Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Kumarpal Charitrasangrah
Front matter
सिंधी जैन ग्रन्थ माला
trikatta अन्धांक ४१]utti
भिन्नभिन्न-विद्वत्कर्तृक
परमार्हतबिरुदालङ्कृत-गूर्जरचौलुक्यचक्रवर्ति नृपति
कुमारपाल चरित्रसंग्रह
SR DAICHAND IT SINGH
SINGHI JAIN SERIES
.......................[ NUMBER 41].............
KUMĀRAPALA CHARITRASANGRAHA
LA COLLECTION OF WORKS OF VARIOUS AUTHORS RELATINO
TO LET OF KING KUMARAPAL OF GUJARAT)
SINGHI JAIN SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF IMPORTANT JAIN CANONICAL,
PHILOSOPHICAL, HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE AND OTHER WORKS
IN PRAKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSA AND OLD RAJASTHANI
GUJARATI LANGUAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS
ESTABLISHED
IN THE SACRED MEMORY OF THE SAINT LIKE LATE SETE
SRI DALCHANDJÍ SINGHÍ
OF CALCUTTA
BY
HIS LATE DEYOTED SON
DANASILA-SAHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA
SRI BAHADUR SINGH SINGHI
DIRECTOR AND GENERAL EDITOR
ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
PUBLISHED
UNDER THE EXCLUSIVE PATRONAGE OF
SRI RAJENDRA SINGH SINGHI
AND
SRI NARENDRA SINGH SINGHI
BY THE DIRECTOR OF
SINGHI JAIN SHASTRA SHIKSHAPITH
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
KUMĀRAPĀLA CHARITRASAMGRAHA
(A COLLECTION OF WORKS OF VARIOUS AUTHORS RELATING
TO LIFE OF KING KUMARAPALA OF GUJARAT)
COLLECTED AND EDITED FROM VARIOUS OLD MANUSCRIPTS
BY
ACHARYA, JINA VIJAYA MUNI
(Honorary Member of the German Oriental Society, Germany, Bhandarkar
Oriental Research Institute, Poona, Vishveshuranand Valdic Research
Institute, Hosa farpur, and Gujarat Sahitya Sabha, Ahmedabad >
Honorary Director, Rajasthan Oriental Research Institute, Jaipur
General Editor, Rajasthan Puratan Granthamala , etc
AIVALS
San
PUBLISHED BY THE ADHIŞTHĀTĀ
Singhi Jain Shastra Shikshapith
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. E 2012]
(First Edition)
( 1038 A. D
Yol 41)
[Price Rs. 10-0-0
। कलकत्ता निवासी साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंधी पुण्यस्मृतिनिमित्त प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला [जैन भागर्मिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, क्यारमक - इत्यादि विविधविषयगुम्फित प्राकृत, सस्कृत, अपभ्रश, प्राचीनगूर्जर - राजस्थानी आदि नानाभापानिबद्ध सार्यजनीन पुरातन वाड्मय तथा नूतन सशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन ग्रन्थावलि] प्रतिष्ठाता श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंधीसत्पुत्र ख. दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय श्रीमद् बहादुर सिंहजी सिंघी gasARAISEURNA प्रधान सम्पादक तथा संचालक आचार्य, जिन विजय मुनि अधिष्ठाता-सिंघी जैन शास्त्र शिक्षापीठ संरक्षक श्री राजेन्द्र सिंह सिंघी तथा श्री नरेन्द्र सिंह सिंघी प्रकाशनकर्ता-अधिष्ठाता सिंधी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ भारतीय विद्या भवन, वम्बई प्रकाशक-जयन्तकृष्ण, ह दवे, ऑनररी डॉयरेक्टर भारतीय विश भवन, चौपाटी रोड, बम्बई, ने . मुद्रक - समीबाई नारायण चौधरी, निर्णयसागर प्रेस, २६-२८ कोलभाट स्ट्रीट, बम्बई, न १
भिन्नभिन्न-विद्वत्कर्तृक
परमार्हतबिरुदालङ्कृत-गूर्जरचौलुक्यचक्रवर्ति-नृपति
कुमारपाल चरित्रसंग्रह
सङ्ग्राहक एवं संपादक
आचार्य, जिनविजय मुनि
ऑनररी मेंबर
जर्मन भोरिएण्टल सोसाईटी, जर्मनी; भाण्डारकर गोरिएण्टल रिसर्च इन्स्टीट्यूट पूना, (दक्षिण);
गुजरात साहित्यसमा, महमदाबाद (गुजरात), विश्वेश्वरानन्द वैदिक
शोध प्रतिष्ठान, होसियारपुर, (पाप)
ऑनररी डायरेक्टर
राजस्थान ओरिएण्टल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, जयपुर (राजस्थान)
निवृत्त सम्मान्य नियामक
मारतीय विद्या भवन, बम्बई
प्रकाशनकर्ता-अधिष्ठाता
सिंघी जैन शास्त्र शिक्षा पीठ
भारतीय विद्या भवन, धम्बई
विमार...]
