·TO My Late Uncle.

·Contents - Pages. I. 1-22 II TIT INTRODNCTION- (1) Probable date of the play (11) The aatbor (1) Bhattanáráyang identified with the founder of a race (10) Traditions about Bhattanarájana (v) If they are valid, or otherwise, (91) Literary merits of the play (TIL) Characterisat on (VIN) The Rodrco of the Venisambára. ) Who 19 the hero of the play? (1) Sigle (11) Other authors of the same name Text VOTEX TPAXATIOY CP TIIE TERES APP8X11718- (1) Jelreg (11) Sanskrit dramaturgs (111) Seashrit stagecraft (18) The study of the durat op of action () The blady of the place of action (vi) The drama ada Igaed according to the Sanatkıt system, (TH) I note on the graumor of Bhatta násáyana ( ) A sammary of the plot in Sapskrit vergo 1-173 1-128 1-29 IV 1-27

·11
4. B-Omit" drop
in line 10, Page 3 ( Notes )

·Abbreviations ---- Amar-Aparakosha Bha-Bhagavats Bk.-Bhattıkavya Bm.-Bharatamañjari Brahma P-Brahmaporana By-Bhamipirilasa DR.-Da'arupaka Hem Hemachandrs H-Hariram a Jag Jagaddhars & Commentary K-hidambari KA -Ká ka Kır-kirátárjuniyat KP-Kávyaprakás ko-humarasambhavan M-Blálarıkugoimitram Valli -Mallipátha Hált - Málatímad hayam Blb-Blahábharata Bibb Baráthásbya Jed-Mednikosha Bls - Bandsmriti Blu-Madráráksbasam Blon! - Blar dakopanishad Blysbaricacharitam R-Raglayam am Ram –Rámáyena Rafi Rádivadekar 8 commentary SSakantalan S D.-8&hityadarpaja క --tupalayadham

·il
Sk-Sidd bantakaumudi
Skaads - Slándaparána
Un Utádi
Ult-Uttarai amacharitam
Var-Vartika
Vàya P-Vàyopprána
Y&d-Yadavakosha.
YAjna Yajiavalkyaumsiti
काल स्-कापातकारसूत्राणि of वामन
नालय०-नाव्यशास्त्र of भरत
х
acc --&ccording to
Cf-Compare
Comp-Compound
def-efinition
der - derivation
fig-figure
110-literally
st der stage direction
etz -stani
Vl-otle

·number of llustrations (b) Dr Peterson has conclusively fized the date of AFAZ Two'commentatora 776F (else called ZTETEATED) and 54977 (whose commentary, as he denominates, 19 known as yrat) hare sappiied as with their own dates The former gives 1242 AD, as his birthdate He probably wrote therefore abont 1300 A D The latter states that his commentary was finished in the year 1294 A D Mammata mentions (1) 97a ga the great saiva teacher and quotes from (2) Bilhadas Vibramanhadevacbarita and in two places allndes to (8) भोजदेव 8 सरस्वतीकठाभरता and to the (4) अलकारसर्वस्व of Ke aya Bf4ca Now the date of the first falls between 975-1023 As for the second, Dr Bubler has fixed his date ay 1070-1100 We know that the rega of the third i et begins from the year 1022 AD or 1078 Sam (c) Bobler has shown that the book of rain belongs to the first quarter of the 12th Century From these two parts of evidence, the conclasion con. verges that #FC lived somewhere between 1100-1150 AD This resolt 18 further corroborated and stated definitely by the fact of the existence of a zift on (574FIT naruød i pablo sbed recently This ift 18 paid to be written in the year 1150 A D (211) Vordhamana in his TTTHEITIT bas some qootations from the Tresent play and wrote, as he tells us, in 1125 A D ( 17 ) Bhojadera in his rhetorical work ATENTOT draws upon our play for illustrations for more than thirteen times, and if we accept the date of his success100 as given by 1951T (c), 1t 18 certaio, he reigned after the year 1022 A D. Ag Mr Vaidya remarks, "eren taking the layt Bhoja to be the author of the book it cagnot have beepscomposed as Dr II.ll has shown later than 1070 A.D 771 (farthafrai) recordo ITAPIRTITVE1:41 izlarga i atyrit VAT fiting!

·3 (v) The date is carried still backwards by the fact that Vh the commentator of 97798 HTT, erinces a thoroagh knowledge of the plot of oar play since he has made use of it for allustrations as many as fortytwo times. We have argament to show that TFT TAS the brotber of the anthor of 1996 (d) inasmuch as the names of their father are identical and their own ones circler It is plain therefore, that ‘पनिक was a contemporary of धनजय NOT the latter as he himself tells as () was in service and at the court of King 9 who, it is well known, was already renowned for his generous patronage to the literary class Jsina Writers Bach as Mom and 47 and a host of others were the prio - cipal men of his learned staff 7 himself 18 kaown as a ipoet of considerable worth, like his coasın HTA who succeed. ed him Io his introduction to FC Depapála, a contemporary and a co-sevant of 7759 has supplied us with a clae to the date of a ſIFATTARTIEST HAFTATAI ( Sam 1078 ) वर्षे मुजप भोजभूर पह निवेशित ।" From this evidence, it is clear that y: died (or according to HIFI, abdicated in favonr of 115,) in the year Sam. 1078 oc 1022 AD This year 18, therefore the terminis ad quem of the reiga It 18 still uncertain bowever when his reign commenced. The Indian Antiqnary sapplies this piece of arideaco Muliyaraja, else called वाकाति, अमोघवर्ष IT, or 5700, endowed the village of Selimpor to certain Brahmans as a donation towards the terapie of Ujjain, for the sake of 118 worship, on 9th Vad Chaitra 1036 Sami 930 A D of मुज e in a 97819, the anthor of 7-169T has the following colophon attached to his work-'वियो सुनेनापि धन नयेन विनमनोरागनिबन्ध. हेतु । आवित मुजमहीरागोवेदाध्यभाना दारूग्मेतत् ॥' row the commeutstar bas इति श्रीविष्णुसनोधनिकस्प कृती दशरूपावलांके । (e) See Ind Anti XIV p 160 ·4 more source V11 In this 1795 the name of the King, as subscribed thereto 16 alajara (another nams of g himself, as Band above) It is therefore certain that the date of the commencement of Muñja's reign falls before 980 A D It is most probable, therefore, that gi EE wrote his book nearabout 1000 A D. V1 Adapdavardhana, the author of 7th, has than two quotations from our play According to the Rájata rangin, (1) this rhetorican flourished in the reign of hafa 67. Now Hits reign extended from 855 A D to 884 AD This fact therefore bridge up the poet to a greater entiquity That sait belongs to this date 18 corroboratod from another Rájasekhara, who somewhere lured between 881 and 957 A D bas enlogiaed him for his work on af (g) वामन, the celebrated author of काव्यालंकारसूत्राण' and their efer decidedly shows himself acquainted with oven Indor mistakes of grammai committed in the preser t play. He has pointed out the apparent mistakes at least three times, and has defended them to his ability (b), he has also quoted a line to allostrate tha figure of epeech FTS (1) That arat was the satbor of Loth the F4217 and their fis clear from 118 own writing 'INIT "TÅ Fundainda effort काव्यालकारसूत्राणां स्वेषां त्तिविधीयते ॥" Now, of वामन, we have only within our teach the fact that his terminus a quo 18 the latter half of the seventh century, because he cites antia's " etc (1) Dr Bhandarkar in his able disqp18ition 10 the connection, prefixed to his edition (f) See Rajatarongiu ७ध्वनिनातिगभीरेण काव्यनयनिवेगिना । आनन्दवर्धन करय माप्ती- दानन्दवर्धन । quoted in सचिमुषावटि and सुभाषितहागवाल nnder Rajasekhars's namo (b) See TEL on 5 ? 48 ( Ve 2 29 7 I), 5 2. 57 (Ve ? ) and 5 2. 82 (Ve 3 41 ) (v) Ibd 4 3 28. 0) Ibid. & 3 6 ·5 verso in of Fra1997, has conclusively shown that are belongs to the latter half of the seventh century, mainly on the strength of a from Rájatarangım (k) Chat clearly speaks of the as having been in service of King यशोवर्मन् As for the other limit, viz. tbe terminus ad quem of 9178 career we have little or no positive proof अभिनवगुप्त, bis commentary on the rarer. (oetar ), seems to hold tbat 9729 18 . Predecessor of आनन्दवर्धन Since he say: "वामनाभिप्रायेणायमाक्षेप मामहाभिप्रायेण तु समासोकिगि यमुमागय हृदये गृहीत्वा समासोक्याक्षेपपारेकमेवोदाहण व्यतरदन्यात्।' Anandaværdlana's date, as determined already, (vi) lies somº where in the latter half of the ninth centary Besides e bave another standpoint from which the date 19 iewed 43 & xettled matter It is the tradition corren among the Kashmerian pandits that the 214 mentioned in the राजतरीगणी ३७ & minister of King Jayapıda1779 819) of Kashmere (m) is no one else but oar rhetorician bimaelf. Dr Cappeller, in his edition of the 17:41TYTTEENOT (Jena 1875 A. D) seevas to bring down the sent to the twelfth century (1173 4. D), on the ground that he alludes to UDS FÊU (n) whom the Doctor dentusies sith the author of 4793919 (of the 19th centary) Vr Vaidya saya, 'Thu identification however reqoires corroboration and even if it were proved, 'all depends' as Prof Blaxmaller says 'on the date of Kataraja vbo may after all be not so lole as Dr Capel- Jer supposes'' 1t 13 certain that this ideatification 18 pot corroborated, still if & all the identification comes cot true, (8) कविश्पतिराजश्रीभवमूत्पादिसवित । नितो ययौ यशोवमा तट्टण. afaafzare 11 (1) See supra 7. "मनोरथ शवदत्तघटक सघिमास्तथा । बभूवुक्क्यस्तस्य वाम- मायाव मनिण ।' (४) "कविराजमविज्ञाय कुत वायरियादर । कविराज च विशाय इत. भाग्यक्रियादर । ' Pritti on का है सू 4110 ·6 with चाण, 1 the date of the Tal of the Tauet cannot be prior to 980 AD कविराज The author of राघवपाण्डवीय, has allnded to is, of the city of 7, 88 & patron of learning (0) Nor the King ÍR, 83 we have seen already (aeo ), reigned in the last decade of the tenth, and in the first of the eleventh century Secondly, कविराज mentions one King कामदेव of the TTi family as his patron, for whose amosement he wrote, as he saya, the said book of Ra TT But we do not know anything about this IT We have another piece of evidence prnises himself for his excellence in the composition of a vins, and classes himself and I in that art (P) Some say that the names (aeo foot note p ) in that verse are given in the order of chronology Our Fars therefore lived after art (a fact proved without depending on the last argomento') Be it AS it may, it is certainly a ferrable that there were more than 019, Face Dr Peterson holds that "& poet was SATTA Nevertheless we have one कविराज referred to by राजशेखर, In bus atu(TAQUT ( play ), as his predecessor Now राजशेखर mections the name of आनन्दवर्षन and रत्नाकर, who were rnder the patronage of ERT (855-884) and 18 bimse'f alladed to by ETHIT 10 bis work EACTIF (139) aTTTTTF the author of the 1961, says that he had obtained the title of facts from his patron (9) and arka wrote Retween 700- 723 A D It can be evidently been therefore that the name TAJ both a title and a proper dame of many an author lesides that of राघरपारहवीय From the foregoing evidence it 18 more than clear that the allogion of a #TA by atat cannot stond in the way of his aot19ity. Dr Bühler "is incloed to site credence to the tradition (6) श्रीश्चिागोभिनो यस्य भीमुजारिपती भिश। पागपतिरसावासी अर्य Mgrafer 11 (p) पुरन्धुरांणमहश फरिपज इति प्रय । सोतिमार्गनिपुणाचतुषों पिपनेन या॥ (1) See Pandit'e edi. of Seagi udtrod xit.

·of the Kash merien pindits that he (the arm of the 47 ) was the art whom Jajápida eta ployed as one of his ministers No objection can be successfnily raised against this indenti fication but the tbing that strikes as is that the Tefruit mentions CTAT only as a minister to the Kiog Jayapıda and not with any other qushfication Dr Peterson By8 (r) that "the SHITET of FIFTEET 2 359 (of Dandın) 18 a challenge of Vámana's dictum Karpålankáraynı 4 3 33 semat स्प्रेशावयव Pandit Mabeschandra Nyayaratna holds "it 18 onquestionable tbat Vámana is by much the older of the two writers' If the surmice of these savants are taken to be correct it will oplo abift down the date of 1057, astead of that of ath because 199 8 date cannot be taken up beyond the latter half of the serenth century as can be easily inferred. (Bupro ) Farther on Mr Vaidya believes that "Vauana, the rhotopician, 1$ probably identical with Vamana the granamarian, in other words the भटकारसूत्ति and the काशिकात्ति are works of the same hand' Itsing & Chinese traveller has recorded that the author of the 1761 died about 660 AD, while the rhetorician "can te referred to be earlier date than 779 A D Jir Vaidya does not consider--and rightly-the "account of Itsing in the present shape, as entitled to say historical Weight. Dr Vaidye was going to quote Dr Bhandarkar's (8) antbority to prove this opinion Tye hare still another criterion to jedge that the identification 18 more or less correct In point of style, the style of flakt is decidedly not superior to that of 773913TEEZIA In fact 10 cases of grammatical commentarios--pless there are long discussions on points relating to grammar-it 18 very difficult to form a defioite opinion && regards style In Ka ike, moreover, which is only an interpretative e tbus 18 still more 50 It 13, nevertheless, observable that the TFT evinces a real mastery on grammar (1) Preface to दशकुमारचारतम् p 3 (s) In h18 paper on the date of his .

·8 The 7s in the FUT SETIT of the rhetorical work stand testimony to this fact It is noteworthy that those #$ kro We arranged so correspondence to the Stateurt of Páaidi venture to lehere that the anthor of the FTP & Elf was writing a work on grammar-probably & commentary on Pandi and while doing so he was side by side also noting down the prolable popular mistakes of popalaranibors-with defence where he could farmish it Toese obser.Azces he compiled in Another place-a place where tbey were not al solutely reynirea, 81Ace 4147 is the only wailer of his class that has included a chapter on TGDIC: in a book op rhetoric From the foregoing statenent, it will be seen that a 8 date falle somewhere between 673 À D-SSJA D and that the identificat on of oor 9147 with the minister of Jas&pıda 18 not beyond prolability, since the reign of the extends from 779 A D to 819 A D We must note, however, that until and anlegs we gel farther light on the sobject, namely, evidence as regards the validity of the identification, we can exculpate Itsing from ignorance and positive uoreliability The other testimony oleo goes to prove that our poet belonged to a date prior to the eighth or ninth century We perfectly agree with Trof Dravid ja hio surmise, that Raja-ekhara shows an AcqdaiDance with, and largely imitates sbs style of episambåra, even an its idiot Now Rajaelbara is hown already to belong to the last decade of the 10th Centory Next we bare VITTUAT bo in his commentary on Amara, quotes from ths aft, as he calls it and i probably wrote in the first ball ortho elerenth centary Internal evidence 1. for the other side of evidence, namely, the limit back. ward. of the date of to TTTTT, haro little or no argoment to show that he cannot lo taken upwards to a great an ansa quity as one pleases It is lecause of the Ausenco or gono. istence of another work from tho peg of our anthor, and beczoro of the absence of any referencel, bim to his contem.

·9 poraries or predecessors in the one, that se are unable to deoarcate the back list It 18 owing to this difficulty that critics, such as Grill, would take ye FTCTu to the sixth century If we can at all rely apun the evidence of a commentator, shown 10 by chance Te can say yıth officient propriety tbat Ho TRIP, lived considerably long after I In the following verse vybich 38 to be found 10 some of the ed tions and manoscripts of the plays we have, we may say, a clas to what we say इदं च विश्वप्निग्धवियोगदर्मनसा विप्रलापत तन कविना- काभ्याटापसभापितन्यमनिनस्त राजदसा गता- स्ता गायक अयमागता गुणलवलाध्या न वाद सताम्। FIETTITAIFAYETTI *fiat fire प्राप्ता नागमय तु मूमिवलये जायाप्रवन्धो महान् ॥ act 6 47 One thio. 18 clear in this perbe, at that in Bhattapärayana s time, there 188 no existent prodigy of literature To needs must suppose that the hightide of poetical and dramatical literature was no more and a long time had passed since the extinction of able poets In the set of these tamne honoured poets, we can perhaps include Kálidasa, Baåravi, Bana Dandim, and Bhavabhati--all of whom can possibly be said to be the prede esfors of our poet Jagaddbara, ia bus gloss on the stanza abore quoted comments apou FTATEA etc by काम्याना फिरातादीना मुभापित सूक्ती thus appearing to told that our puet was-and it is not beyond probability-the chronological successor of किरातकारभारावि 1 The Author. The author of the drama is Bhattapáray8n3. He tells us bothing about himself practically in the respect, we lose a valuable piece of information regardio. tbe author, because In the case of authors like भवभूति वाण, मख रिहण we have . definite clue to the poets own life-story The can therefore get near to the author as & mas, saly by working up our imaginatio ·10 and joy If we ask ourselves, 'what was the man Bhattanarayana lıke ?, we shall reply-probably he was not too old or too young, but a man of mature age, sufficiently learned in all Sastras and acquainted fally with poetry nod its beauties His mind was fall with the charmiog melody of Bháravi or the idealistic sentiment of Keldags He was an appreciative critic and bad gone through Kalidasa's works with freshness This appreciation sufficiently shows itself in various places With epice like the Mahabhárata he had intimately Acquainted himself Blinor incidents of vivid interest wore chalked out by him for futare use, in the composition of the play The qnarrel of Karns and Ašvsttháman in the Droma parvan, as well as the deceit of Charváha at the time of the Rájasuya sacrifice, is cleverly made age of in the present play In fact in the course of the drams, whose main action 18 the tying up of the Veni, Bhattapáráyana hag skulfolly enough related the whole story of the Blabábhárata in an epitomized form By religions creed, Bhattanár yang belonged to Vaishna- Viem, was an Adwaitist, and a Saguna worshipper Th18 much we cra kay definitely from the nathor's own worde-the rest ( viz that he was a Gand Saraswat and A Páncbaratra Bbágavata we leare to History to d180158,-and thus we can infer from the lines —"aTTTH TO TETITÀI "act. 6 46 and giri TEVFTS 171# I act 6 43 —that the author was R Vaishnavite 18 apparent from the book itself, which contains passages of direct and indirect ealogy to the desty विप्यु iii. Bhattanarayana identified with the founder of a race. Oor poet 18 identified by critice with the celebrated a arra, founder of the Gaod Brahmanion to Bengal the tradı. t10n cortent of the five immigrants from Kánya obja, who being persecuted for their faith, loft it for tbe brahmamically diaposed Bengal One of these five immigrants was Heftet ·11 of the isso race, and he led the other four The tradition in connection with these immigrants is almost 8 myth, at least 87 far as the story of the restler's staf" (RETTO) 13 coacerned Upon this staff every one of the non-comers strews a little of his material of sacrifice, and on the next morning, to the wonder of the people, five twigs with young buds sprout ap on it Bat with all this wonder of tradition, we cannot but believe that HETTTTTT was aa historical perfon Wilson is inclined to give credence to this tradition and the identification-"According to tradition, the author, Bhattaparayana was one of the Ka nonja Brabmaus vited 13to Bengal by Adisara, from whom the Brabmans of that province are descended he was of the Sandılsa family, Ald: Sara is supposed to have reigned three centantes before our era, but if we may place any dependence on Abolfazl s list of Bengal Koge, he was the twents second prince in ascent from Belalsen, who, ut 13 well known, reigned in the thirteenth century Assigalog then the moderate aurs tion of about three hundred years to these intermediate prino es, and admitting the tradition with respect to Bhattanara- Fans, the Venisambara might have been written abont the eighth or ninth centarr a period not at all incompatible with the comparative barshness of its style and the radeness of its axecution, particolarly if we conclade, agreeally to the trad: tion, that it was amongst the early results of the introduction of Brahmanical literatore into Bengal Various reasons for this transmigration to Bengal, hava been given by chronicles such as the 7 and the TT राधीयपटक्कारिका and the नितीशवंशावलिचरितम् and the वगजघटक 018 story relates how there was a great famına in Beogalbow the king Adı sora caused the five Brahmaras to come to his country, in order to obtain rains by means of a sacrifice. Another account explaige. Adi sura wants to know भगवप्रीतिर्भवति निरितम् । his advisers are not able to give him any counsel, he 197ites the part from F14A A third report informar os of the expulsion of the Buddhists from ·13 A shoes (1) among wbom Bhatta Narayana of the race of hatsapa poet of the Veniamhara is said to have been the hief was ordered by Adisors" (b) It 18 said that "the mention of the epio matter of ha Venisamhara is based upon a decided tendency," inasmach 15 the epical bistory of the five towns demanded by the Pandavas" sorprisingly" (?) agrees with the history of the five towns which Ádigara is said to have presented to Gand Brbhmanas for setlement. It is also contended that the 27777 in the exth act is introduced into the drama ag "A Holtabla forechast181ng, that 18 to say, discrediting the adherents of Baddigm oa sccount of their atheism woder the cover wbich caused them to appear related to the socalled charrakas (c) Tradition is proud and busy in assigning great soljects to great causes and in associating good or bad oot comes to relative matives and when it tells us that Bhatta- Darayna was the first ancestor of the illustrious Tagore family of Bengal, which soch men ss Devendranath and Rabindranath hayo graced, we are bat convinced of this truth v If they are valid or otherwise The account of (a) agreeg 20 fez as the emigration is concerned bat at 18 precisely reticent apoa the most important feature of the emigration Tiz that it was due to a condict of two politically and religiousls bostilo creeds It 18 moreover a medies and a confused labyrinth of historical facts The creditable fancy maanifest in the notion (1) that our drams is a drama with a purpone, 18 pot credible The history of the five towna 18 made much of, though the five towas' are mentioned bat auce 19 the whole of the drama and that mention too has nothing particolar about it It 18 but incidentally bropght 10, 49 $0 mach other matter from the great epic As to the rate of the drama, be too does not seem to have been denounced and condepined with the bitterness that 18 deo to a religious adversary-e 18 not more wicked, or more vulain008 than bo 18 in the blakábbárat. Secondly it at all the al 18 + ·14 believed to have been bitterly attached, we have no reason to think that it 18 Baddhism that is attacked therein, since to the times of Bhattaralégane, there was a distinctly different sect of the hits (or Paris mentioned by Baos in the Harsba charitam and the Kádanber)aysinst whom our poet cannot be gopposed to bere borns any gradga The third tradition (0) 13 within the province of faith and the ecrutiny of critique should not encroach upon it. vi. Literary merits of the play. (a)-The Venisambara 18 a patchwork of various dramatic sentiments and delineations, that 19 to say, the author is not an jaspored poet but an erudite student of poetry and drama He appears to understand and utilize the beantres 1o the works of his predecessors We hare in the body of the botes, pointed out geteral times the debt oor anthor owes to goch dramatists as Kálidasa. Moreurer the author bas deeply saturated his mind with the broad and subtle charas in the great epic, on which he has erected this edifice of art. He has imitated and imitated eaccessfally the wonderful magal ficence of the original epic, co much so that in places ha certainly surpasses hus model Since the days of the Mahs birats aud the Rámágana, perlaps no other writer has pregented fach astounding piclores of eloquent ac sentiment Kálidase, Bbarabbuti, Bina--all excelled in their spheres- Káld 1. m ld glow bud happy imagination Bharabhat's exhaustire delineation of Patbos Bing a high descriptiva power these wero denied to Bhattanarágang but the one out standing festure of buß vorb, that sways the roadıng public op pon, was that roughness and rerbosity wb ch heightens the sentiment of Hero sm Otberwise, in this play wo hayo little or no art, displayed by the author in the coastractionotherwise the dramatic quality of the play 18 of do high order One more thing contributed to the ancoers of the work, it was the story of the Mabábbárata has such an influence over the mle that in mbatorer alfio mas it be related, it is bound ·15 to be interesting and charming The skilful cborce and use made by the poet of thigs and events, too, add to the neatleness in general, and facilitate the composition of a runog epitome of the Blabábbárata For dramatic effect and conveniece, the poet has introduced certeza changes in the plot and these have saved the work from being merely & Lighabharata in abridgment The changes are full of smaginative power anil go to sastain the interest-the dream ep sodo, the gearrel of Asyattháman and Karos, tbe introduction of Charvaks create and maintain the interest that 19 rowed frooi the corn nencement Yith a few exceptions, where the author shows a lack of 10agination and of the power of rousing interest, the work on the whole, 18 interest itself (6) There is considerable truth in the contention that the plot of the Venisamhára 18 without any adequate propor tion. The second act and the sixth tonecessarily impedo the smooth movement of the plot-tbe dobiousness of Bbánomati's description of the dream 18 artificial and ted100, to add to which it bay only sacreased the bulk of the parrative In the Alth act, one wonld wish th at Chárraka would better leave the stage and that Bhima & meeting were contrived a little bit earlier Ia the fourth act, one would believe that our play 19 ooly a 279 sort of drama and vot a 4 one Only acts I, V, VI, have any direct nipeuce over the plot and the rest are merely a patchwork--& diplay of extra dramatic power A drawback that glaringly shows itself in the play is that STIRË, on whose death sad blood-drinking depends the art of the Veni, 18 crimigally throws opt of consideration in the play It woald have been certainly an advisable thing to briog 10 TH7 On the stage, instead of the so many EFIC characters that are ongecessarily cramned in the drama vii Characterisation It 18 i general complaint of Sankrit readers tbat in Sanskrit dramas individaal characterisation 18 pot faithfully - ·16 observed, that one character sets its appointed parl, just 19 the same way as any other cbaracter, in similar circumstames, 19 expected to act at In the case of our author, however, this complaint will find and basis, and we can esernpt Blattapáráyana from this general defect He bas assigned separate, specific individual traits to each and bas kept them up thronghout the drama The fiery temper aud invective in Byma is the same throughout His speech and action is full of bitterness, intrepidity, and offensiveness He does not tolerate any slight misbehaviour on the part of the Kauravas he 18 all the while burn ng with righteous indignatiou He is wholly in favor of any act that is likely to give heppness to bus Pánchált and for that he 18 even ready to discard the advice of Yudhishthira (see act 1 12 his eyes are really blinded with anger of देवि वर्धितामररमाभिगगतापि भवती नोपलक्षिता page 13 see act 1 21 ) His mind 18 abeorbed with the one idea of avenging the 71727 of Dranpadı (ee act 3 47,1 17, 2,5 26, 29, 641) Draupadi 18 a propelling force the determination of Bhima to commence war In the first act she pow and thes incites Bhima to action by puttiog him in mnd2641 sults that she was put to undergo, time and again bajas par A particular interest in war and is a TETAS frettamente possesses that feminine anxiety for the be the her hagfesz band particularly of Bhima (see te ng Touafabe 2017- परिभवहीविदकोवाणला अगवेक्खिदसरा सचरिम्स dignat) and, when she heard of the death of B ima, po vl ái vàha, she 19 actually ready to burn herself to death for that Daryodhada 18 represented as a wretch, who is aa the grip of Fate and who bas resigned himself to ruin for gocd, for epil, sod as a lewd, fritolous, inconsiderate young min, (10 act Il, for instance, he shows himself worthy of contempt, and dirgunt, now be a doubting about the chastity of Bhanumatı kad now be as plaming over her admirable morality, at another time he 18 chiding bimself for his suspiciouRNESH cf act 2 13) HIB ·levily and lascivio Esness sve seen to a marked and despicable legree in ect. 2.16, 18, 20, 21, 23 as well as 10 P 37 38 FIB Faunts are abandant in the presence of women (act 2) and arrogance B at once the most characteristic feature of his temperament (** UISTIT etc act 2 17, also act 2.27 and BARAT SITE etc p 47 ) and thus arrogance sometimes develops into noble heroism (as when he wants death-bat not death at the hand of Bhima-act 46, or when he declines to resort to s treacherons attack on the Pandavay, while Dbritara. shtra waq advising him to do that) The manly and noble replies that he gives to the entreatment of Gandhárı and Dhritarashtra, disanadıog him from going to the field, testify to the noble side of his character H18 friendly affection for Karpa 18 shown jo the most touching and pathet c colours, when he 18 apprised of his death (see pp 117, 118, 119 ) Berg in favoor of his Karna, be even disregards the offered helping band of Asyattharan (act 5 P 128-12 ) But the incident which brings discredit to him, 18 the want of courago which he shows in hiding himself, but there, too, his FTTTTT revolts and he comes forward to combat bus foe, in all courage and indifference Bhanum:fi 18 a faithful wife, "& woman to confort and command"-anxion about her husband's interest, consc oas of his foibles mending them whenever necessary (see act 2 p 46 *57574 STEM Craig TFT etc ) Other chief characters in the play are Asvattháman, Yodhishthira, Karna and Kripa. The first, an bonest, fiery tempered, straight forward yootb, 18 a breve Brahmana warrior and is at variance with Kards who 18 a friend of Daryodhaos This latter 1a a man of mean mind, parrow View and cantion, and jealons temperadient-he 18 % Blanderer, and a backbiter ( see act. 3 pp 66 67 ) Yudhusbthira 19, so to say, an unfinished pictore In the Yudhiahthira of tbe Vepisanuharam we miss the Yudhishthird of the Mababerate Ho 18 credalogs Bepleton, 0891ly duped by the mocdia pocs Oddrraks into & resu've of destroy Y ·18 Bje passionate afection for bis brotbers ( act 5 p 113 ARA- 99 wigſágait etc) and faithfol devotion to Shrikrisboa (act. 6 43,45 etc) Kripa 18 & veteran soldier, & just and righteons politician, who does not always approve of the schemes of the Kauravas Yhen be speaks of the beizure of Drona's hair, he 19 but righteously reminded of its precedent viz the seizure of Draupadi's hair be equally denonnces both (p co) viii. The Source of the Venisamharm. KA dágs generally drew hub 108piration for the composi tion of bis dramas from incidents narrated at random and odeways in the body of epics Bhavabhoti's especial 10olina tion wag towards the wild glowing Rámáyans Amoog the dramatınts who drew opon tho Mabábbárata for their plots Bhattar árárada, Rája çel hara, add the author of the drama! recently published (and presumably attrituted to Bbka) are the chief It is undeniable tbat it 18 the Venisambaram that has done for the Diabábharata wbat the Uttararámacharitam di the Mahaviracaritam bayo done for the Ráspájana The story of the plot covers the portion of the story beginning from thi Sabhápırreo and ending with the Galáparvan (in the S'élya parvan) Tho preceding portion 18 incidentally brought in foi relerence only The change, that Bnaltanarayana La eflected in the drama, for its smooth and convtalent movemen and for general embellinti meat, are po nted out in the genera romatho mado at the+nd of the botos on each act From th foregoing article () 16 would seem that our poet has faith fully followed the Malábbárata in pourt of characterisation ools, r rhaps, in the care of Alsattlamna and Yodbyshthirt botas left bun model ix Who is the Hero of the Play ? Tl world rem to be dispated qoestion butri Rushitdelar only, bas discussed the post at rote longth Bot wo daro say hus tiews are likely to teera donccef table as far as oor dramas is concerned a peaking of the 311 hava hamil bare Leen correct He isjs - Mr APP ·19 . अत्र च नायको युधिष्ठिर। सच नात्मदापी, क्षमाशील , अतिगम्भीरो महासत्वोऽचवटतिनिगदमानो दृढव्रतवति धीरोदात्त । भीम पुनरत्र दूरानुबन्धिन प्राप्तगिकस्यतिहत्तस्य नायक इति पतासानायक पीठमदों वाव मोद्धव्य । तदाहु 'पताका-(प्रासगितिहत्तविशेष-) तुचरो भक्त किंचिदूनच तद् (नायक) गुण ॥' इति In Sanskrit dramaturgy four kinds of #14778 are recog nised "भेदैवतुर्धा ललितथान्तोदात्तोद्धतरयम् ॥' (D_R ) धीरटालेत (निर्धितो मूदुरनिरा कटापरो धीरललित स्यात् । S D 6s) धीरशान्त (सामान्य गुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिक । DR24), धीरोदात्त (अविकत्थन धमावानतिगमीरो महासत्व । स्येयानिगदमानो धीरोदात्तो दवत कथित । SD 68) धीरोदत (मायापर प्रचडवपलोऽहकारदर्पभूयिष्ठ । आरमसापा निरतो धीरेधीरोद्धत कधित IS D67) Now as a character युधिधिर may be considered to be a पुरुष of the धीरोदात्त sort of नापक, but that does not mean that he is the 779* himself Now we ark oarselves a few questions What is the name and the plot of the drama? Who accomplishes the desired object and thas brings the play to its onclusion? What is the chief Th of the drams--and in whom 18 at manifested to a re markable degreer Yudhishthira, who is a धीरोदात्त sort of hero (see def) cannot meet all these issues Firstly, he 18 not the principal agent to the sccomplishment of the end Secondly, he 18 certainly not the adequate vehicle of the ait sentiment that is predominant bereik Thirdly, he comes on the stage only in the last act and therefore, taking into consideration the rule that in every act the hero should be present as much as posible, (सनिहितनायकोङ्क ग्तंन्यो नाटके प्रकरणे वा। नाय.18271, Yudhishthira cannot be taken to be the hero That position must be assigned, as 18 proper, to Bhime, for these same ressong Mr Rashiyadelar however considers bim to be the पतासानायक (supra), who is the मायक of the प्रासगिति पत्त (subordinste plot), and a follower of the प्रधाननिरत्तनायक (hero of the principal plot), being a little less qualified than the latter This Bhima certainly 18 tot He is the chief and guiding notive of the Tanazal and hence 18 the bero of the Vent samháram ·20 X Style Bhattanáráyana unlike many other Sanskrit authors, 18 not very particular about the excellence of his style He always abordinates perfection or gaudiness of style to the sentiment that he delineates Wilson truly regards that "there is much good writing in this piece although the style is rather powerful than polished,' 81ce ander such circumstances the styla 18 bonod to be Blacere, forcible and racy The passionate speeches that are pot in the months of heroic characters auch as Bhima or Asvathamsa are really a masterpiece of style There 18 & clear Auency in all the utterances and the maxim "aternityqal' 18 best allostrated by the eloquent passages contained in the Act When we read the altercation episode, wo Aro strakıngly reminded of the Grand Epic with its cloor and trop peth ko tone and masterly eloqaenco Bat sometimes this style growo clamsy and laboured when he makes vaig efforts to come ap to the style of that age, of the age of Dandia or Bana in which sin was considered to consistin समासभूपरत्व It is then that the style "makes at. self felt of rapsscking the flexibility of the Sanskrit langongo for the fabrication of endless and boundless compounds Ve may cite the descriptive passages on Pagos, 28 35,89,01,93,135, 136,139,141 otc an illustrating oor statement Here the style 18 artificial and laboured beca one there is scarcely any sentiment Lehind it Bat though fall of compounds and 118 TYT opeoches mometimes the glo waxes eloquent and charming where thero 18 a forco of argument or rentiment In this respect, wo may mention nearly all the verdes particolarly act 1 21, 22, 27 19, 97, 3. 4,7,535, 37, 637 otc Dhattanarayabl 18 Tery clever in adoptiog the words to the sente, e ia his writing we ofton come Rorous passages, 1a which the found carries the senta" When we rosd the rerre मन्यापरतावाग्मा हतारमन्दरापानपीर etc , act. I 2 we are got to think we actually hear the sounding ·21 and resounding in deep, rambling echoes Then again the description of the terrific whirl wind splattering on the earth and in the air, gives invariable proof of his poetical abilities Thumbnailor eto, act 19 The worda when recited indicate the thundering ROIBE and the tweeping movement, and the shrill 20180 of the barricane The choice of suitable meters moreover add charm to the style To the lascivious speeches of NTA, are appropriated such meters as श्रीपच्छदासिक, वियोगिनी, मन्दाकान्ता, वसन्ततिलका, gafta-etc, and in the second act wo imagine that we are reading as it were, the lacıd Kalidasa Secondly the style 18 Variously absorted with and characterised by an apt change of the काव्यगुण The extravagant last of 7777 18 expressed by TAK and Arth and the aicta in the speeches of th or 7*TUTHI by tak, the religious and pathetic feelings (10 SIFATTIAT etc,) by Sar (also seo oar notes p 20) A copious vocabulary is all what 18 needed to give a finishzog touch to the style and this our poet bas been remarkably endowed with The expression of the same thing in different words and equivoque intended to bring out a dramatia effecta are largely scattered all over the work. We may qoote verse, (Act 117, 21, 35 and act 16,-, 28, 24) in this connection To sum op, the style of Bhattandtayan, 18 a medlay of various qaslities It 18 robust though verbose, masculino tbough clomby, artistic thoryb artificial, eloquent thoog laboured, uod faent though slaggisk xi. Other Authors of the same name In his पदति, शाईधर ascribes the verse तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरण mot etc ( other reading for the art of Quitaetc ) tu a poet fat TT by name which distinctly 18 & differtat oano from HET, which latter tuo 18 assigned by the same compler to a few verses, which are to be found in the present play Clearly, ·22 therefore those verses seem to be wrongly or sarreptitiously interpolated in the play 97474, in his tanê, quotes seven verses under the name Bhattanárágana and only one of the e is to be found in the aufapt But the compiler does not distinguish them 10 any way and thus persuades us to believe other that HEATIT wrote some work of poetry otåer than the present play or that there was another poet of the same name as onr poet's We know a Náráyazabhatta commentator of 77 s M Alatimadbava and another one, a ÁTTTA, there was also a commentator of मनुस्मृति and महाभारत who calls himself सर्वशनारायण Aufrecht gives us more authors of the frame in his bibliographical work There was one poet ARCTOOTHE Author of जानक्रीपरिणय and another one, नारायण writer of कमलाकण्ठीरव, he also gives the name of नारायणकवि, who wrote a work चन्द्रकळा.

·॥ श्रीः॥ वेणीसंहारम् । प्रथमोऽङ्कः। निपिदरप्येभिलटितमकरन्दो मधुकर. कारिन्दोरन्तरछुरित इन सभिन्नमुट. । विधत्ता सिदि नो नयनमुभगामस्य सदस प्रकीर्ण पुष्पाणा हरिचरणयोरसलिरयम् ॥ १ ॥ अपि च । कालिन्द्या. पुलिनेषु केटिकुपितामुन्य रासे रस ·22 therefore those verses seem to be wrongly or farreptitiously interpolated in the play घल्लभदेव, in his सुभाषितागले, quotes Reven verses under the namo Bhattaniriyana and only one of these is to be found in the वणीसहार But the compiler does not distinguish them in any wey and thus persuades us to beliers enther that भट्टनारायण wrote some work of poetry other than the present play or that there was another poet of the same name as our poet's We know a Nariyarabhatta commentator of भवभूति's Malatimadbava and another one, a नैयायिक, there was also a commentator of मनुस्मृति and महाभारत who calls himself सर्वशनारायण Aufrecht gives us more authors of the Tame in his bibli. ographroal work There was one poet #TTWE author of जानकीपरिगय and another one, नारायण writer of फमलाकण्ठीरव, he also gives the name of a नारायणकवि, who wrote a work चन्द्रकला. .nih. 4 पात स भगवान् कृष्णः शते यः । मध्येपयः पयोधेरपर दयाम्भोनिधिः कृष्णः ॥ २॥ भपिच उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपती पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमंसे वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः शय्यामारि जय नीतं वपुरलसलसद्व हुरुक्ष्म्याः पुनातु ॥ ३ ॥ २. 'अलमतिविस्तरेण'. ३. 'अतृष्णम्'. ४. 'समन्तादवलोक्य' इति पति- मास्ति ५. 'तद्वन्त. परिषदसराः' 'भवन्तः परिषद सरा: विज्ञाप्यं नः किंचिदस्ति; 'तनभवन्तः परिषदोसरा.' 'तनभवतः परिषद प्रेसरान्सर्वान्विज्ञा- पयामि' इति नानापुस्तकेषु नानाविधः पाठः. ६. 'यदिदम्,, ७ 'रसको ८ 'कृतिः'. ९ 'तन च'... 'कविपरिश्रमानुरोधानुदात्तकथावस्तुगारवाषनाटकद- निकुतूहलाच' इति पाठान्तरम्.

·॥ श्रीः ॥ वेणीसंहारम् । प्रथमोऽ। निषिद्धरप्येभिलटितमकरन्दो मधुकरैः करैरिन्दोरन्तरछुरित इव संमिनमुकुलः । विधत्तां सिद्धिं नो नयनमुभगामस्य सदसः प्रकीर्णः पुष्पाणां हरिचरणयोरञ्जलिरयम् ॥१॥ अपि च। कालिन्द्याः पुलिनपु कैलिकुपितामुन्सृज्य रासे रसं गच्छन्नीमानो--..रणा दूतन कि. विक, नारम्भयसि कुशीलवैः सह संगीतकमेटकम् । प्रविश्य । पारिपाचिक:~-भवतु । आरम्भयामि । कतम समयमाश्रिय गीयताम् । 1 १. 'सर्वमेव'. २. 'अपरिहीयमानम्' इति चिनास्ति. ३. 'तनमगवतः'. ४. 'काक्षया'.५. 'स्वयम्' इति वचनास्ति. ६. 'प्रतिपनदात्यस्य'. ५. "शिविरंपति'. ८. 'जगदुत्पत्तिस्थिति'; 'जगत्प्रभवस्थिति'. १. 'राजकम्'; 'राजन्यकम् १०. 'प्रशमनहेतुना अनेन. 11. 'स्वये प्रविपनदौत्येन संधि- कारिणा' इत्यपि पाठः, १२. 'तस्विमिति' इत्येतस्मात्पूर्व ( नेपथ्ये) इत्यधिक कचित. १३. संगीतकम्'. १४. कम्'.१५'संगीतकमारम्भया' इति पाठान्तरम्. ."

·घेणीसहारे सूत्रधारः-नन्वमुमेव तावच्चन्द्रातपनक्षत्रप्रेहक्रौञ्चहससप्तच्छदकु- मुदपुण्डरीककाशकुसुमपरागधवलितदिड्मइल स्वादुजलजलाशय शरत्सम- यमाश्रित्य प्रवर्त्यता सगीतकम् । तथा ह्यस्या शरदि, सत्पक्षा मधुरगिर प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भा । निपतन्ति धार्तराष्ट्रा कालवशान्मेदिनीपृष्ठे ॥ ६॥ पारिपार्श्विक:-~-( ससभ्रमम् ।) भाव, शान्त पापम् प्रतिहत- ममङ्गलम् । सूत्रधारः-( सवैलक्ष्यस्मितम् । ) मारिष, शरत्समयवर्णनाशसया हसा धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिश्यन्ते । पारिपार्विका–ने खलु न जाने । किंत्वमङ्गलाशसयास्य वो घचनस्य यत्सत्य कम्पितमिव मे हृदयम् । सूत्रधारः-मारिप, ननु सर्वमेवेदानी प्रतिहतममङ्गल स्वय प्रति- पनदौत्येन सधिकारिणा कसारिणा । तथा हि । निर्वाणवैरदहना प्रशमादरीणा नन्दन्तु पाण्डुतनया सह माधवेन । १. 'मह' इति चिनास्ति २ 'कोकनद' ३ 'हसान्धार्तराष्ट्रानितिन्यपदि शामि न धृतराष्टसुतान्' ४ एतदन तरम् 'तरिक शान्त पाप प्रतिहतममङ्गलम्' अथवा, तु राजपुत्रास्ततिक प्रलपसि शा त पाप प्रतिहतममालमिति' इत्यधिक चिन, ५. 'भाव, न सल न जाने । किंत्वमङ्गलवादस्य वचसो यत्सत्य प्रकम्पितमिव मे हृदयम्', अथवा, न खलु जाने । अमङ्गलाशसयास्य वो वचनस्य यत्सत्य कम्पितमिव मे हृदयम्', अथवा भवतु न जाने । अमङ्गलाश सयास्य वो वचनस्य कम्पितमिव मे हृदयम्', अथका, भवतु न जाने । विश्वमङ्गलाशसयास्य वचनस्य कम्पितमिव मेहृदयम्', अथवा, 'न जाने । अमङ्गलाशसयास्य वो वचनस्य कम्पितमिव मे हृदयम्' इति नानापुस्तकेषु ६ 'प्रतिपनदौत्येन इति क्वचिनास्ति. . पाठ ·प्रथमोऽङ्कः । रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समृत्याः ॥ ७ ॥ (नेपथ्ये । साधिक्षेपम् ।) आ दुरात्मन्वृथामङ्गलपाटक शैल्पापसद, लाक्षागृहानठविपानसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रदत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकैशा- स्वस्था भैनन्ति मयि जीयति धार्तराष्ट्राः ॥ ८ ॥ (सूरघारपारिपार्विकावाकर्णयतः।) पारिपार्श्विकः--भार, कुत एतत् । सूत्रधारः-(टतो विलोक्य । ) अये, कथमयं वासुदेवगमनात्कु- रसंधानमकृष्यमाणः पृथुललाटतटघटितविकर्टभ्रुकुटिना दृष्टिपातेनापिब- निव नः सर्वान्सहदेवेनानुगम्यमानः क्रुद्धो भीमसेन इत एवाभिवर्तते । तन्न युक्तमस्य पुरतः स्थातुम् । तदित आवामन्यत्र गच्छावः । (इति निष्फ्रान्ती।) प्रस्तावना। - १. 'भाः पाप दुरात्मन्' इति केचित्. २. वित्तनिवहेषु'. ३. 'आकृपाण्ड- ववधूपरिधान के शाः' इत्यपि पाठः. ४. 'भवन्तु'. ५. 'स्नधारपारिपाश्विको-- आकयं ।'; अथवा, 'सूत्रधार:-(आवर्ण्य सभयं नेपथ्याभिमुखमवलोक्य।) इति पाठान्तरे. ६. 'आः कुत एतत्' इत्यपि पाठः ५. 'पृष्टतोऽवलोक्य, सभ- यम्' इत्यपि पाठः. ८. 'एप खल' इति पाठान्तरम्. ९. 'विकटकोनाशतोरणग्नि- शूलायमानमीषणकटिरापिवनिव नः सान्दष्टिपाटेन' इति क्वचित् पाठ..... 'तदित आवाम्' इत्यादि कचिन वर्तते.

·वेणीसंहारे (ततः प्रविशति सहदेवेनानुगम्यमानः क्रुद्धो भीमसेनः 1) भीमसेनः-आः दुरात्मन्वृथामङ्गलपाठक शैलपापसद । ( 'लाक्षा. गृहानल-( १८) इत्यादि पुन: पठति ।) सहदेव:-( सानुनयम् । ) आर्य, मर्पय मर्पय । अनुमतमेव नो भरतपुत्रस्यास्य वचनम् । पश्य । ( 'निर्वाणवरदहनाः' (१७) इति पठि- स्वान्यथामिनयति ।) भीमसेनः-( सोपालम्भम् । ) न खलु न खल्यमङ्गलानि चिन्त- यितुमर्हन्ति भवन्तः कौरवाणाम् । सधेयास्ते भ्रातरो युष्माकम् । सहदेवः-( सरोषम् । ) आर्य, धृतराष्ट्रस्य तनयान्कृतवैरान्पदे पदे । राजा न चेन्निपेद्धा स्यात्कः क्षमेत तवानुजः ॥९॥ 'भीमसेनः--एवमिदम् । अत एवाहमद्यप्रभृति भिन्नो भवद्भयः । -- पश्य । प्रवृद्ध यद्वैरं मम खलु शिशोरेव कुरुभि- नं तत्रार्यों हेतुर्न भवति किरीटी न च युवाम् । जरासंघस्योरःस्थलमिव विरूढं पुनरपि क्रुधा सधि भीमो विघटयति यूयं घंटयत ॥१०॥ १. 'आः पाप दुरात्मन्' इति कचित्पाठः २. 'लाक्षाग्रहानल' इति पूर्वोक्तं पठति इति पाठान्तरम्. ३. “निर्वाणवरदहनाः' इति पठित्वा अन्यथाभिनयति इत्येतस्य स्थाने 'निर्वाणवैर दहना' इति यथार्थमेव । 'सभृत्याः कुरवः क्षतजालं. कृतवसुंधराः क्षतशरीराश्च स्वर्गस्था भवन्विति ब्रवीति' इति पाठान्तर ४. 'सावेगम्' इति कचिसाट: ५. 'यतः सधेयास्ते भ्रातरो युष्माकम्'; 'संधेयाश्च वे भ्रातरो युष्माकम्' इति पाठान्तरे. ६. 'भीमसेनः-(सरोषम् ।) एव. मिदम् इति क्वचित्ताठः. ७. 'च कुरुत' इति पाठान्तरम्:

·प्रथमोऽङ्कः । संहदेवः-(सानुनयम् । ) आर्य, एवमतिसंमृतक्रोधेपु युष्मामु कदाचित्खिद्यते गुरुः । भीमसेनः-किं नाम कदाचित्खिद्यते गुरुः । गुरुः खेदमपि जानाति । पश्य । तथाभूतां नृपसदसि पाञ्चाटतनयां वने व्याथैः सार्धं मुचिरमुपितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भैजति नाद्यापि कुरुषु ॥ ११ ॥ तत्सहदेव, निवर्तस्त्र । एवं चौतचिरप्रवृद्धामर्पोद्दीपितस्य भीमस्य घचनाद्विज्ञापय राजानम् । सहदेवः-आर्य, किमिति । भीमसेनः- युष्मच्छासनलैंडनाहसि मया मझेन नाम स्थित प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । १ 'सहदेवः–एवमतिसंमृतकोधेपु युष्मामु कदाचित्खिद्यते गुरुः' एवंविधः पाठः क्वचित्. २. 'भीमसेनः-( सहासम् । ) किं नाम मयि सियते गुरुः । (सामघम् । ) गुरुः । खेदमपि जानाति'; अथवा 'मीमसेनः-कि नाम मसि खाते गुरुः । वत्स, गुरुः खेदमपि जानाति'; अयवा 'भीमसेनः-(मवाष्प- क्रोधम् ।) नाम कदाचिरिखयते गुरुः ( सामर्षम् ।) वत्स, गुरुः खेदमपि जानाति'; अशमा भीमसेनः--(सहासम् ।) किसिम, गुरुः सेदमपि जानाति' इनि नानापुस्तकेषु नानाविधः पाठः. ३. 'वहति'. ४. 'चापि चिरप्रवृद्धामोद्दी- पितस्य इति पाइन्नरम्, ५ 'मार्य, किं विज्ञापयामि' इति पाठान्तरम्. ६ 'लंघना- म्मति'.

·वेणीसहारे . - हेलोलासितशोणितारणगदस्योच्छिन्दत कौरवा- नयेक दिवस ममासि न गुरुर्नाह विधेयस्तर ॥ १२ ॥ (इत्युद्धत परिकामति ।) सहदेवः-(तमेवानुगच्छनात्मगतम् । ) अये, कथमार्य. पाञ्चाल्या श्चतु शालक प्रति प्रस्थित । भवतु तावदहमनैव तिष्ठामि (इति स्थित । भीमसेनः-(प्रतिनिवृत्त्यावलोक्य च ।) सहदेव, गच्छ व गुरमन वर्तख । अहमप्यायुधागार प्रविश्यायुधसहायो भवामि । संहदेवः-आर्य, नेदमायुधागारम्, पाश्चाल्याश्चतु शालकमिदम् भीमसेनः--( सवितर्वम् । किं नाम नेदमायुपागारम्, पाश्च ल्याश्चतु शालकमिदम् । ( किंचिदिहस्य ।) आमन्त्रयितव्यै मर पाञ्चोली । ( सप्रणय सहदेव हस्ते गृहीत्वा 1 ) वत्स, आगम्यताम् । यदार कुरुभि सधानमिच्छन्नस्मान्पीडयति तद्भवानपि पश्यतु । १ 'क्रोधोच्छासित', 'कोधोलालित २ ' इति साटोप परिकामति', 'इत्र करवा परिकामति' ३ प्रविष्ट '. ४ 'परानिवृत्य' ५ सहदेव -आ नेदमायुधागारम् । भीम --किं तर्हि । सहदेव -पाञ्चाल्याश्चतु शालकमिदम् इत्यपि बचिपाठ ६ ' सवितर्कम् ' इति क्वचित्रास्ति. ७ (विचिन्त सहर्षम् । )' इति पाठान्तरम् ८ 'एव' इति क्वचिनास्ति ९ एतदन तर केचि.. " सहदेव हस्ते गृहीत्वा ।) वत्स, यदाय कुरुभि संघानमिच्छनस्मान्पीडयति। पश्यतु । उभौ-(प्रवेश नाटयत । ) सहदेव -आर्य, इदगासनमास्तीर्णम् । अनोपविशत्वार्य । पाल् यतु कृष्णागमनम् ' इति पठन्ति अन्ये च (सप्रणय सहदेव हस्ते गृहीत्वा ।) बस, आगम्यताम् । सहदेव -यदादित्याय । भीमसेन --वत्स, यदाय कुशमि सधान मिच्छन्नस्मान्पीड़यति तद्भवानपि पश्यतु । (परिकम्य उभी गृहप्रवेश नाट्यत । भीम सकाध भूमानुपविशति ।) सहदेव -- (ससभ्रमम् । ) आर्य, इदमासनमास्तार्णम् । अनोपविश्याय- पालयतु कृष्णागमनम् ।' इति .

·प्रथमोऽङ्कः । (उभौ प्रवेशं नाटयतः। भीमसेनः सोधं भूमापविशति ।) सहदेवः--( समभ्रमम् । ) आर्य, इदमासनमास्तीर्णम् । अनोप- विश्यायः पालयतु कृष्णागमनम् । भीमसेनः-(उपविश्य स्मृत्वा ।) वत्स, कृष्णागमनमिन्यनेनोपो- दातेन स्मृतम् । अथ भगवान्कृष्णः केन पेंणेन संधि का मुयोधनं पति प्रहितः । सहदेवः-आर्य, पञ्चभिर्गामैः । भीमसेन-~-( कौँ पिधाय । ) अहह, देवस्याजातशोरप्ययमी- शस्तेजोपकर्ष इति यत्सत्यं कम्पितमिव मे हृदयम् । (परिरय स्थित्वा । तद्वत्स, न त्वया कथितं न च मया भीमेन श्रुतम् । यत्तर्जितमत्युग्रं क्षानं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यताक्षस्तदानेन नूनं तदपि हारितम् ॥ १३ ॥ (नेपथ्ये ।) समस्ससदु समस्ससदु भट्टिणी । (क) सहदेवः-(नेप्यामिमुसमवलोक्यात्मगतम् । ) अये कथं याज्ञसेनी मुंहरुपचीयमानवाष्पपटटस्थगितनयना आर्यसमीपमुपसर्पति । तत्कटतर- मापतितम् । (क) समाभसितु समाश्वसितु महिनी। १. 'अनापविश्य मुहर्तमार्यः' इति पाठः, २. 'उपविश्य स्मृत्वा । ' इति धचिनास्ति. ३ 'क्योद्घातेन'. ४ 'तत्स्मृतम्'. ५. 'प्रकारेण'. ६. "प्रपितः, ७. 'अहह, हन्त, देवस्य': 'अहह, कथं तस्य देवस्य.'८. 'न मया श्रुतं न त्वया कथितम्': 'न त्वया कथितं न च मीमसेनेन भुनम्' । इनि पाटा- न्तरम्. ९. 'समस्मयदु समस्मसदु महिणी । अवणइस्सदि दे मण्णु गिवाणुबद्ध. कुरुवेरो कुमालो भीमसेणो।' इति चित्पाठः. १०.कर्ण दवा, नेपध्याभि- मुखमवलोक्य, आत्मगतम्' इन्यपि पाठः. ११. 'मुहुर्मुहुरूपचिताष्पपटलस्य- मितनयना आयस्य समीपं समुपसर्पत्ति । तत्क्टाकटतरमापतितम्'; अथवा, मुहुरूपचीयमानवम्पपटलनयना आर्यसमीपमुपमर्पति । तत्पष्टतरमापतितम्' अथवा 'मुहुरुचीयमानवाणपटलातनश्ना आर्यसमोपमुमति । तत्कटतरमा- पतितम् ' इति नानापुस्तकेषु नानाविधः पाठः, .

·१० वेणीसहारे , यद्वैद्युतमिर ज्योतिरोंयें क्रुद्धेऽद्य सभृतम् । तत्प्रावृडिव कृष्णेय नून सवर्धयिष्यति ॥ १४ ॥ (नत प्रविशति यथानिर्दिष्टा द्रौपदी चेटी च ।) (द्रौपदी सात निश्वसिति ।) चेटी-समस्ससदु समस्ससदु भट्टिणी । अवणइस्सदि दे मण्णु णिचाणुबद्धकुरुलेरो दुमालो भीमसेणो । (क) द्रौपदी-हले, होदि एद जइ महाराओ पडिऊलो ण भवे । (ख) चेटी-एसो कुमालो चिठदि । ता ण उवसप्पटु भद्रिणी । (ग) द्रौपदी-हले, एव्व करेहा । (घ) ( उभे परिकामत ।) चेटी-जअदु जअदु कुमालो । (ड) भीम: ----( अपश्यनिय 'यत्तदूर्जितम्'इति पुन पठति ।) (क) समाश्वसितु समाधसित भदिनी । अपनेष्यति त म यु नित्यानुवद्धकुरुवर कुमारो भीममेन । (स) जे भवति एतद् यदि महारान• प्रतिकूलो न भवेत् । (ग) एप कुमारस्तिष्ठति । तदेनमुपसर्पतु महिनी । (घ) हजे एव कुर्व । (ड) जयतु जयतु कुमार । १ 'आयबोधेन सभृतम्' २ सवाष्प निश्वसिति' ३ एतदन तरम्, 'द्रौपदी-६ युद्धिमदिए, होदि एद जद महाराओ पडिऊलो ण मवे। ताणाह पेक्सिदु तुवरदि मे हिअग। ता भदेसेहि मे णाहस्स वासभवण। चेटी-एदु एदु मणिो। (इति परिकामत 1) चेटी-एर घाममवश । एथ पचिरादु महिणी । द्रौपदी-हजे हेहि गाहस्त मह भागमण । चटी–ज देवी माणवेदि। (इति परिकम्योपयत्य च।) अअदु अअ युमागे । इति पाठ यहुपुस्तरेषु दयते ४ 'महाराभस्म -पकिरी विस्ताद ' इति पाठातरम् ·प्रथमोऽङ्कः । . 'चेटी-(परिवरय ) भट्टिणी, पिअं दे णित्रेदेमि । परिकुविदो विअ कुमालो उक्खीअदि । (क) द्रौपदी-हजे, जइ एव्वं ता अबहीरणावि एसा में आसासअदि । तो उवविद्या भविअ सुणोमि दाव णाहस्स वयसिदं । (ख) (उभे तथा कुरुतः।) भीमसेनः--(संहदेवमधिकृत्य । ) किं नाम पञ्चभिनीमैः संधिः । मध्नामि कौरवशतं समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पित्राम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न मुयोधनोरू संधि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ १५ ॥ द्रौपदी-(संहपम् । जनान्तिकम् । ) गाह, अस्मदपूवं क्खु दे एदिसं वअणं । ता पुणो पुणो दाव भणाहि । (ग) (भीम सहदेव, पश्य । 'मन्नामि कौरवशतं'-( ११५) इत्यादि पुनः पठति ।) (क) महिनी, प्रिय ते निवेदयामि । परिकुपित इव फुमारो लक्ष्यते। । (ख) हजे, यद्येवं तदवधोरणाप्येषा मामाश्वासयति । तद् उपविष्टा भूत्वा शृणोमि तावन्नाथस्य व्यवसितम् । (ग ) माय, अश्रुतपूर्व खलु त ईशं वचनम् । तत्पुनः पुनस्तावगण । १. 'चेटी-देवि, परिकुविदो विअ कुमालो लक्सिअदि' इति पुस्तकान्तरस्यः फारः, २. 'एअन्वें' इति कचित्. ३. 'इति तथा कुछतः'; तथा कुरु:४. 'सक्रोधम् । सहदेवमधिकृत्य । ' इति कचिपाठः. ५. 'श्रुत्वा । सहपम्' इति पाठः ६. णाह, अस्सुदपध्य एदिसं वअणं ता पुशोविमणाहि' इति बहु- पुस्तकेघु पाठ. ७. ( भीमसेनोऽशवनय 'ममामि कौरवशतं-' इति पुनः पठति ।) इति कचिपाठ:. . m ·१२ वेणीसंहारे सहदेवः-आर्य, कि महाराजस्य संदेशोऽयमार्येणाव्युत्पन्न इव गृहीतः। भीमसेनः- का पुनरैत्र व्युत्पत्तिः । सहदेवः-ऑर्य, एवं गुरुणा संदिष्टम् । भीमसेनः :-कस्य । सहदेवः-सुयोधनस्य । भीमसेनः-किमिति । सहदेव:- इन्द्रप्रस्थं वृकप्रस्थं जयन्तं वारणावतम् । प्रयच्छ चतुरो प्रामान्कंचिदेक च पञ्चमम् ॥ १६ ॥ भीमसेनः :-~-तत. किम् । सहदेवः--तदेवमनया प्रतिनामग्रामप्रार्थनया पञ्चमस्य चाकीर्तना- द्विपभोजनजतुगृहँदाहचूतसभाद्यपकारस्थानोद्धाटनमेवेदं मन्ये । भीमसेनः-( साटोपम् । ) वत्स, एव कृते किं भवति । सहदेवः—आर्य, एवं कृते लोके तानत्सगोत्रक्षयाशति हृदयमावि. स्कृत भरति, कुरराजस्य तारदसधेयता तदैव प्रतिपादिता भवति । भीमसेनः-मूढ, सर्वमप्येतदनर्धकम् । कुरुराजस्प तायदसधेयत तदेव प्रतिपादिता यदैवास्माभिरितो वन गच्छद्भिः सबैरेव कुरुकुलस्ट अयमायण' इति चिनास्ति. २. 'एक'. ३. 'तन'. 'आय' इति चिनास्ति. ५. भार्ये ग'. ६ 'भीमसेनः-फिमिति' इति चिनास्ति. ७ 'देहि मे चतुरो प्रामान्पञ्चमं कंचिदेव तु' इति निमः पाठ , ८. 'दाह' इति चिमस्ति. १. 'मन्यामहे'. १.. कृतं भवति'. ११.लोके प्वयश' स्वगोरक्षयाश' इति पाटान्तरम्. १२. ' आविष्कृत, पुरुराजस्थासंधेयताच दर्शिता भवति इति बहुपुस्तकेधु पाठः. १३. 'मूह' इति क्वचिनास्ति. १४ 'निवेदिता' , ·प्रथमोऽङ्कः । निधनं प्रतिज्ञातम् । लोकेऽपि च धार्तराष्ट्रकुलक्षयः किं यजाकरो भव- ताम् । अपि च रे मूर्ख, युष्मान्हेपयति क्रोषालोके शनुकुलक्षयः । न लजयति दाराणां सभायां केशकर्षणम् ॥ १७ ॥ द्रौपदी-(जनान्तिकम् । ) णाह, ण लजन्ति एदे । तुम विदाव मा विसुमरेहि । (क) भीमसेनः-वत्स, कथं चिरयति पाञ्चाली । सहदेवः--आर्य, का खलु वेला भवत्याः प्राप्तायाः। किंतु रोपारे- शवशौदार्येण नोपलक्षिर्ता । भीमसेनः-( विकृत्यावलोक्य च ।) कथमागता । (मादरम्) देवि, चर्धितामरस्माभिरागतापि भवती नोपलक्षिता । अतो न मन्यु कर्तुमर्हसि । द्रौपदी -णाह उदासीणेमु तुम्हेसु मण्णु, ण उण कुविदेस । (ख) (क) नाय, न लवन्त एने । त्वमपि तावन्मा विस्मापीः । (ख) नाय, उदासीनेषु युष्मासु मन्युः, न पुनः कुपिने पु। १. एतदन्तरं पुस्तकान्तरे 'प्रसिद्धश्च लोकेऽपि धार्तराष्ट्रकुल क्षयः । (महदेवो उन्ना नाटयति ।) भोमः-विलम्बाकरो भवताम् अपि च रे मूमे' इति पाठी दृश्यवे. २. 'वत्स' इत्येतस्मात्वं ( सम्मरणम् ।) इति क्वचिदधिकः पाठः. ३ एतदनन्तरम् 'त्वरते मे मनः सदामावतरणाय' इति कपिदधिकः पाठः. ४. तनमवत्याः. ५. 'आांगतापि' इति वरिन्, ६. 'न लक्षिता. ५. 'दृष्ट्वा', 'विग्त्याव-क्य च, सादरम्' (वा, सादरम् । ) इति नाना- पुस्तकेषु नानाविधः पाठः ८. “ समुदतामौः ९. 'मह' इति क्वचिन्.

·• वेणीसहारे भीमसेनः-यद्येवमपगतपरिभवमात्मान समर्थयस्व । (हस्ते गृही. स्वा, पार्श्वे समुपवेश्य, मुखमवलोक्य ।) किं पुनरत्रभवतीमुद्विग्नामिगोप- लक्षयामि। द्रौपदी-णाह, कि उव्वेअकालणम् तुझेसु सणिहिदेसु । (क) भीमसेनः-किमिति नावेदयसि । (केशानवलोक्य ।) अथवा कि- मावेदितेन । जीवत्सु पाण्डपुत्रेषु दूरमप्रोपितेषु च । पाञ्चालराजतनया चहते यदिमा दशाम् ॥ १८ ॥. द्रौपदी-हले बुद्धिमदिए, केहेहि गाहस्स । को अण्णो मह परि- हवेण खिजइ । (ख) चेटी---ज देवी आणवैदि । (भीममुपसृत्य । अञ्जलिं बद्ध्वा ।) ; ॥ कुमालो । इदोवि अहिअदर अज उम्मेअकारण आसी देवीए । (ग) भीमसेनः-किं नामास्मादप्यधिकतरम् । बुद्धिमतिके, कथय । कौरव्यवशदावेऽस्मिक एप शलभायते । मुंक्तवेणी स्पृशन्नेना कृष्णा धूमशिखामिव ।। १९ ॥ . (क) नाथ, किमुगकारण युष्मासु सनिहितेषु । (ख) हज्जे युद्धिमतिके, कथय नाथस्य कोऽन्यो मम परिभवेन खिद्यते । (ग) यद्देव्याज्ञापयति । शृणोतु कुमार । इतोऽप्यधिकतरमद्योगकारण- मासी च्या । १ णाह, किं वि उ०वेअकालण 'गाइ, प किं वि उज्वेअकारणम् .२. किशानवलोक्य, निश्वस्य' इति चित्पाठ ३ 'अपि' ४ 'वहतीयमिमा धाम्'. ५ णिवेदेदि दाव गाहस्स' ६ 'कुमाल इदोवि अहिअ अज ण्णुकालग आसी देवीए,' अथवा 'कुमाल, अदोवि अज्ज अस्थि अवर मण्णु- हालण देवीए उम्पा' इति भिन्न पाठ ७ 'पद्धवेणीम्' .

·येणीसंहारे भीमसेनः-सहदेव, श्रुतम् । सहदेवः-आर्य, रचितमवैतत्तस्याः । दुर्योधनकटत्रं हि सा । पश्य । स्त्रीणां हि साहचर्याङ्वन्ति चेतांसि भर्तृसदृशानि । मधुरापि हि मूर्छयते विविपिसमाश्रिता वल्ली ॥ २० ॥ मीमसेनः-बुद्धिमतिके, ततो देव्या किमभिहितम् । चेटी-कुमाल, जड़ पैडिहीणं मम वअणं भवे तदो देवी भणादि। क) मीमसेनः--किं पुनरभिहितं भवत्या । चेटी---तंदो मए परिकुन्विअ मणिरं । अइ माणुमदि, तुझा अमुक्केमु कैसेहत्येमु कवं अह्माणं देवीए कैसा संजमीअन्तित्ति (ख) ६ मीमसेनः- (सर्परितोषम् । ) साधु बुद्धिमतिके, साधु । तदभि इतं यदस्मत्परिजनोचितम् । (अधीरमामनादुत्तिष्ठन् ।) भर्वति पाञ्चा- राजतनये, श्रूयताम् । अचिरेणैव कालेन । (क) कुमार, यदि परिहीनं मम ववनं मवेत्तदा देवी भगति । (स) सतो मया परेछुप्य मनितम् । अयि भानुमति, युष्माकममुकेषु केश- पु कथमम्मा देव्याः केशाः संयम्यन्त इति । 1. 'आय, किमिहोच्यते । दुर्योधनकला दिमा' इति बहुपुस्तके पाठः. विषविटपममाश्रिता'. ३. 'पारेजणहीमा मवे' इति बपुस्तकाना पाठः; - मम बुद्धिपडिहीनत्तणं तदो देवी मणादि' इत्यपि क्वचितसादः. ४. 'कुमाल, एवं मनिदं' इति पाठः. ५'सेमु. ६. ' अभिदिनं मवत्या' इति पाठः. अधीरमामनादुत्तिष्टन् । इन्यत्र बचिन् (त्तामरणानि बुद्धिमतिकाय अनि ।) इति पाठा दृश्यते; ' (स्वामरणानि वुद्धिमनिकाय प्रयच्छति । गमनादुतिष्टन् ।' इत्यपि इचित्याठः ८. 'अत्रमवति पश्चालगजतनये.' ना। श्रूयताम् ।'; अथवा भवति पायालराजतनये, श्रूयनाम् ।। मवतु । पचालराजतनये, श्रूयताम् ।' अथवा 'अयि पाचालतनये, बहुना; यत्करिष्ये तच्छ्यताम् ।' इति पाठान्तराणि, दिन। कि ·प्रथमोऽङ्क। स्थान 1 " चेटी-सुणादु कुमालो । अज टुं भट्टिणी सहीए सहिदा, सुभ- गप्पमुहेण सवत्तिवग्गेण परिवुदा अजाए गन्धालीए पादवन्दणं काहूँ दा। (क) भीमसेनः-युक्तमेतत् । वन्द्याः खलु गुरवः । ततस्ततः । चेटी-तदो पडिणिवुत्तमाणा भाणुमदीए 'दिठा । (ख) भीमसेनः-( सक्रोधम् । ) आः, शत्रोर्भार्यया दृष्टा । हन्त, क्रोधस्य देव्याः । ततस्ततः । चेटी-तदो ताए देवीं पेक्खिअ सहीजणदिण्णदिठीए सगव्व ईसि विहसिम भर्णि(ग) भीमः :-~न केवलं दृष्टा, उक्ता च । अहो किं कुर्मः । ततस्ततः चेटी-अइ जपणसणि, पञ्चग्गामा पत्थीअन्ति त्ति सुणीअदि । त कीस दाणी वि दे केसा ण संजमीअन्ति । (घ) (क) नृणोतु कुमारः । अद्य खल भट्टिनी मख्या सहिता सुभद्राप्रमुखेणा स्नीवर्गेण परिवृता आयीया गान्धाया- पादवन्दनं कर्तुं गता। (स) ततः प्रतिनिवर्तमाना भानुमत्या देवी दृष्टा । (ग) ततस्तया देवी प्रेक्ष्य सखोजनदत्तदृष्टया सगर्वमाषद्विहस्य भ (घ) अयि याज्ञसेने, पञ्च प्रामाः प्राय॑न्त इति श्रूयते तत्कस्मादिदान केशा न सयम्यन्ते। १. 'क्खु' इति क्वचिन्नास्ति; अज क्खु देवी अम्बासहिदा इत्या र: 'गदा आसी'. ३. 'युज्यत' यतोऽभिवन्दनीया गुरवः'; अथवा एवमेतत् । अभिवन्दनीया गुरव.' इति पाठ न्तरे. ४. 'दवा' हु ५. 'आः कथम्'.६ 'युक्तं क्रोधस्थानम्'; 'स्थान प्राध) देव्या.'; 'स्थान खेदस्य देव्याः' इति पठान्तराणि. ७. 'सहीव अण ६. एतदन्तर अइ जसेपि, कोस तुम्हाणं अज्जाव कमाण बहुपुस्तक्षु दृश्यते.

·प्रथमोऽङ्कः । १७ - चवडुजभ्रमितचण्डगदाभिधात- सचूर्णितोस्युगलम्य मुयोपनस्य । स्यानांवबद्धघनशाणितशोणपाणि- रंतसायिष्यति कचास्ता देवि भीम ॥ २१ ॥ पढी-किं णाह, दुक्कर तुए परिकुविदेण । सेवहा अणु- तु एद वत्रसिद दे भादरो । (क) सहदेवः-अनुगृहीतमेतदस्माभि । 3/ (नेपथ्ये महान्कर कल । सर्व सविस्मयमाकमयन्ति ।) भीमसेनः- मन्यायस्तार्णवाम्म प्ठेतकुहरचंल मन्दरध्वानपीर कोणाघातेषु गर्जप्रलयपनघटान्योन्यसघचण्ड | कृष्णाक्रोपाप्रदूत दुश्बुलनियनोत्पातनिर्वातपात केनास्मसिंहनादप्रतिरसितसेखो दुन्दुमिस्ताब्यतेऽयम् ।। २२ । (प्रविश्य सत्रान्त ।) कञ्चुकी-कुमार, एप खलु भगवान्यामुदेव । (सर्वे कृतापलय समुत्तिष्टन्ति ।) (क) किं नाय, दुष्कर त्वया परिकुपितेन । सर्वयानुराइन्वेतद्यवनित ते तिर । . ४ 1 'नापविद्ध' 'अवनद्ध' . 'उसम्मयिष्यति'. ३ 'तुइ परितुविदे' दि पाठ 'सव्वहा' इति इचिन्नास्ति ५ 'तघावि अपुगेइन्तु देव- लिदं देवदाओं', 'अगेहन्तु तुए एद ववसिद देवदाओ' इति पागन्तरे ६ प्रतिगृहीत मरवचनमस्माभि' इति पाठ . ७ 'भीमसेन -(मानन्दम् ।) पार्ये ,किमेतत्' इति कचिदधिक पाठ• ८ 'मन्यायस्तापया। ९. 'प्लति' १. 'वलन्' ५१ 'कुरुपति' १२. 'समो'.९३ 'ताडितो' ।

·वेणीसंहारे --तत - भीमसेनः-'( ससभ्रमम् । ) कोसौ भगवान् । कञ्चुकी-पाण्डवपक्षपातामर्पितेन सुयोधनेन सर्यमितुमारम्ध ( सर्वे सभ्रम नाटयन्ति । भीमसेनः-कि सयतः । कञ्चुकी-नहि नहि, सयमितुमारब्ध । भीमसेनः-किं कृतं देवेन । कञ्चकी स महात्मा दर्शितविश्वरूपतेज मयधूय कुरुकुलमस्मच्छिविरसनिवेशमनुप्राप्तः कुमारमविलम्बितं . च्छति भीमसेनः-( सोपैहासम् । ) किं नाम दुरात्मा सुयोधनो यन्त सयमितुमिच्छति । ( आकाशे दत्तदृष्टिः । 1) आ. दुरात्म सन, एवमतिकान्तमर्याद त्वयि निमित्तमात्रेण पाण्डवक्रोधेन भी सहदेवः-आर्य, किमसौ दुरात्मा मुयोधनहतको भगवन्त स्वरूपेण न जानाति । मीमसेनः-वत्स, मूढ खल्वय दुरात्मा कथं जानातु । पश्य । आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोदेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठा । य वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषा या परस्ता- तं मोहोन्ध कंथमयममु वेत्ते देव पुराणम् ॥ २३ ॥ 1. 'ससेभ्रमम्' इति कचिम्नास्ति. २. "वासी शासौ भगवान्'. 'संयन्तुम्'. ४. 'कथं स भगवान्यामुदेव सयत'' इत्यपर' पाठः, ५ 'भीमा- (सपरितोपम् । ) इन्त, विघटिता सधिभंसावरू च सुरोपनत्य । श्रपति हत देवेन' इत्यपि धचित्पाठ . . 'विहस्य' इति पाठ . ७. "पांगुल'. . 'मुयोधनो'. 'स्वेन रूपेण'. ... 'मतया', 'भतयः. 11. 'शानोरसेका' ११. 'प्यायन्ते'. १३. 'किमपि'. १४. 'मोहरमा'. १५ 'वैत्ति'.

·प्रथमोऽङ्कः । । आर्य जयंधर, किमिदानीमध्यवस्पति गुरुः । कञ्चुकी--स्वयमेव गत्वा महाराजस्पायवसितं ज्ञास्यति कुमारः। इति निष्क्रान्तः ।) (नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ।) भो भो द्रुपदविराटवृष्ण्यन्धकसहदेवप्रमृतयोऽस्मदक्षौहिणीपतयः विचम्प्रधानयोधाश्च, शृण्वन्तु भवन्तः । यत्सत्यवतमङ्गभीरुमनसा यतेन मन्दीकृत यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता । तदयूतारणिसंभृतं नृपमुताकेशाम्बराकर्षणः क्रोधयोतिरिदं महत्केरफुले यौधिष्टिरं जृम्भते ॥ २४ ॥ मीमसेनः- (ऑकये । सहर्पम् । ) जेम्मतां जम्मतामप्रतिहतप्रसर- पर्यस्य क्रोधज्योतिः । द्रौपंदी-गाह, र्फि दाणी एसो पैलअजलहरल्यणिदमंसलो क्खणे खणे समरदुन्दुही ताडीअदि । (क) (क) नाप, किमिदानीमेष प्रलयजलपरस्तनितांसलः क्षणे क्षणे समरदु- दुमिस्ताडयते। १. 'आर्य मैत्रेय, किमिदानीमध्यवस्यन्ति गुरवः' इति बहुपुस्तकानों पाटा. २. 'नृपवधू'. ३. 'कुरुवने'. ४. (आकये । सहपामपम् ।) इति चि- मीमसेनः-(सहर्षम्।) नृम्भतां जृम्भताम् । संप्रत्यप्रतिहत- मायस्य क्रोधज्योतिः' इति दशरूपके पाठः, ६. 'मायक्रोधज्योतिः.' ५. द्रौपदी-(सविस्मयम् । ) गाह' इति क्वचिन्पाठः ८. 'कह'. ९. 'पलअजल- हरघणयमिदमसलो क्खणे क्सणे समरदुन्दुही नाहीअदि'; अथवा 'पलबजल- हरकामिअमंलो वखणे खगे चण्डयोमो समरदुन्दुही ताडीअदि'; अथवा 'पलअजलहरपणत्यगिदमंसलो इसणे कवगे समरदुन्दुही चण्डपोमो दालमो वाडीदि इति नानापुस्तकेयु नानविधः पाठः. 'पाठः५. .

·वेणीसहारे
भीमसेनः-देवि, किमन्यत् । यज्ञ प्रवर्तते ।
द्रौपदी-(सविस्मयम् । ) को एसो जण्णो । (क)
भीमसेनः :--रणयज्ञ । तथाहि ।
चत्वारो वयमृत्विज स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरि
समामाध्वरदीक्षितो नरपति पत्नी गृहीतवता।
कौरख्या पशव प्रियापरिभवक्केशोपशान्ति फल
राजयोपनिमन्त्रणाय रसति स्फीत यशोदुन्दुभि ॥ २५ ।
सहदेवः--आर्य, गच्छामो वयमिदानी गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानु
रूपमाचरितुम् ।
मीमसेनः-यत्स, एते वयमुद्येता आर्यस्यानुज्ञामनुष्टातुमेव
(उत्थाय । ) तपाञ्चालि, गच्छामो वयमिदानी कुरुकुलक्षयाय ।
द्रौपदी -( बाष्प धारय ती। ) णाह, असुरसमराहिमुहस्स हरिण
विअ मङ्गल तुह्माण होदु । ज च अम्बा कुदी आसासदि त तुझा
होदु । (ख)
उभौ-प्रतिगृहीत मङ्गलवचनमस्माभि ।
(क) क एप यज्ञ ।
(ख) नाथ, अमुरसभरामिमुखस्य हरिष मङ्गल युष्माक भवतु । यचाम
फुन्न्याशास्ते तयुष्माक भवतु ।
1 'हतो दुदुभि' २ 'उद्यता एवार्यस्यानुझामनुष्टातुम्' इत्यपि पाठ
३ 'देवि, गच्छामः' ४ 'ज च अम्बाकुदी-'इत्यादि चिनास्ति
एतद्वन कचिनास्ति

·प्रथमोऽङ्कः । २१ द्रौपदी-अण्णं च णाह, पुणोनि तुझेहि समरादो आमच्छिम महं समास्सासइदव्या । (क) मीमसेनः--ननु पाञ्चालराजतनये, किमद्याप्यलीकाश्वासनया । भूय:परिभवक्षान्तिलजाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥ २६ ॥ द्रौपदी-णाह, माक्खु माक्खु जण्णसेणीपरिहवुद्दीविदकोयाणला अणवेक्खिदसरीरा संचरिस्सध जदो अप्पमत्तसंचराणिजाई रिटबलाई सुणीअन्ति । (स) मीमसेनः---अयि मुक्षत्रिये, (क) अन्यच नाय, पुनरपि युष्माभिः समरादागत्याहं समाश्वासयितव्या। (ख) नाथ, मा खल मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकोपानला अनपेक्षित- शरीरः। संचरिष्यथ । यतोऽप्रमत्तसंचरणीयानि रिपुबलानि श्रूयन्ते । १. 'चैटी-अण्णं च देवी भणादि । गाह, तुझेहिं पुणोवि समरादो आअ- च्छिअ अहं आसासइदव्या' इति वहुपुस्तकानां पाठः; दशहाके तु, 'द्रौपदी- शाह, पुणोवि तुम्हेहिं अहं भाअच्छिा समासादिव्या' एवंविधः पाठो वर्तते. २. 'देवि, विमिवालीचश्वासनाभिः' अथवा 'देवि, किमद्यायलीकावासेन'; अथवा 'देवि, किमलीकाश्वासनेन'; अथवा 'देवि, किमिवालीकाश्वासनेन' इति नानाविधः पाठः. ३. 'परिमवश्लान्तिलजाबन्धुरिताननम्' इत्यपि पाठः. ४. द्रक्ष्यति'. ५. 'पारेक मेस्सघ'. ६. 'शृणु सुक्षनिये, समयी वयं संक्रमितुं';अथवा "मचि मुक्षत्रिये, समयों वयमरिमनणे परिक्रमितुम् । शृणु'; अथवा 'अयि मुक्षत्रिये, समर्यावधमस्मित्रणे परिक्रमितुम् । शुशुः' अथवा ' अयि सुक्षनिये, समर्था वयं संक्रमितुम्' इति नानाविधः पाठः, ·२२ वेणीसंहारे अन्योन्यास्फालमिन्नद्विपरुधिरवसामांसमस्तिष्कपड़े मनानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासृक्पानगोष्टीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे संग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताःपाण्डुपुत्राः ॥२७॥ (इति निष्फान्ताः सर्वे 1) इति प्रथमोऽङ्कः।

·द्वितीयोऽङ्क । २३ द्वितीयोङ्क। (तत प्रविशति कचुको ।) कंचुकी-आदिष्टोऽस्मि महाराजदुर्योधनेन-विनयधर, संवर गच्छ त्वम् । अन्विध्यता देवी भानुमती । अपि निवृत्ता अम्बाया पाद- वन्दनसमयान वेति । यतस्ता विलोक्य निहताभिमन्यत्रो रायजयद्रय भृतयोऽस्मन्सेनापतय समरभूमिं गवा संभाजयितव्या' इति । त मया द्रुततर गन्तव्यमिति । अहो प्रभविष्णुता महाराजस्य, य मम जरसाभि भूतम्य मर्यादामात्रमेारोवव्यापार | अपना किमिति जरामुपालभेय, यत सन्ति पुरचारिणामयमेर वहारिको वेपश्चेष्टा च । तथाहि । नोच सत्यपि चक्षुपीक्षितुमल श्रुत्यापि नौकर्णित शक्तेनाप्यविकार इत्याधिकृता यष्टि समालम्ब्यते । सर्वत्र स्वटितेषु दत्तमनसा जात तथा नोद्धत सेनाचीहतनीनितम्य जरसा कि नाम यन्मे कृतम् ॥ १ ॥ (परिक्रम्य दृष्ट्वा । आकाश 1) विहङ्गिके, अपि श्वश्रूजनपादचन्दन कृत्वा प्रतिनिवृत्ता भानुमती । ( देणं दत्वा ।) किं कम्यसि-आर्य, एपा भानु- मती देवी पत्यु समराविजयाशसया निर्तितगुन्देवपादवन्दनायप्रभृत्या- रम्बानियमा देवगृहे नालोद्याने तिष्टतीति । तद्भद्रे, गच्छ लमा मन्यापा- १ 'आगापितोस्मि' इति पाठ २ 'यया विनयधर' ३ 'सत्वरम्' इवि कचिनास्ति ४ 'यतो मया तामवलोक्य इति पाठ ५. 'द्रोणराधेयजययन- भृतय' इति चिपाठ ६ 'अस्मत्' इति क्षचित्रास्ति . 'समावयितव्या' ८ 'अवराधनिवास ९ 'उपालमे ,'उपालमामहे' १. 'सर्वेषामेवायमन्त • पुरचारिणां वहारिको वेष 'सवान्त पुरिधणामयमेव व्यावहारिको वेप' इति पाटान्तरम् ११ वर्षीसितमलम्' १२ 'नाकर्णितुम्' १३. "समालम्बिता'. 1. 'मया' १५ 'मवास्वीकृतजीवितस्य १६ 'कर्ण दत्वा, आकाशे इति कचित्पाट १. 'गुरुपादवन्दना' १८ 'देवराहे इति कविप्रास्ति ·२४ वेणीसंहारे राय, यावदहमप्यत्रस्था देवी महाराजस्य निवेदयामीति । (परिक्रम्य ।) साधु पतिव्रते साधु, स्त्रीभावेऽपि वर्तमाना यर भरती न पुनर्महाराज । योऽयमुद्यतेषु बैलपत्सु, अथवा किं बलवत्सु वासुदेवसहायेषु पाण्डुपुत्रे- ध्वरिष्वद्याप्यन्त पुरविहारसुखमनुभवति । (विचिन्त्य । ) ईदमपरमयथा- तथ स्वामिनचेष्टितम् । कुत । मा शस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने- स्तापायास्प न पाण्डुसूनुभिरय भीष्म शरे शायित । प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयनान्तस्य चैकाकिनो बालस्यायमरातिळूनधनुप प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ।। २ ॥ था दैव न स्वस्ति करिष्यति । तद्यापदस्था देवी महाराजस्य निवे- पामि । (इति निष्कान्त । विपम्भक (तत प्रविशत्यासनस्या देवी भानुमती सखी चेटी च ।) सखी-सहि भाणुमदि, कीस दाणिं तुम सिविणअदसणमेस्स दे अहिमाणिणो महाराअदुजोहणस्स महिसी भविअ एव्य विअलि. धीरभावा अतिमत्त सतप्पसि । (क) (क) सखि भानुमति, स्मादिदानी स्व स्वमदशनमानस्य कृतेभिमानिनो हाराजदुर्योधनस्य महिपी भूवैध विगलितधीरभावातिमात्र मतप्यसे । १ 'अहमपि महाराजस्य सदेशमावेदयामि इति चित्पाट २ 'अपि' चिमास्ति ३ 'बलवस्वबलवामु वा वासुदेवसहाये'' इति बहब , ४ 'अरिपु च' इति पुस्तकान्तरे पाठ ५ 'अन्त पुरविहारम्', 'अन्त पुरसयम्' ६ 'इद- मपरमपणायचेरित स्वामिन', 'इदमयथातथ स्वामिनवेष्टितम्' इति च पाट ७. 'न स्वस्ति करिष्यति' इति युक्त पाठ , करिष्यतीति' इति चित्पाठः ८. यावहमस्या देवी भानुमती निवेदयामि महाराजस्य' इति कचिस्पाट .

·द्वितीयोऽङ्क । T..२५ चेटी- भरिणि, सोहण भणादि मुवअणो । सैविणअन्तो जणो के ण खु प्पलपदि । (क) भानुमती-हले, एव्य णेद । किंणु एद सिविणअ अदिमत्त प्रकुसटदसण मे पडिभादि । (स) सखी-जइ एवं ता कहंदु पिअसही । जेण अझे नि पडिहाव- प्रतीओ प्पससाए देवदासकित्तणेण अ पटिहडिस्सामो । (ग) चेटी-देबि एज्य णेद । अकुसलदसणा 'वि सिमिणआपंससाए सलपरिणामा होति ति मुणीअदि । (घ) २ (क) महिनि, शोभन भगति सुवदना । स्वपअन किं न खलु प्रलपति । (ख) हले, एवमेतत् । किं वय स्वप्नोतिमात्रमकुशलदर्शनो मे प्रतिभाति । (ग) ययेव तत्कथयतु प्रियसखी। येगावामपि प्रतिष्ठापयन्या प्रशसया देवतासकीर्तनेन च परिहरिष्याव । (घ) देवि, एवमेतत् । अकुशलदशना अपि स्वप्ना प्रशसया कुशलपरि- गामा भवन्तीति श्रूयते। १ एतदनन्तरम् 'भानुमति एव्य पणेद ।' इति क्वचिदधिक पाठ "सिविणअन्तो अणो ण हु किं वि ण प्पलवदि', अथवा 'सिविणअन्तो जणो ण हु किं किं पलवदि , अथवा 'सिविण अतो जणो किं किं ण विप्पलवाद', अथवा 'सिविणिअन्तो जणो ण किं पलवदि इति च पाठान्तरम् ३ 'किं उण एद मे अकुसलदसण पडिमादि सिविणअ', अथवा 'मम तण अकुसरदसण पडिमादि सिविण', अथवा "किं उण एद अकुसल पडिमादि सिविण इति नानापुस्तकेषु नानाविध पाठ "पिअसहि, जइ एब ता कहहि सिविण । ज सो वि पडिस्सावअन्तीओ धम्मप्पसमाए देवदासंक्त्ति- गेग दुवादिपडिगहेण अ पडिहडिस्सामो' इति पाठ ३ 'देवि, एल्व णेद' इत्यन 'भहिणि, सोहण नखु भणादि सुवअणा', अथवा 'सोहण स्खु मपादि सुवाणा इति पाठान्तरम् ४ 'वि' इति क्वचिन्नास्ति ५ 'देवदाण पससाए' इति बहुपुस्तकानो पाठ

·२६
वेणीसंहारे
भानुमती-जैइ एवं ता कहइस्सम् । अवहिदा होध । (क)
सखी-कहेदु पिअसही । (ख)
भानुमती-मुहुर्त चिट्ठ जाव सव्वं सुमरिस्सम् । (इति चिन्ता ना-
यति)। (ग)
(तत. प्रविशति दुर्योधन. कञ्चुकी च ।)
दुर्योधनः-सूक्तमिदं कैस्यचित् ।
गुप्या साक्षान्महानल्पःस्वयमन्येन वा कृतः ।
करोति महती प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम् ।
येनाद्य द्रोणकर्णजयद्रथादिभिर्हतमभिमन्युमुपश्रुत्य समुसितमिव
नधेतसा ।
(क) यो तत्कययिष्ये । अवहिते भवतम् ।
(ख) कथयतु प्रियसखी।
(ग) मुहर्त तिष्ट यावरसर्व स्मरिष्यामि ।
१. 'जद एव्वं ता' इत्यत्र हिला देश हि' इति क्वचित्पाठः. २. 'अवहि
दाव होहि इति बहुपुस्तकानो पाठ:. ३. 'सखी-अवहिददिन । कहे
पिथसही।' इति बहुपुस्तकानो पाठः. ४. एतदनन्तरं के पुचिरपुस्तके
'भानुमती-अन्न किल मे पमदवणे भासीणाए अगदो केण वि अदिसइदा
न्वरूपा गाउलेण अहिसदं घायादिदम् । उमे-(अवधार्यात्मगतम् ! ) स
पावं सन्तं पावम् । पडिहदममारम् । (प्रकाशम् ।) देवि, तदो सद
भानुमती-हला,
भएण विसुमरिदह्मि । ता चिट्ठ जाव सव्वं सुमति
कहासम् । (इति चिन्ता नाट्यति । ) इति पाटो वर्तते; क्वचित्तु 'भानुम
-दला, भएण विमुमरिदमिता चिठ जाव सव्व सुमरिअ अहहस्सा
(इति चिन्ता नाट्यति । इति पाठः समुपलभ्यते. ५. 'कस्यापि'.
'अपकारिपु. ५. 'उच्सितमिव'.

·द्वितीयोऽङ्कः। । कन्चुकी-देव, नैवमतिदुष्करमार्चर्यस्य शस्त्रप्रभावात् । कर्ण- जयद्रथयोर्वा का नामात्र श्लाघा राजा-विनयंधर, किमाह भैवान् । एंको बहुभिर्बालो लूनशरास- श्च निहत इत्यत्र का श्लाघा कुरुपुङ्गवानाम् । तदत्र न खलु कधि-- तोपः । मूढ, पश्य । हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥ ४॥ कञ्चुकी-( सवैलक्ष्यम् । ) देवें, न ममायं संकल्पः । किंतु वः पौरुषप्रतीवातोऽस्माभिरैनालोचितपूर्व इत्यतं एवं विज्ञापयामि । राजा-वमिदम् । सहभृत्यगणं सबान्धव सहमित्रं ससुतं सहानुजम् । स्वबलेन निहन्ति संयुगे नचिरापाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥ ५ ॥ कञ्चुकी-(कर्णी भिधाय । सभयम् ।) शान्त पापम् । प्रतिहतमम- लम् । राजा--विनयंवर, किं मयोक्तम् । कञ्चुकी-- सहभृत्यगणं सबान्धव सहमि ससुतं सहानुजम् स्ववलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाण्डुसुतं सुयोधनः ॥ ६ ॥ एतद्विपरीतमभिहित देवेन । १. 'नेदमतिदुष्करमाचार्यशत्रप्रभावाणाम्', 'नेदमतिदुष्करमावार्यस्यात्रप्रभा- वेण'. २. 'नाम' इति क्वचिनास्ति. ३. 'भगवान्', ४. एकाकी बहुभिर्वालो बनशरासनश्च निहत इति । पक्ष्य' इति पाठः. ५. 'देवनवेदं कल्पयितुमर्हसि इति पाठः. ६. 'यता. ५. 'तव'. ८. 'नावलोकितपूर्वः', 'नावलोचितपूर्वः' ९. 'यत एवं प्रवीमि' इति कचित्पाठः. १०. 'एवमेवैतत्'; 'एवमेतत्'. ११. 'सबलम्'. १२. 'शान्तं पापं शान्तं पापम्' इति क्वचित्पाठः ·२८ वेणीसहारे राजा-विनयधर, अद्य खलु भानुमती यथापूर्व मामनामन्त्र्य वास भवनात्यातरेव निष्फ्रान्तन्ति व्याक्षिप्त मे मैन । तदादेशय तमुद्देश यवस्था भानुमती। कञ्चुकी-ईत इतो देव । (उभौ परिकामत ।) कंचुकी--(पुरोऽवलोक्य । समन्ततो गन्धमाघ्राय ।) देव, पदय पश्य। एत तुहिनकणशिशिरंसमीरणोद्वेलितबन्धनच्युतशेफालिकाविरचितमुम- प्रकरमीपदालोहितमुग्धन कपोलपाण्डुफलिनीनिर्जितश्यामलतासौभाग्यमु. न्मीलितबहुलमुन्दयुसुममुरभिशीतल प्रभातकालरमणीयमप्रतस्ते बालोद्या- नम् । तदवलोक्यतु देन । तथाहि । प्रालेयमिश्रमकरन्दकराकोश पुष्पै सम निपतिता रंजनीप्रबुद्धे । अर्कोशुभिन्नमुकुलोदरसान्द्रगन्ध- ससूचितानि कमलान्यस्य पतन्ति ॥ ७ ॥ राजा-(समन्तादवलोक्य ! ) विनयपर, इदमपरममुष्मिनुपासि में णीयतरम् । पश्य । जुम्भारम्भप्राविततदलोपा-तजालप्रविष्टै भाभिर्भानोपतय इन स्पृश्यमाना पिवुद्धा. । १ 'आत्मानम्' २. 'आक्षिप्तम्' ३ 'चेत'.४ 'इत इत एतु देव.' "इत एतु देव' ५ 'समोरणोद्वेलितयन्तवापुरशेफालिका- ६. 'प्राकारम्'.५ पीलपाटललोध्रसूनविजित- 'वितत' र 'यकुल'... 'कन्दकुसुमसु गभितीतरम्', 'कन्दलममरीतलपरिमरम्'. ११. 'रजनोवियुद्ध' १२ न्ति'. १३ 'समन्तादव सरोक्य' इति चिनास्ति १४. रमणीयतरमवरोकय' रमणीयतरमवलोक्यते'. १५ 'हस्तांनो', 'भानोपन'. प्रिया ·द्वितीयोऽद्ध । २९ स्त्राभिः सार्धं घनपरिमलस्तोक्लक्ष्याङ्गरागा मुञ्चन्त्येते रिकचनलिनीगर्भगम्या द्विरेफा ॥ ८॥ कंचुकी-देरे, नन्वेपा भानुमती मुवढनया तरलिकयर च सहोप- रिठा तिष्ठति । तदुपसर्पतु देर । राज---(दृष्ट्वा ।) आर्य विनयधर, गच्छ व सामाभिक मे रथमुपफ- स्पयितुम् । अहमप्येषे देवी दृष्ट्वानुपदमागत एन । कंचुकीप कृतो देनादेश । (इति निष्कान्त ।) सखी-पिअसहि, अनि मुमरिट तुए। (क) भानुमती-सहि, मुमरिदम् । अन्न किल पमदरणे आसीणाए मम अंगदो एव्य दिव्वरूविणा णउलेन अहिसद बारादिदम् । (स) उमे-(अपवार्य आरममतम् । ) सन्त पारम् । पडिहद अमङ्गलम् । (प्रकाशम् ।) तदो तदो। (ग) भानुमती-अदिसदानोनिग्घहिलाए निमुमरिद भए । पुणोनि मुमरिअ कहइस्सम् । (घ) (क) नियसखि, अपि स्मृत स्वया ! (ख) सखि, स्मृतम् । अद्य किल प्रमदवन आसीनाया ममाग्रत एव दिव्य- रूपिणा नकुलेनाहिशत व्यापादितम् । (ग) शान्त पापम् । प्रतिहतममद्गलम् । ततस्तत । (घ) सतिसतापोद्विग्नहृदयया विस्मृत मया। तत्पुनरपि स्मृत्वा कथयिष्ये । ९ 'महाराज, एपा देवी मुवदनातरनिकाच्या सह मुखोपविष्टा तिष्ठति' इति 'पर्युपास्यमाना' ३ 'ए' इति पुस्तकातरे नास्ति ४. 'यथा ज्ञापयति देव' इति पाठ ५ 'भानुमती-सहि, मुमरिदम् । सरपी-हेदु पिथसही । भानुमती--अन्न किल' इति पुस्तकातरे पाट ६ 'अग्गदा पवि । अनिसाददिव्यश्वेश' इति पाठ 'सन्त पाद मन पाव' इति पाट 'सदावावगह दहिआए पुणो वि मए विमुमरिदम्' इति बहुपुस्तकाना पाठ | चित्पाट . ८.

·वेणीसहारे , राजा- अहो, देवी भानुमती मुवादनातरलिकाभ्या सह किमपि मन्त्रयमाणा तिष्ठति । भवतु । अनेन लताजालेनान्तरित शृणोमि तावदासा निश्रब्धालापम् । (तथा स्थित ।) सपी-सहि, अल सदावेण । कहेदु पिअसही । (क) राजा--किं नु खल्वस्या सतापकारणम् । अथवानामन्त्र्य मामि यमद्य वासभवनानिष्क्रान्तेति समर्थित एवास्या मैया कोप । अयि भानुमति, अविषय खलु दुर्योधनो भवत्या कोपस्य । कि कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाश प्रमादा मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुख नाद्यासि सभाविता । अन्यत्रीजनसकथालघुरह स्वप्ने त्वया लक्षितो दोप पश्यसि किं प्रिये परिजनोपारम्भयोग्य मयि ॥ ९ ॥ (विचिन्त्य ।) अथवा । इयमस्मदुपाश्रयकचित्ता मनसा प्रेमनिनमत्सरेण । नियत कुपितातिवल्लभत्वा रस्वयमुत्प्रेय ममापराधलेशम् ॥ १० ॥ (क) समि, भल संतापेन । क्थयतु प्रियसखी। २ , 'राजा-(अवलोक्य ।) अहो' इति धचित्पाठ इति तथा स्थित', 'इति तथा कृत्वा स्थित ३ 'ससी-अल सदावेश । कहेदु पिअ. सही', 'उमे पाहि, भल संदावण । कहेदु पिभमही', 'मसी-अइ, भल "दावण । कहेदु पिसही' इति नानाविध ४ 'मयि'. ५ कोपस्य' - "पश्य' इति चिदधिर पाठ ६ 'अभिमुनो पाट ·द्वितीयोऽङ्कः। . तथापि शृणुमस्तावरिक नु वक्ष्यतीति । भानुमती-तदो अहं तस्स अदिसइददिबविणो णउलस्त दसणेण उच्छुआ जादा हिदहिअआ अ तदो उझिम तं आसणहाणं लदामण्डवं पविसिढुं आरद्धा । (क) राजा-(सलक्ष्यम् ।) किं नामातिशीयतदिव्यरूपिणी नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हृतहृदया च । तत्किमनया पापया माद्रीसुतानुरक्तया वयमेवं विप्रटन्धाः । ('सोत्प्रेक्षम्'इयमस्मद-(२।१० )इति पठित्वा ।) मूढ दुर्योधन, कुलटाविप्रलभ्यमानमात्मानं वटु मन्यमानोऽधुना कि वक्ष्यसि । अहो, एतदर्थमेवास्याः प्रातरेव विविक्तस्थानाभिलापः सखीजनसंकथासुच 'पक्षपात: । दुर्योधनस्तु मोहापविज्ञातबन्धकीहृदयसारः कापि परिभ्रान्तः । आः पापे मत्परिग्रहपांमुले तद्भीरत्वं तब मम पुरः साहसांनीदृशानि श्लाघा सास्महपुषि विनयन्युत्क्रमेऽप्येष रागः। तच्चादार्य,मयि जडमत्ता चापले कोऽपि पन्या: ख्याते तस्मिन्वितमसि कुले जन्म कोलीनभेतत् । (क)नतोऽहं तस्यातिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता हत- हृदया व तत उझिया तदासनत्यानं लतामण्डपं प्रवेटुमारब्धा । १. तथापि किं वक्ष्यतोति शृणुमस्तामत्' इति चित्पाठ. २. 'भानु- प्रती-हला, बदं तदो तस्स भदिमइददिव्यरूविणी पाउलस्य दसणेग उच्छुआ जादा । ३. 'राजा-किं नाम' इति बहुपुस्तकानां पाठ. । राजा-किं नामा- तिशयितदिव्यहपिणो नकुलस्य दर्शनेनोरमुका जाता। तकथमनया मादीमुतानु- रक्या' इति पुस्तान्तरे पाठः, ४. किं न वक्ष्यति'; 'कि कि न वक्ष्यसि'. ५. एतदनंतर (किं कण्ठे-' इत्यादि पठित्वा । दिशोऽत्रलोक्य)' इति केषु चिरपुस्तकेय पाठः ६'कयामु'. ७. 'अस्मत्परिमहपासुले' 'मत्परिप्रहरीसनि'. ८ 'जन्म लोकापवादः' इति चिसाठः, ·३२ वेणीसंहारे NEU , . सखी-तदो तदो (क) भानुमती--तंदो सोवि में अणुसरन्तो एव्य लदामण्डन पविठो । (ख) राजा--अहो, कुलटोचितमस्याः पापाया अंशालीनत्वम् । यस्मिंश्चिरप्रणयनिर्भरबद्धभाव- मावेदितो रहसि मत्सुरतोपभोगः । - तत्रैव दुश्चरितमद्य निवेदयन्ती हीणासि पापहृदये न सखीजनेऽस्मिन् ॥ १२॥ उमे-~तदो सदो। (ग) भानुमती-तदौ तेण संपगम्भपसारिअकरेण अवहिदं मे त्यण मुअम् । .राजा-(विचिन्त्य ।।) सप्रगल्भप्रसारितकरेणापहृतं मे स्तनां शुरुम् । (सक्रोधम् । । ) अलमिदानीमतःपरमाकर्णनेन । भवतु सायत्तस्य परबनितापस्कन्दनप्रगल्भस्य माद्रीमुतहतकस्य जीवितमप. हरामि । (किंचिद्गत्वा । विचिन्त्य ।) अथवा इयमेव तावत्पापशीला प्रथम मनुशासनीया (इति नियर्तते ।) (फ) ततस्ततः। (स) सतः सोऽपि मामनुसरनेव लतामण्डपं प्रविष्टः। (ग) सतस्नतः। (घ) ततस्तेन सर्पगर्भ-(सप्रगल्भ )प्रमारितररेणापहन.मे स्तनांशुभम् । 1. 'तो सोवि' इत्यस्मात्पूर्व ये पुचिपुस्तके 'सदोई उपरिद धाराणहार्ण एवं सदामण्डपं पविहा' इत्यधिकः पाटो यतते. २. 'एतस्याः'. ३. 'पापसी माया'... 'पापीर वम्': 'दुःशीलया.' ५. पालमा हीतावि'. ७. 'एग पसारिसरेण अवहिजे. ८. भयया 'राजा-(सकोधम् ।) अलं-' - पिर. 'मलमतःt ग्वा' इति चिरपारः । + ·द्वितीयोऽङ्क । ३३ उमेतदो तदो (क) भानुमती-तंदो अनउत्तस्त पभादमङ्गस्तूररतमिस्सेण चार- विलासिणीजणसगीदरवेण पडिवोदिति । (स) राजा--(सेवितम् ।) कि नाम प्रतिवारिताम्माति स्वमदर्शनमनया वर्णित भोत् । अभया सखीपचनादेन व्यक्तिर्भविष्यति । (उमे सविषादमन्योन्य पश्यत ।) सुवदनाज एत्य अच्चाहिद त भाईरहीप्पमुहाण ईण सलिलेण अपहारीअदु । बह्मणाण हुदाइदिमुअधिणा अलणेग अपहारी. अदु। (ग) राजा-अट विकल्पेन । स्वप्नदर्शनमेतदनया वर्णितम् । मया पुनर्मन्दाधियाऽन्यथैर सभापितम् । दिष्टयाश्चत्तनिप्रटम्मनितोपाटह नो गतो दिष्टया नो परुप स्पार्धकथने किंचिन्मया व्याहृतम् । . 1 (क) ततस्तत । (ख) तत आर्यपुनस्य प्रभातम न्यायमित्रेण वारविटामिनी रनसगीत- रवेग प्रतिरोधितरस्मि । (ग) यदिहात्याहित तद्भागीरथीप्रमुखाना नदीना सविरेनापहियताम् । माझणाना हुताहुतिमुगन्धिना ज्दलनेनापहियताम् । १ हला, वदो अह अबउत्तस्स' 'वारविलासिप्पीसगादसण' ३ 'सवि. म्' इति चिन्नास्ति ४ किं नु खडे',' किं नाम खलु.५ भवेद',इयस्मा. नन्तरं '( विचिन्त्य ।) मस्तु सखीवचनाद्वयत्तिर्मविष्यति' इति बहुपुस्ताना पाठ . ६ "किं वि' . 'मअवक्षण बामणाग वि आसीमाए आहुदिहुदेग पज- । देण मअवदा हुदासपेण अपस्सदु' इति बहुषु पुस्तकेषु पाठ, कुत्रचित् " सदु' इत्यन 'अन्तरोअदु' इति पाटो वर्तत । एतदनन्तर 'सवैल्यहषम् ।' ति वचिकवेवचन दयते ९ 'वचनकाथात् वे.-.

