्यावावाध तस्यामेव शरट्या प्रयाता । आचार्यादयोपि निरगमन् । मनोज नवनीतादप स्वीय द्विचःनिर्गता भवेयुरिति सर्व जानन्ति स्म। दुप्पन माकुन्तलादिनायक्यो कृतेऽभिनन्दनाना पूर. इयान भूदयत् तान्या स्वदेपावतारणाप ममय एव म लन्योऽभूत् । वन शीघ्र नाट्यवेपावतारणमाम्यामारब्धम् । स्वस्व परिधानानि परिघाय यदा तो वहिराती सदा मचप्रवधा विदयुत प्रधाद्युपसहारे मलग्ना अभूवन् । प्रेक्षागृहाद् बहिराप र दायामपि परस्पर' दृष्टिपान न. २ पाप इति मापा। २ फोटोग्राफर इत्याग्लभाषायाम् । ३ बाटोमाफ इसारलभाषायाम ४. मोटर वन इत्पाग्लभाषायाम् । दिगू-धम /८३ . fri नैनाप्पारोमिनन्दित । मनमि परस्परमभिनन्दनप्रदानस्य मत्यामपि तोमायामानासाया रिमित्येतयोखरी नाच प्रमृतेति नेोऽप्यजानात् विचित्रा समभवद द्वयोरपि मन स्थिति । गिरीशेन स्पष्ट मुभूत यत्सापत्यऽस्मिन् मुघाया माहवर्यस्यापि वर्तते कश्वन भागः। कि तदिदमेव साऽप्यनु भवति ? "सर्वे गता' । शीत च प्रबलम् । अह् भवती छात्रावास प्रापयानि, तत परावतिष्ये ।" गिरोगेनोक्तम् । गिरीशस्य छात्रावासः पूर्वमागच्छति रम, तदनन्तर कन्याछानादासोऽभत् । "चायपानमेतावदभूद् यत्तत्र गत्वा निद्रागमिष्यति इत्यत्र सन्देह एवं ।" स्यमानमुखाम्नु जया सुध्रयोक्तम् । द्वावपि स्फुटमहमतामेतदुपरि । "अद्यतनी मफलता मवतीमेवाधारीकुर ने इत्यहमनुभवामि । सर्वो प्यालेखा मयत्या नायिकाया प्रमुखी भूमिका भवत्या "गिरीशेन वक्नुमारय्यम्। "अहो विनय । आलेखे किममून्मदीयम् ? भवना तु सर्व लेपितमासीत् ।" "समग्रमपि नगर वो भवत्या प्रशसाया व्याप्त स्यात् । पत्रकाराणा प्रतिक्रियया कि भवती नानुमानि ?" गिरीगेन विचिनिाटमागत्य कान्तिमिव अल्पितम् । "प्रथम तु प्रशसा भवत एवं स्यात् । भवतामभिनय बौदप तु भवाप्यारमा विस्मृतोऽभूत् । पदि मदीया वाचन प्रशसाऽपि भवेतहि तम्यामपि भाववीमेव प्रशसामह द्रक्ष्यामि ।" "विमिति ?" "यतो हि मदीयाया भूमिकायामपि प्रतिवाय भवतामेव तु मार्गदर्शन मासीत् । दम्यामप्यनुभूत पत्स्वल्पीयानपि धापावामपर्यन्तो मार्ग पियान् प्रलम्ब सम भूयतयोतिर्तालाप' ममाप्तिमेव नायाति स्म । वार्तालापैःस्मिन्नननुभूनपूर्यो मधुरिमा श्यमनुभूपते स्मेति दाम्पामपि ज्ञात न वैति न ववतु पार्यते । पन्याछानावामस्य प्रमुपदारद बहिवासदी पतिताऽमत 1 किंचन बालेव गिरीशस्तरि निपापोभूत् । 'ff भवानोनवेश्यति ?" गुपया सायं पृष्टम् । ८४/राणायानस्याधुनिता मरात स्थालेखा 0 "भगायत्रोपविश्य चिन्तयितु वाहामि क्य तदिन मद मजातम् "कि सर्वम् ?" “मा पृच्छ तत् । क्षण चिन्तयानि तदा वक्ष्यामि, न जाने किमिति तादृगमद्भुतमुत्तर गिरीश प्रानान् । "चिन्तय, तदा वदे । अहमप्यत्रच निष्ठामि तावत्" परिहामपूर्वक सर्वदा महङगम्भीरया नया छानया समुत्तरितम् तवैव च स्थितवती । विदिमभूद् रोग निगी तस्मिन् शोतस्य प्रकोप नैनयो कतरोऽप्यन्वभवन् ? मन्ये तदिदमपि कतिपयक्षणानन्तर तान्या नानुसून स्याद्यत्त्तो रिमालपट इनि ।' तम्मिन् परिवैशे तदिद तु क्यमनुभूत भवेद् यकश्चन तो तब स्थिती पश्यन्नपि स्यात् ।। किन्तु हात । मिदम् ? होरार्धानन्तर ताम्यामनुभून यलमुमेखव प्रलम्वतत्पने पृष्ठतोऽधिपारे कश्चन जन शनैः शनैरसमरति । द्वाभ्यामपि साधन दृष्टु, अपतितमनक', न द्वादपि तु वयो बना अनुमिता । गिरीशेल गतिरीत्या, गावयष्ट्या चानुमित यत्रोपामंत्री नवनीत स्यात्, अपरो मनोन तृतीयश्च राजपाल इवानुमित । छात्रावासस्येमे छात्रा निजीयेऽस्मिन्नत्र कि कुर्वन्ति ? अस्मिन् शौनेत्र किमिति ममायाता । किन्तु तावता कालेन सुदूर प्रयानाने सर्वेऽपि । ततश्च किमिदम् ? मुदूरादेश मम्मिनितम्यादृतामस्य प्वनि वय श्रूयते । पुनरप्पेकोट- हास ।। यधुना तु मुनिश्चिामेर यदेते त एवं छात्रावासीयारवाना । प्वनिरप तस्य मुपरिचित. । तेन न ज्ञात कदा सत्पात मुषा समुत्थाय, केन हारेण कन्यादातावास प्रविष्टा मवेत ? कि किंचिद् द्वार तदाऽप्युद्घाटित भवेत् । मन्ये विचित्-समय पूर्वमवाध्याताभिरदाताभितारमुद्घाटित रक्षितं स्यात् । अट्टहारोभग्नममाधिगिरीश कदा समुदनिष्टन्, स्दा कुत्र प्रचलित कुम च प्राप्त, इति नायमजानान् । अपर इव पश्यनाय समाधिर्भवेत् ।. X x - घानावामोप-पटिरमा यथैव नव वादितानि वर्षय गिरोग, स्वपरिधान- पुटरमादाय निभृत छात्रावासाद् बहिसरत् । सोजानात् यत्चानावासीमाना वृते नंगभोजनम्यायं समयोऽभूत् । ततश्च सर्वेऽपि भोजनको पृष्ठतो भौनव्यापता भने । किनु किमिदम् ? रणवीर कुतश्चन समागच्छन् छात्रावासस्य प्रमुख- प्रवेगारि दृष्टस्तेन । दिग्भ्रम /२५ 'स्थ गिरीश दुधचन गच्छामि किम् ? रिमिनीदं दम्त्रपेटकम् ।। नेन पृष्टभ । 'आम भात । कतिपयदिवमाना कृन गृह गच्छामि | तूममेव प्रत्या- घनिध्य ।" उत्तरित गिगेशेन । गृहम् ? पु अवकाश दिवसेपु न गन शिव गृहम् । अयं त्व काशोऽपि नास्ति। वापिगेम खनानन्तर सम्पनि पठनस्य अमस्तीनगे भवे । त्व यमम्मिन् वारसयन त्यकावा गच्चमि मितत्र कश्चन विशिष्ट . वायव्यामग कुगल तु मवपरित. "मवं कुशलम् किन्तु विशिष्ट कार्यमरमापतितम् । तदर्य पित्रा मह वश्वन विमों विधेयोऽस्ति । त विधाप पुन प्रत्यावतिष्ये । गृणु द्रवाम गृहाण । छ वावास मोजनालये मासिकशुल्क देय स्यात् । मया पूर्वमस्य निधार विस्मृतम । त्वं मदय तम तदिद विलेखये । म सप्ताहाधिक ममय न ग्रहीयामि पगवर्नने । पापि यथासमय द्रव्यप्रेपण भवविति त्वा कथयामि।' इति क्थय ता गिरीशन रणवीरस्य हस्ते मुद्रा निहिता । ' इद वपर मदर्थ कुर्याश्चेत्माय मवे । पुम्नाालयस्य पुस्त कद्वय मया गृहीतमासीत् । त प्रत्यावर्तनस्यापि ममय अव एव निगच्छेत् । वाषि- बोत्सवानन्तर दिनत्रयस्य निरन्तरमवकागोभूत् । गतस्मिा वावकागेश्ययनव्यापृतेन मया न बहिर्गन्तुमपि पारितम् । तव मिद पुस्तकद्वयमपि पुस्तकालये मन्नाम्ना परावाये । पूर्व स्वह गृहे एव तदिद नेगुमवाट । रितु द्वारि स्व मिलिन वि. अत निमिति न तुभ्यमेव तदिद प्रददे । मनस्तदिदमपि त्वया पतंय्यम, पृपया , इति प्रवाणेन गिरोगन तत् पुस्तकद्वय रणबीराय स्वदस्वपटकानिष्कास्य प्रदतम् । रणवीरो ना मिनिप्यच्च म पुस्तावयमिद गृहानेव नेतु विवशोऽभविष्यत् । रणवीराय 'दिनत्रयावाशे मया बहिर्प तुपि न पारित मिति अधयाय मनस्यजानादयत् म म य न वक्ति । दिनयमिद न तन छात्रावामस्थेन व्यनियापिन- ममूत् किन्तु स्वामस्यैकस्य मिन्नम्य नगरस्य गृहे पत्र निवम नए तम्य मुहन नगर। म्य' निर्माज्यामेकम्या स्मारो भून्, निभृत पतिवाहितम । मित्राय मानेन पयि. समभूत् यत् छायाम भूश व्यवधानमैप दिवसप्यध्ययनस्य स्पादिति नाह तब स्थान १ पटरी इत्यालभाषायाम् । ८६/राजस्थानस्याधुनिका सम्वृत बपासगका वाछामि । तत्र मदीया अन्ये महपाठिन समय व्यनियापपेयुग्लिनकान्ते किंचन पठिप्यामि । सन्यमेव च तेनैपु दिवसेषु नान्यत् कृतम् । अध्ययने, एकाकिचिन्तने, मनने, सिहावलोकने, निदिध्यामने च दिनत्य, दिनचतुष्टय वा क्य निरगादित्यनेन गणितमपि न । समाचारपत्रेषु कदा किं प्रकाशितमि यपि द्रष्टु नास्य वाधा समुदिता। भोजनमप्पय पार्श्वस्ये पान्यावामे निभृतममाधारणेषु समयषु गत्वाकरोत् । प्रामसुत्नु एक क्वाऽगीत । स प्रायशस्वनिर्माणी-भोजनालये व भोजन करोति स्म, स्वल्पीयसे एव च समयायाहोरात्रे सहस्वपकोष्ठमायति स्म । अत' प्रकोम्स्स सालिका गिरोगस्य सविघे एवा तिष्ठ देषु दिवमषु । अव म ता स्वसहदे परावर्त्य निभृत छात्रावायमागत , स्ववस्तून्यादातुम् । नाय कचनात द्रप्टुमवाछन् । इदमपि साध्वेव बान यद् द्वारि रणवीर एवं मिलितः, न मित्रेषु तेषु कश्चन येयामट्टा- हामस्तस्य समाधिस्तस्मिन् निशीथे भग्नोऽभूत् । तदेव तेन विचमा गण्मयाटिरेता राजमार्ग यान्ती दृष्टा । न तस्या काश्चन यात्री स्थितोऽभूत् । द्रुतमेनामाकारयदसौ । तस्या स्थित्वा निरदिशत् सोऽयम् 'दुत घूमशकटित्यल प्रति पल । गप्पयानस्य सम्यो निकटागत एद।" सरभस यानमिद राजमार्ग शावितु प्रारभत । १ होटस इत्याग्लभापाम् । २ साइकिलारिक्शा इत्याग्लभाषायाम् । दिग-प्रम/८७ मुल्यान्यमल्यानि शशि गुजा अथ मम कतिपयानि मित्रायासिष्यन्ति । तेषा वृते रिमिन- दुष्णपेय मिष्ठान चैष्यते ।" विजयेनोद्घोषणैव कृता। "क्य अशापि मित्राणि ?' हा एव रामागच्चन ते। किमिदम् । अधुना त्वजनमपि न करोपि 1 अध्ययन चाऽम- माप्तमेव । तत किमयमेतदामन्त्रणादिवमायोग्यते त्वया" माता स निमित । अब व न जानासि । एष खल्वाधुनिको व्यवहार । यदि नाम मिवाणि नामन्यन्ते, तदा खस्माक प्रतिष्ठय नशियति" विजय स्वमात ममावा वितू प्रायतत। "क्य तदोपाहारगृह नव नयसि सुहृद. १ एतदर्घ रुप्याणि : प्रतिमासमादसे त्वम् । भावायकर्तव दुर विश्ने स्वाह जनस कुन विधातुम् ?" पुक्ति प्रायच्छन् सा। "बाठ बाढम् । अब तु समारभ विधेहि । न पुनराम त्रयिष्ये तानि मिवाणि ।" पाजित इवनया युक्त्या न्यवेदयत् स । अम्वा तु प्रहृष्टा नसतामेनामालय 1 जानाति सा पुत्रस्य मुधावचनानि । पर कि कुर्यात् सा एव एव तु पुत्र I a काऽप्य या सन्तति । नव भोग्यमेतत् बल्वगित धनम् । पर निरर्पको व्ययस्तु निवारणीय । म यञ्च सेविका न तिष्ठति गृहे प्रतिक्षणम् । स्वकीय च तस्या स्वास्थ्य न घयायासमहम् । अताव मा पुनय- तादृशमुत्साह शिथिलयति स्म। सध्याकाले विजपरप सुहृद आगन्तुमारभे: पञ्चसु हेलेका युवतिरप्य- विद्यत । हे मत्यभिधानमामीत् तम्या . 1 नैसगिक तदीय सौन्दर्यम् । वैगभूपा पातीय रम्या । युगानुकूल सस्या नेपथ्यं बलादारपति रम युवकान् । तै परिघुना सा मुन- मादेन स्मितान्दरित् । यदि योऽपि तस्या हस्त धतुं प्रपदने, तदा सानैव जाने ।

