·પ્રકાશક:-
દીપચંદ મદીયા
મંત્રી-સ્ત્રી વિજયધર્મરિ જૈન મંથમાળા.
ટા સ ઉજૈન (માલવા)
પુસ્તક પ્રાપ્તિસ્થાન
૧ શ્રી વિજયધર્મસુરિ જે ગ્રંથમાળા, ઉજન.
“જે દર્ટક
નગરશેઠ મારકીટ, રતનપેળઅમદાવાદ,
0
ના ર . રર

·શ્રીવિજયધર્મસરિ ન ગ્રન્થમાલા પુરી,
FUFILE
'
S
જિક
રnt,
જેની સપ્તપદાર્થ
(જૈન ન્યાયને પ્રવેશક ગ્રંથ)
સંશોધક અને પરિશિષ્ટકાર,
ન્યાય-કાવ્ય તીર્થ.
મુનિ હિમાંશુવિજયજી
(અનેકાની )
વીર સં. ૨૪૬૦. આવૃત્તિ પહેલી ૧૦૦. ધર્મ સં. ૧૩.
ઇસ્વીસન ૧૪૩૪. પાંચઆના. વિક્રમ સં. ૧૯૪૦
SSSSSSSSSSSSSSSSF

·ધ વા . આ અન્યના ખર્ચમાં નીચેના સાગ્રહએ આર્થિક મદદ આપી છે- પાડીવ ( સીરોહી સ્ટેટ મારવાડ ) ના શેઠ તારાચંદજી સાંકળચંદજી તથા તેમનાં ધર્મપત્ની વક on રણ- શેક બાજી ઉમાજી તથા તેમની પુત્રી બાઈ પૂરી. 4 સમ્રપુર (અમદાવાદ) વાળા નિવાબી યુન કેશવલાલ મનસુખરામ બાંધી. આ બધાં માળાને ખબાર માનીએ છીએ.

·LIBRARY ...તી........ ઝડપી અયસિદ્ધાન્તથી કહે કે ડારવીન (D1rwin) ના નવીન વિકાસવાદની દષ્ટિએ કહે પણ મનુષ્યમાં મનુષ્મા બીજા પ્રnઓ કરતા વિચાર-બુદ્ધિશક્તિને વધુ વિકાસ થવા પામ્યો છે એમાં હું ધારુ છુ ત્યા સુધી કેઇનેય મતભેદ નથી જો કે કેટલીક બાબતોમાં મનુષ્યતર-પશુ-પક્ષીઓમાં મનુષ્ય કરતા વધુ વિકાસ થયે જણાય છે જેમ કે, ગધ- મનુષ્ય અને દિમા દૂર દૂરથી જોવાને, કુતરા વિગેરેમાં પશુની વિચાર દૂરના અવાજને સાભળવાને તથા સુવાને, શક્તિમાં ભેદ, કીડીઓ આદિમા ભવિષ્યમાં થનાર વર્ષાદના જ્ઞાનને, પણ તેમના આ વિકાસ અમુક અમુક ક્ષેત્રમાં જ હોઈ પરિમિત છે ફક્ત વાર્તામાનિક અને ભૌતિક જીવનને જ નભાવવા પૂરતું અને સ્વાર્થને સાધવા જેટલો સમુચિત છે જ્યારે મનુષ્યની વિચારશકિતને વિકાસ પિતાની અને પની, ભૌતિક અને આધ્યાત્મિકની, વર્તમાનની અને ભવિષ્યની ( લાખ ભાવે સુદ્દાની) જીવનયાત્રાને સફળ બનાવવા જેટલે, તેની આવશ્યકતા એની પૂર્તિ કરવા જેવો વ્યાપ- અને બળવાન છે એજ મનુ ની વિશિષ્ટતા છે મનુષ્યના પ્રાણીઓમાં તેવો વિકાસ કઈમા ન જ થાય એમ મારુ કહેવુ નથી શક્તિને કોઈએ ઈજા લીધે નથી એકાન્ત રીતે અમુક ન થાય એ આગ્રહ કરવામા તદષ્ટિએ અન્યાય થાય કે તે અત્યાર સુધીની દષ્ટિએ કહ્યું છે બીજાઓ ભવિષ્યમા આગળ વધુ વિકાસ કરે તો હુ તે જ થ અસ્તુ

·ધ વા , ;િ
આ ગ્રન્થના ખર્ચમાં નીચેના સહસ્થાએ આર્થિક
મદદ આપી છે –
પાડીવ ( સીહી સ્ટેટ મારવાડ ) ના
શેઠ તારાચંદજી સાંકળચંદજી તથા તેમનાં ધર્મપત્ની
શ્રાવિકા ગઈ અરુ
એક લુખાજી ઉમાજી તથા તેમની પુત્રી બાઈ પૂરી.
તથા
સરસપુર (અમદાવાદ) વાળા વિદ્યાપ્રેમી શ્રીયુત કેશવલાલ
મનસુખરામ ગાંધી.
આ બધાં મહાશયોને આભાર માનીએ છીએ.

·LIBRARY
.....સ્તી........
આર્યસિદ્ધાથી કહે કે ડારવીન (D1rwir) ના નવીન
વિકાસવાદની દષ્ટિએ કહે પણ મનુષ્યમાં મનુષ્યલોકના બીજા પ્રાણીઓ
કરતા વિચાર-બુદ્ધિશક્તિને વધુ વિકાસ થવા પામ્યું છે એમાં હું
ધારુ છુ ત્યા સુધી કોઈનેય મતભેદ નથી
મનુષ્ય અને
જો કે કેટલીક બાબતમાં મનુષ્યતર-પશુ-પક્ષીઓમાં મનુષ્ય -રતા
વધુ વિકાસ થયો જણાય છે જેમ કે, ગીધ
દિ દૂર દૂરથી જોવાને, કુતરા વિગેરેમાં ઝડપથી
પશુની વિચાર દૂરના અવાજને સાભળવાને તથા સુઘવાને,
તિરૂં મેક. એ ક્ઝિટ જેમ્બyક પનર દક
જ્ઞાનનો પણ તેમને આ વિકાસ અમુક અમુક
ક્ષેત્રમાં જ હેઈ પરિમિત છે ફક્ત વાર્તમાનિક અને ભૌતિક જીવનને
જ નભાવવા પૂરતું અને સ્વાર્થને સાધવા જેટલે સચિત છે ત્યારે
મનુષ્યની વિચારશક્તિને વિકાસ પિતાની અને પની, ભૌતિક અને
આધ્યાત્મિકની, વર્તમાનના અને ભવિષ્યની ( લાખ ભો
સુદ્ધાની) જીવનયાત્રાને સફળ બનાવવા જેટલે, તેની આવશ્યકતા-
એની પૂર્તિ કરવા જેવો વ્યાપક અને બળવાન છે એજ મનુ
બની વિશિષ્ટતા છે મનુષ્ય પ્રાણીઓમા તે વિકાસ કેમ
ન જ થાય એમ મારુ કહેવુ નથી શક્તિનો કોઈએ ઈજા લીધે
નથી એકાન્ત રીતે અમુક ન થાય એવો આગ્રહ કરવામા તત્વદષ્ટિએ
અન્યાય થાય એ તો અત્યાર સુધીની દષ્ટિએ કહ્યું છે બીજાઓ
ભવિષ્યમાં આગળ વધુ વિકામ કરે તે હું તે રાજી થઉ અસ્તુ

·જેની સંપદાથી પ્રસ્તાવના. આપણા ભારતમાં માનવની વિચારશક્તિને વિકાસ બહુ જ લાંબા કાળથી થયો છે. ભારતનો જુગ જુને જુના ભારતના ઇતિહાસ તેવા વિકાસના અનેક દાખલાઓ તરવાના આપણી આગળ રજુ કરે છે. એ વિકાસના ઉપદેશ. કારણે જ તો આપણા દેશમાં સર્વત અને વિશેષજ્ઞ પુરુષોએ ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક શ્રેય માધવાના અનેક માર્ગો-મિહા જગતને દેખાડ્યાં છે. તે સિદ્ધાન્તોની ગણતરી કરીએ તે હજારો ઉપર થઈ જાય. પણ એ સિદ્ધાન્તની બહુલતાથી ગભરાવાનું નથી. એ તો આપણું જૂના તત્ત્વોના માનસની સ્વતન્ત્રતા અને મોટી ઉદારતા સૂચવે છે કે તેઓએ જુદા જુદા દેશકાળના મનુષ્યોને તેમની લાયકાતને પારખી જૂદા જૂદા સિદ્ધાન્તો બતાવ્યા છે. બાળક માટે જે ઔષધ જોઈએ તે જ વૃદ્ધને માટે પણ જોઈએ એવો આગ્રહ રાખવો મારા નથી. પાત્ર ભેદથી સાધક ભેદથી માધને પણ જુદાં જુદાં થાય એ જ ઉત્તમ પદ્ધતિ છે. જે કાળની સંસ્કૃતિની લાધાત્મક નહિ પણ યથાર્થ વાન લખી રહ્યો છું તે કાળ ઈસુની પૂરે છે. કે જે સમયે ધર્મે કે દર્શનમાં ખેંચાતાનું નહેતી ઉત્પન્ન થઈ. તદષ્ટિ ને આત્મ- ધર્મને જ મુખ્ય સ્થાન હતું. પંથ કે મઝહબનું ઝેર અસ્તિત્વમાં પણ નાનું આવ્યું. તે વખતના વિચારક તત્વઝ પુરની દષ્ટિ અને તેમનું આચરનું શરદ ઋતૃના ી, વાદળાં અને ચન્દ્રમા જેવાં નિર્મળ શાંત અને તેર ઇનાં. એ વાતની માથી આજે પ તેમના એ પૂરે છે. આપણા જેવા અર્ધદગ્ધ લેખકે કે પામરવિ- છે તેવા વિજ્ઞ પવિત્ર ઉપદેશકેને અનુદાર મુખે કે અમોગ્ય કરવાની પૂછતા કરે તો તે મોટામાં મોટું પાનક છે. નરી જડતા છે. અને બાલિશપણું છે. એ વિચાખ્યાનથી બહુ જૂના (વિક્રમ પૂર્વેના) કાળમાં આપ જાપનના અનેક રી- પુએ વિકમ સાથે વાતને ·પ્રાચીન ભારતીય સિદ્ધાન્તોની અસર દ પ્રાચીન ભાર. પણ વિકાસપથે દેર્યું હતું. તેથી જ ભારતમાં તીય સિદ્ધા અનેક દર્શને, નવી કલપના ઉન્નત વિચા- તેની અસર. રોનો જન્મ થવા પામ્યો હતો. કહેવાની જરૂર નથી કે ભારતના તેજસ્વી વિચારકાની વિચાર- ગાંગાએ સહુ પહેલા જગતમાં વહીને જગતને પાવન કર્યું છે અને જગતની શિષ્ટએરકૃતિ ઘડવામાં અનોખે ફાળો આપે છે. એ માન આપણા આ ભારતદેશને મળ્યું છે. અત્યારે આપણે જડ કમજોર, અને પરાધીન દશામાં સપડાએલા છીએ એટલે કદાચ આપણને એ સાચી વાત પણ સાચી ન લાગે તો જરા પણ નવાઈ જેવું નથી. જેમ આજકાલ આપણી સરકારી પ્રાઈવેટ નિશાળો કે યુનિવ- ર્સિટીઓમાં ભૂગોળ ભૂમિતિ વિગેરેના વિશે ફરજીયાત ભણાવાય છે તેમ ઈવી પૂની ભારતીય શિક્ષણસંસ્થાઓમાં હેતુ દર્શનશાન્સ અને અધ્યાત્મવિદ્યાને પણ અભ્યાસ ફરજીયાત કરાવાતે. આ વિષયના શિક્ષકે તથા પાઠય પ્ર પણ જોઈએ તેવા જ તે સમયે હયાત હતા, તેથી છાત્રો આવા વિથોમાં રસ પૂર્વક અધ્યયન કરી અઠગ અને ઉદાર વિદ્વાન હતા. આમ દર્શન અને અધ્યાત્મ વિશ્વયનો અવિચ્છિન્ન પ્રવાહ ઈસુની દસમી સદી સુધી વહેતે રહ્યો. સાતમા સદીમાં ભારતની યાત્રાએ આવેલ ચીની યાત્રી “હુએનસાં” પણ આ વાતનો ઉલ્લેખ પોતાના ગ્રંથમાં કર્યો છે, એવા વિચારના વિચારથી ભરેલા સેકડે નહિ પણ લાખો પ્ર બન્યા છે. એ વિચાર અને તેમના વિચારને ઇતિહાસ ઘણે બહોળો અઘરે પણ રમુજ ઉત્પન્ન કરનાર છે. પ્રસ્તુત 2 ચ દાર્શનિક (જૈનદર્શનને) છે પણ તે પ્રમાણમા નહાને તેમ જ પ્રક્રિયા ગ્રંથ હાઈ કરી તેની ટૂંકી પ્રસ્તાવનામાં તે વિચાર અને વિચાર નો ઇતિહાસ આલેખી શકાય નહિ અહીં તો ફક્ત પ્રસ્તુત ગ્રથ પરત્વે જ લખવું ઉચિત કહેવાય. માટે અત્રે સદરહુ ગ્રન્થનું સ્વરૂપ, તેનું નામ, તેની શૈલી, તેના કર્તા અને અન્યના સંપાદન વિષે જ ટૂંકાણમાં હું લખીશ

·6.
ની સપ્તપદાથ.
મૂળ ગ્રંથની આલોચના
ગ્રન્યના સ્વરૂપ વિશે કહેતાં ગ્રન્થ ગત વિષય-વસ્તુના સંબં-
ધમાં ખાસ કહેવું જોઈએ. આ ગ્રન્થને પ્રતિપાઘ
ગ્રંથને વિષય. વિષય ન્યાયની પદ્ધતિએ જૈન સિદ્ધાન્ત છે.
એટલે કે આમાં જેનાપ્રમેય (પદાથ ) અને
જેના પ્રમાણને ટૂંક પરિચય બહુ સરળતાથી ન્યાયની પદ્ધતિ પ્રમાણે
કરાવ્યું છે. જેનન્યાર્થીસિદ્ધાન્તના મોટા ગ્રે વાંચવામાં પ્રવેશક
ગ્રંથ તરીકે આ ગ્રંથ બહુ મદાયક નિવડી શકે તેમ છે.
તત્વજ્ઞાન મેળવવા અને બૌદ્ધિક વિકાસ સાધવા માટે ન્યાય
(દર્શનશાસ્ત્ર ) એક સુંદરમાં સુંદર માધન છે. ઘણું લેકે “ આ વિષય
ઘણે અધરે છે એમ માની ન્યાથી ભડકી એના અધ્યયનથી વચિત
રહે છે પણ તેમને આ ભય ખેરે છે. વાય તો એક રસિક અને
જરૂર વિષય છે, “ઉદ્યમી અને બુદ્ધિશાળા માટે જગતમાં કોઈ પણ
વસ્તુ કઠિન છે જ નહિ. યુક્તિ અને પ્રમાણે દ્વારા જેનાથી પદાર્થોનું
ભાન ( નાન) થાય તેનું નામ જાય છે.
જેની પદાથ નામના આ પ્રસ્થમાં જેના જવ, અજીવ
વિગેર માને પાને ટૂંકમાં બહુ મહેલાઈથી પરિચય કરાવી પછી
પ્રમાણ, નય, તેના ભેદે, મતભંગી વિગેરે પ્રમાણુ
કપનું સ્વરૂપ, વિનું નિદર્શન કરાવ્યું છે. બીજો પબન્યા-
પયોગી કેટલાક નિને પ્રક્ષેપમાં વિચાર આમાં
કરે છે. જે રકમ પભાં આવી વિધવાનામખિસામાંથી પાકિઈ
. પ્રમાણેનું અને પ્રમેયનું વર્ણન, નેનાં લક્ષણ, તેના બે
વિગેરમાં શ્રી વિજય ઉપાપાયજી સુધી જે જનમાન્યના બની
ન જ માન્યતા આમાં છે. અર્થ તરીકે પણ નહીન નથી.

·મ વિષય આ કાળ વિશે તેના અસખ્યાત પ્રદેશને ઉલેખ જો કે વેતા- ની પ્રચલિત માન્ય કરતા જુદે જણાય છે, પણ શ્રી- સિદ્ધસેન ગણિ (૦) ની નિકા (૫૪ ૪૩૪) વિગેરે જેવાથી જણાય છે કે કાળને પણ પર્યાયનયની દષ્ટિએ અતર કવ્ય માની તેના પ્રદેશે પર્યા. માનવામાં બાધ નથી પ્રથમ વિગેરે પદાર્થોનું વર્ણન નવતત્વ, કર્મગ્રન્ય દડક અને તત્વાર્થ- સૂત્રના આધારે કર્યું હોય તેમ આ 2 થમાં આવતા વા, શબ્દ અને ઉતારાઓ ઉપરથી જણાય છે એના પ્રમાણુવિષયક લખાણુમાં મુખ્યતયા પ્રમાણુનયતવાલકને આધાર લેવામાં આવ્યા છે પ્રમાણુવિષયમા કઈ કઈ સ્થળે તત્વાર્થસૂત્ર અને તર્ક- મમહની પણ અસર જણાય છે જીવિચાર અને નવતાના વિષયને પણ આ ગ્રન્થમા ન્યાયની ભાષામાં તેના ફૂલ લક્ષણે બધી રસિક બનાવ્યા છે, જેથી જૂની પદ્ધતિથી ભણવામાં કટાવાને પણ આ પ્રન્ય ભણવામાં ઉત્સાહ અને આનદ ઉત્પન્ન થઇ શકે પ્રત્યક્ષ અનુમાનાદિ પ્રમાણ, સમભાગી જેવા કનિ વિષયને મહેલા અને ટૂંકા કરી આમાં સમજાવ્યા છે મતલબ કે પ્રમાણ અને પ્રમેયનું આ એક જ પુસ્તકમાં દિગદર્શન કરાવવા પ્રખરે જૂની અને નવી અથવા આગમિક અને તાર્કિક એ બન્ને પદ્ધતિઓને વચલે માર્ગ લઈ ના અન્યને આપાગી બને છે આ અન્ય સહેલે અને નડાને છે વાક્ય સુંદર છે લક્ષણે સારા છે જેનપ્રમાણની સાથે આમાં જેનપ્રમેયની પણ પ્રક્રિયા છે એ જેતા ‘જેને ન્યાય ના પ્રાથમિક અભ્યાસ માટે આ ગ્રન્થ બહુ કામનો છે જેમ તૈયાયિક રોપિક દર્શન માટે પ્રાથમિક પ્રખ્ય તરીકે ત સ ગ્રહ છે, તેમ જૈનદર્શન માટે આ સમપદાથી કહી શકાય તર્કગંગ્રહ સૂત્રબદ્ધ છે, જ્યારે આ વાક્યબદ્ધગદ્યબદ્ધ છે આના કર્તાએ તર્કસમૂહ જે મહેલે જૈનમથ નથી એટલે તેના અનુકરણમા આ ગ્રન્થ ઓ છે તથા “મુક્તાવળી ને ઠેકાણે ·૧૨ જેની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના ‘સ્યાવાદમુનાવણી” બનાવી છે અન્યકાર અને પ્રોન રચનામાં સંપૂર્ણ સફળ થયા હોય તેમ જણાતુ નથી, છતાં તેમની ભાષા સરળતા અને પદાર્થોને ગોઠવવાની કળાની વિશેષતા સ્પષ્ટ રીતે તરી આવે છે છાપયોગી સરલ અન્ય બનાવવા માટે પ્રથકારને ઓછુ અભિનદન નયી પ્રમાણુનયનાલોથી લઈ ઠેઠ સન્મતિ સુધીના જેન બધાએ પ્રમાણ વિષયની અને તે પણ વાદ વિવાદની પદ્ધતિથી ચર્ચા કરે છે પણ જેને જેન પ્રક્રિયાનું આછુ પણ જ્ઞાન ન હોય તેને તે » બહુજ અારા અને શુષ્ક લાગે એ સ્વાભાવિક છેવર્તમા- નમાં અત્યાસુધી “તક સંગ્રહ જેવો જેન ન્યાયને પ્રથ પ્રસિદ્ધ ન હતો એટલે આપણે સાધુઓ અને જેન ગૃહસ્થને પણ તક સ ગ્રહ ભણવ ૫. કે જેમાં જૈનતનું વન નથી પણ યાયિ ને વષિકનું છે. દરેક જૈન સાધુ તથા હા આ ગ્રંથથી પોતાની જિજ્ઞાસા પૂરી કરી શકે આવી ભાવ- નાથીજ આ જહાના સરલ પણ ઉપાગી મને સંપાદિત કવાનું મે કામ હાથ ધર્યું છે આશા રાખું છું કે દરેક જૈન મુનિઓ તથા ગહ આ પ્રયને ભણી ભણાવી મથકાર અને મથ પાની ભાવનાને ફળવની બનાવશે આ પ્રસ્થનુ નામ જેના મતદાથી છે પ્રાણી મામા બીજાનું અનુગુ કરવાની ટેવ હોય છે બાબી કે મનુ નામ ગેરવ્યાજબી છેડા ઘા અને દરેક જી પિ- ને ચાન્ય અન્મનું અનુકરનું કરે છે એ આપણે મનુબ પણ અને પછી એના વદરમાં નજરે જોઇએ છીએ વ્યવસાગ્ની જેમ માહિત્ય અને ધમકાનમાં પણ તેના આકાર પ્રખર નામ વિગેરેનું અનુપ અનુભવાય છે. અમુક મ૫ ર અમુ" પ્રથનું એક નામ પાડયું એટલે તે મારુ લાગના વર્તમાન ·મનું નામ ૧૩ અને ભવિષ્યના પ્રકારો પિતાનાં પુસ્તકોના નામ પાડવામાં તે પ્રખ્યના તે નામનું એપૂર્ણ કે અંશતઃ અનુકરણ કરે છે, દાખલા તરીકે કાલિદારના “મેધદૂત કાવ્ય” ના નામનું અનુકરણ અનેક દેશ ધર્મ અને સમાજના અન્યકારોએ કર્યું છે. તેના ફળ સ્વરૂપ બે ડઝનથી વધારે દૂત કાવ્યો બન્યાં છે. તેવી જ રીતે “શ્રી ભગવદ્ ગીતાનું નામ લેક- પ્રિય થતાં કે સારું લાગતાં ગણેશ ગીતા, બુદ્ધગીતા, રાષ્ટ્રગીત વિગેરે અનેક ગીતાઓ બની. શ્રી રવીન્દ્રનાથ ઠાકુરે પોતાના સંદરતમ અન્યનું નામ ગીતાંજલિ રાખી અશથી અનુકરણ કર્યું. તેનાં પર્ણ અનુકરણે ધર્મગીતાંજલિ વિગેરેમાં થયાં. આવા અનુકરના સેંકડો દાખવ્યા છે. તેમાં બુદ્ધિને ઉપગ કરી અનુકરણ કરાય તે કલંકને બદલે શભા રૂપ થાય છે. પ્રસ્તુત ગ્રન્થના નામમાં પણ તેના પૂર્વવતી નામની અસર પડી છે, એટલે કે આ સન્યની પહેલા “સાપવાથ” નામને બન્ય હતો. તે સિવાય નામે જિન“સંધાન વિગેરે જ શબદથી શરૂ થતાં નામવાળા પણ પ્ર હતા. તેનું અનુકરણે આનું * ઉદાહરણ તરીકે જૈન મેઘદૂત, રાષ્ટ્ર મેઘદૂત, ચેત, મનેત, પવનદૂત, ચન્દ્રત, શીલદૂત વિગેરે. 6 જેમ અંધાવળામાં આના કર્તા વિવેધર લખ્યા છે. જૈન સા. સં. ઇતિહાસમાં પલાઈન કર્તા રિવારિ લખી જિન- વર્ધનને ટીકાકાર લખ્યા છે. “ આ વિગેરે ઐતિહાસિક સ્રના લેખક વિદ્વાન મુનિરાજ શ્રી જયંતવિજયજી મહારાજ એક પત્રમાં જણુવે છે – સપ્તપદાર્થો ઉપર શ્રી બાવચન્ટે કૃતિ બનાવી છે. સરકાર તે મૂળ મંચ અનકૃત છે. આની હસ્ત લિખિત પ્રતિ રાધનપુરના શ્રી વીરવિજયના ભંડારમાં છે. તેના ૧૨ પેજ છે.