·वेणीसंहारे मां प्रत्याययितुं विमूढहृदयं दिष्टया कथान्त गता मिथ्यादूपितयानया विरहितं दिष्टया न जात जगत् ॥ १३ ॥ भानुमती-हला, कहेहि कि एत्थ पसत्थं किंवा असुहसूअभ त्ति । (क) सखी चेटी च-(अन्योन्यमवलोक्य । अपवार्य ।) एत्य णस्थित्यो वि सुहसूअअम् । तदा अलअि कधअन्ती पिअसहीए अवराहिणं भविस्सम् । सो दैाणी सिणिदो जणो जो पुच्छिदो परुसं वि हिंद भणादि (प्रकाशम् ) सहि, सव्व उजेव एद अमुहणिवेदणम् । ता देवदार पणामेण दुजादिजणपडिग्गहेण अ अन्तरीअदु । णहु दाढिणो णऊलस वा दसणं अहिसदवह मैं सिविणए पससन्ति विअक्षणाओ। (ख' राजा-अवितथमाह सुवदना । नकुलेन पन्नगशतवधः स्तनांशुका पहरणं च नियतमनिटोद तर्कयामि । पर्गयेण हि दृश्यन्ते स्वप्नाः काम शुभाशुभाः । गतसल्या पुनरिय सानुज स्पृशतीव माम् ॥१४॥ (क) ला कथय किमन प्रगतं किं वाशुभसून कमिति । (म) अत्र नाम्ति स्तोकमपि शुभसूचकम् । ततोऽलीकं कथयन्ती प्रियसह अपराधिनी भविष्यामि । म इदानीं स्निग्धोजनो य. पृष्ट परुपमपि हि भणति । यि, मवमेवैतदशुभनिवेदनम् । तदेवनानां प्रणामेन द्विजातिजन प्रहेण चान्तयताम् । न खलु दैट्रिणा नकुलस्य चादर्शनमहिनवधं च स्वर प्रशंसम्ति विवक्षणाः । 1. 'प्रयापयितुम् २. 'हला, कद्देहि कि एत्य मुहमूअअ, इति पहुपुस्तक पाठः ३. 'जह एप अली कहावता अवरादिगो भविस्मम् ' इति बढ़ स्नकानों पाट... 'एम्ब.. 'दुवादिपडिग्गहेण'. ६ 'पउलस अण्णग दति परिवार. ५. "वि'. ८. स्तनांमुवाहग्णमिति', 'तिनामुकाहरण : .. 'मरिशेदवमानातयामि' पनि छविया .

·द्वितीयोऽङ्कः । ३५ . (वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ! ) ओ: ममापि नाम दुर्योधनस्यानिमित्तानि दयक्षोममावहन्ति । (सावष्टम्मम् ।) अथवा भोम्जनहृदयप्रकम्पनेषु का णना दुर्योधनस्यैवंविधेषु । गीतश्चायमर्थोऽङ्गिरसा। ग्रहाणां चरितं स्वप्नोऽनिमित्तात्पातिक तथा । फटान्ति काकतालीयं तेभ्यः प्राज्ञा न विम्यति ॥ १५॥ द्भानुमत्याः स्त्रीस्वभावमुलभामलाकाशङ्कामपनयामि । भानुमती-हला मुवअणे, पख दाव उदअगिरिसिहरन्तरवि- रहवरो विअटन्तसंझाराअपसण्णदुरालीअमण्टलो जादो भमयं वहणाहो । (क) सखी-संहि, रोसॉणिटकणअपत्तसरिसेण लंदाजालन्तरापडिद- रणनिवहेण पिरिदोजाणमिभाआ 'परिदपडिण्णो विष रिटेदुप्पे- (क) हेला मुवदने, पश्य तायदुदयगिरीशिखरान्तराबमुकरथवरो विगत्सं- रागप्रसनदुरालोकमण्डलो जातो भगवान्दिवसनाथः । 1. 'भाः कथं'. २. 'आवेदयन्ति'. 3. 'कम्मनेषु'. ४. 'एवं दियेषु कश्मलेयु' कचित्माटः. ५. निमितान्यापातिकाः'; अनिमित्तान्युपयाचितम्'; पमित्तोत्पादकम्'. ६. 'पेक्ख दाब' इति क्वचिनास्ति. ७. 'निहरन्तरित.' . लिन्तसहाराओ आमगदुरालोअमण्डलो'; 'विअलिअतंझाराअप्पसण्ग- अमण्डलो'...'महिनि' १०. रोमाण्णिदण्यकन्निमस्सिरीएण','रामाणिद- (मणकन्तिसस्मिरीएण;' 'माणिदणअरओसरिसेग', 'रोसरगिदकपअर रेसेण'; 'कअरओसरिसेण' इति नानाविधः पाठः, ११. 'लदाजालन्त- द किरपाजालेण'.१२. 'पिसनोकिदोबाणभूनिभाओ'. १३. 'पूरिदपडिगो इति वचिन्नास्ति. १४. 'दुप्पेसशिग्नो' ·वेणीसंहारे क्खणिजो जादो भव सहस्सकिरणो । ता समओ दे कुसुमचन्दण गम्भेण अग्घेण पञ्जुवहादुम् । (क) भानुमती-हले तरलिए, उवणेहि मे अग्धभाअण जाव भैअवर्द सहस्सरस्सिणो सवरिअ णिवढेमि । (ख) चेटी-जे देवि आणवेदि । (इति निष्कान्ता ।) (ग) राजा-अयमेव साधुतरोऽवसरः समीपमुपगन्तु देव्याः । (क) सखि, रोसानितकनपत्रसदृशेन लताजालान्तरापतितकिरणनिवहे पिजरितोयानभूमिभाग पूरितप्रतिज्ञ इव रिपुदु'प्रेक्षणीयो जातो भगवान्सहर्या रणः । तत्समयस्ते कुमुमचन्दनगर्भेणाधण पर्युपस्थातुम् । (ख) हले तरलिके, उपनय मेऽध्यभाजनं यावद्भगवत' सहस्ररश्मेः सप निवर्तयामि । (ग) यद्देव्याज्ञापयति । १. 'भअव सहासरस्सी संवुतो'. २. 'लोहिदचन्दणकुमुमगम्भेष ३. 'सहस्सकिरणस्म'. ४. .(इति निष्कम्य पुनः प्रविश्य । ) महिणि, अग्यमाअणम् । गिव्वद्धेदु भअवदो महस्सरस्मिणी मवरिअम् । राजा- -अयां साधुतरोऽवमरः प्रियासमीपमुपगन्तुम् । (इत्युपमपति ।) मखी--(विलोक्यार गतम् ।) यह महाराभो आअदो । हन्त, जादो से मिअममनो । भानुमती. (दिनकराभिमुखीभूत्वा ।) भश्रव अम्बरमहामरेवमहस्सपत्त पुव्वदिसावह मण्डण कुकुमविसेस सअलभुवणेकरअणप्पदीद में एस्यं सिविणभदंसणे कि अधादिदतं भअवदो पगामेश सम्मादुअस अन्न तत्तस्स कुसलपरिणामी होद (अध्यं दत्त्वा ।) हले तरलिए, उवणेशि मे पुणोवि कुसुमाइ अवराणं वि देवद सवरिभ णिध्वइदुम् । (इति इम्ती प्रसारयति । राजा संशया परिजनमुत्स पुष्पाणि स्वरमुपन यति । स्पर्शमुगमभिनीय कुमुमानि भूमी पातयति च भानुमती-(मरोषम् ।) अहो पमादो परिअणस्म (परिपृश्य रष्टा । ससभ्रमम् कधं भजउतो।' इति पृथग्विध पाठः ·द्वितीयोऽङ्कः। . (प्रविश्य।) चेटी-देवि, एद अग्वभाअणम् । ता निव्वटीअदु भअवदो सह- सरस्मिणो सबरिआ । (क) (राजोपमृत्य सज्ञयां परिजनमुन्सायं स्वयमेवाध्यपानं गृहीत्या ददाति ।) सखी--(स्वगतम् ।) कहं महाराओ समाअदो । हन्त, किदो से पेअसहीप णिअमभङ्गो रण्णा । (स) भानुमती--(दिनकराभिमुसो भन्या ।) भअब, अम्बरमहासरेकसह- सपत्त, पुन्यदिसाबहमुहमण्डलकुङ्कुमविसेसअ, सअलभुवणाङ्गणदीवअ- व्य सिविणअदंसणे जं किं चि अचाहिदं त भअपदो पणामेण कुस. परिणामी ससदभादुअस्स अजउत्तस्स होदु । (अध्यं दत्त्वा ।) हला, वणेहि मे कुसुमाई जार अवराणं वि देवटा सवरिअं णिल्व- मि । (हस्ती प्रसारयति ।) (ग) (राजा पुष्पाण्युपनयति । स्पर्शमुसममिनीय कुसुमानि भूमी पातयति ।) (क) देवि, एतदर्यमाजनम् । तनिर्वत्यता भगवतः सहस्ररश्मेः सपयाँ (प) कथं महाराजः समागताः । हन्त, कृतोऽस्या प्रियसख्या नियम- दो राक्षा। + (ग) भगवन्, अम्बरमहामरएकसहसपन, पूर्वदिशावधूमुखमण्डलकुडमवि- कोपक, सकलभुवनानदीपक, अत्र स्वप्नदर्शने परिकमप्यत्याहितं तद्भगवतः प्रणामेन कुशलपरिणामि सशतभ्रातृमस्यायपत्रस्य भवतु । हला, उपनय मे रुसुमानि यावदपरासामपि देवतानां सपर्या निवर्तयामि । * १. (दिनकरामिमुखीभ्य ।) २. 'मण्डण' ३. राज्ञः पुष्पाण्युपनयतः (स्पर्शा- अस्तादर्घ्यपान भूमा पतति ।) इति चित्पाठः; (दुर्योधनः पुष्पाण्युपनयति। भानुमत्या:--तिस्पर्शजातकम्पाया हस्तारपुष्पाणि पतन्ति ।)' इत्यपि कनि- पाटो दृश्यते ।

·वेणीसंहारे भानुमती-(सरोषम् ।) अहो पमादो परिअणस्त । (परित दृष्ट्वा । ससंभ्रमम् ।) कधं अजउत्तो। (क) राजा-देवि, अनिपुणः परिजनोऽयमेवं विधे सेवावकाशे। तत्प्रेभवत्यनुशासने देवी। (भानुमती लज्जा नाटयति ।) राजा-अयि प्रिये, निविकिर धवलदी_पाङ्गससर्पि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र कि संभ्रमेण । स्मितमधुरमुदार देवि' मरमालपोखेः प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिः सेवितुं त्वाम् ॥ १६ ॥ भानुमती-अजउत्त, अब्भणुण्णादाए तुए आधि मे कस्सि णिअमे महिलासो। (ख) राजा-श्रुतविस्तर एवास्मि भवत्याः स्वप्नवृत्तान्त प्रति । तदल प्रकृतिमुकुमारमात्मान खेदयितुम् । (क) अहो प्रमादः परिजनस्य । फरमार्यपुनः । (स्त्र) आर्यपुत्र, अभ्यनुज्ञातायास्त्वयास्ति मे कास्मिन्नपि नियमेऽमिलापः १. (परियस्य, राजानमवलोक्य, मसावसं लज्जा नाटयति ।) इति प २. 'तथा प्रभवति'.३. "(भानुमती लग्जो नाटयति ।) इति कचिमास्ति. 'भीर. ५. प्रभवति मम पाण्योरनलिस्त्वं स्पृशारमान्' इति पारः ४. 'अ गुजाणादु मं महा राओ । मरिय में' इति बहुपुस्तकाना पाठः. ५. 'तदलं प्रा गुठमारमा मानम्'; 'तदलमेनं प्रविमुकुमारमात्मानम्'; 'तदलमेव प्रकृतिमु मात्मानम्', 'तदलं प्रकृतिमुसुमारमेवात्मानम्' इति नानाविधः पाठः.

·द्वितीयोऽङ्कः। ३९ भानुमती-अन्जदत्त, मे सङ्का बाहेड् । ता अणुमण्णदु म रज्जउत्तो (क) राजा-(मगर्वम् ।) देवि, अटमनया शङ्कया । पश्य । किं नो व्याप्तदिशा प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं किं द्रोणेन किमङ्गराजविशिखरेवं यदि क्लाम्यसि । भीर भ्रातृशतस्य या भुजवनच्छायासुखोपस्थिता त्वं दुर्योधनकेसरीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तव ॥ १७ ॥ भानुमती--अजउत्त, 4 हु मे फि वि आसङ्काकालणं तुझेमु आणिहिदेमु । किंतु अजउत्तस्स ऍट्य मणोरहसंपत्ति अहिण- दामि । (ख) राजा-अयि मुन्दरि, एतावन्त एव मनोरथा येदहं दयितया गतः स्वेच्छया विहरामीति । पश्य । प्रेमाबद्धस्तिमितनयनापीयमानाब्जशोभं लज्जायोगादविशदकथं मन्दमन्दस्मितं वा । वोन्दं ते नियममुपितालक्तकानाधर वा पार्नु वाञ्छा परममुठभं किं नु दुर्योधनस्य ॥ १८ ॥ . (क) आर्यपुत्र, मां शहा वाधते । तदनुमन्यता मामाय पुनः । (स) आर्यपुत्र, न खलु मे किमप्याशङ्काकारणं युष्मासु संनिहितेषु । विरया. संपुत्रस्येच मनोरथसंपत्तिमभिनन्दामि । १. अजउत्त, अदिमेत्तं मे संका वाहेई' इति पाठः. २'मे गुजवनश्छाया भुगोपास्थिता' इत्यपि पाठः ३. 'ण हि फि वि में संकाकालणम्' इति बहु- सस्ताना पाठः. ४ ‘एवं; 'जव'. .. यदई, वनितया संगतः'; 'यदहं समागतस्त्वया'. ६. 'प्रेमावस्य-', 'प्रेमावन्ध-'. ७. "नियत मुषितालककामा धर', "नियममुपितालकांसाधर'; 'नियममुपिताक्तताम्राघर' ८. ' तु.न.'

·वेणीसहारे (नेपथ्ये महान्वलाला । सर्व आकर्णयन्ति ।) भानुमती-(सेभय राजान परिष्वज्य । ) परित्ताअदु परित्ताअदु अ जउत्तो । (क) राजा—(समन्तादवलोक्य ।) प्रिये, अल सभ्रमेण । पश्य । दिक्षु व्यूढाप्रिपाङ्गस्तृणजटिलचलत्पाशुदण्डोऽन्तरिक्ष झाङ्कारी शर्कराल. पथिषु रिटपिना स्कन्यकापै सधूमः । प्रासादाना निकुञ्जवभिनवजलदोद्गारगम्भीरधीर- श्वण्डारम्भः समीरो वति परिदिश भीर किं सभ्रमेण ॥ १९॥ सखी-महाराओं पविसदु एव दारपब्वअप्पासादम् । उँनेअकारी क्खु अअ उत्थिदपरसरअकलुसीक्दिणअणो ठम्मलिदतरुवरसद्दवित्तत्य- मन्दुरापरिभट्टवलतुर्लङ्गमपजाउलीकिदजणपदइ भीसणो ममी- रणो । (ख) राजा-(सहर्षम् । ) उपकारि खल्विद वात्याचक मुयोधनस्य । यस्य प्रसादादयत्नपरित्यक्तनियमया देव्या संपादितोऽस्मन्मनोरथः । कथमिति । (क) परिनायता परित्रायतामार्यपुन । (ख) महाराज प्रविशत्वेत दारपर्वतप्रासादम् । उद्वेगकारे खल्वयमस्थित परुपरज कलुपीकृतनयन उन्मूलिततरुवरशब्दविनस्तमन्दुरापरिभ्रष्टवल्लभतुरगम पर्याकुलीकृतजनपद्धतिर्भाषणः समीरण । १. 'समय' इति क्वचिन्नास्ति २. 'भ्याक्षिप्तपर्ण' 'न्यूढाघ्रिपादः'. ३.महा. राअ, आरोहीअदु. ४. 'उच्छेअकारी' ५ 'उस्थिदो पसरम-', 'उदपासु पसरो' ६. 'विदलिदतरुवर-' 'तुरङ्गमो. ८ 'समीरणासारो'.. (सइयम्) ति चिन्नास्ति ·1६ 1 के। न्यस्ता न भ्रुकुटिर्न बाष्पसलिलैराच्छादिते लोचने नीतं नाननमन्यतः सशपथं नाहं स्पृशन्वारितः । तन्न्या मैग्नपयोधरं भयवशादावद्धमालिङ्गितं भास्या नियमस्य भीपणमस्नायं वयस्यो मम ॥ २०॥ संपूर्णमनोरथस्य मे कामचारः संप्रति विहारेषु । तदितो दारूपर्वतमेव छामः । (सर्वे पात्यावाधा रूपयन्तः परिबामन्ति।) राजा- ६ बनोरु पदानि शनैः शनैरयि विमुञ्च गति परिवेपिनीम् । उनु बाहुलतोपनिबन्धनं मम निपीडय गाढमुरःस्थटम् ।। २१ ।। ग्वेशं स्पयित्वा ।) प्रिये, अंलब्धावकाशः समीरणासारः स्तिमितत्वाद्ग- गृहस्य । विसव्वमुन्मीलय चक्षुरुन्मृष्टरेणुनिकरम् । भानुमती-(सहर्षम् ।) दिहिआ इह दाव उप्पादसमीरणो ण घेइ । (क) सखी--आरोहणसंभमणिस्सहं पिअसहीए जरुजुअलम् । ता कीस णी महाराओ आसणवेदी ण भूसेदि । (स) (क) दिष्टयेह तावदुत्सातसमीरणो न वाधते । (ख) आरोहणसंभ्रमनिःसहं प्रियसत्या उरुयुगलम् । तत्कस्मादिदानी महा- ज आमनवेदी न भूपयति । १. 'भुमपयोधर'; 'लमपयोधर'. २. 'आरब्धमालिशितुम्'. ३. 'तु मे'. • दारुपर्वतप्रासादमेव. ५. (वात्यावाधा रूपयन्तो यत्नतः परिकामन्ति ।) यपि पाठः. ६. 'अपि'. ७. 'पतसि'. ८. बाहुलतोपरिबन्धन,' ९. 'लम्धान्तरः मीरणः संतत्वाद्र्भगृहस्य'; 'अलब्यावकाशः समोरणः सतत्वाद्र्भगृहस्य'. "दिद्विआ दुप्पादसमीरणासारो ण बाधेई' इति पाठः. ११. 'आरोहण-'' त्यस्मात्पूर्वम् 'महारा' इत्यधिकः पाठो बहुपुस्तकेषु दृश्यते. १२. 'अणुभूसे दि'. M ..

·येणीसहारे राजा-(देवीमवलोक्य ।) भपति, अनल्पमेवापकृत बायासभ्रमेण । तथाहि । रेणुर्बाधा विधत्ते तनुरपि महती नेत्रयोरायत वा दुल्लम्पोऽल्पोऽपि पीनस्तनभरितमुर क्षिप्तहार दुनोति । ऊर्मिन्देऽपि याते पृथुजघनमराद्वपथुर्वर्धतऽस्या वात्या खद कुशागया मुचिरमपयवरि समाविष्करेति ॥ २२ ॥ (सब उपविति।) रजा-तकिमित्यनास्तीर्ण कठिमशिलातलमध्यास्ते देवी। लोलाशुकस्य पवनाकुलिताशुकान्तं त्वदृष्टिहारि मम लोचनबाधवस्य अध्यासितु तर चिर जधनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममारुयुग्मम् ॥ २३ ॥ (प्रविश्य पटाक्षेपेण सम्रात ।) कचुकी दव, भग्न भग्नम् । (सर्वे साक्त पश्यन्ति ।) राजा-कन। कचुकी-भीमेन राजा---कस्य । ४ १ 'तनोति २ मृगाक्ष्या ३ 'अवयवैदत्तहस्ता करोति "कठिन शिलातलम् ५. देवी इत्यस्मादन तर यतः इत्यधिक कचिपाठ ६ 'चिरान' ७ 'सातङ्कम् 'सभयम् ८ 'किं नाम' ९ 'कचुकी-देव, भग्न भीमेन' 'कचुकी-टेव, भीमेन इति वा पाठ 1. 'भीभेन' इत्येतस्मादनन्तर 'राजा आ कि प्रलपसि । भानुमती--अज्ज, कि अण थ म तेति । कचुकी (सभयम् ।) देव, कथयामि सबम् । भान भीमेन भवतो महता एवविध केषुचि पुस्तकेयु पाठो दृश्यत .

·द्वितीयोऽङ्क । ४३ कंचुकी-भवत । राजा ---आ, कि प्रलपसि । भानुमती--अन्ज, किं अणिह मन्तसि । (क) राजा---पिकालापिन् , वृद्धापसद कोऽयमद्य ते व्यामोह । कंचुकी-देव, न खलु कश्चिव्यामोह । सत्यमेव व्रामि । भग्न भीमन भवतो मरता रथकेतनम् । पातत निविणाकाणबद्धानन्दमिर क्षिता ॥ २४ ॥ राजा-बलरत्समीरणगात्कम्पिते भुवने भन्न स्यन्दनपेतु । तत्किमित्युद्धत प्रलपसि भग्न भग्नमिति । कंचुकी-देव न किंचित् । किंतु शमनार्ममस्यानिमित्तस्य विज्ञाप- यितव्यो देव इति स्वामिभक्तिमा मुखरयति । भानुमती अग्नउत्त, अन्तरीअदु एद पसण्णनह्मणअधोसेण(ख) राजा-(सावनम् ।) नैनु गच्छ । पुरोहितमुमित्राय निवेदय । कंचुकी—यदाज्ञापयति देव । (इति निष्का त ।) (प्रविश्य) प्रतीहारी-(सौद्वगमुपसत्य । ) अदि जअदि महाराभो । महाराअ, (क) आयं किमनिट म नयसे । (स) आयपुन, अन्तर्यतामेतत्प्रम नब्राह्मणवेदघोषेण । १ यदि 'बर बत्समीरणयागात् इत्यपि पाठ २ 'अज्जउत, पडिहरीअदु एद अणिमित्त पसण्यम्हणवेआणुधोसेण होमेण अ' इति बहुपुस्तकाना पाठ 'पसणयह्मणवअणमालवअणसमुग्धोसेण' इयपि क्वचित्पाट ३ किंतु सूनपु रोहिताय मुमिनाय निवेदय' इति पाठ ४ 'अदु अदु महाराओ । महाराज, एसा का जामाटणो सिन्धुराअस्म भादा दुस्सला अपडिहारभूमीए चिट्ठदि' इति बहुपुस्तकाना पाठ "

·४४
वेणीसहारे
महादेवी क्खु एसा सिधुराअमादा दुस्सला अ पडिहारभूमाए
चिदि । (क)
राजा-(किंचिद्विचिन्त्यो मातम् । ) किं जयद्रथमाता दुशल
7 चति । कचिदभिमन्युधामर्पितै पाण्डुपुत्रैर्न किंचिदत्याहितमाचेष्टित
भवेत् । (प्रकाशम् । ) गच्छ । प्रदेशय शीघ्रम् ।
प्रतीहारी- देवो आणदि । ( इति निष्का ता ।) (ख)
(तत प्रविशति सभ्रा ता जयद्धमाता दु शला च ।)
(उभे सास दुर्योधनस्य पादयो पतत्त ।)
माता-परित्ताअदु परित्ताअदु कुमालले । (ग)
(दु शला रोदिति।)
राजा--( समभ्रमभु थाप्य । ) अम्ब, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
किमत्याहितम् । अपि कुशल समराङ्गणष्वप्रतिरथस्य जयद्रथस्य ।
माता-जाद, कुंदो कुसत्रम् । (घ)
राजा-~-कॅथर्मिय।
(क) जयति जयति महाराज । महाराज, महादेवी सत्येपा सि धुराजमाता
दु शला च प्रतिहारभूमौ तिष्ठति ।
(ख) यदव आज्ञापयति ।
(ग) परिजायता परिनायता कुमारः।
(घ) जात क्रुत कुशलम् ।
१ "(स्वगतम् ।। २ 'चित् ३ 'मदाराओ' ४ 'कुरुणाही ५
उत्थाय ६ "कुदो ए थ कुप्पलम् - 'धमिष दयन राजा-अम्ब, किं
जातम्' इति क्वरिपाठ

·द्वितीयोऽङ्कः। माता-( साशकम् । ) अन्ज क्खु पुत्तबहामरिसिदेण गण्टाविणा अणत्यमिदे दिवहणाहे तस्स वहो पडिण्णादो । (क) राजा-( सस्मितम् । )इदं तदत्रकारणमम्बाया दुःशलायाश्च । पुत्र- शोकादुन्मत्तस्य किरीटिनः प्रलापरवमवस्था । अहो मुग्धत्वमवलानां नाम । अम्बं कृतं विपादेन । वत्से दुःशले, अलमभुपातेन । कुतश्चायं तस्य धनंजयस्य प्रभावो दुर्योधनबाहुपरिघरभितस्य महारथजयद्रथस्य विपत्तिमुत्पादयितुम् । माता-जाद, जाद, दे हि पुत्तवन्धुवहामरिसुद्दीविदकोवाणला अ- णपेक्खिीसरीरा वीरा परिक्कामन्ति । (ख) राजा--( मोपहासम् । एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धैवामर्पिता पाण्ड. वानाम् । पश्य। हस्ताकृष्टविटोलकेशवसना दुःशासनेनानया पाञ्चाली मम रोजचक्रपुरतो गौीरिति व्याहृता । तस्मिन्नेव से किं नु गाण्टिवधरो नासीत्पृथानन्दनों यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न तत् ।। २५॥ (क) अद्य सट पुरवधामर्पितेन गाण्डीविनानस्तमिते दिवसनाथे तस्य वधः प्रतिज्ञातः। (स्त्र) जात, जात, ते हि पुत्रबन्धुवधामोद्दीपितकोपानला अनपेक्षितरीरा वीराः परिकामन्ति। . १. पुत्तवहामरिमुद्दीविदेण'. .. 'अश्रुशरणम्'. ३. 'उत्तप्तस्य'. ४. 'नाम इति क्वचिन्नास्ति. ५'अम्ब' इति क्वचिनास्ति ६., अस्य'. ७. 'जाद, जदो अ वन्धुवहाम रिमुद्दीविदकोवागला' इति पाठः. ८. 'अणवैक्खिदसरीरा'; 'अणवे- क्सिदएरीरावरणा'. ९. 'प्रसिद्धमेयामपित्वम्'. १०. 'राजचक्रमभित-'; 'राज- चक्रसमिती'. ११. 'ततज्यकामुकधरः'; 'ततज्यगाण्डिवधरः.

·वेणीसहार -- माता-असमत्तपडिपणाभारस्स आप्पवहो से पडिण्णादो । (ग) राजा-यद्येवमलमानन्दस्थानेऽपि ते विषादेन । नेनु वक्तव्यमुत्सन्न सानुजो युधिष्ठिर इति । अन्यच्च मात , का शक्तिरस्ति धनजयस्यान्यस्य वा कुरुशतपरिवारवर्धितमहिम्न कृपकर्णद्रोणाश्वत्थामादिमहारथपेराक्रम- द्विगुणीकृतनिरावरणविक्रमस्य नामापि ग्रहीतु ते तनयस्य । अयि सुतप- राक्रमानभिज्ञे, धर्मात्मज प्रति यमौ च कथैर नास्ति मध्ये वृकोदरकिरीटभृतोलेन । एकोऽपि विस्फुरितमण्डलचापचक क सिन्धुराजमभिषेणयितु समर्थ ॥ २६ ॥ भानुमती-~-अज्जउत्त, जहवि एव्य तहनि गुरुकिदपडिण्णाभारा हाण क्खु सङ्काए । (स) माता-साँहु, कालोइद भणिअ माणुमदीए । (ग) राजा-आ ममापि नाम दुर्योधनस्थ शङ्कास्थान पाण्डवा । पश्य । कोदण्डव्याकिणाकैरगणितरिपुभि केपटोन्मुक्तदेहै (क) असमाप्ताप्रतिज्ञाभारस्या मवधोऽस्य प्रतिज्ञात । (ख) आययुन, यशप्यच तथापि गुरुकृतप्रतिज्ञाभार स्थान खलु शङ्काया (ग)साधु, कालोवित भणित भानुमत्या । १ 'असमतपडिण्णाभरेण आ'पवहो तेण पडिण्यादो' 'जाद ,असम्पत्तीए पडिण्णाभारस्स आ'पवहो से पडिण्णादों' इति पाठान्तरे २ 'ननु व्यक्त वक्त- व्यम्' ३ 'अन्यच्च' इति चिनास्ति ४ 'न' ५ 'पराक्रम' इति क्वचिनास्ति. ६ 'गुरुकिदपडिण्णाभारो धननयो ति ण द्वाण' गुरुकिदपडिण्णाभर धनजओ गिदाण क्छ सगाए 'नादे, साहु, कालाइद तुए मन्तिदम्, इति पाठ ८. 'यातत थे। पटामुक्तह', 'कङ्कगबद्धदेहै। ७ ६, ·द्वितीयोऽङ्कः। लिष्टान्योन्यातपत्रैः सितकमलयनभ्रान्तिमुत्पादयभिः । रेणुप्रेस्तार्कमासां प्रचलदसिलतादन्तुराणां बंटाना- माक्रान्ता भ्रातृभिर्मे दिशि दिशि समरे कोटयः संपतन्ति॥२७॥ अपि च भानुमति, विज्ञौतपाण्डवप्रभावे, किं त्वमप्येवमाशङ्कसे । पश्य दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च तथा गदयोरभने । तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रयवधेऽपि यथा प्रतिज्ञा ॥ २८ ॥ कः कोऽत्र भोः । जैत्रं मे रथमुपकल्पय तावत् । यावदहमपि तस्य- प्रगल्मपाण्डवस्य जयद्रथपरिरक्षणेनैव मिथ्याप्रतिनावलक्ष्यसंपादितमशस्त्र- पूतं मरणमुपदियामि । (प्रविश्य ।) कंचुकी-देव, उद्धातकणितविटोटमवण्टः प्रारम्बद्विगुणितचामरग्रहासः । सजोऽयं नियमित लगताकुलाश्वः शत्रूणां क्षपिनमनोरथो रथस्ते ॥ २९ ॥ राजादेवि, प्रविश त्वमभ्यन्तरमेर । ('यावदहमपि तस्य प्रगल्म- पाण्डवस्य'इन्यादि उपरिकामति । ( इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति द्वितीयोऽङ्कः। १. 'धम्तामामाम्'. २. 'चमूनाम्'. ३. 'अविमानुमति'. ४. 'विज्ञात- पाण्डवप्रभाव'.५ 'आनंमसे'...'पादय' ५'तस्य मिस्याप्रतिज्ञाप्रगल्भस्य जयद्रयपरिक्षगनव मिच्याप्रतितावरस्यसंपादितम्'; मध्यातिझावलक्ष्यंपादयन्', 'तस्याप्रगम्मनिष्याप्रतिज्ञा लक्ष्य संपादितम्' इदि पृथरिवधः पाठः. ८. 'वस्गुरविता:' इति पाठः.. 'पटिन्वा' इति पाठः, पाण्डवस्य प्रगल्भपाण्डवस्य 'तस्य .

·४८ वेसहारे तृतीयोऽङ्कः। (तत् प्रविशति विकृतवेपा राक्षसी 1) राक्षसी-(विकृत विहस्य । सपरितोपम् ।) हदमाणुशमशभालए कुम्भशहश्शवशाहि शंचिए । अणिश अ पिवामि शोपिअ वलिशशद शमले हुयीअदु ॥ १॥ (नेत्यन्नी सपरितोषम् । ) जइ शिन्धुलाअग्रहदिअहे विअ दिअहे दिअहे शेमलकम्म पडिवजइ अजुणे तदो पंजत्तमलिदकोडागाले मशशोणि- एहिं में गेहे हुवीअदि । ( परिक्रम्य दिशोऽवलोक्य । ) अह कहिं क्खु गदे मै लुहिलप्पिए दुवीअदि । होदु । शदावइश्श दार । अले लहिल- प्पिआ लुहिलप्पिआ, इदो एहि । (क) (तत प्रविशति तथाविधो राक्षस 1) राक्षस:-(धम नाटयन् ।) (क) हतमानुपमासमारके कुम्भसहस्रवसाभि सचिते। अनिश च पिबामि शोणित वर्षशत समरो भवतु । यदि सि धुरा तवदिवस इव दिवसे दिवसे समरकर्म प्रतिपद्यतेऽजुनस्तत पर्या- नभरितकोठागार मासशाणितम गृह भविष्यति । अथ क खलु गतो में कधिर नियो भविष्यति । भवतु । शब्दापयिष्ये तावत् । अरे रुधिरप्रिय रुधिरप्रिय, इत एहि। १ 'शोणिदेहि', 'भोअणे', 'भक्खणे' १. 'कुम्भशहस्श घशाहिं शचिदम्', 'इभशहस्शवशारशचिए' इति पाठी ६ (इति नृयन्ती सपरितोषम् । ), ४ 'दिअहे दिअहे' इति क्वचिनास्ति ५ 'शमल' ६ 'अपजत्त-' 'अजत्त-' ७ 'हिं णु लुदिलप्पिए हुधीअदि । ता जाव इमशि शमले पिअभत्ताल लुहि लपिा अण्णे शामि । (परिक्रम्य । ) होदु शहायश दाव । लुहिला पा लुहि- लप्पिा, दो एहि इदा एहि' इति यहुपुस्तकानो पाठ ८. (भ्रमण नाटयन्।)

·द्वितीयोऽङ्कः। ४९ पञ्चग्गहदाणं मंशए जई उण्हे लुहिले अलब्भइ । ता एशे मह पलिश्शमे क्खणमेत एव्य लहु णश्शई ॥२॥ (क) (राक्षसी पुनाहरति ।) राक्षसः-(आकये ।) अले के मं शदावेदि । ( विलोक्य ।) कह पिआ मे वशागन्धा । (उपसृत्य ।) वशागन्धे, कोश में शद्दावेशि । लैहिलाशवपाणमत्तिए लणहिण्डन्तखलन्तगत्तिए । शहाशि कीश मं पिए. पुलिशशहश्शं हदं शुणीअदि ॥ ३ ॥ (ख) राक्षसी-अळे लुहिलप्पिआ, एदं क्खु मए तुह कालणादो पञ्चग्ग- हृदश्श फैश्शवि लाएशिणी प्पहूदवशाशिणेहचिकणं कोण्हं णवलहिलं अग्गमशं अ आणीदम् । ता पिवाहि णम् । (ग) (क) प्रत्यग्रहतानां मांसं यद्युष्णं रुधिरं च लभ्येत। तदेष मम परिश्रमः क्षणमात्रमेव लघु नश्येत् ॥ (ख)अरे का मां शब्दायते । कथं प्रिया मे वसागन्धा। वसागन्धे, कस्मान्मा शन्दायसे । रुधिरासवपानमत्ते रणहिण्डनस्खलद्वात्रि । शब्दायसे कस्मान्मा प्रिये पुरुषसहस्रं हतं श्रूयते ॥ (ग) अरे रुधिरप्रिय, इदं सल मया तव कारणात्प्रत्यमहतस्म कस्यापि राजर्षेः प्रभूतवसास्नेहचिकणं कोणं नवरूधिरमप्रमासं चानीतम् । तलिवतत् । १. (श्रुत्वा ।). २. 'के एशे मं'. ३. 'अले, कहं वशागन्धा' इति बहु- पुस्तकानों पाठः. ४. लहिलाशवपाणमतिए.' इत्यादि पाठः केचित्पुस्तकेषु न वर्तते. ५. अले इति क्वचिनास्ति. ६. 'मए' इति क्वचिन्नास्ति. ७. 'कश्शवि लाए. शिणो शलीलावअवप्पहूई पहूदवशाशिणेइचिकण'; 'दशवि रिउवग्गाहददश विलाशिणो पहूदवशाशिणेहम स्थिचिकण' इति वा पाठ.. ८. 'लहिलं'. चे.-४ ·वेणीसहारे , राक्षस -(सपरितोषम् ।) यशागन्धे, शुड शोहण तुए किदम् । बलिअम्हि पिनाशिए । ता उवणेहि । (क) राक्षसी-अले लुहिलप्पिा, एदिशे 'वि णाम हदणलगअतुलङ्ग- मशोणिअवशाशमुद्ददुश्शचले शमले पडिन्भमते तुम पियाशिएशित्ति अञ्चलिअम् अञ्चलिअम् । (ख) राक्षस:-अइ शुत्थिदे, ण पुत्तशोअगन्तत्तहिअअ शामिणी हिडि- म्बादेवीं 'पेक्खिदु गदम्हि । (ग) राक्षसी-लुहिलप्पिा, अजवि शामिणीए हिडिम्बादेवीए घडुक्का- अशोए ण उपशमइ । (घ) (क) वसागन्धे, सुष्टु शोभन त्वया कृतम् । बलवदस्मि पिपासित तदुपनय। (ख) अरे रुविरप्रिय ईदृशेऽपि नाम हतनरगजतुरङ्गमशोणितवसासमुद्र- दु सचरे समरे परिभ्रमस्व पिपासितोऽसीत्याचर्यमाश्चर्यम् । (ग) अयि सुस्थिते, ननु पुत्रशोकसतप्तहृदया स्वामिनी हिडिम्बादेवी प्रेक्षितु गतोऽस्मि । (घ) धिरनिय, अद्यापि स्वामिन्या हिडिम्बादेव्या पटोत्कचशोको नोप. शाम्यति। १ 'राक्षस --(सपरितोपम् ।) शाहु वशागन्धे, शाहु । शोहण तुए किंद । चलिअलि पिवाशिए जकोशिण लुहिल आणीदम्' इति बहुपुस्तकानो पाठ,। केचित्तु 'राक्षस वसारधे, शुहु तुए किदम् । राक्षसी-अले, गेण्ह एद हरियकवालम् । पिवाहि शोणि आशवम् । राक्षस ~वलिअलि पिवाशिदो । ता उवणेहि' इत्येच पठन्ति २ 'अरे' इति क्वचिवास्ति ३ "विणाम' इति क्वचिनास्ति ४ 'शमलाणे ५ 'राक्षस -(सोधम् ।) अल वशागन्धे, पुतण्डाअ- गोभशन्तत्तहिा, 'राक्षस --(सकोधम् । ) अस्थिदे, पुत्तघडकमशोम- शन्ततहिअअ' इति वा पाठ ६. 'शमशशइदु'.

·T - तृतीयोऽङ्कः। राक्षस:-वेगागन्ने, कुदो शे उवशमे । केरल अहिमण्णुगोअश- माणदुक्खाए झुमदादेवीए जण्णशेणीए अ क कर दि शमाश्या- गाअदि । (क) राक्षसी-लुहिलप्पिआ, *गेण्ह एद हमिशिटकवालशचिअ अग्गम- गोपटशम् । पिनाहि शोणिआगाम् । (स) राक्षस:-( तथा कृत्वा ) वशागन्धे, अह किअप्पहूदं तुए श- चिम लहिल अग्गमश अ। (ग) राक्षसी-अले सृहिलप्पिआ, पूवाचिअ तुम नि जाणाशि जेव्व । णनगचित्र शिणु दार । भअदत्त गोणिएहि कुम्भे शिन्धुलोअपशाहिं उम्भे दुरे दुदमच्छाहिनभूलिश्शनशोमदत्तरहीअप्पमुहाण मलिन्दाण (क) वसागन्धे, कुतोऽस्या उपशम । केवलमभिमन्युशाकममानदु खया मुमहादेव्या यानसेन्या च कथ कयमपि समाश्वास्यते। (स) मधिरप्रिय, यहागतद्धस्तिशिर पालसचितमप्रमासोपदशम् । पिब शोगितामवम् । (ग) मागन्धे अथ रियत्नभून त्वया सचिन रुधिरमप्रमास च । . १ 'इ' . 'किंतु अहिमण्णुवहशाशमाणदुक्साए' इति पाठ ३. 'शुभ- दादेवीए शम जग्गीए कध विशमाश्याशीअदि', 'शुभद्दादेवीए अण्णशेणीए थ शमा शाशीअदि' इति वा पाठ 'गेम्द तुम एद' ५ 'गवशोगिमाश- यम्' ६ 'किस घडप्पहृद' 'तुम जेन्च जाणाशि' ८ 'पञ्चम्गाचिअ', ९. 'दार' इति वशिनास्ति १० 'शोणिअकुम्ने', 'माणिदहिं सदकुम्मे' ११. 'वशाकुम्भे टुवे , 'शाहिं कुम्मा---' १. 'दुवद' इति वाचनास्ति. १३ 'मूलिदायअनादिवशीमदत्त-' इति पाठ १४ 'गलिन्दाण पाकिदपु- लिदाण अ लुहिल्वशामशास पहायरिणमुहा शहाशाखा शन्ति मे गेहे', स्न्दिा पर अमानत पथदपुलिया, सामससोलिदहिं पुनिदा पइमाअगाइ बहुआइ अासार शन्ति मे गेहे इति पाण.

·५२ घेणीसंहारे अण्णाणं वि पाकिंदपुलिशाणं लुहिलमशेहिं पुलिदाई घडादाई अशं- क्खाइ शन्ति मे गेहे । (क) राक्षस:-(सपरितोषमालिङ्गय । ) शाहु शुग्घलिणाए, शाह । इमिणा दे शुग्धलित्तणेण अज उण शामिणीए हिडिम्बादेवीए अविहाणेण प्प- णय़ मे जम्मदालिद्दम् । (ख) राक्षसी लुलिप्पिआ, कैलिशे शामिणीए शविहाणए किदे। (ग) राक्षस:-वैशागन्धे, आणत्ते खु हग्गे शामिणीए हिडिम्बादेवाए जह लुहिलप्पिआ अज्जप्पहुदि तुए अज्जउत्तभीमशेणरश पिटदोऽणुपिठं शमले आहिण्डिद्व्व ति । ता तश्श अनुमग्गगामिणो अमाणुशशोणि- अणइदशणप्पणबुभुक्खापित्राशश इह एव्वमे शगलोओ हुवीअदि । तुम वि वीशद्रा भविअ लहिलवशाहिं कुम्भशहश्श शचेहि । (घ) (क) अरे रुधिरप्रिय, पूर्वसंचित त्वमपि जानास्येव । नवसचितं शृणु तावत् । भगदत्तशोणिते. कुम्भः सिंधुराजवसाभि कुम्भी द्वौ द्रुपदमात्याधिपभू- रिश्रव सोमदत्तवाहोकप्रमुखाना नरेन्द्राणामन्येषामपि प्राकृतपुरुषाणा रुधिरमासै: पूरितानि पटशतान्यसंख्यानि सन्ति मे गेहे। (ख) साधु सुगृहिणि, साधु : अनेन ते सुगृहिणीत्वनाद्य स्वामिन्या हिडिम्बा- देव्याः सविधानेन प्रनष्टं में जन्मदारिद्यम् । (ग)रुधिरप्रिय, कोदशं स्वामिन्या सविधान कृतम् । (घ)वसागन्धे, आज्ञप्तः खल्वह स्वामिन्या हिडिम्बादेव्या यथा रुधिरप्रिय, अद्यप्रति स्वया आर्यपुनभीमसेनस्य पृष्टतोऽनुपृष्ठ समर आहिण्डितव्यमिति । तत्तस्यानुमार्गगामिनो हतमानुपशोणितनदीदर्शनप्रनष्टबुभुक्षापिपासस्येहैच मे स्वर्ग- लोको भविष्यति । त्वमपि विस्रधा भूत्वा रुधिरवसाभिः कुम्भसहस्रं सचिनु । १. 'शाहु शाहु मुग्धलिशीए, शाहु शाहु इति पाठः... 'अन्न उण' इति क्वचि- भास्ति. ३ 'शविहाणेण अप्पण मे दालिदम्' इति पाठ. ४. 'अज्ज अहं शा- मिणीए हिडिम्बादेवीए शबहुमाग शहाविअ आणते। जह लुहिलम्पिमा अज्जप्प हुदि अजउत्तभीमशेणश' इति बहुपुस्तकानां पाठ . ५. 'अन्न उत्तरशभीमशेणाश'. 1

·तृतीयोऽङ्कः।
५३
राक्षसी-लुहिलपिआ, किंणिमित्त कुमालभीमशेणस्श पिदो
आहिण्डीअदि । (क)
राक्षस:-यशागन्धे, तेण हि गामिणा विओदलेण दुदशागणश
हिलं पादं पटिण्णादम् । तं च अोहिं ठक्खशेहि अगुप्पविशिअ
पाढन्वन् । (ख)
राक्षसी-(सहर्षम् । ) शाहु शामिणीए, गाह । गुर्शविहाणे मे
भत्ता किटे । (ग)
(नेपथ्ये महान्कलकलेः।)
राक्षसी-(आकर्ण्य । सम्भ्रमम् । ) अले लुहिल प्पिआ, किं णु क्यु
एशे महन्तै कलअले गुणीअदि (ध)
राक्षस:-(दृष्ट्वा । ) वंशागन्ध, एशे क्खु विजुष्णण दोणे के
शेगु आकहिअ अशिवत्तेण वावादीअदि । (ङ)
(क) रुधिरप्रिय, किंनिमित्तं कुमारमीनसेनस्य पृचत आहिण्यते ।
(ख) वसागन्धे, तेन हि स्वामिना वृकोदरेण दुःशासनस्य रुधिरं पातुं प्रति-
हातम् । तहानामी रामसरनुप्रविश्य पातव्यम् ।
(ग) साधु स्वामिनि, साधु । सुसंविधानो मे मतां कृतः ।
(घ) अरे रुधिरप्रिय, किं नु खल्वेप महान्कलकलः श्रूयते ।
(क) वसागन्धे, एष सटु धृष्टद्युक्रेन द्रोणः केशेम्वाभ्यानिपत्रेण व्यापायते ।
१. 'पिटदोऽपिटुं'. २. 'विओदलेग वच्छन्थलदो दुस्साशास' इति
चितवाद. ३. 'पाव्वं ति'. ४. 'भत्ता तुए विदे' इति बहुपुस्तकाना पाठः,
५. एतदनन्तरं (उमावारर्णयतः1) इत्यधिकः पाशे बहुपुस्तकेषु दृश्यते. ६.
'बमपम्'... 'अनुट्टीअदि. ८. 'इला वशागन्धे'.

·वेणीसंहारे राक्षसी-(सहर्षम् । ) लुहिलप्पिआ, एहि । गच्छिअ दोणश्श लहिलं पिबौ । (क) राक्षस:-( सभयम् । ) वशागन्धे, बह्मणशोणि क्खु एदं गलअं दहन्ते दहन्ते पविशदि । ता किं एदिणा । (ख) (नेपथ्ये पुनः कलकलः ।) राक्षसी-लहिलप्पिआ, पुणोवि एशे महन्ते कलअले शुणी- अदि । (ग) राक्षसः-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य !) वशागन्धे, एशे क्खु अश्श- स्थामे आकट्टिदाशिवत्ते इदो एव्व आअच्छदि । कदावि दुवदशुदलोशेण अम्हेवि वावादइश्शइ । तौ एहि । अतिक्कमम्ह । (घ) इति निष्कान्तौ। प्रवेशकः। (क) रुधिरप्रिय, एहि । गत्वा द्रोणस्य रुधिरं पिबावः । (ख) वसागन्धे, ब्राह्मणशोणितं खल्वेतद्गलं दहद्दहत्प्रविशति । तत्किमेतेन । (ग) रुधिरप्रिय, पुनरप्येष महान्कलकलः श्रूयते । (घ) वसागन्धे, एष खल्वश्वत्थामाकृष्टसिपत्र इत एवागच्छति । कदाचि- दवपदमुतरोपेणावामपि व्यापादयिष्यति । तदेहि । अतिकमावः । १. लहिलपिआ, लहिलप्पिा, अझे वि गच्छिअ दोणदश लुहिलं पिबह्म- इति बहुपुस्तकाना पाठ . २. एतदनन्तरं ( उभौतथा कुरुतः।) राक्षस:-- (किंचित्पीत्वा ।) वशागन्धे वह्मणशोणि क्खु एद' इति क्वचित्पाठो दृशते.' ३. 'दहन्ते पविशदि.' ४. 'ता एदि शामिणीए हिडिम्बादेवीए आणति कलेझ' इतिवहुपुस्तकानां पाठः - ·तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशत्यांकृष्टसनः कलकलमारुणयनश्चत्यामा ।) अश्वत्थामा- महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनर्जितप्रतिरेवानुकारी मुद्दः । रखः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ ४ ॥ (विचिन्त्य । ) ध्रुवं गाण्डीविना सात्यक्किना वृकोदरेण वा यौवनर्दे- पीडतिकान्तमदिन परिकोपितस्तातः । यतः समुलद्धय शिष्यप्रियता- मात्मप्रभावसदृशमाचेटते । तथाहि । यदुर्योधनपक्षपातमदृशं युक्तं यदस्त्रप्रहे रामालब्धसमस्तहेतिगुरुणो वीर्यस्य यत्सांप्रतम् । लोके सर्वधनुष्मतोमधिपतेर्यच्चानुरूपं यः प्रारब्धं रिपुषस्मरेण नियतं तन्कर्म तातेन मे ॥ ५ ॥ (पृष्ठतो विलोक्य 1 ) तत्कोऽत्र । रथमुपनयतु । अथवाटमिदानी मम रथप्रतीक्षया । सशस्त्र ऐवास्मि सजलजलय लघरप्रभाभौमुरेण मुंग्रह- विमलकलधौतासरुणामुना खड्न । योवत्समरभुवमवतरामि । ( परि- कम्य वामालिस्पन्दनं सूचयित्वा। ) अये, ममापि नामाश्वत्थाम्नः समरमहो- त्सवप्रमोदनिर्भरस्य तातविक्रमदर्शनलालसस्यानिमित्तानि समरगमनवि- नमुत्पादयन्ति । भवतु ।। गच्छामि । (सावष्टम्भ परिक्रम्यानतो विलोक्य । १. 'उत्सातसशः'. २. 'रतानुकारी'. ३. 'अभूतपूर्वप्ठवः', 'अमूतपूर्वः श्वः', 'अभूतपूर्वः श्रुतः'. ४. 'दतिकान्त-'. ५. 'कोपितः'. ६. 'यतः' इति चिनास्ति. ७. 'आत्मसदृशभावम्... 'धैर्यस्य'. ९. अभिमतम्'. १०. 'क्रुधः'. ११. '(पृष्टतो विलोक्य ।) तदलमिदानी मम रयप्रतीक्षयानया' इति पाठः. १२. 'चास्मि'; 'चाहम्. १३. 'मास्वरेण'. १४. 'मुप्रमवि- मल क्लधौतसंपादितत्सहमा सर्छन ' इति पाठः. १५. तावत्'. १६. 'मा: क्यम्', कपम्'. १७. 'अवगच्छामि' .

·वेणीसहारे कथमेवधीरितक्षात्रधर्माणाज्ञितसत्पुरुषोचितलज्जावगुण्ठनाना विस्मृत- स्वामिसत्कारलघुचेतसा द्विरदतुरङ्गमचरणचारिणामगणितकुलयों सदृश- पराकमवताना रणभूमे. समन्तादपकामतामय महान्नादी बलानाम् । (निरूप्य 1 ) हा हा विकष्टम् । कथमेते महारथा, कर्णादयोऽपि समरा त्पराङ्मुखा भवन्ति । कथ नु ताताधिष्ठितानामपि बलानामियमवस्था भवेत् । भवतु सस्तम्भयामि । भो भो कौरवसेनासमुद्रवेलापरिपालन- महामहीवरा नरपतय , कृत कृतममुना समरपरित्यागसाहसेन । यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यत प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तो फिमिति मुवा मलिन यश कुरणे ॥ ६ ॥ अपि च । अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबल जलधेरन्तरौीयमाणे सेनानाथे स्थितेस्मिन्मम पितरि गुरो सपन्वीश्वराणाम् । काल सभ्रमण व्रज कृप समर मुञ्च हार्दिक्य शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुर को भयस्याउकान ॥ ७ ॥ (नेपथ्ये ।) कुत्तोऽद्यापि ते तात.। १. 'अवधीरितसकलक्षार-... 'उस्मृष्ट-'. ३. त्यक्तद्विरद'. ४. 'वय'. ५ रणभूमे• समन्तादपकामतामस्मत्सेनामटानामय महानिनाद , 'रणभूमेः पराकामतामय मदामादो बलानाम्' इति वा पाठ ६. 'पुनरवलोक्य', 'अन्य- तोऽवसरोक्य', ७ 'अहह विष्टम्', 'धिकष्टम्'. ८. 'सभामापरामुखीभवन्ति' ९. 'कथ नु इत्यस्मात्पूर्व '(साशनम्।) इत्यधिक चित्.१० 'संस्तम्भयामि' इत्यन एवं तावत्' इति वहुपुस्तकेयु पार ११. 'अमुना' इति क्वचिनास्ति. १२. 'कुरुध्वम्, "क्रियेत'. १३. 'रणधुराम्'.

·तृतीयोऽङ्क | अश्वत्थामा--(श्रुषा 1) किं नूप-वुताऽद्यापि ते तात' इति । (सरोषम् ।) आ जुद्रा समरभारर , करमन प्रटपता र महस्रधा न दीर्णमनया निया। सूतः दग्धु विश्व दहनकिरणेर्नोदिता द्वादशा वाता वाता दिशि दिभि न पा सप्तधा सत भिन्ला । उन्न मर्न गगनतल पुष्करावर्तकाये पाप पापा कथयत कर शोर्यराशे पितुर्मे ॥ ८॥ (प्रविश्य सभ्रान्त संप्रहार ।) -परित्रायता परित्रायता कुमार । (इति पादया पतति ।) अश्वत्थामा--(विरोम्य ।)अये, कम तातस्य मारभिरश्वसेन । आर्य, ननु त्रैलोक्याणक्षमस्य सारथिरति किं मंत्त परित्राणामिछसि । सूतः—(सकरुणम् ।) तोऽद्यापि ते तात । अश्वत्थामा-(मावेगम् ।) किं तातो नामास्तमुपगत । मूतः–अर किम् । अश्वत्थामा-हाँ तात, (इति मोहमुपगत ।) मूतः-कुमार, समाश्वसिहि समाश्वमिहि । 'मीरव ८ 'आय १ 'सरोपम् । ' इति क्वचिनास्ति ३ 'विदीणम् ४ 'सप्रहार ' इति क्वचिनास्ति ५. 'पादयो पतति' इयत्र 'आत्मान पान यति' इति कनित्पाठ - 'कथ इति चिनास्ति ७ तातसारथि मार्य ननु रैलोक्यनाणक्षमस्य, 'आर्य, रैलोक्यनाणक्षमस्य तातस्य इति या ९ 'मत शिशुलनात् १० (उत्थाय । सरणम् ।). "(मासम् ।). ११ 'कुमार, कुतोऽद्यापि' इति क्वचित्पाठ १० 'तात एव नास्ति इति क्वचि- साठ १३ "हा तात, हा तात, (इति मोहमुपगम्य पतित ।) इति पाट पाठ ·५८ वेणीसहार हा अश्वत्थामा-(लंन्धसन सासम् ।) हा तात, हा मुतवत्सल, लोकत्रयैकधनुर्धर, हा जामदल्यास्त्रसर्वस्वप्रतिग्रहप्रणयिन, कोसि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । सूतः--कुमार, अलमत्यन्तशोकावेगेन । वीरपुरषोचिता विपत्ति- मुपगते पितरि त्वमपि तदनुरूपेणैर वीर्येण शोकसागरमुत्तीर्य मुखी भव । अश्वत्थामा--(अश्रूणि प्रमृज्य ।) आर्य, कथय कथय कथ तादृम्भु- जवीर्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगत । किं शिष्योद्गुरुदक्षिणा गुरुगदा भीमप्रिय प्राप्तवान् सूतः-शान्त पापम् । अश्वत्थामा- अन्तरासिदयालुरुझितनयेनासादितो जिष्णुना । मूतः--कथमेव भविष्यति । अश्वत्थामा- गोविन्देन मुदर्शनस्य निशित धागपर्य प्रापित मूतः एतदपि नास्ति । अश्वत्थामा शके नापदमन्यत खलु गुरोरेभ्यश्चतुर्थादहम् ॥ ९॥ मूतः कुमार, १ (लब्धसा उत्थाय । सासम् ।) २ 'वासि । प्रयच्छ मे प्रतिवचनम्' इति धचिनास्ति. ३ 'कुमार' इति चिनास्ति, कचित् 'कुमार' इत्यन 'आयुष्मन्' इति पाटो वर्तते ४ "विमुच्य ५, 'भीमात्'. ६ 'गुरुपदात्.' ५ 'शान्त पाप शान्त पापम्' इति क्वचित्पाठ 'उज्झितदयेन' १ 'नियत' ·तृतीयोऽङ्कः। एतेऽपि तस्य कुपितस्य महानपाणेः किं धूर्जटरिख तुलामुपयान्ति संख्ये । गोकोपरुद्धहृदयेन यदा तु शस्त्रं त्यक्तं तदैव विहित रिपुणातिवारम् ॥ १९ ।। अवस्थामा -किं पुनः कारणं शोकस्यास्त्रपरित्यागस्य वा। मूतः--ननु कुमार एवं कारणम् । अश्वत्थामा कथमहमेव नाम । मृतः श्रूयताम् । ( अश्रूणि विमुच्य । ) अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा वैरं 'ओपे गज इति किल व्याहृत सत्यवाचा । तच्छुत्वासौ दयिततनयः प्रन्यपात्तस्य राजः शन्त्राण्याजों नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच ॥ ११ ॥ अश्वत्थामा-हा तात, हा मुतवत्सल, हा वृथामदर्थपरित्यक्ती- त्रित, हा शौर्यराणे, हा मिष्यप्रिय, हा युधिष्टिरपक्षपातिन् ,. (इति रोदिति ।) मूतः-कुमार, अलमत्यन्तपरिदेवनया कार्पण्येन । अश्वत्थामा- श्रुत्वा वध मम मृपा मुंतवत्सलेन तात त्वया मह शरैरमवो विमुक्ताः । जीवाम्यहं पुनरहो भवता विनापि रेऽपि तन्मयि मुधा तव पक्षपातः ॥ १२ ॥ (वि मोहमुपगतः।) १. 'तदात्य विहितं'. २. 'नाम' इति चिनास्ति. ३. 'शेते. ४. 'चेति'. ५. 'मुतवल्लमेन'. ६. 'पुनरयं भवता रियुक्तः' इति पाठः, ७. '( इति मूच्छति।); (इति मूछितः पतति ।). 3 ·वेणीसहारे . सूत:--समाश्वसितु समाश्वसितु कुमार । (तत प्रविशति कृपं ।) कृप:--( सोद्वेग नि वस्य । ) रिश्मानुज कुरुपति धिगजातशत्रु निम्भूपतीन्विफ्लशस्त्रभृतो निगस्मान् । केशग्रह खलु तदा द्रुपदात्मजाया द्रोणस्य चाय लिखितैरिख वीक्षितो यै ॥ १३ ॥ तत्कथ नु खलु वत्समद्य द्रक्ष्याम्यश्वत्थामानम् | अथ वा हिमवत्सार गुस्चेतसि ज्ञातलोकस्थितौ तस्मिन्न खलु गोकावेगमहमाशङ्के। किंतु "पितु परिभवमसदृशमुपश्रुत्य न जाने किं व्यास्यतीति । अथव ऍक्स्य तारपाकोऽय दारुणो भुवि वर्तते । केशनहे द्वितीयेऽस्मिन्नून निशेपिता प्रजा ॥ १४ ॥ ( विलोक्य ) तदय वत्सस्तिष्ठति । यारदपसामि । (उपसृत्य ससंभ्रमम् । त्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । अश्वत्थामा-( सा लब्ध्वा । सास्रम् । ) हा तात, हा सकल पनैकगुरो, ( आकाशे। ) युधिष्टिर, युधिष्ठिर, आजन्मनो न पितथ भवत्ता किलोक्त न द्वक्षि यज्जनमतस्त्वमजातशत्रु । ताते गुरौ द्विजरे मम भाग्यदोषा सर्व तदेकपद एवं कथ निरस्तम् ॥ १५ ॥ १ 'सोद्वेग कृप २ (सोद्वेग निश्वस्य ।) इति चिन्नास ३ 'अद्य' इति पुस्तकान्तरे नास्ति ४. 'असदृश पितु पराभवमुपथुर इति पाठ ५ 'एकस्यैव विपाकोऽय' इति पाठ . ६ (विभाव्य ।। 'वत्स, समाश्वसिहि' ८ (लब्धसज्ञ सासम् ।) इति पाठ.

·तृतीयोऽङ्कः। TLY १ मूतः-कुमार, एप ते मातुल: पार्श्वे शारद्वतस्तिष्ठति । अश्वत्थामा-(पा विलोक्य । सबाष्पम् ।) मातुल, गतो येनाद्य वं सह रणभुवं सैन्यपतिना य एकः शूराणां गुरुसमरकण्डूनिकपणः । परीहासाचित्राः सततमभवन्येन भवतः स्वमुः श्लाघ्यो भर्ता क नु खलु स ते मातुल गतः ॥ १६ ॥ कृपः-परिगतपरिगन्तव्य एव भवान् । तदलमत्यन्तशोकावेगेन । अश्वत्थामा-मातुल, परित्यक्तमेव मया परिदेवितम् । एपोऽहं तवत्सलं तातमेवानुगच्छामि | कृपः-वत्स, अनुपपन्नमीदृशं व्यवसित भवद्विधानाम् । सूतः-कुमार, अलमतिसाहसेन । अश्वत्थामा-आर्य शारद्वत, मद्वियोगभयात्तातः परलोकमिती गतः । करोम्यविरहं तस्य वत्सलस्य सदा पितुः ॥ १७ ॥ कृपः-वत्स, यावदयं संसारस्तावत्प्रसिद्धवेयं लोकयात्रा यत्पुत्रैः पेतरो लोकद्वयेऽप्यनुतनीया इति । पश्य । निवापालिदानेन केतनैः श्राद्धकर्मभिः । तस्योपकारे शक्तस्त्वं किं जीवन्किमुतान्यथा ॥ १८ ॥ १. 'आयुष्ममनु'. २. 'येनासि'. ३. 'परिगतः परिगन्तव्यमेवात्रभवान्' इति पाठः. ४. 'परिदेवनम्'. ५. 'अनुपपनमिदं भवद्विधानाम्'; 'अनुपपनमीशं मवद्विधानाम्', 'अनुपपन्नं भवद्विधानामिदम्' इति पाठान्तराणि. ६. 'वत्स'. ५. 'आर्य, विमुच्यते' इति बहुपुस्तकानां पाठः, ८. 'करोमि विरह तस्य वत्सलत्य कयं पितुः' इति पाठ.. ९. 'वितानः'.

·६२ वेणीसहारे सूतः--आयुष्मन् , यथैव मातुलस्ते शारद्वतः कथयति तत्तथा.। अश्वत्थामा-आर्य, सत्यमेवेदम् । कित्वतिदुर्वहत्वाच्छोकभारस्य न शक्नोमि तातविरहित क्षणमपि प्राणान्धारयितुम् । तद्गच्छामि तमेवोद्देश यत्र तथानिधमपि पितर द्रक्ष्यामि । (उत्तिष्ठन्खड्गमालोक्य विचिन्त्य।) कृतमद्यापि शस्त्रप्रहणविडम्बनयों । भगवन् शस्त्र, गृहीत येनासी परिभवभयान्नोचितमपि प्रभागाद्यस्याभून्न खलु तप कश्चिन्न विषय । परित्यक्त तेन त्वमसि सुतशोकान तु भया- द्विमोक्ष्ये शन्न त्वामहमपि यत स्वस्ति भवते (इत्युत्सृजति ।) (नेपथ्ये ।) भो भो राजान , कथमिह भवन्त सधै गुरोर्भारद्वाजस्य परिभनम- मुना नृशसेन प्रयुक्तमुपेक्षन्ते । अश्वत्थामा-( आये । शनै शनै शत्र स्पृशन् ।) कि कि गुरोभारद्वाजस्य परिभव । (पुनर्नेपथ्ये।) आचार्यस्य त्रिभुवनगुरोर्यस्तशस्त्रस्य शोकाद् द्रोणस्याजी नयनसलिलक्षौलिता नमस्य । १. 'यदाह शारद्वत ।', 'यथाह भारद्वत ।', 'यथा ते मातुल कथयति तयैवैतत् । इति नानाविध २ 'तादृशमपि ३ 'अलमद्यापि शस्त्रग्रहणविद्यया' इति पाठ ४ एतदनन्तरं (सामनाल बद्वा) इति क्वचि- दधिक पाठ ५ 'नोचितमिति' ६ आसीत्' . ( इति परित्यक्तुमि- च्छति ।) ८ 'भवन्त सर्वे गुरो परिभवममुना नृशसेन प्रयुक्तमनभवतो भारद्वाजस्योपेक्षन्ते', 'भव-तस्त नभवत क्षत्रियगुरोभारद्वजस्यासदृश परिभवम- मुना नृशसेन प्रयुक्तमुपेक्षन्ते' इति पाठौ ९ ( आकर्ण्य । सक्रोध शनै खा स्पृशन् ।)' इति चित्पाठ १० 'रि', 'किं नु' ११.'क्षालितार्धाननस्य.' पाठ ·तृतीयोऽङ्कः। मौली पाणि पलितधवले न्यस्य कृत्वा नृशंसं धृष्टद्युम्नः स्वशिविरमयं याति सर्वे सहध्वम् ॥ २० ॥ (सकोघं सकम्पं च कृपसूती दृष्ट्वा । ) किं नामेदम् । प्रत्यक्षमात्तवनुपा मनुजेश्वराणां प्रायोपवेशसदृशं व्रतमास्थितस्य । तातस्य मे पलितमौलिनिरस्तकाशे व्यापारितं शिरसि शस्त्रमशस्त्रपाणः ॥ २१॥ कृपः-वत्स, एवं किल जनः कथयति । अश्वत्थामा—किं तातस्य दुरात्मना परिमृष्टमभूच्छिर. । सूत:-( सभयम् । ) कुमार, आसीदयं तस्य तेजोराशेर्देवस्य नमः परिभवावतारः। अश्वत्थामा-~-हा तात, हा पुत्रप्रिय, मम मन्दभागधेयस्य कृते शत्रपरित्यागात्तथाविधेन क्षुद्रेणात्मा परिभावितः । अथ वा परित्यक्त देहे रणशिरसि शोकान्धमनसा गिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत् । अंसख्याताम्बावतविणमदमत्तस्य च रिपो- "ममैवाय पादः शिरसि निहितस्तस्य न करः ॥ २२ ॥ आ• दुरात्मन्पाञ्चालापमद, १. 'शममास्थितस्य'.२ निमीलिताशे'. ३. 'मन्दभाग्यस्य'. ४. ( विचि- न्य।) 'अथ या' इति चि-पाट . ५. 'शोगान्धमनमः', 'गोकार्तमनसा'. ६. स्पुर दिव्याघ्रीपदविणमदमतन्य न रिपोः'; . बसाया तात्रीपद्रविणमदले.. शस्य रिपुणा' इति वा पाठः; ७. 'मयय'. ८. 'तस्य सहमा'. • T - ·वेणीसहारे . तात शस्त्रग्रहणविमुख निश्चयेनोपलभ्य स्यक्त्वा शङ्का खेल विदधत पाणिमस्योत्तमाङ्गे । अ क्त्यामा करधृतधनु पाण्रपाञ्चालसेना तूलो क्षेपप्रलपपपन किं न यात स्मृति ते ॥ २३ ॥ युधिष्ठिर, युधिष्टिर, अनातशत्रो, अमिथ्यावादिन, धर्मपुत्र, सानुजस्य ते किमनेनापकृतम् । अथ वा किमनेनाटीकप्रकृतिजिह्मचेतसा । अर्जुन, सात्यके, नाहुशालिन्वृकोदर, मारव, युक्त नाम भैरता सुरासुरमनुज लोकैकानुनरस्य द्विजन्मन परिणतवयस सर्वाचार्यस्य विशेषतो मम पितुरमुना द्रुपदउटफरफ़ेन मनुजपशुना स्पृश्यमानमुत्तमानमुपेक्षितुम् । अथ वा सर्ग एक्ते पातदिन । किमते । कृतमनुमत दृष्ट वा येरिद गुरपातक मनुजपशुभिनिमर्यादर्भवद्भिरदायुधे । नरकरिपुणा सा तेपा सभीमकिरीटिना मयमहमसूझेदोमासै क्रोमि दिया बलिम् ॥ २४ ॥ कृपः---वत्स, किं न सभाव्यते भारद्वानतुल्ये वाहशालिनि दिव्या- स्त्रप्रामकोनिद भाति । अश्वत्थामा-भो भो पाण्डवम स्मसोमकांगधेया क्षत्रियापसदा, पितुनि स्पृष्टे चल्दनलभास्वत्परशुना कृत यद्रामेण श्रुतिमुपगत तन भवताम् । .. १ 'जह, विदधत' ' 'अर्जुन अनुन, मारयके मायके' इति चित्पाठ ३ 'भवता मुरामुरमनुनगुरोर्लोकत्रय धनुर्धरस्य' इति क्वचि पाठ ४ पतिभि'. ५. 'नििचन समायदे' ६ 'मागका क्षनिया' .

·तृतीयोऽङ्क । । किमद्याश्वत्थामा तदरिरपिरासारगिस न कर्न नापार प्रभाति विधातु रणमुखे ॥ २५ ॥ मूत, गच्छ व सोपफरणे सानामिके सर्वायुभैरपेत महाहालक्षण नामास्मस्पन्दनर्मुपनय । मूतः- यदाज्ञापयति कुमार । ( इति निष्कान्त ।) कृपः-वस, अवश्यप्रतिकर्तव्येऽस्मि दारणे निकाराग्लो सर्वेपाम म्माक कोऽन्यस्त्वामन्तरेण शक्त प्रतिकर्तुम् । किंतु- अश्वत्थामा--किमत परम् । कृपः-सैनापत्येऽभिषिच्य भवन्तीमिच्छामि समरमुनमवतारयितुम् । अश्वत्थामा-मातुल, परतन्त्रमिदमकिचित्कर च । कृपः-वत्स, न खलु परतन्त्र नाकिंचि कर च । पश्य । भदभीष्ममद्रोण धार्तराष्ट्रबल कथम् । यदि तत्तुल्यकक्षोत्र भगा धुरि न यु यते ॥ २६ ॥ कृतपरिक्रस्य भाशस्य त्रैलोक्यमपि न क्षम परिपथीभरितु कि पुनोनिविलम् । तदेव मन्ये परिकल्पिताभिपेकोपकरण कौरवराजो नचिरात्नामेनाभ्युपेक्षमाणास्तष्टतीति । . १ सूत' इ.यस्मा पूर्व (मुन मदिक्ष्य।) इति क्वचिदधिक पाठ २ 'आहित लक्षण' ३ 'उपाहर' ४ 'यथ ज्ञापयति' ५ 'परिमदानी' ६ किंतु' इति कचिनास्ति 'अमिपित मनभवत' 'अभिषिक्त भवन्त' मवदमीष्मद्राण कि पृतराष्ट्रवल' ततुल्यकर्मान मवा धुर्यों न युज्यते', 'तनुल्यकक्षोऽत्रमवा धुयर्या नियुज्यत इति पाठा १० 'युधिष्ठिरवरम् ' ११ यह च मय', 'एव च मये १२ ' भ्युदीक्षमाण', प्रतीक्षमाण , 'कौर बनायो भवन्त मुदीक्षत' इयपि कचित्पाट ·वेणीसंहारे अश्वत्थामा-यद्येवं त्वरते मे परिभवानलदह्यमानमिदं चेतस्तत्प्रती- कारजलावगाहनाय । तदहं गत्वा तातवधविषण्णमानसं कुरुपति सैना- पत्यस्वयंग्रहणप्रणयसमाश्वासनया मन्दसंताप करोमि । कृपः-यत्स, एवमिदम् । अतस्तमेवोद्देशं गच्छावः । (इति परिकामतः।) (न्तः प्रविशतः कर्णदुर्योधनौ।) दुर्योधनः-अङ्गराज, तेजस्वी रिपुहतबन्धदुःखपारं बाहुभ्यां व्रजति धृतायुधप्लवाभ्याम् । आचार्यः सुतनिधनं निशम्य संख्ये कि शस्त्रग्रहसमये विशस्त्र आसीत् ॥ २७ ॥ अथवा सूक्तमिदमभियुक्तैः प्रकृतिर्दुस्त्यजेति । यतः शोकान्धमनसा तेन विमुच्य क्षेत्रधर्मकार्कश्यं द्विजातिधर्मसुलभो दैन्यपरिग्रहः कृतः । कर्णः-राजन्. न खल्विदमेवम् । दुर्योधनः-कथं तर्हि । कर्णः–एवं किलास्याभिनायो यथाश्वत्थामा मया पृथिवीराज्येऽभि- पेक्तव्य इति । तस्याभावादृद्धस्य मे ब्राह्मणस्य पृथा शस्त्रधारणमिति तथा कृतवान् । १. तातवधविपनमनसं'. २. (ततः प्रविशति राजा कर्णश्च । इति क्वचित्पाठः.३. 'शोकान्धचेतसा'. ४. 'क्षात्रधर्मकायं. ५. "द्विजातिमुलभो मा- देवपरिग्रहः' इति बहुपुस्तकानां पाठ.. ६. 'राजन्कौरवेश्वर'. ७. "किं तत्' इति क्वचित्पाठः. ८. 'एव क्लि गोणस्याभिप्राय आसीत्', 'एवं किल तस्याभिप्राय भासी', 'एव क्लि तस्य मनसि', 'एवं किल तस्यासीचंतः' इति पाठअन्तराणि. ९. 'तस्य च धान्' इति पाठः. १.. 'शनमहणम्'.

·तृतीयोऽङ्कः। ७ दुर्योधनः-(सशिरःकम्पम् । ) एवमिदम् । कर्ण:- एतदर्थं च कौरवपाण्डवपक्षपातप्रवृत्तमहासङ्ग्रामस्य राज- कस्य परस्परक्षयमपेक्षमाणेन तेन प्रधानपुरुषवध उपेक्षा कृता । दुर्योधनः--उपपन्नमिदम् । कर्ण:-अन्यञ्च राजन्, द्रुपदेनाप्यस्य बाल्याव्यभृत्यभिप्रायवेदिना न स्वराष्ट्र वासो दत्तः। दुर्योधनः-साधु अङ्गराज, साधु । निपुणमभिहितम् । कर्णः :--न चायं ममैकस्याभिप्रायः । अन्येऽभियुक्ता अपि नैवेदम- न्यथा मन्यन्ते । दुर्योधनः-एयमेतत् । कः संदेहः । दत्याभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैनं चेत्कथमन्यथा ॥ २८ ॥ कृपः-(विलोक्य । ) वत्स, एप दुर्योधनः सूतपुत्रेण सहास्या न्यग्रो- छायायामुपनिष्टस्तिष्ठति । तदुपसर्पाः । (तथा कृत्वा ।) उभी-विजयता कौरवेश्वरः । दुर्योधनः- (दृष्ट्वा । ) अये कथं कृपोऽश्वत्यामा च । (आसनादव- र्य कृप प्रति 1 गुरो, अभिवादये । ( अश्वत्थामानमुद्देिश्य । ) आचार्यपुत्र, एयस्मदर्थहततात परिष्वजस्व हान्तरिमर्मम निरन्तरमङ्गमङ्गैः। १. 'क्षमोक्षमागेन" २. 'प्रधाननृपवधे'. ३. 'उपपन्नमेत'. ४. 'द्रुपदेन वास्य'. ५. 'साधु' इति कचिन स्ति. ६. 'अन्येऽप्यर योद्धारो नैतदन्यथा मन्यन्ते' इति पाठ:. ७. 'अपि' इति क्वचिनारित. ८. 'कौरवराजः ९. 'निजता, दिपप्ता, गलत. १० (अभयामा पति... ५. 'कान्तः शुचा'; 'कान्तैरिदं; कान्तैरिदै' इति पाठान्तराणि.

·वेणीसहारे स्पर्शस्वैप भुजयो सदृश पितुस्ते शोकेऽपि नो विकृतिमेति तनूरहेषु ।। २९ ।। (आलिङ्ग्य पार्श्व उपवेशयति ।) (अश्वत्थामा बाप्पमुत्सृजति । ) कर्णः-द्रौणायने, अर्लेमत्यर्धमात्मान शोकानले प्रक्षेप्तुम् । दुर्योधनः-आचार्यपुत्र, को विशेष आक्योरस्मिन्व्यसनमहा- नवे । पश्य । तातस्तर प्रणयवान्स यमा तथा मे शस्त्रे यथा तय गुरु स तथा ममापि । किं तस्य देहनिधने कथयामि दुख जानीहि तद्गुरुशुचा मनसा लमेर || ३० ।। कृपः-वत्स, यथाह पुरपतिस्तथैवैतत् । अश्वत्यामा-राजन, एक पक्षपातिनि वयि युक्तमेव शोकभार लघकर्तुम् । किंतु मयि जीवति यत्तात केशेग्रहमाप्तवान् । कथमन्य करिष्यति पुरेभ्य परिण स्पृहाम् ॥ ३१ ।। कर्णः--दोणायने, किमंत्र क्रियते यंदनेनैर सर्वपरिभवपरित्राण हेतुना शस्त्रमुस्जता तोदशीमास्थामामा नीत । 1. 'तथव , 'तवैव' २ 'शोऽपि यो महति नितिमादधाति' इति बचि ३ प्राणपुत्र, अर मरयन्तावेगास्मान सोक्मागरे प्रक्षेप्नुम्' इति पाठ ४ 'भत्यर्थम्' इति प्रचित्रास्ति ५ 'प्यसनावे ६ स पिनु ससा मे' पति . एतदनन्तरम् करिमन विचारेण । अश्वत्थामा--रायेदादिनि युतमेव शोकसागरमसपयितुम्' एरिध पार इचिरपरे ८ 'मत्त त 'देशपमाया ति पार 1. पुद्रिण " 'अमीर मारित 'यदा नेवी वरिपाठ १३ गवपरिभवप्राण हेतुना'. १४ "एताशीम्', 'सीम्' रपाठ पाठ .

·तृतीयोऽङ्कः। ६०. अश्वत्थामा -अगराज, किमाह भवान्किमंत्र क्रियत इति । श्रूयतां. यरिक्रयते । यो यः शम्नं विभात स्वभुजगुरुमदः पाण्डवाना चमूनां यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकरया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥३२॥ अपि च । भो जामदग्न्यशिष्य कर्ण, देशः सोऽयमरातिशोणितजलैयस्मिन्हदाःपूरिताः क्षात्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशंग्रहात् । तान्येवाहितशत्रघस्मरगुरूण्यत्राणि भास्वन्ति में यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते 'द्रोणात्मजः क्रोधनः ।। ३३ ॥ दुर्योधनः--आचार्यपुत्र, तस्य तथाविधस्यानन्यसाधारणस्य ते वीर- मावस्य किमन्यत्सदगम् । कृपः-राजन, सुमहान्खल द्रोणपुत्रेण योढुमध्यवसितः समरभरः। तदहमेवं मन्ये भवता कृतपरिकरोऽयमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः 1 किं पुनधिष्टिरबलम् । अतोऽभिषिच्यतां सैनापत्ये । दुर्योधनः---सुष्टु युज्यमानमभिहितं युष्माभिः । किंतु प्राक्प्रतिप- नोऽयमर्थोऽङ्गराजस्य । १ 'अन' इति चिनास्ति. २ 'यत्कियते तत्. ३. 'मदात् वल:'. ४. 'प्रतीपम्'. ५. 'स्वय मिह'. ६. 'शोणितमरः'. ७. 'केशग्रहः. ८. 'हेतिप- स्मर-'. ९. 'नो'. १०. 'द्रोणायनिः'. ११. तथाविधपरिमवस्यानन्यपुरुषसा- पारणस्य ते वीरमावस्य च किमस्त्यसदृशम्' इति पाठः. १२. 'युधिष्ठिरवलम्: १३. एतदनन्तरं धचित् ' (इत्यगुलीयकं ददाति।) कर्णः- (सहर्षम् । कृपः-असदृशपरिभवसागरे मनन्तमेनमहराजस्यापि नौपेक्षितुं युक्तम् । अश्वत्थामा-(साटोपम् । ) राजन, राजन, युवायुफ- विचारणया किमद्यापि ।' इति पाठो दृश्यते. 1 महान्परः प्रसादः ।

·७० वेणीसंहारे कृप.राजन्, असदृशपरिभवशोकसागरे निमज्जन्तमेनमगराजस्यार्ये नेयोपेक्षितु युक्तम् । अस्यापि तदेवारिकुलमनुशासन यम् । अत किमस्य पीडा न भविष्यति । अश्वत्थामा-राजन, किमद्यापि युक्तायुक्तविचारणया। प्रयत्नपरिबोधित स्तुतिभिरय शेपे निशा मकेशवमपाण्डवं भुवनमय नि सोमकम् । इय परिसमाप्यते रणकथाद्य दो शालिना. मपैतु पकाननातिगुरुरद्य भारो भुव ॥ ३४ ॥ कर्ण:--( विहस्य । ) वक्त सुकरमिद दुष्करमध्यवसितुम् । बहर कोरवालेऽस्य कर्मण शक्ता । अश्वत्थामा-अंगराज, एवमिदम् । बहव कौरवमलेन शक्ता । किंतु दु खोपहत शोकायेगवशाद्वीमि न पुनीरजनाधिक्षेपेण । कर्ण:-~-मूद, दु खितस्याश्रुपात , युपितस्य चायुधद्वितीयस्य सपा- मावतरणमुचित नैवविधा प्रापा - १ 'भस्यापि च', 'अस्यापि च' इत्यारभ्य 'भविष्यति' इत्यन्त चित्रास्ति. २. 'राजन् , कारयेश्वर'. । 'दो शालिना'. 'म्यानु', 'अपति'. ५. काननातिगुरु'. ६ 'कर्ष-द्रोणात्मज, बतु मुकरमिदमण्यवसित दुकरम्, 'कर्ण - या मुश्रमिदमप्यारीतु दुभारम्', 'कर्ण -(विहस्य !) दोधारमत्र, बकुमिद मुन दुप्फरमायवरितुम्' इति पागन्तराणि ५ 'भाराज, एक पहरा आपा । गरिनु दु सापटन शोकायेगवशान्', भट्टराज, छालोपहतः शोचावेग- बचात्, अरराम, एवम् । महब कौरवण्ठेऽत्रण । किंतु दु मोपहनशो. कागरशानु' इति पाठान्तराभि "मायने' ·तृतीयोऽङ्कः। अश्वत्थामा-(सेक्रोधम् । ) अरे रे रोषागर्भभारमूत, सूनापसद ममापि नामाश्वत्यान्नो दुःखितस्पाश्रुभिः प्रतिक्रियामुपदिशसि न शरण । पश्य । निर्वीय गुल्शापभाषितक्शाकि मे तवैवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि कि त्वं यथा । जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनिवदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रियं प्रतिकरोम्यस्त्रेण नास्त्रेण येत् ॥ ३५॥ कर्णः-(सकोधम् । ) अरे रे याचाट, वृथाशस्त्रग्रहणदुर्विदग्ध, बटो, निवार्य वा सार्य वा मया नोत्सृष्टमायुधम् । यथा पाञ्चालभीतेन पित्रा ते बाहुशालिना ॥ ३६॥ अपि च । अरे रा- सूतो वा मूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम् । दैवायत्तं कुले जन्म मदायत्तं तु पौम्पम् ॥ ३७ ॥ अश्वात्यामा--(सकोधम् ! ) अरे रे रथकारकुलकलङ्क, धागर्भमारभूत, आयुधानभिज्ञ, तातमप्यधिक्षिपसि । अथवा स मीरुः शूरो या प्रथितमुजसारस्त्रिभुवन कृतं यत्तेनाजी प्रतिदिनमियं वेत्ति वसुधा । - १. (सरोपम् 1). २. 'राघाया: सुत' इति क्वचित्पाठः. ३. 'सूतापसद' इत्यस्मादनन्तरं केपुचिस्तकेषु "किमेवमाक्षिपनि । कर्ण:-मूतो वा सूतपुतो वायो वा को या भवाम्यहम् । देवायत्तं कुते जन्म मदायत्तं तु पास्यम् ॥ अम. स्थामा-किमाह मवान् । ममापि नामावस्यानो दु:सितस्याश्रुमिः' इति पाउने दर्तते. ४. 'कृताप्रियः'. ५. 'चिम्. ६. 'यो वा त्यो वा', 'यो वा सो वा'. ५. प्रविदिशम्'.

·७२ वेणीसंहारे परित्यक्तं शस्त्र कथमिति स सत्यव्रतधरः पृथासूनुः: साक्षी त्वमसि रणभीरो क नु तदा॥३८॥ कर्णः--( विहस्य । ) एवं भीररहम् । त्वं पुनर्विक्रमैकरसं स्वपि- तरमनुस्मृत्य न जाने किं करिष्यसीति महान्मे संशयो जातः । अपि च १ मूढ, यदि शस्त्रमुग्झितमशस्त्रपाणयो न निवारयन्ति किमरीनुदायुधान् । यदनेन मौलिदटनेऽप्युदासित मुचिरं स्त्रियेव नूपचक्रसंनिधौ ।। ३९ ।। अश्वत्थामा-( सफ्रोधं सकम्पं ३ । ) दुरान्मन्, राजवल्लभ, प्रगल्भ, सूतापसद. असंबद्धप्रलापिन्, कथमपि न निपिद्धो दुःखिना भीरणा वा द्रुपदतनयपाणिस्तेन पिता ममाघ । तव भुजबलदर्पामायमानस्य वामः शिरसि चरण एंप न्यस्यते वारयैनम् ॥ ४० ॥ (इति नया कर्तुमुत्तिष्ठति ।) कृपदुर्योधनौ-वेस, मर्पय मर्पय । ( इति निवारयतः । ) (अश्वथामा चरणप्रहारं नाटयति ) कर्णः-( समोधमुत्थाय । खड्गमाकृष्य । ) अरे दुरात्मन् , ब्रह्मवन्धो, आत्मश्लाघ, १. ' सत्यवतधना'. २. 'वं पुनरमे करसः । तव पितरमनुस्मृत्य महान्म संशयो प्रातः।'; 'पुनर्विकमकरस तव पितरमनुस्मृाय महाभे संशयो आतः।'; पुनत्त विक्रममधनं स्वपितरमनुस्मृत्य न जाने किं करिष्यति । महासंशयो मे जातः।' इति नानाविधः पादः, ३. ' एव'; 'एवम्'...'(इयुत्तिष्ठति।) गति चिरपाठ:.५ 'गुरुपुत्र'. ६.'भामगपिन्'.

·तृतीयोऽङ्कः । ७३ जात्या काममयच्योऽसि चरणं स्विममुद्भुतम् । अनेन खून खड्नेन पीतेत वेत्स्यसि क्षितौ ॥ ११ ॥ अश्वत्थामा-अरे मूढ, जात्या काममवध्योऽहम् । इयं सा जाति: परित्यक्ता । ( इति यमोपचोतं छिनति । पुनश्च सकोघम । ) अद्य मिय्याप्रतिज्ञोऽसौ किरीटी क्रियते मया । शस्त्रं गृहाण या त्यक्त्वा मौलौ वा रचयाञ्जलिम् ॥ ४२ ॥ (उभावपि सामाकृप्यान्योन्यं प्रतुंमुद्यती । कृपदुर्योधनी निवारयतः।) दुर्योधनः--आचार्यपुत्र शस्त्रग्रहणेनालम् । कृपः-यत्स, सूतपुत्र, शस्त्रग्रहणेनालम् । अश्वत्थामा-मातुल, मातुल, किं निवारयसि । अयमपि तात- निन्दाप्रगल्भः सूतापसदो धृष्टद्युन्नपक्षपात्या । कर्णः-राजन्, न सल्यह निवारयितव्यः . तावत्'. २. 'इदम्'. ३. 'उद्यतम्'; 'उद्धतम्'. ४. 'पातितं'. "दक्ष्यति'. ६. अश्वत्थामा-अरे मूढ, किं नाम आत्या कामम- वध्योऽहम् । इयं सा जातिस्स्यक्ता । ( इत्युपवीतं चिनत्ति ।) इति कचित्पाठ:; क्वचितु 'अश्वग्थामा-अरे रे, किं जात्या तावदवध्योऽहं यत एवं ब्रवीपि । गृहाण शस्त्रम् । इयं सा जातिः परित्यक्ता । ( इति यज्ञोपवीतं भूमी निक्षिपति । ) गृहागास्त्रं व्रज त्यक्त्वा मौलौ वा धारयाञ्जलिम् । अद्य मिथ्याप्र. विज्ञोऽसौ गाण्डीवी क्रियते मया । कर्ण:- गृहाणाम्रम् । ( इत्येन्योन्यव्यसनं कुरुतः।) राजा-अंगराज, भगराज, अलमाचायपुनेग सह शम्नग्रहणेन । गुरु- पुन, अलमंगराजेन सह शन्नग्रहणेन । ( कृपोऽपि वारयति। ) अश्वत्थामा- मातुल, कि मां निवारयति । समासादयतु तावत्तातनिन्दाप्रगल्मः सूतकुलकलको मजान्तरनिष्पेषमुलभं प्राणानामवमानम्' इत्येष पाठो वर्तते. ५ 'चेत्'. ८. 'अय', ९. 'अधुना'.१०. 'वारयनः. ११. 'सखे, आचायंपुन'. १२. 'वार- यति'. १३. 'सूनकुलाधम' ·७४ 'वेणीसंहारे उपेक्षितानां मन्दाना धीरसत्वरवज्ञया । अत्रासिताना क्रोधान्यैर्भवत्येपा विकायना ॥ ४३ ॥ अश्वत्थामा-राजन्, मुञ्च मुचैनम् । आसादयतु मद्भुनान्त- रनिष्पेपमुलभमसूनामवसादनम् । अन्यच्च राजन्, 'स्नेहेन या कार्येण बा यत्त्वमेनं ताताधिक्षेपकारिणं दुरात्मानं मत्तः परिरक्षितुमिच्छसि तदुभयमपि पृथैव ते । पश्य । पापः प्रियस्तव कथं गुणिनः सखायं सूतान्ययः शशधरान्वयसभवस्य । हन्ता किरीटिनमैह नृप मुञ्च कुर्यो क्रोवादकर्णमपृथात्मजमद्य लोकम् ॥ ४४ ॥ (इति प्रहर्तुमिच्छति।) कर्णः--(सङ्गमुद्यम्य ।) अरे वाचाट, ब्राह्मणाधम, अयं न भवति । गन्, मुञ्च मुञ्च । न खल्वहं वारयितव्यः । ( हन्तुमिच्छति ।) (दुर्योधनकृपा निवारयतः।) दुर्योधनः-कर्ण, गुरुपुत्र, कोऽयमद्य युवयोर्व्यामोहः । कृप:-वर्स, अन्यदेव प्रस्तुतमन्याग इति कोऽयं व्यामोहः । म्मबलन्यसनं चेदमस्मिन्काले राजकुलस्यास्य युष्मत्त एव भवतीति वामः पन्थाः। अश्वत्थामा-मातुल, न लभ्यतेऽस्य कटुपलापिनो रथकारकुल. कलकस्य दर्पः शांतयितुम् । 1. नेदेन कायण वा स्वमेन' इति पाठः. २. 'ताताधिक्षेपप्रगल्ममस्मतो रक्षति' इति चित्ताट.. ३. 'सहायः. ४. 'सूतात्मजः. ५. 'असो'; 'अयम् । १. "एवम्. ७. 'कृष:-भो अवस्थामन्., ननु भोः कर्ण, अन्यदेव प्रतमन्य- प्रायः कोऽयमय युवायांमोहः । स्वालम्यसन चेदमस्मिन्काले रागकुल- स्मारमत एव उपपयत इति नायं पापा । 'इति चिरपाठः, ८. 'भायुष्मन्'. ९. 'आदेश', १०. शादयिम्'.

·तृतीयोऽङ्कः। कृप:- यत्स अकालः खलु स्वबलप्रधानविरोधस्य । अश्वत्थामा-मातुल, यद्येवम् । अयं पापो यावन्न निधनमुपेयादरिशरैः परित्यक्तं तावत्प्रियमपि मयास्त्रं रणमुखे । बलानां नायेऽस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनभये समुत्पन्ने राजा प्रियसखममुं वेत्तु समरे ॥ ४५ ॥ (इति खमुत्सृजति ।) कर्णः-( विहस्य । ) कुलक्रमागतमेवैतद्भवादशां यदस्त्रपरि-- स्यागो नाम । अश्वत्थामा--ननु रे, अपरित्यक्तमपि भवादशैरायुधं चिर- परित्यक्तमेव निष्फलत्वात् । कर्ण:-अरे मूढ, धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिमस्त्रेण मम तत्केन सेत्स्यति ॥ ४६॥ ( नेपध्ये) आः दुरात्मन्, द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणमहापातकिन, धार्तराष्ट्रापसद, चिरस्य खलु कालस्य मत्संमुखीनमागतोऽसि । क्षुद्रपशो, केदानीं गम्यते । अपि च । भो भो राधेयदुर्योधनसौबलप्रभृतयः पाण्डवविद्वे- पिणश्चापपाणयो मानधना', शृण्वन्तु भवन्तः । १. प्रियससबलं' २. ( इति सद्गमुत्सृजत्ति।) वर्ण.-(विहस्य।) अपरित्यकमपि भवाशिरायुधं ननु चिरपरित्यक्तमेव निष्फलत्वात् । घृतायुधो यावदई, इति धचित्पाठः. ३. 'वाहुशालिन्'. ४. 'मत्संमुखागतोसि'.

·वेणीसहारे कृष्टा येन 'शिरोरहे नृपशुना पाञ्चालराजा मजा येनास्या परिधानमप्यपहृत राज्ञा गुरूणा पुर । यस्योर स्थलशोणितासवमह पातु प्रतिज्ञातना न्सोऽय भेद्भुजपञ्जरे निपतित सरक्ष्यता कौरव ॥ १७ ॥ (सर्व आवणन्ति ) अश्वत्थामा-(सोपासम ।) अङ्गराज, सेनापते, जामदय॑शिष्य, द्रोणोपहासिन् भुजबलपरिरक्षितसकल्लोक, ( धृतायुध (३।४६) इति पठित्या ।) इद तदासनतरमेव सवृत्तम् । रक्षैन साप्रत भीमादु शासनम् । कर्णः-आ का शक्तिकोटरस्य मयि जीपति ? शासनस्यछाया मप्याक्रमितुम् । युवराज, म भेतव्य न भेतव्यम् । अयमहमागतोऽस्मि । (इति निष्कात ।) अश्वत्थामा-राज कौरवनाथ, अभीष्मद्रोण सप्रति कौरवलमा लोडयती भीमार्जुनौ राधेयेनैवविधनान्येन वा न शक्यते निवारयितुम् । अत स्वयमेव भातु प्रतीफारपरो भव । अश्व- १ स्पृष्टा २ 'वीरोरुहेषु पगुना ४ 'मद्भुजगोचरे 'कौरमा ६ अश्वत्थामा -(सोपदासम्।) अमराज । फण -किमाहमवान् । -सेनाधिपते। कर्ण -तत्र ६ मदेह । भव -जामदापशिष्य । कर्ण -घाटम् । अव•--द्रोणोपदागिन् । कर्ण -एवमेतत् । अव वयो- कम् । कर्ण -कि मयोक्तम् । भल०-(शतायुधो यावदह इति पठति।) कर्ण-बाट मुकम् । १.-इद महत्वदन सत्तम् । कर्ण -कि जातम् । अश्व-भीम कधयति । कण-कम् । भव-भ्रूयताम् । कर्ण -कि कथ्यताम् । अश्व--(T20 येन' त्यादि पठति ) 'तीमा शमन सरक्ष्यता युवराज । सयपर पाट (सोरग्रामम् ) इति चिनास्ति । 'जामद म्याग्रमिष्य' १ 'आ, सपिरस्ति वृकोदरस्य' १. 'युवराजत्य' " बतिकनिम्' 'पयितुम् १२ 'बनम् ·तृतीयोऽङ्कः। ७७ दुर्योधनः-आः, शक्तिरस्ति दुरात्मनः पवनतनयस्यान्यस्य वा मयि जीवति' त्सस्य छायामप्याक्रमितुम् । वत्स, न भेतव्यं न भेतव्यम् । कः कोऽत्र भोः । रथमुपनय । ( इति निष्कान्तः।) (नेपध्ये कलकलः।) अश्वत्थामा-(संसंभ्रमम् ।) मातुल, कष्टं कष्टम् । एंप भ्रातुः प्रतिज्ञाभंगभीरुः किरीटी सम दुर्योधनराधेयो शैरवरभिद्रवति । सर्वथा पीत दुःशासनशोणित भीमेन । न खलु विपहे दुर्योधनानुजस्यैनां विप- त्तिमवलोकयितुम् । अनृतमनुमतं नाम । मातुल, शस्त्रं शस्त्रम् । सत्यादप्यनृतं श्रेयो विवस्वर्ग नरकेऽस्तु मे । भीमादुःशासनं त्रातुं त्यक्तमत्यक्तमायुधम् ॥ ४८॥ (इति सहँ ग्रहीतुमिच्छति ।) (नेपथ्ये।) महात्मन, भारद्वाजसूनो, न खलु सत्यवचनमुल्लङ्घयितुमर्हसि ।। कृपः-वत्स, अगरीरिणी भारती भवन्तमन्तादभिरक्षति । अश्वत्थामा-कमियममानुपी वागेनानुमनुते संग्रामावतरणं मम । १. 'आः, का शर्दुिरात्मनः, माः का शक्तिरस्ति दुरात्मनः'. २. अन्यस्य वा' इति क्वचिनास्ति. ३.एतदनन्तरम् 'शस्त्रपाणी' इति चित्. ४. दुःशासनस्य'; ५. 'लंपयितुम्'. ६. 'वरस, न भेतव्यम्' इति पाठः. ५. '(ससंभ्रमम् ।) इत्यन (अग्रतो विलोक्य ।) इति बहुपुस्तकाना पाठः. ८. 'मातुल, हा धिक्टम् 'मातुल, मातुल कष्टम् . ९. 'एष खलु'. १०. शरमदुरिरभिद्रवति हा कष्टं कष्टम् । सर्वथापीत' इति बहुपुस्तानां पाठः. ११. 'तन युक्तं दुर्योधनस्या- नुजस्यैतां विपत्तिमुपेक्षितुम् । अनृतमनुमतं नाम भगवन् शस्त्र' इत्यति चि- रपाठः १२. सत्यवचन मनुषितपूर्वमुघयितुम्'. १३.'वाणी'. १४.'नानुमनुते सद्रामावतरगं मे । मोः, करम् । आः, पक्षपातिनो देवा अपि पाण्डवानाम् । सर्वथा पीतं दुःशासनशोणित भीमेन । भोः कट कटम् ।' इति बहुपुस्तकानां पा.

·चणीसंहारे सर्वथा पाण्डवपक्षपातिनो देयाः। भोः, कष्टं कष्टम् । दुःशासनस्प रुधिरे पीयमानेऽप्युदासितम् । दुर्योधनस्य कर्तास्मि किमन्यप्रियमाहवे ॥ ३९ ॥ मातुल, रावेयशोधवशादनार्यमस्माभिराचरितम् । अतस्त्वमपि तावदस्य राज्ञः पार्श्ववर्ती भव। कृपः-गच्छाम्यहमत्र प्रतिविधातुम् । भवानपि शिविरसंनिवेश- मेव प्रतिष्टताम् । (परिभ्य निष्कान्तौ।) इति तृतीयोऽङ्कः। १ (उभौ परिक्रम्य निष्कान्तौ) इति पाठः.