पर वेनाऽपि व्याजेन हान तु शीघ्रमेव प्र यात्रहार मा । स्पष्टत. सदीयोगस्थित्या म्मिनैरव मदं राव युका हन्ति म । पदा च भाग्यमानी मानीना तदा ने हेमा पीणयितु वस्तूनि माय- न्छन पौन पुन | मत्य 7 पव गमारया तय। हेमा प्यतादृशमनुनय दृष्ट्वा वय न मोदेन । पर भक्षणम्य तु मीमा भवति । मवा भोज्यगामधी पथ मा निगिरदारिनी तन्नतया धन्यवादा एव प्रदत्तास्तदनन्ताम् । न किमपि स्वी- तुमक्षमन मा। तस्या नियमान यमालक्ष्य ते म्वयमपि यत्किञ्चिदप्रत माघ्रातु वा प्रायतन्त । नगले च महाविद्यालयमधिकृत्य वार्ता अतिचाग्नि म । "अद्य तु गुप्नमहाशय म्वभाषणे न मिप्यभिनव प्रतिपादन इतम् । ते स्वध धारणाय प्रस्तुना एन प्रतीयन्ते म्म ।" [वेन समुन्धासिता । 'अह तु भाषणम्य ममाप्ति यावद् जम्भणमेव चकार ।" द्वितीयेनो दीरितम् । "। तदीया दृष्टिनु हमामेव नियति स्म । वरात स थ क्षमेत भारणाय ।" स्थनेनानन मह हेमाया दिशि नयन मौतमिव कृतवान् तृतीयो युवा । "नहि नाहै !" विरोधमिव प्रदयितवती हेण । "प्राध्यापकास्तु वीणा- मेवा लोक्यन्नि । मदिशि तु कवाग्मपि न दृष्ट त ।" प्रहृप्टेन प्रतीयते स्म मा कथयन्त्येनन् । पर गन्यम्य ले शोऽपि ना विद्यात तत्स्थत, इति तु म एवाजागिषु । ततश्च तदीया बननांगमामासक्ष्य गमन एय युययवर्गोऽट्टहास व माझे। मैच प्रवचनापास्त पल्यमिति । प्रस्टीन म । आत्मान पनि तेपा निठया हे माऽपि बहुशोरन्गत् । तदनु सा म्यममापि मुकभावेन जहाम । ''आ । गृहीताम्माभि ।" यथनानेन सादं सर्व घलु पुनर यट्टहास चा। एवमेव मोदमानास्ने होगदम यावत वा तिष्ठन्त । ततधागामिन्यवः पादिवर्ग मित्रपटदर्शनाय निर्णीय नत्रत प्रस्थितामो। नेपा निगमनमालक्ष्य विजयस्य मात्रा दौमुच्छ्वमितम् । गाम्नतमविलमेव तदीय गात्र पीडया सम- रतमागीत् । पर पराया तया चपरपावादीनि क्षालितानि । ततश्च परिश्चान्ता मा क्षणमात्र शम्यामध्यान्न । पर तम्या भाग्य विधान्तिरत्वलिखिता आमीत् । अत मूल्यायमूरपानि/६ यथ लभन मा विश्वाति निमपमाघमय विश्राम प्राप्तदतो मा। यन किसिण्या क्वन धुवान प्रशार मा गयितुम 1 तयार पाटादधाग्निौ । स्तब्धेव माता मा विजय हेमया सह प्रयागत दृष्टवा । किमया गृह न गना ? अम्पा पितरौ नितिनो न भविष्यत बिम' जनया जिनामिता। नव दूरभाषण समूचिनमनगा यदपा माध्य भोजनमव विधास्यति ।' विजय प्रयभाषत । शिमा ध्यभाजनमपि मयोपल्पनीयम ? न तत सूबरम । अह तु भृश परित्राताम्म । नयना कमपि भोजनालयम् । तत्रय भोरतव्य सुताभ्याम ।' क्थयिननमा पनि यवनन । वाढम । पर विनम्बो जायत च मनगमन तान वापि चिता करणीया त्वया । बाह्य र तालान पिघाय गमिप्याम्यहम् । अतो न जागरणीय भाया महत। मातर ममाश्वानिव विजय प्रायोवन । मात्रा न प्रपत्तरितम । हेमा प्रति दृष्टि निमिप्य गा गृह त प्रविवेश दारागला च योजयामामध्यनरत । ततम्त विजयन हेमामभिनय को पि नयन सकेन' प्रहित । तया च महाम धभर ण मोतरहण ममूचितम तनश्नोभावव प्रस्थिती। x x x x x कतिपय होराऽनन्तर कपाटोघाटनम्पध्वनि रहायन । अनन विउपाय प्रयागमनममिन जाग्रतयानग्नन या। आश्वस्तव मा पुनरपि स्तिमियप । पर गतम्य कक्षे कर्णे जप इवाइ यत । मायाम मवमानीता का पि हामवनिम्न नत्रणहग्यो ममागता । ततस्वनुमीय विमप्यनार्य पृय मा वृशा मनम्पय पभोभ । परिवातिवमान मा न शशाायितु प्रताडयितु घनज गतम् । पर निराप्यलभ्य व मरभूव । पाश्वपरिवाना परि रियधिर विध्यान वराती मा मिसनरागमाया:पि नाशान् मा रिमपि निम । अवशमा मान झिाय सा मुमूग्येवा. धियाना पनिम्नु पूर्वमय रया वाकिनी तो म्वगन । मामाया - ननर विजय जनिमलभत । तमाधन्यव सा यथारपश्चिम्जीवन यापयति स्म । १०/राजस्थानाम्याधुनिका मस्कृत वप रेपका पर आघार्गे पिलर गजात । 'धिगेतादृश पुत्रम् । न गनु विचा' रपति म पिताम्य मातालस्य वा प्रतिष्ठाम् ।' तथा निगदिन मनस्येय । सदनु रदा सनु निद्रायग समुपगना सैति तु तया नैद भातम् । पर पपा- टोघाटनमुद्रणाया पुनर्गम जागृतिमाययो मा । मटित्युत्थाय सा मुम्पद्वारगुह- पाटयामास ददर्श 7 मन्दमन्द गली कामपि युबति मिनिटूर पृष्ठाहत्या परिधानेन च गाया व्यक्ति व मपथैन प्रत्यभिज्ञान तया । तदाप्ट्या बहाल गायत सम्योमा । पर दिगिणी नु माम्न न विरापि द्रष्ट पारयामास्तु । अग्य पश्यमि'' विजय पृत्ती म्म 1 चिर म पृष्टम स्थिवा मातरमवायति स्म । मरमय रागिन रहस्यमना तर्णित तु नैयःज्ञान तते । 'पन्यामि स्वकीय दौयिम् । ममुद्विग्नन यचमा प्रत्युत्तर दत्त प्रयच्छित तपा। 'पर नको.पि यधने निवामान दीयि दृष्टवा । " गुतेन वाचातुर्पमिव प्रदशितम् । 'गृहाने अरिष्टमत न नियनरी गत्वरम् । विजय पारिशरय सर । पीडनीय त्वया विपरन्यया मह । सवधवा शुभावहा भवन्ति पय योऽप्यतादृश्या पुराय । अमाप मा गलु पिन कुल भ→ कुन नाऽऽविलगिनु क्षमते। अतोऽस्या पाहायं सद्य एवं परित्याश्यम् । उपदिदेश मा पुत्रमेयम् । "अल भापणन मान । तामह परिणेतुमिच्यामि । तयाऽपि स्वीकृतो पदीय प्रस्नान । अयं व सन्पिोरनुमति प्राप्य वादानस्य पोषणा परिप्यत पा- दयेन । अतस्वया न मिप्यनषा यिन्तनीय कपनीय च।" विजयस्य कथन तुद्धि- सम्गिधित समाश्याममिवाभाति स्म। चाईवयन प्रपीडिता सा ताशा पुत्रवधामा किमपि विकलाव सप्राप्ता । क्षणाई यापन या तनुज याजनमेव निभा वयामास । न विश्वमित तया यसवस्य मस्तर शुप्पणव परिपूर्णम् । न कदापि विस्त तया यत् तस्याः स्वकीयस्तनय. स्व विवाहापं मानुरनुपामप्युरेशियने । दीपा वाद वय तरणी तु साम्पत मध्ये समुद्र निमग्नति सारित पदया। न मिप्यशिष्ट तम्जावनामिनि निश्चिन्य मा प्रोगाच- मूल्यान्यमूल्यानि/११ "यावजीव वह न ता प्रवचनामयी पुत्रदधू म्बौर रिप्यामीति जानीहि स्वम् । अयच्च न चेत्त्व त्यजमि ग्वगृह, नदाह यत्र कुनापि यास्यामि, भिभावृति चायित्या वशिष्ट जीवन यापयिष्यामि ।" धापयित्व तत मा प्रयुत्तरम चन्दव स्वरक्षात प्राविशत कायतरावा- गं नामयोयन । विजयाऽपि भण यावदतिया नया यि या स्तब्ध दवाऽनिष्ठन् । नतश्च म स्नानादिनियाभिन न म। गृहनिमगार । बरिद्वारम्य व पाटो तु नेन चबीचमा धातन महिनी व म प्रवित्री प्रति नगमारोश व्यक्ति स्म । x x X . वरितगाया म भाविश्वसुरस्य गृहमाजगाम । पर ना.गेचत प्रतिवेदशो- इतिगमन हेमाया मित्र मनमहाशपाय । भैरोब म्वग्ण ने पृष्टम् - "तिमिप्यने भवता 'हमा मिलितुमिन्छामि ।" विजपम्य स्वर भिकार इव प्रतीयत स्म । 'म्वपिनि मा । अनोपराहे ममागन्तव्य भवता । ' गनमहागायन वार्ता माप्तिरिव ममूचिता। "पर तबैवाहत ममागतोऽम्मि । कायं चावश्यकम् । पश्यन्नु श्रीमत. स्ताबन्जागृता न वा मा 'एक ग दृढमापर प्राचार । यवैतत् मन महाशयो भृश चुगो । त नरानाभ्यामग्निपुतिला इव वपिनु मारेभ । तदीपावोप्यावपि स्पन्दनबाटुल्यवशा नननमिव चनु । नैव म म्यगृहे ग्रेन मनापि बानिशन निष्टय आमीत् । “निप्नमण विहि नावत् । न मा दिशने कमपि । मनोगृहान मय व प्रयागता मा त्वदर्थ न मिति पयामाग।" उदीर्थतन् म पगवतंत । 'यत यूयम् ।" स्वर कामपि नभ्रनामानीय निजगात म । 'हमाया मानिध्य मपनीयमामीदेतत् पर वानमन्यन तन् माल भवनि । अन पत्र प्यत-वक्तव मया।" 'अस्तु । त्वरग्व तावत् ।' भयावतयन् मनमहाशय प्रावीचन् । "मया त्वेनदेव निवेदनीय या "सदीय वाक्यमपूर्ण मग नंत । "f नन्निवदनीयम् ' गोग्रता विहि । मया त्वया यपि कृत्यानि विधयानि ।" ममयविनाशन भृशम पग्न मेनमहागय । राजम्यानभ्याधुनिताः मम्न क्यामा + । । 'धाना त्वेषा न गाने यो नया परम पनि वारपस्ाननेन तस्य भीति स्फुटमायाता । "जिस पर परमिति अगापि । वय निवागमोऽमि । अन्यथाऽश्य पुरसग्रहम् ।" विजय सर्जयन्निर एतोयने म्म मेन महागम । विजपरत्वेतमा वाइनमा समधिय विभपायकार । हे गायत्ततायित ता तु समय गुरम- जनिप्यत । परमा तु मुन मिपिनोति यिनित्य म भगमशोषन । भीोन गलन किमपि मायिन शक्यते, इत्यपि म विचारयामाम 1 एप अवगरो न पागलेगि पास साहम मगृह्य बमेवादत्- 'उदयोतुमिच्यापि हेमामहम् । तया पाऽनुगतो प्रमोतु मेनन् । मान्प्रत भवनामाशीर्वागि यानेऽहम् ।" "पिम् विम् ' उौडमिनि हेमाम् " कपिन्तत रोगमहाशय उच्च हाम । 'तत्पू तुम्रमुख पश्य यस्मिन्नपि दपणे । न जाने पनिपध्या स्वादुग पुसास्तव वामयन्ने मदीपा यिपुग। गम्पति गदृश्य ।' 4 उपर. मितवान् त प्रश्नोतारम। 'न यामह भवायत्तिम् । यायेऽट वेयल हेमामुयाराम ।' पोरन घग प्रागेयत् । "पर निमपद् गृहे न बानु थामते पदीया पुत्री । तम्या' यो प्यागत दैनिगम व्ययापाऽप्यपर्याप्तम् । तादश यनंने स्यामामध्यम्" पयापि होनाष्ट्या विजय पश्यन्मापन हेमाया जाल । "नहि, न दामेह तादो व्ययाय । अधुना वधीयानोऽस्मि । पर गम्पिमा गति परिवारोदरसूये लिपति इम्यमशियो योषागारे । अध्ययनगमाया पावरमाश्रिामे राम्मदीय जोगा।" विजयन नग्नतया विदितम् । "मच्छ नाम् । अध्ययन गमानयवागमनीय त्वया।" मेनमहाशयेर निगदितम् । मनान्तरे हेमाऽपि समाजगाम । तादृष्ट्या विजय ममुगास्तिष गगात । पर तिदिशि दृष्टिपातनेन तदीय उपाहः गप पारगन् । frमर्थ न बीपि त्वम् ? रिमाश्योरयाद म्यगनमहं नि ?" रंगा प्रयच्छ म । "पीगो विवाह ' मपा तु नेप्यो मिमपि तादश य थनम् । पगितामा अल्पित तु सर्वधी विम्मरणीय त्वया । अग्नु । महापितालये मिलिष्याय आया।" इति क्यायित्वा विषेश मा गृहान्न । तु मूल्यायमूरयानि हेमाया वचोभिस्तु विजयस्य हृदय विदीर्णमिव मडानम् । यस्या बने म स्वजननीमपि तिरश्चकार, सा तु प्रस्तर प्रतिमव बाह्मय सौन्दयमेव धत्ते । तदन्तस्तु हन्नाम्ना हुपीकेन स्फुरणमपि न विधीयते इत्येव सप्रधारित भानमानसेन विजयेन । किन्तु अचव निगयो जात इति कृत्वा स कथमपि किमपि छपमङ्गीवकार । न को पि लाभस्तत्र स्थितेनेति मचिन्य स स्वगृहाभिमुख प्रतस्थे । x X x गृहद्वार तु तथैवनावृतमासीद यथा तेन त्यक्तम् । एत दृष्टया स क्याप्य- निष्टा शङ्काय विचलित इव ममजायत । ततश्च स लरितगत्या गृहान्त पाविशन् । स्वरसमधिशयाना जनयित्री सदश्य तदीया प्राणास्तु प्रतिनिवतिता इव सजाना । पर तज्जननी तु निश्चतनवा शेत । पुषेणावारितापि सा प्रत्युत्तर नाददात् । ततस्तु त्वरमाणेन तेन मातृहस्त नाडिया सस्पृष्टा। निश्चितकाल तु स रिमपि म्पन्दन नान्वबभूव, पर शन शने नाडिकाया स्पन्दनाभास मुय- रतामापेदे। एतेन पलु समाश्वम्तो पि स दूरभाषेण पारिवारिक चिकित्सामुदा- जहार सद्य एव समाग तुम् । चिकिमोन नाऽधिको विलम्ब कृत पर तदन्तरे विजयम्नु मातृचिन्तया भृशमव्ययत । तदङ्गानि च यदा कदा पम्पनमिवादयु । निश्चितरूपेण न जीविष्यति स मातरि दिवङ्गताया मायासि तु सप्टमद प्रतीयते स्म । एतद तरे चिरिसर समाजगाम तत्र । तेन तु हृदयपरोपण यन्त्रण रुणहृदयमनिरादेव परोभितम् । तनम्नु कोम्योरधोरत्रमस्तेन प्रारब्ध । प्रपम