प्रथमावृति
[निम्ताद ९५९
अन्यांक ४१]
सविचार सुरक्षित
[मूल्य रू.१०-०-०
॥ सिंघीजेनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः ॥ . ४ ६ भस्ति यनाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इस्याख्या पुरी धमवशालिनी ॥ महवो निवसन्त्यम जैना अकेशवंशजाः । धनान्या नृपसम्मान्या धर्मकर्मपरायणाः ।। थ्रीडालचन्द इत्यासीत् तेप्वेको यहुभाग्यवान् । साधुवत् सचरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ पाख्य एवं गतो यश कतुं व्यापारविस्तृतिम् । फलिकातामहापुयां धृतधर्मार्थ निश्चयः ॥ कुशाग्रीयया सद्बुद्ध्या सदृश्या च सनिष्टया । उपायं विपुलो लक्ष्मी कोव्यधिपोऽजनिष्ट सः॥ , तस्य मनुकुमारीति सवारीकुलमण्डना । जाता पतिव्रता पक्षी शीलसौभाग्यभूपणा । श्रीयहादुरसिंहाल्यो गुणवास्तनयस्तयोः । सनातः सुकृती दानी धर्मनियश्च घीनिधिः ।। प्राप्ता पुण्यवता तेन पत्री तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यचन्देश भासितं तत्कुलाम्बरम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षरवात् दक्षिणबाहुवत् पितुः ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुनः । सूनुर्वरिन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति अयोऽपि सरपुत्रा भासमक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुमागानुगामिनः ।। भन्येऽपि बहवस्तस्याभवन् स्वसादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धः सन् स राजेच प्यराजत ॥ ९ १ १२ अन्यच- १३ १४ १८ २० सरस्वत्यां सदासक्तो भूखा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तपाप्यासीत् सदाचारी तचित्रं विदुपा खलु ।। नाहकारो न दुर्भावो न विलासो न दुर्ययः । दृष्टः कदापि योहे सतां तद् विस्मयास्पदम् ।। भको गुरुजनाना स विनीतः सज्जनान् प्रति । यन्धुजनेऽनुरत्तोऽभूत् प्रीतः पोप्यगणेष्वपि ।। देश-कालस्थितिज्ञोऽसौ विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादि-साहित्य-संस्कृति-सस्कलाप्रियः ॥ समुक्षत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दुर्त तेन धन धनम् ॥ गस्वा समा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदान्वितः । दावा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहिताश्च कर्मठाः ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिएया। अकरोत् स यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन स्वपितुः स्मृतिहेतये । फर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-ज्ञानरुचिः स्वयम् । तस्मात् पज्ञानवृश्यर्थ यतनीयं मयाऽप्यरम् ॥ विचार्य स्वयं चिते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । प्रद्धेयानां स्वमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारा स्थाने शान्ति नि के तने। सिंघीपदाङ्कितं जैन ज्ञान पीठ मनीष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयः प्राज्ञो मुनिनाना च विश्रुतः । स्वीकतुं प्रार्थितस्तेन तस्याधिहायकं पदम् ॥ सस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थैयौदार्यादिसद्गुणैः । घशीभूय मुदा येन स्वीकृतं सत्पदं वरम् ॥ कवीन्द्रेण रवीन्द्रेण स्वीयपावनपाणिना । रस-नागाङ्के-चन्द्राब्दे तत्प्रतिष्ठा भ्यधीयत ॥ प्रारब्धं मुनिना चापि कार्य सदुपयोगिकम् । पाठनं ज्ञानलिप्सूनां प्रन्यानो प्रथनं तथा । यस्यैव प्रेरणा प्राप्य श्रीसिंघीकुलवेतुना । स्वपितृश्रेयसे वैषा प्रारब्धा प्रन्यमालिका ।। उदारचेतसा तेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययिनं पुष्कलं दध्यं तसस्कार्यसुसिद्धये । छात्राणां वृत्तिदानेन नेकेषां विदुषां तथा । ज्ञानाभ्यासाय निष्कामसाहाय्यं स प्रदत्तवान् ॥ जलवाय्वादिकाना सु प्रातिकूल्यादसौ मुनिः । कार्य त्रिवार्षिक तत्र समाप्यान्यनावासितः ॥ तत्रापि सततं सर्व साहाय्यं तेन यच्छता । ग्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साहः प्रदर्शितः ॥ नन्द-निध्य-चन्द्राग्दे ना पुनः सुपोजना । ग्रन्थावल्याः स्थिरत्वाय विस्तराय च नूतना ॥ ततो मुनेः परामर्शात् सिंघीर्वशनभस्वता । मा विद्या भवना येयं प्रन्यमाला समर्पिता ।। भासीत्तस्य मनोपान्छापूर्वप्रन्यप्रकाशने । तदर्थ व्ययितं तेन लक्षावधि हिरूप्यकम् ॥ दुर्विलासाद् विधेईन्त ! दोर्माग्याचात्मवधूनाम् । स्वल्पेनैवाथ कालेन स्वर्ग स मुकृती ययौ । इन्दु-सं-यून्य-नेताब्दे मासे भाषादसम्झके । कलिकाताख्यपुर्या स प्रासवान् परमां गतिम् । पितृभक्कैश्च तत्पुत्रैः प्रेयसे पितुरात्मनः । त्यैव प्रपितुः स्मृत्यै प्रकाश्यतेऽधुना तथा ॥ इयं प्रन्यावलिः श्रेष्टा प्रेष्ठा प्रज्ञावतां प्रया। भूयाद् भूत्यै सतां सिंघीकुलकीर्तिप्रकाशिका ।। विद्वजनताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके श्रीसंघी ग्रन्थपद्धतिः ॥ २२ २३ २५ २५ २६ ३२ ३४ ३८ ॥सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ २ ३ ६ ८ ५ १३ स्वस्ति श्रीमेदपादाख्यो देशो भारतविश्रुतः । पाहेलीति सन्तानी पुरिका तन्त्र सुस्थिता ।। सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोऽन राठोडान्वयभूमिपः ॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुनः प्रसिद्धिमाक् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाप्रणीः ॥ मुज-मोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । किं दयंते कुलीनत्वं तत्कुलजातमन्मनः ।। पनी राजकुमारीति सस्थाभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुपाक् सौजन्यमूपिता ॥ क्षत्रियाणी प्रमापूर्णा शौर्योदीसमुखाकृतिम् । यो दृष्दैव जनो मेने राजन्यकुलजा स्वियम् ॥ पुत्रः किसनसिंहाल्यो जातसयोरतिप्रियः। रणमल इति चान्यद् यशाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैपज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः॥ मागतो मरदेशाद् यो अमन् जनपदान् बहून् । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेग्णा स वस्तुः स्वसनियौ । रक्षितः शिक्षितः सम्यक, कृतो जैनमतानुगः ।। दौर्माग्यात् गरिछशोदिये गुरु-तातो दिवंगतौ । विमूढः स्वगृहात् सोऽय यदृष्टया विनिर्गतः । तयाच- प्रान्चा नैवेषु देशेषु संसेच्य च यहून मरान् । दीक्षितो मुण्डतो भूय जातो जैनमुनिम्नतः ।। ज्ञावान्यनेकशाखाणि भानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्वातावगवेपिणा ।। अपीता विविधा भापा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्न-नूतनकालिकाः ।। वेने मकाशिता के अन्या विद्वरप्रशंसिताः । लिखिता यहदो लेखा ऐतिहमवथ्यगुम्फिताः ॥ बहुभिः सुविदिखामण्डलैश्च स सत्कृतः । जिनविजयनाम्नाऽयं विख्यात सर्वग्राभवद् ॥ तस्य तां विवर्ति ज्ञात्वा श्रीमगान्धीमहामना । माहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयः शिक्षणालयः । विद्यापीठ इति स्यात्या प्रतिष्टितो यदाऽभवत् ॥ भाचार्यस्येन सत्रोच्चैनियुक्तः स महात्मना । रस मुंनि-निधीन्द्वन्दे पुरावया स्यमन्दिरे ॥ घKणामटकं यावत् सम्भूप्य तत् पदं ततः। गत्वा जर्मनराष्ट्रे स तत्संस्कृतिमधीववान् । तत मागत्य सल्लानो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वातन्यसारे ।। क्रमात् ततो विनिर्मुकः स्थितः शान्ति नि के त ने । विश्ववन्द्यकवीन्द्रनीरवीन्द्रनायमूपिते ।। सिंपीपदयुवं जैनज्ञानपीठं वदाश्रित्तम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता ! स्मृत्ययं निजतावस्य जैनहानप्रसारकम् ।। प्रतिष्ठितश्च तस्यासौ पदेऽधिष्ठासम्झके। अध्यापयन् धरान् शिघ्यान ग्रन्थयन् जैनवायम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य धीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे खेपा प्रारब्धा अन्यमालिका ।। मयैवं विगतं तस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । अन्यमालाविकासार्थिप्रवृत्तिपु प्रयस्यतः ॥ बाणेरने-नयेन्द्रन्दे मुंबाईनगरीस्थितः । मुंशीति विरुदस्यातः कन्हैयालालघीसखः ।। प्रवृत्तो भारतीयानां विद्यानां पीठनिर्मिती । कर्मनिष्ठस्य तस्यामूत् प्रयतः सफलोऽचिरात् ॥ बिदुपा श्रीमतां योगात् पीठो जातः प्रतिष्ठितः । भारतीय पदोपेत विद्या भवन सम्झया । माहूतः सहकार्यार्थ स मुनिखेन सुहृदा । ततःप्रभृति तत्रापि तरकायें सुप्रवृत्तवान् ॥ सभवनेऽन्यदा यस्य सेवाऽधिका सपेक्षिता । स्वीकृता च सद्भावेन साऽप्याचार्यपदाथिता । नन्द-निध्य-चन्द्राब्दे वैक्रमे विहिता पुनः । एउग्रन्थावलीस्यैर्यकृत् तेन नभ्ययोजना ॥ परामर्शाद सठस्तस्य श्रीसिंघीकुलमास्ववा। मा विद्याभवनायेयं प्रन्यमाला समर्पिता ॥ प्रदत्ता दशसाहस्री पुनस्तस्योपदेशतः । स्वपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय मुफोर्तिना । देवादस्पे गते काले सिंघीदयों दिवंगतः । यत्रस्य झानसेवायां साहाय्यमकरोत् महत् ॥ पितृकार्यमगत्यर्थ यसशीखदारमः । राजेन्द्रसिंहमुख्यत्र सत्कृतं उद्वचस्ततः । पुण्यश्लोकपितुनौना प्रन्यागारकृते पुनः । पन्धुज्येष्ठो गुणश्रेष्ठो शर्टलक्षं धनं ददौ । प्रन्यमालापसिध्ययं पितृवत् तस्य कांक्षितम् । घीसिंधीसपुत्रैः सर्व वगिराऽनुविधीयते ।। विद्वजनताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दविर्य तोके जिन विजयभारवी ॥ ૨૨ २४ २५ २६ ३९ विषयानुक्रम किश्चित् प्रास्ताविक पृष्ठ १-६ प्रथम नियन्ध-राजर्पि कुमारपाल और महर्षि हेमचन्द्राचार्य ७-१८ द्वितीय निबन्ध-राजर्षि कुमारपाल १९-३६ १ अज्ञातकर्तृक पुरातन संक्षिप्त कुमारपालदेव चरित मूलादर्शलिखिताः परिशिष्टरूपाः कतिश्लोकाः २ सोमतिलकसूरिविरचितं कुमारपालदेवचरितम् ९-३३ कुमारपालगुणोत्कीर्तनश्लोकाः ३४ ३ पुरातनाचार्यसंगृहीत गद्य-पद्यमय कुमारपाल प्रयोधप्रबन्ध ३५-१११ ग्रन्थलेखनप्रशस्ति ११२ ४ चतुरसीतिप्रवन्धान्तर्गत कुमारपालदेवप्रयन्ध ११२, १-२१ अजयपालप्रबन्ध ११२, २२-२४ ५ सोमप्रभाचार्यकृत कुमारपालप्रवोध उद्धृत ऐतिहासिक सारात्मक संक्षेप ११३-१३६ प्रथमप्रस्ताव ११३-१२०. द्वितीय प्रस्ताव १२१-१२५ तृतीय प्रस्ताव १२५-१२८ चतुर्थ प्रस्ताव १२९-१३१ पञ्चम प्रस्ताव १३२-१३६ ६ हेमचन्द्राचार्यकृत त्रिषष्ठिशलाकापुरुषचरित्रप्रथित कुमारपालचरितवर्णन १३७-३८ ७ हेमचन्द्राचार्यकृत त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरित्रप्रशस्ति १३९-४० परिशिष्ट (१) कुमारपालचरित्रसंग्रहान्तर्गत उद्धरणरूपपद्यानामकाराद्यनुक्रमणिका १४३-१५० (२) कुमारपालचरित्रसंग्रहान्तर्गत विशेषनाम्नामकाराद्यनुक्रमणिका १५१-१६० .(३) शुद्धिवृद्धिनिदर्शकपत्राणि १६१-१७२ किञ्चित् प्रास्ताविक , 11 गुजरातके सुवर्ण युगका शिखरभूत परमाईत चौलुक्य नृपति कुमारपाल इतिहासविश्रुत है । अपने भारतके बहुत बडे बहुश्रुत विद्वान्, सर्वशासनिष्णात, अनेकानेकग्रन्थप्रणेता, राष्ट्रीयज्योतिःखरूप, जैनाचार्य सूरिके सदुपदेशसे प्रतिबुद्ध हो कर उसने अपने राजजीवनके उत्तर कालमें, जैन धर्मकी अणुव्रतमहणात्मक गा. दीक्षा अंगीकार की थी। इसलिये तत्कालीन एवं उत्तर कालीन अनेक जैन विद्वानोंने उसके जीवनवृत्तको लक्ष्य कर मा. संस्कृत एवं देश्य भाषामें छोटे बडे अनेक प्रन्य-प्रबन्ध आदि प्रथित किये हैं। इन मन्योंमेंसे कई अन्य अब तक आ चुके हैं और कुछ अभी तक अप्रकाशित हैं। ऐतिहासिक साधन-सामग्री आदिकी उपयोगिताकी दृष्टि से, ये महत्त्वके हैं.और प्रसिद्धि पाने योग्य हैं । हमने इतःपूर्व कुमारपालप्रतियोध, प्रभावकचरित्र, प्रबन्धचिन्तामणि, न्धकोश, पुरातनप्रबन्धसंग्रह आदि ग्रन्थोंका संपादन-प्रकाशन कर, एतद्विषयक सामग्रीको योग्य रूपमें . करनेका यथाशक्य प्रयत्न किया है; और उसी लक्ष्यानुसार, अब यह प्रस्तुत कुमारपालचरित्रसंग्रह नामका अन्य सिंघी जैन ग्रन्थमालाके ४१३ पुष्पक रूपमें, विद्वानोंके करकमलों में उपस्थित किया जा रहा है। इस संग्रहमें जिन प्रबन्धों अथवा चारतों का संग्रह किया गया है उनमेंसे प्रायः बहुतसे अप्रसिद्ध और .. 'खरूप है । अतः इतिहासके अध्ययन और अन्वेषणकी दृष्टि से, इनमें कुछ ऐसी नूतन विचारसामग्री मी जवान उपलब्ध होगी जो अमी तक ज्ञात नहीं है। कुमारपालके इस प्रकार के प्रबन्धों- चरित्रोंके अन्तर्गत जिनमण्डन गणीका बनाया हुआ संस्कृत पुनार विशेष प्रसिद्ध और पठनीय रहा है । इस प्रबन्धका बहुत कुछ उपयोग, गुजरातके इतिहासके उत्साही आलेखक विद्वान् किन्लॉक फार्बसने अपनी प्रसिद्ध अंग्रेजी पुस्तक रासमाला लिखते समय किया था। इसका पूर्ण अनुवाद बडौदाकी गायकवाड सरकारकी ओरसे, कई वर्षों पहले प्रकाशित हुआ। इस प्रबन्धका हिन्दी भापामें अवतरण स्वर्गवासी मुनियर श्रीललितविजयसूरिने किया था जो 'कुमार पाल चरित'के नामसे बंबईके मशाल मण्डल द्वारा विक्रमतंवत् १९७१ में प्रकाशित हुआ था । मुनिवर्ण्य श्रीललितविजयजी मेरे एक बहुत नेहभाजन थे। उनके अनुरोधसे मैंने, उक्त चरितके प्रास्ताविक रूपमें एक छोटासा हिन्दी निबन्ध लिख डाला था जिसमें कुन्ना और उसके गुरु आचार्य हेमचन्द्र के विषयमें कुछ स्थूल स्थूल घटनाओंका उल्लेख किया था । वि. सं. १९७० आधिन मासमें उस निबन्धके लिखते समय, मेरे सामने वह कोई अन्यसामग्री उपलब्ध नहीं थी जिसका उल्लेख ऊपर किया है। वह मेरी प्राथमिक प्रस्तावना इसके साथ प्रकट की जा रही है। उस समयसे ही, . पालक, साहित्य जो जैन भण्डारों में छिपा पडा था, उसको प्राप्त करनेकी और प्रसिद्दिमें लनेकी मेरी अभिलापा पनी ही और उसके फलस्वरूप, उक्त रूपमें सोमप्रभाचार्यविरचित कुमारपालप्रतिबोध नामक वृहत्काय प्राकृल ५ 'गायकवाड ओरिएन्टल सीरीझ' द्वारा, तथा प्रभावकचरित्र, प्रबन्धचिन्तामणि, प्रवन्धकोश, पुरना आदि प्रबन्धात्मक कृतियोंको, इतःपूर्व प्रस्तुत सिंघी जैन अन्यमाला द्वारा प्रकाशन किया गया है और इसी .. पूर्तिके रूपमें प्रस्तुत चरित्रसंग्रह मी अब प्रकाशमें आ रहा है। चौल्क्यचक्रवर्ती नृपति कुमारपालको उसके धर्मगुरु कलिकाल सर्वज्ञ आचार्य हेमचन्द्रने राजर्षि की उपाधि दी इसको लक्ष्य करके मैंने राजर्पि