·७९ चतुर्थोऽङ्कः। चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति प्रहारमूहिछन रथस्य दुर्योधनमपहरन्सूतः।) (सूनः ससंभ्रमं परिकामति) (नेपथ्ये) भो भोः, बाहुबलापलेपप्रवर्तितमहासमरदोहदाः कौरवपक्षपातपणीकृत- प्राणद्रविणसंचया नरपतयः, संस्तभ्यन्तां निहतदुःशासनपीतावशेपशो- णितस्नपितवीभत्सवेपतृकोदरदर्शनभयेपैरिस्खलत्प्रहरणानि रणादवन्ति चलानि। सूतः ( विलोक्य । ) कथमेष धवलचपलचामरचुम्चितकनककमण्ड- लना शिखरावबद्धवैजयन्तीसूचितेन हतगजवाजिनरकलेवरसहस्रसंमर्दवि- मोद्धातकृतकलकलकिङ्किणीजालमालिना रथेन शरवर्षस्तम्भितेपरचक्रपरा- मप्रसरः प्रद्रुतमात्मवलमाश्वासयन्कृपः किरीटिनाभियुक्तमगराजमनुसर- ति । हन्त, जीतमस्मदलानामवलम्बनम् । (नेपथ्ये कलकलान्तरम् ।) भो भोः, अस्मद्दर्शनभयस्खटितकार्मुककृपाणतोमरगक्तयः कौरवचमू- मटाः पाण्डवपक्षपातिनश्च योधा न भेतव्यं न भतव्यम् । अयमहं निह- तदुःशासनपीवरोरःस्थलक्षतजासवपानमदोद्धतो रंभैसगामी स्तोकायशि- १. 'बाहुबलाइंकारप्रवर्तित-'. २. कौरवकुलपक्षात-. ३. संस्तभ्यन्ता संस्तभ्यन्ता'. ४. 'हत-'. ५. 'विषाद-'. ६. 'परिस्वलित-'. ५. 'वन्ति'; "विदन्ति'. ८. 'धवलचपलचारुचामर', 'धवलचारुचामर.. "शिखरावद्ध-' शिखरावनद्ध-. १०. 'विषमोत्खात-. ११. 'परबलपराक्रमप्रदुनमात्मवलं'; परचकपराक्रमप्रमरः प्रतिपक्षमीक्षमाणमात्मीयबल', 'परबलरामप्रसरः प्रदु- तमात्मनलं' इति नानाविधः पाठः, १२. 'जातमेव पलानामवलम्बनम् इति पचिपाठः १३. रणरमसगामी'.

·वेणीसहारे एप्रतिज्ञामहोत्सव केरवराजस्य द्यूतनिर्जितो दास पार्थमध्यमो भीम सैन सर्वान्भवतः साक्षीकरोमि । श्रूयताम्- गज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याप्रत प्रत्यक्ष कुरुबान्धवस्य मिषत कर्णस्य शल्यस्य च । पीत तस्य मयाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिण कोष्ण जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग्वक्षस ॥१॥ सूतः-( श्रुत्वा । सभयम् । ) कथमासन्न एव दुरात्मा कौरवराज- पुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुति । अनुपलब्धसज्ञश्च महाराज । भवतु । दूरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिद्दु शासन इवास्मिन्नप्ययमनार्योऽनार्य- माचरिष्यति । ( त्वरित परिक्रम्यावलोक्य च । ) अये, अयमसौ सरसी- सरोजविलोलनमुरभिशीतलमातरिश्वसवाहितसान्द्रक्सिलयो न्यग्रोधमा- दप । चिता विश्रामभूरिय समरव्यापारखिन्नस्य वीरजनस्य । अत्र स्थितश्चायाचिततालवृन्तन हरिचन्दनच्छटाशीतलेनाप्रयत्नसुरभिणा दशा परिणामयोग्येन सरसीसमीरणेनामुना गतलमो भविष्यति महाराज । लैनकेतुश्चार्य रथोऽनिवारित एव प्रवेक्ष्यतिच्छौथामिति । (प्रवेश रूप १. जितदास . २ 'पाण्डवमध्यम' ३ 'साक्षिणः करोमि' ४ 'च तथा', 'मृपत ५ 'अये'.६ 'एप:', 'एवासौ. ७ बौरववनोत्पातमारत' 'मारुति' इति कचिनास्ति ९ अनुपलब्धसजश्व तावदत्र महाराज', 'अनु पल पसज्ञश्व तावन्महाराज १० 'सुदूरमपन यागे', 'दूरमपसारयिष्यानि'. ११. 'अयम्' इति कचिनास्ति १२ त्वरिततर' १३ 'उचितेय विनाम- भूमि' १४ 'अत्रस्थोऽयं मयोपोनिततालचन्तन', 'अवस्थोऽयमयाचितता लय-तेन , 'अस्थश्वायमयत्नोपवीजिततालवृन्तेन' इति पाठ न्तराणि घरसीसमीरणेन च विगतल्लम' इति पार १६ 'लन केनु' इत्यस्मा प्राक् (जमवलोक्य ! ) इति कविवचन के पुचिरपुस्तकेषु दृश्यते १७. 'छायाम् । (इति प्रवेश रूपयित्वा ।)' इति पाठ ८ ·चतुर्योऽङ्कः। यित्वा ।) के कोऽत्र भो । ( समन्तादवलोक्य ।) कय न कश्चिदैन परिजन । नून तयाविषस्य वृकोदरस्य दर्शनादेवविधस्य च स्वामिनत्रा- सेन शिविरसनिशमेन प्रविष्ट । कष्ट भो, कष्टम् । देखा द्रोणेन पार्थादभयमपि न सरक्षित सिन्धुराज' र दु शासनेऽस्मिन्हरिण इव कृत भीमसेनेन कर्म । दु.साध्यामप्यरीणा तृणमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञा नाह मन्यै सकाम कुस्कुलविमुख दैवमेतावतापि ॥२॥ (राजानमवलोक्य 1) यमद्यापि चेतना न लभते महाराज इभो , कटम्। (निश्वस्य।) मदकटिंतकरेणुभन्यमाने निपिन इस प्रकटैकशालशेपे हतसकलकुमारके कुलेऽस्मि- स्त्वमपि विधरवलोकित कटाक्षे ॥३॥ (माकाशे लक्ष्य यदा ) ननु भो हतविधे, भरतकुलविमुख, अक्षतस्य गदापाणेरनारूढस्य सशयम् । एपापि भीमसेनस्य प्रतिज्ञा पूर्यते त्वया ॥ १ ॥ १. 'क कोऽत्र भो । व्यजन चामरं शीघ्रमुपनयतु । (दिसोऽवलोक्य)कय न कथिदन परिजन । नून तथाविधत्य छोदरस्य दशनादेव त्रिये मन स्वामिनि त्रासात्' इत्यपि कचिपाठ २ 'अन' इति क्वचिन्नास्ति ३ 'तधाभूनस्य' ४ 'द्रोणेनाकृध्य पार्यादयमरिच न मरक्षिन ' इति पाठान्तरम् ५ घुमिव' ६ 'कुरुकुलनिधने' ७ कथमद्यापि न चननामुग्लम महाराज' इति पाठ . ८ 'स्वामी'. ९ 'करान्द्रभज्यमान' १० 'अति' वे.-६ ·दुःशासन ૮૨ वेणीसंहारे दुर्योधनः-- (निरुपरब्धसज्ञ ! ) औः, शक्तिरस्ति दुरात्मनो वं दरहतकस्य मयि जीवति दुर्योधने प्रतिज्ञा पूरयितुम् । वत्स न भेतव्य न भेतव्यम् अयमहमागतोऽस्मि । नैनु सूत, प्रापय रथ तो वोद्देश यत्र वत्सो मे दुःशासनः । मूतः-आयुष्मन्, अक्षमा. सप्रति वाहास्ते थमुद्वोढुम् ! (भः वार्य । ) मनोरथं च । दुर्योधनः-(धादवतीर्य सगर्व साकूतं च । ) कृत स्यन्दनगमनका लातिपातेन । सूतः--(सवैलक्ष्य सकरुणं च ।) मर्पयत्वायुष्मान् । दुर्योधनः---विक्सूत," किं रथेन । केरलमरातिविमर्दसघट्टसचार दुर्योधन खल्वहम् । तद्दामात्रसहाय समरभुवमवतरामि । मृतः-देव, एवमेतत् । दुर्योधनः-यद्येव "किमेन भापसे । पश्य । बालस्य मे प्रकृतिदुर्ललितस्य पाप पास्यत्यसृग्जनसमक्षमुदायुधोऽसौ। १. 'स्वरमुपलब्धसज्ञ.।, सधीरमुपलब्धसज्ञ'; उपलब्धसा::. २. 'आ', का शक्तिरस्ति दुरात्मन पवनतनयस्य वृकोदरहतकस्य' 'आः, का शक्तिरस्ति पवनतनयस्य वृकोदरस्य'. ३. 'मयि जीवति गदापाणी वत्सदु.शासनस्य छाया मप्यतिकमितुम्' इति पाठ ४. 'सूत, प्रापय रथ तमुद्देशं यत्र वत्सो दु शासन- स्तिष्टति', 'सूत, प्रापय रथं तमुद्देश यन वम द्रश्यामि' इति पाठौ. ५. 'देव, अक्षमास्ते वाहा सप्रति'; 'महाराज, अक्षमा सप्रति वाहास्ते' ६ रथमेनमुद्रो- हुम्'. ७ 'वय च'. ८. 'कि'. ९. 'मर्षयतु मर्षयतु देव', 'मर्षयतु मर्षयत्वा- युप्मान'. १०. 'किं रथेनैव । अरातिविमर्दसघट्टसवारी दुर्योधनः । तद्दामात्र महाय एव समरभुवमवतरामि' इति पाट. ११ 'सूत -एवमिदम् ।', 'सूत-आयुष्मन्, एवमेतत् । क सदेहः।' इति पाठौ. १२. "विमिति त्वमेव पसे' इति पाठः, १३. 'पापं व्यवस्यति समक्षमुदायुधोऽसौ' इति पाठः.

·चतुयाऽङ्कः! ८३ अस्मिन्निवारयसि कि व्यवसायिनं मां क्रोधो न नोपि करणा न च तेऽस्ति रजा ॥५॥ सूतः--(सकरुण पादयोनिपत्य । ) एतद्विज्ञापयामि । आयुप्मन, संपू- र्णप्रतिक्षेन निवृत्तेन भवितव्यमिदानी दुरात्मना वृकोदरहतकेन । अन 'एव प्रवीमि । दुर्योधनः- (सहसा भूमौ पतन् ।) हा यत्म दुःशासन, हा मदा- ज्ञाविरोधितपाण्डव, हा विक्रमैकरस, हा मददुर्ललित, हा अरातिकुलग- जघटामृगेन्द्र, हा युवराज, कासि । प्रयन्छ मे प्रतिवचनम् । ( इति निःश्वस्य मोहमुपगतः।) सूत:-राजन, ममाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुर्योधनः--(संज्ञा लब्ध्वा । निःश्वस्य । ) मुक्तो यथेष्टमुपभोगमुखेषु नैव व लालितोऽपि हि मया न वृधानजेन । अस्यास्तु वत्स तव हेतुरह विपत्ते- यत्कारितोऽस्यविनयं न च रक्षितोऽसि ॥६॥ (इति पतति ।) सूतः-आयुष्मन्, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुर्योधनः-धिसूत, किमनुष्ठित भवता। १. 'नाम'; 'पोधो न नाम करुणापि च ते न लम्बा' इत्यपि पाठः. २. देव. ३. संपूर्णप्रतिज्ञेन भूतमिदानी वृकोदरेण । अत एवं बीम', 'संपूर्णप्रतिज्ञेन भूत दृकोदरेण', 'मपूर्णप्रतिज्ञेन निवृतेन भवनव्यं कोदरहतकेन । यत एवं ब्रवीमि'; 'सपूर्णप्रतिजैन नियनेन भवितव्यं दुरा मना कोदरइतकेन । अत एवं प्रवीमि इति नानाविधः पाठ.. ४. 'यु:.५. ('इति पुन पतति।); ('इति मूति ।) ६. 'आयुष्मन् समावतिदि' इति विपाठः.

·८४ पेणीसहारे रेक्षणीयन सतत वालेनाज्ञानुवर्तिना। दु शासनेन भ्राबाहमपहारेण रक्षित ॥ ७ ॥ सूतः-महाराज, मर्मभेदिभिरिपुतोमरशक्तिप्रास-महारथानामपहत चेतनत्वानिश्चेष्ट तो महाराज इत्यपहृतो मया रथ । दुर्योधनः--सत, विरूप कृतवानसि । तस्येव पाण्डवपशोरनुजद्विषों में क्षोभैर्गटाशनिकृतैर्न वियोपितोऽस्मि । तामेव नापिशयितो रुधिराशय्या दो शासनी यदहमांशु वृकोदरो वा ॥८॥ (निश्वस्य नभो मिलोक्य ।) नतु भो हतविध, कृपाविरहित, भरत कुलविमुख, अपि नाम भवेन्मृत्युन च हन्ता वृकोदर । सूतः-शात पाप शान्त पापम् । महाराज, किमिदम् । दुर्योधनः- धौतिताशेपमधोम किं गयेन जयेन वा ॥९॥ (तत प्रविशति शरप्रहारणबद्धपट्टिकालकृतकाय. सुदरक ।) - १ "लालनीयेन' २ 'बालकेनानुवर्तिना' ३ 'उपकारेण' ४ 'दर' 'असितोमर-' ६ 'अपहृत-'५ 'निश्चेतन ८ क्षोदे' यो "अद्यैव', 'य येव' 'यचैव' १० 'भय' ११ 'पातिताशेपब वो ។ (तत प्रविशति सनहार पुरुष ।) इति बहुपुस्तकाना पाट १३ 'माणच ' पहिकार कृतशरीर','प्रणबद्धपरिचालतयार' - ·चतुर्थोऽङ्कः । सुन्दरक :-* अजा, अपि णाम इमस्ति उद्देस सारहिदुइओ दिट्टो तुमहिं महाराओ दुजोहणो। (निरूप्य।) कह ण कापि मन्तेदि । होदु । एदाणं बद्धपग्अिराण पॅरिसाण ममूहो दीसेंड । प्रत्य गदुअ पुच्छिस्मम् । (परिक्रम्य विलोक्य च ।) कह एटै क्खु स्वसौमिणो पाढप्पहारहदस्म वणसण्णाजालदुभेज्जमुद्रेहिं कत्रवत्तेहिं हिअआदो पहाड उदरन्ति । ता णश्खु एदे जाणन्ति । होटु । अण्णटो पिचिण- इस्मन् । (अग्रतोऽवलोक्य किंचित्परिकम्य । ) इमे क्खु अपरे प्पहूददरा सगी वीरमणुस्सा टीमन्ति । ता एल्था गढ पुच्छिस्तम् । (उपगम्य।) हहो, जाणह तुम्हे कस्मि उद्देमे कुरणाहो वट्टइत्ति । कह एदे रि मं पेचिअ अहिअदरं रोअन्दि । ( दृष्ट्वा ।) ता ण खु एदे नि जाणन्ति । * (क) आयीः, अपि नामास्मिन्नुद्देशे सारथिद्वितीयो टटो युष्मामिर्महा- राजदुर्योधन । कथं न कोऽपि मन्त्रयते। भवतु एठेषा बदपरिकराणां पुरषाणा ममूहो दृश्यते। अन गत्वा प्रभ्यामि । कथमेते बलु स्वस्वा- मिनो गाढप्रहारहत्तस्य घनसनाहजालदुर्भद्यमुखै कङ्कपनहंदयाचल्यान्युदरन्ति । तन सस्वेते जानन्ति । भवतु । अन्यतो विचेयाम । इमे खल्वपरे प्रभूततराः संगता वीरमनुष्या ददयन्ते । तदन गत्वा प्रक्ष्यामि । हहो, जानीय यूर्य कस्मि- उद्देशे कृष्नाथो वर्तत इति । कथमेतेऽपि मा प्रेक्ष्याधिकतरं रुदन्ति । तम बल्वेतेऽपि जानन्ति । हा, अतिकरुण वल्वर वर्तते । एपा वीरमाता समरवि- निहतं पुनरु श्रुत्वा रकांशुगनिवसनया समग्रभूपणा वध्या सहानुनियते । साधु वीरमातः, साधु । अन्यस्मिनपि जन्मान्तरेऽनिहतपुनमा भविष्यामि । मवनु । १. 'पुरुष... २. 'महारानदुजोहणो ण वेत्ति'. ३ (निरूप्य।) इति क्वचि- नास्ति. ४. 'योग'. ५. 'दीसइनि'. ६. (विलोक्य ।) ५. 'सामिणो'. ८.'ता क्सु एदे ण जाणन्दि' इति पाउः. ९. (अप्रतोऽवलोक्य मिचिगरिकम्य।) इति क्वचिनास्ति. १०. 'सगदा मगुस्सा दीसन्ति । ता एत्य गदुय'; 'सकलिदा चीरमाणुसा । ता एरथ गदु'. ११. 'तुम्ने' इति चिनास्ति. १२. देक्खि' ·वेणीसहारे हो, अदिकरण क्खु रथ वाड । एसा वीरमादा समलविणिहद पुत्तय मुणिक रत्तमुअणिवसणाए समग्गभूसणाए वहए सह अणुमरदि। (सला धम्। ) साह वीरमाटे, साहु । अण्णस्सि पि जम्मन्तरे अणिहदपुत्तआ हुविस्ससि । होदु । अप्णदो पुच्छिस्सम् । (अन्यतो विशेक्य । ) अअ अवरो बहुप्पहागणिहदकाओं अकिटचण यो व्य जोहसमूहो इन मुण्णासण तुलगम उकालहि रोइदि । गृण पदाण एत्थ एव्य सामी वावादिदो । ता ण क्खु एड वि जाणदि । होटु । अण्णदो गदुअ पुच्छिस्सम् । (सर्वतो विलोक्य । )कह सव्वा एव्य अवस्थाणुरूप बसण अणुभवन्तो भारअविसमसीलदार पज्जाउलो जणो। ता क दाणी ज्य पुच्छित्सम् । क चा टवार हिस्सम् । होदु । सअ एच्च एत्य विचि णइस्सम् । (परिकम्य ।) होदु । देव्व दाणी उवालहिस्सम् । हहो देव, रग्आदसाण अक्खोहिणीण पाहो जेहो भादुसदस्स भत्ता गङ्गेअद्दो णगराअसलकिर्वाकदवम्मअस्सत्यामप्पमुहस्स राअचकस्स सअलप्पुहवी- अन्यत प्रक्ष्यामि । अयमपरो बहुप्रहारनिहतकायोऽकृतवणवन्ध एव योधसमूह इम शून्यासन तुरङ्गममुपालभ्य रोदिति । नूनमेतेषामत्रैव स्वामी व्यापादित । तन्न खत्वेतेऽपि जानन्ति । भवतु । अन्यतो गत्या प्रक्ष्यामि । कथ सब एवाव- स्थानुरूप व्यसनमनुभव भागधेयविपमणीलतथा पर्याकुलो जन । तस्किमिदानी- मत्र प्रक्ष्यामि । क वोपालप्स्ये। भवनु । स्वयमेवान विचेष्यामि । भवतु । दैव. मदानीमुपालप्स्ये । हहो देव, एकादशानामक्षौहिणीमा माथी ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य भता गाजयदोणाझराजशयकृषकृतवर्माश्वत्थामप्रमुखस्य राजचक्रस्य सकलपृथ्वीम ण्डलैकनाथो महारानयाधनोऽप्या मध्यते । अविष्यमाणोऽपि न ज्ञायते १ 'हा, दुकरं वस्तु एत्थ वइ' इति बहुपुस्तकानो पाठ 'पेक्खिदु ३ दुसरदि' ४ 'हुविस्समि इयस्मादन तर 'पुत्तो विद अखण्डिदयसो वीरी वेस्सदि' इति क्वचिदधिक पार ५ चिचिणइस्सम्' ६ 'भवलोक्य' विदधणप्पडिआरो ८ 'भागधेशविमुहदाए' ९ 'दागी इति चिन्नास्ति ७ ·चतुर्थोऽव । 1 मण्डलेकणाहो महाराअदुजोहणो वि, अण्णेसीअदि । अण्णेसीअन्तो विण जाणीअदि कस्सि रद्देसे, वइ ति । (विचिन्त्य निःश्वस्य च । अह वा किं एत्थ देव्य उवालहामि । तस्स क्खु एद णिमच्छिअ- विउरवअणवीअस्स अवधीरिटपिदामहहिदीवदेसकुरस्स सेउणिप्पोच्छा- हणादिविरूढमूलस्स जॅदुगेहदविससाहिणो सभूदचिरआरसबवे- रालवालस्स पालीकेसग्गहणकुसुमस्स फल परिणमदि विलोक्य । ) जहा एत्य एसो विपिहररिणप्पहासवलिदसूरकिरणप्पसूदस- बचावसहस्ससपूरिददसदिसामुहो लूणकैदुवसो रहो दीसइ ता अह तक्केमि अवस्स एदिणा महाराअदुजोहणस्स पिस्सामुद्देसेण होदव्यम् । याँर निरूपेमि । ( उपागम्य दृष्ट्वा निश्वस्य च ।) कर एआदहाण अक्खो, हिणीण णाअको भपिम महाराओ दुजोहणो पडदपुरिसो विअ अस (अन्यतो कस्मिन्नुद्देशे वर्तत इति । अथ वा किमन देवमुपालभे। तस्य सल्विदं निभर्सित- विदुरवचनवीजस्यावधी रित पितामहहितोपदेशाकुरस्य शकुनिप्रोत्साहनादिविरुदमू- लस्य जतुगृहधूतविषशासन सभूतचिरकालसबद्धवैरालवालस्य पाचालीकेश प्रहणकुसुमस्य पलं परिणमति । यथानैप विविधरत्नप्रभासवलितसूर्यकिरणप्रसूत- शकचापसहस्रसपूरितदशदिशामुखो लुनकेतुवशो रथो दृश्यते तदह तर्कयाम्यव" श्यमेतेन महाराजदुर्योधनस्य विश्रामोद्देशेन भवितव्यम् । यावनिरूपयामि । कयमेकादशानामाहिणीना नायको भूत्वा महाराजो दुर्योधन प्राकृतपुरुष इवा- १. 'अण्णेसीअन्तो वि ण जागीअदि । ण जाणे कस्सि उद्देसे सो वद ति', 'ग जाणे कस्सि उद्देसे सो वह ति' इति वा पाठ ..'(विचिन्त्य निश्स्य चाइयन (विमृश्य !" इति चित्पाठ . ३. 'परिभूदपिदामहहिदावद. सरस्स'. ४ 'समणिहदअपोच्छाहणादिविरूढमूलस्स', 'सउणिप्पोच्छाहणारूद्ध- मूलस्स'. ५. 'कूडविससाहिणो' इति दशरूपके पाठ . ६. 'पञ्चालिकेसम्ग- दणकुसुमस्स'.. 'याव निरूपेमि' इत्यारभ्य 'अये, कथं समामा सुन्दरक प्राप्तः' इत्यन्त के पुचित्पुस्तकेपु नास्ति

·वेणीसहारे
लाहणीए भूमीए उवविट्ठो चिट्ठदि । अधया तरस क्खु एट पंचोलीके
सग्गहनुसुमस्स फल परिणमदि । (क)
( उपसत्य सूत सज्ञया पृच्छति । )
सूतः--( दृष्ट्वा ) अये, कर सप्रामामुदरक प्राप्त ।
सुन्दरक'-( उपगम्य । ) जअदु जअदु महाराओ । (ख)
दुर्योधनः- ( विलोक्य । ) अये सुदरक, कचिलुशलमगराजस्य
सुन्दरकः-देव, कुसल सेंरीरमेत्तकेण । (ग)
दुर्योधनः--किं किरीटिनास्य निहता वीरया हत सारथिर्भग्नो
-
-
या रथ ।
सुन्दरकः-देवं, ण भग्गो रहो । से मणोरहो (घ)
श्वापनीयाया भूमावुपविष्टस्तिष्ठति । अथ वा तस्य सल्विद पाचालीकेशप्रहा.
मुमस्य फल परिणमति ।
(ख) जयतु जयतु महाराज ।
(ग) देव, कुशल शरीरमात्रकेण ।
(घ) देव न भमो रथ । अस्य मनोरथ ।
१
पञ्चालिआकेमरगहकुसुमस्स २ ( उपमृत्य दृष्ट्वा च । ३
"महाराओ' इत्यस्मादनन्तर पुचि पुस्तके पु 'सूत -(विलोक्य ।) आयुष्मन्,
समर त्सुन्दरक प्राप्त इयधिक पाठ
४ 'सरीरमेतेण ५. 'राना-
(ससभ्रमम् ) सुन्दरक, किं किरीटिनाऽस्य निहता धौरेयका', 'राजा-
कि तस्य किरीटिना हता धौरेया' इति पाटो ६ 'देव, ण भग्गो रहो। से
मणोरहो वि देव, ण रहो भग्गो । से मणोरहो वि 'देव ण भग्गो रहो । भग्गो
से मणोरहो', 'देव, ण भागो रहो कि तु ब्रह्माण सअलराअचकरस मणोरहो' इति
पाठान्तराणि

·चतुर्थोऽकः । दुर्योधनः---किमविस्पष्टकथितैराकुलमपि पर्याकुलयसि मे हृद- यम् । तदलं संभ्रमेण । अशेपतो विस्पष्टं कथ्यताम् । सुन्दरकः-जं देवो आणवेटि । देवस्न मुरडमणिप्पहावेण अव- णीदा मे रणपहारपेअणा (इति साटो परिक्रम्य।) सुणादु देवो । अस्थि दाणी कुमालदुस्सासणवह-(इत्य|क्के मुखमाच्छाद्य शङ्कां नाटयति । )(क) सूतः-मुन्दरक, कथय । कथितमेव देवेन । दुर्योधनः-कथ्यताम् । श्रुतमस्माभिः । सुन्दरकः-(स्वंगतम् ।) कथं दुस्सासणवहो मुदी देवेण ! (प्रका- यम् । ) मुणादु देवो । अज दाव कुमालदुस्सासणवहामरिसिदेण सामिणा अङ्गराएण किटकुडिलभिउडीभनभीसणर्लंलाडवट्टेण अविण्णाद- संघाणतीक्खमोक्खणिक्खित्तसरधारावरिसिणा अभिजुत्तो सो दुराआरो दुस्सासणवेरिओ मझमपण्डवो । (ख) (क) यद्देव आनापयति देवस्य मुकुटमणिप्रभावेणापनीता मे रणप्रहारवे- दना । गोतु देवः । अस्तीदानी कुमारदुःशामनवघ-- (ख) क्यं दुःशासनवघः श्रुतो देवेन । शृणोतु देवः। अद्य तावत्कुमारदुःशा- सनवधामपितेन स्वामिनाङ्गराजेन कृतकुटिलमकुटीमङ्गभीषणललाटपट्टेनाविज्ञात- संघानतीक्ष्णमोक्षनिक्षिप्तशरधारावर्षिगाभियुक्तः स दुराचारो दुःशासनवरी मध्यमपाण्डवः। १. 'दुर्योधनः- (सरोपम्) भरे, किमेवमस्पष्टकवितैराकुलमपि मे मनः पर्याङलयनि'; दुर्योधनः-किमविस्टकधितराकुलमपि मे मनः पर्याकुलयति'; 'राजा-किमेवमस्पष्टकथितैराकुलमपि मे मनः पयांकुलयनि' इति नानाविधः पाटः. २. 'तदलं संभ्रमेण । स्पष्टं कथय'; तदशेपतो विस्पष्टं कश्यताम्' इति पाटी. ३. 'अए, देवस्म मुउद्यमणिप्पहावेण'; देवस्स मुउद्यमशिदसम्मप्पहावेण' ४. 'मुखमाणोति' इति पाठः५ (स्वगतम्।) कधं दुस्मासणवही सुदो देवेग । (प्रकाशम) इति केचित्पुस्तकेपु नास्ति... 'कुमाल' इति कचि. मास्ति. ७. 'किद' इति क्वचिनास्ति. ८. 'गिडलवण', "णिडालवण'. ९. "भविष्यादसंघाणमोक्खेग सिलीमुहसंघादयरिनिणा अमिजुत्तो भो दुराआरो मज्झमपण्डवो भीमसे पहदओ' इति वह्वः पाठा:.

·द पहार ततस्ततः । ---ततस्तत। उभौ- सुन्दरकः-तदो देव, उहअबलमिसन्तदीपेन्तकरितुरअपदादिसमु- भूदधूलिनिअरेगा पैत्यगअघडासघादेण में वित्थरन्तण अन्धआरेण अन्धीकिद उहअवलम् । ण हु गगणतल लक्खीअदि । (क) उभी- सुन्दरक-तदो देव, दूराकहिअधणुग्गुणाप्फालणटङ्कारेण गम्भीर- भीसणेण जाणीअदि गजिद पलअजलहरेण ति । (ख) दुर्योधन -ततस्तत । सुन्दरका--दो देव, दोहिण "वि ताण अण्णोण्णसिंहणादगनि- दपिसुण विविहपरिमुक्कप्पहरणाहदकाअसर्गलिदजलणविज्जुच्छडाभामुरं (क) ततो देव, उभयवलमिलद्दीप्यमानकरितुरगपदातिसमुद्भूतधूलिनिकरण पर्यस्तगजधटासघातेन च विस्तीर्यमाणेनान्धकारेणान्धीकृतमुभयबलम् । न खल गगनतलं लक्ष्यते । (ख) ततो देव, दृराष्टधनुर्गुणास्फालनटङ्कारेण गम्भीरभीषणेन ज्ञायते गार्जित प्रलयजलधरेणेति । १ 'दीपन्त' इति क्वचिन्नास्ति. २. "णिव हेण'. ३. 'पल यतत्तद्रअघडा-', "पसत्थगअघडा-' ४. 'वि. ५ 'ण भुवणतर लक्खोअदि' इति पाठः ६. "धनुग्गुणच्छोटणटकारगम्भीरभीसणेण अन्धआरेण जाणीअदि', 'वणुग्गुण- च्छोड़णटकारगम्भीरभीसगण भअआरिणा अन्धारेण जाणीअदि' इति पाठी. ७. 'तदो अ दव'. ८. 'वि' इति कचिनास्ति ९. 'सजलिदबलणविज्जुभ बहल- लहिलबिन्दुखज्जोअभासुर गम्भोरस्थणिअचापजलहरप्पसरिदसरधारासहस्सवरिस-- दुइसण संभूद समरहिणम' इति षहुपुस्तकाना पाठः, संजनिदजलणविज्जुअ' इत्यत्र 'संजिवरणविज्जुल' इत्यपि कचित्पाठो दृश्यते ·चतुर्थोऽः 1 •म्भिीरत्याणिअचापजलहर प्पसरन्तसरवारासहस्सवग्सिं जाट नमरद- दिणम् । (क) दुर्योधनः-ततस्ततः। सुन्दरकः-तंदो देव, एदस्सि अन्तरे जेस्स भागुणो परिभवस- किणा धणंजएण वैणिग्वादणिग्योसविसमरसिदधअअग्गठिदमहावाणरो तुरङ्गमसंवाहणवापिदवासुदेवेसंखचकासिगदालन्छिदचरबाहुदण्डो आपू- रिअपञ्चजण्णदेअदत्तताररसिदप्पटिखभरिददसदिसामुहकुहरोधाविदो त उद्देस रहवरो । (ख) दुर्योधनः-ततस्ततः सुन्दरकः--तदो भीमसेणधणंजएहिं अभिजुत्तं पिदर पेक्खिअ ससंभम विअलिभं अवधूणिअ रअणसीम्स आकण्णाकछिदकोदण्डम- - (क) ततो देव, योरपि तयोरन्योन्यसिंहनादगर्जितपिशुनं विविधपरिमुक्त. प्रहरणाहतकवचसंगलितज्वलनविद्युच्छटामासुर गम्भीरस्तनितचापजलधर प्रमर- च्छरघारासहस्रवर्पि जातं समरदुदिनम् । (ख) ततो देव. एतस्मिनन्तरे ज्येष्ठस्य भ्रातु परिभवसविना धनंमयेन वज- निर्घातनिर्घोपविषमरसितध्वजाप्रस्थितमहावानरस्तुरझमसंवाहनन्यापूतवासुदेवशं- उचकासिगदालाञ्छितचतुर्वाहुदण्ड आपूरितपाञ्चजन्यदेवदत्तताररसितप्रतिरवार- दशदिशामुखवुहरो धावितस्तमुद्देशं रपवरः । १. 'तदो अ देव'. २. 'पराभवसङ्किणा'. ३. 'वजाणिग्यादमिरघोसो विसम. 'सिदहरसिदहओ तिहाविदवाणरो'; 'वजनिग्यादणिग्योसविसमरतिदरहतिदहओ सहरद्विदवाणरो'; 'वजमिग्यादगिग्योसविसमरहरसिदहओ तिहरहिवागरो' इति पानाविधः पाठः. ४. 'तुरनमधारणव्वादारिद-. ५. 'सखचदागदासिलदिच- इलब उन्याहुदण्डदुइंसणो' इति बहुपुस्तकाना पाठः, ६. 'रहो', 'कठिणकोदण्ड. जीओ'.

·वेणीसहारे ण्डलो दाहिणहत्तुक्खित्तसरसुखविघट्टणतुपराइदसारहीओ त देस उवगदो कुमालविससेणो । (क) दुर्योधनः- ( सावष्टम्भम् । ) ततस्तत । सुन्दरकः--तदो देव, सुआगदेण एव कुमालविससणेण महद- चरिअ किदम् । डुरिअसिलासामलमुसिणिद्धसलब-धेहिं कठिणकङ्क- पक्खकिसणाणणेहि सिलाणिसिदमसलुज्जलेहिं जह कुमुमिदो तरुवरो सिलीमुद्देहि तह पच्छादिदो वणजअस्त रहवरो । (ख) उभौ-( सहर्षम् । ) ततस्तत । सुन्दरकः-तदो देव, तीक्सविक्खित्तणिसिदभल्लयाणवरिसिणा धणजएण ईसि पिहसिअ भणिदम्-'अरे रे विससेणे, पिदुणो वि दाव दे ण जुत्त मह (विदरस अभिमुह ठादुम् । किं उण भरदो बालस्स । किं ता गच्छ । अवरेहिं कुमारेहिं सेह गदुअ आओधेहि ।' एव्व पाअ णिसमिअ गुरुअणाहिक्खेण उद्दीपिअकोचोपरत्तमुहमण्डल , (क) ततो भीमसेनधनजयाभ्यामभियुक्त पितर प्रेक्ष्य ससभ्रम विगलितमव- धूय रत्नशीर्षकमाकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलो दक्षिणहस्तोक्षिप्तशरपुखविघटनत्वरा- यितसारथिकस्त देशमुपगत कुमारवृषसेन । (ख) ततो देव, स्वागतेनैव कुमार वृषसेनेन महदाश्चर्य कृतम् । वयशि- लाश्यामलमुस्निग्धशल्यबन्धै कठिनककपक्षकृष्णाननै शिलानिशितमासलो ज्ज्वलयथाकुसुमितस्तस्वर शीलीमुखैस्तथा प्रच्छादितो धनजयस्य रथवरः । (ग) ततो देव, तीक्ष्ण विक्षिप्तनिशितभन्नवाणवर्षिया धनजयेनेपद्विहस्य भणितम्-'अरे रे पसेन, पितुरपि ताबत्ते न युक्त मम कुपितस्याभिमुख स्थानुम् । किं पुनभवतो वालस्य । तद्च्छ । अपर कुमारै सह गत्वायुध्यत्व । १ 'दाहिणह विरिखत्तसर पुसबन्धणो विघहणतुवराइदमारहीओ' इत्यपर २ 'विदलिदसिहासामल- ३ सिलाणिसिद- ४ 'कुविदस्य इति धचिन्नास्ति ५ 'सह गदुअ इति क्वचिनास्ति पाठ ·चतुथोऽङ्कः । ९३ विअम्भिअभिउडीभगभासणेण चावधारिणा कुमालविससेणेण मम्मभे- दएहिं परुसविसमेहिं मुदिपंधकिदप्पणएहिं णिभच्छिदो गण्डीवी बाणेहिं ण उण दुहवअणेहिं । (क) दुर्योधनः-साधु वृपसेन, साधु । सुन्दरक, ततस्ततः । सुन्दरकः-तेंदो देव, 'णिसिदसराभिघादवेअणोपजादमण्णुणा किरीटिणां चण्डगण्डीवजीआसद्दणिज्जिदवज्जणिग्वादघोसेण वाणाणप- डणपडिसिदसणप्पसरेण पत्थुदं सिक्खाबलाणुरूवं किं वि अच्च- रिअम् । (ख) दुर्योधनः-( साकृतम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः-तदो देव, 'तं तारिसं पेक्खिअ सतुणो समरव्यापार- चउरत्तणं अविभाविअतूणीरमुहधणुग्गुणगमणागमणसरसंधाणमोक्खच- डुलकरमलेण कुमालविससेणेण वि सविसेसं पत्थुदं समलकम्म । (ख) एवं वाचं निशम्य गुरुजनाधिक्षणोद्दीपितकोपोपरचमुखमण्डलविजृम्मितभृकु- टीमंगभीषणेन चापधारिणा कुमार वृषसेनेन मर्मभेदकैः परुषविषमैः श्रुतिपयकृत- प्रणयनिरिसतो गाण्डीवी बागर्न पुनदुष्टवचनैः । (क) ततो देव, निशितशराभिधातवेदनोपजातमन्युना किरीटिना चण्ड- गाण्डीवजीवाशब्दनिर्जितवजनिर्यातधोपेण घाणनिपतनप्रतिषिद्धदर्शनप्रसरेण प्रस्तुतं शिक्षावलानुरूपं किमप्याश्वयम् । (ख) ततो देव, तत्तादृशं प्रेक्ष्य शत्रोः समरव्यापारचतुरत्वमविभावित- तूणीरमुखधनुर्गुणगमनागमनशरसंधानमोक्षचटुलकरतलेन कुमारपसेनेनापि सविशेष प्रस्तुतं समरकर्म। १. 'कुमालविससे गेम वि. २. 'मुदवईकिदप्पणएहि;' 'सुदिव किंदपणएहि' इति पाठी. ३. 'दुबअणे'. ४. अन्दरक' इति कचिनास्ति. ५. 'तदो अ देव'. ६. "सिदमराभिधाद-'. ७. 'गण्डीविणा'. ८. 'दो अ देव'. ९. 'तं पेक्खिभ तस्म सत्तुणों समरव्वाचारचउरत्त'; तंभ तारिसं समरवारचउरतर्ग पेक्सिभ' इति पाठी१०. 'तूपीरमुबघणुग्गुणममणासशसधाणमोक्यचटुलकर-- अलेग'; 'तूणीरमुहधगुग्गुणगमणासणरसधाणचटुलकरअलेग;' इति पाठान्तरे. ।

·वेणीसंहारे दुर्योधनः- ततस्तत । सुन्दरकः-तेदो देव, एत्यन्तरे विमुक्कसमरब्बावारी मुंहुत म्सामिदवैराणुबन्धो दोण वि कुरराअपण्डवबलाणं 'साटु कुमालविस- सेण, साई' त्ति किदकलअलों वीरलोओ अवलोइदु पउत्तौ । (क) दुर्योधन-(सविस्मयम्) ततस्ततः । सुन्दरकः--तदो अ देव, अवहाँरिदसअलराअधाणुकचक्कपराकम- मालिणो मुदस्स तहाविहण समलकम्मालम्भेण हेरिसरोसकरुणासंकडे वेट्टमाणस्स सामिणो अङ्गराअस्स णिवडिआ सरपद्धइ भीमसेणे बाप्पपज्जा- उला दिछी कुमालविससेणे । (ख) दुर्योधन:( मभयम् । ) ततस्ततः । . (क) ततो देव, अनान्तरे विमुक्तसमरण्यापारो मुहूर्तविश्रामितवैरानुबन्धो द्वयोरपि बुरुराजपाण्डबवलयो 'साधु कुमारवृषसेन, साधु' इति कृतकलकलो वीरलोकोऽवलोकयितु प्रवृत्तः। (प) ततश्च देव, अवधीरितसकलराजधानुष्कचक्रपराक्रमशालिन मुतस्य तथाविधेन समरकारम्भेण हर्षरोपकरुणासकटे वर्तमानस्य स्वामिनोराजस्य निपतिता शरपद्धतिभीमसेने बाप्पपयोकुला दृष्टिः कुमारपसेने। १. 'तदो अ देव, परिसे मिदरणन्यावारेसु विकचिरणिघडिअवेराणुबन्धेड कुरुराअपण्डवयलेयु साहु विससेण, साहु ति कलअ 'मुहरो चीरलोओ आलोइटुं पउत्ती'; पाठ.. २ 'सुपरिचत्तचिरआलसवष्टिदवेराणु अन्धो' इति पाठः. ३. 'कुरुपण्डवाग हि'. ४. 'भवहीरिदसअलधागुकवक-'. 'करुणहरिसरोससकडे' "हरिलरोसकरुणा संकासकडे'. ५. अणुवह माणस्स'. ६."बाम्प आउला'.

·द्वितीयोऽङ्कः। सुन्दरकः तदो अ देव, उभअबलप्पडत्तसाहुकारामरिसिदेण गॅण्डीविणा तुग्गेमु मारहिं पि रबरे वणु पि बीआई पि णलिन्दः . लञ्छणे सिदाढवत्ते अ व्यावारिटो सम सिलीमुहामागे । (क) 'दुर्योधनः---(सभयम् ।) ततस्ततः । सुन्दरकः-तदो देव, विरहो हैणगुणकोदण्डमेत्तपरिभमणब्यापार- पडिसिद्धसरसंपादो मण्डलेहिं विआरिदुं पउत्तो कुमालो । (ख) दुर्योधन-(साशङ्कम् । ) ततस्ततः । मुन्दरकः-तदो देव, मुदरहविदसणामरिसिदेण मामिणा अङ्गरा- एण अगणिअभीमसेणाभिजोपण पैटिमुक्को धणंजअन्स उरि सिलीमु- हासारो । कुमालो वि परिजणोवणीटं अण्णं म्हं आरहिअ पुणो वि “पउत्तो धणंजएण सह आओधेदुम् । (ग) (क) ततव देव, उभयवलप्रयत्तमाधुकारामपितेन गाण्डीविना तुरगेषु सार- थापि स्यवरे धनुष्यपि जीवायामपि नरेन्द्रलाञ्छने सिनातपत्रे च व्यापारितः समं शिलीमुन्सासारः। (ब) ततो देव, विरयो लुनगुणकोदण्डमात्रपरिश्रमणव्यापारप्रतिषिद्धशर- संपातो मण्डलविचरितुं प्रवृत्तः कुमारः। (ग) ततो देव, मुतरथविरसनामर्पितेन स्वामिनाहराजेनागणितभीमसेना- मियोगेन परिमुक्को धनत्रयस्योपरि शिलीमुसासारः । कुमारोऽपि परिजनोपनी- तमन्यं रथमागय पुनरपि प्रत्तो धनंजयेन सहायोधितुम् । १. साहुकारामरिनिटण सरवरिसपत्रालिदेण गण्डीविगा' इति बहवः. २. 'सिदादवत्ते व्यावारिदा ममं सिलीमुहा' इन्यपर. पाठ. ३. 'लुणगुणकोदण्डो परिम्ममणमेतन्यावारो मण्डलाम्गेण विअरिदुं पउत्तो कुमालविससेणों'; 'लूण- गुणकोदण्डा परिस्ममणव्यावारमेत्तप्पडिलिदसरसंपदो मण्डलादं विरयदर्दू पडत्तो कुमालो' इति पाठान्तरे. ४. 'दुर्योधन -अहो, वालस्य पराक्रमो मूढता च । उमौ--'ततस्ततः' इति क्वचिपाठः. ५. 'हिंसणामारेसुद्दीविदेण'. ६. “परयो'. ७. 'कुमारविमसेणो'. ८. 'धगंजामिनोए'.

·वेणीसहारे - उभौ-साधु वृषसेन, साधु । ततस्तत । सुन्दरक-तदो देव, भणिद च कुमालैण-रेरे तादाहिक्खे वमुहल मज्झमपण्डव, मह सरा तुह सरीर उज्ज्ञि अण्णस्सि ण णिव डन्ति' त्ति भैणिअ सरसहस्सेहि पण्डवसरीर पच्छादिअ सिंहणादेव गजिदु पउत्तो । (क) दुर्योधनः-(सविस्मयम् । ) अहो, बालस्य पराक्रमो मुंग्वस्वभा वेऽपि । ततस्तत । सुन्दरकः--तदो अ देव, त सरसपाद समवधूणिअ गिसिदस- राभिघादजादमण्णुणा किरीटिणा गहिदा रहुच्छङ्गादो कणन्तकणअकि- किणीजालझङ्कारविराइणी मेहोवरोहविमुक्कणहत्थलणिम्मला णिसिदसा मलसिणिद्रमुही निविहरअणप्पहाभासुरभीसणरमणिजदसणासत्ती वि- मुक्का कुमालाहिमुही । (स) (क) ततो देव, भणित च कुमारेण-रे रे ताताधिक्षेपमुखर मध्यमपाण्डव, मम शरास्तव शरीरमुज्झित्वान्यस्मिन निपतन्ति' इति भणित्वा शरसहसै. पाण्ड. वशरीर प्रन्छाद्य सिंहनादेन गर्जितु प्रवृत्त । (स) ततश्च देव, त शरसपात समवधूय निशितशराभिघातजातमन्युना किरीटिना गृहीता रथोत्मनात्कणकनककिंकिणीजालझकारविराविणी मेघोपरो. धविमुक्तनभस्तलनिर्मला निशितश्यामलस्निग्धमुखी विविधरत्नप्रभाभासुरभीषणर- मणीयदर्शना शक्तिविमुक्ता कुमाराभिमुखी । १. 'उभा-साधु वृषसेन' इत्यस्मादारभ्य 'सुन्दरक -तदो देव' इत्यन्त बहुपु पुस्तकेषु नास्ति. २ 'वजिभ' ३ 'भगन्तेण सरसहस्सेहिं पण्डयसरी पच्छादिद कुमारण।' इति क्वचि पाठ ४. 'मुग्धस्वभावरयापि', 'मुग्धस्वभावोs. पि' ५ 'तस्स सरसहस्ससपाद समवधूणिअ', 'तस्सा सरसहस्सासपाद अवधूः जिअ ६ 'णिसिदसराभिषादजादमणुगा' इति क्वचिनास्ति ७. 'सत्ती सोवहास विमुका अधणजएण कुमालाहिमुहम्' इति बहुपुस्तकाना पाठ:

·चतुर्योऽङ्कः। दुर्योधनः-(सविषादम् । ) अहह । ततस्ततः । सुन्दरक:-तदो देव, पजलन्ती सात्तं पेक्खिा विअलिअं अङ्ग- अस्स हत्यादो संसरं धणु हिअआदो वीरसुलहो उच्छाहो अणादो गप्पसलिलं पि । रसिदं अ सिंहणादं विओदलेण । दुकलं दुक्कलं त्ति प्राक्कन्दिदं कुरुखलेण । (क) दुर्योधनः-(सविषादम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः--तदो देव, कुमालविससेणेण आकण्णपूरिदहि णिसि. खुरप्पबाणेहिं चिरं णिज्झइअ अद्धपहे एव्व भाईरही विअ आअच्छन्ती नघा भअवदा विसमलोअणेण तथा तिघा किदा सत्ती । (ख) दुर्योधनः-माधु वृपसेन, साधु । ततस्ततः । सुन्दरकः-तदो में देव, एदस्सि अन्तले 'किदकलकलमुहरेण वीरलोभसाहुवादेण अन्तरिदो समरतूरणिग्योसो। सिद्धचालणगणविर्मु- ककुसुमप्पअरेण पच्छादिदं समलाङ्गणम् । भणि अ सामिणा अङ्गरा- (क) ततो देव, प्रज्वलन्ती शक्ति प्रेक्ष्य विगलितमगराजस्य हस्तात्सशरं धनु- ईदयाद्वीरसुलभ उत्साहो नयनाद्वाप्पसलिलमपि । रचितं च सिंहनादं घृकोदरेण । तुष्करं दुष्करमित्याकन्दितं कुरुबलेन । (ख) ततो देव, कुमारवृपसेनेनाकर्णपूरितैर्निशितक्षुरप्रवाणैश्विरं निायापथ एख भागीरथीवागच्छन्ती यथा भगवता विषमलोचनेन तथा त्रिधा कृता धतिः। १. 'दुर्योधन:--(सविपादम् ) अहह'; 'दुर्योधनः-(सविपादम्।) तत- स्ततः' इति पाठौः. २. 'सघाणं'. ३. 'अणादो गप्पसलिलं वअणादो रसिदम् । सिदं भ घणंजएण सिंहणादं विणादिदं विओदलेन अ' इति बहुपुस्तकाना गठः. ४. 'माकण्याकिट्टणि सिदखुरप्पेण सुचिरं विज्झाइअ अपहे एन्च भाईरही वेज मअवदा विसमलोअणेण तिधा किदा सत्ती' इति बहुपुस्ताना पाठ.. ५. 'कलमुहरेण'... 'समरतरवो'. ५. 'विमुवण कुसुमप्पअरेम'.

·वणीसंहार एण-'भो वीर विकोदल, असमत्तो तुह मह वि समलव्वावारो । ता अणुमण्ण में मुहुत्तअम् । पेक्खामहे दाव वस्सस्स तुह भादुणो स धणुब्नेदप्तिक्खाचउरत्तणम् । तुह वि एदं पेक्खणिज्जम्' त्ति । (क) दुर्योधनः-ततस्ततः । सुन्दरक:-तदो देव, विरसमिदाओधनव्वावारा मुहुत्तविस्तमिद- णिअवेराणुबन्धा दुवे वि पेक्खआ जादा भीमसैणागराआ । (ख) दुर्योधनः-( साभिप्रायम् । ) ततस्ततः । सुन्दरक:-तेदो अ देव, सत्तिखण्डणामरिसिदेण गण्डीविणा भणिअम्-'अरे रे दुजोहणप्पमुहा-(इत्योंक्ति लंबा नाटयति ।) (ग) दुर्योधनः-मुन्दरक, कथ्यताम् । परवचनमेतत् । (क) ततश्च देव, एतस्मिन्नन्तरे कृतकलक्लमुखरेण वीरलोकसाधुवादेनान्त- रितः समरतूयं निर्घोषः । सिद्धचारणगण विमुक्तकुसुमप्रकरेण प्रच्छादितं समराज णम् । भणितं च स्वामिनागराजेन—'भो वीर पृकोदर, असमाप्तस्तव ममापि समरन्यापारः । तदनुमन्यस्व मा मुहूर्तम् । प्रक्षावहे तावद्वत्सत्य तव भ्रातुय धनुर्वेदशिक्षाचतुरत्वम् । तवाप्येतत्प्रेक्षणीयम्' इति । (ख) ततो देव, विधमितायोधनव्यापारी मुहूर्तविमितानेजवैरानुबन्धी द्वावपि प्रेक्षकी जाती भीमसेन ज्ञराजौ । (ग) ततश्च देव, शचिखण्डनामर्षितेन गाण्डीविना भणितम्-'अरे रे दुर्योधन प्रमुखा १. 'अणुमण्णदु'. २. 'दाव क्सणमेत्त वस्मास तुह भादुणो धणुध्वेदसि- पखाणिउत्तमम्' इति पाठ . ३. 'तुह वि एवं पेव वणिज ति। तदो विरदाओ रणव्यावारणिबन्धादो मुहूत पस मेदवेरा जादा दुरे वि अपेक्खा भीमसे. णागराआ', ४ (साभिप्रायम् । इति क्वचित्रास्ति. ५. 'तदो अ देव, एदरिंम अन्नरे सत्तिखण्डणामरिसिदेण गण्डी विणाम एवं भणिअम्' इति पाठ • 'परवचनमन को दोषः' इति पाठः. .

·चतुर्थोऽङ्कः। सुन्दरका-मुणादु देवो । 'अरे दुज्जोहणप्पमुहा कुरवलसेणा- 'पड्गुणो, अविणअणोकण्णधार कण्ण, तुह्मेहिं मह परोक्खं बहुहिं महा- रहेहि पडिवारिअ एआई मम पुत्तओ अहिमण्णू ब्यावादिदो । अहं उण तुह्माणं पेक्खन्ताणं एव्व एदं कुमालविससेणं सुमरिदब्बसेसं करोमि त्ति भणिय सगव्यं आफालिद गेण वेजणिग्वादघोसभीसणजीआरवं गण्डीवम् । सामिणा वि स किदं काटपुटम् । (क) दुर्योधनः--(सावहित्यम् । ) ततस्ततः । सुन्दरकः-तदो अ देव, पडिसिद्धभीमसेणसमलकम्मालम्भेण गण्डीविणा विरड्दा अङ्गराअविससेणरहकूलकसाओ दुवे वाणणदीऔ । तेहिं नि दुवेहि अणोण्णदंसिदसिक्खाविसेसेहिं अभिजुत्तो सौ दुराआरो मझमपण्डवो । (ख) दुर्योधनः- ---ततस्ततः। (क) शृणोतु देवः । 'अरे, दुर्योधनप्रमुम्वाः कुरुवलसेनाप्रभवः, अविनय- नौकर्णधार कर्ण, युष्माभिर्मम परोक्षं बहुभिर्महारथैः परिवृत्यकाकी मम पुनको- ऽभिमन्युयापादितः । अहं पुनयुष्माकं प्रेक्षमाणानामेवैतं कुमार वृषसेनं स्मर्तव्य- शेपं करोमि । इति.माणित्वा सगर्वमास्फालितमनेन वज्रनिर्घातघोषमीषणजीवारवं गाण्डीवम् । स्वामिनापि सज्जीकृतं कालपृष्ठम् । (ख) ततश्च देव, प्रतिषिद्धमीमसेनसमरकमारम्भेण गाण्डविना विरचिते अराजकृषसेनरथकूलक द्वे वाणनद्या । ताभ्यामपि द्वाभ्यामन्योन्यदर्शितशि- क्षाविशेषाभ्यामभियुक्तः:म दुराचारो मध्यमपाण्डवः । १. 'अरे अविणगईफण्णधार कण्ण' इति पाठः. २. 'मह परोक्यं एआई पुत्ती महिमा ध्यावादिदो' इति पाठः. ३. 'एव्य' इति क्वाचित्रास्ति. ४. 'मुमरियमेत्तसे सं'. ५. 'णिग्यादघोसभोसणजीसारवं. ६. "(सावहित्यम् ।) इति वचनास्ति. ५. 'अण्गोणसिणेहदसिद-'. ८. 'मो दुराआरों इति वचिनास्ति.

·१०० वेणीमहारे सुन्दरक: सदो अ देव, गण्डौरिणा ताररसिदनीआणिग्योसमे त्तविण्णादवाणपरिमेण तह आअरिद पत्तिहिं जह ण णहत्तल ण साम णरहो ण वरणी ण कुमालो ण केदुवसो ण बलाइ ण सारही ६ तुल्गमा ण दिसाओ " वीरयोओ अ लेकग्वीअदि । (क) दुर्योधनः- (सविस्मयम् । ) ततस्तत । सुन्दरकः-तेदो अ देव, अदिक्वन्ते सरसरिस कखणमेत्त ससिंह णादे पण्डवबले विमुक्काकन्दे कोरवबले उत्थिदो महन्तो कलअलो है हदो कुमालविससेणो हा हृदो ति । (स) दुर्योधनः-(सेवाप्परोधम् । ) ततस्तत । सुन्दरकः-तंदो देव, महन्तीए येलाए पेक्खिअ हदसारहितुलङ्ग लूणादवत्तकेदुवस सम्गप्पभट्ट विअ मुलकुमाल एक्केण जेव मम्मभेदि णा सिलीमुहेण भिण्णदेह रहमज्झे परिद्विद कुमाल आअदो । (ग) (क) ततद देव, गाण्डीविना ताररसितज्यानि!षमानविज्ञातवाणवर्षेण तथा चरित पनिभियया न नभस्तल न स्वामी न रथो न धरणी न कुमारो न केतु वयो न बलानि न सारथिनं तुरङ्गमा न दिशो न दीरलोक्श्व लक्ष्यत। (ख) ततश्च देव, अतिक्रान्ते शरवर्षे क्षणमात्र समिहनाद पाण्डववले विमुक्ता कद कौरवबल उस्थितो महान्कलकलो हा हत कुमारवृषसेनो हा हत इति । (ग) ततो देव, महत्या वेलया प्रेक्ष्य हतसारथितुरन लूनातपत्रकेतुवश म्वगप्रघ्रष्टमिव सुरकुमारमेकेनैव मर्मभेदिना शिलीमुखेन भिन्न देह रथमध्ये परि स्थित कुमारमागत । १ 'तुलनमो' २ 'मलक्खीअदि ३ तदो म दव, खगमेत्त एव्व अदिक ते सरसपादे सहपरिससिहणादे पण्डवसण्णे सविसादविमुकावन्दे कोरवदले समुत्थिदी' इति बव पाठा ४ हदो कुमाल विससेणो ति इति पाठ ५ "सबाष्परोषम् ।) इति पाठ 'तो अ देव, पक्खामि कुमाल हदसारहितुलन लुणादयत्तचावचामरकेदुवस सग्गम विक्ष मुलकुमाल हिअ. अमम्मभेदिणा एकेण सिरिमुहेण भिणदेह रहमज्झे पल थम् ।', २.

·चतुर्थोऽङ्कः। 34289 दुर्योधनः-(गानम् । ) अहह कुमारपसेन । मलमतः परं श्रुत्वा । । यत्स तृपसेन, हा मददुर्ललित, हा गदायुद्धप्रिय, हा राधेयकुटप- ह, हा प्रियदर्शन, हा दुःगामननिर्विशेष, हा सर्वगुरुवत्सल, प्रयच्छ, । प्रतिवचनम् । पर्याप्तनेत्रमचिरोदितचन्द्रकान्त- मुद्भिद्यमाननवयौवनरम्यशोभम् । प्राणापहारपरिवर्तितदृष्टि दृष्ट कर्णेन तन्कथमिवाननपङ्कजं ते ॥ १० ॥ मूतः-आयुष्मन, अलमत्यन्तदुःखावेगेन । दुर्योधनः--सूत, पुण्यवन्तो हि दुःखमाजो भवन्ति । अस्माकं पुनः प्रत्यक्षं हतबन्धूनामेतत्परिभवाग्निना । हृदयं दह्यतेऽत्यर्थं कुंतो दुःखं कुतो व्यथा ॥११॥ इति मोहमुपगतः।) मूतः-समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । ( इति पंटान्तेन जयति।) १. 'राजा-मुन्दरक, अलमिदानी कथितेन । (सासम् ।) हा वत्स वृषसेन, वासि । देहि मे प्रतिवचनम् । (इति मोहमुपागतः।) सूतः-समाश्वसिद्धि माश्वसिहि । राजा-(प्रत्याय । सकरुणम् ।) हा वत्स अपसेन, हा मददु- लित, हा गदायुद्धग्निय, हा राधेयकलद्रुमप्ररोह' इत्यपि चिपाठः, २. प्रागापचारपरिवर्तित दृष्टि'. ३. 'अत्यन्तशोकावेगेन'; 'अत्यन्तं दुःसावेगेन'. :: 'सूत, पुण्यवन्तो दुःसभाजी भवन्ति । अस्माकं च' इति प्रचित्ता:. ५ प्रत्यक्षहतकाधूनो'. ६. 'भ्यर्थ'. ७. 'कुनो दुःसं कुतो व्यया ॥ भर मुन्दरक, तो ययस्यैन किं प्रतिपनमहराजेन' इति चित्रपाठः. ८. '( इति पटान्तेन जयति।) इत्यस्मादनन्तरे 'आयुष्मन्, अलमत्पन्तदुःसावेगेन।' इति चिदधिकः पाठः ।

·१०२ वेणीसहारे दुर्योधनः-(लब्धसज्ञ ।) भंद्र सुन्दरक, ततो वयस्येन किं प्रति- पनमगराजेन । सुन्दरका -तदो अ देव, संधाविधस्स पुत्तस्स दसणेण सगलिद अस्सुजाद उज्झिअ अणवेक्खिदपरप्पहरणाओएण सामिणा अभिजुत्ता धणजओ । त अ सुदवहामरिसुद्दीविदपरक्कम तह परिकमन्त पेक्खिा णेउलसहदेवपञ्चाटप्पमुहेहिं अन्तरिदो धणजअस्स रहवरो । (क) दुर्योधनः- सुन्दरक: -तंदो देव, सलेण भणिदम्-'अङ्गराअ, हेदतुलङ्गमो भग्गकुवरो दे रहो ण जोग्गो भीमाज्जुणेहिं सह आजुज्झिदुम्' त्ति पडिवहिदो रहो ओदारिदो सामी सन्दणादो बहुप्पआर अ समस्सासिदो । -ततस्तत (क) ततश्च देव, तथाविधस्य पुत्रस्य दर्शनेन सगलितमश्रुजातमुग्मित्वानवे क्षितपरप्रहरणाभियोगेन स्वामिनाभियुक्तो धनजय । त च सुतवधामपाद्दीपित पराक्रम तथा परिकामन्त प्रेक्ष्य नकुलसहदेवपालालप्रमुखैरन्तरितो धनजयस्य' रथवर । , 'मह सुदरक, वयस्येन किं प्रतिपनमदराजेन' २ 'तह हदस्स पुत्तत्स 'तधाविधस्स मुदस्स' ३ 'भस्मुजल' ४ 'अणवेक्खिदपरम्पहरणेण मामिणा अङ्गराएण अभिजुत्तो यणजओ। तदो त सुदवहामरिसिद्ध विमुकजीविदास तथा परिक्कमन्त',५ 'भीमणउलसहदेवपञ्चालप्पमुहेहि ६ रहो' ७ 'तदो अज्नु गचावमहाप्परअपओहर णिस्सरिदसरधारासहस्सेहिं पूरिदेसु दिसामुहेसु सल्लेग भणिदोसामी अगराओ । जहा अद्गराअ' इति यहुपुस्तकानों पाठ दतुल्जमो मथिदचकणेमिकवरो दे रहो । ता ण जुत्त भीमाज्जुणे हिं सह भाजु ग्झिदु त्ति भणि शिवठिदो रहो समराङ्गणादो' ९ 'आस्सासिदो। दुर्योधन ततस्त । मुदरक -तदोष सामिणा सुइर विलम्बिअ पारअणो अभिहिदे अण्ण रह मे उवणेहि ति । परिणोवणीद रह पेक्खिा मइ दिदिही सुर, एहि ति भणिय । अह उदगदो समीवम्', ८ वखुभि ·चतुर्थोऽकः १०३ दो अ सामिणा सुइरं विलविस परिअणोवणीदं अण्णं रह पेक्खिा दीहं निस्ससिम मइ दिही विणिक्खिबिदा । सुन्दरअ, एहि त्ति भणिर्द म । तदो अहं उबंगदो सामिसमावम् । तदो अवणी सीसहाणादो पट्टि सरीरसंगटिदेहि सोणिअबिंदुहिं लित्तमुहं वाणं कदुअहिलिहिअ प्पेसिदो देवस्स संदेसो (इति पष्टिकामर्पयति ।) (क) (दुर्योधनो गृहीत्वा वाचयति ।) यथा- 'स्वाति, महाराजदुर्योधनं समराङ्गणात्कर्ण एतदन्तं कण्ठे गाढमालिङ्गय विज्ञापयति । अस्त्रग्रामविधौ कृती न समरेष्वस्यास्ति तुल्यः पुमा- भ्रातृभ्योऽपि ममाधिकोऽयममुना जेयाः पृथासूनवः । येत्संभावित इत्यहं न च हतो दुःशासनारिर्मया त्वं दुःखप्रतिकारमेहि भुजयोवीर्येण वाप्पेण वा ॥ १२ ॥ दुर्योधनः--वयस्य कर्ण, किमिदं भ्रातृशतधधदुःखितं मामपरेण क्शिल्येन घट्टयसि । भद्र मुन्दरक, अथेदानी किमारम्भोऽङ्गराजः । (क) ततो देव, शल्येन भणितम्-'अद्वराज, हततुरङ्गमो ममकूवरस्ते रथो न योग्यो भीमार्जुनाभ्यां सहायोप्दुम्' इति परिवर्तितो रघोऽवतारितः स्वानि स्पन्दनाद्वहुप्रकारं च समाश्वासितः । ततय स्वामिना मुचिरं विलय परित्र- नोपनीतमन्यं रथं प्रेक्ष्य दीर्घ निःश्वस्य गयि दृष्टिविनिक्षिता । मुन्दरक, एहीति भणितं च । ततोऽहमुपगतः स्वामिसमीपम् । ततोऽपनीय शीपस्थानापतिको शरीरसंगलितः शोणितविन्दुनिलितमुखं बाणं कृत्वाभिलिख्य प्रेपिती देवस्य संदेशः। १. 'दिस्वअण'. २. 'महिलिदिदो एसो देवस्म संलेहो'; ३. '(इति पति- कामर्पयति ।), ४. 'महाराज दुर्योधन'. ५, 'वत्संभावित इत्यह' इति पाठः. ६. a. ५. 'वयस्य कर्म कृर्ण इति पाउः ८. 'मातशतवघदुःखदुःखित'; "हतभ्रातृशत'.

·१०४ वेणीसंहारे सुन्दरका-देवे, अजवि आरम्भो पुच्छीअदि । अवणीदसरीर रणो अप्पवहकिदणिचओ पुणोवि पत्थेण सह समलं मग्गदि । (क) दुर्योधनः-(आवेगादासनादुतिष्ठन् । ) सूत, रथमुपनय । सुन्दरक विमपि मद्वचनात्वरिततर गत्वा वयस्यमगराज प्रतिवोधय । अलमतिसा. हसेन | अभिन्न एवायमावयो सकल्प । न खलु भवानेको जीवितप- रित्यागाकाक्षी । किंतु। इत्या पौन्सिलिलमशिव बन्धुवर्गाय दत्त्वा मुक्त्वा बाष्प सहकतिपयैर्मन्निभिश्चारिभिश्च । कृत्वान्योन्य सुचिरमपुनर्भावि गाढोपगूढ सत्यक्ष्यानो हततनुमिमा हूँ खितौ निवृतौ च ॥ १३ ॥ अथवा शोक प्रति मया न किचित्सदृष्टव्यम् । वृपसेनो न ते पुत्रो न मे दु शासनोऽनुज । या बोधयिष्ये यदह मा त्व वा बोधयिष्यसि ॥ १४ ॥ (क) देव, अद्याप्यारम्भ पृच्छयते 1 अपनीतशरीरावरण आत्मवधकृतनि- श्वयः पुनरनि पार्थेन सह समरं मार्गति । १. 'देव, अदणोदसरीरावरणो अप्पवहक्दिणिच्चओ सअ एव्व समल मग्गदि' इति पाठ. २. 'दुर्योधन -(श्रुत्वा सत्वरमुत्तिष्ठन्।) सुन्दरक, मुमपि मच- नात्त्वरिततर गत्वा श्यस्यमद्भराज प्रबोधय । न खलु जयाकांक्षी भवानिदा- नीम् । अमिन एवायमाघयो सकरप । किंतु' इति पाठ .३ 'पार्थ'.४. ५. 'वन्धुभि ५ 'दुसितो निवृतो वा', ६. 'कर्ण प्रति' 'सशोक प्रति'; ७ या बोधयामि किमहं त्व मा सस्थापयिष्यसि इति .

·चतुर्थोऽङ्कः।
१०५
सुन्दरकः--जं देवो आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः 1) (क)
दुर्योधनः--तूर्णमेव रथमुपस्थापय ।
सूतः- (कर्ण दत्वा ! ) देव, हेपासंवलितो नेमिध्वनिः श्रूयते । तथा
तर्कयामि नूनं परिजनोपनीतो स्थ: ।
दुर्योधनः-मूत, गच्छ त्वं सजीकुरु ।
मूतः यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्फम्य पुनः प्रविशति ।)
दुर्योधनः-(विलोक्य । ) किमिति नारुढोऽसि ।
सूतः-एप खलु तातोऽम्वा च संजयाधिष्टितं ग्यमाम्य देवस्य
समीपमुपगतौ ।
दुर्योधनः-'किं नाम तातोऽम्बा च संप्राप्तौ । कॅप्टमतिवीभत्समा-
चरितं दैवेन ! सूत, गच्छ त्वं स्यन्दनं तूर्णमुपहर । अहमपि तातदर्शनं
परिहरन्नेकान्ते तिष्टामि।
मूतः--देव, बंदेकशेपवान्धवावेतौ कथमित्र न समाश्वासयसि ।
दुर्योधनः-सूत, कथमिव समाश्वासयामि "विमुखभागधेयः ।
पश्य 1
अद्यैवावां रणमुपगती तातमम्बां च दृष्ट्वा
घातस्ताभ्यां शिरसि विनतोऽहं च दुःशासनश्च ।
(क) यद्देव भाज्ञापयति ।
१. 'तातो धृतराष्ट्रोऽम्बा च'. २. 'संजयाधिस्डं रथमारूढी देवसकाशमनु-.
प्राप्ती'; ३. समीपमागती'. ४. ' किं नाम तातोऽम्वा च संप्राप्ती' इति पाठः
केयुधि पुस्तकेषु नास्ति. ५. अहो, अतीव वीभत्समाचारितं देवेन । सून,
स्यन्दनमुपहार' इति पाठः ६. 'स्वदेकवान्धवी'. ७. 'मन्दभाग्यः'.

·१०६
वेणीसंहारे
तस्मिन्बाले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्या
पार्श्व पित्रोरपगतघृणः किंनु वक्ष्यामि गत्वा ।। १५ ।।
तथाप्यवश्यं वन्दनीयौ गुरू ।
(इति निष्क्रान्तौ।)
इतिचतुर्थोऽङ्कः।
१. 'पार्थ पिनोरहमपणः विनु वक्ष्यामि गवा'; 'पार्थ मित्रोरहमुपगतः
नु वक्ष्यामि ताम्या', 'पार्श्व पिरिहमुपगतः दिनु वक्ष्यामि गत्वा' इति
पाठान्तराणि.

·पञ्चमोऽङ्कः ।
१०७
पञ्चमोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति पयानेन गान्धारी संजयो धृतराष्ट्रश्च ।)
घृतराष्ट्र:- वत्म संजय, कथय कयय कस्मिन्नुदेशे कुरुकुलकाननै-
कोपप्रवालो वत्मो मे दुर्योधनस्तिष्ठति । कच्चिनीवति वा न वा ।
गान्धारी-जाद, जड़ सचं जीवदि मे वच्छो ता कहि कम
दमे वदि । (क)
संजयः-नन्वेप महाराज एक एव न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तिष्ठति।
गान्धारी--(सकरुणम् ।) जाट, एआइ ति भणासि ! "कं णु
क्यु संपर्ट भादुसर्ट से पास्से भविस्सदि । (स)
संजयः-तात, अम्ब, अवतरतं स्त्रैरं स्यात् ।
(भाववतरणं नाटयतः।)
(ततः प्रविशति सेंबीडमुपविष्टो दुर्योधनः।)
संजयः-(पमृत्य । ) विजयतां महाराजः । नन्वेप तातोऽम्बया
मह प्राप्तः "कि न पश्यति महाराजः ।
(क) आत, यदि सत्यं जीवति मे वत्सस्तत्कथय कस्मिन्देशे वर्तते।
एकाति भगति । किं नु सल सांप्रतं भ्रातृयतमस्य पार्थे
भविष्यति।
(ख) जात,
१. 'स्पन्दनयानेन'... 'वत्स संजय, कुरुकुलकाननैकशेपप्रवालो मे वत्सो
दुर्योधनः', 'संजय, कयय कयय कस्मिनुद्देशे सकलकुलकानन कपलयो वत्मो
मे दुर्योधनः।'; इति पाठान्तराणि. ३. 'बाद' इति कचिनास्ति. ४. जीवदि सो
मे वच्छो कहेहि तं उद्देसम्': ५. 'दात, अम्म, नन्देष महाराजः' इति पाठः.
६. 'गान्धारी-(सासम् ।) जाद, एआइति भणासि'; v.f गु क्तु सचदं
मादुसदं से पास्सेणत्यि';८, 'अवतरत रथाद'; . (सर्वेऽतरणं नाटयन्ति ।)
इति पाठः, १०. 'सत्रौढोपविष्टः. ११. "(उपपम्य ।). १२. 'नन्' इति
कचिनास्ति. १३. "किं न पश्यसि महाराज'.

·१०८ पेणीसहारे (दुर्याधनो लक्ष्य नाटयति ।) धृतराष्ट्र:- शल्यानि व्यपनीय कङ्कवदनैरन्मोचित ककटे बद्धेषु व्रणपट्टकेषु शनक कर्ण कृतापाश्रय । दूरान्निर्जितशात्रवान्न रपतीनालोकयलीलया सह्या पुत्रक वेदनेति न मया पापेन पृष्टो भवान् ॥ १॥ (धृतराष्ट्रो गान्धारी च सर्शनोपेत्यालिङ्गत ।) गान्धारी-~वच्छ, अदिगाढप्पहारवेअणापजाउलस्स असेसु सणि- हिदैसु प्रि ण पसरदि दे वाणी । (क) धृतराष्ट: :-~~-वत्स दुर्योधन, किमकृतपूर्व सप्रति मय्यप्ययमव्याहार । गान्धारी-बच्छ, जइ तुम वि अझे गालवसि ता किं सपद वग्छो दुस्सासणो आलवदि अध दुम्मरिसणो वा अण्णो वा । (ख) (इति रोदिति ।) दुर्योधनः- जातोऽहमप्रतिकृतानुजनाशदर्शी तातस्य बाध्पपयसा ता चाम्ब हेतु । (क) वत्स, अतिगादप्रहारवेदनापयर्याकुलस्यास्मासु सनिहितेष्वपि न प्रसरति ते वाणी। (ख) वत्स, यदि त्वमप्यस्मानालपसि तरिक सांप्रत वत्सो दु शासन आलप- त्यथ दुर्मपणो दा यो वा। १ 'कृतोपाधय २ 'निर्जितसान्वितान्' ३ 'दुष्ट' ४ 'स्पर्शनोपेश्य परिष्वजेते' इति पाठ ५ 'गाढप्पहार- ६ 'किमकृतपूर्व सप्रति भव्य- न्यवहार', ७ 'गाधारी-(सकरणम् ।) वच्छ' इति क्वचित्पाठ, . दुर्योधन-अम्ब' इति चित्पाठ ९ 'पाप', 'योध'. :- .

·पनमोऽ! दुर्जानमन विमल भरतान्ययेऽपि कि मां मुतक्षयका मुन इत्यानि ॥२॥ गान्धारी-जाद, अलं परिदेरिटेण । तुम वि दार को इम्म्म अन्ध[अलम्म मग्गोवदेसओ । ता चिरंजीर । किं में किंग इन वा। (स) दुर्योधनः- मातः किमयसर्श रेपणं वचस्ते मुक्षत्रियाक भरती के च दोनतेपा। निर्वत्सले मुतशनस्य विपत्तिमतां वं नानुचिन्तयमि रक्षनि मानयोन्यन ॥३॥ - ·११० वेणीसहारे धृतराष्ट्र:-(दुर्योधन परिष्वज्य । ) वत्स, समाश्वसिहि । समाश्वा- सय चास्मानिमामतिदीना मातर च । दुर्योधनः-तात, दुर्लभः समाश्वास इदानीं युष्माकम् । किंतु कुन्त्या सह युवामद्य मया निहतपुत्रया। विराजमानौ शोकेऽपि तनयाननुशोचतम् ॥ ४ ॥ गान्धारी-जाद, एद एव्य सपद प्पभूद 'ज तुम वि दार एक्का णाणुसोचइव्वो । ता जाद प्पसौद । एसो दे सीस्तञ्जली । निवट्टीअदु समरव्यागारादो। अपच्छिम करेहि पिदुणो वअणम् । (क) धृतराष्ट्र:-वत्स, शृणु वचन तवाम्बाया मम च निहताशेपवन्धु- वर्गस्य । पेश्य । (क) जात, एतदेव सांप्रत प्रभूत यत्त्वमपि तावदेको नानुशोचितव्य । तम्बात, प्रसीद । एप ते शीर्षाञ्जलि । निवर्त्यता समरव्यापारात् । अपश्चिम कुरु पितुर्वचनम् । - १ 'वत्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि' इति कचित्पाठ . २. 'समाश्वासय मा जननी च', 'समाश्वासय च मामिमामतिदीना मातरं ते च', ३ 'दुर्लभमिदानी पुन रामाश्वासन युष्माकम्' इति पाठ ४. 'लोके' ५ 'जाद, दाणी एद एव सपद प्पभूद', ६. 'ज तुम विदाव एको जीवसि। क अण्ण अणुसोचि- स्सम् । ता जाद, अकालो दे समरस्स 1 प्पसीद । एसो दे अमली। णिवद्धि समरवावारादो । अपच्छिम करेहि वअणम् ।', 'तुम वि दाब एको णाणुसोच- इदथ्यो । ता जाद, पसीद 1 एसो दे सीसजली। णिवटीअदु समरव्वाबारदो । अवस्म पिदुण वअण करेहि ।' ७ 'तव' इति क्वचिनास्ति. ८ 'ममापिच निहताशेषवन्धुवर्गस्य', मम च निहत सकल बन्धुवर्गस्य', 'मम सकलवान्धवस्य च' १ ‘पश्य' इत्यत्र अपि च तात दुर्योधन' इति चिसाठ.

·पञ्चमोऽङ्कः । दायादान ययोलेन गणितास्तौ द्रोणभीष्मौ हतौ कर्णस्यात्मजमप्रतः शमयतो भीतं जगत्फाल्गुनात् । वत्सानां निधनेन मे त्वयि रिपुः शेषप्रतिज्ञोऽवुना मानं वैरिणे मुञ्च तात पितरावधाविमौ पाल्य ॥ ४॥ दुर्योधनः-समरात्प्रतिनिवृत्य किं मया कर्तव्यम् । गान्धारी-जाद, जं पिदा दे विउरो वा भणदि । (क) संजयः-देवे, एवमिदम् । दुर्योधनः-संजय, अद्याप्युपदेष्टव्यमस्ति । संजयः-देवे, यावत्प्राणिति तावदुपदेष्टव्यभूमिर्विजिगीषुः प्रज्ञा- चताम् । दुर्योधनः-(सैकोधम् ।) शृणुमस्तावद्भवत एव प्रज्ञावतोऽस्मा- न्प्रति प्रतिरूपमुपदेशम् । (क) जात, यस्पिता ते विदुरो वा भणति ।

·११२ वेणीसहारे . धृतराष्ट्र :-वास, युक्तवादिनि सजये किमंत्र क्रोधेन । यदि प्रक- तिमापद्यते तदहमे भरन्त प्रवीमि । श्रूयताम् । दुर्योधनः-कथयतु तात । धृतराष्ट्रः-वत्स, किं विस्तरेण । सधत्ता भवानिदानीमपि युधि ष्ठिरमीप्सितपणधेन । दुर्योधनः--तात, तॆनयस्नेहवेहव्यादवा वालिशत्वेन सजयश्च काममेव नीतु । युष्माकमप्येव व्यामोह । अथवा प्रभवति पुत्रनाश- जन्मा हृदयघर । अन्यच्च । तात, अस्खलितभ्रातृशतोऽह यदा तदान- वीरितवासुदेवसामोपन्यास , सप्रति हि" दृष्टपितामहाचार्यानुजराजच- ऋविपत्ति खेशरीरमात्रस्नेहादुदात्तपुरुषत्रीडावहममुखावसान च कथमिव करिष्यति दुर्योपन सद पाण्डव सपिम् । अयच्च । नयवेदिन्सजय, हीयमाना किल रिपोर्चपा सदधते परान् । दु शासने हतेऽहोना सानुजा पाण्टवा क्थम् ॥ ६ ॥ ७ १ 'तव किमन २ 'तदमेव भवन्त किंचित्कथयामि', ३ 'वत्स, कि विस्तरेण इत्यत्र "किं विचारेण इति ऋचित्पाठ ४ 'तनयस्नेहात् ५ 'बालिशत्वात्' ६ 'एतद्रवीतु' 'एतद्रवीति' 'युष्माकमपि चाय मोह । अध वा प्रभवति' ८ पुननाशशोकतामा ९ 'अन्यच्च इति चिनास्ति १० 'अस्खलित भ्रातृशतस्तदावधीरितवासुदेवसामोपन्यास , ११ 'हि' इति क्वचिनास्ति १२ 'अनुरानचऋविपति', 'अनुजराजन्यशतविपत्ति' 'शरीरमात्रस्नेहात् , १४ 'हीयमाना कल रिपूनृपा सदबते कथम् । दु शासनेन हीऽह सानुज पाण्डवोऽधुना ॥ इति वहुपुस्तकाना पाठ , 'हीयमाना किल रणे नृपा सदधते परान् । दु शासने हते हीना पाण्डवा यम् ॥' इत्यपि चित्पाठ ·पञ्चमोऽङ्कः। धृतराष्ट्र:-यत्स, एवं गतेऽपि माप्रार्थनया ने किचिन करोति युधिष्टिरः । अन्यच्च । सर्वमेवापकृतं नानुमन्यते । दुर्योधनः--कथमिव । धृतराष्ट्र :-चैत्स, श्रूयतां प्रतिज्ञा युधिष्टिरस्य । नाहमेकस्यापि भ्रातुर्विपत्ती प्राणान्धेरियामीति । बहुच्छटल्यात्संग्रामस्यानुजनाशमाशझ- मानो यदैव भवते रोचते तदैवासौ सजः संधातुम् । संजयः-एवमिदम् । गान्धारी-जाद, उपपत्तिजुत्तं पडिवजस्स पिदुणो वअणम् । (क) दुर्योधनः-तात, अम्ब, संजय, एकेनापि विनानुजेन मरणं पार्थः प्रतिज्ञातवा- भ्रातृणां निहते शते विप॑हते दुर्योधनो जीवितुम् । तं दुःशासनशोणिताशनमरि भिनं गदाकोटिना भीमं दिक्षु न विक्षिपामि कृपणः संधि विदध्यामहम् ॥ ७ ॥ गान्धारी-हो जाद दुस्सासण, हा मददुललिद, हा जुअराअ, (क) जात, उपपत्तियुक्तं प्रतिपयस्व पितुर्वचनम् । 1. किं न करोति युधिष्ठिरः'. २. 'सर्व देवाएकृष्टं मन्यते युधिष्ठिरः 'सर्वदैवात्मानमकृष्टं मन्यते भवभ्यो युधिष्ठिरः', ३. 'कयमेवेति'. ४. 'वत्म' इति कचिनास्ति. ५. 'सधारयामी' ६. 'यथैव भवते रोचते तथैवासी शकः संघातम्' इति बहुपुस्तकाना पाट'. ५. 'जाद'इते क्वचेमास्ति. ८. 'अमि- लपवे'. ९. 'मिन्दगदाकोटिभिः', १०. 'विक्षिपत्यनुनयं तस्मिभिधत्ते कथम्' इति पाठ.. ११. 'हा जाद दुस्सासण, हा दुम्मरिसण, हा विकण्य, हा वारसद- पविणी गान्धारी दुक्खसदं पस्दा ण सुदपदम्' इति बहुपुस्तकानां पाठः. वे.-८ ·घेणीसंहारे अस्सुदपुन्या क्खु कस्स वि लोए ईदिसी विपत्ती । हा वारसदप्पसविणी हदगान्धारी दुक्खसद प्पसूदा ण उण मुदसदम् । (क) (सर्वे रुदन्ति ।) संजयः- ( बाष्पमुत्सृज्य ।) तात, अम्ब, प्रतिबोधयितु महाराज- मिमा भूमि युवामागतौ । तदात्मापि तावत्सस्तभ्यताम् । धृतराष्ट्र: -वत्स दुर्योधन, एव विमुखेषु भागधेयेषु त्वयि चामुञ्चति सहज मानमरिषु त्वदेकशेषजीवितालम्बनेय तपस्विनी गान्धारी फैमवल- म्बत्ता शरणमह च। दुर्योधनः-श्रूयता यत्प्रतिपत्तुमिदानी प्राप्तकालम् । कलितभुवना मुक्तश्वास्तिरस्कृतविद्विप प्रणतशिरसा राज्ञा चूडासहस्रकृतार्चना । अभिमुखमरीन्क्रुद्धान्नन्तो हता शतमात्मजा वहतु सगरेणोढा तातो धुर सहितोऽम्बया ॥८॥ विपर्यपे त्वस्याधिपतेरुल्लवित क्षात्रधर्म स्यात् । (क) हा जात दु शासन, हा मदन दुर्ललित, हा युवराज, अवनपूर्वो खलु कल्यापि लोक ईशी विपत्ति । हा वीरशतप्रसविनी हतगान्धारी दुखशत प्रसूतान पुन मुतशतम् । १ 'अम्ब' इति वचनास्ति २ 'समावासयितु' ३ तदात्मानमपि, "तदात्मैव', 'तदा मनव' ४ 'दुर्योधन' इति क्वचिनास्ति ५ त्वयि चामुधति मानबन्धमरिषु' इत्यपि पाठ ६ विदेशेषजीविताशावलम्बनेय' इति जगद्ध- ७ “किमवलम्बतां' ८ 'यप्रतिपत्तु मिदानी प्राप्त कालम्' इति क्वचिन्नास्ति ९ 'अभिमुखमरी क्रोधादनन्तो रता शतमात्मजा', 'अभिमु. खमरी नन्त सख्ये इता शतमात्मजा' इति पाठौ १० 'विपर्यये तु समुल- पित क्षात्रधर्म स्यात्', ११ 'क्षारधर्म स्यान्' इत्यस्मादनन्तरं कवित् 'धृतराष्ट्र -वत्स, हित विधीयते न पुन क्षात्रवृत्तिरियम्' इत्यधिक पाठ समुपलभ्यते रममाहत पाठ ·पञ्चमोऽङ्कः। ११५ (नेपध्ये महान्कलकलः ।) गान्धारी-(आकर्ण्य। समयम्।) जोद, कहिं पदं हाहाकारमिस्स ह्ररसिदं मुणीअदि । (क) संजयः-अम्ब, भूमिरियमेवंविधानां भीरुजनत्रासजननी महा- निनादानाम् । धृतराष्ट्र: :-~यत्स संजय, ज्ञायतामतिभैरवः खलु विस्तारी हाही- रवः । कारणेनास्य महता भवितव्यम् । दुर्योधनः-तात, प्रसीद । पराङ्मुखं खलु दैवमस्माकम् । यावदपरमपि किंचिदत्याहितं न श्रावयति तावदेवाज्ञापय मां संग्रामावतरणाय । गान्धारी-जाद, मुहुत्तमं दाव मं मन्दभाइणी समस्सासेहि। (ख) धृतराष्ट्र: वत्स, यद्यपि भवान्समराय कृतनिश्चयस्तथापि रहापर- प्रतीचातोपायश्चिन्त्यताम् । दुर्योधनः-- प्रत्यक्षं हतवान्धवा मम परे हन्तुं न योग्या रहः किं वा तेन कृतेन तैरिव कृतं यन्न प्रकाशं रणे । (क) जात, कुत्रैतत् हाहामारमित्र सूर्यरसिनं भ्रूयते । (ख) जात, मुहूर्त तावन्मां नन्दभाग्यो समाश्वासय । १. 'नादः'... (श्रुत्वा । समयम् ।) इति कचित्पाठः. ३. संजअ, हाहाकारमिस्स', 'संजअ; किं एवं हाहाकारमिस्सं' इरी पार्श. ४. 'समरतूरर- सिद', 'यिममं तूररसिद'; 'दिसनं रसिद'. ५. "संजय-अभुमरियमेवंविधानां मीरुजनानाम् ।' इति पाठः, ६. 'अस्य' इति चिनास्ति. ७. 'तावदेवानुम- न्यस्व'... 'संग्राम प्रति १. 'रहः' इति चिन्नास्ति. १०, 'प्रयक्ष हतबान्ध- वस्य न परान्दन्तुं रथो मे क्षमः' इति बहुपुस्तकानों पाठः.११. तरिह' तरपि. १२. 'प्रकाश्यं. -- - ·वेणीसंहारे गान्धारी--जाद,एआई तुमम् । को दे सहाअत्तणं करिस्सदि । (क) दुर्योधनः- एकोऽहं भवतीसुतक्षयकरो मात: कियन्तोऽरयः साम्यं केवलमेतु दैवमधुना निष्पाण्डवा मेदिनी ॥ ९॥ (नेपथ्ये । कलकलान्तरम् ।) भो भो योधाः, निवेदयन्तु भवन्तः कौरवेश्वराय, इंदं महत्कदन प्रवृत्तम् । अलमप्रियश्रवणपराङ्मुखतया । यत. कालानुरूपं प्रतिविधा- तन्यमिदानीम् । तथा हि । स्यतपाजनरदिमरहितधनुः पार्थाद्वितैर्गिणै- वोहै: स्पन्दनवर्त्मना परिचयादाकृष्यमाणः शनैः । वार्तामङ्गपतैर्विलोचनजलेरावेदयन्पृच्छता शून्येनैव रथेन याति शिविरं शल्यः कुरूशल्पयन् ॥ १० ॥ दुर्योधनः--(श्रुत्वा । साशंकम् । ) आः, केनेदमविस्पष्टमशनिपात- . दारुणमुद्रोपितम् । कः कोऽत्र भोः । (प्रविश्य संभ्रान्तः।) सूतः-हा, हैताः स्म । (इत्यात्मानं पातयति। ।।) (क) जात, एकाकी त्वम् । दर सायं करिष्यति । १. 'ता जा. २. 'कोवि.दे'. ३. 'वेक.'. ४. 'सासं केवलमेतु दैवम- धुना', 'लाध्य वे वलमस्तु दैवम धुनाइति पाठान्तराणि. ५. 'जना. ६. 'एत- न्महत्वदनं संतम्' इति क्वचिस्पाठः. ७. अलमिदानी प्रश्रवणपराझुसतया । मतः कारागुरू प्रतिविधातव्यम् ।' इति पाठः. -. "विधातव्यम्'. ९. न्युग्ननोज्झितमिरक्तितनुः', 'यसपाजनर शिरंगित 10. 'स्यन्दनव- रमनः स्यन्दनवामना'. ११. गे'. १२. 'कम्पयन्'. १३. 'हतोऽस्मि' "(इत्यार मपातयत् ! ) नि बहपुस्तकाना पाठः, ·पञ्चमोऽङ्कः। ११७ दुर्योधनः-अयि, कथय । धृतराष्ट्रसंजयो-कथ्यतां कथ्यताम् । मूतः-आयुष्मन्, किमन्यत् । गेल्येन यथा शल्येन मूच्छितः प्रविशता जनायोऽयम्। शून्यं कर्णस्य रथं मनोरथमिवाधिरूढेन ॥ ११ ॥ दुर्योधनः-ही वयस्य कर्ण (इति मोहंमुपागतः ।) गान्धारी-जाद, समस्सस समस्सस । (क) संजयः-समाश्वसितु समाश्वसितु देवः । धृतराष्ट्र :-भोः, कष्टं कष्टम् । भीष्मे द्रोणे च निहते य आसीदवलम्बनम् । चैत्सस्य च सृहच्छूरो राधेयः सोऽप्ययं हतः ॥ १२ ॥ चन्स, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मैंनु भो हतविधे, अन्धोऽनुभूतशतपुत्रविपत्तिदुःखः शोच्यां दशामुपगतः सह भार्ययाहम् । अस्मिन्नशेपितमुहद्गुरुबन्धुवर्गे दुर्योधनेऽपि हि कृतो भवता निरोशः ॥ १३ ॥ (क) जात, समाश्वसिहि समाश्वविहि । १. 'कथय कथय' इति पाठः. २. 'धृतराष्ट्रसंजयो-म्या कप्यताम्" इति क्वचिनास्ति. ३. 'आयुष्मन्, किमन्यत्' इत्यन 'कथयामि कि देव' इति कचित्पाठ:. ४. 'स्वलन'. ५. "आरटेन'. ६. हा वयस्य, हा कर्ण इति क्वचित्पाठः. ७. (इति मोहं गतः। इति पाठ... 'समाश्वसिनु समाश्वसित महाराजः'; ९. 'वत्सस्य मे मुहन्छु::'; १०.'ननु भो इतवर भरतकुल विमुख'; "मगवन्विधैं. ११. "निःशेषितासिरमुहृदुरबन्धुवर्गः' इति गठः. १२. "विरामः'.

·वेणीसहारे वत्स दुर्योधन, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । समाश्वासय तपस्विनी मातरं च । दुर्योधनः- (लब्धसज्ञ ।) अयि कर्ण कर्णमुखदा प्रयच्छ मे गिरमुद्विरन्निव मुद मयि स्थिराम् । सततावियुक्तमतानिय प्रिय वृपसेनवत्सल विहाय यासि माम् ॥ १४ ॥ (पुनर्माहमुपागत ।) (सव सेंमाश्वासयन्ति ।) दुर्योधनः- मम प्राणाधिके तस्मिन्नेगानामधिपे हते । उच्छ्रसन्नपि लजेऽहमाश्वासे तात का कथा ॥ १५ ॥ अपि च। शोचामि शोच्यमपि शत्रुहत न वत्स दु शासन तमधुना न च बन्धुवर्गम् । येनातिदु श्रमसाधु कृत तु कर्णे कर्तास्मि तस्य निधन समरे कुलस्य ॥ १६ ॥ १ 'वाम दुर्योधन, समावास य तपस्विनी मातरम्', 'वस समाश्वसिहि, समाश्वासय चात्मानम्' इति पाठी २ 'सततावियुक्तमकृताप्रिय प्रथ',३ (इति पुनमाहमुपगत ।) ४ 'आश्वासयन्ति' ५ 'भानामीश्वरेगते', 'भानामोधरे हो' इति पाठी ६. 'हृतवन्धुवर्गम्' इति चित्पाठ न कर्ण कर्णस्य नस्य निधने निधन कुलस्य' इति जगद्धरसमाहत पार , कृत - कर्ण कास्मि तस्य निधन समरे कुलाय' इत्यपि कचिपाठ A ·पन्चमोऽवः। ११९ , गान्धारी--जाद. सिढिलेहि दार खणमेत्त वाप्पमोक्खम् । (क) धृतराष्ट्रः-वस, क्षणमात्र परिमार्जयाश्रूणि । दुर्योधनः- मामुद्दिश्य त्यजन्प्राणान्केनचिन्न निवारितः । तत्कृते त्यजतो वाष्प किं मे दीनस्य वार्यते ॥ १७ ॥ सूत, कैनैतदसभरनीयमम्मकुलान्तकरण कर्म कृत स्यात् । मतः--आयुष्मन्, एर किल जन कथयति । भूमौ निमग्नचक्रश्चक्रायुधमारथेः शरैम्तस्य । निहत किलेन्द्रमनीरस्मन्सेनाकतान्तस्य ॥ १८ ॥ दुर्योधनः- कर्णाननेन्दुस्मरणाक्षुभित शोकसागर । पाडवेने शिखिना पीयते कोजेन मे ॥ १९ ॥ अम्ब, प्रसीदतम् । चल्न शोकजन्मा मामय दहति दु सहः । समानाया रिपत्तों में रं सशयितो रणः ॥ २० ॥ :- तात, (क)जात, शिथिलय तापक्षणमान याप्पमोक्षम् । . १. 'क्षणमेक त्यजाभूमि' इति क्वचिसाठ २ 'केनापि न स वारिता', ३. 'सून, केनेदमसभावितमस्मन्कुलान्तरं कर्म कृतं स्यात्', ४. आयुष्मन्' इति कचित्रास्ति. 4 "भूम्या निमम वकानु स चकासुपसारये । संस्ये दिल इनो दाणैरस्मसेनान्तकारिण" इति पुस्तकान्नरे पाठ ६. 'दुर्योधन मोः कष्टम् । कर्णाननेन्दुस्मरणात्' इति चित्पाउ- ७ अम्ब, तात, प्रसीद- तम्' इति चिसाठ. ८ 'शोकज्वरनजन्मा मां तापो दहति दु मह ' इति कविताठ ९ 'वर सशयितु रणे'; 'वर सशयन रणे', 'वर सशयतो रण', 'वर संशयतो रम्' इनि पालन्तराी ·वेणीसंहारे धृतराष्ट्र:- (र्याधनं परिष्वश्य रुदन् ।) भवति तनय लक्ष्मी साहसेप्वादशेषु द्रवति हृदयमेतद्भीममुत्प्रेक्ष्य भीमम् । अनिकृतिनिपुण ते चेष्टित मानशाण्ड ठेल महुलमरीणा सगर हा हतोऽस्मि ॥ २१.॥ गान्धारी-जाद, तेण एव्म सुदसदकदन्तेण "विऔदलेन सर्म समल मग्गसि । (क) दुर्योधनः-तिष्ठतु तात्रट्टकोदर । पापन येन हृदयस्य मनोरथो मे सर्वाङ्गचन्दनरसो नयनामरेन्दु । पुस्तयाब ता तात पैशिष्य कर्णो हत सपदि तत्र शरा• पतन्तु ।। २२॥ सूत, अलभिदानी कालातिपातेन । सन्ज मे रथेनुपाहर । भये चेत्पा- ण्डवैभ्यस्तिष्ठ । गदामात्रसहाय एव सैमरमुवमातरामि । मूत:--अमन्यथा सभाषितेन । अपमहमागत एव । (इति निष्फान्ता) तेनैव मुत्तरातानेन रोदरेग समं समर मार्गनि। (क) जात, ·पञ्चमाऽङ्कः धृतराष्ट्र:- -वत्स दुर्योधन, यदि स्थिर एवास्मान्दग्धुमयं ते व्यवसा- यस्तत्सनिहितेषु वीरपु मेनापतिः कश्चिदभिपिच्यताम् । दुर्योधनः--नन्वभिषिक्त एव । गान्धारी-जाद, करो टण सो जैसि आसं ओलम्बिस्सम्। (क) धृतराष्ट्र:- किं वा बाल्य उत्त वाश्वत्थामा । संजयः :-हा कष्टम्। गत भीष्मे हते द्रोणे कर्णे च विनिपातिते । आशा बलवती राजळाल्यो जेष्यति पाण्डवान् ॥ २३ ॥ दुर्योधनः-किं वा शल्येनोत वाश्वत्थाम्ना । कर्णालिङ्गनदायी वा पार्थप्राणहरोऽपि वा। अनिवारितमंपातैरयमात्माश्रृंवारिभिः ॥ २४ ॥ (नेपध्ये क्लकलं कृत्वा ।) भो भो. कौरवबलप्रानयोगा., अलमस्मानवलोक्य भयादितस्ततो गन्तुम् । कथयन्तु भवन्तः कस्मिन्नुद्देशे मुयोधनस्तिष्ठतीति । ( स ससंभ्रममावर्णयन्ति ।) (प्रविश्य समान्तः।) (क) जात, कतरः पुनः स यस्मिन्नाशामवलम्बिध्ये । १. 'यदि स्थिर एवायं निधयस्तद्यथा संनिहितपु'; २. 'एवेति'. ३. 'जाद' इति धचिन्नास्ति. ४. 'जस्मि आसा अवलम्बीअदु', 'जहिं एवं हदासं ओल- बिस्मम्' इति पटी. ५. "कि शल्योऽथवाश्व थामा या' इति क्वचि पाट. ६. 'संजयः-हा कष्टम् इत्यस्मादारभ्य 'शल्यो जेष्यति पाण्डवान् इयत पुस्तकान्तरें नास्ति. ७.'हने'. ८. किंवा शल्यैनौत यावत्याना' इति पाठः धचिमास्ति. ९. 'मनवारिभिः'. १०. 'गमनेन' इति धचि-पाठ..

·१२२ वेणीसहारे सूतः--आयुष्मन,। प्राप्तावकरयारूदी पृच्छन्तौ स्वामितस्तत ! सर्वे-कश्च कश्च । सूत्तः- से कर्णारि स च ऋरो बैंककर्मा वृकोदर ॥ २५ ॥ गान्धारी-(प्रभयम् ।) जाद, किं ऐत्य पडिपी जदन । (क) दुर्योधनः-नैनु सनिहितैवेय गदा । गान्धारी-हाँ हदहि मन्दभाइणी । (स) दुर्योधनः-अम्ब, अलमिदानी कार्पण्येन । सजयं, रथमारो पितरो शिविर प्रतिष्ठस्त्र । समागतोऽस्माक शोकापनोदी जन । धृतराष्ट्र:-वत्स, क्षणमेक प्रतक्षस्व यावदनयोर्भावमुपलभे। दुर्योधनः-तात, किमनेनोपैलव्येन । (तत प्रविशतो भीमार्जुना) (क) जात, विमन प्रतिपत्तव्यम् । (ख) हा हतास्मि मन्दभागिनी । A " . १. 'धर्णयार २ 'गीमा ३ एरथ सपद पडिजिदय्वम एन्थ कादवम्' ४. 'सम्ब, ननु' ५ 'हा इददि भह मन्दभाइयो', सम्ब' इति धचिनास्ति . 'संजय, राजय' इति घनुपुरतकाना पाठ . प्रस्थापय', 'प्रवेश्य', ६. 'प्रमोऽस्मच्छोकापनोदनशयी जन इति बर तयाना पाट १. 'उपसभामहे' ११ 'उपल धे। तदम्यताम् ।'

·पञ्चमोऽङ्कः। १२३ भीमः-~भो भोः मुयोधनानुजीविनः, 'किमिति सभ्रमादयथायथ चरन्ति भवन्तः । कैथयत तावदिदमाययोरागमनं स्वामिनम्तस्य कुरूपतेः। " अलमावयोः शङ्कया। संजयः-तात, वाचा कर्ता घृतच्छलानां जैतुमयमरणोद्दीपन. सोऽभिमानी कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपट:पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर्गुस्रनुजशतस्याङ्गगजस्य मित्र कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न स्पा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥२६॥ धृतराष्ट्र:---संजय, दारणः खरपक्षेपः पापस्य । कर्मणा कृतनिःशपविग्रियाः सप्रति ज्यवस्पन्ति । दुर्योधनः---सूत, कथय गैत्योभयोरयं तिष्ठतीति । मूतः- यथाजोपयति देवः । (तीवुपमृत्य।) नैनु भो वृकोदरार्जुनी, एप महाराजस्तातेनाम्बया च सह न्यग्रोधच्छायायामुपविष्टस्तैिटेति । अर्जुन:-आर्य, प्रसीद । न युक्त पुत्रशोकोपपीडिता पितरौ पुनरम्मदर्शनेन भृशमुद्वेजयितुम् । तद्गच्छावः । १. 'सुयोधनानुजीविनो योधाः' इति रचित्पाठ . २. 'किमिति संभ्रमात्सच- रन्ति भवन्त.'; ३. 'कथयत तावदिदमाश्योरागमनं स्वामिनस्तस्य कुरुपतेः' इनि केचित्पुस्तकेषु नास्ति. ४. 'अलमावयो. शंकया' इति कचिनास्ति. ५. 'जतुमयसदनोद्दीपनः'. ६. 'अतिमानी'. ५. व्यपनयनमस्त्' इति बहुभिः प्राचीनः समाहतः पाठः. ८. 'न स्पा' इत्यत्र 'पपाः' इति क्वचित्पाट.. "पुरुषा." इति दशरपके. ९. 'तानि.शंपेऽपि सप्रति विप्रियं वाचा व्यव. त्यन्ति' १०. 'यूहि. ११. 'गलानयोग्यं महाराजस्तिष्ठनीति' इति कनिपाठः. १२. 'यथाज्ञापयसि', १३. '(इति तापमृत्य।): १४. 'ननु' इति क्रीयनास्ति'. १५. तिष्ठति. १६. 'पुनशोपोडिती पितरी पुनरस्मह- शेनेनोवैजयितुम्' ·वेणीसंहारे भीम-मूढ, अनुलंघनीयः सदाचारः । न युक्तमनभिवाद्य गुरूंन्गन्तुम् । (उपसृत्य ।) संजय, पित्रोनमस्कृति श्रावय । अथवा तिष्ठ । स्वयं विश्राव्य नामकर्मणी वन्दनीया गुरवः । अर्जुन:-(उपगम्य ।) तात, अभ्य, सकलरिपुजयाशा यत्र वद्रा मुतस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोक । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधामुतस्य प्रणमति पितरौ वा मध्यमः पाण्डयोऽयम् ॥ २७॥ भीम:- चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीबो दुःशासनासृजा । भक्ता मुयोधनस्योर्वो मोऽय शिरसाश्चति ।। २८ ।। धृतराष्ट्र:-दुरात्मनन्वृकोदर; खल्विंद भवतैव केवलं सपनानाम- पकृतम् । यावत्क्षन तावत्समरविजयिनो जिता हताश्च वीराः । तत्किमेव विकत्थनाभिरस्मानुद्वेजयसि । भीमः-तात, मन्युना। १. 'मूढ' इत्यत्र 'पण्डितमन्य'; 'अयि पंडित' इति पाठी. २. 'अलंघनीय ३. 'समुदाचारः'. ४. 'स्वगुहे. ५. 'अथवा तिष्ठ । स्वयमेव भावयाः " (इति रथादवतरतः।) भीमः-'विधाज्य स्वर्ग न म च चन्दनीया गुरवः इति बहुपुस्तकानां पा.. ६ ( उपत्य 1 . ४. 'फाल्गुनः पाण्डवोऽयम्' ८. निहताशेषीरव्यः'. ८. शिरसा नतः'. ९. 'दुरात्मवृकोदर, मा तावद्विकत्थयात्मानम्'. 'न सत्विई' इति केचित. १०. क्षानं. ११. 'अलमल मन्युना', 'अरनिदानी मन्युना'. .