तुम किमपि द्रवोषध हस्तनाडिकाया निचिक्षेत्र । तदनन्तर च तेन रिमपि हृदप. भवाह्न विहिन । रुग्णाया प्रतिषिय च दृष्टवा स नितगमनुष्यन् । तनातु विजय पयोचित निर्दिश्य निर्गत स । निश्चित्वानन्नर जन या पायपरिवतन विधाय स्वनयन ममुमोलिने । स्वपुष च पावें स्थित समालोक्य सा प्रमुदितेव महाता । विजयस्तु मातुधारण- योऽवनत क्षमामव याचते स्म । राबम्पनिरयानका मसत थालेखरा स्वीकृता डॉ. नन्दकिशोर गोतम् 'निर्मल' व्यतीतोऽय निशोथकाल । विभावरी चन्द्र द्रष्द तमु मुका । निशाकरण निजकर रजनीनायिकायाम्तमावगुण्ठामा तम् । म्यानभावनाभिश्चिन्तितो धामो- दर सहमव जागृत । चन्द्रण मिलिना रजनी विलोक्य तस्य हृदय स्वप्न साकारं पलानमा जाना । "हे निशानाथ | क्दा तट्टिनमामिध्यति यदा मम निर्धनस्य न्यापि निजवरेण स्वीकृता भविना।" उक्त ममि तेन । स शय्यामुपतिष्ठन । मनमि महददु ख भारमनुभवन् चिनाजालमापतितोऽय पर्याकुलोऽभूत् । निशा घूमरा जाता । उपानागरी ममागना । स्नानादिक कृत्वा, पायेय नौत्वा आन्मजाये वरमन्देष्ठ नगरान्तर प्राचलेन म । देवदासेन पूर्वमेव प्रचोदित म इन्द्रपुगेमवाप्य धनाईय सुरेन्द्रमुपागमत् । भज्य प्रामाद रिलोक्य तेन कल्पना ना "कियत् मौभाग्य में बालाया राधायाश्चेत् गृरम्यान्य गृहिलो मा स्यान्" किन्तु निर्धनतया तेन चिन्तित यन् इय मुकल्पना, न कदापि गन्य भवितुमर्हति । पुनग्यलनमा म माहम कृत्वा अजिर स्थिन्दा पुरन्द्रमहाभागा ! मुरेन्द्रमहाभागा । इति वारउयमाकारयत् । मुरेन्द्रोऽपि भजिर भद्रपुष्प विनोग्य नमस्कृय पृष्टवान् "कुतः ममामादिना श्रीमन्त ? दामोदर- उज्जपिनोत । मुरेन्द्र- कय्यता क्य ममागमन भवताम् दामोदर-ठिवरदेवामन प्रेपिनोऽप नन्दनान्मजी दामोदर । ओमप्ता दर्शनार्य- मत्रमशाप्त । हा | देवधामस्नु भस्माक परममिन्नमस्ति । इति उक्यो सोजिरमुषणम्य दामोदरस्य वर करेण गृही ना निजानिरिक्ष नयति । किञ्चित्- पार वार्तालापानातर दामोदर पृच्छति "श्रीगता गुपुत्रस्तु अनव स्पात "नहि महि आयुर्विज्ञानभिक्षाप्राप्तु म तु भूपासनगरे वसते, चिन्न द्रष्टुमईन्ति भवन्त ।" . "अहा ! - दामादर मित्रानान तर माद्रण उपायन वर दामयमद्राणा प्रस्ताव प्रस्तुन । दामादरस्यायनुनयन दोगमाव व दिवाय मनमहामुद्रा स्वीवतुं प्रमना भूत् । दामागस्नु तम्मि नव वात पस्टिनबर ममाहूय विवाहार्थ दिन निश्चितवान् । यपि नामोदरी धनाभावन ग्रम्न आमीन रित निजायाया मगराय म मनमि निधारयामाम यत भव नाम मम गृहम्य विक्रय परन्तु रायाया विवाह शोमन करिष्यामि यतो नि रावतु मम एकमात्रमति । दामोरो वरयात्रागमनात पूर्वमय निजगृ यामीय पञ्चमहामदा प्राप्नावान, पर दोभाग्यन विवादरमण पूर्वान्दय तद धन चाररपद्दतम् । तथापि दामागधेप न यक्तवान नम्य मनिज विवागेरप्ता ममुद्भूतम् किन्तु पुन धेय मालम्ब्य तन निश्चिन यन विवाहान तर म ममामाधयिष्यामि । वग्यात्रा तस्य द्वार मभागना पर न्न न वम अपि निनत्यम्य नाताभिहिता । वरपभजन। मानलेन भोजन कृतम् । माणि औपचारिसमानाचाराग्यपि जातानि । मप्नपदीय वान सन्निाट बिनाक्य मुरद्रा दामार जगाद दामादर मोदय । स्ववचन परिपालय ।' नूनमव वचन पम्पिारयिष्यामि मगन विधानानातरम् । सुन्द'- (पाण्याविलाक्य) दामार वचन परिमारय । ममय मजान । गमादरा नवचमा हवाच मायक्या ।हो मम गृहात उपापनरा- गिरनार पहृत इमानि पवामि भवा मुरद व क्रोधाविनी भन यत् वधू तवैव त्यक्दा निजादाम प्रयावना । दामोरोनया परनया मममनुमय पात्र गन । दामोरम्य म्बगवामन गघायाग्नम्या जन याच हा विीण । निश्चित कालान तर आयनराशिाना पठिना यामीति गृम अधिकतम । अधुना राधा तम्या जननी च निजगृह त्या वा बारम्यान निवमत म्म । गधाजन या पत म्प मायामाधार कम्पचित थपिन पागवाया पायं म्बीहतम् । एक गधाजननी हाला जाता, नदा तमा बयान नित्र रमजा राधा पासमवाय पिना। विवशनया राया अणि गतवती मिनु नवयौवना गया विजावय अरिना मनसि पिचाग नाता प्टिी गधामनुचितदृष्टया दा परतु गण्या दमिनातम । अवगर च तवा मा मौनमाम्य पगना। गृहमुपागय मंत्र मार निदिन नया। राधाजनना वित्तियार ाि निश्चितवती यत् गधा क्यार प्रमुगप गति । मायनमाया सा रागमुक्तवती विमुरा तय बन "वा तत्रंब क्यमपि म्यानय्यम् । मात्रा मार गा मुगतयमुपगतवती पर सुरेन्द्रग्ना न पीतवान् । राधाग्ननी तु वानिति निानि प्यनीय अनन १६/राजधानन्याधुनिका मान यातक्षा 7 महादुनेर पनिमार्गम् अगा। इदानी जगदिन भीपणार भात रामाय । तया जीवनयापनाथ स्मूनिकाय प्रारब्धम् परन्तु दुष्टयुयाना दुराचरणात तस्यास्नत्र निवगनममभव जातम् । राधा तत स्थान विवमानमा त्या वा निर्माता च भूवा लभ्यहीनैद अवलन् । मम्मुखमेव रेनगन्त्री प्राप्य विना विचारेणेव मा प्रथपणिकक्षमुपाति। विञ्चिन- कानानन्तरमव पानामागपत्र निरीक्षक समागत । मा गधा यात्राप्रमाणपत्र दर्गपितु पृष्टवान् । नगीव भयभीता गण अवरुद्वान रोद । गधाया कणावस्था दृष्टया मम्मुगमीनस्य युस्करम्य हदय सम्णयाप्लावितम । दयाने तेन तम्य बानायं त्रीतमा यानाप्रमाणपत्र निरीक्षक्षात् । नन पर म मा पृटवान कुन आगति भवती ' पुत्र च गमिष्यति ' क्व च यानाप्रमाणपत्र न नीन भव या परन्तु अबलया तया न किमपि प्रयुनर दनम अपितु अवराधानन्तरमपि नम्या जनपोग्बाधा धारा प्रावन । महमव युवकम्य दृष्टि राशा मुद्विसापामतिष्ठन् । मुद्रिका मा अभिजा- नाचितिा तेन नदा यत् इस मुद्रिका तु मया भावायं मारतासीर । माहस कृवा म पृष्टयान 'अगि भवतो राधा स्वेर मा चरितवती उवाच' क्य भवदिभिर्ज्ञान यह राधाम्मीनि ? सुनको.य जगाद अङ्ग लोयामिद क्यति । कुन नव पितों ?" •उमौ तौ दो गनौ। अनाथाहमैव दाम्मास्मिन ममार जोरिता । शर्ने शन सा मर्दा क्या जम्मै श्रादयामाम । युवक -क्लव्य मा स्म गम एम्पुरीवास्तव्य मुगटा मामब अमरनायो स्मि । रामा पस्तित्तिा भूवा लग्जया अनमिना । मजलनन्नाभ्या तया पृष्टम्" कस्मात् कारणात् गृह गच्छति भवत ? -जनरात पत्र प्राप्तम् । पा स्वास्थ्य नाग्नि समोचीनम् । चल विमपि ममा मह पितरायसवायम् । राधपा मन्गे पुनर्जीवन प्राप्तम् । म्वामिन औदार्य प्राप्य मा मनाथवती । गृह गाना तया हृदयन एतादृशो श्वसुरसंवा वृता यया तस्य हृदयमपि परिवर्तितम् । शुद्धावाथापा कारणान् मृगेन्द्रा दिव गत परम् अमरनाथैन साध राधा तु जाय- स्मिन् सुखमनुभवति । राधा अमरनाथ- स्वीता/80 राष्ट्र निर्माता ईश्वरानद शर्मा - जनादना वमरप्राप्ताध्यापका स्ति। जीवनम्य महान भाग शिक्षण कार्य एव मा.तिवाहिलवान । मण्डतम्य कापि शिक्षणसम्या नामीद यत्र नम्य नमादित न भवत् । जीवनम्य मध्यायां वतमानम्य तम्य मुख विनाक्य तत्काल प्रति सहानु- भूनिप्रदर्शनमन्नरा का.पि न निष्ठत् । प्रामम्य मुध्यभाग तम्य जीणंशीणं पक्मएक- वगृहमभवन । जरमाभिभूतोवरप्राप्तवेतन म तम्मिनैव निवमति । कामना तु तम्य यमामोद यत्तम्य म्याने पक्ष्यानित चतुग्ग्य गृह निर्मित भवन किंतु कामना वामनवास्थान । गृहम्य वहि दिवाण निम्ब, सम्याधतान नग्य नपठ निधाय म आति- वममनिष्ठ । सम्बनि बाधा परिवर्तितो जान । यौवन यदगान कृष्णमुरणीपर पर्यघात, तम्य स्थान ममुग्बा मादिनिर्मित तदापनमाग्ने । यद तम्य शुकवत- शिर कशा पथ द्रष्ट पायन्त । धौनबननपरिधानादिर तकवासोन् मितु तस्य प्रधाननम्य मृत त्वरया नागच्छति । तदचिनस्य भिाग्य हतभाग्यम्य का पूर्णमाम्यानु कथमपि नो मकुचति । प्रन्न ग्राम तदध्यापिता बहर युवान मनि । तपु वापि गतिमानि च कुवाण 'गुरुपय | प्रणामा' इति वदति तदा म स्वकीये निमोनित नत्र उमौल्पाशान्विनन चक्षुषा पमति, विन नदनगमाग तुप दूर व प्रयानि ग्रामस्य म्यविणे ग्रामणी, प तम्य बातमहाध्यायी ममभवन् यदा कदा तम्य ममीर तिष्ठति । म प्रतिभावना यत्रतत्रोच्चपटामीनाता स्वीयनयात्राणा कपाना मो मारमाध्यानि । तमग म मोच्छ वाम भाषमाणाव्यात "यद्गुरगुंडो.. नित शिष्य शरतामित' । किनु तात म्बनिर्मातारमैव प्यमम् । रविरस्तगत । ग्राम यातायातमारयम् । दिदायर ममक्ष दूरत विनतपयतमानाया निमरम्बारपार प्रयान दृष्यने । यामिनी पष्टिमादाय भित्तिप्राहमापाता । 'किपद्यापिपत्रवाहक नागत द्वाराभिमुख पृष्ठ विधाय स्थित स्वपतिमवलोक्य साबोचन जनार्दनस्तिमिर नेत्र परल्य न जान स्मिन्चैपम आमीत् । तेन यामिनी पार्ता नबुता भवेग, यदि तापि तस तदुतरितुसुचित नामन्यत । तमुख पूषतो पिभृश श्यामायमान पातमाप्न। यामिनी तम्मादपि शुका मती कष्टर मिव जनि । मा मध्याया मिलान्धकार स्वपन दिशि करुणापूनिमिप ध्यानपरायणा सतो निरीक्षमाणाऽभवत् । योधनेमुखमिद कीदृश प्रभासमानमासीत । यदाइ परिणीय पत्यु मदनमागताऽभवम । । अद्य मर्व काय बबलास्थि पजरात्मक एवावलोषयते। तस्या ध्यान कावन्नाद बहिनिगाहस्तयोरुग्गिनम । पानी जानुनी, कयोलो पूर्वमनोनावशिष्टो माम-धान वलित चव प्रतिभाति । दास्ममानानि वाणि केवलायस्थीनि गोचरीभवति । म्दपनि दशदशयामिनोलोचनाभ्यामणि प्रावनन्न बम दिनीपदान्चल मिक्तम । सा मौनमवलम्व्यव प्रतिनिवृत्ता। यष्टिध्वनिना जर्नादनस्य ध्यान भग्नम । धमपत्नी दष्टवा नेत्रमोस्तग गहन प्ररातम । सता निरीश्य मुदिननेत्र एवोचे । न्वया किमपि भगितमासीत' सावद्धा मनी परावृय चक्षुया निषेध विधाय भिन्नितोदासीनमुद्रायामेव বিশ্বন। जया नाग ताकिम । मो योचन भवान द्वारि तिष्ठति । सा इतएवामि प्यति । यमपत्नी शनैरवदत् । माम विस्मृतम' मा स्थनागता। धना धकारे तस्या अनागति चिलाया विपय इति पिता जगाद । चितामापन्न स क्षणेक्षणे बधमानान्धपारे पश्चिमाया दिशिदत्तदृष्टिा- तिप्छन् । साद तमसि विहस्तदूरस्थमपि वस्तु द्रष्टु न शक्यत । मामिनी यथागता तथैव निजगाम । तागता जति दिवपश्यन जना पता दीघ निरश्वास प्रत्याज) स्वकीया धिकथा म भृश विन्यथ । मोचि तयत- ममाज जीवनपर्यंत सेवमानस्य गम कृत स किमर रोत् ' मह राष्ट्र निर्मात् दीयमान पदमुपहामारपदमिति भाति । मम शिष्या सवक्षेत्रेषु कर्म मम्पृक्ता इनन्हें । परनरपिकिमह कदापि सन्ध्यात ' पुरस्कारहो अवकाशप्राप्त जतन शतमात्रमुपकल्पितमेवाहम ? ममाजम्यदृष्टी मदीयमूल्यमेनावदेव । अतोताध्या जीवनस्य स्मृत्या तम्ब समग्न शरीर रोमाञ्चित जातम् । राष्ट्रनिर्माता/९९ जीवनरक्ट कप पथमापवाप्तिम । दिवाधिक वृच्छावानुमा । पनौजीदन माग्नम् नता योनि द जाना । यह पृथपुरुषोपनि दायभागे प्रत तर पुनरुद्धारावापि नंब मामयम् ? त यंत्र भग्नावशेष मम्प्रति अनाजाक्सिन भयान ? ममममध्यापन व्यवसाय कारि मम्मानदण्या न वापरत । भृति प्रमग्न राष्ट्रनिर्माण कर्मगि म नग्नशामावर एवावमम । नाप्रनि स्यामास्मिन परिचित इव आपतियोमि । मग मा म्यापि महानभूति प्रेमचापि नौग्रीवति । विसमा म हा प्रदत्ता यामिनी ओवनस्प यात्राया दिशेपन आप्टिमवान्वभवत । कदापि बु.