·૧૪
જેની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના.
નામ પાડવામાં થયું હોય એ શક્ય છે. જેના દર્શન વિષયને આ ગ્રંથ
હાઈ કરી જેની શબ્દ એની આગળ લગાડી આનું પૂરું નામ
સપા? રાખ્યું છે.
'जैनी
નાત
આ અનુકરણ બુદ્ધિપૂર્વક હેઈકરી યથાર્થ અને શોભાસ્પદ છે,
કારણ કે સદરહુ ( જેનીસપ્તપદાથ ) ગ્રંથમાં જેનગમે અને
તત્વાર્થસૂત્ર વિગેરે માં ઉલિખિત છવ, અજીવ, આવ, બ,
મંવર, નિર્જ, અને મેક્ષ એ સાત પદાર્થોનું (સોનું) પ્રતિપાદન
વિગેરેમાં પુણ્ય અને પાપને ઉપર લખેલ સાત
તોથી જુદાં ગણી નવ તો માન્યાં છે. જ્યારે સદરહુ ગ્રંથમાં
પુણ્ય અને પાપ એ આશ્રવના જ પ્રકારે હાઈ કરી “ पुण्यपाप.
માત્તતા” (૪૩–૫) પુણ્ય પાપ આશ્રવના અંદરજ
આવી જાય છે” એમ કહી તે બેને જુદાં તત્વ તરીકે નહિ ગણતાં
માત જ તો વર્ણવ્યાં છે. એટલે કે તત્વદષ્ટિએ માત કે નવ એ
બ કલ્પનાઓમાં કશે તફાવત નથી.
શૈલીના સંબંધની ઘણીખરી બાબતે ઉપર સ્વરૂપમાં લખાઈ
ગઈ છે. જેન સિદ્ધાન્તના પંથે બે પતિના છે.
પ્રાથની રીલી. જેમાં એક તો “ આગમ પદ્ધતિ ” અને બીજી
ન્યાયપદ્ધતિ અર્થાત તક પદ્ધતિ ” છે પહેલી
પદ્ધતિના પ્રથામાં ભગવતી મુત્ર, મૂત્રકૃતાંગ વિગેરે આગમો તથા
વિવાવક ભાવ, નંત્રિ, વિચાર, નવતત્વ, કર્મમય વિગેરે
પ્રકરણદિને સમાવેશ કરી શકાય છે. બીજી પદ્ધતિના મપામાં
ન્યાયાવતાર સ્યાદામંજરી, પ્રમાબુમીમાંમા, અને નાજયપતા,
સ્યાદાદ નાકર, સન્મતિ ન વગેરેનો અનભવ થઈ શકે છે.
બીજી પદ્ધતિ એટલે કે ન્યાય પદ્ધતિના પ્રપમાં મોટે ભાગે પ્રમાણ
નય વિના ન માં ૫ વાદક “વાદવિવાદના 'મજ જનેમાં

·ગ્રન્થની શકી. ૧૫ વધારે બન્યા છે. નવા અને નાની જિજ્ઞાસુઓને ટૂંકમાં ન્યાયમાં પ્રવેશ થાય, તેઓ તેને આસ્વાદ છેડી મહેનતે લઈ શકે તેવા તર્ક- ગમત, રાંખ્યતત્ત્વકૌમુદી, વેદાન્તસાર વિગેરે જેવા જેન તના પ્રક્રિયા ઘણી જ ઓછા બન્યા છે અને પ્રસિદ્ધિમાં તેથી એછા આવ્યા છે. તેથી જ તો જ્યારે હું ઇન્દોર કાવ્ય તીર્ષનો પરીક્ષા આપવા ગયો ત્યારે ત્યાંના ખ્રિસિંપલ ન્યાય મીમાંસાદિ તીર્થ; મારા મિત્ર શ્રીયુત શ્રીપાદ શાસ્ત્રીજીએ તમય શૈલિને જેન અન્ય જે હોય તે તેને; અને ન હોય તે ન બનાવી પ્રકા- શિત કરવાની મને ભલામણ કરી હતી. આ “જેની સપ્તપદાથી ' જેનતને પ્રક્રિયા ગ્રંથ છે. આમાં જેનું પ્રમાણ અને પ્રમેય બન્નેનું નિરૂપણ છે. આની ભાષા સરલ સંસ્કૃત છે. રેલી સારી છે. તર્કસંગ્રહ, સૂત્રબદ્ધ છે. સાંખ્ય કારિકા પબદ્ધ છે. જ્યારે આ ગ્રંથ ન્યાય દીપિકાની જેમ ગદ્ય બદ્ધ છે જેથી છાત્રોને વધુ સહેલો પડે. ન્યાયદીપિકા (શ્રી ધર્મભૂષણની) મારી છે પણ તે ફક્ત પ્રમાણ વિષયનું જ નિરૂપણ કરે છે એટલે પ્રમેયનું જ્ઞાન તેમાંથી થતુ નથી, એમ મને જણાયાથી આ ગ્રંચ લેક સમક્ષ મૂકવાને મેં યત્ન કર્યો છે, બીજી વિશેષતા આમાં એ છે કે-મથકાર વેતામ્બર માધુ હેવા છતાં તાંબર, દિગબર અને સ્થાનકવાસી દરેક જૈનને સંમત હેાય તેવાં તત્ત્વોનું જ આમાં તેમણે નિરૂપણ કર્યું છે. કોઈને સાંપ્રદાયિક વાંધો આવે તેવી બાબત આમાં ચંચ- કારે નાખી નથી, તેમ અજેન દશન કે કઇ પણ તેમના સિદ્ધાન્તનું ખંડન આમાં કર્યું નથી એ દષ્ટિએ આવા જમ- નામાં આ પ્રન્ય એક આશીર્વાદ રૂપ ગણું શકાય કે જેને મહે- લાઇથી કેઈ પણ જૈન કે અજૈન, બાલક કે વૃદ્ધ, સ્ત્રી કે પુત્ર થોડા ટાઈમમાં પ્રેમથી ભણ તા મેળવી શકે.

·જૈની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના જ્યાં સુધી માણસ અપૂર્ણ છે ત્યાં સુધી તેની કૃતિમાં પણ દેષ અનિવાર્ય છે. તેમાં કોઈએ આશ્ચર્ય કે બેટું દોષ દર્શન. માનવાની જરૂર નથી. આ પ્રચના ગુણદર્શન વિષે કહ્યા પછી દેવદર્શન વિશે ન કહેવાય તે આ આલેચના અધુરી રહે. તે માટે તે તરફ પણ દષ્ટિપાત કરી જોઈએ. ઐયની શરૂઆતમાં પ્રયોજન બતાવ્યા પછી જીવ, અવ, આવ, બંધ, સંવર, નિર્જરા અને મોક્ષ (પૃ૩-૧૦ માં) એમ સાત પદાર્થોને તત્વાર્થસૂત્ર (ત૧–૪) ના ક્રમથી ઉદ્દેશ (નામ નિર્દેશ કર્યો છે ત્યારે તેનાં લક્ષણો વિગેરે લખતાં અનુક્રમે જીવ, પાગલ (અજીવ), આવ, સંવર, નિર્જ, બધ અને મોક્ષનું નિરૂપણ નવતત્વના ક્રમથી કર્યું છે. એટલે કે પહેલા ઉદેશ કરતાં “બંધને સવરની પ વે નંબરે મૂક્યો છે. જ્યારે વિવેચન કરતાં બંધ ને કે નંબરે એટલે કે નિર્જરા પછી મૂક્યો છે. કાયદે તે એ છે કે જે કમથી ઉદ્દેશ કર્યો હોય (નામો લખ્યાં હોય તે જ ક્રમથી લક્ષણાદિ કરવાં જોઈએ છતાં અહીં ક્રમ ભગનો દોષ પ્રકારે માટે કર્યો હશે ? તે સમજાતુ નથી. આ પ્રચમાં કેટલાંક વાક્ય જૈન દષ્ટિએ અપૂર્ણ જેવાં પણું જણાય છે તે સંબધી મે કે કોઈની નેટમાં આલેચના કરી છે. પ્રમાણે પ્રકરણમાં પ્રકારે બહુજ ટૂંકાણમાં વિચાર કર્યો છે, તેમ આવશ્યક સ્થલે પણ “” વિગેરે શબ્દો લખવામાં સંકોચ કર્યો છે. પ્રવેશક ગ્રન્થમાં તેવા કાચ કરવા યોગ્ય કહેવાય નહિ. પ્રસ્તુત પ્રચમાં જ્યાં જ્યાં પ્રમાણુનયસ્વાલક વિગેરે બીજા પ્રથાનાં સૂત્રો વા કે ફેક લીધાં છે ત્યાં નથી લખ્યું તે ગ્રંથનું નામ કે, નથી લખ્યું તેના સ્તનું નામ, જાતકે “પા જોકa

·» રચના.
૧૭
વિગેરે જેવા કાટશન–અવતનું ચક શબ્દો પબુ મૂક્યા નથી. આમાં
આવતાં ઘણાખરાં સો, વાગે અને પોનો મારાથી બનતી મહેનને
પો લગાડી મેં આ મૂળ પંથમાં અને એના બીજ (B) પરિશિદમાં
તે તે મંથનાં નામો વિગેરે આપી દીધાં છે. આમાં છેલ્લા બે દે તે
મંથને સરલ અને અતિ નકાને બનાવવાના ઉદેશથી પ્રકારે
જણને વહેર્યા કરશે. તે સિવાય એકાદ દેતા હોય તો પબુત અનેક
ગુણો અને ધ ગ્યનાની અંદર “gો દિ જે ગુજનિ-
જે નિત્તી વિધિ” સકિનથી, કંકાઈ જાય
છે. એનાથી અંય અને મંયકારનું મથએવું થવાનું નથી.
જો કે આ પ્રખ્યની પ્રાપ્તિના માં (૫ ૩૧ માં)
સમૂur'નો અર્થ માફ જતો નથી. પણ
ગ્રંથની રચના બીજા મા જોતાં ૧૭૫૭ વિક્રમ સંવત હશે એ
અર્થ તે ઑકમાંથી નિકળે છે એટલે કે વિક્રમ સં.
પૂછ ની સુદિ એકમના દિવસે આ ગ્રંથ પૂરો થા છે. આ શફલ
પ્રતિપદા (એકમ) મા મહિનાની છે તે વિશે આ પ્રચમાં કાંઇ
ઉલેખ નથી.
આગરાના શ્રી વિજયધર્મલક્ષ્મજ્ઞાનમંદિરમાં એક ૧૧ પાના-
એની પ્રતિ છે તેમાં લખ્યું છે કે –“તપગચ્છના શ્રીયશસા-
ગરના શિખ ૫. યશરમાગરમણીએ વિક્રમ ૧૭૫૮ વર્ષે સમુ-
દયપુરમાં જયસિંહ રાજાના રાજ્યમાં આ ગ્રંથ પૂરે કર્યો છે.'
(આને મૂળપાઠ ૫. ૩૧ માં છે છે. આ પ્રતિના પાકમાં એક વર્ષને
ફરક છે. સંભવ છે કે નકલ કરનારની ભૂલ હશે.
ગ્રંયકારે વિ. ૧૭ર૧થી પ્ર લખવાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી હતી
તેથી એમ કહેવું અનુચિત નથી કે આ અન્ય તેમણે પ્રૌઢાવસ્થામાં
બનાવ્યો છે.

·જેની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના. ગ્રન્થકત્તા શ્રીયશસ્વસાગરગણિ. સદરહુ જેની સપ્તપદાથી ગ્રન્થના બનાવનાર શ્રીમાન યશ- સ્વસાગગણિ” છે. ઘણાખરા નિસ્પૃહી જૈન સાધુઓની જેમ તેમણે પિતાનાં જન્મ, દેશ, મમય માતા પિતાનાં નામ, અવસ્થા વિગેરે સંબંધી લખવામાં ઉપેક્ષા કરી છે. ત્યાગની દૃષ્ટિએ જોકે આ પદ્ધતિ કીમતી અને વખાણવા જેવી છે, પણ ઇતિહાસકારેને માટે દુઃખકર જેવી અને મૂંઝવનારી લાગે છે. આ ગ્રંથની પ્રશસ્તિના છેલ્લા (પૃ. ૩૧ માં) શ્લેકથી જણાય છે કે –તેઓ શ્રીયશ: સાગરગણિના શિષ્ય હતા. તપાગચ્છની વિજય, વિમળ, ચન્દ્ર, રત્ન, સુન્દર, સેમ અને સાગર વિગેરે અનેક શાખાઓ પૈકીની એક સાગર શાખાના તેઓ જેન સાધુ હતા. શ્રી યશવસાગર સુરીની પ્રશસ્તિમાં તેમના પૂર્વ પૂજ્ય ગુરૂઓ તરીકે અનુક્રમે શ્રીવિજયપ્રભસૂરિ, શ્રીકયાણસાગર અને શ્રીયશ:સાગરને ઉલેખ કરે છે* શ્રી રાવત યશસ્વત સાગર પોતાની સ્યાદ્વાદમુક્તાવલીના દરેક સ્તબ- કના (ચારેના) અંતમાં શ્રી ચારિત્રસાગરને શ્રીચારિત્રસાગર. બહુ માનપૂર્વક ઉલ્લેખ કરે છે. કોઈ સ્થલે તેમને ગુરૂ કહે છે. કેઈ સ્થલે મહાન વિદ્વાન જણાવે છે. તે કેઈ સ્થલે રત્નત્રયી (જ્ઞાન દર્શન ચરિત્ર) ના દેનાર આલેખે છે. એનાથી એમ તર્ક થાય છે કે કાંતે તેઓ આપણું પ્રકારના વિદ્યાગુરૂ હશે ? કાં દાદા ગુરૂ અથવા સહુ પહેલા ધર્મમાં જેડનાર કે મોટા ઉપકારી હશે. એ તો નક્કી છે કે અંધકારના વખતમાં ચારિત્રસાગરજી હયાત હતા અને તેમને દીક્ષાગુરૂ યશઃ- સાગર ઉપર તેમને જે રને હતો તે કરતાં ઘણું વધારે સ્નેહ એ સ્યાદાદ મુતાવળીના ચારે સ્તબકના છેડે.

·3 * શ્રીયશસ્વસાગરગણિ ચારિત્રસાગર ઉપર શ્રી યશસ્વસાગરને હતા સ્યા મુ ના થા સ્તબકના કર મા શ્લોકથી જણાય છે કે ચારિત્રસાગર જમ્બર વિદ્વાન હતા આપણા ચરિત્ર નાયકને ઘણોખરો અભ્યાસ એમની પાસે યુ હશે એમ લાગે છે શ્રી યશસ્વભારને ભણવાની ઘણી ધગશ હતી ન્યાય-દર્શન તર્કશાસ્ત્ર ઉપર તેમનો પ્રેમ અધિક હતો તેમણે ગ્રન્થમરની દર્શનના અનેક ગ્રંથો વાચ્યા હતા જેના દેહન- વિદ્વત્તા રૂપે તેઓએ તે વિષયના અનેક ગ્રંથે લખ્યા છે અને કૃતિઓ જેવા જૂના ગ્રંથ છે તેવા મોટા અને કઠિનગ્રો લખવાને તેમણે મેહન રાખ્યો, પણ જેની જરૂરત હતી, બધાને ઉપયોગમાં આવી શકે તેવા સરલનાના અને સર્વ ઉપગી ગ્રંથોજ તેઓએ બનાવ્યા છે જેમા મુક્તાવાળી અને સમગ્રહની ખેટ જણાતી હતી એટલે સ્યાદ્વાદ મુતાવળા” “જૈની પદાથ” અને “જેન તર્ક ભાષા ” જેવા ગ્રંથે તેમણે બનાવ્યા તેઓએ ન્યાયના શે બનાવવામાં શ્રી સ્વાદિદેવસૂરિના પ્રમાણ નયતત્ત્વાલક અને તેની ટીકાઓને ઘણે આધાર લીધો છે એ વાતનો તેઓએ પોતે પણ અનેક સ્થળે ઉલ્લેખ કર્યો છે ન્યાય સિવાય કાવ્ય અને જાતિપના પણ તેઓ વત્તા હતા ન્યાય જેવા વિષ- ને જુદા જુદા દેશના પદ્યમા આલેખવો એ કાવ્ય બનાવવાના દઢ અભ્યાસ વગર કેમ બની શકે તેમની સ્યાદ્વાદ મુક્તાવલી આખીય પદ્ય (ઇન્ટ) માં બનેલી છે *स्याद्वादसुसवोधाय प्रक्रियेय प्रतिष्टिता । विचाराम्बुधिवोधाय देवसूरिवचोऽनुगा ॥ સ્યાદ્ધવાદ મુતાવળી ૪-૪ अई वीन भावतश्चाभिवन्ध, सम्यविद्यासद्गुरु मद्गुरु च । श्रीमद्देवाचार्यवोक्तियुक्त्या स्याद्वादस्य प्रक्रिया वावदामि ॥ હસ્તલિખિત જૈન તર્ક ભાષા ક 1 પ ·જેની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના તેઓ પ્રકાંડ વિદ્વાન્ કદાચ ન હોય છતા તેમણે શાસ્ત્રીય દરેક વિષયોને પરિચય મેળવ્યો હતો. તેઓ દિગંબર વેતાંબર વિગેરે જેના પેટા ભેદે, તથા બીજા દર્શને વિષે પણ ઉદાર હતા આ વાતની સાક્ષી આ ગ્રન્થ તથા તેમના બીજા ગ્રંથો પૂરે છે. તેઓ અઢારમી સદીમાં, થયા છે. કે જે સદીમાં શ્રી વિજયજી, વિનય- વિજયજી અને મેઘવિજ્યજી ઉપાધ્યાય જેવા તિરે પ્રકાશી રહ્યા હતા. તપાસ કરતાં તેમના ચૌદ ગ્રથો જણાયા છે. તેમના ગ્રો. ગ્ર થ નામ. વિક્રમ સંવત. ગ્રંથ નામ. વિક્રમ સંવત. ૧ વિચાર પર્વિશિકાવરિ ૮ સ્યાદાદ મુક્તાવાળી ૧૭૨૧ ૯ માનમજરી ૨ ભાવસપ્તતિકા ૧૭૪૦ ૩ જેની સપ્તપદાર્થો ૧૭૫૭ ૧૦ સમાસ શેભા ૧૧ ગૃહલાઘવ વાર્તિક ૧૭૬૦ ૪ શબ્દાર્થ સંબધ ૧૭૫૮ ૫ પ્રમાણુ વાદાર્થ ૧૭૫ ૧૨ યશરાજ પદ્ધતિ ૧૭૬૨ ૬ જૈન તર્ક ભાષા ૧૩ વાદાથે નિરૂપણ છ વાદસંખ્યા ૧૪ સ્તવનરનું આમાં ૧, ૨, ૧૨, ૧૩ તથા ૧૪ ન બરના પ્રથે ઉદયપુરના એક જતિ મેતિવિજયજીના ઉપાશ્રયના ભંડારમાં છે. અને તે સિવાયના બધા સભ્યોની હરતલિખિત એક કે તેથી વધારે પ્રતિ ગુરૂદેવ શ્રી વિધર્મસરિ મહારાજના પુસ્તકોથી બનેલ આગળના શ્રીવિજયધર્મલક્ષ્મી જ્ઞાન મંદિરમાં મેજૂદ છે. સ્યાદાદ મુતાવળીને વિક્રમ સં. ૧૯૬૫માં ભજન સાહિત્યના સુંદર લેખક ઉદાર આચાર્ય શ્રીમાન બુદ્ધિસાગરસૂરિજીએ પ્રકાશિત કરી હતી, પણ તેનું સંશોધન અને એપાદન નવી પદ્ધતિએ જોઈએ તેવું નથી થયુ. ફરી એકવાર તે સંશોધન માંગે છે. આની મુક્તિ પ્રતિ શ્રીમાન હેમેન્દ્ર- સાગરજી મહારાજે મને પૂરી પાડી છે તે બદલ તેમનો આભાર માનું છું.

·સભ્યનું સંપાદન. ૨૧ ગ્રન્થનું સંપાદન, લગભગ પાંચ વર્ષ પહેલાંની વાત છે. આ જેની સપ્તપદાથ ગ્રંથની હસ્તલિખિત ત્રણ પ્રતિ મારા ન્યાયના પૂર્વવૃત્ત. સહાધ્યાયી ન્યાયતીર્થ તર્કબૂરણ ભાઈ રતિલાલ ડી. દેસાઈએ શિવપુરીમાં મને આપી આ અન્યને સંપાદિત કરવાની પ્રેરણા કરી હતી. આ ત્રણે પ્રતિ શ્રી વિજયધર્મલક્ષ્મી જ્ઞાનમંદિરમાંથી તેમણે મેળવી હતી. તે વખતે સ્વનામધન્ય ગુરૂદેવશ્રી વિજયધર્મસૂરિમહારાજના સમાધિમંદિરની પવિત્ર અને શીતલ છાયામાં આવેલ જેન ગુરુકુલ શ્રી વીરતત્વ- પ્રકાશક મંડળ શિવપુરીમા અધ્યયન અધ્યાપનના કાર્યમાં હું પાવાએ રહેતો એટલે મેં આના સંપાદન તરફ ઉપેક્ષા કરી. શિવપુરી જોવા પછી કે સમયે અખાનના ભારે, કોઈ વખતે અન્યાન્તરના સંપાદન કર્યું, તે કઈ વાર માંદગી દેવીએ મને આ ગ્રન્થના સંપાદનમા ડો કર્યો. આ વખતે આને ઉદયકાળ આવ્યો તેથી આને સંપાદિત કરવા મે દઢ નિશ્ચય કરી કામ શરૂ કર્યું. પૂજ્ય મહારાજશ્રીની આજ્ઞા લઈ મેટરને પ્રેમમાં કહ્યું. ઉપર લખી ગયે હુ તેમ આ ગ્રન્થની ત્રણ પ્રતિ મને મળી હતી. તે નાં પાના અને મંજ્ઞા આ પ્રમાણે છે. પાના. સંજ્ઞા આના ઉપરથી મૂલ ગ્રન્થની નકલ કરી આ ગ્રંથ છપાવ્યું છે. ૧૧ આની સંજ્ઞા (નામ) ૩ રાખી છે. ૧૪ આનું નામ પ્રત્યંતર રાખ્યું છે.

·૨૨ જેની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના: આ ત્રણ પ્રતિઓ પૈકી પહેલાંની બેનાં અક્ષરે સારાં છે. બહુ અશુદ્ધ નથી. તેમ બન્નેમાં ઘણું સમાનતા ત્રીજી (૧૪ પેજની) પ્રતિના પાઠે બે કરતા કાઈ લે તદ્દન જૂદાં તેમજ ઘણાં વધારે છે. કોઈ કોઈ સ્થલે તો જાણે જૂદીજ ગ્રથ હેય તેવું પણ ભાસે છે તેથી મેં પહેલાંની બે પ્રતાને આમાં બહુ ઉપયોગ કર્યો છે. ૪ સંજ્ઞાની પ્રતિના પાઠાન્તરે લીધા છે. તેમ દસ પેજની પ્રતિના જ્યાં સાવ અશુદ્ધ પાઠ લાગ્યા તેને જ અને ત્રીજી-અન્તર સત્તાની પ્રતિથી શું શું કર્યા છે. બાકી ચત્તા સત્તાવાળી ૧૪ પેજની પ્રતિના બધા પાઠાન્તરે ન લેતાં જ્યાં પહેલી બે પ્રતિઓના પાઠ સંદિગ્ધ વિપરીત કે અનધ્યવસિત લાગ્યા ત્યાં ત્રીજી પ્રતિના પાઠાન્તરોની ભારે મદદ લેવી પડી છે. જ્યા મૂળને સાવ અશુદ્ધ પાઠ જણાય ત્યાં ત્રીજી પ્રતિના પાઠને લઈ તે તે સ્થલે ટિપ્પણીમાં ત્યન્તર કે પુસ્તકાત્તા ના નામથી મે તેના પાઠાન્તરે આમાં છે જેમ ૨૪ મા પેજમાં મૂળમાં જે જે પાઠ મને શંકાવાળા કે સાવ ઉલટા જણાયા ત્યાં મેં વચ્ચે ( 2 ) આવાં શ કાચિહ્નો કર્યા સંપાદન પદ્ધતિ. છે કોઈ સ્થલે અશુદ્ધ પાઠને બદલે તેની પાસે ( ) આવા ચિહ્નો કરી તેમાં મારી બુદ્ધિએ નિશ્ચિત કરેલા શુદ્ધ પાઠ મે મૂક્યા છે. કેટલાક ઠીક નહિ જણાતા પાઠાની આચના મે મારી ગુજરાતી નેટમાં પણ કરી છે, જેમ સામાન્યવિશેષ અને ઉપાધિહેત્વાભાસ વિગેરેની. કેટલાક અશુદ્ધ પાઠે હોવા છતાં ત્રણે પ્રતિઓમાં એક જ સરખા પાક હોવાથી તે પાઠેને તેમના તેમ જ રહેવા દીધા છે, જેમ-પૃ.૪-૧માં “શ્ચાત્તવમ્ પૃ. ૭-૧૯ માં “” વિગેરે. ઘણા ખરા પાઠે વ્યાકરણાદિની દષ્ટિએ સાવ અનુચિત લાગતાં તેમાં મેં ઘટતે સુધારે કર્યો છે. તેમાં કેટલાક અહી પાઠકેની જાણ માટે આપુ છું --