·पञ्चमोऽङ्कः। . कृष्णा केशेषु कृष्टा तय सदसि पुरः पाण्डवानां नृपैयः सर्वे ते क्रोधवह्नौ कृशालभकुलाबज्ञयाने दग्धाः । ऐतस्माच्छावयेऽहं न खुल मुजबटलावया नापि दर्पा- पुत्रैः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात माक्षी त्वमेव ॥ २१ ॥ दुर्योधनः-अरे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्धस्य राजः पुरंतो निति- यमात्मकर्म श्लाधर्म । अपि च । कृष्टा केशेषु भार्या तब तब च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्ष भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । अस्मिन्चैरानुबन्धे वेद किमपकृतं तैर्हता नरेन्द्रा बादोर्यातिरेकडविणगुरुमट मामजित्वैव दर्पः ॥ ३०॥ (मीमः क्रोधं नाटयति ।) अर्जुनः-आर्य, प्रसीद । किमत्र क्रोधेन । अप्रियाणि करोत्येप वाचा शक्तो न कर्मणा। हतभ्रानुशती दुःखी प्रलापरस्य का व्यथा ॥ ३१ ॥ मीमः-अरे रे भरतकुलकलङ्क, अत्रैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन् । कृष्टा केशेषु कृष्णा' १. 'वधू'. ३. 'कृतशलमकुलावाया'. ४. न'; 'यन'. ५. 'तात, त्वां भावयेऽहं' इति क्वचित्पाः ६. 'भवत्वम्'-- . 'पुरः'... 'यतिनिन्दितव्यमपि' 'निन्दितमपि'. ९. इमारतीन'. १.. व किमपकृतं', 'कथमनपकृतं' इति पार्टी. ११. 'वीर्यातिसार-; 'वीयोति-- र-'. १२. अर्जुन:- (निवारयन् ।) आय, प्रसीद प्रसीद । किमत्र क्रोधेन ।' अर्जुन:-आर्य, किमत्र होधेन' इति पाटी. १३. करोन्येव'. १४. 'कथा'. ५. 'भवनि विशसे यम्'; 'अयैव किन विमुजेयम्.' .

·१२६ घेणीसहारे विन गुरुन कुरते यदि मत्कराग्र निर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ॥ ३२ ॥ अन्यच्च मूढ, शोकै स्त्रीवन्नयनसलिल यत्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्पक्ष स्थलविघटने यच्च साक्षीकृतोऽसि आसीदेतत्तय कुनृपते कारण जीवितस्य कुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ ३३ ॥ दुर्योधनः-दुरात्मन् , भरतकुलापसद, पाण्डवपशो, नाहं भवा निव विकत्यनाप्रगल्भ । किंतु द्रक्ष्यन्ति न चिरा सुप्त यान्र्धवास्त्वा रणाङ्गणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिका भीमभूषणम् || ३४ ॥ भीमः-(विहस्य । ) यद्येव नाश्रद्धेयो भवान् । तथापि प्रत्यासन्न मेव कथयामि। पीनाभ्या मद्भुजाभ्या अमितगुरुगदाघातसचूणितोरो नूरस्याधाय पाद तव शिरसि नृणा पश्यता श्व प्रभाते। १ 'गुरू न कुरुन २ 'मद्गदाय-', 'मनदा' ३ 'अस्थिनि' । "शोक स्त्रीवनयनसलिलै', 'शोक स्लोबनयनसलिल' इति पाठी ५ 'विदलने' ६ 'कारणा' ५ 'भरतकुलाधम, छूतदास पाण्डवपशो', ८ 'पाण्डवास्त्वा रणाजिरे' इति पाठ ९ 'असम्वोणकामीमभूषणम्', 'अस्थिवेणिकामगभीष- णम्' 'णिका' इति जगद्धरसमत पाठ , 'कणिका' इत्यपि पाठो जगद्धरेण कथित ११ 'यद्येव न श्रद्धयो भवस्तिथा प्रत्यास नमेव क्थयामि', 'यदि न श्रद्दधने तदा प्रत्यासनमेव कथयामि', १२ "भ्रमितगुरुगदावज्ञस. चूर्णितोरो' इति पाठ ·पञ्चमोऽङ्कः। १२७ पन्मुल्यभ्रातृचक्रोद्दलनगलदसक्वन्दनेनानखाग्रं स्त्यानेनाट्टैण चाक्तः स्वयमनुभविता भूपणं भीममस्मि ॥ ३५॥ (नेपथ्ये ।) भो भो भीमसेना नौ, ऐप खलु निहताशेपारातिचक्र आक्रान्तपर- शुरामाभिरामयशाः प्रतापतापितदिडरण्डलस्थापितस्वजन: श्रीमानजातश- त्रुर्देवो युधिष्ठिरः समाज्ञापयति । उभौ-किमाज्ञापयत्यार्यः । (पुनर्नेपथ्ये ।) कुर्वन्त्वाता हतानां रणशिरसि जेना वहिसादेहभारा- नमधे कयोचइदतु जलममी बान्धवा वान्धवेम्बः । मोर्गन्तां ज्ञातिदेहान्हतनरगहने खण्डितान्गृध्रककै. रस्तं भास्वान्प्रयातः सह रिपुभिरैयं "संहियन्तां बलानि ॥३६॥ उमै~-यदाज्ञापयत्यार्यः । (इति निष्क्रान्तौ ।) (नेपथ्ये ।) और रे गाण्डीवाकर्षणबादशालिन, अर्जुन अर्जुन, केदानी गम्यते । कर्णक्रोधेन युष्मद्विजैयि धतुरिदं त्यक्तमेतान्यहानि प्रौढं विक्रान्तमासीद्वन इव भवतां शूरशून्ये रणेऽस्मिन् । १. 'तन्मूखभ्रातृवको दमन'; २. 'मानखामात्'. ३. 'स्त्यानेनानेन toub 'वयमनुभविता भूपर्ण भीमसेन,' इति पाठो. ४. 'अयं'. ५. उदृत्तारातिचकः'. i. 'रिकमानान्त-'.७.'प्रतापतापिन दिसण्डलः स्थापितस्वजन: श्रीमानजात- वः', 'प्रतापतापितरमाइल• श्रीमागजातशत्रु:'... 'कुत्ववाहनानां'. १. नृणा. १०. 'अभूमि'. १२. 'मृग्यन्ताम्'. 'असी'. १३. सज्जयन्ना १४. 'आ'. १५. 'वेदमधुना गम्यते ' इति पादः. १६; 'विजयधनुः ७. 'भवत'.

·१२८ वेणीसहारे स्पर्श स्मृत्वोत्तमाङ्गे पितुरेनजित यस्ततेरुपेत कल्पाग्नि पाण्डवाना द्रुपदमुतचम्घस्मरो द्रौणिरस्मि ॥ ३६॥ धृतराष्ट्र ( आकर्थ सहपम् । ) वत्स दुर्योवन, द्रोणपरिभवोदी पितकोधपारक पितुरपि समयिकल शिक्षावानमरोपमश्चायमश्वत्थामा प्राप्त । तत्प्रत्युपगमनेन तारदय सभाव्यता वीर । गान्धारी-जाद, पञ्चागच्छ एदे महाभाअम् । (क) दुर्योधनः--तात, अम्ब, किमनेनागराजधाशसिना वृथायौपनश स्त्रबलभरेण । धृतराष्ट्र:---उत्स, न खल्लस्मिन्काले पराक्रमवतामेपविधाना वाल्मा- त्रेणापि निरागमुत्पादयितुमर्हसि । (प्रविश्य ।) अश्वत्थामा--विजयतां कौरवाधिपति । दुर्योधनः-( उत्थाय ।) गुरपुर, इत आस्यताम् । ( इत्युपवेशयति।) अश्वत्थामा-राज-दुर्योधन, कणेंन कर्णसुभग बहु यत्तदुक्त्वा यसगरपु पिहित विदित बया तत् । (प) जात, प्रत्युद्ग: भागम् । . . , १ ,अनवहितन्यस्त 'अनवहित यक्तहेते २ 'परिमोद्दीप्तकोध पापक, ३ 'अमरोपम' इति करिए स्ति 'अय महात्माश्वत्थामा प्राप्त तत्मत्युपगमनेन तावदय संभाव्यता महा ? ' 'अय महात्मा प्रत्युपगमनेनापि सभा०यताम् इति पाठी ५ 'स्थापौष । गरण', 'वृथायोधेन समालोकि तेन' ६ वचनमानेणव' ५ 'विराग सादयितुमर्हसि ८ 'आगम्य ताम् ९ 'शश्व०-(सासम् 1) राज-कौरवाधिपते पाठ मुसद बहु यस १. कर्ण- ·पञ्चमोऽङ्कः । दौणित्यधिज्यधनुरापतितोऽभ्यमित्र- मेपोऽधुना त्यज नृप प्रतिकारचिन्ताम् ॥ ३८ ॥ दुर्योधनः-(साभ्यप्र॑यम् । ) आचार्यपुत्र, अरसानेऽङ्गराजस्य योद्धव्यं भरता किल । ममाप्यन्तं प्रतीक्षस्व कः कर्णः कः मुयोधनः ॥ ३९ ॥ अश्वत्थामा-(स्वगतम् ।) कथमद्यापि स एस कर्णपक्षपातः । मस्मामु च परिभवः । (प्रकाशम् ।) राजन्कौरवेश्वर, एव भवतु । इति निष्कान्तः।) धृतर्राष्ट्र: वत्स, क एप ते व्यामोहो यदस्मिन्नपि काले एवंविधस्य महाभागस्याश्वत्थाम्नो वारपारुष्येणापरागमुत्पादयसि । दुर्योधनः-किमस्याप्रियमनृतं च मयोक्तम् । किं वा नेद क्रोध- स्थानम् । पश्य । अकलितमहिमानं क्षत्रियैरात्तचापैः समरशिरसि युष्मद्भाग्यदोपाद्विपनम् । परिसदति समक्ष मित्रमङ्गारिराज मम खलु कथयास्मिन्को विशेषोऽर्जुने वा ॥४०॥ धृतराष्ट्र:-वत्स, तपापि कोऽत्र दोषः । असानमिदीनी भरतकु- लस्य । सजय, किमिदानी करोमि मन्दभाग्यः (विचिन्त्य । ) भनत्वे तारत् । सय, मदचनाहि भारद्वाजमश्वत्थामानम् । १. 'अप्रतिकार दुःखम्', 'प्रतिचारदुःसम्'. २. “माक्षम् ।). ३. 'अश्व.--- कथमद्यापि स एव कर्णपक्षपातः । अस्मासु च परिभव । ४ "धृत -बस, क एष ते न्यामह । अस्मिन्काले एवविधस्य महाभागस्या चयन वा गराध्येणा- परागपादयति', ... 'शियमन्तं मयोताम्- ६ 'नाय, कोषाधानार... 'माग्यदोषः, ८. परिभवति'. ९. 'अथवा व-स. १०.'इदं. ११. वत्स, सजय'. दे.-९ ·बेणीसहारे स्मरति न भवान्पति स्तन्य निभय सहामुना मम च मृटित क्षोम बाल्ये बदगविवर्तनै । अनुजनिधनस्फीताच्छोकादतिग्रणयाचते- द्विकृतवचने मास्मिक्रोधश्चिर क्रियता त्वया ॥४१॥ संजयः-----यदाज्ञापयति तात । (इत्युत्तिष्ठति । ) धृतराष्ट्र:-अपि चेदमन्यत्त्वया वक्तव्यम् । यन्मोचितस्तव पिता पितयेन शस्त्र यत्तादृश परिभव स तथाविधेऽभूत् । एतद्विचिन्त्य वलमात्मनि पौरप च दुर्योधनोक्तमपहाप विधात्यसीति ॥ ४२ ॥ संजयः-यदाज्ञापयति तात । (इति निष्क्रान्त ।) दुर्योधनः-सूत, सानामिक मे रथमुपकल्पय । सूत:--पदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( इति निष्क्रान्त ।) धृतराष्ट्र:-गान्धारि, इतो वय मद्राधिपते शल्यस्य शिविरमेन गच्छान । वत्स, वमप्येच कुरु । (इति परिक्रम्य निष्कान्ता सर्वे।) इति पञ्चमोऽङ्कः। २ १ विगय' 'मलिन. ३ जात' ४ 'यद्वचन विकृतिस्तस्य क्रोधो मुधा क्रियन वया', 'यधनविकृतिस्ताय काधो मुधा प्रियते त्वया' ५ 'तयावियो 'अग्नीय ७ 'यथाज्ञापयति तात'. ६ ·पष्टोऽङ्कः। १३१ पठोऽङ्कः। - . (ततः प्रविशत्यासनस्यो युधिष्ठिरो द्रौपदी चेटी पुरपथ।) युधिष्ठिरः-(विचिन्त्य निःश्वस्य च ।) तीर्णे भीष्ममहोदधौ कयमपि द्रोणानले निवृत कर्णाशीविपभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रमसावल्पावडोये जये सर्वे जीवितसंगयं क्यममी वाचा समारोपिताः ॥ १॥ द्रौपदी-(सवाप्पम् । ) महाराअ, पञ्चालिए त्ति किं ग भणि- दम् । (क) युधिष्ठिरः-कृष्णे, ननु मया । (पुरुषमवलोक्य 1) वुधक, पुरुपः- देव, आताफ्य। युधिष्ठिरः -उन्यता सहदेव:--'ऋद्धस्य वृकोदरस्यापर्युपिता प्रति- ज्ञामुपलभ्य प्रनष्टस्य मानिनः कौरवराजस्य पदवीम वेष्टुमतिनिपुणमतय- स्तेषु तेषु स्थानेषु परमाांभिज्ञाश्चगः मुसचिराश्व भक्तिमन्तः पैटुपटहरव- (क) महाराज पाचाल्येति किं न भगितम् । १. के पुचित्पुस्तकेषु 'पुरुष' शब्दस्याने 'कंचुकि शन्दो धनते. २. युधिष्टिर (अचिन्तं निःश्वस्य । ) कष्टं मोः कष्टम् । ती” मीप्ममहार्णवे'; 'युधिष्ठिरः- (विचिन्त्य निःशस्य च ।) तीर्गे भीष्ममहार्णवे' इति पाटान्तरानि. ३. 'शल्ये पि याते दिवम्' इति दशरूपके'. ४. "मन्यावनिटे. ५. 'वाचा समारोपिता' इत्यस्मादनन्नर केचित् (पुरुपमवलोक्य ।) भद दुधक, उच्यता सहदेवो यथा' इति पठन्ति. ६. भगामि'. ५. 'देव' इति चिनास्ति. ८. 'दारणा प्रविनामु. पलभ्य'; 'अपर्युषितदारुगा प्रतिज्ञामुपलभ्य' इति पाटान्तरे. ९. 'कौरवनायस्य: १०. 'क्षितुं'. ११. 'स्थानान्तरेषु'. १२. 'परमायामिनायरा मन्त्रिगा' 'पयामिहायसः सुसचिवाच'; 'ययापाभिज्ञाबाराः सवरन्तु । सुशचिवार इवि पाठान्तरार. १३. 'पटुपटहयोपगाः' इति अगदरसमाइतः पाठः. .

·१३२ वेणीसंहारे व्यक्त्वोषणा सुयोधनसंचारवेदिन प्रतिश्रुतधनपूजाप्रत्युपक्रियाश्चरन्नु समन्तात्समतपश्चकम् । अपि च । पैङ्के, वा सैकते वा सुनिभृतपदवीवेदिनो यान्तु देशा केक्षेषु क्षुण्णवीरुनिचयपरिचया बल्लुवा सचरन्तु । नागव्याघ्राटवीषु श्वपचपुरविदो ये च राधेष्यभिज्ञा ये सिद्धव्यञ्जना या प्रतिमुनिनिलयं तेषु चाराचरन्तु ॥२॥ पुरुषः-यथाज्ञापयति देव । युधिष्ठिर:-तिष्ठ । एव च वक्तव्य सहदेव । ज्ञेया रह शङ्कितमालपन्त सुप्ता रुंगार्ता मदिराविधेया । नासो मृगाणा वयसा विरावो नृपाङ्कपादप्रतिमाश्च शैत्रो ॥ ३ ॥ पुरुषः-यदाज्ञापयति देव । (इति निष्कम्य पुन प्रविश्य सहर्षम् । देव पाञ्चालक प्राप्त । १ 'सुयोधनपदरचारवेदिन' इति बहुपुस्तकानां पाठ कचिनास्ति ३ 'पके का सैकते वासु च परपदवीवेदिन ' इति कचित्पाठ दासा ५ 'कुओष्वाकातवीरुनिचयपरिचया', 'कुजेषु क्षुण्णवीरनिवा ६ 'नागव्याघ्राटवीषु स्वपरपदविदो ब्रह्मदेशे च सस्था', 'ध्या व्याघ्राटवीषु स्वपदपरविदो ये च रन्ध्रष्वभिशा' इति पाठौ . 'ये सिमुल्या वा प्रतिमुनिनिलय ते च चाराश्चरन्तु' इति पाठ ८ 'यदाज्ञापयति देव 'युधिष्ठिर -तिष्छ । इदमपरं वक्तव्य सहदेव' १० रुगाश्च वने विचेय इति बहव १२ 'कचुकी-यथाज्ञापयति देव । (इति निष्क पुन प्रविश्य सहर्षम् । ) देव, पाचालक प्राप्त । युधिरवरित प्रवेगार कचुकी-(निष्क्रम्य पाश्चालकेन सह प्रविश्य।) एप देव उपसपतु । पाथ जयतु जयतु देवः । प्रियमाचेदयामि महाराजाय देव्यै च । शापयसि। (इति निष्फ्रान्त ।) पाधा. 10--(प्रविश्य । ) नियमावेदय महाराजाय देव्यै च' इति पाठौ २ 'समन्तात्'६ . चया ११ यत्र 'पुरुष या ·पष्टोऽङ्कः। १३३ युधिष्ठिरः-त्वरित प्रवेशय । पुरुषः-(निष्क्रम्य पाबालकेन सह प्रविश्य ! ) एप देवः । उपसर्पतु राचाडकः। पाञ्चालक: जयतु जयतु देवः । प्रियमाटयामि महाराजाय देव्यै च । युधिष्ठिरः-पाञ्चालक, कच्चिदासादिता तस्य दुरा मनः कौरवार- मस्य पदवी पाञ्चालकः-- केवलं पदवी । म ब दुरामा देवगिपाशरप- शपातकप्रधानहेतुरपलब्धः। युधिष्ठिरः-माधु । भद्र, प्रियमादितम् । अथ दर्शनगौचरं गतः। पाञ्चालक: देव, ममरगोचर पृच्छ । द्रौपदी-(मभयम् । ) कहं समरगोअरौ वटइ मे गाहो । (क) युधिष्ठिरः--(साराम् । ) मन्य समरगोचरो मे वसः । पाञ्चालकः--सन्यन् । किमन्यया यक्ष्यते महाराजाय । (क) कयं समरगोचरो वर्नते मे नायः। १. 'मद्रपाबालक'. .. कौरवापसदस्य. ३. 'देव, न केवलं पदवी' इति बहवः ४. 'अपि'. ५. 'देवीचाम्बराकर्षणमहापातकप्रयानहेनुः' . 'युधि. टिर:-(सहपं पाञ्चाल परिप्वय।) साधु भद, साधु । मवता प्रियमावे- दितम् । अपि दर्शनगोचर गनः', 'युधिष्ठिरः-(महा परिप्वज्य पारितोषिक भूशा प्रयच्छति । ) साधु मद, मासु । भवता प्रियमावेदितम् । अपि दर्शन- गोचरं गतः' इति पाटी. ७. 'द्रौपदी-(साराम् ।) यह समरमोअरे वह मे माहो' इति पाठः.

·वेणीसहारे . युधिष्ठिरः- त्रस्त विनापि विषयादुरुविक्रमस्य चेतो विवेकपरिमन्थरता प्रयाति । जानामि चौधतगदस्य वृकोदरस्य सार रणेषु भुजयो परिशकितश्च ॥ ४ ॥ (द्रौपदीमवलोक्य । ) अयि सुक्षत्रिये, गुरूणा बन्धूना क्षितिपतिसहस्त्रस्य च पुर पुराभूदस्माक नृपसदसि योऽय परिभर । प्रिये प्रायस्तस्य द्वितयमपि पार गमयति क्षय प्राणाना न कुरुपतिपशीर्वाद्यं निधनम् ॥ ५ ॥ अथवा कृत सदेहेन । नून तेनाद्य वारेण प्रतिज्ञाभगभीरणा । बध्यते केशपाशस्ते स चास्योकर्पणक्षम पाञ्चालक, कथय कथय कथमुपलब्ध स दुरात्मा कस्मिनुद्देशे किं वाधुना प्रवृत्तमिति । द्रौपदी-भद्द, कहेहि कहि । (क) (क) भद्र, कथय कथय। १ "युधिष्ठिर -(साशङ्कम् ।) भ्रातुर्विनापि विनयादुरुविक्रमस्य' इति पाठ . ३. 'उद्धतगदस्य' २ "विजये' ४ 'परिशक्षितच' ५ (द्रौपदीमवलोक्य मुखादस्या वाष्पमपनयति ।), (दौपदीमवलोक्य मुसादस्याबाध्य नयति ।) इति पाठी ६ प्रेय' ७ गमयितु , 'गमयतु. ८. 'वा' ९ 'तस्य निधनम्', 'वापि समरे १० अथवानास्पद एवं सदेह ' इति पाठ ११ 'आकर्षणे क्षम', 'आकर्षणे प्रभु', १२ पाञ्चालक, कथय क्थय कथमुपलब्ध स दुरात्मा कस्मिा- देशे, किमधुना प्रवृत्तमिति', 'पाचालक, कथमुपलब्ध कस्मिन्नद्देशे किमधुना कथय' इति पाठी. .

·पष्टोऽङ्कः। पाञ्चालक:-शृणोतु देवो देवी च । अस्तीह देवेन हते मैदाधि- पतौ शल्ये, गान्धारराजकुलशलभे सहदेवशस्त्रानलं प्रविष्टे, सेनापतिनि- धननिराक्रन्दविरलयोघोज्झितामु समरभूमिपु, रिऍबलपराजयोद्धतवलित- विचित्रपराक्रमासादितविमुखारातिचक्रामु धृष्टद्युम्नाधिष्ठितामु च युष्मत्से- नामु, प्रनष्टेषु कृपकृतवर्माश्वत्थामसु, तथा दारुणामपर्युपितां प्रतिज्ञामुपलभ्य कुंमारवृकोदरस्य न ज्ञायते कापि प्रलीनः स दुरात्मा कौरवाधमः । युधिष्ठिरः- द्रौपदी-अयि, परदो कहेहि । (क) पाञ्चालक:- अवधत्तां देवो देवी च । ततश्च भगवता वासुदेवे- नाधिष्टितमेकरथमारूढौ कुमारभीमार्जुनौ समन्तात्समन्तपञ्चकं पर्यटितु- मारब्धौ तमनासादितवन्तौ च । अनन्तरं दैवमनुशोचति मादृशे भृत्य- वर्गे, दीर्धमुष्णं च निःश्वसति कुमारे वीभत्सौ, जलधरसमयनिशासंचा- रितखद्योतप्रकरपिङ्गलैः कटाक्षरादीपयति गटां नृकोदरे यत्किंचनकारिता- -ततस्ततः । , (क) अयि, परतः कथय । 14 १. 'मद्राधिपे'; "मापतौ'. २. 'गान्धारराजशलभकुले सहदेवानलं प्रविष्टे'; सहदेवशमानलमनुप्रविष्टे मान्धारराजशलभे'; इति पाठान्तराणि. ३. 'निरानन्द-'. 'नराकन्द-'. ४. 'रिपुपराजयोद्धत वेलितविचित्र-'; 'रिपुपराजयोद्धतचलितवि- चिन-'. ५. दारणा प्रतिज्ञामुपलभ्य'; 'दारुणामपयुपितां च प्रतिशामुपलभ्य' इति पाटी. ६, 'वृकोदरस्य'. ७. 'द्रौपदी-'अगदो कहेहि' इति बहुपुस्तकाना पाठः. ८. 'वासुदेवेनाधिष्ठितावेकरथारूढी कुमारभीमार्जुनी समन्तात्समन्तपञ्चकं पटितुमारब्धी न चासादितवनी तम्'. ९. 'अनन्तरं च.. १.. 'निःश्वसति कुमारवीभत्सी'; 'निःश्वसति बन्धुजर्गे'. ११. 'तडित्प्रकरपिटल''. १२. 'नाथे पृकोदरे यरिंचनकारितां च विक्षिपति भगवति नारायणे' इति पाठः ·वेणीसहारे मधिक्षिपति विधेर्भगवति नारायणे कश्चित्सविदित कुमारस्य भारते रुज्झितमासभार प्रत्यप्रविशसितमगलोहितचरणनियसनस्त्वरमाणोऽन्ति कमुपेत्य पुरुष श्वासनस्तार्धश्रुतवर्णानुमेयपदया वाचा कथितवान् अ- स्मिन्महतोऽस्य सरसस्तीरे द्वे पदपद्धती समवतीर्णप्रतिबिम्बे । तयो रेका स्थलमुत्तीर्णा न द्वितीया । परर कुमार प्रमाणम्' इति । तत स सभ्रम प्रस्थित सर्व वय तमेव पुरस्कृत्य गत्वा च सरस्तीर परिज्ञायमान- मुयोधनपदलाञ्छना पदवीमासद्य भगवता वासुदेवेनोक्तम्-भो वीर वृकोदर, जानाति फिल सुयोधन सलिलस्तम्भनी विद्याम् । तन्नून तेन स्वद्भयात्सरसीमेनामविशयितेन भवितव्यम् । एतच वचनमुपश्रुप रामानुजस्य,सकलदिहिजपूरितातिरिक्तमुहान्तसलिलचरशकुन्तकुलसना सौद्धतनाग्राहमालोड्य सर सलिल, भैरव च गर्जिन्या कुमारवृकोदरेणाभि- हितम्-अरे रे वृथाप्रख्यापितालीकपौरपाभिमानिन्, पाञ्चालराजतनया केशाम्बराकर्षणमहापातकिन्, न्तिक ३ १ 'मृगालोहितचरणनिवसन', 'मृग्लोहितचरणनिवसनः. २ 'अहमद परुपश्वासप्रस्ताधश्रुतवर्णानुमेयपदया वाचा कधितवान्' ४ 'देव कुमार, अस्मिन्महतोऽस्य सरसस्तीरे द्वे पदपद्धती जलमवतीर्णे । तयोरेक स्थलमुत्तीर्णा न द्वितीया लक्षिता'. ५ 'तमेव पुरुष पुरस्कृत्य सरसस्ती परिज्ञाय सुयोधनपदलाञ्छिता पदवी कथित भगवता वासुदेवेन । वृकोदर जानाति किल सुयोधन सलिलस्तम्भनी विद्याम् । नून तेन त्वद्भयात्' ६ 'रामानुजस्य सकलनिकुञ्जपूरिताशातिरिक्तमुद्रा-तसलिलचरशतसकुल त्रासोद्ध तनकग्राहमालोच्य सर सलिल भरव च गर्णित्वा'. ७ "अरे रे इत्यस्मादार "महापात किन्' इत्यन्त बचिन्नास्ति. ८ 'पाशालराजतनयाकेशाम्बराकपणमहा पात किन्, धार्तराष्ट्रापसद', 'पाचालराजतायावेशाम्बराकर्षण, महापात किन बाराष्ट्राप सद, दस्ताव शाम्बरायणमहापात किन इतिपाठान्तराणि ·पष्टोऽङ्कः। जन्मन्टोविमैले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदा मां दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षी रिपुं भाषसे । दर्पान्धो मधुकैटभद्विपि हगवयुद्धतं चेष्टमे मैत्रासान्नृपशो विहाय समरं पकेऽधुना दीयसै ॥ ७ ॥ अपि च । भो मानान्ध, पाञ्चाल्या मॅन्युबहिः स्फुटमुपशमितप्राय एंव प्रसह्य व्यामुक्तैः केशपाशैर्हतपतियु मया कौरवान्तःपुरेषु । भ्रातुर्दुःशासनस्य स्रबदसूगुरस: पीयमानं निरीक्ष्य क्रोधात्कि भीमसेने विहितमसमय यत्त्वयास्तोऽभिमानः ॥ ८ ॥ द्रौपदी-शाह, अवीटो मे मण्णु जड पुणो वि मुलहं ईसणं भविस्सटि । (क) युधिष्ठिरः-कृष्णे, नामङ्गलानि ब्याहर्तुमर्हस्यस्मिन्काले । भद्र, ततस्ततः । पाञ्चालकः-तंतश्चैवं भापमाणेन वृकोदरेणावतीय क्रोधोद्धतं गदा- परिघपाणिना सहर्मयोल्लचिततीरमुत्सननलिनीवनमपविद्धमूछितप्राहमु- द्रान्तमन्स्यशकुन्तमतिभैरवारवभ्रमितवारिसंचयमायतमपि तत्सरः समन्ता- दालोडितम् । (क) नाथ, अपनीतो मे मन्युयदि पुनरपि सुलभ दर्शनं भविष्यति । १. 'अमले' इति बहवः. २. 'मधुक्षी रिपुं मन्यसे' इति पाठः. ३. 'त्रासान्मे' इति दर्पणकृतः पाठः. ४. 'मानान्ध, कारवाघम' इति बहुपुस्तकानां पारी. ५. कोहिः'. ६. 'एप प्रसा. ७. 'भ्यासक्तः' 'प्रोन्मुक्तः' इति पाठी. ८. 'अस्मिन्काले' इति चिनारित. ९. 'देव, ततश्चैव भाषमाणन वृकोदरे- गावतीय क्रोधोदतं श्रमितमीषणगदापरिपकपागिना सहसैवोलंधिततीरमुत्सन- पुलनलिनीवनमारिद्धमूञ्चितप्रामुद्भान्तमत्स्यशकुन्तमतिभैरवारववेगभ्रमितारिस- चयमारतामपि तत्सरः समन्तादालोडितम् ।';

·१३८ वेणीसंहारे युधिष्ठिरः-भद्र, तथापि कि नोत्थितः । पाञ्चालक:-देव, त्यक्त्वोत्थितः सरभस सरस:समूल- मुद्रान्तकोपदहनोप्रविपस्फुलिङ्गः । आयस्तभीमभुजमन्दरवेलनाभिः क्षीरोदधेः मुमथनादिव कालकूटः ॥९॥ युधिष्ठिरः-साधु मुक्षत्रिय, साधु । द्रौपदी-पडिवण्णो समरो ण वा । (क) पाञ्चालक:-उत्थाय च तस्मात्सलिलाशयात्करयुगलोत्तम्भिततोर- णीकृतभी गदः कथयति स्म--' --'अरे रे मारुते, किं भयेन प्रलीनं दुर्यो- धनं मन्यते भवान् । मूढ, अनिहतपाण्डुपुत्रः प्रकाशं लज्जमानो विश्र- मितुमध्यवसितवानस्मि पातालम् । एवं चोक्ते वासुदेवकिरीटिभ्या द्वाव- प्यन्तःसलिलं निषिर्दैसमरारम्भौ स्थलमुत्तारितौ । आसीनच कौरवराजः (क) प्रतिपन्नः समरो न वा। सलिलं १. 'युधि०-भद, तयापि नोत्थितः', 'युधि०--तथापि नोस्थितः' इति पाठौ. २. 'देव, कथं नोस्थित.' इति वहवः ३. 'सलिलं सलीलमुगान्तको. पदहनोग्रविषस्फुलिकः', 'सरसः समूलमुद्तकोपदहनो विषविस्फुलिङ्गः'; सलीलमुद्भूतकोपदहनोग्रविषस्फुलिङ्गः । ४. 'आयत्त-'. ५. 'क्षीराम्बुधेः सुमधि- तादिव'; ६. 'महाक्षत्रिय'. ७. 'समरे'; 'स समरो'. ८. 'अस्मात्'. ९. "पोरगद.. १०. 'मारुते, कि भवतो भयेन प्रलीनं दुर्योधनं समर्थयसे'. ११, 'अनमिहतपाण्डुपुनः.' १२. 'विधामार्थमध्यवसितवानस्मि पातालम् । १३. 'एवं चोकवति', 'एवं चोक्त'. १४. निषिद्धसमरसमारम्भी स्थलमुत्तारिती भीममुयोधनी.

·पष्टोऽह । २३९ क्षितितले गदा निक्षिप्य विगीर्णरथसहस्र निहतकुल्मह्स्रगजगाजिनरम- हस्रकटेवरसमसपतधकङ्कजम्वुकमस्मवीरमुक्तमिहनादमपमित्रवान्याम- कोरर रणम्यानमालोक्यायतमुष्ण व निश्वमितवान् । ततथ वृकोदरे शाभिहितम्-अयि भो कोरसराज, कृत बन्धुनागदर्शनमन्युना । 'मैत्र निपाद कृथा पर्याप्ता पाण्ड्या ममरायाहममहाय इति । पञ्चाना मन्यसेऽम्माक य मुयोग मुयोपन । दर्शितस्यात्तशस्त्रत्य तेनं तेऽस्तु रणोत्सर ।॥ १० ॥ इत्य श्रुत्वानूपान्विता दृष्टिं कुमारपोनिक्षिप्पोक्त मान्धार्तराष्ट्र । वर्णदु शासनपधात्तुल्यापेर युवा मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्ध त्वमे प्रियनाहन ॥ ११ ॥ इत्युथाय च परस्परनोपाविक्षेपपरपावटहप्रस्तापितधोरमद्वामा विचि- निभ्रमितगदापरिभामुरभुजढण्टो मण्टलरिचीरतुमारव्या भीमदुर्योपनी। अह च देवेन चक्रपाणिना देवसकागमनुप्रेपित । आह च दना दनकी- . १ "विशीर्णरयसहस इति क्वचिनास्ति २ निहतकुरुदातगतवाजिनरकलेव- रसपतद्धकतम्बुकमु सनयोधमस्मद्वारविमुत्तसिंहनादसवलितसमरतूर्यमवाध वमभित्रकौरव रणस्थानमालोक्य दीर्घमुष्ण च नियमितवान्' ३ 'कोद रेणोपगम्याभिहितम्' ४ 'मो कारवराज' ५. 'कृत ययुननाशन मन्युना', 'कृत यधुनमन्युना'. 'अल वन्युनमन्युना 'विपाद मा कृया'.. 'पाण्डव सोऽहनसहाय इति । किं च' इति बहुपुस्तकाना पाठ 'वर्मितस्य' ९ 'मते' १० 'इय च श्रुवा किंचिदश्रुपातान्विता दृर्टि कुमारयोनिक्षिप्योक्तवान् । इति बहुपुस्ताना पाठ इत्य श्रुन्चास्यामि निक्षिप्य कुमारयादृष्टिमुक्वा धाराष्ट्र । इति दशहार पा ११ 'वमेक' १२ “च' इति सचिनास्ति १३ 'परस्परकोपाक्षेपपरुपा करहामारिनघोरस- ग्रामी'. १४ चित्रगदापरिघमासुरभुजमरी मण्डविहर्नमारब्यौ भोमदुर्योधनौ'. १५ 'यनान्तरेऽद व देवेन चक्रागिना' .

·वेणीसहारे नन्दन । अपर्युषितप्रतिज्ञ च मारुतौ प्रनष्टे कौरवराजे महानासीनो विषाद : सप्रति पुनभीमसेनेनासादिते सुयोधने निष्कण्टकीभूत भुग- नतल परिकल्यतु भवान् । अभ्युदयोचिताश्चानवरत प्रवर्त्यन्ता समा- रम्भा । कृत संदेहेन । पूर्यन्ता सलिलेन रत्नकलशा रोयाभिपेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोज्झिते च क्वरीबन्धे करोतु क्षणम् । गमे शातकुठारभामुरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुत सशय ॥ १२ ॥ द्रौपदी-(सबाष्पम् । ) ज देवो तिहुअणणाही भेणादि त कह अण्णहा भविस्सदि । (क) पाञ्चालकः--न केलमियमाशी । अमुरनिषूदनस्यादेशोऽपि । युधिष्ठिरः-को हि नाम भगरता सदिष्ट विकल्पयति 1 क कोऽत्र भा । (प्रविश्य ।) कञ्चुकी-आज्ञापयतु देव । युधिष्ठिरः-देवस्य देवकीनन्दनस्य वहुमानादत्सस्य मे विजयमङ्ग- लाय प्रवर्त्यता तदुचिता समारम्भा । (क) यद्देवधिभुवननाथो भवति तत्कथमन्यथा भविष्यति । १ 'पुनीमसेनेन समासादिते सुयोधने निष्कण्टकीकृत भुवनतल परिकलयतु भवान्', २ च प्रवन्य तामनवरतमगलसमारम्भा', ३ राज्यभिषेकाय' ४. घोरकुठारभासुरकरे क्षन हमच्छेदिनि' इति बहव पठात ५ 'पाणवेदि' इति ६. 'किमन्यथा सभावितन । मधुसूदनस्यादेश एवायम्' इति क्वरिपाठ ७ भगवता'. देवस्य दवकीन दनस्य बहुमानाद्वत्सस्य विषयमगलाशसया प्रवत्यन्ता तदुधिता समारम्भा', 'देवस्य देवकीनन्दनस्यादेशाद्वसस्य मे म लविजयायप्रवत्यन्तामनवरत तदुचिता समारंभा', पाठ .

·पष्टोऽङ्कः। कञ्चुकी-यथाज्ञापयति देवः । ( सोत्साहं परिक्रम्य ।) भो भोः संविधातृणां पुरःसराः, यथाप्रधानमन्तःश्मिका दौवारिकाथ, ऐप खलु भुजबलपरिक्षपोत्तीर्णकौरवपरिभवसागरस्य नियूंढर्दुर्वप्रतिज्ञाभा- रस्य मुंयोधनानुजशतोन्मूलनप्रभञ्जनस्य दुःशासनोरःस्थलविदलननर- सिंहस्य दुर्योधनोरुस्तम्भभङ्गविनिश्चितविजयस्य बलिनः प्राभलनेको- देरस्य स्नेहपक्षपातिना मनसा मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः । (आकाशे । ) किं ब्रूथ-'सर्वतोऽधिकतरमपि प्रवृत्तं "किं नालोकयसि' इति । साधु पुनकाः, साधु । अनुक्तहितकारिता हि प्रका- शयति मनोगतां स्वामिभक्तिम् ।। युधिष्ठिरः--आर्य जयंधर । कञ्चुकी-आज्ञापयतु देवः । युधिष्ठिरः :-गच्छ प्रियख्यापक पाञ्चालकं पारितोषिकेण परि- तोपय । १. "मथाज्ञापयति देवः' इति कचिनास्ति. २. अन्तवासिकाः'; अन्तर्वेश्म- नि'. ३. 'एवं खल'. ४. 'कौरवार्णवस्य'.-५. 'दुर्धर'.-६. 'सुयोधनानुशतो. ननप्रभञ्जनस्य'. ७. “कुमारदुःशासनोर स्थलनरसिंहस्य'; 'बलिनः प्राभज. नेदुःशासनोर:स्थलविदलननरसिंहस्य' इति पाटौ. ८. 'दुर्योधनोरुस्तम्भमझ- विनिश्चितविजयस्य' इति क्वचिनास्ति, ९. 'कोदरस्य' इति क्वचिनास्ति. १०. 'सर्वयधिकमपि प्रमृतमालोकयतु ।' इति कचित्पाठः. ११. 'किं वा'. १२. 'अनुकूल हितकारिता प्रकाशयति मनोगतां स्वामिभक्तिम्' इति वा पाठ , १३. 'स्वामिभत्तिम्' इत्यस्मादनन्तर चित् (राजानमुपगम्य ।) देव, प्रथमत एव सर्वमनुष्टितम् ।' इत्यधिकः पाटो दृश्य ते. १४. युधि०-आर्य जयंधर । कंचुकी-माज्ञापयतु देवः।' इति क्वचिनास्ति. १५. 'युधि-प्रियध्यापक पाचालक पायाल्या मम च पारितोषिकेण प्राच्छादय' इति पा::.

·। १४२ वेणीसहारे कञ्चुकीयदाज्ञापयति देव । ( इति पाञ्चालकेन सह निष्वान्त ।) द्रौपदी-महाराष, किंणिमित्त उण णाहभीमसेणेण सो दुराआरो भणिदो-'पञ्चाण वि अह्माण मज्झे जेण दे रोअदि तेण सह दे सगामो होदु' त्ति । जई मद्दीमुदाण एकदरेण सह सगामो तेण पत्थिदो भवे तदो अच्चाहिद भने । (क) युधिष्ठिरः--कृष्णे, ऍव मन्यते जरासधधाती। हतसकलसुहृद्वन्धु- धीरानुजराजन्यासु कृपकृतपर्माश्वत्थामशेपास्वेकादशस्वक्षौहिणीष्ववान्धष शरीरमात्रविभव कदाचिदुरसृष्टनिजाभिमानो धार्तराष्ट्र परित्यजेदायुध तपी वन वा ब्रजेत्सन्धि वा पितृमुखेन याचेत । एव सति मुदूरमतिकान्त प्रतिज्ञाभारो भवेत्सकलरिपुजयस्येति । समर प्रतिपत्तु पञ्चानामपि पाण्टवानामेकस्यापि नैव क्षम सुयोधन । शके चाह गदायुद्ध वृकोदरस्यैवानेन । अयि मुक्षत्रिये, पश्य । क्रोधोद्र्णगदस्य नास्ति सदृश सत्य रणे मारुते कौरव्ये कृतहस्तता पुनरिय देवे यथा सीरािण । (क) महाराज, किनिमित पुननीयभीमसेनेन रा दुराचारो भणित -'पञ्चा- नाप्यस्माक मध्ये येन ते रोचत तेन सह ते सद्भामो भवतु' इति । यदि माद्री सुतयोरेकतरेण सह सङ्ग्रामस्तेन प्रार्थितो भवेत्ततोऽत्याहित मवेत् । - ४ "मझे १ 'यदाज्ञापयसि ( इतिनिष्कान्त ।) इति पाठ २ 'द्रौपदी--किं उण माहेण' इति पाठ ३ 'एन भणिदो' इति जगद्धरसमत पाठ इति क्वचिनास्ति ५ तेण सह सगामो होदु ति', 'तेण सह समरो होदु त्ति'. ६ 'जइ एदाण मद्दीसुदाण एकदरेणावि सह सगामो तेण परिषदो भवे', ७ 'एव मन्ये तस्य जरासधघातिनोऽभिप्राय ' इति पाठ 4. 'हतसकलबन्धु- वीरानुजराजन्यासु'. ९ 'पारत्यज्य' १०. 'अयि इति क्वचिनास्ति ११. 'पोषाधूर्णगदस्य', 'क्रोधोप्दूर्णग्दस्य'. १. 'देवस्य या सीरिण' इति पाठ. .

·१४४ वेणीसहारे राक्षस:--अकालोऽय समुदाचारस्य । जलप्रदानेन संभावर माम् । - . युधिष्ठिरः--मुने, इदमासनम् । उपविश्यताम् | राक्षस:-(पविश्य।) ननु भवतापि क्रियतामासनपरिग्रह युधिष्ठिरः-(उपविश्य । )क कोऽत्र भो , सलिलमुपनय ! (प्रविश्य गृहीतभृशार ) कञ्चुकी-(उपमृत्य। ) महाराज, शिशिरसुरभिसलिलसपूर्णोऽ भृङ्गार. पानभाजन चेदम् । युधिष्ठिरः-मुने, निर्त्यतामुदन्याप्रतीकार | राक्षस:-(पादौ प्रक्षल्योपस्पृशविचिन्त्य । ) भी , क्षत्रियस्त्वर्सि मन्ये । युधिष्ठिरः-सम्यग्वैत्ति भवान् । क्षत्रिय एवास्मि । राज्ञसः-सुलभश्च खजनपिनाश संग्रामेषु प्रतिदिनमतो नादेश भवन्द्यो जलादिकम् । भवतु । छोययैवानया सरस्वतीशिशिरतरङ्गस्पृश मरुता चानेन विगतलमो भविष्यामि । १ मा भवान्'. २ युधि -यधर जयधर, सलिल सलिलमुपनय । इदमासनम् । मुने, उपविश्यताम्' इति' क्वचित्पाठ ३ (उपविश्य ।) इत्यत्र '(तथाकृत्वा) इति चिपाठ ४ 'आसनपरिग्रह ' ( सव उपविश• न्ति । ) इति केचित्पठन्ति ५ युधि०-क कोऽत्र भो ।' इति पाठ ६ 'कचुकी-( निष्क्रम्य पुन प्रविश्य ।) शिशिरजलसपूर्णोऽय भृगारो भाजन चेदम् । इति क्वचित्पाठ ७ 'विचिन्त्य' इति क्वचिनास्ति ८ 'भो भो इति पाठ ९ सम्यग्वेदो भवान् ।' इति क्व १० 'प्रतिदिनसुलभविनाशेषु सदामेष युध्मत्तो नादेय सलिलाादकम्', ११ 'छायवानयाह सरस्वतीभूमिमा गस्पृशा' इति पाठ १२. 'मस्तानेन'.

·पष्टोऽङ्कः।
१४५
द्रौपदी-बुद्धिमदिए वीएहि महर्सि इमिणा तालविन्तेण । (क)
(चेटी तथा करोति ।)
राक्षस:-~भवति, अनुचितोऽयमस्मामु समुदाचारः ।
युधिष्ठिरः-मुने, कथय कयमेवं भवान्परिश्रान्तः ।
राक्षस:--मुनिजनमुलभेन कौतृहलेन तत्रभवतां महाक्षत्रियाणां
इन्द्रयुद्धमवलोकयितुं पर्यटामि समन्तपञ्चकम् । अद्य तु बलबत्तया
भरदातपस्यापर्याप्तमेवावलोक्य गदायुद्धमर्जुनमुयोधनयोरागतोऽस्मि ।
( सर्वे वियादं नाटयन्ति ।)
कञ्चुकी-मुने, न खल्वेवम् । भीममुयोधनयोरिति कथय ।
राक्षस:-आः, अविदितवृत्तान्त एव कथं मामाक्षिपसि ।
युधिष्ठिरः-मह, कथय कथय ।
राक्षस:-क्षेणमात्र विश्रभ्य सर्व कथयामि भवतो न पुनरस्य
दस्य।
युधिष्ठिरः कथय किमर्जुनमुयोधनयोरिति ।
(क) बुद्धिमतिके, वीजय महर्पिमनेन तालवृन्तेन ।
.
१. 'इमिणा' इति चिनास्ति. २. 'भदह, मवति, अनुचितोऽयमस्मामु
समुदाचारः'; ३. 'मुने सर्व तावत्तियतु । कथं पुनरेवं' ४. 'बहुजनमुलभेन
कौतूहलेन' इति पाठः. ५. 'सदा पर्यटामि' इति पाठः, ६. 'अत्यन्तवलवत्तमा
शरदातपस्यापर्याप्तमेवालोरय' इति केचिन्. ७. ( सर्वे विपादं नाटयन्ति ।)
इति धचिनास्ति. ८. 'मुने, न विदम्' इति पाटः. ९. 'कथमविदितवृत्तान्त
एवमाक्षिपति' इति पाठ. ९. 'महर्षे, कयय' इति पाठः. ११. 'मुहृत विष्ठ ।
विनम्य सर्व कथयिष्यामि भवते' इति वचित्पाठः, १२. 'कथयामि भवते ।'
'कथयामि भवते न पुनरस्य द्वापसदस्य पुरतः। १३. 'भगवन, एतावदेव
कथय किं पुनरजुनसुयोधनयोरिति' इति पाठः,
वे--1.

·.
वेणीसंहारे
राक्षसः-पूर्वमेव कथितं मया प्रवृत्तं गदायुद्धमर्जुनसुयोधनयोरिति
युधिष्ठिरः-न भीमसुयोधनयोरिति ।
राक्षस:-वृत्तं तत् ।
(युधिष्ठिरो द्रौपदी च मोहमुपगती । )
कञ्चुकी-सलिलेनानिच्य । ) समाश्वसितु देवो देवी च ।
चेटी-समस्ससदु समस्ससदु देवी । (क)
(उभौ संशा लभेते।)
युधिष्ठिरः-कि कथयसि मुने, वृत्तं भीममुयोधनपोर्गदायुद्धमिति ।
दौपदी-भअवं, कहेहि कहि किं वृत्तं त्ति । (ख)
राक्षस:-कञ्चुफिन्, को पुनरेतौ ।
कञ्चुकी--ए देवो युधिष्ठिरः । इयमपि पाञ्चालतनया ।
राक्षस:--आः, दारुणमुपक्रान्तं मया ।
दौपदी—हा गाह भीमसेण । (इवि मोहमुपगता।) (ग)
कञ्चुकी--किं नाम कथितम् ।
चेटी-समस्ससदु समस्ससदु देवी । (घ)
(क) समाश्वसितु समाश्वसितु देवी ।
(ख) भगवन् कथय कथय किं कृतमिति ।
(ग) हा नाथ भीमसेन ।
(घ) समाश्वसितु समाश्वसितु देवी।
१. 'ननु पूर्वमेव कथित मया प्रवृत्तं.गदायुद्धमिति' । युधि०-'न भीमसुयो
धनयोरिति । २. (मलिलमातिच्य।)' ३. 'उपलमे'. ४. 'मभवं, कति
चुत्तति' इति पाउ: ५.ब्रान्, एष देवो युधिष्ठिरः' इति बहवः.
“पाञ्चालराजतनया.'५. 'मया नृशंसेन' इति बहवः पठन्ति. ८. 'भीम'.
-

·पष्टोऽङ्कः। १४७ - युधिष्ठिरः-(सास्रम् । ) ब्रह्मन्, पदे संदिग्ध एवास्मिन्दु:खमास्ते युधिष्टिरः । वत्सस्य निश्चिते तत्त्वे प्राणत्यागादयं सुखी ॥ १४ ॥ राक्षस:--( सानन्दमात्मगतम् । ) अयमेव मे यत्नः । (प्रकाशम् ।) पदि त्ववश्यं कथनीयं तदा संक्षेपतः कथयामि । न युक्तं बन्धुव्यसन विस्तरेणावेदयितुम् । युधिष्ठिरः( अश्रूणि मुञ्चन् । ) सर्वथा कथय ब्रह्मन्संक्षेपाद्विस्तरेण वा । वत्सस्य किमपि श्रोतुमे दत्तः क्षणो मया ॥ १५॥ राक्षसः श्रूयताम् । तस्मिन्कौरवभीमयोर्गुरुगदाघोरध्वनी संयुगे द्रौपदी-( सहसोस्पाय । ) तदो तदो । (क) राक्षस:-( स्वगतम् । ) कथं पुनरनयोलब्धसंज्ञतामपनयामि । (प्रकाशम् ।) सीरी सत्वरमागतश्चिरमभूत्तस्याग्रतः सगरः । आलम्ब्य प्रियशिष्यतां तु हलिना संहा रहस्याहिता यामासाद्य कुरूत्तमः प्रतिकृति दुःशासनारौ गतः ॥ १६ ॥ युधिष्ठिरः- हा वत्स, वृकोदर । (इति मोहमुपगतः ।) (क) ततस्ततः। १. 'अहं मुखी' इति बहवः. २. 'अयं मे यत्नः । (प्रकाशम् ।) यद्येवमव- श्यकथनीय संक्षेपेण कथयामि'. ३. 'विमुञ्चन्.'४. 'एतद्दत्तं मनो मया' इति साठः. ५. "गुरुगदाभीभध्वनौ' इति पाठः, ६. 'द्रोपदी--(लघसंज्ञा । ) अयि, तदो किम्' इति केचित्पठन्ति.. 'यालम्ब्य प्रियशिभ्यता मुसलिना' इति कचित्पाठः ८. 'संज्ञा रदः सा.कृता'; 'शको रहस्याहिता'.

·१४८ वेणीसहारे द्रौपदी-हा णाह भीमसैण, हा मह परिभवपडीआरपरिचत्तजी विभ, जडासुरवअहिडिम्बकिम्मीरकीचअजरासधणिसूदण, .सोअधिमा हरणचाआर, देहि मे पडिवअणम् । (इति मोहमुपगता। ) (क) कञ्चुकी-(सालम् ।) हा कुमार भीमसेन, धार्तराष्ट्रकुलवमकि नीपालेयवर्ष, (संसभ्रमम् । ) समाश्वसितु महाराज । भद्रे, समाश्वासय स्वामिनीम् । महर्षे, त्वमपि तावदाश्वासय राजानम् । राक्षस:-(स्वगतम् ।) आश्वासयामि प्राणान्परित्याजयितुम् | (प्रकाशम् । ) भो भीमाग्रज, क्षणमैक चीयता समाश्वास । कथारा पोऽस्ति । युधिष्ठिरः-(समाश्वस्य । ) महर्षे, किमस्ति कथाशेष 1 द्रौपदी-(प्रतिबुद्धा । ) भअव, कहेहि कीदिसो कहासेसो ति। (ख) कञ्चुकी-कथय कथय । राक्षसः-ततश्च हते तस्मिन्मुक्षत्रिये वीरमुलभा गतिमुपगते समनसगरित भ्रातृप्रधशोकज बाष्प प्रमृज्य प्रत्यप्रक्षतजच्छटा देहि मे (क) हा नाथ भीमसेन, हा मम परिभवप्रतीकारपरित्यक्तजीवित, जटासुरव कहिडिम्ब किमीरकीचकजरासधनियूदन, सौगन्धिकाहरणचाटुकार, प्रतिवचनम् । (ख) भगवन, कथय कौश कथाशेप इति । १ (ससभ्रमम् ।) महाराज, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । भदे, समाश्वासयात्र भवतीम् ।' २ 'महर्षे त्वमप्याश्वासय महाराजम्' इति बहन तुम्' ४ 'अयि भो भीमाग्रज, क्षणमेकमाघीयतामाश्वास । कथाशेष ऽप्यस्ति ।' इति बहुपुस्तकाना पाठ ५ युधिः-(समाश्वस्य ।) महर्षे, फिमस्ति कथा शेष । राक्षस - ततश्च हते, ६ 'ततश्चगते तस्मिन्मुक्षत्रिये वीरमुलभा गति इति वा पाट “समग्रमगल्तिभ्रातृवधशोकन बाष्पमुत्सृज्य भ्रातृवा गाण्डीव प्रत्यक्षतअच्छटाचर्चिता तामेव गर्दा ' ३ वाजयि ·पष्टोऽङ्क । १४९ चिंता तामेव गदा भ्रातृहस्तादाकृष्य निवार्यमाणोऽपि संमित्सुना मुदेन, आगच्छागच्छेति सोपहास भ्रमितगदाशवारमूछितगम्भीरत- निपनिनाहूयमान कोरसराजेन तृतीयोऽनुजस्ते किरीटी योदुमारब्ध । नतिनस्तस्य गदाघातानिमनमुत्प्रेक्षमाणेन कामपालेनार्जुनपक्षपाती देव- तीसूरतिप्रयत्नास्वरथमारोप्य द्वारका नीत । युधिष्ठिरः-साधु भो अर्जुन, तंदैन प्रतिपन्ना वृकोदरपदवी गा- दीन परित्यजता । अह पुन केनोपायेन प्राणपरित्यागादृदयमुत्मा- इपिष्ये। द्रौपदी-हा णाह भीमसेण, ण जुत्त दाणि दे कणीअस भादर असिक्खिद गदाये दारणस्स सत्तुणो अहिमुह गच्छत उपेक्खिदम् । 'मोहमुपगता।) (क) राक्षम:---ततथाह- युधिष्ठिरः~भवतु मुने, स्मित पर ध्रुतेन । हो तात भीमसेन, (क) हा नाय भीमसेन, न युक्तमिदानी ते कनीयास प्रातरमशिक्षित दिायो दारुणस्य शनोरमिमुख गच्छ तमुपेक्षितुम् । १ ति पाठ भ्रातृहस्ताद्यत्नादाकृष्य निवायमाण सधिमुना' इति बद्दव पठन्ति १. 'भगवता वासुदेवेन'. ३ 'गम्भीरवाददनिनाहूयमान कौरचरानेन चह' ४ ' तयाऽकृतिनस्तस्य गदाधातानिधन', 'तथा कृतिनस्तस्य गदा पत्तानियन' ५ 'प्रयत्नात्' ६ 'एतावत्प्रतिपना शोदरानुगमनपदवी' प्राणापगमनमहोत्सवमुत्सहिध्ये' इति रहर पठन्ति ८ 'हाणाह, भादुवच्छल, प जुत्त मादर असिक्खिद गदाए सत्तुणो मुह गच्छन्त उवेक्खिदुम्' इति हुभि समारत पाठ ९ हा तात मामसेन, मम कान्तारव्यसनबान्धव, अनुराइविपरसमुदतरणयानपान, हा किरिहिडिम्बामुरजरासधविनयकमा, हा पूतपण, मम शगैरस्थितिपरिखेदशासूदन, हा मदानासपादक, हा कोरवय- दावानल कीचकमुयोधनानुजट्ठमोन्मूलन प्रमजन ·१५० वेणीसहारे कान्तारव्यसनबान्धव, हा मच्छरीरस्थितिविच्छेदकातर, जैतुगृहरिपत्समु इतरणयानपात्र, हा किरिहिडिम्बासुरजरासधविजयमल, हा फीचरून योधनानुजकमलिनीकुञ्जर, निर्लजस्य दुरोदरख्यसनिनो वत्स त्वया सा तदा भक्त्या में समदद्विपायुतबलेनाङ्गीकृता दासता। किं नामापकृत मया तदधिक विम्यद्य यद्गम्यते त्यक्त्वा नाथ सबान्वर सपदि मा प्रीति क ते साऽधुना ॥ १७ द्रौपदी-(सामुपलभ्योत्थाय च । ) महाराअ, किं एद वष्टइ। (व युधिष्ठिरः--कृष्णे किमन्यत् । स कीचकनिषूदनो बकहिडिम्बकिमारहा मदान्धमगधाधिपदिरदर्सरिभेदाशनि । गदापरिषशोभिना भुजयुगेन तेनान्वित प्रियस्तव ममानुजोऽर्जुनगुस्र्गतोऽस्त किल ॥ १८ ॥ (क) महाराज, किमेतद्वर्तते । . १ 'हा जतुगृहसतरणपोतपते, हा बहिडिम्ब किर्मीरजटासुरजरासधनयर इति पाठ २ 'कीचकमुयोधनानुजशतकमलिनीकुञ्जर' ३ "सीदता' 'त्यय्यद्य निर्वत्सल त्यक्त्वाऽनाथमवान्धव सपदि मा येनासि दूर गत बहुपुस्तकाना पाठ ५ (सज्ञामुपलभ्योत्याय च ।) इत्यत्र ( उत्थाय इति बहव पठन्ति.६ किमन्यत्' इति चिनास्ति ७ 'भज्ञाशनि' 'गदापरिघपाणिना' इति जगद्धरसमत पाठ ·पष्टोऽङ्कः। । द्रौपदी-णाह भीमसेण, तुए किल मे केसा संजमिदव्या । ण जुत्तं वीरस्स खत्तिअस्स पडिण्णाद सिढिलेदुम् । ता पडिवालेहि में जाव उवसप्पामि । (पुंनोहमुपगता।) (क) युधिष्ठिरः--(आकाशे ।) अम्ब पृथे, श्रुतोऽयं तव पुत्रस्य समु. दाचारः । मामेकमनाथं विलपन्तमुत्सृज्य कापि गतः । तात जरासंधरानो, किं नाम वैपरीत्यमेतावता कालेनाल्पायुपि त्वयि समालोकितं जनेन । अथवा मयैव बहूपलब्धम् । दत्त्वा मे करदीकृताखिलनृपां यन्मेदिनी लजसे धूते यच पणीकृतोऽपि हि मया न क्रुध्यसि प्रीयसे । स्थित्यर्थे मम मत्स्यराजभवने प्राप्तोऽसि यत्सूदतां वेत्सैतानि विनश्वरस्य सहसा दृष्टानि चिहानि ते ॥ १९ ॥ मुने, किं कथयसि । (तस्मिन्नौरवभीमयोः ' (118 ) इत्यादि पठति । राक्षस:-एवमेतत् । युधिष्ठिरः-धिगस्मद्भागधेयानि । भगवन्कामपाल, कृष्णाम मुभद्रानातः, (क) नाय भीमसेन, स्वया किल मे केशाः संयमितव्याः । न युकं वीर। धनियस्य प्रतिज्ञातं शियिलयितुम् । तत्प्रतिपालय मा यावदुपसपामि । १. 'दौपदी- आकाशे दत्तष्टिः।) णाह भीमसेण, तुए किल में के.. संजमिदव्वा'. २. (इति पुनर्मोहमुपगता।). ३. 'युधिo-(भाकाशे दत्त- दृष्टिः ।) अम्ब पृये, ननु श्रुतोऽयं तव पुनस्य समुदाचारः। मामेकमनाथमक- रुगो विलपन्तमुरसज्य कापि गतः' इति पाठः ४. स्वयि' इति चिनास्ति ५. 'वस्वैतानि विनश्वरस्थ सहसा स्पष्टानि चिहानि वे'; 'तान्येतानि विनश्वरस्य सहसा दृष्टानि चिहानि ते' इति पाठौ. ६.' युधिः- .-अपचा धि यानि । भगवन्कामपाल, कृष्णाप्रज, सुभद्राभ्रातः'.

·१५२ वेणीसहारे ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणा न धर्मों (० रूढ सख्य तदपि गणित नानुजस्यार्जुनेन । तुल्य काम भवतु भवत शिष्ययो स्नेहेनन्ध कोऽय पन्या यदसि निमुखो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ॥ २०॥ (द्रौपदीमुपगम्य । )अयि पाञ्चालि, उत्तिष्ठ | समानदु खावाना भवाव । मूर्छया कि मामेवमतिसधत्से । द्रौपदी-(धसज्ञा । ) बंधेदु णाहो दुजोहणरुविलाद्देण हत्थेण दुस्सासणनिमुक्त मे केसहत्थम् । हझे बुद्धिमदिए, तर पञ्चक्ख एज्य णाहेण पडिण्णादम् । (कञ्चुकिनमुपेत्य । ) अर्ज, किं संदिर दाव मे देवेण देवकीणन्दणेण पुणो वि केसबन्धण आरम्भीअदुत्ति । ता उवणेहि मे थुप्फदामाइ । रिएहि दान कवरीम् । करेहि भअपदो गाराअणस्स वा क्खु सो अलीअ सदिसदि । अहवा किं गए सतत्ताए भणि दम् । अचिरगद अजउत्त अणुगमिस्सम् ( युधिष्ठिरमुपैगम्य । ) महाराभ, . णम् । कि संदिष्ट (क) बनातु माथो दुर्योधनरुधिराट्टैण हस्तेन दु शासनविमुक्त मे केश इस्तम् । हज युद्धिमतिके, तव प्रत्यक्षमेव नाथेन प्रतिज्ञातम् । आय, तारन्मे देवेन देवकीनन्दनेन पुनरपि केशबन्धनमारभ्यतामिति । तदुपनय मे पुष्पदामानि । विरचय तावत्कवरीम् । कुरु भगवतो नारायणस्य वचनम् । न बलु सोडलीक सदिशति । अथवा किं मया सतप्तया भगितम् । अचिरगतमाय १ 'नानुजस्यानुजे में' इति बहव पठन्ति २ 'प्रेमवन्ध'.३ "विमुखो दभाग्ये मयि त्वम् ४ 'उत्तिष्टोत्तिष्ठ ५ 'अभिसंघासे' 'बन्धेदु न्धेिदु' . 'दुस्सासणमोइद' ८ 'अन्न, किं इति क्वचिनास्ति ९ 'मे देवकी । दणेण केसरअणा आरम्भीअदु त्ति', १० 'फुल्छदामाइ', ११ 'पुरिसोत्तमस्स". । २ 'णहि अलीअ मन्वेदि सो' इति पाठ १३ 'य दिसंतताए' १४ भदूर 'द' १५ 'उपेत्य' ·पष्टोऽङ्कः। १५३ आदीवअ चिदाम् । तुमं वि खत्तधम्मं अणुवन्धन्तो एक गाहस्स जीवि- दहरस्स अहिमुहो होहि । अहेवा जं दे रोअदि । (क) युधिष्ठिरः-युक्तमाह पाञ्चाली । कञ्चुकिन, क्रियतामियं तप- स्विनी चितासंविभागेन सह्यवेदना । ममापि सज धनुरुपनय । अलम- थवा धनुषा। तस्यैव देहरुधिरोक्षितपाटलागी- मादाय मंप्रति गदामपविध्य चापम् । भ्रातृप्रियेण कृतमद्य यदर्जुनन श्रेयो ममापि हि तदेव केतं जयेन ॥ २१ ।। राक्षस:-राजन्, रिपुजयविमुखं ते यदि चैतस्तदा यत्र तत्र वा प्राणत्यागं कुरु । वृथा तत्र गमनम् । कञ्चुकी-धिगुने, राक्षससदृशं हृदयं भवतः । राक्षस:-(समयं स्वगतम् । ) किं ज्ञातोऽहमनेन । (प्रकाशम् । ) भोः कञ्चुकिन, तयोर्गदया खलु युद्धं प्रवृत्तमर्जुनदुर्योधनयोः । जानामि च तयोर्गीयां मुजसारम् 1 दुःखितस्य पुनरस्य राजरपरमनिष्टश्रवण 'परिहरने प्रवीमि । पुनमनुगमिष्यामि । महाराज, आदीपय चिताम् । त्वमपि क्षत्रधर्ममनुवननेव नापत्य जीवितहरस्याभिमुखो भव । अयवा यत्ते रोचते । १. 'आदीवा मे चिदाम् । नुमं कि सनसम्म अगुवान्तो एब' इति बहु- पुस्तकानां पाठः. २. 'अहया अंदे रोप्रदि' इति चिनास्ति. ३. 'यासेनी. ४.चितासविधानेन हलवेदना' इत्यपि पाउ: ५. 'उपनय'... 'पोवरागौम्. ७. 'संयति'. ८. 'अपहाय चापम्', 'अपविद्धचापः'. ९. 'जयेन हि मे इति कचित्ताठः. 10. 'कंचुकी-सकोपम् । ब्रमन्. अलं कवितेन । निधि - संराक्षसमत्रमवतो हृदयम्'; ११. 'मोः कंचुकिन्, एतद्रवीमि' इनि यहवः. १२. 'तयोर्गदायुद्धं वृत्तमेवार्जुनमुयोधनयोः' .. 'गदायुद्धे. १४. 'पुनरस्य' इति चिनास्ति.

·१५४ वेणीसंहारे युधिष्ठिरः-(धाप्पं विसृजन् ।) साधु महर्षे, साधु । सुस्निग्धम- मिहितम् । कञ्चुकी-महाराज, किं नाम शोकान्धतया देवेने देवकल्पेनापि प्राकृतेनेव त्यज्यते क्षात्रधर्मः । युधिष्ठिर:-आर्य जयंधर, शक्ष्यामि तौ परिघपीवरबाहुदण्डौ वित्तेशशक्रपुरदर्शितवीर्यसारी । भीमार्जुनौ क्षितितले प्रविचेष्टमानौ द्रष्टुं तयोश्च निधनेन रिपुं कृतार्थम् ।। २२ ॥ अयि पाञ्चालराजतनये, महुर्नयप्राप्तशोच्यदशे, यथा संदीप्यते पावक- स्तथा सहितावेव बन्धुजनं संभावयावः । द्रौपदी-अन्ज, करेहि दारुसंचअम् । पजलीअदु चिदा । तुवरदि में हिअ णाधं पेक्खिदुम् । ( सर्वतोऽवलोक्य । ) कह ण को वि णाधेण विणा महाराअस्स वअणं करेदि । हा णाई भीमसेण, ते एख्य एदं राअउलं तुए विरहिदं पटिअणो वि संपदं परिहरदि । (क) राक्षस:--सदृशमिदं भरतकुलवधूनां यत्पत्युरनुमरणम् । - (क) आर्य कुरु दाहसंचयम् । प्रज्वाल्यता चिता । वरते मे हृदयं नामं श्रेक्षितुम् । क्थं न कोऽपि नाथेन विना महाराजस्य वचनं करोति । हा नाथ भीमसेन, तदेवेदं राजकुलं स्वया विरहितं परिजनोऽपि सांप्रत परिहरति । १. 'उत्सज्य'. २. मुश्लिष्ट'. ३. 'किं नाम' इति कविनास्ति. ४. 'देवक- पेनापि देवेन स्वया' इत्यपि पाठ:. ५. 'क्षत्रधर्मः'. ६. 'क्ष्यामि नौ' 'शकोमि तौ'. ७. 'वित्तेशशक्रवरुणाधिकवीर्यवन्ती'; "वित्तेशशक्रयरुणाधिक बज्रसारौं'. ५. 'परिवर्तमानौ'.

·पष्टोऽङ्कः।
१५५
युधिष्ठिरः-महर्षे, न कश्चि वृणोति तादापयोचनम् । तदि-
चनप्रदानेन प्रसाद क्रियताम् ।
राक्षसः-मुनिजनविरुद्धमिदम् । (स्वगतम् । ) पूँर्णो मे मनोरथ !
यावदनुपलक्षित समिन्धयामि रहिम् । (प्रकाशम् । ) राजन, न शक्नुमो
वैयमिहैन स्थातुम् । ( इति निष्फ्रान्त ।)
युधिष्ठिरः-कृष्णे, न कश्चिदस्मद्वचन करोति । भवतु । स्वयमे--
वाह दास्सचय कृत्वा चितामादीपयामि ।
द्रौपदी-तुवरदु तुमदु महाराओ । (क)
(नेपथ्ये कलकल ।)
द्रौपदी-(समयमाकये । ) महाराअ, क्स्स पि एसो बलदप्पिदस्स
रिसमो सखणिग्धोतो मुणीअदि । अपर घि अप्पिा मुणिन्दु अस्थि
णिबधो तदो विलम्बीअदु । (स)
युधिष्ठिरः-न खलु निलम्ब्यते । रत्तिष्ठ ।
(इति सर्व परिकामन्ति।)
युधिष्ठिरः--अयि पाञ्चालि, अम्बाया सपनीजनम्य च किचि-
त्मदिश्य निर्तय परिजनम् ।
(क) स्वरता त्वरता महाराज ।
(ख) महारान, कस्याप्येष बलदर्पितस्य विषम शहनिघाप श्रूयते ।
अपरमप्यप्रिय श्रोतुमस्ति निबन्धस्ततो विलम्ब्यताम् ।
१ 'महर्षे इति चिनास्ति. २ 'कश्चिदिदानी शृणोति' ३ 'इचनप्रदानेन
प्रसाद कर्तुमईसि इति पाठ ४ 'पूर्णा मे मनोरथा' इति बहव
पेऽहमि धनमादीपयामि' इयपि पाठ ६ 'वयमित स्यातुम', . कृष्ण न
कश्चिदिदानीमेतत्करिष्यति । भवतु । स्वयमेव शुष्कदारसय कृत्वा चिताप्प.
नामानमामना दीपयामि' इति केचित्पठति ८ 'नोबलदपिदस्स विसमो
'सतशिघोसो ९ 'विलम्बीअदि' १. 'तत्रभवत्या अम्बाया'
११ निचा.
यता परिजन ' इति पाठ
५. 'समी

·१५६ वेणीसंहारे द्रौपदी-महाराअ, अम्बाए एम सदिठ्ठन्यम्-'जो सौ बैअहि डिम्बकिम्मीरजडासुरजरासरिजअमलो मज्झमपुत्तो दे सो मम हदासाए पक्खवादेण परलोअ गदो' त्ति । (क) युधिष्ठिरः -भद्रे बुद्धिमतिके, उच्यतामस्मदचनादम्बा । येनासि तत्र जतुवेश्मनि दीप्यमाने निर्वाहिता सह मुतैर्भुजयोलेन । तस्य प्रियस्य बलिनस्तनयस्य पाप- माख्यामि तेऽम्ब कथयत्कथमीदगन्य. ॥ २३ ॥ आर्य जयधर, त्वया सहदेवसकाश गन्तव्यम् । वक्तव्यश्च तत्रभवा- न्माद्रेय कनीयान्सकलकुरुकुलकमलाकरदावानलो युधिष्ठिरः परलोक- मभिप्रस्थित प्रियानुजमप्रतिकूल सततांशसनीयमसमूढ व्यसने- ऽभ्युदये च भवन्तमविरलमालिङ्गय शिरसि चाघ्रायेद प्रार्थयते- मम हि वयसा दूरेणोल्प. श्रुतेन समो भना- सहजकृपया बुद्ध्या ज्येष्टो मनीपितया गुरु. । (क) महाराज, अम्बायै एव सदेष्टव्यम्-य स बहिडिम्ब किर्मीरजटासुर- जरासंधविजयमल्लोऽपि मध्यमपुत्रस्ते स मम हताशाया पक्षपातेन परलोक गत' इति । १. 'एन्व महाराअ, अम्बाए सदिसिस्मम्' इति वा पाठ . २. 'बअहिडिम्ब- म्मीरजरासघजअमल्लो' इति पाठ ३. 'निर्वासिता' ४.'कोऽन्यस्तवाम्य कथये- त्कथमीदृशस्य' इति बहुसमत पाठ• 'आख्यामि तेऽम्ब कदन कथमोटशस्य', ५ त्वमपि सहदेवसकाश गच्छ , ६ 'तनभवान्याण्डुकुलबृहस्पतिवैमानेयः सक. लकुरुकुलकमलाकरवाडवानल. ७ प्रियमनुजमनुकूल' इति पाठ . ८:. 'आश- सनीयमसमूई' इत्यत्र 'आसनं' इति चित्पाठः ९ 'धृतिमन्तं भवन्त' इति यहुसमत पाठः १०. 'अचिर' ११. दूरेण वं'. १२ 'कृतसहजया दुद्धया';

·पष्टोऽङ्कः । १५७. शिरसि मुकुलो पाणी कृत्वा भवन्तमतोऽर्थये मयि विरलतां नेयः स्नेहः पितुर्भव वारिदः ।। २४ ॥ अपि च । वालिशचरितस्य नित्याभिमानिनोऽस्मत्सदृशहृदयसारस्यापि नकुलस्य ममाज्ञया वचने स्थातव्यम् । नानुगन्तव्यास्मत्पदवी । त्वया. हि वत्स, विस्मृत्यास्मान्ध्रुतिविशदया प्रज्ञया सानुजांश्च पिण्डान्पाण्डोरुदकपृपतानश्रृंगर्भान्प्रदातुम् । दायादानामपि तु भवने यादवानां कुले वा कान्तारे वा कृतवसतिना रक्षणीयं शरीरम् ॥२५॥ गच्छ जयंधर, अस्मच्छरीरस्पृष्टिकया शांपितेन भवताऽकालहीन- मिदमवश्यमावेदनीयम् । द्रौपदी-हला बुद्धिमदिए, भणाहि मह वअणेण पिअसही सुभ- दाम्-'अन्न वच्छाए उत्तराए अवण्णसत्ताए चउत्थो मासो वदि । सव्वधा णाविउले तं णिरिखबेसि । कदा वि इदो परलोअगदस्स समुर- उलस्स अह्माणं वि सलिलबिन्दुदो भविस्सदि' त्ति । (क) युधिष्ठिरः-(सास्रम् ।) भोः कष्टम् । (क) हला बुद्धिमतिके, भण मम वचन प्रियसखी शुभदाम्-'अद्य वत्साया उत्तराया आपनसत्वायाश्चतुर्गे मासो वर्तते । सर्वथा नाभिकुले तो निक्षिपगि । कदापीत: परलोकगतस्य श्वशुरकुलस्यास्माकमपि सलिलबिन्दुदो भविष्यति' बी. १. 'वालिशचरितस्य विद्याभिमानिनो मदृदयमारस्य', 'वास्ये मणि नित्यमभिमानिनोऽस्मरस'शहदयमारस्य' इति पाठान्तराणि. ३. 'शिया स्वामजी चात्मयुद्धया क्षीणे पाण्डावुदकपतानश्रुगभान्प्रदाता ashis- सि त्वयाऽ कालहीनमिदमपमावेदनीयम् . 'rsuas... ( शासन : इति क्वचिनास्ति.

·१५८ वेणीसहारे शाखारोधस्थगितषसुधामण्डले मण्डिताशे पीनस्कन्धे सुसदृशमहामूलपर्यन्तबन्धे । दग्धे दैवात्सुमहति तरौ तस्य सूक्ष्माकुरेऽस्मि- नाशाबन्ध कमपि कुरुते छाययार्थी जनोऽयम् ॥ २६॥ साधु । इदानीमध्यवसित करणीयम् । (कञ्चुकिनमवलोक्य । ) आर्य जयधर, स्वशरीरेण शापितोऽसि तथापि न गम्यते । कञ्चुकी-(साक्रन्दम् । ) हा देव पाण्डो, तव सुतानामजातशत्रु- भीमार्जुननकुलसहदेवानामय दारुणो देशापरिणाम । हा देवि कुन्ति भोजराजभवनपताके, भ्रातुस्ते तनयेन शौरिगुरुणा श्यालेन गाण्डीविन- स्तस्यैयाखिलधार्तराष्ट्रनलिनीव्यालोलने दन्तिन । आचार्येण वृकोदरस्य हलिनोन्मत्तेन मत्तेन वा दग्ध त्वत्सुतकानन ननु मही यस्याश्रयाच्छीतला ॥ २७ ॥ (इति रुदनिष्कान्त ।) युधिष्ठिरः-जयधर जयधर, (प्रविश्य) कञ्चुफी-आज्ञापयतु देव । १ शाखारोह-' २ 'पर्यकरन्चे'. ३ 'द्रापदि, साधयेदानीमध्यवसितम्। इति पहुसमत पाठ ४ 'आर्य जयपर, अस्मच्छरीरेण शापितोऽसि', ५ '५- परिणाम.' ६ 'भोजकुलपताके' ५ 'नरिनव्यालोलने दतिन', 'नलिनी यालो- उनादन्तिन' इति पाठी ८ 'दग्ध स्वरसुतकानन तव मही यच्छायया शीतला', 'दग्ध तरसुतकानन तव महीं यच्छायया शीतला', दग्धं तत्सुकानन तव मही यस्याश्या-छीतला', 'दग्ध तस्मुतकानन समभवद्यस्याश्रय शीतल'इति -पाठान्तराणि , .

·पष्टोऽङ्कः। युधिष्ठिरः-वक्तव्यमिति ब्रवीमि । न पुनरेतावन्ति भागधेयानि नः । यदि कदाचिद्विजयी स्यात्सोऽर्जुनस्तद्वक्तव्योऽस्मद्वचनाद्भवता । हली हेतुः सत्यं भवति मम वासस्य निधने तथाप्येष भ्राता सहजसुहृदस्ते मधुरिपोः । इह क्रोधः कार्यों न खलु यदि च प्राणिपि ततो वनं गच्छेर्मा गाः पुनरकरुगां क्षात्रपदवीम् ॥ २८॥ कञ्चुकीयदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः।) युधिष्ठिरः--(अग्नि दृष्ट्वा सहर्षम् ।) कृष्णे, ननूद्वतशिखाहस्ताहू- तास्मद्विधन्यसनिजनः समिद्धो भगवान्हुताशनस्तत्रेधनीकरोम्यात्मानम् । द्रौपदी-सीददु पसीददु महाराओ इमिणा अपच्छिमेण पण- एण । अहं दात्र अग्गदो पविसामि । (क) युधिष्ठिरः-सहितावेवाभ्युदयमुपभोक्ष्यावहे । (क) प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजोऽनेनापश्चिमेन प्रणयेन । अहं तावदयतः प्रविशामि। 1. "वक्तुमिच्छामि । न पुनरेतावन्ति भागधेयानि युष्माकम् । इति बहुपु पुस्तकेषु पा. २. 'अतः. ३. 'मयि च प्रेम मवता' इत्यपि पाठ. ४. 'यथा'. .५. (अमि दृष्टा सहर्षम् ।) इत्यय ( सहपंम् । इति पुस्तकान्तरे पाठ.. ६. 'कृष्ण, ननूद्धत-'इस्यत्र 'कृष्णे, नन्वयमुद्धत-' ५. शिसाहतास्मद्विधव्यसनि- समिती भगवान्हय्यभुगू' इति क्वचिसाठः, ८. 'यदा तदा चेन्धनौकरो- म्यात्मान' तन्धनमारमान करिष्ये' इति पाठौ. ९. 'पसीददु महारामो मम इमिणा'. १०. 'अहं एश्व दाव अगदो एविधामि'; ११. 'युधि-योवं सहितावेवाभ्युदयनुपमोत्यावहे.

·१६० वेणीसंहारे चेटी-हा भअवन्तो लोअवाला, परित्ताअह परित्ताअह । एसो क्लु सोमवंसराएसी राअसूअसंतप्पिदहव्यवाही खण्डवसंतप्पिदहुदवहस्स किरीडिणो जेट्ठो भादा सुग्गहीदणामहेओ महाराअजुहिहिरो । ऐसा वि पाञ्चालराअतणआ देवी वेदिमज्झसंभवा जण्णसेणी । दुवे वि णिकर णजलणस्स पवेसेण इन्धणीहोन्ति । ता परित्ताअह अज्जा, परित्ता अह । कध ण को वि परित्ताअदि । (तयोरप्रतः पतिस्वा ।) किं वय सिदं देवीए देवेण अ । (क) युधिष्ठिरः-अयि बुद्धिमतिके, यद्वत्सलेन प्रियानुजेन विना सैदर तत् । उत्तिष्टोतिष्ठ भद्रे, उदकमुपानय । (चेटी तथा करोति) युधिष्ठिरः--(पादौ प्रक्षाल्योपस्पृश्य च । ) एप तावत्सलिला.लि. र्गाङ्गेयाय भीष्माय गुरवे पितामहाय शान्तनवे । अयमपि पिता- महाय विचित्रवीर्याय । ( सास्त्रम् । ) तातस्याधुनावसरः । अयं ताव- रस्वर्गस्थिताय मुगृहीतनाम्ने पित्रे पाण्डवे । (क) हा भगवन्तो लोकपाला: परिनायव परित्रग्यध्वम् । एप खल सोमवंशराजपी राजसूयसतर्पितहव्यवाहः खाण्डवसतर्पितहुतवहस्य किरीटिनो ज्येष्ठो भ्राता सुरहीतनामधेयो महाराजयुधिष्ठिरः । एपापि पाञ्चालराजतनया देवी वेदिमध्यसभवा याज्ञसेनी ।द्वावपि निष्करुणज्वलनस्य प्रवेशेनेन्धनीभवतः। तस्परित्रायध्वमार्या , परित्रायध्वम् । कथं न कोऽपि परिवायते । किं व्यवसितं देव्या देवेन च । । १. 'एसा देवी पाञ्चालराअकुलदेवदा इति पाठः, २. 'नाथेन'.३. शम् । तदुत्तिष्ठत्तिष्ठ । सलिलमुपनय'; 'सदृशं तत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । सलिल. मुपानय'; ४. 'मुख'. ५ 'प्रपितामहाय शान्तनवे पितामहाय विचित्रवीर्याय'; 'तातस्येदानीमवसरः'. ६. 'अयमपि तत्रभवते स्वर्गस्थाय गुरवे मुगृहीतनाम्ने पिने पाण्डवे, इति बहुसंमतः पाठः.

·पष्टोऽङ्कः। अयप्रमृति वारीदमस्मत्तो दुर्लभ पुन । तात माद्यम्बया सार्च मया दत्त निपीयताम् ॥ २९ ॥ एतनल जलननीलविलोचनस्य भीमस्य तस्य मम चाप्यरिभक्तमस्तु । ऐक क्षण विरम वत्स पिपासितोऽपि पातुं त्रया सह जगादर्यमागतोऽस्मि ॥ ३० ॥ अथना सुक्षत्रियाणा गतिमुपगत वत्समहमुपगतोऽप्यकृती टुम् । वत्स भीमसेन, मया पोत पीत' तदनु भवताम्बास्त युग मदुरिष्टैतिं जनयसि रसेनत्सलतया ! वितानेष्वप्पर तैप मम च 'सोमे विधिरभू- लियाप्याम्भ पूर्व पिबसि कथमेव त्वमधुना ॥ ३१ ॥ कृष्ण, त्वमपि देहि सलिलावलिम् । द्रौपदी-हले बुद्धिमदिए, रगेहि मे सलिलम् । (क) (क) चे बुद्धिमतिक, उपनय मे सलिरम् । १ 'माद्याम्बया', 'वयाम्बया' २ 'एतहत्त निपीयताम्' इति बहुपुस्तकानां पाट ३ 'नालवरोचनाय', 'नीलविरोचनस्य' ४ 'भीमप्रियस्य मम चाप्यवि. मत्तमस्तु', 'भीमाय भास्तव ममाप्यविभतमस्तु' इति पाठी ५. 'एक क्षण तु विपद्दत्व पिप मिताऽपि' इति वापर ६ 'मह' ५ 'वरसमहमुपगताऽपि न पाप प्रानामि इष्टु भीमम् इति पाटा तराणि ८ 'तात भीम 1. 'अम्बस्तन युग ११ 'मया १२ 'तानम्वेव वा १३ 'तव च मम' १४ 'माम्या विधि', 'मम्य विधि', १५. मम वत्स' १६ 'कृष्ण, देहि 7 रत्प्रभवत मीमाय' इति वा पार १७ 'दहि में उदअम्' इति बहव पठान वे.-११ ·घेणीसंहारे (चेटी तथा करोति) द्रौपदी--(उपसत्य जलाशाल पूयित्वा । ) महाराअ, कस्स सलिल देहि । (क) - युधिष्ठिरः- तस्मै देहि जलं कृष्णे सहसा गच्छते दिवम् । अम्बापि येन गान्धार्या रुदितेन सखीकृता ॥ ३२॥ द्रौपदी-गाहे भीमसैण, परिअणोवणीदं उदअं सग्गगदस्स दे पादोदरं भोदु । (ख) युधिष्ठिर:--फाल्गुनाप्रज, असमाप्तप्रतिशेऽपि याते त्वयि महाभुजे । मुक्तकेश्यैव देतस्ते प्रियया सलिलाञ्जलिः ॥ ३३ ॥ द्रौपदी-उडेहि महाराअ, दूरं गच्छदि दे भादा । (ग) युधिष्ठिरः- (दक्षिणाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ।) पाञ्चालि, निमित्तानि मे कथयन्ति संभावयिष्यसि वृकोदरमिति । द्रौपदी-महाराअ, सुणिमित्तं भोदु । (घ) (नेपध्ये कैलकलः ।) (प्रविश्य संभ्रान्तः ।) (क) महाराज, कस्य सलिलं ददामि । (ख) नाथ भीमसेन, परिजनोपनीतमुदकं स्वर्गगतस्य ते पादोदक भवतु । (ग) उतिष्ठ महाराज, दूर गच्छति ते भ्राता । (घ) महाराज, सुनिमित्तं भवतु । १. 'गान्धारी दितेन सखीकृत्ता,; २. 'गाह, परिजणोवणीदं सग्गगदरस गदोदा भविसदि एदम्' इति पाठी. ३. 'तात फाल्गु नाग्रज.' ४. भपि याते वयि ममानुजे', 'अस्तं याते स्वयि महाभुजे'; ५. 'ते दत्तः प्रियया सलिला- अलिः', 'दत्तस्ते प्रिययाय जलान्जलीः' इति पाठौ. ६. 'महान्कलकल' ·पष्ठोऽङ्कः। १६३ कञ्चुकी परित्रायता परित्रायतां महाराजः । एष खलु दुरात्मा रैवापसदः क्षतजाभिषेकपाटलिताम्बरशरीरः समुच्छ्रितदिग्धभीषणगदा- क्तियतकालदण्ड इव केतान्तोऽत्रमवतीं पाञ्चालराजतनयामितस्ततः रेमार्गमाण इत एवाभिवर्तते । युधिष्ठिरः -हा दैव, ते निर्णयो जातः । हा गाण्डीवधन्वन् , (इनि मुह्यति ।) द्रौपदी -हा अजउत्त, हा मम सवरसअंगाहदुल्ललिद, पिर्स (दुआं अशुगदोसि । ण उण महाराअं ईम दासजणं अ । (इति मोह- - , गिता।) (क) युधिष्ठिरः-हा यत्स सव्यसाचिन् , हा त्रिलोचनाङ्गनिष्पेष- रु, हा निवातकवचोद्धरणनिष्कण्टकीकृतामरलोक, हा बदर्याश्रम- नेद्वितीयतापस, हा द्रोणाचार्यप्रियशिष्य, हा अत्रशिक्षाबलपरि- पितगाङ्गेय, हा राधेयकुलकमलिनीपालेयवर्ष, हा गन्धर्वनिर्वासितkों- न, हा पाण्डवकुलकमलिनीराजहंस, तां वत्सलामनभिवाद्य विनीतमम्बां गाढ च मामनुपगुह्य मयाप्यनुक्तः । (क) हा आयपुन, हा मम स्वयंवरस्वयंग्राहदुर्ललित, प्रियं भ्रातरमनुग- असि । न पुनमहाराजमिमं दासजनं च । १. 'महाराज'. २. 'कौरवाधमः'. ३. 'क्षतजाभिषेकपाटलीकृताम्बरः'. ४. कमीपणगदापाणिरुद्यत्कालदण्डः' ५. 'अन्तक.'. ६. 'तेन'. ५. 'भादुभ स- वेसि'; ८. 'इमं दामजण अ' इति कजिन्नास्ति. १. युधिo-'हा असहशमन, निवातकवचोद्धरणनिष्कण्ट कीकृतामरलोक'. १०. 'सुयोधन'. ११. "अन- वन्य'.

·१६४ वेणीसंहारे एता स्वयवरवधू देपितामदृष्टा दीर्घप्रवासमयि तात कथ गतोऽसि ॥ ३४ ॥ (मोहेमुपगतः।) कञ्चुकी-(चेटी प्रति । )इदानी भोः कष्टम् । एवं कौरवाध यथेष्टमिहैव प्रवर्तते । सर्वथाय प्रवेशकाल: 1 चितासमीपमुपनयाम्यत्रभ वतीं पाञ्चालराजतनयाम् । अहमप्येवमेवानुगच्छामि । भद्रे, वर्मा देव्या भ्रातर धृष्टद्युम्न नकुलसहदेवौ वाऽवाप्नुहि । एवमवस्थिते महारा जेऽस्तमितयो मानियो कुतोऽत्र परित्राणाशा । ( नेपध्ये कलकलानन्तरम् ।) भो भो , समन्तपञ्चकसचारिण क्षतजासवमत्तयक्षराक्षसपिशाचग ध्रजम्बुकवायसभूयिष्ठा विरलयोधपुरुपा , कृतमस्मदर्शन!सेन । कथया भवन्तः कस्मिन्नुद्देशे याज्ञसेनी सनिहितेति । कथयाभ्युपलक्षण तस्या. ऊरू करेण परिघट्टयत सलील दुर्योधनस्य पुरतोऽपहृताम्बरा या । १ शासनेन कचकर्षणभिन्नमाले सा द्रौपदी कथयत क पुन प्रदेशे ॥ ३५॥ कञ्चुकी हा देवि यज्ञवैदिसभवे, परिभूयसे सप्रत्यनाथा कुरुष लकलकेन । १ 'सहशीमदृष्ट्वा', 'सदृशीमपृष्ट्वा' २ 'मयि वत्स'; ३ 'इति मोहमुग गत., 'इति मोहमुपगत' ४ 'सनासेन'. ५. 'किं कथयाम्युपलक्षण तस्या ६ 'ऊरु'. ७. 'सलना', 'सरोपम्'. ८ 'दु शासनस्य करवर्षभिन्नमौलि बहुसमत पाठ. ९ 'परिभूयसे सप्रत्यनाथेदानेन कुरुकुलालकेन', 'परिभूया कुरुकुलकेतुना दुर्योधनहतकेन' इति पाठौ ·पष्टोऽङ्कः। १६५ युधिष्ठिरः--(सहसोत्याय । ) पाञ्चालि, न भेतव्यं न भेतव्यम् । ससंभ्रमम् ।) कैः कोऽत्र भोः सनिपहं मे धनुरुपनय । दुरात्म- दुर्योधनहतक, आगच्छागच्छ । अपनयामि ते गढाकौशलसंभृतं भुजद शलीमुखासारेण । अन्यच्च रे कुरुकुलागार, प्रियमनुजमपश्यंस्तं जरासंधमलं कुपितहरकिरातद्वेषिणं तं च क्सम् । त्वमिव कठिनचेताः प्राणितुं नास्मि शक्तो ने च पुनरपहर्तु चौणवस्तपासून् ॥ ३६ ॥ (ततः प्रविशति गदापाणिः क्षतजसिक्कसर्वाङ्गो भीमसेन. ) भीमसेनः-ननु भोः समन्तपञ्चकसंचारिणः, क्षो नाहं न भूतं रिपुरधिरजातादिताङ्गः प्रकामं । निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि । भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखांदग्धशेषाः कृतं व- स्वासेनानेन लीनैहतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥ ३७ ) कथयन्तु भवन्तः कस्मिनुदेशे पाञ्चाली तिष्ठति | द्रौपदी-(लधर्मज्ञा1 ) परित्ताअदु परित्ताअदु महाराओ। (क) (क) परित्रायता परिनायता महाराजः । .. १. '(ससघ्रमम् ।) इति बहुपु पुस्तके पु नास्ति. २. 'क. कोऽत्र भोः' इति धचिनास्ति. ३. 'सभूत' इति महुपुस्तकानां पाठ. ४. 'ननु पुनरपत', 'न तु पुनरपहर्तु. ५. 'याणवण वाऽसून्'. ६. 'भीम.---(उद्धतं परिकावन् ।) भो भोः समन्तपघकसचारिणः सैनिकाः, कोऽयमावेगः' इति बहुपुस्तकाना पाठः ५. 'नाई रक्षो न भूतः ८. 'मालवितागः'; 'अभ्युक्षिताना. . "मुक्तोपाः' इति दपणतः पाठः, १०. 'किम्' इति बहवः पठन्ति.

·वेणीसंहारे
कञ्चुकी-देवि पाण्डुस्नु, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । सप्रति झटिति ।
प्रवेश एव श्रेयान् ।
द्रौपदी-(सहसोत्थाय । ) कह ण सभाबेमि अजवि चिदार
वम् (क)
युधिष्ठिरः :-क कोऽत्र भो । सनिषड्न धनुरुपनय । कथ
कश्चित्परिजन । भवतु । बौहुयुद्धेन सभावनविहस्तमेन गाद
लिङ्गय ज्वलनमभिपातयामि । (वरिकर बधाति )
कञ्चुकी—देवि पाण्डुस्नुपे, सयम्य तामिदानी नयनपथा
धिनो दु शासनावकृष्टा मूर्धजा । अस्तमिता सप्रति प्रतीकारार
दंत चितासमीप सभाग्य ।
युधिष्ठिरः कृष्णे, न खल्वनिहते तस्मिदुरात्मनि दुर्यो
सहर्तव्या केशा ।
भीमसेनः-पाञ्चालि, न खलु मयि जीवति सहर्तव्या दु शा
विलुलिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्टतु तिष्ठतु । स्वयमेवाह सहरामि ।
(क) कथ न सभावयाम्यद्यापि चितासमीपम् ।
१ 'सप्रति झटिति चिताप्रवेश एव श्रयान् इति कचिनास्ति २ (स
मोत्थाय । ) इत्यत्र (उत्थाय ।) इति कचि पाठ
धनु । (परिवृत्यावलोक्य च । ) कथ न कश्चिच्छणोति परिजन' इति पुस्तक
•तरे पाठा ४ 'वाहयुद्धेनैव दुरात्मान गाढमालिजय' इति बहुसंमत पा
५ 'इतिपरिकर बन ति). ६ 'देवि पाण्डस्नुषे इति पहुपु पुस्तकेषु नारि
७ 'नयनोपरोधिन ' इति बहर पठन्ति ८ 'चितासमापमेव द्रुततर सभाव
इति बहुसमत पाठ ९ 'कृष्णे' इति क्वचिनास्ति १. 'तस्मिन्दुर्योधनहत
इत्यपि पाठ ११ 'न खलु मयि जीवति सहर्त या दुशासनविरूपिता वेष्ट
स्मपाणिना।', 'न खलु सयमितव्यात्मपाणिना दुशासनकृष्ट वेणी।', 'नर
मयि जीवति सहतव्या दु शासनविलुलिता वेणिरामपाणिभ्याम् । वि। स्वय
३ 'उपनीयता सनि
"
दाह सहरामिति ।.

·पष्ठोऽङ्कः। , (द्रौपदी भयादपसर्पति ।) भीमसेनः-तिष्ठं तिष्ठ भीर, काधुना गम्यते । (इति केशेषु प्रही. तुमिच्छति।) युधिष्ठिर:-( वेगाद्रीममालिङ्गंध। ) दुरात्मन, भीमार्जुनशत्रो, सुयो. धनहतक, आशैशवादनुदिनं जनितापराधी मैत्तो बलेन भुजयोहतराजपुत्रः । आसाद्य मेऽन्तरमिदं मुजपञ्जरस्य जीवन्प्रयासि न पदात्पदमद्य पापः ॥ ३८॥ मीमसेनः--कथमार्यः सुयोधनशङ्कया क्रोधानिर्दयं मामालिगति । देव अजातशत्रो, भीमार्जुनगुरो, यथैवाज्ञापयसि न तथैवैतत् । कञ्चुकी-(उपसृत्य । सहर्षम् । ) महाराज, वर्धसे । अयं खल्या- युष्मान्भीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो दुर्लक्षव्यक्तिः । अल- मधुना संदेहेन । चेटी-देवि, गिवट्टीअदु गिट्टीअदु । एसो क्खु पूरिदपडिण्णा- भारो णाहो दे वेणीसंहारं काहूँ तुम ऐब अण्णोसेदि । (क) (क) देवि, निवर्त्यतां निवत्यंताम् । एप खलु पूरितप्रतिज्ञाभारो नायस्ते वेणीसंहार कर्तुं त्वामेवान्विध्यति । १. 'अये भीरु, केदानी गम्यते' इति पाठः. २. (बलादीममालिङ्गय।) ३. दुर्योधनहनक, केदानी यास्यसि' इति पुस्तकान्तरे पाह:. ४ 'क्षयो मदेन' इति बहुसमतः पाठः. ५. 'हतराजपुत्र' इत्यपि पाठः ६. 'पा'. ७. भीमसेनः --(सस्मितम् ।) अये, कथं दुर्योधनशया क्रोधान्मा निर्दयमालिनत्यायः । देव अजातशत्रो, भीमार्जुन गुरा, यथैवाज्ञापयसि न तयैवैतत् ।'; ८. "कंचुकी- (उपसत्य । सहर्पम् ।) महाराज, वर्धले ! अयं खलु भामधेनः ९. 'सुयोधन- संतजाणितसक्लशरीसम्बर-'; १.. 'दुर्लक्ष्यव्यक्ति:'. ११. 'चेटो-(बौपदी- मालिया) समस्मटु देवी। भरिणी, अभ यख पूरिदपडियामारोणाहो दें; १२. "एवं इति बहुपु पुस्तकेघु नास्ति. , ·१६८ वेणीसंहारे द्रौपदी-हल्ले, कि म अलीअरअणेहि आसासेसि । (क) युधिष्ठिरः-जयर, कि कथयसि नायमनुजद्वेषी दुर्योधनहतक । भीमसेनः-दे अजातशत्रो, फुतोऽद्यापि दुर्योधनहत्तक । मया हि तस्य दुरात्मन भूमौ क्षिप्त शरीर निहितमिदमसृक्चन्दनाभ निजाते लेक्ष्मीरार्ये निषण्णा चतुरुदधिपय सीमया साधा । भृन्या मित्राणि योधा कुरुकुलमखिल दग्धमेतद्रणामी नामेकं यद्बीपि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेपम् ॥ ३९ ॥ (युधिष्ठिर 'स्वैर मुवावा भीममवलोकयनभूणि माजयति ।) भीमसेनः---(पादयो पतित्वा । ) जयत्वार्य । युधिष्ठिरः---वत्स, बाष्पजरान्तरितनयनत्वान्न पश्यामि ते मुखच न्द्रम् । केश्य कच्चिजीपति भवान्सम किरीटिना । भीमसेनः--निहतसकलरिपुपक्षे त्ययि नराधिपे, जीवति भीगे ऽर्जुनश्च । पाठ २ "आसा (क) हो, किं मामलोकवचनराश्वासयसि । १. 'अलीमणबअणे समासासेसि इति जगद्धरसमत सेसि' इत्यस्मादन तर 'कञ्चुकी--महागज, वयसे । ( इति पूर्वोत्तमेवा भिधत्ते । ) इति क्वचिदधिक पाठ. ३ 'जय धर, अपि सत्य नायमनुजवैर सुयोधनहतक', 'जयधर, किं कथयति नायमनुजद्वषी दुरामा दुयाधन इतक इति पाठान्तराणि. ४. 'देव अजातशनी, भीमाजुनगुरो इति बहर पठन्ति " 'कुतोऽशापि मुयोधनहतक', ६. 'मत्ता निहत्तस्य दुरात्मनस्तस्य', ७ "क्षिला' 'अरश्चन्दन भीमाने' इति बहुसमत पाठ, ९ 'लमीरा निषिता' 'राजन्, लक्ष्मीनिषण्डा'. १०. 'उल्या ११ 'कुरुकुलमनुजा' मुश्वा' इति कचिन्नास्ति १३ 'मायति', १४ तथय', . -- ·पष्टोऽङ्कः १६९ युधिष्ठिरः-(पुनर्गाडमालिङ्गय । ) तात भीम, रिपोरास्ता तावनिम्नमिदमाग्व्याहि शतशः प्रियो भ्राता सत्य त्वमसि मम योऽसौ बकरिपु । भीमसेनः---आर्य, सोऽहम् । युधिष्ठिरः- जरासघस्योर.सरसि रनिरासारसलिले तटागातकीडालटितमकर सर्यति भवान् ॥ ४० ॥ भीमसेनः-आर्य, स एवाहम् । तन्मुञ्चतु मामार्य क्षणमेकम् । युधिष्टिर:--किमपरमाशिष्टम् । भीमसेनः-मुमहदवशिष्टम् । सयमयामि तापदनेन सुयोधनशो- णितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दु शासनावकृष्ट केशहस्तम् । युधिष्ठिरः-गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वैणीसहारम् । भीमसेनः(द्रौपदीमुपसृत्य । ) देवि पाञ्चालराजतनये, दिष्टया वर्धसे रिपुकुटक्षयेण । अलमलमैपविध मामालोक्य नासेन । १ 'सस्नेह पुनगाहमालिन्य' इति वा पाठ.. २. 'तात भीम' इति पाठ कचिन्नास्ति ३. 'सहसा. ४. 'सत्य त्वमहिं मम' इत्यन 'भीमो मम भवति' इति पुस्तकान्तरे पाठ ५. 'यो वै वरिपु' इति क्वचित्पाठ. ६. 'विरामा- घसलिले', 'कोहाललितमरीत्' इति पाठ ८ 'सप्रति भवान्', ९ 'भीम.-आय, मुघनु मा क्षणमेक मवान्',.. 'भीम आर्य, मुमहदव. शिष्टम् । सयच्छामि ताक्दनेन दुर्योधनदु शासनधिरोक्षिन पाना', 'सत्वरं गच्छतु भवान्, इति यदव पटन्ति १२ 'अनुमवतु तावत्तपस्विनी वैगीसंहारमहोत्सवम्', १३ 'भीम०-भवति पाचालराजतनये, दिष्टया वधसे पुलक्षयेण । द्रौपदी (उपगृत्य ।) नेदु जेड पाहो । (इति भयादपयति ।) मीम-राजपुनि, अलमेव मामालोक्य प्रासेन । पश्य', ११ ·१७० वेणीसंहारे केष्टा येनासि राज्ञा सदास नृपशुना तेने दु शासनेन स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयो पातशेपाण्यसति । कान्ते राज्ञ कुरूणामतिसरसमिद मद्गदाचूर्णितोरो- रङ्गेऽङ्गेऽसृङ्गिपक्त तर रिपुजनितस्यानलस्योपशान्त्यै ॥४१॥ बुद्धिमतिकै, के सा भानुमती योपहसति पाण्डवदारान् । भवति यज्ञवेदिसमवे, द्रौपदी-आणवेदु णाहो । (क) भीमसेनः-स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम् । ('चचभुज-'(१॥२१) इत्यादि पठति ।) द्रौपदी-शाह ण केल मुमराहि । अणुहवामि अ गाहस्स प्पसादेण (स) भीमसेनः-(वेणीमवधूय । ) भवति, सपम्यतामिदानी धार्तराष्ट्र कुलकालरात्रिर्दु शासनविलुलितेय वेणी । (क) आशापयतु नाथ । (ख) नाथ, न केवल स्मरामि । अनुभवामि च नाथस्य प्रसादेन । १ 'येनाकृष्टासि राजा', 'कृष्टा येनासि तस्मिन्', 'कृष्टा केशेषु तस्मिन् २ 'येन' ३ 'अपि रुधिरमिद मद्दाचूर्णितोरोरहेष्वङ्गेषु सक्त तव परिभवज स्यानलस्योपशान्त्यै', अपि रुधिरमिद मगदाचूर्णितोरोरो सद्यो निषक्त तब पी भवजस्यानलस्योपशा त्यै' इति पाठी ४ व सप्रति भानुमती योपहसर पाण्डवदारान् । भवति वेदिसभवे याज्ञनि', ५ एतददौपदी वाक्य केचित्त चीनप्रथेषु नास्ति ६ 'यन्मया प्रतिज्ञातम्' ७ इति पूर्वोक्तमेव पठति । बहुपुस्तकानां पाठ ८ 'शाह, सुमरामि अनुहवामि अ।' इति पुस्तकात ९ 'भीमा-भवति, सयमतामिदानी , १०. 'दु शासनविललिता वेणी गठ ·पष्टोऽङ्कः। द्रौपदी-शाह, विसुमरिदालि एदं वावारम् । णाहप्स पसादेण, पुंणो वि सिक्खिस्सम् । (क) (मीमसेनो वेणी बधाति ।) ( नेपथ्ये ।) महासमरानलदग्धशेषाय स्वस्ति भवतु राजन्यकुलाय । क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षतनरपतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि । कृष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिया बदः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राज्ञां कुलेम्यः ४२ युधिष्ठिरः-देवि, एष ते मूर्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभ- स्तलचारिणा सिद्धजनेन । (ततः प्रविशतः कृष्णार्जुनौ ।) कृष्णः-( युधिष्ठिरमुपगम्य । ) विजयतां निहतसकलारातिमण्डल: सोनुजो युधिष्ठिरः। अर्जुन:-अयत्वार्यः । (क) नाथ, विस्मृतास्म्येते व्यापराम् । नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षिष्ये । १. 'दोपदी--विमुमरिदं एवं वायरम' साहित्यदपणे पाठः. २. 'पुणोवि सि. विमस्सम् । (देशान्वधाति ।) इति दशरूपके पाठः, ३. 'चेटि वेणी पनाति' इति बहवः, ४. 'भवति राजन्यकुलाय'; ५. 'मोक्षाकुहनरपतिभिः' 'मोक्ष हतनरपतिभिः'. ६. 'प्रग्या मुक्तकेशान्यतुलभुजपल'; 'क्षेपानिमुंफकेशान्य नुदिनमधुना.' ५. 'सोऽयं बद्धः प्रजानी'; 'सोऽयं यदः प्रजाभ्यः'. ८. राजा. न्यकेभ्यः'. ९. यासुदेगार्जुनी'; 'केशवाजुनी' १०. 'यामुदेव:-(उपगम्य) विजयतो निहतमालारातिमण्डलः' ११. 'सानुगः पाण्डवयुलचन्द्रमा महाराजो युधिधिरः' इति बहुपुस्तकाना पाठः, १२. 'जयत्यायः' .