नपारावारदर नो पूर्णम् । तस्या अभि तिन दिलोवर मम धेयर मीना न निष्ठति। वाघरम्यवनय कथा पौरन नि दायमवाभवत् । भोजनाच्छादनयोचितामपि प्यास्था नवजाता । ममिणी भूगरि सा मामा- भूषगवसनादिमम्मामामयी कदापि ना याचन । मा नोजानान स्वादिष्ठ मधुर भोगन किम भवति । शोभनानि च परिधानानि शानि भवति । मामान बनन प्रय माञ्चलन नेत्रवारि प्रमृज्य स्वगृहकार्य मईवन परानिप्टन । त्यागम्य तपनपत्र कि फल जानम् । इतिम मा पार सय स्थिता मती नपा राष्ट्रातर्माता चाव निम्पादप-पाधम्तात दिवाया जीर्णशीर्णान्तरणमासीन मवितृहरितामया दलितानि क्षत्राणि निरोमाग एवाज्ञामीन । तम्याध्यापरस्याच वयम्या विविधयानार दुर्वाणा महाधित म्यि श प्रमोदनाना अइसोरत । नेपागह धनशय मुत्रदिशाभि परिपूगगरा- बोनि । शिस्तुमरामनया चदिशानिरीक्षत पितु मर भयरत दवता- वयत । व्यवमानन्दाग्य कारणा। मन वाम्मोसं वाजनिष्ट । जीवनय यन्त्या, निश्यितया मह गरीरमार माहाम्य ना विदधाति । जीवनग पाया नियनतारा, पराधीननया, म्याधिना च पूर्णत प्रनिदोस्ति, यत दिगृप्टे गोप्युपायोनो- दृश्यत । अगावधि । राष्ट्रनिर्मागाय पनामाव विडम्बनय प्रतीचन । अस्याम- वस्थापि तन स्वसंध सुचाररुपा परिपारितम् ।देग्नभि ममाचारपत्र जननाजरच सादनिर्मातार स्वाप गर्वोन्नत मानसमुन्नमिव जातम, 'पतु नम्य ना म्वीर धिरपतनमध्यानमवापारतमानीत । महमा दे पप्पानुभूनिरमदत् । जीगरम्बल मरोगदपगतम । दिन भिग्नवमनमादाय गौतनम मीर वाण इव शापात प्रविशति । तदेवजवाध्याती- गण। मंच जीवनम्ब महनी तस्याशा । दताया' आधार कानतोचप्टिा । मा काष्ठमार गिरमिश्रा तममि न्वरया:प्रपाक्षे विनिरन्ती ममोपमागतातम्य । गयन विधायापि तस्या मुखमवीरितु नमेरे । सदामात्रमन्तानमवशिष्टा। १.उस्पातम्यापुनिया समत रथारोगा भन्यमा तम्य जीवनमवाऽमौत् । तनूजाऽभावग्रस्ता मती यौवन एव दार्घकमनु- भदन्ती प्रतिभाति । तस्या पाणिग्रहण कोपि युवावरोनो कामयते । कन्यामन्तरेणापर नकिमामादनीय भवे । दायजे किमपियन दातु जनार्दनस्य मामर्थ्यमेव नामीन् । निर्धनम्य कन्या क परिणयन' जया स्वपिनु दारिद्रय परिचिनोति । मा स्वय वनगवा छिन्वा च बाप्ठानिगृह समातयत । काष्ठभार प्राङ्गणे वा बहि पितपितर विलोक्य चिन्तामापेदे "यदस्य मेवा कथं कुर्यान् ।' में कोपि मम पितर परिचिनोति, किन्तु ममाराध्यदेव- स्वयमेव । मा प्राङ्गणान् दग्विदिवामागता, या पिताधेच्छितायस्थायामामोन् । वरया तसा कम्बलेनाब्यादितवती । आग्लेनाथूणिप्रमृज्य साऽवदत् । 'शैत्य तु नो बाधते पिताम्" ? स नामध्रुमुखी चिर स्नेहेन मकरणमपश्यत् । पितुम्ना देशा प्रष्द सा नो शशाक ! मा त कण्टग्राह तारस्वरेण रोदितुमारयन्ती । अधकारोघनीभूतोऽभवत् । निचतरोर्नीचरुभौकरुणापरायणावभवताम् । मासान्तविशेषतोदिनत्रयात भोक्तु किमपि न प्राप्तम् । तस्य दृष्टि क्षितिजपारात परावृत्य पुन पुन मार्गमायाति । सन्ध्याया निमिर छाया में पादपस्य पार घनीमूसाऽभवत् । तस्याणा समजनि । कोषि पदापोऽयादि । क्रमशो मानवाकृति दृशे । निराशा मागरनिमग्नस्य वदने आशम च- रोभून 1 ' तनूजे । पत्रवाह "वासी भवेदिति मन्दमवोचत् ।" आशाम मचनादेशमानेष्यति । धान्यामादेन पाकरल्यान शून्य प्रतीक्षते । मणिगापण गत्वा भोज्यमामग्रीमानेष्यमि। अन्यथा विपणि पिधान जनिप्यते । पितु वचामिश्रुत्वा मा पुनर्जीवितेवाभवत् । द्विचया समुत्तीयं पन्नवाहक सविनयमवोचत् । भवदर्थमेवाकाले तिमिरमये मयागतम् । एकदिवमस्पविलम्देन गुरुवर्यस्य कदाचिदमोविध्य जायत । "धन्योऽमि पुत्र ! प्रत्योमि । मया व स्नेहेगपादित । पया मम महनी मेवा विधीयते । परेशस्तवमगल विदधातु" जनार्दन पाशीमुद्रयाऽवदत् । अन्न हम्ताधाराणि | "भगिनिजये ! वेतनव्यगणने त्वया माहाय्य विधेयम्" इति पन्नवाहकोविनयेन शालीनतपाविनिवेद्य तिरोदधे । हन्त ! फोदृशीय राष्ट्रनिर्मातु पुरस्कार.? जनार्दनो व्यथया कपमान पश्चाददर्श । नया पस्मिनिभावनालोके निमग्ना निम्वमही हदस्याश्ये स्थिता प्रवाहगुञ्चन्तीप्रस्त- रापिनासीत् । राष्ट्रनिर्माता/१०१ द्वौ शास्त्रिगौ मनोहर शर्मा पण्डितज्ञानचन्द्रशास्त्री कलकत्ता नगरस्य ब्राह्मणभवनात् निर्गत्य शीघ्र गच्छ नासीत् । अद्य भोजन-निर्माणे तस्य कश्चन विलम्बो जात 1 प्टिन आपरणे दैनिक जप क्तुं तेन दूर गन्तव्यमामोत् । कलकत्तानगरे समागतस्य तस्य अधिकानि दिनानि न व्यतीतानि । तन्नगरस्य विभिलमार्गाणा तम्य सम्यक्तया परिज्ञानमपि नासीत् । गन्त्रिभिः सह सघट्टनस्यापि भय तस्गामीत् । मार्गन पर्याप्तो जनमम्मद । म कदाचित् केनापि मह मघट्टते घेत परत कस्यापि प्रतिपरतो न स्यादिति पालो. चयन् त्वरया गच्छन्नासीत् । तत समागछन्नासीत् एको हृष्ट पुष्ट दीर्घश्मश्रुको विशालरेन पुरुष । मच मनमो मनतया मन्दमन्दमागच्छति स्म । जातस्तस्य घात प्रतिघातश्चपण्डितज्ञान- नन्द्रेण सह । पण्डितस्तेन पन्निवासीत् । तमनवलोक्यम्नेव पण्डितोऽवादीत् "जना माम्प्रत सम्पन्ना अन्धा । न च पश्यन्ति इमे मनुष्यमपि परापतन्तम् । 'गुत्वा चतत् पुरुषोऽमी ममवाप्य उन्तेजनामनववीत् दृष्ववचल । य बलवत्तानगरी। नाय स्व कीय प्रदेश । कदाचित् देहपातेन सह प्राणपरित्यागोऽपि समाय्यतेन ।" जानचन्द्रेण न श्रुता कदाचिदेतादृशी कठोरवाणी परन्तु किं कुर्यादमी । भूमिरिय परकीया । तेन दत्ता इप्टिस्तदुपरि । असावपि विरराम । जाता पाचित विचित्रानुभूति । मनोयोगेनापश्यदमी त जनमवादीच "तव नियामम्यान विम् ?" अपि नामामि व भानु ? "इदानी" तस्यापि जाता प्राचीना स्मृति । "प्रामस्य नाम पश्चात् वक्ष्यामि । तावत् वयय त्व कदाचित् शान अमि किम् ?" जानेदानी ज्ञानचन्दम्यापिकाविन स्मृति । महि अवोचत् 'अरे माना?" पश्चादुभावालिङ्गितादेवानिप्टताम् । मागं गच्छन्तो लोवा महता मौतूह- लेन दृष्टवन्तो दृश्यमिदम् । धष्ठिन आपणगमन विस्मृत ज्ञानचन्द्रेण । रखवालमित्रस्य मानो हस्तो घनस्टेन । भानुनापि मित्राय साधे हात धुन्या ऊचे "यिन् पालो प्यतोतम्तया- शागमनम्य ? कुन्न न लिहिलो वामम्बया?" शानचन्द्र पोक्त "मामद्वयमतीत मन्वागतम्य । ब्राह्मणमनने में वास । धेष्ठिन मवाईमन्लम्यापणे मंत्रजपायं गच्छन्नम्मि । एतदर्थ लम्यन्ते निशत् रूप्य- पागि वन, यानि चान्न भोजनव्यय परिममाप्तानि भवन्ति । नेतदतिरित्तोपरोपि परचनाय । न च कनापि परिचय एवास्ति । तव च कीदृश ममाचार?" रामदुर्गपरित्यागादनन्तरमहममेव निवमामि तया श्रेप्टिनः प्रतापमल्लम्प गृहे पारिया करोमौन्युक्त भानुनन्द्रण। प्रचलति सुचास्तया मे कार्यम् । सर्वप्रकारेण मानदोहन । गुम्णा मदमियमव विद्या दत्ता, यम्या सभ्यते फलमिदानीम् । एता- धद्रुकचा हभित भानुचन्द्रोण । प्रत्युतरम्वरूप जाननन्द्रेणापि हमित्वोत्तरितम पार- शास्त्रीति ते नामाद्य मार्चकम् । ज्ञानशाम्दीति मदीय नामधुना। निरर्थक सम्पन्नम् ।' "भानुनोरक्त सर्व साधु भविष्यति । भगवत्या कालिकाया क्षेत्रमिदम् । अनागताना मरक्ष गममावेव गेनि । धमधारया अवकाश कल्पयित्वा मेलिपो वया मह । इदानी नाम्न्यवकागो मम । तवाटिप च जायरे विलम्ब । परश्व द्विवादन ममये ब्राह्मग भवन तदमका शमायाम्यामि, भविष्यति वार्तालाप मनस्मिन् दिपये ।" उमौ स्वमार्गमनुमघतु । रामगंन्य सस्कृत-पाठशालाया मृदूरग्रामाणा विद्यार्थिन प्रवेश्यन्ते । प्रेष्ठिन सरागात् विकामभ्य, भोप्रतस्य. वस्त्रस्य तथा पुस्तकाना कृते समीचीन प्रबन्ध । बालकास्तव वान कुर्वन्ति पठन्ति च सस्कृतम् । ब्राह्मणश्चैकः पाचकम्तना मीत् । विद्यार्थिना कीदृशोऽपि व्ययो न भवति । अध्ययनन सह तेषा पालन पोष- चागि भवन्यत्र । पाठशालाया विद्यायिषु एक आसीन ज्ञानचन्द्र अपरश्चभानुचन्द्र । पृथग् ग्रामवामिनादपि छाबाबाले एकस्मिन्नेव वक्ष निवसन्ती उमी घनिष्ठ-मिने आस्ताम् । शानचन्द्रः पटने यावान तीव आमीन तदीयो मित्र भानुस्तावानेव मन्द । एको नक्त- दिवम् अध्ययने रतश्चेदपरी भोजने शयने च प्रवीण आमीत् । ज्ञानचन्द्रण मृशं प्रति- चोधितोऽपि तदीयः सुहृत तयवामीत् । तनावगत यत् भानो भाग्यमतादृशमेव । समयानुमार भानपन्द्र गौत्तीर्णा शास्त्रिपरीक्षा किन्तृ भानुचन्द्रेण प्रथमाया पर्वतील. धन नैव कृतम्। पाठशालाया वाम कुर्वता भानुचन्द्र ण समाप्तम्नको गुण । नेकवारंपाचा स्वाभाव सपा छायाणा कृततेनैव निर्मित भोजनम् । शने मनग्म्या विद्यायाममो दो शास्त्रियो/१०३ । प्रावीण्यमासादिनवान् । अस्मिन् कर्मणि तदीय मनो तौव रमत स्म । अम्यापरमिद कारण यद् पाचकस्पानुपस्थिती धुनस्य शर्करायाश्चोपरि भानोबैकमात्रमधिकार. । एकान्ते मा बस्थावारस्य पूर्ण लाभ विन्दति । पाठशालाया पाकशास्त्रीति तदीय नवीन नामकरण विहितम् । भुत्वा चतन्नाम भानुचद्रो नान्यथा मनुने । अध्ययन परिममाप्य ज्ञानचद्रो रामदुर्गे एव दाममरल्पयत् । विवाहानन्तर पितरावपि अन्नवानीतो तेन । प्ठिना तस्य वासार्थ स्थान दत्तम् । अवंव निर्मित तदीय गृहम् । नगरे पुजाया पाठस्य च कार्यारम्भो विहितस्तेन । समयो ध्यतीत । शास्त्रिण पत्तो क्रमश तिम्र कन्या सुपुवे । तस्य पितरी पौत्रभ्याननमनिरीश्व स्वाती। शास्त्रिण प्रधान्या विवाहयोग्या मनाता । तस्या विधाहे शास्त्रिण मम्पूर्णो धनराशिव्ययीभूत । यदा द्वितीया कन्या विवाहयोग्या जाता तदा शास्त्रिणावगत यद् अवनियामेन कार्य न चलिप्यति । यत्रकुनापि वहि- गमनमेव वरम् । अन्ते शुभमुहर्त पालोच्य क्लात्तानगरे ज्ञानचन्द्र कालिकाया शरणमवाप्य ब्राह्मण भवन वसनिमाल्पयत । यदा. शानच द्रस्य स्वकीय बालमित्रम् भानुचन्द्रो यदाकदा स्मृतिपथमायाति स्म परतु अद्य तु क्षणे क्षणे तस्यय प्रतीक्षा आमीत् । द्विवादनममय । परतु मायात भानुरिदानीमपि । जानचन्द्र कदाचित् मार्ग परिपश्यनि चेत् कदाचित पगवर्य पञ्चाङ्ग पश्यति । ब्राह्मणभवने जा भोजनानतरम् विश्राम कुर्वाणा आमन् । कतिपय जना स्वग्रामचर्चाया लोना आमन् । तावदेव धमधम' इति ध्यनिरधूयत । भानचन्द्र पञ्चाङ्ग त्यत्तवा अग्रे आयात । भमागतस्तस्य वालसखा भानुचर । दृष्ट्वा त ज्ञानचन्द्रस्य न आनन्द ममतने जाते । । अपि मिने आसने अनिष्टनाम् । भानुना धूपवर्तिका प्रज्वात्य एवं वार पीय मित्रस्य पुरस्तात् कृता । ज्ञानन दस्य नाम्यामो धूम्रपानस्य तय क्दा ननापि धूम्रपान नियने एव । धूम्रवतिया नी वा तेनोक्त यत् अह वभालान पतीक्षा कुर्वन्नामम् । मन्ये पाचनप्रियाया कार्याणि न पूरितानि स्यु । भानुनोक्तम् 'पाव त्रिया तु समय एव पूर्णता गता पानु बह दिन आपण गतवानासम् । तत्र वदीय कार्यमपि पूर्ण करणीयमामीत् । "त्या पत् जानचट विन्धिद् वियोतवान् "ना वापर मदीया बनाते । कीदृशो भूत् वार्ता लाप दिना मह " धूम्रपतिया पिवन भानुरवाय 'बाग मिदिरे दावतोपते। प्टिनो गृह- १.