·ની સપ્તપદાથી પ્રરતાવના
પ્રારંભિક અભ્યાસીઓ માટે આ મૂળ ગ્રંથ છે એટલે મે આની
નેટે તદ્દન સહેલી જ લખી છે મહત્ત્વનું લખવાની ઘણી ઈચ્છા થતી
પરંતુ ગ્રથના અધિકારીઓ તરફ દૃષ્ટિ જતા તે ઈચછાને મે રોકી
છે મૂળ ગ્રથ સબધી નેટે છે એટલે મૂળ કરતા અવશિષ્ટ કે નવું જ
લખવું જોઈએ તેથી મૂળ સિવાય તેને લગતુ મે લખ્યું છે એટલે
વાચક એક વિષયની તમામ વસ્તુ મારી આ નોટોમાં કદાચ નહિ
જોઇ શકે એ સ્વાભાવિક વાત છે એ માટે મને ક્ષમા આપશે જેને
તાત્ત્વિક જ્ઞાન હશે તેને આ નેટે કઠિન ને લાગશે એમ હું માનું
છુ મૂળ કે નેટને સમજવા માટે કેવળ બુદ્ધિનો જ ભારે ન
રાખતા પરિશ્રમ પણ કરવા માટે છાત્રોને હું વિનવુ છુ
આ ગ્રંથના સંપાદન અને નેટ વિગેરેમાં મેં જે ઝચ અને
પ્રત્યકારેની સહાયતા લીધી છે તેમને હું આભારી છું તેમ જ
હસ્તલિખિત એક પ્રતિની નસ્લ કરી આપવા બદલ ભાઈ રતિલાલ
ડી ને પણ ધન્યવાદ આપ્યા વગર રહી શકતા નથી
સંસ્થાના સચાલ આ ગ્રથને તકસ ગ્રહને બદલે જેનરિક્ષણ
સસ્થાઓના પાઠ્યક્રમમાં દાખલ કરશે, શિક્ષકે સારી પેઠે વાચી
છાત્રોને પ્રેમ અને વિવેચન પૂર્વક ભણાવશે, વિદ્યાર્થીઓ આનું મન
નપૂર્વક અધ્યયન કરી તત્વજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરશે અને વિશેષજ્ઞ પુરૂષો
ખલના કાઢી સૂચના કરશે, તે આ મપાદક પિતાના નાના
પ્રયત્નને આભાર પૂર્વક સફળ માનશે એટલું કહી રજા લઉં છુ
ग्रन्थेऽत्र बुद्धिदोषाढा दृष्टिदोपात्त्यरात्वत ।
स्खलित दृश्यते यत् चेत् तच्छोध्य धीधनर्जने ।
સાઠ બાં
નિવેદક
જેઠ સુદિ ૧૫
હિમા શુ વિ જ ય
ધર્મ સંવત ૧૨
( અનેકાની )
}

·नम्रनिवेदनम्। ग्रन्थः सढौक्यमानोऽयं सतां पाणिसरोरुहे । जैनी सप्तपदार्थीति-नाम्नाऽस्ति तर्फगोचरः ॥ १ ॥ जैनप्रमाणमेयाना ग्रन्थेऽस्मिन् तु समासतः । सरण्या चित्तहारिण्या विद्यते प्रतिपादनम् की यशस्वता मुख्यो यशस्वत्सागरो यमी । प्रन्थस्यास्त्यस्य स्याद्वाद-तत्त्वज्ञोऽमिज्ञसमतः ॥३॥ तर्कसमपद्धत्याः सरलः सुन्दरोऽस्त्ययम् । जैनतत्त्वप्रवेशाय छानाणामुपकारकः अस्य ग्रन्थस्य छानेभ्यो हिताय सावधानया । मया सम्पादन बुद्धया कृतं साधुहिमाशुना लोकाऽऽग्रहोपकाराभ्यां परिशिष्टादिकं मया । दृब्धं गूर्जरभापायां, क्षाम्यन्तु मय्यतद्विदः सम्पादकः।

·જેની સપ્તપદાથી પ્રસ્તાવના. પ્રારંભિક અભ્યાસીઓ માટે આ મૂળ ગ્રંથ છે એટલે મેં આની માટે તદ્દન સહેલી જ લખી છે. મહત્વનું લખવાની ધણી ઈછા થતી પરન્તુ ગ્રંથના અધિકારીઓ તરફ દૃષ્ટિ જતાં તે ઇચ્છાને મેં રોકી છે. મૂળ ગ્રંથ સંબંધી નેટ છે એટલે મૂળ કરતાં અવશિષ્ટ કે નવું જ લખવું જોઇએ તેથી મૂળ સિવાય તેને લગતુ મેં લખ્યું છે એટલે વાચકે એક વિષયની તમામ વસ્તુ મારી આ નોટોમાં કદાચ નહિ જઈ શકે એ સ્વાભાવિક વાત છે. એ માટે મને ક્ષમા આપશે. જેને તાવિક જ્ઞાન હશે તેને આ લેટે કઠિન ન લાગશે એમ હું માનું છું. મૂળ કે નેટને સમજવા માટે કેવળ બુદ્ધિને જ ભરોસે ન રાખતાં પરિશ્રમ પણ કરવા માટે છાત્રોને હું વિનવું છું. આ ગ્રંથના સંપાદન અને નેટ વિગેરેમાં મેં જે ગ્રંથ અને અન્યકારાની સહાયતા લીધી છે તેમને હું આભારી છું. તેમ જ હસ્તલિખિત એક પ્રતિની નકલ કરી આપવા બદલ ભાઈ રતિલાલ ડી. ને પણ ધન્યવાદ આપ્યા વગર રહી શકતો નથી. સંસ્થાના સંચાલક આ ગ્રંથને તકસંગ્રહને બદલે જેનશિક્ષણ સંસ્થાઓના પાઠયક્રમમાં દાખલ કરશે, શિક્ષકે સારી પેઠે વાચી અને પ્રેમ અને વિવેચન પૂર્વક ભણાવશે, વિદ્યાથીઓ આનું મન- નપૂર્વક અધ્યયન કરી તત્ત્વજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરશે અને વિશેષજ્ઞ પુરૂષો ખૂલને કાઢી સૂચના કરશે, તે આ સંપાદક પોતાના નાના પ્રયત્નને આભાર પૂર્વક સફળ માને એટલું કહી જ લઉં છું. ग्रन्थेऽत्र बुद्धिदोपाद्वा दृष्टिदोपात्त्यरात्यतः । स्पलित दृश्यते यत् चेत् तच्छोध्यं घीधनैर्जनैः ।। સાઠંબા નિવેદક, જેઠ સુદિ ૧૫ હિમાં શુ વિ જ ય ધર્મ સંવત ૧૨ ( અનેકાન્તી ).

·नम्रनिवेदनम्। ग्रन्थः सढौक्यमानोऽयं सता पाणिसरोरुहे। जैनी सप्तपदार्थीति-नाम्नाऽस्ति तर्फगोचरः ॥१॥ जैनप्रमाणमेयाना ग्रन्थेऽस्मिन् तु समासतः । सरण्या चित्तहारिण्या विद्यते प्रतिपादनम् कर्ता यशस्वता मुख्यो यशस्वत्सागरो यमी । प्रन्थस्यास्त्यस्य स्याद्वाद-तत्त्वज्ञोऽभिज्ञसमतः ॥३॥ तर्कसप्रहपद्धत्याः सरलः सुन्दरोऽस्ययम् । जैनतत्त्वप्रवेशाय छानाणामुपकारक: ॥४॥ अस्य ग्रन्थस्य छानेभ्यो हिताय सावधानया। भया सम्पादनं बुद्धया कृतं साधुहिमांशुना लोकाऽऽप्रहोपकाराभ्या परिशिष्टादिकं मया । दृब्धं गूर्जरभाषायां, क्षाम्यन्तु भय्यतद्विदः सम्पादकः।

·विषयाणां सूची। ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... -.. ... ... ... ... (विषयानुसीयु) પ્રસ્તાવના મનુષ્ય અને પશુની વિચાર શકિતમાં ભેદ... પ્રાચીન ભારતીય સિદ્ધાન્તોની અમર अंध२५३५... नाभ... शक्षा... શ્રેયકર્તા શ્રીયશસ્વત સાગરગણિ ગ્રંથનું સંપાદન नम्र निवेदनम् विषयाणा सूची मूलग्रन्थः । आदिवाक्यम् द्रव्यनिरूपणम् .. गुणनिरूपणम् . पर्यायनिरूपणम् भावनिरूपणम्... जीवनिरूपणम् सिद्धत्वनिरूपणम् पुगतनिरूपणम् धर्मास्तिकासनिरूपणम् अधर्मास्तिकायनिरूपणम् । आकाशनिरूपणम् कालनिरूपणम्... आश्रवनिरूपणम् संवरनिरूपणम्... निर्जरानिरूपणम् .. ... ... ... ... ... .. 3 ... ... ... ... ८ ... ९ १० ... ... ... ... ... ११ ... ११ १२ ... ... ... १३ ·१४ १५ १७ १८ १८ ... २१ ... ... २४ ... વિયાણ સૂચી बन्धनिरूपणम्... मोक्षनिरूपणम्... प्रमाणनिरूपणम् उद्देशलक्षणपरीक्षानिरूपणम् अतिव्यात्यादिलक्षणदोपनिरपणम् कारणकार्यनिरूपणम् गौणप्रत्यक्षभेद निरूपणम् अवमहादिनिरूपणम् मुख्यप्रत्यक्ष निरूपणम् परोक्षमेदनिरूपणम् स्वार्यानुमाननिरूपणम् परानुमाननिरूपणम् आगमनिरूपणम् आकाक्षायोग्यतासनिधिनिरूपणम् सप्तमीनिरुपणम् प्रमेयनिरूपणम्... सामान्यविशेषनिरूपणम् नित्यानित्यनिरूपणम् प्रमाणफलनिरूपणम् आभासनिरूपणम् नयनिरूपणम् नयाभासनिरूपणम् पड्दर्शनप्रमाण निरूपणम् पदर्शननामनिरूपणम् जैनदेवगुरुधर्मनिरूपणम् . प्रन्थकारप्रशस्तिः . परिशिष्ट । નેટો અને વિચારણું ઉલ્લેખે અને તેનાં સ્થાનો મૂળ ગ્રંથમાં આવતા કઠિન શબ્દને કાપ મૂળ ગ્રંથ અને નેટમાં આવતાં એના નામે ... ... २८ २८ ... ... ... ... ३० ३० ... ... ... .. ... ... ३१ ...

·शुद्धिपत्रम् ।
पृष्ठ
शुद्धम्।
अशुद्धम्।
दृष्टव्यम्।
[समई 1
द्रष्टव्यम्
[ समिई]
१३-२
१६-१८
. लोक १-११)
ममाद्।
युगपद्।
स्मरतोऽ.।
३०-१०
स्पष्टोऽ।
• मूत्र)
0
सूत्र)

·ની સપ્તપદાથી.
जगत्पूज्यश्री विजयधर्मसूरिजी.
सत्यायोजविकाराबासरररो गाम्भीर्यरत्नाकरो,
धमाद्धारिसमाजदेशमुराद प्रानन्दकन्द, खुद ।
प्रद्धाज्ञ नचरितनिर्मरवर कुन्देन्दुनीयोग्घर ,
सूरि श्रीविजयादिधर्ममुनिए स्याद् भूयमे यम ।
-धर्मवियोगमाला. ३०.
શ્રી મહેય પ્રેમ-ભાવનગર

·जैनी सप्तपदार्थी।

·श्रीयशस्वत्सागरविनिर्मिता- जैनी सप्तपदार्थी। ॥ १ ॥ 4 नमो गुरवे। स्वस्ति स्याद्वादवादाय समरूपप्ररूपिणे । अनेकान्तस्वरूपाय तस्मै नित्यं नमोनमः अपारसंसारसमुद्रसेतुं विज्ञानसारस्वविधानहेतुम् । सत्तय॑तर्काम्बुधिपारमेतुं स्तुवे जिनेन्द्रं वृपभैककेतुम् ॥२॥ अज्ञानतिमिरोद्भेद-भास्वद्भास्करसन्निभाम् । भाग्यसम्भारलभ्याथों जैनी वाचमुपास्महे आदिवाक्यम् । प्रमाणनयप्रतीतार्थपदार्थसार्थप्ररूपणार्थमिदमुप- क्रमः [१] | जीवाऽजीवाऽऽश्रव-धन्ध-संबर-निर्जरा- मोक्षास्तच्चानि सप्तर पदार्थाः। पुण्यपापद्वयमाश्रवाs- श्रीगुरुभ्यो नमः" इति क-पाठः । 8 1 ·४ जैनी सप्तपदार्था । - 4 न्तर्गतमेवम् [ मेव ? ]। यथोक्तं करवाकरको- मुद्याम्- " शम्भुः सप्तपदाथैभङ्गिघटनामासूत्रयन् जम्भते " इति। तत्र जीवाजीवी द्वावैव सकलप्रामाणिकप्रती- तावेव सभेदौ, यथा-जीवस्त्वेकविधः। अजीवः पञ्च- प्रकारः, पुद्गल-धर्माऽधर्माऽऽकाश-कालमेदात् । एतानि पडेव द्रव्याणि । पञ्चास्तिकायाः। कालस्याऽस्तिका- यता नैव, अखण्डत्वाद् निरंशत्वाच । द्रव्य-गुण- पर्याय-सामान्य-विशेषभावाऽभावास्तत्सङ्गता एव । द्रव्यनिरूपणम् । 8 द्रव्यं सतत्त्वं यथा-गुण-पर्यायवदुत्पाद- 12 व्यय-धौव्ययुक्तं सदिति । यथोक्तम्- द्रवत्यदुद्रुयद् द्रोप्यत्येवं त्रैकालिकं हि यत् । तॉस्तास्तथैय पर्यायान् तद् द्रव्यं जिनशासने ॥१॥ द्रव्यं पर्यायवियुतं पर्याया द्रव्यवर्जिताः । क कदा फेन किंरुपा दृष्टा मानेन केन वा ? ॥२॥ 16 " म एतस्साश्यं सम्मतितकें दृश्यते यथा- एवं पविजयं दय्वविउत्ता य पयवा गस्थि ॥१-१२॥ इति ।

·8 गुणपर्यायनिरूपणम् । गुणनिरूपणम् । अथ गुणाः । अन्वयिनः सहजा निर्गुणा गुणाः । व्यतिरेकिणः क्रमभाविनः पर्यायाः। पर्ये- त्युत्पादनाशी चेति पर्यायाः। ध्रौव्यं द्रव्यगतो धर्मः। यथा--जीवपुद्गलयोरविष्पग्भावसम्बन्धसम्बन्धित्वेन पर्यायेषु सक्रियत्वम् । अतोऽन्ये पुद्गलद्रव्यं विना सर्वाणि पञ्च द्रव्याणि निःक्रियाणि । गुणा द्विविधाः, सामान्य-विशेपाभ्याम् । सामान्यगुणा अस्तित्वादयः सर्वेषां साधारणाः । विशेषगुणाः पण्णां भेदभिन्नाः। यथाऽऽत्मनो ज्ञान दर्शन-सुख-वीर्यादयस्त्वनन्ता एव । पुद्गलद्रव्यविशेपगुणा विंशतिसंख्याः स्पर्श-रस-गन्ध- वर्णाऽऽख्याः । स्पर्शस्याप्टौ। रसाः पश्च । गन्धौ द्वौ। 12 वर्णाः पञ्चेति । धर्मद्रव्यस्य विशेषगुणो गतिहेतुत्वम् । अधर्मद्रव्यस्य स्थितिहेतुत्वम् । आकाशस्थावकाशदान- हेतुत्वम् । कालख नवजीर्णवर्त्तनाहतुलक्षण इति पृ- थम् विशेषगुणाः । जीवस्य स्वलक्षणं चेतनत्वम् । पुद्गलस्य मूर्तत्वमचेतनत्वम् । जीरपुद्गलयोगे कथं- - जी चिन्मूर्तत्वम् । शेषाणाममूर्त्तत्वमचेतनत्वम् । पर्यायनिरूपणम् । 16 (१ पर्यायाः स्वभावविभावाभ्यां द्वधा । पिभाव- 20 ·जैनी सप्तपदार्था । 4 द्रव्यपर्याया गत्याश्रिताः। विभावगुणपर्याया मत्या- दयः । स्वभावद्रव्यपर्यायाः सिद्धत्वपर्यायाः । स्व- भावगुणपर्याया अनन्तचतुष्टयरूपाः। इति पर्यायाः। भावनिरूपणम् । अथ द्रव्याणां भावाः अस्ति-नास्ति-नित्यानित्य- कानेकभेदाभेदभम्पाभव्यपरापरस्वभावत्वान्येकादश सामान्यस्वभावाः। चेतनाचेतनमू मूर्तप्रदेशानदेश- 8 स्वभावविभावशुद्धाशुद्धोपचरित्यानि विशेषभावा भा- वानां भव्याः । विस्तारस्त्वन्यतो महानन्थतोऽव- सेयः । यथोक्तम्-- " एकविंशतिभावाः स्युर्जीवपुनलयोर्मताः । धर्मादीना पोडश स्यु काले पञ्चदश स्मृताः ॥१॥" स्वभावविभावचेतनमूर्त्ताशुद्धत्वानि पञ्च भावाः। धर्माऽधर्माऽऽकाशानां त्रयाणामेते पञ्च भावा न भवन्ति ।प्रदेगित्वभावं विना पञ्चदश काले भवन्ति । 16 भावा इति सर्वद्रव्यमङ्गता गुणपर्यायभाया ज्ञातव्याः। 12 1 अपरस्मिन् आदर्शपुस्तके " परमस्वभावन्चान्येकादश"इति पाठो वर्तते, तनवादगमरया नपटो। 2 " इति क-पाठा भाव्या ·७ 8 जीवनिरूपगम् । जीवनिरूपणम् । अथ जीवद्रव्यस्वरूपम् । चेतनालक्षणोजीय इति । सा च ज्ञानादिमेदादनेकघा, यथोपयोगलक्षणा द्वा- दशपमेदभिन्नाः [१] जीवो द्विविधः, संमार्यसंसारि- 4 भेदात् । तत्र संमारी जीयः प्राणधारणात् चतन्यस्त्र- रूपः, परिणामी, कर्ता, भोक्ता, स्वदेहपरिमाणः, प्रति- क्षेत्रं भिन्नः, पौगालिकाऽदृष्टयाँवायम् । गुणा द्विविधाः शुद्धाशुद्धाः। अशुद्धा मत्यादयः। शुद्धाः क्षायिकादयथ । पर्याया अपि द्वधा-शुद्धा- ऽशुद्धाः । अशुद्धा गत्याश्रिताः । शुद्धाः मिद्धिमुपा- गताः । उत्पादच्ययध्रौव्यत्रयं यथा-पूर्वपर्यायपरि- त्यागो व्ययः । अनागतपर्यायस्योत्पाद उत्पादः। उत्पादो द्विविधः, स्वनिमित्तः परप्रत्ययश्च । व्ययोऽपि तथा । धौव्यं तु द्रव्यगतं शाश्वतो धर्मश्चेतनात्मको ज्ञातृत्वस्वभावः, सर्वदैव ताठूप्यावस्थानात् । अवस्था- भेदेऽवस्थावतोऽपि भेदः।जीवति-प्राणान् द्रव्यभाव- 16 भेदान् धारयतीति जीन:-चतुःप्राणादारभ्य दश- प्राणपर्यन्तं प्राणी । तथा पञ्चेन्द्रियाणि त्रिविधं पल. मितिवचनात् । द्रष्ट्वा [१] स्वदेहपरिमाणवामह्वथात- ६ प्रमाणनयतत्त्वालोकमूनमेतद्, अम्मलम्पादिताऽवृत्ती पु० १६६ दृष्टव्यम्, अन केवल " सभात् " सन्दी न्यूनोऽम्नि । 22 ·जनी सापदार्थी। प्रदेशी । लोकाऽऽकाशप्रदेशप्रमितो द्रव्यगुणापेक्षया नित्यः । पर्यायापेक्षया पुनरनित्यः । स्वद्रव्यादिचतु- एयेन मावरूपस्तथापरद्रव्यादिचतुष्टयापेक्षयाऽभावाद् 4 अभावरूपोऽत एवानेकान्तात्मकत्वम् । तथा परे प्रति पादयन्ति एकस्मिन् वस्तुनि विरुद्धधर्माध्यासत्वं कथं सञ्जाघटीति_। नैतद् युक्तियुक्तं; यथैकस्मिनार पितृत्वं पुत्रत्वमुभयमप्यपेक्षाकृद्भवत्येव । स्वपित्र- 8 पेक्षया पुत्रत्वं; पुत्रापेक्षया पितृत्वमित्युभयमपि तात्विकं सर्वजनप्रतीतम् । सामान्यविशेपादिकमप्यनु- वृत्तिव्यतिवृत्तिप्रत्ययप्रतीतमेच सुकर सुस्थिरम् । तथा पौगलिकादृष्टवान् व्यवहारनयप्रतीत्या, परद्वीपोत्पन्न- 12 वस्तुभोक्ता तद्धलेन बोध्यम् । इति संसारी जीवः। सिद्धत्वनिरूपणम् । अथ सिदो द्रव्य; गुणाः शुद्धत्वस्वरूपेण त 16 एवाष्टकर्मक्षयजन्या अनन्ताष्टकरूपाः क्षायिकादयो भावप्रमाणा ज्ञानादयस्त एवोपयोगाः शुद्धस्वभाव- गुणच्यञ्जनपर्यायाश्चरमशरीरात् किश्चिन्यूनदेहधराः सिद्धपर्यायाः। व्ययः सांसारिकपर्यायस्य, सिद्धप- 20 फयोत्पादः, प्रौव्यं तु तादवस्थ्यमेव । सामारिका- + 1 भयंत्रणा " इति व-पष्ट ।

·पुद्गलस्वरूपम्। वस्थाया उत्पादव्ययौ तज्ज्ञानावभासकत्वेन तावेव । यथोक्तम्- " अशरीरा जीवघना ज्ञानदर्शनशालिनः । साकारेण निराकारेणोपयोगेन लक्षिताः ।। यथोक्तम्-"जिणअजिण.." इति व्यक्तम् , इति पञ्चदश भेदा लोकाग्रवासिनोऽस्पृष्टलोकान्ताः । इति सिद्धस्वरूपम् । 4 पुद्गलस्वरूपम् । 8 अथ पुद्गलद्रव्यम्। मूर्तिमन्तः पुद्गला स्पर्श- वर्ण-रस-गन्धवन्तश्चेति । स्पर्शोऽपविध:-मृदु-कठि- न-गुरु-लघु-शीत-उष्ण-स्निग्ध-रूक्षभेदतः। रस: पञ्चधा-तिक्त-आम्ल-कैटुक-मधुर-कैपायभेदतः । 12 गन्धो द्वेधा-सुरभिादुरभिश्च । वर्णाः पश्च-कृष्ण-नील- पीत-रक्त-शैक्मेदात् । एते विशतिमूलभेदाः। शुद्धा- ऽशुद्धाः पर्याया द्वेधा-शुद्धाः परमाणुरूपा अशुद्धा न्य- णुकाद्याः स्कन्धदेशप्रदेशाः। ततः पृथिव्यातप-तमो- 16 ज्योत्स्ना-छाया-शब्दाः पर्यायवाच्याः। एतेपां वि- स्तारोऽन्यतो ज्ञेयः। मूर्तिमद् अत एव सक्रियं पुद्गल- द्रव्यम् । तथाष्टविधकर्मरूपत्वात् सङ्ख्याताऽसङ्खथा- ताऽनन्तप्रदेशात्मकम् । तथाऽस्योत्पादत्र्ययौ तु 20 ·जैनो सप्तपदाओं। 4 प्रतीतादेव, साक्षादेव दरीदृश्यमानत्वात् । सामान्य- विशेषावपि तत्प्रत्ययसाध्यावेव । इति पुनलद्रव्य- सोचनः। धर्मास्तिकायनिरूपणम् । अथ धर्मद्रव्यम् । चलनस्वभायो-धर्मस्तथा गत्युपग्रहो गुणी गतिमाहाय्यदायी, यथा पयो म- त्स्यानाम् । स विभेदः स्कन्ध-देश-देशभेदात् । 8 अमूनों नि:क्रियश्च । पर्यायो लोकाऽऽकाशप्रमाणोड- सनयातप्रदेशात्मको जीवपुद्गलयोमिथोमिल[ लि०१] तयोरपि गमनक्रियावतोः सहकारी। मुख्यगौणवृत्त्या व्ययोत्पादावेव गतिसाहाय्यदानतः पूर्वापरविभाग- 12 जन्याविति । प्रौव्यं द्रव्यसङ्गतमेव । सामान्यवि- शेपी प्रत्ययसंवेद्यौ । इति धर्मद्रव्यम् । अधर्मास्तिकायनिरूपणम् । अथाऽधर्मद्रव्यम् । स्थित्युपग्रहलक्षणोऽमृतों 16 नि:क्रियः, तथा गुणः स्थितिमाहाय्यदायी स्कन्ध- देश-प्रदेश-त्रिभेदभाक् । पर्यायो लोकाऽऽकाशनमा- गोऽमह यातप्रदेशात्मकः। अस्तिकायवा च स्थित्यु. पष्टम्भसाहाय्यदानेन जीवपुद्गलयोस्तथा पूर्वोक्तयोः ३ " 1 'गोव" इति क-पारः ।।

·आकाशकालनिरूपणम् । स्थितिसहकारी, यथा छाया पथिकानाम् । मुख्य- गौणवृत्त्या स्थितिसहकारिपूर्वापरभागजातो व्य- योत्पादौ । सामान्यविशेषावपि यथाऽऽम्नायं वेदि- तव्यौ । धौव्यं द्रव्यगतमेव । इति अधर्मद्रव्यम् । 4 आकाशनिरूपणम् । अथाकाश:-अवगाहदानलक्षणः । अवकाश- दानं गुणोऽनन्तप्रदेशात्मको लोकालोकप्रमाणोऽमूर्तों निःक्रियो ध्रुवः । शुद्धपर्यायो लोकालोकप्रमाणः। अ- 8 शुद्धपर्यायो घटाऽऽकाशमठाऽऽकाशकुटाऽऽकाशादिका प्रतीत एव । पर्यायसङ्गतावेवोत्पादव्ययौ सामान्यवि- शेषौ च । स्कन्ध-देश-प्रेदेशाःत्रयो भेदा मुख्यगौण- स्यास्वसमयानुसारिणो विदुः। इति आकाशद्रव्यम्। 12 कालनिरूपणम् । अथ कालः पदार्थो वर्तनालक्षणो नवजीर्ण- तादिको गुणोऽग्वण्डत्वादस्तिकायता नय, निरंशत्वा- दमूनों नि:क्रियश्च । नित्यश्च लोकाऽऽझाशप्रमाणोऽ- 16 सह्वथातप्रदेशकः । व्यवहारतः समयाऽऽवलीमुहूर्ता- दिकः। तथोपचारादुत्पादव्ययौ, मामान्यविशेषावपि । इति कालद्रव्यम् । सझेपतस्तु पद्मव्यविवरण शास्त्रोक्तरीत्या लिखितमिति ।

