·२ परीक्षामुग्यम्. पृष्टना सूत्राणि. ७ अर्थस्येव तदुन्मुखतया ८ घटमहमात्मना वेग्रीति ९ कर्मवत्कर्टकरणक्रियामतीतः १० शब्दानुच्चारणेऽपि स्वस्यानीवनमर्थवत् ११ को वा तत्मतिभासिनमर्थमध्यक्ष- मिच्छस्तदेव तथा नेच्छेत् १२ प्रदीपवत् १३ तत्प्रामाण्यं स्वतः परतश्च ॥ द्वितीयः समुद्देशः॥ १ तद्वेधा २ प्रत्यक्षतरभेदात् ३ विशदं प्रत्यक्षम् ४ प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशयम् ५ इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं देशतः सांव्यवहारिकम् ६ नालोको कारणं परिच्छेद्यत्वात्तमोवत् ·परीक्षामुखम्. सूत्राणि. पृष्ठम्. तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच । केशोण्डुकज्ञानवनक्तंचरज्ञानवच्च ३० अतज्जन्यमपि तत्प्रकाशकं प्रदीपवत् स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति • कारणस्य च परिच्छेद्यत्वे करणादिना व्यभिचारः ३२ १ सामग्रीविशेपविंश्लेपिताखिलावरण- मतीन्द्रियमशेपतो मुख्यम् २ सावरणत्वे करणजन्यत्वे च प्रतिवन्धसम्भवात् । -- ।। तृतीयः समुद्देशः॥ १ परोक्षमितरत् ४९ २ प्रत्यक्षादिनिमित्तं स्मृतिप्रत्यभिज्ञान- तर्कानुमानागमभेदम् ३ संस्कारोबोधनिवन्धना तदित्याकारा स्मृतिः ४ स देवदत्तो यथा ५ दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् । तदे- .

·परीक्षामुखम्.
पृष्ठम्.
४
५
६
सूत्राणि.
वेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्पतियोगीत्यादि
६ यथा स एवायं देवदत्तः । ७ गोसदृशो गवयः।
८ गोविलक्षणो महिपः। ९ इदमस्माद्दूरम् ।
• वृक्षोऽयमित्यादि।
११ उपलम्भानुपलम्भानिमिचं व्याप्तिज्ञानमूहः
१२ इदमस्मिन्सत्येव भवत्यसति न भवत्येवेति च
१३ यथाऽनावेव धूमस्तदभावे न भवत्येवेति च
२४ साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम्
२५ साध्याविनाभावित्वेन निश्चितों हेतु:
१६ सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः
१७ सहचारिणोाप्यव्यापकयोश्च सहभाव:
१८ पूर्वोत्तरचारिणोः कार्यकारणयोश्च क्रमभावः
१९ तकाचनिर्णयः
२० इष्टमबाधितमसिद्ध साध्यम्
२१ सन्दिग्धविपर्यस्ताव्युत्पन्नानां साध्यत्वं
यथा स्यादित्यसिद्धपदम्
२२ अनिष्टाध्यक्षादिवाधितयोः साध्यत्वं

·" परीक्षामुखम्. सूत्राणि. पृष्ठम. माभूदितीष्टावाधितवचनम् ५५ ३ न चासिद्धवादिष्टं प्रतिवादिनः ४ प्रत्यायनाय हीच्छा वक्तुरवे १५ साध्यं धर्मः कचित्तद्विशिष्टो वा धर्मी ५६ १६ पक्ष इति यावत् १७ प्रसिद्धो धर्मर्मी २८ विकल्पसिद्धे तस्मिन्सत्तेतरे साध्ये ५७ २९ अस्ति सर्वज्ञो नास्ति खरविषाणम् १० प्रमाणोभयसिद्धे तु साध्यधर्मविशिष्टता ५८ ३१ अग्निमानयं देशः परिणामी शब्द इति यथा ३२ व्याप्तौ तु साध्यं धर्म एवं ५९ १३३ अन्यथा तदघटनात् ३४ साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय गम्यमान- स्यापि पक्षस्य वचनम् ३५ साध्यधर्मिणि साधनधर्मावबोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवत् ६० ३६ को वा त्रिधा हेतुमुक्त्वा समर्थयमानो न पक्षयति " . , ·६ पनिझामुखमा 'एम' 3B मृत्राणि. ७ एतद्वयमेवानुपाना नादाहरणम् ३८ न हि तत्साध्यप्रतिपय नत्र यथाक्ततारेव व्यापारा ३९ तदविनाभावनिश्चयार्थ वा विपक्ष वाधादेव तत्सिद्धे ४० व्यक्तिरूपं च निदर्शनं सामान्येन तु व्याप्तिस्तत्रापि तद्विपतिपत्तावनवस्थानं स्यात् दृष्टान्तान्तरापेक्षणात् ४१ नापि व्याप्तिस्मरणार्थ तथाविधहेत- प्रयोगादेव तत्स्मृतेः ४२ तत्परमभिधीयमानं साध्यमिणि साध्यसाधने सन्देहयति ४३ कुतोऽन्यथोपनयनिगमने ४४ न च ते तदछे । साध्यधर्मिणि हेतुसाध्य- योर्वचनादेवासंशयात् ४५ समर्थनं वा वरं हेतुरूपमनुमानावयत्रो वाऽस्तु साध्ये तदुपयोगात् ·७ पृष्ठम. - परीक्षःमुखम्. মূৰালি, वालव्युत्पत्त्यर्थं तत्रयोपगमे शास्त्र एवासौ न वादेऽनुपयोगात् ६४ ७. दृष्टान्तो देवा । अन्वयव्यतिरेकभेदात् साध्यव्याप्तं साधनं यत्र प्रदर्यते सोऽन्वयदृष्टान्तः , साध्याभावे साधनाभावा यत्र कथ्यते स व्यतिरेकष्टान्तः हेतोरुपसंहार उपनयः ६५ १ प्रतिज्ञायास्तु निगमनम् तदनुमान द्वेधा . " " १० स्वार्थपरार्थभेदात् " ६६ ६ " १४ स्वार्थमुक्तलक्षणम् १५ परार्थ तु तदर्थपरामशिवचनाजातम् २६ तद्वचनमपि तद्धेतुत्वात् ७ स हेतुधोपलव्ध्यनुपलब्धिभेदात् १८ उपलब्धिर्विधिप्रतिपेधयोरनुपलब्धिश्च (एथविरुद्धोपलब्धिर्विधौ पोढा व्याप्यकार्य कारणपूर्वोत्तरसहचरभेदात् ·स परीक्षामुखम्. यूप तदनुपलब्धेः सूत्राणि. ६० रसादेकसामग्न्यनुमानेन रूपानुमानमिच्छद्भि- रिष्टमेव किश्चित्कारणं हेनुर्यत्र सामाप्रतिवन्ध- कारणान्तरावैकल्ये ६१ न च पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिा कालव्यवधाने ६२ भाव्यतीतयोमरणजाग्रदोधयोरपि नारिष्ठोहोधौमति हेतुत्वम् ६३ तद्व्यापाराश्रितं हि तद्भावभाषित्वम् ६४ सहचारिणोरपि परस्परपरिहारेणावस्थाना- त्सहोत्पादाच ६५ परिणामी शद्धः कृतकत्वात् । य एवं स एवं दृष्टो, यथा घटः, कृतकश्चायं, तस्मात्परि- णामी, यस्तु न परिणामी स न कृतको दृष्टो यथा वन्ध्यास्तनन्धयः, कृतकश्चायं, तस्मात्परिणामी ६६ अस्त्यत्र देहिनि बुद्धिाहारादेः . ६७ अस्त्यत्र च्छाया छत्रात्

·पृष्ठम्.
७१
"
७२
परीक्षामुखम्
सूत्राणि.
उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात्
उदगाद्भरणिः प्राक्तत एव
० अस्त्यत्र मातुलिङ्गे रूपं रसात्
विरुद्धतदुपलब्धिः प्रतिपेधे तथा
२ नास्त्यत्र शीतस्पर्श औष्ण्यात्
३ नास्त्यत्र शीतस्पर्शो धूमात्
४ नास्मिन् शरीरािण सुखमस्ति हृदयशल्यात्
६ नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं रेवत्युदयात्
६ नोदगाद्भरणिर्मुहूर्तात्पूर्व पुण्योदयात्
19 नास्त्यत्र मित्तौ परभागाभावो -
ग्भागदर्शनात
८ अविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधे सप्तधा
स्वभावव्यापककार्यकारणपूर्वोत्तरसहचरा-
नुपलम्भभेदात्
नास्त्यत्र भूतले घटोऽनुपलब्धेः
• नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षानुपलब्धेः
': नास्त्यत्राप्रतिबद्धसामोऽग्निधूमानुपलब्धेः
"
"
७३
"

·१० परीक्षामुखम्, सूत्राणि. पृष्ठम् ४२ नास्त्यत्र धूमोऽननेः ७३/ ८३ न भविष्यति मूहुर्तान्ते शकटं कृत्तिकोदयानुपलब्धेः ८४ नोदगाद्भरणिर्मुहुर्तात्माक्तत एत ८५ नास्त्यत्र समतुलायामुन्नामो नामानुपलब्धेः ८६ विरुद्धानुपलब्धिर्विधौ तेषा । विरुद्धकार्य- कारणस्वभावानुपलेब्धिभेदात् ८७ यथाऽस्मिन्माणिनि व्याधिविशेषोऽस्ति निरामयचेष्टानुपलब्धेः ८८ अस्त्यत्र देहिनि दुःखमिष्टसंयोगाभावात् ८९ अनेकान्तात्मकं वस्त्वेकान्तस्वरूपानुपलव्धेः ९० परम्परया सम्भवत्साधनमत्रैवान्तर्भावनीयम् ९१. अभूदत्र चक्रे शिवकः स्थासात् ९२ कार्यकार्यमविरुद्धकार्योपलब्धौ ९३ नास्त्यत्र गुहायां मृगक्रीडनं मृगारिसंशवनात् । . १ न देष्यति इत्यपि पाठान्तरम् ॥ २ उपलम्भ इत्यपि पाठान्तरम् ।।

·७५ परीक्षामुखम्. सूत्राणि. पृष्ठम्. कारणविरुद्धकार्य विरुद्धकार्योपलब्धौ यथा ९४ व्युत्पन्नप्रयोगस्तु तथोपपत्त्याऽन्यथानुपपत्त्यैव वा , ९५ अग्निमानयं देशस्तथैव धूमवत्त्वोपपत्तेधूमवचा. न्यथानुपपत्ते ७६ ९६ हेतुप्रयोगो हि यथाव्याप्तिग्रहणं विधीयते सा च तावन्मात्रेण व्युत्पन्नैरवधार्यते ९७ तावता च साध्यसिद्धिः ९८ तेन पक्षस्तदाधारसूचनायोक्तः ९९ आप्तवचनादिनिवन्धनमर्थज्ञानमागम: १०. सहजयोग्यतासङ्केतवशादि शद्वादयो वस्तुपतिपत्तिहेतवः १०१ यथा मेादयः सन्ति " " ७७ चतुर्थः समुद्देशः १ सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विषयः ९१ २ अनुवृत्तव्यावृत्तपत्ययगोचरत्वात्पूर्वोचराकारप- रिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेनार्थक्रियोपपत्तेश्च१०५

·१२
परीक्षामुखम्.
सूत्राणि.
पृष्ठम्
३ सामान्य द्वेधा तिर्यगर्खताभेदात्
१०५
४ सदृशपरिणामस्तिर्यक्, खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत्,
५ परापरविवर्तव्यापिद्रव्यमूर्खता मृदिव
स्थासादिपु
१०६
६ विशेषश्च
७ पर्यायव्यतिरेकभेदात्
८ एकस्मिन्द्रव्ये क्रमभाविनः परिणामाः पर्याया
आत्मनि हर्पविपादादिवत्
९ अर्थान्तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेको
गोमहिपादिवत्
१०९
११०
पश्चमः समुद्देशः
१ अज्ञाननिवृत्तिहानोपादानोपेक्षाश्च फलम्
२ प्रमाणादभिन्नं च
३ यः प्रमिमीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्यादत्त
उपेक्षते चेति प्रतीतेः

·परीक्षामुखम्. पृष्ठम्. .१११ ११३ सूत्राणि. पष्टः समुद्देशः १ ततोऽन्यत्तदाभासम् २ अस्वसँविदितगृहीतार्थदर्शनसंशयादयः प्रामाणाभासाः ३ स्वविपयोपदर्शकत्वाभावात् ४ पुरुपान्तरपूर्वार्थगच्छत्तृणस्पर्श- स्थाणुपुरुपादिज्ञानवत् ५ चक्षूरसयोर्द्रव्ये सँयुक्तसमवायचच ६ अवैशये प्रत्यक्षं तदाभासं वौद्धस्याकस्मा- ध्दूमदर्शनाद्वतिविज्ञानवत् ७ वेशद्यपि परोक्ष तदाभास मीमांसकस्य करणज्ञानवत् ८ अतस्मिंस्तदिति ज्ञान स्मरणाभासं जिनदत्ते स देवदत्तो यथा ९ सदृशे तदेवेदं तस्मिन्नेव तेन सदृशं यमल- कवदित्यादि प्रत्यभिज्ञानाभासम् १० असम्बद्धे तज्ज्ञानं तर्कामासम् । यावाँस्तत्पुत्रः ११४ " ११५ ·१४ परीक्षामुखम्. सुवाणि. 1 पृष्ठम्. स श्यामो यथा ११५ ११ इदमनुमानाभासम् १२ तत्रानिष्टादिः पक्षाभास: १३ अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शद्धः १४ सिद्धः श्रावणः शद्धः १५ वाषितः प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनैः ११६ १६ अनुष्णोऽग्नि व्यत्वाज्जलवत् १७ अपरिणामी शरः कृतकत्वात् घटवत् १८ प्रेत्यासुखपदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्मवत् १९ शुचि नरशिरकपाळं प्राण्यंगत्वाच्छंखशुक्तिवत् " २० माता मे बन्ध्या पुरुपसंयोगेऽप्यगर्भवात्म- सिद्धवन्ध्यावत् २१ हेत्वाभासा असिद्धविरुद्धाने- कान्तिकाकिञ्चित्कराः ११७ २२ असत्सवानिश्चयोऽसिद्धः २३ अविद्यमानसत्ताकः परिणामी शदश्चाक्षुषत्वात् २४ स्वरूपेणासत्त्वाद

·परीक्षामुखम्,
१५
"
"
सूत्राणि
पृष्ठम्.
२५ अविद्यमाननिश्चयो मुग्धबुद्धिमत्यग्निरत्न धूयात् ११७
२६ तस्य वाष्पादिभावेन भूतसंघाते संदेहात्
२७ सांख्यम्मति परिणामी शवः कृतकत्वात्
२८ तेनाज्ञातत्वात्
२९ विपरीतनिश्चिताविनाभावो विरुद्धोऽपरिणामी
शद्वः कृतकत्वात्
११८
३० विपक्षेऽप्यविरुद्धत्तिरनकान्तिक:
३१ निश्चितत्तिरनित्यः शद्धः प्रमेयत्वात् घटवत्
३२ आकाशे नित्येऽप्यस्य निश्चयात्
३३ शकितवृत्तिस्तु नास्ति सर्वज्ञो वक्तृत्वात्
३४ सर्वज्ञत्वेन वक्तृत्वाविरोधात्
३५ सिद्ध मत्यक्षादिवाधिते च साध्ये हेतुरकिञ्चित्करः ११९
३६ सिध्दः श्रावणः शवः शब्दत्वात्
३७ किञ्चिदकरणात्
३८ ययाऽनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वादित्यादौ
किश्चित्कर्तुमश्यक्यत्वात्
३९ लक्षण एचासौ दोषो व्युत्पन्नभयोगस्य
"
"

·१६
परीक्षामुखमः
१२०
सूत्राणि.
पृष्ठम्.
पक्षदोषेणैव दुष्टत्वात्
११९
४० दृष्टान्ताभासा अन्वयेऽसिद्धसाध्यसाधनोभयाः
४१ अपौरुषेयः शब्दोऽमूर्तत्वादि-
न्द्रियमुखपरमाणुघटवत्
४२ विपरीतान्वयश्च यदपौरुषेयं तदमूर्तम्
४३. विद्युदादिनाऽतिप्रसङ्गात्
४४ व्यतिरेके सिद्धतव्यतिरेकाः परमा-
ण्विन्द्रियमुखाकाशवत्
४५ विपरीतव्यतिरेकश्च यन्नामूर्त तन्नापौरुषेयम्
४६ वालप्रयोगाभासः पञ्चावयवेषु कियध्दीनता
४७ अग्निमानयं देशो भूमवत्वात् यदित्थं
तदित्थं यथा महानस इति
१२१
४८ धूमवांश्चायमिति वा
४९ तस्मादग्निमान् धूमवांश्चायमिति
५० स्पष्टतया प्रकृतप्रतिपत्तेरयोगात् ;
५१ रागद्वेषमोहाक्रान्तपुरुषवचनाज्जातमागमाभासम् ।
५२ यथा नद्यास्तीरे मोदकराशयः सन्ति धावध्वं
.
~

·परीक्षामुखम्,
१७
सुनाण.
पृष्ठम्.
माणवकाः
१२१
५३ अंगुल्यग्रे इस्तियूथशतमास्त इति च
५४ विसंवादात्
१२२
५५ प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादि संख्याभासम्
५६ लोकायतिकस्य प्रत्यक्षतः परलोकादिनिषेधस्य
परवुध्यादेश्वासिध्देरतद्विपयत्वात्
५७ सौगतसांख्ययोगमाभाकरजैमिनीयाना प्रत्यक्षा-
नुमानागमोपमानार्थापत्यभावैरेकैकाधिकाप्तिवत् ,
५८ अनुमनादेस्तद्विपयत्वे प्रमाणान्तरत्वम् १२३
५९ तर्कस्येव व्याप्तिगोचरत्वे प्रमाणान्तरत्वम् ।
अप्रमाणस्याव्यवस्थापकत्वात्
६० प्रतिभासभेदस्य च भेदकत्वात्
६१ विपयाभासः सामान्य विशेपो द्वयं वा स्वतंत्रम् ,
६२ तथाप्रतिभासनात्कार्याकरणाच
१२४
६३ समर्थस्य करणे सर्वदोत्पत्तिरनपेक्षत्वात्
६४ परापेक्षणे परिणामित्वमन्यथा तदभावात्
६५ स्वयमसमर्थस्य अकारकत्वात्पूर्ववत्

·परीक्षामुखम्. ܢ ܙ . : सूत्राणि. पृष्ठम्. ६६ फलाभासं प्रमाणादभिन्न भिन्नमेव वा १२४ ६७ अभेदे तद्वयवहारानुपपत्तेः ६८ व्यावृत्त्याऽपि न तत्कल्पना फलान्तराध्या- वृत्त्याऽफलत्वप्रसङ्गात् १२५ ६९ प्रमाणायावृत्त्येवाप्रमाणत्वस्य ७० तस्मादास्तवोऽभेदः ७१ भेदे त्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ७२ समवायेऽतिप्रसङ्गः ७३ प्रमाणतदाभासौ दुष्टतयोद्भावितौ परिहृता- परिहतदोषौ वादिनः साधनतदाभासौ प्रतिवादिनो दूषणभूषणे च १२१ ७४ सम्भवदन्यद्विचारणीयम् परीक्षामुखमार्दर्श हेयोपादेयतत्वयोः । संविद मादृशो वालः परीक्षादक्षवयधाम् ॥ १॥ परीक्षामुखं समाप्तम्. " ·॥ श्रीः ॥ ॥ परीक्षामुखम् ।। ॥ प्रमेयरत्नमालासहितम् ॥ ॥ ॐ नमः सिद्धेभ्यः ॥ नामरशिरोरत्न--प्रभानौतनं. सत्विपे ॥ नमो जिनाय दुरिमारंबीरमदच्छिदे ॥ १ ॥ अक- , मंगलं द्विविधं मुख्यममुख्यं चेति । मुख्यमंगलं जिनेन्द्रगुणस्तो. अममुख्यमंगलं दध्यक्षतादि । तत्र मुख्यमंगलं द्वधा निवद्धमनिबद्ध घेति । तत्र निद्धं स्वेन कृतमनिबद्धं परकृतम् । तदपि द्विविध परापरभेदात् । माप्तनमस्कारः परमंगलं गुरुपरमगरानमस्कारोऽपरमंगल लम्॥ १ जिनाय समस्तभगवदहत्परमेश्वरनिकुरन्त्राय । नमो भ्यान् गहुविधविषमभवगहनभ्रमणकारणं दुष्कृतगणं. जयतीनि जिनः । त्रिकालगोचरपरमजिन इत्यर्थस्तस्मै ॥ ३ दुर्वारगारवीरमदच्छिदे- मां लक्ष्मी रातीति मार : लक्ष्मीदायक : मोक्षनागस्य नेतेति यावत् । विशेषण ईते सकलपदार्मजातं प्रत्यक्षीकरोतीति वीर : सर्वज्ञः विश्वतत्त्वानां झातेति यावत् । मारवासी वीरश्च मारवीरः । मदं मानकपायं हिनत्ति विदारयतीति मदच्छित् । उपलक्षणमिदं कर्मभूभृतां भेत्तेत्ति यावर । (. मारवीरवासी मच्छिच्च मारवीरमदाग्छित् । दुर्वारो बादिभिरजम्योऽप्रतिहतशकिरिति यावत् । दुर्वारश्चासी मारवीर, ·परीक्षामुखम्. लवचोऽम्भौधरुद्दः येन धीमता न्यायविद्यामृतं नमै नमो माणिक्यनन्दिने ॥ २॥ प्रभेन्दुवचनोदारचन्द्रिकाप्रसरे सनि ।। माशा : क नु गण्यन्ते ज्योतिरिणसनिमा: ॥ ३ ॥ तथाऽपि तद्वचोऽपूर्वरचनारुचिरं सनाग ॥ तेहर भृतं गन्ना नववटे जलम् ॥ ४ ॥ वैनेयप्रियपुरम्य हारपल्यापरोपत : 11 शान्तिपेणार्थमारव्या परीक्षामुखपनिका ॥ ५ ॥ श्री- मदछिच दुरिमारवारमदछितस्पै ॥ ) अयपा, मा प्रमेगा- रिच्छेदक केवलज्ञानगंव राधः अशेषप्रकाशकत्वान परामृदुमार गम्भीरनिकपमाहितदिन्यध्यनि: । मारविप इरान मारपोरे वारे कुहेतुदृष्टान्तमिनारयितुगलक्ये मास्वीरे यस्य स तपोष: ॥ गदेनोपलक्षिता रागादयस्तेन नदरियागावशेषोपनिदित निधीयते ॥ १ अकलंको भाकलंकस्वामी अथवा न विद्यते मनानादिकलंकी श्रन्यासी । अथवा अकलंक च तद्वनक्ष अतंकवन: दिन्च. अनिरित्यर्थः ॥ २ प्रशस्तविशालातिशायरामानयता । ३ मख- सादिममाणं न्याय : 1 अथपा, नयविक्षपप्रमाणारमको न्याय: ॥ ४ अहमिव दृश्यन्ते इति माहगा: ॥ ५ सयोनसदृक्षाः ॥ लक्षितस्य लक्षणमुपपद्यते न नेति विनारः परीक्षा । अप्रया, नरूपं तदाभासः संख्या तदाभागः परांक्षा । अपना, निरुद्धनानागुति प्रावल्यदौर्बल्यानधारणाय प्रपतंगानो विचार: परीक्षा ॥ कारिका 'स्वल्पवृत्तिस्तु, सूमं सूचनकं स्मृतम् । टीका निरन्तरं न्यास्या, ·.. प्रमेयरलमालासंहितम्. मन्नचायावारपारस्यामेयप्रमेयरत्नसारस्यावगाहनमव्युत्पन्न : कतै न पार्यत इति तदवगाहनाय पोतप्रायमिदं प्रकरणमाचार्य : प्राह ॥ तत्प्रकरणस्य च सम्बन्धादित्रयापरिक्षाने सति प्रेक्षावतां प्रवृत्तिन- स्यादिति तत्रयानुबौदपुरःसरं वस्तुनिर्देशपरं प्रतिज्ञाश्लोकमाह-- प्रमाणादर्थसंसिद्धिस्तदाभासाद्विपर्यय: ॥ इति वक्ष्ये तयोर्लक्ष्म सिद्धमल्पं लघीयसः॥१॥ - १० पन्चिका पदभञ्जिका ॥१॥ । पूर्वापरविवररहितत्वलक्षणा श्रीः । नयः प्रमाणात्मिका युक्तिः । २. प्रमाणगोचरा जीवादिपदार्थाः । प्रमेयमेव रत्नानि प्रमेयरलानि ३ परीक्षामुखस्य । ४. विचा- रक्ताम् । ५ उक्तस्य सार्थ पुनर्वचनमनुवादः । ६. प्रमाणतदा- भासलक्षणाभिधेयकथनपरम् । " वर्तमानस्याङ्गीकारः प्रतिज्ञा . अत्र प्रमाणशब्दः कर्तृकरणभावसाधनः । तत प्रतिवन्धविगम- विशेषवशात्त्वपरप्रमेयस्वरूपं प्रमीयते यथावजानातीति प्रमागमात्मा । साधकतमत्वादिति विवक्षायां तु प्रमीयते येन तत्प्रमाणं प्रमितिमातं चा प्रमाणम् । प्रतिबन्धापाये प्रादुर्भुतज्ञानपर्यायस्य प्राधान्येनाश्रयणात्प्रदीपा- दे:प्रभाभारात्मकप्रकाशवत् । ९ अर्थः स्याद्विषये मोक्षे शब्दवाच्ये प्रयोनने । व्यवहारे धने शास्त्रे वस्तुहं निवृत्ति ॥ ॥ अर्यते गम्यते ज्ञायते यः सोऽर्थः । १. सम्यग्ज्ञानातन भवति इति लथापि त देवामासंत प्रतिभाताति तदाभासः । ११ स्वरुषिविरक्तित्वदूषण परिहाराय सिमित्युच्यो । १३ कनिष्ठान्मन्दमतीनिति यावत् ।

·? .. परीक्षामुन्खम्. इत्यस्यार्थ :-- अहं वक्ष्ये प्रतिपादयिष्ये । किं ताकम. लक्षणम् । किं विशिष्टं लक्ष्म! मिन्द, पूर्वाचार्यप्रतिद्धन्वान् । पुनरपि कथंभूतं ? अल्पमल्पग्रन्थवाच्यत्वात् । अन्यतोऽल्पनर्थतन्तु महदित्यर्थः । कान् लघीयसी विनयानुद्दिदय । लायचे मतिकृतमिह गृखते न परिमाणकृतं नाऽपि फालतं तस्य प्रतिपाद्यत्वन्यभिचारान् । कयोस्तलन तयोः प्रमाणतदा- भासयोः ॥ कुतः यतोऽर्थस्य परिच्छेद्यस्य संसिदिसंप्राप्ति निवा भवति ॥ कस्मात्प्रमाणात् । न केवलं प्रमाणादर्थमासिद्धिर्भवनि । विपर्ययो भवति । अर्थसंसिद्यमाने भवति । कस्मात्तदाभासात् प्रमाणामासात् ॥ इतिशब्दो हेत्वयं इति हेतोः॥ अयमत्र समुदायार्थः । यतः फारणात्प्रमाणाईर्थसंसिद्धिर्भवति । यानाथ तदाभासाद्विपर्ययो भवति । इति हेतोस्तयो : प्रमाणतदाभामयो- लक्ष्म लक्षणमहं वक्ष्ये इति ।। ननु सन्न्याभिधयशक्यानुष्टानेष्ट- : : ! शिष्यव। २ प्रतत्वाम्नानुरोधनोत्तरोत्तरस्य विधान सम्पन्नः । सिद्धार्थ सिद्धमन्यन्धं श्रीतुं श्रोता प्रवर्तने । शानादी तेन वसन्यः सन्न्यः सप्रयोजनः ॥ ॥ न्यायागुद्रदिशा वाले सानमार्गप्रयतः । म्यान विभा द्विधा मार्ग: प्रमेयं न विधा विपुः ॥ १ ॥ भोपाल न्याया- तन पातनिकस्पानं द्विविधं सूत्रासनिक प्रन्यात ·प्रमेयरत्नमालासहितम्. प्रयोजनवन्ति हि शास्त्राणि भवन्ति । तत्रास्य प्रकरणस्य याव- दभिधेयं सम्बन्धो वा नाभिधीयते न तावदस्योपादेयत्वं भवितु- मर्हति । एष वन्ध्यासुतो यातीत्यादिवाक्यवत् । दशदाहि- मादिवाक्यवच्च ॥ तथा शक्यानुष्ठानेष्टप्रयोजनमपि शास्त्रादा- ववश्यं वक्तव्यमेव । अशक्यानुष्ठानेष्टस्येष्टप्रयोजनस्य सर्वज्वर- हरतक्षचूडारत्नालङ्कारोपदेशस्येव प्रेक्षावद्भिरनादरणीयत्वात् ॥ तथा शक्यानुष्ठानस्याप्यनिष्टप्रयोजनस्य विद्वद्विरवधीरणान्मातृ- विवाहादिप्रदर्शकवाक्यवदिति ॥ सत्यं, प्रमाणतदाभासपदोपादा- नादभिधेयमभिहितमेव । प्रमाणतदाभासयोरनेन प्रकरणेनाभि- धानात् ॥ सम्बन्धश्चार्थायातः प्रकरणतदभिधेययोर्वाच्यवाचक- भावलक्षणः प्रतीयत एव ॥ तथा प्रयोजनं चोक्तलक्षणमादि- लोकेनैव संलक्ष्यते, प्रयोजनं हि द्विधा भिद्यते । साक्षात्परम्प. रयेति । तत्र साक्षात्प्रयोजनं वक्ष्ये इत्यनेनाभिधीयते । प्रथम शास्त्रव्युत्पत्तेरेव विनयैरन्वेषणात् ॥ पारम्पर्येण तु प्रयोजनमर्थ- निकेति । समर्थनस्थान । विवरणस्थानमिति त्रिधा ॥ अन्वयमार्गः म्वतिरेकमार्ग इति मार्गो द्विधा । प्रकृतप्रयेयं, प्रासंगिकप्रमेयं, आनुषंगि- अगेयमिति त्रिधा ।

·१ , परीक्षामुखम्, संसिद्धिरित्यनेनोच्यते शास्त्रव्युत्पत्त्यनन्तरभावित्वादर्थमंसिद्धेरिति ।। ननु निःशेषविघ्नोपशमनायेष्टदेवतानमस्कारः शाखकृता कथं न कृत इति न वाच्यम् । तस्य मन कायाभ्यामपि सम्भवान ।। अथवा चाचनिकोऽपि नमस्कारोऽनेनैवादिवाक्येनाभिहितो वैदि- तव्यः । केपाञ्चिद्वाक्यानामुभयार्थप्रतिपादनपरत्वेनापि दृश्य- मानत्वात् । यथा श्वेतो धावतीत्युक्ते श्वा इतो धावति श्वेतगुण- युक्तो धावति इत्यर्थद्वयप्रतीतिः ॥ तत्रादिवाक्यस्य नमस्कार . मरताभिधीयते ।। अर्थम्य हेयोपादेयलक्षणस्य संसिद्धितिर्भवति । कस्मात्प्रमाणात् । अनन्तचतुष्टयस्वरूपान्तरजलक्षगा, समवसरणा- दिस्वभावा बहिरङ्गालक्षणा लक्ष्मीर्मा इत्युच्यते । अणनमाण : शब्दः मा च आणश्च माणी प्रकृष्टौ माणौ यस्यासौ प्रमाण : । हरिहरायसम्भविविभूतियुक्तो दृष्टेष्टाविरुद्धवाश्च भगवानहन्ने- वाभिधीयत इत्यसाधारणगुणोपदर्शनमेव संस्तवन- मभिधीयते । तस्मात्प्रमाणादवधिभूतादर्थसंसिद्धिर्भवति तदाभा- भगवतः १ मण्यते शन्धते येनासावाण: दिव्यध्वनिरित्यर्थः । प्रत्खने परीक्षे भविसरवाक् यस्य सः । अर्यद्वारेण साधितमगतोऽईसकाशात्सर्वज्ञान- समकरण तात् फलमिति प्रतिपत्तिर्यथा प्रमाणाद्भिनमिति कालाः प्रमा- भारफलमभिन्नमिति सौगताः प्रमाणात्कचित्फलमभिन्नाभिननिति जनाः ॥

·प्रमेयरत्नमालासहितम्. साच हरिहरादेरर्थसंसिद्धिर्न भवति । इति हेतोः सर्वज्ञतदा- भासलक्ष्म लक्षणमहं वक्ष्ये- सामग्रीविशेषेत्यादिना ॥ अथे. द्वानीमुपक्षिप्तप्रमाणतत्त्वे स्वरूपसंख्याविषयफललक्षणासु चन- १ स्वरूपसंख्याविषयफललक्षणाश्चतस्रो विप्रतिपतयः । सम्पनि तासां मध्ये स्वरूपविप्रतिपत्तियथा- स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मके ज्ञानं प्रमाण- मित्याहतः । इन्द्रियप्रवृत्तिः प्रपाणमिति कापिलाः । अमातृव्यापारः प्रमाणमिति प्रभाकराः । अनधिगतार्थ प्रमाणमिति भाटाः । विसंवादि विज्ञानं प्रमाणमिति सांगताः । अमाकरणं प्रमाणमिति योगाः । कारक- साकल्यं प्रमाणमिति जयन्ताः संग्याविप्रतिपत्तियथा---प्रत्यक्षोकं चावीकाः कारणात्मोगताः पुनः ।। अनुमानं च तथैव सांख्या: शब्दं च ते शपि ॥ १॥ न्यायकदेशिनोऽ प्येवमुपमानं च केन च ।। अर्थापत्या सहतानि चत्वार्याहुः प्रभाकरस ॥ २ ॥ अभावषष्ठान्येतानि भाटा वेदान्तिनस्तथा ॥ मम्भवतिपयुक्तानि तानि पौराणिका जगुः ॥ ३ ॥ एतत्सर्व युक्त सम्भवति प्रत्यक्षपरीक्षभेदान द्विविध प्रमाणमिति जना वदन्ति । विषयावप्रतिपत्तिर्यथा-प्रमाणतत्त्वस्य सामान्यमेवं विषयो न पुननि- शेष इनि कापिलाः पुरुषातवादिनश्च । विशेषमेव विषयो न पुनः सामा- न्यामति बीदाः । सामान्य विशेषश्च द्वयमाप स्वतन्त्रभावन विपय इन औगाः । सामान्य विशेषश्चाभेदेन विषय इति मीमांसकाः ।