राजम्चानस्याना मस्कृत वारेमा मन्दिरम्य पूजक भृत्या त्यक्त्वा स्वगृह गतवान् । नरवनापरोऽन्विय्यने त-स्थाने । मया च तगमश्च भवदीय नाम प्रस्तुतीकृतम् । 'पण्डित साक्षात् कार्य' इति तेनो- क्तम् । वाचन मज्जन विद्वान अपेथ्यते मया । वेवल विद्वत्तया नात्र प्रयोजन किन्तु मज्जननाया अपि महती आवश्यक्ता । श्व. दादगवारने तस्या चलिप्यार । त्वया तत्र गन्तु तत्परेण भाव्यम् ।" श्रुत्वा छैनन् ज्ञानचन्द्र पुनकिनो जात रिमपि ममृचित उत्तर तस्य मनि नायातम् । म्वमित्रम्य भानो द्वारा स्वकीयभाय-भाटार उद्घाटित इव प्रतीति- पथमागत । उमार प्रपूर्ण-गानीयपानमानीत तेन बारमेब पोल तन्नुहदा । "परस्पर मिलिनयोरावयो व्यतीनो युग । क्यिन्त मन्ति वाला दम्मान ते' इत्यापच्छन् भानु । तन ज्ञानचन्द्र स्वपोश पूर्णा रामक्या मित्रपुगतान् रथितरान् । तेनापि मित्रम्य सामुन्द्र स्वकीय निखिलमितिकृता प्रकाशितम् । इदानी पामगय ममापन्न । अन भानु उन्याय नलित । तेन सह नि- चित् दूर गन्वा जानचन्द्र पगवृत्त । अधुना पञ्चाङ्गम्याक्षराणि प्रकाशपूर्णानीव तस्य प्रतोयने, स्वग्रक्षागि उच्चम्यानेषु विराजमानानीव अदृश्यन्त । स मनमा कालिका मातर जम्मरन्, अबीचच्च- मात । इदानी मम लज्जा तव हननिहिता।' (४) परेच भानुचन्द्र स्वमित्र ज्ञानचन्द्र महत विदृप वेश धारयित्वा प्ठिन प्रतापमल्लस्यापरणे प्रापितवान् । नानचन्द्राय म्पन्न भगवांव दत्तमामोत् सदुपरि धनानि दुग्ध-धवलानि वस्त्राणि । गम्य पादयो वाप्टपादुके, लनाट पदन तिला , गले दुलम्, मिमि न नेशवर्णम्य उष्णीप मुशोभितमासीत् । श्रेष्ठीतु स्वय अपठिनो प्यासीत महाननुभवी । तेन पण्डितो ज्ञानचन्द्र मादर दृष्ट उच्चामने उपवेशितान । भानुनापि इदानी घृतो विप्रदेश न प्रतीमने अधुना पाचा. । मर्वप्रथम प्ठिना ज्ञानचन्द्रस्य पुरस्तात् दीया बन्मपत्रिश प्रस्तुतीकृता। तम्य ग्रह-नक्षनाणि स्त्रय मेव उच्चम्पानस्थितान्यामन् तथापि पण्टिनेन ततोप्यधिक तदीय फल प्रकाशितम् । तन.ष्ठिन प्रफुल्लना स्वाभाविकी तेन पण्डितमानचन्द्रम्प प्रामस्य गहस्य च विण्य पृष्टा नन प्रश्ना। तदुत्तर ध्रुन्दा ततोधिश प्रसन्नता मञ्माना, यत् छिन जन्मस्थानात नाविदूरमामोत पम्टितस्य ग्राम। पण्डितवरेण प्रविता वेचन ग्लोरा. मपुरम्वरेस, वेचन क्या-प्रसगा अपि प्याख्या- महिता प्रस्तुतोवृता । महैवानेन स्वकीय शास्त्रिपरीभाप्रमाणपत्रपि तन्त्र प्रस्तुती- वृत्तम् । येष्ठिन गृहमन्दिाम्य पूर्व-पूजा नासीत् पगेशोत्तीर्ण । चनमानपण्डितस्य द्वौ शास्त्रिणी/१०१ तु इस विपनामौत। श्व आरम्यव भवता पूजागृह निभालनीय मिति जान चन्द्र धष्ठिना प्रोक्त । वेतनादि विपये तु भानुचन्द्र ण मर्वसूचना पूवमेव दत्ता । भानुनोक्तम्- "अन्न यानि सर्वाणि कार्याणि पण्डिनम्प रोचन्ने । इमे तु स्वकोपा एवं सन्नि।" इमे भगवत शेवर कुमु, अस्मभ्यमाशो वदिश्च दर रित्यवोक्न प्रेष्ठी । इत्यापयं पण्डिज्ञानच देण तक्षणमेव देववाण्यामाशीवचनानि मधुरस्वरेण प्रगीय दत्तानि । तेन प्राहलादित येष्टिवर पण्डितप्रवराणा चरणसनं कृतवान् । तदनतर द्वावपि मुहृदी प्रसन्नचित्तौ भूदा परामृत्ती । मार्ग मानुना कथितम-' 'इस भृया शारयस्येव अस्ति तथा- प्पनेन सह निवास- भाजनाविम्यापि शोभना व्यवस्था वतते । समये ममये दान दक्षिणादिपिपि अोपन्नम्यते । स्वकन्याया विवाहावसरे इद मवं स्नयमेव प्रकाशित भविष्यति।" पण्डितज्ञानच द्रम्य मुखात् वीदृशोऽपि शब्दो न निमत किन्तु अमो कृतनतापू दृिष्ट्या मित्र मुखमालोकितवान् । (५) अपरेट पण्डित ज्ञानचन्द्रेण प्रेष्ठिन पूजागृह विधिपूवरम व्यवस्था पितम । म पूजाविधान ययाविधि सम्पन्नम् । पूजाकाले तन मधुरक्ण्ठस्वरेण गीता श्लोरा मम्पूर्ण थेष्ठिभवन गुजायमानमवन । श्रीप्टन महिलावर्ग यात्र- ममुदायश्व प्रमुदितो जान । अस्मि नवमरे भानुमहाराजन ममीचीन पूजक आनोत इति मातम् धष्ठि परिवारस्य सर्वे सदम्या पूजागृहमायाता भगवत- श्चरणामृतच पीवा परावृत्ता । तदनतर ज्ञानबाट मौन पुत्वा उपमगि निरत । दशवादन-समय भोजन मनदम् । भगवत भोगार्थ भाजन पावमादाय भानु पूजागृह प्रविष्ट । अद्यतनी भोजन मामग्री विशिष्टैवामीत् । पारशालाया यत किमपि निर्मायने तत्मवं भगवने ममर्यने । भानुनोतम्- 'भो शारिनन् । भगवते ममप्प पश्चात् भवता भोक्तप्यमिदम् । तदनतरमेव घोप्टियर प्रमादरूपेण भोजन परियति । आपण गमनवेला निक्दा वर्तते ।" दृप भोजनपान पण्डितमानपदण-तण्डलम द्विदलम, प्रचुरतग्निाधा करपट्टिा नेकविधा गावा नपा सुरभिणा पूअवस्य मुत्र उल किन न जातम् । तनानामत यत् मानो भीमालेवरत्वरप इदमेव मारणम् । भोजनपान ममप्प भातुनोक्तम्- गाम्बित् । नाह त्यादृश पटित । १०६॥राजस्थानस्याधुनिता मरवृत श्यालयका यदि अहमपि पठिन अभवम, तदा त्वादृश एव पण्डितपदं प्राप्नु शक्नुयाम् । इदानी मया पाकशालंद सन्यते ।" शास्त्रिणा तत्क्षणमेवोत्तरितम्- "घ्रात ! तव पाक्र- सालव मा पण्डितमकरोत् अन्यथा मम विद्या व्यर्थंव स्यात् ।" भानु निगदिनवान्– “इद कालिकाक्षेत्रम्, सब रावान् पालयति । अहमपि तस्या एव भरण प्रपन्न ।" द्वौ शास्त्रिगौ/१०७ मान त्रिकोणः मेवामि कटारा 'पद्ध प्रगाडनावारण गैव प्रश्नावानिमितगाद्यापि पृष्टा । नैका दिना अनि प्रश्नाना पृष्टिीव । मपिद दीपानान्त करणे काष्ठमिव घुणता, क्ययनापि सर्व तमनु धेग थतम् । मैवना कम्णायमानमा पगिम्पिनिमामिप्यती पान तुनावदा इवामन तम्य प्राणा । परञ्चामिता नु त माग पादपि नारोभन्दस् । महमुंह तया वियत एक राव प्रश्न - 'क्मिानीताहमव" दोपत्रम्य चतम्यवंत्र विचार वीथि गड परिवायाति विति च य-मया नौतपम् । पामहमत्रतस्तत्वैपो ममर्थो म नवनि पान पुन चमबाबतनम्म । विञ्चि माहम ममाह य म चिन्तर्यात, नाहमियामोद मव. मितिम निणयमण्यं व थावयिष्यामि यत । स किश्चिदप्यन्यात माग ममाहतुनाशक्नान । मम्मुख मामील्लोकापवा चुडयम म । म पवेप्लिव पार घनमम -भिनिवश्यमव प्रयागमय प्रभात ममद मदितत्त्व विचिन्य स्वनिनीतादुयापणाद्विरमनि । यशान निष्टति, तदेवंद विनितपनि, 'ar वालरवरदयाथ कृष्णपापिया महदावश्यकता वनन राब न तु शुवर टवा मयी यामिनी विचारणीया । स्वाईया प्रभापु-ज मधाकरमारोवामा भुक्लपनया मिना क्थ बाल रविमाधातुमममयनि मे सभ्य इति विनि त्यस स्वपितिग्म । भदाया दाणा ममुमे स्थिता चिटवानुवामा पसिरिव कमा व्यनीता । पाच ध कालमत्यग्यामवान्छिनाया रिया में कदापि गण्डपपानमिवानुभूय विवाय निलय गति म । तत्रापि पािा पाने विपित्राननजने भूपाचपरा- घातविभीपिका पताइनग्यवहार नारोशभागवेशन ममव विस्मनिम्म । ननेदमपि विस्मृन यलोपि तम्यवम्वताव भारतम्य नागरिक पस्यन मर्यंजना । मुदाम कार्य निलयम्प या जानाति तम्य प्रकृति तच्छीन वा मायगेव । गोनमा शीतल जपानमानीय समपति पानाय शोध सामनाय च, प्रतिपानयनि च तगम । दीपवन तमामितुमादिशति-'आग्यनाम भवान् ।' म मुदाममादिपते "यन । यत तम्य जनोऽयम्मिनद कायनिलय प्रवासामोन्मुदामोन्स तय भृय नियुक्त 1 म तम्प्रति भूयः कृतन स्नेह वात्सल्य वा वितरति । येन दोपतस्य निश्चिल्लानेगमपिक्लिश्नाति चिन्ताशमपि तुदत्यल्पबाधापि वायते । स वल्मल- यनि दीपक पुत्रवत् । दीपकोऽपि यदा कदा तम्म सर्वमेव गुह्य निवेदयति, तस्माच्च यथोचितपरामर्शमध्यपेनने म्म । अद्य पुनरपि दीपक सिनउद्विग्नम्तेन पृष्ट- अद्यतु इति प्रत्युत्तगय प्रतीक्षमारगे स्थिते नस्मिन् दीपकस्यमस्तिष्के एका विचार सुना चलचित्र मिव क्रमश' पुरस्तान्निर्गता।' —'भाव दीपकम्य जन को बाबू कृष्णकान्तोऽद्यत दशाब्दपूर्व स्वात्मजायंका सुमनो. हरा मच्चरित्रामधीतशास्त्रा मृदामिनी, मृदुभाषिणी, काव्यकला सगीतप्रियामुच्च- कुनोत्पन्ना सुवन्या चितवान् । 