·जैनी सप्तपदार्थी। 8 आश्रवनिरूपणम्। अथ तृतीय आश्रयः। अभिनवकर्माऽऽदानहेतु- राश्रवः। जीवपुद्गलयोगजन्यत्रैविध्यक्रियायोगादा- 4 स्मप्रदेशपरिस्पन्द आश्रवः। स च द्वेधा-पुण्याऽऽश्रयः पापाऽऽश्रवः । शुभोऽशुभश्च । द्विचत्वारिंशद्भेदभिन्नः पौर्वः अपरस्तु ध्यशीतिप्रकृतिप्रभिन्नः। ताःप्रतीताः। तेथेन्द्रिय उपाय-अबत-योगैः। जीवपुद्गलसंयोग- जन्याः पञ्च क्रियाः । तथोक्तम्-x" काइयअहिगर- णीआ..." इत्यादिवचनान्। उत्तरतः पञ्चविंशतिरूपा क्रिया । एपां योगे यातो द्विचत्वारिंशद्भेदभिन्न आश्रयः। आश्रवो भवहेतुः स्याद् इत्याप्सवाक्यम् । 12 इति आश्रयः। संवरनिरूपणम् । अथ संवरः । आश्रयनिरोधः संवरः। स द्वेषा- द्रव्यभावाभ्याम् । संमारनिरोधे तत्पूर्वकर्मापुद्गला- इतिवचन त्" इति क-पुस्तम्पाटः। " इति क-पठः। 2 जातः x काइय अहिगरणीआ पाउमिना पारितावणी सिरिया। पणाइवायारंभिभ परिग्गाहा मायवत्तीय ॥ नयतत्त्वगाथा २२ ।

·निर्जरानिम्पपम् । ऽऽदानविच्छेदोद्रव्यसंवरः। संमारनिमित्तक्रियानि. [.० १]निर्मायसंवरः। यथा-"+ममई [समई ?] गुत्ति परीसह...." इतिगाथोक्तसमपश्चाशत्सहयाका संबरो भवति । यधेर्यादयः समितयः पश्च, मनोगु- 4 यादयो गुप्तयस्तिस्रः, क्षुत्पिपासाऽऽदयो द्वाविंशति- परीपहाः, दशविधो यतिधर्मः क्षान्त्यादिकः, भावना द्वादशविधाः, चारित्राणि [पञ्च १], इति विज्ञेयः। प्रमादपरित्यागेनाऽश्रवनिरोधः संवरचतुर्थः । निर्जरानिरूपणम् । अथ निर्जरा । यया पीजभूतानि कर्माणि जन्मिनां शीर्यते [१] सा निर्जरा । सा द्विमेदा- सकामाऽकामाभ्याम् । ज्ञानपूर्विका यमिनां सफामा, अपरेपामकामासा द्वादशमेदमिन्ना तपोमेदात् । पद्- विधं बाह्यं पविधमाभ्यन्तरश्चेति । यमिनामेवानन्त- 8 12 1 क-पुस्खोऽयं श्लोकोऽधिको दृश्यते-- योजभूतानि कर्मानि सीयंते जन्मिना स्था। सा निजरा द्विधा प्रोक्ता मामाकममेदत ॥ १॥" + समिई गुक्ति परीसह जयम्मो भयम चरिनानि । पग-ति-दुवीस-दस-बार-पंचमेएहि सगबना ।। नयतत्वमापा २५॥

·१५ नैनी सप्तपदार्थी। कम्म 4 फलरूपा निर्जरा सर्वदेव । यथोक्तम् "ज अन्नाणी " इतिवचनाद् । इति निर्जरापदार्थः। वन्धनिरूपणम् । अथ पन्धः। +अभिनवकर्मग्रहणं बन्धः। स चतुर्धा-प्रकृति-स्थिति-अनुभाव-स० [प्रदेश०] पन्धनभेदभिन्नः। यथोक्तम्- "पईसहावा वुत्ता [] इतिगाथोक्तः। धन्धोदयोदीरणा-सत्ताचतुर्भेदैरिति । यथा वन्धे सविंशशत १२० प्रकृतीनाम् , तथोदयोदी रणयोविंशत्यधिक शत १२२ प्रकृतीनाम्। सत्ताया इसाष्टचत्वारिशच्छत १४८ प्रकृतीनाम् IX" मिच्छे " इति गाथोक्तचतुर्दशगुणस्थानकेषु प्रक- 12 तीना चयक्षयोदया [१] उदयव्यवहारः कर्मग्रन्थतो विज्ञेयः। सप्तनिभगीरचना सितपटपक्षाचार्य- 8 सासण . 1 •अनुभाग इति व-पार । + द्वितीयकर्मग्रन्थगाया । प्रतिस्थित्यनुभायप्रदेशास्तद्विधय । तस्वार्थ ८-४ । पयइ सह वो वुत्तो ठिक गवहारण । अणुभागो रसो गेओ पएसो दरसचओ ॥ नवतत्त्वगाथा ३७ + द्वितीयरर्मग्रन्थगया १३ । .

·: मोक्षनिस्पणम् । निर्मिता विनेया। पन्धहेतवः सप्तपञ्चाशत्सहयाकाः। यथा-मिथ्यात्वपश्चकम् , अविरतिद्वादशकम् , कपाय- पञ्चविंशतिकम् , योगाः पञ्चदशसहयाकाः, सर्वे सङ्क- लिताः कर्मयन्धहेतवो ५७ भवन्ति । इति बन्धपदार्धः। 4 मोक्षनिरूपणम् । अथ मोक्षपदार्थः । तत्स्वरूपं+"संतपयपरू- पणया[०वणया ?]" इतिवचनाद् नवभेदप्रभिन्नः तथा सत्पदनरूपणा-द्रव्य-क्षेत्र-काल-भाव-स्पर्शना-अ- 8 न्तर-भाग-अल्पबहुत्वानिप्ररूपणाभेदेन नवधा। स- स्पदप्ररूपणा यथा-एकपदवाच्यं नामतो यथा घटपट- स्तम्भकुम्भादिशब्दवाच्यम् , द्विपदवाच्यं यथा शश- शृझं गगनाऽम्भोरुहमित्यादि। यत्र भवति भवति च द्विपदवाच्यमेव । कृत्सकर्मविनमोक्षो मोक्षः। पुरोक्तः पञ्चदशभेदभिन्नः। श्रद्धानरूपेण सम्यक्त्वपञ्चकेन यः श्रद्दधाति स मोक्षमचामोति। Xसम्यक्त्वं स्वसमय- प्रतीतम् । इति सप्तपदार्थप्ररूपणासङ्केपः। . 12 16 T + नवतत्त्वगाथा ४३ । सपूर्णगाया त्वियम्- सतपयपस्वणया य्वपमाणं च खित्त फुसणा य । कालो अ अतर भाग भाव अप्पावहु चैव ॥ ४३ ॥ * "तत्वार्थप्रदान सम्यग्दर्शनम्” तत्त्वार्थसूनम् १-२॥

·जैनी सप्तपदाथी। अथ प्रमाणनयमरूपणायै क्रमोऽयमुपक्रम्यते। प्रमाणप्ररूपणम् । 4 8 तत्र प्रमाणं यथा-*" स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम् । तद् द्विधा-प्रत्यक्षं परोक्षं चेति । स्पष्टाव- भासं प्रत्यक्षम् । विशदप्रतिभासि ज्ञानं साक्षात्कारि ज्ञानम् । व्यवसायात्मकं तस्मिन् तदध्यवसायो व्यव- सायस्तथा याथार्थ्यापरपर्यायश्च, प्रमाणार्पिता प्रतीति- रनुभवःस एव व्यवसायः।परे "याथार्थ्यानुभवः प्रमा" इति । तथाऽप्रमा समारोपः। स त्रिप्रकारः संशय- विपर्ययानध्यवसायभेदात् । अतत्प्रकारे तत्प्रकार: समारोपः। अनिश्चितानेककोटिसंस्पर्शि ज्ञानं संशयः, 12 स्थाणुर्वा पुरुपो वेति । " विपरीतैककोटिनिष्टवानं विपर्ययः " शुक्तिकायां रजतमिति । किमित्यालो- चनप्रायमनध्यवसायो गच्छतस्तुणस्पर्शि ज्ञानम् । इदं वितयमपि समारोपरूपमिति व्यवसायरूपं न 16 मवति । प्रमाणनयविवेचनं तु लक्षणलक्षितमेव । प्रमाणनयतत्यालोकः १-१ । प्रमाणनयतत्यालोकः १-११॥

·प्रमाणप्रकरणम् । 4 8 तथोद्देश-लक्षण-परीक्षा चेति [-परीक्षाति १] 1 विवक्तव्यनाममात्रकथनमुद्देशः । व्यतिकीर्णवस्तु- व्यावृत्तिहेतुर्लक्षणम् । तत्कथनं लक्षणनिर्देशः । युक्तायुक्तयुक्तियुक्तप्रवर्तमानविचार परीक्षा । प्रमा- णपदकरणसाधनं प्रमितिक्रियां प्रति प्रमाणफलं प्रमितिः, सा चाऽज्ञाननिवृत्तिरूपा । लक्षणे तान्येव पदानि दयानि यरतिव्याप्तिर- ध्याप्तिरसम्भवाऽऽरव्यथेतिदोपा निराकतुं शक्यन्ते । अलक्ष्ये लक्षणगमनमतिव्याप्तिः । लक्ष्यैकदेशे लक्षण- गमनमव्याप्तिः । कुत्राप्यवर्तनमसम्भवः । साधकतम करणमिति करणमपि त्रिविधम् , उपादान-सहकार्य- पेक्षाभेदात् । साधारणासाधारणोपादानकारणानि । पूर्वाकारत्यागोत्तरधृताकारकरणं, पूर्वाकारपरित्यागो- तराकारपरिणामः कार्यत्वं यथाऽज्ञाननिवृत्तौ सम्यग- ज्ञानप्राप्तिः । प्रामाण्यावयोधः कार्यकारणभावः । प्रमाणं [प्रामाण्य ?] तूत्पत्तौ परतः, ज्ञप्तौ + स्वतोऽत एवं स्वपरव्यवसायित्वम् । उद्देशलक्षण निदशपरीक्षा चैति" इति पाठन्तरम् । •भूताकार: कारण इति फ-पुस्तकमाठः । + शप्तौ अभ्यायशाने स्वतो भवति । सनभ्यामदनापनेतु परत एव प्रामाण्यम्, संवदम्झनस्तापेशकवत् । 12 16 . 1 " " 2 ·जैनी सप्तपदार्थी। 4 प्रमाणं द्विप्रभेदं गौणं मुख्यं च । गौण सांव्यव- हारिकं लौफिकम् । मुख्यं पारमार्थिकतात्विकं चेति । तथा विकल सकलं च । तयाऽऽद्यं गौणमिन्द्रियानि- न्द्रियनिरन्धनमुपचारतः । साक्षात्कारि पनिध- स्पार्शनं १, रासनं २, घ्राणं ३, चाक्षुपं ४, श्रावणं ५, मानसं ६ चेति इदमप्यौपचारिक प्रत्यक्ष, तत्वतः परोक्षमेष, आये-मतिश्रुती परोक्षे सूत्रणात् । विकलं 8 निभेदं मतिज्ञानमथदेशतः प्रत्यक्षम् ; अवधिज्ञानं मनःपर्यवज्ञानं चेति । तत्राऽऽधं चतुर्भेदभवग्रहेहानायधारणाऽऽख्येति- भेदात् । यथा इन्द्रियार्थसमुद्भूतसत्तामानमवग्रहः, सामान्यव्यवसायिप्रत्यय एकवस्तुज्ञानविशेपितो; य- थाऽयं पुरुपो हस्तपाणिशिर कूर्चादिलक्षणः। गृही- तार्थसंशयात्ययलक्षण [ ०णा ? ] ईहाः पुरुषोऽयं दाक्षिणात्योभापायशेपलक्षणविज्ञानात् । याथात्म्या- 16 दवगमाद् अवायो; दाक्षिणात्य एवायम् । काला- न्तरस्मृवियोग्या धारणा; प्राचीनधारणया निश्चित एवायं दाक्षिणात्यो न मारयीयः। एतच्चतुष्टय- 1 भाये परोक्षनिति" इति पारन्तरम् । अयमेय पाठो चरीमान् प्रतिभाति " अय परोपम् । (१-११ ) इति तत्त्वार्थसूत्रत्वात् । प्रत्यक्षपरीक्षादिविष विष जिसामुभिरस्म लिखित प्रमाणनयतत्त्वारोपसम्तायना इटच्या । 12 ·4 8 प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणम् । मैन्द्रियिकमौपचारिकमेव मतिज्ञानमष्टाविंशतिभेद- भिन्नमर्थ-व्यञ्जनावग्रहयोयोगे। तथोत्तरभेदानां पद्- त्रिंशदधिकत्रिशतं ३३६ भेदा भवन्ति । द्वितीयं देशप्रत्यक्षमाधिज्ञानम् । तद् विभेदं भर-गुणप्रत्यया- भ्याम् । तथाऽस्योत्तरभेदा यथोक्तम्-“अणु- गामियडमाणय. गाथोक्ता ज्ञेयाः । पइविधमेव भवप्रत्ययोजधिर्देव-नारकाणाम् । गुणप्रत्ययोऽवधि- चारित्रशुद्धिसञ्जातो यतिनामेव रूपिद्रव्यगोचरः । तृतीयं मनःपर्यनारयं ज्ञानम् । तदपि द्विभेदं भजु- विपुल-मतिभ्याम् । द्वितीयं प्रत्यक्षं समस्ताऽऽपरणविलयात् त्रैका- लिरुद्रव्यगुणपर्यायावलम्नि समस्तरस्तुनिज्ञानं सकलं 18 कैलज्ञानम् । तद्वान् भगवान् सर्वज्ञोऽष्टादगदोप- रहितोऽयाध्यसिद्धान्तत्रैलोक्यमहितोऽनन्तचतुष्टयनि- राजमानो देवः। इति साक्षात्कारिपत्यक्षं सभेद- मुपात्तमिति । 1" पदावभेद भवप्रत्यय इति पाटन्तरम् । गुणप्रयय च रिनशुद्धिमम त यामना पिद्रव्यगोचरम्" इत्यपि पाट । धर्मविपायनामप्रथमकर्मग्रन्थगाथा ८। पर मैदाश्चमे- आनुगामिन १ अनानुग मिर, . हीयमन ३, वर्धमान अनवस्थित ५, अवस्थित ६ चति तत्वार्थमाप्ये । 16 2 ·जैनी सप्तपदार्थी। परोक्षप्रमाणनिरूपणम् । अथ परोक्षं सभेदमाह-अस्पष्टावभासित्त्व लक्षणम् । तद् द्विभेदमनुमानं १ आगमश्च २। अनु- 4 मानं विभेदं गौणं मुख्यं च । तत्राऽऽद्यं निभेदं स्म- रणं १, प्रत्यभिज्ञानं २, तर्कश्च ३। मुख्यमपि द्विभेदं स्वार्थ १, परार्थ २ चेति । स्मरणं यथा-संस्कारप्र- योधमम्भूतमनुभूतार्थविपर्य तदित्याकारकसंवेदनं स्मरणम् । तत्तीर्थकरविम्बमिति । अनुभवस्मृतिहेतुकं सामान्याऽऽदिगोचर संकलनाऽऽत्मकं प्रत्यभिज्ञा- नम् , यथा तजातीय एवायं; गोसदृशो गवयः; स एवायं जिनदत्तः, तथा वैसादृश्याद् महिपो गोवि- 12 लक्षण इति दृष्टान्तत्रितयम् । तर्कः। व्यासिग्रहस्तकः। प्रमाणमानसम्भूतसाध्यसाधनसम्बन्धाद्यालम्बनमन्व- यव्यतिरेकाभ्यामित्याकारसंवेदनं तर्क उहाऽ- परनामा। 16 सति सद्भाचोऽन्धयः। तदभावे तदभावो व्यति- रेकः। तस्मिन् मत्येर भरतीत्यन्वयः। तस्निसत्यसो न भवत्येव व्यतिरेकः। यथोदाहरणम्-या धूमस्त- वाग्निर्यथा महानसं, यर धूमो नास्ति तब नगाग्नि- 20 यया इदः।

·4 8 स्वायपरार्थानुमाननिरूपणम् । २१ स्वार्थानुमाननिरूपणम् । अथानुमानं द्विमे स्वार्थ परार्थ चेति । स्वार्था- नुमाने कारणत्रयम्, हेतुग्रहणं व्याप्तिस्मरणं परामर्श- थेति । यथा हेतुग्रहणसम्बन्धस्मरणकारणकं साध्य. विज्ञानलक्षणं स्वार्थानुमानम् । हेतुर्यथा-" निश्चिता- न्यथाऽनुपपत्त्येकलक्षणो हेतुः” (प्र० न० त०३-११) इति । अन्यथाऽनुपपत्तिश्चात्र हेतुक्रमात् साध्यधर्मेणैव साई ग्राह्या । व्याप्तिर्यथा-नित्यसम्बन्धसम्बन्धित्व- मनिनाभारित्वम्, अविनाभावो व्याप्तिः। इति प्रतिज्ञा-हेतुबचनाऽऽत्मर्फ स्वार्थानुमानम् । परार्थानुमाननिरूपणम् । अथ परार्थानुमानम् । परोपदेशसापेक्ष साधनात् साध्यवेदनम् । श्रोतुर्यजायते सा हि परार्यानुमितिर्मता ॥१॥" परस्मै प्रतिपाद्योऽर्थः परार्थानुमानं पञ्चोपाय- रूपम् । प्रतिज्ञा-हेतु-दृष्टान्त-उपनय-निगमनानि। 16 धर्मधर्मसमुदायरूपस्य पक्षस्य वचनं प्रतिज्ञा । सा- ध्याऽनिनामाविसाधनवचनं हेतुः। * प्रतिवन्धप्रति- पत्तेरास्पदं दृष्टान्तः”। प्रतिबन्धो व्याप्तिरविनाभावः। * प्रमाणनयनरवालोक. ३-४३, पृ. ५२॥ 12 F ·२२ जैनी सप्तदा । . 8 'xहेतोः साध्यधर्मिण्युपसहरणमुपनयः" साध्य- धर्मिण्युपसंहरणं निगमनम् । बुद्धीनामवयवसंज्ञा [?] विज्ञेया । मन्दमतीन् व्युत्पादयितुं दृष्टान्तोपनय- 4 निगमनानि, यथा पञ्चावयववाक्यम् । यत्र धूमस्तत्रा- 7 मिरितिनिश्चित्य; महानसाऽऽदौवाक्यों गृहीत्वा बने गतस्तत्र पर्नतेऽनंलिहां धमलेखां पर्वतवर्तिनी पश्यन् व्याप्तिं स्मरति ।' पर्वतोऽयं वह्विमान्' इति प्रतिज्ञा। धूमवत्त्वाद्' इति हेतुः । 'यो यो धूमवान् सोऽग्नि- मान्' इत्युदाहरणम् । 'तथा चायम्' इत्युपनयः। 'तस्मात् तथा' इति निगमनम् । इति पञ्चावयनमनु- मानम्। इत्यन्वयव्याप्त्युदाहरणम् । व्यतिरेकच्याप्तेरे- 12 तद्व्यतिरिक्तं 'यो धूमवान्नैव न सोऽग्निमान ,यथा हृद। तथा चायम् । तस्मात् तथा'। इति । अथ हेतुरुपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यां भिद्यमानो रिधि-निपेधयोः सिद्धिनिबन्धनम् । “+विधिः सदंश"। 16 निपेयोऽमदंशः प्रतिपधरूपः । *स चतुर्या-प्राग- भायः, प्रध्वंसाभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्तामावश्न x प्रमाणनयतत्त्वालोक ३-४१, पृ. ५३ । एद पर्वत दिपक्षे मापस्योपसहरणमियर्थ । + धूमावाय पर्वत , तस्मात् पर्वतो वहिमानिरयुभयोराकार । + प्रमाणनयतत्वालोक. ३-६ । " - . प्र० न० त०१-५८ ।

·२३ 4 8 आगमप्रमाणनिरूपणम् । ४६ यन्निवृत्तावेव कार्यस्य समुत्पत्तिः सोऽस्य प्रागभावः" यथा मृत्पिण्डो घटस्य । " + यदुत्पत्तौ कार्यस्या- वश्यं विपत्तिः सोऽस्य प्रध्वंसाभावः" यथा कपालक- दम्मकं कलशस्य | " *स्वरूपान्तरात् स्वरूपव्यावृत्ति- रितरेतराभावः" यथा स्तम्भादन्यः कुम्भः । कालत्र- यापेक्षिणी तादात्म्यपरिणामनिवृत्तिरत्यन्ताभावः, ॥ यथा चेतनाऽचेतनयोः" इति । इत्यनुमानम् । आगमप्रमाणनिरूपणम् । अथागमः । “ Hiआप्तवचनादाविर्भूतमर्थसवेद- नमागमः । आसो द्विधा-लौकिको लोकोत्तरश्च । लौकिको वप्तादिकः [वत्रादिकः १] । लोकोत्तरस्ती- र्थकृत् सर्वज्ञः। * वर्णपदवाक्यात्मक वचनम् " अकारादिः पौगलिको वर्णः" भापाचगणापुद्गलपर- माणुभिरारब्धः पौगलिकः शब्दो ध्वनिरिति । "वर्णानामन्योऽन्यापेक्षाणा निरपेक्षा सतिः पदम् , पदाना तु वाक्यम्" । "स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्या- मर्थबोधनिबन्धनं शन्दः । “आकाहायोग्यतासनिधिश्च प्र० न० त०३-५९ । + प्र० न० त० ३-६१ । ४ प्रमाणनयतत्वालोक. ३-६३ । *प्र० न० त० ३-६६ । 卐 प्र० न० त० ४-१ । इत्यत “स्वभाविक.." इतियावत् चत्वारि सूत्राणि प्रमा जनयतत्त्वालोकस्य तुर्यपरिच्छेदस्य ८,९,१०,११ क्रमश मन्ति। 12 16 ·4 जैनी सप्तदा । वाक्यार्थज्ञाने हेतुः" (तर्कसंग्रहः) आकाहारहितं यथा- 'गौरश्वःपुरुषो हस्ती' इति न प्रमाणम् । योग्यताविर- हाद 'अग्निना सिञ्चेद्' इति । सन्निध्यभावात् प्रहरे २ असहोच्चारितानि 'गामानय' इति पदंन प्रमाणम् । सप्तभङ्गीनिरूपणम् । अथ सप्तभनी। यथा-स्वादस्ति १, स्यान्ना- स्ति २, स्यादस्ति नास्ति ३, स्यादवक्तव्यं ४, स्या- 18 दस्ति अवक्तव्यं ५, स्यान्नास्ति अवक्तव्यं ६, स्या- दस्ति नास्ति अवक्तव्यं ७ इति वचनभङ्गाः सप्तर; न न्यूनाधिकाः । स्वपरदन्यादिचतुष्टयन-विधिनिषेधा- भ्यां युगपद्वा-सप्तते । यथा-पटो द्रव्येण मृण्मयः, 12 क्षेत्रणैतद्देशीयः, कालेन शैशिरो, भावेन गौरः । इति स्यादस्तिप्रथमो भङ्गः। पद्धच्यादिना नास्तिभेदेन यथाऽयं घटो न धातुमयः,क्षेत्रेण परदेशीयः-नैतद्देशीयः, कालेन वाम- 16 न्तिको न, भावेन श्यामः-न गौरः । स्वंद्रव्यादिभिः [ परद्रव्यादिभिः ? ] द्वितीयो नास्तितारूपेण नास्तित्पभेदेन" इति ५-पुस्तकपाठ । " स्वपरदस्मादिमि " इति क-पठ । "परद्रव्यादिचनुष्टपेन . नास्निपनां प्रस्न्यनाति द्वितीयो भा इति प्रत्यन्तरे पाठ । अन्न पदम्यादिभि " इति भाष्यम्, स्वदम्यादिना नास्तित्व:ममवन्, मभवे च स्वरूपहानि स्यात् । N 2 ॥