·M परीक्षामुखम्. मृषु विप्रतिपत्तिषु मध्ये स्वरूपविप्रतिपत्तिनिराकरणार्भमाह-- स्वापूर्वार्थव्यवसायान्नकं ज्ञानं प्रमाणमिति ॥ १ ॥ प्रकर्षण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्वं येन तत्प्रमाणम् ॥ तस्य च ज्ञानमिति विशेषणमज्ञान- रूपम्य सन्निकादर्नयायिकादि-परिकल्पितस्य प्रमाणत्वत्यवच्छे- दाथमुक्तम् ॥ तथा ज्ञानयापि स्वसंवेदनेन्द्रियननोयोगिप्रत्य- क्षम्य निर्विकल्यकम्य प्रत्यक्षत्वेन प्रामाण्यं सौगत : परिकल्पितं तन्निरालार्थ व्यवसायात्मकग्रहणम् ॥ तथा वहिरापहोतॄणां विज्ञानाद्वैतवादिनां पुरुषाद्वैतवादिनां पश्यतोहराणां शून्यकान्त- वादिनां च विपर्यासव्युदासार्थमर्थग्रहणम् ॥ अन्य चार्व- विशेषणं गृहीतग्राहिधारावाहिज्ञानम्य प्रमागतापरिहारार्थ- मुक्तम् ॥ तथा परोक्षज्ञानवादिनां मीमांसकानामस्वसंवेदनज्ञान- वादिनां सांख्यानां ज्ञानान्तरप्रत्यक्षजानवादिनां योगानां च .. १ ज्ञायतेऽननति ज्ञानं ज्ञप्तिा ज्ञानम् ॥ २ पटाचा नादरे इति पष्टी।

·प्रमेयरत्नमालासहितम् मतमपाकर्तुं स्वपदोपादानमित्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भवदोषपरिहारात् सुव्यवस्थितमेव प्रमाणलक्षणम् ॥ अस्य · च प्रमाणस्य यथोक्त- लक्षणत्वे साध्ये प्रमाणत्वादिति हेतुरनैव द्रष्टव्यः । प्रथमान्तस्यापि हेतुपरत्वेन निर्देशोपपत्ते ॥ प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानमित्यादिवत् ॥ तथाहि-प्रमाणं स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं भवति प्रमा- त्वात् ॥ यत्तु स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं न भवति न तत्प्रमाणम् । · यथा संशयादिवटादिश्च । प्रमाणं च विवादा- पन्नम् । तस्मात्स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानमेव भवतीति ।। न च प्रमाणत्वमसिद्धम् । सर्वप्रमाणस्वरूपवादिनां प्रमाणसामान्ये विप्रतिपत्त्यभावात् ।। अन्यथा स्भेष्टानिष्टसाधनदूषणायोगात् । अथ धर्मिण एव हेतुत्वे प्रतिज्ञापैकदेशासिद्धो हेतुः स्यादिति चेन्न । विशेष धर्मिणं कृत्वा सामान्य हेतुं ब्रुवता दोषाभावात् ॥ एतेना- पक्षधर्मत्वमपि प्रत्युक्तम् । सामान्यस्याशेपविशेषनिष्ठत्वात् ।। न च पक्षधर्मताबलेन हेतोर्गमकत्वमपि त्वन्यथानुपपत्तिबलेनेति । सा चाल नियमवती विपक्षे वाधकप्रमाणंवलान्निश्चितैव । एतेन विरुद्धत्वमनैकान्तिकत्वं च निरस्तं बोद्धव्यम् । विरुद्धस्य व्यभि- चारिणश्वाविनाभावनियमनिश्चयलक्षणत्वायोगादतो भवत्येव साध्य सिद्धिरिति केवलव्यतिरेकिणोऽपि हेतेगिमकत्वात् । सात्मक ·: । : .. १० परीक्षामुखम्, जीवच्छरीरं प्राणादिमत्वादितिवत् ॥ अथेदानी स्वोक्तप्रमाण- लक्षणस्य ज्ञानमिति विशेषणं समर्थयमानः प्राह- हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ हि प्रमाणं, ततो शानमेव तदिति ॥२॥ हितं सुखं तत्कारण च । अहितं दुःखं तत्कारणं च । हिनं चाहितं च हिताहिते । तयोः प्राप्तिश्च परिहारश्च वत्र सम- र्थम् ॥ हिशब्दो यत्मादथे । तेनायमर्थः सम्पादितो भवति । यस्माद्धिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ प्रमायं । ततस्तत्प्रमाणत्वेना- भ्युपगतं वस्तु ज्ञानमेव भवितुमर्हति । नाज्ञानरूपं सन्निकादि ।। तथा च प्रयोगः प्रमाणं ज्ञानमेव हिताहितग्रातिपरिहार- समर्थत्वात् । यत्तु न ज्ञानं तन्न हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थम् । यथा घटादि । हिताहितप्राप्तिपरिहारसमथै च विवादापनम् । तस्मात् ज्ञानमेव भवतीति ॥ नचैतदसिद्धं । हितप्राप्तयेऽहित- परिहाराय च प्रमाणमन्वेषयन्ति प्रेक्षापूर्वकारिणो न व्यसनितया सकलप्रमाणवादिभिरभिमतत्त्वात् ॥ अत्राह सौगत:--भवनु नाम सन्निकर्षादिन्यवच्छेदेन ज्ञानस्यैव प्रामाण्यं न तदस्माभिनि- विध्यते । तत्तु व्यवसायात्मकमेवेत्यत्र न युक्तिमुत्पश्यामः ।

·--- प्रमेयरत्नमालासहितम्. ११ अनुमानस्येव व्यवसायात्मनः प्रामाण्याभ्युपगमात् । प्रत्यक्षस्य तु निर्विकल्पकत्त्वेऽप्यविसंवादकत्वेव प्रामाण्योपपत्तेरिति तत्राह- तनिश्चयात्मकं समायेपविरुद्धत्वादनुमानवदिति ॥३॥ तत् प्रमाणत्वेनाभ्युपगत वस्त्विति धर्मिनिर्देश व्यवसायात्मक- मिति साध्यम् । समारोपविरुद्धत्वादिति हेतु: । अनुमानवदिति दृष्टान्त इति । अयमभिप्राय संशयविपर्यासानध्यवसाय- स्वभावसमारोपविरोधिग्रहणलक्षणन्यवसायात्मकत्वे सत्येवाविसंवा- दित्वमुपपद्यते । अविसंवादित्वे च प्रमाणत्वमिति चतुर्विध- स्यापि समक्षस्य प्रमाणत्वमभ्युपगच्छता समारोपविरोधिग्रहण- लक्षणं निश्चयात्मकमभ्युपगन्तव्यम् ॥ ननु तथापि समारोप- विरोधिव्यवसायात्मकत्वयो : समानार्थकत्वात् कथं साध्यसाधन- भाव इति न मन्तव्यम् । ज्ञानस्वभावतया तयोरभेदेऽपि व्याप्य- ज्यापकत्वधर्माधारतया भेदोपपत्तेः । शिशपात्ववृक्षलवत् || अथेनानी सविशेषणगर्थग्रहणं समर्थयमानस्तदेव स्पष्टीकुर्वन्नाह-- भनिश्चितोऽपूर्वार्थ इति ॥ ४ ॥ यः प्रमाणान्तरेण संशयादित्यवच्छेदनानध्यवसितः सोड पूर्वार्थः । तेनहादिज्ञानविषयस्यावग्रहादिगृहीतत्वेऽपि न पूर्वार्थत्वम् ।

·१२ परीक्षामुखम्. अवग्रहादिनेहादिविषयभूतावान्तरविशेषनिश्चयाभावात् ॥ अथोक्त- प्रकार एवापूर्वार्थः किमन्योऽप्यस्तीत्याह- रोऽपि समारोपात्तारगिति ॥५॥ दृष्टोऽपि गृहीतोऽपि न केवलमानिश्चित एवेत्यपिशब्दार्थः । सागपूर्वार्थो भवति । समारोपादिति हेतुः ॥ एतदुक्तं भवति- गृहीतमपि ध्यामलिताकारतया यन्निणेतुं न शक्यते तदपि वस्त्वपूर्वमिति व्यपदिश्यते प्रवृत्तप्तमारोपाव्यवच्छेदात् ॥ ननु भवतु नामापूर्वार्थव्यवसायात्मकत्वं विज्ञानात्य स्वव्यवसायं तु न विन इत्यत्राह- स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वस्य व्यवसाय इति॥ ६ ॥ स्वस्योन्मुखता स्वोन्मुखता तया स्वोन्मुखतया स्वानुभ- घतथा प्रतिभासनं स्वत्स्य व्यवसायः। अत्र दृष्टान्तमाह--- अर्थस्येव तदुन्मुखतयेति॥७॥ तच्छब्देनार्थोऽभिधीयते । यथाऽर्थोन्मुखतया प्रतिभासनमर्थ- व्यवसायस्तथा स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वस्य व्यवसायो भवति ।। अत्रालेखमाह-- घटमहमात्मना वेशीति । ८॥ ननु ज्ञानमर्थमेवाध्यवस्यति न स्वात्मानम् । मात्गानं फलं चेति ·.. प्रमेयरत्नमालासहितम्. १३ केचित् । कर्तृकर्मणोरेव प्रतीतिरित्यपरे । कर्तृकर्मक्रियाणामेव प्रतीतिरित्यन्ये । तेषां मतमखिलमपि प्रतीतिबाधितमिति दर्शयन्नाह-- कर्मवत्कर्टकरणक्रियाप्रतीतेरिति ॥९॥ ज्ञानविपयभूतं वस्तु कर्माभिधीयते । तस्यैव ज्ञप्तिक्रियया व्या- प्यत्वात् । तस्येवं तद्वत् । कर्ता आत्मा । करणं प्रमाणम् । क्रिया प्रमितिः। कर्ता च करणं च क्रिया च तासां प्रतीति तस्याः इति हेतौ का प्रागुक्तानुभवोल्लेखे यथाक्रमं तत्प्रतीति- ष्टन्या ॥ ननु शब्दपरामर्शसचिवेयं प्रतीतिर्न वस्तुत्वबलोपजाते- त्यत्राह- शब्दानुच्चारणेऽपि स्वस्यानुभवनमर्थवदिति ॥ १० ॥ यथा घटादिशब्दानुच्चारणेऽपि घटाउनुभवस्तथाऽहमहमिकया योऽयमन्तर्मुखाकारतयावभास : स शब्दानुच्चारणेऽपि स्वयमनुभू- यत इत्यर्थः । अमुमेवार्थमुपपत्तिपूर्वकं परंप्रति सोल्लुण्ठमाचष्टे- फो वा तत्प्रतिभासनमर्थमध्यक्षभिच्छंस्तदेव तथा नेच्छेत् ॥ ११॥ को वा लौकिकः परीक्षको वा । तेन ज्ञानेन प्रतिभासितुं शीलं यस्य सः सथोक्तस्तं प्रत्यक्षविषयमिच्छन् विषयिधर्मस्य ·१४ परीक्षामुखम्. विषये उपचारात् तदेव ज्ञानमेव तथा प्रत्यक्षत्वेन नेच्छेत् । अपि विच्छेदेव । अन्यथा अप्रामाणिकत्वप्रसङ्गः स्यादित्यर्थः॥ भत्रोदाहरणमाह प्रदीपवदिति १२ ॥ इदमन तात्पर्यम्-ज्ञानं स्वावभासने स्वातिरिक्तसजातीया- न्तरानपेक्षं प्रत्यक्षार्थगुणत्वे सति अदृष्टानुयायिकरणत्वात्प्रदीप- भासुराकारवत् ॥ अथ भवतु नामोक्तलक्षणलक्षितं प्रमाण, तथापि तत्प्रामाण्यं स्वतः परतो वा । न तावत्स्वत : अविप्रतिपत्ति- प्रसङ्गात् । नापि परत:--- अनवस्थाप्रसङ्गादिति मतद्वय- माशंक्य. तन्निराकरणेन स्वमतमवस्थापयन्नाह- तत्यामाप्यं स्वतः परतश्चेति ॥ १३ ॥ सोपस्काराणि हि वाक्याने भवन्ति । तत. इदं प्रतिपत्तव्यं- अभ्यासदशायां स्वतोऽनभ्यासदशायां च परत इति ॥ तेन प्रागुक्तैकान्तद्वयनिरास: । नचानभ्यासदशायां परत :प्रामाण्येऽ प्यनवस्था समाना, ज्ञानान्तरस्याभ्यत्तविषयस्य स्वतः प्रमाणभूत. स्थाजीकरणात् ॥ अथवा प्रामाण्यमुत्पत्तौ परत एव । विशिष्टकारण- प्रभक्त्त्वाद्विशिष्टकार्यस्यति। विषयपरिच्छित्तिलक्षणे प्रवृत्तिलक्षगे या स्वकार्ये अभ्यासेतरदशापेक्षया कचित्स्यतः परतश्चेति -- ..

·प्रमेयरत्नमालासहितम्. १५ निश्चीयते ॥ ननुत्पत्तो विज्ञानकारणातिरिक्तकारणान्तरसव्यपे- क्षत्वमसिद्धम् । प्रामाण्यस्य तदितरस्यैवाभावात् ॥ गुणाख्यम- स्तीति वाङ्मात्रं, विधिमुखेन कार्यमुखेन वा गुणानामप्रतीतेः ।। नाप्यप्रामाण्यं स्वत एव प्रामाण्यं तु परत एवेति विपर्यय: शक्यते कल्पयितुम् ।। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हिं त्रिरूपालिङ्गा- देव केवलात् प्रामाण्यमुत्पद्यमानं दृष्टम् । प्रत्यक्षादिष्वपि तथैव प्रतिपत्तव्यं नान्यथेति । तत एवाऽऽप्तोक्तत्वगुणसद्भावेऽपि न तत्कृतमागमस्य प्रामाण्यम् । तत्रहि गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तद- भावाच्च संशयविपर्यासलक्षणाप्रामाण्यद्वयासत्त्वेऽपि प्रामाण्यगौत्सर्गि- कमनपादितमास्त एवेति। ततः स्थित प्रामाण्यमुत्पत्तौ न सामग्र्य- न्तरसापेक्षमिति ।। नापि विषयपरिच्छित्तिलक्षणे स्वकार्ये स्वगृहण- सापेक्षम् । अगृहीतप्रामाण्यादेव ज्ञानाद्विषयपरिच्छित्तिलक्षणकार्य- दर्शनात् ॥ ननु न परिच्छित्तिमात्र प्रमाणकार्य तस्य मिथ्याजानेऽ पि सद्भावात् । परिच्छित्तिविशेषं तु नागृहीतप्रामाण्यं विज्ञान जनयतीति ॥ तदपि चालविलसितम् । नहि प्रामाण्यग्रह- णोत्तरकालमुत्पत्त्यवत्थातः परिच्छत्तेर्विशेषोऽवभासते, गृहीत प्रामाण्यादपि विज्ञानानिर्विशेषविषयपरिच्छेदोपलब्धेः ननु परिच्छित्तिमात्रस्य : शुक्तिकायां रजतज्ञानेऽपि सद्भावा- :

·বগ্ন .. १६ परीक्षामुखम्. तस्यापि प्रमाणकार्यत्वप्रसङ्ग इति चेत्- भवेदेवं, यद्यर्थान्यथात्व. प्रत्ययखहेतूत्थदोपज्ञानाभ्यां तन्नापोयेत ॥ तस्माद्यत्र कारण- दोषज्ञानं बाधकप्रत्ययो वा नोदेति, स्वत एव प्रामाण्यमिति ॥ नचैवमप्रामाण्येऽप्याशङ्कनीयं, तस्य विज्ञानकारणातिरिक्तदोषस्वभावसामग्रीसव्यपेक्षतयोत्पत्तेः निवृत्ति- लक्षणे . च स्वकार्ये खग्रहणसापेक्षत्वात् ॥ तद्धि यावन्न ज्ञान न तावत्स्वविषयात्पुरुषं निवर्तयतीति ॥ तदेतत्सर्वमनल्पतमो- विलसितम् ॥ तथाहि-- न तावत्प्रामाण्यस्योत्पत्तौ सामग्रयन्त. रापेक्षत्वमसिद्धम् । आप्तप्रणीतत्वलक्षणगुणसन्निधाने सत्येवा- प्तप्रणीतवचनेषु प्रामाण्यदर्शनात् । यद्भावाभावाभ्यां यस्योत्पत्य- नुत्पत्ती तत् तत्कारणकमिति लोकेऽपि सुप्रसिद्धत्वात् ॥ यदुक्तम् --" विधिमुखेन कार्यमुखेन वा गुणानामप्रतीतिरिति " तत्र तावदाप्तप्रणीतशब्दे न प्रतीतिर्गुणानामित्ययुक्तं आप्तप्रणीत- त्यहानिप्रसङ्गात् ॥ अथ चक्षुरादौ गुणानामप्रतीतिरित्युच्यते तदप्ययुक्तम् । नैर्भल्यादिगुणानामबलाघालादिमिरप्युपलब्धे । अथ नैर्मल्यं स्वरूपमेव न गुण : तर्हि हेतोरविनाभाववैकल्यमपि स्वरूपविकलतैव न दोष इति समानम् ॥ अथ तद्वैकल्यमेव दोषः तर्हि लिकस्य चक्षुरादेर्वा तत्स्वरूपसाकल्यमेव गुणः कथं ·प्रेमयरत्नमालासहितम् १७ न भवेत् । आप्तोक्तेऽपि शढे मोहादिलक्षणस्य दोषस्याभाव- मेव यथार्थज्ञानादिलक्षणगुणसद्भावमभ्युपगच्छन्नन्यत्र तथा नेच्छ- तीति कथमनुन्मत्तः । अथोक्तमेव- शढे गुणाः सन्तोऽपि न प्रामाण्योत्पत्तौ व्याप्रियन्ते किन्तु दोपाभाव एवेति ॥ सत्यमुक्तं, किन्तु न युक्तमेतत् । प्रतिज्ञामात्रेण साध्यसिद्धरयोगात् ॥ नहि गुणेभ्यो दोषाणामभाव इत्यत्र किञ्चिन्निवन्धनमुत्पश्यामोऽन्यत्र महा मोहात् ॥ अथानुमानेऽपि त्रिरूपलिङ्गमात्रजनितप्रामाण्योपलब्धि- रेव तत्र हेतुरिति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् ॥ तत्र हि त्रैरूप्यमेव गुणो यथा तवैकल्यं दोष इति नासमतो हेतुः। अपि चाप्रामाण्ये- ऽप्येवं वक्तुं शक्यत एव । तत्र हि दोषेभ्यो गुणानामभावस्तद- भावाच्च प्रामाण्यासत्त्वे अप्रामाण्यमौत्सर्गिकमास्त इत्यप्रामाण्यं स्वंत एवेति तस्य भिन्नकारणप्रभवत्ववर्णनमुन्मत्तभापितमेव स्यात् || किश्च गुणेभ्यो दोषाणामभाव इत्यभिदधता गुणेभ्यो. गुणा एवेत्यभिहितं स्यात् । भावान्तरस्वभावत्त्वादभावस्य । ततोऽप्रामाण्यसत्वं प्रा- माण्यमेवेति नैतावता परपक्षप्रतिक्षेपः । अविरोधकत्त्वात् । तथा अनुमानतोऽपि गुणाः प्रतीयन्त .एव, तथाहि- प्रामाण्यं विज्ञान- कारणातिरिक्तकारणप्रभवं, विज्ञानान्यत्त्वे सति. कार्यत्वात् अप्रामा- ण्यवत् ॥ तथा प्रमाणप्रामाण्ये भिन्नकारणजन्ये, भिन्नकार्यत्वात् ।

·१८ परीक्षागुबग घटवस्त्रवदिति च ॥ ततः स्थित प्रामाण्यमुत्पत्ती परापेक्षमिति । तथा विषयपरिच्छित्तिलक्षणे प्रवृत्तिलक्षणे वा स्वकार्य स्वग्रहणं नापेसत इति नैकान्तः कचिदम्यस्तविषय एव परानपेक्षत्य- च्यवस्थानात् ॥ अनभ्यस्ते तु जलमरीचिकासाधारणपदेशे जल- ज्ञानं परापेक्षमेव । सत्यमिदं जलं, विशिष्टाकारधारित्वात् घटचटि- कापेटकदर्दुरारावसरोजगन्धवत्त्वाच, परिदृष्टजलवदित्यनुमानज्ञाना- दर्थक्रियाज्ञानाच, स्वतःसिद्धप्रामाण्यात्प्राचीनज्ञानस्य यथार्थत्व- माकल्पमवकल्प्यत एव ॥ यदप्यभिहितं प्रामाण्यग्रहणोत्तरकाल- मुत्पत्त्यवस्थातः परिच्छित्तेविशेपो नावभासत इति । तत्र यद्यम्य- स्तविषयेनावमासत इत्युच्यते तदा तदिप्यत एव । तत्र प्रथममेव निःसंशयं विषयपरिच्छित्तिविशेषाभ्युपगमात् ॥ अनभ्यस्तविपये तु तद्हणोत्तरकालमस्त्येव विषयावधारणस्वभावपरिच्छित्तिविशेषः । पूर्व प्रमाणाप्रमाणसाधारण्या एव परिच्छित्तेरुत्पत्तेः ॥ ननु प्रामा- ण्यपरिच्छित्योरभेदात्कथं पौर्वापर्यमितिः । नैवम् । नहि सर्वाऽपि प- रिच्छिात्तेः प्रामाण्यात्मिका, प्रामाण्यं तु परिच्छित्त्यात्मकमेवेति न दोषः ॥ यदप्युक्तम्- वाधककारणदोपज्ञानाभ्यां मामाण्यमपोचत इति- तदपि फल्गुभाषितमेव । अप्रामाण्येऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् ॥ तथाहि- प्रथममप्रमाणमेव ज्ञानमुत्पद्यते पश्चादत्राधबोधगुणज्ञानोत्त- ·- a अमेयरत्नमालासहितम् १९ ..... रकालं तदपोद्यत इति । तस्मात्प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा . खकार्य क्वचिदभ्यासानम्यासापेक्षया स्वतः परतश्चेति निर्णेतन्यामिति ॥ देवस्य सम्मतमपास्तसमस्तदोष। वीक्ष्य प्रपञ्चरुचिरं रचितं समस्य । माणिक्यनन्दिविभुना शिशुवोधहेतो-। मानस्वरूपममुना स्फुटम- भ्यधायि ॥ १ ॥ इति परीक्षामुखलघुवृत्तौ प्रमाणस्य स्वरूपोद्देशः ॥ अथ प्रमाणस्वरूपविप्रतिपत्तिं निरस्येदानी संख्याविपतिप्रत्तिं प्रतिक्षिपन्सकलप्रमाणभेदसन्दर्भसंग्रहपरं प्रमाणेयत्ताप्रतिपादकं वा- क्यमाह- ॥ तवधति ॥ १ ॥ तच्छदून प्रमाणं परामृश्यते । तत्प्रमाण स्वरूपेणावगत द्वेषा द्विप्रकारमेव । सकलप्रमाणभेदानामत्रैवान्तर्भावात् ॥ तद्वित्त्वमध्य- क्षानुमानप्रकारेणापि सम्भवतीति तदाशङ्कानिराकरणाथै सकलप्रमा- णभेदसंग्रहशालिनी संख्यां प्रव्यक्तीकरोति- ॥ प्रत्यक्षतरभेदादिति ॥ २॥ प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणलक्षणं, इतरत्परोक्ष, ताभ्यां भेदात्प्रमाणस्येति शेषः । न हि परपरिकल्पितैकद्वित्रिचतुःपञ्चपट्प्रमाणसंख्या नियमे निखिलप्रमाणभेदानामन्तर्भावविभावना शक्या कर्तुम् ॥ तथाहि- - ·२० परीक्षामुखम् प्रत्यक्षकप्रमाणवादिनश्चार्वाकस्य नाध्यक्षे लैंगिकस्यान्तर्भावो युक्तः तस्य तद्विलक्षणत्वात् । सामग्रीस्वरूपभेदात् ॥ अथ नाप्रत्यक्षं प्रमाणमस्ति विसंवादसम्भवात् । निश्चिताविनाभावाल्लिशाल्लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानमित्यानुमानिकशासनं, । तत्र च स्वभावलिङ्गस्य बहुल- मन्यथाऽपि भावो दृश्यते । तथाहि कपायरसोपेतानामामलकानामेत. द्देशकालसम्बधिनां दर्शनेऽपि देशान्तरे कालान्तरे द्रव्यान्तरसम्बन्धे च अन्यथाऽपि दर्शनात्स्वभावहेतुळभिचार्येव लताच्यूतवच्छताशिंश- पादिसम्भावनाच ॥ तथा कार्यलिङ्गमपि गोपालपटिकादौ धृमस्य शक्रमूर्ध्नि चान्यथाऽपि भावात्पावकव्यभिचायें । ततः प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमस्यैवाविसंवादकत्त्वादिति ॥ तदेतद्वालविलसितमिवाभात्युप- पतिशून्यत्त्वात् ॥ तथाहि- किमप्रत्यक्षस्योत्पादककारणाभावादाल- म्बनाभावाद्वा प्रामाण्यं निषिध्यते ॥ तत्र न तावत्प्राक्तनः पक्षः । तदुत्पादकस्य सुनिश्चितान्यथानुपपत्तिनियतनिश्चयलक्षणस्य साध- नस्य सद्भावात् ॥ नो खल्वप्युदीचीनः पक्षः । तदालम्बनस्य पा- वकादेः सकलविचारचतुरचेतसि सर्वदा प्रतीयमानत्वात् ॥ यदपि स्वभावहेतोर्व्यभिचारसम्भावनमुक्तम् । तदप्यनुचितमेव- स्वभाव- मात्रस्याहेतुत्त्वात् । व्याप्यरूपस्यैव स्वभावस्य व्यापक प्रति गमक- त्वाम्युपगमात् ॥ न च व्याप्यस्य व्यापकन्यभिचारित्वं व्याप्यत्व- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् विरोधप्रसङ्गात् । किश्च एवं-वादिनो नाध्यक्ष. प्रमाण ज्यवतिष्ठते । 'तत्राप्यवादस्यागौणत्वस्य च प्रामाण्याविनामाविलेन -निश्चेनुभश- स्यत्वात् । यस कार्यहेतोरप्यन्यथापि सम्भावनं . तदप्यशिक्षितल- 'लितं सुविवेचितस्य कार्यस्य कारणाव्यभिचारित्त्वात् । यादृशो हि धूमो ज्वलनकार्य भूधरनितम्बादावतिबहलधवलतया, प्रसर्पन्नुपल- भ्यते; न तादृशो गोपालघटिकादाविति ॥ यदप्युक्तम् "शक्रमूर्द्धनि 'धूमस्यान्यथापि भाव इति" तत्र किमयं शक्रमूर्द्धा, अभिस्वभावो 'ऽन्यथा वा । यद्यमिवभावस्तदामिरेवेति कथं तदुद्भूतधूमस्या- न्यथामावः शक्यते। कल्पयितुम् ॥ अथानग्निस्वभावत्तदा तदुद्भवो "धूम एव न भवतीति कथं तस्य तद्वयभिचारित्वमिति तथाचो- "कम्- अग्निस्वभावः शक्रस्य मा चेदग्निरेव सः । अथानमि- "स्वभावोऽसौ धूमस्तंत्र कथं भवेदिति ॥ १ ॥ किञ्च प्रत्यक्ष प्रमा- णमिति कथमयं परं प्रतिपादयेत् । परस्य प्रत्यक्षेण गृहीतुमशक्य- त्वात् ।'च्याहारादिकार्यप्रदर्शनात प्रतिपद्यतेति चेत- आयातं तर्हि "कार्यात्करणानुमानम् ॥ अथ लोकव्यवहारापेक्षयेष्यत - एवानुमान- मपि परलोकादावेवानभ्युपगमात्तदभावादिति । कथः तदभवोऽनु- पलब्धेरिति चेत्- तदाऽनुपलब्धिलिङ्गजेंनितमनुमानमपरमापतित- मिति । प्रत्यक्षप्रामाण्यमपि स्वभावहेतुजातानुमितिमन्तरेण: नोपप-- ·२९ परक्षिामुखम् तिमियतीति मागेवोक्तामत्युपरम्यते ॥ यदप्युक्तं धर्मकीर्तिना- प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसद्भावः प्रति-- धाच कस्यचिदिति ॥ २ ॥ ततः प्रत्यक्षमनुमानमिति प्रमाणद्व.. यमेवेति सांगतः । सोऽपि न युक्तवादी । स्मृतरविसंवादिन्यास्तृती- यायाः प्रमाणभृतायाः सद्भावात् ॥ न च तस्या विसंवादादप्रामा- अयम् | दत्तग्रहादिविलोपापत्तेः ॥ अथानुभ्यमानस्य विपयस्या- भावात् स्मृतेरप्रामाण्यं न तथापि अनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्योपपत्तेः । अन्यथा प्रत्यक्षस्याप्यनुभूनार्थविषयत्वादप्रामाण्यमनिवार्य स्यात् स्वविषयावभासनं स्मरणेऽप्य वशिष्टमिति ॥ किञ्च : स्मृतेरप्रामा- ण्येऽनुमानवाताऽपि दुर्लभा । तया व्याप्तरविषयीकरणे तदु- स्थानायोगादिति । तत इदं वक्तव्यम्---- "स्मृतिः प्रमाणम्, अनुमानमामाग्यान्यथानुपपत्तेरिति”. सैव प्रत्यक्षानुमानस्वरूपतया प्रमाणत्य द्वित्वसंख्यानियमं विघटयतीति किं नश्चिन्तया ॥ तथा अत्यनिज्ञानमपि सै गतीयप्रमाणसंख्यां विवटयत्येवः। तस्यापि प्रत्य- शानुमानयोरनन्तर्भाव.त् ॥ ननु तदिति स्मरणमिदमिति प्रत्यक्ष- मिति ज्ञानद्वयमेव । न ताभ्यां विभिन्न प्रत्यभिज्ञानाख्यं वयं प्र- तिपयःानं प्रमाणान्तरमुपलभामहे..। ततः कथं तेन प्रमाणसंख्या- विघटनमिति तदप्यघटितमेव । यतः स्मरणप्रत्यक्षाभ्यां प्रत्यभि- • - ·प्रमेयरलमालासहितम् ज्ञानविषयस्यार्थस्य गृहीतुमशक्यत्वात् ॥ पूर्वोत्तरविवर्तवत्यैकद्रव्य हे प्रत्यभिज्ञाविषयः । न च तत्स्मरणेनोपलम्य(क्ष्य)ते तस्यानुभू- सविषयत्वात् । नापि प्रत्यक्षेणं तस्य वर्तमानवियतवर्तित्वातं ॥ यंदप्युक्तम्- “ ताभ्यां भिन्नमन्यत् ज्ञानं नास्तीति । अभेद- परामर्शरूपतया मिन्नस्यैवावमासनात् ॥ न च तयोरन्यतरस्य वा भेदपरामर्शकत्वमस्ति विभिन्न विषयत्वात् । नचैतत्प्रत्यक्षेऽन्तर्भव. त्यनुमाने वा तयोः पुरोऽवस्थितार्थविषयत्वेनाविनाभूतलिङ्गसम्भा- वितार्थविपयत्वेन च पूर्वापरविकारव्याप्येकत्वाविषयत्वात् ॥' नापि मारणे, तेनापि तदेकत्वस्याविषयीकरणात् ॥ अथ संस्कारमा रणसहकृतमिन्द्रियनेव प्रत्यभिज्ञानं जनयतीन्द्रियज चाध्यक्षमैति न प्रमाणान्तरमित्यपरः । मोऽप्यतिबालिश एव । खविषया. भिमुख्येन प्रवर्तमानस्येन्द्रियस्य सहकारिशतसमवधानेऽपि विघया- न्तरप्रवृत्तिलक्षणातिशयायोगात् । विषयान्तरं चातीतसाम्प्रतिका' वस्थाव्याप्येकद्रव्यमिन्द्रियाणां रूपदिगोचरचारित्वेन चरितार्थ- त्वाच ॥ नाप्यदृष्टसहकारिसत्यक्षमिन्द्रियमेकत्वविषयं । उक्त- दोषादेव ॥ किश्चादृष्टसंस्कारादिसव्यपेक्षादेवात्मनस्तद्विज्ञान मंति किन्न कल्प्यते । दृश्यते हिं स्वप्नसारस्वतचाण्डालिकादिविद्या. संस्कृतादात्मनो विशिष्टज्ञानोत्पत्तिरिति ।। नन्वञ्जनादि संस्कृतमपि ·१४ पराक्षामुखम् चक्षुः सातिशयमुपलभ्यते इति चेत् न तस्य स्वार्थानतिकमेव बातिशयोपलब्धेन विषयान्तरग्रहणलक्षणातिशयस्य ॥ तथांचे- तम्- यत्राऽप्यतिशयो दृष्टः सखायानतिलहनात् ।। दूरसूक्ष्मा- दिदृश स्यान्नरूपे श्रोत्रवृत्तित इति ॥ ३॥ नन्वस्य चार्तिकस्व सर्वज्ञप्रतिषेधपरत्वाद्विपमों दृष्टान्त इतिचेन्न- इन्द्रियाणां विषयान्त- रप्रवृत्तावनियाभावमात्र सादृश्यात् दृष्टान्तत्वोपपत्तः ।। न है सर्वो दृष्टान्तधर्मो दार्शन्तिके भवितुमर्हति । अन्यथा दृष्टान्त एवं न स्यादिति । ततः स्थितं प्रत्यक्षानुमानाभ्यामर्थान्तर प्रत्यभिज्ञान सामग्रीस्वरूपमेदादिति ॥ न चैतदप्रमाणं ततोऽथ परिच्छिद्य प्रवर्त- मानस्याक्रियायामविसंवादात् प्रत्यक्षवदिति ॥ नचैकत्वापलापे बन्धमोक्षादिव्यवस्था अनुनानन्यवस्था था। एकत्वाभावे बद्धत्यैव मोक्षाहीतसम्बन्धस्यैव लिङ्गस्यादर्शनादनुमानस्य च व्यवस्थायो- गामिति ॥ नचास्य विषये बांधकामागसद्भागदप्रामाण्यं तद्विषये प्रत्यक्षस्य लैङ्गिकस्य चाप्रवृत्तः । प्रवृत्ती वा प्रत्युत साधकत्वमेव न वाधकत्तनित्यलमतिप्रसंगेन ॥ तथा सौगतस्य प्रमाणसंख्याविरो- विविध्वस्तबाध तकोत्यमुपटौंकत..एव । नचैतत्पत्पक्षेऽन्तर्भवति । : साध्य साधनयोाप्यन्यापकभावस्य सकिल्येन प्रत्यक्षाविषयत्वातू ॥ न हि तदियतो व्यापारान्क शक्नोति । अविचारकत्वात् 'सन्नि- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् हितविषयत्त्वाच ॥ नाप्यनुमाने, तस्यापि देशादिविषयविशिष्ट- स्वेन व्याप्त्यविषयत्त्वात् । तविषयत्त्वे वा प्रकृतानुमानान्तरवि- कल्पद्वयानतिक्रमात् ॥ तत्र प्रकृतानुमानेन व्याप्तिप्रतिपत्तावित- रेतराश्रयत्त्वप्रसङ्गः । व्याप्तौ हि प्रतिपन्नायांमनुमानमात्मानमासाद- यति । तदात्मलाभे च व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति अनुमानान्तरेणावि- नाभावप्रतिपत्तावनवस्थाचमूरी परपक्षचमू चञ्चमीति इति नानुमान- 'गम्या व्याप्तिः ॥ नापि संख्यापरिकल्पितैरागमोपमानार्थापत्त्यमावै: साकल्येनाविनाभावावगतिः । तेपां समयसंगृहीतसाश्यान्यथाऽन- -न्यथाभूताभावविषयत्त्वेन व्याप्त्यविषयत्वात् । परैस्तथाऽनभ्युप- गमाच्च ॥ अथ प्रत्यक्षपृष्ठभाविविकल्पात् साकल्येन साध्यसाधन- भावप्रतिपत्तेन प्रमाणान्तरं तदर्थ मृग्यमित्यपरः । सोऽपि न युक्तवादी- "विकल्पस्याध्यक्षगृहीतविपयस्य तदगृहीतविषयस्य वा तद्वयवस्थापकत्वम्" । आये पसे दर्शनस्येव तदनन्तरभाविनिर्ण- यस्यापि नियतविपयत्वेन व्याप्त्यगोचरत्वात् ॥ द्वितीयपक्षेऽपि वि- कल्पद्वयमुपढौकत एव । तद्विकल्पज्ञानं प्रमाणमन्यथा वेति । प्र- थमपक्षे प्रमाणान्तरमनुमन्तव्यं, प्रमाणद्वयेऽनन्तर्भावात् ॥ उत्तर- पक्षे तु न ततोऽनुमानःयवस्था ॥ न हि व्याप्तिज्ञानस्याप्रामाण्ये तत्पूकमनुमानं प्रमाणमास्कन्दति सन्दिग्वादिलिझादप्युत्पद्यमानरू ·२६ परीक्षामुखम् प्रामाण्यप्रसङ्गात् । ततो व्याप्तिज्ञानं सविकल्पमविसवादकं च प्रमाण प्रमाणद्वयादन्यदभ्युपगम्यामिति न सौगताभिमतप्रमाणसंख्यानियमः ॥ एतेनानुपलम्भात्कारणब्यापकानुपलम्भाच कार्यकारण याप्यच्याप- कभावसंवित्तिरिति वदन्नपि प्रत्युक्तः । अनुपलम्भन्य प्रत्यक्षवि- पयत्वेन कारणाद्यनुपलम्भस्य च लिंगत्वेन तजनितस्यानुमानवान प्रत्यक्षानुमानाभ्यां व्याप्तिग्रहणपक्षोपक्षिप्तदोषानुपंगात् ॥ एतेन न. प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पज्ञानेन व्याप्तिप्रतिपनिरित्यप्यपानम् । प्रत्यक्षफलस्यापि प्रत्यक्षानुमानयारन्यतस्त्वं व्याप्तरविषयीकरणान् । तदन्यत्वे च प्रमाणान्तरत्वमनिवार्यमिति ॥ अथ व्याप्तिविकलास्य फलत्वान्न प्रामाण्यमिति न युक्तम् । फलस्याप्यनुमानलक्षणफर- हेतुतया प्रमाणत्वाविरोधात् ॥ तथा सन्निकर्षफलम्यापि विशेषण- ज्ञानस्य विशेष्यज्ञानलक्षगफलापेक्षया प्रमाणत्वमिति न वैशेषिका- भ्युपगतोहापोहविकल्पः प्रमाणान्तरत्वमतिवर्त्तते ॥ एतेन त्रिन- तुःपञ्चपटप्रमाणवादिनोऽपि सांख्याक्षपादप्रभाकरजैमिनीयाः स्वन- माणसंख्यां न व्यवस्थापयितुं क्षमा इति प्रतिपादितमवगन्तव्यम् ॥ उक्तन्यायेन स्मृतिप्रत्यभिज्ञानताणां तदभ्युपगतप्रमाणसंख्याप- रिपंथित्वादिति प्रत्यक्षतरभेदात् द्वे एव प्रमाणे इति स्थितम् ।। अये- दानी प्रथमप्रमाणभेदस्य खरूपं निरूपयितुमाह- ..