'न मानवीयत्वप्सरैव स्वर्गम्ये' ति यदोक्तवन्त जनाम्तदा रमा दीपकस्य माता थूत्कार करोतिस्म तदशुभदर्शनमपमारयितुम् । न पता सुदृष्टि कम्यापि पतितस्येति विचिन्त्य सदैव परेपा कुदृष्टिमवरोदधुम् यततेस्म । दीपरस्य तु तस्याम् ज्योतिशलभयोरिव, चक्रवाक्योरिव, राधाकृष्णयोरिव सीता- गमयो रिव शकुन्तला दुप्यन्तयोरिव च प्रोतिरामीत् । एम ए इत्युपाध्युपेता सा न मवल मस्कृतमाहित्ये प्रवीणवामीदपितु तस्या व्यवहारेऽपि सस्कृत माहित्य समा- हितम् । भारतीय-सम्कृते माक्षान्मूतिरिवासीत्सा । स्वश्वधू मातरमिव भगवन्तमिव भारञ्चामन्यत । नूतनोपन्मामा तथंव तस्मै रोचन्ते यथा प्राचीनग्रन्था । भारतीया प्राचीन संस्कृति प्रत्यास्योपेनापि मा नामीदधदिग्रस्ता । दीपकोऽपि योऽद्य पर्यन्न साहित्य- ममागमे नामीदनुरक्त म एवाधुना माहित्यिवो वार्तामारन्धुमैच्छदशृणोच्च मनो- योगेन, पया मद्यपोऽमृत बिन्दूनाहरति । ज्योतिन केवल हिन्दी भाषाया अनेकान्नु- पन्यामान तस्य शिर रम्भा स्तम्भनिभसुचिक्कणं सुकोमले पृथुले सुमर्दनीये स्वकीये जधनयुगलेऽवधायं वाचयित्वा त भावयति स्म, प्रत्युत यदारदा कुमार-सम्भव-मेघदूरा मीन्दग्नन्दादिमहाकाव्यानि शाकुन्तला दि नाटकानि कादम्बर्यादिगद्यकाव्यानिच वाचविता हिन्दी-भापायाचानूदितवती । श्रीमदानन्दबधनस्यौपन्याम 'कुसुमलक्ष्मी तु तम्याकृते प्रियतमा तिरासीन् । दोपकायाप्ययमुपन्यासो भृश रोचते स्म । म तु दयितामपि कुसुमल दमोति नाम्नव यदा कदा व्यवहति स्म। ज्योतिस्तु वस्तुत सा ज्योनिरेवासोद्दीपकस्य प्रभामयी रूपप्रभया, चञ्चता चलने, चपला वचने, प्रकाशिताज्ञानेन सरणा स्वभावैन, मयुक्ता दीपकेन, सरसेन मरमह्दयस्य परमारिणति । उज्ज्वलनेनोग्वलावरणा, सपाका पुण्यकर्मणा बचमा पापन प्रेम्णा । भग्न-निरोग/१०६ सन्ध्याकाले कार्यनिलयस्य कार्यकाले समापन्ने यदा दीपर श्रमेण पान्तः दिवमार्य भारखेदेन मिन स्वनीडे विहग इव गृहमाप्नोति, ज्योति तम् निर्वापयति शोतवातेन प्रोणति तोयन शीतलेन मृदु वचनेन च परिहाति श्रान्ति गोतव्यजनेन । तम्या मृदु हाम चन्द्रिकेवामी स्वागवे वेतप्रदर 5 मगमेव तोरणदार, हृदया। यासे प्रवेष्टुम पश्मण्येवपादत्राणम्, नेत्रो पलणिरेव मा यम, वाहुपाशमेवानीदनन- धनुरिव । यधराचारिणीव मा विम्बाघरा प्रेम्ण स्फटिव-शिलापुत्तलिवेद नून्यन्त्या- ह लादेनाहतवती। भवनोद्याने संपामेामेव निश्चित स्थानमासीत् कोविदारस्य वक्षन्यायायां, तास्फटिक शिला मम्मुखेवामीदेकोच्चामन्दी चन्द्रिकाशमिव । मध्ये चको जलप्रणा- लरस्तेन मम्बद्धश्नकश्शीपरनिझर ऊभ्वं प्रवहमानस्तिष्ठति । हास-परिहास मध्य एव भत्य आनयति सवामरूपिकापाय-पेयमल्पाहार मुभाममानेषु साधारिकाचपरपु स्थालिकायामेरस्या सुसज्य । ज्योतिरवलोवते विविध वर्णानि पुष्पाप्यति मनोहरान् वृक्षान, पुष्पितान पादपान सुभगान् विहगाश्च । वामरूपिरा पाय पोरया मा स्पृगति मुकोमलानि सकण्टकानि मुमतोहाणि सुमन स्नवानि च । ध्याय घ्याप रिमपितामोनकोहिमा चेतमि चिन्तिता विचारप्रवाहे प्रवहतिम्म । उपलपुत्तलिकामिवापलका शिलामर्शितष्टन्तों दूरगत मानमा चिन्तानि- भग्नामवलोक्य विचार तन्तु धत्त काम प्रमबद्ध निष्कामो दीपा पुष्पमेक शिरीषग्य महत्य तस्या गौरवर्ण पीलयो बम्वद्घीवायाञ्च परिवर्तते मन शनं । तेन मा किन्चिदिहस्य दोपके दृष्टिपान करोति सग्मिता च सपुष्प पुष्प-सदृश तदस्त सगृह पाति सुकोमले कमलनिभे स्वहस्तै । - 'क्यमुद्विग्नामि ?' इति तेनैव प्रश्न प्रक्षिप्त' 'अल सन्दिग्धेने' त्युक्त्वा मा पुनरप्युद्धिानव 'सुरभित पुष्पजालमित मह्य न रोचते' इति घ वन्त्या एवं तस्या आनने वनान वापिस्मिनि प्रमृता । दशवपिहोरावाण्यने व प्रमेण ध्यनीतानि । दोन स्नेह तथैव दशिन रच रमाया दृष्टि परिवतिनेवामीत् । सानिध्यय. तिनीभि स्वीमि मह भदायालपति तदा तदेव स्वप्नुपामारोशयति । विमनेनाति- मनोहरे मौन्दर्यण । मा तु वध्याग्नि । म तारविष्यति मे पुत्र पुन्नाम्न नकात् । पतोगुवस्य गतिनास्ति, यह परत या परिणीतोपरणी होमवमेमुनः । पुनपरिण- पार्यमय म नैकवार 'परामृष्ट । परम कर्गमति न ददानि ।' दोप मिद निक्षिप्त स्वचेनमि। ११./गजस्थानत्याधुनिका ममत पालेखा 'दीपक मे पुत्रक ' त्वया बलीवर्द एवाय पालित । किमनेन पालिनेन ।' 'सम्प, मा भवम् । तत्मर्व जानाम्यहमि' त्युक्त्वावज्ञाभावन मह स्वाध्याय क्षे उद्याने वा विगतिम्म । दोपकोग्यापि म्वकार्य निलयात्पूर्ववदेव सध्याकाले समा- याते क्योत्या तभवाहत । तावेद विलसन्ती रममाणो वा दृष्टवा रमाना द्वेषभावेना. प्रान्तम् । एतत्सवं दोपकेन दृप्ट ज्ञातञ्च ततारणम् । सोऽपि खिन्न सन यावद- घ्ययन पक्ष प्रति पाति तावज्ज्योतिरपिपरिवृत्य पश्यति । ज्ञायते च अनयास्य कार- णम् । श्रान्तेव सा तन्नव तम्मिन्नेव कोविदार-प्राच्छदे आत्मान शिलाफलके न्यपात- पद्धम्मेति शब्देन । जगञ्जनकमोश्वर येनेद सर्व विचितविश्व मृष्ट तमाक्षिपातीव सा पुष्पाणावलोक्य विस्तीर्ण नीलगगने किमपि पश्यति । दीपकोऽप्येकत विचार मागरे निमग्न । ज्योति साहसमाकलय्य त समाश्यासयितुमच्छन् पल्लवद्य त्वाधाण निमग्नेव मा यथा यथा सा-पात बलाद्विहसति तथा तथैव हसितदीप इव आभाति । 'अयि, किमिदम् इति दीपक चिबुक स्वहस्तेनात्तोलयन्नाह । 'न किञ्चिद्विशिष्टम्' अवदत्म पूर्ववदेव । परञ्च स तु गाऽभवदनेन गन्तुष्ट । पुनरपि सा पृष्टा क्यमद्य नयनारविदयोहिमपात ? 'नान्यत्, मधुकरेण पातित खलु पुष्पपराग । तेनैवासचिन्ताकुलाम्हम् । तान्यवावलोक्यच 'तच्चिन्तनमेवाह ज्ञातुमिच्छामि ।' 'अस्मज्जीवनोमानेऽप्यभविष्यनचेत सुमनामि 'एकै कम दूर्वाया पतति भासते च रत्तत्विषा । परञ्च ज्योतये का विमपि न रोचत इतितु न जायते । तथा स्वपादाद गुप्ठेन विलीयते । 'उस्मा- ग्वेदमुद्यान पुप्पिसमितिमा व्यथयति ।' 'अलम् वाग्विलासेन ! नाहमवजानामिते प्रहेलिकाशब्द जालम् । नवाह ते साहित्यालकारान्नवगच्छामि, यतोतु वाणिज्यकोऽस्मि । मद्विधाना किमनेन म्यङ- ग्याभिन्यजकेन सर्वण सुमरला भायैव मया ग्राह ,या । दीपशिखाय दीपमामीन वाताधान. सोदु शश्य , न तु तम्य नीरसत्वं निस्नेहत्व वा । पूर्वमेवास्मात्सा म्वमस्तित्व समापयति शाम्यतिवा। 'अपित भवता यत्किम्चिन्मात्रोक्तम् । मे सर्दमेव वृत निवेदित सान्निध्यवा- मिन्यानामिक्या कन्यव या । भवतोऽपि नास्ति किञ्चिदगुह्य प्रच्छन्नवा । निमिदानी मेवाभिनीत भपता हर भवेत । भवता स्वव्यथा मद्गोषिता । अन्तश्चिन्तित सन्मे स्मिति जीवयितुमिच्छति भवान् । परम्च नेद मया द्रष्टु शक्यते । नामबोधा भग्न-पिकोण /१११ बालिका सबमर मया ज्ञायते । भवना प्रवाहितेन स्नहरसेन वाद्य मे हृदय 'सरस भूचा प्रकाशते । मे भर्ता.मि । पहिरेव परमश्वर' । भवनो दुख मे दुस, मुम्वे च म मुखम् । अम्बापि गृहे सिना । सुहृदि सह भवताप्यालपन्ननान्यथदपोमानि कथितानिथ तानि । मानुराधेपमपि शृणोति भवान् । हतुना कनद सर्वम् ? मका रणन उत वा अयन' हृदयनाथ में निवेदनमनुमोदनञ्च काचिद या सौभापती- मानेतुम ।' प्रिय मा मेवा अवरुद्धकण्ठन दोपवेनोक्तम् । ज्योतिस्तु सतततदेव निवे दति । सानु निवेदयिष्यामि नि शवाह यतोऽघिताह निदनाय सबमव वृत्तमद्य भवत समक्ष प्रस्तातु महद्भार चायवतारयितुमिच्छामि नाहमननस्तोक्मपि मेद लपय । स्वहस्तनाह क रिप्यामि सर्वाणिमालिकानि कार्याणि । स्वहस्तेनैव वा वर विधास्यामि ।' प्राणाधिके । वलिदानस्यास्य तिष्ययमपि जानासि न वा। एस्य नार्य नास्माद गुरतर किञ्चिद्वलिदान यत् तद्धस्ते यत्किञ्चिद् वतन तत्सदम याय दीयते । भवता यत्किचिन्मह्य दत तन्निवयेणेद न किञ्चिदपि । महत्तरमपि कमिन्या म्यह परञ्च किं करोमोति न जानामि । विमवशिप्यते त्वरमवाराम ?' पूर्णान्पूर्णे गते पूगमेवावशिष्यते । मक मुपेप्रसरती स्मिति परिवारोद्यान विकसि तानि पुष्माण्यव म प्रसन्नता वितरिपन्ति । वार्तालाप दिन्न गृहमन्यन 'चाय भावे ति व वता।' 'मनव स्थाप' त्यनिच्छतापि फलकामन प्रनि दत्तमननोक्तम् । अपि विञ्चददिच्छल भवन्तो ?" 'व न मनस्थिनिस्तया गच्छ म्वनियोगमग यारु । गत भृत्ये तावुभो व्यायाला वार्तालापे । कामपिता कपाप-पम्पोप्योष्ण बादध गामुष्णव भणमेक शोततरामवस्था दधार । विरभ्यालपना-पपतुश्यामपयनौ । आपतित माश्य बाल शन शन ममानमाणिमानाबमाकाक्षितम्चा धातमम प्रच्छदम् । नगरे प्रचालिता विच दोपरा तनश्वतावुभावपि भवन प्रयुपस रत । दीपर स्वाध्याय भगतवान् । रतमि चिन्तनाभारमुग्न पर आधातम चितयनवापतत् । ज्योतिरपि स्वोदयापितम्यातिमनिणयम्य विपावित्य पायदा दुनि तावदेश प्रति मायामापन । माबंद भवेदिनि विवि रप मा मनमक प्रति पालयत्ति, परञ्च माना नु तामाटवंव निगना तयुगतात् । ११२/ राजापानग्याधुनिता ममत पचालयात 'आर्य। कंपा ज्योति मिन' 'आयें किञ्चिद्वत्त मिच्छामि । अपि धातु मक्षमा भवनी ? लग्नावलतमुखी सा तत्रंब निश्चला निष्पन्दा च पिताऽमोत् । 7 'कथ्यताम्, सध्यताम् भय निमुन्ध ।' 'अवामिद प्राङ्गा मून्यमय दृश्यते । क्थ नु मानीमने यन्या पुत्रवर रमा ममिद ज्यातिमुखाच्छु वा चविताऽभवत् । त्वया प्रस्ताविनमिदमम्माभि प्रस्तावनीय मामीत ।' 'आये कुटुम्ब म्यास्य मुखमव मे मुखर । तन्मधमप्यमह्म, यथा खलु भवता मनोव्यथातथाह सानामि । विचार दोलाम् दोलनन का लाभ ? नोध्य मर्दो कृप्या निर्णय इति म मति । नानामि चिदयमस्यांपायम् । पर वाप्पापमानाया नम्बा वृद्धाण उद्विान मुध प्रसन्ननाया प्रवेशदुक्ल, क्षणे एवं प्रमारिनन् । दिवा वनेक वद्य व तम्या मुवे स्मिति "प्टा । विमिनन नदीया वलयोऽपि विसप्टा । तभणे एव मा ज्योति स्वस्नुपामाबिङ्गिनयनी । ततस्तु दुष्टाना परप वचनानि दोषक विचालयितु समर्थ बजायत्त । म तपा व्यइप-प्रहार मादुमक्षम विक्षिप्त इवाऽभवन् । व्यजनयन्त्र वियोग्य विद्य होप पालामा निर्वाप्यावाड मुखस्तव पपई न्यानन् । विकोणाहत न विञ्चिदन्यमचिन्नयन । म्बलधु गग्विारन्यकम्बिकाण । वस्य ऽरिय स्थित स्वय मेव विन्दुमदृश । ज्यानिमिता नाभे भाय रेच शोण मलग्न । सामाघार- रजामुपायोभो बिदू मोक्नुमिन्दति पर दुप्वरत्वमाप्नोति । भग्न एव निमोणो सध्यने । तृतीया रेखाम्पटव । 'अपि तिकोणामक जीवनयापन मुत्र नरमला वा विधास्पनि, पूर्ववदेव महापेना प्रकाशमयनि ज्योतिनंवा । नाद करिष्याम्येवम् । दयाविभक्त स्नेहे एयग्य भोग्न द्वाभ्यामपर्याप्तमेव भविष्यति । तेन देम्या अपि पूर्तिरसम्भावनीया।' अद्यार्यशास्त्रम्योरगेगिनाहाम नियमम्तेन मुर्मुहु ग्मत । 'स्नेहेल्प मति तन्महल वृद्धिनामास्यति पम्य पूपिरशरा । पर्याप्त प्रदान म- माधों भविष्यामि । प्रक्मि, परस्मिन्नव दीप तिन ज्वलन्त्यो मधिक प्राश किन तनिष्यत ? एकस्मिन्देवोशन हूँ मते स्वम्वालवाल याश्रये वा पुष्पिते पल्लविते किन भविष्यत २ उद्यानालोऽपि ममानम्नादाने समर्थ भवितु शानोति । मिनेन ? भ्रानमिवाहमया मन स्नेह मौनिपिपडेम्यः तोलपिनु- मिच्यामि । विवान मोम्म्यहमपि । नेननोऽयम् विषयः नेतनानुभ्यते तयाविशात- मान-विकाण/११३ हृदयो न तु बाह्य व्यापारन । यथा चिम्नी? हृदयमथव प्रगाढ विस्तीर्ण ह. गाय । तभण व म जोया हृदयगाम्भीर्य म्मर्गत । तस्या त्याग तप स्नहाना विविनाणि चित्राणिनग्य नाम गम्यारितानि यन तम्य हदयालवानाजायनर मको मन पापादप रिणाम नारीहन्य क्षुटयुद्ध प्रश्नोऽपि न जायत । मातृ वेन सा सदेव मलति ।' पर पटराति द्वारपक्षताडनम् । व सरमायन' इयुरमा यावत् पाटावृद्ध यति तावदेव स्वगातर प्रमन्नवदनामपश्यना पुलक | ज्योति स्वनी यत् 'श्राम, अम्ब ममापि निर्णान भवन्योरिच्छानुकूनमपि । श्रोतुमिच्छत्ति भवती" 'नाहमिच्छामि यौनु वत्म, यतो हमवगन्धामि तेन्त रणग्थितम् ।' इति वामल्येन बालयति नम बहाालम् । "स्वम्त्यस्तु ने यत्म । वर्भसे, अक्षया रातु । प्रजा ।' 