कुमारपाल नामका एक निबन्ध गुजरातीमें लिखा या जिसमें कुमारपालकै जीवन अत्यन्त विश्वसनीय प्रमाणोंके आधार पर, कुछ विशेष प्रकाश डारनेका प्रयत्न किया था । वह निबन्ध मी इसके प्रकट किया जा रहा है जिससे पाठकों को इस प्रकारकी साहिल-सामग्रीका उपयोग और महत्व लक्षित हो सकेगा . किश्चित् प्रास्ताविक इस संग्रहमें संकलित एवं प्रकाशित कृतियोंका कुछ परिचप निम्न प्रकार है- (१) संक्षिप्त कुमारपालचरित इनमें पहला जो चरित है वह बहुत ही संक्षिप्त और साररूप है । इसके कुल २२१ श्लोक है । इसका कर्ता कौन है सो ज्ञात नहीं हुआ। पाटणके भंडारों में इसकी दो-तीन पुरानी प्रतियां हमारे देखनेमें आई, जिनमें सबसे जो पुरानी प्रति है वह वि. सं. १३८५ की लिखी हुई कागजकी प्रति है । इस प्रतिके कुल ८ पत्र हैं जिनमें प्रथम ६ पत्रों में यह संक्षिप्त कुमारपालचरित लिखा हुआ है और पिछले दो पन्नोंमें एक श्रावक और श्राविकाके व्रतमहण- विषयक प्रकरण है । इसके अन्तमें जो उल्लेख है वह इस प्रकार है- "संवत् १३८५ वर्षे वैशाख यदि २ रवौ सूराश्रावकेण परिग्रहपरिमाणं गृहीतम् ।" इससे इतना तो निर्णित होता है कि उक्त प्रतिमें जो यह कुमारपाल चरित लिखा हुआ है इसकी रचना, इस समयसे पहलेकी है । कितनी पहलेकी है इसका निर्णय करनेका अमी तक और कोई पुष्ट प्रमाण हमें उपलब्ध नहीं हुआ । परंतु इसमें जो संक्षिप्त चरितवर्णन है वह बहुत ही व्यवस्थित, संबद्ध और किसी प्रकारकी अतिशयोक्किसे अस्पृष्ट है। अतः इसकी रचना कुमारपालकी मृत्युके बाद बहुत थोडे ही समयमें हुई हो, ऐसा अनुमान किया जाय, तो उसमें हमें कोई बाधक प्रमाण नहीं दिखाई देता । इस चरितमें कुमारपालका, राज्यप्राप्तिके पूर्व तकका ही, चरित्र दिया गया है । राज्यप्राप्तिके बादका कोई वर्णन इसमें नहीं है । अन्तके ५ श्लोकोंमें सिर्फ इतना ही सूत्ररूपसे सूचित किया गया है कि-"राज्यगादी पर बैठने बाद कुमारपालने पहले उन सब अपने उपकारी जनोंको बुलाया और उनका यथो. चित आदर-सन्मान किया । फिर बादमें यथासमय, आमके वृक्षों परका कर लेना माफ किया, निःसन्तान मरनेवालेके कुटुंबोंकी संपत्तिका जप्त करना बन्ध किया, सातों देशोंमें, सातों व्यसनोंका सेवन निषिद्ध किया, और १२ वर्ष पर्यंत सब प्राणियोंकी हिंसाका परिहार कराया । उत्तरमें तुरुष्क देश पर्यंत, पूर्वमें गंगाके तीर पर्यंत, दक्षिणमें विन्ध्याचलं और पश्चिममें समुद्र पर्वतकी पृथ्वी अपने शासनमें अधिकृत कर, और उसे जैन मन्दिरोंसे अलंकृत करके जैन धर्मका आराधन करता हुआ यह खर्गमें गया।" कुमारपालके पूर्व जीवन के विषयमें जितना भी वर्णन अन्यान्य चारित्रों-प्रबन्धों आदिमें मिलता है उन सबमें हमें प्रस्तुत चरितगत वर्णन अधिक प्रमाणभूत और तथ्यरूप माल्म देता है । अन्यान्य चरित्र और प्रवन्ध लेखकोंने इसीके आधार परसे बहुत कुछ अपना वर्णन पल्लवित करके लिखा है। उदाहरणके तोर पर, प्रस्तुत संग्रहमें ही जो २ रा चरित सोमतिलक सूरिकृत दिया गया है उसके प्रारंभका जो १९५ श्लोक जितना भाग है वह इसी चरितका संपूर्ण शब्दशः अवतरण रूप है । इसी तरह उसके बाद, जो बडा चरित्रात्मक ३ रा कुमारपालप्रबोध प्रबन्ध है उसमें भी, कुमारपालके पूर्व जीवनका वर्णनात्मक भाग बहुत कुछ इसीके आधार परसे लिखा गया है और इसके बहुत सारे श्लोक मी उसमें यथावत् उद्धृत किये गये हैं । जिनमण्डन गणिकृत कुमारपालप्रबन्ध, मी इसके बहुतसे श्लोक उद्धृत हैं। इससे ज्ञात होता है कि उन अन्यान्य चरित्र- प्रबन्ध लेखकोंने इस संक्षिप्त चरितको कुमारपालके पूर्व जीवनके वर्णनके लिये विशेष आधारभूत और मौलिक मान कर, इसका पूरा उपयोग किया है । अतएव कुमारपालके चरित्रात्मक साधनों में यह एक बहुत प्रमाणभूत प्रबन्ध सा है इसमें कोई सन्देह नहीं । (२) सोमतिलकसूरिकृत कुमारपालचरित संग्रह का २ रा चरित है यह सोमतिलकसूरिरचित है। ये आचार्य रुद्रपल्लीय गच्छके संघतिलकसूरिके शिष्य थे। यद्यपि इसमें इसकी रचनाके समयका ज्ञापक कोई निर्देश नहीं किया गया है तथापि सोमतिलकसूरिकी अन्य मन्य- रचना परसे इनका निश्चित समय ज्ञात है, अतः इस चरितका रचनासमय अनुमानसे उस समयके आसपास सहज ही में समझा जा सके ऐसा है । । ।