·प्रमेयरत्नमालासहितम् ॥ विशदं प्रत्यक्षमिति ॥३॥ ज्ञानमिति वर्तते । प्रत्यक्षमिति धर्मिनिर्देशः। विशदज्ञानात्मकं साध्यम् । प्रत्यक्षत्त्वादिति हेतुः । तथाहि- प्रत्यक्षं विशदज्ञाना- स्मकमेव प्रत्यक्षत्त्वात् । यन्न विशदज्ञानात्मकं तन्न प्रत्यक्ष, तथा परोक्षम् । प्रत्यक्षं च विवादापन्नं, तस्माद्विशदज्ञानात्मकमिति ॥ प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धो हेतुरिति चेत का पुनः प्रतिज्ञा तदेकदेशो वा ? धर्मिधर्मसमुदायः प्रतिज्ञा । तदेकदेशो धर्मो धर्मी वा । हेतुः प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्ध इति चेन्न- धर्मिणो हेतुत्वे असिद्धत्वायोगात् 1 तस्य पक्षप्रयोगकालवद्धतुप्रयोगेऽप्यसिद्धत्वायोगात् ॥ धर्मिणो हेतुत्त्वे अनन्वयदोष इति चेत् न- विशेषस्य धर्मित्वात् । सामा- न्यस्य च हे तुत्वात् तस्य च विशेषेप्वनुगमो विशेषनिष्ठत्वात्सामा- न्यस्य ॥ अथ साध्यधर्मस्य हेतुत्वे प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धत्वमिति त- दप्यसम्मतम् । साध्यरय स्वरूपेणैवासिद्धत्वात् ॥ न प्रतिज्ञार्थंक- देशासिद्धत्वेन तस्यासिद्धत्वं, धर्मिणा व्यभिचारात् ॥ सपक्षे वृत्त्य- भावाद्धेतोरनन्वय इत्यप्यसत् । सर्वभावानां क्षणभङ्गसङ्गममेवाङ्गशृ- झारमशीकुर्वतां ताथागतानां सत्त्वादिहेतूनामनुदयप्रसङ्गात् । विपक्षे बाधकप्रमाणाभावात् । पक्षव्यापकत्वाचान्वयवत्वं प्रकृतेऽपि समा- नम् ॥ इदानी स्वोक्तमेव विशदत्वं व्याचष्टे- ·र • २८. परीक्षामुखम् ॥ प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशयमिति ॥ ४॥ एकस्याः प्रतीतरन्या प्रतीतिः 'प्रतीत्यन्तरम् । तेनाव्यवधान तेन प्रतिभासनं वैशद्यम् ॥ यद्यप्यवायस्यावग्रहहाप्रतीतिभ्यां व्य- वधानं, तथापि न परोक्षत्वं विषयविपयिणोंर्भदेनाप्रतिपत्तेः ॥ यत्र विषयविषयिणो दे सति व्यवधानं तन परोक्षत्वम् । तीनुमानाध्य- क्षविषयस्यैकात्मत्राह्यस्यामेरभिन्नस्योपलम्भादध्यक्षस्य परोक्षतेति तदप्ययुक्तम् । भिन्नविषयत्वाभावात् ।। विसदृशसामग्रीजन्यभिन्न- विषया प्रतीतिः प्रतीत्यन्तरमुच्यते नान्यदिति न दोषः ॥ न केव- लमेतदेव । विशेपणवत्तया वा प्रतिभासनं सविशेषवर्णसंस्थानादि- ग्रहणं वैशद्यम् ॥ "तच्च प्रत्यक्षं द्वेषा मुख्यसंव्यवहारभेदादिति" मनसि कृत्य प्रथमं सांव्यवहारिकप्रत्यक्षस्योत्पादिका सामग्री तद्भेदं च प्राह- ॥ इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं देशतः सांव्यवहारिकर्मिति ॥५॥ विशदं ज्ञानामिति चानुवर्तते । देशतो विशदं ज्ञानं सांव्यवहा- रिकमित्यर्थः । समीचीनः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो व्यवहारः संव्यवहारः तत्र भवं सांव्यवहारिकम् । भूयः किंभूतमिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम्। इन्द्रियं चक्षुरादि, अनिन्द्रियं मनः ते निमित्तं कारणं यस्य । समस्त

·प्रमेयरत्नमालासहितम्
२९..
व्यस्त च कारणमभ्युपगन्तव्यम् ।। इन्द्रियप्राधान्यांदनिन्द्रियबला-
धानादुपजातमिन्द्रियप्रत्यक्षम्, अनिन्द्रियादेव विशुद्धिसव्यंपेक्षादुप-..
पजायमानमनिन्द्रियप्रत्यक्षम् ॥ तत्रेन्द्रियप्रत्यक्षमवग्रहादिधारणाप-
यन्ततया चतुर्विधमपि बहादिद्वादशभेदमष्टचत्वारिंशत्संख्यं प्रती-
न्द्रियं प्रतिपत्तव्यम् । अनिन्द्रियप्रत्यक्षस्य चोक्तप्रकारेणाष्टचत्वारि-
शद्भेदेन मनोनयनरहितानां चतुर्णामपन्द्रियाणां व्यञ्जनावग्रहस्या-
ष्टचत्वारिंशद्भेदेन च समुदितस्योन्द्रयानिन्द्रियप्रत्यक्षस्य षट्त्रिंश-
दुत्तरा त्रिशती संख्या प्रतिपत्तव्या ॥ ननु स्वसंवेदनभेदमन्यदपि-
प्रत्यक्षमस्ति, तत्कथं नोक्तमिति न वाच्यम् । तस्य सुखादिज्ञान-
स्वरूपसंवेदनस्य मानसप्रत्यक्षत्वात् । इन्द्रियज्ञानस्वरूपसवंदेनस्य
चेन्द्रियसमक्षत्वादन्यथा तस्य स्वव्यवसायायोगात् || स्मृत्यादिस्व-
रूपसंवेदनं मानसमेवेति नापरं स्वसंवेदनं नामाध्यक्षमस्ति ॥ ननु
प्रत्यक्षस्योत्पादकं कारणं वदता ग्रन्थकारेणेन्द्रियानिन्द्रियवदालो-
कावपि किं न कारणत्वेनोक्तौ? तदवचने कारणानां साकल्यस्या-
संग्रहाद्विनेयव्यामोह एव स्यात् । तदियत्ताऽनवधारणात् ॥ न च
भगवतः परमकारुणिकस्य चेष्टा तव्यामोहाय प्रभवतीत्याशङ्कायामु-
च्यते-
नार्थालोको कारण परिच्छेद्यत्वात्तमोवत् ॥ ६ ॥

·- परीक्षामुखम् सुगममेतत् ॥ ननु बाह्यालोकाभावं विहाय तमसोऽन्यस्यामावा- साधनविकलो दृष्टान्त इति । नैवम् । एवं सति वा ह्यालोकस्यापि. तमोभावादन्यस्यासम्भवात्तेजोद्रव्यस्यासम्भव इति विस्तरेणैतदल- कारे प्रतिपादितं बोद्धव्यम् ॥ अत्रैव साध्ये हेत्वन्तरमाह- ॥ तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच । के- शोण्डुकज्ञानवन्नक्तंचरज्ञानवच्च ॥ ७ ॥ अत्र व्याप्तिः । यद्यस्यान्वयव्यतिरेको नानुविदधाति न तत्तत्का- रणकं, यथा केशोंडुकज्ञानं, नानुविधत्ते च ज्ञानमर्थान्वयव्यतिरेका- विति । तथा आलोकेऽपि । एतावान् विशेपस्तत्र नक्तंचरदृष्टान्त इति । नक्तंचरा मार्जारादयः ।। ननु विज्ञानमर्थजनितमर्थाकार चार्यस्यग्राहकम् । तदुत्पत्तिमन्तरेण. विषयप्रति नियमायोगात् । त- दुत्पत्तेरालोकादावविशिष्टत्त्वात्ताप्यसहिताया एव तस्यास्तंप्रति नि. यमहेतुत्त्वात् भिन्नकालत्त्वेऽपि ज्ञानज्ञेययोाह्यग्राहकभावाविरोधात । तथाचोक्तम्- भिन्नकालं कथं ग्राह्यमितिचेग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदाकारार्पणक्षमम् ।। इत्याशङ्कायामिदमाह--- ॥ अतज्जन्यमपि तत्प्रकाशकं प्रदीपवत् ॥ ८ ॥ अर्थाजन्यमप्यर्थप्रकाशकमित्यर्थः । अतजन्यत्वमुपलक्षणम् । तेनातदाकारंमपीत्यर्थः। उभयत्रापि प्रदीपो दृष्टान्तः । यथा प्रदी- ·प्रमेवरलमालासहितम् पस्यातजन्यस्माईतदाकारधारिणोऽपि तत्प्रकाशकत्त्वं, तथा ज्ञान- स्थापीत्यर्थः । ननु यद्यदिनातस्यार्थरूपाननुकारिणो ज्ञानस्या- यंसाक्षात्कारित्वं तदा नियतदिन्देशकालवत्तिपदार्थप्रकाशप्रतिनियमे हेतोरभावात्सर्वं विज्ञानमप्रतिनियतविषयं स्यादिति शङ्कायामाह- स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति ॥९॥ खानि च तान्यावरणानि च स्वावरणानि तेषां क्षय उदयाभावः तेषामेव सदवस्था उपशमः तावेव लक्षणं यस्या योग्यतायास्तया हेतुभूतया प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति प्रत्यक्षमिति शेषः । हि य- स्मादर्थे । यस्मादेवं ततो नोक्तदोष इत्यर्थः ॥ इदमत्र तात्पर्यम्- कल्पयित्त्वाऽपि तादृप्यं तदुत्पत्तिं तदध्यवसायं च योग्यताऽवश्याऽ भ्युपगन्तव्या 1 ताप्यस्य समानार्थस्तदुत्पत्तेरिन्द्रियादिभिस्तद्वय- स्वापि समानार्थसमनन्तरप्रत्ययैस्तत्रितयस्यापि शुक्ले शंखे पीताकार- ज्ञानेन व्यभिचाराद्योग्यताश्रयणमेव श्रेय इति ॥ एतेन यदुक्तं पेरण-. . अर्थेनवटयत्येनां नहि मुक्त्वार्थरूपताम् । तस्मात्प्र- मेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपतेति" तन्निरस्तम् ॥ समानार्थीकार- नानाज्ञानेपु मेयरूपतायाः सद्भावात् ॥ न च परेषां सारूप्यं ना- मास्ति वस्तुभूतमिति योग्यतयैवार्थप्रतिनियम इति चिंतम् ॥ इ. - ·. 'परीक्षामुखम् - दानी कारणत्त्वात्परिच्छेद्योऽर्य इति मतं निराकरोति---. ॥ कारणस्य च परिच्छेद्यत्वे करणादिना व्यभिचार इति ॥ १० ॥ करणादिकारणं परिच्छेद्यमिति तेन व्यभिचारः । न ब्रूमः कारणत्त्वात्परिच्छेद्यत्वमपितु परिच्छेद्यत्त्वात्कारणत्वमिति चेन्न । तथापि केशोंडुकादिना व्यभिचारात् ॥ इदानीमतीन्द्रियप्रत्यक्ष व्याचष्टे- ॥ सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमती- न्द्रियमशेषतो मुख्यम् ॥ ११ ॥ सामग्री द्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणा, तस्या विशेषः समग्रताल. क्षणः । तेन विश्लेषितानि अखिलान्यावरणानि येन तत्तथोक्तम् । किं विशिष्टं? अतीन्द्रियमिन्द्रियाण्यतिक्रान्तम् । पुनरपि कीदृश- मशेषतः सामस्त्येन विशदम् । अशेषतो वैशये किं कारणमिति चेत्- प्रतिबन्धाभाव इति ब्रूमः । तत्रापि किं कारणमिति चेत्- अतीन्द्रियत्वमनावरणत्वं चेति ब्रूमः ॥ एतदपि कुत इत्याह---- सावरणत्वे करणजन्यत्त्वे च प्रतिबन्धसम्भवात् ॥ १२ ॥ नन्ववधिमनःपर्यययोरनेनासंग्रहादव्यापकमेतल्लक्षणमिति न वा- च्यम् । तयोरपि स्वविषयेऽशेषतो विशदत्वादिधर्मसम्भवात् ।

·अमेयरनमालासहितम् नचैवं मतिश्रुतयोरित्यतिव्याप्तिपरिहारः । तदेतदतीन्द्रियमवधिमनःप- येयकेवलप्रभेदात्रिविधमपि मुख्यं प्रत्यक्षमात्मसन्निधिमात्रापेक्षत्त्वा- दिति ॥ नन्वशेषविषयविशदावमासि ज्ञानस्य तद्वतो वा प्रत्यक्षादि- प्रमाणपञ्चकाविषयत्त्वेनाभावप्रमाणविषमविषधरविध्वस्तसत्ताकत्त्वात् कस्य मुख्यत्वम् । तथाहि- नाध्यक्षमशेषज्ञविषयं, तस्य रूपादि- नियतगोचरचारित्त्वात् सम्बद्धवर्तमानविषयत्त्वाच्च । न चाशेषवेदी सम्बद्धो वर्तमानश्चेति । नाप्यनुमानात्तत्सिद्धिः । अनुमान हि गृहीतसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादसन्निकृष्ट बुद्धिः ॥ न च सर्वज्ञ- सद्भावाविनाभाविकार्यलिङ्गं स्वभावलिङ्ग वा सम्पश्यामः । तद्ज्ञप्तेः पूर्व तत्स्वभावस्य तत्कार्यस्य वा तत्स्वभावाविनाभाविनो निश्चेतुम- शक्तः ॥ नाप्यागमात्तत्सद्भावः । स हि नित्योऽनित्यो वा तत्स- द्भावं भावयेत् । न तावन्नित्यः- तस्यार्थवादरूपस्य कर्मविशेपसं- स्तवनपरत्वेन पुरुषविशेषावबोधकत्वायोगात् ॥ अनादेरागमस्या- दिमत्पुरुषवाचकत्त्वाघटनाच || नाप्यनित्य आगमः सर्वज्ञं साध- यति । तस्यापि तत्प्रणीतस्य तन्निश्चयमन्तेरण प्रामाण्यानिश्चया- दितरेतराश्रयत्वाच्च ।। इतरप्रणीतस्य त्वनासादितप्रमाणभावस्या- शेषज्ञप्ररूपणपरत्वं नितरामसम्भाव्यामिति सर्वज्ञसदृशस्यापरस्य अ- हणासम्भवाच्च नोपमानम्। अनन्यथाभूतस्यार्थस्याभावान्नार्थापत्तिरफि ·१४ परीक्षानुसन् सर्वज्ञाक्योधिकेति धर्माधुपदेशस्य व्यामोहादपि सम्भवात् ।। द्वि- विवो झुपदेशः सम्यमिथ्योपदेशभेदात् । तत्र मन्वादीनां सम्यगु- पदेशो यथार्थज्ञानोदयवेदमूलत्वात् । बुद्धादीनां तु व्यामोहपूर्वकः. तदमूलत्वात् तेषामवेदार्थज्ञत्वात् ॥ ततः प्रमाणपञ्चकाविषयत्वाद- भावप्रमाणस्यैव प्रवृत्तिस्तेन चाभाव एव ज्ञायते । भावांशे प्रत्यक्षा- दिप्रमाणपञ्चकस्य व्यापारादिति । अत्र प्रतिविधीयते । यत्तावदु. क्तम्- प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वमशेषज्ञस्येति तदयुक्तं, तबाहक- स्यानुमानस्य सम्भवात् ॥ तथाहि- कश्चित्पुरुषः सकलपदार्थसा. क्षात्कारी। तहणस्वभावत्त्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययत्वात् । यद्यद्रहणस्वभाववे सति प्रक्षीणप्रतिवन्धप्रत्ययं तत्तत्साक्षात्कारि । यथाऽपगततिमिरं लोचनं रूपसाक्षात्कारि ॥ तद्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धप्रत्ययश्च विवादापन्नः कश्चिदिति सकलपदार्थग्रह- णस्वभावत्वं नात्मनोऽसिद्ध चोदनातः सकलपदार्थपरिज्ञानस्यान्य- थायोगादन्धस्येवादर्शादृपप्रतिपत्तेरिति ॥ व्याप्तिज्ञानोत्पत्तिवलाचा- षविषयज्ञानसम्भवः केवलं वैशये विवादः । तत्र चावरणापगम एव कारणं रजोनीहाराद्यावृतार्थज्ञानस्येव तदपगम इति ॥ प्रक्षीण- प्रतिबन्धप्रत्ययत्वं कथमिति चेदुच्यते- दोषावरणे क्वचिन्निर्मुलं प्रलयमुपव्रजतः प्रकृप्यमाणहानिकत्त्वात् । यस्य प्रकृप्यमाणहानिः ·समेवरत्नमालासहितम् .. .. कविनिर्मुल अलयमुपवजाति यथाऽभिपुटपाकापसारितकिट्टका- लिकाबन्तरशत्रहिरङ्गमलद्वयात्मनि हेम्नि मलामिति : निहोसातिश- -यवती चंदोषावरणेः इति ॥ कथः पुनर्विवादाध्यासितस्य ज्ञानस्या- वरण सिद्ध प्रतिपेधस्य विधिपूर्वकत्वात् इति ॥ अनोच्यते- वि- -वादापन्नं ज्ञानं सावरण, विशंदतया खविषयावबोधकत्वाद्रजोनीहा- राद्यन्तरितार्थज्ञानवदिति ॥ न चात्मनोऽमूर्त्तत्वादावारकावृत्त्ययोगः । अमृाया अपि चेतनाशक्तर्मदिरामदनकोद्रवादिभिरावरणोपपत्तेः ।। न चन्द्रियस्य तैरावरणं, इन्द्रियाणामचेतनानामप्यनावृतप्रख्यत्वात् । स्मृत्यादिप्रतिबन्धायोगात् ॥ नापि मनसस्तैरावरणमात्मव्यतिरेकेणा- परस्य मनसो निपेत्स्यमानत्वात्। ततो नामूर्तस्यावरणाभावः । अतो नासिद्धं तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धमत्ययत्वम् | नापि विरुद्धं विपरीतनिश्चिताविनाभावात् । नाप्यनैकान्तिकं देशतः सा- मस्त्येन वा विपक्षे वृत्त्यभावात् । विपरीतार्थोपस्थापकप्रत्यक्षागमास- म्भवान्नकालात्ययापदिष्टत्वम् । नापि सत्प्रतिपक्षं प्रातिपक्षसाधनस्य हेतारभावात् ॥ अथेदमस्त्येव विवादापन्नः पुरुषो नाशेपज्ञो वक्तृ- त्वात्पुरुषत्वात्पाण्यादिमत्वाच । रथ्यापुरुपवदिति ॥ नतेच्चारु वक्तृ. वादेरसम्यग्वेतुत्वात् ।। वक्तृत्वं हि दृष्टेष्टविरुद्धार्थवक्तृत्वं तदविरु- वक्तृत्वं वक्तृत्वसामान्यं वा.गत्यन्तराभावात् ॥ न तावत् प्रथमः ·परीक्षामुखम् पक्षः सिद्धसाध्यतानुषङ्गात् । नापि द्वितीयः पक्षः विरुद्धत्वात् । तदविरुद्धवक्तृत्वं हि ज्ञानातिश्यमन्तरेण नोपपद्यत इति ॥ वक्त- त्वसामान्यमपि विपक्षाविरुद्धत्वान्न प्रकृतसाध्यसाधनायालं, ज्ञान- प्रकर्षे वक्तृत्वापकर्षादर्शनात्प्रत्युत ज्ञानातिशयवतो वचनातिश- यस्यैव सम्भवात् ॥ एतेन पुरुषत्वमपि निरस्त- पुरुषत्वं हि रागा- दिदोपदूषितं, तदा सिद्धसाध्यता, तददूषितं तु विरुद्धं वैराग्यज्ञा- नादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्याशेषज्ञत्वमन्तरेगायोगात् ॥ पुरुषत्वसामा- न्यं तु सन्दिग्धविपशव्यावृत्तिकमिति सिद्धं सकलपदार्थसाक्षात्का-- रित्वं कस्यचित्सुरुषस्य । अतोऽनुमानादिति न प्रमाणपश्चकाविषयत्व- मशेपज्ञस्य ॥ अथामिन्ननुमानेऽर्हतः सर्ववित्त्वमनहतो बा । अनई- तश्चेदर्हद्वाक्यप्रमाणं स्यात् । अर्हतश्चेत्सोऽपि न श्रुत्या सामर्यन वाऽवगन्तुं पार्यते । खशक्त्या दृष्टान्तानुग्रहेण वा हेतोः पक्षान्त- रेऽपि तुल्यवृत्तित्वादिति । तदतत्परेषां स्ववधाय कृत्योत्थापन, एवं विधविशेषप्रश्नस्य सर्वसामान्याभ्युपगमपूर्वकत्वात् । अन्यथा न कस्याप्यशेषज्ञत्वमित्येवं वक्तव्यम् । प्रसिद्धानुमानेऽप्यस्य दोषस्य सम्भवन, जात्युत्तरत्वाच ॥ तथाहि-नित्यः शब्दः प्रत्यभिज्ञाय- मानत्वादित्युक्ते व्यापकः शब्दो नित्यः प्रसाध्यते अव्यापको वा । यद्यव्यापकः तदा व्यापकत्वेनोपकल्प्यमानो न कश्चिदई ·- प्रमेवरत्नमालासहितम् 6 पुष्णाति । अथ व्यापकः सोऽपि न । श्रुत्या सामर्थ्येन वाऽवगम्यते । स्वशक्त्या दृष्टान्तानुग्रहेण वा ।' पक्षान्तरेऽपि तुल्यवृत्तित्वादिति | सिद्धमतो निदोषारसाधनादशेषज्ञत्वमिति ॥ यच्चाभावंप्रमाण- कवलितसत्ताकत्वमशेषज्ञस्येति तदयुक्तमेवानुमानस्य तद्ग्राहकस्य सद्भावे सति प्रमाणपञ्चकाभावमूलम्याभावप्रमाणस्योपस्थापनायोगात् "गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् | मानस नास्ति- ताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षयेति" च भावत्वं दर्शनम् । तथा च कालत्रयत्रिलोकलक्षणवस्नुसद्भावग्रहणेऽन्यत्रान्यता गृहीतस्मरणे च सर्वज्ञनास्तिताज्ञानमभावप्रमाणं युक्तम् । नापरथा ॥ नं च कस्य- चिर्वाग्दशिननिजगत्रिकालज्ञानमुपपद्यते सर्वज्ञम्यातीन्द्रियस्य वा । सर्वतत्त्वं हि चेतोधर्मतयाऽतीन्द्रियं तदपि न प्राकृतपुरुषविषयमिति कथमभावप्रमाणमुदयमासादयेत् ॥ असर्वज्ञस्य तदुत्पादसामग्या असम्भवात् । सम्भवे वा तथाज्ञानुरेव सर्वज्ञत्वमिति । अत्राधुना तदभावसाधनमित्यपि न युक्तं सिद्धसाध्यतानुषंगात् ॥ ततः सिद्धं मुख्यमंतीन्द्रियज्ञानमशेषतो विशदम् । सार्वज्ञज्ञानस्यातीन्द्रियत्त्वाद- श्रुत्यादिदर्शनं तद्रसास्वादनदोषोऽपि परिहृत एव । कथमतीन्द्रिय- ज्ञानस्य वैशयमिति चेत् । यथा सत्यस्वप्नज्ञानस्य भावनाज्ञानस्य चेति । दृश्यते हि भावनावलादतद्देशवस्तुनोऽपि विशददर्शनमिति ।।