'अपि कुशनी भवान" ओप भवनी। . 'गाहम्ऐन चितितोमि उन वा 'ज्योतेरपूर्ण मति प्रश्न दोपर ततो पामरन । पलायन प्रादुरभूतस्य चेतसि । तस्य नयनयुगलमप्यार्दीभूतम् । तपेऽमत्येव म तन मृपा विवाद परिहवाम स्वरायनिलय प्रत्यन्तरमेव खिन्न मन पलायितवान् । एवमेव करोति स्म म प्रायश । तत्र यंगिनय पति- पागु मिलन ज्यो यमितयोविवाद मन्द णि विस्मृतानि । पजियाना मदर्भाण्येव तन स्मृतानि । पत्राचगणे विलुप्त म निपिरेम्य अपनि, गाभीर्यगावलौक्यात पापं यत लिरिका पुनि कार्यान्युरेनगेन । पत्रोत्तराणि प्रेरणाजपायामुस्लि. विनानि न च प्रषितानि । पजिया परिवृत्य यावपश्यति, सायदक्षम्य पत्रोतरय मूला गरपि सनिलिपि मूचीकृत नन दृष्टा । पश्य नव युद्धनादिष्टम् - पना- मनोदयमा यताम् इति । आगन म प्रभूतम्न गहित 'अपि जानाति भवान पामूपि पृथोष विधेया शीघ्रमवाचित म्यान च प्रेषणीया । उभयोरेन मिने. यस्थानमति निश्चिद् 'यपूर्ववस्ववाषपमूवं मेर दीपञ्च निश्वाय ग्रामहोदय गमादिशतन गमनाय 'मवता पतु शक्यते, प्रेषणीयञ्च भूमपत्र ११ राजम्यानम्याधुनिता मागुन पधागा चान्छित स्थानम्।' इत्यादिगन्नेब स पिन्नानिमाना भवन् । खन्ना महोदयो-पि 'पथाजापतिभ्रीमानिति निदेव म्व-मम्भागमगन्छन् 'मूत्रम् ' प्रतिलिपि । मपत्र- मवश्यमेव अंपगीयम् । प्रतिनिपिन्वाम्माभि रक्षणीया । म स्वोक्तानि बननानि मुह मुंह प्रनियमानि। वर्षाकाल । मेघाच्छादितयाकाणे वाग्दिा दतम्तत ध्रमन्त्यनापा1 ज्योति तेपामाइन पश्यति । मावगता दीपकम्यैव तेन । तम्य हद्दयाकाशे एवमेव विचान्दारिदा मायान्ति यानि च श्रमण । परिणामतोऽयुवापि सजायते। उभ- पोपि एव परिणति । कोविदार तथैव निष्ठति प्रफुल्ल । परन्य तस्य छायाया मुम्ना पालिता वधिता व माधवी लतादग्य तमपुष्पिता। द्वितीया च यूधिकापि मा बापितापि नव-युग्प-विहीना वितनानि वादिदार क्षप्वन्यषु च पादपपून्मत्ताव सम्व- धमाना । पिरान्त कोविदारो ननो माधवी प्रनि । दीपको पि ध्यानम्थ -योगाव बनादार प्रम्णामृदु प्रकृया का प्रतीक्षाकुला स्वागत तत्परा सन्जी भूतामुधारित हकपाटनम यु नुवा नमाहा मानिनामगर्भामपि मगनां सुमगा च परित्यज्य तवको पामात्या ध्यानावधिता ज्योति शिलाफ्लकमाधिष्ठिता मीत् । म पूर्ववृत्त स्मृचा तदैक शिरीषपुण गोत्वा तम्बा ग्रोवाया पोलपोर्वा स्पशनि । चार चय ज्योतिरमि व्यतीन युगनाव नोडिनेय गोडा' इत्युक्त्वा सा दिहम्यैकतोपानरत् । मधान्यन्न गगन-मण्डले मबवेवानमामि प्रमृतानि । शून्यमेव जगच्च दृश्यते भषणमपि विद्य पान सूचयतीत्र । 'गहि प्रिये दत दल" इन्युभो ममालिङ्गिती लीलयव निगंनो विर्तुम् । यावदुपगच्छति तावदृष्टि प्रागागेपित पाटलपादपे निपलति । तय रत-स्निग्ध किमतयाने दृष्ट्वा पन्नश्च भवा- पश्य, पश्य प्रिय !' इति माद गुनि-मकतर्द- गितवान् । योनिपि नयनयो लम्बामग्जनमिव विभिप्य, स्मितावनतमुखी 'मनु'नु श्वान मेवानि मिश्विनाशाजननम् । स तु अमाता जिज्ञासुरिख प्रिया प्रतिपयति । माय ममेव निवेदयितुमिञ्चति तयद स्मि या यत्तेन प्रथमागेपिता पाटलगनाय न केवल बाल-किमयापेना प्रयुत पुष्पाच्छ दितापि भवितुमर्हति । 'न्युभी स्वागद प्राविशताम् । दोनोटोप्ता विद्य दीपशलाका विचिन्वाल लुपलुपापत् प्रसारयति न श्वेत चन्दिकामिद दुम्मदृग माग चर्दिछु । तत्र दुपयले श्वेतप्राशे पतितासीदे का पविरा दोषम्य वामहस्तान्बुक्स्य बाहो द्वितीया च तम्य दक्षिणहस्ते भान त्रिकोण/११५ स्थितामोन् । माश्चर्येग पत्रमुमोच्य पति- ह्य एव मया स्पष्टीकृत यदप व्यवगर यम्वया पियो मदानीमग. ह्म । न तु त्वया मे हृदयमर शतभा कृनम । स्वाप योत्पादनाय यमिव मत्वा रमिनाहम् । भवान म्ब यबहार मगाय मा प्रतिआकृष्ट भविष्यतीति मया चिन्तित परन्चार मया ज्ञानमिद यम्नहो.न्धवावति । निमीलितजाननेत्रया मयापश्यन्यवाय मह वृत भरमकायम । यद्यपि में जना सम्बन्धमिद कदापि नच्छत् परन्तु भवनु अघना मयद निर्गीत योजनमेव, मयात्र यिन तुपितु हे ग्व मुप्राप्यम् । जनकोऽप्यननानभिज्ञ भासीत् । ययं मया पिनुाह परित्यक्त त न लब्धमत्रस्तोतमपि । याद्य व म जनमानाहरति पद तहि का भविष्यात ते स्थिति प्रवृनिव्यवहारा- चरणमपि व व यथावश्यक गान यास्यति । - . इत्यम् या मदेव ते भीवन- शक्या, अमिता अनगन व निर्गताद्य तस्य निगा। मात्रा नं-वार माग्निनापि नेनामिनाम वेष्ट दूरभाष न व्यवहृतम् । मवन्त्रव प्रामरत अन्धतम ज्योतिरिमा घाना भूत्वाप्तीव द हिताऽभवत । यत मवासीदम्य मवस्य रितस्य कारण बीजम् वादियो ममाना तारेन पोमिलनममम्गवमय । . दीपक वस्त्राणि परिधाय मव विचार बीज 'मम्मामेव विडाल इति स्वमनम्यारोप्य निन्तनमवगाहा गृहर्म नगन । गोद्याधुनयममारमवनार्य प्राणा- 'मुक्ति मिच्छति ज्योतिच्छ नमपश्यत्त पावद शक्नोत् ।' 'दीपक हि I मावशेगोक्त कोरिध्वजेन । दीपर सदैव प्रतिपाति ताबा यावा काटिन नाम आदिशनि पारवेष्टम् ।' 'दीम अद्याह वचनद्वप मानपितृमिक नाम ।' अहन्तु नव वाक्यन निर्णतुमिच्छामि । इत्युर वानन पत्रमेक समरि- पत्रमुदघाटप 'अम्माभिनिम्पणीय भवनंद निरूपितम् । बातम् । वानयिम्वा त्यागपत्रमिनि चावावदन् । अपि भाता समीपवेद निर्णीत, त्वरायो वा ?' ११६/गजम्यानत्यधुनिका मत कपारखता 'आम, मया सर्व सम्यगेव निरूपितम् ।' 'अमिताया तुन कि 'तया निर्णीत पूर्वमेव । " दीपस्ततो न जाने क्दा क्थ वा मार्ग दृश्यानपश्यन्नव स्व गृह प्राप्त । स्ववृत प्रियायथावयितुमच्छन, परञ्च न तादृश सत्वमाप्नोत । पत्रेण स स्फुट सन्दशयितुवाम यदा पत्र लिखति, तदेवापश्यदेका कामपि पत्रिका ज्योनिहस्तलि- खितामुन्मुक्ताम- प्रारोश, ययप्पद भवन प्रगाढ स्नेह पारावारे निमज्य गच्छामि पर दुखानुभूति. स्ववरसोव भवि पती यदिग्धम् । मुद्रासेन सम्पूर्णवृत्त निवेदित भवन पूर्वमेवा- गय । सम्पूर्ण परिवार मत्कार न दुसमाप्नोतु इति में हृदय न स्वीकरोनि । भवता सम्पदव में मम्पदा। अतोन्हमात्मन प्रसन्नतामपि यलिस्तुमिच्छामि । भवदारोपिने पाटन-पापे धम्फुटित पन्ना में समोपे सुरक्षितोऽस्ति । पुष्पे जाने सति शीघ्रमेव मनिता भविप्पन्ति भवन । तमह प्राणपणेनापि पालयिष्यामि । तदेव भविपति भवन प्रतिनि । शाश्वन मनानोऽमर वाप स्नेह । आवया स्नेह वारिधारा मदैव अदहिप्पति । भवतामेव सदैव दीपस्येय ज्योति दीपक सावोग 'अम्ब, विनष्ट मवं, हा धिक् हा हतोऽस्मि । सर्वनाश मजात , अम्ब !' क्रन्दन निशम्य रमया रामचरितमानस-पठन मध्य एव परित्यज्य तथागतम् नया नेद जात य भणे एव भविष्यति लङ्का परस्य । दीपक तन पई विगतमज पनित आमान पत्र हस्ते धारयन् । मा त्वरितमेव दूरभाष-यन्त्रेण द्राक्तर सूचयामास । ततश्च सा पत्र पटितवती । चौतारमेक सहनव तन्मुखा-निर्गतम् "मया न ज्ञात यमर्यव सुमनोहोचाने कष्टकार्गोगुल्म उप्त । अघोषित्वा दीपक स्वनिमल्पथमेणवाप्नोति च स्वजोवित निर्बाध सम्प- गेव । स्वमातर प्रेपपनि वृत्तिम् । परश्च स गृह नावस्थातु शक्नोति । भवनतु दूरादेव मितुमिच्दनि । नार्या शोनोपप्रकृत्या स प्रवामात् परिबधक कृत वाल. रान् पाठयति । एतेनधनमजयति काल यापति च मुहुमुह स्वप्रिपनमा ज्योति तयोता साहित्यनन्दर्भात स्मरति यदादा-लिखति, काव्य वा परोति । भग्न-त्रिकोण | ११५ यत माहि य सदा सम्भारम्न प्रेयति किञ्चि लिखितुम । स्वानुभूति नेनवाभि- व्यक्ति । नारी चरितस्यारोहावरोहान् स्मरति ये मामा या जना पथा कालिदाम धनान दादय महाकवि-पदमारूदा कृता । पदनस्योपयका हरित पवितंच वृक्षविविधवणपुष्प पादपंचाच्छादिता। प्रशमाधिकृतमिदासोत मम्पूर्ण बनम । क्स्थापि पुरातन महर्षेराश्रमादून नासीत् तत । 7 दीपको विचार-मनो यावद् भ्रमति तावदेवा कदली कण्टकातीर्ण गुम समीपे आरोपिता विलपिताञ्च पश्यति । कदली स्वमत्तप्रकृत्या वपिता न यतीब दश्यत । गुल्मकचानिनिमिच्छति । परञ्च गुल्मकस् तु विकण्टकविच्छिद्य द मालि जनमस्वीकरोति । तयो कीडा तस्य गृहस्थम्य सम्पूर्णा क्या पुनरावतयति । कापि युवति त सगाम्मीयमुद्विग्न चित्तञ्च सम्मुवेस्थि वाध्यानादपकपति । सोऽविलम्ब मेवाभिजानाति ताम । परञ्च सा दीपक कूर्चेणाच्छ नमुन नाभिजानाति । अमिता एपा त्वममि ? आश्चयनिता तम्पाकृत्यानाडता सा.पन र मेवापश्यत्त मुखम । म तु-- अलमातङ्कितया । मा भवी क्रमादवागता म भवनीतिकथ्य नाम शातुमिच्छामि' विहान्नेकोत्तवान् । 'को भवान् अपि मया ज्ञातु शक्यत भवती माममिजानात्येवे यावश्यक्ता न यतते । क्थमाङ्किता भवतीति ज्ञातुमिच्छामि स्फुटम । कयमह ते माहाम्य विदधामि ? भय परित्यज्य कप्यता सम्पूर्ण वृत्तम् । सत्य न दापयितुमर्हति कोऽपि । तस्य फ्लानि विषमभूमावपि मुमधुराण्येव भवन्ति । पमय गोपायति स प्रज्ज्वलितमनलमवा छादयति वस्त्रेण । सपेनासत्य तु रामायनिक्वस्नमिव दो।" अमितया वाप्प पर्याकुलेक्षणया हुत्वालुप्प प्रमाजयितुमिव सम्पूर्णा वषा भाविता । पूर्वोक्ता गर्वोक्तय यद्यद्य स्मृतिपटलमप्यायति, त िकृष्णोरगइव दर्शा त । उद्योगालये महान विपत व प्रस्फुटित । आरोशिता श्रमिका भवनाट्टालिकामागे दमयत त । जनको पितदावनिरागच्छति । तदेव भवन वदिवाभक वापतत । तनव सहायतदेक अमिक । राजपुरषा अपि तरक्षणमवापतिता । त पुरपंरावा पलायिती निरूपितो। कि विलम्वेन शीघ्रमेवाधुना त्वया रक्षालया तथ्य, सन् च प्राम समपण करणीयम् । एवमेव प्राप्य पतु न्याय ।' ११८/राजस्थानत्याधुनिरा मस्कृत क्यालयमा 'यदाज्ञापयत भवन्त । भवन्त एव मनायीकृत्य मा तत समर्पयन्तु, येन रक्षण न्याय च लभे। स्वपतापन तप्त स्वर्ण यथा त्यजति कालुप्य, तथैव साल्पसन्ता. पेनेद म तप्ता मनम पालुप्य परित्यज्य विशुद्धा सरल स्वभावा व भूत्वा भासते रम | सामानमय धिक्करोति । त्याज्या खलु मे प्राणा इति सा मनस्य- परोत् । रारेशआरक्षाधीशको पि मित्रस्य वचनन विश्वस्य शीघ्रमेवावधारपद्ध- स्तुस्थितिम् । सुहृदागमनै स्वागताय चायमानतुमाज्ञापयति । चाय-पैयमान- यन्ती परिक्षामवदना केशोदरी विप्रोषिताञ्जन नयनामुन्मुक्तदीपलिका शुभ-वस्तात्ता च दृष्टवामितादीपको नकितावभवताम् । तदुपरि दृष्टि विनिवैश्य यावदपश्यनामुभी तो तावत्माऽपि चकितापलक-विस्फारित-नयना तत्र तिष्ठति, स्वसन्तुननमपि प त्यजति । स्सलन्ती निपतन्तीद सा पादयो पतति । 