·१७२ वेणीसंहारे युधिष्ठिरः-(विलोक्य । ) अये, भगवान्पुण्डरीकाक्षौ वत्सश्च किरीटी । भगन, कुतस्तस्य विजयादन्यस्य भगवा-पुराणपुग्यो नारायण स्वय मङ्गला याशाम्ते । कृतगुरुमहदादिक्षोभसर्भूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतु प्रजानाम् । अजममरमचिन्य चिन्तयित्वापि न वा भगति जगति दुखी किं पुनर्देव दृष्ट्वा ।। ४३ ॥ ( अर्जुनमालिनाथ । ) वत्स, परिष्वजस्व माम् । कृष्णः-महाराज युधिष्ठिर, व्यासोऽय भगवनमी च मुनयो वाल्मीकिरामादयो धृष्टद्युम्नमुखाश्च सैन्यपतयो माद्रीसुताधिष्ठिता । प्राप्ता मागधमत्स्ययादनकुलैराज्ञाविधेयै सम स्कन्धोत्तन्भिततीर्थनारिफलशा राज्याभिषेकाय ते ॥४४॥ अह पुनश्चा केण रक्षसा व्याकुलीत भवन्तमुपलभ्यार्जुनेन सह त्वरिततरमायात । युधिष्ठिरः-कथ चार्वाकेण रक्षसा वयमेव विप्रलब्धा । १ 'अय' २ “किमुत मे विजयात्'. ३ 'भगवा पुराणपुरुषो नारायणो मगलान्याशास्ते', 'भगवान्पुराणपुरुष स्वयमेव नारायणो मङ्गलान्याशास्ते' ४. 'सभूतिमुक्त' इति वा पाठ ५ 'अजमजरमचिन्त्य चिन्तयित्वा भवन्त भवति जगददु ख किं पुनर्देव दृष्ट्वा' इति बहब पठन्ति ६ 'महाराज युधिष्ठिर' इत्यन 'महाराज, अजातारे, सत्यवादिन' इति पुस्तकान्तरे पाठ चार्वाकेण विप्रकृत भवन्तमुपलभ्यार्जुनेन सह सत्वरमागत', ८ किं नाम चार्वाकेण विप्रल या क्यम् । (सरोपम् । ) का सौ धार्तराष्ट्रसख पुण्यजनापसदो - मे महाँश्चितत्तविभ्रमः कृत' इत्यपि केचित्पठन्ति. ७ 'अहमपि ·पष्टोऽङ्कः। भीमसेनः-(सरोषम् । ) कासौ धार्तराष्ट्रसखो राक्षसः पुण्यजनाप- सदो येनार्यस्य महांश्चित्तविभ्रमः कृतः । कृष्णः-निगृहीतःस दुरात्मा नकुलेन । तत्कयय महाराज, किम- स्मात्परं समाहितं संपादयामि । युधिष्ठिरः–ने किंचिन्न, ददाति भगवान्प्रसन्नः । अहं तुं पुरुषासा- धारणया बुध्द्या संतुष्यामि । न खल्वतः परमयर्थयितुं क्षमः पश्यतु देवः।। क्रोधान्धैः सकलं हतं रिपुंकुलं पञ्चाक्षतास्ते क्यं पाञ्चाल्या मम दुयोपजनितस्तीर्णो निकारार्णवः । त्वं देव:पुरुषोत्तमः मुकृतिनं मौमाहतो भापसे किं नौमान्यदतः परं भगतो याचे प्रसन्नादहम् ॥ ४५ ॥ प्रीततरश्चद्भगवास्तदिदमस्तु । अकृपणमस्क्यान्तं जीव्याजनः पुरुषायुपं भवतु भगवन्भक्तितं विना पुरुषोत्तमे । १. 'महानयं चित्तविभ्रमः'.. 'निहतः'. ३. "कमारनकुलेन'. ४. 'तत्कथय महाराज, किमस्मात्परं समाहिराम् ।'; ५. 'एवं पुण्डरीकाक्ष, न किंचिन्न ददाति 'भगवान्प्रसन्नः ।';६. 'अहं तु पुरुषाधारणया बुग्द्या न खल्वतः परं प्रियम- भ्यर्थये । यतः पश्यतु देवः'; 'अहं तु पुरुषार्थचतुष्टयया युध्द्या न खरवतः परे प्रियमभ्ययितुं क्षमः । पश्यतु देवः इति पाठी. ५. 'तु' इति कचिनास्ति. ८. 'अर्ययितुं'. ९. 'क्रोधान्धं', 'कोयात् तत् . १०. "रिपुवलं'. ११. 'दुर्नये पतितया', 'दुर्नयेन रिहित:'. १२. 'निकारोदधिः' १३. 'मामद्य सझापसे'. १४. "प्रियतरं यत्प्रार्थये त्यामहम्' इति वा पाठः .१५. 'तथापि प्रीतभेद्भगवां- स्तदिदमस्तु'; १६. 'अकृपणमतिः कार्म जीव्याज्जनः पुरषायुपं . भवद्भक्तिद्वैधचिना पुरुषोत्तम' इत्यपि पाठः.

·१७४ वेणीसंहारे दयितमुवनी विद्वन्धुर्गुणेषु विशेषवि- सततसुकृती भूयाप प्रसाधितभण्डले ॥ ४६॥ कृष्णः-एवमस्तु । (इति निष्क्रान्ता सव।) इति पष्ठोऽङ्कः। .. समाप्तमिदं वेणीसंहार नाम नाटकमू। १ अस्य श्लोकस्य स्थाने-- 'अवीमवनिपाला पान्तु वृष्टिं विधता जगति जलधराली शस्यपूर्णास्तु भूमि । त्वयि मुरनरकारी मक्तिरद्वैतयोगा द्भवतु मम सुदीर्घ हव्यमश्नन्तु देवा ॥१॥ अपि च। स्वस्ति श्रीस्तनपनभगमकरीमुदाङ्कितीर स्थलो हेतु सर्वजये सुरासुरवधूवरवाजचन्द्रोदय । क्रीडाकोटतनोनवे दुविशदे दयाङ्करे यस्य भू. भौति स्म प्रलयाधिपतिलतलोत्खातकमुस्ताकृति ॥ २॥ इति पाठ कचिदुपलभ्यते २ 'कृष्ण -एवमस्तु' इति कचिन्नास्ति ·पष्टोऽङ्कः ।. १७५ इदं च विदग्धस्निग्धषियोगदुर्मनसा विप्रलपितं तेन कविना- काव्यालापमुभापितव्यसनिनस्ते राजहंसा गता- स्ता गोष्टयः क्षयमागता गुणट्यश्लाघ्या न वाचः सताम् । सालंकाररसप्रसन्नमघुराकाराः कानां गिरः प्राप्ता नाशमयं तु भूमिप्रलये जीयात्प्रवन्धो महान् ॥ १७ ॥ १. 'विदग्धविवेकदुर्मनमा. २. 'राजवंश्याः'. ३. 'गुगल यानाध्यः प्रवादः सताम्' इति पाठः. ४, 'शान्तिं प्रापुरवाप दुर्जनगणे वाक्याटवी सांप्रतम्' इति पाटः, ·॥ स सकलमपहर्तामेकदन्तोन्तरायम् ।। Venisamharam. Jag remarts NOTES. The poet invokes the blessing of God Vishnu, praying for the accompliebment of the drama to the satisfaction of the audience TETTY WAS B Vaishnavite and as such at 18 natural that he shoald propitiate his favourite deity, who also plays a prominent part in the drama In several places he sings his (विष्णु) prarge_ck 12, 123,643 etc निपिदै - duten off, warded off Jag however qu tes मनु-"जिद्राणि { कीटजुभानि कुममानि विवर्जयेत् ।" and explains 'निधिर्मभावनिपिदै । सहितमकरन्द-(टटिती मकरन्नो यस्य qual अझटि )-whose boney 19 disturbed or looted 'टूट विमर्दने "" मश्रन्द पुपरस इत्यमर। मधुररोति तच्छील.-fir , acc Pan 3-2-20 कारिन्दोग्न्त युरित व समित्रमुट-in which the bods are blown open being Ast were, interspersed by the rays of the moon "अब हिमकरस्पोन्मु कुटसभेरेन निशाचरप्रकाश्यानि कुसुमानि योपट गाभि शितानि त केचित् । सामान्रत पुप्पाणीह वित्रशितानि । SIIT 1" Tbe wird sa here 19 put to make the face of the ch Dandin-"मन्ये के पुर्व प्रायो ननमित्येवमादिमि । उत्प्रेरthoatf- शब्दरिवान्दोपि तादश " Here the संभिनव of the bods 182.632 rely impoted to the इन्दुकरछुरितत्व नयनसमगाम्-charming io अस्प सदन -of the agrembly (of sudience), here सरस is renter 'बीन पुसायो सद Amar अति -The two handa folded to form a cavny अझटिम्नु पुमान हस्तसाटे"-Med The meter of the verse Is शिखरिणी Arp I It is generally beltered that the नादी contains theवसनिर्देश, 'indication cf the plot" in brief Jay remarks निपिद्धपदेन मित्रादिना निपिहा अपि अयोधनाइयो मिनहदिगणितननिरंधा पद्धर टना इति पनितम् । समिनमुटपहेन च युधिष्ठिरादीनां बनवामाशिवानन्ता सस प्रकायो दर्भित इति केचित् । and adds 'नान्या वसुनिशम्यानगतया तत्सूचन- मनाचिन्वरम् । इत्यन्ये the eye " ·2 २ काटिन्ग्राः पालनेथु-on the sandy banks of the Jumnas कलिन्दस्येयम् (तस्यैदम्-Pan 4-3-120). "तोयोस्थितं तत्युलिनम्" Amar केलिनुपिताम्-angered in sport. रास:-the particular dance which 18 favourite with the cowherds. Krishna in his boyhood took delight in it, together with the higis Der. रसोस्त्यत्र-ace अण्च" Pan. 3-2-103. रसम्-delight, liking. रागे द्रवे रस । Arnar. अश्रुपलपां-shedding tears, eallied with tears. कसं द्वेषि स सद्विद, affix विप् acc. "सत्सूद्धिप-Pan. 3 2 61. तत्पादप्रतिमानि शितपदस्य-who placed his foot on the footprints of her (गया thus showing that he even loved her footprints. उद्भता रोमानि पस्य अक्षुण्ण-not trampled down-hence complied with अण्णो खंहिता-Jag. प्रसन्नदयितादृष्टस्य-looked at faronrably by the bi loved The meter 1B शार्दूलविक्रीडितम् Bee App. I. In this verse, too, commentators detect some prefiguratio of the plot. “भत्र प्रथमाधैन द्रौपद्याः कोपरोदने सूचिते । उत्तरार्धन च दुर्योधन वधानन्तरं भीमकृतं तदीयाउनयस्याक्षुण्णता तस्याश्च प्रसादवत्व सूचितम् । Jag 3. सप्रेम-with affection दव्या-by Parvati अपुरी demonea हीए apphed to असुर to make .. feminide base, b ख्यायाम् ।" Pån 4-1.48 शान्तान्तस्तत्वतारैः-शान्त तिरं तेन तत्त्वमनारोपितरूपं सारो बलं येषां सैः | Jag. wh eir strength from the inner tranquillity of heart, ताच ते अन्तस्तस्वसागव । composed and firm in the conten pration of the अन्तस्तखe Brahman, (in) or, शान्तान्तस्तत्त्वं सा' धनं येषां संयमैकवनैः whose wealth consists in their trange lised mind (10) TIFTISFAFAIETET ART 979 who have curbed tb सकरुणम्-Kale remarks"Because area bi the Sopreme god, had to undergo trouble and suffer incoppen ence". Bat Jag's interpretation 18 preferable. अहह कथमयं वरात जगदीशेन हरेण समूलमुन्मूलित इति तेषां दया | and शान्तमानसे रिपुनाशे करुणा युज्यत एव । "शत्रमत्रम्" Amar अपमितो वधूनां संभ्रमो यस्तै देवताभि - by the gods. देवता जियाम् । Amar देव एव देवता act देवात्तल । Pan. 5 4 27, affix तलू added स्वार्थ मयपुरदहमे–n thes casion of the destruction of the three cities built by मय मय, th + force of their mind ·3 Sab 1 architect of demons, but for them three cities, of gold, of silver, and of a uron, in the sky, in the air, and on the esrth respectively There were presided orer by himself, विद्युन्मालिन् and तारकासर, who thes were enabled to tormeat the gods more than they need to do before. The gods reggested for to destroy these Cities, so that that source of troable shorld be removed. To do this, fou had to wait for a thousand years till the three cities came in a live, and when they stood in that position, be threw ode arrow 80 as to pass throagh the three st a time agd completely simhilated them Kale quotes drop, त्रिपुरस्प वधाय पाश प्रहरतां वर स्थान माहेश्वरं कृयादिष्यमप्रतिम प्रभु अतिटस्पाशभूत स (सहस परिवरसारान् । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणिचा निपण विशल्पेन तमा तानि विभेद स | Maya, the e of the demons, also is said to hare built & splendid magic kall for the Párlayas. Cr Ub. For the story of the destruction of त्रिपुरम Mb. वनपर्व २० २७३ धूटि:-(धारभूना जाटर्यम्पस) an earthet of Stra. Meter धगधरा Jag remarks, भारतसंग्राम पिदेया दौरा पूर्व- । अउरीभिरिवासुभईयाँधनाविपभि योगाभ्यां । 'काणीनारदादिभि सत्य घट । कृष्णेन हसता रट । दैत्यवीर्घटोत्कचारिभि सगरट सानन्दर्मियादिमिशट त्याप कविना कटाशितमिति वदन्ति । Rassgang&d bara quotes this stanza as an instaece of the fig -"zn which an object 18 described according to the dilferent impressions capsed by its appearance". CE S D 682 These three verses form the art or benedictory stanza, 18 recited as a sort of prologue to the whole drama, and as andication of its purport in brief Def-आशीर्वचनसपूजा सुतिर्य स्मात्प्रयुगते। देवद्विजनृपादोनों तस्मानान्दति संजिता । नाति देवता यम्या तस्मानान्दीति कीर्तिता i-D6282 I1s of fourtnds नमस्कृ तौर लिली आगी पत्रावली तथा। out of which the present one belongs to the qधारली class, which is deined as-"वाच्यार्थीजरचिता शारादिप दान्विता । सयुत्ता चन्द्रपयाभ्यां परत्यभिधीयते।' सगीतसवस्त्र The नान्दी consists of twelve or eu,hts or quarters and Jag quotes वाविवादपरा नान्धी काचिदष्टपदा तपा । 10 this connection streema bowever that this limitation is not alrafa banding Tye "वैरासप्रेम - .

·4 -....-..aatharth . explain the word पद by "सुप्रतिजन्त परम्" or by the पद of Sant krit prosody; nevertheless, the Trai of Uttara, which is in th भनुष्टुभ्meter, of रलावली which consists of fiveverses,of प्रसन्नराध as of our वेणीसंहार, whioh consists of three verses, and of शाकुन्तर Allo and many others, which 18 made up of a single Tergo these are not necessarily made up of 12 पदs or 8 पदs. Th choice is arbitrary. (नान्यन्ते)-सूत्रधार-- -- -- 1.:---- नान्दी is surg? Jag He depends mainly मध्यमस्वरमाश्रित ।" and then quotes नान्दी प्रयुज्य निष्कामेत्सूत्रधार सहानु स्थापकः प्रविशेत्पश्चारसत्रघा गुणाकृति । पूर्वरंग विधायादौ सूत्रधारे विनिगते प्रविश्य तद्वदपर काव्यमास्थापयन्नटः | and remarks अत एव पुत्रचित्पुम्त' “नान्धन्ते स्थापक." इत्येव पाठः। Generally however we never har the stage direction प्रविश्य before the entry of सूत्रधार, we har simply नान्यन्ते सूत्रधारः. The natural conclusion in therefor that सूत्रधार is on the stage, and re there to sing the नान्दी Fo detailed discussion see App II. सूत्रधारः-See APP II. अलमतिप्रसंगेन-Tbo अतिप्रसंग or अतिविस्तर Is that of the पूर्वर which has many sitts viz GOTETT etc, and not that of the TR which 18 generally a fingle stanze and that too not so tedious Cf. प्रत्याहारादिकान्यंगानि अस्य (पूर्वरगस्प) भूयांसि पयपि। तथाप्पवर कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये। श्रवण एवं अनलिस्तस्य पुटरतेन पेयं (पातुं शक्यम् । ) to be druml by the cavity of the ear. भारत आख्या यस्य तद-known as Ebi rats. अरागम्वीतरागम् free from desire कृष्णद्वैपायन-The saT ग्यास, anthor of the Malsbharata He wastheson of गशर (author of the Smriti going by his name) by सत्यवती, (मत्स्यगपा) befort her marriage with शंतनु He was called कृष्णद्वैपायन from in dark complexion and from his having been brought forth by सरपवती द्वीप or 1sland. He was susequently nickname. व्यास, or “the arranger" of the Vedas CE विन्यास वेदान् परमार तस्मायास इति स्मृतः (as quoted by Apte.) Note-यो व्यस्य गोत्र ·5 . तुरस्तपसा भगवानृपि । लोके व्यासरवमापेरे कारिकृष्णत्वमेवच ।-जसे च यमुनाद्वीपे पाराशर्य सवीर्यवान् । यस्तो द्वीपे स यद्वारस्तस्माद् द्वैपायन स्मृत। Hb द्वीपमेव अयन (गेहं ) द्वीपायनम् । द्वीपायने जातो द्वैपायन | ucc "ता जात' । Pan 43 25 and not, as Kale supposes, acc Pan 5-4-38 1n which प्रशादि class, the word is not included Meter भार्या Tig उत्प्रेक्षा Cf का हंसू 43 9 अतद्पम्पान्यपापव. सानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा। परिषदग्रेसरान्-foremost of sudtence अग्रेसरन्ति तेऽग्रेसरा Belure HoC पुरोगतोऽग्रेषु सतें । Pin 3 2-18 and अलु acc तत्पुरुषे कृति बहुलम्। Pán 63-14 af should be supplied here. काव्यस्य वन्ध काव्यबन्ध or बद्ध कार्य काश्यबन्ध-- Poetical composition नाटक 1s considered to be a class ok काव्य.cा. पूर्वपा कवीनां हटा प्रयोगन्धा । V I मधुलेदि मधुलि affix for sce Pin 3216 "मधुकरी मधुलिद"! Amar, गुणलशान् भजत-accep-or prefer the particles of merits herein Of An qasa17477575*** M.12.Mal527 The fig have se zastarr ·6 was to "रंगस्थलव्यतिरिक्त जवनिकांतरित वर्णिकापरिग्रहणाय योग्यं नटवर्गस्थानम् । भाव: A learned, or venerable man, ( a term of addressings gen erally, the सूत्रधार ) तां खल्ल भावेन तथैव सर्वे वा पारिता । MaL 1- " मान्यो भावेति वक्तव्य' “ Amar fage -Jag comments, "facusa नायक but the other View : that he is fact the younger brother of धृतराष्ट्र 91 is more correct Here the whole of the शैलूपजन 1s transferred to the time of the action Soch trans ference is after the precept of भरत "दिव्य दिव्याश्रयो भूत्वा माउरे मानुषाश्रय । नानाविधैरुपक्षेप काव्योपक्षेपणं भवेत् । नात्यशास्त्र 6 155. For a parallel see Utt rhera the सूत्रधार Bays, एषोई कार्यवशाव (mark the word) आयोध्यिकस्तदानीतनच सत्त । and n ME विदुर was no partisan, but An impartial, straightforward and intelligent politicien Fe remarkable for bus great Wisdom, which has नीति bears testimony He saved the पाण्डवs from many critical dangers Der विद्+कुरच् ac Pan 3-2 162 शैलूपजन-the gronp of actors शिलूपस्य पवेरपत्यं पुमान् (अण) "नटे चिल्वे च शैलूप "-भस आतोय विन्यासादिका -the adjustment of आतीय instruments and other चतुर्विधमिदं वायवादिग्रातोधनामकम् । Amar, the four sorts are these तत चैवावनद्धंच धन सपिरमेवच । चतुर्विध तु विशेषमातोपं लक्षणान्वितम् । नापशाख 6-28 किल-because, फिल इस्यागमारचिन्यकरणसभाब्यस्त IG M or in the sonre of" they say " ( 9777) but not in. the sense of निश्चय (Tag) पाराशर्य-Vyasa, Bee Etz aspra नारद- celebrated देवर्पि, Bon of प्रधान, inventor of वीणा (the string instrument), and the supposed author of the नारदस्मृति तुम्बर the name of गन्धर्व जामदान्य-परशराम, the son of जमदग्नि "सुन्दारको रूपिमुख्यो' Amar दौत्यस्प-ace गुणवचनमानणादिभ्य कर्मणिच | Pin 51124 The reading दूत्यस्य 19 not atter भाष्य but after the वार्तिक ५ काशिका "दूतवणिग्यांच' इति य , माधत्र (19 quotes in SL ) remarls, " "भाव एव चार्य प्रत्ययो न मुकर्मणि" 10 rather a remnant of the Vedio langaage Cf. ETTEI SITI FATTI Pan44120 प्रस्थाकामस्य ready to set out कृत्येनु काममनसोरपि" सालजगत्प्रभवस्थितिविरोषप्रभविष्णु.-governing the preservation, and stagnation of the whole world The word 'एम्पैदरश्यम orektion, रामन्यकम-all ·7 princes taken collectively, affir to in the sense of collection sce. प्रात्याऽके राजन्यमानुष्य पुवान | Vir on Pin 7-1-1 आदव एम ल्पान्तानल तस्प प्रशमहेनुना-the pacifier of the fire at the end of ल्पि-n the form of war पारिपार्विर-"सूत्रधारस्य पाथेय प्रारोग्यमुना महाकाव्याधसूचनालाप स भवेत्पारिपाश्चिक or परिपपोति पार्थस्थ स वेस्पारिपश्चिक। नादध-8n actor attending upon the मूबधार हुशीलवा-actors, generally singers "शटाटिनास्तु शेर्पा जापाजीवा शाधिन । भरसा इरपपि नटावारणास्तु दुशीलवा :' Amar Probably rom the fact that guy sad ta the two sons of tra, were the irst of the class of चारणs, to sing the great epic रामायणम्, uccording to the account given in बालकाण्ड, सर्ग, ४ आरम्मयसि- Arū rūq The cabbal ased in the sense of the primitive root सगीतकमेलबम्-Singing chour CE नृत्य गीत तथा वाय त्रय सगतमुच्यते। कतम समयमाश्रिय गीयताम्-This singing is after the precept of भरत in his नाटयमात 6154 प्रसार र विधिवत्ववेर्नाम च कीर्तयत् । प्रस्तानां तत कुर्यास्काल्पप्रख्यापनाश्रयाम् ॥ Cf a parallel in Sakuntali, where the RTT ashs the to sing a 80-6, and when she has done singing, he says, आयें साधुगीतम् । अहो रागाववद्धचित्तचि tereta Raat This song again 18 descriptive of a particular season, in both Also of D R रंग प्रसाध मधुरै साके कान्यामूचकै । ऋतु फचिदुपासाय भारती गृत्तिमाश्रयेन् । चन्द्रातपनपत्र etc -The wordआतप,generally used in reference to beat of sunshine, 18 used here in the sense of "light' cf 6147991 watafa Kathopanıshed The beauty of the moon is especially enhanced in the season of शरद् cf पर्याशचन शरस्त्रियामा।ku 726 शरच्चन्दमरीचिगौरम् | also माहिप च घरचन चन्द्रिकाधवष्ठ दधि। Bhoja Prabhandna. Rag4 18 पुण्डरीफ-3 white lotos काश-kind of grass घटित (P P of the denorm पवलय् from पवल In the sense of तत्वगति) whitened जगशयं (जलस्य आशय)-reservour of waters, lales etc समीतकम् ( अल्प सगीत) ashort song, affir वन xcc अश्पे। Pan 5385 तया हि- (उत्ताभाषनार्थ ) for so, as (here) FICTII -(1) pusseseed of good strong rings (11 ) Hanog good rartisans (पक्ष सहायपि। Amar ) मधुरागिर-(1) gurug out ·8 sweet notes (1) Eloquent प्रसाधिताशा -(1) which have achieved a distant ydarter (journey) (u) who have obtained their hopes (dearres) by nsurping the lingdom in gambling Jag "प्रकोप साधिता आयत्तीकृता आशा दिश प्रत्याशा वा यस्ते तथा! -not quite a good explanation मदोद्धतारम्भा-(1) whose movements are wild owing to excessive del ght (11) Whose actions are badghty owing to arrogance "मदोरेतास कस्तूर्या गवें इभेदानयो विश्व निपतति-) come down, (u) fall dead धार्तराष्ट्रा -(Ogeese (those with blact, legs and bills ) धृतराष्ट्रा एव धार्तराष्ट्रा ( स्वार्थे भण), (u) the sons ok धृतराष्ट्र ("तस्यापत्य अण) 'धृतराष्ट्र सुराशि स्यात् पक्षित्रियभदयो Meter आर्या Bee App I The verse 18 the air of the plot of the drama of C स्वल्पमात्र समुन्पृष्ट बहुधा यद्विसपति । पलासानं तचैव वीज तदिह कीर्तितम् । 1921 नाट्यशास्त्र or as quoted by Jag टेपच्छायोपापेश्च समीर विसपति । यत्पलोदयपर्यन्त तद्वाजमिति कीतितम् | Ace S D this neither an उपमामि or टेपालकार, since says the author, अशापूर्ण नया प्रकरणेन धार्तराष्ट्रादि शब्दाना साधर्षाभिधाने नियमाद् दुर्योधनादि रूपोर्भ शब्दशत्ति मूला वस्तुध्वनि । इह च प्रतिप्रायाभिधेयस्य द्वितीयस्यास्प मूथ्यतपैव निवक्षितत्वापमानोपमेयभावो न विवागत इति नोपमानिनच टेप । इति । प्रतिहतममंगलम्-Eril be averted, God forbid भवतु should be supplied शान्त पापम्-in the same sense पापमना। नाबशाय as प्रतिहत्तममगम् । Cf जात प्रतिहतममगरम् 858tz.6 Stz G 1s, what is called, the प्रटतरम् (a sort of प्रस्तावना) पालसाम्यसमाप्तिप्रवेश स्यात्प्रात्तकम् । DR 3.10 or 'प्रश्तकारमाश्रित्य वर्णना या विधीयते । तदाश्रयम्य पात्रस्य प्राशेन प्रवर्तकम्। Bharat. नामाव (Jss) समेतपरिमतम्-with a forced smile मारिप-a respectfull mode of address by the IT to one of the principal actor आर्यस्तु मारिष । Amar यदिशामि-1 call of प्यपदिश्यमे जगति पिरमारयत । S1 13 Ps alonfra 67 पाराष्ट्रनिति by the name धार्तराष्ट्र नसलन जारे-that I do understand but etc वामन--समाप्पनियनितने ती प्रतिषधी' का एस319 To tell the truth, tole candid परसत्पमसभाम्यौ । मानगाय ( Iag) The word शात Ace यरसरममू- ·9 7 Constrne णां प्रशमा निर्वाणवरदहना पाण्डुतनया मापन सद्द नन्दन्तु।-निर्वाणो वैरमेव दहनो येषा ते whose fire of hostility 1s i quenched The form fertur is admissible only in the case of "fire and "sage" but not in that of “wind' acc निर्वाणोऽवाते । Pan8-250 Sk interprets, “निर्वाणोऽग्निमुनिश्च । वाते तु निर्यातो ।घात ॥ दहन fire "नन्दिगृहि- इत्यादिना ल्यु । Pan 8-1 134 प्रशमान्-(6) by means of making peacs with the opposite parts, (1) by destroying रक्तप्रसाधितमुव -1(a) Tag solres रकेभ्य (पाण्ड वेभ्य ) प्रसाधिता (दता) मूर्यस्ते dividing the kangdom with their dear brethren (b) Nagoji Bhatta in K P solves THT TATTI च भूयस्त Kale points out that "रता cannot be taken with मू predicatively This difficulty will be removed if we take it this-रका प्रसाधिता (lawfally gained) च मूर्येपाम् (u) रधन प्रप्ताधिता भूयस्ते decorating the earth with their blood (in war) क्षतविग्रहा (1) with hostilities terminated (1) with their bodies wounded 'विग्रह समरगया धागि (Jag) स्पस्था-(1) happy (u) स्व स्वर्गे तिति स स्वस्थ-ded Tber is changed to aविसर्ग before a hard con Then this विसर्ग 18 optionally dropped before as bilant followed by a hørd consonant. 8cc Var on Pan 83 36 of स्वेन आत्मना तिष्ठति (न देहन)-reduced to bodilessness Kale detects the फायटिंगालकार in th s verse, but without Bufficient grounds KP 7 341 quotes this verse as an instance of the exeeption to the defect of अटील ( Couprising नीहा जुगुप्ता, अमगल) Here the words प्रराम & स्वस्थ would have been अमरालार्य, had not there been a double meaning intention This Bषगण्ड where there is an equivoque and the sense 18 made known by means of टेप Cf स्टेपगह-'धार्थता यत्र वाक्याना पेणार्थ प्रतीयत । स्पभग्यानुगतोऽपिवाह स रच्यत ॥ Jag thisपाण्ड In the साहित्यार्पण however this as ented as an instance of पतास्थान 'वच सातिशयनिष्ट नानावयसमन्वितम् IS D 630 D R quotes this verse as typical of पयोद्धात by वाक्याथ (स्वनिरत्तसम वाक्यमर्ष वा यत्र सुत्रिण । गृहीत्वा प्रविशेानम् पयादातो द्विधन स । DR.39) Bonant names ·10 Meter वसन्ततिलक See Appl साधिक्षेपम्-With asperity धामगलपाठक-One recanting false benediction, or falso minstrel एप्सुपति समास शैलूवापसरthou actor vile ' 379A7 often at the end of comp in this sense. acc कुत्सितानि कुत्सनै । Pan 2133 CF रेक्षनियापसदा । intra III Originally 19 the sense of "unwarranted & illegitimata progeny Cf.Ms 1010 project लाक्षागृहानल-This refers to the wicked of china to burn the Pandavas to death in a palace of lac, which specially designed and be presented to them See Mh Adi 54 विधान-Duryodhana gave Bhrma, a poisoned sweatmeat ball (*)& when the polson overcame bim, bo threw hit into a river, where he was afterwards Bated by नागकन्या See Mb Adi 137 सभाप्रवेश this refers to tbe परभूत See Mb Sabha 73 90 प्राणेषु in the case of the first two incidents वित्तनिचयेषु in the case of the third Vi शत प्रहत्य-baring done damage to as पाण्डवपरिधानकशानाकृप्य Having dragged by the hair & snatched the garments of Pandara s consort (द्रौपदी) Sea fb Sabhi 90 स्वस्था भवन्ति ?-an interrogation Bhime takes the literal sense of the last stanza, and enters the stage in an angry mood Jag remarks that in the end of this stanze we have IGT which accoon's for the futore cond not of erents नाटकीयपठे हेतुभूतस्याप्पशकीर्तनम् । आफ्लोरपमुस्ताहार सानाभ्या हि हिका Acc SD ma hare the मुसस-पग उपचेर which is thus defined कान्यार्पस्य समुत्पत्तिस्पोप रति स्मृत । नायगाव 1061 DR quotes this verss to exemplity दास (वैरिनादि) रमि मधान पुयों स्टाटस्यतटस्तस्मिन् घटता शिक्टा टियस्मिन् साहन (दृष्टिपातन) तार-thosloping side Cf “वतुल पाचभागम्तु महारा पति । शटारीना तटीयान् सट भाचश्यते सुध ।' टिपातेन पिवनिय-"पिरतीर मां मयने v I "पिचतीदपेदान् दानि परः। R.13 मयुतमस्य पुरत स्थानम्-0utof lear or perhaps beestss of the untouchstility oths class ct "गायक सपिपी। एंगा प्रामणाया भराकेपा युरिधिर। 15 पातदि ·11 प्रस्तावना-An introductory dialogue or prologue Def नटी विसको वापि पारिपाचक एव वा । सुत्रधारेण सहिता संटाप यत्र पुर्वते । चिये. वाक्य स्वकात्यि प्रस्तुतामिभिर्मिय : भामुख तनु विशेषनाम्ना प्रस्तावनापि सा"S D 6 It is again of the क्योद्धात class def gee verse 7 & भरत (Jag ) “सूत्रधारस्य वाश्य वा यत्र वाक्यामेव वा । गृहीत्वा प्रविश्वपात्र FVITETER SERÀ Here it 18 Pern arkable that the FERIT a "gigas to भीमसेन the duly on the stage and himself walks out ace tbe Precept. "एषामन्यतमेनार्य पावं वाक्षिप्य मूत्रमृन् । प्रस्तावनान्ते निगच्छेत् ततो वस्तु प्रपश्येत् ॥' Chanakya is sumilarly introduced in मुदाराक्षस, where he catches up the literal meaning at the सूत्रधार's words, and censures the latter for his words. See Mo act I भरतपुतभ्य-of an actor (ht. an actor's son. भरता इत्यपि नठा। Amar) अन्ययाभिनयति (Bt dir ) Its doubtful how the mean iog of a speech can be interpreted by 379977 Perhaps the other reading would better surt the occasion. सोपालपम्-taantugly garcastically न स्वल (अत्यन्तनिपेघे) Cf न खल न बनु वाण मनिपास्योऽयमस्मिन् । 1 10 युष्मा सधैया -Gen acc Pan 23.71 आर्य-Cr वरस्य उत्तमर्वाथ्यो मध्यराति चाग्रज IS D परे पद (नित्यवीप्सयो । Pan8 14 ) always lut at every step निपेदा-(तृच् ) opposing, contradictor The used acc Pan 2339 (or राजा निपेदा नस्याचेव, if thekng were not to prevent us from doing so what brother of thine wonld bear this ) Pan. 2 3 69 क श्रमेत तवानुज !-Supply निषेदुम् What brother of thige wul dare (be able to counter act, or TFT etc meter अनुष्टुम् etc मिनो भवद्य--Jag "इत्यनेम भेदसधि । यदाह भेदन्नु fakat' and quoted in S D to illustrate the same Acc D R boxeter i CITETETT HATI and this comes later on Infra accus 18 with veree 10 गर्भ-"विनापि तधोग नृतीया । वृद्धोयूनेस्यादिनिर्देशात् Sk किरीटी-Name of अर्जुन Der पुगगण मे बद्धं युध्यतो दानवर्षभ । पिरीटं मुनि सूर्याम तेनाटुमा किरीटिनन् । b जरासप-a celebrated warrior-kang son of a He was born divided in two halves which were afterwards put together by रामप्ती named जरा, whence his name King of any and dis, he was & porerfal ·12 enemy of कृष्ण, and at the time of युधिष्ठिर' राजसूय guerifice challenged fH to single combat The latter readily accepted it and tore #I body, and threw his oftuniting kalves in erose WIHe directions See Alb Sabha 1623 विरूद्ध-Shot up. arisen this qualifies उर स्थलम् and not सधिम् सचिम्-(1) combin ing the two halves (11) peace giga-VITT The former is better (6) It is more pleasing to the ear owing to enphony (11 ) it means the same as yra and more Meter शिखरिणी Eee App I The verse is quoted in SD 6 340 as an ex of परिकर (समुत्पन्नाथबाहुल्य शेय परिकर पुन ।) Jag however, considers stz 12 to be this Bee enfra गुरु - an elderly personage, here युधिष्ठिर खिद्यते-"वर्तमान सामीप्य- लट् ( Present) ace Pa'n 3 3 131 -will be sorry 11 Construe-नृपसदसि पाचालतनया तथाभूता दृष्ट्वा (अपि) वल्कल घर (अम्माभि ) वन व्याधै सार्धमुचिरमुपितम्, विराटस्यावासेऽनुचितारम निभृत स्थितम् , (एव सात) गुर (इत्य) खिन्न मयि खेद भजति कुरषु (तु) अद्यापिन (भजति) पाचालतनया Draupadi पाञ्चालानामीवर पाबाल (तस्येश्वर । Pan 51 42 ) तस्य तनयाम् बल्लउधर (धरति इति घर वललाना घरै ) Wearing bari garment अनुचितारभनिभृतम्-अनुचित रारम्भैनिभृत यथा स्यात्तथा-1pcognito by means of unworthy profes At the court of विराट, they lived in disgutse, युधिष्ठिर assumed the disguise of an अक्षताचार्य, a Brahmin with the name क्क भीम as a cook named वश्व अर्जुन as a dancing ramstress under the name वृहन्नडा नकुल as a jockey named अधिक and सहदेव es a cowkeeper under the name ata ja et too became the needlewoman of विराट s queen under the name सैरन्धी Seo fb Virát 123 This tbey did In falllment of the terms DrTired at in regard to gambling whic required the loser to live twelve ) ears in the forest and one year incognito If the incogato was discovered, the वनवास repeated for another twelve years See Mb Sabbá 76 Jag तपाभूता पाश्चातनया दृष्ट्वा वन अपितम् (तइष्वा) स्थित (ताष्ट्वा) अनुचितारम्भ etc मयि खिन्न (सति) गुरु अद्यापि कुछ खो न Bions was to be coustrdes ·13 refa This const is fealty because (1) There is no occasion to take at repeatedly, (11 ) the intended 15 in the last line 18 marted if it 18 constrzed as a locative absolute Commentators of K. P constrve गुरु तथाभूता पाश्चात्तनयां दृष्ट्वा अस्माभि अर्पित स्थितंच ( दृष्ट्वा) खिने etc The apparent tseasiness in this constr 18 the dee of the age or with the instrumental, which 18 very rare in the language See Apte's Guide, $ 153 K. P quotes this verso as an instance of 15 (974 179 Ft- ) negation used 18 such meiner of phrase end voice, that it implies the contrary The same is quoted in K. Pras illustrative of the दोप, न्यूनपदम् The word अस्माभि the farzt of atat 18 omitted and the word u 18 left to be understood before a Kale thinks that "the faalt 18 not so glaring here as the words can be easily supplied,' obviously not being aware that action would be other w16e wrongly construed with व्याधै चिरप्रटद्धामपदीपितस्य-~f Sapra 1 10 12 ozzaicfe --Planged, (invnlred) as it were, in the 8in of tranrgressing etc V'l pane seems to be adopted only in order to suit with air, the less important word Secondly we cannot see what propriety there is in comparing "the violation of the orders' with water नाम~" नाम कोपेऽभ्यु T#"--Med It way be tbat-still Tuawaj-of tbose stead fast in the path of moral rectitude cf नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ। Tale affera 71 1-BL 1-4 also R 3 27, 1165, Ko 118 रोशसितशोगितरुणगदस्य (हेग्याहासिता शोणिसे TITUTT TT 477 217 )-brandısbing his tace, daubed red with the blood (obvionsly of the en-mies) "Et faqih FITTAI सित p p of the caus of पद्+टस Jag reals Tihatier etc and interprets फोन उलासिता समुत्तोलिता शाणितेनारुणारदा (च) 1967" Y I Flareon ha etc 18 DOT Eo good It 18 more likely that u#, angry and eager for revenge as he was Bhonld see the blood of bis enemies rather tbau that which came out of his own Doattila --So bject to the control of Jag lays down Bad-fqu57724 914 1 apparently with tbe eopposition that Ś 5 10 ·14 Sanse acc अजैक दिवस is to be taken with उच्छिन्दत , instead of that ins simply लाक्षणिक (अधैक दिवसं 1s not to be taken literally) The particle नाम is taken by Jag in the sense of प्राकाश्य (Amar ) and Kale endorses this explanation, but प्राकाश्य has not this It is only seen in such constr 8 मुतानाम, पाटलिपुत्रे नाम नगरे (DK) Ace Jag here we have what is called the परिकरसन्धि- which acc SD comes in Stanza 10 supra DR quotes this stz to illustrate अमर्प one of the व्यभिचारिभाव आत्मगतम् (st dir ) same a१ स्वगत Pravately to one s selt CE अश्राव्य खल यद्वस्तु तदिह स्वगत मतम् IS D 6 चतुशालकम (चतमृणा शालाना समाहार-चतु शालम् “स नपुस्तकम् Pan2417- तदस्त्याच् “अर्श आदिभ्योऽ , Pin 5 2 127 स्वार्थ कनच) a qua arangular house with space inside (CF मराठी चौपाटी) भायुधा गारम्-armoury, arsenal सप्रणयम्-(st dr) fondly, affectiona tely हस्ते गृह त्वा-Mark the constr (See Apte s Guide, $970) यदार्य Bhima meant to show Sahaders the pligat of मोपदी पालयतु-may await CF यावदिमा छायाम श्रित्य प्रतिगलयामि । S 1 कृष्णागमनम्-(1) कृष्णाया आगमनम्, (1) कृष्णस्य आगमनम् Mark the poets method of antroduciug another topic which would inflame भीम anger इत्यनेनोपोदातेन-By this allusion, Owing to th19 mention of केन पणेन-on what terms पञ्चभि 21A -Ste Mb Udyoga 72 ut forty--(st dur ) showing great diaplesspre Afark the mergence of अ in अपिधाय acc 'यटिभागुरिलोपमवाप्योरुपतर्गयो अजातशत्रो-of radishthura Ot. हन्तजाता जातारे प्रथमेन त्वयापिणा S2 102 also see nfra 315 अजातशत्रु-(नजात अजात शत्रुयस्य स बस or न जानस्य जतुमात्रस्य शत्रु त स) Having no eremy, (rot because he was powerful but becan e be suffered nobody to be bis enemy), or wi o 18 enemy of nobody Kale criticises the first interpretation withont reason See his notes on 315 तेजोपकप-decline of spirit or majerty Cr मोविशेषामितास्थान । R.27 'तेज प्रभावे Amar 'यस्सस्य इति भावार्थ- ' Jag न स्वपाकथितम ete-The force of this small sentence 28 ]mmense यत्सद्-thit -eto ·af stands for "of yoreº K. P. VII takes this E to refer to the well known power of qi add to belong to the "Prots918" and Eot to the "Apodosus" Thra in चिन्त्यम् The word is used in the sense of अनुभूनार्य अर्जित powerful धवस्येव धात्र ("तस्येदम्' Pan 4 3 120) अंदीच्यता-'दिव धर्मच' (Pan 1443) इति सका- रानृतीया । तदा & अनेन समस्सस etc-the following principles are observed as to the language of the characters स्त्रीणा प्राकृत प्राय भूरसेन्यपर्मेबुच । पिशाचात्यतनीचा पैगाच मागय तथा ॥ भाहनी- (mode of dramatic address) "देवी ताभिपकायामितरासुतु महिनी । Amar याज्ञसेनी-द्रौपदी daughter of यज्ञसेन : दुपद मुट्ठ-(1) again & Fagain (if construed with उपचीयमान etc) (1) slowly (if constrned with उपसर्पती) उपचीयमान Accumulating “चाप्पमुष्मा" Amar 'समूहे पटखनना ord. 14 वैधुतम् (विद्युत इदम् ) of hghting आयें n Bhima. SD cates this as Bu instance of दिष्ट (6448 ) def देशकाल स्वरूपेण वर्णनादिष्टमुच्यते । यथानिर्दिष्टा (st air ).. उपचीयमानबाप्प etc कृष्णा-an epithet of दौपदी Cf प्रविश्य कृष्णासदन महीमुना । Ki 1, 26 इमार-beennse he was a pr uce Dharma beng a king इज्जे- "हण्डे हज्जे इसाहाने नीचा चर्तीमखी प्रति। Amer' महाराजस्य प्रतिकूलो etc - VL"जामहाराभो पदिऊगेण भवे". The speeches tollowing this are largely enterpolated Mr Rashirdeker s reading इअ क्पप नापस्य etc 18 insofficient VI get-F STETYTOT I etc Too are rejected because दोपदी was not in the front of the वासभवन of भीम but before ther own palace Compare the name बुद्धिमतका of the चरी with निपिका inv sd चतुरिता : Niganand, विचक्षणा 10 परमंजरी The meter पथ्यावर See (App 1) परिकृपित -extremely angered परि very corn monly prefixed to adjectives of परिपाड पयुत्तर पारेटघु etc अवधारणापि etc. Bocause, if भीम Is really परिपित be wond bring a vitthe derred भाधारणा disrespect of कृतवत्यसि नावधीरणामपरादपि यदा चिर मयि । R. 8 48 व्यरसित resolve नपुसके भावे च Pin. 3 3 114 15 मनाम-The present tense used is the ser se of immer diate future वर्तमान सामीप्ये वर्तमानवदाट । I an 33131 उरस्ट -1 ಯುಟಿ ·16 Råst is correct afir तसि (तस्) in the sense of All The सूत्र "पञ्चम्यास्तसिव Pan- 537 18 not applicable in such esses, because it refersto किमादिभ्य for SL remarin पञ्चम्यन्तेभ्य क्मिादिभ्य (किं, सवनाम, बहुतसिदस्याद्वा" Hence, अपादाने चाहीरुहो । 5 445 shald be applied tore Malli mathakothers, however quote the सूत्र in the support of the are (See R.9 78) न Lere is exceedingly foreible Sve infra. सचूर्णयानि Crush to atoms भवतां नृपति marithe tone Cr अत एवाह भवइयो भिनI supra This is an inst of कास्वाक्षिप्तध्यग्य (as quoted ins D&KP) Tbe anggosted sense is to be made clear by 15 OF altering the tone the sense, though it seems to be negative when spoken with the काकु, will show affirmation the काकु 18 not hower ver interrogative as Kale & Dravid taka ut when he saya नाव प्रभे काकु । प्रयोजनाभावात् । 'Kale remarks- “There is nothing in the Mb however, to warrant th18 For this we do not think any thing is required to warrant this प्रतिज्ञा of भीम पितृभि सह सालोक्य मास्म गच्छेदकोदर । यद्येतदूरु गाया न भिन्या ते महाहवे ॥ Mb Sabha 92 32 Ct सुयोधनामिम पाप हतास्मि गदया युधि । शिर पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतल ॥ वक्ष शरस्य निर्वास्य परुषस्य दुरात्मन । दु शासनस्प रुधिर पास्यामि मृगराडिव Ibrd 6° 63 and तो दुर्योधनो दगविलासरसम थर । अरु गनाराकार पाञ्चाल्या समर्श यत् ॥ भीमसेनो रभमादूर कोधारुगेक्षण । ऊच नवोरू भेरस्यामि सस्य कदलि कोमलौ ।। BM 2-433 434 Jag says-Rere we have the प्रतिमुख to def - - 'चीजस्योद्घाटन यतु दृष्टनष्टीमव क्वचिम् । मुख यस्तस्य सर्वव तद्वै प्रतिमुख स्मृतम् नायगा 19 38 and व्यवसाय (वचनसन्धि ) प्रातज्ञाहेतु सयुक्त व्यवसायो वचो मत । (Jag) SD&DR bowever, quote the passage (begina ng from चरी भगिणी etc to this Forse ) as illustrating प्राप्ति 2n अंग of मुखसन्धि Of 'सुखायस्याभिगमन प्ररित्यभिधीयते । नाय. 1967 जनान्तिरम् (st dir ) aside (to another ) Ita Process बिपनाक फरेणा यानपान्तरा फथाम् । अयो यामण यत्स्याग्जनात जनातिरम्। SD 6 423 बिपता 19thns def प्रसारिता समा सर्वा यस्यायो भात हि कुनिश्च तथागुष्ठ स पताक हात स्मृन । नाटकाख 71 a. पताकेतु या वगानामिका स्वगुरिभवेत् । त्रिपता स विजय ॥ Ib.1 9 26 अनपूम्-न पूर्व श्रृतम्-सुप्सपेति समास heard of heretor fore_व्यु पत्र - thout any unserlying str togen inexperies ced Jay interprets-'पञ्चग्राममात्रम् पुत्पत्ति-gagacity ·17 It 788 16. Fate etc-lo B[b. Udyoga 75 15-16,the dames are ufferentiy gaven भविस्थल स्पट माकन्दी वारणावतम् । अवसान तु गो दकिंचिदेवात्र पंचमम् ।। In Mb however द्रौपदी krows of भौम' प्रतिज्ञा Defore hand at the time of the Fut in the Sabbáparyba -The site of modern Delhi, though it stood on the left xnk of the Jamaa, while Delkı stands on the right Hounded by the 927: 1469_Situation is nodermined (lit "The Vpika Platean) Garat-Probably the place where tře PTT was built Bee intra Fa's speech वारणावत-The acbouse was built were Bee supra टाशाह acc , the "five towns were कुशस्तूलमयामन्दी वारणाद्वमपि स्पलम् । एकचान्यमा मातंग्रामान्पश्च ददातुन ॥ तदेवमनया-etc Sahadeva's conjecture and sponsolation 18 that the partion lar daming of the foar torns with which some kiads of diabolical deeds of wickedness or others of the ways was associated, and the omission of the name of the fifth, whick had no black association, mast have been 'chiefly intended to share them नारना नाम्ना प्रतिनाम acc अपर्य विमकि-" Pin 2 16 जतुगृह-टाक्षागृह अपकारस्थानोद्धाटनम् --The laying bare of the places of misdeeds, Fre194-(St dir prood. ly.n a majestic manner स्वगोत्रक्षयाकि हश्यमाविकृत भवति-The tind (of the 1980's), afraid of the rain ob their own family I will be manifest 27-971-aversion to concılıation ir-meaningless, podsense TEATRE नियनं प्रतिज्ञातम् of Mb Sabha 77 26-45 ल्जा क्रोति देतु acc कृषी हेनुताच्छील्यानुलोम्पा । Pin 3 2.20 17 TTTTTT-("FACI ST" | Amar) of Dreapadı SD | quotes this as fllustrating युति (संप्रपारणं 'determination' अर्थानां git 1) far-See mpra our pote on the 88me Kale in his 'notes (page 17) 8878 'from ura's definition, quoted in the comm, this seems to have originally meant something said by # character to another in private The S D (also D R.) howarer, defines it as AFTEN (baring shut jort others with the three bannered band , e with the fingers except the thorab and the riog foger extended) FYI un 2 तावद् while ·18 " . मन्त्रणं यत्स्याजनाते तजनान्तिकम् । It seems the learned annotato did not trop ble himself to refer to a who distinctly basi हस्तमन्तरत कृत्वा निपताक प्रयोजयेत् । जनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपकारित सथा।" नाव्य० 2596 Secondly, जगदर probably quoted from SD itself from memory and subscribed the name of 4 through oversight, since the quotation under discussion is ne to be seen in that book To add, the gaps in the word fata has nothing to do with a banner," ag 18 evident from our 10 supra मा विस्मापी -the Aor form as properly पस्माषी -ba the augment t is dropped after मा a00 न माझ्योगे Pān 6 471 चिरयति-Denom from inde चिरम् काखल्ल वेला-It is a long them Singe --रोपावेशवशा-owing to the vehemence of auger. मन्यु- resentment, displeasure "मन्यु पुमान् क्रुधि' Med अर्हसि-prs) नमन्युंकर्तुमर्हसि-pray do not be angry of नाईसि मे प्रणय विहन्तुम R258 Bg 2 26 अपगतपरिभवम्-(qual आत्मान, hence mas Whose humiliation is avenged समर्थयस्व-regard, beltere 18 यदिमा दशाम् : that ghe did not decorate her høl! which is done only when the husband 18 living and present a home Cf न प्रोषिते तु सरकुर्यात्र वेणी च प्रमोचयेत् । -हारीत ( by Malli ) also CF तथा प्रोषितका तासु मदनाभिहतासच । पोवै मलिन कार्य शिरश्चाप्येकवेणिकम् । Bharata नाव्य 2154 फोऽन्यो otc -YD excope भीम eto योवी आज्ञापयति-Here चेटी calls द्रौपदी by th address at 19 कौरव्य-This form Is grammatically चित्य. The plurality is to be denoted, and females are not विवक्षित, the afi य1s prohibited ace Pin 2 4 62 तमानम्य बहुषु सेनवास्त्रिया T obviate, this difficulty, therefore, कौरव्य should be takens sing and es referring to gaina Then apply sailfagot! På 1151 and derive कौरष्ये साघव Bce तत्र साधु Pin 449882 remarks-कथ तर्हि कौरख्या पशव (Infra 1 259 तस्यामेव रघो परिया ( R 4 49) इति च । कौरव्ये पाण्येच साघव इति समाधेयम् । शलभायते 1-assames the function of a locust, acts like locast, donom rerb from Ty acc Taraji Pan 31 10 231 कर्नु पसोपेश्च | Pin 3111 cf यथा प्रदीत ज्वलन quote - ·19 S । गित समृष्टि नाशाय समृद्धवेगा । Bg 1129 वा has not necessarily the other mense "bamboos" as Kale supposes The reading भुमवेणी 18 the correct one Jag reads ववेणी and remarks-"अब भूतार्ष प्रत्ययस्पासाउत्वमग्र वेणीवन्धनादित्यदश्यम् । वेप्यास्तदारदत्वाइपउन्मोर पक्थनात् । अत एव वेण्या सद्दार टन्मोकोऽनेत ग्रन्यनामापि घटते' Itas vident, this defence is too lame to be accepted, at goes Against itself of infra. अयि भानुमति युप्माकममुरूषु केशा सयम्यन्ते M) or तकस्मादिशनी केशान सयम्यन्ते । (I) also I. I and भवति सयम्यतामिदामी पातराष्ट्र (VI) etc कृष्ण the epikpet in intentionally used to correspond with धूमशिला Instead of एनां, the form should be एताम, because there is no अन्वादेश (आदेश क्यनमन्वादेशो उक्यनम् Kas) The mistake need not be defended Oar author is not a strict grazumarisa In this verse we have a ससीट "(co-existence) of उपमा and R.Cf का ल सू अलकारस्प अटयारयो । तद्दावुपमारूपकोत्प्रेक्षावयवी ।-5130-31 For the 'idea of ibe aort etc compared with TATTET etc Cf a AT म्यनामिदानी धार्तराष्ट्रकुटकालरात्रि वेणी VI. nira. also, नन्दकृटका सुजी कोपानटपहलनीटमटताम् । Mn 19 सपनीवर्गण-the group of co wives of सपत्लीजने IS 4 18 The प्राकृत-सवत्तिवरोण CL. मराठी सवत भानुमरपा-भानुमती was the wife of दुर्योधन मणितम्-pp of भण् 1 P to speak. mostly used in dramas only सहदेन श्रुतम्-Sahadeva, did you hear this? उचितम्-Apts (Dictionary) thanks this to be the PP ok च्4p The Unådı clags however contains the word with the fol रुचिपचिकृचिटिभ्य क्तिच् । Un.4 196 and चिन as derived from 14 20 साहच्यात्-through association मभि 18 understood मर्तृप्तदशानि-मनुचेन सरशानि मूळयते-stupefies, causes to fant. Fug 18 vrh statement illustrated by an example वचन-10 the sense of the faculty of speech Cf श्रवण युम्माकममुगु etc -बुद्धिमतिका meant that the संयमन of द्रौपदी s haur would be constantaneons with the मोचन of भानुमती। e the पाण्डव would, at last, kill the fas and thus antie their wives' hairs शहस्ता-the brands of hair "पाश पवश्वहस्तश्च कटापार्यो कपात्परे।' Amar S D cites this speech as an instance of हेतु (हेनु.

·20 CE सापेक्ष 4" क्यि समाप्तोक्वामिष्टकृद्धतुदर्शनात् ) The reason for the असंयमन of Draupadis hair is the अमोचन of those of भावमति साधु बुद्धिमतिक ote Jag says-अनने हर्परूपशिल्पकमुक्त । यदुक्त तंत्रव-'चित्तप्रसादो हर्ष भ्यानिमित्तस्य संगमे। 1 घचतौ यौ भुजौ ताभ्यां भ्रमितायाश्चण्डगदापा अभिघातेन सचूर्णित ऊरुयुगल यस्य-whose pair of thighs is reduced to atoms by the stroke of my dreadfnl mace brand ished by shaking armh स्त्यान अववद्ध घन च यच्छोणित तेन शोण पाणि यस्य स (भीम )-whose hands are stained red with Sayodhana s blood which is df fused, curdled and thackered This comp Is सापेक्ष : e the word सुयोधनस्य 1s left out in It Such comps are allowed स्वेऽपि गमकत्वारसमास | Malli eg अयस ते तिष्ठति सगमोत्सुक 15 3 13 Jag remarks इह त्यानेत्यादिक प्रतीकाररूपो गण्ड | and quotes प्रतिक्रियान्वित वाक्य प्रतीकार इति स्मृत SD cites this speech as illustrative of परियास (अग of मुखसन्धि ) Jag quotes परि-यासस्तु कार्यस्य भाविनो निश्चयाद्वच । D R however quotes it as an instanon of समाधान (p 11) where he remarks -अनेन वेणीसहारहेतो पोप वीजस्य पुनरुपादानात्समाधानम्। किं नाथ eto nce Spanillustration of विलोभनम् (गुणाख्यानम् ) ' कोलाहल कल्कल Amar करकल (st dir)-confused Marh the change of diction Here, as 11 St122 2727 34 etc the style as named गौडीया (ओज कातिमती गौडीया । का र सू1212) This occurs in the speeches of # and other warlike characters As for other obaracters mark the style In the case of सहदेव consoling भीमsanger or दुर्योधन speaking fondly and confidentially with भानुमती (Act II) धौर-मधेन आयस्तो योऽर्णवस्तस्याम्भसाशुत यत्कुहर तस्मिश्चलतो मदरस्यध्वान इवधीर-ruabling deep Rs mountain #3 churning in the cases of the ocean which are flooded with ata waters, being agitated by the chorn ng (at the tims of समुद्रमथन) Cf देवासौरमृतमबुनिधिमन्थे । K5 30 150 INT Ad: 18 अणव (अणांति सन्त्यस्य Bcc अर्णसोटोपश्च Var on DOISE 22 मन्थायस्ता the ·21 e Pan 5 2 100 ) the ocean प्लुत Hooded, uundated वान-"धनि- ध्वानरवस्वना Amar Torri-"in the midst of the mingling found of various kinds of drams' Jag qaotes FachCamor भेरीतशतानि च । एकदा यत्र हन्यते कोणाघात स उच्यत | but he tales at to be भावलचणे सप्तमी गर्जन्तो ये प्रटयवनाम्तेरा घानाम योन्यसपठाइव चण्ड-Dreadful as the collision of numbers of clonds thunderog at the time of general degtraction The word घग pro perly used in the case of elephants, is also used by authors in the case of clonds. Cr प्रटयघनघटा K. Ill also दौधिक्यग। Utt 2.29 1 5 19 कृष्णाापाप्रदूत-The foretoken of the wrath of जीपी It is better to soire it as कृष्णागत कोष wrati in connection with Krzakns बुरुकृपानिधनमर य उत्सातम्तस्मिन् निर्घातवान - unosaal phenomenoa boding the death of the Kauravas a att lit the noise of conteading winds in the sky "वापुना निहती वायुगंगनाच पनत्यप । प्रचह घोरनियापी निर्यात इति कथ्यते । अस्मत्तिह नादप्रतिरप्सिनसख-भस्माफ य सिंहनाइस्तस्य प्रतिरसितस्प सताइव like (ht. friend of the reverberations of my warcry "FETT TREAT" स्यात् ।' Amar सखि is changed to सब "राजाह सविम्यटच्" Paa 54 91 Harl how, here, the sound carries the sense चुकी-see infra Act II. वासुदेव (वसुदेवस्यारत्य पुमान्-अप) Epithet of The tone of it was sach es would make the hearers think that कृष्ण was really come Hence कृताचटय (St dr ) and भीमसेन (ससम्रमम) सयमितुम् 1s the correct read ing Duryodhana did not bi maelf want to try to bat ho asked दुशासन to do so. The constr with आरब्ध as कर्मणिन standing in apposition to aleta (anderstood) s & carioas one Properly the infin सयमिनु has a passure force and consequen tly (verb intransitive) also is treated as a transitive Toot. So, यपपि स्वामिगुणा न शक्यत विस्मर्वम् । In 2 Jag bees in this the समय (an अग of निर्वहणसधि) and quotes विरोषस्याख्यान यहादुखस्य समपो मत |-we do not understand bim. भरत gives the fol def OF समय समागमस्तु योनामानन्द परिकीर्तित । दुवस्याप गमवैव समयोऽपनिगद्यने ।। नाना 1997 DR. det similarly and this generally comes at the end of the drama विश्वरूप---Th3 es described at leagth a Bg 11 Seo Vb Udyoga. 130-131 ·22 23 1 शिबिरसनिवेशम्-the camp (Ist the staation of the camp आकाशे दत्तदृष्टि (St dir) of आकाशे रक्ष्यं बड़ा We have great पणं यत्स्यादारीरनिवेशनम् । परोक्षान्तरितं यचाप्याकाशवचनं तु तम् । नाटय 88 For details see infra Act II also App II बुरुकुलपासन--dis grace to the family of Kurns Also the reading पास एल (afi ल सिध्मादिभ्यः (लच् ) Pan 5 2 97) पौरस्त्यकुरपांसन fb मर्यादा-of respecting the Divine वासदेव Bhima means the wratio पाण्डवs will be Bimply an apparent resson for the destruction OF मयैवैते निहता पूर्वमेव निमित्तमात्र भव सव्यसाचिन् । Bg 11 83 आत्मारामा --Selk pleased, आत्मनि आरामो ये ते योऽन्त सुखोऽन्तरारामस्तथाऽन्तज्योतिरेव य स योगी प्रनिर्वाण प्रमभूतोऽधि गच्छति । Bg 524, also Ck ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना Bg 13 25 also सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हदि निरुध्य च । Bg 8.I? Man other explanations aro offered --Jag 1 आत्मैवारामो वन येषां । (आत्मवनयोस्तुल्यत्वेनात्यन्तमौदास्यमाविकृतम् ) ॥ आत्मन्यासमन्ताभावे रमन्त इति Others 1 आत्मैवाराम क्रीडास्थान येपाम विहितरतय who har set their mind upon Construe निर्विकल्पेसमाधौ विहितरतय -निर्विकल्प समाधि-“An exclusive concentration upon the one entity withont distinct and separate consciousness of tbe knower, th rrown and the knowing निर्विकल्पा शाज्ञानादि विकल्पभेदलयापेक्ष (opp सविकल्प) "समाधिर्ना (IAS) Med योगिनो ये विधिवा क्षेत्राभ्यतरचारिणम् । 677, also अन्तर्यच मुमुक्षुमिनियमितप्राणादिभि मुंग्यते । V 1-1 ज्ञानोत्सेकाद-through the excess 1nowledge offu 126 तमोग-थ-तम 19 technically namee अविद्या or अज्ञान CF “देहे नप्टेऽइमेव नष्ट इतिरूपमज्ञानम् । ' Khle quote भियते हृदयप्रन्धी नियन्ते सर्वसशया | Munde28 मपि-अनिर्वचनीयम Indescribable ck अचाइमनसगोचरम् । c यतो वाचो निवर्तन्ते अमान मनसा सह । (श्रुति quoted by all ) तमसा ज्यातिपा वा परस्तार-GE ज्योतिषामपितज्योतिस्तमस परमुच्यते । ज्ञानं शेयजानगम्य दि सर्वस्यपिहिता Bg 13 18 सत्वनिष्ठा-devoted to or practising the quality goodness or purity of सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्नप्रकाशोपजायते । ज्ञान या तदा विद्याद्विरद्ध सत्वमित्युत ॥ Bg 14 11 वेतु used in the sense of capability पुराण-पुरा भवम् The affix अन 18 affixed acc प्रगेऽप्यपेभ्पष्टयुट फुलो- Pan 4 3 23 Pan uses the word in पुराणप्रोदे! or overflow o . can kuov' Imper& U सायधिरं प्राढ़े ·23 - मागकल्पेर 43 105 It will take the affix तुद (R) ace the general rule "पुराणोकेषु ' इति निपातितपुराणशब्देन पुरातनशब्दस्य बाघ प्राप्तोऽपि पोरादिवानेतिबोध्यम् । पुराणेति पृषोदरादि पुरातनेति चेत ये।' Nacesh In परिभाषेवर (on वापरान्येव निपातनानि। 118 ) In both the dissolutions gti and in the a and & are dropped acc. पृषोदरादीनि यथोपरिष्टम् । Pan 6 3 109 Cf समादिदेव पुरुष पुराण । Br 1133 सनातनम्रव पुरुषो मतो मे। Ibtd 11.161019,89220 अध्यरस्पति गुरु -What is the resolve or tho mind of युधिष्ठिर (अपि+सो 4 P ) दुपर-The king of the Panebalas, father of ari and of 72737, who killed amor in a treacherong mpaner and thus revenged for the defeat that the latter had inficted on his father विराट-The King of the statsyas The Pandavas hred incogaito ja tho service of this king for one year afur and अपक, Bons of युधानि , ancestora of कृष्ण, founders of the family of अपरिण: भौहिणीपतय -Field marshals, generals Technically at walf of 18 a large army composed of 21870 charioty, as many elephants, 60610 horses (thrice the number of chariots) and 109350 toot (Stimes the number of chariots) Der poi ti fc-it Samdhi, 18 अशीहिणी aco अशाहिन्या छपमख्यानम् | Ver on Pan 6189 - Is charged to Dacc Pan 84.3 Of एक्रया व्यथा पत्ति पनपातिका । पपरेखिगुणै सपमा दाण्या ययात्तरम् । सेनामुन गुल्मगणी वाहिनी पृतनाचमू । अमीपिनी दशानी किन्यवाहिण्यय सादि । Amar also Ib Adi 2.23 26 Mark the device of the poet to avoid the banecessary ·24 nature takes च्चि Gf. " येन रूपेण प्रागभूतं यद्वस्तु तस्य सद्रूप प्राप्तौ": बालमनोरमा and also "विकारात्मतां प्रामुक्त्या प्रकृती वर्तमानाद्विकारशब्दाच स्वाथै विस्यिात् । करोत्यादिभियोंगे।-St. and this प्रकृतौ वर्तमानत्वं 19 Interpreted by नागेश In लघुशब्देन्दुशेखर by "तस्य प्रकृती वर्तमानत्वं गोण्या 2791 Thas attitat seenis to hold that fea ia appropriately osad only when the attribution is metaphorical (ito ) and as Prof Gajendragadkar points ont ( Sak.) "the use of the fa, by कालिदास in-'अमुं पुर पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ कृपभध्वजेन' and: nadigaag.£17 ( R. 236 and 23) can "best allnstrate" this metaphorical fez and the use of Rein Hitta (Sak 1 or here ) 18 practically wrong and " most be classed as poe tical license". If the great grammatian meant this, we bez to point out that his hoften does not stand and that even TIGT kumselt uses the leg in a sense where metaphor bas to scope, ea in vedor fxftARTOTE 1-Pán. 2.1-35 and partita. 1 Pán 2.1 5--where the words fast and 37509 do not signify any metaphor. The Var. "raz na 47" 15 too a matter of fact: thus when a thing becomes or 18 made to be, natarally the question arises what it becomes or what it is made to In anch cases the roots Erziet have but to possess a $10 कर्ता Bet we not rarely come across such feels as do not indicate any transference " or "metamorphosis", but simply an attribution which 18 innate and proper. In "07 DRIFT AT: Tip graiyar. i Sk. where the int were not previously s413 or the 941; gita and where the dissolution del garTITAL, and not 990Ft: Jet: Fità au 7, is correct and appropriate Jag remarks--afa T: Kale inda fault with this gror and suggests it should be grated. We think we are not in s position to supply the right word unless we determine as to whose speech it 18 Bhimasena immediately speaks ouai gouai ......37THEY 199na: This speech may, we are not certain, have been addressed to युधिष्ठिर विस्मर्तुम्--Kale expects शमपितम्। but such scrutinising secaracy cantot be sought in orr anthor: Trans. "neglect or ignore." mitage geval-Kalo qootes. I TI कामये पापं अपि कीटपिपीलयोः। किं पुनाति वर्ष कामयेयं कथं च न । एतदर्थ be 60 ·25 सया तात पश्चपामा पुराता | b Udyog 163 26 27 Cf also तस्मा आविय हन्तु पातराष्ट्रानम्ववान्यवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिन स्पाममाधव Bg 137 गुतमेव भरणिस्तेन सभूतम्-Tourished by tael of the gam blog sto--firewood, particolarly of Sami Fractatafor Fac णिई पो । Amar यौधिष्ठिरम्-युधिष्ठिरस्य इदम् । Pan 43 120 This नेपथ्यवचन 1s quoted in S D as an instance of समाधान (बीजागम समाधानम् ) D E differs sud regards at to be इन्द (दभेदनम् ) and remarks अनच्छन्नस्य द्रौपदीकेशसयमनहतोयुधिष्ठिरकोष स्पोद्रे । प्रत्यनलघरस्तनितमासल -tull toned as the rattling of clands of the time of nurversal destruction मासल =गाम्भीर्ययुत (both used of sound snd the producer of the sound) of गर्जत्पलयधन घटान्योन्यसघडचण्ड 22 supra For the tense of मासठ C जलभूत मेरमन्धरम्तनितमासल कुतोन्वेष etc Dut s also प्रतिमिनपुष्करावर्नस्त नितमांसल । Me 2 Speech, quoted ns D and D R as an instance of परि भावना (परिमावोद्भुतावरा ) Jag declares this as विदवसधि and quotes कालय प्रभव सम्रमो विवोमत । 25 चत्वारो वपमृत्विज ne four, अर्जुन, नकुल, सहदेव and my selk मतो यजति सविर sanctioned by ऋत्विग्दादिमुनिणगयुजित वाच | Pan 3259 अस्याधेय पारयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मरवान । य करोति रतो यस्य स तस्यलिंगिति स्मृत । कमोपदेष्ट-The chief preceptor, superientendent else called वपदप्त, सदस्य and विधिदान The comp क्मोपदेष्ट Is faulty since & nono ending in cannot be compowoded with its object in the gen sce तृजकाभ्यां कतरि | Pan 2015 We can however, defend it under the general maxim शेषपच्या समास I Kalyata or we may conander the coup as द्वितीया स. and aupport it by the Sutra नसोकान्ययपटनाम् I Pap2369 Udyota (com on K.P) remarks-स भगवानित्यनेन तादृशस्योपद्रष्टत्वेऽवश्य कार्यसिद्धिरितिध्वनितम् । सपाम एक अध्वरस्तदर्थ दीक्षित Or सपामावर दीक्षित-Ritiated for the 68crifice of war अध्वर der न वरति कुटिलो न भवति-(पचादित्वा र) (6) rinch is not crooked, 1 e 19 in conformity with tha ·26 . "Pan 4 1 137 "स्याद्यश पयो ere included in the Sastras, or (11) eta Axl achat AYA 3 (Nunkta) Harmless, innocent or (14) SETİ FERİ Tia Fiat (+ )-which Fields bestitade दीक्षित (pp of दीक्ष। A. or दीक्षा सजाताऽस्य acc तदस्य सजात तारकादिभ्य इतम् । Pan 5226) गृहीतत्रता-The FETTfois of the sacrificer, mast assume the as assigked to her, along with him Kyle reparks "The me obserred by atta here was that of wearing her bair loose कौरव्या Cr stu 19 sopra grafuar grauia alleviation of the rankling feeling arising from the insnlt to our consort 1584 a Kabatriga Affix यत् acc राजधशरायत् यशोदुन्दुभिः-ind of double drum Cf47926 दका Amar भानुजीदीक्षित dissolves यशोर्थ पटह' and puts the comp in the 77.4v class Kale follows him thoogh it is true the word en is dropped here, sach comp अवधासादि class and solved यशसो दुन्दुभि and so on K P finds fault with the constr of the serse, as commit ting the mistake 377Fm, the intended connection being not hept Here the word, THEFT, he Eags 18 intended to be construed with each of tbe diff classes and should bave stood separately as AZT, eo 18 to be connected with them bat as it is compounded with it, it loses ats other connections T1=3TAÏTI-Mark the use of an in the king sense of f**, rou GATFysyl i Ott 5 The two speeches bro qooted ins D& D R as illustrating करण (an अगof मुखसन्धि,) करण प्रकृतारम्भ !-nd the latter remarks अनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानतामा रम्भणारकरणमिति । वाष्प धारपती-(st dr) with tears यच्चाम्बा कुन्ती आशारते तयुष्माक भवतु-Instead of saying benediction such as first etc to them, which was not within her sphere a9 A wife, she suggests at indirectly 99-ge Atm in this sense HUE ET --& benedictory expre<5100 अरीकावासनया-pretended or false consolation 26 परिभवशातिलग्जाविधुरिताननम्-ith my face looking bumiliated owing to (the repeated ) groning of insolts निशेपिता कौरवा येन ताश-ho has not illed the KaTTAVAR ORE in the T ·27 and all. न विद्यते शेष येगा ते निशेषा । तत्करोति-" इति णिच् ' denorm Verb from निशेष वृकोदर-In the stomach of भीम, there was a powerful fre (wbich created such an appetite, that be devoar. ed heaps of food) कनामाग्निरुहरे यस्य Kale derives वस्ये उदरं यस्य (wolf bellied) अनि शेपितकारध्य न पश्यसि--Mark the force of the two negatives CE का लं सू सभाम्यनिपेनिवर्तने दी प्रतिपेधी and द्वौ नौ प्रकृतार्थ गमयत । falli DR mteg this speech together with the previons Ode of द्रौपदी, as an inst of विधान and remaris सग्रामस्य सुम्वदुःखहेतुत्वाद्वि धान S D differs and considers it as उदेर see supra stz 24 अप्रमत्तं अप्रमत्त वा सचरणीयानि-14 which one's Imovements must be cautions Cf अप्रमत्ता परिकामत | Malt सुक्षत्रिय-The address 18 intentionally pued for gentle reproach Bhima reminds her that she 19वीरपत्नी 27 अन्योन्यसिमसारकालस्तेन भित्रा ये द्विपाम्ता रचिरं वसा मांस मस्तिष्क चतेपा पके-In the mnd of the blood, fat, flesh and brain of elephants whoge temples are sbattered being struck against ons another's उपरिकृत पान्यालो येन अत एव विधान्त पदातिर्यत्र तादृशे (पपसि) स्फीत-abundant रपीत यदसूक् तस्य पानगोम्य तासु रसन्त्य अशिवा या शिवास्ता एप नूगाणि तेपु नृत्यन्त कबधा यस्मिन् ।-where head less trunks (ot bodies) asnce to the accompaniment of सूर्य3 10 the form of the yells of inauspicious vixens, who horl on the occasion of the drinking feasts of abundant blood गोठी सभा सलापयो ।-Med नृत्यत्क्वन्धे-"Headless trunke are eard to dance on the battlefield, when one thousand warriors are killed statine of नृत्यत्वबन्ध समरे ददर्श। 8751 पण्डिता पाण्डपुत्र। The Pandavas are clever, or able enough CF नवानां पाण्डित्य प्रकटयत पस्मिन्मृगपति । Bv 12 The purpose of the acs I, is to give a suitable introduction to the principal action of the plot--a summary of past events that would give a conneoted narration of the extensive history of the भारत--only so much as has direct infinence upon the movement of the plot ·28 1 Bhima and Sabadeya are introdaced to the andience in an artistic manner making use of the contrivance no (as in Dfu 2) It mentions (a) the deputat on of Krishna to the court of Kauravas to seek peaceful settlement of the parti tion question (1) the diesension of Bhimasena from this PALCO ful measure (c) the creditable wish of Yudbiehthirs to avoid war and its attendent evils, (a) the 7, and Aun episo des together with the exile and incognito of the Pandavas, (e) the moderato terms of the treaty offered by Yudbishthira 3 The main action in this act which renders assistance to the progress of the plot is the vow of Bhima declaring his firm resolve to kill the century of Kauravas, drink blood from the breast of Tk7 aod poand to dust the thigås of gain with his piace 4 This intention is father confirmed by the immedi ate event invented for the purpose vrz the trant that hat aimg at Atat 5 Krishna s negotiations fail ver onsnes Eventually the story is narrated of the attempt of the tas to bind Krishna 6 The Pandava warrio2 get ready for the War ·ACT II. कचुकी-The Obamberlara (कचुकोऽस्यास्ति) This character is commonly represented in dramas as a personage grown grey in his function of gaarding the royal family and attend ing n pon tho King on all consequential occagions He 18 made to describe his old age and its pains and penalties (as in V) then bir long experience and the consequent confidence and im portance he carries with him among the courteers All unter harem affairs are entrusted to him, and he also serves as an errand bearer of the royal household Sometimes ho 18 represented as a cautious and suspicions intriguer ready to slander and to breed bofriendly relations (B3 in Min ) For other charac teristics-Of ये नित्यं सत्यसपना कामदोषविवर्जिता । ज्ञान विज्ञानश्चला क्चुकीयास्तु ते स्मृता-मातृगुप्ताचार्य--also of मरत नामशास्त्र 2458 and. भत पुरचरोटद्धी विप्रो गुणगणान्वित । सर्पशर्यकुशल कन्चुकीत्यभिधीयते।, SD and शुद्ध कुलोदत वात पितृपंतामह शचि । राशाम त पुराध्यक्षी विनीतच तधेप्यते ॥ वराहमिहिर पिनयधर-C जयधर of the पाण्डवर अम्बाया पादवदन-Th s 18 not to be confonaded with the 97777 which te i had done in the last sct Blace in this sme speech infra 4.17 refers to the commencement of the war, and the death of 14 Y and further of भीम It seems it was a daily practice with the daughters in law (viz HRT) to do this honour to their elders Hence prefer the reading पादपदनसमयात् etc समय-daily practice or custom समपा शपथाचालसिद्धा न्तसविद । Amar राधेप-(राधा+टकू sce नीभ्यो ढक Pan4 I 120) on epithet of Karna The son of Toft while she was yet a v rgio, Hy the god San Dorvàsas bestowed upon her some charms by which she might beget sons i invoked the god Son with one of the five mantras and got a sou from him भरसक यहाभात्रा सह ग्रासत । असूत तनय कणं मास्वरकनकण्डम् । तया पधुभपात्यको एनया सटिल मिस सि सूतेनाधिरथिना सप्राप्त कानमै सह । तदापया वा तोप रापया वसुना सह | Bm 1 511-513 Duryodhan made friends with him, as soon as he anderstood that be was a warrior of high ·30 for जरया credit and a match for at Once while of was combating with अर्जुन, कृप said that कर्ण belonged to the lower caste and should not combat with अर्जुन दुर्योधन, malicious of अर्जुन : valour, cres. ted 4uf a king of the 34t country He was an exemplary donor See anfra Act 3 33 5 18 जयद्रथ-King of the सिंधुदेना and the husband of दु शला, daughter of धृतराष्ट्र He took a leading Part in compassing the death of TAFY which deed was avenged by अर्जुन by kalling bim समर-(समृच्छन्ति अत्र घा)-where armies neet, battle सभाजयितव्या-have to be congratulated upon Mark the weked delight ot दुयायन see antra sta 2 ety गन्तव्यमिति-Tha इति 18 redundant and should be dropped, but not, aa Kale supposes, because this aa 18 followed by 1110 the next sentence That यत् 1s explanatory of अहो प्रभुविष्णुता etc जरसा-option मर्यादामात्रमेवावराधव्यापार-my fonction in the haiem is to be only within its limit Imust not infringe it सन्ति पुरिकाणाम-अन्त पुरे नियुक्त प्रान्त परिष ठक aco तत्रनियुक्त (Pan 4469 )-of all chamberlains 1 Construe उश्चक्षुपि सत्यपि इक्षितुमल न, श्रुत्वापि न आकर्णितम् सेवास्त्रीकृतनीविलस्य मे जरसा किनामकृतम्। उबैश्चक्षु-- sound or powerful eyesight, Cf अनुयुक्तइव स्ववार्तमुच्चे Ki B 3. वियते पनिरुचकरपाम् । Ibad 2 40 The indeclinable is often used as an adjective Kale and Ras prefer sag for the sake of symmetry and take अल with श्रुत्वा But it will then indicate "prohibition' scc अल खल्वो प्रतिषेधयो प्राचातवा 1 Pan 3 4 15, and cannot be taken in the sense of 'Playing beard fully Moreover it is not desirable that the u shoold be sacrified for प्रम (symmetry ) श्रुत्वापि नाकर्णितम्-Kale quotes बाण- भृत्या अपित एव यच विद्यमानेऽपि म्वात्मनि अस्वाधीनसकलान्द्रयत्तिय पश्य तोपि अघा इव गवन्तोऽपि बधिरा इव, वाग्मिनोऽपि भूका इव शक्तना प्याधिकार-ete Cf आचार इत्यवहितन मयागृहीता या त्रयटिरवराधगृहेषु TIF IS 5 3 jugat-supply afd and trans 'placed at my disposal, or under my authority' सर्वत्र स्खलित-I never behaved baughtily although I observed orrors everywhere This talks of course intended both to intimate his owe wis dom and to intensify his responsibilities and painfalaegs ·31 सेवया म्बीकृत जीवित यस्य-wkase like is owned or bought by Bervitude Cf सेवा टापत्रकारिणी वृत्तधिय स्थानेश्नति विदु । 2314 आकाश (st dir)-This is what is technically called आकाश भापित It walkind of monologue The person addressed is not brought on the stage The actor on the stage pats questions to the one not present, and pretends to get rephes to them, he repeats the answer himself This device 18 pecaliar only to the Sanskrit dramag and it is extremely helpfal as an epitome of past and coming events, as well as, a means to keep away those characters whose introduction on the stage would cause unnecessary delay and inconventence धुण्डीराज (on मुद्राराक्षस) quotes "अप्रनिट सहालापो भवेदाकाशभाषितम् Bharat def दूरस्थान्वेपण न्यस्म्याद शरीरनिवेशनम् । परोक्षान्तरित यच्चाप्पाकाशवचन तु तत् । तरोत्तरकृत चोक्यै सलाप तत्र योजयेत् । नानासारणसयुक्त रसभावसमुत्थिते । नाय. 25 87 89 कि वीप्येमित्यादि विमापात्र ब्रीति यत् । श्रुलेवानुत्तमप्येकम्सम्यादा मारामापितम् । DR 1 67 पिद्दगिका-probably the name of a mand. servant Jag however, interprets it as पशिवर, the proper accapant of the pati Tafe-Oiff aura sapra quotation नितित गुरुवमन यया ताशी-Having finished saluting the feet of the elders (r गान्धारी) गरबमात्म पापाराय-Cf तेन हि गच्छत्वार्य । मम पुनजीरिया प्रसादेनास्ति इह प्रवेश 2 अवस्था देवी निवेदयामि-Such curious constructious are Sanskrit, Cf सा सह विहितमति मा मह कथयिष्यति S 1 or विलपन्त कपिलटमशृणोत् । Kadambari वासुदेवसहायेपु-put in here to imply astill greater reason why the पाण्डवs are co powerful पतित्रता- chaste and loyal wite (पतिर्वत यम्या सा प्रत object of devotion) अयपातपम्-(सत्यमनतिक्रम्य यथातथम् । तथाशब्द तथशब्दो वा सत्यार्थ )- amproper, unworthy. cf यथार्थ तु यथातथम् । Amar चेष्टित-act 2 371 TEU TIE-Since the wielding of a weapon पञ्चम्य पाइपरािमि । Pan2310 The two seaaes of sit are enumerated ॥ भामर्यादाभिविध्यो-Pan2 1 13 (6) limit in lusive & (u) limit exclusive We hare other meanings (In.) beginning from, since etc आजन्मनोम वितय भरता किटोक्म् | Infra 3. 15, or आमूलाच्योत मिच्छामि।s 1, and (iv) until, upta etc as आमुत्ते सतार ISK. आमेखल संचरतां धनानाम् । Kn अण्ठपरशो-~nlose परय was not common in ·32 blanted : e bampered (bince its wielding ) dat goes with fr. a1919–Jeg takes this as aze -(Vár on Pan 1 4 44) This 18 incorrect This dative follows the role FW RYAN at (Vår on Do ) ICA--The first Field marshal of the Kanra Vas in the Bhératian war He held the field for ten days He was the son of Tag from ort, and was his heir apparent On one occasion at happened to see a daughter of a fisherman, egas by name, and being fallen in love with her, agked to negotiate with her father in the match, who agreed to comply with the proposal, in case the song ol yad by the be nost alled As heirs to the throne To please his father, Cowore that he would not claim the throne and on account of this "dreadfal" oath, he came to be known as "Spra, and in order to confirm hus oath, he remained a bachelor for life He wag an exception ally able warrior, and 17 had to take the aggistance of feet, (who was formerly a female-whence the inaction of before him to kill hun See afra str4 ततो तरिक्षेऽसरसो देवा सपिंगणास्तदा। अभ्यर्पन्त दुसमाप्मोयमिति चायुधम् ॥ Mb प्रोट- Veteran, perfected (aco - hittat Varon Par. 1 89 ) एकाग्नि' acc 'एकादाकिनियासहापे Pin 5 3 52 अगतिभिम धनुर्पम्प 750-whoso bow 19 boatched away by the enemies TIC ought to be changed to धन्वन् at the end of a बहुचहि comp aco पनुपथ । Pan 5 4. 132. Vamada, also criticises ench a comp Inमत धनुपरयसभायाम। का . 66 The form is defensilio under समासातीपधिरनित्यः पिरिमारा 8 Cf आत्तधनुपाम् infra 3 4 8419-Arjana s son from Sobhadrá (81bter of) Hence known ns . He was born with a heroic appearanco (भभिटम मायुर्परप) To was killed wbile breaking through a TEL, a peculiar arrangement of the army, composed by a at the reqbest of the or Ilus death is marked with utmost shame on the part of the other party Tui, gros, 7 and other warrior fellch bim, single thooob he was, and when mimg could Out! old any longer be socernled एवंधाम min fitti-thit sentence 19 withont a reasonallo DEDIOS ·33 We are almost tempted to read a fort, which will give Is sensible expression विष्कम्भर an interlude, always coming between tsro acts It gives in brief, the links of the story, that has already takes place and that 18 going to happen presently It contains one or two characters of a middle position and 18 19 It aleu contains two characters one of middle position, the other of lower one and 18 मिश्र (हत्तवर्तिप्यमाणाना क्पागना निदर्शक। सभितार्थस्तु विप्भ आदायकस्य दर्शित । मध्येन मध्यमाभ्या वा पात्राभ्या मंमयोजित । शुद्ध स्यात्स तु सकीणोंनीचमध्यमकल्पित ISD) The passage कवी-पोयमुयतेपु-अभिमन्यौपाद B quoted in D Rss an Instance of परिसर्प (an भग of the प्रतिमुससन्धि )--श्नष्टानुमर्पणम् , also तत्र विष्कम्मको भूतभाविवस्त्लशसूचक । अमुख्यपानाचित सक्षेपैकप्रयो जन! Sudhakara See App II. This one 18 पद्धविकभक सुवदना-~the name of the सम्वी Of प्रियवदा S जन person. अनुगटदर्शन-portending evil अचल दर्शन यस्प प्रतिपय त्यौ-प्रति against, 69797 set, make, hence, "make them auspicious by counteraction प्रशप्तया-its a belief among the Hindus, that ominous dreams lose their efficacy of communicated to others चिन्ता नाटयति (st dir) mark the device here used, to introduce दुर्योधन and कभुकी to the audrence It was natural that eather of the parties shonld remain silent, 80 88 to avoid confasion 10 their conversations Similar device 19 adopted by Kal dasa in Vikramorvesiya, to admit the conversation of चित्रलेखा und एयशी, without any confusion with that of राजा and विदूषक who meditates to seek some means that will bring eatz-faction to the king in his passionate condition एप चिन्तयामि । मा पुन परिदेवि तेन मम समाधि मिन्दि।-(चिन्ता रूपात)-12 सूक्त-a weetsying 3 गुन्या-secretly अपशरिणाम्- of the enemies (nath अप- कार Or with प्राति) अपार-Harm, sajury दोण-The second field marshal of tbe कौरवs who maintained the field for ire days माद्वाज पुरा दृष्ट्वा घृताची सु सु रीम, हविर्घाने चरम्बीयं निदधे कटने (द्रोणे) च्युतम् । तस्मादमूल्मुनिसतो दोणो वेद 3 ·34 विदांवर । भनिवेशामुने प्राप पोखमायमुत्तमम् । शरीरमात्रशेपोहं गृहा- जात्राणि दक्षिणाम् । विमुखातिमुख द्रुनोत्सहभार्गोयहम् । इत्युक्यास्मै ससहार सरहस्यमत विभु (परशराम ) दो सर्व धनुर्वेद विपात्र ग्रामफितम् । He became the martial preceptor of piras and qiºgas, and married 79 danghter, who bore him & BOA named u47 800 infra at 3 कधुकी-देव नैवम् eto Kandhukin means to say that such an act as the slaying of Ary on the part of an was not so impossible, but that the other two, Fof and a were certainly not & single motoh for the hero This was the chamberlain . plain talk Kale lowever misinterprets thra passage He splits the sent FORTEVOH eto after an and takes it with the previous one, and awkwardly remarks "Fero (Infra) Duryodhan speaks out what was passing in h18 mind thongh the Kafi did not say that actually Further on, the st der AITETA 18 only possible to our explanation Kancbakın being remonstrated with, on his plain talk, hos Cansu to be सबैलक्ष्य शरासनम्-( रा अस्यन्ते अनेन "करणेल्युट aco Pap 33117 ) -an arrow sbooter, a bow II T241-acc 1 uragini Pán 2 1 56 4 HT-old aged "जीतेरतीता दापरयय । Malli गांगेय-भीम A-Ie was origioally a female, being *** born in tho family of get for ayonzing her insalt ou the part of भीम From her childhood who you brongbt op as a male, And in due course married to the daughter of fragt Tho open secret lenked out and हिरण्यवर्मन् prepared to attack दुपा kingdom At this time, for contrived to exchange her B01 With a 3 and thus averted the calamity Ia the great Bharat an war ho proved to le a means of killing a who deci ned to fght with one who was formerly a female Wit took advantage of this ar d overcame a who was otherwis more than a match for him SD quotes tbe atz, as an ios tence of six # see G 193 MTTF -ith omlarru's most sees spra OTTOarts- Antitrangi-'I did not expe beforehand that may plan talk) would causc nay enCTOBObzont opon your berom ·35 and (bence such words escaped my lips )" The passage 13 vaintelligible Kale interprets othermise-"I said so because we had never before witnessed anch failure of your prowegs as was shown on this occasion when so many of your renowned generals combined to kill 944-g bghtiog all alone" This seems rather fare fetched 5 This stz 18 80 Justance of भ्रंश or alip-bat poetically at is not a tor fault because the slip is intentional Daryodhana should properly have sard पाण्डुसुत सुयोधन as torrected by the art infra stz 6 The rhyme of the verse is such that one should be incluned to say पाण्द्वसुत सुयाधनम् । सहभृत्यगण- Cf. mpra 17 सयुग war similar ominous councidences CE राक्षस-तदपि नाम दुरामा चाणक्यबर । दौवारिक जयतु । राक्षस -अति सथानु शश्य स्यात् । दो०-अमात्य | Mus एतद्विपरीत देवेन-Kafichokin 1s not willing to repeat the annous slip of दुर्योधन, hence thrs round about speech 'पूर्वम्--As she used to do heretofare व्याक्षिप्तम्-aneasy, distracted 14-Thia 18 a customary privilege of important personages It does not always mean that the commander does not know the way कचुकी (पुरोऽवलोक्य-) etc --such descriptive passages are mostly put in the mouth of the fa la Vibramoryasiga, act 3,101s made todescribe the दिवसावसान or the sunset and the details of its scenery la Bladrárabahasa we have a description of natural scenery by चन्द्रगुप्त on a similar occasion nact3789 Here the season to be described 18 शिविरd as appears from the context एतत् with वालोंचानम् तहिनस्य (snow) कर्ण शिशिर समीरण (wind) तेन हिना अत एव व धनाच्च्पुता या शैपालिका (पुप्पोमेर तामिविरचित कुरामप्रकर यस्मिन् तादृश (बालोद्यानम्) ईपदालाहिता मुग्धबधूना कपोलास्तद्वत्पाब्य या पलिन्य (s certain creeper) तामि विजित श्यामलतासौभाग्य यस्मिन तन् (पालरोशानम् ) सालोहित-The word 18 taatalogicul, since stand af mean the same thing छन्मीलितानि (bloomedy बहुलानि कुखुसुमानि ते सुरभि शीतल च (बालो- पानम्)। श्यामलता or श्यामा CE श्यामा तु महिनाहया ·36 7 प्रात्येन (हिमेन) मित्र मकरन्द ( honey) तेन फराला (brast ling) कोशा येषा नै । quali पुष्प रजनीप्रद blown during the mght. अभिभिनाय कुरा (buds) तेपां उदरपु य सान्द्र (thicl) गन्धस्तेन समाचतानि (Indicated). पतन्ति has the force of a verb of motion hence the accus कमलानि-See Aptos guide 830 Cf नोत्पतति वा दिवम् । Kadambari अमुष्मिन् उपसि-The neuter is correct CF उप प्रत्युपप्ति लीवम् ।-Med 8 There is a ऐप on the words जृम्भा, etc The opithets Lere apply to bees as well as tolings जुम्भा-(1) opening, blooming (n) Yawulog (6) जाभाम्भसमये प्रविततानि (expanded) यानि दानि तदुपान्ताना यानि जालानि (group, retwork) तेषु प्रविष्ट । (a) जृम्मारभसमये वितते (great) ये दले (panes) तदुपान्ते यम् जार (window, lattice) तेन प्रविष्ट 1 quan हस्तै rays धनपरिम"श स्तोक एश्यश्च अगरागो येषां ते। विकचा (blown) या नरिन्परताप्ला गर्भा (interio18) एस पाया ताम् । द्विरेप-a bee, (lit in whose name there are two रेफ. "भ्रमर 'Cf का सू "रक्षणाशब्दाच '5215 यथा द्विरेफर चरणराब्दी अमरचरवाका क्षणापरी।-त्ति The fig in this verse 18 रेप कर ए सू सप सप्रयोगे 437 hale thinks it is TAT तररिका-the of the ची सामामिक-relating to war गुहादिम्यष्टस् | Tin 34 103. सपामे साधु सापामिर । अनुपा (अनुगत पर यस्मिन्नर्माण तत्तथा )-OEFour Reels आगत एप-u the sense of tle 10mediate futare acc, वर्तमानसामीप्ये वर्तमाना। Pan 3 3 131 वर्तमाने सहित्यारभ्य प्रणादयो यहु मिति यार ते तर वर्तमानसमीपे भूते भरिप्पति घ वा म्यु | Sh. Mark the derice here used by the diama test to keep away the की from the meeting of दुर्योधन & hts contort, as the first had nothrog todo with the corrersition, and it was not proper that are should be carried on in tbo pres enceolamale mental Of similar device uted in Saruntals, where दुप्पत-स्त पारदाश्रमवासिन प्रत्यक्ष्याहमुशार तापमाटा नियता वाजिन ।सूत्र-सपा (निष्कात) Che poet contrited apparently the meeting of तुपातशत Fitb her सप्पी नापनाशिनपा पारितम्-This sentence coverily Intimates that (नए or ) the oma lhe mouth killed the centary of the ori, in martie शेष । name ·" (St dr) any one of these two directions would do, the double direction 18 unnecessary प्रका-(St dir ) aloud, audibly. सर्वश्राव्यं प्रकाश स्यात् । D R164 अनेन सताजाटेनान्तरित-etc cf a similar incident in s 1. where the King conceals himself in order to hear the confidentral talk of गन्तला and her सस्ती यावदिमा छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि । tet land rपा मे मनोरथप्रियतमा सम्मान्तरण निटापटमधिगयाना सम्बीभ्यामन्यास्यते । मवतु । श्रोप्याभ्यासावित्रम्भपित्तानि IS III अन्तरित:-- P.p of denon verb From अन्तर अनामन्त्र्य--without taking my leave समधितो मया-I do guess at भुजटतापाश-"The fetter e The close embrace ) of your creeperlıke arms Kale, Rast, and Dravid, all take this to mean "The arms of the king e the speaker" The word 9719757 "however, especially the word et saits decidedly better to our construction. T8 - natha is correct मुजलतापागम्त्वदीयभुजवन्धनम् । Tr. शिथिलीनfea form Cf. 1 24 spre doar note ad loc farina dat the time of turning on the sides, when sleep was disturbed. अन्यत्रीजनेन संस्था तम्योप-Somesn as to hold (amorous) conversation with any other woman म्बने-n a dream Perhaps, *TÀ way be the correct interpretation ti aspeto far परिजनोपारम्भयोग्य मयि दोपं पश्यति किम् or परिजनोपाटमयोग्ये मयि किं (किमिति) दोप पश्यसि I who am fit to be cheastised like an attendant. of समपराधलवमयि पश्यमित्यजति मानिनि दासजन यत । 7.455 10 अम्मदुपाश्रयैकचित्ता-(अम्मा आश्रय एवेसम्म वित्त यग्या ) whose heart 18 fired on me alone मनता etc -"इत्थंभूतलक्षणे" नृतीया-Pan 23 21 प्रेम्ण (हेतो) निबद्धो मत्सरो येन तादृगम् सरप्रेक्ष्यharing fsnesed Meter औपच्छन्दसिक See App l अतिगपिनदिव्यरूपिणः possessed of an exceedingly wonderful or brilliant appearance. अतिगयित (exceedingly) दिम्य रूपमम्त्याय The dissolution अनिता पिता दिन्या येन तदतिशपिनदिय तथानिय स्पंतदम्प वियते etc seems fare fetched Such farms are prohibited by the rule न कर्मधारयान्म. सपीयो, बहुमीहिश्वेत्तदर्षप्रतिपत्तिा : e if a comp sufficiently expresses the intended sepse, a 494 should not be safixed to s वर्मपा० comp to obtara the same sense, since बहुव्रीहिणोक्सान्म- वर्षय'in ths0 मति “बहुनाही तगुणसीवज्ञानमी-पीरमापा 7.