·२८ परीक्षामुखम् पिहिते कारागारे तमसि व सूचीमुखारदुर्भद्ये ॥ मयि च निमीलि- तनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तमिति बहुलमुपलम्भात् ॥ ननु च नावर्णविश्लेषादशेषज्ञत्वमपि तु तनुकरणभुवनादिनिमित्तत्वेन । न चात्र तन्वादीनां बुद्धिमध्देतुकत्वमसिद्धमनुमानादेस्तस्य मुप्रसिद्धत्वात् । तथाहि- विमत्यधिकरणभावापन्नं उर्वीपर्वततरुतन्वादिकं बुद्धिम- हेतुकं कार्यत्वादचेतनोपादानत्वात्सन्निवेशविशिष्टत्वाद्वा वसादिव- दिति ॥ आगमोऽपि तदावेदकः श्रूयते- “विश्वतश्चक्षुरुत विश्व- तोमुखी विश्वतोवाहुरुत विश्वतः पात् । सम्बाहुभ्यां धमतिसम्पतर्व- द्यावाभूमी जनयन्देव एकः" तथा व्यासवचनं च " अक्षो जन्तुर- नीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः। ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गवा श्वनमेव वा ॥ १ ॥" न चाचेतनरेव परमाण्वादिकारणः पर्याप्तत्त्वाद्बुद्धि- मतः कारणस्यानर्थक्यम् । अचेतनानां स्वयंकार्योत्पत्ती व्यापारा- योगात्तुर्यादिवत् ॥ न चैवं चेतनस्यापि चेतनान्तरपूर्वकत्वादनवस्था । तस्य सकल पुरुषज्येष्ठत्वान्निरतिशयत्वात्सर्वज्ञत्रीजस्य क्लेशकर्मवि- पाकाशयरपरामृष्टत्वादनादिभूतानश्वरज्ञानसम्भवाच ।। यदाह पत- ञ्जलि:- “॥ केशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषः सर्वज्ञः स पू- उषामपि गुरुः कालेनाविच्छेदादिति च" "ऐधर्यमप्रतिहतं सहनी विगस्तृप्तिनिसर्गनीनता वशितेन्द्रियेषु ।। आत्यन्तिकं सुखमनाव- ·:- अमेयरलमालासहितम् १५ रणा च शक्तिर्ज्ञानं च सर्वविषयं भगवस्तवैव" इत्यवधूतवच- नाच ॥ न चात्र कार्यत्वमसिद्धम् । सावयवलेन कार्यत्वसिद्धः ।। नापि विरुद्धं, विपक्ष एव वृत्त्यभावात् ॥ नाप्यनैकान्तिकं, विपक्षे परमाण्वादावप्रवृत्तेः । प्रतिपक्षसिद्धिनिवन्धनस्य साधनान्तरस्यामा- वान्न प्रकरणसमम् ।। अथ तन्वादिकं बुध्दिमध्देतुकं न भवति हु- टकर्तृकप्रासादादिविलक्षणत्वादाकाशवदित्यत्त्येव प्रतिपक्षसाधनमि- ति । नैतद्युक्तं, हेतोरसिध्दत्वात् । सन्निवेशविशिष्टत्वेन प्रासादादि- समानजातीयत्वेन तन्वादीनामुपलम्भात् ॥ अथ यादृशः प्रासादादी सन्निवेशविशेषो दृष्टो न तादृशस्तन्वादावितिचेन्न सर्वात्मना सहश- स्य कस्यचिदप्यभावात् । सातिशयसनिवेशो हि सातिशयं कर्त्तार गमयति प्रासादादिवत् । न च दृष्टकर्तृकत्वादृष्टकर्तृकत्वाभ्यां बुद्धि- मन्निमित्तेतरत्वसिध्दिः । कृतिममणिमुक्ताफलादिमियभिचारात् ॥ एतेनाचेतनोपादानत्वादिकमपि समर्थितमिति सूक्तं बुद्धिमद्धेतुकत्वं ततश्च सर्ववेदित्वमिति ॥ तदेतत्सर्वमनुमानमुद्रादविणदरिद्रवचन- मव कार्यत्वादेरसम्यग्घेतुत्वेन तजनितज्ञानस्य मिथ्यारूपत्वात् ।। तथाहि- कार्यत्वं स्वकारणसत्तासमवायः स्यादभूत्वाभावित्वमक्रि- यादर्शिनोऽपि कृतबुध्द्युत्पादकत्वं. कारणव्यापारानुविधायित्वं वा स्यांगत्यन्तराभावात् । अधाधः पक्षस्तदा योगिनामशेषकर्मक्षय प- ·१० परीक्षामुखम्.. क्षान्तःपातिनि हेतौ कार्यत्वलक्षणस्याप्रवृत्ते गासिद्धत्वम् ॥ न क तत्र सत्तासमवायः स्वकारणसमवायो वा समस्ति, तत्प्रसयस्य प्र. ध्वंसरूपत्वेन सत्तासमवाययोरभावात् सत्ताया द्रध्यगुणक्रियाधार- त्वाभ्यनुज्ञानात् समवायस्य च परैर्द्रव्यादिपञ्चपदार्थवृत्तित्वाम्युपग- मात् ।। अथाभावपरित्यागेन भावस्यैव विवादाच्यासितस्य पक्षीक- रणान्नाय दोपः प्रवेशभागिति चेत्-तहि मुक्यर्थिनां तदर्थमीश्व- राराधनमनर्थकमेव स्यात् । तत्र तस्याकिञ्चित्करत्वात् सत्तास- बायस्य विचारमधिरोहनः शतधा विशीर्यमाणत्वात् त्वरूपासिद्धं च कार्यत्वम् ॥ स हि समुत्पन्नानां भवेदुत्पद्यमानानां वा । यद्युत्पन्ना- नां, सतामसतां वा । न तावदसतां ख़रविषाणादेरपि तत्प्रसङ्गात् । सतां चेत् सत्तासमवायात्स्वतो वा । न तावत्सत्तासमवायादनव- स्थाप्रसङ्गात् प्रागुक्तविकल्पद्वयाऽनतिवृत्तेः । स्वतःसतां तु सत्ता- समवायानर्थक्यम् । अथोत्पद्यमानानां सत्तासम्बधो निष्ठासम्बन्धयो- रेककालत्वाभ्युपगमादिति मतम् । तदा सत्तासम्बन्ध उत्पादाद्भिन्नः किं वा अभिन्न इति। यदि भिन्नरतदोत्पत्तेरसत्त्वाविशेषादुत्पत्त्यभाव- योः किंकृतो. भेदः । अथोत्पत्तिसमाक्रान्तवंस्तुसत्त्वेनोत्सत्तिरपि तथा व्यपदिश्यते इति मतम् । तदपि अतिजाब्यवल्गितमेव । उत्पत्ति- सत्त्वपतिविवादे वस्तुसत्त्वस्यातिदुर्घटत्वात् ॥ इतरेतराश्रयदोपश्च । ma ·अमेयानमालासहितम् इत्युत्पत्तिसत्त्वे वस्तुनि तदेककालीनसत्तासम्बन्धविरामस्तबरामेल तत्रत्यसत्त्वेनोत्पत्तिसत्त्वनिश्चय इति । अौतद्दोपपरिजिहीर्षया त- योरैवयमभ्यनुज्ञायते, तर्हि तत्सम्बध एव कार्यसमिति । ततो.. द्धिमद्धेतुकत्त्वे गगनादिमिरनेकान्तः:॥ एतेन ,स्वकारणसम्बन्धोऽप्ति चिन्तितः ॥ अथोभयसम्बन्धी कार्यत्वमिति: मतिः:सापि न युक्ता । तत्सम्बन्धस्यापि कादाचित्कृत्त्वे. समवायस्यानित्यत्वप्रसनात टादिवत् अकादाचित्कृत्त्वे सर्वदोपलम्भप्रसङ्गः ॥ अथ वस्तुत्पादक- कारणानां सन्निधानाभावान्न सर्वदोपलम्भप्रसङ्गः ॥ ननु वस्तूत्पत्य- थै कारणान्तं व्यापारः । उत्पादश्च खकारणसत्तासमवायः स व सर्वदाप्यस्ति, इति तदर्थ कारणोपादानमनर्थकमेव स्यात् ।। अभि- न्यक्तथै तदुपादानमित्यपि वात्त. वस्तूत्पादापेक्षया अभिव्यक्तरखट- नात् । वस्त्वपेक्षयाऽभिव्यक्ती कारणसम्पातात्मागपि कार्यवस्तुसद्धा- चप्रसङ्गात् । तल्लक्षणत्वाद्वस्तुसत्त्वस्य : प्राक् सत एव हि केनचित् प्रतिरोहितस्यामिन्यञ्जकेनाभिव्यक्तिम्तमस्तिरोहितस्य :वटस्येव प्रदी- पादिनेति । तन्नाभिव्यक्त्यथै कारणोपादान युक्तं, तन्न स्वकारणस- तासम्बन्धः कार्यत्वम् । नाप्यभूत्त्वाभावित्वम् । तस्यापि विचारास- हत्वात् । अमूत्वाभावित्वं हि भिन्नकालाक्रियाद्वयाधिकरणभूते कं- तरि सिद्ध सिद्धिमध्यास्ते । क्त्वान्तपदविशेषितवाक्यार्थत्वादुक्तता ·परीक्षामुखम् अतीत्यादिवास्वार्थवत् ॥ न चाल भवनाभवनयोराधारभूतस्य क- तुरनुभवोऽस्ति । अभवनाधारस्याविद्यमानत्वेन भवनाधारस्य च वि- धमानतया भावाभावयोरेकाश्रयविरोवात् । अविरोधच तयोः पर्या- यमाणैव भेदो न वास्तव इति॥ अस्तु वा यथाकथंनिदभृत्वाभावितं. तथापि तन्वादौ सर्ववानभ्युपगमाद्भागासिद्धम् । न हि महीमहीव- गंजपारारामादयः प्रागभृत्वाभवन्तोऽभ्युपगम्यन्ते परैः । तेषां तैः सर्वदावस्थानाभ्युपगमात् ॥ अथ सावयवत्त्वेन तेषामपि सादित्वं प्रसाध्यते, तदप्यशिक्षितलक्षितम् । अवयवेगु वृत्तेरवयवैरारभ्यतेन च सावयवत्वानुपपत्तेः ।। प्रथमपक्षे सावयवसामान्येनानेकान्तात् । द्वितीयपक्षे साध्यांविशिष्टत्वात् ।। अथ सन्निवेश एव सावयवत्वं तंच घटादिवत् पृथिव्यादावुपलभ्यते इत्यभृत्वामावित्वमभिधीयते नदयपेशलम् । सन्निवेशस्यापि विचारासहलात् ।। स खवयवस- बन्धो.मवेंद्रचनाविशेषो वा। यद्यवयवसम्बधस्तदा गगनादिना- नेकान्तः सकलमूर्तिमद्रव्यसंयोगनिवन्धनप्रदेशनानात्वस्यसद्भावान् । अधोपचरिता एव तत्र प्रदेशा इति चेत् तर्हि सकल मूर्तिमट्टव्य- सम्बन्धस्याप्युपचरितत्वात्सर्वगतत्वमप्युपचरितं स्यात् । श्रोत्रस्या- थक्रियाकारितं च न स्वात् । उपचरितप्रदेशरूपत्वात् ॥ धर्मा- दिना संस्काराततः सत्ययुक्तम् । उपचरितस्यासपम्य तेनोपकारा- ·ममेवरत्नमालासहितम् 'भोगात्। खरविषाणस्येव ततो न किश्चिदेतत् ।। अथ रचनाविशे. "पस्तदा परम्प्रतिभागासिद्धत्वं तदवस्थमेवेति नाभूत्वाभावित्वं वि. चार सहते ॥ नाप्यक्रियादर्शिनोऽपि कृतबुध्धुत्पादकत्वम् । तद्धि तसमयस्याकृतसमयस्य वा भवेत् ॥ कृतसमयस्य चेत् गगनादे- रवि बुद्धिमद्धे तुकत्वं स्यात् । तत्रापि खननोत्सेचनात् कृतमितिगृ. होतसङ्केतस्य कृतबुद्धिसम्मवात् । सा मिथ्येति चेत् भवदीयापि किं न स्यात् । वाधासद्भावस्य प्रतिप्रमाणविरोधस्य चान्यत्रापि समा- नत्वात् । प्रत्यक्षेणोभयत्रापि कर्तुरग्रहणात् || क्षित्यादिकं बुद्धिम- दंतुकं न भवति अस्मदाद्यनवग्राह्यपरिमाणाधारत्त्वात् गगनादिव- दिति प्रमाणस्य साधारणत्वात । तन्न कृतसमयस्य कृतबुध्धुत्पाद- ऋत्वम् ॥ नाप्यकृतसमयस्याऽसिद्धत्वादविप्रतिपत्तिप्रसङ्गाच्च ॥ का- रणव्यापारानुविधायित्वं च कारणमात्रापेक्षया यदीप्यते तदा विरुद्धं साधनम् । कारणविशेषापेक्षया चेदितरेतराश्रयत्वम् | सिद्धे हि का- रणविशेषे बुद्धिमति तदपेक्षया कारणव्यापारानुविधायित्वं कार्य- त्वम् । ततस्तद्विशेषसिद्धिरिति सन्निवेशविशिष्टत्वमचेतनोपादानत्वं ओक्तदोषदुष्टत्वान्न पृथक् चित्त्यते । स्वरूपभागासिध्दत्वादेस्तत्रा: पि सुलभत्वात् ।। विरुध्दाश्चामी हेतवो दृष्टन्तानुग्रहेण सशरीरास: इपूर्वकत्वसाधनात् । न धूमात्प.वानुमानेऽप्ययं दोषः । तत्र ता- ·परीक्षा पादिविशेषाधाराममात्रबसबम्य दर्शनान् । नैक्मत्र बनासर्वज्ञकर्तृविशेषाधिकरणउत्सामान्वेन कार्यत्वस्य व्याप्तिः ॐ वनस्य ऋतुंरतोऽनुमानाप्रागसिदत्वात् ।। व्यमित्राविणश्चामी हेड- ब बुद्धिमत्कारणमन्तरेणापि विलादीनां प्राइमावसम्भवात् ।। मृप्ताद्यवसायामबुदिपूर्वकत्यापि कार्यस्य दर्शनात् ।। तदवश्य ड- वापि मान्य कारणमित्यति मुग्धविलसितं, तड्यनारस्याप्यसम्म- बादशरीरत्वात् ।। ज्ञानमात्रेण कार्यकारित्वावटनादिच्छापयनको शरीरामावेऽसन्भवाचदसम्भवश्च पुसतनर्विन्तरेगाभिहित आतर:- दादा। अतः पुनरत्र नोचते ॥ यच नहेअरस्य क्लेशादिमिन रपरामृष्टत्वं निरतिशयत्वमैश्वर्याधुक्त्वं चत्मबनवि गगनाजर- रमन्यावर्णनमिव निर्विषयत्वादुपेक्षामहति । ततो न महेश्वरस्याके मजतम् । नापि बम्हणः । तस्यापि सन्नावावेदनमा मावान् ॥ न तावत्प्रत्यक्ष दावेदकमविप्रतिपत्तिप्रसङ्गात् ।। न चानुमानमविनाभाचिलिकामावान । ननु प्रत्यक्षं नाहकमरत्वे ज, भझिविनकालनानन्तरं निर्विकल्पकस्य सन्मानविधिविषयक रत्तेः । सत्तायाश्च परमब्रह्मरूपत्वात् ।। तथात्रोक्तम्- अधि मालोचनाजानं प्रथमं निर्विकल्यनम् । बालमुन्नादिविज्ञानसतनं घुब्दवस्तुबम् ।। नत्र विधिवत् परम्परच्यावृत्तिरप्यन्यनतः प्रतीत ·प्रमेयरनमालासहितम् इति द्वैतसिद्धिः । तत्य निषेधाविषयवात् । तथाचोक्तम् । आहु- विधातृप्रत्यक्षं न निषेधृविपश्चितः । नैकत्वे. आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रवाध्यते ॥ अनुमानादपि तत्सद्भावो विमान्यत एव । तथाहि- आमारामादयः पदार्थाः प्रतिमासान्तःप्रविष्टाः प्रतिभासमानत्वात् । यत्प्रतिभासते तत्पतिमासान्तःप्रविष्टम् | यथा प्रतिमासस्वरूपं प्र. तिभासन्ते च विवादापन्ना इति ॥ तदागमानामपि पुरुष एवेदं य- तं यच्च भान्यमिति बहुलमुपलम्भात् । सर्व वै खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ।। आरामं तस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन ।। इति श्रुतेश्च ॥ ननु परमब्रह्मण एव परमार्थसत्त्वे कथं घटादिभेदोऽव- भासत इति न चोयम् । सर्वस्यापि तद्विवर्ततयावभासनात् । न चा- -शेषभेदस्य तद्विवर्तत्वमसिद्ध प्रमाणप्रसिद्धत्वात् । तथाहि- विवा- दाध्यासितं विश्वमेककारणāवकमेकरूपान्वितत्वात् । घटघटीस- रावोदञ्चनादीनां मृदूपान्वितानां यथा मृदेककारणपूर्वकत्वं सद्रूपे- गणान्वितं च निखिलं वस्त्विति । तथाऽऽगमोऽप्यस्ति- "ऊर्णनाभ इवांशूनां चन्द्रकान्त इवाम्भसाम् । प्ररोहाणामिव प्लक्षः स हेतुः सर्व- जन्मिनामिति ॥ १ ॥ तदेतन्मदिरारसास्वादगद्गदोदितमिव मद- -नकोद्रवाद्युपयोगजनितव्यामोहमुग्धविलसितमिव निखिलमवभासते विचारासहत्वात् ।। तथा हि-यत्प्रत्यक्षसत्ताविषयत्वममिहितं तत्र ·४६ परीक्षामुखम् । किं निर्विशेषसत्ताविषयत्त्वं सविशेषसत्तावबोधकत्वम् वा । न ता- वत्पौरस्त्यः पक्षः । सत्तायाः सामान्यरूपत्वात् । विशेषनिरपेक्षत- याऽनवभासनात् । शाबलयादिविशेपानवमासने गोत्त्वाऽनवभास- नवत् ॥ निर्विशेषं हि सामान्यं भवेच्छशविषाणवदित्यभिधानात् ।। सामान्यरूपत्वं च सत्तायाः सत्सदित्यन्वयवुद्धिविपयत्वेन सुप्रसिद्ध- मेव ॥ अथ पाश्चात्यः पक्षः कक्षीक्रियते, तदा न परमपुरुषसिद्धिः । परस्परव्यावृत्ताकारविशेषाणामध्यक्षतोऽवभासनात् । यदपि साध-- नमभ्यधायि प्रतिभासमानत्वं तदपि न साधु, विचारासहत्वान् ।। तथाहि प्रतिभासमानत्वं स्वतः परतो वा. | न तावत्स्वतोऽसिद्धत्वान ! परतश्चेद्विरुद्धम् । परतः प्रतिभासमानत्वं हि परं विना नोपपद्यत प्रतिभासनमात्रमपि न सिद्धिमधिवसति । तस्य तद्विशेषणान्तरीय- कत्वातद्विशेषाभ्युपगमे च द्वैतप्रसक्तिः ॥ किञ्च धर्मिहेतुदृष्टान्ता अनुमानोपायभूताः प्रतिभासन्ते न वेति । प्रथमपक्षे प्रतिभासान्तः- प्रविष्टाः प्रतिभासवहिर्भूता वा । यद्याद्यः पक्षस्तदा साध्यान्तःपाति. त्वान्न ततोऽनुमानम् । तद्वहि वे तैरव हेतोय॑भिचारः॥ अप्र- तिभासमानत्वेऽपि तद्वयवस्थाभावात् ततो नानुमानमिति ॥ अथानाद्यविद्याविजृम्भितत्वात्सर्वमेतदसम्बद्धमित्यनल्पतमोविलसितम्। अविद्यायामप्युक्तदोषानुपङ्गात् । सकलविकल्पविकलत्वात्तस्या नै ·४७ पमेयरलमालासहितम् दोष इत्यप्यतिमुग्धभाषितम् । केनापि रूपेण तस्याः प्रतिभासांभावे तस्वरूपानवधारणात् ।। अपरमप्यत्र विस्तरेण देवागमालङ्कारे न्तितामति नेह प्रतन्यते ॥ यच्च परमब्रम्हविवर्त्तत्त्वमखिलभेदाना- मित्युक्तं । तत्राप्येकरूपणान्विततं हेतुरन्यत्रान्वीयमानद्वयावि- नामावित्वेन पुरुषाद्वैतं प्रतिबध्नातीनि स्वेष्टविघातकारित्वाद्विरुद्धः । अन्वितत्वमेकहेतुके घटादावनेकहेतुके स्तम्भकुम्भाम्भोरुहादाव- प्युपलभ्यत इत्यनैकान्तिकश्च । किमर्थं चेदं कार्यमसौ विदधाति? अन्येन प्रयुक्तत्वात् कृपावशात् क्रीडावशात् स्वभावाद्वा अन्येन प्रयुक्तत्वे स्वातन्त्र्यहानिद्वैतप्रसङ्गश्च । कृपावशादिति नोत्तरम् । कृपायां दुःखिनामकारुणप्रसङ्गात् । परोपकारकरणनिष्ठत्वात्तस्याः सृष्टेः प्रागनुकम्पाविषयप्राणिनामभावाच्च न सा युज्यते । कृपापर- स्य प्रलयविधानायोगाच्च ॥ अदृष्टवशात्तद्विधाने स्वातन्त्र्यहानिः कृ- पापरस्य पीडाकारणादृष्टव्यपेक्षायोगाच्च ॥ क्रीडावशात्प्रवृत्तौ न प्रभुत्वं कीडोपायव्यपेक्षणाद्वालकवत् । क्रीडोपायस्य तत्साध्यस्य च युगपदुत्पत्तिप्रसङ्गश्च । सति समर्थे कारणे कार्यस्यावश्यम्भावात् । अन्यथा क्रमेण पि सा ततो न स्यात् ॥ अथ स्वभावादसौ जग- निर्मिनोति यथाग्निर्दहति वायुर्वातीति मतं, तदपि बालभाषितमेव पूर्वोक्तदोषानिवृत्तेः ॥ तथाहि- क्रमवर्तिविवर्तजातमखिलमपि युग-

·४८.
परीक्षामुखम्.
पदुत्पद्येत । अपेक्षणीयस्य सहकारिणोऽपि तत्साध्यत्वेन योगपर-
सम्भवात् उदाहरणवैपम्यं च । वन्हयादेः कादाचित्कस्वहेतुजकि
तस्य नियतशक्त्यात्मकत्वोपपत्तेरन्यत्र नित्यच्यापिसमर्थकस्वभावा-
रणजन्यत्वेन देशकालप्रतिनियमस्य कार्ये दुरुपपादात् ॥ तदेवं त्र-
ह्मणोऽसिद्धौ वेदानां तत्सुप्तप्रबुद्धावस्थात्वप्रतिपादनं परमपुरुषाम्य-
महाभूतनिःश्वसिताभिधानं च गगनारविन्दमकरन्दव्यावर्णनवदनद-
धेयाविषयत्वाइंपेक्षामर्हति ॥ यच्चागमः प्रमाणं "सर्व वै रु-
ल्विदं ब्रह्मेत्यादि" "ऊर्णनाम इत्यादि च तत्सर्वमुक्तविधिना
अद्वैतविरोधीति नावकाशं लभते ॥ न चापौरुषेय आगमोऽस्तीत्यरे
प्रपञ्चयिप्यते । तस्मान्न पुरुषोत्तमोऽपि विचारणां प्राञ्चति ।।
प्रत्यक्षतरभेदभिन्नममलं मानं द्विधैवोदितम् ।
देवैर्दीप्तगुणैर्विचार्य विधिवत्संख्याततेः संग्रहात् ।।
मानानामिति तद्दिगप्यमिहितं श्रीरतनन्द्यान्हयै-1
स्तद्व्याख्यानमदो विशुद्धधिषणैर्बोद्धव्यमव्याहतम् ॥ ६॥
मुख्यसंव्यवहाराभ्यां प्रत्यक्षमुपदर्शितम् ।
देवोक्तमुपजीवद्भिः सूरिभिाषितं मया ॥ २ ॥
इनि परीक्षामुखत्य लघुतृतौ द्वितीयः समुदेशः ॥ २ ॥

·- अमेयरत्नमालासहितम् ४९ अथेदानीमुद्दिष्टे प्रत्यक्षतरभेदेन प्रमाणद्वित्वे प्रथमभेदं व्या- ख्याय, इतरद्वयाचष्टे- ॥ परोक्षमितरदिति ।। १ ।। उक्तप्रतिपक्षमितरच्छब्दो ब्रूते । ततः प्रत्यक्षादितरदिति लभ्य- ते, तच्च परोक्षमिति ।। तस्य च सामग्रीस्वरूपे निरूपयन्नाह- प्रत्यक्षादिनिमित्तं स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानागमभेदमिति २ प्रत्यक्षादिनिमित्तमित्यत्रादिशब्देन परोक्षमपि गृह्यते । तच्च य- थावसरं निरूपयिष्यते ॥ प्रत्यक्षादिनिमित्तं यस्य इति विग्रहः ।। स्मृत्यादिषु द्वंद्वः ।। ते भेदा यस्य इति विग्रहः । तत्र स्मृति क्रम- प्राप्तां दर्शयन्नाह- ॥ संस्कारोद्धोधनिवन्धना तदित्याकारा स्मृतिरिति ॥ ३ ॥ संस्कारस्योद्बोधः प्राकट्यं स निबन्धनं यस्याः सा तथोक्ता । तदित्याकारा तदित्युल्लेखिनी, एवम्भूता स्मृतिर्भवतीति शेषः ॥ उ- दाहरणमाह- ॥ स देवदत्तो यथेति ॥ ४ ॥ प्रत्यभिज्ञान प्राप्तकालमाह- ॥ दर्शनस्मरणकारण सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानम् । तदे- वेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रतियोगीत्यादि ॥ ५ ॥ - . - ·६० परीक्षामुखम् अत्र दर्शनस्मरणकारणकत्त्वात् सादृश्यादिविषयस्यापि प्रत्य- भिज्ञानत्त्वमुक्तम् । येषां तु सादृश्यविपयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां वैलक्षण्यादिविपयं प्रमाणान्तरमनुपज्येत ॥ तथा चोक्तम्- "॥ उपमानं प्रसिद्धार्थसाधर्म्यात्साध्यसाधनम् । तद्वैधात्प्रमाण किं स्यात्संज्ञिप्रतिपादनम् ॥ १ ॥ इदमल्यं महर्रमासन्नं प्रांशु नै ति वा । व्यपेक्षातः समक्षेऽर्थे विकल्पः साधनान्तरमिति ॥ २ ॥ एषां क्रमेणोदाहरणं दर्शयन्नाह- यथा स एवायं देवदत्तः॥६॥ गोसदृशो गत्रयः ॥७॥ गोविलक्षणो महिपः ॥ ८॥ इदमस्मादरम् ॥१॥ वृक्षोऽयमित्यादि ॥ १० ॥ आदिशब्देन- " पयोम्बुभेदी हंसः स्यात् पट्पादैर्भमरः स्मृतः ॥ सप्तपर्णैस्तु तत्त्वज्ञैर्विज्ञेयो विषमच्छदः ॥ १ ॥ पञ्चवर्ण मवेदन मेचकारव्यं पृथुस्तनी ॥ युवतिश्चैकशृशोऽपि गण्डकः परिकीर्तितः ॥ २॥ शरभोऽप्यष्टभिः पादैः सिंहश्चारुसटान्वितः ॥ इत्येवमादिशब्दश्रवणात्तथाविधानेव मरालादीनवलोक्य तथा सत्यापयति यदा तदा तरसङ्कलनमपि प्रत्यभिज्ञानमुक्तं, दर्शनस्म- रणकारणत्वाविशेषात् ॥ परेषां तु तत्प्रमाणान्तरमेवोपपद्यते उप- मानादौ तस्यान्तावाभावात् । अथोहोऽवसरमाप्त इत्याह- ·प्रमेयरलमालासहितम् ५१ । उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः ॥ ११ ।। ॥ इदमस्मिन्सत्येव भवत्यसति न भवत्येवेति च ॥ १२ ॥ उपलम्भः प्रमाणमात्रमत्र गृह्यते । यदि प्रत्यक्षमेवोपलम्मशब्दे- नोच्यते तदा साधनेष्वनुमेयेषु व्याप्तिज्ञानं न स्यात् ।। अथ व्या- प्तिः सर्वोपसंहारेण प्रतीयते, सा कथमतीन्द्रियस्य साधनस्याती- न्द्रियेण साध्येन भवेदिति । नैवं प्रत्यक्षविषयेष्विवानुमानविष- येप्वपि व्याप्तेरविरोधात् ॥ तज्ञानस्याप्रत्यक्षत्त्वाभ्युपगमात् ।। उदाहरणमाह- ॥ यथानावेव धूमस्तदभावे न भवत्येवेति च ॥ १३ ॥ इदानीमनुमानं क्रमाःतमिति तल्लक्षणमाह- साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ।। १४ ।। साधनस्य लक्षणमाह- ॥ साध्याविनामावित्वेन निश्चितो हेतुः ।। १५ ।। ननु त्रैरूप्यमेव हेतोर्लक्षणं, नस्मिन्सत्येव हेतोरसिद्धादिदोष परिहारोपपतेः । तथाहि- पक्षधर्मत्वप्रसिद्धत्वन्यवच्छेदार्थममि- धीयते । सपक्षे सत्त्वं तु विरुद्धत्त्वापनोदार्थम् । विपक्षे चासत्त्व- मेवानैकान्तिक ज्युदासार्थमिति ॥ तदुक्तम् । “हेतोस्त्रिप्वपि- रूपेषु निर्णयस्तेन वर्णितः। असिद्धविपरीतार्थव्यमिचारिविपक्षत: - ..

·५२ परीक्षामुखम् इति ॥ १॥ तदयुक्तं-- अविनामाव नियमनिश्चयादेव दोष. जयपरिहारोपपत्तेः। अविनाभावो ह्यन्यथानुपपन्नत्त्वं, तच्चाति- द्धस्य न सम्भवत्येव । अन्यथानुपपन्नत्वमसिध्दस्य न सिध्धती- त्यमिधानात् ॥ नापि विरुद्धस्य तल्लक्षणत्वोपपत्तिविपरीतनिश्चिता- विनाभाविनि यथोक्तसाध्याविनाभावनियमलक्षणस्यानुपपत्तेविरो- घात् ॥ व्यभिचारिण्यपि न प्रकृतलक्षणावकाशः । तत एव त- तोऽन्यथाऽनुपपत्तिरेव श्रेयसी । न त्रिरूपतः । तस्यां सत्यामपि यथोक्तलक्षणाभावे हेतोर्गमकत्वादर्शनात् || तथाहि- स श्याम- स्तत्पुत्रत्वादितरतत्पुलवदित्यत्र त्रैरूप्यसम्भवेऽपि वै गमकत्वमुप- लक्ष्यते। अथ विपक्षाघ्यावृत्तिनियमवती तत न दृश्यते । ततो न गमकत्वमिति । तदपि मुग्धविलसितमेव । तस्या एवाविना. भावरूपत्वात् ॥ इतररूपसद्भावेऽपि तदभावे हेतोः स्वसाध्यसिद्धि- प्रति गमकत्वानिष्टौ सैव प्रधानं लक्षणमगमुपलक्षणीयमिति ॥ तत्सद्भावे चेतररूपद्वयनिरपेक्षतया गमकत्वोपपत्तेश्च । यथा सन्त्य- द्वैतवादिनोऽपि प्रमाणानिष्टानिष्ट साधनदूषणाऽन्यथाऽनुपपत्तेः । न- चाल पक्षधर्मत्वं सपक्षान्वयो वाऽस्ति । केवलमविनाभावमाण गमकत्वंप्रतीतः ॥ यदप्यपरमुक्तं परैः पक्षधर्मताभावेऽपि काकस्य कार्यावलः प्रासाद इत्यस्यापि गमकत्वापत्तिरिति तदप्यनेन ·प्रमेयरलमालासहितम् ५३ निरस्तम् ॥ अन्यथानुपपत्तिबलेनैव पक्षधर्मस्यापि साधुत्त्वाम्युपग- मात् ।। न चेह साऽस्ति । ततोऽविनाभाव एव हेतोः प्रधानं लक्ष- णमभ्युपगन्तव्यम् । तस्मिन्सत्यसति त्रिलक्षणत्त्वेऽपि हेतोर्गमकत्व. दर्शनादिति न रूप्यं हेतुलक्षणमव्यापकत्वात् ॥ सर्वेषां क्षणिक- वे साध्ये सत्त्वादेः साधनस्य सपक्षे सतोऽपि स्वयं सौगतैर्गमक- स्वाभ्युपगमात् ॥ एतेन पञ्चलक्षणत्त्वमपि योगपरिकल्पितं न हेतो. रुपपत्तिमियीत्यभिहितं वोद्धव्यम् । पक्षधर्मत्वे सत्यन्वयन्यतिरे- काववाधितविषयत्त्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चलक्षणानि, तेषामप्य- विनाभावप्रपञ्चतैवावाधितविषयस्याविनाभावायोगात् । सत्प्रतिप- क्षस्येवेति साध्याभासविषयत्त्वेनासम्यग्घेतुत्वाच ॥ यथोक्तपसविष- यत्वाभावात्तदोषेणैव दुष्टत्वात् । अतः स्थितं साध्याविनामावित्वेन निश्चितो हेतुरिति || इदानीमविनाभावभेदं दर्शयन्नाह- ॥ सहक्रमभावनियमोऽविनाभावः ॥ १६ ॥ तत सहभावनियमस्य विषयं दर्शयन्नाह- । सहचारिणोाप्यव्यापकयोश्च सहभावः ॥ १७ ॥ सहचारिणो रूपरसंयोाप्यव्यापकयोश्च वृक्षत्वशिंशपात्वयो- रिति । सप्तम्या विषयो निर्दिष्टः ॥ क्रमभावनियमस्य विपयं द- र्शयन्नाह- - ·५४ - परीक्षामुखम् ॥ पूर्वोत्तरचारिणोः कार्यकारणयोश्च क्रमभावः ॥ १८ ॥ पूर्वोत्तरचारिणोः कृत्तिकोदयशकटोदययोः कार्यकारणयोश्च धूमधूमध्वजयोः क्रमभावः । नन्वेवम्भूतस्याविनाभावत्य न प्रत्य- क्षेण ग्रहणं, तस्य सन्निहितविषयत्वात् ॥ नाप्यनुमानेन, प्रकृता- परानुमानकल्पनायामितरेतराश्रयत्वानवस्यावतारात् ॥ आगमादे- रपि भिन्नविपयत्वेन सुप्रसिद्धत्वान्न ततोऽपि तत्प्रतिपत्तिरित्यारेका- यामाह- ॥ तत्तिन्निर्णयः ॥ १९॥ तोद्यथोक्तलक्षणादूहात्तनिर्णय इति ।। अथेदानी साध्यलक्ष- णमाह- ।। इष्टपबाधितमसिद्धं साध्यम् ।। २० ॥ अत्रापरे दृपणमाचक्षते- आसनशयनभोजनयाननिधुवनादे- रपीटत्त्वात्तदपि साध्यमनुपज्यत इति । तेऽप्यतिनालिशा अप्रस्तु- तपलापित्वात् ॥ अत्र हि साधनमधिक्रियते । तेन साधनविषयत्वे-- नेप्सितमिष्टमुच्यते ॥ इदानीं स्वाभिहितसाध्यलक्षणस्य विशेषणानि सफलयन्नसिद्धविशेषणं समर्थयितुमाह- ।। सन्दिग्धविपर्यस्ताव्युत्पन्नानां साध्यत्वं यथा स्यादित्यसिध्दमदम् ।। २१ ।। 4

·प्रमेयरत्नमालासहितम्
तत्र सन्दिग्धं स्थाणुवापुरुषा वेत्यनवधारणनामेयकोटिपरामार्श-
संशयाकलितं वस्तु उच्यते ॥ विपर्यस्तं तु विपरीतावभासिविपर्यः
यज्ञानविषयभूतं रजतादि ॥ अव्युत्पन्नं तु नामजातिसंख्यादिवि-
शेषापरिज्ञानेनानितिविषयानध्यवसायग्राह्यम् ।। एषां साध्यत्वप्र-
तिपादनार्थमसिद्धपदोपादानमित्यर्थः । अधुनेष्टावाधितविशेषणद्वय-
स्य साफल्यं दर्शयन्नाह-
॥ अनिष्टाध्यक्षादिवाधितयोः साध्यत्वं माभू-
दितीष्टाबाधितवचनम् ॥ २२ ।।
अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः प्रत्यक्षादिबाधितश्चाश्रावण-
त्वादिः । आदिशढेनानुमानागमलोकस्ववचनवाधितानां ग्रहणम् ।
तदुदाहरणं चाकिश्चित्करस्य हेत्वाभासस्य निरूपणावसरे स्वयमेव
अन्थकारः प्रपञ्चयिष्यतीत्युपरम्यते ॥ तत्रासिद्धपदं प्रतिवाद्यपेक्ष-
यैव, इष्टपदं तु वाद्यवेक्षयेति विशेषमुपदयितुमाह-
॥ नचा सिद्धवदिष्टं प्रतिवादिनः ।। २३ ।।
अयमर्थ:- न हि सर्व सर्वापेक्षया विशेषणमपि तु किञ्चित्कम-
म्युद्दिश्य भवतीति । असिद्धवदिति व्यतिरेकमुखेनोदाहरणम् ।
यथा असिद्ध प्रतिवाद्यपेक्षया न तथेष्टमित्यर्थः । कुत एतदित्याह--
॥ प्रत्यायनाय हीच्छा वक्तुरेव ॥ २४ ॥