·4 8 प्रमेयनरूपणम् । भगोऽस्ति । * युगपद्वक्तव्यतया तृतीयः। विधि- निपेधयुगपत्कल्पनया स्यादवक्तव्यं चतुर्थो भङ्गः। *स्वपरद्रव्यचतुष्टयेन युगपद्विधिनिषेधकल्पनयाऽग्रेत- नास्ति-नास्ति-युगपदवक्तव्यादित्रयो भङ्गाः । सोदाहरणा सप्तभगी स्याद्वादमञ्जरीतो विज्ञेया। इत्यागमः । इति प्रमाणस्वरूपम् । प्रमेयप्ररूपणम् । प्रमाणसख्यां समाख्याय प्रमेयं परिच्छि- नत्ति । द्रव्यपर्यायवद्वस्तु प्रमेयं प्रमाणस्य गोचरो विषय इति यानत् । चावदेव द्रव्यं तत् सर्व प्रमेयरूप- मनेकान्ताऽऽत्मकं सामान्य-विशेपाऽऽत्मकं भावा- भावात्मकं च वस्तु । तथाऽऽत्मा प्रमाता, प्रमेयम- 12 न्यत् सर्वम् । ज्ञानमात्मस्थमेव सर्व वस्तु परिच्छि- नत्ति, अप्राप्यकारित्वात् । यदाहुहरिभद्रपादाः- " गंतूण न परिच्छिदइ नाण नेय तयंमि देसमि । आयत्थं चिय नवर अचिंतसत्तीउ विनेयं ।। + स्यदस्त्येव स्यानास्त्येवेति प्रमाद् विधिनिषेधाभ्या तृतीयो भड्न इत्यर्थ । * स्यादरत्येव, स्यादवक्तव्यमैवेति विधिना युगपद्विधिनिषेधा भ्या च पञ्चम । स्यानास्त्यैव, स्यादवत्तय्यमेवेति षष्ट । स्याद स्त्यैव, स्यान्नास्त्येव, स्यादवक्तव्यमेवेरि क्रमतो युगपत्क पनया चैति सप्तमो भगो चोध्य । 5२३ कारिका-टीकायाम् । 16 ·x जैनी सप्तपदार्थी। २६ " एअमिय नाणसत्ती आयत्या चेव हदि लोअर्स [लोअंत ] ॥ इतिवचनात् । तथा च सामान्यविशेपौ स्वतन्त्रौ 4 [] "+स्वतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्तिभाजो भावा न भावा- न्तरनेयरूपाः" । इतिवचनात् । सामान्यं द्विभेदं-तिर्यगूर्घताभेदात् । प्रति- व्यक्ति तुल्या परिणतिस्तिर्यस्सामान्य; शवल- 8 शालेयादिपिण्डेषु गोत्वम् । व्यक्तिं प्रतिगतं पूर्वापरसाधारणपरिणामद्रव्यमवंतासामान्य; कटक- कङ्कणानुगामिकाञ्चनवत् पर्यायपरिगतम् । विशेपो द्विभेदः, गुणपर्यायभेदात् । " गुणः सहभावी धर्मो, " इति पगन्तरम् । "रोगत" इति पालन्तरम् । ४ "गन्नुण परिच्छिन्दई" इति स्याद्वादमारीस्थितगायापाठ । धर्मसग्रहणीगाथा ३७१, ३७३ । बत्वा न परिच्छिनत्ति ज्ञान ज्ञेय तस्मिन् देशे। आत्मस्थमेव किनु अचि त्वशक्तविदेयम् ॥ ३१॥ एवनिह ज्ञानशक्तिरात्मस्थव इहो । लोकन्तम् । इतिच्छाया । गायाऽध स्वतत्- जह परिच्छिन्दह गम्म को विरोहो भने एत्य ॥ ३३ ॥ ( यदि परिरिछनति मम्यक् को नु विरोधो भवेदन ।।) +श्रीदमय रहिरचित्ताऽन्ययोगव्यवच्छदवानिशिकाय॥ प्रमाणनयतत्त्वालोक. ५-७ । .. " एवमिह ·प्रमेयप्ररूपणम् । यथा-आत्मनि विज्ञानव्यक्तिशक्त्यादिः" इति। पर्यायः क्रमभावी, यथाऽऽत्मनि सुखदुःखहर्पविपादाऽऽदिः। इति सामान्यविशेपौ। नित्यानित्यादित्वम्-उत्पादव्ययपरिगतमनित्य- त्वम् । द्रव्यधौव्यपरिगतं नित्यत्वमेव । विरुद्धधर्मा- ध्यासस्तु परैरङ्गीकृतम-[ तोऽ० १] पेक्षाभेदान्न दोपपोपाय | " चित्रमेकमने च... इतिवचनात् । "यदु-[००१]त्पादाद्यपेक्षात कथं नैकं त्रयात्मकम् ।। कथञ्चिद्भिन्नवेशद्यात् कथ नैकं त्रयात्मकम् १ ॥१॥ 8 " भावा उ-[० औ० १] परामिकादयः पञ्च । उपशमिक-[औपशमिक-]औदयिक-मिश्र-क्षायिक- पारिणामिकाः। तत एपामुत्तरोत्तरभेदास्त्रिपञ्चाशदिति 12 कर्मग्रन्थप्रतीताः । अन्ये जीवपुद्गलसंयोगजन्या गुणस्थानकचतुर्दशभेदभिन्ना यथासम्भवं विज्ञेयाः। अभावाः पूर्वोपात्ताः । इति प्रमेयपरिच्छेदः । $ उत्पादो ध्ययध्रौव्यमपेक्षते। भ्ययचोत्पादध्रौव्यम् । प्रौव्य चोलादल्ययानुगमिति नोत्पादादय परसरानपेक्षा । परसरमेषा मनपेक्षत्वे वन्ध्यास्तनन्धयवदसत्त्वपत्ति । तस्मात् वस्तुमात्र प्रया- मम्मस्ति । उत्पादादयश्च क्वचिद् भिन्ना अभिनाश्चेति तत्त्वम् ।

·जैनी सप्तपदार्थी। 4 8 फलनिरूपणम् । अथ प्रमाणफलादेशः। अज्ञाननिवृत्तिः प्रमाणफलम् । तदेधा-आनन्तर्येण १, पारम्पर्येण २ वा । स्वपरव्यवसायित्वरूपं फलम् । पार- म्पर्येण केवलज्ञानस्य तावत् फलमौदासीन्यमेव । प्रमाणस्य फलं व्यवहारः सकलपुरुषार्थसिद्धिहेतुः । इति फलाऽऽदेशः। आभासनिरूपणम् । अथ प्रमाणविपर्ययरूपमज्ञानं तदामासत्वेन प्रतिपादितम् । निर्विकल्पसमारोपाःप्रमाणतरूपाऽऽ- भासाः प्रत्यक्षाऽऽभासाः। शिवराजर्षेः सप्तसमुद्रा- 12 दिज्ञानम् । विकलसकलादीनां तथा चानुमानादीना- माभासाः सोदाहरणा रत्नाकरायतारिकातो वि- जेयाः। सलक्षणलक्षिता[१] हेत्वाभासाः"असिद्ध- विरद्धानेकान्तिकालयो हेत्वाभासाः । असिद्धय- 16 तुर्विशतिधा।" यस्यान्यधाऽनुपपत्तिः प्रमाणेन न प्रतीयते सोऽसिद्ध । विरुद्धोऽष्टधा। साध्य- इति पाठयन्तरम् । देवाभामा यथा इनि पाटान्तरम् + पपरिग्छदे। + प्रमाणनयतत्यालोक. (-४७ । प्र० न० न० ६-४८ । " " 14 प्रमाणस्य पलव्यवहार " ·4 * 8 नयनिरूपणम् । निपर्ययेणैव यस्यानुपपत्तिरध्यवसीयते स विरुद्धः। अ- नेकान्तिको द्विमेद:-" यस्यान्यथाऽनुपपत्तिः सन्दि- हाते सोऽनेयान्तिकः नैयायिकरुपाधिरित्यभिधी- यते। सपक्षादिभेदिताष्टौ भेदाः । अन्य दृष्टान्ताऽऽ- भामाद्या आगमाऽऽभासा अपि सोदाहरणा विनेया। नयनिरूपणम् । अथ नयस्वरूपम् । नयो द्वैधा-द्रव्यार्थिक- पर्यायाथिकमेदात् । तपाऽऽद्यस्त्रेधा-नगम-मग्रह- व्यवहारभेदात् । पर्यायार्थिफचतुर्धा-जुस्न- शब्द-समभिरूढ-एवम्भूतनयाः। प्रमाणसंगृहीतार्थ- कदेशग्राहीप्रमातुरभिप्रायोनयः, सर्वेषां सामान्यलक्ष- णम् । नैगमः-धर्मधर्मिणोर्विचक्षणं ते [१] नफगमः, 12 इति लक्षणम् ; चैतन्यमात्मनि । सामान्यमात्रग्राही सहः नव तचं, न विशेपः । सग्रहसनहीतपरा- मर्शो व्यवहारः, यत् सत् तद् द्रव्यम् । पर्याया- धिका-त्रिकालकौटिल्यवैकल्पिक ऋजुमूत्रः सम्प्रति 16 मुखादिरेव । घनेरर्थस्य भेदःशब्दनयः इन्द्रः शक्रः पुरन्दरः । पर्यायभेदतो भिन्नमप्रकाशते मममि- "मिन भिम प्रायोग सममिः' इति क -1 - x प्र० न० त०६-५४ । .

·जनी सप्तपदार्थी। रूढः इन्दनादिन्द्रः। स्वप्रवृत्तिनिवृत्तात्मभूतक्रिया- प्रवर्तकमेवम्भूतनयः, यथेन्दनमनुभवन् इन्द्रः । इति सझेपत्तः सप्त नयाः । नयाभासनिरूपणम् । 4 अथ नयाभासाः। नेगमाभासा योग- [योग-१] वैशेषिकाः । सनहाभासोऽद्वैतवादी। व्यवहाराभासश्चार्वाकदर्शनम् । अथ, पदर्शन- 8 प्रमाणानि । यथोक्तम्- "चार्वाकोऽध्यक्षमेकं, सुगतकणभुजौ सानुमान, सशान्द तद् द्वेतं पारमर्पः, सहितमुपमया तत् त्रयं चाक्षपादः। अर्थापत्त्या प्रभाकृद् वदति, च निखिलं मन्यते भट्ट एतत् 12 साभावं, द्वेप्रमाणे जिनपतिसमये स्पष्टोऽस्पष्टतम्य ॥११॥ नं साद्यं तथा बौद्ध मीमांसकमवापरम् । लोकायितवमौलूक्यं पडेता दृष्टयः स्मृताः । , " " 1"योगा वैशेपिरा " इति क-पाठ । +दं पर रत्नाकरातारियादिषु दृश्यते । पप्रमेयरत्नकोशे पटौदन पृ. ७२ वर्तते ।

·प्रशस्ति । 4 जैनस्याप्टादशदोपरहितोऽयाध्यसिद्धान्तखलो- क्पपूज्यः केवलज्ञानी +देवाधिदेवः । सर्वसङ्गपरि- त्यागी पञ्चमहाव्रतधारी गुमः । क्षान्त्यादिदशविधो धर्मः । सम्यक्त्वमूलद्वादशवतधारक *उपासकः । पद्रव्यम् । सप्त तत्वानि । ज्ञानक्रियाभ्यां कृत्स्नकर्म- विप्रमोक्षो मोक्षः । इति जिनशासनाऽऽम्नायः । इति श्रेयाश्रेणयः ।। ग्रन्थकारप्रशस्तिः। शैलाशुगसभूपाब्दे पो-[मो० १]वलप्रतिपदिने । जैनी सप्तपदार्थाय प्रमाणनयनिर्मिता ॥ १ ॥ यशासागरशिप्येण सागरेण यशस्वता । विचारसागरोद्बोधसिद्धये ध्रुतसम्मता ॥ २ ॥ 8 12 इति जैनी सप्तपदार्थी पूर्णा । . इतिश्रीतपगच्यीयपडितश्रीयश सागरगणिगिष्यप.- यशस्वत्सागरविशेषितेय सप्तपदार्थी प्रस्फुर्तिभावमगमत् । संवत् १७५८ वर्षे समुदयपुरवरे श्रीजयसिंहराग्ये इति क-पुस्तकेऽधिक दयते ॥ 11 ॥ + अन-तीर्थकर । श्राद्ध-प्रायन ।

·પરિશિષ્ટ.

·अर्हम्.
જેની સપ્તપદાર્થો
તે ઉપર નેટો અને વિચારણા
પૃ૦ રૂ પતિ ૨ ચહ્નર વસ્તુમાં રહેવા મજવિત અનેક ધર્મ
( ગુ ) નુ, જૂદા જાદા દેશળ અને અવસ્થા આદિની દૃષ્ટિથી,
પ્રતિપાદન કરનાર સિદ્ધાનનું નામ સ્યાદ્વાદ છે (“gfમન ઘffm
પેલા જનાધર્મવીર ઃ ') “સ્થાત ” એ સંસ્કૃતિનો
અચય છે નિત્ય-અનિત્ય, સ-અસત, સારો-ખરાબ, વા–અવાચ્ય,
વિગેરે અનેક વિરુદ્ધ કે અવિરદ્દ હમેને સીકાર કરે છે 'ચાત ?
શબ્દને અર્થ છે તેને વાદ–કહેવુ તે “સ્વાદ” કહેવાય
મરીને નટિ જાણનાર કે અપૂર્ણ જાણનાર લે “સ્માત
શબ્દને અર્થ “શાયદઘણું કરીને એ મદિગ્ય અર્થ ટીસ્યાદ્વાદ
યથાર્થ રીતે નહિ સમજવા મજાવવાની ક્ષ કરે છે શ્યાદાદ એ
પૂર્ણ અને સમદષ્ટિનું નામ છે ધર્મોને તુલનાત્મક અભ્યાસ કરતા
મુ અને જગના વિચારનો વિરોધ શમાવવા માટે આ એક અપૂર્વ
૨૪

·નોટ અને વિચારણા
મિહાન છે એ સિદ્ધાન્તને યથાર્થ રીતે જાણનાર વસ્તુમાં જૂદી જૂદી
અપેક્ષાએ રહે અને તમામ ધર્મોનું નિરીક્ષણ કરી શકે છે ગમે
તેવા વાધા ભરેલા વાદ-વિવાદને ઉકેલ સ્યાદ્વાદથી આ શકાય છે
તેથી આનું બીજુ નમ અનેકન્તવાદ · પણ છે જેનોમાં એ
વિષયના એકડે છે છે
પણ વર્તમાનમાં તેના ઉછે. અભ્યાસીઓ
વિ છે બધા ધર્મને સમ-નય કરવા તથા સાચુ તત્વ જાણવા માટે
દરેકે ખ્યાદિનુ અરબન લેવું જોઈએ
( ૨ )
૩-૪ કિ જ
અહિં વિજ્ઞાન સારસ્વ ને અર્થ બેમત નથી,
એના બ ને વિજ્ઞાન પાઠ ઠીક લાગે છે
6
૦-૭૧ની રાજૂ જૈન વાણી એટલે શ્રુતજ્ઞાન જૈન સિદ્ધા તની દષ્ટિએ
નમય કે જ્ઞાન દેનારી કઈ દેવકની વિશિષ્ટ દેવી નથી તોયબ્રની
વાણીને જ (શ્રતજ્ઞાન અથવા વાણીવાળા શાસ્ત્રને) જેનો સરસ્વતી -
છે તેથી આ પ્રયના કર્તાએ મગજમાં તેની ઉપાસના-સ્તુતિ કરી છે
૬-૭ અતિ
અહિ અને એમ બે શબ્દ છે
અતિ ને અર્ય પ્રદેરા (ભાગ) કે પ્રદેશ એટલે જેના બે ભાગ ન
ચષ શકે એ નાનામાં નાનો ભાગ અને ને-અર્થ-અય છે
જ-સમૂહ અથૉત્ જે--અનેક પ્રરને
અનિમય શબ્દ વપરાય છે કાળમા તે નથી ત્યારે તેમાં અસ્તિકા
જપે ય ત્યાં
વ૫ ય નહિ
૩૫

·જેની સપ્તપદાથી છ–૫ જેતw......ચેતન્ય એટલે જ્ઞાન. જ્ઞાન એ આત્માનું અસાધારણ લક્ષણ ( ધર્મ ) છે. ન્હાનામાં ના-નિગમના જીવમાં પણ જ્ઞાનની માત્રા થડા ઘણા અંશે જરૂર હોય છે. જે તે ન હોય તે તે સિવાય પિતાના આહારાદિ લેવાની ક્રિયા તે સ્વતંત્ર રીતે કરી શકે નહિ. મુક્તાવસ્થામાં જ્ઞાનને સંપૂર્ણ વિકાસ થએલો હોય છે. મૈયાલિકે જ્ઞાનને આત્માથી તદન જૂદું પણ આભામાં સમવાય સંબંધથી રહેલું માને છે, એટલે કે જ્ઞાનને આત્માને સ્વભાવ (ધર્મ) નથી માનતા. તેના વિરોધ માટે આ વિશેષણ અપાયું છે. સાંબે આત્માને , સામ, અને વપરાશ માને છે. ( જૂઓ-સાંખ્યતત્વ કૌમુદી છે. નિયાયિક વિગેરે આભાને સર્વત્ર વ્યાજ અને કરજ (નિત્યમાને છે. (જૂઓ-મુક્તાવલી). અદ્વૈત વેદાન્તી બધા આત્માઓને એક જ બ્રહ્મ માને છે. એ બધી કલ્પનનો વિરોધ કરવા આત્માને માટે આ બધાં વિશેઘણો જેનાએ આપ્યાં છે. ૭–૧૭ ૪ શાન...પાય ઈદિય, મન, વચન, કાય, શ્વાચ્છવાસ અને આયુષ્ય, એ કુ દશ પ્રાણ છે. (જૂઓ-નવતત્વ. ગાથા ૭ મી. આ દશ પિકીના ચાર પ્રાણ તે ઓછામાં ઓછા કોઈપણું સંસારી જીવને યજ. પર્યામિ પૈકીના ઘણાખરા ભેદ પ્રાણમાં પણ ગણાવ્યા છે. તે તેમાં શું ભેદ છે? એના ઉત્તરમાં સમજવાનું કે પથમિ એટલે નિષ્પત્તિ, તે પ્રાણને ઘડે છે, એટલે તે કારણ છે અને પ્રાણ કાર્ય છે. કર્મ યુક્તસંસરી જવના આ દ્રવ્ય પ્રા છે. ભાવા તે દરેક જીવના જ્ઞાન દર્શનાદિ છે. જે જીવમાત્રમાં હમેશાં ય છે, એટલે નાદિ એ જીવનું અસાધારણ લક્ષણ છે. : ૩૬ :

·ને અને વિચાર! * (૭) ૮-૨ નિત્ય પિતાના મૂળ સ્વરૂપને નાશ ન થે” એ નિસનું લક્ષણ છે (“જૂrs નિયન') જ્ઞાનવાન આત્મા તરીકે બધા જન્મ અને અવસ્થામાં આત્મા સરખો છે, એટલે કે કોઈ પણ રથને આત્માનું ચેતનાવ7 મૂળ સ્વરૂપ નષ્ટ થતુ નથી. તેથી મૂળ સ્વરૂપની દષ્ટિએ તે નિત્ય છે આત્માની સાથે દૂધ પાણીની જેમ ગાઢ સબ ધ ધરાવનાર (જૂઓ ભગવતી મૂત્ર. ) શરીર વિગેરેના રૂપાન્તર-ફેરફાર થાય છે. એકના વિનાશ અને બીજાના ઉત્પાદમાં નવાજૂનાપણ અનુભવાય છે એ બધા આત્માના જ પર્યા રૂપાન્તરો ) કહેવાય, એ દષ્ટિએ “ આત્મા અનિય છે” એમ કહેવામાં પણ કો બાધ જણાતો નથી દાખલા તરીકે મનુષ્યને આ મા દેવગતિમાં જન્મે, તે મનુ- ષ્યનું રૂ૫, જન્મ, વય, સુખદુ ખ ભોગ વિગેરે બધું બદલાયુ–નષ્ટ થયુ, તેથી મનુષ્યઆત્માનો વ્યય-વિનાશ થયો દેવનું વય, જન્મ, ૫, સુખદુ ખ, બેગ વિગેરે બધુ નવુ થયું, તેથી દેવ રૂપે તે આત્મા ઉત્પન્ન થયે કહેવાય જ્યારે બંને જન્મમા આત્મવ્યક્તિ તે તેની તે જ (જ્ઞાનવાળી) રહી, તેથી પયય—અવસ્થાની દષ્ટિએ અનિત્ય અને મૂળ રૂપથી આત્મા નિત્ય એટલે પ્રેમ કર્યો કેવળજ્ઞાન જેવી વસ્તુમાં પણ સન્મતિ પ્રકરણકાર ઉત્પાદ, વ્યય અને દૈવ્ય ધટાવવાનું કહે છે ( જૂઓ-બીજા કોડની ૩૫ અને ૩૬ મી ગાથા) મુક્તાવસ્થામાં પણ ઉત્પાદાદિ ઘટે છે, તે વાત તે ગ્રથમા આગળ તત્વનિ મા પ્રથકાર જ (૫૮) લખે છે. મતલબ કે જગતી તમામ ચીજેમા ઉત્પાદાદિ વટાવી શકાય છે કારણ કે તે વસ્તુનું લક્ષણ જ છે ( શ્રેજપુર 'તત્વાર્થસૂત્ર પ–ર૯)એથી જ બધે સ્થળે સ્યાદ્વાદની સિદ્ધિ થાય છે. : ૭ :

·જેની સપ્તપદાર્થો e T s ( ૮ ) (૪–૪ સાદ જેમાં વસ્તુનો વિશેષ આકાર નિગેરે સ્પષ્ટ જણાય તે જ્ઞાન સાકાર (આમ-સહિત), અને જેમા વરતુના વિશેષ આકાર વિગેરેનુ ભાન ન થાય તે નિરાકાર (નિ-આમર-આકાર વગરનુ ) છે. સાબ- ઉપમ ” એટવિશે -જ્ઞાન અને “ નિરાકર-૮૫ગ એ દર્શનનન સામાન્ય જ્ઞાન આ અને ઉપમના બાર પ્રકારો પિકી મતિ શ્રુત, અવધિ, મન પર્યાય અને વળ, એ પાચ જ્ઞાન અને ભતિજ્ઞાન, કૃતજ્ઞાન, અવધિઅજ્ઞાન, એ ત્રણ અજ્ઞાન મળી આ સાકાર ઉપગ (જ્ઞાન)ના, તથા ચક્ષુદર્શન, અચક્ષુદાન અવધિદર્શન અને કેવળદર્શન એ ચાર નિરાકાર ઉપગના કરે કહેવાય મુક્તાવસ્થામાં તે-આ બામથી ફક્ત-કેવળજ્ઞાન અને વળ- દર્શન જ હોય છે પર આર-પારના છ મેક્ષ મેળવવાના અધિકારી છે એ દષ્ટિએ મેક્ષના પંદર ભેદે કા કે મુક્તાવસ્થામાં વ્યક્તિત્વન્સ... સિવાયને કોઈ જાતને બેભાવ રહેતો નથી, કારણ કે ત્યા ભેદનું કઈ પણ કારણ (કર્મ) રહ્યું નથી મુખ જેવો તેમ્ના અગ્રભાગે–-ડે જઇને રહે છે તેઓને જેને સિદ્ધ' કહે છે કે પછી અનેકમા ધમાંગ્નિકાય અને અધમસિકાય નથી એટલે ત્યાં કોરની ગતિ કે સ્થિતિનું માધન નહિ હેવાથી આત્મા અકમાં જઈ દે રહી શકે નહિ, એ જેનસિદ્ધાત છે કેટલાક નવા અને જતા જેનેજર ૫ડિનોએ “જેનોના મુકત જીવો હમેશા આગળ ને આગળ ગતિ કર્યા કરે છે નિત્ય ક્યા જ કરે છે' (જુઓ-અદત નિહિમ એમ પૂર્વપક્ષ કરી જૈનધર્મનું ખાન અને ઉપહાસ્ય કર્યું છે કરે છે તે તેમની મેરી જાતિ છે. પણ કે જેનલમ છના : ૩૮ :