·38 Bot the fui ms are commonly 29ed by later writers even in Mbh. itself. उत्सुना-(1) nneasy (as through fear) (u) affected with intense longing Duryodhana misunderstands भानुमती, the words used are such, as would male himdo so हतहदया-whose heart was seizedby tear (ii) or by love आरब्धा-Mark the तरि use of the p. p. The word is not included, however, in the सूत्र-गत्पर्धारर्मकतिपशीथासवसजनकाजीर्यतिभ्यश | Pin 3.4.72 The defence offered-(1) आरब्धं (commencement-acc. नपुंसके भावे । Pan 3 3 114) अन्य अस्ति इति आरब्धः-Affix अच् ace. अर्श आदिभ्योऽच् । Pan 52.127 (1) Or, the rt may be considered as अकर्मक (ace धातोरान्तरे वृत्ते चारवर्षेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धरविरशातः कामगोऽकमिका क्रिया ।।), because the कर्म 18 not विवक्षित And then the की use is sanctioned by the a quoted above. Hifiga-777 HI was the second wife of Panda, danghter of मदराज and sister of शल्य ततोभार्थिता कुन्ती मादी मन्त्रं ददोरहः। सकाव्हान फलदस्तवायमितिचापपान् । सुवे यमजी काले सती माईतयो' उती। नाट सहविश 1B A. I. 564-566 सोस्प्रेशम् -Ironically. बहुमन्य मान-व ind बुलटा-harlot “अप्ततीपटेवरी" Amar. पक्षपात libing (lit 918:-falling apon one side ) Cf. 7aft पक्षपाताः। Ki.3 12. अविज्ञात बन्धक्या हदयस्य सारी येन-who is not aware of the idmost thoughts or the stoff of the heart of that unchaste woman चंपकपसती। Amar वनाति मनोCH मराठी- बन्दा सारोवले स्थिरांश च । Amar Cf शान्तान्तस्तावसरि upra. 13. मस्परिग्रहपांसुले--"uncbaste among my harem, hane to my haren. पांसुटा msy either mean 's herlot. स्वैरिणी पांमुष्ठा घ स्पा | Amar. CF भोसलानां धुरि कीर्मनीया | R Or "dehling, a bane to" as in पृष्टपासुला 11. सद्-(अनुभूताय) Cl. यत्तजितमत्युपं । upra ] 16 10 तन्मंग मंदहसित सितानि तानि सा वै क्लारपुरा मधुरानी। Ir 2 5. साहसम-सहासिकमवं अण् । मानु produced from strength, acc तवभर । Pan 4352 or सहसा बटन नितम् भण-performed or dors with strength ace. तेन नितम् । P.in. 5. 1.79 सास- -Flem. 191--praise, preference, applause 771.-lıkog Or. पातः तपादायमयिनरमा thu accounts for चारपि पम्या: llence is an instance of fert fig. (TTTATI E. P.)

·39 कोऽपि indescritable Cf कमपि। 1 23 supra वितमासि कुले-10 that pure or noble family विगत तम यस्मात् तत्--गतिप्त. कौटीनम्- "scandalons act, ' peculiar sense कोलीन properly means स्याको लीन टोकवादे Here it means लोक्वादाई or लोकानन्य (कौ पृथिव्या टीनम्-an अलु comp spreading throughout the earth without difficulty) बुलठोचितम-uncbasts (ht fit for a harlat) अगा लीनत्व-mmodesty शालाप्रवेशमइति गालीनम् | affix ख acc शालीन कौपाने अष्टाचार्ययो । Pān. 52 20 12 Construe-चिरप्रणयनिर्भरववभाव रहास (च) मत्सुरतोपमोग यस्मिन् ( सस्त्रीजने) आवेदित तवैवास्मि सखोजनेऽध दुश्चरित निवेदय ती (हे) पापहृदये (त्व) न हीणासि किम् ।-de चिरो य प्रणयस्तेन निभर पश्च भावो यस्मिन्वमणि तत्तथा। modifying सुरतोपभोग तत्र तस्मिन् acc सतम्यानल | Pan 5310 In this stu the first two lines account why भानुमती should be हीणा hence the fig is कान्यलिंग. See suprasta ll सप्पगम (Prakrita)-There is a pun intended upon this word भानुमती meant to say सर्पगर्भप्रसारितकरेण सर्प गर्ने यस्य स च प्रसा रित करो यस्य तेन The king took it otherwise सप्रगल्भप्रसारत Fior and thus aggravated his own feeling of jealousy Some read FÅ perhaps in order to avoid the in$igofigance and Bolecism they see n सप्रगल्भ etc As to the fault of grammer it is to be overlooked in the प्राकृत परवनितास्कन्दनप्रगल्भस्य-bold exougla to commit a rape apon another s wife ०इतरत्य-the word हतक Is need at the end of comps in the sense of "vile or wretched" CE न सल्टविदितारते तत्र निवप्सतश्चाणक्यहतान Mu2 and दूपिता स्थ परिभूता स्थ रामइतकेन । Utt 1 आर्यपुत्रस्य-"आयपुत्रेति सबोध्य पति पत्नीजनेन तु भरत (Jag) पनि भविष्यति will be made clear Cf राज्ञ समचमेवावयोरघरोतर व्यक्ति विश्पति : 1 उभे सविपाद etc (st dir ) उभे stands for सपना and तरटिस 'अत्याहतं महाभीति Amar हुतातिसगन्धिना- fragrant on account of the ablations offered The word सुगन्ध takes the afisa (s) only when the fragrance is dat * belonging to itself only or natural, by the art तदेकान्तमहणम् 1 m Pans4135 In the above word however the fragrance 18 dae to the oblations and the fire has no ·40 8cc Batoral fragrance, and 18 grammatically incorrect In modern authora even 11 माघ, the form is common ज्वलन fire, affix यु जुचरम्परन्दम्यगृषिज्वलाचसपपतपद | Pan 32. 150 Cr अप मन्तो दुरित हव्यगन्धैवतानास्त्वा यलय पावयन्तु । S 4.8 13 fiegi-(Strictly the Instr ang of frie) Fortunately, दिष्टयासमुपजोपचत्यानन्दे । Amar विप्रभ-deception प्रिलम्पस्तु पंचित | Amar नोगत -did not present mysell before her नो (न+3)"अमावेनधनो नापि Ibud प्रत्यायपितुम्- "to the result that she convinced me" Mark the use of the infinitive here Here the explanation इच्छायेंषु एककर्नुपपरेप पातोस्तुमुन् स्यात् । SL Hould not do Nor तमुन्धुरी रियाया रियार्थीयाम् । Pan 3 3 10 18 applicable, nor any other refrog to 237 can be applied The nse Is peculiar It seems thatnbens भाववचन 1s used to donote the result and not the desired object of a particular action (just ace हपि मपयमानेच | Var on Pin 1441) तुमुन् । be nged in its stead Here for instance, प्रत्यापनायास्या अन्तगमन संपन्नम् would be the correctexplanation Te Beo apparently & necessity for some soch rale to accommodato nach IT मिष्पापितपा (सुप सपा-comp ) Falsely accused or traduced, cl. Utt1 सपी धेटीय (अन्योन्यमाटोक्य अपवार्य)-Thia s the reading an almost all editions It seems, however, from the context that the speaker 1x the net alone, the st. dır भन्पोन्पमालोय 12 bonecessary, since it 18 already indicated supra the correct torm should be सघी (भावार्य। भपार्ष-(st dir) used whena party wishes to speah secretly excluding soch persons as he Jere also the band must be formed 10 तिक 800 To Act I after atz 17 and after Btz 15 As for the dis. tinction between this and जनाति 800 App II मोसमषि-tha Icast सनी नियमन etc CE महि धिय प्ररमिष्ठति एमा हितीण | KL 12 भतयताम्-(denom from अतर 40 कण्डारिम्पो REPin 313) may it dixsppear Jag say. भागीकार । पान "भागीरिजमनम्। दहिण -olan animal Toured of Am. Vernet भारपस्पानिगपिता The air of the A 19 claus are added to nount in the tol reases भूमानेमा सारिपपोनेति rants ·41 OF acc जायने । सबन्धेऽस्तिविवझाया मवाति मनुवादय || fbh न खलु देट्रिण -etc- Kale quotes Brihaspati कुकट बारमाजारा गोर्चा नहर मेव । यदि पश्यति स्वमान्ते विनतस्पविनिर्दिशेत् । आवितपमाह सुवदना-The sentence reminds of Kslidasis भवितपमाह प्रियवदा। 3 नकृन्न पन्नग-ete Sapply इति after च, and the sentenca would read correct पनग (पदिर्न गति स, some पर पतित गच्छतिस )aserpent नियत-thrs may be constrced with अनिष्टोदक or as an ind अनिष्टोदक-(भनिष्ट उदरं यस्य ) of an evil consequence of कल्याणार्क । Utt.4 14 पर्यायेण-occasionally, row and then पर्यायोऽवप्तरे मे। Arnar काम it iatru. or granted अफामानुमनी काम | Ibad स्पृश्यतीव माम्-Appears to touch me as it were 1 refers to me Fig उप्रेता I मन्ये शके ध्रुव प्रायोभूनमित्येवमादिभि । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरपि गद्धोऽपि ताय | Dandin Karyadarsa 2 23 वामाविसदनthe throbbing of the left egegn illomen in the case of males अनिमित्तानि-evil omeng सावठभम-resolutely अगिरम-a cele- Durated eage, author of many hymns in the ऋग्वेद, an inspired law-giver, and an astronomer He is reported as a teacher of “भाविद्या and writer of a स्मृति escribed to him 15 चरित-Course (of asterisas) अनिमित्तौत्सातिक-om1- nous portente उत्सात एव औत्पातिक acc विनयादिभ्यटस् । Pin 5 4 -34 काकतालीय-by chance काकागमनमिव ताटपतनमिव काक्ताल। काकताटमिव काकतालीयोbh (on Pan 5.3 106) तत्प्रयुक्त कारमरण सदृशस्तु प्रन्यया । SL. काकस्यागमन यादृच्छिाम् । ताटस्य पतनच। तेन तालन पतता काफ्स्य वष कृत ।K The explanation given by the above 18—(1) By chance a crow came by and by chance palm fraut fell down at the same time and killed the crow Acc others पतत्तारपट यपा कानोपमुक्तम् । Appaya Dikshit. (u) The crow paauing by-happened to see a falluog palm fruitat feasted upon it The interpretation that Kale pats apos it 13 theमराठी rersion of the story where ताल supposed to a branch (मराठी-उहाटी) The word is here used adverbally तेम्ब-Ab acc भीवार्थाना भयहेतु । श्रीस्वभावसुरमाम्-inherent in the female nature C मानुपतासठमो टधिमा । Kadambari अटीक Imean false ·42 one eteacc उदयगिरे शियरमेवान्तर (screen, cover) तस्माद्विमुत्त रथवर (excellent chariot) यस्य विग-न् (gradaslly fading) य सन्ध्यारागस्तेन प्रसन्न दुरालोक (dficult to be seen) च मण्डलं यस्य रोगणित-polished (upon a touch stone ) स्तानां जालानां यदन्तर तेनापतित फिरण निवह यस्य पिनरित ( mads brown) उपानभूमिभाग येन पूरितप्रतिज्ञा वरिषद् प्रेक्षणीय seems to be the original reading, thongh at asa little ur reconcilable fog hos a don ble neaning (1) the TR43 who assail the sun in the morning (when refering to the snn), (a) the enemy (when refering to पूरितप्रतिश), so that the adjective रिपुद प्रेक्षणीय Is applicable both ways after the काकाशि गालकन्याय Snch श्रोत उपमाs are common in वाण a works Cf इयायुधैरिव घनावस्थान पादपै । Kadambari The other readings seems to be adopted only to avoid the npparent difflculty in this तत्समय पर्युपस्थातुम् -It is time that कालसमयवेलासु तुमुन् । Pan 3 3 167 अध्यभाननम् -the vessel of the materials of worship अर्ध्या भाजनम्-अश्वघासादिवच्छष्टी समास । सपर्या-worsbap अवरमेवमहासर तक सहसपत्र, (1a lotus in the sun) पूर्वादिशा एव वधूस्तस्या मुख मण्डलस्य कुमाशिपक , कुशलपरिणामि-(दुशल परिणाम सोस्स्यस्य see अतिशयितदिव्यरूपिण supra after stz_10) resulting in good Tbe affix इन cannot be explained by ताच्छील्ये णिनि-no habitualness 18 meant सकलभुवनाना यदगन तत्र दीपक । सशतघ्रानुकस्य-this explains why the dream 18 ominious सेवावकाश-In such parts or Linds of service अनुशासनम्-punishment Cf इयमेवतावत्पा पशीला प्रथममनुशासनीया । supra after tra 12 16 विकिर-throw, rivet धवलौ ( because the corners are white ) दीघोंच तो अपागौ च तत्र ससपति इति चक्षु-the two eyes taken collectively वामन saya स्तनादीना द्वित्वाविष्टाजाति प्रायेण । का ल सू 5217 and comments प्रायेणेतिवचनावचिन्न भवति । यथा- स्त्रीणा चभु इति । परिजनस्य य पन्था ( habit, custom) Ct चापल कोऽपि पन्था । supra stz ll) तस्मिन् वर्तते तच्छील । मामालपोचे-call me loudly by name अभ्यनुज्ञाताया sto-we are reminded of a Bimi. lar mcident in विक्रमोवशीयम् where काशीराजपुत्री asks the permis- $100 of the King for the performance of a certain ceremony (Act 3 ), though the parpose thereof 18 different. garags- ·43 भारम् (प्रकृत्या सुकुमार-ace प्रकृत्यादिभ्य उपसख्यानम् । Tar on Pan 2318) 1450 17 प्रकम्पितभुवाम्-When armles rally, it is a onstomary exaggeration of poets to describe that the earth quakes Cf 1_1429 मुनिश्चचाल क्षयकालदारुण शिति सशैला चलयत्रिवेपुभि | Ibrd "विशिख शरे -Hem भुजवनच्छाया० etc Kale remarks- "Here Dury is itly compared to a lordly lrun as the arms of hia brothers are compared to the trees forming a forest दुर्योधनके सीन्द्र गृहिणी अभिमानिनो महाराजदुर्योधनस्य महिपी मूत्वा etc upra शकास्पद किं तव-what can be the source of your alarm CF ममापि नाम दुर्योधनस्य शकास्थान पाडवा | infra न खल्ल संनिहितेपु-CE नाथ न किमपि उद्वेगकारण युप्मासु सनिहितेषु । rupra act IVI 18 प्रेरणा आवद्ध अत एव स्तिमित ये नयने ता-या आपीयमाना भ म्जस्य शोभा येन त (वेक दुम् ) thoroughly imbibing or assuming the beauty of the lotus by means of eyes, with a fixed gaze be ing filled with love Jag solves-ARTE TEHACT fER निश्चल यनयत तेनापीयमान यदन्ज तद्वच्छोभायस्प तम् । This is not clear On the word शोभा, वामन has-शोभेति निपातनात् । काठ सू -52.41 otherwise the word would have been ITT अविशइकपम्-talking andistinctly, numbling मन्दमन्दस्मित-smiling very gently नियमेन मुपितं अलक्तक यन ताशोग्राघरो यस्मिन् त-"where the tore lıp 18 robbed of its red dye by the vow observed The red lac was used to paint various parts of the body among others tho tips of the lips were dyed red अपाघर Bolve अग्रवासी अघरच। The comp should be strictly stucu being cot included in the भाहित्याच्यादि class वामन says इम्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणनोर्मेदाभेदात् । का ल सू 52 20 and explains-हस्तायमग्रहस्त पुष्पापमयप्पमित्यादय प्रयोगा कथम् । आहितानपादिषु आगत् । पाठे वा तदनियम स्पात् । अत आह-गुणगुणिनोभेदाभेदात् । तत्र भेदात् इस्तामाक्ष्य । अभेदग्रहस्तादय :- एत्ति पातु (बदम्)-Mark the Sans idiom CE स्वय तरंगाधरदान दक्ष पिवस्यप्ती पाययते च सिधू । R 199 पिबसि रतिसर्वस्वमपरम् IS124 परमसुलभ किन दुयाँधनम्प-"What is not the easiest thing for Doryodhan ? . e everything is easiest for Duryodhans to do' For the readings तु and r we construs दुर्योधनस्य तु (पुन) किं पर ·45 data2301 The real betere of the wind 16 concealed to charge at with वयस्यत्व) श पनार-(roc of नोसो घना जरू यस्यासा |-The ending 7, is changed to without the sanction of grammer In the सूत्र-महितशफ्टशणवामादिश्व | Pins 1 70 the निपातन "वामादेश्व' does not warrant it eren, since that class will only include auch words as are synonymons with वाम ३१ n नारायणोरतमवा सय वरोर । V3 The word in cangat be construed with each of the four words, Bloco A sees the necessity of separate rule for सहित and मह in सहितप्तहान्यांचेतिवत्तव्यम् 1 Var on Pin 4 1 70 परिवेपिनी-exceedingly trenulous बाहटनोप निवन्धनम् -पाडेरेव टताया पनिवन्धनम यस्मिन् कर्मणि सत् तथा (if constrned with निरीय or बाहुलता एव पनिवन्धन यस्य तत् (उरस्थलम) meter दुनवितरित see App I प्रवेशंस्पयित्वा (st dir ) Supply दाद- पर्वनग्रासाद ममीरणासार- sharp, driving gale विसधमुन्मालय चनु ete --- 'We are reminded ok Kalidasa तदेतदुन्मीटय चक्षुपयनम् । 116 For the sing of चक्षु ses supra. stz 16 उन्मृटरेणुनिकरम-mark the proleptic use of this phrase If means "Haring wiped off the aasa of dust" आराहणे य सन्नमस्तस्य निमद (unable to endare) 22 Constre-तनुगरी रेणु नेश्योरायतवान्मइती वायां विधत्ते । भल्यो पिरकम्प पीतस्तनमारत उर शिसहार दुनोति ।मन्द यातरि पृपुजवन मगदस्या उौं पर्वक्त! The sdess are (1) though the dust 13 scanty it troubles her eyes the more becanse they are to large, (n) though the heaving or swelling of the breast 1& slight, still it causes the more pain, djace ber breast 35 heavy with fall breasts and necklaces are worn (placed) round it, (1) though her gait 18 Yery slow, bloce ber thighs ara the more tremplots onlog to the west of her big hipe इत्प वारया कृशांग्या अअपर्व सुचिर दमाविवराति: Cf अशापि स्तनापधु जनयति वास प्रमाणाधिक 1129 also यात चानतम्बयोगेंद तपामद विनसादिव। 822 भारत-6) p p. of tbe cars of भृ (भरएति-स्वाय णिच् । 12 its own Benge (1) or भर मनातोस्य Affix इन 6 तस्य सतरादिम्यतm 5236 TV reading ·45 darsa2301 The real pstors of the wind 18 concealed to charge it with वयम्यस्त्र) 21 धार-(roe. of धनोक्ष) धनी अरू यस्पासा ।-The ending 7, is changed to without the sanction of grammar In the सूत्र-महितशफ्टक्षणवामादेश । Pan 4 170 the निपातन “वामादेश" does not warrant at aven, Birce that class will only include such words by are synonymous with वाम 39 10 नारापमारतभवा संयं वरोरु। 13 The word it cannot be construed with each of the four words since THT sees the necessity of separate rnle for सहित sud मह 10 सहितसदाभ्यांचेतिवदव्यम् । Var On Pan 10 परिवपिनी-exceedingly tremelous बाहुटतोप निरन्धनम्-वामुख नारा उपनिरन्धनम् यस्मिन् कर्मणि तत् तथा (if comstrued with निपीय or वाटता एव उपनिवन्धन यस्य तत् (वरस्थलम् ) meter दुनविटरित aee App I प्रवेशस्पयित्रा (st dir) Supply दाद पर्वतमासाद समीरणामार-~asherp, driving gale विसयमुन्मीलय च etc -- We are reminded of Kalidasa तदेतदुन्मीलय चक्षुरायनम् । 16 of चनु see saprs stz. 16 उन्मृष्टरेणुनिकरम्-mark the proleptic use of this phrase If mesos "Gaving riped off the mass of dust" आराहणे य समस्तस्य निमद (avable to edure) 29 Constrne~ती रेणु नेत्रयोरायतत्वाम्मदतों वागां विधत्ते । भल्यासार उकस पीतस्तनमान्त उर क्षितहार दुनोति । मन्द यातीि पृपुजयन- मरादस्या उत्रों वेपथुचत। The ideas are (1) though the dust 13 Ecants-it troubles her eyes the wore because they are to large, ( 11 ) though the bearing or swelling of the breast is slight, still it caases the more pain, sice her breast Is heavy with foll breasts and necklaces are worn (placed) round at, ( 11 ) thoagh ber gait is very low, since her thighs are the more tremuloas org to the weght of her big happ इस्प त्या कृशाग्या आयर सोचर खेदमाविकरानि। ct अथापि खनका जनपनि वाम प्रमाणाधिक S. 129 also यातं यच्च नितम्बयापुरू- तया मर विटामारिव। 22 भारत-Opp. of the caas of भू (मरति-साणिय् | in its own sente, (i) or भर मजातोऽस्य Afix इमाथ् ! ३८ तदन्य सजान तारकादिम्य इतषु Pan 5236 The reading For the ping ·46 FaceAT 18 roundabout Oors makes a clear sense The fig in this stz 18 a variety of fat Şee Káryádarsa 2 337, Aco some here we hare पुष्प (n अंग of प्रतिमुखसन्धि ) def quia fasta IDR 134 अध्यास्ते-Takes the ace of the seat acc STIFTTET | Pán 1 4 46 23 Thertz 18 confonnding Constrne-atiTEET HH लोचनबान्धवस्य तब जयनस्थलस्य पवनाकुलितांधकान्त त्वदृष्टिहार मम ऊरयुग्मम qiqÀTI TEHAU SECTATE 1-Intimating-"my thighs are aufficient for the resting of your hips The 188 of the infinitive STEPTAT 15 peculiar Kale says, "in Save the infiative 18 need only whez its subject and that of the predicate are the sampo" on the strength of the Sutra Falth (17 Pan 33 158 This rtle however must be regarded as A114* We have instances in which the IT and the predicate have separate subjects, & आप्परतु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि । S 6 22 Here, the subject of CIT 18 4159 and that of ag 18 coupant (the speaker) We have another last from Bharari सरोजवाता स्म विशन्तिन दिव सुरसुन्दरीभ्य 16528 Here too, Airmat 18 the subject of fara while the infotive tj has groa (onderstood) as its subject The violation of the role therefore in the present case-where अरुयुग्मम् 1s the subject of पर्याप्त and जयनस्थल that of BEACH vs permissible owing to sto It te to avoid this difficulty that Jag twists the sense of this stz by Taking जघनस्थलस्य aa standing for जपनस्थल ( Sic जनस्थलस्यापासिनु tand further on जघनस्थलस्येत्यत्र 'शेपे पष्ठी" इति सूत्रण पप्ठी।) Duryodbana obviously creant that his con-ort should eat opon hip thighs instead of the সংগ জঠিলায়ার PAT-These words attered inmediately after Frage remid 91777 of the vow of ih to break down big thighs. , too, appreciates the ominons atterance ( infra आर्य किमनिष्ट्र मन्त्रयसे) The equyocation 18 sustained केन-भीमेन (1, terrible quali scat (11) the 2nd 9989), #51977 (1 tuh तनम, 11 ऊरुयुग्मम् ) sud lastly he says सत्यमेव प्रवीमि The whole passage 18 quoted in SD as illustrating T- "An Unexpected combination of words consisting to putting on ·47 speech inmediately alter another so as to be ayntactically coan -ected." The sense to be conveyed being either auspicious or ominous Of In चाणक्य भनेन खल्ल लेपन राक्षसोजेतव्य । (प्रविश्य) प्रतीहारी- जयतु आर्य । चा०-(सहर्पमात्मगत) गृहीतो जयशब्द | So राम- किमस्या न प्रेयो यदिपरमसत्वस्तु विरह । दोवारिक -देव उपस्थित 12141 गण्ड' 18 a subvariety of पताकास्थानक and is thus def गण्ड प्रस्तुतस बन्धि मिन्नार्थ सहसोदितम् । DR 318 Jag cons ders this & छल सधि and quotes “इटार्थयुक यद्वाक्य भापतेऽर्थमनीप्सितम् । वाक्यान्तरण सयोगान् छटोऽयमभिधीयते इति भरत (नाम) Thss opinion 18 Dwarrauted For an inst of छल see infra 526 The 7703 as here devised, hinte at the final catastrophe by means of questious and equivocal replies, and hence 18 an inst of the thrd पताकास्पान called काव्योपक्षेप (Sees D648) 24 Construe-भामेन (terrible) मरता भग्न भवत रथोतन (Aag on the chariot) मिकिणीकाणचदानन्दमिव (groaning as it were by means of the twinkling of the small bells-about at) शितो पतितम् । Ing interpret3 मरुता वायुपुत्रेण । महोत्पत्र "आत्मा वै जापते पुग्न इत्पभोपचाराद्वा तद्वितलोगवा माधुतेरयवधेयम् I and sustains the meaning of the गण्ड shll fartber The fig 1s उत्प्रेश बलवत् can be taken with कम्भिते also in the sense of exces *81Vely' मुम्बरयति-denom from मुखर In the sense of "तरक्रोति "Makes me talkative , of, अत एव शुश्रूषा मा मुखरयति Ma 3 भतर्यताम्-~-Seo supra. after sta 13 पुरोहित मवाय-1he eक्षण of a पुरोहित ure enumerated in the fol पुरोहिते स्मातशा निमित्तापत्पात किया। दण्डनीतिज्ञता प्रदिधर्मशीलामा ।-कविकल्पलता 'अय चोदावहित कुर्श च्छातिपाटिम्IAgal P (quoted by Kale) इशला-Theune sister of the hundred कारवs She was married to जयदय कचित्-in the Bence of आशका Ausr however कन्चित्कामप्रवेदने । अप्रतिरथस्य- (अश्चिमान प्रतिरथ यस्य) Who bas monval warrior रथ शद्देन रथिको रक्ष्यते । Katayarema on s गाण्डीविन्-~aa epithet of अर्जुन "गाण्डीपमस्त्यस्य धनु The word गाण्डीवs also palt गाण्डिव acc sk हुस्वदीयोयगा तण निर्देश । on गाण्यजगारसज्ञायाम | Pin. 52110 I be origin of the bow 13 traced to the toi story. Agoi presented the bow to quit when the latter assisted ·48 him in consuming the खाण्डववन, Agns obtained it from वरुण who in his tara had obtained it from सोम "सोमेन राज्ञा यात धतोपुधीच ते । तत्प्रयच्छोभय शघिरप च कपिलक्षणम् । Mi Adi 2254 वहिता प्ररित सोध गाण्डी पाण्डुसूनवे। अशयो चेतुधी प्रासाद पनग- रोपमम् । BM 1 1343 अनस्तमिते-अस्तं (ind) इत-प्पा comp न अस्तामत अनस्तमित। धनंजयस्य-thas derired in b सर्वाअनपहा. त्विा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिहामि तेनाहुमा धनजयम् । महाप-"एकोदशसहस्राणि पोषयेषस्तु धन्विनाम् । शखशाख प्रवीणश्च स वै प्रोको महारथ ।' aco others महारथ आत्मानं साराधेचाधान्रक्षन पुध्येत यो नर । स महारपसन स्यादित्याहुनातिकोविदा ॥ अनपेक्षितरारारा'-CE supra Bct 1 मा खट ...अनपेक्षितशरीरा सचरिष्यथ । after 26 अमर्पिण भाव अमपिता 25 गौगोरिति व्याहता-CE मध्ये गुरूणां धर्मनिरद्धमार्ग गोगौरति स्माह्वयन्मुचटज । एनां गामिव निर्टज्जा किं सतीगारवैर्टधा। BM2410 Mb Sabha 7719 (with reference to दुशासन ) and गोगौरिति पुग मन्द द्रोपदौमैकवाससम् । यत्सभायां हसनस्मास्तदा वदासे दुर्मत । Ab Sabha60 Jng remarks-राजवधूनां गौगौरति अभिधानमातहानिकर- मिति समाचार । नीलकण्ठ (com of Nb)-"मधुपर्फे गोगोंगौरिति विनिवे- दिसाया गोवध उसमगश्च दृष्ट । तरसामान्याईतकरुपायातिपये निवेदिता पाण्डव- पशव उत्सृष्टाश्च तेषां पारडामेन म्याकुलरीकरणाप पुनराशान कियते गौगौरिति। मृत्यभयात्पश्वत्प्राणभपात्पलायन्त इति पाण्डवानां कातरस्वसूचकोऽपमुपहात । ( quoted by Kale ) Copatrne ममाज्ञया दुशासनेन राजचम्पुरत हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना गौगौरािते ध्याहता(च)।तस्मिन्नव (राजचक) सपृथानस्नो गाण्डिवघर किंतु नासीत् । यून क्षत्रियवशजस्य कृतिन तत् कोपासई न किम् । राजचक-The circle or grorp of princes ततज्यगांडिवधर (11)--तता ज्या (मावांज्या शिञ्जिनी गुण | Amar) यस्य तादृशस्य गाण्डिवस्य धर । यून etc these three attribotes are significant or FAST and 19 Instance of the fig परिकर (def विशेपणैर्यत्सातैरुति परिकास्तुस । KP ) Because अर्जुन was a युवा, he needs must hare Passionstely resisted, becanse be ras vigars he needs must have courageously opposed and becaase he was al (skilful in arms), he needs mat bare able panisbed (03) असमासप्रतिज्ञा etc-Substitute अनेन for अस्य and oभारेण for oभारस्य Arjuna store to Lill a before the onset and if an ·49 he failed to do so, to thron himsell uato fire असमासद्धि निम्पिटे न हतश्वेजियद्रथ । तत्प्रवेश्यामि दद्दन दूपणानृतगान्तये । Bm 7 41 द्विगुणी कृतdoubled निरावरण (1) withont an armour, or any protectire Deasure OF infrasक्टोन्मुक्तदहं । 8tz 27 Or (11) uncovered, wellknown - 26 धर्मात्मजम् -Yudhisatira was the son of धर्म (यम) being born by meads of one of the five मन्त्र दिवासा वरो धर्म- प्रारानना । तस्मादम समाहृय दवि पुत्रमामुहि । Bm 1 549 मध्ये etc taken with एफोपि वलेन-locibly विस्फुरितमण्डलचापचरम (विस्मुरित मण्डल यस्य तार चापत्र यस्य त सिंधुराजम् । चक18 redun dant अभिषेणयितुम् -denom from अभिसेना (acc सत्यागसम्प- Pan3 125 That 18 changed to q ecc उपसगात्सुनोतिसवात- Pán 8 3 65 ) in the gense of " to encoenter (Agather) witli ad army" यत्सेनयाभिगमनमरी तदभिषेणनम् I Amar गुवाँच कृता च या प्रतिक्षा साभार यस्य स -who bas loaded himself with impossible unths (lit. heavy) ममापि नाम-Am L Duryodhana, too to entertain fears aboutपाण्डवः 27 कोदण्डज्याकिणा-कोदण्डज्या-( bowstring) या किण, भक येषां (म्राकृमि)-having the mark of the scar of the borsting. माणिता (disregarded ) रिपको ये फंक्टोन्मुक्तदेह -with the bodies not protected with armanrs डर कंकटको जगर क्वचोऽत्रियाम् । Amar पंकटामुक 10 (1) करटेन अमुक्त or भामुख not without कदयामुक्त-(Kale) 18 Incorrect suce कक्ट 8 not used in the fem सिटानि ( Intermixing, or close) यानि अयोन्ये- पामातपाणि ते सितकमगनां (white lotures) भ्रान्तिमुत्तास्यनि Here the fix a ससदेह (समदेवस्तु भेदोकी तनुतौ च सगय K.P ) रेणुभिर्यस्ता अस्य भासो यै तेषा (चलानाम् ) CH बजोभि स्पन्दनोइत गश्च घनसान । मुवस्तलमिव व्योम दुर्वन् व्योमव भूतटम् । R 429 प्रचन्दय असलता तैदन्तुराणा ( bristl ng) आजन्ता etc-trampled under foot, ranquts ed Kales interpretation " commanded led by' is simply arbitrary, and simply adopted to make it Qt bus joterpretation of the whole atz. He takes an in the sease of congregat og or attacking and cites the authority of Jag Acc to him, दुर्योधन seems to armours 4 ·50 boast of the magn ficence of bis host headed by his brothers. Though this interpretation is charming in itself, it woald mean & correction of the poets version rather than its explanation The word 9417Ta is never need as Kale thinks it does the word again does not mean the same thing as strategy and cannot be said to be redundant as he appears to opine na fall down dead (simultaneously ) -- 29 Cf capra 115 Et ta 775 ( T ) pant (water) तस्य पाने तजस्विना Band ironeally समरमुनि-in the front (of the battle )-cau be constroed with STEFIT (Ironically ), (11) of with CET "10 the heat of the excitement of the fight' AS Kale, (111) or with mintafa as-9039191 glam AATTSET (10 actual fight ) (EIF) 74 The speech of it is still doubtfal He does not de finitely put the negation but gives a parallel of his own case (which is doomed to prove fatal ) Gagnvictorious, altrays tr umphant Fara AFLATI 71 जैत्रम् | affix अण् added in its own sense स्वार्थे acc प्रजारिभ्यश्च ! Pan 5 4 38 (acc Mall) Perhaps it is better to der GTSET acc T 1 Pán 4 3 120 (sauce the word at 18 not ictuded In the प्रज्ञााद class) मिथ्याभूता या प्रतिज्ञा तस्या यद्वैल्क्ष्य (embarass ment) न सपादितम् अमानपूत without the sacred touch of the sword Thu may mean-(1) Arjone trould destroy bimself on the event of the failure of bis vow or (11) that the failure of the vow itself will be a second death to him (without the use of guy weapon ) In the second explanation, the fig would be विशेषोक्ति (एकगुणहानियल्पनाया साम्पदा विशति । का ल सू 4323) 29 उद्दातन (golts) क्वणिताच विलालाश हेमघण्टा यस्मिन् स (प ) Reuth hanging straigt (माल्प) प्रालम्बम्जुलंबिस्यात् । Amar It was a practice to decorate the chariots with garlaads of flowers नियमित वालगत यस्य ताश अतएव आकुला अचा TELA ( tu )-whose horses are restige on account of being ·51 checked in their cantering Cf निरुच्यमाना यदभि कचित् । मुहुर्य दुधित्रिपुरयगदान । S1 3 29 Jag Feads वैडित snd solve नियमितो वैरिन गतिविशेषणाटितोऽश्वो यत्र प्त । Bhandji D grotes बलिात पुन'। अपकायममुडासाचिवास्य ननावकम् ' नाममाला वागत 1s ous of the five its or paces of the horse पितमनोरस 18 सापेठ comp qui being thrown out of it. Cf. विषमोदरातत्तक्टकलकि द्वितीजालमाटिना रथेन | infra Act 4 Jag says अवा नापिकाचेव्योभारा शौरसनी। तदुक्त तत्रैव "नापिका याच चश्या च तया च विदूपरे । शौरसेनी समाश्रित्य भाग योज्यानु नाटके ।' इति । एवमन्यत्रापि। III our eyes This act has no diret connection with the plot of the drama, beyond that itaggravates our dislike for the उपनापक. दुर्योधन Katichukia is the main conveyance of each remarks upos his decreditable character, and his speeches lower दुर्योधन (Cr (1) साधु पनिवन साधु श्रीधभावेऽपि वर्तमाना वर भवती etc (n) stz.2 (1) देव नवमतिदुष्करमाचायस्य । कर्णजयदपयोn etc) Ta believe that this act is simply introdaced to bring in the sentiment of गार any tow, by took or by crook क्षेमेन्द्र (in his FOTO ) finds fault with the impropriety of indirectly representing the consort of the monarch as falling in love with *T3 the fourth 1973 a, corresponding to the mongoose 750 10 A dream Ha criticises-रसगटुष्य यया भहनारायणस्य वेणीसहारे- 'भानुमत्रा मलप्राणिस्वादाने पाण्डवनकृउबैरसगोसद्भावश्चक्रवर्तिमदि च्या सामायनीचयनितान् । . The action of the plot can be roogbly divided in the follow ing dirisiG3-(1) thentimat ons of the death of भीम and अभि मयु,(a) the स्वम episoda of मानुमनी, (n) the doubts of दुर्योधन Tising from the eqmfocativo bature of her talks with the ft and चटी, (17) The amorous conversation of दयापन and मानुमती, (v) tbe whirlwind and the violation of as yon, (v1) the dawa of the breaking of the Augstas of Daryodhaaa & chariot (vi) and of the oath smorn by अर्जुन ohll जपाप ·52 Evl omens (atz 14 and infra ah etc) and pheno mens (the whirlwind and the violation of EA a vow), equi rogues ( Btz 5, 6 And stz 23 ) and portonts ( the coincident nature of the fun with the centers of the attas and that of the mongoose with the fourth of that name and the damage done by the whirlwind to the chariot of 9), are Cranned in to give this act sa appearance of a consistent relation to the main story Nevertheless, the disproportion 10 the sllotting one whole act to soch en incoherent sideshow, only impedes the movement of the plot ·ACT III. 1 Constrne-कुम्भसहसवसाभि सचिते इतमानुपमांसमारके (load of the flesh of the slan) सत्ति शोणित अनिश पिबामि वर्षशत (for a hundred years-कालाध्वनोरत्यन्तसयोगे द्वितीया । Pān 235) च समरी भवतु समरकर्म-Blaughter प्रतिपद्यते--pen petuste पर्याप्त भरितं । सत् कोषागार च भरित-CE supra 2 22 snd our note to it पिरप्रिय-the name of the husband of the राक्षसी (lit "fond of blood. प्रियं रुधिर यस्प प्रिय comes later acc वा प्रिपस्प। Var on Pan 2230 शहापयिन्ये caus (of शब्दाय denom A from शब्द,) used in its primitive sense तपाविध (st dir) similarly dressed as the राक्षसी 2 मत्यप (fresbly) हतानाम् मणमात्र for a time रघु ind quickly वमागधा-(वसाया गन्यो यस्या) The name of the राक्षसी 3 ग्ण यद् हिण्डन तेन स्खलद्गानं यस्या स्खलत् drooping कारणात -~for प्रभूता या वसा (marrow) तस्या लेह (grease) तेन चिक्षणं (unctuons) कोण-slightly warm, tepid ईपदर्थे । (in the sense of a little ) Pan 6 3 10) क्व चोप्णे (चकारात्का) Pan 63107 कोण कोण मदोण कष्ण त्रिपुतद्वति। Amar अग्रमाप्तं (अ मुख्य मासा हदया तगतमासविशेषस्य )-jesh in the heart बटवत Ind very much पिपासित-(पिपामा मनाताऽस्य ace Pan 5236) thirsty 'पुनशेकसततश्या-घटोत्कच the son of भीम from हिडिम्बा He wan killed by of on the night of the fourteenth day of the war, by means of the sia which Iodra had given him, whon tho former generonely parted with his 10 and T3 Karna had preserved the mer to discharge it at a bat he was Pressed by the stras to discharge it at the who wrought a wonderful damage to them हिहिम्बादेवी-wife of भीम sister of the demon fefto After the lac house incident 970. were Passing through a forest, all unknown, when विडिव a denon, asked his gister to bring them before him for & feast latter however a lw A fell in love with him, and wanted to I ke ·54 take him from the calamity In the meanwhile for approached, he remonstrated with his sister and fought with fl# who killed him in the fight Bhima refused to accept the demonebs, but when the appealed to aft, and it, he was obliged to marry ber at their request F-this shows that the राक्षस was one of the retinues of हिडिम्बा घटोत्कच---Thus der. in Mb घटो हास्योरकच इति माता त प्रत्यभापत । भरवीतेन नामात्य घटोत्कच a 6451 Adı 156 31 सुभदादेवी-wife of अर्जुन, daughter of देवकी and वसदेव, and mother of अभिमन्यु अममांसोपशम-tha condiment of HIE, Bee Supra 9ac-In Prakrits, grammar 18 not observed that how much भगदत्त-Son of नरकासुप and the governor of प्रारज्योतिष, the capital of कामरूप, 500 AM Drona 291 In the Bharatien rar he sided with guia He was killed by sareg He had helped Duryodhana wath e ri हिणी ot rarriors-भगदत्तोमहीपाल सेनामशादिणी ददो। तस्य चीन किरा तेध कानौरव सटतम् । M. Udyoga 19 16 द्रुपद-Son of पत snd the apsaras #7771, and the king of giata conntry He was the fellow disciple of it their tutor being SITE He Bided with the quas in the war, and was killed by ator (Dro a 189 42). ATEITITT-Virata, king of the ICT country (the district around Jeypore, including Alwar also called for country) Je vas Lilled by or ([bid ) भूरिश्रयस्-else called यूपयेतु, son of सोमदत, he sided with फौरव His arms were cut off by while he was engaged 10 lgbt with FIF-ho killed him with equal frandolonce, whilo he was obaerving the fast an- 1a (Drois 144 63) बाहीय-Ling of the याशी country. (A country between the Bens and the Sutlej)-mentioned to Bhishna 9 47 IIe was killed by para ma-appointment - 15 not changed to accTO Pay 843 G Riis-Utopia, paradise Mff-the word 14 usod 101- larly in TOTAAT MASI? अगामनग्य समिर पार्नु प्रतिज्ञानम् । ATATH etc - Kalo remarks-A *180 bit on the part of the poet Bhuma bad TOWA to drink the Llood from. borom But the poet would bot do justico tu bis hero, it be were to make him gouty of fiendish act like this ·55 he makes the demoas enter his body and drink tae blood for hin" This in itself sa creditable faney but facts go against it In act 6, stz 41, भीम clearly ways that he did drink the Blood of दुशासन 'कृष्टा येतासि राज्ञा सदसि नृपगुना तेन हुशासनेन । स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयो पीतपाणि असान।' मा husband, रुधिरप्रिय पृष्टान्न-Son of दुपर He was born ont of the sacrificial firs (CE अपोनिज) He was made the commander of their army by the 63 in Lilled all his song, whereupon ke areaged their death by slaying the former while he was meditating upon the incredible death of अश्वत्थामा The last ahe turn Avenged his father's slaughter by killing पृटगुन्न अमिरेव पत्र तेन कदाचिद् द्रुपदसत्तरोपेण--mark the derice used by the poet to send. out the characters when their purpose 19 served प्रवेशम -Aa interlude, acted by inferior characters, such As servants baffoons etc) for the purpose of acquainting the audience with what is past and is not represented on the stage as also for the proper understanding of what follows It berer occars at the beg nalog of the draws or at its end Jag's quotation from भरत 19 "हीनाभ्यामेर पात्राभ्यां दी यत्रतते । प्रवेशास विक्षेय भारसेन्यादिभापपा। Our copy of the same has the following -परिजनकथानुबन्ध प्रवेशको नामविज्ञप । भनयो भयो ) रस्तरविदित प्रवेशोतिया समभिवेश्य । सक्षपाचे सविस्वाना सविधातव्य । नोचममध्यमपुरुपैराचरितो माप्युशतवचनात मापाचार प्रदेशको नामविनेय । नास 18 27-34S D del-प्रवेशकोग्नु दात्तोतया ( vulgar) नीचपात्रपयाजित । अद्वयान्तर्विनेय या विकभके पपा। 30 see विकभक supra sct.2 The language spolen here 18 पैशाची अश्वत्थामा-the gon of द्रोण from कृपी a celebrated Bra brada warrior on the side of the Is When te was born he cried londly ite the neigh of a horse Ck Mb जातमात्रेणवीरण पेनोर्थ अवता यथा । टेषिता कपिता भूमिर्गाव सकटानय । तच्छृत्तान्तहित भूत नाम त्तस्पायरोता। अधरपामेति-Drons. 197:32.33 1 अपस्ये जास्पयरस्थाम नदत प्रदिशो गतम् । अपरयामंव वालोय तस्मात्र मना मवेति ।

·56 Adi 140 49 He was installed the commander-in chief after कर्ण Ho is represented as a very brare, and fiery-tempered warrior, and his alter cation with up on the point of the nomination of & general to gocceed Drona, 19 the chraf feature of his fanction A8 & character in the present darma * पुष्करावर्तका -an epithet of a class of clouds said to cargo dearth or famine Cf Me 6. Ko 2.50 पां प्रचण्ड यापन- गणितं तस्य य प्रतिरवस्तमनुकरोति तच्छील They are the most formidar ble clouds पुष्करानाम ते मेघा वृहतस्तोयपूरिता । पुष्परावर्तकास्तेन कार णनेह शन्दिता नामा रूपधरास्ते तु महाधीररयनास्तथा। कल्पान्ते सृष्टिकतार मंवतांग्रनियामरा । (पुराणसर्वस्व 9 quoted by Wilson in Me notes ) Kale solves "पुष्कर जलमावर्तयति सर्वत्र घमयतीति-be canse (80) the word पुष्कर and भारत क are not found rsed separately The probable solution, therefore, 18 आपाव (whirling) ते पुष्कराच Malla (on Ku.2 50 ) however solres पुष्परामावर्तकाश्च नाम आदयो येषां तेषु तोयदेपु । Wa find the name पुष्कर in the same sense, separately On further resenroh wo anderstand that there 18 reference as to the name of Tår being a. separate class of clonds-C पनी यातकनामधय स्वल्प मरल स्याद Prarany 1177 -6 P cite this word as no instance of the frult प्रसिदितत्य (against usage) or Rs वामन would say अभ्याधम (रूहिप्युतम् ) since the worri, in K P.. Opinion, popularly need in the senso of such sounds as the croak of froz. Já 7160 tech in that of the सिंहनार of warriors वो मण्डाद कविप्रसिदो नमूग विशेष सिंहनाद । Govind unk P रोदसी (पेरिपत्र स-Un *1-9 अरान्)-Heaven and earth स्थगिन रोस्यो फन्दर येन स । Jeter gent See Apr 1 सारपति-Also called पुयुधान, the son of सरयर of the inda family He was from the tirst prepossessed in lbo favour of the पाण्डयs, and fooght on their ende Ho killed भूरिभरम (rupra) frafagni agi-disregarding hot affection for the disciples It was . common belhel with some marriors thataru faroorably disposal towards the 1874, and hence frolstly pred them from the extraordidary risk of bio raloor CF सेनानिदोगेन) रशिता पापां शिष्यायादिति मे मात । 31b.karpa732 ·57 Ci infra 327 with 27 Spoken by दुर्योधन to फर्ण Also of एतदर्थ-. तेन प्रधानपुरुषवध टपेक्षाकृता| infra Atter etz 27 रामात्-Drons learnt the art of archery from परशुराम Mb Adi 180 12 लन्धा ये ससस्ता हेतय. तेम्प गुरुरिपुचस्मरेण-(रिपूर्णां घरमर devourer, मृघस्यद मर । Pan 3 2 100 घसति तशील.)-slayer of enemies Bark the wordliness in this stanza भामरेण--Appearing like, resplendent as भनमासमिदो घुरच्. (उRaflix ) Pan 3 2 161 सुप्रग्रह-handy Jag solves सुधु प्रग्रहण रश्मि । “हयादिरश्मौ च प्रग्रह सहेपिच ।" विश्व कल्पौत-gold or silver "कल्यौत रूप्यम्नो । Amar. सर खङ्गादिमुष्टो स्यात् । Ind the hilt जावष्टम्म couragensly अज्झितसत्पुरुष-उज्झित सत्तुस्पोचिता या टजा नदेवावगुंठनं ( veil) * । विस्मृत सामिसत्कार यै त अत एव ल्युचेतसश्च ( meanmunded) द्विरदतरगमचरणचाग्गिजाधारोहपत्तय अगणित अपरामताम्-Running away परिपाटन keeping within bounds, a e From fleeing enough Cf दरमाणं बल दृष्ट्वा पलायन तयणम् । दुर्योधन समाप्ताच द्रोणपुत्रोत्रवीदिदम् । तिमिय बरते सेना प्रस्तरूपेव मारत । दरमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयमे रणे ॥ त्वचापनयापूर्व प्रतिस्पो नराधिप प्रभृतयमे नावतिधान्ति पाधि || fb Drona 194 23 30 इन from here अन्यत =अन्यत्र अथ मरणमवश्यम्-If on the sther band ete Cf जातस्य हि धुनो मृत्यु । Bg 2 27 SD quotes this stz as an example of युति ( det "अर्था अपारण यनुप्रमाणाद् युक्तिरुच्यते ।' भरत quoted by Jag) 7 37-licked op, esgalled in अत्रामांया ज्यालास्ताभि (वटीद यस्पतिल (the opposing force) स ए जलगि तम्यान्तर-औषा पमाण-pr. p of the denom from और्ष (acc उपमानादाचार। Pan 3110)-Acting like the submarine fire The idea 18 that or was doing infinite damage to the opposing force by means of the danes of his 1118$iles, as a submarine fire to the sea Nagoj Bhatta appears to take 9717 in the sense of "equipped with" and प्रतिवल 1 tbub of the " Pandaya armies"-whence his remark प्रसिद्धोहि (वाहय ) जलनिधिरेव भक्षा । अय तु सारपि मक: I and गुरात्रिस्यनेन गुरवभिया म कोपि इन्तेति ध्वनित। Kale has shown all th14 to be withont propriety पच चापोऽस्यास्तीति पन्विन हार्दिकप-also called कृतवर्मा, Foof हदिन of Yadu family He was an भतिरथ Io the ta war he 89 on the of Bide the ·59 13 therefore intended to vinís the actual state by bringing in the sentiment of करण, also see anfra. सतवत्सल-fond of or affectionate towards his son The afix एच् I added optionally to वत्स and अम, in the sense of काम (affection) and बल (etrength) acc वत्सांगम्या कामबले । Pan 5298 Otherwire the form with a मत्वाय afix will be वरसवान, अमवान् etc only धनुर (solve घरतीनि घर, घनपोपर) an archer जामदा याच etc -See supra stro जामदग्न्य-the son of जमदग्नि, VIL परशुराम वासि प्रयच्छ मे प्रतिवचनम्-This appears to be a common mode of describing a surrowful moron. Cf Uit also हा पिन कासे हे मुनु। 6 17 हा वर माउति वासि । Malt 10 अणि प्रमज्य (at dr) I. विमुच्य 1s not good 9 गुरुदक्षिणा-the fee given to a preceptor (ironical ) गुरु गदा-Fig पर गदा ts Identified with दाक्षणा 1 गुरगदात् quali विम्यान अन्तेवासियाट (cf गिष्यप्रियता aupra)--tender towards hin disciple अन्नवासिन्–अन्ते गुरुसमीपे वस्नु नीन्मस्पति-who always lives with his master to receive education CE FETIT वैशम्पायनान्तवामिभ्यश्च | Pan. 4 3 10 Rec मुयनातीणिनिस्ताच्टीन्य। Pan 32.78 and Tयवाप्तवासिन्यकालात् 1 Pan 6318 उम्झितनयन- * Having given up the ordinary roles of Eghting” Otherwise, he means to ssy, अर्जुन could not all his better आसादिन attack d जिप्ट-- name of अर्जुन Mb thus derives it यो ममागे भाग पान मातुज्येष्टरच परत । युधिभिरस्य रधिर दर्शया कदाचन । परामर म तर कुट वृयां न साय । पाल्पामि ताहमनम तेभ्य पराभव । तन देव मनुप्या जिष्णुर्नामास्मि विश्रुत । For the twelve names of 2017 cf. अजुन पन्गुना निष्णु किसी वताइन । बीमत्सुर्विजय पार्य सन्यसाची पननय | Ibrd सुदर्शनस्य-the disens of विष्णु सुदर्शनो हरया | Med निशिन-Sharp Kale prefers नियन (1 ) sud rejects निशित because (ec ) "thongi going in Eense with घाग, it grami maticalls qualifies 074 and males no sease 10 महान्ति अत्राणि पाणी यस्य पूजरिव ( with तस्य) सम्पमा दव । Hern भतियोग- a horrible act रिगुणा-पृगुग्नेन अश्वत्थामा हत इति eto Shri Krishna Eseing that द्रोण was lent upon a wholesale destration of the पाण्डव army, udrised युधिष्ठिर to corroborate to दोण, भीम s declaration that 11 ·58 Yar . कौरव; he was defeated, and was slain by सात्यकि, after the (Mb. Mausala.4). रणस्यधू तां-(Pan .5. 4. 74) KP. quotes this stz as illnstrating the fant of tantalogy, as the fourth line 1s evidently unnecessary and superinous. भत्रचतुर्थपादवाक्यार्थ पुनरुक्तः। , The प्रदीप of Govinda remarks "अना- लंसंभ्रमेण को भयस्यावकाशः इत्यभिन्नाथी ।" We differ and hold that the last lino repeats the second line in its sense, and that are संभ्रमेण and को भयस्यावकाश are भिनार्थ 8 द्वादशार्का--तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जलाते पुनरेव हि । अर्यमा चैवधाताच स्वष्टापूपा तथैवच । विवस्वान्सविताचैव मित्रो वरण एवच । अंधर्भगवादितिजा आदित्या द्वादशस्मृता । V. P. 1. 15 The names are variously given by various authors or as given in Yáska's Nirukta, सविता, भग, सूर्य, पूपा, विष्णुः, विश्वानरः, वरुण, केशी, पा. फपि, यमः, अन , एकपाद् and समुद्र Yaska divides the 60 घटिका of the day in 12 parts and allots each to each. S'ata pathe Brahmana has, however, क्तम आरित्याइति । द्वादश मासा. संस्मरस्य एते आदित्या.। 14576 The पुराणs however describe them as the Bons of Adita and Kasyapa महधा मत-C. आदित्याद्वार प्रोता ....वाता पंचागदूनका |-sons of अदिति ind कश्यप, Cr. Mb Adi 132 53 as well as Ram 146 47. and Bhag.G 18. पापं-the sun of flight from the field. Asvatthiman takes पुतो पापितेतात a the sense of "where is my father as yet; 1 "bo has already taken to heels"सप्रहार:-wounded, thumped सूत:-In Mb the incident is related to अश्वत्थामा by वृप. The poet brings alout this change to make the occasion more vivid. DR quotes this speech of सूत to illustrate संभ्रम अंग of the गर्भसन्धि. मारधि-was an important person in these times; hence the address 974 Una 4 89. der. the word from AS ut Sone der. It As. सहरथेन सरथः घोटरस्ता नियुज म्या। मत्त. from me no. तसेध। Pin 538 अम्तापगत.-died. Cl. अपचास्तमितारमारमना । R.8.51. नाम-नाम प्रासापसभाप पोधोपगमहरसने। Ansr. मोहमुपगतः (st. dir)-The sub_make अवस्थामा only ahed tears and describes him as सन. दो रणे दौणि .. तल सन्देन निपिप्प दन्तईन्तानुपास्यम् । निवसनुग्गी यालोहिताशेऽभवतया (Drons 191-63.70) and पापेणापूर्णत दोभी रोषणच नाभ eto (Drong 1961). Thedramatical change .....

·59 18 therefore intended to vivify the actual state by brioging in the sentiment of करुण, also see anfra. सुतवत्सल-fond of or affectionate towards his con The affix लथ् is added optionally to वत्स and अंस, in the sense of काम (affection) and बल (etrength) ace वत्सांस्राभ्यां कामाले । Pan 52.98 Otherwise the.form with a मत्वीय affix will be वत्तवान्, अंसवान् etc only धनुर्धर (solve धरतीति धर, धनुपौधर) an archer जामदग्न्यात etc -See supra stz 5 जामदान्य-the son of जमदग्नि, ViZ. परशुराम क्वासि प्रयच्छ मे प्रतिवचनम्-Thrs appears to be common mode of describing a borrowful moran Cf Uit aleo हा पित क्वासि हे सुध्रु। 6 7 हा वत्से मालति कासि | Malt 10 अभूणि प्रमृज्य (st dir) 1 विमुल्य 1s not good 9 गुरुदक्षिणां-the fee given to a preceptor (ironical ) गुरु- गदा-Fig रूपक गदा Is identified with दक्षिणा v 1 गुरुगदात् quali गिष्यात् अन्तेवासिहयाल (ef शिष्यप्रियता upra )-tender towards hya disciple अन्तेवासिन्–अन्ते गुरुतमीपे वस्तु शील्मस्पति-who always lives with his master to receive education Cf Fera वैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च | Pin 4 3 104. ace सुप्य जातौणिनिस्ताच्छील्ये । Pan 3 2 78 and शयवासासिष्वराला । Pan 6318 उग्झितनयन- “Having given ap the ordinary rales of Eghting' Otherwise, he means to say, 94717 conld not kill bis better gratita attack name of 77 Mb thus derives it यो ममागे मण पुर्यात् भ्रातुज्येष्ठस्य पश्यत । युधिष्ठिरस्य रुधिर दर्शयेहा कदाचन । पराभव मह तस्य कुले क्या न सशय । योल्यामि तैरहसनमे तेभ्य पराभव । तेन देव मनुष्ये जिष्णु मास्मि विश्रुतः। For the twelve names of a cf अर्जुन फल्गुनो जिष्णु किरीटी घेतवाहन । बीभत्सुर्विजय पार्थ सव्यसाची धनजय | Ibad सुदर्शनस्य-the discus of विष्णु सुदर्शनो हरचके । Med निशित-Sharp Kale prefers नियतं (71) and rejects निशित because (10) "though going in sense with धारा, it gram. matically qualifies oqy and makes no sense' 10 महान्ति अत्राणि पाणौ यस्य धूर्जटेरिव ( with तस्य) सरूपमा इथे। Hem भतियोर-na horrible act रिपुणा-कृष्टगुग्नेन अश्वत्थामा हत इति eto Shri Krishna seeing that द्रोण was bent apoa & wbolesale destrution of the 91937 army, advised युधिष्ठिर to torroborate to द्रोण, भीम s declaration that ed जिष्णु - 11 ·60 अश्वत्थामा was dead He did so and added paadıbly that it was an elephant by that name that was dend, cf. अश्वत्थामेति हि गम ख्यातो नान्ना हतोऽभवत् । कृश्या मनप्ति त भीमो मिथ्या ध्याहतवास्तदा। Mb Drona 19110 and सभवांस्त्रातु नो द्रोणात् सत्याग्भयायाऽनृत वचः। अनृतं जीवितस्या वदन स्पृश्यतेऽनृतै । Ibhd. 46 तमध्यभये मनोनये युधि टिर । अश्वस्थामा हत इतिशब्दमुश्वकारद । अन्यक्तमनवीदाजन्हत कुञ्जर इत्युत । Ibrd 51 स्वैर-gently, inaudibly मन्दस्वच्छन्दयो स्वेर | Amer सत्यवाचा-the epithet is either साभिप्राय ( as it gives reason why he added) or ironical (since he spoke inaudibly) प्रत्ययात्- out of belief, or confidence शखाण्याजो नयनसटिलं ete Is an in. stance of सहोक्ति (def "वस्तु द्वयश्यियोस्तुल्यकालयोपराभिधानं सहोक्ति" का ल सू 4320) तुल्यं-at the same time or Equally शहाण्याजी etc of इति तत्र महाराज प्राकोशौणिमेवच । उत्सृज्य चरणे शस्त्र रथोपर निविश्य च | Mb Drona 1934647 Meter #FTITIT 190 App I S D cites the first two lines as an illustration of a हरणं-dek ' अत्र व्याजाश्रयं वाक्पमभूताहरण मतम् । "-one of the अंग of गर्भसन्धि। Jag quotes "उक्त युक्त तु यद्वाक्यममूनाहरण तत् । शिप्पनिय as well as युधिष्ठिरपसपातिन् ars significant appella. tious परिदेवनापण्येन-tho lerity in Jamentation 12 तात स्वया सदशरैरसवो चिमुक्ता-arother tast. of सहोति see supra stz II pri- cruel aa aa aa (ot dı ) Here the entranco of the character 18 dot previously made known to the audienco as required by the 7124717 नासूचितस्य पारस्प प्रवेश पात्कदाचन ।" There are instances of each violation of this regulation in all drnina: Jig remarks-“अन सूचनाम्पति रेषेणैव प्रवेश प्रति प्रवेश सूचना व्याभिचरतीत्यस्यम् । 13 शिरमानुम-tho acers 18 acc सभसर्वतसो कार्याधिगुपयाशि विII Par on Pr 1448 पिपरशखभूत may go loth with भूपतीन् and अस्मान् देशह पर etc -mark the nemensor justice of this remark Seo Intro लेशस्थिति- मरणं प्राति शरीरिणाम परिभा-naplt, affront. TIT -fruition, consequence भर्पm thosar (गणारय) thnt of नि पिता नन-thop P Rense of immediate fotareace Path 33131 0which sk- . " 18 tied in the ·61 Re was "वर्नमाने टर" इत्यारभ्य "णादयो बहुटम्" यावत् येनोपाविना प्रत्यया उवास्ते तथैव वर्तमानममीपे भूते भविष्यति च वा स्यु । SD cates the rerae as an rust of शिति (रहस्यार्थस्य तु उद्भेद A ESTE the revelation or divalgence of a secret आकाश-(st dir) this भाकरी does not antrcipate any reply 15 आजन्मन see supra आ शखग्रहणा 122 गुरी द्विजवरे- the epithets are significant "in spite of his being the prece ptor and still more the foremost of Brahmins मानुट (मातुईलच्। Var on Pan4236) शरदत- patronymic of कृप Eas son of शरद्वक्ष ( of the गौतम family) irom जालयती an Apsaras He was brought up by king Tags and when he came of age, he became the martial preceptor of the कौरवs and पाण्डवः He is represented as a man of justice, valoar, and experience He was opposed to the project of the picts to pilfer the cows of E, and to the denouu deed perpetrated by BHEITAT 10 kıll pg the sleeping sony of पाण्डव He bumiliated Kerns for his Arrogance and for his raunts He was one of those few men who sorvived the carnage of the Bharatias war He is said o be a Tatitra Ci अश्वत्थामा पली-र्यासो हनुमाश्च विभीपण । कृप परशरामश्च सप्तते चिरजीवित । Algo sea Mb Adi 1402-21 and 4,149 and Bhag 921 16 गुहसमरकण्ट्मकपण - whetstone for scratching the restless itch of war ; He wore out his opponents TETETAT – Jokes अश्वत्थामा reminds his nucle of the merry conversation held by दाण with him (कृप) formerly परिगतपरिगन्तय -(परिगत सात परिगन्तब्य ज्ञेय येन) wbo 18 spprised of the news of द्रोण Death एपाई मुतवत्सल तातमेवानुगच्छामि etc Cr the rnors sprrited reply of 37TCUTAT 10 db गनस वीरटोकाय पिता मम म सराय । न शोच्य पुष्पन्यात यस्तदा निधन गत । यस्नु धर्मप्रात्त सन् केशग्रहणमासवान। पश्यता सर्वसन्याना त मे ममाणि कृन्तति । Drons 19778 17 मद्वियोगभयान--afraid of being separated from me Blacs he took me for dead परोग्यधिरह-I want to bring about an absence of seperation, : • ag on with etc v८ करोमि विरह कर्य पितु 1s intelligible लोकयात्रा-The couras of worldly life cl Also Vवटियं लोकयात्राBf 7 e छोकस्थितिpra ·62 18 निवापालिदानेन-the libation of water etc to the Manes at the time of the श्राद्ध ceremony "पितृवानं निवाप स्यात् ' Amar केतन -nn indespensable religious duty, a नित्यनैमितिक, such as पर्ववाद or "inriting the प्रात्यम to feast 'अथ केतनं कृत्य केताप निमन्त्रण । Amar Jag wrongly interpreta "केतनेगृहे 1 Rasiyade har takes it in the second sense Apte (Dictionary) in the first CF निमन्त्र पत पूर्वाधणानात्मवान् शचि | Tajha 1235 Cf . similar adrics given by वशिष्ठ to अज "अपशोकमना कुटुम्बिनीमनु गृहीच निवारदत्तिमि । स्वजनाधु किगतिसततं दहात प्रेतमिति प्रचक्षते।" R886-becau50 लेप्माशुबन्धुभिर्भुत प्रेतो भुक्ते यताया । अतो न रोत तव्य हिमपा कार्या सातित | Ysjis 3 11 (28 qaoted by Mallt ) also sea Yayin 39 Conatrne तस्योपकार व कि जीरम् शक किमत अन्यथा ( भजीनन् ) शक्त। शखग्रामविचम्बनया the ridiculons manipur lation of a weapon भगवम् शख-Etands for the whole जति or class 19 नोचितमपि-bough unit ( to be borne by a Brahmana) Enle quotes-शल द्विजातिभियान धमों एवारमध्यते । परिभवभपासू- out of fear of being usulted (as by दुपा) न पल तर कधित वि पय -not ody was oat of tby sphere of action . . everybody tell victim to thyatroke द्वा नमी प्रातारं गमपत । sually or भापनि परिवर्तने दी प्रविषधी । या 8 सू 519 similar to onr Fnglish maxim-two negatives malo opo afirmative यतbecaare (my father gave thes up) Other explanations (1) यत एवं सत (thereforel gire thce up)-Kale or (1) भामपि स्वा स्परे। अपनो यत्र भयते स्पति विषमसुष तत्पर्य -Nagoyn Bhatta (on KP ) or an it may be otherwise interpreted यत पर राति) भयते शति एवं भविष्यति-will all to farfctobol h p cites this ferie B1 ag last of the fault Nau (. statement without Teason mlensuch n required) The last line will lo complete if tho reuon via PORTL 11 sapplied. गुरोमारामय परिभवम् etc --Mark the timely announcements It durandad **HAT from abandoning his roapon ng will bring on तृषसेन-by the bur Tellor नसति हिनलिमृिर्ष aftir भP acc कर्मण्य Pin 321 ·63 . 50 मयनसटिलालितार्दनिनस्य-नपनप्तरिटेन ( tears) पारित (WAR hed) अत एव आई आननं यस्य तस्य परितपयरे-"परितं जाता गोत्र पेशारिपु ' Amar नृगस-a raisak tef, a cruel dest Jag नृशस पि नाराम् । “पिनापि नृशस स्यात् इति हारावली। सर्वे सहयम् ~this is Brother inst of काकाशिसभ्यग्य ८e supra sct 115 It souplies "you most not bear this " 21 आत्तधनुषा-grammatically incorrect. at the end of B नहमीहि comp घनुस 15 changed to पवन ace धनुषश्च । Pan 34132 It is because of this, that वामन BSF ने धृत धनुपीति असज्ञापाम् । का ई सू 5260 see rupra 22. and our note at loc Copatrne मनुनेश्वरा प्रत्यक्षम् पालतोय मौटिरतेन निरस्त (जित ) काश येन तस्मिन्-with a head whiter than the फाश flower प्रायोपवेश- प्रायाय उपवेश Sitting down for the प्राय row प्राय is the name of INow in which its observer fasts to death प्रायवानगने मृत्यी- रति विश्व (quoted by Alallt) Hemadrs has प्रायोमाम तप प्रोक्तम् । परिपृष्टम्--touched परिभवावतार -the new appearance of unult the word अवतार(भावे) 18 चिन्त्य Vamana says अवतराचायशब्द योदघहस्वन्यस्य सो बालानाम् । का ल सू 5 240 and comments, हि भरतरणमातार इति प्रयुन्नत । सपयुक्त । भावे तरतरविधानात् ।" The torm however as freely used in the sense of नवावतार कमलादिवोत्परम् । R 336 and 525 योश्नावतारे K भाग पप--"देवं दिष्ट भागधयम् ' Amar Solve “भाग न भाग यम् "ace भागरूपन मम्यो धेय । Var on Pan 5 436 Cf भाग्यादेशयोर्भाग -Rudra kosha 22 शोकान्यमनसा-Supply तातेन असंख्यातागंघद्रावणमदमत्तस्य च रिपो etc-भतख्यातानामबाणामोव ( समूह ) तदेव द्रविण तस्य यो मास्तेन मत्तस्प रिपो-कृष्टद्युम्नस्य ममैवाय etc-Construe-रिपो अयं तस्य (तातस्य) शिरसि कर न निहित पिंच ममैव गिरसि पाद लिहित "Abra ttbáman means that the affront offered to bış father was direct ted to him and not to bus father since, the latter was only in meditation and hence could not retaliate it,' Apother method of construing the sentence would be. अमापाताबारदविणमदमतस्प तस्य रिपो अप सहसामपैर पार निहित (wire मयैव and सहसा are v L For ममेर and न कर ), and would make this mesa "Here dol defy the infatasted enemy etc Jag aceepts the former ezpla But it is unsceeptable for various reasons-Iirst nation ·64 that, as Kale potats out, the spitict असल्पाताखौचविणमहमत्तस्य loses its propriety and 18 meaningless (11) The word ## cuming immediately after tat creates a maze of uncertauty and germinates the possibility of various meanings In the gen रिपो 1s awkward as being used instead of the mstru रिपुणा The second interpretation 19 better because at brings cat clearly the contrast between the two deeds-insult to one, helpless audi to one, possessing extrarordinary m18alle and hence powerfu OF तब भुजबलदर्याध्मायमानस्य वाम शिरसि चरण एप पस्यते वारपैनम् anfra Bta 40 23 उपलभ्य-ज्ञात्वा करधृतधनु See supra sta 21 our not ad loo पाडूना पाञ्चालानां च सेना स एवनूलस्तस्योतक्षेपे प्रलयपवन इव । अलीका या प्रकृति (nature) तथा जिम्म (crooked) चेत यस्य तन बाहु शालिन्-(बाहुभ्या शालते तच्छील ) strong armed लौककधनुर्धरस्य- OF लोके सर्वधनुप्मतामधिपते 1 npra sta 5 and हा लोकनक धनुर्धर aupra after atz 8 द्विज मन etc are significant appellations मनुजपचना-मन परिव 200 कुत्सितानि कुत्सने । Pan 2153 पात किन-पातयति तरपातकं तदस्ति एपाम) Inners 24 गुस्पातक-(1) गुरा पातक or (1) गुरु घेई पाता च CF "ब्रह्म हत्या सुरापान स्तेयं गुवंगनागम । महान्ति पातकान्याहुस्तरससर्गश्च पचमम् । M 5 1155 मियादै - त्वाच ब्रहण दृष्टा जन सूर्यमवेक्षते । वनहत्य हिते पाप प्रायश्चित्तार्थमात्मन । b Drona 19922 बदायुमै - उद्धृतानि आयुधानि ये तै-प्राद comp असूक्च मेद (A) घ मास चत बर्दि oblation नरकरिपुणा-कृष्णेन नरक was a demon, son of मही HE was killed by कृष्ण, Bee Mb Sabha 9 and 55 also Bhag 1059 and Hv263 SD and KP cite this stz as an inst of the sentiment of शैदरस and the latter again as one of पुनरुतत्व-since the word सभीमतिपटिना is unnecessary when the persona are once referred to as YETT दिश्यात्राणा ग्रामस्य कोविद श-well versed in mAltitudes of celestial 19 sales ef भूतग्राम स एवायम् । Bg 89 कोविद - Bhanaji Dikshit solves, (1) कौति शब्दायते धर्माद (n) को वेदस्य विद (वेत्ति, 400 इगुपध-13 1 135 Pan ) कवि व वित(ज्ञान) यस्य (iv) Malli solves कस विधास्थानस्य विद । Of द्रोणपुत्रो महेन्यास- " ·65 11m सर्वानेवातियातन । समरचित्रयाघाव तात्रश्च महारथः। नैव शक्यो मया वीरः सध्यान रथसत्तम । निहदेपि टोत्र घोनिच्छन्नैप महारय । द्रोगेनानुगृहीतश्च परस्टारधी । 16. Udyoga. 167 37 SD cites this speech कृras an aret of अनुनय- सोम-son of सहदेव the king of पाञ्चाउ, born in the family He was the grand father of 997 The family of the सञ्चाट kage was named after him. 25 मिनु---जमरने.. King कार्तवीर्य, otherwise called अर्जुन, vent to जमदग्नि आश्रम and took away his cow, when परशराम, who had been out, san this ke fought with कार्तवीर्ष and Lited When his $003 beard this they repaired to the berm:. age and Ebot Jamadagoı dead while he ws3 slone On this परसराम perpetrated ageneral slaughter of the देहपs se xb. Sante 48 and Drons. 70. and Vayu. P 91 Jag pats down पिनुहम्देन स्पृष्टे सति ।, and appears to constrne with अधरपामा only ज्वटदनत मावत परगना-CE तैनाष्ट्यारेण ज्वलिसानलाचता| Mb Drons70 अरिधिरासाविषसम्--अरीणांपरस्य आहार. विरत भवति त्रि विवस.---resides of food in general CE विधमो मुक्तशेषतु । 4 1 285 ग्रामिक-cf mpra act2 after sta 8 महाहव क्षण-7.. माहितरण-nextnown on account of its merits गुण प्रनीते तु- तिलक्षणाहितलक्षणो: Amar निसागनी-the fire of the afront. CE रिणों निकारागन I anjra 65 also K: 14334 ! परिमवानी dead, the same thing 77794-tbus reading te better than Ara, elace T9 vas powerful enough to bare 342971 tostaled सेनापनि The fol spatches clearly shor this Secondly, अमिरिक be accepted, कृप would have to rely upon the favour f chance, for the installation of NTCOIRT and the fol, speeches will be meaningless. परत त्र-causing to te dependent, अदि. चलरम्--without any consequence, Important, useless चिस्कर (न किंचिवर)- सुप् सुपा comp. 26 कथं भवेन-Jag interprets-कि भत्ररित्यर्थ । The use of ri in any way other tban adverbially us withont a second. to avoid this « can construe at thrs-यदि तनुल्यको भवाघुरि नेयुज्या (VI) पापिष्टवल क्थ (how) अभीष्म अदाण च भवेत्। Kon will male theौरवs forget the absence of भीष्म snd द्रोण ना 5 ·66 H ततुल्यकक्ष-(तेपाल्या कचा यस्य स.)-who tolds a position rival to theirs of "कक्षा स्पधापोऽपिच।' Sasyata कृतपरिकरस्य- परिकर करोति girds up his loins, Prepares himsenk परिकर lit. agrth, cloth worn round the lons Cl. बधान दागेव दटिमरमणीय परिकरम् | GL.47 The idea 'is of you once resolve to do a cortain thing, not even the whole world can linder you-how much less the army of the Pandavas ale notes "Here राज्ञा कृतपरिकरस्य, when advanced to the general's post and thus placed m A fit fighting position पारेपन्धि भवि परिपन्धीभवितुम्-80 our note on मन्दीकृत upra act124 to become an opponent, to oppose (1) परि विरोरेन पन्धयितुं शील मस्येति पार पन्थी or (1) परिविरुद्ध पन्या परिपन्थ (निपातित by परि- पन्ध निधन | Pin 4 4 36/ सोऽस्त्यस्य नित्यं OF भूमनिन्दाप्रशंसास नित्य. योगेऽतिशायने । सन्धऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादय ।-Mbin Bbanoj Dikshit der it (11) परि दोपाख्यानं पन्धयितु शीलमस्य and quotes पहिशब्दश प्रकृते 'दोपाख्याने निरसने जाव्यास्यांश भूपणे Med Tbe words restricted to the Vedas by Pan in the सूत्र-छन्दनि परि- पधिपरिपरिणी पर्यवस्थातरि (antagonist )-Pan 52 89 The word however 18 largely used in that sense by later writers Mate 950 "पाडिस्पारिपन्धिना। हरिणा Br 1 62 नचिरा- सुप्पा comp प्रतीकारजलावगाहनाय-the रूपक 1s spt since the heart was barning with fire #-TARIQ FEIT-mark the contrast of this opeominded wish with the following crooked Conversation between दुर्भाग्न and कर्ण 27 बन्धु -A relative We expect रिपुइतबन् गुदु खोदधिपार, otherwise th- उत्प्रेक्षा 19 11able to the inult हीनस्थ (धर्म यूनता-of जातिप्रमाणधर्मन्पून तोपमानस्य हीनत्वम् । फा ल सू +29) धृतायुधाभ्या 4*91-by means of boats equipped with oars as the arng with arma o (Cf मराठी-पडांव). निशम्प nd pp of निशम् । to hear Hence it is that वामन SAFR, निशम्य निशमगोपातेभेदात् । का ल सू 216 शिवग्रहसमये etc CE रिमा क्रियते यदननैव सर्व. परिभवपरित्राणहतुना शवमत्स्जता तादृशीमवस्थामात्मा नीत | Infra atter Btz 30 अथवा सूक्तमिदम्-This seems to be a catchword of दुर्योधन, ·67 Bh सूकमिद कस्यचित् pra act23 अभियुर्ट-by the wise (with सूत्रम्) प्रतिदम्त्यना-cf अतिरिच्य गुगासर्वान्स्वभावो मुनि वतन ! Pt or स्वमावो दुरनिकम ! Ibad साशर कम (st dir ) with a ved. कौरवेषु पाण्डवा च य पक्षपात (allrance) तस्मात्प्रत्तो महासप्रामा सभ्य रानसम्य-afix वम (क.) arc गोशोहोरपर - Pay 4.2.30 12 the serse of समूह निपुणम्-either and or ady 23 Construe-चदेव न सोतिरथोमय दबाजुनेन हन्यमान सिंघुराज भयया क्य उपेक्षत। अतिरयः-def अमिता याययद्यनु सप्राको तिग्यन्तु 6! The epithet 18 gof ant 'Tbere is the more cause why BTVT shonld be blamed in the matter bec&ve he was no Ordinary warrior" SD quotes this atz as an inst of मर्यानि (indirect rakerence )न्यग्रोय-वृक्ष (म्यक् अप रुमद्धि) 29 निरन्तर closely हातै owing to gret न तनूरु पु विकृति मेति results into the nce of borripilatron अल-प्रशाम्-The ase is peculiar We expect प्रविष्य 30 गुरुयचा goes with मनसा ट्यूकम्-च्चि form अमू गद्दा वैधि । Var on. Pan 54 50 31 यचात etc-that father etc VI HAFT my father reads यत्तार क्यमय पत्रिण (fathers ) पुरम्य स्पृाकरिपति The dat is acc स्पृहरी सत' । Pan1 4 36 अत्रिण -not agood reading अये अनुम' would not necessarily make द्वाण an निन्, (as Kale supposes) since पुगि अन्ये अत्रिण एव Mb horever read« giro The verse is tku trom Ib Drona, 197 9 मपरिमाणहेतुना-Solve मा (अम्मा) परमश्नम तुम्नेन or (u) मगरभवम्य वाण तर हेतुना or () मॉग (परसा ) परिमवाद पत्याग तस्य हेतुना यत्कियते--- 1 पत्कियत तर-he former is more emphstic 2 स्वमुजगुरुमद-apariwar comp बमुनगुरुन्दात् (1) Is better पाण्डवीनाचमूनाम-ontofete (यनवानगरण ! Pa12.341) पायनाम्-der प पहागिय पाण्डकी.ce तान् ! ( अ ) Pan. 43. 10 and not पाण्डरानाम इप-waich will be पानवीय CF वृतराष्ट्रात upra also पाण्याचा मरा। ipra .८ रिक्तवया --Fus 23 ·68 1 stands for the young and the old Jag अधिकवयात्तरुणो दध:- Te-a Witness, allowed by Pan by laying down Freet- संज्ञायाम् । Pan 5 2 91 मयि रणे चरति (Loc absolute) योय. gais -The man who will dars oppose me is my conduct in the field and all ata—repetitions for the inclusion of one and all fegat Agì | Pan 814 स्वय-साक्षात Construe तस्य स्वय अन्तकस्यापि अह अन्तक-Death of the God of death even even if he may be the God of death 10 carnate, I will be second death to bim. SD quotes this stz as an 198t of SERT (TIETEXTya agar the expressession of the excellence or advantage of a thiog over another or by itself, in a figarative way, and the game quotes it to allastrate Tanc brilliance of style en FIFATİOFAATsimplicity with force 67791- too quotes the stz for this parpose" aa () 197 परश्चाधों मापेक्षितदीर्घसमासरचन प्रसन्नवाचकाभिषय ।' HATTTTT-the epithet 18 significant in two ways (1) first, that it requires to be folly acquainted with the story of YTTIR and (11) secondly, that it reminds hirm covertly of the trick that he played upon Cath and humiliates him In order to excel 317 in the art of arms, he wont to Truth who hatad the WET and told him that we was a brahmia of the famıly. Day by day TTOCIR learnt the fraud and cursed him Bee M5 Sbáott 2 and 3 33 On hearing of the death of GATO his father at the hands of a 09's sons (see supra our pote to stz 95), qrut# killed the to: and 10 the heat of anger vacated the earth of ians by committiog general slaughters twentyone times हुदा पूरिता -There were ive lakes of समन्तपचक later called कुरु क्षेत्र Of पश्यन्तस्त दुरुस्त ययुगशु महारथा । अमी रामदा पञ्चदृश्यते पार्थ दूरत । येषु सतर्पयामास रितुन क्षत्रियशोणिते । वि सप्तकृत्वा वसुधा कृत्वा नि NATTE I Trial ATÂT CITIE EN MIb S'autı 47 also Adı 21 and Vans 118 9 It is to these fire labes that y CHIAT 18 referring and os pressing his desire to fill them with ·69 blood once more तथाविष-of the game nature तान्येत्र-Drona who obtatued the sms from परशुराम, (see uma our note on sta sand इत्युक्यास्मैससहारं सरहस्यवन विभु । ददौ म नुवेद विधायग्राम शरितम् 1 Bm 1619), imparted them to his son एकाढितवस्मरsolve (1) भहितानां मां शागि तेषां स्मराणि अन ए गुरणि-potent enough to derour the weapons of the enemies (11) Jag solves आहिता टपस्थिता ये शववस्तेषां घस्मगणि etc -a farfetched tolation Kin) Some solve-माहित (गृहीत) शन्न येन तस्य धृष्ट गुम्नस्य etc -this is onesided, and confining, 71 एवाडिनहेतिरस्मर etc 13 better for अनुप्रास KP TII cates this verse as sn inst of प्रतिकूटवर्गव (. fault ) --where the goved disagrees with the sense Here the sentiment & lo«es its effect when spolen 12 soft letters See Or note in act 1 21 S D quotes it as an inst of आध्यान (पूर्व-टत उक्ति) Tetafa see our note supra act 1 after stz 22. TAI कृतपरिसर.--honoured or patronised by you cf कृतपरिग्रह होक अयमपि समर्थ of कृतारिकरस्य भवाशिम्य त्रैटोश्यमपि न यम परिपन्योभत्रि तुम् | supra after atz 26 युग्पमान-wbat is being thought of just now or युत: e the nght thing प्रतिपन-proraised निहि प्रनिपलवस्तु । 2.18 अगराजन्य (गरे पये) to Karns. राजस्थायें-In behalf of Karna TT-Jag reads Arja and twists the whole sense of the nextetz into absurdity स्तुतिभि प्रयत्नप्रबोषित पे-You should sleep so soundly as to be roneed with difficulty etc Of रमना संवयन प्रथितमबोध प्रारोपपनुपसि वाग्मिस्दारवाच 18505 निमोमरम्-devord of the सोमक (... पांचालsee ampra-our note od loe before atz 25 ) Jag wrongly interprets सोमवयंच -Which is sbsurd दो गागिनान्दोम्यांगटन्ते इनि-(with रणक्पा) e even the talk of fight, sipong the srm strong dies anay 7.दोगाग्निा 1s not sceeptaile The word अय 13 repeated for the rale of emphasis KP VII quotes this stz ss an inst of fiet TTT "amp-o. per predication', ie the proog 8931gaation of the pret ·70 Here the action denoted by a should not properlybe made the predicate, which position 18 due to the action denoted by परिबोधित , Suce a man sleens irst and is then ronsed It abould rather lo read therefore as कथ हि परिवोध्यसे स्तुतिभिरय सुप्तो निशान- Naga Bhatta proposes सुखेन शयितश्विरादुषसि बोध्यसे मागधै । वजुसकरमिदं दुष्करमध्यवसितम्-a proverb handed down to us by महनारायण Cf चोलणे सोपे पण करणे कठीण (मराठी) दुकरमध्य असितुम्-acc. पतिवचनेघरमर्थेषु । P1m 3 4 65 the meaning of which should be taken in the negalite also Since पर्याप्तो भोक्तु 19 well as अपर्याप्तो भोक्तुं are allowed grammatically- 979 F --for thu deed-re to do this viz to tall in vain Kale notes " By af Karna refers to bimself -prubably from the next Barcastic reply of अश्वस्थामा-न पुनरिजनाधिक्षेपण Thrs 18 a misinterpretation अधo means he did not speal the words for each brave warriors, as he was evidently nplrading the other for his bitterness of envy The words एवामिदम are significant. कुपितस्य चायुधद्वितीयस्य संग्रामावतरणमुचितं नैवविधा प्रलापा ।-Of "words in council, teats in battle meet" (Lord Derby's Trans of the Iliad ) राधागर्भभारभूत-राधाया गर्भस्थ भार स्तद्वत्-राधागभारभूत -Of 'भूतं । प्राले हत्ते समे सत्ये देवयोन्य- "Med, ajafarai-counteraction, revenge 35 गुरुशापभाषितवशात् etc See जामदग्न्यशिप्य before stz 33 and contiane--परशराम cursed कर्ण that as he was a सूत and noth a Brahmana (as he had pretentionsly made him beliore), Lo would not be able to call to bas mind anything of the art in an exigency पस्मान्मिथ्याविचीणोंड असलोभादिहत्वया। तम्मादेतन ते मूद ब्रह्माचं प्रतिभास्पति | Ntb Santi 330 For details seo Nb S'antı 2 aod 3 and Karn 36 सप्रत्येव भयात् eto Cf. कथमेते महारथा कर्णादयोऽपि समरात्पराङ्मुखा भवति। supra below sta 5 स्तुतिवशकीर्तनविदाम्-सूत नाम् सूत was the name of the caste born of a ग्रामणी by a क्षत्रिय Ther rocation was generally that of cliariot driving or offerirg panegyrics to the King क्षात्रेयात्मत | Amar Cf तमुवाच तत कर्ण शापादीत प्रसादयन् । मनक्षत्रा- न्तरे जात सूत मा विद्धि भार्ग अश्व means to say that he is not so low born as F, and therefore 18 pot expected to shock तुना। पाह्मण्या G ·71 tears instead of fght with arms, in the act of retaliating the losplt वाचाट-der बहु कृत्सिता च वागस्य ! afix आटच् acc "आल जाटचो TESÍTIO I Pan 5 2 12) ard Vár on the same FATMAR STI' TUTUCár-foolishly paſſed up with the rain knowledge of arms 36 पाचाटभीतेन solve पाचालाद्रीतैन । १चमीसमास ace भयभीत- भीति भीभिरिति वाच्यम् । Var on Pan 2.1 37 37 सूतो वा etc See supra act 2 before stz. 1 our note ad loc 38 Construe तेन आजी (in battls) प्रतिदिन यत्कृत तहसुधा QIT Buce, it is the ground that the victims of his sword embraced सत्यनतस्य घर पृथासूनु -Yudhisthira विमकरस-whose Fery essence is formed of the sentiment of valoar CE gjit परस स्वय तु मदन । 1180 v 1 व पुनर्विक्रमकरम । तब पितरमनु स्मृत्य महान्मे सशया जात | 18 rejected since, कर्ण is retorting against RUTETT, upon his pralnog his father Secondly the otber sen tence तय पिनाम् etc becomes meaningless Some read पुनर्विकमैकरम तव पितरमलुम्माय महान्मे सध्योजात and Kris explains "Karaa wishes to insinuates that Dronz was treacherons to the reas And so allowed himsele to be killed under some prefext Tltis reading 18 not acceptable for two reasons-(1) The word galan this sense never comes in the beginning of a clause-at looks awkward alha prohibits the use of such words in this posttion by a TFICETTI I P& 515 and remarks in his शक्ति-आदिशा प्रकारा । येपामादी प्रयोगान लिप्यन्तित गृयन्त । (11) Phe words सशयो जात and अनुस्मृत्य do not make out the tense taken by Kale Fot really means—" I do understand you are going to do by calling to mind the valour of your father 1 entertain great doubt ip the matter In this ex planation arete 18 more emphatic 39 The purport is--thoogh a person may throw bis Weapon Agide, he would bat resist insulting enemy an ·72 some Drona however stood silent is a woman, even though his hair were roughly handled " 40 कथमपि-owing to thing or othor. This is explained by दुखिना भीरुणा वा। भुजबलस्य यो दपस्तेनाध्मायमानस्य (swollen ) वत्स-1 गुरुपुत्र is Probably a correction. ब्रयनन्धु- a nominal Brahmana-ko only belongs to the art casta but does not perform its characteristio rites etc -hence % degraded Brahmapa. प्रवन्धु.--Bharu]solves प्रदेव मानणजातिवन्धुरस्य । [ We can solve thus also ब्रह्मण प्राबणजातेः बन्धु. ( केवलम् )] of ब्रह्मवन्धुरधिशेपे Amaz 41 जात्याऽवध्योऽसि-because he was a ब्राह्मण Kale quotes Bhág वपनं द्रविणादानं स्थानानिर्यापणं तथा। एप हिब्रह्मानन्धूनां वधो मा- न्योस्ति दैहिक ॥ वेत्स्यसि- 1 दक्ष्यसि reems to be a correction of the original वेत्स्यसि-which is noticed by Vamanar, perhaps the oldest writer who refers to Venigamhara We expect afecte eince the root 18 a Set one वामन reconcites the form by splitting वेत्स्यसि into वेत्सि and असि where असि 1s an and in the sense of He notes thatअसि 10 sometimes used for the Bake of वाक्यालंकार too, घेत्स्यसीति पदभंगात् । का संसू 5282 and in the दृत्ति-"पतितं वेस्पति क्षिती" इत्यत्र वेरस्थसोति न सिध्यति । इदप्रर्सगात् ।अत आइ-पदर्भगा सिध्यति । वेत्स्यसीति पदं भज्यते वेरिस-असि। असीस्ययं निपातस्त्वमित्यस्मिन्नथें । क्वचिद्वाफ्यालकारे प्रयुज्यते । यथा-पाधिव स्वमसि सत्यमभ्यधा इति । Construe -इमबुद्धतं चरण तु भनेन खड्ड्रेन नं क्षितोपतितं वेत्स्यसि। मिथ्याप्रतिश.-अर्जुन had vowed to kell फर्ण अधo means, by killing कर्ण himself he wonld make अर्जुन' प्रतिज्ञा to kill him (फर्ण), fruntless and false Jag remarks-मिायाप्रतिको मया सत्र चधात्तेन च तदकरणदिति भाव । For अर्जुन प्रतिज्ञा of-असूषितार द्वेटार प्रवतारं विश्स्यनम् । भीमसेन नियोगाते हन्ता कर्णमाहवे । अर्जुनः प्रतिमानीते भीमस्य प्रियकाम्यया । कर्ण पर्णानगांश्चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः | Mb Sabhi T TET-Be ready to fight with me रचया लिम्-or bumby beseech my protection वरप्त, सूतपुर,rthe first 13 Addressed to go, the second to fof. वारसा (श) मौलीवा ·73 boast so, 43 अवजया धीरसत्वरपेक्षितानां कोधा पैश्वावासिताना मन्दानां एपा विकरपना भवति ।-neglected or ignored by the mageanimous through disregard, and not frightened by them in wrath, fools rainly निष्पंपसुटमम्-easily achtered by crushing or compression (in my arms etc) कार्यण-out of some purpose or selfinterest OF गुरोध समरष्टापी दुर्मतिश्च द्विजाधम । आसादयतु मद्वीयं मुञ्चेम कुरसत्तम ! b Drona 160 44 सूतान्वय-सूतानामन्त्रय यस्य or सूतानामन्वय. ( posterity, descendant ) शशधरान्वयसंभवम्प-सोमवंश्यस्य अयं न भवति-Behold | Thon ceasest to exust, thon shalt breathe no longer ICE दुरात्म महरनन्वयन भवति ।Malt 55.6 etc ध्यामोद्द-1nconsiderateress अन्यदेव प्रस्तुतमन्यत्रावेग-one thing was under discussion or in the sere-and you show yourselves energetic or apzion, for quite the reverse Kale trans. "आवेn-drift, course of eventa" वामपन्था:-acrooked policy. C प्रतिषिद्धापिवामपाजाति । S6 Cf on another occasion--अषत्यामप्रसादस्व क्षन्तुमर्हसि मानद । कोप सहन कर्तव्य सूतपुत्र कथंचन । यपि कणे कृपे द्रोणे मदराजेऽथ सौरले । महतार्य समासक्तं प्रसीद द्विजसत्तम । Mb Drona 160 13-14 न टभ्यतेऽस्य ete-I do not get an opportune occasion to hum. Ble down the pride etc स्ववलानां प्रधानयो विरोधस्तस्य 45 लानां नाथे etc Conatrne अस्मिन्बलानां नाये (सति), परिकृपितभीमार्जुनभये (च) समुत्पन्ने (सति ) राजा अमुं नियस (बलाबल- व्यकथा) बेतु | or r 1, राजा प्रियमसपल वेतु | Kale finds teult with the readıog 379 and gives reason~" the pronoun 397 referring to thi 77 tbe subject of the loc absolute phrase occurs again, to the procipal sentence in the accas which 18 naidiomatic" The conclusion drawe by Apte (Guides125), in this connection 19, more or less, opaathoritative and abreliable Secondly though we avoid the word अमु the word प्रियसख 19 enough to obey that probibition, since fark and TETT ATT refer to the name person That Bir Apte lays down that the Gen of the Previous Babject can be allowed in such construction, doo to the fact that in that case the not following the gen. 13 ·74 different from the previous subject Let us take his own illa stration मदने हरेण क्षधे तस्य पत्नी विवशा बभूव-here पत्नी aud मदन are different persons The rale of Mr Apta shoald properly therefore be "a porson or thing abbject in the absolute phrase, should not be repeated in the principal clange 10 प्रत्यक्ष or direct form It can be repeated however as a fu or 10- direct form as तस्य or मदनस्प In the example In that case this would be a contradiction to the role कुलक्रमागतम्-कर्ण refers to Dronas casting off of weapons 46 SD cite tbìa stz to illustrate nel Or pride (dae to beauty, valoar etc ) HIIT ndo मम समुखीन यथास्यात्तथा समुरा tales the afir ख (ईन) ace यथामुखसमुखस्य दर्शन ख | Pin 5 26 v 1 HAREAL सौरल-Patronymro of शकुनि He was the king of गांधार (Kandahar), and brother of sigtet He gave gaida the wicked counsel of enticing the gas into gatalle and thus rob them of their monlth He is represented as a type of the wicked, and crafty "Ho 18 the most unobtresite yot unfailing spring of wicked action, anlating is absolute confidence" Не VAR G12 a moral strength Ia ab he tells gift that at 18 right to be bypocritical for a bypocrite Ho proves these words true by actroa 47 संरक्ष्यता कौरव - 1 I 18 Incorrect AFETE-with a violent sarcastic baghter Jag bonover quotes अमर (?) 'सोरप्रासं सममारुम्मितम् । भगराज etc The Barcasm bere explains the meaning of agery epithet used fguratively (परिका-विशेषणे परमारनेरति परिषरस्तुस । KP also sto SD 1057) Sektai-concassing, blasting ai–at the same time=y7 D R quotes this speech as an inst of 804 HITAJAT TA-It is troe, I thought of doing quch improper thing For TH of act 1 19 49 Second line construe-स्यहमपि अपुष भीमातु शासन कार्ड भस्य (न स्पतम्) अशरिगी-not tumsn, celestial अनार्यimproper for an आर्य del "वर्त यमाचरम आतंम्पमनायाम्। निति ·75 The act 19 8 In it प्रस्ताचारे स वै आर्य इति स्मृत । तेन गज्ञा शकुन्तटायां अनार्यमाचरितम् !-- अतस्त्वमपि-etc an Inst. of माहाय्य (s D 6.203) creation of the poet's own fancy HEITIT 8 art of dramaturgy 19 seen to its climax Tbe teatment of armles predominant througbout the act and the sarcasm and bitterness of repartees and quarrels add to the charm of that sentiment 10 short as Prof YYılson remarks here there 13 "poetry of pas310n' and more have passages of thandering eloquence, unparalleled 12 Sanskrit literature, and marvelloas character-sketches of some of the most prominent of Bharatiaa Tarriorssketches which rank second to bune, but Jahablarata's The quarrel rans op natural and similar to those we see in common life Taunts and rebules are namerous, and clever saying But the one great dray back of the otlerwise magnificent act that it has little or no bearing upon the plot-it simply comes on as a matter of the course of time The poet pored over the great epic, hit opon a fancy of Weaving Ont a fabric from the idea of the soccession to the generalship, painted it and gave ng a right portrait of the occorence but he failed to see that it has do Connection with the plot as such If we infer from the name of the drama, the avirerate of argit has little to do with this quarrel Per haps the delmeation of the character of 77 10 the event of Jis slaughter at the hands of i would have been more appropriate Telave soch a quarred between TRT and fur, bat ats topic is a different one la Mb Drone-1,9 aol 16, U is represented as boasting of his martial merits, as having been reproached by Ty for his vain tagats, whereapon the former abates him and makes a row to cat off his tongue as a panish ment 18 gets angry with up and a squabble ensues On we have a similar exchange of abusive words भव:-“कर्ण पश्य सुद्ध निटेदानी नराधम । एस ते शिर कापाखरा the occasion ·76 से सुदुमते । ' तमुद्यते तु वेगेन राजा दुर्योधम स्वयं । न्यवारयन्महातेजा पत्र द्विपदावर । कर्ण०-"शूरोऽय समरलाधी दुर्भातश्च द्विजाधम भासादयतु मदीयं मुञ्चेम कुरुसत्तम । अधo-'तवैतरक्षम्यतेऽम्माभि सूनात्मज सुदुमते । दर्पमुत्सितमेतत्ते फल्गुनो नारयिष्यनि। 'दुर्यो०-'अवस्थामन् प्रसीदव बत महति मानद । कोप खलु नकतव्य सूतपुत्र कथंचन । त्वयि कणे कृपे द्रोण मद्रराजेऽध सौरल । महत्कार्य समासक्त प्रसीद द्विजसत्तम । एते ह्यभिमुखा सर्वे राधेयेन युयुत्सव ! आयान्ति पाण्डवा प्रयन् आह्वपन्त समन्तत ।" Drona 160 This iner lent 18 cleverly blended with that bf the succes sion to the commandership of the army In Mb however we are told tl at it was अश्व himself that advised दुर्योधन to Install कर्ण in the post आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमरवीत! वय प्रपरनणा संवर्योधगुणैर्युतम् । कर्णमेवाभिपेक्ष्याम सैनात्येन भारत । कर्ण सनापति कृस्वा प्रमधिप्यामहे रिपन् । एप प्रतिबर शर कृसालो मुद्धदुर्मद । वैवस्वत श्वासा तो जतु रणे रिपून् । Karna 7 The Tramntist has amalgamated these two occasions and given us a comi nel picture of the two Tbe action of the plot contained in the act-can Ire broa lly divided into three divisions-(1) the account of the past events, (11) The quarrel about the succession to the corn mandership, and (ii) and tho killing of दुशासन by भीमसेन (0)-- the प्रवशक IB fall of hideous and disgusting descriptions The characters themselves are the embodiment of the चीमत्सरस Their dress on laughter, their stores of blool, and flesh anl fat go to heaghten the sentiment Indeed as representel on the stage this प्रवेश must have been an extraordinary picture of the sentiment of Disgast The प्रवेशक is chekly mount (a) to anounce the fall of unimportant warriors such as TTIETO द्रुपत रािट जपाप, सोमदत्त etc and prepares us to grasp the coming action by info-1010g u18 of the tragic death of a (b) it also give di reason why the demons are so much intrested in the proceedings of the war-9ız that the male demonis ordereal by his mistress हिडिम्बादेवी to accompany भीम while to is in the feld, in order to drink of the blool of 787 ( which comes at the end of the Aet) (a) (a) The deathoki योग and the conscent dist ersion of the army of काव, (5) अध ·77 PUTAT 19 iatrodaced to the news of his father 8 death by the सारयि of द्रोण and not by कृप as is done in fb This chaoge 13 probably brought in to make the acident aptis virid (c) 19 consoles 897) on the rad news of his father B death and encoura ges bim to accept the commandership (a) दुर्योधन lowever seems to be inclued to bestow that hononr ripon А contest ensges between 1 and Tat in which the latter Bwears not to hold bis weapon till qui is Lilled (c) In the meanwbile HÍA 18 represented in a tea to bave Lilled 577477- 45 wishes to run to his resche, but his oath stands in the way ·यती etc ACT. IV. नेपथ्ये-Thise नेपथ्यवचन 13 spoken by tome partiean of th कौरव देद-a vebement desire lit the longing of a pregna woman) CE a more forcible word-AHC**0 sepra act 3 पणीत-staked (शोणितेन सापत ( bathed) बीभरतषश्च वृकोदर el कमडल-tha rounded prunacle on tne top of the charnot ( क्लम - वैजयन्ती banner Kale wrongly explains ( Notes p 46) "Chariots were decked with garlands of flowers —ITETETT कलवर the truul of the body विषमान / uroren ground य उद्धात (ualting ) तेन कृत कलकल यासां ताला किंकिणीनांजालनांमार ता सन्नि अस्य शरवण स्तभित पाचक्रपराक्रमस्य प्रसर येन अभियुक attacked This नेपध्यवचन 18 spoken by भीमसेन तोमर-an iron oln पाण्डवपक्षपातिन -Kale remarks-" Even the warriors on t gide of the dicas baro stood aghast with fear on seeing t! frightful form of # THT 723fit aests --Impatient at वशिष्टप्रतिज्ञामहोत्सव -स्ताकावशिष्ट प्रतिज्ञा एव महोत्सा care of deligh यस्य (u) ur स्तेकावशि। या प्रतिज्ञा तया महोत्तर (delight) पस्य पूर्ता जितो दास-Ironical पार्धमध्यम-(पाय मध्यम ) the middle et of 1 मानधनास्य-rich in honour मिपत -(पशत-पीचाना PAn 2338) मि५P to see, to look on 0f Ka 246 Or may mean "in the form or diegaise of UitT ATT TTATI शल्यस्प च प्रत्य Kale interprets "or मिरत may mea who was living" We do not know any och sense of a मृएस (L) of Jag मृपत महिष्णा in accortable मारति --भी who was the son of AEL ( 919 ) from a born by tengs a the power of one of tho charms See MD. Adi 1.9313 "पथमामत्र भाचरिष्यति' #quoted "R RSam उदंग (दग भगाता भीनि ) an भंग of the गर्भगान्ध मरस falal परमीयर ! Annr विलोटन- म्यु) Shaking the lotuses मातरिमन an epithet of the rind (Oमानरिअन्तरिश्वयनि संघरति। (1)or माना ' ·79 जनन्यां श्वपति वर्धते । सप्तमप्तकरूपत्वात् (भानुनि) an अलु comp Or (ii) मातरि अत्तरिक्षवसिति ( Nir ) or v मातरि आशु अनिति ( Ibd.) संवाहित -burve, Jag's मिरित 18 unintelligible अयाचित Of अप्रयत्न infra दशपरिणापोयेन- Fit for the changed condition' of दुर्योधन Jag's परिणामो पिक is correct Kile seems to take this in the sensa "Capable of causing a change" in the then state of दुर्योधन. मूनं तयाविचस्प ete Stop after स्वामिन. 2 दवा द्रोणेन otc-Cf Act 3 23 अरीणां प्रतिज्ञां-The oath in connection with the eneures तृणमिव~ I लघुमिर 18 unsultable. Last ltue construe-एतावतारि, कुरतुलविधुत देव सकामं न (इति) ईमन्ये 3 मोन कलितोय करेगुस्तेन भन्यमाने-कलित-possessed of. Tha TOODAF and 15 may have any sense ( KO Bay the re9 कलिपली कामधेनू इति शान्दित ।) प्रकट ( appearing ) एकशाट शेषः यस्मिन् तस्मिन् को-aneril eye इतविधे-हत in the beginning of a comp often has the sense of Carsed, or wretched' OF इतविधिल सितानां । S 11 54 अनारदम्पशपम्-not involved in any risk CE न संशयम नारुधारोमदागिरश्यति । Hitopadesa आयुष्मन्-This is the mode of chariotvery to address theur master Of आयुष्मनिति वाच्यम्नु रथी सूतेन सांदा। नाय 17 74 and रथी सूतेन चायुष्मान् IS D मनोरथंच-and to sustain your smbitton The realing वयच 18 not gool, ince It 19 in ompatible with the loyal regard in the मत अरतीनां विमस्य ( erowd ) य संघ / thick, collision) तस्मिन् सच रितु शील मस्य 5 Daryodhan is still under the delusion that दु शासन 18 retill surriving मदाता -solve महाज्ञया पिशरिता पाडा येन आति.. भरानिपुर मेव गन दा { a troop of elephants ) तण्या मृगेन्द हर स्थापनेन । मया)-auseless elder brother पारितोऽस्याव- नर्य-you were caused to offesd (the पाडव) उमारेग-y offeriag yourself as a victim CE उपहारी- कृतास्मिा Milt 2 4 6 7 ·80 STF -& barbed missile प्राप्तस्तुकुन्त Amar महारथाना goes with इषुतोमर etc निश्रेष्ट - 1 निश्चेतन 1s redundant विरूप कृतवानसि-Yor spoiled everything 8 मे अनुजद्विष -of the enemy of my younger brother क्षोभैरdisturbance of the blows (गदाशनिकृत ) dealt with the thunderbolt of the mace दौ शासनी-ou which दुशासन was land हमाशete यद 1s counected with विरूप कृतवानप्ति upra 9 अपि नाम भवेन्मृत्पुर्न च हन्ता एकोदर -Mark the मानधन and. heroism of this speech घातिताशेष eto -CF येपाम) कांक्षित नो राज्य भोगा सुखानि च । इमेवस्थिता युद्ध प्राणास्त्यश्वा धनानिच । Bg 1 33 मणबद्धपटिका etc (st dr) with wounds dressed with bardages सनाह-an armour ककपत्र -by means of tongs or Pincera Cf शल्यानि व्यपनीय कक्वदनै । anfra act 5 । हो- lowboracharacter murt address his equal in this term समानोभवपस्योत हो इन्ते- तिचाधमै । न घ0 1373 अन्यस्मिन्नपि जन्मान्तरे-this is an oversight on the part of the poet We expect अन्पस्मिजन्मान or जन्मान्तरे न्यान-wita tbe saddle unoccupied उपालय-this isgenerally the in la neutation महाराजदुर्योधनोऽपि-अपि 10 aigalticant तस्य gov५ with कुटविषशाखिन निभरिसत.---where the. repudiation or disregarding of 's advice, was the seed, the repalsion of भीम counsel, the sprout, the encouragement and hks by शनि, the talking of root the pulling of दौपदी shaur, the flower फूटविषशायिन-फूट (fraud ) एवं य विषशाखा तस्य पल परिणमति-This sentence an ented by DR as an int of (गर्भबीजसमुद्रेशादाक्षेप परिकीर्तित ) with the remark वीजमेपरो मुख तया आझिप्पन र सलि-intermirgles प्रमून, Produced. दुसमम्प पल परिणमति tho fruit is developed of the flower ete परस्प सूत माया पृच्छति-St dir) The name is not gren. The actor 18 sopposed to know it The poet wants to keep the oborio per only with the name a before og अपे सुन्दरक देवन भग्नारप । अस्प मनारय.!-DR quotes thiopsisage as it inst of ताट सधपचन यनु तोरर तारतम् ।) धाग्या-horses पुरयाति स घौरेय (afix)-200 धुरो यर टकी Paa4447 Case ·81 पर्यावृटयसि-lake still more anxious See our note on परि- I act 1 after stz 14 स्वामिनांगराजेन-this shows that सुन्दाक was an attendant of वर्ण अविज्ञातसयान ete It 19 not understood then Fuf fizes the arrow to his bow and when he discharges at Cf तूणीरमख- धनुर्गुणगमनागमनशरतधानमोक्षचलपरत न infra p 93 मध्यम पाहब - thra stonld be मध्यम पार्थ, Kale quotes a armilar use भ्रातृणामपि मध्यम (Bhasa) bat there the brothers are the teree पार्थ नकुलसहदेवी being प्रातरौ न खल गगनतल लक्ष्यते-the Historical present in San (called in rhetorics) ठकारण-anon0- motopoetic word The twang of the bowstriøg हायत-It was Emistaken for पिशुन-ndicatire विविध परिमुकानि यानि प्रहरणानि तैराहतेभ्य क्वचेभ्य सगलितो योज्वलन सैव विगुच्छटा तया भासुर दुदिनa stormy or rainy day एतस्मिनन्तरेज्येष्ठस्य etc धनजयेन पारितो रथवर is the principal Bentence a A etc-on whose pinnacle was seated & great monkey, who was making a nonse as harsh & rattl ng as the sound of the strobe of the tburderbolt qat was the game of कृष्ण : conch and देवदत्त that of अर्जुन ३ पांचजन्य पीकेशो देवदत्त धनजय I Bg 1 15 रस्तशीर्षक:~a jewelled helmet अवधूय not mind. ang 777-the feathered part of an arrow शरपुवन विघटन (rabbing in order to urge him to drave etc) तेन वायित ('तत्क रोति-इति णिय् ) सारभिन स वहीशेटयश्यामला मुस्निग्धाश शल्याना वधा ( construction ) पुन (गिलीमु) फठिनानि च आननानि येपा नै शिलासु निशिता अत एव मांसला उगम्बलाच नै वैडूर्य-akind of jewel का - bird s name ककस्तु कर्कट ~ Yad शिला the whetstone मांसल-glossy शिलीमुख-(0) an arrow and (u) a tee शिलीमुखो बाणभृगौ। Amar मिलीमुखै ।। to be taken with तरुवर 19 well as स्थवर by the देहटीदीपन्याय गुरुजनाधिक्षेपेण-by the censure of an elder भर्जुन श्रुतिपय तिप्रगर armed at the regions of the ears मुदिवसकृतणय ( सविह किदप्पगएहिं ) is not a good readug Jag reads सस्वहकिदप्पणएदि and explains 'मुतवध अर्जुनसतस्याभिमन्योर्वधे। Thu is hardly intelligible Our reading is more appropriate' since It can bo aptly construed with बाण as well as वचन मन्यु anger धागांटी-- 6 ·82 वस्य जीवा (strung "जीवा जीवन्तिकामौवी -fed ) तस्या सन्देन निर्मित वज्रनिघोंपो येन प्रस्तुत commenced शिक्षा ( training ) च वलेच तयोर नुरूपम् अविभाषित ( without being sren percelved ) तूणीरमुखार पवर्गुण प्रति गमनागमनं येषां तेषां शराणा सघाने मोक्षेच चटुल (gauck) फरतल यस्य तेन सर्विशेष excellently करुराजपाण्डववलयो goes with वीरलोक अवधीरित (excelled ) सकलराजधानुक्कचक्रं येन तेन परामेण शलते सच्डील धानुष-धनु प्रहरणमस्प-affix उन् (क) acc प्रहरणम् । Pin 44-57 शरपद्धतीमसेने रटि कुमारपसेने-an Instance of the ig सहोक्ति संकट- bewilder meat हर्ष, that is Ron is so valhant, रोप for अर्जुन करुगा, lest पसेन may bokilled in the fight साधुकार-applanse, slionts of "Bravo ' नरेन्द्रलाने-ontho insigns of a Loge sfaETC97a-avoiding the descent of arrows e Paraſti-this is the reading adopted by most copier Jag reads महलापण विचरितु and quote3 Amar "कौशेयको मण्डलाय कर बाल कृपाणावत् ' and takes the instru in tho sense of सहार्य 0ar reading is however more consistent ताताधिोपमुसर-scurralous in reproaching my father मध्यमपांडव-अर्जुन The word is rightly used उपरोप- Boroea (ht hindrance to the eyonght). Note the deseription of aशचि It seems that it way thesilo form It was a kind of weapons of a peculiar potency and looked splendidly brilliant प्रेक्ष्य-Kale puiuts ont that there " a syntactical favlt (समामध्यम्याघात) It shonla be प्रेशमाणस्य Tho ig of Breecha this wentences सहोति and not तुल्पयोगिता as some talo it to be for hereA comparison, for the sale of praise or deodo ciation, 16 not fear-only a concorrence of things 1 to be conroyed यस्तुदपारेपयोस्तुन्यकापोरेपहाभिधान सहन हसू 512 सिंहनार-Jag solver सिंहस्पेतना पपा स्यात्तथा। or more correctly हरय नार यस्मिकर्मणि सपा me see no other way ol wolTIPgt Perbapa to this case the ITT most lo allowed that nach license-सिंहनार.. wrong nse of सिंहनार neuter इधर-(१५ पति है) Eringing aloot aril, ind lots. किनभJax transliterates निस्परिंग (1), Kale, निष्पाप imagar esger fruig Tho acceptablo rendering v fargia-alter ASCET atbe ·83 Raining" निनिधये। Hem Jag renders by विचिन्त्य Kale, by "having long gazed " and he quotes विद्याधरदारिका तेन राजर्षिणा नियातेति कृषितोशी। V 4 विषमटोचनेन-by Sava At the request of भगीरथ, Siva received गंगा falling down from heaven Of तां दधार हरोराजन गंगा गगनमेखलाम् । सा बभूव विसर्पन्ती श्रेया राजन्ससुद्धमा । Mb Vana. 100 कृतो य क्टकलस्तेन मुखरेण सिद divine चारण : bard. It 18 customary with Sanskrit poets to describe Gods and demigods as watching the battle scenes and showering flowers apoa beroes We have in Greel poetry also descriptions of gods as taking part in human battles also C से सिहाधपिशाचसया नागा सुपर्णा पितरो वांसि । रोगणा मूतगगाश्च दोगिमपूजयनप्सरस सराय । Mb इत्यपोक्त उजां (st dir )-because the term in his mouth would, सुन्दस feared, offend दुर्योधन अविनयनौकर्णधार-the skipper or helmsman of the boat of impndence (रूपर) परोक्ष- (57.97-the form is irregular Pauni seems to be conscious of it, since he has परोक्ष लिद | Pan 3 2 115 otherwise it ought to be पराई सजीकृत कालपृष्टम् KTa prastha was the name of फर्ण' bow काल पूर्व कर्णचापे । Med सावहित्य-(अवहित्यया सहितम् )-suppressing his inner feelings अरहित्याकारगुप्ति 1 Amar विरचिते goes with चाणनी कूलरुपे-underimuuung the bank (used in a रुपक)-शिक्षाविशेष-solve शिक्षाया विशेष or विशिष्टा शिक्षा (as in आतिविशेष 18 1) excellence of education in ताररमितज्यानियोंष मात्र etc-whose discharging of arrows was inferred only from the 20150 of the sbrilt, twang of the bow attrica 41. sowe (1) तार रमिता ज्या or (1) तार रसित यस्यारताची ज्या Jag's reading- गाण्डीवताररसितमांसदनिधारणाविंशातवाणवण तथाचरित पान fanltless ससिंहनाद-ete-This is another instance of विध्ययुक्तत्व or improper predication-(see aupra act 3 34 ) The Los. absolate shonld rather contain the previous incident namely that there were load sbosts aanpancing the death of an and the following consequence, yuz the acclamations of the Pånda- Vas and the lamentation of the otber party, should come 12 tho Principal sentence हा गदायुद्धप्रिय-वृषसेन was a गहायोपिन् We use टेप in this stz पर्याप्सनेत्रम्-(1) with full or large eyes, (n) when the eyesight is gratified (पर्याप्त नृत नेन यत्र). 18 10 ·84 भचिरोदितचन्द्रकान्त-6) charming like the newly-risen rnoon (हव) (i) charming because of the newly risen moon (अत एव) प्राणापट्टार परिवर्तितरष्टि-(1) with the eyes rolling on account of death (u) with the suffacs (or the extent of the enp) of the lotus bent down on account of the blast of the wind "प्राणोड निले" Med 11 अत्यधम्- ध्यर्पम् 18 really घ्यर्थ पटान्तेन ( st dir) with the end of the garment अश्रुजात-the series of tears ततो देव शल्येन-ete अर्जुनचाप etc 18 another reading and is not temptırg It is contradictory to the preceding statement that 77717 ceased fighting with Hof and big chariot was burround ed by his alliee हततुरंगम - the steeds were wounded We adopt 1b1s readırg to avoid the clumatness of the double in. Enitive in the r 1 स्खलिततुरगम etc एतद् आलिंगनं अन्ते यस्य ताशfor the last time 12 कृती-कृतं कर्म प्रशस्त मस्य-(of भूमनिन्दाप्रशसास . ...भवन्ति मतुवादय ।) Well versed यसभावित इत्यई-etc of निहता या प्रधा. नाभ्यां साभ्यामरविक्रम । त्वत्सम समर योधनान्यं पश्यामि चिन्तयन् । भपा नेव तु न शक्ती विजयाय न सशय ॥ Me Karna 733 34 Kalo reads Faceman and gives us an argomentative discussion that the Verse involves the teult अविमृष्टविधेयाश (१) With our reading the construction should be इत्यह सभावित , मयाच दुशासनारिन हत, (इति) यत् (यस्मात् ) घट्टयसि-strike, speak cruelly सिमारभ किं कर्म भारभ यस्य 1 or क आरभ यस्य। अभिन identical मसल भत्रा नेको जीवितपीरत्यागांशी ete-cf. पिनाम भवेन्मृरपुर्नच इन्ता कोदर । act 49 supra 13 गाढोपरदम्-(गाद उपगढ अन्योन्यं or गार्ट उपगई ययो etc Kale and Jag take it ) -en bracing closely अपुनर्भावि-adv for the last time न पुनभावि यथातथा दुखितौ because of the ruin of the family and निती | ecause of victory सशोक यणं प्रति- etc. v ! शोक प्रति-as regards lamentation 14 वृषसेनोन ते पुत्र ete -He means to say that they both ought to put aside their grief वा बाधयिष्ये यदई-and hence there is no reason why I should consule yonor etc हेपासवरित - Mrngled with the weighing of horses ef उदितापटखर नसवलिता ·85 (वनय ) K164 एव सल्ल--most probably एy is rarely used in the begining of a sentence संजय--He was a सूत by caste bete born of गलगण, and served as a cbarioteer and counsellor of me He was one of the few game and straight-forward mes on the Kauravas' Bide, who wished that there should be absolute peace and og Tar between the two families He tried 10 vain to mediate and to settle the dispate among the tras and 9059s and had been on 2 m18310n to the latter to accomplish it yatim expressed his wish to R, that ke may know the events of the battle On this, the EG invested in with the power of Beeing the battlescene ja its details by means of a forraza By dint of that power he was able to relate to as all the 1a telligence of war. He was a fighter too, and under the com mandership of Tea fooght in the radi war, but when gatID entered the forest confiagration he repaired to the ſcalets - Faq141-(CATCA 1 af 7a wh ) FAT FAITEITA - his is a garcastical repetition of सूत's words क्यामेव न समा- धामपनि 15 TA -anelt with affection. Ai-perfoçce amar R47 (विमर्ग ) यस्मिन् कर्मणि तत्तपा or सभाया प्रगतं यत्कर्म तत्तया Kale traces the root to प्रसह (as in प्रसय) and rightly अश्य वन्दनीयो Unct gama FIT EITT Act 1 This is technically. cailed YTTRT-where the action of the following act 18 pre pared beforehand by the indication of characters etc Dot अति सूचित पानस्तदास्यात्रिभागत यत्रांकोवतरत्येपोकावतार इनि स्मृत । SD 311 This act is mainly descriptive सुन्दर an attendant of कर्ण 18 on an erraod to gain and while communicating it gives the latter the intelligence of the events of the battle Evidently the poet has created the scene from his oryn fancy. GATI eaters the stage rounded and 8 wooned and borne away by the chari Oa recovering, he hears of the fall of 3367 and later on of TÀ, the son of Fut at the hands of a Kale consi darths later evont as a 'departure room the dy according ateer ·ACT V. स्यन्दनपानेन-n the vehicle of a chariot v1. रथयानेन "in a warchariotu कुरहट प्राट-CF हा राधेयकृटप्ररोह Impra sct 4. चिम् काममवेदन | Amar एकाकीति भणसि-the purpose of her speech 1 सांप्रत मातृशतमस्य पार्श्व etc स्वर-gently स्वर स्वच्छन्दम दयो । Amar वलक्ष्य-bewilderment, embarrassment 1 कंकटे etc loc. absolute. कंद. an armour शनकै कर्ण- TATT77 -slowly reclining or leaning against Karna--becanse of his wounde. निर्जितगात्रवान् (निश्चित जिता शावता येतान् ) who have cornpletely routed the enemies शात्रत्र शत्रुरेव शात्रत्र afir अण (म्बा) acc प्रजादिभ्यश्च । Pan 5 4 38 v 1. निर्जितसान्वितान् does not make a clear sense Dhritarashtra means to say that it was owing to his misfortune that such a thing as the defeat of the enemier, and his Inquiry after दुर्योधन's wounds did not come to PASS The comp निर्जितशात्रवान्, it will be seen, is not awksardly componnded" when we take 79 as the kings on the side of दुर्योधन स्पशनापैत्य-approaching by means of the perception of lonch गाघारी on knowing that her husband was blind, used to blundfold her own eyes with a bandage Ct. विदित्वान्ध पति सानु सती प्रतपरायणा । वन्य च सुपटेन नयने विनयावनि । Bm 1 500 नप्रस- रनि-does not move, is not disposed to etc अश्याहार -reticence 2 अप्रतिकृतानुजनारदर्शी--seeing my brothers' fall unaveng. ed भरतान्वयेपि-The is the best reading The अपि 18 intended to bring out the contrast between the "qasallied" TFT and the illborn दुर्योधन Construe अब विमटैपि भरतान्वये दुर्जान etc The 71 भरतान्ववाये, भरतान्वयेत्र, भरतान्वयेस्मिन् are rejected because they do not bring out this contrast Jag reads aand trues it with भरतान्वये and सुतक्षयकर and remarks व इति काकावि गोटब दुमयान्वयि। 3 किमपि-ads indeserabably कृपर्ण-mean, narrow-minded निर्वस्सटे--(1) नमस्सला' (नभ् समाम CF नि स्वाद निप्युटीन, निरवध, coas.