·- परीक्षामुखम् इच्छायाः खलु विषयीकृतमिष्टमुच्यते । प्रत्यायनाय हीच्छा वक्तुरेवेति ॥ तच्च साध्यं धर्मः किं वा तद्विशिष्टो धर्माति प्रश्न तद्भेदं दर्शयन्नाह- ॥ साध्यं धर्मः कचित्तद्विशिष्टो वा धर्माति ॥ २५ ॥ सोपस्काराणि वाक्यानि भवन्ति । ततोऽयमों लभ्यते- व्या- प्तिकालापेक्षया तु साध्यं धर्मः । क्वचित्प्रयोगकालापेक्षया तु तद्वि- शिष्टो धर्मी साध्यः ॥ अस्यैव धर्मिगो नामान्तरमाह- ॥ पक्ष इति यावत् ।। २६ ॥ ननु धर्मर्मिसमुदायः पक्ष इति पक्षस्वरूपस्य पुरातनैर्निरूपि- तत्वाद्धर्मिणस्तद्वचने कथं न राद्धान्तविरोध इति ॥ नैवं- साध्य- धर्माधारतया विशेषितस्य धर्मिणः पक्षत्ववचनेऽपि दोषानवकाशात् । रचनावैचिच्यमात्रेण तात्पर्यस्यानिराकृतत्वालिद्धान्ताविरोधात् । अत्राह सौगतः भवतु नाम धर्मी पक्षव्यपदेशभाक् तथापि सविक- ल्पबुद्धौ परिवर्तमान एव न वास्तवः । सर्व एवानुमानानुमेय- व्यवहारो बुध्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन वहिःसदसत्वमपेक्षत इत्याभि- धानादिति तन्निरासार्थमाह- ॥ प्रसिद्धो धर्माति ॥ २७ ॥ अयमर्थः- नेयं विकल्पबुद्धिर्बहिरन्तर्वा नासादितालम्बनभावा - ·प्रमेयरत्नमालासहितम् धर्मिणं व्यवस्थापयति । तदवास्तवत्वेन तदाधारसाध्यसाधनयोरपि वास्तवत्वानुपपत्तेस्तबुद्धेः पारंपर्येणापि वस्तुव्यवस्थानिवन्धनत्त्वा- योगात् । ततो विकल्पेनान्येन वा व्यवस्थापितः पर्वतादिविषयभावं भजन्नेव धर्मितां प्रतिपद्यत इति स्थितं प्रसिद्धो धर्मीति । तत्प्रसि- द्धिश्च क्वचिद्विकल्पतः क्वचित्प्रमाणतः क्वचिच्चोभयत इति नैकान्तेन विकल्पाधिरूढत्व प्रमाणप्रसिद्धत्य वा धमित्वम् ।। ननु धर्मिणो विकल्पात्प्रतिपत्ती किं तव साध्यमित्याशङ्कायामाह- ॥ विकल्पसिद्ध तस्मिन्सत्तेतरे साध्ये ।। २८ ।। तस्मिन्धर्मिणि विकल्पसिद्ध सत्ता च तदपेक्षयेतराऽसत्ता च ते द्धे अपि साध्ये सुनिर्णितासम्भवबाधकप्रमाणबलेन योग्यानुपल- ब्धिबलेन चेति शेषः । अत्रोदाहरणमाह-- ।। अस्ति सर्वज्ञो नास्ति खरविषाणमिति ॥ २९ ।। सुगमम् ॥ ननु धर्मिण्यसिद्धसत्ताके भावाभावोभयधर्माणामसि- द्धविरुद्धानकान्तिकत्त्वादनुमानविषयत्वायोगात् कथं सत्तेतरयोः साध्यत्त्वम् ॥ तदुक्तम्- असिद्धो भावधर्मश्चेद्यभिचार्युम- याश्रितः । विरुद्धो धर्मो भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् । इति ।। तदयुक्तम्- मानसप्रत्यक्षे भावरूपस्यैव धर्मिणः प्रतिपन्नत्वात् ॥ न च तसिद्धौ तत्सत्त्वस्यापि प्रतिपन्नत्वाद्वयर्थमनुमानम् । तद- ·१८ परीक्षामुखम् म्युपेतमपि वैय्यात्याद्यदा परों ने प्रतिपद्यते तदाऽनुमानस्य साफल्यात् । न च मानसज्ञानाद्गगनकुसुमादेरपि सद्भावसम्भावनाऽतोऽतिप्र- संङ्गः । तज्झानस्य वाधकप्रत्ययव्यपांकृतसत्ताकवस्तुविषयतयां मानसप्रत्यक्षाभासत्त्वात् ॥ कथं तर्हि तुंरगशृङ्गामित्वमिति न चांद्यम्- धर्मिप्रयोगकाले वाधकप्रत्ययानुदयात्सत्त्वसम्भावनोपपत्तेः ॥ न च सर्वज्ञादौ साधकप्रमाणासत्त्वेन सत्त्वप्रति संशीतिः मुनि- श्चितासम्भवहांधकप्रमाणत्वेन सुखादाविव सस्वनिश्चयात्तत्र संशया- योगात् ॥ इदानीं प्रमाणोभयसिध्दे धर्मिणि किं साध्यमित्याश- ज्ञायामाह- ॥ प्रमाणोभयसिध्दे तु साध्यधर्मविशिष्टता ॥ ३० ॥ साव्ये इति शब्दः प्राक् द्विवचनान्तोऽप्यर्थवशादेकवचनान्त. तया सम्बध्यते । प्रमाणं चोभयं च विकल्पप्रमाणद्वयं, ताभ्यां सिद्ध धर्मिणि साध्यधर्मविशिष्टता साध्या ॥ अयमर्थः- प्रमाणप्र- तिपन्नमपि वस्तु विशिष्टधर्माधारतया विवादपदमारोहतीति सा- ध्यतां नातिवर्त्ततं इति । एवमुभयसिद्धेऽपि योज्यम् ॥ प्रमाणाभ- यसिद्धं धर्मिद्वयं क्रमेण दर्शयन्नाह- । अग्निमांनयं देशः परिणामी शब्द इति यथा ॥ ३१ ॥ देशो हि प्रत्यक्षेण सिद्धः शब्दस्तूभयसिद्धः । नहिं प्रत्यक्षेणा.. -- , ·. प्रमेयरत्नमालासहितम् ९९ ग्दिर्शिभिरनियतदिग्देशकालावच्छिनाः सर्वे शब्दा निश्चेतुं पार्य- न्ते । सर्वदर्शिनस्तु तन्निश्चयेऽपि तं प्रत्यनुमानानर्थक्यात् ॥ प्र. योगकालापेक्षया धर्मविशिष्टर्मिणः साध्यत्त्वमभिधाय व्याप्तिका- लापेक्षया साध्यनियमं दर्शयन्नाह- || व्याप्तौ तु साध्यं धर्म एवेति ॥ ३२ ॥ सुगमम् ॥ धर्मिणोऽपि साध्यत्त्वे को दोष इत्यत्राह- ।। अन्यथा तदघटनादिति ।। ३३ ॥ उक्तविपर्ययेऽन्यथाशब्दः । धर्मिगः साध्यत्वे तदघटनात् व्या- प्त्यघटनादिति हेतुः ॥ न हि धूमदर्शनात्सर्वत्र पर्वतोऽग्निमानिति च्याप्तिः शक्या कर्तु प्रमाणविरोधात् ॥ नन्वनुमाने पक्षप्रयोगस्या- सम्भवात् प्रसिद्धो धर्मीत्यादिवचनमयुक्तम् । तस्य सामर्थ्यलब्ध- वात् । तथापि तद्वचने पुनरुक्तताप्रसङ्गात् । अर्थादापन्नस्यापि पुनर्वचनं पुनरुक्तमित्यभिधानादिति सौगतस्तत्राह- ॥ साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय गम्यमान- स्यापि पक्षस्य वचनम् ॥ ३४ ॥ साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तत्र सन्देहो महानंसादिः पर्वतादि- वैति । तस्यापनोदो व्यवच्छेदस्तदथै गम्यमानस्यापि साध्यसाध- नबोयाप्यव्यापकभावप्रदर्शनान्यथानुपपत्तेस्तदाधारस्य गम्यमान- ·६. परीक्षामुखम् स्यापि पक्षस्य वचनं प्रयोगः ॥ अतोदाहरणमाह- साध्यधर्मिणि साधनधर्मावबोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवत् ३५ साध्येन विशिष्टो धर्मी पर्वतादिस्तत साधनधर्मावबोधनाय प- क्षधर्मोपसंहारवत् । पक्षधर्मस्य हेतोरुपसंहार उपनयस्तद्वदिति ।। अयमर्थः- साध्यव्याप्तसाधनप्रदर्शनेन तदाधारावगतावपि निय- तमिसम्बन्धिताप्रदर्शनार्थ यथोपनयस्तथा साध्यस्य विशिष्टधाम- सम्बन्धितावबोधनाय पक्षवचनमपीति ॥ किञ्च हेतुप्रयोगेऽपि स- मर्थनमवश्यं वक्तव्यम् । असथितस्य हेतुत्वायोगात् ॥ तथा च समर्थनोपन्यासादेव हेतोः सामर्थ्यसिद्धत्वाद्धेतुप्रयोगोऽनर्थकः स्या- त् । हेतुप्रयोगाभावे कस्य समर्थनमिति चेत्-- पक्षप्रयोगाभावे कहे- तुर्वर्ततामिति समानमेतत् । तस्मात्कार्यस्वभावानुपलम्भभेदेन पक्ष- धर्मत्वादिभेदेन च विधा हेतुमुक्त्वा समर्थयमानेन पक्षप्रयोगोऽ- प्यभ्युपगन्तव्य एवेति ॥ अमुमेवार्थमाह- ॥को वा त्रिधा हेतुमुक्त्वा समर्थयमानो न पक्षयति ॥३६॥ को वा वादी प्रतिवादी चेत्यर्थः । किल.र्थे वा शब्दः । युक्त्या पक्षप्रयोगस्यावश्यंभावे कः किल न पसयति? पक्षं न करोत्यपितु करोत्येव ॥ किं कुर्वन्समर्थयमानः । किं कृत्वा हेतुमुक्त्वैव । न पुनरनुक्त्वेत्यर्थः । समर्थनं हि हेतोरसिद्धत्वादिदोषपरिहारेण स्व- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् साध्यसाधनसामर्थ्यप्ररूपणप्रवणं वचनम्। तच्च हेतुप्रयोगोत्तरकालं परेणाझीकृतमित्युक्त्त्वति वचनम् || ननु भवतु पक्षप्रयोगस्तथापि पक्षहेतुदृष्टान्तभेदेन व्यवयवमनुमानमिति सांख्यः । प्रतिज्ञाहेतूदाह- णोपनयभेदेन चतुरवयवमिति मीमांसकः । प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोपनय- निगमनभेदात्पन्चावयवमिति यौगः । तन्मतमपाकुर्वन्स्वमतसिद्ध- मवयवद्वयमेवोपदर्शयन्नाह-- ॥ एतद्वयमेवानुमानाङ्गं नोदाहरणमिति ॥ ३७॥ एतयोः पक्षहेत्वोयमेव नातिरिक्तामत्यर्थः । एवकारेणैवोदा- हरणादिव्यवच्छेदे सिध्देऽपि परमतनिरासार्थं पुनर्नोदाहरणमित्यु- क्तम् । तध्दि किं साध्यप्रतिपत्त्यर्थमुतस्विध्देतोरविनाभावनियमार्थ- माहोस्विव्याप्तिस्मरणार्थमिति विकल्पान् क्रमेण दूपयन्नाह-- । न हि तत्साध्यप्रतिपत्यङ्ग तत्र यथोक्तहेतोरेव व्यापारात् ।। तदुदाहरणं साध्यप्रतिपत्तेरझं कारणं नेति सम्बन्धः । तत्र साध्यप्रतिपती यथोक्तस्य साध्याविनामावित्वेन निश्चितस्य हेतो- यापारादिति ॥ द्वितीयविकल्पं शोधयन्नाह- ।। तदविनाभावनिश्चयार्थ वा विपक्षे वाधकादेव तत्सिध्देः ।। तदिति वर्तते । नेति च । तेनायमर्थः तदुदाहरणं तेन सा- येनाविनाभावनिश्चयार्थ वा न भवतीति । विपक्षे बांधकादेव ·३२ परीक्षामुखम् तत्सिद्धेरविनाभावनिश्चयसिध्देः ॥ किञ्च व्यक्तिरूपं निदर्शनं त-- कथं साकल्येन व्याप्तिं गमयेत् । व्यक्त्यन्तरेषु व्याप्त्यर्थं पुन- रुदाहरणान्तरं मृग्यम् | तस्यापि व्यक्तिरूपत्त्वेन सामान्येन व्याप्त- रखधारयितुमशक्यत्त्वादपरापरतदन्तरापेक्षायामनवस्था स्यात् ॥ एतदेवाह-- ॥ व्यक्तिरूपं च निदर्शने सामान्येन तु व्याप्तिस्तत्रापि वद्विमतिपत्तावनवस्वानं स्यात् दृष्टान्तान्तरापेक्षणात् ॥४०॥ तत्रापि उदाहरणेऽपि । तद्विप्रतिपत्तो सामान्यव्याप्तिविप्रति- पत्तावित्यर्थः ॥ शेषं व्याख्यातम् ।।. तृतीयविकले दूषणमाह-- नापि व्याप्तिस्मरणार्थ तथाविधहेतुप्रयोगादेव तत्समृतेः ।। गृहीतसम्बन्धस्य हेतुप्रदर्शनेनैव व्याप्तिसिद्धिरगृहीतसम्बन्धस्य दृष्टान्तशतेनापि न तत्स्मरणमनुभूतविषयत्त्वात्स्मरणस्येति भावः ॥ तदेवमुदाहरणप्रयोगस्य साध्यार्थप्रति नोपयोगित्वं प्रत्युत संशय- हेतुत्वमेवेति दर्शयति ॥ तत्परमभिधीयमानं साध्यामिमि साध्य- साधने सन्देहयति ॥ ४२ ॥ तद्दाहरणं परं केवलमभिधीयमानं साध्यधर्मिणि साध्यविशिष्टे धर्मिणि साध्यसाधने सन्देहयति सन्देहवती करोति। दृष्टान्तधार्मिणि ·ममेयरलमालासहितम् ६३ साध्यव्याप्तसाधनोपदर्शनेऽपि सांध्यधर्मिणि तनिर्णयस्य कर्तुमशक्य. त्वादिति शेषः ॥ अमुमेवाथै व्यतिरेकमुखेन समर्थयमानः माह- ॥ कुतोऽन्यथोपनयनिगमने ॥ ४३ ॥ अन्यथा संशयहेतुत्त्वाभावे कस्माद्धेतोरुपनयनिगमने प्रयुज्यते ॥ अपरः प्राह- उपनयनिगमनयोरप्यनुमानाङ्गत्वमेव, तदप्र- बोगे निरवकरसाध्यसंवित्तेरयोगादिति । तनिषेधार्थमाह- ।। न च ते तदने । साध्यधर्मिणि हेतुसाध्य- योर्वचनादेवासंशयात् ॥ ४४ ॥ ते उपनयनिगमने अपि वक्ष्यमाणलक्षणे तस्यानुमानस्याले न भवतः । साध्यधर्मिणि हेतुसाध्ययोर्वचनादेवेत्येवकारेण दृष्टान्ता- दिकमन्तरेणेत्यर्थः । किञ्चामिधायापि दृष्टान्तादिकं समर्थनमवश्यं वकन्यमसमर्थितस्याहेतुत्वादिति तदेव वरं हेतुरूपमनुमानावयवो आऽस्तु साध्यसिद्धौ तस्यैवोपयोगानोदाहरणादिकमेतदेवाह- ॥ समर्थनं वा वरं हेतुरूपमनुमानावयवो वाऽस्तु साध्ये तदुपयोगात् ॥ ४५ ॥ प्रथमो वाशब्द एवकारार्थे । द्वितीयस्तु पक्षान्तरसूचने । शेष सुगमम् ॥ ननु दृष्टान्तादिकमन्तरेण . मन्दधियामवनोधयितुमशक्य. स्वात्कथं पक्षहेतुप्रयोगमात्रेण तेषां साध्यविप्रतिपाचिरिति तत्राह- ·CC परीक्षामुखम् ॥ बालव्युत्पत्त्यर्थं तत्रयोपगमे शास्त्र एवासौ न वादेऽनुपयोगादिति ।। ४६ ।। वालानां अल्पप्रज्ञानां व्युत्पत्त्यर्थं तेषामुदाहरणादीनां त्रयोपगमे शास्त्र एवासौ तत्रयोपगमो न वादे नहि वादकाले शिष्या व्युत्पाद्याः 1 व्युत्पन्नानामेव तताधिकारादिति ॥ बालव्युत्पत्त्यर्थ तत्रयोपराम इत्यादिना शास्त्रेऽभ्युपगतमेवोदाहरणादित्रयमुपदर्शयति. ॥ दृष्टान्तो द्वेधा । अन्वयव्यतिरेकभेदादिति ।। ४७ ॥ दृष्टावन्तौ साध्यसाधनलक्षणौ धर्मवन्व यमुखेन व्यतिरेकद्वारेण्ड वा यत्र स दृष्टान्त इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणात् । स द्वेधैवोपपद्यते ।। तत्रान्वयदृष्टान्तं दर्शयन्नाह- ।। साध्यव्याप्त साधनं यत्र प्रदर्यते सोऽन्वयदृष्टान्तः ।। ४९ साध्येन व्याप्तं नियतं साधनं हेतुर्यन दयते व्याप्तिपूर्वकतयेति भावः ॥ द्वितीयभेदमुपदर्शयति- ॥ साध्याभावे साधनाभावो यत्र कथ्यते स व्यतिरेकदृष्टान्तः ।। ४९ ।। असत्यसद्भावो व्यतिरेकः। तत्प्रधानो दृष्टन्तो व्यतिरेकह- ष्टान्तः । साध्याभावे साधनस्याभाव एवेति सावधारण द्रष्टव्यम् ।। क्रमप्राप्तमुपनयस्वरूपं निरूपयति- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् ॥ हेतोरुपसंहार उपनयः ।। ५० ॥ पक्षे इत्यध्याहारः। तेनायमर्थः- हेतोः पक्षधर्मतयोपसंहार उप: 'नय इति ॥ निगमनस्वरूपमुपदर्शयति- । प्रतिज्ञायास्तु निगमनमिनि ।। ५१ ॥ उपसंहार इति वर्तते । प्रतिज्ञाया उपसंहारः साध्यधर्मविशि- ष्टत्वेन प्रदर्शनं निगमनमित्यर्थः । ननु शास्त्रे दृष्टान्तादयो वक्त- व्या एवेति नियमानभ्युपगमात्कथं तत्रयमिह सुरिभिः प्रपश्चित- मिति न चोद्यम् । स्वयमनभ्युपगमेऽपि प्रतिपाद्यानुरोधेन जिनम- तानुसारिभिः प्रयोगपरिपाट्याः प्रतिपन्नत्वात् । सो चाज्ञाततत्स्वरूपैः कर्तुं न शक्यत इति तत्स्वरूपमपि शास्त्रेऽभिधातव्यमेवेति ॥ त- देवं मतभेदेन द्वित्रिचतुःपञ्चावयवरूपमनुमानं द्विप्रकारमेवेति द- शयन्नाह- ॥ तदनुमानं द्वधा ॥५२॥ तद्वैविध्यमेवाह- ।। स्वार्थपरार्थभेदादिति ॥ ५३॥ स्वपरविप्रतिपत्तिनिरासफलत्वाविविधमेवेति भावः ॥ स्वार्था- -नुमानभेदं दर्शयन्नाह- ॥ स्वार्थमुक्तलक्षणम् ॥ ५४॥ .

·RS परीक्षामुखम् साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानमिति प्रामुक्तं लक्षणं यस्य तत्त- थोक्तमित्यर्थः ।। द्वितीयमनुमानभेदं दर्शयन्नाह--- ॥ परार्थं तु तदर्थपरामर्शिवचनाजातमिति ॥ ५५ ॥ तस्य स्वार्थानुमानस्यार्थः साध्यसाधनलक्षणः । तं परामृशती- त्येवं शीलं तदर्थपरामार्श । तच्च तद्वचनं च तस्माजातमुत्पन्नं वि. ज्ञानं परार्थानुमानमिति || ननु वचनात्मकं परार्थानुमानं प्रसिद्धं, तत्कथं तदर्थप्रतिपादकवचनजनितविज्ञानस्य परार्थानुमानत्वमभिद- धता न संगृहीतमिति न वाच्यम् । अचेतनस्य साक्षात्ममितिह- तुत्वाभावेन निरुपचरितप्रमाणभावाभावात् । मुख्यानुमानहेतुत्वेन तस्योपचरितानुमानव्यपदेशो न वार्यत एव ॥ तदेवोपचरितं प- रार्थानुमानत्वं तद्वचनस्याचार्यः प्राह--- ॥ तद्वचनमापि तद्धेतुत्वादिति ॥ ५६ ॥ . उपचारो हि मुख्याभावे सति प्रयोजने निमित्ते च प्रवर्तते। तत्र वचनस्य परार्थानुमानत्त्वे निमित्तं तद्धेतुत्वम् । तस्य प्रतिपाद्यानु- मानस्य हेतुस्तद्धेतुस्तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मानिमित्तात्तद्वचनमपि. परार्थानुमानप्रतिपादकवचनमपि परार्थानुमानमिति सम्बन्धः । का- रणे कार्यस्योपचारात् ॥ अथवा तत्प्रतिपादकानुमानं हेतुर्यस्य त- पद्धतुस्तस्य भावस्तत्वं ततस्तद्वचनमपि तथेति सम्बन्धः ।। अस्मि- ·प्रमेयरनमालासहितम् पक्षे कार्ये कारणस्योपचार इति शेषः ॥ वचनस्यानुमानत्वे च प्र- योजनमनुमानावयवाः प्रतिज्ञादय इति शास्त्रे व्यवहार एव ॥ ज्ञानात्मन्यनशे तद्वयवहारस्याशक्यकल्पनत्वात् ॥ तदेवं साधनात् साध्यविज्ञानमनुमानमित्यनुमानसामान्यलक्षणम् ।। तदनुमान द्वेधे- त्यादिना तत्प्रकारं च सप्रपञ्चममिधाय साधनमुक्तलक्षणापेक्षयैकम- प्यतिसंक्षेपेण भिद्यमानं द्विविधमित्युपदर्शयति- ॥ स हेतुधोपलब्ध्यनुपलब्धिभेदादिति ॥ ५७ ॥ सुगममेतत् ॥ तत्रोपलब्धिर्विधिसाधिकैव । अनुपलब्धिः प्रति- बेधसाधिकैवेति ॥ परस्य नियम विवटयन्नुपलब्धेरनुपलब्धेश्चा- विशेषेण विधिप्रतिषधसाधनत्वमाह-- ॥ उपलब्धिर्विधिप्रतिषेधयोरनुपलब्धिश्चेति ॥ ५८ ।। गतार्थमेतत् ॥ इदानीमुपलब्धेरपि संक्षेपेण विरुद्धाविरुद्धभेदात् द्वैविध्यमुपदर्शयन्नविरुद्धोपलब्धेविधौ साध्ये विस्तरतो भेदमाह- ।। अविरुद्धोपलब्धिर्विधौ पोढा व्याप्यकार्यकारण- पूर्वोत्तरसहचरभेदादिति ॥ ५९ ॥ पूर्व च उत्तरं च सह चेति द्वंद्वः । पूर्वोत्तरसह इत्येतेभ्यश्वर इत्यनुकरणनिर्देशः । द्वन्द्वात् श्रूयमाणश्चरशब्दः प्रत्येकममिसम्ब- ध्यते । तेनायमर्थः पूर्वचरोत्तरचरसहचरा इति । पश्चाद्वयाप्या- ·परीक्षामुखम् दिभिः सह द्वन्द्वः । अत्राह सौगतः- विधिसाधनं द्विविधमेव । स्वभावकार्यभेदात् । कारणस्य तु कार्याविनाभावाभावादलिङ्गत्वम् | नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्तीति वचनात् ॥ अप्रतिवद्ध- सामर्थ्यस्य कार्यम्प्रति गमकत्वमित्यपि नोत्तरम् । सामर्थ्यस्याती- न्द्रियतया विद्यमानस्यापि निश्चेतुमशक्यत्त्वादिति ।। तदसमीक्षि- ताभिधानमिति दर्शयितुमाह- । रसादेकसानग्यनुमानेन रूपानुमानमिच्छद्भिरिष्टमेव कि- ञ्चित्कारणं हेतुर्यत्र सामर्थ्याप्रतिवन्धकारणान्तरावैकल्ये ६० आस्वाद्यमानाद्धि रसात्तननिका सामन्यनुमीयते । ततो रूपा- नुमानं भवति । प्राक्तनो हि रूपक्षणः सजातीयं रूपक्षणान्तरलक्ष- णं कार्य कुर्वन्नेव विजातीयं रसलक्षणं कार्य करोतीति रूपानुमान- मिच्छद्भिरिष्टमेव किञ्चित्कारणं हेतुः प्राक्तनस्य रूपलक्षणस्य सजा- तीयरूपक्षणान्तराव्यभिचारात् । अन्यथा रससमानकालरूपप्रति- पत्तेरयोगात् ।। नबनुकूलमात्रमन्त्यक्षणप्राप्तं वा कारणं लिङ्गमिप्यते । येन मणिमन्त्रादिना सामर्थ्यप्रतिबन्धात्कारणान्तरबैकल्येन वा कार्यव्यभिचारित्त्वं स्यात् ॥ द्वितीयक्षणे कार्यप्रत्यक्षीकरणेनाऽनु- मानानर्थक्यं वा । कार्याविनाभावितया निश्चितस्य विशिष्टकारणस्य छत्रादेलिङ्गत्वेनाङ्गीकरणात् ।। यत्र सामर्थ्याप्रतिवन्धः कारणान्त- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् ६ गवैकल्यं निश्चीयते तस्यैव लिङ्गत्वं नान्यस्येति नोक्तदोषप्रसङ्गः ।। इदानी पूर्वोत्तरचरयोः स्वभावकार्यकरणेप्वनन्तर्भावाद्भेदान्तरत्त्व- मेवेति दर्शयति- ॥ न च पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिा कालव्यवधाने तदनुपलब्बेरिति ॥ ६१ ।। तादात्म्यसम्बन्धे साध्यसाधनयोः स्वभावहेतावन्तर्भावः, तदुत्पत्तिसम्बन्धे च कार्य कारणे वान्तर्भावो विभाव्यते । न च तदुमयसम्भवः कालव्यवघाने तद्नुपलब्धेः । सहभाविनोरेव तादा- म्यसम्भवादनन्तरयोरेव पूर्वोत्तरक्षणयोहेतुफलमावस्य दृष्टत्त्वात् । व्यवहितयोस्तदघटनात् ॥ ननु कालव्यवधानेऽपि कार्यकारणभावो दृश्यत एव । यथा जाग्रत्प्रबुद्धदशाभाविप्रबोधयोर्मरणारिष्टयोर्वेति ।। तत्परिहारार्थमाह- ॥ भाव्यतीतयोमरणजाग्रदोधयोरपि नारि- योद्धोधौ प्रति हेतुत्वम् ॥ ३२॥ सुगममेतत् ॥ अत्रैवोपपत्तिमाह- ॥ तद्द्यापाराश्रितं हि तद्भावभाबित्वम् ।। ६३ ॥ हिशो- यस्मादर्थे । यस्मात्तस्य कारणस्य भावे कार्यस्य मा. वित्त्वं तद्भावभावित्वं तच्च तद्व्यापाराश्रितं तस्मान्न प्रकृतयोः का- - ·परीक्षामुखम् र्यकारणभाव इत्यर्थः ॥ अयमर्थः- अन्वयव्यतिरकसमधिगम्यो हि सर्वत्र कार्यकारणभावः । तौ च कार्य प्रति कारणव्यापारसन्यपे- क्षाववोपपद्यते कुलालस्येव कलशम्प्रति । न जातिव्यवहितेषु, त- द्वयापाराश्रितत्त्वमिति ॥ सहचरस्याप्युक्तहेतुप्वनन्तभावं दर्शयति ।। सहचारिणोरपि परस्परपरिहारेणावस्थानान्सहोत्पादाच हत्वन्तरत्त्वमिति शेषः । अयमभिप्रायः परस्परपरिहारेणापाल- म्भात्तादात्म्यासम्भवास्वभावहेतावनन्तर्भावः । महोत्सावाच न का- व कारणे वेति ॥ न च समानसमयवर्तिनोः कार्यकारणभावः सु- व्यतरगोविपाणवत् । कार्यकारणयोः प्रतिनियमाभावप्रसाच ॥ तस्माद्धत्वन्तरत्वमेवेति ॥ इदानी व्याप्यहेतुं क्रमप्राप्त मुद्राहरन्नुक्ता- न्वयन्यतिरेकपुरस्सरं प्रतिपाद्याशयवशात्प्रतिपादितप्रतिज्ञाद्यवयमप- श्वक्र प्रदर्शयति- 11 परिणामी शब्दः कृतकत्वात् । य एवं स एवं दृष्टो, यथा घटः, कृतकश्चायं, तस्मात्परिणामीति, यस्तु न परिणामी स न कृतको दृष्टो यथा वन्ध्यास्तनन्धया, कृतकश्चार्य, तस्मात्परिणामीति ।। ६५ ।। स्वोत्पत्तौ अपेक्षितव्यापारो हि भावः कृतक उच्यते । तच कृतकत्वं न कूटस्थनित्यपक्षे नापि क्षणिकपक्षे किन्तु परिणामित्त्वे - ·-- प्रमेयरत्नमालासहितम् ७१ सत्यवेत्यग्रे वक्ष्यते ॥ कार्यहेतुमाह- ॥ अस्त्यत्र देहिनि बुद्धिाहारादेः ॥६६॥ कारणहेतुमाह-- ॥ अस्त्यत्र च्छाया छत्रात् ॥ ६७ ॥ अथ पूर्वचरहेतुमाह- ।। उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् ।। ६८ ॥ मुहूर्तान्ते इति सम्बन्धः ॥ अथोत्तरचरः- । उद्गाद्भरणिः प्राक्तत एव ।। ६९ ।। अनापि मुहूर्तात्प्रागिति सम्बन्धनीय, तत एव कृत्तिकोदयादे- वेत्यर्थः ।। सहचरलिङ्गमाह अस्त्यत्र मातुलिङ्गे रूपं रसात् ॥ ७० ॥ विरुद्धोपलब्धिमाह- ॥ विरुद्धतदुपलब्धिः प्रतिषेधे तथेति ॥ ७१ ॥ प्रतिषेधे साध्येऽप्रतिषेध्येन विरुद्धानां सम्बन्धिनस्ते व्याप्याद- यस्तेषामुपलब्धय इत्यर्थः । तथेति पोदेति भावः ॥ तत्र साध्य- विरुद्धच्याप्योपलब्धिमाह- ॥ नास्त्यत्र शीतस्पर्श औष्ण्यात् ।। ७२ ।। शीतस्पर्शप्रतिषेधेन हि विरुद्धोऽग्निस्तद्व्याप्यमौष्ण्यमिति ॥ वि- - ·- कार्य ७२ परीक्षामुखम् रुद्धकार्योपलम्भमाह- ॥ नास्त्यत्र शीतस्पर्शो धूमात् ॥ ७३ ।। अत्रापि प्रतिषेध्यस्य साध्यस्य शीतस्पर्शस्य विरुद्धोऽग्निस्तस्य धूम इति ॥ विरुद्धकारणोपलब्धिमाह- ॥ नास्मिन् शरीरिणि मुखमस्ति हृदयशल्यात् ।। ७४ ॥ सुखविरोधि दुःखं, तस्य कारणं हृदयशल्यमिति ॥ विरुद्धः- चरमाह- । नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं रेवत्युदयात् ।। ७५ ॥ शकटोदयविरुद्धो ह्याश्चिन्युदयस्तत्पूर्वचरो रेवत्त्युदय इति [E विरुद्धोत्तरचरं लिङ्गमाह- ॥नोदगाद्भरणिर्मुहूर्तात्पूर्व पुष्योदयात् ।। ७६ ॥ भरण्युदयविरुद्धो हि पुनर्वसूदयस्तदुत्तरचरः पुप्योदय इति । विरुद्धसहचरमाह- ॥ नास्त्यत्र भित्तौ परभागाभावोऽर्वाग्भागदर्शनादिति ७७ परमागामावस्य विरुद्धस्तद्भावत्तत्सहचरोऽवाग्भाग इति ॥ म- विरुद्धानुपलब्धिभेदमाह- ॥ अविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधे सप्तधा स्वभावव्यापक- कार्यकारणपूर्वोत्तरसहचरानुपलम्भभेदादिति ॥ ७८ ॥ - ·प्रमेयरत्नमालासहितम् १७३ स्वभावादिपदानां द्वन्द्वः तेषामनुपलम्भ इति पश्वाच्छष्ठीतत्पु- रुखः समासः ॥ स्वभावानुपलम्भोदाहरणमाह- ॥ नास्त्यत्र भूतले घटोऽनुपलब्धेः ।। ७ ।। अत्र पिशाचपरमाण्वादिभिर्व्यभिचारपरिहारार्थमुपलब्धिलक्षणप्रा- सत्त्वे सतीति विशेषणमुन्नेयम् ॥ व्यापकानुपलब्धिमाह- ॥ नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षानुपलब्धेः ।। ८०॥ शिंशपात्त्वं हि वृक्षत्वेन व्याप्तम् । तदभावे तद्वयाप्यशिशपा- या अप्यभावः ॥ कार्यानुपलब्धिमाह- ॥ नास्त्यत्राप्रतिवद्धसामोऽनिर्धूमानुपलब्धः।। ८१ ।। अप्रतिवद्धसामर्थ्य हि कार्य प्रत्यनुपहतशक्तिकत्वमुच्यते । त- दभावश्च कार्यानुपलम्भादिति ॥ कारणानुपलब्धिमाह- ॥ नास्त्यत्र धूमोऽननेः ॥ ४२ ॥ पूर्वचरानुपलब्धिमाह- . ॥न भविष्यति मूहूर्तान्ते शकटं कृत्तिकोदयानुपलब्धेः ८३ उत्तरचरानुपलब्धिमाह- ॥ नोदनाद्भरणिर्मुहर्तात्माक्तत एव ।। ८४ ॥ तत एव कृत्तिकोदयानुपलब्धेरेवेत्यर्थः ।। सहचरानुपलब्धिः प्राप्तकालेत्याह-- ·परीक्षामुखम् ॥ नास्त्यँत्र समतुलायामुन्नामो नामानुपलब्धः ।। ८५ ।। विरुद्धकार्याद्यनुपलब्धिर्विधौ सम्भवतीत्याचक्षाणस्त दाबय ए वति तानेव प्रदर्शवितुमाह- '] विरुद्धानुपलब्धिर्विधौ त्रेधा । विरुद्धकार्य- कारणस्वभावानुपलब्धिभेदात् ॥ ८६ ॥ विरुद्धकार्याद्यनुपलब्धिर्विधौ सम्भवतीति विरुद्धकार्यकारणस्व- भावानुपलब्धिरति ॥ तत्र विरुद्धकार्यानुपलब्धिमाह- ॥ यथाऽस्मिन्प्राणिनि व्याधिविशेपोऽस्ति निरामयचेष्टानुपलब्धोरीति ॥ ८७ ।। व्याधिविशेषस्य हि विरुद्धम्तदभावस्तस्य कार्य निरामयचेष्टा तस्या अनुपलब्धिरिति ॥ विरुध्दकारणानुपलब्धिमाह- ॥ अस्त्यत्र देहिनि दु:खमिष्टसंयोगाभावात् ।। ८८ ॥ दुःखविरोधि सुखं, तस्य कारणमिष्टसंयोगस्तदनुपलब्धिरिति ॥ विरुध्दस्वभावानुपलब्धिमाह- हु एकान्तात्मकं वस्त्वेकान्तस्वरूपानुपलब्धेः ॥ ८॥ अनेकान्तात्मकविरोधी नित्यायेकान्तः । न पुनस्तद्विषयविज्ञा- नम् । तस्य मिथ्याज्ञानरूपतयोपलम्भसम्भवात् ।। तस्य स्वरूपमवा- स्तवाकारस्तस्यानुपलब्धिः ॥ ननु च व्यापकविरुध्दकार्यादीनां पर- - .

·- अमेयरसमालासहितम् परया विरोधिकार्यादिलिङ्गानां च बहुलमुपलम्भसम्भवात्तान्यपि किमिति नाचार्यरुदाहृतानीत्याशङ्कायामाह- }} परम्परया सम्भवत्साधनमत्रैवान्तावनीयम् ॥१०॥ अत्रैवैतेषु कार्यदिप्वित्यर्थः । तस्यैव साधनस्यापलक्षणार्थमु- दाहरणद्वयं प्रदर्शयति- ॥ अभूदत्र चक्रे शिवकः स्थासात् ॥ ९१ ॥ एतच्च किं संज्ञिक क्वान्तर्भवतीत्यारकायामाह- कार्यकार्यमविरुद्धकार्योंपलब्धौ ।। ९२ ॥ अन्तभावनीयमिति सम्बन्धः । शिवकस्य हि कार्य छत्रकं, त. रय कार्य स्थास इति ॥ दृष्टान्तद्वारण द्वितीयहेतृमुदाहरति- ॥ नास्त्यत्र गुहायां मृगक्रीडनं मृगारिसंशहनात । का- रणविरुद्धकार्य विरुद्धकार्योंपलब्धों यथेति ॥ ६॥ मृगक्रीडनस्य हि कारणं मृगस्तस्य विरोधी मृगारिस्तम्य कार्य तच्छन्दनमिति । इदं यथा विरुद्धकार्योंपलब्धावन्तभवति तथा प्रकृतमपीत्यर्थः ॥ वालव्युत्पत्यथै पञ्चावयवप्रयोग इत्युक्तं व्युत्प- नप्रति कथं प्रयोगनियम इति शङ्कायामाह- ॥ व्युत्पन्नप्रयोगस्तु तथोपपत्याऽन्यथानुपपत्यैव वा ॥९४॥ व्युत्पन्नस्य व्युत्पन्नाय वा प्रयोगः क्रियते इति शेषः। तयो- ·- ७१ परीक्षामुखम् पपत्त्या तथा साध्ये सत्येवोपपतिस्तया अन्यथानुपपत्यैव वा इ- न्यथा साध्याभावेऽनुपपत्तिस्तया ।। तामेवानुमानमुद्रामुन्मुद्रयति- ॥ अग्निमानयं देवस्तयैव धूमवत्वोपपत्ते- धूमवत्त्वान्यथानुपपचति ॥ ९५ ॥ ननु तदतिरिक्तदृष्टान्तादेरपि व्याप्तिप्रतिपत्तावुपयोगित्वा । न्युत्पन्नापेक्षया कथं तदप्रयोग इत्याह- ॥ हेतुप्रयोगो हि यथाव्याप्तिग्रहणं विधीयते सा च तावन्मात्रेण व्युतनैरवधार्यते इति ।। ९६ ॥ हिशब्दो यस्मादर्थे, यस्माद्ययाव्याप्तिग्रहणं व्याप्तिग्रहणानतिट- मेणैव हेतुप्रयोगो विधीयते । सा च तावन्मात्रेण व्युत्पन्नस्तथोप्तर- त्याऽन्यथानुपपत्त्या वाऽवधार्यते दृष्टान्तादिकमन्तरेणैवेत्यर्थः यथा दृष्टान्तादेव्याप्तिप्रतिपत्तिम्प्रत्यनगर तथा प्राक् प्रपश्चिमिति नेह पुनः प्रतन्यते ॥ नापि दृष्टान्तादिप्रयोगः साध्यसिध्द्यर्थ - लवानित्याह- ॥ तावता च साध्यसिद्धिः ॥ १७ ॥ चकार एवकारार्थे । निश्चितविपक्षासम्भवहेतुप्रयोगमात्र साध्यसिद्धिरित्यर्थः ॥ तेन पक्षप्रयोगोऽपि सफल इति दर्शयन्नाह- ।। तेन पक्षस्तदाधारसूचनायोक्तः ।। ९८ ।। - ·प्रमेयरत्नमालासहितम् यतस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिप्रयोगमात्रेण व्याप्तिपतिपत्तिस्तेन हेतुना पक्षस्तदाधारसूचनाय साध्यव्याप्तसाधनाधारसूचनायोक्तः ॥ ततो यदुक्तं परेण- तद्धावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः ।। ख्याप्येते विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥ १ ॥ इति तन्निर- स्तम् ॥ व्युत्पन्न प्रति यथोक्तहेतुपयोगोऽपि पक्षप्रयोगाभावे सा- धनस्य नियताधारतानवधारणात् ॥ अथानुमानस्वरूपं प्रतिपाछे- दानी क्रमप्राप्तमागमस्वरूपं निरूपयितुमाह- ॥ आसवचनादिनिवन्धनमर्थज्ञानमागमः ।। ९९ ।। यो यत्रावञ्चकः स तत्राप्तः । आप्तस्य वचनम् । आदिशब्दे- नांगुल्यादिसंज्ञापरिग्रहः । आप्तवत्रनमादियस्य तत्तथोक्तं तन्नि- बन्धनं यस्यार्थज्ञानस्येति ॥ आप्तशब्दोपादानादपौरुषेयत्वव्यवच्छेदः । अर्थज्ञानमित्यनेनान्याप्तहज्ञानस्याभिप्रायसूचनस्य च निरासः ॥ नन्वसम्मवीदं लक्षणं, शब्दस्य नित्यत्वेनापौरुषेयत्वादाप्तपणीतत्वा- योगात् । तेन्नित्यत्वं च तदवयवानां वर्णानां व्यापकत्वान्नित्यत्वाच्च ॥ न च तद्व्यापकत्वमसिद्धम् । एकत्र प्रयुक्तस्य गकारादेः प्रत्य- भिज्ञया देशान्तरेऽपि ग्रहणात् ॥ स एवायं गकार इति नित्यत्वमपि तयैवावसीयते । कालान्तरेऽपि तस्यैव- गकारादेनिश्चयात् ॥ इतो वा नित्यत्वं शब्दस्य सङ्केतान्यथानुपपत्तेरिति । तथाहि गृहतिसङ्के- 1 ·“७८ - परीक्षामुखम् तस्य शब्दस्य प्रध्वंसे सत्यगृहीतसंकेतः शब्दः इदानीमन्य एवा. पलभ्यते इति तत्कथमर्थप्रत्ययः स्यात् । न चासो न भवतीति स' एवायं शब्द इति प्रत्यभिज्ञानस्यात्रापि सुलमत्वाच ॥ न च वर्णा- नां शब्दस्य वा नित्यत्वे सर्वैः सर्वदा श्रवणप्रसङ्गः । सर्वदा तद- भिव्यक्तरसम्भवात् । तदसम्भवश्वाभिव्यञ्जकवायूनां प्रतिनियतत्वात् ॥ न च तेषामनुपपन्नत्वम् । प्रमाणप्रतिपन्नत्वात् । तथाहि-वक्तृ- मुखनिकटदेशवर्तिभिः स्पर्शनेनाध्यक्षेण व्यञ्जका वायवो गृह्यन्ते । दूरदेशस्थितेन मुखसमीपस्थिततूलचलनादनुमीयन्ते । श्रोतृश्रोत्रदेशे शब्दश्रवणान्यथानुपपत्तेरीपत्त्यापि निश्चीयन्ते ॥ किचोत्पत्तिप- क्षेऽपि समानोऽयं दोषः । तथाहि- वाय्वाकाशसंयोग दसमवाथि- कारणादाकाशाच समवायिकारणादिग्देशाद्यविभागेनोत्पद्यमानोऽयं शब्दो न सर्वैरनुभूयते । अपि तु नियतदिग्वेशस्थैरेव तथाऽभिव्य- ज्वमानोऽपि ॥ नाप्यभिव्यक्तिसांकर्यमुमयत्रापि समानत्वादेव । त- याहि- अन्यैस्ताल्वादिसंयोगैर्यथान्यो वर्षों न क्रियते तथा ध्वन्य- न्तरसारिभिस्ताल्वादिभिरन्यो ध्वनि रभ्यते इत्युत्पत्त्यभिव्यक्त्योः समानत्वेनैकत्रैव पर्यनुयोगावसर इति सर्व सुस्थम् ॥ माभूद्वर्णानां तदात्मकस्य वा शब्दस्य कौटस्थानित्यत्वम् । तथाप्यनादिपरम्परा- यातत्वेन वेदस्य नित्यत्वात्प्रकृतलक्षणस्याव्यापकत्वम् ॥ न च प्र..