·નેટા અને વિચારણ તેવું માનતો જ નથી. એમ હું મારી લાંબા કાળની તપાસથી કહું છું. તમામ કર્મોનિ મૂળથી ક્ષય થયા પછી શરીરમાંથી છૂટી (“ના નૌશા: ' . ૧૦-૨) મુક્ત જીવ બહુ જ ટૂંકા સમયમાં ઊર્ધ્વ ના અગ્ર ભાગમાં જઈને સ્થિર રહે છે.(“તના- ભૂર્ગત મારાજા– 'તત્વાર્થ સત્ર ભાવ્ય ૧૦–૫) એમ જેના બધા સંપ્રદાયનું માનવું છે. આ સંબંધમાં ન્યાય અને વેદાન્તના મહાન વિદ્વાન કારવાળા શ્રીયુત પંડિત રાજેશ્વર શાસ્ત્રીજીની માયેના ખારા પત્રવ્યવહારમાં તેમણે મને જણાવેલ કે- પ્રાચીન વૈદિક વિદ્વાનોએ મા આધારે તે પૂર્વપટા કરી ખંડન કર્યું છે તે મ્હારી જાણમાં નથી માટે હુ એ વિષે કંઈ પણ કહી શકું નહિ.' વિદ્વાનોએ તે અમુક દર્શનકાર શું માને છે, એ સંપૂર્ણ રીતે જાણીને જ તેના ખંડન મંડનમાં ઉતરવું જોઈએ. (૮) ૮-૧૬ રજેરા.…….અવય-પરમાણુઓને માટે – વસ્તુને સ્કી. રકનો અમુક ભાગ તે દેશ અને ધન-સ્થા) સાથે જોડાએલ નાનામાં નાને કે જેના બે ભાગ ન થાય તે અશ તે કહેવાય છે. જ્યારે અંક એટલે જથ્થાથી પ્રદેશ જ પડે ત્યારે તે પ્રદેશનું જ નામ “પરમાણુ' કહેવાય છે, તેથી પુદગલના ચાર ભેદે થાય છે. જ્યારે ઘર્મ, અધર્મ, આકાશ અને વાસ્તિકાયના પશે મૂત્ર-અવયવીથી કદી પણ વિખુટા પડતા નથી, માટે તે ચારેના ત્રણ ત્રણ ભેદ જ છે. કેમકે આ ચારે દિવ્ય અરૂપી સબદ્ધ અને વ્યાપક છે. પુગળ (જડ) ના પ્રદેગો જાદ થઈ શકે છે. જુદા પડેવા પટેલનું નામ “પરમાણુ કહેવાય. પરમાણુ એ એક ઝીણામાં ઝીણે પદ અને જડચીજનું છેલ્લામાં છેલું કારણ છે. પુલનો-ભાવ વધતું હતું, ·જેની સપ્તપદાથ પૂર્ણ થવુ, નવું જૂનું થવું વિગેરે છે. પરમાણું--અને તેથી બનેલ દશદિ-સ્ક એ બંને પુદગલ કહેવાય છે. (તસ્વાર્થ પ-૨પ, તથા ભગવતી સૂત્રની ટીકા શતક ૧ ઉદ્દેશક ૪ ). પુદ્ગલને સ્કંધ બેથી લઈ અન તાનંત પરમાણુન-હઈ શકે છે, જ્યારે બીજા દ્રવ્યોને ધ નિધનાકારને જ–-હેમ છે. સાંખ્ય દર્શન પૃથ્વીને ગધતભાત્રા- પ્રકૃતિનો એક ભેદ) જન્ય માને છે. (જૂઓસાંખ્યતત્વમુદી કારિકા 8). અંધકાર અને છાયાનેયાયિકદર્શનતેજ-તપને અભાવ માને છે. (જૂઓ–મુક્તાત્રી). તેમ પૃથ્વી વિગેરેમાં સ્પર્શ, વર્ણ, રસાદિ બધા ગુણે માનતા નથી બેહો આત્માના અર્થમાં પ્રદૂગલ શબ્દ વાપરે છે, તેથી મંથરે કહ્યું છે કે મૂર્શિકા. ર વાગજવન્તરિ ” “પુદગલે મૂર્ત અને સ્વશાંદિવાળા છે.” તથા “તતઃ તિર...” પૃથ્વી તડકે અધારું, પ્રકાશ, છ વિગેરે પુસવના રૂપાન્તરી છે” પૃ. ૮–૧૧) જગતની તમામ નાની મોટી ૩પી જડ જેનું મૂળ કારણ પરમાણુરૂપ પુદગલ છે અને પરમાણુ સ્વરૂપથી કદી પણ નષ્ટ નહિ થતું હોવાથી તે સિત્ય છે. જ્યારે ય રૂ૫ પુદ્ગલમા કરશુપણું અપેક્ષિત છે. કર્યપણું નિશ્ચિત છે. ઉત્તરના નેધ ( જયા)નું પૂર્વક કારણ છે. પરંતુ પૂર્વના પરમાણુ અથવા પિતા કરતાં નાના સ્કથી મેટ રક ઉપજ થઈ કરી તે કાર્ય છે. તેથી અનિત્ય કહેવાય છે. જેનશાસ્ત્રકારોએ પુદગલના આઠ પ્રકારે માન્યા છે. જેમાં જગતની તમામ ચીજો, કર્મ, ભાષા, મન વિગેરે રૂપીપને અમાવેશ થાય છે. જેના રિયાચિક, શષિક અને બદલે પી બાનિક જગતું છેલ્લુ કાળુ પરમાણ. માને છે, જ્યારે સા, પગ અને વેદાન્તના બધા પ્રદા પ્રવૃત્તિ માને છે, તેથી તેઓ નિવાદી કહેવાય છે. : Y૦ • ·ન અને વિચારણા ( ૧૦ ) ૧૦-૫ થર્મચ ..જીવ અને પુદગલ એ બને મળેલ કે જૂદા જૂદા પિતા પોતાના સ્વભાવમળથી ગતિ કરતા હોય તેમા મદદ રૂપે ગતિમાં સહાય કરનાર જે નિમિત્ત રૂપ પદાર્થ તેનું નામ છે ધર્મદ્રવ્ય- ધર્માસ્તિકાય તેમ પોતાના સ્વભાવથી જ સ્થિરતા કરતા જીવ અને પુદગલની સ્થિરતામા જે નિમિત્ત રૂપ કબ તે છે અધર્મદ્રવ્ય-અધમાંતિ- કાય અહિં ગતિથી હાલવું, ચાલવું, ચઢવું ઉતરવું, કૂદવું, ગોળ કડુ, વિગેરે શરીરની તમામ જાતની ક્રિયા સમજવી તેમ સ્થિતિથી શરીરની તમામ ક્રિયાઓનો અભાવ સમજો આ બંને દ્રવ્યો નિત્ય, સ્થિર, સંપૂર્ણ લકવ્યાપી, અને અસંખ્યાત પ્રદેશવાળા છે (ભગવતી સૂત્ર તક ૨, ઉદ્દેશક ૧૦ મા એ વિષે સારી ચર્ચા છે ) કેટલાક લોકો આ બન દ્રવ્યને ધર્મ-પુણ્ય અને અધર્મ-પાપ તરીકે માને અને મનાવે છે, પણ જેનસિદ્ધાતની દષ્ટિએ એ તેમની બ્રાન્તિ છેદરેક કાર્યમાં ઉપદાન (મૂળ) કારણ—અસાધારણ ધરણ સિવાય નિમિત્ત કાર્યની પણ અવશ્ય અપેક્ષા રહે છે નિમિત્ત કારણ સિવાય મેઇપણ કાર્ય સિદ્ધ થતુ નથી એ રીતે જીવ અને પુદગલ (જs) ગતિ અને સ્થિતિ કરે, તેમાં ઉપાદાન કારણ તે તે પોતે જ છે, પણ તેમા નિમિત્ત કારણ કે તે માનવુ તો પડશે જ. તેથી છે અને પુગલને ગતિ અને સ્થિતિમા જે નિમિત્ત રૂપ મહાયક કારણ હોય તેનું નામ જૈનદર્શને અનુક્રમે ધમસ્તિકાય અને અધમતિ કાય રાખ્યું છે. વળી જે ગતિ અને સ્થિતિને મર્યાદિત કરવામાં કોઈ પણ કારણ ન માનીએ તે જીવ અને પુત્રી પોતાના ભાવથી ગતિ કરતા થઇ કાળે સાવ વિખૂટા પડી જશે. એટલે કે એક દ્રવ્ય લોકમા અને બીજુ દ્રવ્ય અકમા ચાલ્યુ જશે આ આપત્તિને ·જેની સપ્તપદાથી ? ટાળવા માટે જીવ અને પગલની ગતિ અને સ્થિતિને મર્યાદિત કર વાનું કઈ પણ કારણ માનવું જોઈએ. અને તે જે કારણ હોય તેનું નામ ધર્મ-ધમસ્તિકાય અને અધર્મ-અધમસ્તિ-ય છે. નામ ગમે તે રાખે. નામમાં કોઈને વિરોધ નથી, પણ પદાર્થ તે ભાન જ જોઈએ. આગમ સિવાય તથી પડ્યું તે બન્ને દશે સિદ્ધ થાય છે. અનેકાથક શબ્દ હોવાથી ધર્મને અર્થપુણ્ય અને અધર્મને અર્થ પાપ થાય છે ખરે, પણ દ્રવ્ય નિરૂપણના પ્રસંગમાં તો અહિં ગતિ સ્થિતિમાં સહાયક દ્રવ્યોને જ અર્થ કર જોઈએ “હરિ” શબ્દના કૃષ્ણ, ઇન્દ્ર, ઘડે, વારિ, વિગેરે અનેક અર્થો થવા છતા કૃષ્ણના પ્રસગમા તે હરિને અર્થ કૃષ્ણ જ કરાશે અને ઇન્દ્રના પ્રસંગમાં ઇન્દ્ર જ કરાશે બીજો નહિ ( ૧૧ ) ૧૧૧૬ રન ISમાળો તા. માટે અહિં લખ્યું છે કે તે નિત્ય, લેકવ્યાપ્ત અને અસખ્યાત પ્રદેશવાગે છે ” આ ઉદેખથી કેટલાકને આશ્ચર્ય થશે અથવા ગ્રન્ય- કારની ભૂલ જાગે. કેમકે અત્યારે આપwામા આવી એકાંત માન્યતા છે કે – કાળ દ્રવ્ય નથી, સમયરૂપ હેવાથી તેના પ્રદેશ પણ નથી” પણ આશ્રય લગાડવાની કશી જરૂરત નથી, વેર જે આગામી પાય-ભેદ) નયની દષ્ટિએ ઝળને પણ દ્રવ્ય માન્યું છે. જેમ - જો જ મહૈિ! વ્યા જેના જોમા ! છ દવા ઉત્ત, તે धम्मस्थित ए, अधम्मत्यिकाए, भाग सत्यिक ए, पुग्गल स्थिशए, जीवत्यि. થા, અરામભગવાન મહાવીરને પુછ્યું કે કેટલા ર છે ! ત્યારે તેઓએ કહ્યું કે – હે ગતમ! છ દસે છે, તે આ પ્રમાણે પરિતાકાષ, અધર્મારિતકાય, આકાશ, પુગળ, જીવ અને કાળ” કાળને વ્ય માનવાવાળાની યુતિ છે કે જુવાનપણાનું જ્ઞાન, કાળકૃત કાળ S - ·નો અને વિચારણા પહેલા પછીનું જ્ઞાન, સાથે અને કમનું તથા વહેલા મેડાનું જ્ઞાન આપણને થાય છે એનું નિમિત્ત કારણ કઈ હોવું જોઈએ. તે નિમિત્ત કારણ કાળ સિવાય બીજું ઘટતું નથી, માટે કાળને દ્રવ્ય માનવું જોઈએ. લાબા તથા પૂર્વકાળને લીધે વૃદ્ધ-મોટા, પહેલા, જલ્દી વિગેરેને વ્યવહાર થાય છે. તેમ ટૂંક તથા પાછળના કાળને લીધે જુવાન-નાને, પછી, મેવું વિગેરે કહેવાય છે અને તેથી આપણને તેવું જ્ઞાન થાય છે. કલાક, દિવસ, મહિના, વર્ષ, ઋતુ, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યકાળ વિગેરે વ્યવહારનું કારણ પણ કાળ પદાર્થ જ છે. “એકાન્ત રીતે કાળ દ્રવ્ય નથી” એમ જેને કહી શકે જ નહિ. અને તેથી પર્યાપનયની દૃષ્ટિએ કાળને દ્રવ્ય માની ત્રણે કાળમા તેને અનન્ત મમય–પર્યા હોવાથી તેમાં ઉત્પાદ, વ્યય અને પ્રવપણું તથા ગુણપર્યાયયુક્તપણ પણ તત્વાર્થ- ભાષ્યની મોટી ટીકામાં (પ-૩૮, પૃ.૪૩૧) ધટાડ્યું છે. તેમ કાળમાં પ્રદેશે અવયવ તથા પરિણામિપણું પણ શ્રસિદ્ધસેનગણિએ તસુ ની ટીકામાં સિદ્ધ કર્યું છે. (“સાર કા દ્રવ્યવાદ્, મમરા- લિવર, તત ત્તરારકાવવા--હૃતિ ...તો મારા વચા ga'પૃ. ૪૩૪) પ્રદેશ માનવાથી કાળમા અસ્તિકાયતા પણ આની છે-('જ શતાજdiSardhતાવોનું-ચા' ત સૂટ પૃ. ૪૩૪). મતલબ કે દ્રવ્યાર્થિક નયની દૃષ્ટિએ કાળને દ્રવ્ય માન્યું નથી. જ્યારે પર્યાયાર્થિક નથી મળ્યું છે. તેય દિગબર જ કાળને દ્રવ્ય માને છે. એમ માની શ્વેતામ્બરેએ વિરોધ કરવાની કશી જરૂર નથી. અથવા અન્યકાર ઉદાર હોવાથી તેમ આ પ્રખ્ય સર્વોપયોગી હોવાથી આમાં પહેલા ની અને પછી દિગંબરાની એમ બને ૨ માન્યતા લખી છે એમ પણે કહી શકાય. ના.. જ્યારે કાળને નયાન્તરની દૃષ્ટિએ જૂદુ વ્ય માન્ય છે ·જેની સપ્તપદાર્થ ત્યારે તેનું કાર્ય, તેને ઉપકાર વિગેરે બધું તેમાં માનવું જોઈએ. એથી વર્તનાવિગેરે કાળનાં કાર્યો બતાવ્યાં છે, અર્થાત વર્તનાદિ બીજ પદાર્થો ઉપર કાળને ઉપકાર છે. વર્તનને અર્થ ઉત્પત્તિ ક્રિયા કરવી, વર્તવું અથવા ગતિ થાય છે. ધર્માસ્તિકાય, છત્ર, પુદગળ વિગેરે દ્ર તિપિતાના સ્વભા- વથી પ્રતિસમય જે કાર્ય કરે છે તેમાં ઉપાદાન કારણ તો તે પિતે જ છે પણ નિમિત્ત (અપેક્ષા) રૂપે પ્રેરણા કરવી તે વર્તના છે અને આવી વન કાળ સિવાય બીજામાં ઘટી શકે નહિ, માટે તે કેળનું લસણ કહેવાય છે. સારા દ્િ રક્ષણમ્'. ( ૧૨ ) ૧૨-૪ પુળ્યા...અહિં અથવા બે ભેદ બનાવ્યા છે. સુખદિ અભીષ્ટ વસ્તુ પ્રાપ્તિનું કારણ તે પુણ્યાશવ, ને તેથી વિપરીત પપાશ્રય. પુણ્યવિષયસુખરૂપ ફલને આપનાર લેવાથી આત્મિક દૃષ્ટિએ સેનાની બેડીની જેમ ઉપાધિ રૂડાઈ કરી તે પણ ત્યાજ્ય છે. વારિ- નઃ પૌઃ આ સ્થળે “પર્વ' શબ્દથી પહેલે પુકાવ સમજવાનો છે. પુણ્ય ૪૨ પ્રકારે ભગવાય છે. માટે તેના બેતાલીસ ભેદ છે. (નવનત્વમાં ૧૫ થી ૧૭મી ગાથા સુધી તે ૪૨ ભેદ બતાવ્યા છે). પાપનું ફળ ૮૨ પ્રકારે ભોગવાય છે માટે પાપુઆવના ૮૨ બેદે છે. ( નવતત્વ ગાથા ૧૮ થી ૨૦ સુધીમા) બંનેના આ ભેદે કાર્ય હેવા છતાં પુય અને પાપને બાધવાના કારણે પણ થઈ શકે છે. એટલે તે કાર્ય અને કારણ બને કહી શકાય છે. આગળ ઈદિય શાય વિગેરેના બેતાલીસ ભેદો સંથકારે લખ્યા છે. તે કર્મ બાંધવાના હેતુ હોવાથી આશ્રવ છે. આશ્રવના દ્રવ્ય અને ભાવ બે ભેદે છે, કર્મનું આવવું તે વ્યાવ, અને આત્માને કર્મ અનુવા છે. જે વિચાર તે ભાવાવ. એ રાત.કર્મને રોકવાની ·૧૫-૬ સતપયહવાયા...સત્પદપ્રરૂપણ વિગેરે આ બધું મેનુ નોટો અને વિચારણું મિ-કવી તે દ્રવ્યસંવર. અને આત્માના તેવા - સારા અધ્યવસા- વિચારે તે ભાવસંવર છે, ન તત્વના દ્રવ્ય ભાવ ભેદે થઈ શકે છે. ( ૧૨ ) ૧૩-૭ ચારિત્રાજ....ચારિત્ર એટલે આત્મિક ક્રિયા. અથવા આત્માના સ્વભાવમાં તલ્લીનતા-રિથરતા. તેના ભેદ પાચ છે. તે આ પ્રમાણે મામયિક, છેદો પસ્થાપ્ય, પરિહારવિશુદ્ધિ, સૂક્ષ્મસંપરાય અને યથાખ્યાત. ( ૧૪ ) ૧૩-૧૨ સામા......ઈચ્છા પૂર્વક સ્વતંત્રાથી તપસ્યાદિ દ્વારા કર્મને ક્ષય કરે તેનું નામ સકામ નિર્જરા, અને ઈચ્છા વગર પરા- ધીનતા કે શૂન્યતાથી કશે સહન કરી કર્મનો ક્ષય કરવો તેનું નામ અામ નિર્જર છે. નિર્જરા એટલે કર્મનું ઝરવું-ક્ષય થવું. તપ વિગેરે તેના કારણે પણ નિર્જરા કહી શકાય છે. નિષ્કામ ઉપાસના, શુદ્ધ ચારિત્ર વિગેરેનો સમાવેશ સકામ નિર્જરામાં કરી શકાય. ( ૧૫ ) ૧૫૩ ચો.…....આભાના સહયોગથી મન વાણી અને શરીરના બાપાને અહિં ગિ કહ્યો છે. (“રામના ચો: 'તત્વાર્થ- ૬-૧). મનનાચાર, વાણુના ચાર, અને શરીરના સાત પ્રકારના વ્યાપાર (ક્રિયા) હેઈ કરી ત્રણેના કુલ પંદર ભેટ છે. (જૂઓ. દંડક સ્વરૂપ નથી, પરંતુ મેક્ષ સંબધી સ્પષ્ટ વિચાર કખ્યામને સારી : જ્ય :

·જેની સપ્તપદાર્થ
રીતે ઓળખવાનુ માધન (ઉપાય) છે જેનપરિભાષામાં આને કાર
પણ કહે છે મેક્ષ સિવાય બીજા પદાર્થોનું પણ સ્કુટ જ્ઞાન આ નવ
સાધનાથી કરાય છે ( જુઓ તસ્વાર્થ ભાષ્યીકા ૧-૮) મેક્ષ
છે કે નહિ ? અને છે તે કેવો ? વિગેરે પ્રશ્નો-શાઓ કરી મેલની
મત્તાને નિર્ણય કરે એનું નામ છે સત્પદપ્રરૂપણ એ રીતે દય
ક્ષેત્ર વિગેરેથી પણ એ વિચાર કરી શકાય છે તેનું સ્વરૂપ તે
બધા ને મૂળથી ક્ષય ર તે છે
( ૧૭ )
૧૫-૧૪ સંબૂ મમ્મફતને અર્થ અહિં સાપ તત્વ ઉપર
સાચી શ્રદ્ધા થવી તે થાય છે આ વસ્તુ દેના ઉપશમ સોપશમ
તથા આત્માના આધ્યાત્મિક વિકાસથી આત્મભા પ્રગટે છે (જુઓ
તત્વાર્થ અધ્યાય ૧ ) ગિશાસ્ત્રમાં આચાર્ય શ્રી હેમચક,
સાચા દેવ ગુરૂ અને ધર્મ ઉપર શુદ્ધ શ્રદ્ધા થવી તેવો સભ્ય
ફત્વનો અર્થ કરે છે પણ વિચારક દષ્ટિએ પહેલે અર્થ મારો લાગે
છે મમ્મત્વ એ આત્માને મોટો ગુણ છે આભાની વિનિત દશાનું
એક ચિક છે આ ગુણ પ્રાપ્ત થતા આત્માને વસ્તુ અને તેને
ધર્મોની સાચી ઓળખાણ થાય છે અને ઓળખાણ થયા પછી તે
ઉપર સજજ શ્રદ્ધા-રુચિ ઉત્પન થાય છે જેનકુળમાં ઉત્પન્ન થનાને જ
આ ગુણ
ઉત્પન થાય એમ આગ્રહ પૂર્વક કહી શકાય નહિ તેમ
અન્ય ધર્મ મુળ કે વિદેશમાં ઉત્પન્ન થનારતે અવ ન જ હોય
એમ પણ ભાર દઈને કહેવાય નહિ આત્મગુણના વિકાસને કોઈએ
ઈજનેરો લીધે નથી ના વિચાર પવિત્ર આચાર અને સતત પ્રય
ના દઢ માથી બે વસ્તુ મળી શકે છે પરિશ્રમ
છે કે – દર્શન (સમ્યગ ન) યુન જ નવા કર્મોથી લિપ્ત છે
૪૬

·ને અને વિચારણા
નથી. ”બાદો પણ આને જૂ નામથી માને છે. આનું બીજું નામ
સમ્યગદર્શન પણ છે. જેને ઉપશમ વૈરાગ્ય અને આસ્તિકભાવ થવો,
તથા તત્વ બુદ્ધિ જાગવી વિગેરે એના ક્રમિક પરિણામે છે. ઉત્પત્તિ
કારણેના ભેદથી એપશમિક, ક્ષાપશનિક, ક્ષાયિક, વિગેરે એના
ભેદે છે. સત્તા રૂપે સમ્પત્ય જીવ માત્રમાં હોય છે, પણ બાહ્ય
સાધનથી અથવા નિસર્ગ (આન્તરિક પરિણામ ) થી તેને
આવિર્ભાવ અને વિકાસ અમુક માં જ
થાય છે. તેવા અને
જૈનશાસ્ત્રમાં ભવ્ય કહ્યા છે, બાકીના અભવ્ય છે. આ બંને અનાદિ
કાળથી તેવા જ
રવભાવવાળા છે. કોઈના કરવાથી થયા નથી.
ભિવ્ય મેક્ષમાં જવાને યોગ્ય છે. અભવ્ય યોગ્ય નથી. કારણ કે તેનામાં
મ્યવને આવિભૉવ-ઉત્પાદ અને વિકાસ ન જ થઈ શકે એમ
જૈનતત્વની માન્યતા છે. બહુ ઊંચી સ્થિતિએ પહેચેલ ગીર-કેવળી
અને-મુક્ત-છ સમ્પર્શની નહિ પણ સમ્યગદષ્ટિ કહેવાય છે.
અને તે સાદી અનંત છે જૂઓ તસ્વાર્થ ભાષ્યની ટીકા
( ૧૮ )
૧૬–૩ માળ જેથી વરતુ સંપૂર્ણ પારખી શકાય તેનું
નામ પ્રમાણ છે. સંપૂર્ણ પારખવાનું કામ જ્ઞાનથી જ થાય, જડથી
નહિ; માટે જ્ઞાન જ પ્રમાણ થઈ શકે. વળી તે જ્ઞાન પિતાને પ્રકાશ પણ
દીવાની પેઠે પોતે જ કરે છે. દી જેમ પોતેજ પેતાને પ્રકાશિત કરતો
ધરમાં રહેલી ચીજોને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ જ્ઞાન પિતાની મેળે
સંબંધમાં
પ્રકાશિત થતું બીજી ચીજોનું પણ જ્ઞાન કરે છે. આ
સ્યાદાદરકર અને સન્મતિતમાં ઘણું વિશદ વર્ણન કરવામાં આવ્યું
છે. જેને પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ મુખ્ય બે પ્રમાણ માને છે. પ્રમાણુ વિષે
દાર્શનિકની જૂદી જૂદી માન્યતાઓ છે. તે માટે જુઓ ૩૦ મું જિ

·જેની સપ્તપદાથ ( ૧૮ ) ૧૬-૮ અનુભવ કન્દ્રિયાદિ... અને જ્ઞાનના વ્યાપાર -૫છી આત્મામાં નીપજેનું પરિણામફળ તે અનુભવ કહેવાય. તે સાચા અને જી એમ બે પ્રકારને હેઈ શકે. જેવા પ્રકારની વસ્તુ છે તેવા પ્રકારનું જ જ્ઞાન થવું તે સાચે-પથાર્થ અનુભવ કહેવાય.(“તતિ વત્રોડકુમો અથર્વ ') તેનાથી ઉલટ તે અયયાર્થ-જુઠ્ઠો કહેવાય. અથવા પ્રમાણુથી ઉત્પન્ન થએલ જે પ્રતીતિ ( જ્ઞાન ) તે છે અનુભવ. અને તેનું જ નામ વ્યવસાય છે. જેના સાચા અનુભવને પ્રમાણુતાન (વ્યવસાય) કહ્યું છે. અને જુઠ્ઠા ખોટા અનુભવને અમારેષ (અપ્રમાણુઝાન) કહ્યો છે. સંશય, વિપર્યય અને અનબ- વસાય એ સમારોપના ભેદો છે. ( ૨૦ ) ૧૬–૧૪ અધ્યક્ષ...અનધ્યવસાય એટલે અસ્પષ્ટ-ઝાખુ જ્ઞાન. (જો કે આ જ્ઞાન જૂઠું કે સદિગ્ધનથી દેતું, છતા વ્યવહારમા પગી નહિ તેવું સામાન્ય અસ્પષ્ટ હેવાથી તેને સમારેષમાં દાખલ કર્યું છે.) જેન મોમાં (આગમાદિમા) આનું નામ દર્શન પણ છે. બાહો આને નિર્વિકલ્પ કહે છે, અને આ જ જ્ઞાન સાચું પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ છે, એમ તેમને મિષ્ઠાન છે. જૂઓ-ન્યાયબિંદુ. ૧—-૭ સાગ. જે ધર્મ બીજે ઠેકાણે ન મળે તે ધર્મ (ગુ) “ લક્ષણ કહેવાય. લક્ષના બે ભેદ છે. એક તે ભૂત-એટલે હમેશાં વસ્તુ સાથે તાદાતમથી રહેનાર. અને બીજું : ૮ :