·88 अप्ठ-10 निरापत etc ) (u) निश्चयेन वत्सला Jag interprets वात्सन्यवाद वारसल्यहीन वा। Or solrs निर्गत वत्सई यस्मात् सा वत्सल (used as a noun ) विपत्ति-destruction विचटित-* contrary or in consistent work विरुद्ध चोटतम् o विरूप चेष्टितम् Ksfe renders "effect" or "rorking" This coes against the context. विनय without significance or purpose नघटस्प-etc when the pot has fallen into the well, it 13 folly to throw in the rope too CI मराठी-एकाने गाय मारली म्हणून दुम यान वासरू मारू नये solid, rot universal. उपत्रियमाणाभावे विमुपकरगेन-what is the ne of the instrnment(रजु), when the thing on which at exercises its utility (घट ) is alsent. Daryodhan means to say that this fact is an exception to the अपुष्कल maxim TIL न घटस्य etc, and berce implies that his existence has lost its caronr, since those for which tras meant are already dead Kale quotes यंपामय काक्षितं नौ राज्य भोगाउपानि छ । तइमेवारपना युद्ध प्राणांम्पपका। Bg 133 4. विराजमानी शोरपि-and not disgraced by a cowardly son. श्रीपांजलि-नीर्ष अक्षति ) An importunate eztreatmect- अपधिमम्-(न विद्यते पत्रिमं यस्य) which is not followed by any other, last. the means to say "do not make bim repest brsadrrce, orन पधिमं (अन्य | Amar)-not rejected as tutmportant 5. दायादा Kusmen, enemies आपते साद दायस्वाद दायार । who receives his share or Tuna (Bhandji Dikstat )-wbo enjoys his share Construs कर्णस्यामत आत्मजं (हासन शमयत फागुनाज जगद् भीतम् । पाल्गुना a name of अजुन पल्गुन्यो (नो) Tte 911 merges ecc प्रविष्टापल्गुनी बटुलाटुर । Pan 43-34 Thes of the feminide alco merjes. ACC Es atteint Pan4249 and then the alit अप (स्वा) added as पत्न एवफागुन |1b thes derires the name-उत्तराम्या पन्गुनीम्पा नयाभ्यामह दिवाजानो हिमन पृठे तेन मां पान्गुन वित। Virata 43 34 स्वयि गैरप्रतिक ose To# 15 anaccomplisleal only IATour cate saregy zsenift-Is there anything loft for adrice Daryo dbans meads "It is too late DOT to render adrice, since the war will not be stopped tula a decisive result follows." TA जात पल्गुन ·89 -over receptacle, the proper place fafari-ambitious of conquer. ang Jag_quotes "संपनश्च प्रतिभिर्महोत्साह कृतप्रम । जेतुमेपशीलव विजिगी रितिस्मृत ।' प्रतावतां with उपदेष्टय प्रतिरूप-proper, snstable पणबन्धेन-by complying with the terms of यदि भवानिद कुर्यााह समह भवते दाम्यामि इति समयकरणं पणवन्ध ! Manorams (as qao ed by Apte 'Dictonarj) वैन्यात् through the afliction or distre g Arting from युप्मारमपि etc - an interrogation अम्बलित-not dropped, Thring Construe यदाहमम्मलित etc सामोपन्यास tures of peace उदात्तस्य पुरुषस्य नीडाबद (सज्जाररम् )-because it links the moral courage of 8 hero in the eyes of people, that he should be sel6 shly anxious for his own life This adj and भरपावसान ( rot ending in happiness ) go with सन्धिम् 6 क्लि-It is customary, or usnel. रिपोहीयमाना -growa Weater than the enemy BEATI «perior Kale interprets- "wto have lost none of their brothers' Tb 18 trould be re dundant, since 'सानुजा • follows एवं गतेपि-एवं सत्यापे समाप पतं नानुमन्यने-will not even thens (after ) of any injury, 1e will ignore etc फर्धामय (न किंचिन करोति ) बटुच्छलवान्- sunce it 13 fall of trickery or fool plas उपपत्तियु= उपपन-Kartable to the occasion 7 This is another instance of वाक्वाक्षिप्त पग्य see act 115 मरण suicide विपढ़ते-13 able Duryodhana means "How can then I, my brothers being all killed, be able etc" ek नाविन कथमपि प्रतीशिनु हयमानमनले विहिरे। '11 29 टु गासनम्य शोणित- मनाति तम गदारोटिना-with the end of my nace दिन विक्षिामि- 11दि विनिसिपामि-The passage is under a का and herce the Opposite of what the speaker meanin the correct version cf. करोमि दिगा पलिम् । Bspra act 324 प्रतिबोधयिनु to sdrise भाग- घेयेपु-mari the plural use et सानिन्दन्ती स्वानिभाग्यानि पाला ।' 770-poor, sretched "3757707679FIFTE" Barávali sra काट यस्प तद्-adequate to the times. 8 कटितभुवना -etc all these epithets go with आरमजा' फटित आशान्त मुवनं यै तिरस्कृतविद्विप - who have despised ther enemies as worthless चूहाना सइ कृत भर्चन or (अर्चना) पेरा. construe चुदान् अरीन् अभिमुलं (lace to face ) नन्त- सगरेण- ·90 Sagara was a king of the solar race, who had successfully performed minet Faine sacrifices and had just commenced the hundredth, when Iudra afraid of being faced by a competitor for his rau, pilfered away the sacrificial horse and placed at near the sage * in the nether regions Sagar had 60000 sons from his wife Sumatı, these be sent on m199100 to search out the horse They wandered over the whole earth, and when they could not get any trace of it on earth they hgan to dig their way down to Pitala --Where they found the horbe near for whom they rashly attached The latter opened his eyes and burnt them down to ashes (see Rim Bála 38 41, Mb Vaba 106 107 Brahma PS VP) Duryodhana here refers to that story because of its analogous natoro es com pared with the coudition of rais, who, he says, should do thie game that Sagara dia striga 4-he Ling & duty as a wfaq @qt on the contrary, if contrary is the case viz shrinking frora what 38 ET TIETY-( EITT TOT FH acc. Pan 2 131) blended with the nproar of lamentation 9779T हित महाभीति । Amar सग्रामावतरणायप्तप्रामापावतर्तुम् acc तुमोच भाववचनात् । Pan 23 15 'तात पितरि पूजपेच' Amar रह constrned truth acatara1919 and not rith fagata! 9 मम goes with वान्धवा and परे both attu this explanas why they should not bo killed treacherously The other read- 116प्रत्यक्ष हतबान्धवस्य PTR is prepared oals to surt the constraction of tz sith cuÆ'-19 obviously Construa यद् रणे तेरिख प्रकाश न कृत तेन कृतन किंवा भवनीसुतक्षयकर (भवत्या सतानां क्षय करोति हेतु )-tbe conp 18 awkward It slould be striatly YETUTT The word at ought to assame its original or Tat form nco als TAI पुरमावो पत्तव्य | AbE Re irdekar quotes 'भरिया पुत्रो भवन इति कौस्तुभे त स्वात् । Jag dependa tnt in Va1n-भवतरिया पुवमार fergti IIII "179I get' mich II, BIDC e the word 3t 18 not sacladod a tha la class, nor can the other lo split to denote two separate roles साम्य केवलमेत दै-- Simply let fato be evenminded or let it slow faroor equally. Been ·91 names In arrows Bark that it does not wish that fate should be exclusively in his favour and hence the reading साम्यं 1s better than r I साध सत्य साध्यं or शाम्यम् Rashi takes साम्यं in the sense of प्रक्षामान्य and quotes "दोषसाम्पमरोगता' where (BIC) the word 28 used in that eense निष्पांडव-without पाण्डवड निर्गता पाण्डवा यस्या of fr is changed to y acc इदुपधस्य चाप्रत्ययस्य । Pan.8341 कदन-havoc, slaughter "क्दन मारणम् Haravah अप्रिय (undesirable) यच्श्रवण तस्मात्पराङ्मुखता कालानुरूप प्राप्तकाल sura 10 प्राजन (प्राज्यन्ते चोयन्ते अश्वा अनेन-करणाधिकरणयोश्च 'ल्युद Pan 3 3 117) a whip रश्मि -reios quiffiaftior-with arrows inscribed with the name of 14 It was & practise of ancient H&Frious to inscribe their their CE नामाकितो श्यते (वाण ) V5 and चाणाक्षररव परस्परस्य नामोर्जित चापभृत शशसु । R 7 38 also Ko 3 27 Solve पार्थ इति अकितै स्यन्दनपर्मना परिचयात्- because they knew the path of chariuts full well आकृप्यमाण -properly this is to be said of a रथ, but it is taken with शल्य by रक्षणा पृच्छतां supply जनानां (शेपे पप्ठी) शन्येन-(not occupied by वर्ण snd hence) vacant शल्ययन्-prercing the feelings of शल्यमस्त्यत्र शल्य -affix अच् acc अर्श आदिभ्योऽन् । Pan 5 2 127 and then form denom from it शल्यपति in the sense of शल्य (शल्यवन्त)करोति Or me may derivert शल्यवन्त करोति शल्ययति The affix a merges acc तोर्टक् । Pan 53 65 11 कपयन् 18 as good The former how ever is charming owing to its अनुप्रास 11 Constrne-कर्णस्य मनोरयमित्र शन्य रथमधिरदेस शल्येन प्रविशता शल्येने भय जनाघो मच्छित । मूछित p p of the censal The fig in this verse is a सरof काव्यलिंग and उप्रेशा The words शून्य रथ अधिरूदेन explana why the जनीय was मूच्छित (हेता वाक्यपदाथरये फायलिंगमाहत । KP) The words यथा (1st line) and इस ( 2nd line) are indreative of उत्प्रेक्षा # मन्येशके वं प्रायोनूनमित्येवमादिभि 1 उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिक्शब्दोपि तारा I-Kavya darka.2234 of मुटु ·90 Sagar had Sagara was a king of the solar race, who had successfully performed ninetynine sacrifices and had just commenced the hundredth, when Indra afraid of being faced by 2 competitor for his EU, pilfered away the sacrificial horge and placed it near the sage #19 in the vether regions C0000 song from his wife Sumatı, these be sent on mieson to search out the horse They wandered over the wholo earth, and when they could not get any trace of it on earth they bgan to dig their way down to Patala-where they found the horbe near faz wbom they rashig attached The latter opened his eyes and burnt them down to ashes (see Ram Bála 38 41, Mb Vada 106 107 Brahma P 8, VP 4 ) Daryodhada hero refers to that story because of its analogous natore as com pared with the condition of varig, who, he says, should do the game that Sagara did अधिपते क्षात्रधर्म-the kinga duty as a TIAT 9 -on the contrary, of contrary is the case viz shrinking from what is gayiEIEIFI#*-( EITT FICT fto acc Pan 2 1 31) blended with the aproer of lamentation TT&T हितं महाभीति । Amar सग्रामावतरणाय सयामायावतर्नुम् .co तुमर्थाघ भारवचनान् । Pan 9315 'तात पितरि पूज्पेच' Amar रह construed - with परप्रतीपातोपाय and not with चिस्यताम् ।

·95 या मू The fig in this stz 19 व्याजोक्ति-व्याजस्य सत्यतारूयं व्याजोति । 4320 शाय. अलमस्मानवलोक्य etc of अस्मदर्शनभयस्यादितकामुकापाणतोमर योगा न भेतव्यम् न भेत यम् । supra act 3 25 हरुकर्माकोदर-Bhima of wolfish deed cf. भीमकर्मा कोदर । Bg 115 SD quotes this stz to illustrate उद्वेग (नपादिजनिता भीति । Tbid or better still उद्वेगोऽरिकृता भीति । DB ) one of the sms of the गर्भसन्धि शोकमपनुदति तच्छील जन -He means भीम and अर्जुन भाव - intention अयथातपम्-10t in the proper manner यथार्य तु यथा तथम् I Amar-hence "falteringly or disorderly The read ng अयथायथं (निणयo and Kale ) is not correct 26 जतुमयशरणोदीपन -who set fire to the las-horse शरण एहरदिया I Amar पपनयनपटु -clever in removing etc v.! व्यपनयनमरुत् does not tempt us पाहवा यस्य दासा -ef कौरवरामस्य पूतनिर्मिती दास पार्थमध्यमो भीमसेन I supra act + न रुपा द्रष्टुमभ्यागती --we bave come here to see him not throagh auger DR cites this Ferse as an illustration of va, a ata def "प्रियाभैरप्रियवाक्यविलोभ्यच्छलनाच्टम् । This verse ought to be recited with 777, e a change of tone, other prise tbe will not be clear उपक्षेप - a thestening charge Cf कर्णनासाच्छदोपक्षेपाभ्याम् । Apte ( Dict. ) prefers the sense "mention or allogion' पापस्य भीमस्य or दारुग खटपक्षेप पापाय may be explained-"pan. fal indeed is the hurlınz or stroke of bad fortone वाचा व्यव स्यन्ति-supply विश्यि कम पित्रोन मस्कृतिश्रावय-we expret पितरो नमम्मति भाग्य | since the root g दार्म 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ शब्दकर्माक्मकाणामणि कर्ता सणी (कर्म) | Pan. 125 विध स्वकर्म नाच वन्दनीया गुरव the precept of मनु "आभन विप्रो ज्यायासमाशस्यन् । असो नामाहमस्मीति स्वनाम परिकीर्तया Dk.61 acc ·94 Rast hor See supra 8 अग्मियबहुलतया। K 143, लेशबहुले। 1 184 क्रियाविशेषबहुलाम Bge 43 also armilarly अभिरूपमूपिष्ठा 15 1 or कपटप्रचुर et संगर-accus of सगर and not nsed in neuter here -ever Is Puzzled with the apparens solecism of the word-and BAya that in his opinion it should be read as सयुगमू our construction Kale 18 dillid eut of its aceeptability, he aleo Buggests that it may be an accusative to be construed with the following I मार्गसि-the rt is 1 P also 22 हृदयस्य मनोरथो मे-12 that Karna at least would com pletely rout the Pandavas CE स्वत्सम समरे योष नान्प पश्यामि कचन। भवानेव तु न शक्तो विजयायन सशय | Ab Karna 7 33 मागचन्दनरसो नयनामलेन्दु--Of व फौमुदी नयनोरमृतं त्वमगे | Uth 3 26 and गावे चन्दनरसा दृशि शारदेन्दु | Mait 9 22 सपदि immediately without any delay पदेन सह सपदि C युगपत् and एकपदे अलमन्यथा संभावितेन-do not take me to be otherwise 1 coward मनिहितेषु वीरेषु-with कचित्, यस्मिन्नाशामालावध्ये in whomm I may place confident hopes 23 गते, हते, विनिपातित mean the same thing and evince the copionsness of our poets vocabalary आशा बलवती राजन् of आशावाधि को गत I Subbasita Kale quotes ' आशावलाती राजन पुत्रस्य तव याभवत् । हते भीष्मे च द्रोणेच एण्णों जेष्यति पाटवान् । Mb. Karna 10 38 24 लिंगनदायी-Yelding the embrace of कर्ण-on my death पार्थाणहरोपि वा-or taking the the life of पार्थ ( this and the preceding should be construed with आत्मा) अनिवारित सपात येषाम् ते अनुवारिभि Supply the word अभिषिक्त here Such OLIS8100 of the predicate 18 permitte लिंगाध्याहारो का ल स 1 14 Of माभवन्तमनल पवनो वा वारणो मदकल परशर्वा । वाहिनी जलभर कुलिशवा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सहा (quoted by वामन ) अब्रह्मधाशीदित्यादीनाम पाहाणेऽन्वयप्रयुक्त I thid Duryodhana means to say that he has already installed him self as the general and that there is no neveasity of अश्वस्थामा by usage of or शल्य ·95 -- The fig In this st2. 15 व्याजोधि-व्याजस्य सत्यतारयं प्यानोति । का ट.मू4 3 20 भडमरमानवटोक्य etc ck अम्मदन भयस्त्रतिकार्मुपागतोमर पोगनभेनन्यम् न भैतन्यम् | supra act. 3 25 टक्कर्माकोदर-Bhima of wolfish deed. cf. भीमसर्मा टकोदर । Bg 115 SD quotes this stu to imustrate उद्वेग (नृपादिजनिता भीनि । Ibrd or better still उद्वेगोरिकृता भीति । DR.) one of the ms of the गर्भसन्धि चोकमपनुदान तछील जन-He means भीम and अर्जुन भाव zatention अयभातमम्-not intbe proper manner यथार्य तु पया तपम् | Amar-hence "falteringly or disorderls The read ing अयथायथं निणयo and Kale ) is not correct 20 जनुमयगरणोदीपन -who set fire to the la:-house धरण एहरस्त्रिी | Amar व्यपनयनपट-clever in removing etc r... न्यानयनमल does not tempt us पांडवा यस्य दामा--cf कौरवराजस्य एनिर्मितो दास पार्थमध्यमो भीमसन । upra act : न रुपा इष्टुमभ्यागती FT-We bave come here to see him not through aoger DR. cates this verse as an illustration of दल, वीप्यग det "प्रियाभैरप्रिीवाश्यविटोम्पच्छलनाच्डलम् ।" This verse ought to be recited with 75, + ! A change of tone, otherwise the we will not be clear जाक्षेत्र - theatening charge cF कर्णनासादोपशेपाम्याम् । Dk 61. Apte ( Dict. ) prefers the sease "mention or allaston" पारस्य- भीमम्य or दारुग खत्पशेन पापम्य may be explained-"pan fal indend is the barling or stroke of bad fortone बाचा व्यत्र म्पन्ति--supply शिमिव कर्तुम् मित्रोनमस्कृतिधावय-re expect पितरी नमनि श्राव्य | suce the root Us पदकर्म "गदिदिप्रयरसाभार्य चन्दकर्माक्मकाणामणि तो सणी (कर्म) Pan. 14 5. विमा स्वार्म ना-ध वन्दनीया गुरव Ace the precept of मनु "आभन विमो ज्यारासमा वाइपन । असो.नामाहमहमीति नाम परिवर्तिय ·96 In case the . 27 यत्रयस्मिन् सकलरिपुजयाशा यन्न बद्धा सुतस्ते । OF पापेन येन हदयस्य मनोरथो मे । supra stz 22 यस्य गण 1 लक्षणा for गर्वि तेन येन 28 fiq -drunkea, intoxicated PP of क्षीब 1. A (क्षी मदे) acc अनुपसर्गात बुल्लक्षीवकृशोल्हापा. | Pan 8 255 root has an उपसर्ग-it will take त (त) as प्रक्षीवित अन्नति-pays his respects, bows अञ्च गतिपूजनयो DR quotes the above two versos 83 illostrative of FITOTT ( boasting) one of the अवमर्शमध्यगs and in another pla e, at: illustrative of अविबल, (the whole passage beginning from सकल रिपुजयाशा etc enaing दक्ष्यन्ति न चिरात्सप्तम् eto stz 34 ) def अन्योन्य वाक्याधिक्योक्ति स्पर्धयाधिवल भवेत् । Ibid सपत्नानाम्-(1) "सपत्नी इव सपरत्न ' thesis irregularly changec to अ ( Bhanuji) (i) सह पतति एकस्मिन) इति सपन (शब्द कल्पद्रुम) भवतत्र केवलम्-You are not the only mazete यावत्तावच साकल्ये Amar विकत्वना-boasting Jag उपहास (P) 29 Construe-पाण्डवाना वधू कृष्णा तव सदसि यैर्नृपै के शत्रु था। अनेन-by me Jag Takes अननार्जुनन दग्धा ( which IR 10W18 better v 1 यन is not good येन (since) दग्धा एतस्मा च्छावपेऽहम् (2) कृश शलभकुलावज्ञया-through indifference to theme 10 paltry ( or insignificant) locusts Solvo कृश च त उलभकुल च तस्येव अवज्ञया 1 कृतशलभ etc bas no advantage ove onr reading तात वा श्रावयेऽद्ध and तात साक्षी त्वमेव-the defect of पुनरुक्ति । तात Cannot be asserted here---Sunee the repettthora 13 due to excess of feeling The fig in this stz 18 BRकर रूपक •and निदर्शना in the 2nd line (अभवन्वस्तुसवध उपमापरिकल्पक K. P ) 30 Constrne-भार्या केशेषु कृष्टा तब भीमस्य), तर पशो (अजुनस्य) तस्पराज्ञ (युमिष्ठिरस्य ) तयो (मकुल्सहदेवयो ) भूपतीनाच प्रत्यक्षम् । तदासी (यूतेन दासी दासीभून)-this gives the reason why in had the moral courage to do the thing Hence the fig 19 परिवर (विशेषणैर्यत्साकृतह के परिकरस्तु म । KP ) चैरानुब-धे in tus deed of continous enmity Construe ये नरेन्द्रा हतारतैरस्मिन्वैरानुबन्धे This is the natural constrction Raf constrnesv ·97 मम्मिन्वैगनुबन्ध (द्वैपसंबन्ध) ये नरेन्द्रा हतास्तै फिमपात वद Duryodhan however means to say that "it was a matter of course, because it was a consequence of hostility" मामजित्वेव दर्प 19 उपहास This stz and the passage following upto stz.34 inclusive, 19 cited in D R 85 an inst. of विरोधन (सरख्ययोर्भामदुर्योधनयो स्वगत्युत्तिविरोपनमिति । Ibrd) and in s D ag that of सफेट (. timultuous conlinet रोपभापितम् ) 31 अप्रियाणि etc Cf कर्मणा कृतनिशेषविप्रिया सप्रति वाचा व्यव- स्यन्ति | mpra mace SD quotes this as an inst. of छादनं (कार्याधमपमानादे सइन खल्ल तद्भवेत् । Ibid) 32 विसृजयम्- send (with दुशासनानुगमनाप) l विशयम does not It दुशासनानुगमनाय Constrne मद्गदाग्रनिभियमानरणि. तास्यनि ते शरीरे (सति) यदि गुरुर्विघ्नं न कुरुत If गुरु {elder-धृतराष्ट्र) would not come in the way of the cracking pulverisation of thy bones by the end of my गुरु-धृतराष्ट्र R1 wrongly interprets "गुररर्जुन । तेनैव गोषस्य प्रतिपिद्धत्वात् ।" मद्गदा पेग निभिधमानानि भस्थानि यस्य तयाभूत Rast and Kale do not appreciate the locaboolute and hence come to the awkward understanding शरीरे देहविपये विघ्नं ete and "cons in the way of your body." 33 The purport 19-"I spared your life heretofore, only to make you mope like a woman on seeing the deaths of your friends aad kinsmen यत्-the fact that etc सलिट परित्यानितोऽति--Here the cansal of त्यज can be seen to be द्विकर्मक Panini does not enumerate it in the सून -"गतिबुद्धिशब्दार्म etc - "Pan 1452 Malli commenting ou भरतस्तत्र घायुधिनिनित्य क्वटम् । आतीय पाइयामास समत्याजयदायुधम् ॥ R 158s remarks- प्रदित्यनार्ण्यन्तयार्दिकर्मल नित्यमित्यनुसघेयम् । Ya however Teclade the root in the tree class, since in the act of taking or giving there 18 a motion implied Bhatti too 18 not excepted from the usage भनिनइत्त जनको धनुस्तन् । Bk 242 साशीकृत -च्यि can 7 ·98 . See our observations on मन्दीकृतम् Enapra act 124 जीवितस्य " नपुसके भावे क " Pān 33 114 बुद्ध-100 absolute कुद्धे-सस्य युष्मापुलमेव कमलिनी तत्र कुजर व The fig here 18 रूपक int first comp and Thin the second भरतकुलापसद--भरत was a comraon and eighth ancestor the कौरवs and पाण्डवः विकरथनाप्रगल्भ -eloquent in boesting skalfal in vaunts Kale mişinterprete that has the boldne thug to brag boloro me 34 अस्थिवेणिका etc -with मद्गदाभिन्नवक्षस यानि अस्थीनि से वेणिका (serres or wreath ) एव भीम भूषण यस्य तथाविध (स्वाम) yearing the ornament of a series of bones of the breast broli down by my mace योव नाश्रयोभवान्-"If 80, you are not to be disbelieved in the fact that I shall sarely deck my hands with "the dren ful ornament of red blood See Infra स्वयमभविता भूषणं भी मरिम Rast explains " यथा भवानाह तथैव हि सपत्स्यत इति । भीमा कुलश्चैत्य दुर्योधनवधनार्थ । रणाङ्गणे बान्धवास्त्वा भीम न चिरादविम्बित मम गदाभिन्नानि स्वद्गदया चूर्णानि यानि वक्षोस्थीनि तेपा वेणिकैव भीम भूष यस्य तथाभूत द्रक्ष्यन्ति । अत्र मस्पदस्थास्थिपदेन साक सबन्धो न तूत्तरेण गा पदेनति ।' Itas remarkable he omits सुप्त in this interpretatic The तथापि that tollows this however indicates the पक्षान्तर (t other side of the question), and goea against this sense Dravi tries to get out of this difficulty by saying Bhama means 1 say that this will indeed happen in the long ran (310) 'Ba says he 'let me tell you what event lies in the immediat future' "We are sure Bhima did not mean this, and th words " in the long run etc are only a fancy Kale 19 better मत्यासनम्-imminent 35 भ्रमिता या गुरुगा तस्या आघातेन संचूर्णितापूर यस्प तस्यक रस्य तव शिरसि पादमाथाय त्वन्मुख्य eto-solre ख मुख्यो यस्मिस्त प्रा तृणा च group) तस्योद्दलनेन (destruction) गलद् यदस सदेव चन्दन सेन आनखाग्र (नखाग्रेभ्पआ. ६ नखाग्राणि यावत् ) to the very tips at mr nails अनुभविता भूषणं भीममस्मि-Rai has ' अस्मीत विभक्ति- ·99 । is aplit up R 1336 प्रतिकपर्क अहमित्यर्थकमव्ययम् । यद्वा भस्मीति “वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा" इति भविष्यति सद। अनुभावता भविष्यामि Ye, on our part, think that this 19 & remnant of the Vedie usage in which Boy form Kalıdáss has ench reminiscences of the Vedic usage in his works cf भूभेदमात्रेण पदान्मघोन प्रभ्रथयां यो नहुपं चकार। And then the proper combination would be TOT भनुभवितास्मि We know, that Ras takes the sense अहं of अस्मि, 88 an indeclinable in analogy to Th=27 of Vámana, "378ftcore निपातस्त्वमित्यस्मिन्न।', but it 18 as ingenious and ag upwarranted as the latter 8 Here असचन्दनेन 18 रूपक, Bince अभेद ( which only makes at भूपणसाधन ) in intended निहत अशेषमपतिचक्र येन आक्रान्त ( covered or achieved ) परघरामस्य अभिरामं (desirable) यश येत यश -the glory of परधराम was that he made the earth void of क्षत्रियs twentyone times see our notes to act 3 5, 3 25 and 3 33 प्रताप etc who has stationed his followers in the quarters having first yrassed them to subjection, by means of his prowess 36 आप्ता-relatives आप्तो बधु । Mitakshara on Yajfia 1 28 वहिसात् कुर्वन्तु Let आप्त make them over to fire-alix साति (सान्) and ar are added to show "contribution अमिश्र mixed with tears मार्गन्ताम्-This rt 18 rarely found in Int Ron] Atmanepada, CE भात्मोल न मार्गेत परेपा परिनिदया। स्वगुण- व मागेंत विप्रकर्ष पृथग्जनात् । Subhashita Rasi suggests पुग्परसी शातिदेहा हत० खण्डिता गृध. This volates, acc Kale, the symmetry of construction If we are to invent a reading. Arig wonll do अस्त भास्वा प्रयात सह रिपुभि etc -This is an inst of पनि quoted as such by वामन in का स सू4023 प्राय- दिययोस्तुल्यकाल्योरेक्पदाभिधानम् i with the remark saritiniai. विशिष्टत्ये न स्त । इति नेय तुल्ययोगिता। SD quotes this stz to illnatrators (an of their मसान्य) विरोधस्य प्रशमनम् |-subardence of oppnition 37 पुप्मद्विजपि-युप्मान् पिने जी-माप का स्पन्न 'act 345 प्रौढ विकान्तमासीद-great mar year ajtant विक and 15 ·100 भावेत Jag वन व-01 निरस्तपापे देशे एरण्डोपि दुमायते । Pt Construe-अनयजितन्यस्तहेते पितुरुत्तमांगे स्पर्श स्मृत्वा उपेत 1-come Dear Owing to the remembrance of the fond smelling of my head by Father, who set aside his arm, without being defeated अनयजितो यथा स्पास्तथा त्यस्तो हतियेन तस्प शिक्षावान्-~well versed प्रत्यपगमनेन-going forth from one's mark of respect अगराजवधार्शसिना-Wishing for the fail of कर्ण विराग disaffection beat 2.8 . 88 कर्णन कर्णसुभग बटु ete-~of बलाना नाधेऽस्मिन् परिकार्पितभीम र्जुन भये । समुत्पनि राजा प्रियसखवल वेतु समरे | supra act 345 अधिर धनु-cf see our note ou अरातिलनधनुप upra act22अम्र मित्रम्-solvo अमित्राणा (शवणां) अभिमुखम् अव्ययी० स० लक्षणे नाभिप्रती आभिमुख्ये । Pari 21 14 एप (with) दौणि साभ्यसूय (st dir ) angrily, reproachfully 39 अवसाने-n the event of death CF मूलपुरुषावसाने ISe क्लिन्यकरणे ( GM) reproach क कर्ण क सुयोधन -Karna Sayodhana? they are not diferent (owing to their friendship कौरवेश्वर-821 Potes "एतेन न समस्माक प्रवरिति व्यज्यते' ।म्यामोह bewilderment, infatuation वाक्पारुपयेण-This पठी comp disallowed by Panini by "पूरणगुण-"Pan 2211 Bat accord ing to usage there are several violation to this rule committe by reputed authors Sk remarks-'अनित्योय गुणनिषेध । तदशिष्य सज्ञाप्रमाणत्वात् (PA 11253) इति निर्देशात् ।' Panirl himself break the rule by using sucb compg ag सज्ञाप्रमाणस्वम् (supra) and कियासातत्य (In Pan 6 1 144) and गुणकारचम (Pin 6293) Malli (on Ki 227) however holds- मैप दोष । येशलादय शद्भा गुणे गुणिनि च वर्तन्ते । यथा पटस्य शौलय शुक्ल पट इति च तेपामेवाननिषधात् । ये पुन स्वतो गुणमात्रबचना यथा गौरव प्राधान्य रसो गन्ध स्पर्श इत्यवमात्यस्ते पामनिषेधात् । It is thus, he continues that are comes to the conclusion "पत्रपतिमादिषु गुणवचनसमासी पालिश्यात् का 5218 40 STEARICATA whose prowegg 18 not comprehended त्रिपै goes with अकलित० विपन्नम्-dead परिवत्ति (अस्मिन्)- ·101 Slendering.censuring परिवादोपवाद स्यात् । Hem विशेष difference भारद्वाज-(भद्धाजकुठे जातम् ) the grandson of भरद्वाज 41 Constrns अमुना सह विमस्य पीतं स्तय भवान् न स्मरति ? वाये स्वगाविवर्तनदित च मम भीम ? तद् अनुजनिधनस्पीताम् कानु अतिप्रणयाद् कितवचनेऽस्मिन् कोपरयया चिर मा क्यिताम् । स्त यम् (म्तने भवम्-afix यत्-ace शरीरावयवाघ-Pan 4 355)-milk. शीम ('शुमाया शिार -शीरम्बामि)-agarment श्रीम दुकूल स्यात् विकृत वचन यम्य 42 fra by means of ontrath मोचित -Wag caused to abandon Cf our note to Cha in stz 33 o ipta rt 17 18 aloo Included in the द्विकर्मक causals जयते कर्पतम येपेर्दण्डयते पचे । तारेहेस्तथा मोचेस्त्याजेपश्च सपह | Madhara. तथाविधे- e while he was निगल तथाविध is rejected, being red and ant after ताश विधास्यसि-you will (I hope) scquit yourself to you beat The second fature is sometimes used to denote "request' CF पश्चात्सर प्रति गमिष्यमि मानम तत् । 84 Jag Takes विपास्यसि with पोहा without context एतद्विाचे त्यात्मनि चल च मामय पारुप विधाम्यसि This rumatural, since the comes aftor 9167 and seems to connect it to TCH PATUTINT see our note supra act 2 aft etza In point 10 dramatic stractare, this act, we think, 19 the Crowning success of our pcet It comes as a fountain or an Oasis after a tedious journey though a long, insapid desert It is superior to the last act in that the conversation 15 more lively and that the scene hold the endience is suspense Daryodlapa is depicted as one desperate and determined to in hinself He is the true representation of man ander the foot and in the grip of Fate His parents try to dissoade him from engaging in the war any more and advise him still to 2onclude a treaty with the Pandavas but दुर्योधन reges fierce it every attempt to pacify him The death of of adds to the lready po goant grief of it and makes bim still more ndifferent as to consequences The wise words of the aghappy ·102 parente suspending between A dilema of the gret of the Hud dred on the one hand and the fear of the fall of the eldest on the other-18 really heart rending We have more of or or pathos in this act than in all the rest taken together Tho friendly affection of its for his comrade #of is not only charming bat surprising Duryodba a speaks in reproachfal terms with SuzrAA It 19 an instance of a person who in the excess of sentiment denies selfinterest aven Tbe introduction of 17A and 417 with their threatening speeches, 18 suited to the occasion 99691417 18 sntroduced to the audience is a deci dedly advantageous manner the army The event of the installation of 789 as the commander ol the army 18 omitted and with propriety yatig only at the end of the act says गान्धारिइतो वय मदाधिपते शल्यस्य शिविरमेव गच्छाव and seems to suggest that steg 18 to be installed to the lead o The advice rendered by धृतराष्ट्र and गान्धारी to दुयों 17 18 not quite an invetion of the poet it 18 only a substiti tron In the Mb, at 18 9 who advisos garaa to conclude peace with the enemies and the latter refuses to do so stating reasop! why (Salya 3) The scene is cleverly laid with great and the other as the propor persons to give counsel to it Asvatthanan 19 Once more bruaght ja as one who is onger for the commandership and for avenging his father death This 18 done to enata in the impression of his character so ably delineated in the third act In the aſb as will be seen ( Salya 5 ) he himself suggests 754 8 Aame for the honour, denying it to himself thongh he was requested to accept 16 In the MB moreover, ho 18 deneribed as a coward and as one who 19 always devising how to save himself (cf Bhishma while enumerating रथ अतिरथs etc, says दोषस्त्वस्य महानेको येनैव भरतर्षभ न मे रखो नातिरथो मत पार्थिवसत्तम । जीवित प्रियमत्यर्थमायुप्काम सहा a Udyoge 167 78 ) Probably it is to wipe off this blot on his charactor that our poethas shown him in his parlika colours- ·103 Bhima and Arjuda ere brought in, on an occasion, which is not in conformity to the Mb. This change is effected in order to make the danger of the enemies show more imminent to the nahappy parents and to aggravate their fears and grief. Bat they are immediately withdrawn to facilitate the action of the next act.

·Act VI. h तत प्रविशत्यासनस्थो युधिष्ठिरो द्रौपदी चेटी पुरुषध-1 stdir ) We think that the characters here are abraptly brought in without any previons saggestion to the purpose, and that the action in this act has no previons उपक्षपग as in the last one RS4. how over thanks that here no preparatory scene, such as विष्कम्भक, laid since this is an 37-cart (1e The commencement of an act with previous indicaton about its action) अत्र पञ्चमा कावताने भीमदुर्योधनस्तराष्ट्राणां वचन सूचितस्य दुर्योधनसामादिरूपार्थस्य पष्ठांकस्यावतरणादकावतारसजमुपक्षपकीमति न विष्कंभकादेविनिवेश । We do not think that there is any previous indications, as for the gaid speeches, the indication of the encounter between fra and दुर्योधन is given from the very begining of thedrama, moreover, the action of this plot begins with the mention of भीम प्रतिज्ञा (to kill दुर्योधन within the day and if it fails, himselt ) Some guch device as a fat*TF 19 absolutely necessary. भीष्म एव महोदधि (महान् "उदकानि धीयन्तेऽस्मिन्" उदधि ) fear-put ont, extinguished, ceased to enstrizitiaTHIA -(कर्ण एव आशीविषभोगी तस्मिन् ) the viper consisting of Karns आशीविषभोगिनि-(आश्यां विष यस्य तादृशो भोगी) a serpent having poison in his fangs Kale and Apte ( Dict) suggest that profit विष is the name of a "particular kud of snake , Råś scoepts the first explanation and remarks this is a fig called पुनरुक्तवदा भास the words आशीविष and भोगिन् having otherwise the sama sense We can otherwise interpret the word as आश्या विष भुनकि (Possesses) इति । "भोगोहिकायों' Hem आशीस्तालगता दूदा तया विद्धोन जीवति (Bhanu]). Karns, on account of his revengeful and malicious character, 18 aptly compared to & viper FETA (बले) भर साहसम् रमसात-rashly, , with precipitation वाचा-by his atterance (that he would kill 417 that very day or rond die bineclt ) 1 ·105 . D. R. marks this as the beginning of the The while SD considers it as an inst of विरोधन (कार्यात्ययोपगमनम् ) an anga of the 397... warna--why not say "by Pañchalı Fince it as in her that the root of the conflict lay 15 - Yodbishthira however attributes all the evil to bimself-ag it Was he that gambled ard prepared ground for the dispote शुर- सज्ञायांकन् । Fan 5375 CE GETT) the name of the attendant. अपयुषितां (उपा ममातास्त्र उपितम्-तारकादित्वादितच परि बन उपिता "on which the day darned onee more by rotation" पयुरिता)-not to see the next dama, to be completed before the morror, नान्यदिनगामिनीम् (Jag ) प्रनशम्य-Jag reads प्रष्टस्य wrongly न is not changed to ण ck नो पान्तस्य Pan 8436 मानिन --card ironically पदवीं-the tracl of footsteps परमान (really ) अमिशा or परमार्थम्य (of truth) अभिज्ञा चरा-Spies सुमांचवा should be talen as qualifying चरा "of wise counsel. पटुना (Ioud) पदहरवेग व्यचा घोरणा (anouncement) येग त or पट्ट पदहरवन्यक्त घोग्यन्ति ते (ace कृत्यल्युयो बहुटम्-Pan 3 4 113) भक्तिमन्त loyal The लक्षणs of s चर ara "अमौज्यममान्यममृषामारित्वम म्यूहकत्वं चेति चारगुणा -नौतिवाक्यामृत ( quoted by falli) अयोधनमचारवेदिन-(सुयोधनस्य सवार वेदितुं प्रयोजनमेपाम् This colation only makes the sense clear सयोधनस्य सचार विदन्ति (Raa) will not do We are atare oor solution has no anthority of grammar; still here is another instance of the tyre C: युप्मद्विजयि mpra Act. 5 37 There too our solation would be decidedly better ) intended to discover the baant of Sayodban..agat 175 एनाच तद्रूपा प्रत्युपाया ये पाते CE "तुष्टिदानमेव चाराणा वेतनम् । ते हि तोमास्यामिकावतीव सरायन्ते' नीति वाक्यामृत (Malli ) पश्चकम् -See our note adle sct 333 समता here takes the sccus of the governed acc अन्यवापि दृश्यने । Var 2. साते (सिक्ता सन्ति अस्मिन्देगे ace दशेटविटचौच। Pan दाग (पीवर एकदाच ।)-fishermen. क्षुण्णा या वीरपम्तामा निचये परिचय पेप-who can recognise trodden cree- बता प्रतानिनी वीरम् 1 Amar श्वा-"गोपगोदुहबवा' विकार- घर. व्याघाटवी ( व्याप्रचुरा अटवी-शाक्पार्थिववरसमाप्त.) in the tiger- TERITE thoronghls acqnainted with the babı 52105 चादण) pers forests ·106 enemies tations of sarage tribes श्वान पचति स -affix अच् aco "पचादित्वा- द"Pan 9111 This suggestion is intended to warn them leat they may forget to search the launts of savage where by chance दुर्योधन may have been hidden v I स्वारपदावर has no advantage over onrs Jag reads with as T-I-ayos Jag takes this to mean "reak porabs - रन्धेषु परच्छिषु।-of the This does not however suit the context सिदव्यजन (सिद्धानाय्यजनमिव ध्यजन येषां से or सिद्ध व्यजन येपा ते)-(6) disgused as ascetres of बहुविध देशवेषभापाचारसचारवैदिनो नानापजना प्रणिधय । Ma 1 (11) or-of accomplished dugaiblog r e proficient in disguising मुनिनिलये मुनिनिल्ये प्रतिमुनिनिलयम् 3 दोया --should be marked शक्तिम्-Buspiciously. fear tully माकिता यथास्युम्तथा शकित 1s the p p of शक 1 A (शकि शका याम्) Dravid unnecessarily takes it to be an इतज-त (तारका दित्वात् ) सप्ता-ef "स्वपअन तु खलु प्रलपति | supra act2 रुजा आर्ता मदिराया विधेया ( under the control of) of माईविधेय स्तव I supra act 1 12. वासो मृगाणाम्-'भीरवो हिमृगा मानुषदशनतो विभ्यतीति तेषां चेष्टाभिर्मानुषप्रवेशा विज्ञायेत -Rasi वयसा विराव clamour of birde cf वयता विरावै । 29 नृपाक etc नृपस्य अक यासुता पादप्रतिमा footprints with the signs of royalty The सा- मुद्रिकशात gives part cular s gas on the body as an indication of royalty Jag नृपाको राजचित मत्स्यादि यत्र of S716 शत्रो 18 sunted to the context v l यत्र is no देव्या कपाशस्य स्पर्श एक पातक तस्य प्रधानो देत पाश पक्षश्च हस्तब कलापार्या कचात्परे। Amar This speech of पाचालक and tho previous one of युधिष्ठिर 18 outed by DR as an inst of अपवाद (दापप्रख्या) अथ प्रो (Auar) समरगोचर पृच्छ-Ho means that Duryodl ana not only was seen but was encountered too वक्ष्यते महाराजाय-will any thing be epoken otherwise by me Conetrue विषयाद् विना प्रस्त सद् उहविक्रमस्थापिचेमो विवेक परिमथरता प्रयाति । उपतगदस्य दृकोदरस्य भुजयो रणे सार जानामिच परि कितश्च विषयाविना-without the object of fear विवेक परि मथरता (excessive dallness ) उपता गदा येन तस्य 'सारो बले Amar परिशकित donbifal गरयाकमक- (Pin 3472) इत्यादिना ·107 कतरिक । 14820) 5 The show 'incongistency or contrarinegs CH नसलमा सकटेन्दुमुखी च सा किमपि चेदमनगविचेष्टितम् । एe Kale, who coustrues हरुविक्रमस्य with विपयात् and objects to its com struction with चेत, 18 चिन्त्य The अपि, however, dispels this ohection हविक्रमस्यापि चेत किंपुनर्मम इतिशेष | I विजये For भुजयो is aceptable and भानुविनापि विजयादुरुविषमस्य for the first line 18 "a clumsy repetition The fig. in the stz. 18 अर्थान्तरन्यास.-where a general proposition 18 adduced to or dedaced from the 3 (the point at 'उकिरान्तरन्यास स्यात्सामान्यविशपयो । कुवलयानन योज्य परिभव-अय इसानीमपि बुदिस्पतया पुर वध्यमान परि- भव (Rash) पार गमयति-will carry us across 18 will wipe of. द्वितय 1s explained by न प्राणानां क्षय and दुरुपातपारय निधन वा द्वितयं both afix तयप् acc सख्याया अवयवे तयए । Pan 52.42 6 प्रतिशामगीरणा is a signifiesnt epithet Hence the fig परिकर वध्यते-(1) will be tied up (when construed with केशपाय) and (i) will be slarn (when constr with a on the analogy of वध्यते) of रस्पोर्टलपोचव सयोजयोस्तथा। वदन्स्येपाच सावर्णमटकारविदो जना ।-सारस्वताप्ररिया 1 15 Though the marin बवयोरभेद (व and a are the same letter ) 18 commonly followed by all Sanskrit writers, still at 18 more often met with in the Bengalı Şanskrit and Prakrita. All annotators agree that this fact betraya भदनारायण 8 वीयता ( belonging to Bengal ) 1tths is not taken into coosideration, the word becomes a puzzle to those who therefore interpret "and he, PTH, 18 capable of so biodiog It ' and make the word भाकर्षण agreater puzzle देवेन हते-Salya was killed by युविहिर गाधारराजकुठमेशटभ सम्मिन् The शलम 1s compared to the गान्धारराजकुल and सहदेव शs toअनल Rá : 18 not accurate an interpreting strate राजास्तेपा कुले शलभ पतग व तस्मिन्, anuce it makes no meaning Cf कौरव्यवंशदावेजस्मिन्क एप शलभायते | act 119 supra निरापन्द --(निर्मुक्त आरन्द ये )-crying रिपुबटस्य पराजयेन उद्धत बगित यासाताब विचित्रपरारमेण आसादित विमुखानामरातीना चक साभिस्ताव उदतवालिगत-aunting with rainglory Jag aad Rai and ·108 . . Kale and Dravid take वलिगत in the sense of 'NMarch ' It will be the misuse of the word to take it in that sense since there वाल्गिर्त is the name of a particular gait of the horse sièg-owing to the din of the battle म ज्ञायते-This is the Sanskrit H18torical present Here 19 to be taken as under stood Cf वामन B opinion "अनुकरोतिभगवतो नारायणस्य इत्यत्रापि मन्ये "स्म शब्द कविना प्रयुक्तो लेखकैस्तु प्रमादान लिखित इति । on का ल सू 5244 Rast is not accurate in thinking ज्ञायत इति वर्तमान सामीप्येभूते लद Buce there no वर्तमानसामीप्य to be shown Sooh uses of the Historical Present in Sanskrit, form what is called the भाविक अलकार in rhetorics प्रत्यक्षा इव यदावा प्रियन्ते भूतभाविन । सद्भाविकम् -KP 10 अनासादितवन्ती-SD considers that this predicate is faulty being अविभृष्टविधेयाश and that the नञ्, being emphasised as prominent, should be separate, ngare Rákı sug gests the reading नासादितवन्ती Kas ka however does not take objection to this compound प्रसज्वप्रतिपेपि समासोस्ति । ०n Pal 33 19 वीभत्सौ-बीभत्स was one of the names of अर्जुन The MG thus accounts for it-न कुयों फर्म बीभरत युध्यमान कदाचन । तेन देवमनुष्येपु वीभत्सरिति मां चिद् !! Kale holds that it was origin ally 'one wishing to split (fr) 'everything with his arrow's We want to point out that the desid noun of that rt 18 विभिए जलधर sto-Solve जलघरसमये (वर्षासु) या निशा तस्या सचारिताया विद्युत प्रकर इव पिंगले यत्किंचनकारिताम्-the wanton working of fate संविदित-to be taken with कुमारस्य मारते (विपरिणामेन 9794 as 18 commonly met with in prose works such as Kádarabarı) an acquaintance of Prince Bhima Kala also seem to prefer to constrne मारुते with अन्तिकस्य The latter bas some reasons, but they are not satisfaotory प्रत्यग्र विशसितो यो मृगस्लेन रोहितानि चरणौ निवसन च यस्य विशसितcut प्रत्यनम् recently वासेन (panting) प्रस्ता अस्त एवार्घ श्रुता ये वर्णास्तैग्नुमेयानि पदानि यस्यास्तादृशी This passags 1s after वाण and दडिन्, In Po nt of atyle समवतीण प्रतिविम्बे ययो whose prints were impressed सटिलरतभनी विद्या-The magro chsra by when one can dive into water and make it motionless Daryodhana while enumerating his powers before धृतराष्ट्र Bays-स्तभिताम्वस Jag , and ·109 ears गच्छन्ति मया रपदातय | देवासराणां भागन्तमहमा प्रवर्तिता। अक्षौहिणी- मिर्यान्देशान्गच्छामि भरतर्षभ । तनापो मे प्रवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये | arb Udyogs 62 14 15 also Salya 309 and 3064 रामानुजस्य- कृष्णस्य सकलदिश ये निझा (caverns) तान् पूरित (फर्तरित ) अतिरिक् च नासोदतनवग्राहम-in which the crocodiles and sharka were agitated through fear 1659-agitating, diatarbang वृधा प्रख्यापित (causal ) यदलीक पोरुप तनाभिमानी 7 इन्दो कुले प्लोमाशे जन्म व्यपदिशसि-claim birth दुशा सनस्य कोणन शोणितेनैव मधुना क्षीच (मत्त ) मधुकैटभद्विपि-Tne too of मधु and कैटभ ( two demens spring from the of fàoy For particolars see Sántı 357 and Sabba 44 also Markandaya P) चेष्टसे-See note supra to न ज्ञायते Bhima refers to the attempt of Duryodhada and his comrades to bind Shrikrishna DR quotes this stz as an inst of गुति (तर्जनोद्वेजमेधुति ) Construe-मया हतपतिषु कौरवान्त पुरंषु, (तदीय)प्रप्तय व्यामुक्त कापाशै पांचाल्या मन्युवति स्फुट उपशर्मितप्राय एव । कौरवाणा अन्त- पुराणि तेपु-tho haren of the कौरवs घ्यामुर्च - untied cf युष्माकम मुक्तेषु के शहस्तेषु क्यमस्माक देव्या केशा सम्यन्त इति । supra act 1 Jag reads व्यास and interprets " सबै ' without propriety Kale reads the same but interprets "dishevelled, but व्यामुक्त 19 better as it is clear and definite उमशमित प्राय-They solve this as (1) प्रायेण चाहुल्येन तपमित (आहिताग्न्यादित्वात्परनिपात । (1) उपशामतं प्राय (1) पस्य स (hu) उपशीमनेन प्राय (सदृश) The word प्राय Bgn fies more than this The most adequate solution will bo उपशमिताद् ईपटून I on the analogy of such words as कल्क, देश्य, देशीय named in the sutra ईपदसमासौ कल्पव्देश्यदेशीयर | Pan 53 67 भीमसेने किं विहितम्-what punishment did you inflict ? GranitATSITAT -That you have bid adieu to selfrespect at such an improper time ( prematurely) सुलभ दर्शनम 1-suppy भीमसेनस्य or नाथस्य कोचोदत-with अब तीर्य गदा च परिधश्च पाणौ यस्य गदापरिषपाणिना-Hold ng a mace and a ter (of aron) पिततीरम् ete rodify आटोडितम् उरसन्न 8 ·110 9 नलिनीवन यस्मिन्कर्मणितत्तथा अपविद्धा मूच्छिताशयादा यस्मिन् कर्मणि ततधा अतीव भेरव आरख यस्मिन् तत्तथा भ्रमित वारिसमय यस्मिन्कर्मणि तत्तथा Constrne सुमथनात धीरोदधै कालकूट इव उद्भुतकोपाहनविष विस्कुलिंग आयस्तभीमभुजमन्दरवेशनाभि सरस मूलं त्यका सरभस स्थित । कालकूट --was the name of the poison churned ont from the occan at the time of the समुद्रमथन of मधनान्मन्दरनाप देवदानव बाहुभि । विपतीक्षण समूद्त हालाहलमितिश्रुतम् ॥ Mb Adh 18 19 also Bhag 879 Ram Bala 45 Skanda Kedar 913 प्रत “कोप एब दहन तदेव इन विष तस्प स्फुलिंगा यस्य आयस्तो भीमस्य भुनौस एव मन्दरस्तस्य वेल्नाभि (आलाडनै ) हेतुभूनाभि सलिल सलील 1-for सरस समूल is nowise good, beyond that it is alhterative. इत भित-hold up in the fashion of an arch तोरणीकृता-चि "अभूत तद्भावेच्चि | Var न तोरण अतोरण , अतोरणस्तोरण सपचते तथा कृता arrikat see supra our note ad loc in the case of an act 124. प्रकाश-and In the broad daylight भध्यासितवान्-- 1 श्र ध्यवसितवान् 1s a masprint पातालम्-This a clne to determine what the Bindus of yore meant by पाताल स्थल as opposed to जलम् अपमित्र अशा वमकौरवम्-cf सहभृत्यगण सबान्धव सहमित्र निहति सयुगे नचिरात्पाहुछत सुयोधनम् । act 25 supra बन्धुनाशदशन मयुना- मयुशोकौ तु यात्रियाम् ' Amar 10 अस्मार~out of us 'यतश्च निर्धारणम् इति पछी अयोधम्-~- "मुखेन योद्ध शक्यम् easy to fight with affix a ACO कृच्छाराषु खल। Pan 3 8 126 Kale seems to golve it as शोभन योध तम् This is against the context दशितस्य (दश कवच संजातोऽस्य or better still दशोऽन्त्यस्य दशवान् तथागत रशित denom Pp) mailed भातशत्रस्य-He bad already one by his side in the MbIt 18 Yodbishthira who scolds and persoades utat to fight on which the other replies by saying that he ould fight with them all apiece Bat the former pots this condition अयमिष्ट च ते काम वीर भूयो ददाम्पहम् । हत्वैक भव नो राजा इतो वा स्वर्ग मामुहै। See Hb Salya दावशपर्व 25-33 11 A#q=41-both alike to my mind Constrne अप्रियोऽपि (अनिष्ट ) प्रियसाहसम्स्व एव योदु प्रिय महविचरितु--this was done ·111 Tejoicing 'to parry the blows अपर्युषितप्रतिजे whose oath was not to stand overnight : e was to be completed that very day निष्कटकीभूतम् free from thorns consisting of the enemies Cf क्टकोदरणे नित्य भातिपलमुत्तमम् । 8 9 252. 12. रलकलशा Solve रत्नमया or रत्नखचिता कटशा-वाकपार्थिव वत्समाप्त। सलिटन holy water, snch as that ok महानदीड, or that at the coniuence of the Ganges and the Jumns तस्यैव तत्रापयुक्त FETE I Ra... कवरीवन्धे-In the braiding of the har 'क्री कश पागे स्यात् Amar Des कुअरन् [Un ' "कोररन् चवयोरभद ।- then “जानपदण्ड -Pan + 142 इत्यादिना डी (ई)] क्षणम्- 'क्षणा मुहूतोत्सवया -शाश्वत (Jag ) शातकुठारभासुरकरे -शात (sharp ) य कुठार तेन भाएर करो यस्य क्षत्रमेव तुमस्तस्य बच्छेदी आनौ परिपतति (सति )-when he comes in the battleield The fig B दीपक in that भीम and परशुराम are considered under the same character, and have the same affributes, (सह इत्तिस्तु घमस्य प्रताप्रातात्मना । सवारियास बट्टी कारस्पति दीपकम् । K. P) and there is a ध्वनि of an उत्प्रेक्षा between परशराम and the woodcutter R31 thanks there 18 अर्थान्तरन्यास also पूर्वाधातस्य गर्षस्य निष्पादन द्वितीयाघातोपों हेतुरिति कारणेन कार्यममर्थनस्पार्धा तर We know that he has followed the def. in its apparent It is not अथा तरयास but it is कायलिंगाटकार The Passage चक्रपाणिना देवसकाश परिपतत्याजी कुत सशय 18 quoted MS D at an inst of प्रराचना (representation of the end as all but accomplished) an anga of the अवमर्शसन्धि आशा-f mere Flessing असुरनिषदनस्य-श्रीकृष्णस्य आदे शापि-prophecy even Cf सिद्धादश, विप्रभिकादशवचनानि । K Kale does not grasp the sense when he translate3--"guch_1s the command of the destroyer of the demons विकल्पयति-who will donbt or quest on ? 'युधिष्टिर-देवस्य देवकीनदनस्य '18 quoted a SD under प्रवर्तन (commeucement of an act on ) सविधानुणा पुर सरा lead ng manager Jag however सविधाता पुरोहितादि । यथाप्रगनम्- (प्रधानस्य आनुपूयण ) according to superiority (ot rank) अन्तर्व यास sense ·112 H शिका-interharem attendants अन्त पुरे त्वधिकृत स्यादन्तर्वशिको जन Amar दावारिका (द्वारे नियुक्ता -acc तत्र नियुक्त | Pan 44.59) -doorkeepers भुजबलरातिणिकौरवपरिभवस्य-CF तोों निकारार्णव । anfra act 6 45 दुर्योधनस्य करू एव स्तमौ (columns) तयोभगन विनि श्चितो विजयो यस्य प्राभजने-of Bhima (प्रभजनस्य मरुतोऽपस्यम AGO भत इश् । Pan 4195) This speech reminds us of a sutler commISHTOn of the कंचुकिन 12 the Mudrarakshsa act 3 guod vede दुराचार---दुर्योधन पचानामप्यस्माक ste-of Supra etz 10 जरासन्धघानी ses our note on act. 1 10 सुदूरमतिकान्त-gons beyond got rid of #-able -I am afraid of 13 उदूर्ण-raised uplifted p p of उद्+गुर "उद्गुर्णोद्यते' Amar कृतहस्तता (कृतो हस्त कौशल यस्य तस्य भाव )-proficiency for this seuse of हस्त of 1 छिनहस्तो मत्स्ये पलायिते धीवरी भणति । V3 सीरिन्-an spithet of Balarama (सीरोऽस्त्यस्य-plough ) तृपित (तृद सजाता अस्य-acc तदस्थ सजात इतच् । Pan 5 2-36 आतिथि-(न विद्यते तिधिर्यस्य Cf अनित्य हि स्थिती यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते । Ma 3 112 or ace Un 42 अतति इति अत्x इपिन् ' a traveller Bhanuli quotes “अध्वनीनाऽतिधिज्ञेय ' इति स्मृति 1)- guest चार्वाको नाम राक्षस st dır -Chárváka was the name of a demon, who was a friend of दुर्योधन OF पुरानयुगे राजश्चार्वाकोनाम राक्षस । अभय सर्वभूतेभ्यो ददौ तस्मै जगत्पति । स तु लन्धर पापी देवानमित विषम । राक्षसस्तापयामास तीवकर्मा महारल ततो दवा समेताच ब्रह्माण मिदमहुवन् । तालवाचनता दवो निहित तत्र मया। राजा दुर्योधनो नाम सखारय भवितानपु। तस्य स्नेहावबद्धोसी प्राहाणानवमस्यते तन्नेन रुपिता विप्रा विप्रकारप्रधर्पिता । पश्यन्ति वाग्वला पाप तता नाग गमिप्यति Santr ss 310 Duryodhana at the time of his death wished that he shonld revenge for his death यदिनानाति चार्गक परिबाइ वाग्वि शारद । करिष्यति महाभागोमुव चापचिति मम । Salya 66 38 and he did come with that notive to the court of ATET to make some mischief He told graist that he had come on the bel alf of the Brahmana to all him that they did not like him to be the king Bat the Brahmana, in the sacrifice of Yudhishthira exposed hus trud nature to the k og god barnt him with their Bradmuafe lastre Ser Saati 32 Here kawosar as can be seen a mESIONaadfterent one ·113 yetim-Fith 3 pitcher (st dir ) Sir HFE #T" Amar "शारीति महाराष्ट्रमागपाम्"। उदल्या-thirst der उपकरयेच्छा Of STATTUTTTTTTTTTATHITI I Pán 7.4 34, and 3-1 3, 3-3-102 gena HATI mark the way in which the ima postor introduces the topic of the false report of the death of 479 Ath-The river Sarasvati, rising in the Sirmer hills, laking a veoterly course from Thanesor disappears at the विनशननीर्य It has seven trntutsries सप्तनध सरस्वत्या याभि- भ्यप्तिमिदजगत् । आदता वटवद्भिहि तत्र तत्र सरस्वती । सुप्रभागांचनाशी निगाला घ मनोरमा । सरस्वती चौधती सुरेणुर्विमलोदा Mb S'alys 39 3.4 It is one of the boly rivers in India ia-o finished here to interrupt, object to 3995-began. 14 परे सदिग्धे-adoubtful word पद-"सुप्सित पदम् ।" Pin. वत्सस्य तरो-the truth about Bhima किमपि-whatever you tell Jag Bays किमपीत्येनेनामंगल्यं निवारयति । (१)क्षण time; hence Patience 16 Hitz-Balaráma, tyho was bimself & 7741 17 was the tutor of afla and in that art, and when he heard of combat between the latter two, he barried to the spot to see Vishat P 4 13 3{b Salya 344 also Bház- 10 79 79=ANCE संज्ञाभाहिता~instructed by beckong STEP-a demon, who carried away flat and the rest the forest Bhima time to them, and Lull tho demon Sea Vans. 158 F-a demon of the caste of Rarana, lived in the reeds forest near the city of Ekachakra Bhimasens killed him and removed a great cause of trouble to the people of that town Sve Aldi 177 हिडिम्ब-See supra note to हिडिम्बादी act 3 मिर-was the brother of 77, he wanted to srenge his brother's death and offer the blood of his foe is to & Bhima Lilled him 11. कीचक-brotherinlar of विराट While the ired at the coart of that king incognito, and serred thout the Qastn. as a personal female attendant, arak 'ell in ove with her and once spproached ber ont of lust She served Ho more than ogee not to trouble her and when hep orrd to e aalearable, she told Bhims who get him in the dark and Watch it while living rescue camo 11 Vapa 1 8 ·114 in a doel kılled him See Virata 16-26 जरासघ-see sepra our nots ad loe act 110. सौगन्धिकाहरण--bringing of the flower Saogaudhika When on journey to the gut forest, a beautiful lotus of that species, borne by the wind foll in the front of tall The latter being charmed with the scent of the lotus, wished for more of that kind and told Bhima of her wish The lotuses were to be bad in the garden of कुरेर, but भीम, intent apon procurang some routed the sentinels guarding them and obtained the forters with the assent of See Vana 148- 155 सोगधिक्काहरणमेव यच् चाटु तत्करोति-चाटु । an endearing act. Most annotators split thrs into सोगन्धिकाहरण, चारकार We seo no propriety in it प्रालेयवर्ष-hour frost वीरसलभां गति-पुण्यगतिम् प्रत्यय यरक्षतज (blood) तस्य च्छटया (Iayer) चर्चिताम् तृतीयोऽनुज -10 would be ansipnd scrutiny to change this to द्वितीयोऽनुन अतिन not skilful, awkward तस्य goes with निधनम् बामपालेन-by Balarama स्वरथमारोप्य-30 that he may not be A witness of the death of Arion too प्रतिपना followed धत्साहिए-shall or Can I enjoyp का सार बने यानि व्यसनानि तन बान्धव मम शरीरस्क स्थिति. (maintenance, stability) लस्या विच्छेदारकातर-fraid of any digaster of my body in my death "यानपान तुपोत (boat). Amar oविनयम-robust enough to defeat कीपकानुज-कीचक had one bundred and fire brothers named उपकीचक Thege too vere billed by fit after it see supra also Virats 27 17 दुर्गदरख्यसनिन addicted to the vice of gstabling दुरोदर [ दुष्टमुदर यस्य तद् । पृपोहरादिस्वास्साधु'-falli (1) दुष्टमासमन्ता दुदर अस्य दुर+आ+उदरम् Bhanu]! ] C ते दुरोदरम्। Amar the wice whose belly is full of evils, hence gamble' समदाद्विपायुतरलेन (1997) possessed of the power of ten thousand young (lite 20 rut ) elephants C" यत्ते पीतो महावाहा रसोऽयं वीर्यसभृम । तस्मात्रागा युतवलले रणेऽकृप्या भविष्यति । Adh 139 24 तदाधिक-beyond this, more than this 18 महान्यस्प मगधाधिपस्य (जरासघस्य) एव द्विरदम्य सचिस्तस्य भेदेऽशनि (thunderbolt) व शिथिलपितुम्-to male शिपष्ट | Van or ineffective, Lecce to give up of आरमन्यमा शिपिटीपकार R. 2 41. Mallu 'तत्पाज इत्यर्थ ।" उपसमि come nest, follow .

·115 - भाकागे-(st dir) This is the same as the आशयमापित Its del 18 already given Rat thiaks this is not one His grounds are that such speeches as thus do not contain the necessary(?) किंवगीपि etc न तदाकाशभापितम् । तद्धि अनुक्तमप्य पृस्वर चित्रीपि इति प्रभे भवतीत्याचक्षते । यत विश्वनापेन (s D ) किंवीपीति यन्नाटये विना पार्य प्रयुज्यते । वेवानुक्कमप्य तत्स्याहाकागभाषितम् ॥ इति This 18 a hard and fast application of the rale The words 1971 97* प्रयुज्यते are characteristic while maint etc are only set forms of putting thrs आकाशभापित When मरत says दूरम्यान्वेषर्ण पत्त्या दशरीरनिरेशमम् । परोक्षान्तरित यशायाकाशवचन तु तत् । (नास 2.87 ) ho can never by explained to mean what Rani means. So, D Ra त्रिीप्येवमित्यादि विनापात्र प्रवीतियत् etc he does not neces sarily mean that it must needs be present 10 every भावाशभाषित श्रुतोऽय ete-this is a question. 'वैपरीस्यम्-a thing or circumstance contrary to oges constitution which indıcates a premature death Ral quotes 'प्रनिहींयतेरपर्य विकृति श्राभिवर्धत । कृत्स्लमोत्पातिर चोरमनिष्टमय नायने । इत्येतानि मनुप्पागा भवनि निशिष्यताम् । लक्षणान -चरक Kales explanation is aasatus Juctory उपलब्धम्-understood 19 परदीकृता ( made to pay tritutes) अखिला नृपा यस्याम् कर tar, tribute मया with पणीकृत स्थित्यर्थम् for the sale of resi मत्स्यराज-विराट सुस्ताम्-the call ng of a cook. see our note to act I II चिज्ञानि-ct upra वैपरीत्यम् कृष्णान सुभद्रामात are signifcant appellat ons see the stz below 10 ज्ञातिप्रीति -affection tor the kinsmen. अत्रियाणा न धर्म- Yudhishthira means the breach of neatrality committed by बलराम a giring special Instructions to दुर्योधन Previous to thier ight of आलम्प प्रियशिपता तु इग्निा सहा रहस्य हिना Impra str 16 Gonstrue-अनुजस्य (कृष्यस्य) अजुनन (सर) रूह सख्य न गागतम् 5TH rather better it would have been better if ete of TH आमरणात्तिष्ठेद्यहे कन्यमत्यपि । न चौना प्रपच्छेनु गुणहीनाय काहरिता. stri gut-bat what way, or sort of bxhiviour is thus, that Coar miod should rather be equally affectionate towards the wo dirciples but what I ne of conduct 19 this that you sro realen me in my pit able condition dence ·116 RCC SD as well ag DR qoote this stz as An IDBI 0:49 (गुरुतिरस्कृति । DR. through anger, griet or agitation ) अति- संघर--deceive me by throwing the whole of the grief on my hands मामेव दुखे विनिपात्य स्वय (नि सज्ञत्वात् ) निर्दु खा भवसीत्यर्थ । Rasi केशहस्त -"पक्ष पाशश्वहस्तश्च कलापाथा कचात्परे । Amar तवापि प्रत्यक्ष See supra act 1 किं सदिष्ट तावन्मे etc Cf कृष्णात्यन्तचिरोजिझत च कवरी चन्धे करोतुक्षणम् | supra sta 12 सदुपनय etc addressed to बुद्धिमतिका दामन् n wreath (Or माणसूत्रम् ) चिताsfuneral pyre नाथस्य जीवितहरस्थ-this 1s faulty because सक्षिध (सशयकरसदिग्धमः -वामन ) It should better be नाधजीवितहरस्य (दुर्योधनस्य ) अनु कम्प्यस्तपस्वास्यात् । Haravali सविभाग-assignment, allotmentb (ht imparting) 21 देहस्य रुधिरेण प्रक्षितं अतएव पाटल अग (supra) यस्यास्तादृशी (गदाम्) अपविध्य casting aside संयति ।n the fight भ्रातृप्रियेण- प्रिय भ्राता यस्य }-In a बहुव्रीहि comp fag comes later optionally या प्रियस्य | Var on Pan 2285 RAS wrongly pats the word in the आहिताप्रथादि class कृत जयन-enough of victory सुस्निग्धम (उतरा निम्धम) exceedingly smiable देवकल्पनापि--- even though you are no less magnanimous than a god afir कल्प(पल्प) 18 added to a word in the sense of "little less than AGO पदसमासीकस्वदेश्यदेशीयर | Pin 53 67 22 शक्नोमिती --an interrogative काकु implying "I cannot, I will not परिचपीवरपदण्ड (परिधवत् पीवगै बाह एव दण्डौ पयो से) whose masave bands are as the iron bar ( of the city gate ) Of एक कृत्स्ना नगर परिघांचाहुभुक्ति 18 216 वाहुदण्ड here दण्ड means Bclul eB8 MARRIre ansclub Cf दोर्दण्ड रित्तस्य शक्रस्य च पुरे दशितो कार्यस्य सारी येन विनेश and Na Bre to be यथासस्य ( respeetively ) construed with भीम And अर्जुन CF Bbima's explost in the पुचरनगरी we have already apoken of supra-Arjana had gone to the celestial regions to receive education in arms under Chitragena Indra askid hm to destroy the demons namedनातक्वच a retribution of गुवक्षिणा अर्जुन killed them and afterwards पौलाम and कार केगः of the हिरापुर See Vane48 also170-175 यथा-mee पत्थुरतमरण-'यमणि पटी 1 AR ·For this 244 of all ur arrc£ at thesons ofद्वपदी, प्रनिनिध्यaad the other toarat. 117 विषम-extraordinary or disagreeable to the ear hence hill अस्ति निर्वन्ध-you are determined 23 Bhima carrier his brothers and mother, through the Runnel out of the जनुगृह "मीमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराकम । स्कन्धमारोप्य जननी यमायकेन वीर्यवान् । स जगामाश तेजस्वी वातरक्षा शुकोदर | MAdi 1612523 पाप-death, an evil report माय फनीयान-सहदेव भाशसनीयम्-promising : é fit to be placed a hopefal reliance on. 24 दूरेणाल्प-considerably younger. वृतेन-in point of wr dom Construe वयसा भवान् मम दूरेणाप, श्रुतेन सम , सहमापा (unnate kindness ) (च) वुद्धा (च) ज्येष्ठ मनीषितया (घ) गुरु (अत) पाणी शिरसि मुकुली (इत्र-folded as bud) वा मनीपिता- मनस ईसा मनीपा (पोदरादित्वात्समास ) सा अल्पस्य मनीपी, सम्प मार-prndence स्नेह मयि विरलता नेय-and should not do atter me out of grief वारिद. निवापाझलिदानेन तिनै श्राद्धधर्मभि । otc. act 3 18 अस्मत्सयो हदयम्प सार यस्य of शान्तान्तस्तपसार act 13. नटस्प--81uce नकुल was the elder though loss pradent of the to Rs t takes नकुलस्य as शेरेषष्ठी and as meaning नटेन and thuaks the adrice is addressed to 75% This construction and explanation is out of the-way and farfetched FEAT FETTET-calm, owing to sound knowlodge eft. पतान् drops of water अभूणि गर्भे ये तान् यादधाना कुणे या-11 care be kingmen do not give refuge Thie advice tog is addressed ० सहदेव There can be no repetition in पिनुमय वारिद and this verse, since the main thing coneyed by this n that they should Ive at either their kinsmen homa or of the Yadavan, or failing both at last in the forest शरीरस्मृश्यिया-hy the touch or race of my body स्पृश+ति+4 शापितन-conjurel, tound by u oath 37177A1191 -preguant E14 414177 etc --you skoold end her off to her father a house 7111T (or TIE) *** Faily of near relatives दसनाभिरबसेन । K. 13 11 शाम्य-the inthers-are em . *eads Lilled by 37491A7 la the slobor ·118 occurs considerably long after the गदायुद्ध of भीम And दुर्योधन .. at 15 told to bare happened in the stana. 26 शाखाना रोष (a thich sereen) तेन स्थगितं बसुधामंडल येन aisha (ait) Aloma-( TT TT ) spreading in all directions (lit decorating eto ) START-wonderfol, indescri balle छाययार्थी-desirous of shade धनेन धनवानितिवत् तृतीया । Rasi The fig in this etz 16 -because an identification 19 intended between the 1990 and at as also between satte and अंकुर (तपकमभेदो य उपमानोपमेययो) It is neither निदर्शना nor 7 Tags1 as some think कुन्ती-Mother of the first three पांडवs and कर्ण She WAS the daughter of IT ST, a Yadava King, and a sister of agia She waa given in adoption to fama, brother of SITETA 27 ते भातुस्तनयेन गौरिगुरुणा-"शूरस्य यादवस्य गोत्रापर्य पुमान् ।' =कृष्णज्येष्ठेन गाडिदिन. श्यालेन-since सुभदा the wife of अर्जुन was sister to Megaf GARFR --who was Ba an elephant to destroy (lit to sbole or aproot) the lotos. Plants consisting of the sons of पृतराष्ट्र I पालोलने दन्तिम 15 Awkward since the comp 18 ur necessarily split ap CARL Hertat-Af means "drunken 'and intricated, SFRET, med 31, OA Account of deliria (za, wandering > Mark that the *g*uttere these words in anger and hence it 19 proper for him to speak of Balarama's foibles, one of which play the dr. halat The lig in thia Btz. 18 FIF 48 Constrve-ते सहजाद मधुरिपोरेप भ्राता Solve सजायते सहन सहनभाती सुहप तस्य मधुएि-5ce our rote on मधुबैटभहर #pra act एर (समीपतस्पर्ति चतदोरपम् )-relers to the Ope je tm ned til Erti gaTTGNU/771-because, Fodhishthura menna to say, the horsil war of TG it was after all the outcome of tho cruelty of the 11794 v 1 999 af A 4711 (for 7 T 19 IR TT). not tomjting photo ished that Arjons should not (P) LOTO 1110 gatal fele TIMER (TH) Tier caraz var S last Lecause that request as not to recar, 119 ud 1 Altice it ·119 सोम' सूर्यतेत्र राजस्यम् or gen the request that be shonld allow her to enter into the fire Erat टोकपाला (लोकान्पाटयन्ति ते)-these are eight see Amar FITAATTEET -- For a king the epithet for 18 indicative of honour ct theराजर्षि of Kalidasa राजसूयेन सतपितो?न्यवाह येन (न्यस्य वाह हन्यवाह)-Yudhishthura had performed this sarifice 18 18 required to be done by a king in general राजा टतात्मक राजा सोम सूयतेऽत्र खाण्डवसर्पित हुतवहस्य किरीटिन'-See Or note on गाण्डीन मुगृहीतनामधेय. whose name when attered, brings welfare to the atterer CE मुगृहीतनामा fu. 3 CE य प्रात स्मर्यते एभकाम्यया । स समृद्दीतनामास्यात् Hararah वेदिमध्यसभवा-Drapada performed a ganar for the sake of progeny which he wished would avenge the insult he had to undergo on the part of Drona. See fb Adi 64 152 also 60 CFa similar epithet हा देवि देवपजनमभवे सीते । Utt ज्वलनम्य प्रवेशेन The is objective or कर्मणि or we can construe ज्यटनम्य with न्यनीभवत इन्धनीभवत --"अभूततद्भावेचि !. Yar वत्सलेन-7 I नायेन is not aceeptable मालामाल अनलिमा सल्टिम् विचित्रवीर्यwas the son of it fron सत्यवती Ha two wives were अविका From the latter, पाण्टु was us a nominal son of अवसर-atory वारीदम split गरि इदम् अस्मत -afix तमि (तस) added instead of the Ablative मायम्बया-मादी, the other wife of पान्ड, who followed her dead husband by burnlun herself as a Satı since it was on her account that he bad to saccumb to the effect of a curse See 3lb Adı 139 जाजमिनीट बिलाचने यस्प भीमाय-'तादथ्य चतुपा" Var Constrne भीमाय (भीमार्थ ) एतज्जलम् तब-Tours, of Bhima भत्रिम coromon Tosfford this अविभक्तत्व continues युरिटिर, here do I come in immediately $19-tbig shows that that he washed is not possible आती-(अकृशल : e असमर्थ कृती अगड इत्यपि Amar) (1) unable or (अत पार अग्यास्ति इति ) (1) not fortanate or meritorious enoogh Ra: quotes परटोकजुग स्वामभिगनया भिन्नपया हि देग्निाम् and अवाटिका विचित्रीपं and properly of व्याम 29 ·120 31. tada-the second fin 18 to be construed with war following v] पीतं पूर्व Is as good उच्छिष्ट -(कर्व भुत्वोध शिष्टै ) --the residues ou fed yourself परतलतया-thil gives the reason why Bhima wonld eat such food te --Jag takes this to waan "mill" without much propriety "वितान Art." FIR-Tag the juice extracted from a particolar creeper PHOT, on the occasion of a sacrifice and it was to be drunk by all those who were present The characteristic property of this creoper 18 that its leaves aprontap in the bright half of the laner month and fall down in the dark one According to Rá'í It was not an intoxicating beverage, but 18 spoken of by IgA as a medicine that removes maladies and restores youth 32 ETCE-all of a sudden fra osô (at) eftir in point of wooping TWIT Reinas-made similar to Gin dhara (lit made friend) सखिरगोऽध साश्यवाची । Ral पादोदक- (पादासरफम henco पाइयोसकम् .comp of the अवधामानि class)- water for washing the feet Dranpedı bad not the right to ofter it in any other way 33 katagtat eto - This is another instance contradict. rog Mr Ante conclusion to tho effect " that the subject in the loc absobte connot be used in any other case than the Genstive, in the principal clause' Io fact ple's rolo is simply a nataral one and requires no special laying dopo g117- tho Q7 18 agaificant na--29 time glides past, in goes np to a longer distance भारपिप्पमि-700 will have the tor tune of greeting Vrikodara Kale adds "probably in heaven The fact thot Yadbishthira forth with fails to recogaisa HR does not stand in the way of his hope to see him धनमस्य सदिक्षताजायते) अभिपण पापित भम्बर शरीर (च) येत ते निर्णयो जान-ct पनि कदाचिजियो सारमोन | mra also off for 1 tstz 3 07977 +1901TEA TÚ Goien - wbu waa ſondly beat on making mo choose bumself at the tieno of the 197 Or it may mean €7977 Torrot (1) - fondlal ly mo eto po 1-thus was one of the twelve dam ·121 with compliments of "अर्जुन फाल्गुनो जिष्णु किरीटी श्वेतवाइन वीभत्सुर्विजय पार्थ सव्यसाची धनजय । Blb thus derivey the name उभौ मे दक्षिणी पाणी गांडीवस्य विकर्षणे । तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मा विदु । Virata 43 14 felan ete-Arjdna while on his travels, met Sıva disguised as a fitta, and bunting the came boar that he was konting, & quarrel arose and a fight between the two ensued, in which Arjana proved himself to be an equal of his opponent This topic 18 made the gobject of his poem firmgate by Bharavi See also Mh Adı निवातकवचोद्धरण etc See supra our note on वित्तेशशापुर stz 22 aTi etc --The pair of the sages TTÜ practised penance in the art hermitage Arjuna was consequeatly Identified with the former नरनारायणो यो तौ पुराणाटसितमो। ताविमौ हि विजानीहि हपीकशधनजयौ ।। fb Vana 47 also See Bbag. 11 4 मुनिद्वितीय solve मुन्यो द्वितीय -अवशिक्षा etc -In the CODESO of the battle, surprised with has expert ness in the science of arms, for which to applauded him At the time of the latter 8 death, again 37oft prepared a wonderful bed of arrows for f, and brought forth a shower of rain itself to quench the thirst of that aged veteran See Mb Bhishma 121 and 180 fanaa etc - ark the pecaliar use of the word fraffa in the sense of rescued ( lit reparated from ) While the Pandavas were living in the aforest, it came there with his follo were under the pretext of sport to shame the former by their splendid wealth There however they met the गन्धर्वs of चित्रसेन And the latter wished them to stop their sports, on which a gaarrel engoed, in which Daryodhana vas defeated and made captive Yodbishthira on learning this, asked his brothers to rescue their brethren from a stranger Arjuna along with the others vanquished the गन्धर्वसना and liberated दुर्योधन See Mb वनपर्व (घोपयात्रापर्व) 34, fara ade-respectfully अनुपगुध-withont embrac. ing Fiata 1 (27 tra T 6293 )-& selfchoosing bride सर्वथायमेव- चितासमीपमुपयामि etc अस्तमितयो (भस्त ind इती ·122 तयो)-dead lit "set ' भीमार्जुनयो -supply aa after this कभपा- म्युटक्षण तस्या । etc We are reminded of the characteristics of उर्वशी given by पुरूरवस (in the Vikramorrasiya act 4) to the various objects described therein 35 परिघयत-Striking, clapp ng Constrie करेण कर सलील परिघट्यत दुर्योधनस्य पुरतो यापहताम्बरा Sea oar rotes to act 115 दु शासनस्य करर्षण etc = शासनकरकर्षण eto क प्रदेशे-10 what place सनिपग ( घट ) together with the qurver 36 अपश्यन्न पश्यन् पुपितो यो हर स एव किरातस्तेन आयुध्यते इति शक्त should be construed hoth with प्राणितन and अपहर्तम् नच, in that case नास्मि शत is to be taken with प्राणितुम् and न अपहर्तुम् the second gives an affirmative sense as न च पुनस्तका सूनपहतुं न शक्तोऽस्मि "बौनभायी प्रकृतार्थ गमयत "Malli 37 प्रनामम्-exceedingly, fully निस्तीर्ण उया प्रतिज्ञा स एवं जसनिधिस्तदा गहनम् येन स 1767# --the peril, the painfal task 'गहन वनदुपयो Hem Rोधन afir स्पु (अन)-nugry राजपवीरा- tbe lravest of the Kshatrijas समर एव य शिसी (tre) तस्य शिक्षण भिग्धभ्य शेषण यत् stands for the effect of the त्रास इता ये कारिol सुरगाश्च तेषु अन्तीति (गुप्भाभि ) SD and DR cite this speeol of Bhima as an instea e of आदान (पार्यसग्रहभादामम) ममावय-get to, approach वनमभिमानयामि-The causn hero governs two objects acc 'गतिप्ररपरसानार्थ to Put नपनस्य पन्याममयरधन्ति सच्छीटा प्रतीशरामा the hope of retaliation EFT dishevelled This speech of भीम (पाचालि न खलु to ) na inst of प्रथन aod is quoted as soch in D R with अनेन दोसरासंपमनसायस्पी पशेणाधनम् । and the next of मुधिष्ठिर - सारूप्प nSD 33 आशियार Bunce this child hood गिगोमात्र भयम् ( 400 प्राणिभृजानिग्योश्चनाहापारिभ्याम् ) Part Coastrne मभुजपजाप (the cnge or the grop of my arms) भतरमासा भर पदासाहमति जीन्न यानि रिष्टचारधंस-on ars happy nom Con Talolateel तुलशा पचि ( recogntion) परप Difcites Fach of पंकी tallestrato निण (AD अंग of the निराग one Ono yoa ere to be ·123 quote this संधि )-bringing to a focus-"द्रौपदीकेयर्सयमनादिमुषसंध्यादिवानानां निजनिजस्थानोपवितानामकार्यतया योजनम् !" D. R देणीसंहार कर्तुम्-This is the poet's sense of the expression "वेणीसहार" वृतोऽधापि दुर्योधनहतक -D R. and s D speech to illustrate निर्णय निर्वइणसंध्यग (def अनुभूताख्यान निर्णय )-स्वानुमूताधकथनानिर्णय D R मपाहि तम्य दुरात्मन-Construe this phrase with the next stz 39 मया तम्प शरीर लिप्त दमछनिनागे निहितम् तस्य टक्ष्मीरायें fret Here fact has not its original sense of "appointing or installing," bnt "placing with ceremony in' etc Instead of टक्ष्मीरायें निपिता we generally have आयों टम्यां निपिन निषिता- Kale takes abjectien to this reading on the grozod that," in the sense of 'transferred', it is anosgal, and prefers 1777 44 the reading It is more than clear that her and act are to be construed with नितं, निहितम्, निपिता and दग्यम् Kale borever takes the last in the active rense, and construes तस्य दुरात्मन with भृत्या मित्राणि योधा etc, but he would like to out the counec tion of मया with each of the clauses चतुरुदधिरामशरो साधम् (लक्ष्मी ) नामैक-the one viz दुर्योधनइतक ( यद्वीपि ) that you atter सम किरीटिना-or विना किरीटिना निहतप्तक्टरिषुपये etc-Bhima and Arjuna are slive and ( fortunate enough to see that ) For kare your opposite Parts killed tja man The loc absolate bere 19 intended to show the addition of one fact to many Here the sentence us resily निहतमकटरिपुपशाव नरापि पश्च जीवतिचभीमार्जुनश्च Construe-रिपोम्नावन् निधनमाम्नाम, इस (6) मनश आव्याहि --(अपि ) यो मौमे प्रिो पाता परिए (म एव ) मत्र्य सममि नश आल्याहि-answer a hundred times जरामरस्य उर एव सरस्म्मिन् सपिरस्प भामार एव सल्टि यत्र तटे ये ( on the bank, 1 on the sade of the chest ) ये आघातास्ता भीडा तया टटितो मकर- लटित-graceful. Taranath takes जरामधरोमि as qualifying सपनि and thus makes the meaning more confusing Construe मयनि भवान् रघिरासारमाटले जरामस्थर सराम तटापाती गललितमकर (किम् )' 71 तडि- तमारोदय सनु भवान् ? Is free from the compltertion of the स्पा name others 40 ·124 भीमसेन-आर्य स एवाहम् । मुञ्चतुमाम् etc 13 quoted in DR as an inst of विवोध (कार्यमार्गणम् )-ths seeking of the desired end ०३क्षितेन besmeared with Constrne येन तेन नृपधना दुशासनेन राहा सदसि कृयामसि तस्य स्त्यानानि ( thickened ) एतानि मम करयो (100) पीतशेषाणि असङ्गि स्पृश । मगदाचूर्णितोरो कुरूणा राज अतिसरसं इद असा तव परिभवजस्य अनलस्य (my wrath ) उपशान्त्यै ओ अगे निपिताम् । Some constica तव with अनलस्य and interpret ' by sprinkling my body with the blood, I have calmed the fire of wrath in your mind and make it an Inst of the fig असगति (कायकारणयोनिदेशतायामसगति ) धुद्धिमति के etc is an Inst of वाक्य (पभोत्तापापार्शनम् ) roke rence to a thing spoken previously Here are contemptuously refers to the taunt of भानुमती (पच ग्रामा प्रान्त इतिश्पते । तरकस्मा दिवानीमीप ते येगा न सयभ्यन्ते । supra act 1) आज्ञापयत 19 nddressed to a respectable person, विज्ञापय us to 4 person of lower rank पार्तराष्ट्र मालरात्रि ~ck मुश्वमा स्पृशनां कृष्णा धूमगिवामिन ! act 1 19 Vipra alo नन्दालकालभुमगा फोपानपानीलधूमलताम् । Mn 19 this speech is aapst of मधि (बीजोपगमन सन्धि-SD) पिम्मृतारिम-mark the active use of विस्मृ A transitive root It is not included in the सूत्र-त्पर्धाकर्मकरिय-eto P11 3 172 Kalidants fond of using this root in Breb sense विस्मृताऽस्येनाम् । S 5 एना विस्मृताप्ति । Id ! अयसगावात पिरमृतो भवानd अहो विस्मृत मे हदसम् ।। This apeech in cited in S DRD Rasan inst of आनन्द (बाछिसागम )-the achiever ment of the desired object' इत्यनेन प्रापितोयसंच मनाप दीपपा प्राप्त DR यम्य . कांगप (infra) Lonstrue-पाप (पागम्य माशात्कोषाधहसनरपतिषि अनुभुज पाणपुरी पापियान गुगणि प्रस्पा मुमो नितान, साय काऐनयमप्तार या मोतु माया ) पद प्रमाना निधन मिनु, राम्य पस्मि (च)। प्ररपागम् (भाशापों आणणाम |-in every direction पार्थिगनामनगगि पितयममय a friend of the angry Deathe A dreadfal at the Angry Denth निपर्न ग्मितु-may the causalty ceno! अभिनाल ct मकर ·125 tc-It was a behef ameng the ancient Hind us that when. something of an extraordinary, wonderful natore, takos place, gods and demigods gather in the sky to expregs their gladn egs by throwing down piles of flowers पुराणपुरुष-The Primeval or Immutable cf देव पुराणम् । supra act 1 23 and our note thereto नारायण-Krishna Der 1 नराणा समूहो नार तस्य अयन शरणम् नारायण or ॥ नराणा एतद् नार अज्ञान तदयते विलीयतेऽत्र (ल्यु acc करणाविकरणयोथ | Pan ) or in acc Manusarath आपो नारा इति प्राता आपो वै नरसूनव । ता यदस्यायन पूर्व तेन नारायण स्मृत ॥ Ms 110 1 0 नराणामपत्यानि नारा (आप) ता अयन यस्य ( hrs abode being the milk ocean) 43 Construe -देव कृतगुरुमहदादिक्षोभसभूतमूर्ति गुणिन प्रनाना मुदयनाशस्थानहेतु अज अमर अचिन्त्य त्वा चिन्तयित्वापि जगति न दुसी भवति । किं पुनर्दृष्ट्वा । पृतगुरुमहदादक्षाभसभूतमूतिम्-(कृतो यो गुरुमईदादीना क्षोभस्तेन सभूता मूर्तिर्यस्य)-whose mater al form sprang ont of the commotion of #Fa and other principles according to the Sankhya philosophy the aniverse 18 constituted of twentyfour principles and the goy the independent entity coeternal with प्रधान The twenty four prinemples are प्रकृति and महदहकारपचत न्माकादशन्द्रियपचमहाभूतानि Of महाभूतानि (पृथ्व्यादीनि ) अहकारो पुदि महान् ) अव्यक्तमेवच (प्रधानम्)। इन्द्रियाण दशक च पञ्च चान्द्रयगाचरा (सम्मानाणि शब्द रस रूप गन्ध स्पर्श)॥ Bg 136 By Heart are to be understood the twentythree principles beginning with the महत्तत्त्व or intellect 7917 18 the equipoised staff of the three गुणs, सत्वरजस्तमासि and when the balance of these latter is disturbed dy gradually evolves into a succession of 'प्रकृतमहास्तनोभारतस्मादणश्च पाइशक (five तमात्र and eleven इन्द्रिय) । तस्मादपि पोडशकात्पञ्चभ्य (तन्मात्रेभ्य ) पच भूतानि (पृथ्वी etc) || ( Rast ) We should expect the क्षोभ or the evolat onary ag tat og to legio from a rather than with मास् which prine ple, as we have seen itself erolres from 1 árånath Achaspati takes it to be derstood and solves-कृता स्वपरिणामैनात्पादिता गुरव स्थूलभूतानि पिपानि of principles the प्रधान ·126 velse our महदादयश्च येन तादृशस्याव्यक्तस्य प्रधानस्य क्षोभेण सृष्टयनुनुणप्रश्या सभूता मूतियस्प। By J5 he understands the corporeal or material principles quart These bowever, are already included 10 the RETIRE Prixdiplog Some anggest that ETEEN oto 20ane " the great process of evolution foto 60 etc, solring ETT नाकारण परिणामरूप क्षोभ * The theological view set torth in this does not follow any definite system of opiniona, neither the Sankhya nor the Vedanta 16 seems to be of the moderner type, an amalgamation of the existent doctrines of Hindu theology and in this respect poet certainly $ infuenced by the Mahabharata and its reconciled creed of theista We do not agree with Mr Kele when he tries to adapt the sense of this line FTO & explanation, by taking to mean man atas (bis reason for doing so is that gtv 18 delther productive nor the pro doction) BICE In the two lines the poet speaks of the go and AFIT sen and therefore of the material aspect of a गुणिनम्-possessed of the three quanties VIP सय रजस् and समय The term clearly ind catos Bhattaqarayanna adherence to the amalgaulated creed lard down in the Bhagavadgità it also shows that the poet believed in Saçons Worship too RA however plays a on the word by insisting OTT AETTATHIET गुणपुक्त निगुणात्मकनायोपहितत्वन भेदाग्रहागुणवन्तमिवाभासमानमित्यर्थ । अजममरम्--CE नजायत नियते वा पदाचिन् । B 2.0 अचिन्त्यमinconceevable Cf यतो वाचो निवर्त त अप्राप्य मनसा सह । इति श्रुते । (Balli on bi 18 41 ) 8]40 CH THE AUTorga i lg 15 3 2717561-Dhqişhtadyumns, who treacherously and odjartly killed Drone while the latter was engaged io med:- tation, w49 as cruelly killed by ASTatti aman, who thus ayenged his father & death ( See Sauphika 8 24 ) Epidently the drame comes to a close before the events related sa the Sad plykaparyan and to Dhrushtadyonne is here referred to as 1710g TRECTOMI -together wit) the men of the Ma. gadha Matsys an] Yedava race 7 subject to your Command CE निधारिषय मरासैन्यम्। H.762 Lalre मामाया ·127 वेप Cf 'विधेयो वचनग्राही "Amar स्कन्धात्तमिततीर्थवारिक्टमा (with व्यास etc.) Solve स्कन्धरत्तभिता तीधमेवारि तम्य क्टशा ये । Here we have what is called sta or the establishment of the object gained कृतिबार्यशमनम् । D R प्राप्सराज्यस्याभिषेकमगले स्थिरीकरण कृति । I bid पुण्यजनापसद- wretched Rakshasa पुण्यजन & Rákshasa G. यावधान पुष्यजनो नैवतो यातुरक्षप्ती Amar. किमस्मात्परम् etc -acc Jag इहोच्यता किमन्यदित्यनन कायसदाररूपरनिवाणधास । यदाह। वाप्रदानप्तप्राप्ति काव्यप्तहारउच्यते । न मिचिददाति-विचिनन पदासा किंतु हास्येव । वो निषेधौ प्रतिम गमयत I, Jag पुरुषमाधारणया बुध्या with a mind common ( ordinary ) to sll men Jag seems to read पुरुषकारसाधारणया (पुष्पव्यापार ) of a mind accompanied by a love of exortion, (and hence tan willing to take anything that does not cost any labour ) 43 पचासता (पच असता ) we five are without a wound. ## 1919Afta etc Yodhishthira refers to his thoughtlessness at the time ef the gambling निकार (परिभव ) एवं अर्णव पुरुष त्तम-CE यस्मातरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तम । अतोऽस्मि टाके वच प्रपित पुरुषोत्तम । Bg 17 18 सुकृतिनम-सुकृतमस्य प्रशस्तम् । or सुतरा कृती (पय ) तम् आहत -कतरिक्त - an active use of the pp 46 पणम्-नपण यथा स्यात्तथा Rai solves नाम्नि कृपण कार्पयं (१) यस्मिन्कमणितया तथा । and quotes महात्मा म्यमन प्राप्तो दोन पण उच्यत। अभश्रा तम्-( रुजा यथा आता न तपा) not wearned or exhansted by diseasen पुरुषायुपम्-परस्य आयु पुष्पायुपम् । The comp with the ending अनितित by the Nutra. अचतुविचतुरसचनुर-Pin 5477 The full term of buman life" which 25 & baadr d yeurs Cf शनायुपुरुर 'भूति 511-45 18 the 3rd per eng of the Benedictive or pri OJ जीए 1st P भक्ति-dertion to the Supr ne being "अपात भचिजिजामा । सा परानुरारीवर। शत शाण्डिल्यसूत्रम् ।-R1 द्वैत TATT Witboat ditution or distinction between sprit und matter, Brahman and the creation, the जवात्मा and the परमात्मा our remarks bonths advocat on of the प्रदूतमत, in art. u Introduction दयिमुवन -Solve-दयित मुवन यम्य or यास्मन् दिन- V - brother to the learned. TuT ITFT-discernung or See ·128 appreciatiog merit प्रताधिसमण्ट- --प्रसापित राममण्डलं भूमण्डल या who bas won Oyo # circle of tribatsry priaces or one who has graced the earth Some like to omit this stz is spurion, that is to say as belonging to another band, but since a commentator of Jagaddbora's antiquity 88 noticed and commented apon it, wo unclude the verse in the text विदग्धा ते स्निग्धाच तेषां वियोगेन दुर्म- नसा कान्यालापसभापिसव्यानिन -Intently attached to etc राजहसा (राजसुसाइव) The best of kings 89 —this may mean "assemblies, clubs of w148 men" or "learned discourses, or conversation" सालकारा रसप्रसन्ना मधुराकाराश गुणानां लवैरपि साध्या * For some critical remarks on this atz 198 Intro art 1 The 81&th nct 18 more or logg a failore as corapared with ita glowing precedente The pathos, 14 the nexpected catelligence of the fall of Bhina and Arjuta conveyed by the y]ADODA Cb árváka s esbavaturely and tiresomely worked oat and Waleon's remark_"tbe pathos and horror in which it delights are relieved by no brilliancy of pagg100 both too are overdone and the pathos becomes tirerome and the horror diegost16' 18 quite adequate in the case of this act Tbe pathetic delay and the consequent anxiety of Yudhishthira and Draapadı are overspan to tedium Tour defect 18 observed by older writers even Nameádh in his commentary on Radrata 11 14 hag- य इति । य काव्यादी का प्रस्तुतो रसो नैरन्तयण महती वृद्धि नीयते स श्रोतृणां रथमावति इति विरसो भवति । अत्र वेशीसंहारपटका निदशनम् । Yodt shtbira 18 made to show improper eagert oss to brow bioself into tiro along with Draupadi and Bhiaas meeting and ге ition 18 ontecessarily delayed The action of the sixth act 18 half descriptive and half &ctive it car roughly be divided to (1) Ine antration of the discovery of Doryodhana, (11) the introduction of Ci di ráka and bio mirinformation, ( 11 ) Yodhishtbiras and Draupadi's determinati a to burn t) en Belper (1) Bhima's arrival, (Y) conclusion the tylog up of the braid of Draupadi ·Translation. ACT I 1 May this handful of flowers offered at the feet of Haro, bring about complete perfection ( of the play ) to the Satisfaction of this andience-flowers, whose bones is distorbed by these bees inspite of warding of, and whose beds are blown open as if throngh the enveloping of the moon's rays' 2 May the successful conciliation of the enemy of Kamsa, adgment your welfare,-the enemy of Eamsa, who 03 the banks of the Kalıadı followed Radhika, who giving apher liking for the Risa dance, be ng displeased in the sports Weat away with eyes bedimmed with tears, and who looked him with a sootbed eye, when he felt an amorous thrill Da placing his foot on her footprints' 3 Blay Dhurjatı protect you—who at time of the destraction of the cities of Maga, wag looked upon by bis ŠDivine consort with admiration, by the demonesses with fear and bewilderment being at a loss as to what it was by the sages of subdued passion with compas 1on (for the distressed), by Vishna with a smile rath arrogance by the demon Tarriors, tasheathing their weapons and calming down the fears of thei, women, and by the deities with delight! 4 Bow to the passionless spotless Krishna-dres påradar who composed the nectar la the form of the Bharata, to bedrook (imbibed ) by meros of the cavity of the bands in the the form of the ears 6 5 This poetical composition is placed before you, as #handfol of lowers yoo, like bees, partake of its qualities koagh there be a few particles of them, a3 drops of boney The Dhårtarsebţra Lurds, po-sesed of good strong TINGA, giving ont street botes, *bich bare repa red to Hastant quarters, and bose movements are wild ofing to excees deligbt code do NR In Coerse of time to the surface of the arth ·2 The sons of yatie, eloquont, having good partisans with their hopes falhlled, of arrogant & hanghty deeds fall dead to the ground owing to the power of Death (or Fate) 7 May the sons of Panda live happily with Madhara, having quenched the fire of ennuity by sobdaing the enemies, and (a) may the Kara princes with their servants be well at BABE kaving domızıong lopal and lavfally gained, and baring ceased war (b) or may the Kura princes with their servants dwell in heaven, having decLed the ground with their blood and having their bodies all younded Having done damage to our lives and to our for, tune at the time of the fire to the Lac-honse, the poisonon: food. and the entry into the gambling hoase, and having pulled the hair andthe garments of Pandava's bride, do the gods of Dhpitaráshtra, while I breathe, hope to live happily ? 9. If the king were not to object to it (viz not bearing or retaliation ) what brother of thine woold forgive the sons of gate, who have picked up quarrels with us at every step 10 Of the hostilities that were fostered between the and the Karus Bince I was hat a child, zerther revered Yadhi shthira, nor Kiritia, nor you two have been the cause shall Bhims angrily breal op your treaty as though it were the chest of Jarasandha grown once more, and I dare you to arrange it 11 Not minding Draupadi redaced to that state, 22 the assemblage of Lngs, we lived long 10 the forest wearing barke in the oompany hunters Then we stayed at the court of Viráta, concealed ungertbe most disgraceful character And still venerable Yudhishthird is pained with the distressed Bhima instead of the Karas themselyasi 12. I grant that I may remain planged in the $10 of 10 lating your commands I admit that I shall incor the blame among my steadyminded brothers Devertheless, for this one's day, while I frstly brandish my blood stained mace extirpatios the Kanrayas, you are not my elder, zor I your Fard Beis ·3 13 What mighty and formidable martial spirit then had been in this hing,-even that indeed, did he lose on that corse1 Occasion, when he played with dice' 14 This Kyishna, like the dark rains, will indeed set e- Llaze the lightning-like fire that is growing within the heart of the venerable (Bhima ) today. 15 Da the battle field, I do not fariously crash down the Kauravas' century, nor do I quaff Das sgana's blood from his breast, nor do I ahat, ter with my mace the thighs of Sapod. bans Let me see how your King makes peace on any term. 16 Indraprastha, Vrikaprastha, Jayanta and Varanavata give me these four villages—and any other fifth 17 The termination of your enemies' house brought to pass throngh anger pats you to shame among the people, bat Lot the pulling of your wife's hair in the very assembly That, the daughter of the King of Panchala has to put up with sach n plight, even though the Pandavas are nether dead por out on a distant travel, 15 suficient (to answer mo) 19 Tho 18 this locast in the conflagration of the house of the Kuras touching the dark mass of smoke in the form of this Krishna with dishovelled braids of hair ? 20 For the minds of women assume the nature of their busband's minds, owing to association Eren creeper of sweet jaice, chaging to a poisonoas tree, brings stape- 18 Gcation 21 Bhima, oh dear Queen, will decorate thy hair afteding shattered Sayodhana s pur of thighs by means of stroke of his dreadfal mace brandished with waving arms, and baring stained his hands red with his blood, collected into a mass, rivetted and cardled 22 By whom is thus bettle drom being beaten midst of the magling soand of various drams, the peor of the the bartager of the prath of Krishna leep as the roulling mountain Jandara churning in the caves In the cho of my warcry ·of the ocean, which are flooded with its waters agitated by to charaing;dreadlal as the collision of numbers of cloods, thunder ang at the time of the universal destraction, the portentots 2016e of the phenomenal wiod boding the death of the Kurus & 23 HOT can this fellow, blind as be 13 with fatosto understand him, God primeral, Whom oply sages con discover as a mysterious Being spread beyond the regions of darkness or light P-Sages, who feel delight in the self, who darote themselves to abstract meditation in which there is no relativity, who have unfolded the 608res of allusion by dint of preponderent knowledge, and who are firmly attached to the spiritual goodness This fire of Yndhashtbıra's wrath, which he, afraid of breaking the vow of troth, with paras mitigated, which he, mentally quiet, and desirous of the cessation of bostilities ic the race, even wished to forget, but which was fostered by the fuel in the form of the gamble episode, that firo is raging force in the house of the Kuros, owing to the sering of the bar And galiments of the royal consort 25 We four are the officiating priests : that Dipine Hari, the director of the ritual the king 18 jatiated to the sacrifice of war his wife has entered the requisite you already) The Kanrayas will represent the beasts the removal of the pain due to the insult to the beloved, will be the fruit (of this sacrifice It is to invite the Kshatriyas that this lettledrum 13 echoing Ed clamorously 26 Yon shall not any more see Bhima as one who has not extirpated the Kauravas and as one with countenance miserable owing to shame and the torment of being insulted 27 The sons of Ponla are able enough to more about in the midst of the mud, consistiog of tbe waters of the ocent, war", where the blood, the fat, the flesh and the brains of the elephants, which bread by collision against one another where the victorious infantry stand planting their feet on the cbariots which lie rozb zz the zed, where headless bomat.