·प्रमेयरत्नमालासहितम् ७२ बाहनित्यत्वमप्रमाणकमेवास्येति युक्तं वक्तुम् ॥ अधुना तत्कर्तुरनु- पलम्भादतीतानागतयोरपि कालयोस्तदनुमापकस्य लिङ्गस्याभावात्त- दभावोऽपि सर्वदाप्यतीन्द्रियसाध्यसाधनसम्बन्धस्येन्द्रियग्राह्यत्वायो- गात् ॥ प्रत्यक्षप्रतिपन्नमेव हि लिङ्गम् । अनुमानं हि गृहीतसम्बन्ध- स्यैकदेशसन्दर्शनादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिरित्यभिधानात् ।। नाप्यर्थापत्ते- स्तसिद्धिः । अन्यथाभूतस्यार्थस्यामावादुपमानोपमेययोरप्रत्यक्षत्वाच्च नाप्युपमानं साधकम् ॥ केवलममावप्रमाणमेवावशिप्यते तच्च तद- 'आवसाधकामिति ॥ न च पुरुषसद्भाववदस्यापि दुःसाध्यत्वात्संश- यापत्तिस्तदभावसाधकप्रमाणानां सुलभत्वात् ।। अधुना हि तद- भावप्रत्यक्षमेवातीतानागतयोः कालयोरनुमानं तदभावसाधकमिति ॥ तथा च- अतीतानागतौ कालो वेदकारविवर्जितौ || कालश- ब्दामिषेयत्वादिदानीन्तनकालवत् ॥ १॥ वेदस्याध्ययनं सर्वं तद्- ध्ययनपूर्वकम् ॥ वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुनाध्ययनं तथेति" ॥२ ॥ तथा अपौरुषेयो वेदः अनवच्छिन्नसम्प्रदायत्वे सत्यस्मर्यमाणक- तूकत्वाद काशवत् ॥ अर्थापत्तिरपि प्रामाण्यलक्षणस्यार्थस्यानन्यथा- भूतस्य दर्शनाचदभावे निश्चीयते ॥ धर्माद्यतीन्द्रियार्थविषयस्य वे. रस्थाग्दिर्शिभिः कर्तुमशक्यत्वात् । प्रतीन्द्रियार्थदर्शिनश्चामा- बोत्सामाण्यमपौरुषेयतामेव कल्पयतीति । अत्र प्रतिविधीयते- ·परीक्षामुखम् . यत्तावदुक्तं वर्णानां न्यापित्त्वे नित्यत्वे च प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमिति, तदसत् । प्रत्यभिज्ञायास्तत्र प्रमाणवायोगान् ।। देशान्तरेऽपि त- स्यैव वर्णस्य सत्त्वे खण्डशः प्रतिपत्तिः स्यात् । नहि सर्वत्र व्या- प्त्या वर्तमानस्यैकस्मिन्प्रदेशे सामस्त्येन ग्रहणमुपपत्तियुक्तम् । अ- व्यापकत्त्वप्रसङ्गात् ॥ घटादेरपि व्यापकत्त्वप्रसङ्गः । शक्यं हि व- क्तुमेवं घटः सर्वगतश्चक्षुरादिसन्निधानादनेत्र देशे प्रतीयत इति ॥ ननु घटोत्पादकस्य मृत्पिण्डादेरनेकस्योपल्टम्भाइनेकत्वमेव । तथा महदणुपरिमाणसम्भवाचेति ।। तच्च वर्णप्वपि समानम् । त- त्रापि प्रतिनियतताल्वादिकारणकलापस्य तीब्रादिधर्मभेदत्य च सम्भवाविरोधात् । ताल्वादीनां व्यञ्जकत्वमत्रैव निपेत्स्यत इत्यास्तां तावदेतत् ॥ अथ व्याप्तित्त्वेऽपि सर्वत्र सर्वात्मना वृत्तिमत्वान्न दो- षोऽयमिति चेन्न । तथा सति सर्वथैकत्वविरोधात् । नहि देशभेदेन युगपत्सर्वात्मना प्रतीयमानस्यैकत्वमुपपन्नं प्रमाणविरोधात् ॥ त- थाच प्रयोगः- प्रत्येकं गकारादिवर्णोऽनेक एव युगपभिन्नदेशतया तथैव सर्वात्मनोपलभ्यमानत्वात् घटादिवत् ॥ न सामान्थेन व्यमि- चारः। तस्यापि सदृशपरिणामात्मकस्यानेकत्वात् । नामि पर्वता- द्यनेकप्रदेशस्थतया युगपदनेकदेशस्थितपुरुषपरिदृश्यमानेन चन्द्रा- कर्कादिना व्यभिचारः । तस्यानिविष्ठतयैकदेशस्थितस्यामि भ्रान्ति ·प्रमेयरत्नमालासहितम् ८१ चशादनेकदेशस्थत्वेन प्रतीतः ।। न चांभ्रान्तस्य भ्रान्तेन व्यभिचा- रकल्पना युक्तेति । नापि जलपात्रप्रतिविम्बेन । तस्यापि चन्द्रा- कर्कादिसन्निधिमपेक्ष्य तथापरिणममानस्यानेकत्वात् । तस्मादनेकप- देशे युगपत्सर्वात्मनोपलम्बमानविषयस्यैकस्यासम्भाव्यमानत्त्वात्तत्र प्रवर्त्तमानं प्रत्यभिज्ञानं न प्रमाणमिति स्थितम् ॥ तथा नित्यत्व- मपि न प्रत्यभिज्ञानेन निश्चीयत इति । नित्यत्वं हि एकस्यानक- क्षणव्यापित्त्वं । तच्चान्तराले सत्तानुपलम्भेन न शक्यते निश्चेतुम् । न च प्रत्यभिज्ञानवलेनेवान्तराले सत्तासम्भवः । तस्य सादृश्यादपि सम्भवाविरोधात् ।। न च घटादावप्येवं प्रसङ्गः। तस्योत्पत्तावपरा- 'यरमृत्पिण्डान्तरलक्षणस्य कारणस्यासम्भाव्यमानत्वेनान्तराले सचा- याः साधयितुं शक्यत्वात् । अत्र तु कारणानामपूर्वाणां व्यापारस- म्भावनातो नान्तराले सत्तासम्भव इति । यच्चान्यदुक्तं संकेत.न्य- थानुपपत्तेः शब्दस्य नित्यत्वमिति । इइमप्यनात्मज्ञभापितमेव । अनित्येऽपि योजयितुं शक्यत्वात् । तथा हि गृहीतसंकेतस्य द- ण्डस्य प्रध्वंसे सत्यगृहीतसंकेत इदानीमन्य एव दण्डः समुपलभ्यत इति दण्डीति न स्यात् । तथा धूमस्यापि गृहीतव्याप्तिकस्य नाशे -अन्यधूमदर्शनाद्वन्हिविज्ञानाभावश्च ॥ अथ सादृश्यात्तथाप्रतीने दोष इति चेदत्रापि सादृश्यवशादर्थप्रत्यये को दोषः । येन नि- .

·परीक्षामुखम् । त्यत्त्वेऽत्र दुरभिनिवेश आश्रीयते । तथा कल्पनायामन्तराले सत्त्व- मप्यदृष्ट, न कल्पितं स्यादिति ॥ यच्चान्यदभिहितं व्यञ्जकानां प्रतिनियतत्वान्न युगपत् श्रुतिरिति तदप्यशिक्षितलक्षितम् । समाने- न्द्रियग्राह्येषु समानधर्मसु समानदेशेषु विपयिविषयेषु नियमायो- गात् । तथाहि- श्रोत्रं समानदेशसमानेन्द्रियग्राह्यसमानधर्मापन्ना-- नामर्थानां ग्रहणाय प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कार्य न भवति । इन्द्रि- यत्वात् चक्षुर्वत् ॥ शब्दा वा प्रतिनियतसंस्कारकसंस्कार्या न भ- वन्ति । समानदेशसमानेन्द्रियग्राधसमानधर्मापन्नश्वे सति युगपदि. न्द्रियसम्बद्धत्वात् । घटादिवत् ।। उपपत्तिपक्षेऽप्ययं दोषः समान इति न वाच्यं मृत्पिण्डदीपदृष्टान्ताभ्यां कारकव्यञ्जकपक्षयोविशे- पसिद्धेरित्यलमतिजल्पितेन ॥ यच्चान्यत्प्रवाह नित्यत्वेन वेदस्यापौरु- यत्वमिति तत किं शब्दमात्रस्यानादिनित्यत्वमुत विशिष्टानामि-- ति? आद्यपक्षे य एव शब्दा लौकिकास्त एव वैदिका इत्यल्पमि- दमभिधीयते वेद एवापौरुषेय इति । किन्तु सर्वेषामपि शास्त्रा- णामपौरुषेयतेति ॥ अथ विशिष्टानुपूर्विका एव शब्दा अनादित्त्वे- नाभिधीयन्ते तेषामवगतार्थानामनवगतार्थानां वा अनादिता स्यात् यदि तावदुत्तरः पक्षस्तदाऽज्ञानलक्षणमप्रामाण्यमनुपज्यते ॥ अथ १ उत्सत्तिपक्षे, इत्यपि पाठभेदः ॥

·प्रमेयरबमालासहितम् आधः पक्ष आंधीयते तद्व्याख्यातारः किश्चिज्ञा भवेयुः सर्वज्ञा वा? प्रथमपक्षे दुरधिगमसम्बन्धानामन्यथाप्यर्थस्य कल्पयितुं शक्यत्वात् मिथ्यात्वलक्षणमप्रामाण्यं स्यात् । तदुक्तम्- अयमर्थो नायमर्थ इति शब्दा वदन्ति न । कल्प्योऽयमर्थः पुरुस्ते च रागादिवि- प्लुताः ॥ १ ॥ किञ्च किञ्चिजव्याख्यातार्थाविशेषात् अमिहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यस्य खादेच्छ्वमांसमित्यपि वाक्यार्थः किं न स्यात् संशयलक्षणमप्रामाण्यं वा ॥ अथ सर्वविद्विदितार्थ एव वेदोऽऽनादिपरंपराऽयात इति चेत् । हन्त धर्मे चोदनेव प्रमाणमिति हतमेतत् ॥ अतीन्द्रियार्थप्रत्यक्षीकरणसमर्थस्य पुरुषस्य सद्भावे च तद्वचनस्यापि चोदनावत्तदवबोधकत्वेन प्रामाण्याद्वेदस्य पुरुषाभाव- सिद्धस्तत्प्रतिबन्धकं स्यात् ॥ अथ तद्व्याख्यातॄणां किञ्चिज्ञत्वेऽपि यथार्थव्याख्यानपरम्पराया अनवच्छिन्नसन्तानत्वेन सत्यार्थ एव वेदोऽवसीयत इति चेन्न । किंचिज्ञानामतीन्द्रियार्थेषु निःसंशय- ब्याख्यानायोगादन्धेनाकृप्यमाणस्यान्धस्यानिष्टदेशपरिहारेणामिमतप- थप्रापणानुपपत्तेः ।। किञ्चानादिव्याख्यानपरम्परागतत्वेऽपि वेदार्थ- स्य गृहीतविस्मृतसम्बन्धवचनाकौशलदुष्टाभिप्रायतया व्याख्यान- स्वान्यथैव करणादविसंवादायोगादप्रामाण्यमेव स्यात् । दृश्यन्ते ह्य- "धुनातना अपि ज्योतिःशास्त्रादिषु रहस्य यथार्थमवयन्तोऽपि दुरभि- ·परीक्षामुखम्. संघेरन्यथा ब्याचक्षाणाः । केचिजानन्तोऽपि वचनाकौशलादन्यथोप- दिशन्तः । केचिद्विस्मृतसम्बन्धा 'अयाथातथ्यमभिदधाना 'इति ।। कथमन्यथा भावनाविधिनियोगवाक्यार्यप्रतिपत्तिदे स्यान्मनुयाज्ञव- ल्क्यादीनां श्रुत्यर्थानुसारिस्मृतिनिरूपणायां वा! तस्मादनादिप्रवाह- पतितत्वेऽपि वेदस्यायथार्थत्वमेव स्यादिति स्थितम् ॥ यच्चोक्तमती- तानागतावित्यादि तदपि स्वमतनिर्मूलनहेतुत्त्वेन विपरीतसाधनात्त- दाभासमेवेति । तथाहि- “अतीतानागतौ कालो वेदार्थज्ञविवर्जि- तौ ।। कालशव्दाभिधेयत्त्वाइधुनातनकालवदिति " ॥ १ ॥ पिञ्च कालशामिधेयवमतीतानागतयोः कालयोग्रहणे ति भवति । तद्रहणं च नाध्यक्षतस्तयोरतीन्द्रियत्वात् ॥ अनुमानतस्तद्रहणेऽपि न साध्यन सम्बन्धस्तयोनिश्चेतुं पार्यते । प्रत्यक्षगृहीतस्यैव तत्स- बन्धाभ्युपगमात् ।। न च कालाख्यं द्रव्य मीमांसकस्यास्ति ।। प्र- सङ्गसाधनाददोष इति चेन्न । परम्प्रति साध्यसाधनयोर्व्याप्यव्याप- कभावाभावादिदानीमपि देशान्तरे वेदकारस्याष्टकादेः सौगतादि- भिरभ्युपगमात् ।। यदप्यपरं वेदाध्ययनमित्यादि तदपि विपक्षेऽपि समानम्- “भारताध्ययन सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । तदध्ययन- वाच्यत्त्वादधुनाध्ययनं यथेति ॥ १ ॥ यच्चान्यदुक्तम्- अनव- च्छिन्नसम्प्रदायत्त्वे सत्यस्मर्यमाणकर्तृत्वादिति । तत्र जीर्णपारा- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् ८ मादिमिळभिचारनिवृत्त्यर्थमनवच्छिन्नसम्प्रदायत्त्वविशेषणेपि विशे- प्यस्यास्मयमाणकर्तृकत्वस्य विचार्यमाणस्यायोगादसाधनत्वम् ।। क- तुरस्मरणं हि वादिनः प्रतिवादिनश्च सर्वस्य वा! वादिनश्चेदनुपल- धेरभावाद्वा! । आये पक्षे पिटकत्रयेऽपि स्यादनुपलब्धेरविशेषात् ॥ तत्र परैः कर्तुरङ्गीकरणान्नो चेत् । अत एवालापि न तदस्तु । अमावादिति चेदस्मात्तदभावसिद्धावितरेतराऽऽश्रयत्वम् । सिद्धे, हि तदभावे तन्निबन्धनं तदस्मरणमस्माच्च तदभाव इति ॥ प्रामा- 'ण्यान्यथानुपपत्तेस्तदभावान्नेतरेतराश्रयत्वमिति चेन्न । प्रामाण्येनाप्रा- माण्यकारणस्यैव पुरुषविशेषस्य निराकरणात् पुरुषमात्रस्यानिरा- कृतेः ॥ अथातीन्द्रियार्थदर्शिनोऽमावादन्यस्य च प्रामाण्यकारणत्वा- नुपपत्तेः सिद्ध एव सर्वथा पुरुषाभाव इति चेत् कुतः सर्वज्ञा- भावो विभावितः । प्रामाण्यान्यंथानुपपत्तेरिति चेदितरतराश्रयात्वम् । कर्तुरस्मरणादिति चेच्चक्रकप्रसङ्गः । अभावप्रमाणादिति चेन्न । त- साधकस्यानुमानस्य प्राक्प्रतिपादितत्वादभावप्रमाणोत्थानायोगात् प्रमाणपञ्चकाभावेऽभावप्रमाणप्रवृत्तेः 'प्रमाणपञ्चकं यत व. -स्तुरूपेण जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेति' परैर- भिधानात् । ततो न वादिनः कर्तुरस्मरणमुपपन्नम् ॥ नापि प्रति- -वादिनोऽसिदेः। तत्र हि प्रतिवादी स्मरत्येव कारमिति.॥ नापि ·.८९ पक्षिामुखम् सर्वस्य, वादिनो वेदकर्तुरस्मरणेऽपि प्रतिवादिनः स्मरणात् ।। ननु प्रतिवादिना वेदेऽष्टकादयो बहवः कर्तारः स्मयन्तेऽतस्तत्स्मरणस्य विवादविषयस्याप्रामाण्याद्भदेव सर्वस्य कर्तुरस्मरणमिति चेत् न । कर्तृविशेषतिपय एवासौ विवादो न कर्तृसामान्ये ॥ अतः सर्व- स्य कर्तुरस्मरणमप्यसिद्धम् । सर्वात्मज्ञानविज्ञानरहितो वा कथं सर्वत्य कर्तुरस्मरणमवैति । तस्मादपौरुषेयत्वस्य बड़े व्यवस्थापयि- तुमशक्यत्वान्न तल्लक्षणस्याव्यापकत्वमसम्मक्तित्वं वा सम्भवति ।। पौरुषेयत्वे पुनः प्रमाणानि वहृनि सन्त्येव सजन्ममरणपिंगोत्रचर- णादिनामश्रुतरनेकपदसंहतिप्रतिनियमसंदर्शनाफलार्थिपुरुषप्रवृत्ति- निवृत्तिहेत्वात्मनां श्रुतेश्च मनुसूत्रवत् पुरुषकर्तृकेव श्रुतिरिति वच- नांत् ॥ अपौरुषेयत्त्वेऽपि वा न प्रामाण्यं वेदस्योपपद्यते तद्धेतूनां गुणानामभावात् ॥ ननु न गुणकृतमेव प्रानाण्यं 'किन्तु दोषाभांव- प्रकारेणापि, स च दोषाश्रयपुरुषाभावेऽपि. निश्चीयते न गुणसद्भाव एवेति । तथाचोक्तम्- शदे दोपोद्भवतावद्वक्त्रधीन इति स्थितम् । तदभावः क्वचित्तावद्गुणवद्वक्तृकत्वतः ॥ १॥ तद्गुणैरपकृष्टा- न शब्द संक्रान्त्यसम्भवात् । यदा वक्तुरभावेन न स्युदोषा नि- रश्रियाः ॥२॥ इति ॥ तदप्ययुक्तन् । परामिप्रायापरिज्ञानात् ।। नास्माभिर्वक्तुरंभावे वेदस्य प्रामाण्याभावः समुद्भाव्यते । कि तुत- ·- पमेयरलमागसहितम् ८७ व्याख्यातॄणामतीन्द्रियार्थदर्शनादिगुणाभावे । ततो दोषाणामनपोदि- तत्त्वान्न प्रामाण्यनिश्चय इति । ततोऽपौरुषेयत्वेऽपि वेदस्य प्रामा- ण्यनिश्चयायोगान्नानेन लक्षणस्याध्यापित्वमसम्भवित्वं वेत्यलमतिज- ल्पितेन ॥ ननु शब्दार्थयोः सम्बन्धाभावादन्यापोहमात्राभिधायित्वा- दप्तप्रणीतादपि शब्दात् कथं वस्तुभूतार्थावगम इत्यत्राह- सहजयोग्यत्तासङ्केत्तवशाद्धिशद्वादयो वस्तुप्रतिपत्तिहेतवः१०, सहजा स्वभावभूता योग्यता शब्दार्थयोर्वाच्यवाचकशक्तिः तस्यां सङ्केतातद्वशाद्धि 'फुट शब्दादयः प्रागुक्ता वस्तुप्रतिपत्ति: हेतब इति ॥ उदाहरणमाह- ॥ यथा मेर्वादयः सन्ति ॥ १०१॥ ननु य एव शब्दाः सत्यर्थे दृष्टास्त एवार्थाभावेऽपि दृश्यन्ते तत्कथमर्थाभिधायकत्वमिति । तदप्ययुक्तम्- अनर्थकेभ्यः शब्दे- म्योऽर्थवतामन्यत्वात् ॥ न चान्यस्य व्यभिचारेऽन्यस्यासी युक्तोऽ तिप्रसङ्गात् ।। अन्यथा गोपालघटिकान्तर्गतस्य धृमस्य · पावकस्य व्यभिचारे पर्वतादिधूमस्यापि तत्प्रसङ्गात. ॥ " यत्नतः परीक्षित कार्य कारणं नातिवर्तते " इत्यन्यतापि समानम् । मुपरीक्षितो हि शब्दोऽर्थ न व्यभिचरतीति ॥ तथा चान्यापोहस्य शब्दार्थत्व- कल्पनं प्रयासमात्रमेव ।। न चान्यापोहः शब्दार्थो व्यवतिष्ठते प्रती- ·१८ रोलामुखम् तिविरोधात् ॥ न हि गवादिशब्दश्रवणादगयादिन्यावृत्तिः प्रती- यते । ततः सास्नादिमत्यर्थे प्रवृत्तिदर्शनादगवादिबुद्धिजनकं तत्र शब्दान्तरं मृग्यम् ॥ अथकस्मादेव गोशब्दादयस्यापि सम्माव- नान्नार्थः शब्दान्तरेगेति चन्नवम् । एकस्य परम्परविरुद्धार्थद्वय- प्रतिपादनविरोधात ॥ किच गोशब्दस्यागोव्यावृत्तिविषयत्वे प्र- थममगोरिति प्रतीयेत न चैवमतो नान्यापोहः शब्दार्थः ॥ किश अपोहाख्यं सामान्य वाच्यत्वेन प्रतीयमानं पर्युदासह प्रसज्यरूपं वा प्रथमपसे गोलमेव नामान्तरेणोक्तं स्यात् । अमावाभावस्य मा- वान्तरस्वभावेन व्यवस्थितत्वात् ।। कश्चायमस्वादिनिवृत्तिलक्षणो मा- वोऽभिधीयते? न तावत्स्वलक्षणरूपस्तस्य सकलविकल्पवाग्गोचराति- कान्तत्वात् ॥ नापि शावलेयादिव्यक्तिरूपस्तम्यासामान्यत्वप्रसङ्गात् ।। तस्मात् सकलगोव्यकिष्वनुवृतप्रत्ययजनकं तत्रैव प्रत्येक परिसमा- प्त्या वर्तमान सामान्यमेव गौशब्दवाच्यम् । तस्यापोह इति नाम- करणे नाममात्रं भिद्येत नार्थ इति । अतो नाचः पक्षः श्रेयान् ।। नापि द्वितीयो गोशब्दादेः कचिद्वाऽर्थे प्रवृत्त्ययोगात् । तुच्छा- भावाभ्युपंगमे परमतप्रवेशानुषंगाश्च ॥ विञ्च गवादयो ये सामान्य- शब्दा ये च शाबलेयादयस्तेषां भवदभिप्रायेण पर्यायता स्मात् । अर्थमदाभावावृक्षपादपादिशब्दवत् ॥ न खलु तुच्छामावस्व मेदो ॥

·प्रमेयरत्नमालासहितम् ८९ युक्तो वस्तुन्येव संसृष्टत्वकत्त्वनानात्वादिविकल्पानां प्रतीतः ।। भेदे वा अभावस्य वस्तुतापत्तिः तल्लक्षणत्त्वाद्वस्तुत्वस्य ।। न चा- पोह्यलक्षणसम्बन्धिभेदाढ़ेदः । प्रमेयाभिधेयादिशब्दानामप्रवृत्तिप्र- सङ्गात् ॥ व्यवच्छेद्यस्यातपेणाप्यप्रमेयादिरूपत्वे ततो व्यवच्छे- दायोगात्कथं तत्र सम्बन्धिभेदाद्भेदः ? । किञ्च शावलेयादिप्वकोड- पोहो न प्रसज्येत किन्तु प्रतिव्यक्ति भिन्न एव स्यात् ।। अथ शावलेयादयस्तन्न भिन्दन्ति तपश्वादयोऽपि भेदका माभूवन् ॥ य- स्यान्तरङ्गाः शावलेयादयो न भेदकास्तस्याश्चादयो भेदका इत्यति- साहसम् ॥ वस्तुनोऽपि सम्बधिभेदाझेदो नोपलभ्यते किमुतावस्तुनि ॥ तथा क एव देवदत्तादिः कटककुण्डलादिभिरभिसम्बन्ध्यमानो न नानात्वमास्तिनुवानः समुपलभ्यत इति ॥ भवतु वा सम्बन्धि- भेदाढ़ेदस्तथापि न वस्तुभूतसामान्यमन्तरेणान्यापोहाश्रयः सम्बन्धी भवतां भवितुमर्हति । तथाहि यदि शावलेयादिषु वस्तुभूतसारू- प्याभावोऽश्वादिपरिहारेण तव विशिष्टाभिधानप्रत्ययौ कथं स्या- ताम् । ततः सम्बन्धिभेदाढ़ेदमिच्छतापि सामान्य वास्तवमङ्गीकर्त- व्यमिति ।। किञ्चापोहशब्दार्थपक्षे संकेत एवानुपपन्नस्तद्वहणोपा- यासम्भवात् ॥ न प्रत्यक्षं तद्रहणसमर्थ तस्य वस्तुविषयत्वात् । अन्यापोहस्य चावस्तुत्त्वात् ॥ अनुमानमपि न तत्सद्भावमवबोध- ·९० परक्षिामुखम् यति तस्य कार्यस्वभावलिङ्गसम्पाद्यत्वात् ॥ अपोहस्य निरुपाख्येय- वेनानर्थक्रियाकारित्वेन च स्वभावकार्ययोरसम्भवात् ॥ किञ्च गो-. शब्दस्यागोपोहाभिधायित्त्वे गौरित्यत्र गोशब्दस्य किमभिधेयं स्या- दज्ञातस्य विधिनिषेधयोरनधिकारात् ॥ अगोवृत्तिरिति चेदितरेत- राश्रयत्वमगोव्यवच्छेदो हि अगोनिश्चये भवति स चागोंगोनिवृ- च्यात्मा गौश्चागोव्यवच्छेदरूप इति ॥ अगौरित्यत्रोत्तरपदार्थोऽप्य- नयैव दिशा चिन्तनीयः ॥ नन्वगौरित्यत्रान्य एव विधिरूपो गो- शब्दाभिषयस्तदाऽपोहः शब्दार्थ इति विघटेत । तस्मादपोहस्यो- क्तयुक्त्या विचार्यमाणस्यायोगान्नान्यापोहः इन्दार्थ इति, स्थितं. सहजयोग्यतासङ्केतकशाच्छादयो वस्तुप्रतिपत्तिहेतव इति ।। स्मृतिरनुपहतेयं प्रत्यभिज्ञानवज्ञा । प्रमितिनिरतचिन्ता लैझिकं सङ्गतार्थम् ॥ प्रवचनमनवयं निश्चितं देववाचा। रचितमुचितवाग्भिस्तथ्यमेतेन गीतम् ॥ १ ॥ इति परीक्षामुखस्य लघुवृत्तौ परोक्षप्रपश्चस्तृतीयः समुद्देशः ॥ ३ ॥.

·पमेयरत्नमालासहितम् ९१ - अथ स्वरूपसङ्ख्याविप्रतिप्रति निराकृत्त्य विषयविप्रतिपत्तिनि- रासार्थमाह- ।। सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विषयः ॥ १ ॥ तस्य प्रामाण्यस्य ग्राह्योऽर्थो विषय इति यावत् । स एव वि- शिष्यते सामान्यविशेषात्मा । सामान्यविशेषौ वक्ष्यमाणलक्षणौ ता- चात्मानौ यस्येति विग्रहः ॥ तदुभयग्रहणमात्मग्रहणं च केबलस्य सामान्यस्य विशेषस्य तदुभयस्य वा खतन्त्रस्य प्रमाणविषयत्वप्र- तिपेधार्थम् । तत्र सन्मात्रदेहस्य परब्रह्मणो निरस्तत्त्वातदितरद्वि- चार्यते ॥ तत्र सांख्यैः प्रधानं सामान्यमुक्तं 'त्रिगुणमविवकिवि- षयः सामान्यमचेतनं प्रसवर्मिव्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमानिति' वचनात् ॥ तच्च केवलं प्रधानं महदादिकार्यनि- प्पादनाय प्रवर्तमानं क्रिमप्यपेक्ष्य प्रवर्तते निरपेक्ष्य वा ।प्रथमपक्षे तन्निमित्तं वाच्यं यदपेक्ष्य प्रवर्तते ॥ ननु पुरुषार्थ एव तत्र का- रणं, पुरुषार्थेन हेतुना प्रधान प्रवर्तते । पुरुषार्थश्च द्वेधा, शब्दाधु- पलब्धिर्गुण पुरुषान्तरविवेकदर्शनं चेत्यभिधानादिति चेत् सत्यम् । तथा प्रवर्तमानमपि बहुधानकं पुरुषकृतं कश्चिद्रुपकारं समासादय- त्मवर्तेतानासादयद्वा प्रथमपक्षे स उपकारस्तस्माद्भिन्नोऽभिन्नो वा? यदि मिन्नस्तदा तस्येति व्यपदेशाभावः । सम्बन्धाभावात्तदभावश्च ·. ९२ परीक्षामुखम् समवायादेरनभ्युपगमात् । तादात्म्यं च भेदविरोधीति || अपामित्र उपकार इति पक्ष आश्रीयते तदा प्रधानमेव तेन कृतं स्यात् ।। अथोपकारनिरपेक्षमेव प्रधान प्रवचते तहि मुक्तात्मानम्प्रत्यपि प्र- वताविशेषात् ॥ एतेन निरपेक्षप्रवृतिपक्षोऽपि प्रत्युक्तस्तत एव ।। किञ्च सिद्धे प्रधाने सर्वमेतदुपपन्नं स्यात् न च तसिद्धिः कुतश्चि- निश्चीयत इति ॥ ननु कार्याणामेकान्वयदर्शनादेककारणप्रभवत्वं मेदानां परिणामदर्शनाचेति । तदप्यचारुचर्षिकं मुखदुःखमोहरूप- तया घटादेरन्वयाभावादन्तस्तत्वस्यैव तथोपलम्भात् ॥ अथान्तस्त- त्वस्य न सुखादिपरिणामः किन्तु तथापरिणममानप्रधानसर्ग:दा- त्मनोऽपि तथा प्रतिभास इति तदप्यनुपपन्नम् । अप्रतिभासमान- स्यापि संसर्गकल्पनायां तत्त्वेयचाया निश्चेतुमशक्तेः। तदुक्तम्- संसर्गादविभागश्चेदयोगोलकवहिवत् ।। भेदाभेदव्यवस्थैवमुत्पन्ना सर्व- वस्तुषु ॥ १ ॥ इति । यदपि परिणामाख्यं साधनं, तदप्येकप्रकृ- तिकेषु घटघटीशरावोदञ्चनादिप्वनेकप्रकृतिकेषु पटकुटमकुटशकटा- दिषु चोपलम्भादनैकान्तिकामेति न ततः प्रकृतिसिद्धिः। तदेवं प्रधानग्रहणोपायासम्भवात्सम्भवे वा ततः कार्योदयायोगाच ॥ यदु- तं परेण- प्रकृतेर्महान् ततोऽहंकारस्तस्माद्गणश्च पोडशकः ॥ त- स्मादपि षोडशकारपञ्चम्यः पंच मतानीति ।। सृष्टिक्रमे, मूलप्रकृतिर- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् ९३ - . विकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तषोडशकश्च विकारो न प्रकृ- तिनविकृतिः पुरुष इति स्वरूपाख्यानं च, बन्ध्यासुतसौरूप्यवर्ण- -नमिवासद्विपयत्त्वादुपेक्षामर्हति ॥ अमृतत्याकाशस्य मूर्तस्य पृथि- व्यादेश्चककारणकत्त्वायोगाच्च ॥ अन्यथा अचेतनादपि पंचभूत- कदम्बकाचैतन्यसिद्धश्चार्वाकमतसिद्धिप्रसङ्गात् सख्यगन्ध एव न -भवेत् ।। सत्कार्यवादप्रतिषेधश्चान्यत्र विस्तरेणोक्त इति नेहोच्यते -संक्षेपस्वरूपाइस्येति ॥ तथा विशेपा एव तत्वं तेपामतमानेतरवि- शेपेभ्योऽशेषात्मना विश्लेषात्मकत्वासामान्यस्यैकस्यानेकत्र व्याप्त्या वर्तमानस्य सम्भवाभावाच्च ॥ तस्यैकव्यक्तिनिष्ठस्य सामस्येनोप- -लब्धस्य तथैव व्यक्त्यन्तरेऽनुगलम्भनसङ्गात् ॥ उपलम्ने वा तन्ना. नात्वापर्युगपत् मिन्नदेशतया सामस्त्येनोपलब्बेस्त व्यक्तिवदन्यथा -व्यक्तयोऽपि भिन्ना माभूवन्निति ॥ ततो बुध्यभेद एव सामान्यम् । तदुक्तम्- एकत्र दृष्टो भावो हि कचिन्नान्यत्र दृश्यो। तस्मान्न भिन्नमस्त्यन्यत्सामान्यं बुध्धभेदतः ।। १ ।। इति ॥ तेत्र विशेषाः परस्परासम्बध्दा एव, तत्सम्बन्धस्य विचार्यमाणस्यायोगात् ॥ ए- -कदेशेन सम्बन्धे अणुषट्केन युगपद्योगादणोः षडंशतापत्तेः ॥ स- वात्मनामिसम्बन्धे पिण्डस्याणुमात्रकत्वापत्तेः ॥ अवयविनिषेधा- च्चासम्बद्धत्वमेपामुपपद्यत एव ॥ तनिषेधश्च वृतिविकल्पादिवा- . .