कुमारपालचरित्र संग्रह इस चरितके प्रारंभ और अन्तिम उल्लेखसे ज्ञात होता है कि सोमतिलकसूरिकी यह रचना, उनके किसी वृहद् अन्यके अन्तर्भूत प्रथित की गई प्रतीत होती है। इनके बनाये हुए पड्दर्शनसमुच्चयलघुवृत्ति, તિજ आदि कई ग्रन्थ उपलब्ध होते हैं । त्रिपुराभारतीलघुत्तव पर मी इनकी बनाई हुई एक संस्कृत टीका है जिसको राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला द्वारा प्रकाशित कर रहे हैं। इसकी रचना वि. सं. १३९७ में पूर्ण हुई है विक्रमके १४ वें शतकका अन्तिमकाल, प्रस्तुत कुमारपालदेव चरितका समय सुनिश्चित हो सकता है । वि. सं. १५१२ लिखी गई प्राचीन एवं आदर्शभूत प्रतिके आधार पर इसका संपादन किया गया है। प्रत्यन्तरके रूपमें एक प्रतिका भी उपयोग किया गया है जो मुनिवर श्रीपुण्यविजयजीकी कृपासे प्राप्त हुई थी। यह प्रति भी वैसी पुरातन शुद्धप्रायः थी। " . ६ यह चरित मी, दूसरे दूसरे चरित्रोंकी अपेक्षा संक्षिप्त ही है। इसके कुल ७४० श्लोक हैं जिनमें प्रारंभके २ श्लोकोंमें तो वही, कुमारपालके राज्य प्राप्त करनेके पूर्वका, जीवन वर्णित है और प्रायः उन्हीं शब्दोंमें है- उपर्युक्त प्रथमांक वाले संक्षिप्त चरित्रमें वर्णित है। बादके ५०० श्लोकोंमें, कुमारपालके राजजीवनका वर्णन जिसमें प्राय: उन सब मुख्य मुख्य प्रबन्धोंका सार दिया गया है जो प्रभावकचरित्र, प्रबन्धचिन्तामणि प्रबन्धकोप आदि ग्रन्थों में उपलब्ध है । पर कोई कोई बात बिल्कुल नई मी इसमें मिलती है । दृष्टान्तके लिये, २९ पृष्ठ पर, श्लोक ६१२ से ले कर ६३३ तक में, नागपुर (मारवाड का आधुनिक नागोर) के जिस महामाण्डलिक साथ कुमारपालके युद्धका उल्लेख है वह और किसी प्रबन्धमें देखने नहीं आया। इसी तरह पृ० ३१ पर, श्लोक ६ से ले कर ६८४ तक में, राकापक्षीय आचार्य सुमतिसूरिके साथ हेमाचार्यका जो प्रसंग बतलाया गया है वह मी विशिष्ट प्रकारका नवीन वृत्तान्त है । इसका थोडासा सूचन सिर्फ चतुरशीति प्रबन्धान्तर्गत कुमारपालप्रवन्धमें मिलता [ देखो, पृ. ११२,२२, ६५३ वां प्रकरण ] पर, किन्हीं अन्य प्रसिद्ध चरित्रोंमें नहीं दृष्टिगोचर होता । समुच्चय रूपसे चरित्र भी बहुत कुछ संबद्ध, व्यवस्थित और तथ्यपूर्ण है । इसका वर्णन क्रमबद्ध हो कर थोडेमें कुमारपालके जी अच्छा परिचय देने वाला है । मालूम देता है, कि इसकी संकलना मुख्य करके इसके बाद, जो ३ रे अंकवाला कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध है उसके आधारसे की गई है । क्यों कि इसके अन्तके श्लोकमें, चरितकारने स्पष्ट लिखा है कि गूर्जर नरेश कुमारपालका यह चरित्र संक्षेपमें लिखा है । जिनको विशेष रूपसे जाननेकी इच्छा हो वे 'कुमारपालप्रतिबे. नामक प्रन्थसे जानें ।' इसमें सूचित किया गया 'कुमारपालप्रतिबोध' ग्रन्थ यही मालूम देता है जो प्रस्तुत संग्रहमें : चरितके वाद, प्रकाशित है और जिसका पूरा नाम "कुमारपाल प्रबोध (अथवा प्रतिबोध ) प्रबन्ध" है । [शातव्य टिप्पणी- यद्यपि धुमारपाल चरित विषयक सबसे प्राचीन और बहुत बडा ग्रन्थ जो सोमप्रभाचार्यकृत प्राकृत भाषामय और जिसका राबरो पहले हमने कोई ३० वर्ष पूर्व संशोधन-संपादन किया और जो बडौदाकी 'गायकवाडस ओरिएन्टल सीरीझ' में हुआ उसका नाम मी कुमारपालप्रतिबोध' ऐसा ही विशेष प्रसिद्ध हो गया है, परंतु पंथवारने उराका मूल नाम तो प्रतियोध' ऐसा रखा है। इस प्रन्थकी ताडपत्रों पर लिखी हुई एक मात्र सपूर्ण प्रति जो पाटणके भंडारमै उपलब्ध है और प्रति लिपि वि. सं. १४५८ में संभातकी बृहत्तोषपशालामें भट्टारक श्रीजयतिलकरिके उपदेशसे, कायस्थ ज्ञातीय महं. मंडलिकके महं. खेताने की है, उसके अन्तिम पुष्पिका लेखमें इस ग्रन्थका निर्देश 'कुमारपाल प्रतिरोध पुखक' ऐसा किया गया है। इस लिये उक्त प्रन्य का यह नाम विशेष अन्वयफ लगनेसे हमने इसी नामसे उसको मुद्रित एवं प्रकाशित करना उचित सोचा। परन्तु नाम 'जिनधर्म प्रतिबोध है और 'बुमारपाल प्रविरोध' नामक छह मन्य है जिसको हम इस संग्रहमें 'कुमारपाल प्रतिवोध प्रपन्ध' नामसे प्रकट कर रहे हैं। देिखो, अन्य का अनिाम-प्रशस्विगत लोक- शशि-जलधि-सूर्यवर्षे शुचिमासे रविदिने सिताष्टम्याम् । 'जिनधर्मप्रतियोध' क्लूप्तोऽयं गूर्जरेन्द्रपुरे ॥ पृ० १३६. इसी तरह प्रत्येक प्रस्तावके मन्तके पद्यमें भी यही नाम सूचित किया गया है। यया-जिणधम्मपटियोहे रामयिओ पठमपत्थावो। पृ० १२. बिनधर्मप्रतिबोधे प्रस्तावः पञ्चमः प्रोषः। पृ.