·જ્યારે ‘સત્તાન ત્રણે કાળા વિષયનું છે કે, આખ, નાક, ફાન ઉપજે તે પુતજ્ઞાન' છે. મિનિ’ મન વિનુ જ હેય છે, નેદો અને વિચારણા 22૧૧ અનામિન-એટલે વસ્તુથી ભિન્ન પણ વસ્તુ માથે જ બંધ રખ- ના. સ્વપવામાયિપણું' એ પ્રમાણનું આભૂત શબ્દ છે. સામાન્ય' અને “વિવ” એમ આ બન્નેના બબે પ્રકાર છે, ( ૨ ) ૧૭-૧૧ સા..નષિક વિગેરે અને સમાધિ કરે છે. સરકારને અસમવાયી' અને અપેક્ષાને “નિમિત્ત' કારથી ઓળખે એાળખવે છે, “ઉપાદાન એટએ મૂળ દ્રવ્ય, જેનાથી વસ્તુ બને છે તે પદાર્થ ( ૨૩ ) ૧૭-૧૪ ..મારી વિગેરે મૂળ બને જે આકાર ( દિ) તે “ક” અને તે આકાર (ક)નું જે પૂર્વ ૩૫ (બારી વિગેરે) છે તે "કારણુ દબ” કહેવાય. મન કે જે ઉત્પન્ન થાય તે વસ્તુ કાર્ય” અને જેમાંથી ઉત્પન્ન થાય તે વસ્તુ “કારણ છે. ( ૧૪ ) ૧૮૧ ક.અહિં “ક રિઝમેર 'ને બન્ને ફિમેર” જોઇએ. કેમકે “સાંસરિક' અને 'પારમાર્ષિક એ બને ફક્ત પ્રત્યક્ષના ભેદ છે, ( ૧૫ ) ૧૮-૭ તિર...જિ અને મનના મુખ્ય બાપથી જે જ્ઞાન થાય તે મતિજ્ઞાન” તથા ઉપદે અને પુન થી જેવા ·જેની સપ્તપદાર્થો અને મન વિગેરે ઈકિયેની સહાયતાથી આત્માને રૂપાદિ અને સુખાદિનું જે જ્ઞાન થાય છે તે બધું ખરી રીતે તો “પરલ' જ કહેવાય. ઈધિ અને મન છે. તે ચૈતન્ય ( જ્ઞાન ) સ્વરૂપ આમાથી પરજૂદાં છે એટલે પક્ષ કહેવાય છે. તદષ્ટિથી આમ હોવા છતાં વ્યવહારમાં આંખ, કાન વિગેરેથી ઉત્પન્ન થતું રૂપાદેનું જ્ઞાન પ્રત્યક્ષ મનાય છે, તેમ તૈયાયિક, વૈશેષિક, એહ અને સાખ્યાદિ દર્શને પણ પ્રસ્તુત જ્ઞાનને પ્રત્યક્ષ માનવા લાગ્યા તેથી શ્રી- ઉમાસ્વાતિ પછીના જિનભરક્ષમાશ્રમણ, વાચક, હરિભદ્રરિ વિગેરે જેનલેખકોએ આ પક્ષ જ્ઞાનને સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ તરીકે માન્યું છે. માવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ' એટલે વ્યવહારિક દૃષ્ટિથી-લૌકિક પ્રત્યક્ષ. ( ૨૬ ) ૧૮-૧૭ જરા.…યાદ કરી શકાય તેવું જ્ઞાન, ધારણ કરવું તેનું નામ ધારણ નિશ્ચિત જ્ઞાનનું નામ 'અવાય” છે. (તસ્વાદિમાં અપાય” લખ્યું છે, જે અવાય ભુવિષ્યમાં સ્મરણ કે પ્રત્યભિજ્ઞાન કરવા જેટલું મજબૂત થાય તેનું નામ છે “ધારણા”. તેના અનંત ભેદ થઈ શકે છે. મતલબ કે ધારણા એ અવાયના સરકારનું વિકસિત પરિણામ છે. નેયિક ધારણાને “સંસ્કાર' કહે છે. પણ તેઓ સંસ્કારને જડ માને છે. ધારણાથી કાળાન્તરમાં સ્મૃતિ-મરણ પ્રત્યવિજ્ઞાનાદિ થાય છે જિ” એ અવાય પછી થનારે ધારણાને જ એક ભેદ છે. આ બધા જ્ઞાનના જ પર્યા-આકાર છે. ધારણા વધારેમાં વધારે અસંખ્ય વર્ષો સુધી ટકી શકે છે. એ-વિવાવસ્થભાવ પ્રત્યક્ષની જેમ પરેસમાં પણ ધારણ થાય છે, અવધાન, કપના, ત, મમમાપતિ વિગેરેમાં ધારણાની બહુ મેરી સહાયતા છે. વિજળી

·માટે અને વિચારણું
કરતા ૫ હજાર ગણે વેગ આ જ્ઞાન છે. તે પિતાના સ્થાનમાં
રહી ગમે તેટલી દૂર રહેવ વસ્તુને ક્ષણમાત્રમાં જાણવાની પ્રેગ્યતા
ધરાવે છે. જ્ઞાનને દબાવનાર વિરોધી પદાર્થ (જ્ઞાનાવરીય કર્મ ) ને
સતત અભ્યાસ અને તપસ્યાદિ દ્વારા દૂર કરવાથી દરેકને તેવી પિતા
માપડી શકે છે.
વગ્રહ
( ૭ )
૧૯-૧ મતિજ્ઞાન..મતિજ્ઞાનના ટૂંકાણમા ૨૮ અને વિસ્તારથી
૩૩૬ બેદે આ પ્રમાણે છે દરેક પ્રક્રિય અને મનના અવમૂલ વિગેરે
ચાર ચાર ભેદ થાય છે. ઈતિ પાચ અને એક મને એમ કુલ
છે છે. એને ચારે ગુણતાં ચાવી ભેદો થયા. મન અને આખ
મિનાય ચાર રસ, ગધ, શબ્દ અને સ્પર્શ માથે મગ
થયા પછી જ્ઞાન થાય છે, તે જ્ઞાનને જૈન પરિભાષામાં “વ્યંજના-
' કહે છે. ચોવીસમા ચાર ઇદિયના આ ચાર ભેદ ઉમેરતા ૨૮
ભેદ થયા. આ ૨૮ ભેદના દરેકના બહુ બહુવિધ (તત્વાર્થસૂત્ર
ભવ્ય ૧-૧૬ ) વિગેરે બાર બાર બે થાય છે પિલા અામ
ને આ બાર સાથે ગુણતા મતિજ્ઞાનના કુલ ૩૩ ભેદો થયા. અંત્પારિકા,
વૈયિકી, કર્મ અને પરિણામિકી, બુદિના આ ચાર ભેદ પણ
મતિજ્ઞાનના જ માનવામાં આવે છે. જૂઓ વિ. આ. ભાબ.
(૨૮)
૧-૨ ચાવમ...બંજન” એટલે “ઈને વસ્તુ માને
સંયોગ' (અડકવું) તે સંગથી એ જ્ઞાન ને ‘વ્ય જનાવમ*
કહેવાય એ પ્રાથમિક જ્ઞાન છે. આ જ્ઞાન એટલું બધુ ઝાખુ હોય કે
આ કંઇક છે' એવું ભાન પણ આમને સ્પષ્ટ થતું નથી. આ

·જેની સપ્તપદાથી . જ્ઞાનને વિકાસ થતા આત્માને “કાઈક છે” એવું સામાન્ય જ્ઞાન થાય છે. આને જે ” દર્શન' કહે છે. તે પછી જે અવસાન થાય તેનું નામ “ અથવ” છે. અર્થાવગ્રહ પછી જ્ઞાનની સામગ્રી મળના ધારણ સુધી જ્ઞાન થાય છે. ઈદ્ધિ અને જ્ઞાનવિષે મહત્વની વિચાર પૂર્વક ચર્ચા વિશેષાવશ્યકભાષ્ય અને પ્રજ્ઞાપનાસૂત્રમા કરી છે. જિલ્લા સુએ ત્યાથી જોઇ લેવી ( ૨૦ ) ૧૮-૭ રતન...દેવ અને નરક ભવમાં ત્યાના દરેક જીવને જન્મથી જ “અવધિજ્ઞાન' હેાય છે. સારા અને સમ્યફ અને ખરાબને * મિશાન હોય છે. તેમને આ જ્ઞાન મેળવવા ત્યાં કોઈજાતનો પ્રયાસ કરવો પડતો નથી તેથી જ તેમનું અવધિજ્ઞાન भवप्रत्यय ભવ-જન્મ કણ્વા કહેવાય છે. જ્યારે મનુષ્ય અને તિર્યો અને તેમ હેતું નથી. તેઓને તે તપસ્યાદિ સાપને તારા અવધિજ્ઞાનને રોકનાર કમેનો નાશ કર્યાથી અવધિજ્ઞાન સાપડે છે. તેથી કરીને તેમનુ (મનુષ્ય અને તિયચનું) જ્ઞાન ત્યા” ગુણજન્ય કહેવાય છે. ( જાઓ તત્વાર્થભાષ્ય ૧-૨૩.“ગુણપ્રન્યપ અવધિ સાધુને જ થા” એમ આ મૂળ પ્રચાર કર્યું છે તે તથ જણાતું નથી. વિશિષ્ટ ગુણેથી ગૃહરથ અને નિયચ સુહાને પણ આ જ્ઞાન થઇ શકે છે. હા પર્યવઝાન તે વિઝિક સાધને જ થાય” એમ કહી શકાય (જૂઓ પ્રમાણમીમામાં ૧-૧-ર૦ સૂત્રની ટીમ, આર્વત મત પ્રની આત્તિ પૂલ ર૬). અવધિને અર્થ “હદ ” થાય છે. અમુક કાળ કે પ્રદેશની હદ સુધીનું જ્ઞાન તે “ અવધિજ્ઞાન , મનથી કરવા વિચારનું જેથી નિશ્ચિત જ્ઞાન થાય તે “મન પર્યાય નાન” કહેવાય આ અને ઇન્દ્રિય વિગેરે આવા સાધનોની જરૂર પડતી નથી તેથી તે પ્રત્યક્ષ કહેવાય છે : પર :

·નેટો અને વિચારણા
યતિ
3
શબ્દ (પૃ ૧૮-૮) ની જેમ યતિન શબ્દ પણ
સાધુ વાચક છે જૂઓ હંમષ
( ૩૦ )
૨૧-૧૬ રતિજ્ઞા તૈયાયિક પ્રતિજ્ઞા વિગેરે પાચ અમને
અનુમાનના ખાસ અને માને છે તેઓને એવો આગ્રહ છે કે –
બીજાની સામે અનુમાન કરતા આ પાચે અવયને પ્રાગ ચોક્કસ
રે જ જોઈએ જે ન કરાય તો ન” નામનુ નિગ્રહસ્થાન
(વાદમા પરાજય પમાડનારો એ દેવ) થાય છેનમ ચમેનચલન
પૂનમ્' (ૌતમનુ ન્યાય દર્શન, પાચમે અધ્યાય બીજુ આફ્રિક).
જેને નિયયિમના આ આગ્રહને વડી કાઢે છે જેનું કહેવું છે
કે –પરાથનુમાનમા “ પ્રતિજ્ઞા અને હેતુ” ના કથનથી જ સામેના
માણસને જ્ઞાન થઈ શકતું હોય તો પછી બાકીના ત્રણ અવશ્ય માટે
આલે આગ્રહ શા માટે ? “ધુમાડો હોવાથી આ પર્વત અગ્નિવાળે છે
આ વ થી જ માણસને અનુમિતિ-અગ્નિનુ જ્ઞાન થઈ જાય છે હા જે
સામે માસુમ તદન ભોટ-ભૂખ હેય તા કવચિત દૃષ્ટતાદિન ઉપર
કરવામાં વધે નથી (જૂઓ પ્રમાણ મીમાંસા રે-૧-૩૪)
આ ગ્રંથમાં પૃ૦ ૨૨–૨ માં युद्धीनामवयवसज्ञा લખ્યું છે
તેમાં બુદ્ધિ નો અર્થ સમજાતું નથી ! ધારૂ છું કે તેને અર્થ
પ્રતિજ્ઞાદિનું જ્ઞાન હશે
( ૩૧ )
૨૨-૮ સામાન્ અહિ “સ સોનાનું હોવું જોઈએ.
( ૩૨ )
એટલે
२९-3 सामा य
જેનાથી એ સરખું
* સામાન્ય
૫૩

·જેની તપદાથી - જ્ઞાન થાય તેવી વસ્તુમાં રહેલો ધર્મ અને એક સરખું નામ', જેમ હાથ, પગ, આખ, કાન, વિગેરે અમુક વિશેષતાવાળા મનુષ્ય કહેવાય' એવું જ્ઞાન થયા પછી તેવા લક્ષણ અને નામવાળાને આપણે મનુષ્ય સમજીએ છીએ. સામાન્યના “ગાણુ” અને “મુખ્ય” એમ બે ભેદે છે. વિશેષ “ એટલે “જેનાથી વસ્તુમા બીજા કરતાં કાંઈક ભેદ જણાય–વિશેષ જ્ઞાન થાય તેવો વસ્તુનો ધર્મ'. જેમ -માણમમા પણ કરતા હાથ વિગેરેની વિશેષતા છે. પશુમા શિંગ પૂછની વિશેષતા છે. સામાન્ય એટલે “અન્વય” અને વિશેષ એટલે વ્યતિરેક. આ બંને ધમ વસ્તુના જ હેઇ કરી વસ્તુથી સાવ જુદાવતત્ર નથી. એમ જેન દશન કહે છે; છતા આ ગ્રંથમાં “ સામાચરિવી જતો”(૨૬-૩) સામાન્ય અને વિશેષ સ્વતંત્ર છે ” એમ લખ્યું છે. જે તે સર્વથા જૂદા છે” એ અર્થે અહિ હોય તો તે જૈન દષ્ટિએ ઉચિત જણાને નથી. મને લાગે છે કે તેમાં લીઆની ભૂલ હશે. કેમકે ગ્રંયકાર જ આગળ જતાં શ્રી અન્ય વ્ય૦ ધા સ્યાદાદ મંજરીના લેક થાનું પ્રમાણ આપે છે, કે જે ઑકમાં સામાન્ય વિશેષના વસ્તુથી જુદા- પણનું ખંડન છે, એટલા માટે આ સપાદનમાં મેં તે સ્થલે શંકાચિહ્ન [] કર્યું છે. બાકી વસ્તુથી કોઈ દષ્ટિએ ધર્મોને જૂદા માનવામાં વધે નથી. વોષિક તૈયાયિક દ્રવ્ય, ગુણ, કર્મ, સમવાય અને અભિવથી સામાન્ય વિશે ને સર્વથા જૂતા માને છે. સ્વાદાદ મંજરી બ્લેક ૧૪ પણ ૧૧૧ મા અનો વિસ્તારથી વિરોધ કર્યો છે. ( ૩૩ ) ૨૮-ર માનનિત...અજ્ઞાનને અભાવ–માચું જ્ઞાન. પ્રમા- ને ઉપગ થયા પહેલા જે અબીટ વસ્તુના વિધિનું અજ્ઞાન ટાય છે ; ૫ :

·ટા અને વિચારણા. તે પ્રમાણથી દૂર થાય છે, એટલે “અજ્ઞાન દૂર કરવું” એ તમામ પ્રકારના પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ પ્રમાણેનું મુખ્ય ફળ અથવા કર્યું છે. કેમકે દરેક જીવ વસ્તુની ચોકસાઈ કરવાને માટે પ્રમાણને આશ્રય લે છે. અજ્ઞાન નિવૃત્તિ થયા પછી પરંપરા-ગણફળમાં અધિકારીના ભેદથી બે ભેદ પડે છે. એટલે કે વીતરાગને સર્વત્ર સમભાવ હોવાથી વસ્તુનું જ્ઞાન થયા પછી તે ઉપર રાગદેવ નહિ થતાં આત્મામાં સુખ અને માધ્યસ્થવૃત્તિ થાય છે. તેથી તેમના પ્રમાણનું બીજું (પરંપરા) ફળ, સુખ અને માધ્યસ્થભાવ-ઉપેક્ષા” હેય છે. જ્યારે આપણે (વીતરાગ સિવાયના બધા છ ) રાગદ્વેષ વાળા હેઈ કરી વસ્તુનું જ્ઞાન થયા પછી ઇટ વસ્તુને સ્વીકારવાની, અનિષ્ટને તજવાની અને કાંઈ કામની ન હોય તે વસ્તુ ઉપર ઉપેક્ષા કરવાની પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ, તેથી આપણું જ્ઞાનનું બીજું એટલે પરંપરા ફળ વીતરાગના ફળ કરતાં જુદું છે. દેવ, તિયચ અને નરકના છ માટે પણ તેમજ સમજવું. પ્રમાણુ “જ્ઞાન- સ્વચ્છ' છે. અને તેનું ફળ પણ અજ્ઞાનને અભાવ એટલે જ્ઞાન સ્વરૂપ” છે. પણ પ્રમાણુ એ “સાધન” અને “ફળ” એ “સાધ્ય” હાઇ કરી બંનેને ભિન્ન માનવામાં કશે બાધ જણાને નથી. બોદ્ધો પ્રમાણ અને ફળ એ બંનેને સાવ અભિન–એક જ માને છે. પણ તે ઠીક નથી, કેમકે જેમ દીવો પ્રકાશ સ્વરૂપ છે અને તેનાથી પદાર્થો પણ પ્રમશિન થાય છે છતાં “પદાર્થોને પ્રકાશ” અને “દીવો' જૂઇ છે. “પ્રમાણ” એ પૂર્વકાળમાં હોય છે, અને ફળ’ પાછળથી નીપજે છે. એટલે એક કારણ અને બીજું “કાર્ય. હેવાથી અલગ મનાય છે. એ બને એક- જ પ્રમાતાને થતા હોવાથી કથચિત અભિપણું” કહી શકાય છે. તેથી નૈયાયિકે આ બંનેને સાવ જૂદાં માને જેને વખોડી કાઢે છે. તેમના આગ્રહને પણ * ૫૫ :

·જેની સપ્તપદાથ ૨૮-૧૧ ( ૩ ) સાસુ-જૈનેની દૃષ્ટિએ સમુદ્રો અને ( ૨થલ ભાગ ) અસંખ્ય છે. જે એક પછી એક બંગડીના આકારે વીટાએલા છે. શિવરાજ નામના એક રાજર્ષિ થયા છે. તેમના અધુરા અવધિજ્ઞાનમાં સાત સમુદ્ર અને સાત દીપનું જ જ્ઞાન ભાસ્યું હતું; તેથી તેમનું જ્ઞાન “અવધિજ્ઞાનાભાસ” કહેવાય. કેવળજ્ઞાનમાં તો આભાસને સ્થાન જ નથી. પ્રમાણુનું સ્વરૂપ, ફળ, સંખ્યા, તથા હેતુ, દષ્ટાંત વિગેરેના જે લક્ષણો કહ્યાં છે તેનાથી ઉલટાજૂદાં લક્ષણનું સમજવું કે કહેવું તે બધું “ આભાસ' કહેવાય. આભાસ એટલે ખેટું જ્ઞાન. જેમ પ્રમાણભાસ, ફળાભાસ, દરેતાભાસ, હેત્વાભાસ નથાભાસ વિગેરે. ( ૩૫ ) ૨૮-૧૦ મr...નાવિકે અને વૈશેષિકે વ્યભિચાર ( અનૈકાતિક ), વિરુદ્ધ, મતિપક્ષ, અસિદ્ધ અને બાધિત એ પાંચ હેત્વાભાસ માને છે (જૂઓ તર્કસંગ્રહ). જ્યારે જૈએ ત્રણ જ હેવાભાસ કેમ માન્યા? એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં જણાવવાનું કે પ્રતિપક્ષ અને બધિત એ બનેને; જેનોએ મધનું લક્ષણ બનાવતાં; ના” વિશવથી દૂર કર્યા છે. (અજિતi પ્રમાણુનય ત૦ ૩-૧૪ ) તેથી આ બેને હલાબાસમાં ફરીથી જેનેએ માન્યા નથી. દિગંબરે ચાર હેમાસ માને છે. એટલે કે અસિહ, વિરુદ્ધ અને અનૈકાતિક એ ત્રણ કરતાં “અકિચિતકર' નામને હવાભાસ જૂદો માને છે. તેનું લક્ષણ તેઓ “ अप्रयोजयो हेनुररिचित्र ( ન્યાયદીપિકા પૃ. ૩૨ ) એ પ્રમાણે કરે છે. વેનાએ એવી યુક્તિઓ આપી છે કે તેને ત્રથી માન- વાની જરૂર નથી, ઉપર કરેલ તે ત્રણમાં જ બધા દેવાભાસે સમાઈ જાય છે. જુઓ ફનાકરાવતરિક -પ૭. પેજ ૧૧૪. (૬” ·નેટે અને વિચાર! ( ૩૬ ) ૨૮-૧પ gિરિતિષા...જેન ન્યાયની દષ્ટિએ તે અસિદ્ધના બે જ ભેદે છે. એક “ઉભયાસિદ્ધ ' (જે હેતુ વાદી અને પ્રતિવાદી બન્નેને અસિદ્ધ હોય તે ) અને બીજે “વાદી અસિદ્ધ'. બીજા દર્શનવાળાઓએ (નૈયાયિકાદિએ) આસિદ્ધના વિરતારની જાલ ફેલાવી ‘સ્વરૂપસિદ્ધ” વિગેરે તેના ઘણા ભેદે માન્યા છે. તેની સંખ્યા વીસ નહિ પણ પચ્ચીસની છે. જેનેએ તે બેમાંથી જે સાચા છે તેને સમાવેશ તો ઉપર કહ્યા તે એમાં જ કર્યો છે, ને બાકીના જે હત્વાભાસ તરીકે નથી ઘટતા તેનું ખડન રત્નાકરાવતારિક (જૂઓ –૫૧ સૂત્રની વ્યાખ્યા પૃત્ર ૧૦૨ થી ૧૦૯ સુધી) વિગેરેમાં કર્યું છે. એટલે કે “આ ઝ થમાં અદ્ધિના ૨૪ ભેદ છે” એવો ઉલ્લેખ છે, તે બીજાની માન્યતાની દષ્ટિએ તેય એમ લાગે છે. ( ૩૭ ) ર૯-૩ સૈરાપિ...અનૈકાતિકને તૈયાયિકો “ઉપાધિ કહે છે, એમ આ સ્થળે કહ્યું છે તે ઘટિત જણાતું નથી. મૂળ વાત એવી છે કે જેનોએ અનૈતિક હેત્વાભાસના જે બે ભેદ માન્યા છે (જૂઓ પર નવ તત્વ ૬-૫૫) તેમાંથી બીજા ભેદની વ્યાખ્યા કરતાં શ્રી- રત્નપ્રભસૂરિએ રત્નાકરાવતારિકામાં - મૈત્રનો છેક હોવાથી તે શ્યામ છે ' એ ઉદાહરણ પણ બીજા ભેદનું બતાવ્યું છે. તે પછી તેઓએ ત્યા ૬-૧૭ સુત્રની ટીકામાં લખ્યું છે કે –' સોnfધમિતિ રિવાાિ એટલે કે “g 3 hત્રપુત્રવા' આ સ્થળે "તે શ્યામ છે, મિત્રને પુત્ર હેવાથી” આ હેતુ સોપાધિ-ઉપાધિ પાળે છે. એટલે જેને એ સંદિધ વિપક્ષવૃત્તિ' નામને અનાન્તિકનો ભેદ માન ઉચિત નથી. એનો નાોિ મત બનાવીને સિદ્ધાની રત્નપ્રભસૂરિએ સટ t : ૫૭ :

·જેની સપ્તપદાથી યુક્તિથી તે મતનું ખંડન કર્યું છે. પાધિ હેવાભાસને તે નૈયાયિકો અસિદ્ધનો એક પટાભાગ માને છે. તેનું લક્ષણ પણ તેઓ અનૈતિક હેવાભાસ કરતાં જુદું કરે છે, (‘વધ હેતુથce- સ્વામિક ગ્રવ્યાપરત્વે સતિ ધનાવ્યાજમુના તમઝ, તેથી સામાન્ય અનેકાસ્તિક હેવાભાસ' સાથે “પધિક હતા- ભાસની તુલના ઘટતી નથી. “સંદિગ્ધ વિપક્ષતિ” સાથે કદાચ તુલના કરી શકાય. આ ગ્રંથકાર શ્રી યશસ્વસાગરે આમાં અને રયાકા- મુતાવળી માં તેમ કયા આધારે લખ્યું હશે? તે કળી શકતું નથી. ( ૩૮ ) ૨૯-૭ જય...વસ્તુમાં રહેલ અમુક ધર્મ (ગુણ કે પય) વિના અભિપ્રાયનું નામ નય' છે. અભિપ્રાય અનેક હોઈ શકે તેવી નથી પણ તેટલા જ થઈ શકે છે. (“નવા રચવા તાપમાં કુંતિ નરવા”) સંક્ષેપમાં જૈનશાસ્ત્રકારોએ નયના બે ભેદ પાડી ને વિ સંભીર વિચાર કરે છે. બે ભેદમાં એક તે “વ્યાર્થિક અને બીજે પર્યાયાધિક' છે. 'દિવ્ય” એટલે ત્રણે કાળમાં રહેનારું મૂળ- તત્વ (કારણ છે. તેને ઉદ્દેશીને કરો વિચાર (અભિપ્રાય) તે “દવ્યા- નિય” કહેવાય. “પધ” એટલે મૂળનવ (વનુ) નાં બદલાનાં રૂપાન્તરો (આકારો કે), તે સંબંધી અભિપ્રાય ને “પયયાર્થિકના” કહેવાય અભિપ્રાય એ એક જ્ઞાન છે એટલે નય પણ જ્ઞાન સ્વરૂપ છે. સાન અથશ તેથી વધારે જેટલા ભેદ છે તે બધાને સમાવેશ આ બેમાં થઈ જાય છે, એટલે કે “આર્થિક અને પર્યાપાર્થિ નવના તે બધાય પેટા ભેદ છે' એમ સન્મતિન રીકામાં (કડ ૧ ગાથા ૩ ) કહ્યું છે. દ્રસ્થાનિય એ અભેદ દષ્ટિવાળે છે કરી વપ્નની “નિત્યતા” બનાવે છે. મંદના” અને “વ્યવહારનય નયના S ·નેટો અને વિચારણા પહેલાના ત્રણ, દિવ્ય 6. એનાજ ભેદ છે. (સન્મતિ તર્ક ૧-૪). જુદા જુદા કાળ વિગેરે કારણેથી વસ્તુમાં થતા પર્યાયે એક બીજાથી ભિન્ન હોય છે, તે પથી સંબંધીનય તે પયાર્થિક નય. આ નય વરતુના વર્તમાન પર્યાય (૩૫) ને જ ગ્રહણ કરતા હોવાથી ભિન્ન દરિયાળો છે એટલે તે વસ્તુને અનિત્ય-ક્ષણિક બતાવે છે. પહેલા-વ્યાર્થિકને વિષય “સામાન્ય છે અને બીજા-પર્યાયાર્થિકને વિષય વિશેષ છે. શ્રી સિદ્ધસેનદિવાકર સન્મતિતમાં” લખે છે કે:-“પુસૂત્ર' એ પર્યાયાર્થિકનયને મૂળ આધાર છે તથા શબ્દનય, સમઢિનય અને એવભૂતનય એ ત્રણે જુસૂત્રના પટાભે છે. ( સન્મતિ કાડ ૧-૫). માત ના (મૂળતત્વ) ને વિચાર કરતા હોવાથી દિવ્યાચિકનય છે. અને બાકીના ચાર, વસ્તુના અથવા શબ્દના પર્યાની ચર્ચા કરતા રહેવાથી પર્યાયાર્થિક નય છે. આ બધા ને જ્યાં સુધી પિતપોતાના વિષયનું પ્રતિપાદન કરવાના જ કાર્યમાં તત્પર રહે ત્યાંસુધી તે તે “નય-સાચાનય કહેવાય છે. (વસ્તુના એક દેશ–ધર્મનું પ્રતિપાદન કરવું એ તેમનું કાર્ય છે.) પણ જ્યારે તે ન પિતાને જ સ્વતંત્ર રીતે સાચા ઠરાવી બીજા નયને વડી કાઢે ત્યારે તે કદાગ્રહી હણ કરી “મિથ્યાનય–નયાભાસ કહેવાય છે. જે એક નય પિતાના વિષયનુ અમુક દષ્ટિએ પ્રતિપાદન કરતે; વસ્તુના બીજા પણ બધા ધર્મોનું બીજી દષ્ટિએ પ્રતિપાદન કરે તે તેજ નય પ્રમાણ કહેવાય છે. તે પૂર્ણ છે. પ્રમાણ વસ્તુમાં રહેલા બધા ધર્મોનું જુદાં જુદાં દષ્ટિબિંદુઓથી પ્રતિપાદન કરે છે એટલે તે પૂર્ણ છે. આ પ્રમાણે જ નામ “સ્યાદાદ કે “અનેકાન્તવાદ છે. (જૂઓ અન્ય વ્ય કાર્નિંશિકા ૨૮) પ્રમાણુવાક્યને “સફલાદેશ વાકય' અને નયવાકયને વિકલાદેશ વાક્ય કહેવામાં આવે છે. “સ્માત નિત્ય' વિગેરે સમભાગી ( સાતભાંગ) પ્રમાણ અને નય બનેમાં ધટાવાય છે.