·९४ परीक्षामुखम् धनात् ॥ तथाहि अवयवा अवयविनि वर्तन्त इति नाभ्युपगतम् ।। अवयवी चावयवेषु वर्तमानः किमेकदेशेन वर्तते सर्वात्मना वा? शकदेशेन वृत्ताववयवान्तरप्रसङ्गः । तत्राप्येकदेशान्तरेणावयविनोः वृत्तावनवस्था ॥ सर्वात्मना वर्तमानोऽपि प्रत्यवयव स्वभावभेदेन व- तेंत, आहोस्विदेकरूपेणेति ? प्रथमपक्षे अवयविघहुत्वापत्तिः ॥ द्वि- तीयपक्षे तु अवयवानामेकरूपत्वापत्तिरिति । प्रत्येक परिसमाप्त्या' वृत्तावप्यवयविबहुत्वमिति ॥ तथा यत् दृश्यं सन्नोलभ्यते तन्नास्त्येव यथा गगनेन्दीवरं नोपलभ्यते चावय।प्वववयवीति ।। तथा यदग्रह बध्यभावस्तत्ततो नार्थान्तरम् । यथा वृक्षाग्रहे वनमिति ॥ त-- तश्च निरंशा एवान्योन्यासंस्पर्शिणो रूपादिपरमाणवस्त च ए. कक्षणस्थायिनो न नित्या, विनाशं प्रत्यन्यानपेक्षणात् ॥ प्रयोगश्च यो यद्भाव प्रत्यन्यानपेक्षः स तत्वभावनियतो यथान्त्या कारणसा- भग्री स्वकार्ये । नाशो हि मुद्रादिना क्रियमाणस्ततो भिन्नोऽभि-- नो वा क्रियते? भिन्नस्य करणे घटरय स्थितिरेव स्यात् ।। अथ. विनाशसम्बन्धानष्ट इति व्यरदेश इति चेत, भावाभावयोः कः- सम्बन्धः? न तावत्तादात्म्यं तयोर्मेदात् । नापि तदुत्पत्तिरभावस्य. कार्याधारत्वाघटनात् । अभिन्नस्य करणे घटादिरेव कृतः स्यात् । तस्य च प्रागेव निष्पन्नत्वाव्यर्थ करणमित्यन्यानपेक्षत्वं सिमिति, ·प्रमेयरत्नमालासहितम् विनाशस्वभावनियतत्वं साधयत्येव ॥ सिद्धे चानित्यानां तत्स्वमा. बनियतत्वे तदितरेषामात्मादीनां, विमंत्यधिकरणभावापन्नानां सत्त्वा- -दिना साधनेन तदृष्टान्ताद्भवत्येव क्षणस्थितिस्वभावत्वम् ॥ तथा हि यत्सत्तत्सर्वमेकक्षणस्थितिस्वभावं यथा घटः सन्तश्चामी भावा इति ।। अथवा सत्वमेव विपक्षे वाधकप्रमाणबलेन दृष्टान्तनिरपेक्ष- नशेषस्य वन्तुनः क्षणिकत्वमनुमापयति । तथाहि सत्त्वमर्थक्रियया व्यामअर्थक्रिया च क्रमयोगपद्याम्या, ते च नित्यान्निवर्तमाने स्व- ल्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्तेते। सापि स्वव्याप्यं सत्त्वमिति, नित्यस्य क्रमयोगपद्याम्बामर्थक्रियाविरोधात्सत्त्वासम्भावनं विपक्षे बाधकप्रमाणमिति ॥ नहि नित्यस्य क्रमेण युगपद्धा सा सम्भवति । इनित्यस्यकेनैव स्वभोवन पूर्वापरकालभावि कार्यद्वयं कुर्वतः कार्या- भदकत्वात्तस्यैकस्वभावत्वात् । तथापि कार्यनानात्वे अन्यत्र कार्य- भेदात् कारणभेदकल्पना विफलैब स्यात् । तादृशमेकमेव किञ्चि- कारणं कल्पनीयं, येनैकस्वभावेनकैनैव चराचरमुत्पद्यत इति ।। अध स्वभावनानात्वमेव तस्य कार्यभेदादिप्यत इति चेचर्हि, ते स्वभावास्तस्य सर्वदा सम्भविनस्तदा कार्यसाङ्कथम् । नो चेत्तदुत्प- त्तिकारणं वाच्यम् । तस्मादेवमित्येकस्वभावातदुत्त्पत्तौ तत्स्वभावा- नां सदा सम्भवात्सब कार्याणां युगपत्त्राप्तिः ॥ सहकारिक्रमापेक्षया ·९६ परीलामुखम् नस्वभावानां क्रमेण भावांनोक्तद्रीय इति चेत्तदपि न साधुसङ्गतम् । समर्थस्य नित्यन्य परापेक्षायोगात् ॥ तैः सामर्थ्यकरणे नित्य- नाहानिः ।। तस्मानिन्नमेव सामथ्र्य तैविधीयत इति न नित्यता- हानिरिति चत्तहि नित्यननिविकरमेव न्यान् । सहकारिजनितसा- मध्य व ऋचारित्वात्तत्सम्बन्धात्तत्यापि कार्यतारिले तत्सम्बन्ध- यैकदभावले सानय॑नानात्वामावान्न कार्यभेदः । अनेकस्वभाव- व ऋत्व व कार्यवत्तस्यापि सहयमिति सर्वमावर्तन इति चक्र- कप्रमशः । नम्मान क्रमेण कार्यकरित्वं नित्यन्य । नापि युगन् अकागां युगलची द्वितीयको कार्याकरणादनर्थक्रिया- कानिवनावन्नुवनमंग द्विनि नित्यन्य क्रमयोगपद्याभावः सिद्ध एवनि सौन्ताः प्रतिमेदिरे ।। तेऽपि न युक्तवादिनः- सजातीयेतर- व्यावृत्तत्मनां विशेषायामनंशानां प्राइक्रय प्रमागत्याभावात् ॥ प्रत्यक्षन्य स्थिरन्थूलसाधारणाकारवस्तुग्राहकत्वेन निरंशवस्तुग्रहणा- योगान् ।। न हि परमाणवः परसरासंबद्धाश्चक्षुरादिबुद्धी प्रतिभा- न्ति तथा सत्यविवादप्रसंगात् ।। अथानुभयन्त एव प्रथम तथा भूताः समाः पश्चात्तु विकत्सवासनावदान्तरा इन्तरालानुपलम्भ- लक्षणाबाह्याञ्चाविद्यमानोऽपि स्थूलाद्याकारो विकल्पबुद्धी चकास्ति ।। स च तदाकारणानुरज्यमानः खत्र्यापार तिरस्कृत्य प्रत्यक्षव्यापारयु- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् ९७ रासरत्वेन प्रवृत्तत्त्वात्मत्यक्षायत इति । तदप्यतिबालविलसितम् ।। निर्विकल्पकबोधस्यानुपलक्षणात् । गृहीते हि निर्विकसकेनरयो- भदे अन्याकारानुरागस्यान्यन कल्पना यक्ता स्फटिकजपाकुसुनयों- रिव नान्यथेति ॥ एतेन तयोयुगपवृत्तलेघुवृत्तेर्वा तदेकत्त्वाध्यवसाय इति निरस्तं तस्यापि कोशपानप्रत्येयत्त्वादिति । केन वा तयोरेक- त्वाध्यवसायः? न तावद्विकलोन, तस्य विकल्पवानिभिज्ञत्त्वात ।। नाप्यनुभवेन, तस्य विकल्यागोचरत्वात् ॥ न च तदुभयाविषयं त- देकत्त्व ध्यवसाये समर्थपतिप्रसङ्गात् || ततेन प्रत्यक्षबुद्धौ तथा- विधविशेषावभासः ।। नाप्यनुमानबुद्धौ तदविनाभूतस्वभावकालि- ङ्गाभावादनुपलम्भोऽसिद्ध एव। अनुवृताकारस्य स्थूलाकारस्य चोपलब्धेरुक्तत्वात् ॥ यदपि परमाणूनामेकदेशेन सर्वात्मना वा सम्बन्धो नोपपद्यत इति तत्रानभ्युपगम एव परिहारः ।। स्निग्धरू- क्षाणां सजातीयानां च अधिकगुणानां कथञ्चित्स्कन्धाकारपरिणा- मात्मकस्य सम्बन्धस्याभ्युपगमात् ॥ यच्चावयविनि वृत्तिविकल्पादि चाधकमुक्तं तत्रावयविनो वृत्तिरेव यदि नोपपद्यते तदा न वर्तत इत्यभिधातव्यम् ।। नैकदेशादिविकल्पस्तस्य विशेषान्तरान्तरीयक- त्वात् || तथा हि नैकदेशेन वर्तते नापि सर्वात्मनेत्युक्ते .प्रकारा- स्तरेण वृत्तिरित्यभिहितं स्यात् । अन्यथा न वर्तत इत्येव वक्तव्य- .

·૬૮ परीलामुखन् मिति विशेषप्रतिषेवन्य शेषाभ्यनुज्ञानमत्वात् कथञ्चितादात्म्य- पेण वृत्तिरित्यवर्सयते । तत्र योक्तदोपाशामनवकामाद्विशेषादि-- दोषश्चाग्रे प्रतियेत्स्यत इति नेह ग्रनन्यते ॥ यकक्षणस्थायिते साधनं 'यो यदा प्रतीत्यायुतं, तदप्यमावनमामिद्धाद्रिोपदुष्ट-. त्वात् ।। तत्रान्यानपेक्षतं नादमिद्धं बाघमावस्य सुवादिल्या. पाराश्यव्यतिरेकानुविधायिन्यान ततारपदोपपत्तेः ।। कपालादि- पर्यायान्तरामाशे हि वादेरभावतुच्छाभावाय सकलमनायगात्र- रातिक्रान्तत्वात् ॥ किन्च अभावो यदि स्वतन्त्रो भवताऽन्यानर- क्षत्वं विशेषणं युतम् । न इ लागतम लोऽतीनि हेतुप्रयोगान-- वतार एव, अनेकान्तिकं वेदं शालिनीजन्य कोद्रवांकुरजन्नति अन्यानपेक्षत्वेऽपि तजननस्वमावानियतत्वात् ॥ तत्वमावत्त्वे स- तति विशेषणान्न देषतिचेन्- न संवैया पढ़ायीनां विनाशस्वभा-- वासिद्धेः । पर्यावरूपणेच हि भावानामुत्पाविनाशावङ्गीक्रियते न द्रव्यरूपेण-|| समुदेति विनयमृच्छति भावो नियनेन पर्ययनयत्य। नौदेति नो विनश्यति मावनया लिहितो नित्यम् ॥ १ ॥ इति व- चनात् ॥ नहि निरन्वयविनाशे पूर्वक्षणस्य ततो मृताञ्चितिनः केकायितस्येवोत्तरक्षणन्योत्पतिर्बटते । द्रव्यरूपेण कथाश्चिदत्यक्त-- रूपस्यापि सम्भवात् न सर्वया भावानां विनाशतमात्रलं युक्तम् ।।

·पमेयरलमालासहितम् :९९ न च द्रव्यरूपस्य गृहीतुमशक्यत्वादभावस्तब्रहणोपायस्य प्रत्यमि- ज्ञानस्य बहुलमुपलम्भात्तत्प्रामाणस्य च प्रागेवोक्तत्वादुत्तरकार्योत्प- त्यन्यथानुपपत्तेश्च सिद्धत्वात् ॥ यच्चान्यत्साधनं सत्त्वाख्यं तदपि विपक्षवत्स्वपक्षेऽपि समानत्वान्न साध्यसिद्धिनिबन्धनम् ।। तथा हि सत्त्वमर्थक्रियया व्याप्तमर्थक्रिया च क्रमयोगपद्याभ्यां ते च क्षाण- कान्निवर्तमाने स्वव्याप्यामर्थक्रियामादाय निवर्तेते। सा च निव- तैमाना स्वच्याप्यं सत्वमिति नित्यस्येव क्षणिकरयापि खरविषाण- वदसत्त्वमिति न तत्र सत्त्वव्यवस्था ॥ न च क्षणिकस्य वस्तुनः क्र- मयोगपद्याभ्यामक्रियाविरोधोऽसिद्धस्तस्य देशकृतस्य कालकृतस्य चा क्रमस्यासम्भवात् || अवस्थितस्यैकस्य हि नानादेशकालकला- व्यापित्वं देशक्रमः कालक्रमश्चाभिधीयते ॥ न च क्षणिके सोऽस्ति, 'यो यत्रैव स तत्र यो यदैव तदैव सः । न देशकालयोाप्ति - वानामिह विद्यत, इति स्वयमेवाभिधानात् ।। न च पूर्वोत्तरक्षणा- नामेकसन्तानापेक्षया क्रमः सम्भवति, सन्तानस्य वास्तवत्वे तस्यापि क्षणिकत्वेन क्रमायोगादक्षणिकत्वेऽपि वास्तवत्वे तेनैव सत्त्वादिसाध- नमनैकान्तिकम् । अवास्तवत्वे न तदपेक्षः क्रमो युक्त इति ॥ नापि योगपद्येन तत्रार्थक्रिया सम्भवति, युगपदेकेन स्वभावेन नानाका- करणे तत्कार्यैकत्वं स्यात् ॥ नानाखभावकल्पनायां ते स्वभावा- ·१०० परीक्षामुखम् स्तेन व्यापनीयाः। तत्रैकेन खमावेन तद्व्याप्तो तेपामेकरूपता, ना- नास्वमावन चेदनवस्था ॥ अवैककस्योपादानमाव एवान्यत्र स- हकारिभाव इति न स्वभावभेद इप्यते । तर्हि नित्यस्यैकरूपस्यापि वस्तुनः क्रमेण नानाकार्यकारिणः स्वभावभेदः कार्यसाय वा मा- भृत् ॥ अक्रमात् क्रमिणामनुत्पत्तनैवमिति चेदेकानंशकारणायु- गपदनेककारणसाध्यानककार्यविरोधादक्रमिणोऽपि न क्षणिक्स्य का- र्यकान्तिमति ॥ किन्च भवलक्षे सतोऽसतो वा कार्यकारित्वम् ! सतः कार्यकवि सकलकालकलाव्यापिक्षणानामेकक्षणवृत्तिप्रसङ्गः ।। द्वितीयपक्ष खरविषाणादेरपि कार्यकारित्वमसत्त्व विशेषात् सत्त्वलक्ष- णस्य व्यभिचारश्च, तस्मान्न विशेषकान्तपक्षः श्रेयान् ॥ नापि सा- मान्यविशेषौ परस्परानपेक्ष विति योगमतमपि युक्तियुक्तमवभाति, तयोरन्योन्यभेदे द्वयोरन्यतरस्य.रि व्यवस्थापयितुमशक्तेः ।। तथा हि-विशेषास्तावत् द्रव्यगुणकर्मात्मनः सामान्यं तु परापरभेदा- द्विविवं, तत्र परसामान्यात्सत्तालक्षणाद्विशेषाणां भेदे सत्त्वापतिरिति । तथाच प्रयोगः । द्रव्यगुणकर्माण्यसदूपाणि सत्त्वादत्यन्त भिन्न- वात्प्रागभावादिवदिति ॥ न सामान्यविशेषसमवायैव्यभिचारः। तत स्वरूपसत्त्वस्याभिन्नस्य परैरभ्युपगमात् ।। ननु द्रव्यादीनां प्रमाणोपपन्नत्वे घर्मिग्राहकप्रमाणत्रावितो हेतुर्थेन . हि प्रमाणेन ·प्रमेयरत्नमालासहितम् '१०१ . द्रव्यादयो निश्चीयन्ते तेन तत्सत्त्वमपीति ॥ अथ 'न प्रमाणप्रति- पन्ना द्रव्यादयस्तर्हि हेतोराश्रयासिद्धिरिति' तदयुक्तम् । प्रसङ्गसाध- नात्मागभावादौ हि सत्त्वाद्धदोऽसत्त्वेन व्याप्त उपलभ्यते ततश्च च्याप्यस्य द्रव्यादावम्युपगमो व्यापकाभ्युपगमनान्तरीयक इति प्र- समसाधने अस्य दोषस्याभावात् ॥ एतेन द्रव्यादीनामप्यद्रव्यादि- त्वं द्रव्यत्त्वादेमैदे चिन्तितं वोद्धव्यम् । कथं वा षण्णां पदार्थानां परस्परं भेदे प्रतिनियतस्वरूपव्यवस्था द्रव्यस्य हि द्रव्यमिति व्य- पदेशस्य द्रव्यत्वामिसम्बन्धाद्विधाने ततः पूर्व द्रव्यस्वरूपं किञ्चि- द्धाच्यं, येन सह द्रव्यत्त्वाभिसम्बन्धः स्यात् ॥ द्रव्यमेव स्वरूप- मिति चेन्न, तद्वयपदेशस्य द्रव्यत्त्वामिसम्बन्धनिवन्धनतया स्व- रूपत्वायोगात् ।। सत्त्वं निजं रूपमिति चेन्न, तस्यापि सेतास- म्बन्धादेव तद्वयपदेशकरणात् ॥ एवं गुणादिष्वपि वाच्यम् ।। केवलं सामान्यविशेषसमवायानामव स्वरूपसत्त्वेन तथाव्यपदेशोप- पत्तेस्तत्रयव्यवस्थैव स्यात् ।। ननु जीवादिपदार्थानां सामान्यविशे- 'यात्मकत्वं स्याद्वादिभिरभिधीयते तयोश्च वस्तुनोमैदाभेदाविति ॥ जौच विरोधादिदोषोपनिपातान्नैकत्र सम्भविनाविति ॥ तथाहि- भेदाभेदयोविधिनिषेधयोरेकताभिन्ने वस्तुन्यसम्भवः शीतोष्णस्पर्श- योति ॥ भेदस्यान्यदधिकरणमभेदस्य चान्यदिति वैयधिकरण्यम् । .

·१.०२ परीक्षामुखम् यमात्मानं पुरोधाय भेदो यं च समाश्रित्याभेदः तावात्मानः भिन्नी चाभिन्नौ च तत्रापि तथा परिकल्पनादनवस्था । येन रूपेण.. भेदस्तेन भेदश्चाभेदश्चेति सङ्करः । येन भेदस्तेनामेदो येनाभेदस्तेन भेद इति व्यतिकरः। भेदाभेदात्मकत्त्वे च वस्तुनोऽसाधारणा-- कारण निश्चेतुमशक्तेः संशयः । ततश्चाप्रतिपत्तिस्ततोऽभावः । इ.. त्यनेकात्तात्मकमपि न सौरश्यमाभजतीति केचित् । तेऽपि न प्रा-- तीतिकवादिनः । विरोधरय प्रतीयमानयोरसम्भवादनुपलम्भसाध्यो हि विरोधः, तत्रोपलभ्यमानयोः को विरोधः । यच्च शीतोष्णम्प.. र्शयाति दृष्टान्ततयोक्तं तच्च धूपदहनायेकावयविनः शीतोष्णम्प- विभावस्योपलव्धेरयुक्तमेव ।। एकस्य चलाचलरक्तारक्तावृताना-- वृतादिविरुद्धधर्माणां युगपदुपलब्धेश्च प्रकृतयोरपि न विरोध इति ।। एतेन वैयधिकरण्यमप्यपारतम् । तयोरेकाधिकरणत्वेन प्रतीतः । अनापि प्रागुक्तनिदर्शनान्येव बोद्धव्यनि । यच्चानवस्थानं दूषणं. तदपि स्याद्वादिमतानभिज्ञैरेवापादितम् । तन्मतं हि सामान्यविशे-- षात्मके वातुनि सामान्यविशेपावेव भेदः । भेदध्वनिना तयोरेवा- भिधानात् । द्रव्यरूपेणाभेद इति । द्रव्यमेवाभेद एकानेकात्म- कृत्वाद्वस्तुनः॥ यदि वा भेदनयप्राधान्येन वस्तुधर्माणामानन्त्यान्ना- नवस्था । तथा हि- यत्सामान्यं यश्च विशेपस्तयोरनुवृत्तव्यावृत्ता-- . .

·. प्रमेयरलमालासहितम् १०३ कारेण भेदस्तयोश्चाथक्रियामेदाढ़ेदश्च शक्तिभेदात् । सोऽपि सहका- वरभेदादित्यनन्तधर्माणामङ्गीकरणात् कुतोऽनवस्था ॥ तथा चोक्तम् - मूलक्षतिकरीमाहुरनवस्थां हि दूषणम् । वस्त्वानन्त्येप्यशक्तौ च नानवस्था विचार्यते ॥ १ ॥ इति ॥ यौ च सङ्करव्यतिकरौ ता- वपि मेचकज्ञाननिदर्शनेन सामान्यविशेषदृष्टान्ते न च परिहृतौ ॥ अथ तन तथा प्रतिभासनं परस्यापि वस्तुनि तथैव प्रतिभासोऽस्तु तस्य पक्षपाताभावान्निीते संशयोऽपि न युक्तः । तस्य चलितप्रति- पत्तिरूपत्वादचलितप्रतिभासे दुर्घटत्त्वात् । प्रतिपन्ने वस्तुन्यप्रति- पत्तिरित्यतिमाहसम् । उपलब्ध्यभिधानादनुपलम्भोऽपि न सिद्धस्त- तो नाभाव इति दृष्टेष्टाविरुद्धमनेकान्तशासनं सिद्धम् । एतेनावयवा- चयविनोगुणगुणिनोः कर्मतद्वतोश्च कथं चिद्भेदाभेदी प्रतिपादितौ बोद्धच्यौ ॥ अथ समवायवशाद्विन्नेप्वप्यभेदप्रतीतिरनुपपन्नब्रमतु- लाख्यज्ञानस्येति चेत् न, तस्यापि ततोऽभिन्नस्य व्यवस्थापयितुम- शक्तः । तथा हि- समवायवृत्तिः स्वसमवायिपु वृत्तिमती स्याद- तिमती वा वृत्तिमत्त्वे स्वेनैव वृत्त्यन्तरेण वा ? न तावदायः पक्षः समवाये समवायानभ्युपगमात् । पञ्चानां समवायित्त्वमिति वच- नात् ।। वृत्त्यन्तरकल्पनायां तदपि स्वसम्बन्धिषु वर्तते न वेति कल्पनायां वृत्त्यन्तरपरम्पराप्राप्तेरनवस्था ।। वृत्त्यन्तरस्य खसंबन्धिषु .

·१०४ परीक्षामुखम् वृत्त्यन्तरानभ्युपगमान्नानवस्थति चेत्, तर्हि समवायेऽपि वृत्त्यन्तरं माभूत ॥ अथ समवायो न स्वाश्रयवृत्तिरक्रियते, तर्हि षण्णामा- श्रितत्त्वमिति ग्रन्थो विरुध्यत ॥ अथ समवाथिषु सत्स्वेव समवा- यप्रतीतस्तन्याश्रितत्वमुपकल्प्यते तर्हि मृतदन्येषु सत्स्वव दिग्लि- अस्येदमतः पूर्वेण इत्यादिज्ञानम्य काललिङ्गस्य च परापरादिप्रत्य- यस्य सद्भाव त्यो पि तदाश्रितत्वं स्यात् । तथा चायुक्तमेतदन्यत्र नित्यद येभ्य इति ॥ किञ्च समवायस्यानाश्रितत्वे सम्बन्धरूपतन न घटते । तथा च प्रयोगः-समवायो न सन्बन्ध.| अनाश्रितत्त्वा- हिगादिवदिति ॥ अत्र समव यन्य धर्मिणः कचित्तादात्म्परूपन्या- नेकस्य च परैः प्रतिपन्नत्त्वाधर्मिग्राहकप्रमाणवाध आश्रयासिद्धि- श्च न वाच्येति ॥ तस्याश्रितत्वेऽप्यतइमिधीयते न समवाय का सम्बन्धात्मकत्वे सत्याश्रितत्वात संयोगवत् । सत्तयाऽनेकान्त इति सम्बन्धविशेषणम् ॥ अथ संयोगे निविडशिथिल.दिप्रत्ययनानात्वा- नानात्वं नान्यत्र विपर्ययादिति चेत् न, समवायेऽप्युत्पत्तिमत्वन- रत्व प्रत्ययेनानात्वस्य सुलभत्वात || सम्बन्धिभेदाढ़ेदोऽन्यत्रापि स- मान इति नैकत्रैव पर्यनुयोगो युक्तः ॥ तम्मात्समवायत्य परपर- कल्पितस्य विचारासहत्वान्न तद्वशाद्गुणगुण्यादिप्यभेदप्रतीतिः ॥ अ- य भिन्न प्रतिभासादवयवायवयन्यादीनां भेद एवति चेन्न, भेदभक्ति- ·प्रमेयरत्नमालासहितम् १०५ भासस्याभेदाविरोधात् | वटपटादीनामपि कथञ्चिदभेदोपपत्तेः ।। सर्वथा. प्रतिमासभेदस्यासिद्धेश्च ।। इदमित्याद्यमेदप्रतिमासस्यापि भावात्ततः कथंचिद्भेदाभेदात्मकं द्रव्यपर्यायात्मकं सामान्यविशेषा- त्मकं च तत्त्वं तीरादर्शिशकुंनिन्यायेनायातमित्यलमतिप्रसङ्गेन । इदानीमनेकान्तात्मकवस्तुसमर्थनार्थमेव हेतुद्वयमाह- : ॥.अनुवृत्तव्यावृत्तपत्ययगोचरत्वात्पूर्वोत्तराकारपरि- हारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेनार्थक्रियोपपत्तेश्चेति ॥ अनुवृत्ताकारो हि गौगोरित्यादिप्रत्ययः । व्यावृत्ताकारः श्यामः शक्ल इत्यादिप्रत्ययः । तयोर्गोचरस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । ए- तेन तिर्यक्सामान्यव्यतिरेकलक्षणविशेषद्वयात्मकं वस्तु साधितम् । पूर्वोत्तराकारयोर्यथासंख्येन परिहारावाप्ती, ताभ्यां स्थितिः, सेव लक्षणं यस्य, स चासौ परिणामश्च, तेनार्थक्रियोपपत्तेश्चेत्यनेन तू- वंतासामान्यपर्यायाख्यविशेषद्वयरूपं वस्तु समर्थितं भवति. ॥ अथ प्रथमोद्दिष्टसामान्यभेदं दर्शयन्नाह- । सामान्य द्वेषा तिर्यगू ताभेदात् ॥ ३ ॥ . . प्रथमभेदं सोदाहरणमाह- वा सदृशपरिणामस्तिर्यक्, खण्डमुण्डादिपु गोलवत् ।।४।। .:: नित्यैकरूपस्य गोत्वादेः : क्रमयोगपद्याम्यामर्थक्रियाविरोधात् ।