'कस्मात्त्वपैवानीत पाय पयम, नायातो भृत्य निम् " राकेशेन पृष्टाऽपि तया न प्रत्युक्त एकोऽपि शब्द । ताम व्यक्तकामरूपिका कपाय पेयामवाइ मुखी विह्वला वाप्पायमाणा चालिड ग्य स्वाथुमि तद्वस्त्राणि मिञ्चति । राकेणग्तु क-कर्तव्यविमूढ शिलाखण्डमिव निश्चल निप्पन्दश्च पश्यनीद सर्व वृत्तम् । अमिता म्वपूयवृत्य लज्जितावनता प विलपति । चाय-पानतु भवम्भ- धगितिवाप्पमुगृजति म्म। 'ज्योते 'चरितेन राकेशोनोक्तम् । 'भाम भ्रात । इति लग्जायमाना पादाड गुप्ठेनधरातल भेत्त मिवेच्छति । राकेश, नाहं राजेश , दीपकोहम् । एपामिता । तेनैव सम्पूर्ण वृत्त निर्गादतम् । अद्य त्रिकोणस्य तिस्त्र रेखा पुनमिलन भेजु । तेषा बिन्दव समाविष्टा परस्परम् । ततोऽवाप्त शिशुरेर । 'वालोऽयक "त्रिकोगभगमे प्रयागोऽमिति परिहासेनामितोक्तवती। अद्य कोविदारसमीपे कुसुमाकोगं शिला-पट्टमधितिष्ठन्ति सबै पाटन. पादपा पुष्पंराच्छादिता । मानवी-लतापि मुतरापपिप्ता मदृश्यते । भन्न-तियोग/१११ सत्यस्यान्वेषणम् बुमारी प्रभा । प्रकाशो विशालश्चाभन्ने मित्र आस्ताम् पर ते विचारणाया स्तरे निता. न्तमेव भिन्ने.विद्यताम् । विज्ञानम्याध्येता विशातस्तप्रवणो विचक्षण प्रक्षया च मयु- क्न बामोन् । स मदंव स्वकीयाना जिनामाना तमगत बुद्धि-प्राह य च समाधान- मन्वेष्टु प्रायतत, पर दर्शन साहित्यादेश्चाग्ययनेन स नितान्तमेव मम्वेदनात्मको 'भावुक परमश्च प्रास्तिक ममजायत । म स्वकीयाना ममस्त- जिज्ञामाना निदान मत्य- स्याऽन्वेपणेनैव प्राप्तुमियेप । स्मग्र व विगत सप्ताह म नियमित रूपेण स्वामिन मत्य प्रतम्य 'सत्यमेव ब्रह्म' इति विषयमाघृत्य प्रवचा मुश्राव । रविवारस्य प्रान म्वमिन्न प्रकाश मिलित्वैव ता ममग्रमप्ताहम्य उपनिवगिता । प्रकाशन तद्वतच गरदा विमगम्पनया प्रयुत्तरितम् - बन्धो ! किमयं निरय चिन्तन निमग्य स्वचिनमशाल विदधामि' मत्य- म्यान्वेषणे न वन स्वमेव प्रयुताह म्वामिन मुटेश्च म प्राणिनोन तानन प्रप- तन्ने । पर कितवेवेनाप्यस्या दिशि मापल्यमवाप्तम् विशालन प्रत्युत्तरितम्- मुहृप्त अह मयमविप्य व शान्ति प्राप्स्यामि । स्यात्तदर्थ मन् किमपि । कप खलु महमतो भवेयमह स्वदीयाभि धारणामियंत ज्ञान- विज्ञानदर्शनजीवनादीना च सत्यमेवमेव विद्यत वस्तुतस्तु सयान्वेषागेनैव मत्यम শিলা দ্বায়ন। अनुष्टनेव प्रकाशन कथितम् त्यजेतत् । त्वया तु पुनरपि नदेव पारम्परिक विवेधन प्रारवधम् । अनन तुनिम्मोम विवाद इत्यापि न बपि निष्कर्षमवाप्नु शक्नुव । न स्वीपरापि विज्ञानिक तथ्य लम्' न नि विज्ञानस्य मय व प्रयोगा तथ्याधारिता भवन्नि ? अन्तु, अह्मगि प्रयोगग्य मिदि विधाय स्वमन स्वीकृत कारयिष्यामि। 'मत्य मन्वष्ट वीम प्रयोग विकसि त्वम् । जिजामुना विशालन पृष्टम् 'त्व खलु प्रयोगाय प्रस्तुतो भव । एष प्रयोगस्तु न खलु पारमार्थिक । वस्तुतस्तु एक लघुनाटक मचनीयमन्ति । तराश्च सत्यस्याश्वेषण भविता । प्रकाशेन निगदितम् । विशालेन खिन्न मनसा कथितम्- "अपि भात । प्रहेलिका मा पृच्छे ? स्पष्टतो व हि तद्यन्मया करणीयम् ।" तदनन्तर मुमे मित्र कस्मिश्चिद् वैयक्ति के चिकित्सालये प्राविशता, यत्र खलु नगरस्यैको विशेषजो डा अविनाश महोदय स्थित सन्नातुराणा परीक्षण विदधाति स्म । तदैव विशाल स्वोदर हस्तेन धारयन हा मनोम्यमिति अन्दन्निव स चिकित्सकाभिमुखमासन्धामसीदत । प्रकाशेन च मुहदररजी भीषणता चिकित्सकाय प्रकटिता । ततस्तु चिकित्सकेनकाधिका प्रश्ना कृता ततश्च कतिपयानि गुटिकान सूच्या च प्रवेप्टव्य किमपि भपजद्रव लिखित्वा शुल्कवृते दश रूप्यकागि याचितानि । शुल्क प्रदाय तावुभावापणाद् भैपज केतु प्रारिष्ठताम् । चिकित्सालयाद् बहिरागत्य विशालेन प्रोक्तम् 'प्रकाश मोड्य त्वया प्रदर्शितम् । स्वया तु व्यर्थमेव दश रूप्यकाणि प्रदतानि ।' ! फिमेतत प्रकाशस्त्वेतदेव कथयामास-"सत्यस्यान्वेषण किं व्यय विनंच सम्भाव्यते ? अघुना तु व मया साक चिकित्सालय चत्त ।" ततश्च तो कमप्योपधालपमाजग्मतु , यत्र चातुराणामत्यधिक' सम्मदासीत् । विशाल प्राय बन्दन्निव स्वहस्त नाडिका- परीक्षाय वैद्यस्यामिमुख प्रससार । वयं न न तत्परतया जठर-विकारेण रोगोत्पत्ति निश्चीयोपचाराप कतिपय अपजाना नामानि लिखितानि । तेन पथ्य-सम्बन्धियों विशेषा निर्देशा अपि कृता । प्रकाशस्तु वैद्यराजाय पञ्च रूप्यकाणि दत्वा आगामि- दिवसे प्रत्यागमन ससूच्य तत प्रतस्थे । औपधालयाद् वहिरागत्य विशाल पुनरपि प्रकाश पप्रच्छ द्राक्तराणा वैद्याना च कृते शुल्क प्रदाय व कीदृश सायमन्वेष्टुमिच्छसि । अपि प्रात न कि त्वयंक्स्यव गरय पचपदयेन सह व्याख्या-द्वय प्रत्यक्षी- कृतम् । एकस्तु पय्यमेव महत्वपूर्णमनुते । अन्यश्च क्यपति यत् किमपि भक्षय पिन वा । एकस्यैव रुजो निदान चिक्सिा च द्राक्तरो वैद्यश्च पृथक्तया चिकोर्पत । प्रराश तत्परतया जगाद खिलेन विशालेन पृष्टम्-'सात किमन्यत् विधातव्यम् ? तादमिन्द्र जात तु नाचगन्तु शक्यते मया।' प्रकाशस्तु एतावदेव कपितवान् 'अल्पस्तावदभिनयोऽवशिष्यते।' सतश्चोभे पिये प्रचार-मातंण्डनाम्न्या ज्योतिर्विज्ञान शालायामाजग्मतु । सत्यस्यान्वेषणम् १२१ तत्र ज्योमिपाचार्यो महामान्य परमानन्द मह दयोऽने के शिष्य परिवत निश्चित मुदाया समागताना जनाना हस्तरेखा जन्म लग्न च दृष्ट्वा भवप्यिफन वर्णयति स्म । विगानेन तन्न गरवा स्वोदर-विकार सम्बन्धे निवेदित निदानाय च प्राषितम् । ज्योति. पाचार्येण विशालस्य ग्रहनक्षत्राणा गणना विधाय नं मासप्तवर्ष शामभिधीय देतु मगल नाप्नो पाप ग्रहयोरन्तदंशाया प्रकोप च प्रतिपाद्य सयो शान्त्यर्थ मेमनुप्टान प्रस्तावितम् । तदनु आचार्येण प्रतिदिन पापप्रहाणा जपवनादिना सह कचन इतरेऽपि दानपुण्यस्योपाया निर्दिष्टा । अनुष्ठानम्य विधानेनोदर विवार सदा सदाय निवतिप्यते, इति म विश्वसिति स्म । अनुष्ठाने न्वनुमानतो म्ययश्चैक पचा- भदुत्तर शतरूप्यारमको वणितस्तेन । गुत्वंतत प्रमाणातु ज्योतिपाचार्याय साद पन प्यकाणि प्रदायाग्रिममामस्य प्रपमतियो प्रत्यागन्तु निवेदगमास । ततश्व स विशालेन माधं बहिराययौ । विशालस्तु साम्प्रत मृशमेव खिन्न आसीत् : सेनाशेशमये स्वरे कपितम् 'भा गन्दतु त्वदीय मत्यान्वेषणम् । अह त्यांना गृहमेय वागि।" प्रगाश सानुनय निजगाद त - मित्र 1 बलमैक एद प्रयोगोऽवशिष्यते । तदनु मन्यान्वेषण पूर्णता यास्यति । अधुना तु मौलवि - महोदयाना पायें.पि यात. व्यमाभ्याम् । ततश्च तावभी खुदादश नाम्न स्यापि पीराव्यस्य गृहमयाताम् । तत्र मौलवि महोदय स्वशिक राहत आपादमस्तक कृष्ण बम्बादि धारयन्नमीदत । हस्तपो- रत्वेकभापमचिरिट दधार स । तदनु विशालो मौनव्या समीपमागत्य नमश्चकार । ततश्चानन्दतव तेन स्वोदर पीडा निवेदिता । ध्रुत्वंतत् परमगाम्भीर्यण मौलविना पृष्टम् एषु दिवसषु त्व कस्यनिग्जीणं वृक्षम्य पातस्तु नैव गतवान् १ "विशालन किश्चिद् ववतुभाग्वघ, पर मध्य एव प्राशेन झटिति कधितम् 'मोलवि महोदय मम मिन्न तु प्रतिगत प्राचीनवसतो जोगवटवृक्षस्य अप्रस्तादागतु विवशोस्ति । । तथाच - प्रवाशेन रवीयरपन न पूरयितु पारितम् । तत्पूर्वमेव मोल विना प्रोवतम् अल, अलमवगतमया मंद ध्वजा धारिणो वृदा पिशाचिनी तव मित्रम्य शोपमधिर- रोह । बगीय पास्तम्या अपारणेनंव स्वमिवस्यौदर पीरा समाप्तिमेष्यति । तदर्थमम्ममि कि विधातव्यम् ? 'प्रमान जिशासितम् । मोरवी बयामाम- 'स्वपा खलु अअ- कुतुटपोलिया। बपन्न पञ्च-भारमिता कृष्णामापा तदर्ध- मावायां च कपूर नवा-पुष्णानि गृहीत्वा- १२. राजस्थानस्याधुतिया मरात पथालारा शुक्र वासरस्य सन्ध्यायामागन्तव्यम् । तदाऽह सर्वमेवावशिष्ट कार्य सुष्टु विधा- स्यामि। "वाड मौलवि- महोदया । आवा शुक्रवामरे सायमेव वस्तून्यादायागमि- प्याव ।" प्रीयतदुभी तो शीघ्वया प्रयातुमुप धतु । भयितिष्ठ तावत [आमनोपहाररूपेण साध-पञ्च-स्प्यकाणि तु प्रयच्छ स्वम् । पोरस्य द्वारा नेत्यमेव गन्तव्य त्वया ।' मौलनिना आदेशात्मक इव स्वरे प्रोक्तम् । 'साम्प्रत तु चतुराणकोत्तर-हप्पकमेक दद्व । अवशिष्ट तु शुवासरस्य मायमानेतव्यमावाभ्याम् ।' पथयिस्वतदुभी कयापि त्वरया प्रतस्थाते । ततश्च तो प्रकाशस्य प्रकाशयुते पक्षे समागती । विशाल सम्बोधय प्रकाशो जगाद- 'दृष्ट त्वया मित्र । सत्वान्वेषण खलु दुष्कर विद्यते । दानरो वैद्यो, हकीम पोरश्च सर्व एवैक खलु रोगरूपिण सत्यमभिजातु कति मार्गानुपामाश्वानी- कुर्वन्ति । ततो.पि रुजो मूल तु कश्चनव ज्ञातु पारयते । इत्यमेव स्वामिन सत्यानदमहोदया , अह त्व दार्शनिका , विचारका , धर्मगुरव , वैज्ञानिकारच मई एव स्व-स्वपद्धत्या सत्यमन्वेपपन्ति । पर वस्तुतस्तु सत्यमनुभूतविपयोऽस्ति । तदन्वेपण स्वपमन्याश्रय विनैव स्वकीयेऽभ्यन्तरे विधातु पायी। अयच्च प्रयोगमिदमपि सत्यमन्वेष्द प्रयोगास्तु कतिपये विधेया एवं । एत। खलु ममाधिमणो भूत्वा मनाप्युपायेनान्येन वा साध्यम् । मन्दिरादीनि पपिडतादयश्च सर्वे मार्गस्य उपदेष्टार सन्ति । गन्तव्य प्रति तु स्वयमेव गगनीयम् ।' विशालेन प्रसन्न मुद्रया निगदितम्- 'प्रकाश ! धन्योऽसि खम् । त्वया तु यथार्थमेव स यानेपिका दृष्टिरपाप्ता । साम्प्रतमहरि स्वय सत्यान्वेषको भूत्वा स्वान्त गत्यमविष्यामि निजेनैव प्रयागेन ।' सत्यस्सान्देषणम्/१२३

Rajasthanasyaadhunika Sanskrit Katalekhaka

Author
Sharma, Dr. Pushkardatta
Title
Rajasthanasyaadhunika Sanskrit Katalekhaka
File name
Rajasthanasyaadhunika Sanskrit Katalekhaka
Text
OCR done
Citation
1980
Published
2012/04
Publisher
Udaipur, Rajasthan Sahitya Acadami
Language
Sanskrit
Pages
128
Library
Government College, Kota
Classification
Literature
DLI number
407742
Barcode
99999990303657.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
mJXFleQvf43
Download PDF

Rajasthanasyaadhunika Sanskrit Katalekhaka