१३४ N किञ्चित् प्रास्ताविक (३) कुमारपालप्रयोध-प्रबन्ध जैसा कि ऊपर वर्णन दिया गया है इस संग्रहके तीसरे ग्रन्थका नाम 'कुमारपालप्रयोध-प्रवन्ध' है । यह नाम हमने अन्यकी प्रारंभिक कण्डिकाके उल्लेख परसे अङ्कित किया है । उसमें लिखा है कि-'श्रीकुमारपालभूपालस्य प्रारम्यतेऽयं प्रबोधप्रपन्धः । इस उल्लेखके सिवा अन्यमें और किसी जगह अथवा अन्तिम पुप्पिका लेखमें भी इसका खास नाम लिखा हुआ हमें प्राप्त नहीं हुआ। पूनामें उपलब्ध एक श्रुटित प्रतिमें प्रयोध इस शब्दकी जगह 'प्रतिबोध' ऐसा पाठ भी मिला है इससे यह अनुमान किया जा सकता है कि इसका नाम 'प्रतिबोध प्रबन्ध' भी हो सकता है और शायद इसी नामको लक्ष्य कर उक्त दूसरे नंबरके चरितके कर्ता सोमतिलकसूरिने यह लिखा है कि इसका विस्तार 'कुमारपालप्रतिनोध' शास्त्रसे जानना चाहिए। दोनों शब्दोंका अर्थ प्रायः एक ही है, इससे नाममें कोई विशेष भेद नहीं पडता । इस ग्रन्यका मुद्रण करते समय हमें प्रथम एक ही प्रति प्राप्त हुई थी जो पाटणके भण्डार की थी । इस प्रतिके अन्तमें जो 'प्रन्थलेखनप्रशस्ति' दी गई है और जिसको हमने इसके साथ मुद्रित किया है ( देखो, पृ० ११२) उससे ज्ञात होता है कि वि. सं. १४६४ में, देवलपाटक (काठियावाडके देलवाडा ) में पंडित दयान नामके यतिपरके आदेशसे, श्रापक लोगोंने अपने गच्छके अनुयायियोंके पढनेके लिये इस चरितकी प्रतिलिपि करवाई थी। पाटणकी उक्त प्रति कुछ कुछ अशुद्ध थी इस लिये इसका संशोधन करनेमें हमें कुछ कठिनाई ही रही, तो भी यथामति पाठशुद्धि करनेका हमने पूरा प्रयत्न किया । प्रन्थका पूरा मुद्रण हो चुकने बाद, हमें बीकानेरसे साहित्यप्रिय श्रापकबन्धु श्रीयुत अगरचन्द्रजी नाहटाकी तरफसे इस ग्रन्थकी एक और प्रति मिली जो वि० सं० १६५६ की लिखी हुई है । उससे इसका मिलान करने पर हमें इन दोनोंमें परस्पर कहीं कहीं पाठभेद उपलब्ध हुए जिनमें कुछ तो मात्र शाब्दिक परिवर्तन खरूपके हैं और कुछ पंक्तियोंके और पोंके न्यूनाधिकत्व बतलाने वाले हैं । इनमेंसे जो पाठभेद कुछ खास विशेषत्व रखते हैं उनको हमने इसके साथ परिशिष्टके रूपमें दे दिये हैं। सबसे अधिक विशेपतावाला पाठमेद है वह प्रारंभ मंगलाचरणवाले श्लोकों ही का है । हमारे मुद्रित ग्रन्थमें मंगलाचरणके जो ४ पद्य मिलते हैं उनसे सर्वथा भिन्न प्रकारके ४ पद्य इस बीकानेरवाली प्रतिमें प्राप्त होते हैं । (देखो परिशिष्ट A) । इसका कारण यह हो सकता है कि इस ग्रन्थके संकलन फर्ताने पहले जो एक आदर्श तैयार किया होगा उसकी प्रतिलिपिवाली ये पाटण और पूनावाली प्रतियां होनी चाहिये। उसके बाद संकलन कर्ताने अन्यमें जो कुछ थोडा बहुत पीछेसे संशोधन-परिवर्तन किया होगा उस आदर्शकी प्रतिलि. पिपाली परंपराकी यह बीकानेरवाली प्रति होनी चाहिये । क्यों कि इस प्रतिके पाठ, हमारी मुद्रित प्रतिके पाठसे, शब्दसन्दर्भ और वाक्यरचनाकी दृष्टि से कुछ विशेष परिमार्जित मालूम पड़ते हैं । ऐसे संकलनात्मक ग्रन्थोंकी प्रतियोंमें इस तरह के विशेष पाठमेद, इस प्रकार किये गए संशोधन - परिवर्तनके कारण, प्रायः उपलब्ध होते रहते हैं । इससे इसमें कोई खास आश्चर्य की बात नहीं है। बादमें हमें पूनामें भी इस प्रन्धकी एक और तीसरी प्रति प्राप्त हुई जो भाण्डारकर इन्स्टीट्यूट के राजकीय ग्रन्य संग्रह में रक्षित है । यह प्रति त्रुटित है। प्रारंमके १० पत्र बिल्कुल ही नहीं है और बीचमेंके भी कुछ पत्र लुप्त है पर अन्तका पत्र विद्यमान है । यह प्रति वि. स. १४८२ की लिखी हुई है और भट्टारिक श्री जयतिलकमूरिके शिष्य पं. दयाकेशरगणिको, ओसवंशीय गोठी संग्रामकी पत्नी वाई जासूने लिखा कर समर्पित की है। इसका यह पुप्पिका लेख इस प्रकार है। इति संवत् १४८२ वर्षे फागुण शुदि पंचम्यां गुरौ श्रीमति श्री तपा पक्षे धीरनागरसूरीश्यराणां गच्छे भट्टारिक धीजयतिलकसूरीस्व(श्योराणां शिक्ष (प्य) पं० दयाकेशरिगणिवराणां श्रीओसवंश ()गार गोठी संग्रामकस्य भार्या पाई जासू नाम्ना लिपाप्य प्रददौ मुदा । चिरं नंदतु । - . फुमारपालचरित्र संग्रह मालूम देता है कि इस प्रवन्धकी रचना प्रबन्धचिन्तामणि आदि जैसे कुछ पुरातन प्रकीर्ग प्रबन्धोंके आधार पर गई है । इसमें जो पयभाग है वह प्रायः सारा ही अन्यान्य अन्यों से उद्धृत किया गया है। जो गद्य भाग है वह संग्राहकका स्वयं संकलित किया हुआ और कुछ प्रथित किया हुआ है। प्रन्यकर्ता अन्तमें कहते हैं कि कुछ लो जो सुना उस परसे और कुछ जो लिखित रूपमें मिला है उसके आधारसे, मैंने यह कुमारपाल राजाका प्रबन्ध नि किया है। जिनमण्डन गणीने अपने कुमारपाल प्रबन्धकी रचना प्रायः इसी प्रबन्धके आधार पर की माल्म देती है । ५ ऋम एवं, रचनाशैलीकी समानताके उपरान्त, बहुतसे वापिसन्दर्भ मी दोनों में एकसे मिलते हैं । जिनमण्डन गणी के प्रबन्धकी रचना वि. सं. १४९९ में पूर्ण हुई थी इसलिये वह प्रस्तुत प्रबोधप्रबन्धके बादकी रचना है इसमें तो सन्देह ही नहीं है । क्यों कि जिस प्रतिके आधार परसे यह प्रबन्ध यहाँ मुद्रित किया गया है उसकी प्रतिलिपि ही १४६४ में अर्थात् जिनमण्डन गणीकी रचना के ३५ वर्ष पूर्व हुई थी। जैसा कि ऊपर सूचित किया गया है प्रबन्ध भिन्न भिन्न प्राचीन चरितों-प्रबन्धोंके उद्धरणों और अवतरणोंका एक संग्रहात्मक संकलनसा है। इसके । भागमें, २०० पयों वाला यह संक्षिप्त