·परीक्षामुखम् प्रत्येकं परिसमाप्त्या व्यक्तिपु वृत्त्ययोगाच्चानेकं सदृशपरिणामात्म- कमेवेति तिर्यक्सामान्यमुक्तम् ॥ द्वितीयभेदमपि सदृष्टान्तमुप. दर्शयति- ॥ परापरविवर्त्तव्यापिद्रव्यमूर्खता मृदिव स्थासादिप्विति ५ सामान्यमिति वर्तते तेनायमर्थः- उर्वतासामान्यं भवति । कि तत्? द्रव्यम् । तदेव विशिप्यते परापरविवर्तव्यापीति पूर्वापरकाल- वर्तित्रिकालानुयायीत्यर्थः । चित्रज्ञानस्यैकस्य युगपद्भाव्यनेकस्वग- तनीलाद्याकारव्याप्तिवदेकस्य क्रमभाविपरिणामव्यापित्त्वमित्यर्थः ।। विशेषस्यापि द्वैविध्यमुपदर्शयति- । विशेषश्चेति ॥६॥ द्वेधेत्यधिक्रियमाणेनाभिसम्बन्धः। तदेव प्रतिपादयति- ॥ पर्यायव्यतिरेकमेदादिति ॥ ७॥ प्रथमविशेषभेदमाह- ॥ एकस्मिन्द्रव्ये क्रमभाविनः परिणामाः प- या आत्मनि हर्षविपादादिवदिति ॥ ८ ॥ अल.त्मद्रव्यं स्वदेहप्रमितिमात्रमेव न व्यापकम् । नापि वटक- णिकामात्रम् । न च कायाकारपरिणतभूतकदम्बकमिति, तत. व्यापकत्त्वे परेषामनुमानमात्मा व्यापकः द्रव्यत्त्वे सत्यमूर्तत्वादा- - ·प्रमेयरलमालासहितम् १०७ काशवदिति । तत्र यदि रूंपादिलक्षणं मूर्तत्वं तत्प्रतिषेधोऽमूर्तत्वं तदा मनसाऽनेकान्तः ॥ . अथासर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूतत्वं तनिषे- घस्तथा चेत्परप्रति साध्यसमो हेतुः॥ यच्चापरमनुमानं- आत्मा च्यापकः अणुपरिमाणानधिकरणत्वे सतिनि त्यद्रव्यत्त्वादाकाशवदिति । तदपि न साधुसाधनम् । अणुपरिम्मणानधिकरणत्त्वमित्रत्य कि- मयं नमर्थः पर्युदासः प्रसज्यो वा भवेत् । तत्राद्यपक्षे अणुपरि- माणप्रतिषेधेन महापरिमाणमवान्तरपरिमाणं परिमाणमात्रं वा? महा- परिमाणं चेत् साध्यसमो हेतुः। अवान्तरपरिमाणं चेत् विरुद्धो हेतु- रखान्तरपरिमाणाधिकरणत्वं व्यापकत्वमेव साधयतीति । परिमाण- मात्रं चेत्- तत्परिमाणसामान्यमङ्गीकर्तव्यम् । तथाचाणुपरिमाणप्र- तिषेधेन परिमाणसामान्याधिकरणत्वमात्मन इत्युक्तं । तच्चानुपपन्न, व्यधिकरणासिद्धिप्रसङ्गात् । न हि परिमाणसामान्यमात्मनि व्यवस्थित किन्तु परिमाणव्यक्तित्रैवेति ।। न चावान्तरमहापरिमाणद्वयाधारत- याऽऽत्मन्यप्रतिपन्ने परिमाणमात्राधिकरणता तत्र निश्चेतुं शक्या । दृष्टान्तश्च साधनविकलः । आकाशस्य : महापरिमाणाधिकरणतया परिमाणमात्राधिकरणत्त्वायोगात् ॥ नित्यद्रव्यत्त्वं च सर्वथाऽसिद्धम्। नित्यस्य क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति।। प्रसज्यपक्षेऽपि तुच्छा भावस्य ग्रहणोपायासम्भवातून विशेषणत्वम् । न चागृहीतपित्रपणं ·१०८ परीक्षामुखम् नाम न चागृहीतविशेषणाविशेष्ये बुद्धिरितिवचनान्न प्रत्यक्षं तद्हणों- पायः सम्बन्धाभावादिन्द्रियार्थसन्निकर्षण हि प्रत्यक्षं तन्मतेऽप्रसिद्धम् ॥ विशेषणविशेष्यभावकल्पनायामभावस्य नागृहीतस्य विशेषणत्व- मिति तदेव दूषणम् । तस्मान्न व्यापकमात्मद्रव्यम् । नापि वटकणि- कामातं कमनीयकान्ताकुचजघनसंस्पर्शकाले प्रतिलोमकूपमाल्हाद- नाकारस्य सुखस्यानुभवनात् । अन्यथा सर्वाङ्गीणरोमाञ्चादिकार्योद- यायोगात् ॥ आशुवृत्त्यालातचक्रवत् क्रमेणैव तत्सुखमित्यनुपप- नम् ।। परापरान्तःकरणसम्बन्धस्य तत्कारणस्य परिकल्पनायां व्य- वधानप्रसङ्गात् । अन्यथा सुखस्य. मानसप्रत्यक्षत्वायोगाविति ।। नापि पृथिव्यादिचतुष्टयात्मकत्वमात्मनः सम्भाव्यते । अचेतनेभ्य- श्चैतन्योत्पत्त्ययोगाद्धारणेरणद्रवोष्णतालक्षणान्वयाभावाच्च । तदह- जोतबालकस्य स्तनादावमिलाषाभावप्रसङ्गाच्च । अभिलापो.हि प्र. त्यभिज्ञाने भवति; तच्च स्मरणे स्मरणं चानुभवे भवतीति पूर्वानुभवः सिद्धः। मध्यदायां तथैव व्याप्तेः । मृतानां रक्षोयक्षादिकु- लेषु स्वयमुत्पन्नत्वेन कथयतां दर्शनात् ॥ केषाञ्चित् भवस्मृतेरुप- लम्माच्चानादिश्चेतनः सिद्ध एवः ॥ तथा चोक्तम्-तदहर्जस्तने- हातो रक्षोदृष्टेर्भवस्मृतेः । भूतानन्वयनासिद्धः प्रकृतिज्ञः सनातनः ॥ ॥ इति ॥ न च स्वदेहप्रमितिरात्मेत्यत्रापि प्रमाणामा- ·. प्रमेयरत्नमालासहितम् .१०९ 'चात् सर्वत्र संशय इति वक्तव्यं तत्रानुमानस्य सद्भावात् । तथाहि देवदत्तात्मा तदेह एव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात् । यो यत्रैव यत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते स तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते यथा देवदत्तगृहे एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानः खासाधारणमा- सुरत्वादिगुणः प्रदीपः तथाचार्य तस्मात्तथेति । तदसाधारणगुणा ज्ञानदर्शनसुखवीर्यलक्षणास्ते च सर्वाङ्गीणास्तत्रैव चोपलभ्यन्ते ।। मुखमाल्हादनाकारं विज्ञानं मेयबोधनम् । शक्तिः क्रियानुमया स्याचूनः कान्तासमागमः ॥ १ ॥ इति वचनात् ॥ तस्मादात्मा देहप्रमितिरेव स्थितः ॥ द्वितीयं विशेषभेदमाह- ॥ अर्थान्तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेको गोमहिपादिवत् ॥ ८॥ वैसादृश्यं हि प्रतियोगिग्रहणे सत्येव भवति । न चापेक्षिक- स्वादस्यावस्तुत्वमवरतुन्यापेक्षिकत्त्वायोगात् । अपेक्षाया वस्तुनि- छत्वात् ॥ ॥ स्यात्कारलांच्छितमवाध्यमनन्तधर्म- । संदोहवर्मितमशेषमपि प्रमेयम् ।। । देवः प्रमाणवलतो निरचाथि यच्च । - ·११० परीक्षामुखम् संक्षिप्तमेव मुनिभिर्विवृतं मयैतत् ॥६॥ इति परीक्षामुखस्य लघवृत्ती विषयसमुद्देशचतुर्थः ॥ ४ ॥ - अथेदानी. फलविपतिपत्तिनिरासार्थमाह- ॥ अज्ञाननिवृत्तिर्हानोपादानोपेक्षाश्च फलम् ॥ १ ॥ द्विविधं हि फलं साक्षात्पारम्पर्येणेति । साक्षादज्ञाननिवृत्तिः: पारम्पर्येण हानादिकमिति, प्रमेयनिश्चयोत्तरकालभावित्वात्तस्येति ।। तविविधमपि फलं प्रमाणाद्भिन्नमेवेति योगाः । अभिन्नमेवेति सौ-. गताः । तन्मतद्वयनिरासेन स्वमतं व्यवस्थापयितुमाह- ॥ प्रमाणादभिन्न भिन्नं च ॥ २ ॥ कथाश्चिदभेदसमर्थनार्थ हेतुमाह -- ॥ यः प्रमिमीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्या: दत्त उपेक्षते चेति प्रतीतेः॥३॥ अयमर्थः- यस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फ.. लरूपतया परिणाम, इत्येकप्रमानपेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः । कर-- शक्रियापरिणामभेदावेद इत्यस्य सामर्थ्यसिद्धत्वानोक्तम् ।। पारम्पर्येण साक्षाच्च. फलं द्वेषाऽभिधायि यत् । - ·प्रमेयरत्नमालासहितम् देवभिन्नमभिन्नं च प्रमाणातदिहोदितम् ॥ १ ॥ इति परीक्षामुखलघुवृत्तौ फलसमुद्देशः पश्चमः ॥ ५ ॥ अथेदानीमुक्तपमाणस्वरूपादिचतुष्टयाभासमाह ॥ ततोऽन्यत्तदाभासमिति ॥ १ ॥ तन उक्तात् प्रमाणस्वरूपसंख्याविषयफलभेदादन्यद्विपरीतं त- दामासमिति ॥ तत्र क्रमप्राप्त स्वरूपाभासं दर्शयति- अस्त्रसँविदितगृहीतार्थदर्शनसंशयादयः प्रामाणाभासाः ॥२॥ अस्वसंविदितञ्च गृहीतार्थञ्च दर्शनञ्च संशय आदियेषां ते संश- यादयश्चेति सर्वेषां द्वंद्वः ॥ आदिशद्वेन विपर्यानध्यवसाययोरपि ग्रहणम् ॥ तत्रास्वसंविदितं ज्ञानं ज्ञानान्तरप्रत्यक्षत्वादिति नैया- चिकाः । तथाहि ज्ञानं स्वव्यतिरिक्तवेदनवेद्यं वेद्यत्वात् घटवदिति । तदसङ्गतम्- धर्मिज्ञानम्य ज्ञानान्तरवेद्यत्वे साध्यान्तःपातित्वेन घमित्त्वायोगात ॥ स्वसंविदितत्वे तेनैव हेतोरनेकान्तात् ।। महेश्व- रज्ञानेन च.व्यभिचाराद्व्याप्तिज्ञानेनाप्यनेकान्तादर्थप्रतिपत्त्ययोगाच्च ॥ नहि ज्ञापकमप्रत्यक्ष ज्ञाप्यं गमयति शहलिङ्गादीनामपि तथैव गमकत्त्वप्रसङ्गात् ॥ अनन्तरभाविज्ञानग्राह्यत्वे तस्याप्यगृहीतम्य पराज्ञापकत्वाचदनन्तरं कल्पनीयम् । तत्रापि तदनन्तरमित्यनवस्था ·११२ परीक्षामुखम् ॥ तस्मान्नायं पक्षः श्रेयान् ।। एतेन करणज्ञानस्य परोक्षत्वेनास्व- संविदितत्वं ब्रुवन्नपि मीमांसकः प्रत्युक्तः । तस्यापि ततोऽर्थप्रत्यक्ष- त्वायोगात् ॥ अथ कर्मत्वेनाप्रतीयमानत्वादप्रत्यक्षत्वे तर्हि फल- ज्ञानस्याप्रत्यक्षता तत एव स्यात् ।। अथ फलत्वेन प्रतिमासनं नो चेत करणज्ञानस्यापि करणत्वेनावभासनात प्रत्यक्षत्वमस्तु । तस्मादर्थप्रतिपत्त्यन्यथाऽनुपपत्तेः करणज्ञानकल्पनावदर्थप्रत्यक्षत्वा- न्यथाऽनुपपत्तानस्यापि प्रत्यक्षत्वमस्तु ।। अथ करणस्य चक्षुरा- देरप्रत्यक्षत्वेऽपि रूपप्राकटचाद्वयभिचार इति चन्न, भिन्न कर्तृक- करणस्यैव तद्वयभिचारात् ॥ अभिन्नकर्तृके करणे सति कर्तृप्रत्यक्ष- तायां तदमिन्नस्यापि करणस्य कथञ्चित्प्रत्यक्षत्वेनाप्रत्यक्षतैकान्तवि- रोधात्प्रकाशात्मनोऽप्रत्यक्ष प्रदीपप्रत्यक्षत्वविरोधवदिति | गृ- हीतग्राहिधारावाहिज्ञान, गृहीतार्थ दर्शनं, सौगताभिमतं निर्विकल्प- कं, तच्च स्वविषयानुपदर्शकत्वादप्रमाणं व्यवसायस्यैव तज्जनितस्य तदुपदर्शकत्त्वात् ।। अथ व्यवसायस्य प्रत्यक्षाकारणानुरक्तत्वात्ततः प्रत्यक्षस्यैव प्रामाण्यं . व्यवसायस्तु गृहीतग्राहित्वादप्रमाणमिति तन्न सुभाषितं- दर्शनस्याविकल्पकस्यानुपलक्षणात्तत्सद्भावायोगात् सद्भावा वा नीलादाविव क्षणक्षयादावपि तदुपदर्शकत्वप्रसङ्गात् ।। तत्र विपरीतसमारोपान्नेति चेत्तर्हि सिद्धं नीलादौ समारोपविधिग्रह- .

·प्रमेय रत्नमालासहितम् णलक्षणो निश्चय इति तदात्मकमेव प्रमाणमितरत्चदाभासमिति ।। संशयादयश्च प्रसिद्धा एव । तत्र संशय उभयकोटिसंस्पर्शी स्था- 'णुर्वा पुरुषो वेति परामर्शः ॥ विपर्ययः पुनरतस्मिस्तदिति विकल्पः । विशेषानवधारणमध्यवसायः ॥ कथमेषामस्वसंविदितादीनां तदा- -भासनेत्यत्राह- । स्वविषयोपदर्शकत्वाभावात् ।। ३ ।। गतार्थमेतत् । अत्र दृष्टान्तं यथाक्रममाह- ॥ पुरुषान्तरपूर्वार्थगच्छत्तृणस्पर्शस्थाणुपुरुषादिज्ञानवत् ॥४॥ पुरुषान्तरं च पूर्वार्थश्च गच्छत्तृणस्पर्शश्च स्थाणुपुरुषादिश्च तेषां ज्ञानं तद्वत् ॥ अपरं च सन्निकर्षवादिनं प्रति दृष्टान्तमाह- ॥ चतूरसयोर्द्रव्ये संयुक्तसमवायचच्च ॥ ५ ॥ अयमों यथा चतूरसयोः संयुक्तसमवायः सन्नपिं न प्रमाण तथा चक्षुरूपयोरपि । तस्मादयमपि प्रमाणामास एवेति ॥ उपल- क्षणमेतत् अतिव्याप्तिकथनमव्याप्तिश्च । सन्निकर्षप्रत्यक्षवादिनां च- क्षुपि सन्निकर्षस्याभावात् ॥ अथ चक्षुः प्राप्तार्थपरिच्छेदकं व्यव- हितार्थाप्रकाशकत्वात् प्रदीपवदिति तसिद्धिरिति मतं तदपि न सांघीयो । काचानपटलांदिव्यवहितार्थानामपि वर्धापी प्रतिभासना- खेतोरासिद्धेः । शाखाचन्द्रमसोरेककालदर्शनानुपपत्तिप्रसंक्तेश्च ।। - ·। परीक्षामुमम् न तत्र क्रमेऽपि योगपगाभिमान इति बनाव्यम् ! कालत्यवा- नानुपलब्धेः । किन्च क्रममतिपतिः भामिनिये सति भवति । न च क्रमप्राप्त प्रमाणान्तरमस्ति । जसत्तमम्तीनि च तम्या- सिद्धः ॥ अथ क्षुम्नेजसं रूपादीनां मध्ये रुपरमैव प्रकाशकत्ता प्रदीपवादिति । तदप्यपालोनिताभिधानं मायसनादेः पार्थिवत्तेऽपि रूपप्रकाशकत्वदर्शनात् ॥ पृथिव्यादिरूपप्रकाशको पुगिन्याचार. ब्धत्वप्रसझाच । तस्मात्सनिकर्षम्याध्यापकत्वान्न प्रमागत्वं रग- जानेन व्यवधानाचेति ॥ प्रत्यक्षाभासमाह- ॥ अवशये प्रत्यक्षं तदाभासं बौदस्याकम्मा- ध्मदर्शनादविविज्ञानवादिनि ॥5॥ परोक्षाभासमाह- वैशअपि परोक्षं तदाभासं मीमांसकस्य करणज्ञानवद् ॥७॥ प्राक् प्रपाश्चितमेतत् । परोक्षभेदाभासमुपदर्शयन् प्रथम क्रम- प्राप्तं स्मरणामासमाह- अतस्मिंस्तदिति ज्ञानं स्मरणाभासं निनदत्ते स देवदत्तो यथेति ॥ ८॥ अतस्मिन्नननुभूत इत्यर्थः शेषं सुगमम् ॥ प्रत्यभिज्ञानाभा- समाह- - ·ममेयरलमाछासहितम् ११५ . -- ॥ सदृशे तदेवेदं तस्मिन्नेव तेन सदृशं यमल.' कवदित्यादि प्रत्यभिज्ञानाभासम् ॥ ॥ ९ ॥ द्विविधं प्रत्यभिज्ञानामासमुपदर्शितं, एकत्वनिबंधनं सादृश्यनि- "धनं चेति । तत्रैकत्त्वे सादृश्यावभासः सादृश्ये चैकात्वाभासस्ता दाभासमिति ॥ तर्कामासमाह- ॥ असम्बद्ध तज्ञानं तर्काभासम् ।। १० ।। यावाँस्तत्पुत्रः स श्याम इति यथा । तज्ञानमिति व्याप्तिलक्ष- णसम्बन्धज्ञानमित्यर्थः ॥ इदानीमनुमानाभासमाह-- ॥ इदमनुमानाभासम् ॥ इदं वक्ष्यमाणमिति भावः ॥ तत्र तदवयवाभासोपदर्शनेन समु- दायरूपानुमानाभासमुपदर्शयितुकामः प्रथमावयवाभासमाह-- । तत्रानिष्टादिः पक्षाभासः ।। १२ ।' इष्टमबाधितमित्यादि तल्लक्षणमुक्तमिदानीं तद्विपरीतं तदामा- समिति कथयति- ॥ अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः॥ १३ ॥ असिद्धाद्विपरीतं तदाभासमाह- ॥ सिद्धः श्रावणः शब्द इति ॥ १४ ॥ अबाधितमविपरीतं तदाभासमावेदयन् स च प्रत्यक्षादिवाधित --- - ·Me परीक्षामुखम् . एवेति दर्शयन्नाह- ॥ बाधितः प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनैः ॥ १५ ॥ एतेषां क्रमेणोदाहरणमाह- .॥ तत्र प्रत्यक्षवाधितो यथा अनुप्णोऽग्नि- द्रव्यत्वान्जलवत् ॥ १६ ॥ स्पर्शनप्रत्यक्षेण ह्युप्णस्पर्शात्मकोऽग्निरनुभूयते ॥ अनुमानत्रा- वितमाह-- ॥ अपरिणामी शब्दः कृतकत्वात् घटवत् ॥ १७ ॥ अत्र पक्षोऽपरिणामी शब्दः कृतकत्वादित्यनेन बाध्यते ।।. आगमवाधितमाह- प्रेत्यासुखपदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्मवत् ॥ १८ ॥ आगमे हि पुरुषाश्रितत्वाविशेषेऽपि परलोके धर्मस्य सुखहेतुत्व-- मुक्तम् । लोकवाधितमाह-- ।। शुचि नरशिर:कपालं प्राण्यंगत्वाच्छंखशुक्तिवत् ।। १९ ।। लोके-हि प्राण्यंगत्वेऽपि कस्यचिच्छुचित्त्वमशुचित्वं च । तत बरकपालादीनामशुचित्वमेवेति लोकबाधितत्वम् । स्ववचनबाधितमाह ॥ माता मे बन्ध्या पुरुषसंयोगेऽप्यगर्भत्वात्म- सिद्वन्ध्यावत् ॥ २०॥ - -- ·A - प्रमेयरलमालासहितम् १.१७ इदानी हेत्वाभासान् क्रमापनानाह- ॥ हेत्वाभासा असिद्धविरुद्धानकान्तिकाकिञ्चित्कराः॥२॥ एषां यथाक्रम लक्षणं सोदाहरणमाह- ॥ असत्सत्तानिश्चयोऽसिद्धः ॥ २२ ॥ सत्ताच निश्चयश्च सत्तानिश्चयौ, असन्तौ सत्तानिश्चयौ यस्य स भवत्यसत्सत्तानिश्चयः । तत्र प्रथमभेदमाह- ॥ अविद्यमानसत्ताकः परिणामी शब्दश्चाक्षुषत्त्वात् ।। २३ ।। कथमस्यासिद्धत्वमित्याह- ॥ स्वरूपेणासत्त्वात् ॥ २४ ॥ द्वितीयासिद्धभेदमुपदर्शयति- । अविद्यमाननिश्चयो मुग्धबुद्धिमत्यग्निरत्र भूमादिति ॥२५॥ अस्याप्यसिद्धता कथमित्त्यारेकायामाह- ॥ तस्य बाष्पादिभावेन भूतसंघाते संदेहात् ।। २६ ।। तस्येति मुग्धबुद्धिप्रतीत्यर्थः । अपरमसिभेदमाह- । सांख्यम्प्रति परिणामी शब्दः कृतकत्वादिति ।। २७ ।। अस्यासिद्धतायां कारणमाह- ॥ तेनाज्ञातत्वादिति ॥ २८॥ तेन सांख्येनाज्ञातत्वातन्मते ह्याविर्भावतिरोभावावेव प्रसिद्धी ·११८ परीक्षामुखम् नोत्पत्त्यादिरिति ॥ आस्याप्यनिश्चयांदसिद्धत्त्वमित्यर्थः । विरुद्ध हेत्वाभांसमुपदर्शन्नाह- । विपरीतनिश्चिताविनाभावो विरुद्धोऽपरि णामी शब्दः कृतकत्वात् ।। २९ ॥ कृतकत्वं छपरिणामविरोधिना परिणामेन व्याप्तमिति ॥ अरे- कान्तिकं हेत्वाभासमाह--- ॥ विपक्षेऽप्यविरुद्धवृत्तिरनैकान्तिकः ॥३०॥ अपिशब्दान्न केवलं पक्षसपक्षयोरिति द्रष्टव्यम् । स च द्विवि- घो विपक्षे निश्चितवृत्तिः शङ्कितवृत्तिश्चति ॥ तवायं दर्शयन्नाह- । निश्चित वृत्तिरनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् घटवादिति ॥ ३९ कथमस्य विपक्षे निश्चिता वृत्तिरित्याशङ्कयाह ॥ आकाशे नित्येऽप्यस्य निश्चयात् ॥ ३२ ॥ शङ्कितवृत्तिमुदाहरति-- ॥ शक्तिमृत्तिस्तु नास्ति सर्वज्ञो वक्तृत्वादिति ॥३३॥ अस्यापि कथं विपक्षे वृत्तिराशक्यत इत्यत्राह- ॥ सर्वज्ञत्वेन वक्तृत्वाविरोधादिति ॥ ३४ ॥ अविरोधश्च ज्ञानोत्कर्षे वचनानामपकर्षादर्शनादिति निरूपित- प्रायम् ॥ अकिश्चित्करस्वरूपं निरूपयंति--- ..

·प्रमेयरत्नमालासहितम् ॥ सिद्धे प्रत्यक्षादिवाधिते च साध्य हेतुरकिश्चित्करः ३५ तत्र सिद्धे साध्ये हेतुरकिश्चित्कर इत्युदाहरति-- । सिद्धः श्रावणः शब्दः शब्दत्वात् ।। ३६ ॥ कथमस्याकिञ्चित्करत्वमित्याह- ॥ किश्चिदकरणात् ।। ३७॥ अपरं च भेदं प्रथमस्य दृष्टान्तीकरणद्वारेणोदाहरति- ॥ यथाऽनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वादित्यादै किञ्चित्क- तमश्यक्यत्वात ।। ३८ ॥ अकिञ्चित्करत्त्वमिति शेषः । अयं च दोषो हेतुलक्षणविचाराव- सर एव, न वादकाल इति व्यक्तीकुर्वन्नाह- ।। लक्षण एवासौ दोषो व्युत्पन्नपयोगस्य पक्षदोषेणैव दुष्टत्वात् ।। ३९॥ दृष्टान्तोऽन्वयव्यतिरेक्मेदाविविध इत्युक्तं तत्रान्वयदृष्टान्तामा- समाह...- ॥ दृष्टान्ताभासा अन्वयेऽसिद्धसाध्यसाधनोभयाः ॥ ४०॥ साध्यं च साधनं च उमयं च साध्यसाधनोमयानि असिध्दानि सानि येष्विति विमहः ॥ एतानेकतैवानुमाने दर्शयति-- ॥ अपौरुषेयः अन्दोऽमूर्तत्त्वादिन्द्रियमुखपरमाणुघटवत् ४१ - ·१२० परीक्षामुखम् ' इन्द्रियसुखमसिद्धसाध्यं तस्य पौरुषेयत्त्वात् । परमाणुरसिद्ध- साधनं तस्य मूर्तत्त्वात् । घटश्चासिद्धोमयः पौरुषेयत्त्वान्मूतत्त्वाच । साध्यव्याप्त साधनं दर्शनीयमिति दृष्टान्तावसरे प्रतिपादित नद्विप- रीतदर्शनमपि तदाभासमित्याह---. ॥ विपरीतान्वयश्च यदपौरुषेयं तदमूर्तम् ।। ४२ ॥ कुतोऽस्य तदाभासतेत्याह--- ॥ विद्युदादिनाऽतिप्रसङ्गात् ।। ४३ ।। तस्याप्यमूर्तताप्राप्तेरित्यर्थः । व्यतिरेकोदाहरणाभासमाह--- व्यातिरेके सिद्धतव्यतिरेकाः परमाण्विन्द्रियसुखाकाशवत् ४४ अपौरुषेयः शब्दोऽमूर्तत्वादित्यत्रैवासिद्धाः साध्यसाधनोभयव्य- तिरेका यत्रेति विग्रहः । तत्रासिद्धसाध्य यातरकः परमाणुस्तस्वा- पौरुषेयत्वात् इन्द्रियसुखमसिद्धसाधनव्यतिरेकम् ॥ आकाशं त्वमि- दो भयव्यतिरेकमिति । साध्याभावे साधनच्यावृत्तिरिति व्यक्तिरेको- दाहरणप्रघट्टके ख्यापितं तत्र तद्विपरीतमपि तदाभासमित्युपदर्शयति ॥ विपरीतव्यतिरेकश्च यन्नामूर्त तन्नापौरुषेयम् ।। ४५॥ बालव्युत्पत्यर्थं तत्रयोपगम इत्युक्तमिदानी तान्मत्येव किय- द्धीनतायां प्रयोगाभासमाह- वालंप्रयोगाभासः पञ्चावयवेषु कियद्धीनतां ॥ ४६॥ .

·१९१ प्रमेवरत्नमाळासहितम् तदेवोदाहरति- || अग्निमानयं देशो धूमवत्वात् यदित्यं तदि- ऽयं यथा महानस इति ॥४७॥ इत्यवयवत्रयप्रयोगे सतीत्यर्थः । चतुरवयवप्रयोगे तदाभासत्वमाह- । धूमवांश्चायमिति वा ।। ४८॥ अवयवविपर्ययेऽपि तत्त्वमाह--- ॥ तस्मादग्निमान् धूमांश्चायमिति ॥ ४९ ॥ कथमवयव विपर्यये प्रयोगाभास इत्यारेकायामाह- ॥ स्पष्टतया प्रकृतप्रतिपत्तेरयोगात् ॥५०॥ इदानीमागमाभासमाह- । रागद्वेषमोहाक्रान्तपुरुषवचनाजातमागमाभासम् ॥ ५१ ।। उदाहरणमाह... ना यथा नद्यास्तीरे मोदकराशयः सन्ति, धावध्वं माणवका: कश्चिन्माणवकैराकुलीकृतचेतास्तत्सङ्गपरिजिहीर्षया प्रतारणवा- क्येन नद्या देशं तान् प्रस्थापयतीत्याप्तोत्तरन्यत्वादागमाभासत्वम् । प्रथमोदाहरणमात्रेणातुष्यन्नुदाहरणान्तरमाह- अंगुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति च ॥५३॥ अत्रापि सांख्यपशुः स्वदुरागमजनितवासनाहितचेता दृष्टेह-

·परीक्षामुखम् .
विरुद्ध सर्वे सर्वत्र विद्यत इति मन्यमानस्तथोपदिशतीत्यनाप्तवचन-
त्वादिदमपि तथेत्यर्थः । कथमनन्तरयोर्वाक्ययोस्तदाभासत्वमित्या--
रेकायामाह---
॥ विसँवादात् ॥ ५४॥
अविसँवादरूपप्रमाणलक्षणाभावान्न तद्विशेषरूपमपीत्यर्थः ॥ इ--
दानी संख्यामासमाह---
॥ प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादि संख्याभासम् ॥ ५५ ॥
प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् द्वैविध्यमुक्तं तद्वैपरीत्येन प्रत्यक्षमेव प्रत्यक्षा--
नुमाने, एवेत्याद्यवधारणं संख्याभासम् ॥ प्रत्यक्षमेवैकमिति कथं
संख्यामासमित्याह-
॥ लोकायतिकस्य प्रत्यक्षतः परलोकादिनिषेधस्य
परबुध्योदश्चासिध्देरतद्विषयत्वात् ।। ५६ ।।
'अतद्विषयत्वात् अप्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थः । शेषं सुगमम् ।।
अपञ्चितमेवैतत्संख्याविप्रतिपत्तिनिराकरण इति नेह पुनरुच्यते ।।
इतरवादिनमाणेयत्तावधारणमपि विघटत इति. लौकायतिकदृष्टान्त--
द्वारेण तन्मतेऽपि संख्यामासमिति दर्शयति-
सौगतसांख्ययोगप्राभाकरजैमिनीयानां प्रत्यक्षानुमाना--
गमोपमानार्थापत्यभावैरेकैकाधिकाप्तिवत् ॥ ५७ ॥

·प्रमेयरलमालासहितम् यथा प्रत्यक्षादिमिरेकैकाधिकाप्तिः प्रतिपत्तुं न शक्यते सौ- गतादिभिस्तथा प्रत्यक्षेण लौकायतिकैः परबुध्यादिरपीत्यर्थः ॥ अ- थ परबुध्यादिप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षेण माभूदन्यस्माद्भविष्यतीत्याश- याह- ॥ अनुमानादेस्तद्विषयले प्रमाणान्तरत्वम् ॥ ५८ ॥ तच्छन्दन परबुध्द्यादिरभिधीयते । अनुमानादेः परबुध्यादि- विषयले प्रत्यक्षकप्रमाणवादो हीयत इत्यर्थः ॥ अनोदाहरणमाह- ॥ तस्येव व्याप्तिगोचरत्वे प्रमाणान्तरत्वम् । अप्रमाणस्याव्यवस्थापकत्वात् ।। ५९॥ सौगतादीनामिति शेषः ॥ किश्च प्रत्यक्षकप्रमाणवादिना प्रत्य- • क्षायेकैकाधिकप्रमाणवादिभिश्च स्वसंवेदनेन्द्रियप्रत्यक्षभेदोऽनुमाना- दिभेदश्च प्रतिभासभेदेनेव वक्तव्यो गत्यन्तराभावात् । स च त - दो लौकायतिकंप्रति प्रत्यक्षानुमानयोरितरेषां व्याप्तिज्ञानप्रत्यक्षादिप्र- माणेविति सर्वेषां प्रमाणसंख्या विघटते ॥ तदेव दर्शयति- ॥ प्रतिभासभेदस्य च भेदकत्वात् ॥ ६० ॥ इदानी विषयामासमुपदर्शयितुमाह --- ॥ विषयाभासः सामान्य विशेषो द्वयं वा स्वतंत्रम् ॥ ६१ ॥ कथमेषां तदाभासतेत्याह- ·स्यात् प्रथमपक्षे १२. परीक्षामुखम् ॥ तयाप्रतिभासनात्कार्याकरणाच ।। ६२ ।। किञ्च तदेकान्तात्मकं तत्त्वं स्वयं समर्थमसमर्थ वा कार्याकारि दूषणमाइ ॥ समर्थस्य करणे सर्वदोत्पचिरनपेक्षत्वात् ॥ ६३ ।। सहकारिसान्निध्यात् तत्करणान्नेति चेदताह- ॥ परापेक्षणे परिणामित्वमन्यया तदभावात् ॥ ६४ ।। वियुक्तावस्थायामकुर्वतः सहकारिसमवधानवेलायां कार्यकर: रिणः पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामोपपत्चरित्यर्थः । अन्यथा कार्यकारणाभावात् । प्रागभावावस्थायामवेत्यर्थः । अब द्वितीयपक्षदोषमाह- ॥ स्वयमसमर्थस्य अकारकत्वात्पूर्ववत् ॥ ६५ ॥ अथ फलाभासं प्रकाशयन्नाह-- ॥ फलाभासं प्रमाणादभिन्न भिन्नमेव वा ॥ ६६ ॥ कुतः पक्षद्वयेऽपि तदाभासतेत्याशङ्कायामाद्यपक्षे तदाभासत्वे हे- तुमाह- ।। अभेदे तद्व्यवहारानुपपचेः॥६७॥ फलमेव प्रमाणमेव वा भवेदिति भावः । व्यावृत्त्या संवृत्यपरनाम- यया तत्कल्पनाऽस्त्वित्याह- ·प्रमेयरलमालासहितम् १२६ - ॥ व्याश्याऽपिन तत्कल्पना फलान्तराव्या- दृश्याऽफलत्वप्रसङ्गात् ॥ ६८॥ अयमर्थः- यथा फलाद्विजातीयात् फलस्य व्यावृत्त्या फलम- बहारस्तथा फलान्तरादपि सजातीयाध्यावृत्तिरप्यस्तीत्यफललम् । अत्रवामेदपक्षे दृष्टान्तमाह- ॥ प्रमाणाव्यावृत्त्येवाप्रमाणत्वस्येति ॥ ६९॥ अत्रापि प्राक्तन्येव प्रक्रिया योजनीया ॥ अभेदपक्ष निराकृत्य भाचार्य उपसंहरति- ॥ तस्माद्वास्तवोऽभेद इति ॥ ७० ॥ भेदपतं दृषयन्नाह- ॥ भेदे त्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ॥ ७० ॥ अथ यत्रैवात्मनि प्रमाण समवतं फलमपि तत्रैव समवेतमिति समवायलक्षणप्रत्त्यासत्त्या प्रमाणफलव्यवस्थितिरिति ॥ नात्मान्तरे तत्प्रसङ्ग इति चेत्तदपि न सूक्तमित्याह- ॥ समवायेऽतिप्रसङ्ग इति ।। ७२ ॥ समवायस्य नित्यत्वाध्यापकरवाच सर्वात्मनामपि समवायसमान- धर्मिकत्वान्न ततः प्रतिनियम इत्यर्थः । इदानीं स्वपरपक्षसाधन- दूषणव्यसामुपदर्शयति- ..

·१२१ परीक्षामुखमः ॥ प्रमाणतदाभासौ. दुष्टतयोद्भावितौ परिहतापरिहतदोषौ वादिनः साधनंतदाभासौ प्रतिवादिनो दूपणभूपणे च ७३ वादिना प्रमाणमुपन्यस्तं तच्च प्रतिवादिना दुष्टतयोद्भांवितं पुम- वादिना परिहतं तदेव तस्य साधनं भवति प्रतिवादिनश्च क्षणमि- ति ॥ यदा तु वादिना प्रमाणाभासमुक्तं प्रतिवादिना तथैवोद्भावित वादिना चापरिहृतं तदा तद्वादिनः साधनाभासो भवति प्रतिवादि- नश्च भूषणमिति ॥ अथोक्तप्रकारेणाशेषविप्रतिपत्तिनिराकरणद्वा- रेण प्रमाणत्वं स्वप्रतिज्ञातं परीक्ष्य नयादितत्वमन्यत्रोक्तमिति दर्शयन्नाह- ॥ सम्भवदन्यद्विचारणीयमिति ॥ ७४ ।। सम्भवद्विद्यमानमन्यत्प्रमाणतत्त्वान्नयस्वरूप · शास्त्रान्तरप्रसिद्धं विचारणीयमिह युक्त्या. प्रतिपत्तव्यम् । तत्र मूलनयो द्वौ द्रव्या- थिकपर्यायार्थिकभेदात् । तत्र द्रव्यार्थिकस्लेधा नैगमसंग्रहन्यवहार- भेदात । पर्यायार्थिकश्चतुर्धा ऋजुसूत्रशब्दसमभिरूदैवम्भूतभेदात् । अन्योऽन्यगुणप्रधानभूतभेदाभेदप्ररूपणो नैगमः । नैक गमो नैगम इति निरुक्तः ॥ सर्वथाऽमेदवादस्तदाभासः । प्रतिपक्षव्यक्षः सन्मात्रग्राही संग्रहः ॥ ब्रह्मवादस्तदाभासः ॥ संग्रहगृहीतमेदै- को व्यवहारः ॥ काल्पनिको भेदस्तदाभासः ॥ शुद्धपयायग्राही. ...

·? यरत्नमालासहितम् प्रतिपक्षसापेक्ष ऋजुसूत्रः ।। सणिकैकान्तनयस्तदामासः ॥ "कॉल- कारकलिकानां भेदाच्छब्दस्य कश्चिदर्थयेदकथनं शब्द नयः ।। अर्थभेदं विना शब्दानामेव नानात्वैकान्तस्तदाभासः ॥ पर्यायमे- दात्पदार्थनानात्वनिरूपकः सममिरूदः ॥ पर्यायनानात्वमन्तरेणा- पोन्द्रादिभेदकथनं तदाभासः ॥ क्रियाश्रयेण भेदप्रतपणमित्थम्भा- वः ॥ क्रियानिरपेक्षत्वेन क्रियावाचकेषु काल्पनिको व्यवहारस्तदा- मास इति ॥ इति नयतदाभासलक्षणं सझेपेगोक्तं विस्तरेण नयचक्रात्प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथवा सम्भवंद्विद्यमानमन्यद्वादलक्षणं पत्रलक्षणं वाऽन्यत्रोक्तमिह द्रष्टव्यं तथाचाह || समर्थवचनं वाद इति प्रसिद्धावयवं वाक्यं स्वेप्टस्यार्थस्य साधकम् । साधुगुपदप्राय पसमाहुरनाकुलम् ॥ १ ॥ इति ॥ परीक्षामुखमादर्श हेयोपादेयतत्त्वयोः। संविद माशो वालः परीक्षादक्षवद्यधाम् ॥ १ ॥ व्यधामकृतवानस्मि । किमर्थं संविदे। कस्य 'मादृशः। अहं च कथंभूत इत्याह वालो मन्दमंतिः । अनौद्धत्यसूचकं वचनमेतत् । तत्त्वज्ञत्वञ्च प्रारब्धानिर्वहणादेवावसीयते ॥ किं तत् परीक्षामुखम् तदेव निरूपयति आदमिति । कयोः हेयोपादेयतत्त्वयोः । यथे- बादर्श आत्मनोऽलङ्कारमण्डितस्य सौलप्यं वैरूप्यं वा प्रतिबिम्बोप- . :.

·१९८ परीसामुखम् दर्शनद्वारेण सूचयति तथेदमपि हेयोपादेयतत्त्वं साधनदूषणोपदी- नद्वारेण निश्चाययतीत्गदर्शन निरूप्यते क इव परीक्षादान्त परीक्षादक्ष इव, यथा परीक्षादतः स्वप्रारम्पशास्त्रं निरूढवास्तव हिमपीत्यर्थः अकलशशांकैर्यत्प्रकटीकृतमखिलमाननिभनिकरम् । तत्संक्षिप्तं सूरिमिरुरुमतिमिळतमतेन ॥१॥ इति परीक्षामुखलाती प्रमाणाधाभाससमुरेशः षष्टः ॥ ६ ॥ श्रीमान् वैजेयनामाभदमोर्गुणशालिनाम् । बदरीपालवंशालिन्योमधुमणिरूर्जितः॥१॥ तबीयपत्नी भुविविश्रुतासीनानाम्ननाम्ना गुणशीलसीमा ॥ यां रेवतीति प्रथिताम्बिकेति प्रमावतीति प्रवदन्ति सन्तः ॥२॥ तस्यामद्विश्वजनीनतिर्दानाम्बुवाहो भुवि हीरपाख्यः ।। स्वगोत्रविस्तारनमोऽशुमाळी सम्यक्त्वरत्नाभरणार्चिताः ॥ ३ ॥ तस्योपरोधवशतो विशदोरुकति मर्माणिक्यनान्विकृतशास्त्रमगाधबोधम् ॥ स्पष्टीकृत कतिपयैर्वचनेरुदार लप्रबोधकरमेतदनन्तवः ॥१॥ इति प्रमेयरलमामापरनामया परीक्षामुखलपुवृत्तिः समाता ।

·No text on this page.