·જેની સપ્તપદાર્થોમાં આવતાં ઉલ્લેખે અને તેના સ્થાને (भिथी) र न. ઉલેખ વાકે. સ્થાનનિ. २३ अकारादिः पौगलिको वर्णः। प्रमाणनयतत्त्वालोकः४-९। १९ अणुगामिवहमाणय । कर्मविपाककर्मग्रन्थगाथा ट। ९ अशरीरा जीयपना ज्ञान- दर्शनशालिन (पूर्णपद्यम् ) २८ असिद्धविरद्धानकान्तिका. स्त्रयो हेत्वाभासाः ... प्र.न० त० ६-४७। २३ आकाक्षायोग्यतासनिधिश्च-तर्कसपहस्य श इसण्डः वाक्यार्थज्ञाने हेतुः ० ९०॥ २३ आप्तपचनादाविर्भूतमर्धस- वेदनमागमः २६ एअमियनरणसत्ती आपत्था चेय इदि लोअंत ...। धर्मसग्रहणीगापा ३७३ । ६ एकविंशतिभावाः स्युर्जीव- पुद्गलयोर्मताः ...। (पूर्णपद्यम् ) । प्र०म० त० - ·ઉખો અને તેના સ્થાને ... -- .. -- १२ काइय अहिंगरणीआ...। नवतत्त्वगाथा २२ । २५ गंतूण न परिच्छिन्दइ...। (पूर्णपद्यम्) । धर्म सं. २६ गुणः सहभावी धर्मो, यथा- गा. ३७१। आत्मनि विज्ञानव्यक्तिश- क्त्यादिः ...। प्र० न० त० ३. चार्वाकोऽध्यक्षमेक ...। (पूर्णपद्यम् ) । इदं रत्नाकरा- वतारिकादिपु दृश्यते २७ चित्रमेकमनेक च । धीतरागस्तोत्रम् १४ जं अन्नाणी कम्म ...! पुण्यधनकथा ९ जिण अजिण ...। नवतत्त्वगाथा ३० जैनं सायं तथा घौद्धं.... (पूर्णपद्यम्) । प्रमेयरत्नकोशः ४ द्रवत्यदुद्रुवत् ...। (पूर्णपद्यम् ) ४ द्रव्य पर्यायवियुतं २१ निश्चिताऽन्यथाऽनुपपत्त्येक- लक्षणो हेतुः ...। म. न. त. १४ पई सहावा वुत्ता (?)। नवतत्त्वगाथा २१ परोपदेशसापेक्ष ( पूर्णपद्यम् ) २१ प्रतिबन्धप्रतिपत्तेरास्पदं .... प्र. न. त. १४ मिन्छे सासण पृ.७२। " -- दृष्टान्तः ३-४३। ...। द्वितीयकर्मग्रन्थगाथा २।

·જેની સપ્તપદાથી ३-६१ । - ३-५९। ६-४८ । २३ यथा चेतनाचेतनयोः ..... प्र. न. त. २३ यदुत्पत्तो कार्यस्यावश्यं वि- पत्ति.सोऽस्य प्रध्वंसाऽभावः। प्र. न. त. २७ यदु (?) त्पादाद्यपेक्षातः। (पूर्णपद्यम् ) २३ यन्निवृत्तावेव कार्यस्य समु- त्पत्तिः सोऽस्य प्रागभावः। प्र. न. त. २८ यस्यान्यथाऽनुपपत्तिः प्रमा- णेन न प्रतीयते सोऽसिद्धः। प्र. न. त. २९ यस्यान्यथानुपपत्तिः मन्दि- ह्यते सोऽनेकान्तिकः ...। प्र. न. त. १६ याथार्थ्यानुभवः प्रमा .1 तर्कसंग्रहः २३ वर्णपदवाक्यात्मकं वचनम्। प्र. न. त. २३ वर्णानामन्योऽन्यापेक्षाणां निरपेक्षा संहतिः पदं, प- दानां तु याक्यम् २२ विधिः सदाः १६ विपरीतेकफोटिनिष्टनं पृ.३४॥ प्र.न.त. ४-१०॥ .... प्र.न.त. विपर्ययः... प्र.न.त. १-९॥ ४ शम्भुः मतपदार्थभङ्गिपट- नामासूनयन् जृम्भते ...। फैरवापरकौमुदी २२ म चतुर्धा-पागभावः, प्रचं- ·ઉદતે અને તેના સ્થાને णया) साभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावश्च • 1 प्र.न. त. ३-५८ । १५ संतपयपरूपणया ( ०4- नवतत्त्वगा.४३, तथा विशे- ...। पावश्यकभाप्यगाथा ४०६ । १३ ममई ( समिई १) गुत्ती परीसह ... नवतत्त्वगाथा २६ स्वतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्ति- भाजो भाषा न भाषा- न्तरनेयरूपाः ...। अ. व्य. द्वात्रिशिकापy४। १६ स्वपरव्यवसायि ज्ञान प्रमाणम् . । प्र.न.स. १-२ । २३ वरूपान्तरात् स्वरूपव्या- वृत्तिरितरेतराभावः । प्र. न. त. २३ स्वाभाविकसामर्थ्यसमया- भ्यामर्थयोधनिबन्धनं शब्दः। प्र. न. त. २२ हेतोः साध्यधर्मिण्युपसंह- । प्र.न.त. रणमुपनयः ४-११ । ३-४५। 43.

·અ. મૂળ ગ્રંથમાં આવતા કઠિન શબ્દોનો કેશ. (અકારાદિકમથી). ( ૮ ) અર્થે. અર્થ. વિમા કોઈ દષ્ટિએ અભિ- અક્ષ ન્યાયદર્શનના પ્રવર્તક પણું, એકપણું. ગતમઋષિ. પાયિકે આ. ના ગુરૂ ). याप्त વિશ્વાસ કરવા લાયક अहए કર્મ, ભાગ્ય, વાસન- પુરૂષ, હિતશી, મુરબ્બી. अध्यक्ष પ્રત્યક્ષ, વર્તમાનમાં જનાર પૂર્વપરપરા, શાસ્ત્ર, જણાય તે, મુખ્ય. સંપ્રદાય. અનુત્ત સામાન,અન્વય, એક- વી એક નાને કાળ, જેમાં સરખો વસ્તુમાં રહેલા અસંખ્યસમય (ક્ષણ) ધર્મ-જાતિ. વીતે તે કાળ. કોરિઅનેક ધર્મ, વસ્તુના સામાનકર, રચતે. એથી વધારે પર્યાય. આ (અ) કમ બાધવાનું સ્વાદાદ. નિમિત્ત, કર્મબંધન, અને તિસાપ્ય સિવાય બીજે ઈ. સ્થલે પણ રહે તે મતદષ્ટિથી બરાબર જોઈને દેવાભાસ. ચાલવું તેવી સારી ગતિ. अयकादा જિગ્યા, થાન, ઉં. શબ્દથી નહિ કહેવા ૩પમ કાર બ. ખ, અનિર્વચનીય ! સૌ જ્ઞાન, ભવાનીધિ કરતું અભિવ્યાપ્તિ, માથે રહેવાની સામાન્ય તથા વિશેષજ્ઞાન. थयाटय ·ડિન ખાને કહ્યું રતાન, બુદ્ધિ. સાિન વસ્તુનું મૂળ કારણ, મૂળ चरम છેલ્લો, પાકને દ્રવ્ય અધિકારણ. વાર આંખથી જોઈ શકાય તેવું, ૩૫, ચક્ષુથ ઉપન્ન કલાવી ઉપેક્ષા, ઉદાસીનતા, પિઅ શાન સમભાવ. चेतना ૌપચારિકા કલ્પિત,ગળુ, અતા તન્ય જ્ઞાન, બુદ્ધિ, આભત્વ. વિક. ભુમિબધી, નિતિ તીર્થકર. વિગેવિક દર્શન રા, प्रति જાણવું, નિશ્ચય કરવો, कटक કડું, બનો, વવય. નને, મુન્ કદાયિ, વૈશેષિક દર્શન) ના પ્રવર્તક तर्क વિચાર, પરામર્શ, પાર્થ, થાત્ કઇટષ્ટિએ, કઇરીતે, જજ વિચાર કરવા ગ્ય, વસ્તુ. 'ગમે તે પ્રકારે. तुर्य યુ. तृतीय બીજું, ધર, ઘડે, ઝાડ, प्रय ત્રણ- স্কুণ દાઢી, મૂક, त्रितय ત્રણ બધું, સઘળું. ગ. दर्शन સાચા પદાર્થો ઉપર માચી गुप्ति મર્યાદામાં રાખવું, ગોપ શ્રદ્ધા, સામાન્ય જ્ઞાન, વવું, રક્ષણ કરવું. ખવું પિચર વિષય, ય, લક્ષ્ય mત્યદક્ષિણ દેશનું गौर ઘે, જિવન. दृष्टि દર્શન, મન, આખ. ચ. મૂળતુ, ઉપાદાન કરશે, અનુગત પદાર્થ, ચાર. ઘડે.

·ની સપ્તપદાર્થો द्वैत બે, જોડવું, બેપણુ. प्रमाण જથી વસ્તુ જણાય તે, ધ. સાસુઝન મેat ધૂમાડાની રેખા, ધૂમની પ્રમાણ વસ્તુને પારખનાર આત્મા પરંપરા ભિતિ પ્રમાણુનું ફળ ઈન્દ્રિય નિત્ય, શાશ્વત મનઆદિની સહાયતાથી ध्रौव्य નિત્યપણું, મૂળવ્ય- ઉત્પન્ન થએલ જ્ઞાન ध्वनि प्रमेय શબ્દ, અવાજ, પ્રમાણથી જહુવા ગ્ય, પદાર્થ ના કર્મના ક્ષયનું કારણ, કામાજ પ્રમાણને માનનાર કે કર્મક્ષય. કહેનાર, આમ ભ. निष्ट જાણવુ, નિશ્ચય કરે. કુમારિક ભ, મીમાંસક- મ. પર વસ્તુને ફેરફારવાળા ગુણ મારા માધું કે વિઘાયાના ધર્મ, રૂપાન્તર, અવરથા રહેવાનું સ્થાન તે મઠ, Fામ કપિનમુનિ, તેનું માપ- રન અથવા તેને માનનાર તેથી ઘેરાએ આકાશને મહાકાશ, માની જગ્યા, पुरन्दर मदित पर्व પૂર્વનું, પ. મન રડુ, રાધવાનું સ્થાન પત્તિ કર્મને પ્રકાર, સ્વભાવ. मानस મનકારાત્મનથી ઉત્પન્ન તિર્ એકમ. થએલ જ્ઞાન, સનમ બધી प्रत्यक्ष ઇન્દ્રિયમન અને આત્મામારવા દેશમાં એને, થી માક્ષત જણાય તેવું મારવાડનું • રિઆભા ઉપર એટલ જિનભૂત અને વર્તમાનનું ખરાબ પગ, જૂ, મિટિનનાન જઇપણ, પદ્મ ઉપર ·કડિન ને કારે, સુપ એકસાથે. પદાર્થ,) રૂપ, યથાર્થ શ્રદ્ધા નહિ થવા घप्त પિતા, ઉત્પન્ન કરનાર, દેનારી અતત્ત્વબુદ્ધિ, 2 વર્ષ અ” વિગેરે અક્ષર, રૂપ અજ્ઞાન, याच વાણું, સરસ્વતી, શાન. मुहूर्त બે ઘડી, ૪૮ મિનિટ | દાવમાઋતુમાં થએ, જેટલો કાળ. વિસ્ટ અપૂર્ણ, અધુરં. મૃમજ ભાટીથી બનેલ. વિમો મૂળથી વિનાશ, ક્ષય. vg માટીને લે. વિશે કોઈ પ્રકારની વિશેષતા, નવીનતા, વ્યતિરેક, તિન સાધુ, જેનમાધુ. વ્યાવૃત્તિ, વ્યનિવૃત્તિ. विषय કેઈપણ ચીજ,જ્ઞાનથી योग મન, વાણી અને શરીરની જાણવા ૫ (પ્રમેય ઘટા ક્રિયા, યોગ દર્શન, આ- મસાધના, રમ,ગષ, શબ્દ, સ્પર્શ, યાયિક દર્શન અને ! જીજે આત્મશક્તિ, બળ, તેને અનુયાયી. તિભિન, જાદુ જાઉં. તિલક સાબના અભાવમાં માધ- નને અભાવ. रजत ચાંદી, રૂપું. रासन જીભથી ઉત્પન્ન થએલી નિવૃત્તિઓ વિશે. સ્વાદનું જ્ઞાન, રસાન. ત્તિ અવિનાભાવ, મધ્ય અને लक्ष्य જેનું લક્ષણ કરવું છે હેતુને સંબંધ. તે, જાણવાયેગ્ય. વૃત્તિ વિશેઘધમ, યતિરેક. ઢોલાચાર્વાકદર્શન,નાસ્તિક- થા, વાદ અને તેનો માનનાર. વ, शान्द बकव्य શખથી કહેવાય તેવું ! કથા નિશ્ચય. માગમ પ્રમાણે, શરૂ થી થએલ જ્ઞાન, ·જેની સપ્તપદાર્થ પાશ્ચત નિત્ય, સ્થિર. બે ભાગ ન થઈ શકે ઉતે નામના એક માધુ. તે નાના કાળ, ક્ષણ. ાિ છીપ, શુક્તિ. સમાપ અપૂર્ણજ્ઞાન, બેટું જ્ઞાન- પર્વત. સતિ હમણું, વર્તમાનમાં. પત્તિ શિયાળાનીજતુમાં બનેલ. સન્માન સમૂહ, જ. श्रावण કાન ઉત્પન્ન થએલ સંખ્યત્વે યથાર્થ પદાર્થને યથાર્થ સાન, શબ્દજ્ઞાન. રીતે ઓળખાવનારઅ- थुत શ્રુતજ્ઞાન, શાસ્ત્રથી થએલ) ભાને ગુણ, તત્વ ઉપર જ્ઞાન, શાસ્ત્ર, આપ્ત વાણી. સાચી શ્રદ્ધા, સાચાપણું. श्रुति સુતજ્ઞાન, શાસ્ત્ર. સરિન સાથે રહેનાર, નિમિત્ત- સ. કારણ, સહાયક. વોરન જોડવું, મેળવવું. દુમાર સાથે રહેવું, સાપણું. રંગ બેરૂપીદવ્યનું જોડાણ, સાક્ષાદિનું પ્રત્યક્ષ કરાવનાર, ભેગું કરવું, અડવું, દેખાડનાર, પ્રત્યક્ષજ્ઞાન. નિર્વ બેંગુ મળવુ, મોગ- સામાન્ય સમાનતા, અન્વય, જાતિ, સંબંધ. પિતાદ શ્વેતામ્બર. રવિ પાસે રહેવું, સમીપ. सिद्ध કર્મથી છૂટેલ જીવ,મુક્ત. નિજ તુય. सुगत सपक्ष પક્ષ- સાધ્યના મૂળ | રાજુ આધાર-- ) જેવું | Wાન ર૫થી થએલ નાન. બીજું સ્થાન. થતા અનેક દષ્ટિથી વસ્તુને નમો સાતમા, સાત બેને પારખનાર સિદ્ધાન્ત. સમ. समय શાસ્ત્ર, સિદ્ધાન્ત, જેના હૈયામાસ હેતુ. બુદ્ધ, ધર્મ, ·પ્રમાણુનયતત્ત્વાલક 2) छतवान् सक्षपदायों परिशिष्टचतुष्टयम् ॥ મૂળ ગ્રંથ અને સંપાદકીય નોટામાં આવતા થોનાં નામે. (અકારાદિકમથી). 98( D )& મૂળમાં ન્યાયબિન્દુ કર્મ ગ્રંથ પુણ્યધનકશા કરવાકરમુદી પ્રજ્ઞાપના સુત્ર રનાકરાવતારિકા સ્યાદાદમ જરી પ્રસ્તાવના નેટમાં પ્રમાણુમીમાંસા અસિદ્ધિ પ્રમેયરત્નકેશ અગવ્યવહેંદકત્રિશિકા ભગવતીસૂત્ર કર્મવિપાકકર્મ ગ્રંથ ટીકા તત્વાર્થસૂત્ર મુક્તાવલી પગશાસ્ત્ર ટીકા વિશેષાવશ્યક ભાષ્ય વીતરાગ તેત્ર દ્વિતીયકર્મચન્ય સન્મતિતિક ટીકા ધર્મસંગ્રહણી સાંખ્યતત્વકૌમુદી નવતત્વ ન્યાયદર્શનસૂત્ર ચાઠાદમ જરી ન્યાયદીપિકા સ્યાદ્વાદમુક્તાવના छात्राणामानुकूल्याय हिमांशुपिजयो मुनिः । 15 ભાગ્ય રત્નાકરાવતારિકા y તર્કસંગ્રહ ·શ્રીવિજયધર્મસૂરિ જૈન ગ્રંથમાળા, સ. ન્યાય છે નંબર નામ ભાષા કર્તા યા સંપાદક કિંમત ૧ વિજયધર્મરિ સ્વર્ગવાસ પછી. ગુજરાતી. શ્રીવિદ્યાવિ. ૨-૮-૦ ૨ ધર્મવિયોગમાળા સં.કાવ્ય. શ્રી હિમાંશુવિ. ૦-ર-૦ ૩ પ્રમાણુનયતત્ત્વાલક (સટીક) ૦-૧૪-૦ ૪ શ્રાવકાચાર હિન્દી શ્રીવિદ્યાવિ. ૦૪-૦ પ વિજયધર્મસુરિકે વચનકુસુમ ગુજરાતી સેઈઝ ઑફ વિજયધર્મસરિ અંગ્રેજી ૮ cપ્રલબ્ધ સંતગુ.શ્રીહિમાંશવિ. ૦-૩- ૯ વિજ્યધર્મસૂરિઅષ્ટપ્રકારી પૂજા હિન્દી શ્રીવિદ્યાવિ. ૧૦ આલ્બ (૦૦ ફોટા સાથે) ગુજરાતી શ્રી જયન્તવિ. ૨-૮-૦ ૧૧ વિજયધર્મસૂરિ ધી. ડો. શાહ ૦-૨–૦ ૧૨ શ્રાવાચાર શ્રીવિદ્યાવિ. ૧૩ શાણી સુલમાં ૧૪ સમયને ઓળખો ભાગ ૨ જે ૦-૧૦૦૦ ૧૫ ભાગ ૧ ૦-૧૨-૯ ૧૬ એન આઇડીયલમંક અંગ્રેજી એ.જે.સુનાવાલા પ-૦-૦ ૧૭ મયુકવપ્રદીપ ગુજ્જાતી ઉશ્રીમંગલવિ. ૦–૪–૦ ૧૮ વિજયધર્મસરિઅષ્ટપ્રકારી પૂજ ૧૯ જૈન મતદાથી સવાર શ્રી હિમાંશુ વિ. ૦-૫-૦ ૨૦ બ્રહ્મચર્ય દિગદર્શન ગુજરાતી શ્રીવિધિમરિ ૨૧ પ્રમાણુનયતત્તાલોકપ્રસ્તાવના સંસ્કૃત હિમાંશવિ. ૭-૩-૦ રર ઉતરાયયન ભાગ જ છે (કમળમયમી ટીકા) શ્રી જયન્ત ત્રિ. ૭-૮-૦ ૦-૩૦ ) * ઇ ૦-૩૦ ·અગત્યના ગ્રંથો, 6 સમયને ઓળખ:-(ભાગ ૧ લો ને ર ) સમાજનાશક રૂટિની સ્વામે બેઠે બળ જગાડનાર, સમાજના પ્રત્યેક અંગમાં રહેલા સડાને જાહેર કરનાર અને સમાજની ઉન્નતિ માટે-સુધારા માટે સમયના સંદેશનું બ્યુગલ કૂકનાર લગભગ સાઠ લેખોને સંગ્રહ આ બને ભાગમાં આપવામાં આવ્યું છે. એના લેખક છે મુનિ- રાજથી વિદ્યાવિજયજી, કે જેમની કલમ માટે જેનસમાજને પરિચય કરાવવાની જરૂર જ ન હોય. પહેલા ભાગની કિંમત ૦–૧૨–૦, જ્યારે બીજાની છે –૧૦-૦ આબૂ –(ભાગ ૧) હિંદી કે બંગાળી, ગુજરાતી કે મરાઠી, કોઈપણ ભાષામાં આબુ પહાડની સંપૂર્ણ માહિતી અને તમામ દેખાવોને ફેટા સાથેનું જે કાઈપણ પુસ્તક બહાર પડવું હોય તે આ એક જ છે. આબૂ ઉપરનાં તમામ મંદિર અને બીજા તમામ દો અને તેની સાથે સાથે તેને ઈતિહાસ, તેમજ આબુની મુલાકાત લેનારાઓને માટે હાનામાં ન્હાની ને મહેકામાં મોટી વસ્તુની માહિતી આ પુસ્તક પૂરી પાડે છે. હિન્દી ભાષામાં પણ છે. લગભગ ૭૫ ફેટાઓ, પાકું બાઈન્ડીંગ સાથે એક બૃહદગ્રન્ય હોવા છતાં કિંમત માત્ર અઢી રૂપિયા. આના લેખક છે પ્રાચીન શોધ- ખેળના અભ્યાસી મુનિરાજશ્રી જયન્તવિજયજી. ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર:-(કમલમયમી ટીકાયુક્ત) ઉત્તરાધ્યયનસૂત્રને ચોથે ભાગ બહાર પડી ચૂક્યો છે. જેઓએ ત્રણ ભાગો ટપોટપ ઉપાડી લીધા હતા. તેમણે જલદી જ ચે ભાગ મંગાવી લે. આ ભાગની કિંમત પણ સાડાત્રણ રૂપિયા જ છે. અને તેના સંપાદક પણ મુનિરાજશ્રી જયન્તવિજયજી છે. પ્રાપ્તિસ્થાન– મંત્રી શ્રી વિજયધર્મસરિ જૈન ગ્રંથમાળા છેટા સરકા, ઉજજૈન (માળવા)