·Fea 5 Funks dance to the trumpets of the yells of ominous towling at the time of great blood-fests АСТ II 1 Eren though I bare good sound eye , I am not to se* eren though I hear, I am to profess that I hare not teard, although I am not strong enorgh I handle the taff assigned to my office 23 A requisite, I did not behave overbear ngis whenever I detected any defects in the barem In what respect has old age harmed me, whose life is held as its enthralled by service), (which only is the wn by eertice (e out cause of all evil)? 2. That Bhishma, the vanquisher even of that sage, rho e hatchet mored animpeded ever since he began to ractice in arms,-this Bhishma, prostrated by the sons of anda, does not affect his feelings On the contrary, hois elighted by the fall of Abhimanya, 3 mere child who fatigued the act of defeating so many veteran archer foes, was slalo, hen he was alone and stripped of his bow by the enemies 3 Injory (done to the enemy), though it be secret or red, serious or slight, done either by themselves or aos le elae, brings infinite delight to the evil doer- 4 praise that was achieved in the murder of old uhma,(ut son of Ganga) by the sons of Panda, by sending khanſın to the front-even that praisa shall be ours The son of Pan lu shall ere long kill Sayodhana, in e fight with might, along with all his servants, Langfoll, and 29, and brothers 6 Sayodbana sball ere long Lill the son of Pánla etc Haviog dropped down with right bloomed flowers the eriors of whigh are serrated with snowmixed boney, the bees 5 alight on the day lotases intimated by the deep fragrance Bing forth from the calyzes sihich are blown open by the TŁe 5 7 rs of the sun 8 Flere again these drones, being touched and rousel by rays of the son peeping 12 through the mestos arvand, ·6 formed by the petals expanding at the time of the blowing process, are quiting, along with their mates, the beds in the interior of the fall blown daylotages, the pigment fallen on their bodies being faintly inferrable by means of its deep adour, some kogs, who, touched likewise by the rays of the 800, pezou trating through the open panes of lattice, at the time of yawning, awake and quit their beds along with their consorti, with their noguents somewhat inferrable by deep odour 9 Have I ever loosened the shares of your creeperlıke aime round my neck through inadvertence Or is it that you were not indulged today by me by tuning towards you when there were any bieaks of sleep? Or did you dream that I was so frivolous as to talk Iagojvoorly with another woman? Wbat faolt do you, my beloved, discover in me who deserve to be scolded (for that) like a sei vant? 10 Surely, her mind being intent upon me as its sole resort, sto bas fancied some particle of error on my part, and being of a mentality grown jealous through affection, the 18 angry with me and all this 18 owing to her great affection 11 How marked was thy modesty in my presencewhile soch are thy rash adventures (1d my absence) how atrıking was tby admiration for my person, and this proneness, too, torerds immorality what courtesy thou shos edst to me, Billy creduloze fellor, and what inexplicable line of wantop behaviour is this' Birth in that famous spotlesa family and this scandalons act! 12 Are you not oh sinful one, ashamed to speak of th19 scandalove deed, today to the very friends to whom onda yon related, in private, our enjoyment of sexual pleasure, being firmly attached to them through longstanding affection P 13 Fortunately, I did not step for th eara, ed Yith halt noformed misapprehension Luckily, I did not atter nything bargh in the midst of her parration Happily, she went to the end of ber story in the conviction of my silly heart Thank ·15, Eestra ti te is desde carpit c 5*5=iti, throaggress sensation saisi te. 1. It is true that sexpicio-s e issuspicio: dress*** dresst ocasionally (withost any specul si zits:2). ETT telez this can be (of serpents ) is one hordre, arres to toreh me as it were. Bs Argiras 'tis sans Tee aspect of the places, dresas aod sugas Veteors and portests, are the sports of seeidest, And do not more the wise. (Tils) 16. Uy dear Queen, why this respect for me standing is the position of only an attendant to you? Throt slvat a glance of your ege scca-tomed to slide in the lang, mhite corners; call me foudly by asme, in your digaife war så with a sweet smile; ms folded bands are erer reads to strto FOR. 17. Of what srail are all our battalions that are spread Ter far and wide and that shake the rery globe ( nith their weight ) of what arail, Drone-of that a rail tow the shafts of Angaraja—if thon pine-t thus ? Timid desrest, what can be the source of thy dread P-theo art the mistress of the lion-bing, Daryodhana, and art comfortably reposed under the shade of the thicket of the arms of his handred brothers. 18. Daryodbans does bat luog to kiss this moorlike face of thino-this onnsually charming face, which is as it rero drinking in (imbubing) the beauty of the red lotns, by means of the fixed gaze of the amoroas eges, which is attering indis. tinct language throngh ba-afalness, and smiling all gently; and which, moreover, is marked by lips whose ulaktaka dyo is A tempestaong gale fierce jo its work is blowing all aronad, scattering the branohes of trees in all direotions, carrse ing up in the sky a coltima of dust mixed with straw, apl and gravelly, foll of smoke arising from the frictic "stolen by the vow. 19 ·8 branches of trees, deep and rambling in the arbours of man- 81008 ag the thuader of fresh clouds 20 Neither was the brow knit, nor the eyes bedimmed with tears, neither was the fane turned otherwise, nor was I prepeated with & cath from touching The alom lady embraced me closely with her breasts pressed deep, through fear Not that this terrible wind is a violater of her yow but at 18, sure, a friend of mine! 21 Oh dearest, of close thighs, walk with gentle step, leave off this trembling gant and, oh fair one, closely bug my hreast with thy creeper lıke arme entwined about 22 The dust though little, cap ses much trouble to her eyes owing to their being large the hearing of tbe breast ), though slight, troubles the follbroasted cheet, with the tossing of the necklace though the pace 19 60 Blow, the tremor of the thighs waxes more on account of the weight of her plump hips Tbus does this whirlwind show with all be limba how troublesome it is to this blender lady 23 Oh lady of tapering tbigbs the pair of my thighs, with the skırt of garment waving in the breeze and go attrac trag to your eyes, 18 quite adeqnate to your hips to rest upon whicb, too, bave their garment flapping and are so be friending to my eyes 24 A furios gale shattered the flagstaff of your chariot and down to the earth rt fell, groading with the Jingling bells 25 Da fasada, palling the dishevelled hair and garment of Pancbálı at may biddiog, called her "Oh, a cow, a (helpless) cow, in the presence of the princes' circle W49 Dot Pritha's 900, the wielder of Gandiva present there in the circle of princes )Р Was this not an occasion foi wrath to a youth, born in Kshatriya family and able, to boot P 26 As for the son of Dharma (Yudbishthira ) and the twins, they are of do account bat even out of the rest Bhıma and Arjona, who dares singly assault the King of Sidhu, handling a quivering circle of a bow ·9 27 Crores of troops, that hage ecliped the son with clouds of dost bristling with the flourish of sword blade Ay 21785 helterskelter in all directions, when attacked by my brothers, whose bodies are marked with scars left by the bowstring, who defy their foes who move about onclad 19 mail spd whose para sols toaching one another, give rise to the phan tom of a grove of white lotuses 28 The solemn declaration of Panlaris, lowerial in the forefront of battle to slaughter Jayadratha is of the same nature ( 18 as fatile) as theirs to driol off the bood from Dama sana a heart or to break the thighs of Daryodhana with & club! 29 With tremorous golden bells jinglio" at epert jolt with the lastre of the douties, he ght zed by the garlands, And with horses whose canter is arrested and who are therefore agitated, here your chariot b rhter of the hopes of the enemies 18 artayed and is ready Act III Whence this of trepeated aproar to day of the battleocean, unheard of before terrific to bear sillip the hollow of the sky resembling the echo of the deep terrific thundesing of the Pashkara and Avartaka clouds ken there are stirred by the wind of aniversal destruction ? That 18 adequate to the partisanship of Duryodbana what 19 proper for him whes takio-op arme what 14 tortby of that valoar which is the more mi-bty on account of the name rous miestles obtained from Pars Irbs, what becomes the mrath of the "monarch' of arcbers, rerils that is what may foo-derouning father has commedred to do If fled from feld, the God of Death exempt You from his certain stroke tben all tis well Bat death inevitable sure to all Heroes why tardı h spotless dame in vain ?

·10 7 Acting the part of the submarine fire within the ocean of the hostile army consuming it with the flames of missiles, the better far of all the best archers, my father-while my father leads our force-oh Karna | away with th18 confusion, Oh Kripa go back to the battle field oh Hirdikya'give up all fear-while my father armed with a bow leads the van, what scope is there for fear ? 8 The twelve aans have not risen to burn down the uni veice by means of their fiery says the ceren fold seven ( fortynine) winds have not broken through and blown in all directions the gky is not clouded with Pushkara, Apartaka and other clonde How can you villalds utter, this sinful tidings regarding the repository of valour, my father ? 9 "Did that votary of Bhima receive from him a stroke of he mighty muce as the preceptor's fee 2-' Heaven for bid, -"Kud to his disciples, was he encountered ( slain ) by Arjuna laying aside the principles of wai P!-How can th14 be ?_"Then, was be subjected by Govinda to the operation of his sharp Sadarsana disc P'-nor even go-"I do not think hie slaughter probable at the hands of nay fourth warıior except these 10 Will these even bear comparison in the field with him, like Dhurjatı, accoutred with mighty missiles, and incited to Wrath ?-It was then howevevr when he cast abide his weg ron, his heart boing emothered with grief, that the enemy perpetrated the atrocious deed 11 "Asvatthaman 1s Blain" said Prithá's son distinctly. and thes, as I bear, softly added, the truthful one, "the elephant (not the man) Hearing which, he, who loved his son Ho dearly, out of belief in the king let go his weapons and tears bimultancously.in the midut of the fight 12 Father, in vain did you through fondness of your song hearing of his death dropped tears and shafts together-That I, on the contrary, breathe, without you-your affection for me a rathless man, was of no avail ·11 er 13 Fie opon the lord of the Koros, along with L19 young. brothers! Fie upon Yudhisthira, (the king without enemies ) Fie opon us and all the logs, of fotile srmgi who have witnessed the serzui e of the hair of Dropads's dangter the other day, and that of Dronn's today, (unmoved ) like pictures 14 The one seizure of hair 18 already bearing disastrons frait in the world--the other will surely adibilate mankind (without exception ) 15 Norer in your life did yon, they say, tell a lie, it 18 because you hate nobody, that you are sjatasatru How did it all vadish, through my ill lack all at once in the case of my father, a most respectable Brahman, & most reverend teacher 16 Tacle! Pras where is thy esteemed brother in law gone ?with whon as the commander thou Yert gone to the field, who was the only one to boothe the violent itch for fight of heroes, with whom thou uged to exchange various jokes? 17 My father left this for the pezt world, being afraid of separation from me-now I restore my father to a perma Lent union witli me 18 In order to pay off the parental delst, will thoa be able to offer oblations of water, perform annuvegsary rites all deeds by living or otherwise ? 19 Thon wert cast aside by him ont of grief for his son and not out of cowardice-by him, who wielded thee, though it Tag against propriety, for the parpose of saying himself from insult and sho by dint of his power, made every body thy target indeed ---CON I will give thee op likewi$8-90 fare thee Tell! 20 Haying laid his hands on the grey, white head of Drona, the preceptor, the better far of the three worlds who bad laid down his weapons throogh grief, and whose face was washed by tears-and huing duce such an atrocity, Dhrishta dyumna escapes back to his tent-and you will bear this all ?

·12 21 In the presence of princes armed with boys, a weapou was used on my father's head which sarpassed the very Káša flower by its grey hair, while he was practising a yow similar to a arattu ( fasting for death ) and while he held no werron in his bands 22 Wlien he ( my father ) has forsoleo his body on the field being overwhelmed with grief, a cur, a CLOW, A brse son of Diapada may trample over it It means that he has laud his toot on the head of mine, of a warrior pluming upon the wealth of countless mighty arms, and not that he has laid his hand upon his ( my father s ) herd 23 Full well you knew my father, loath to fight- You laid your haud upon his holy head : No ecruples' As vattbaman-did be pot Remembrance cross?--that mighty wind, to blow Ths attaw of Pandu's troups and Panchalas ? 24 Whoe'er of ye, oh bantes of med, this crime Committed, saw, approved, with arms upborne, Of them, with Krislina, Bhima, Irjana Blood marrow, fesh I offer to the Earth 25 Did not, wbat Rama, (Paiasharama ) did when his father a head was molested, with his batchet brilliant as the blazing firo, reach your ears P Is not As vatthaman when blinded by anger polent to achieve the feat that will make a carnival of bloodshed of his enemies P 26 How will the army of Dhartai asbtras (Kauravas ) be deemed as bereft of Bhish 1 azd Drona-if you, a compeer of theirs, be appointed to lead the van P 27 The spirited cross the ocean of grief for a relative, slain by the enemy, plying with their nanda the oars of their weapons-Hearing of the death of his son, however, why did master disarm himself in the midst of the fight, vben arms were badly needed ?

·13 30 23 If not so, how else should that unmatched chariot- Warrior neglect Sindhoraja being Lilled by Arjana, even after having promised him security 29 Oh come, you who lost his father in our cause, come and embrace my body closely to your wearied lobs The touch of these arms of yours like that of your father, 13 trans rated into a thrill of the hair Your father loved me as well as you he was mine, 89 well as your preceptor,--How can I expres4 my grief at his death Know it yourself by means of your aggrieved heart. 31 Now that rus father underwent the seizure of his hair, even while I breathe-Hot should other fathers be delighted to have 8003 > 32 Vhoerer confident in arms 18 ranked Amongst the adverse bost home'er the race Of proud Panchala numbers, active yonth Weak age, or babes anborn, whoe'er bebeld My father's murder, or whoever dares To cross my path shall fall before my vengeance Dark 18 ms sight with rage and death himself, The world & destroy er, should not, scape wy fory. ( Wilson) 33 Amidst these very plains, the wrath of Rama, Raused by a father's death, filled mighty lakes TYıth Kshaltriga blood such formidable armas, Borning for hostile life, I bear, and each My cause of rage, a father stall, nor less Ties lidma's acts abell Drona 8 en uchieve (Ibid) 34 Sleep tlou tonight-wake with efforts roceed Th18 world is rid of krishna, Pandaras And Sobahae This day will be the talk Of field old hebt all brought to end by me, Of mighty aims This load upon the earth of forests (f the kings-let this le quit ·14 35 Is my weapon rendered impotent, like yours, by the corse of a preceptor ? Have I come here like you, fled from the field throagh cowardice ? Was I born in the race of charioteera, that know nothing but lattering kings and describe their geneologies |--That I shoald ( 28 you may have done ) retaliate the offence of a paltry enemy, with tears, not with m1681les 36 I have not laid down my weapon potent or impotent was did thy father of powerful arms afraid of Paicbala 37 Suta or Suta's son whoever I may be It matters not A noble birth is lack Exertion not-and that I do possegg. 38 A coward or a hero, be was known to the world by the power of his arms-this earth does know what he did overy day in the battle Ag to how he laid down his weapon, that observer of the vow of truth (Yudhishthira), the son of Pritha 18 a witness in the matter Where wert thon, oh coward, at the time ? 39. If b18 weapon had been really ) cast off why L woald oot men, though unarmed, reset the agsallants even though they have arms uplifted P--that this fellow, remained so passive ( or docile ) as a woman, in the presence of the circle of princes, all the while that his head was being bewn dowo. 40 Through grief or through con ardıce anyhow, The band of rascal Dropsda's son was not By father stopped-but lo' ingated wight! With empty pride of arms, 109, ward my foot -Left foot--thas planted on thy haughty pate On the score of thy caste, thou art not fit to be slain-! Nevertheless this foot, thou shalt kooy ero now, will fall to the ground bewn by this sword 42. Today I will make Arjona's yow (of killing thee) fatile, by (killing thee myself) wherefor tale op thy weapon -or, fold thy hands upon thy hea i (in sabmission).

·15 43. Such 18 the bragging of those who, foolish creatures, are oferlooked with contempt and spared anger by the magnanimoas. 44. This man of how can he be a friend So dear to thee, of merits numberless- Of Suta's race to thee, of Lanar race ? I will now kill Kırgın . let me go To void this world of Karna-Pärtha, both! 45. As long as thie base maa doth live, with shafts Unpierced--this lored weapon I do cast So let Your Lordsbıp know, in sooth, the might Of Karna, ob dearest friend when Parthas storm The field 47 The brute of a man, who seized the hair of the princess of Pánchálas who even removed her garment in the presence of Kings and of elders, and the blood ale from whos breast, I swore to quaff-that Kaurava is fallen in the grip of the cage of my arms. 49 Uatruth is better than trath even. Fie upon heaven kell be mine! The weapon, that I have giver up, I resume to Save Dassasa na from Bhima. Act Iy. 1. In the front of King Daryodhana rich with pride, and wielding a bow-in the presence of Karna the relatire of the Karus, and Salya, who both were looking on helplessly- I did at legt drick the luletrarm blood, tearing away with therp balls the breast of him, who had palled the hair and garment of Påndavas' confort Drona promised Sindharáje safety from Partha and did not save him-Bhimasega perpetrated this atroolly on Da sågana. Haying folfilled the difficult row of tho 4$ if it were & child's play-I do cot believe that fata lo fied with this much (mischief) 2 ·16 3 Even you are looked at by fate with an eyıl oye, when in the family all other princes Sara Bladghtered-you were indeed like a single Sala tree manifest 20 a forest where all trees sre shattered by an infariated elephant Even this vow of Bhimagena, oh wrefched fate, will thon falál he being without any wound, equipped with the maco and uninvolved in any danger 5 That villain, with arms uplifted will drink blood 10 the presence of all people and you dissuade me from attacking HAVE FOE no adigeation, no pity, no ebame? 6 Tbough I fondled-I fondled you to Do purpose Bince I did not permit you to enjoy heartily all pleasures Of this your plight towever, ob darling, I am the root, dince you were made to commit this rash act bnt you were not looked after 7 Yog saved me at the sacrifice of Dośdsana, who was au obedient brother and a mere child, always fit to be protec ted That I was not roused ly the strokes of the thunder- Lolt of that same brute Péadava, enemy of my brother or that I or Vrikodara was not immediately laid on the same grave of Dacasana daubed with gore 9 Vill death occur, but without Bhina as its agent when everyone of my relatives have fallen, of what good 19 this kingdom or even victory to me? 10 How indeed did Karna bebold your lotas lhe face with full oyes, beautiful as thonewely risen moon with the pleasant, beauty of bloooming youth and eyes torned away through the destruction of life? 11 This heart 18 tortured by the fire of humiliation of the relatives who died in the very presence-whence grief? whence agony 1 No man can equal him on the battlefield, in point of the manipulation of various missiles-even than my brothers, lie wa4 more valued to me by bin will the song of Pjitha be deferted -you thought so highly of me and now that I could ·17 not slay that fos of Da sana, you may make retara of your torrow, either by the power of arms or by tears 13 Having killed the Pandavay, having offered the sa holy water to the relatiods, having shed tears in the company of nome few ministers and enemies, and having loog embraced each otber with a close clasp, we both shall reponeco this wretched body--first aggrieved, tben blessed 14 Vpishasena 18 not your son, nor Daksana my brother that I should console you or yog, me 15 We saw father acd mother, they emelt us on the head I bowed down and so did Dalasana, sad we both went to the field thus day and now that the child 18 reduced to that plight, how shall I, discardiog all pity, go to them ?-and what ab all I speak P Act V. 1. It was not the good fortone of mine, sifal as I am to BBk you,"my darling son, is the pain bearable ?" 89 JOR, having removed the armour, having takes out the sbafts by means of piacers and having gently lesat against Karda, should bave been, Looking, with digorty, from a long distance, at your princes who have ropted the enemies. 2. I was born to see this destraction of my brothers, unavenged, to be the canse of the tears of father and of you, mother ! Eril born even in the spotless Bharata race, that I am, bow do you regard me to be your son 3 Mother, how adworthy, how abject are those your words Soch lowness (of pint ) 18 inconsistent with the aobleness in you, & Kshatriya, par excellence Loring beart? Tou do not mind this rain of one bondred sonst Jon strive to 470 me, who ata antit (for it)? 4. You two mourn over your sons, together with Konto Nosa por 8 I do kill, thereby mabng you look bngbt even in Rourning 2 ·18 5 Those two, Droua and Bhishma, through whose might, kiadnien ( Pandavas ) were pot to naaght, are killed the world stood aghast at Arjuna elaying Karan's son in kus presence, by the death of my (other) sous the enemy has had hie oath unfulfilled only in your case, give up pride, my son, ( in dealing ) with the enem193-support these blod parents Generally, kgf seeing their party grown weaker than the enemy's, make peace with them. Bat now Dassàsan! 18 killed how will Pandavas, all brothers alive and now180 the lenger party, agree to make peace P 7 Pártha vowed to kill bimself, if he is bereft of only one brother 040 Duryodhune support life when a century of his brothers has fallen! Shall I not with my male crash and gcatter to the winds that foe, the blood sucker of Dr-Ságana P 1-like a coward, make peace ? 8 The hapdrod of sons, who had conquered the world, who had enjoyed sovereign pleasures, who lad defied their enemies, who were being worshipped by thousands of crests of Lings with heads beat lowthey have perished 22 &ghting with fiery foes Lot Father bear with Mother the yoke (of government ) &s Sagara did of yore 9 My foes who slew my brethren in my presence do not deserve to be killed treacherously of what use, else, is any thiog, not done openly on the field, as by them. I gm. Bingle, mother the cause of the loss of your sons, few are tho foes--only let fate be even and the earth 18 void of Pándares' 10 Whip and bridle throwa aside, kis body marked all over with arrows of Párthás Bigo, S'olşa, drawa (10 tho chariut) slowly by horses owing to constant practice of the paths, 18 repairing to the camp, 10 A vacant chariot, telling the and news of the king of Angas, to wen, asking with tearful eyes, and thrasting a spear in the heart of the Kurus it. Th18 crowd of people, entered by Salyan, moonted on the vacant chariot uf Karna as on an empty hope, it made to #head () ·19 1 12 Bhróma and Drona killed, be was the resort--Dox he, too, Rádheye, my son's friend, has fallen 1 13 Blind as I am, I have experienced the grief of the lors of may bundred sons, to this lamentable state am I redaced with my wife, and now in the case of this Daryodhana, whose friends, preceptors agd relatives are killed to a man, you have made me hopeless, too! 14 Oh Karnal Address to me your speech, so charming to the ear, ( thus ) as if iofasing steady joy in me Loving Yfishagena as you were, you are going away leaviog me your dear friend, who was never separated from you, and who never offended you 15 Then the Lord of Angas, who tag inore than my life to me, has been killed, I an ashamed oven to breathe (oat) how much more to take heart ( lit to breathe in ) 16 I do not bewail the lamentable death of that darling Dadásána, nor that of any other relatives I shall now bring about the rain of the family of his, who committed that basa deed op Karns, which can be heard only with pain 17 Nobody prevented bim ( Karos) from giving up life for my cause-why am I not prevented from shedding a for tears for his sake ? 18 While his chariot-wheel-As bank in the earth, ho was, they say, shot down by the sbafts of Iodra's con ( Arjona), whose charioteer is the wheal bearer (Krishga ), and who is Death himself to our army 19 The ocean of grief 18 agitated by the remembrance of the moon of the face of Karna and it is be og copenned by tbo anger-begotter fire like Vadava ( the babmarino fro) 20 This fire, sprang from gref unbearable as at is, burns me when misery 18 eqoal (in either ), it 18 better to choose the battle with all its risk. 21 Fortane, dear son, no doubt, abides each adventuresbat my beart does melt to think of ferocious Bbins famous for pride though you are, your action w not clever in frood, tha

·21
To fire of wrath, like locusts, victims fell
I speak it not to pride, nor boast of arms
When sons and grandsons did that crnel deed
Dear uncle, thou wagt & witness, too, to it
30
The bair was pulled of Krishna, wife of these
And thine, oh brate, of that king, them besides
Fore kungs, by mide command a gamble slave
Pray in this hatred bond, what wrong those kings
Did you? You brag thus even when I am
Unconquered-I, of arms 60 mightier far
31 He 18 offending us by his tongae, being anable to do
20 by act102-Hundred brothers blain aa unhappy man'-how
can his words aftligt?
32 Shall I pot, oh you ranter of filthy words, panish you
to follow Duasana-If this elder does not throw in an obstacle
when my nails tear your body to pieces?
33 That you, & bad king, hold life even while Bhima
sens, the elephant in the lotuses of your famıly, was enraged,
was due to this--that you were desired to shed woman a tears
out of gref and to witness the tearing of your brother 9
breast
34 Ere loog, yoor kinsmen will see you sleeping on the
battle field, decorated with the dreadful ornament of a chain of
breast-bones broken to pieces by my mace
35 On the morrow, with my fall braway arms, I bran
dash my heavy muce, crash thy thighs, and while men look on,

·20 The singer fight of the enemres, on the other hand, 18 full of decet. Alt a I am roined ! 00 who bley Kards, the very hope of my heart, the sandal paste to all my body, the spotless moon to my eyes, your son, mother and father, the only disciple of your polioy. On him let the arrows fall all at once! 23. Bhishma gone, Dropa killed, and Karna fallen,-great is the power of bope-Salya, oh king, will defeat the Pandatas Here is my own self, installed to the commander ship) with the water of tears, 1980ing forth onbampered whether thıs (commander i e Self) will grant me the embrace of Karna or take away the life of Partha. Bloopting the same chariot and inquing after you, bere and there, the two have come who and who ?-That foe of Karna and that cruel, hyens, Vrilodara 26 Where 18 hea that inciter of the frands in the gamble, that onkındler of the Lac-hoose, that prond man, clover in atrippiog Krishna's garments and hair, to whom Pandavas are olaves, that King, the elder of the hundred brothers, Delisana and others, that friend of Angaraja-where is that Daryodhans, tell us-we are come to see him-verily bot 10 anger 27 Parents, the middle Pándava salutes yod, Yho in the battle's front bar, victor, slain The son of Rádbá, he whose pride beheld The world as grass, and by whose vaunted prowess Yoar children hoped to triomph over their foes ( Wilson ) 98. Bhima iz reverence bows his head to you. He who has overthrown the sons of Kara, He who inebriate has liko Dectar quaffed The I loud of vile Duáá Anh, and Book Sball lay the prund Dorsodbads in dost (Ibid) 09 Whatever kroge by bair did Krisbná seja Despite the Pándares and up thy court, ·21 To fire of wrath, like loctiste, victims fell I speak it not in pride, oor boast of arms When 8008 and grandsons did that cruel deed Dear ancie, thou want a witness, too, to it The hair was palled of Krishna, wife of these And thine, oh brute, of that king, then besides Fore kings, by mide command, a gamble slave Pray in this batred-bond, what wroog those kings Did you? You brag thas even when I am Unconquered-I, of arms so mightier far 31 He 19 offending us by his tongae, being unable to do so by action-Unndred brothers slain an unhappy manl-how Can Jus words afflict? 32 Shall I not, oh yoa ranter of filtby words, panish you to follow Danasana-if this elder does not throw in an oostacle when my nails tear your body to pieces! 33 That you, & bad king, bold Infe, even while Bhima Bene, the elephant in the lotuses of your family, was enraged, was due to this-that you were desired to shed woman 8 tears ont of grief and to witness the tearing of your brother s breast 34 Ere loog, your kinsmen will see you sleeping on the battle field, decorated with the dreadful ornament of a chain of breast-bones broken to pieces by my mace. 35 On the morrow, with my fall braway arms, I bran dish my heavy muce, crash thy thighs, and while mes look on, I place my foot upon thy rutbless head, and then I myself enjoy the decoration of besog besmeared from top to toe with the vet oordled sandal paste of the drizzling blood of the oamerous brothers headed by thee 36 Let kinsmen cromate (lit make over to fire) the bodies of men alain on the battle-field-let these relatives some. how offer funeral water mixed with tears to their men, let ·22 BO them search out the bodies of their kiastolk in the thick pilega of people slain, torn to pieces by roltores and herons 37 This bow, capable of conquering you, Trag abandoned: for so many days owing to our wrath for Kerna-great wore your exploits in this field, as in a forest, because it was told of heroes But here an I arrived, Drsuni, the fire of anyersal destruction to the Panda pas, tbe devoprer of the army of Drupada's son, being patin mied of the molestation of the head of his father, who had given up his weapon all unconquered 38 Karna bragged pleasant to the ear-you know fall tell what he achieved in the field Draoni, korrever, with big bo well strong is advancing against the enemies--now O king, banish all anxiety of retallation 39 You have to fight after the death of Karna-isn't at P then wait for my death too--for wbo is Kerns and who Sayo dhada (re they are 2011se different ) 40 My friend, the king of the Aigas, whose prowessy Tas past measurement (or conception) by any Kshatrıgas, any wielders of bow, and who fell on the battlefield, oing to your all-lock-him, in my presence, is 4svatthémaq traducug. Speal' To me what difference is there between him and Arjuna 41 Don't you remember how in your infancy, you shared with this (Daryodbada ) bis mother s mill p and how crumpled up my siken garment by rolling op it P Pray do not foster any resentmoat agarnst thus Daryodhana, who, owing to his grief aggravated by the death of his brothers, and oring to a deep affection ( for Karua ), spoke harsh words to you Your father was made to Isy down his veapon by means of antrath, and was subjected to that sort of execrable outrage Mund this, mind the power in yourself, and mind your valoar too Ignoring Daryodhana's harsh words, FOR holl do the noodful ·23 Act VI 1 The great oceat, VIZ, Bhishma, bga been crossed somehow, somebow, the fire, Drona, has been put oat Tho viper Karna has been qaelled, Salya has passed to the next world. Bhime, however, who 13 a lover of adventure, has recklessly throw our lives into jeopardy even when victory was as good as woo 2. Let fiabermen, well acquainted with the secret by ways over sand or mire, go about, let cowherds, familiar with thickets of trodden creepers, scour the interiors of forests, Let those, wbo are thoroughly acqainted with the habitations of esyage tribes, range through elephant and tiger forests, let those who know cavea search caves and the spies who can diegnise themselves as asceties—let these rore about every hermit's dwelling 3 Mark those who may be talking suspiciously in private, and those who are asleep or suffering from some malady, or under the influence of drink Dark if beasts be scared by terror, or if birds be clamopring Mark too if any foot-prints of the enemy be traced, with royal characteristics 4. Even the mind of a man of erperior valour, when seized with causeless fear, grows too doll for deliberation, Thus, I do know the efficacy of Vrikodara's aplifted mace on the field--and yet my mind misgives me 5 Dearest, either of the (to usste3-the destroction of our lives, or the death of that brote of a Karuking, will this day, any rate will carry as across (e reliere de of) the notoriou ingult given to as formerly, in the royal court, in the presence of the elders, and the kingmen, and a thousand of prioces 6 Sarely that valiant Bhima being afraid of losing the Vow, will today tie up your braid of hair and kill him who palled it 7. You claim barth in the spotlegs ráce of the Moon, you wield the mace as yet, me, who am dronk deep with the wine ·24 of Dassana'a tepid blood, you look upon 88 your enemy blind ed 48 you are with vanity, you behave insolently ever towards Krishna, the vanquisher of Madha and Katabha Now however, O beast of a man, Fon, forsaking the field through mine dread, lie hidden in mud! 8 The fire of Pánchåli's odigration has been almost clearly pot out by me by forcibly untying the braids of Kauravas' wives, when their husbands were slain When yon 88W the blood of Dundeana oozing ont of his breast, being drank, what punishment did you juflict on Bhima, wherefore you have bid adieu to selfrespect at such an improper time 9 As the deadly venom, Kiilahuta, rose out of the milkocean, through vigorous churning, so by means of the violent whirlings of Bhimas Vandara-like arms, he hastaly left the bottom of the lake and rose, ( Itke Kalakuta ) giving ont fames of deadly poison of the fire of wrath 10 Whometer of us five, you deena it easy to fight with, with him, mailclad and ai med, you may enjoy the cardwal of fight 11 Both of you are alıhe to my mind owing to the deaths of Kerns and Doc asana Still you a lover of adventure, are dear to me for fight if not otherwise 12 Let jewelled pitchers be filled with holy water for your coronation Let Krishna rejoice at the tying up of the braid that was neglected so long Ráma, the bewer of the tree of the Kshatriya race, with his band illumined by his sharp hatchet, and Vpikodara, blinded with anger-when these two rush for the fray what doubt can there be (as to victory) 13 It is trte that there is no peer of Marat's sou when he brandishes his mace in wrath, but this Kaurava (Dury odhana ) is an export like the dipine Balaráma May it fare well with my darling, who is as se elephant to the lotus plants, the hanghty sons of Dritaráshtra ·25 14. Yadbisbțbıra is paiged at this ambigtong word: when the trath about his darling Bhima 18 realised, he will be happy by giving ep his life 15 O Brábmana, at any rate do tell me Tell it in brief or at length. I give a patient hearing 16 When the combat of Kapraya and Bbıma with all the nozse of the heavy maces, was going on, the plough-wieder (Balarama) harried to the spot and before him they fought for some time Then, however, ont of affection for his disciple he eecretly instructed him by beckons, and the best of Kuras (Duryodbana) had b18 revenge upon the slayer of Danasega. 17. Out of devotion to me-& shameless gambler-501, a man of thousand ratted elephants' power, embraced slavery. What greater wrong bave I done to you today, that you are passing away so suddenly, leaving me and my brothers, what has become of that former love of yours for me 18. That destroyer of Kichaka and Baka and Hadımba and Kirmira, that thunderbolt to rip the joint of rotted, ele phant-like, Hagadha king, that Bhima, with a pair of arms looking eo engaging with mace and bolt, that lover of yours, my younger and Arjana's elder brother--he has passed, they say 19 That you felt rather baahfol on making over to me, the earth with all its princes made to pay tributes, that you, when staked by me in gamble, were not angry but pleased instead, that you accepted the post of a cook in the hopebold of Matsy arája for the sake of my steady position,—all these, my darling, were sudden forebodings of your premature end 20 Yoa called to your mind neither the love that 198 a kingman's due, nor a Kshatrya's daty, por the friendship that your younger brother had cherished for Arjana, ratber, pour affection for the two disciples ought to bave deed equal, bot what attitude is this that yon bare for saken me in pitable condition MY ·26 24 21 Now casting away the bow and taking his ( Bhima's ) mace, daubed red with his own blood, I shall do what Arjuns, who loved big bré ther so well, did That, too, is better to me! away with victory now. 22 Can I endaro the night of Bhimr and Arjons, of arms as big as the bolt, who had evinced the eflicacy of their bravery in the cities of Kubera and Indra (respectively) Pcan I bear to see them rolling on the ground and their enemy triomphing over their fall P 23 Who safely carried you, with your sons, out of the buroing lac house by means of the strength of his arms--the evil tidings of him, thy dear strong son, I communicate to you-indeed wbo else can do it P In point of age, you are my junior by far, 16 point of learning, my equal, in point of the innate genialness of the heart, my better, in point of wigdom, my 8910r Placing folded hands on the forehead, therefore, I entreat you yor Bhoold mitigate ndy feeling for mo and live to offer the funeral water to father 25 Torgetting ng, moreover, by an understanding, madi broad by learning, you should save your person, in the housi of the kinsmen, or of the Yadavay or 11 the forest at least, 11 order to offer tearmixed water drops and rice balls to Pandu 26 The tree whoge branches, being compact, shaded large area of the earth, which beautified the quarters, which had a big trunk, and big roots, well worthy of atself, around Dow that this tree 18 bnrnt down by the irony of fate, thu pereon, desirons of shade, ( Draupadi ), entertains a wonder ful bope in this delicate aproot (Uttara's foetus ) 27 Yoor brother, the elder of Krishna, Arjuna's brother in law and the preceptor of that very Bhimabepa, who an elephant to uproot lotus plants in the shape of all the son of Dhritarashtra, --he, Halin, whether he was drunk or mad, know not-burnt the forest of Bong, through whose protection the earth was so cool (happy) was a ·27 28. Halio, it is certain, was the cause of my brother's death Still, he is the brother of Krishna, sour1 fe-long friend You should not get angrs with hite and if at all you survive, go to the forests bat do not continue the ruthle-, arocation of Kshatriya, 90 I offer this water which 23 not available from as henceforth, do you dont it, o father, with mother Madrı 30 Let this water te drank stared by me and by Bluma, of eyes as dark as the blue lotas Dear boy, have patience for a while though you may be thirsty, here I am coming quickly to drink it in your company 31 I sucked mother s breasts and then you did so owing to love for me you ased to feed on my lesnog, of drink 10 lacrifices too this same wa oar manner 10 takipz Soma bor is it that you are going to drink the faneral libaion before me 32 Oh Draapadı, to him do que offer this water, who went to heaven so soddenly and who made Sother gimilar to Gandhari, by mourning 33 When you, of bug arms, left this world, even before achienng your tow, your wife offered you faneral water, only with hair stull apbraided Without salating your affectionate mother, all kom bly, without embracing me closely and being spoken to by me, without seeing this self-choosing bride, how did you, my dar ling, set out on a long travel 3. She whose garment as remored before Duryodhana, who was lastily rabbing bis thighs with bus sods and whose braid wag dushevelled bs Davana, as he prlled her by her tarthat Draupadi-pray was-where is she? 36 I am not able to breathe, as you do Lestless A5 JOR aro, in the absence of a dear brother, that Jarasandha's bller aord of that darling the opponent of angry Hars, 10 the form of the Kirats. Torertheless, I am able to take your life, all the time, by skorers of AITOS ·28 37 I am doither a demon por a goblin bat & wrathfol- Kshatriya, whose body 18 delighted by the water of the enemies' blood and who has crossed the difficult ocean of the great oath. Oh Kanatriga warriors, remnants of the army burnt by the flames of the fire of field, away with terror I that makes you hide in the midst of dead elepbants and horses 38 Since childhood, you have wronged us daily, being infatuated with the strength of arms Now, bavipg killed the two princes, you cabhot go one step further alive, being caught in the cavity of the cago of my arms 39 1 throw his body down on the ground, I smeared my own body with his blood, appearing like rod sandalpaste, I installed big royalty, together with the ocean bounded earth in you, I burnt all this Kuru race in the fire of battle, with all h18 servants, friends, Warriors The name that you utter now, oh king, 18 the only romaant of the son of Dhfitaráshtra 40 Let nlone the enemy death-tbus however tell me a hundred times are you rea'ly my brother-that foo of Bake Did you, no fight, play tho part of a graceful crocodile in strıking playfully against the side of the rounded lake like breast of Jarasandha, in the water of gushing blood ? 41 Dearest, touch this thickened blood of that binte Dus ásana who pulled you in the court of Kunge, it is the remoant of what I have drank out of these hands Here too is the eucculent blood of that King of Karas ( whose thighs I broke with my mace), sprinkled on every limb in order to cool down the angaieh that the enemies caused in you 49 Here is tied up the braid of Draapadı, through whose loosing, the onger l hnd Pin ļavas slow the lords of men and daily made then queens untie their hairs—which was as dreadfol 48 tbe angry Death and wat B8 a destructive comet for the house of Kurts Let the carnage ceaso Day it fare well with the royal families! 43 O Shining One! in this world & mag ceases to be wretched as soon as he meditates apon Thee, bow much less ·29 when he sees Thee incarnate 2-Thoo, Whose physical exustence arose out of the great commotion of mahat and other principles, who art conatitated of the qualities (goodness, passion and darkness ), ho art the cause of the creation, destruction and anstentation of all creation, and Who art anborn, immortal and inconceivable The Divine Vyasa, end these gages headed by Tálmiki and Parasorams, theso generals, Dhrishtadyumna and others, headed by the sons of Mádrı, have arrived together with obedient Mágadha and Blatsya people, for your corona tion, with pitchers of holy water on their shoulders 45 We five, anger blind, annihilated tbe race of the enemies and are ourselves anwounded Panchal has crossed the ocean of the affront offered to her only through my vaw188 policy Thou, Divine Parushottama, speak to me respectfully. What elae, indeed, shall I ask of thee, who art so graciotis to me P 46 Blay the people live the full term of boman Life @zezapt from wretchedness and from the worry of disease' O Divao One, may devotion, towarda Parnahottama void of any Dealem, prevail ! May the King be the lover of his people, the brother of the learned, and the distroguisher of merits, may ·Appl Metres (used in the play ) v=short -=long 0=either short or long य%---;%3-0---05%3-008 ज% 30-03% ~~-3 म%---;न:- % 300ग=-. अनुष्टुभ- झोके पटं गुर क्षेयं सर्वत्र लघु पंचमम् । द्विचतु-पादयो खं सप्तमं दीर्घमन्ययो । ....0--01....~-~. - इन्द्रवत्रा-उपेन्दवना-उपजाति.--- स्यादिन्द्रवत्रा यदि तो जगी ग । उपेन्द्रवद्रा अतजारततो गाँ। अनन्तरोदीरितलक्ष्ममानी पादौ यदीयावुपजातयम्ना । (त त ज ग ग । ज त ज ग ग.) द्वतविलम्बित-द्रुतविलम्बितमाह नमी जरी प्रहर्पिणी-व्याशामिर्मनजरगा प्रहर्षिगीयम् । मञ्जुभापिणी-सजमाजगौ च यदि मनुमापिगी। वसत्ततिलका-उक्त वमन्ततिलका तमना जगी ग । मालिनी-ननमयययुतेयं मालिनी मोगिलोके ॥ पृथ्वी-जसो जसयला वमुग्रहयतिव पृथ्वी गुर' । मन्दाकान्ता-मन्दाक्रान्तांबुधिरमनर्मो मनौ तौ गयुग्मम् शिकारेणी से रवैच्छिया यमनममला शिसरिणी। हरिणी-नसमरसला पइवेदेहयेहरिणी मता। शालविक्रीडित-यश्चियदि म सजी सततगा ।

·2
खग्धरा-म्रश्नैर्यानां त्रयेण निमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ।
Hall equal Metres
पुष्पितामा-
अयुजि (in the odd quarters) नयुगरेफतो यकारो
(न, न, र, य,)
युजि ( in the eyen quarters) तु नजौजरगाश्च पुष्पितामा ।
वियोगिनी-
विषमे (odd) ससजा गुरु समे (even)
सभरा लोऽथ गुरवियोगिनी।
Unequal metres
आर्या-यस्या पादे प्रथम द्वादशमानास्तथा तृतीयेsi
अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पंचदश सार्या ॥
12 Syllables - 18 Syllables
12 Syllables - 15 Syllables. }
औपच्छद सिक-प्रदि सो जगगाश्च स्थुः प्रधाने
सभरा यश्च समे सुधीभिरुक्तम् ।

·APP. U. The Sanskrit Dramaturgy is the only one of its sort, that aims at a scientific research into the subtleties of that art. Even the works of the Greek authors on this enbject would give up their palm as compared with the advanced Sanskrit rhetoricians' The three unities of the Greel--of time, of place and of action are not observed with strictness by any dramatist in any language The theory has do scope in the Indian Raua and it would be mere pendanticism to apply the principles of Western dramaturgy with the same propriety to ours The nert thing to be noted in the Sanskrit drama, 18 that it has no tragedy-the bero of the play must survive to the lasta-the drama most end in a happy conclusion in a 9079179 that a really exclusive of any tragic or unpleasant incident The Sanskrit dramaturgy and ats enjoyers are so much shocked by the tragedy in drama, that bave they have laid down positive probibitions to the effect that events such as fights, deaths etc onght Doter to bo repre. sented on the stage 5 In the Sanskrit literature the drams bad its owa acknowledged status It was always regarded as a touchstone of the higher gengs of the poet Vámana has said "I FTET te:I" (Vamada 1-3-30) & explains aice fai fertiz afa Tat9101-Ibid WTF also pays trivate to the art by Baying न तज्ज्ञानं न तच्छिमन सा विशन सा का। नासौ योगो न तलर्म Parasites | 170 1 82 Efforts made in the study of this science will never be wasted We are not certain whetber this couception of représentzog actual life on the stage by besos of "feigniag", was origibated in its anqualified form, bat we mest at the same time Ward off the dangerous natiou gainog currency amongst the नवप' कर्तव्य पायस्तत्र नायक.ख्यात । नाट्य 1820 युद्धं राज्यशो मरणं नगपेपरोपन चै। प्रत्याणि तुनांके प्रवेशकः Radarfa upo 18 19.

·4 Sanskrit readers that previously there were in India pictar shows and exhibitions of pappets and that the word nii a remnant of those of dramatic representations It will b safer to assert that the peppet shows and picture exhibitton were coexistent with the dramatic art and that they were mimio or miniature imitation of the latter The date of भरा the author of a 18 yet ansettled Kaldása, who mention HG's name as the art of dramatic art in hia Vikramor VASIFA, 18 certainly a chronological szecessor of a who mee have lived some centuries before the Christian era It will b dangerous therefore to assert on the testimony of the 1971 Uttararamachtarita or the ATC in Madrarakbbasa, that these latter were a precedent of the dramatic art in India The origin of the science of Sanskırt dramaturgy is tracer by 77 in bus 1143 to the God wil who adopted the pro from the Rigveda, the poetry from the Sámaveda, the actu from the Yajurveds, and the sentiment from Atharyavedat ar compiling and blending the four produced what is called IT After 15, who 16 regarded as the chief antzority on t] Cience of dramaturgy, came the authorof 769* who excludin other subjects dealt with 1a 7's work such as Riia and UK and gaafa, aimed to be oseful in the direction of dramat art only, and to state in clear and definite language 81 punctions The next anthority in the science 18 un tŁ anthor of HIIGEET, which work 18 more comprehensive an more elaborate than its predecessor There are several othe works in the field of this science, some extant others ne eztapt But these three are regarded as standard works on tb Aabject Rupaka 18 the general tern for drama Kávsa, poetry cocludes the Representative or 724, 88 well 86, the musicale 7130 RIETH ATTUST EI EN 1717 11 Fico 117 STYTI SA Artetat mi sa svima 1 ·5 মম literature The Representative again consists of two divis1018, रूपक and उपम्पक, both of which are अभिनेय, expressed by acting 91 1 उदय (अभिनेय) उपस्पर The स्पा 1s divided into ten classes "नाटक सपकरण भाण प्रहमन हिम । व्यायोगसमवकार वीध्यकेहामृगाइति । and the उपरूपक into eighteen Now our play belongs to the first class viz TTT Its characteristics are that the plot as well as the hero must be faraons, the bero morerer ought to be a royal or divine charactor A ATT most contain "F8&as full of poetry and sctiona The enties of time and place, as already remarleul, are not necessarily observed ools the pots of action 18 essential to every connected piece of composition, and it can be argued by those who insist upon the anity theory that it is observed for the drama itself For dramatic facility and convenience, a. becednary and unconnected events should be dropped 1e should got be represented at length but shoald be merely mentioned by means of gif these qày 8, according to Bharata, should Bot, 18 19 desirable, cover a longer period thao & year of action. This role however 18 not observed by dramatists In उत्तररामचरित or विषमोर्वशीय for instance, more than a decade passes between two acts A performance commences with a fior benedictory स्यत्रयत्वभेदेन पुन काय विधापकम् । इश्पतवाभिनेय स्पात् । SD) 272. 2 TETO 18 10-12 3 अच्छे करवा मामत वसचित वापि। सत्सव कर्तव्यं वपादूर्व च न 18-31 4 भाशीर्वचनसयुवा स्तुतिर्यम्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीना तस्मा- 71 H I Ibid 5 25 1 ·6 song, which is meant for the removal of all evil or any obstacle that may come in the way of a successful accomplishment of the performance This 18 a part of the gain which consists of many saboridinate rituals 1 All these rituala are to be performed on the stage but they ale not a component part of the drama itself, only the fra is to be included in it as a मगरवाक्य required for the commen cemeat of a work ? This नान्दी Is followed by & discourse between the सूत्रधार ( who is an Invarnable factor) and the नटी or विदूपक or पारिपार्श्वक, The diseourse ought to covertiy sugg eat the action of the plot, in it there should be some designation as to the poet's dame; title and family This is called प्रस्तावना (prelude) or technically the श्रामुख of the dramn. The drama proper begias from the gearan and the plot is roughly demarcatd into five Arts. These correspond to the Europear "prologns, climax, peripatena,-catastrophe and epilogne' Then there are five 99EUTs of the action, which correspond Byut are independent of the five his and they can be interpreted as, (a) anxious longing of the end or फल (11) effort (in) dubious ness of the acquisition (1) assurance of the acquisition (v) and the acquisition of the end Then thore are five अर्थप्रवृतिः or elements of the business बीज 18 "theseed 1 The circum stance from which the business arises बिन्दु 18 "the drop an unintentional developement of a secondary 100ident that 1 यस्माद्ग प्रयोगोऽय पूर्वमेव प्रपुज्यते । तस्मादय पूर्वरगो विज्ञेयो वुवसत्तमा ।। 2 प्रत्याहारादिकान्यगान्यस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्यवश्य कर्तव्या नान्दी विघ्नोपगांतये || SD 6 3 नटी विदूषकोवापि पारिपार्श्वक एव 1 सूत्रधारेण सहिता संलाप यत्र कुर्वते । चित्रैर्वाक्यै स्वकायोत्थै प्रस्तुताक्षेपिभिमिथ । आमुर्ख ततु विज्ञेय नाना प्रस्तावनापि सा-SD 6 4. मुखं प्रतिमुखं गों विमर्शश्च तथैव हि। तथा निर्वहण चेति नाटरे पञ्च संधय । नाटय 1935 for defiation see App IV 5 प्रारंभश्व प्रयत्नश्च तथा प्रासेश्व सभव 1 नियतांच पल्प्राप्ति फल्योगध पचम । नाटथा 197 वीज बिन्दु पताकाच प्रकरी कार्यमेवच । नाट २० 1920 e 1 e ·7 main promotes the action whenever it 18 slackened पताका a bander' 15 an ander plot similar to the main one, and 18 brought into eta bellish the other (FTASTTTTTTT-11-) ATA 18 an independent episode not meant to qualify the main plot bat is परार्थम् And अनुप्रयविहीनम् कार्य is the main plot itself, which 19 BFTRA (principally dselt apon) Bharata considers the ths or sentiments to be e ght in Mumber श्रृगारदास्यार गरोदवीरभयानका । वीभत्साहतप्तजाश्रेत्यी नाटो ET ET IL 773 6 15 He quotes therein the autbority of one out whom he concors with, to this respect Some add शान्त am the ninth रस Inadrama onlr one of the two रमाउ, गार and at, are permitted to be dealt with the rest should be made subordinate to the principal one In our drama, air 13 the principal ta' Bhatta Narayana appears to be a little tvo particular to bring in all the sentiments He has rather on Dezescarily and inaptly appropriated Imt, by book or crook, to a TEFAT drama (Act II) 14CP 13 very skufally introduced in the 75% of act III FTT 19 prominently seen is the fifth and the third act 14 18 ably delineated in the speeches of eft in act I and am 29 not spared inclasıon since the mystery cas mis apprehension of As apparent visage in act VI 19 8ufficiently indicative of that sentiment As for the indicated portion the various methods are for TFT, 9177ET STEAIT and gian" 29 indicates the past and future action in concise, and 19 represented by characters of middle position प्रवेगक 18 similar to विक्रम except that represente by Ion charactors and always between acts, ha is the announcement of some portion of the art from soside the नेपथ्य As an instance, we may cite The T7 in the वीररसप्रगनमतद् (वेणीसहारम् ) नाटकम् ।-केदार in this विजापना विष्फमचूटिकाकास्याकावतार प्रवेश | DR 132 3 अन्तर्जवनिकासस्पैश्चटिकार्थम्य सूचना । D R 167 at 19 comes tro 1 ·8 first act which supplies 13 with information necessary a that yuncture and thrs aronds one more scene between युधिष्ठिर कृष्ण and भीम WATET 15 meant only to seperate two acts which really constitute one act and which would perbaps be lengthy end where the action 19 continuoue Ye may cite the end of the fourth act as an instance अकावतार occurs where the action of the next act is hinted at by the characters of the previous one The stage directions (कविवचनानि or नाट्योतय ) are the following प्रकाशम् सर्वश्राव्यं प्रकाश स्यात् । D R, 16 स्वगतम् or आत्मगतम्-नानाकारणसयुक्त रसभावसमुत्थिते । अतिहर्पमदोन्मादरागद्पभयादित ।। विस्मयकोष खातिदेशादेकोऽपि भापते । हृदयस्य स वे यत्तु तदात्मगतमिष्यते ॥ नाव्य 2509-90 अश्राव्यं स्वगतमतम् । D RI64 जनांतिकम-निपता करेणान्यानपवार्यान्तराकथाम् । अन्योन्यामन्त्रण यत्स्याजनान्ते तजनान्तिकम् ॥S D 6420 अपनारितम्-रहस्य कथ्यतेऽन्यस्य पराटत्यापवारितम् । D R.166 आनाशवचन or आकागभापित-दूरस्थान्वेषण यत्स्यादशरीरनिवेशनम् । परोक्षान्तरित यच्चाप्याकाशवचन तु तत् । -नाट्य०2537 1 अकान्तपावरकास्य हिताकस्यापसूचनात् ।। DR 162 2 अंकाते सूचित पस्तिश्कस्याविभागत । यत्राकोषतरत्ये पोशावतार इति रमृत IS D6 : तिसृभिरंगुलिभि पताक । "प्रसारिता समा सर्वा पम्यांगुल्यो भवन्ति हि । फुञ्चित तपांगुष्ठ सपताक ति स्मृत । नाट्य० 9 17 पताके तु यहा वेवानामिका त्वंगुलिभवेत् । त्रिपता स विज्ञेय --Ibrd 926 Here too the 1991 method should be used to exclude the persons desired not to bear the speech इस्तमन्तगत कृत्वा विपताक प्रयोजयेत् । जनान्तिक प्रपोक्तम्पमपवारितक तथा मान 25 96 It 18 rather difficult to distingpush betwo भरवारि जना Fax speech, from the definitions, it ! & dialogne and carita an address o , ·9 There are BS 6 18 hot Its general characteristics of 377F1THtra the are कि प्रवीप्येवमित्यादि विनापात्र ब्रवीति यत् । श्रुत्वानुक्तमप्येकस्त स्यादा काशमाषितम् ।-DR 1-67 For turther discussion see notes act . several other subtle directions in which TYılson remarks even German precision upfrequently affected Bharata has laid down deficite and specific acting for a particolar state of the mind in its passions and the dramatists who expected the actors to be conversant with the science, lave freely made use of this facility, as will be seen from such directions as सवैलक्ष्पम् ( 38 ) माधिपम् (p 11) सोपालम्भम् (p 12 ) सवितर्कम् (p 14 ) साटोपम् (p 20 ) सविस्मयम् (p 29 ), सोत्प्रेक्षम् (p 42), साकृतम (50) बामाजिप दन सूचरित्या (P46 ) साहित्थम् (p_120) Such directions more over as नाटयन, नायित्वा, सूचयित्वा, अभिनीय etc are not unfrequent The art of actiog was 10 & greatly advanced stage Acting conld change the apparent sense of a passage into its very opposite as will be seen in the speech of Sahadera (on page 6) निर्वाणवेरदहना स्वान्पथाभिनयति), where he wants to how to भीम the other intepretation of the verse Some of the forms of address as follow - 'भायेंतिपूर्वजो भ्राता।" "सायीमि पतिर्वाच्य आर्यपुत्रेति यौवने ।' आयुप्मनितिमाच्यन्तु रथी सूतेन सर्वदा । " राजपल्यस्तु ममाच्या सर्वा परि जनन त । महिनी स्वामिनी देवी इत्येव नाटके युधे । नाय 17 and भगातो वरांच्या विद्वस्वपिलिंगिन Is DG हण्हे हो हलाहान नीचा चेरी सखी प्रति । Amar The various dialects to be pot in the mouth of various characters are as follow "त्रीणां तु प्राकृतं प्राय शूरसे यधमेषु च । पिसाचात्य तनीचादौ पैशाच मागपं तथा।'-SD 6 इत्यादि पति- sre ·App III The Sanskrit Stagecraft Art and science liave both contributed to the advance ment and facility of stagecıaft New methods and means are being daily invented to enhance the dramatic effect on stage and though in ancient India art Was so far advanced ns to devise some contrivances to make scenic representation possible, we cannot expect that the apparatus required for it was complete and of a refined character Still the art of painting was considerably advanced and (974ca Rimilar to one shown in the Uttararamrcharity, were certainly in vogue It is a disputed question whether the Hindoos in these early days had permanent buildings or playhouses creuted for the sole purpose of dramatic performances In most cases, at seems possible that temporary erections were made with accommodation for the stage actors and the spectators Ig Uttararamcharita act 7, Lakshmana tells us that each a temporary erection was to be made on the bank of the Ganges for the performances of the गर्भनाटक 'भागवता वाल्मीकिना स्वकृति मसरोभि प्रयुज्यमाना द्रष्टुमुपनिमत्रिता स्म । तद्गातीरमातोयस्थानमुप गम्य क्रियता समाजसनिवेश इति ।' The performances were not simply meant for the annse ment of the people but they were generally a kind of celebration of dome solemn or religions, poi lodical festival Nearly all of Bha vabhuti s drenus were performed before the temple of Fafari 20 Ujjain Sometimes in the palaces of kings there was a chamber or hall known as the sangutasula, the mosio saloon, 10 which dancing and singing were practised and sometimes exhibited, but these were not, of course, accessible to the public and wer, meant for the family and retine of those who engaged the company of actors, as in the England of Shakespeare 8 days ·11 2 79 In the second adhyaga of Bharatas' Natragästra we bare a detailed description of the place of the #39 to be erected Bharata calls this the 21TE and lays down certain dimensions and qualifications, which it would not be possible to observe in the case of temporary crections For instance it is laid down that there should be two stories of the 19703-" AT. TETFTCI PERAIRIHET '269 and that walls sbould be erected एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकम प्रयोजयेत् 2-45 and should ha white washed भित्तिकमविधि वृत्वा भित्तिलेप प्रापयेत् । सुपापर्म विधिरतस्य fra 99978 1 2 7172, and then these aro made to loob complete and symmetrical, pictures should be painted thereon समासु जात शोभास चित्रकर्म प्रयोजये। 273 , and that the मण्डप should be supported by ten pillars 437 STINE FASHT STENI AZTINI and above nll galleries for the spectatore should be contrived on elevated places, built with bricks and timber इष्टकादारुभि कार्य प्रेशका निवेगनम् । हम्नप्रमाणहमधभूमिभागसमुत्थिते । 2 SO From the foregoing particolare it would seem evidentis that Bhrata was speaking of permauent buildings or theatres, not of temporary shades for the purpose of such entertainments Appropriate changes of scenic apparatus saiting to the changes of the place were not obeerred. The place of the scene was vever indicated beforehand in the drama as they do nowadays and it seems likely that certain scenes rere to be pregomed or imagined by the spectators Furniture was not infrequently used Throdes, weapona, cars or chariots were often brought 10 Still come time, such directiors as सिंहासनारोहण नारयति or नाटनामने उपविश्य etc raise some doubt as regards the general use of forniture Screens there were, but they were not painted artistically. They were only held before the action begios so as to screen from the spectators the preparators morenents of the actora for the coming effect of scenery As for instance, when in Uttararamacharita, Sule 18 represented as being fainted and पृथ्वी & भागीरथी enter holding ber in ther laps it possible to conceive tow the scene might be opened with 29 19 ·12 ont such an arrangment as a curtain It seems impossible that the Sita enters from the wings on foot and then tales her place in the laps of the other two So also in Venisambara तत प्रविशत्यासनस्था देवी भानुमती सखी चेटीच (act 2) and तत FR9ihteyt grafisti eto (act 6) ll be lodicrously miscon straed directions of the actors come out from the wings and take their respective places on the stage We can say nothing defortely as regards the representa trona of sexually different characters by males or females, nor can we lay down a specific role that'graver characters' would not be represented by females since actors or actresses were certainly not so little trained as to act their part successfully Prof Wilson 8 conjecture that instead of consecatire curtains coming one behind another on the stage there were partitions suspended transversely so as to divide the stage in different portions, open equally to the audience, but screening one set of actors from another this surmise 15 correct and to this & passage from Bharata boara testimony कक्षाविभागो निदेश्यो रगपीपरितमात् । परिक्रमेण रगस्य धन्या कक्षा भवे -दिह । फवाविभागे शेयानि गृहाणि नगराणिच । उद्यानारामसरितस्त्वाश्रमा sal Tur 11 13 3-4 Taking into consideration the prosperons condition of these times it is posible that rich if not lustorically appropriato drces was used In Sakuntala act 1, tbe hiog tales off his clothes and ornaments and gives them over to his charioteer and jo Venjgambara, Bhima nas ornaments ready on 118 erson to give them as a gift to Buddbımalık The costume of HETICFI 10 Tikramorya iyam and of the mad Ling in the name must have leen soitable to the condition to ·Appendix IV. The duration of the action of वेसंहारम् Act I (a)-The season is atę or the second half of the autumnal season as can be inferred from the 8 request to the giftcar, namely that he should ging with reference to that season Bhigenga enters the stage immediately after the TTC and hug afar spoke about the embaggy of Krishna in the court of the Kauravas, and the action of the drama proper 1$ in continuation to that of the FATTAT and hence the above conclusion (b) The action of this whole act must cover as much time as is required for the conversation contained in it, Blace there is no break in it Krishna 15 first reported in the speech of Talk,? to bave gone on an embassy to the court of the Kurus Bhima asks Sabadeva what the terms bro on. which he 36 depated to conclude a treaty at the end of the act, moreover, Krishna is once more spolen of as baring returned, with his overtures of treaty proving gosaccessfal The meeting of Bhima with Sahadeva and Pånchals with her azy seems to have been arranged in the latter balf of the tay, Bince Draupad: who had been to the dwelling of all to salate her in the morning CAD properly be a apposed to hire 1 मन्वमुमेव तार शरत्समयमाश्रित्य प्रवर्त्यता समीतकम्। Page 1 Page 3 3 भीमसेन -अप भगवान्केन पणेन सक्तुिं दुर्योधन प्रति प्रहित I pageo Page 18 5 चेटी-अय स्खलु भट्टिनी सख्या सहिता सुभदाप्रपुत्रेण सपत्नीवर्गेग aitaa FINITTET TO Tai pago lo It seems tbat the daughters in law of ui generally paid tbeir respects to her in the morning Cf light in act II 18 sphen of as baying gone to 2 ·14 told Bline of the insult she had received, in the evening nr at least in the 1000 Act il. (a) In the speech of yfit pat in the fact, the deaths are announced of feA and 345ay! If we refer to the Mababharata the death of EOT takes place eleven days after the return of His from the embassy (ollowing one day for the embassy of sana and ten for the career of CR as the commander of the army), and that of a takos place on the third day of its commandership Secondly, at the end of the act, 4147 hears of the vow a to kill try the very same days and we know from the Bababbárata that 0137 swore and Lilled y on the fourth day of It's career as a com wander. Though, therefore, we cannot depend upon the Mebabharata fur tbo time limits, (which are largely cbanged in our play,) we can at least say that a period of not less than fifteen can be, without impropriety, supposed to have olapsed between the end of the first and the second act. In a speech of tynt, the scenery of the morning aspect of mature 19 described, where he talks of the art UEFA afza-etc aciun! This cannot be supposed to sufficiently Indicate the carrent season to be farar, since in that case we will have also to suppo4e that a period of more than two months soteryoges between the trot and second acts because the first ACC, as as seen before begius in the 16 (6) The action begius At day break' Bhanupati wbo aalute गान्धारी early at day break. अए खल भानुमती पधापूर्व मामना- मन्म्प वासभवनास्प्रातरव निष्कान्तेति प्याशित मे मनः | page 28. 1. Page 24. 2. भव स्वाल पुत्रवधाषितेन गाण्डीपिनानस्तमिते दिवसना सस्प बघः TUTTI pago 45. 3 Page. 28. अपमा भानुमती पपा मामनामध्य यासभयनात् प्रातरेव निपाते. -तिपाति मे मनः ! page23. and Rमपरममिनुपमि रमणीयसमा uid ·15 retorns having paid respects to Trâ, come into the royal park with her friend and There she relates to them the dream that sbe dreamt on the previous night While they are thur talking together, the sun gradaally rises The orb 18 visible and dazzlıpg The king approaches bis consort and holds forth the flower pot. The action that follows won]d take nearly half an hour It would seem that the whole act covers & couple of hours Act III–The action of this act begins on the worrow of FREU B death, 1 e on the day next to that of act IL According to the Mababharata, nu and it were killed on the fourth day of its career as the general of the army, and the rest viz भगदत्त, द्रुपद मत्स्यारिप सोमदत्त वाहाक' were halled on the night of the fourth day The time of the gate ought to be taken as concurrent with the morder of giv, slace at ita end the TTTH mentions at as having taken place on the battle-field, and according to the Babábbárata Drona was murdered on the fifth day of his office This fact therefore confirms our sur mise that this act moat have been laid on the day next to that of the last act, when 5954 19 killed The act proper begrus after the morder of it and the time required for the conver eat 100 of the act 18 nearly an honr Act IV–The act 18 in contionation of the last, except that it comes over after tbe short time that would be required for the fight between 1 and # and the death of the formers with the flight of ti end of and N etc ronghly assign an boor to this act I भानुमती-इटा मुबदने पश्यनाव विगलरप्तध्यारागप्रसन्न दुपलोकमण्डला जाता भगवान्दिवसनाथ | Page 37 and the following speech of सखी 2 3 एनल पृष्टद्युम्नन द्रोण केवाइप्पातिपत्रण भ्यापापत | Page 53 5 भवावारणमुपगतो तातममाचाष्ट्रवा | Page 105 We may Page 52 See supTS ·16 Act V–This act too 19 continged from the last one Wepay approximately show its period of action to be one hour The two days of qui's career, given in the Mabábbárata, ere apparently omitted for dramatic purposes and he is beld to be Lilled on the very same day that he was installed Thus it 19 clear that acta III IV and V tale place within one and the same day Act VI-At the end of the last act we have only an indication of the installation of T4 to the commandeship? Te are to imagine that the time, necessary for the installation and the con sequent fight and fight of 197, begintørvened between the end of the fifth and the beginning of the sixth act We can allow the moderate duration of 36 hours Then the search and discovery of TH17 would take at least twelve hours Páñcbálaka, more aver would take half an hour at the most to relate this incident to युधिष्ठिर Then the ai enters the stage under the disguise of an asectic and plays & horrible miechief To represent the whole episode of it an hour at least 19 necessary Haring killed दुर्योधन, भीम enters and appears before युधिष्ठिर, immediably after पाचालक bas told the last भीम 8 discovery of दुर्योधन We must suppose therefore a period of an hour or so to have passed 10 the interim Half an hoor more and we come to the STTTTTT To sum up, the duration and the regulation of time are mostly in keeping with the Mahabbárata, the source to which the play owes its origin–except that the fall of up and the drinking of his blood by HHÀ 19 brought about a little too early to keep the latters hands really gory wben he tres up the braid of algae tresses And the drama, being thos in conformity with the original, can be safely su posed to cover the e ghteen days of the Bbáratian war 1 इतोक्य मदाधिपते शल्यस्य शिविरमेव . Page 130 ·17 App IV. The scenes amidst which the Plot is laid Act I-The scene of the conversation between the angry Bhimaseda and Sahadera mast have been laid somewhere Dearabont the 7 147 of inft? The next one between these two and airit with her ezt 18 laid in the agua itself Act II–The place of action is the royal park where fi relates her dream to her fat and where the king over hears hot and approaches her while she is engaged in worship prog the up After some time they repaired to the 76917 Palace and there they remain till the end of the act The palace appears to be situated in or near the garden Act III -The action of the ha* 28 laid wearabaat the battlefield since the demon points out to 1118 mate that ar 28 being murdered? The scene between अवस्थामा कृप snd सूत18 probably la d in the same place When has roosed his nephew to action they both go to hita in order to have the latter detalled as the commander Doryodhana with Ft 18 found sitting onder the shade of suy or fig trees Tho same place continues to be the scene of action till the end of the act ACE IV-Daryodbane 19 carried oH by to gone out of the way spot close to the battlefield THIR Acope renang tochanged throngbunt the fourth and the fifth acts 1 भीम युप्मच्छासनलधनाहसि etc act 112 (ya परिकामति) सहदेव -(तमेवानुगच्छनात्मगतम्) अये कथमार्य पायाल्या श्वतु गालय प्रति प्रस्थित | page 8 2 तदितो दारपर्वतप्रासादमा गच्छाम | Page 41 भगधारकाग समीरणासार स्तिमितवाद्भगृहस्य | page एप पाठ पृष्टद्युम्नेन ete Page 53 also एप खलु अश्वापामाटात Fanfara 1 page 54 यरस एप दुर्योधन सूतपुत्रेण सहास्या न्योधछायायामुपरिस्तिति । 3 page 67

·18
Aot VI --The scene is laid in the Art or in the palace o
युधिष्ठिर bucause he 1s आसनस्थ, with द्रौपदी The scene oi
ontering into the fire za eyt separately specified and the one
scene remains unchanged to the end
1
तत प्रविशति आसनस्थ
ot dir
Page 131

·App VI Grammar of Bhatta Nárayana -Bhatta Narayana 8 grammar appears to be of the old type the type of the usage of such authors as Dandın, Kálidasa, Bhavabhutz and others It is not so rigorously correct as that of the author of the Sushpálavadham or Ister authors 997971 page)-Our suthor notes this word, though it 18 ( the word ) Isid down by Pánını to be strictly within the province of the Obhandas or the Vedic language by the *víc furat great ( antagonist) Påa o 2 89 Io this respect, Tallà 19 & comrade of our poet since in spite of the panction, he too aes the word 'lateh AT ET 79 Malt 9 50 Kálidasa 8 grammar also is characterised by such & violation of the restriction of certain forms and words toछ दस ( Cf the word TÀIaz which Káliddsa ases against grammar 1 Rand ka in the two segaes 17 and fiwy and hence in the general one "the szpreme god which the proper sense 19 17 only) TITE ( act 221)-The ending of this compound (RA AFA) 18 warranted neither by the Re SATTUT Pan 4 1 69 nor by 'सहितशफ्लक्षणवामादेव | Pan 4 1 70 zor by the Vár महितसहाभ्या चेति वक्तव्यम् । It 18 doubtful wbether the word FT can lo included in the araft clagg (Soe potes) प्रतिपादूरपस्य ( page)-प्रतिनदौत्यस्य appeass to be a correction of the original and if we rely upon the oploion of S. (on Fragt Pán 5 1 126 ) woo says that the Var Salata I 18 not to be found in the Habábbeshya (Montforga 11 TETI I SK), wo come to believe as we have pointed out in our notes, that the word 19 rather a reminiscence of the old Vedic language' being restricted to it by the IT 'TEU *TT F# Pån 4 4 120 aerona (act 3 41 )--this formation though so ably defended by such a critic as am, seems to be a grammatical soleciam ·App VII. The drama analysed accordiag to the Sanskrit System of Dramaturgy- 5 The commencement of action, cari must give us the canso or the rige of the seed of the plat ta' Thu TARII as laid by casting the seed (वीजन्यातपरेप ) by announcing the embaggy of IT and log the equivoque in the two versos 'सत्पशा मधुरगिर ' and "निर्वाणवरदहना And this मंधि covers the whole of the first sct-the vow of QiA and the ini mediata resolve of युधिष्ठिर 10 favour of the war is the seed itself Then comes the प्रतिमुखसधि . it is an addition to the सुखसधि and indicates a slight sprouting up of the seed of the plot which is either visible or invisible Th18 19 18 manifest from the beginning apeech of ani in the second act in which 'we are told of the death of भी and अभिमयु and of the Survival of दुर्योधन, दुशासन कर्ण etc It goes through various Bobordinate incidents sach 85 the dream of El and its यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानाथरससभना । कान्ये शरीरानुगता तन्मुख परि कीर्तितम् ।-नाटय० 19 37 स्वल्पमात्र सपुत्मष्ट बहुमा योद्वत्तपति। पलायमान पञ्चैव वीज तदिह कीर्तितम् | Ibrd 19 21 6 एकरस्यारत्ववस्थाया प्रारयाचकयन्या । योग सपिरिति शेय मन्दारमानाचम्पू यथाच वेणीसहारे द्रौपदीकेयसयमनहेतुभीमागेपचितयुधिष्ठिरोत्साही वीजमिति ।-DR 1 17 अवलोक बीजस्पोद्धाटन यतु एनमिव धचित् । मुसन्यानस्य सर्वत्रत प्रति मुख स्मृतम् ।-नाग्य. 19 33 1 वेणीसंहारजपि द्वितीय के भीष्मादिग्धेन किंचिश्यम्य कणाचव्यापा लक्ष्यस्योपवीजस्योर (act-2 52-8) इत्येवमादिभिधोद्धेद प्रतिभुवसगिरीति -DR 1 30 अवलोक Taranath Vachaspati follows जगहर n fizing this afastofa on Act 1 15 where as he remarks, 'TE पगिकनृपक्तं यपणश्रवणाननष्टस्येव स्वप्रतिभातस्य वरनिनिनबीनस्य कुल्मपना प्रकाशनार प्रतिमुखनामकसन्धि । a । d

·20
Vedic usage
Mafaat VIHAH (act 5 35 )--this constructionr
as pointed out in the notes, seems to be a reminiscence of the
Kálid 488, too, has shown unfailing proof of his
having been acoustomed to use this construetion (ee
notes ad loc )
Teyà (act 6.6 )-Here the autbor seems to have followed
the philological rule रल्योर्डलयोथैव शसयोर्चवयोम्तथा । वदन्त्येषां ।
सविर्यमलकारविदो जना ॥-सारस्वती प्रक्रिया 1 15 which says that
the letters T, cr, or , , or , or, are not prime
rily distinct Taking advantage of this rule authora generally
achieve some figure of speech as
Such forms moreovec as शर्कराल आत्तपनुपाम् etc
oversights or Flag 2568 on the part of the poet, which fact
confirms oor above statement that he was not very particular
as regards grammar Perhaps he was faithful to the grammar
of the great epic in this respect
Aro

·App VII The drama analysed according to the Sapskrit Systems of Dramaturgy- The commencement of action, as must give us the cause or the rise of the seed of the plot 1 This TATI is lard by casting the seed (चीज यासउपक्षेप ) by announcing the embassy of IT and by the equivoque in the two verges 'सत्पशा मधुरगिर and 'निर्वाणवैरदहना and this मंथि covers the wbole of the first act-the row of in and the mediato resolve of युधिष्टिर। 10 favour of the war is the need itselfd Then comes the प्रतिमुखसधि, It is an addition to the santo and indicates a sl ght apronting ap of the need of the plot which is either visible or avaible Th18 Ft 19 manifest From the beginning speech of to the second sct 1a which we are told of the death of 17 and अभिमयु and of the surrival of दुर्योधन, दुगामन कर्ण etc. It goes through various abordinate incidents such as the dream of area and its यत्र चीनसमुत्पत्तिर्नानाथरसप्तभरा । काये गरीराङगता भमुख परि र्तितम् ।-नाटय 19 37 स्वल्पमात्र समुत्सृष्ट बहुधा यद्वितनि। पटावमान पच्चा बीज तदिह कीर्तितम् । Ibd 19 21 एकस्यारत्ववस्थाया प्रारपाचैकपैक्या। योग सपिरिति जय पदारमरन्दचम्पू 7 यथाच वेणीसहारे द्रौपदीकेयसपमनहेतु मागोपचितयुधिष्ठिरोत्साहो ममिति।-DR 1 17 अवलोक बीजस्पोद्धाटन पंतु रटनमिव इचिमुखन्यानस्य सर्वत्र सबै प्रति ख स्मृतम् ।-नाटय. 193- 1 वेणीसहाराप द्वितीय के भीमादिवधेन किंचिश्यम्प कर्णावयाचा श्यम्योपवीजस्योदर (Act2 52 9) इत्यवमादिमियोद्धेश प्रतिमुखसपिरिति -DR 1 30 अबलोर Taranath Vachaspati follows अगदर 10 Iring ths प्रतिमुवतथि on Act 1 15 mhere ss le remarks, "आनु गिकनृपकत पपणप्रवणान्मष्टस्येव स्वप्रतिमानस्य वैरनिर्याननवीनम्प पुरूमपना कारनात् प्रतिमुधनामसन्धि । प e ·22 commnication to the सखी, दुर्योधन's anxiety about the appalling calamity precipitately shown forth by the indication of the fatore success of the पांडवs, by means of the ominous nature of the dream, and the ominous windgale that impedes the f4a, observ. ed by भानुमती and brenks up the flagstaff of दुर्योधन's chariot and adds to the fatal adversity of Fate against the party of दुर्योधन. It is rather difficult in the case of our drama, to deter. mne how long the प्रतिमुखसधि race on The third sct and the foarth bave much of such matter as is not relevantly related to the main plot Still it 18 certain that the fall of tre and the droking of his bloed by Had are clear indications of the गर्भसन्धि This latter ag41n continues through events ooch as the defeat of दुर्योधन and his srooning and the counsel of घृतराष्ट्र and गान्धारी, till the end of the fifth act With the sixth act begins the विमर्शसंधि nasmuch a fresh wow of भीमसेन, 18 sard to leopardize the poss lity of success and happinesar, which has been definitely promised by the fall of many Kaurava The far ends when the tree natore of the frand of Cherraka is discovered, with the knowledge of भीम Survival and when the doubts and fears alout the success are BB Warrirors y गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषण मुटु । द्वादशंग पसाकास्यान न वा स्थान प्राप्तिसभव | D R 1 36 "The seed, partly Tisille and partly invisible, 18 refashioned once more in the congrating of twelve is, it can east withoata पताका bat there ought to be a possibility of achievement "पताशया अनियम दर्शयति- पताका स्थानमा 'इत्यनेन । प्राप्तिमभवस्तुस्पादेवति दर्शपति-'स्या' इति"- DR.अवलोय है गर्भानिभिनवीनापों चिलोभनतोपि वा। कोषम्यमनजो पापि म विमर्श इति स्मृत नाटय. 1940 "also called अवमर्श" यपा च घेणीमहारे दुर्योधनरपिरातभाममनागमपर्यन्त "तीर्ण भीम. महोदधी etc" (act 6 1 ) इत्यत्र "स्वन्पाशेपेजये" राभिर्विमयपश्यर्षि- समस्तभोमादिमहारपरधादयासिकासविजयावमनादवमगमधि "," .

·23 completely removed. Here too begins the fighter and ends with the drang itself. 5. बीजवन्तो मुखापर्ण विप्रकीर्णा यथायथम् । ऐकायमुपनीयन्ते पत्र निर्वहणं तु तत् । D. R. I. 48 On which the अवलोक has-यथा वेणी- संदारे "कंचुकी-(उपसत्य सहर्पम् ) महाराज वयंसेवयंसे । अयं खल्ल कुमार भीमसेनः सुयोधनशतजारुणाहतसक्लशरीगे दुर्दशव्यति!" इत्यादिना दौर. दीकेशसंयमनादिमुखप्तध्यादिवोजानां निजनिनस्थानापभिधानामेकार्थतयापोजनम्।.

·।
App VIII.
॥ श्रीगणेशायनमः॥
उक्त्वाशिष निभृतवस्तुनिदर्शनेन
नान्दी हरिस्तुतिपर कविराजभट्टः ।
प्रस्तौति नाटकम्यो ससुधां स सूरि-
निस्यन्दिनी च सुखदा मधुरां प्रसमाम् ॥ ॥
Act I कंसारिः पाण्डवानां सुसालसुहृदा सौहृदेन प्रसन्नो
देवो दौत्यं प्रपन्नो भरतकुलहिते मानसं सनिवेश्य ।
गावा सभ्याकुरूणां सदसि नयवतामप्रगण्यो विनेता
वाचं साग समेतां समुनिनुतपदा संमतामाजहार ॥२
भीमसेनस्तु संधि तमनिच्छन्द्रौपदीप्रियः ।
सहदेवं सुधाक्षिप्तः प्रोवाचैता गिरं गुरुम् ॥ ३ ॥
" यत्सर्जितमायुमं क्षाग्रं तेजोऽस्प भूपतेः"
किं तदेवेन युष्माकमाहृतं राज्यवस्किल ॥ ५ ॥
म रोचयेऽमुं व्यापार वासुदेवस्य निष्फलं ।
नरोचये च युप्माकमपाररामसोमनम् ॥ ५ ॥
एवमुपवति मारुती घधू-
द्रौपदी स्वयमुपाजगाम तम् ।
धीक्ष्य केशकरी विमोचिताम्
भाग्पसिनदहनभ्युकोप म, ॥ ६ ॥
भणोरमुयोधनमधूनवारण-
मुपहासमादस्तिदन्तकोपन ।
गिरमाजहार कुपितो पृकोदरो
यिनदन्युगान्तधमगर्जितं यलान् ॥ ७ ॥
दतदुःशामनहदयास्पियामि रुधिरं हटायुतं दपिते ।
दुर्योधनोरभिदया माप्नोमि तवैरिसतं चाय॥ ८॥
देयोऽप पामुदेवोऽपि कौरवमानित ।
सविधस्पेग हनी भीपयिषापमान्ययौ ॥९॥

·25 तादित समरदुन्दुभिः क्षणात् संगरं प्रतिनिधिन्यवेदयत् । यज्ञसेनतनया च निवृता सल्यमुदतमिवाप्यमन्यत ॥१०॥ Act II हते भीमेप्यभिमन्युवधानीत सुयोधन ॥ अभिनन्द्यारमपश्याश्च कान्तां द्रष्टु ततो ययौ ॥1॥ उद्यानप्रतिपालिता सहसखि स्वमं वदन्तीं मुहु श्रुत्वा मानुमतीमनिष्टशकुनादीतो भ्यपीददभृशम् । निविण्ण सहमा समीरणकृतादृष्टानिमित्तात्पुन- भग्नस्यन्दनकेनुराहितमनोमंगोऽभवत्कौरव ॥१२॥ महती पृयातनयवाचमथ स्वसुरश्रुता न्यशमयत्कलिताम् । विदितो जयद्रयवधं प्रति तो विजयाहृतां कुरकुरापतिताम् ॥ अभयं वदन्समयमाकुलित कुरजो जयजयवर्धू कुरनाम् जननीमपि क्षयमयोत्कमना विनदन्ययौ रणपयं रमसात् ॥ १३.४॥ (युग्मम्) Act III भाजी हवा कुरहितमयो मिन्धुराज किरीटी वैरं सस्मिस्तनयवधा पालन प्रापयत्। एप्रद्युम्नो द्रुपदगतमक्षान्तवाश्चापकारं द्रोणे पापं कथमपि स्पिी निष्टुरं हि व्यपासीत् ॥ १५ ॥ तयाहतं पापकृता नयाद्विना निराम्य च द्रौगिररोददाकुल । कथं कय मातुलवाचमूर्जिताम् विधाय मानी व्यसृजन्छुच गुरम् ॥ १६ ॥ रूपोऽपि कृपया युक्त स्वसीयमवदरपुन । तात वा कामयेत्ययं सेनापरयेऽभिषेचितम् ॥ १॥ इतीरविरमा गिरमाहितग्रुध मुत स्वसु कोपनमालो मुहु ॥ निनाय राजानमनिन्दितमयं बलाधिपत्येऽमिपिपिचरारमवान् ॥ १८॥ प्रतिशुश्राव काय पूर्वमेव सुयोधन । सेनाधिपत्यं स्निग्धावान्मनोरथपुर सरम् ॥ १९ ।

·26 Act IV. दु शासनस्य हृदयाम्बुजपानमत्ती भीम सहस्रगजराजबलो बलाच्च । दुर्योधन यलधन बलवान् महृत्य मूर्छा निनाय समरे विकलं प्रहृष्ट ॥ २० ॥ तादृश विकलगात्रमात्मन स्वामिन झटिति सारथी रथे । पाण्डुपुत्रविहितानयारकृती स्थापय-कृतकृतोप्यपाहरत् ॥ २४॥ अथ सुन्दरक प्राप्त सदेश प्रापयन् रणात् । भगराजाद्धणागोऽपि दारण रणभास्करात् ॥ २२ ॥ वृषसेनविक्रममथ न्यवेदयत् समरच तस्य बलिना सम समम् ॥ विजयेन चापि कृतयातन तथा वृपसेनघातमभिमन्युपापजम् ॥ २३ ॥ श्रुत्वैत च प्रतिबलपतिप्राप्तवैरानुबन्ध राजा कुद्धो रथमाध समारह्म समामभूमिम् । गन्तु दु शासनविनिर्यातनेच्छु प्रकाम हन्तु भीमार्जुनमुखरिपुस्तोममाजाधियेष ॥ २४ ॥ Act V एतस्मिनन्तरे तत्र सजयाधिष्ठित स्थम् । यस दिदृश्शू पितरौ समारा समागतौ ॥२५॥ इदानीमपि सधेहि वरस पाण्डुसुतै सह । वरस पुत्रक्षय धोर न पश्यसि विदारणम्" ॥२६॥ एवं कृतोपदेशोऽपि युद्धाय कृतनिश्चय । पितृवाक्यमनादृत्य सपराये मति दधौ ॥ २७ ॥ निशम्य वर्णस्य वध सुयोधनो भृश प्रजग्वाल च कोपवादिना । प्रियस्य मिनस्य कृते च जीविते विवृद्धमन्यु स विरागमाददे ॥ २८॥ भीमार्नुनी समागत्य तन काले मनीषिणी। याचमाज तुर्युमा छमना कौरवान्प्रति ॥ २९ ॥ " ·27 युधिष्टिरादेशवाहतो पार्यों यथागतम् । अश्वत्थामा तु बलवान् विनदन्समुपागतः ॥ ३० ॥ राजानं माधयामास प्रियकारी मुयोधनम् । सैनापयेऽभिपिञ्च त्वं मां करोमि तव प्रियम् ॥३॥ पक्षपास्यंगजराजस्य प्रत्यावरये मुयोधनः । रपा विप्रकृतो द्रोणिस्ततः स्थानाद्विनिर्गतः ॥ ३२ ॥ Act VI. सुयोधनोरभेदेन प्रतिज्ञासागरं सुधीः। तितीपुीमसेनोऽय तमन्वैघ्यदार तदा ॥३३ ।। भीटुंर्योधनो भीमादीममेनादू हृदान्तरे । निलिलाय जलस्यान्तर्गदायुद्धं निवारयन् ॥ ३४ ॥ वासुदेवोऽय निमत्स्य सलिलादुदतारयत् । मुयोधनं ययाकामं समराय युयोज च ॥ ३५ ॥ एतम्मिन्वन्तरे पुण्यजनः पापविनिश्रयः । मुयोधनमुहमाम्ना चार्वाकः समुपागतः ।। ३६ ॥ युधिष्टिराय भ्रायोश्च पापं पापो न्यवेदयत् । प्रियं चिकीर्षुमित्रस्य पाण्डवानां च घातनम् ॥ ३७॥ तेन वृत्तेन महता दुःखितो धर्मसंभवः । द्रौपदीसहितो वाई प्रविविक्षुरिवामवत् ॥ ३८॥ प्रय भीम उदारधी: स्वयं कृतकृत्यः समुपागतो वत। दयिताकवरी विमोचितां परिबर्द्ध सहसा कृतरवरः ॥ ३१ ॥ कौरवसम्यवृन्दपुरतोऽपहृतवपनया पार्थिवज्ञायया निजमनोरथमनु च तया! केशकलापबन्धनमयो त्रिमुदितमनसा प्राप्तमपि प्रभंजनमताधिरमलिनितात् ॥४.n