चरित, जो इस संमहमें प्रथम कृतिके रूपमें मुदित किया गया है, पूर्ण र अन्तर्मयित कर लिया गया है । इसी तरहसे प्रबन्धचिन्तामणि आदि मन्योंमें जो वर्णन है उसके भी अनेक अंश संकलित कर लिये गये हैं । इस प्रकार इस प्रबन्ध चरित्रात्मक वर्णनके सिया उपदेशात्मक और प्रचारात्मक र भी खूब संमह किया गया है और इसीलिये समाहक विद्वान्ने इसका नाम कुमारपालचरित्र या कुमारपालप्रबन्ध रख कर कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध रखना योग्य माना है । इस प्रबन्धमें कुमारपालके जीवनविषयकी मुख्य मुख्य घटनाओंका क्रमबद्ध वर्णन दिया गया है जिनका "पूर्वकालीन चरित्र प्रन्योंमें और प्रबन्धों में एक या दूसरे रूपमें मिलता है । साथमें प्रसंगोपात्त उपदेशात्मक उल्लेख विस्तृत रूपमें संगृहित किये गये हैं जिससे एक प्रकारसे धार्मिक कथामन्यका स्वरूप इसे प्राप्त हो गया है । (४) चतुरशीतिप्रवन्धान्तर्गत कुमारपालदेवप्रयन्ध यह इस संग्रहमें ५ वी कृति है । राजशेखर सूरिने जो प्रबन्धकोश नामक ग्रन्थ बनाया है कुल मिला कर २४ प्रबन्ध जिसके कारण उस ग्रंथका दूसरा नाम चतुर्विंशतिप्रबन्ध है । इसी तरहका एक चतुरशीतिप्रबन्ध नामका भी संमहात्मक ग्रन्थ है जिसमें कुल ८४ प्रबन्धोंका संग्रह है। प्रबन्ध पूर्ण रूपमें मुझे कहीं नहीं देखनेमें भाया । पूनाके राजकीय प्रन्यसंग्रहमें एक प्राचीन प्रति उपलब्ध है जो है। इसमें बहुतसे ऐसे ऐतिहासिक प्रबन्ध हैं जो प्रबन्धचिन्तामणिमें प्राप्त होते हैं । पुरातन प्रबन्धसंग्रह नामक :. संपादनमें, हमने जिस प्रकारके ३-४ प्रबन्धात्मक प्रकीर्ण संग्रहों परसे, ऐतिहासिक प्रबन्धोंका संकलन किया है उसी प्रकार और प्रायः वैसे ही विषयोंके फुटकल प्रबन्ध, इस संग्रहमें मिलते हैं। इनमें से कुमारपाल राजाके जीवनके साथ : रखनेवाले प्रबन्धोंको एकत्र रूपमें यहां पर संकलित किये हैं। जिस प्रतिपरसे यह संकलन किया गया है, वह है तो. पुरानी - हमारे अनुमानसे वि० सं० १५०० के पूर्वकी लिखी हुई होनी चाहिये- पर अशुद्ध बहुत है । इसकी भाषा बहुत सादी, कुछ अपभ्रष्ट और एक प्रकारसे बोलचालकी संस्कृत है जो लोकगम्य देश्य भाषाका अनुकरण सूचित करती है मालूम देता है कि संस्कृत भाषा के प्रारंभिक शिक्षार्थियोंके पठन निमित्त, इसका संकलन किया गया है। इस सं. कुमारपालके जीवन के विषयकी कुछ ऐसी छोटी छोटी घटनाएं मी संगृहीत हैं जो अन्य प्रबन्धोंमें दृष्टिगोचर नहीं होती आचार्य हेमचन्द्रसूरिके प्रबन्धकी मी कुछ ऐसी बातें इस प्रबन्धमें लिखी हुई मिलती हैं जो अन्यत्र अप्राप्य हैं । यद्यपि बातें गौण खरूपकी हैं परन्तु कुछ विशिष्ट ऐतिहासिक तथ्यों को भी प्रदर्शित करती हैं। (५) सोमप्रभाचार्यकृत कुमारपालप्रतियोध संग्रहगत ५ वी रचनामें, सोमप्रभाचार्यकृत प्राकृत बृहत्काय ग्रन्थ कुमारपालप्रतिमोधका सारभाग संकलित है । इस मन्थकी एकमात्र प्राप्त पूर्ण प्रति पाटणके भण्डारमें सुरक्षित है जो ताडपत्रों : स A . किश्चित् प्रास्तायिक वि० सं० १४५८ में गुजरातके प्रसिद्ध पुरातन नगर संभायतमें लिखी गई है। मुख्य करके प्राकृत भाषामें इसकी रचना की गई है और प्रन्यका विस्तार प्रायः ८८०० लोकपरिमाण जितना विशाल है । इसके कर्ता सोमप्रभाचार्य हैं जिनने वि० सं० १२४१ में इसकी रचना पूर्ण की। ये आचार्य स्वयं राजा कुमारपाल और आचार्य हेमचन्द्र के केवल सम-समयवती ही नहीं थे अपितु उनके साथियोंमेंसे थे, अतः इनकी इस रचनाका ऐतिहासिक महत्व बहुत अधिक है । इस प्रन्यका सर्वप्रथम संपादन मेरे द्वारा हो कर, बडौदाके [भूतपू] गायकवाड राज्यकी सुप्रसिद्ध प्राच्य- मन्यमाला- गायकवाडसू ओरिएन्टल सिरीझ -- में, ई० स० १९२० में प्रकाशन हुआ। उस संपादनमें, मैंने ग्रन्यगत जितना ऐतिहासिक भाग या उसका पृथक् तारण कर, परिशिष्टके रूपमें संकलित कर दिया था, जिससे इस प्रन्थका, जो जिज्ञास विद्वान् केरल ऐतिहासिक वस्तु जाननेकी दृष्टि से ही उपयोग करना चाहे, उनको सरलतासे यह प्राप्त हो सके । वह अन्य अब प्रायः अप्राप्य सा है। अतः उसका यह ऐतिहासिक सारमागरूप संकलन हमने यहां पर पुनर्मुदित कर दिया है । कुमारपालके इतिहासके विषयमें अन्वेषण और अनुसन्धान करनेवाले विद्वानों- लेखकोंको इसका अश्लोसन अत्यावश्यक है । कुमारपालके जीवन चरितका, सून रूपमें पस्तु सर्पया प्रामाणिक ऐसा, सबसे पहला निरूपण, इसी ग्रन्थमें मिलता है । इस प्रन्यके प्रास्ताविक रूपमें हमने अन्यकारके परिचयको लक्ष्य कर एक संस्कृत यकव्य लिखा है तया साथमें अन्यके परिचयको लक्ष्य कर इंग्रेजी वक्तव्य भी दिया है। जिज्ञासुओंके अध्ययन और अपलोकनके निमित्त ये दोनों वक्तव्य भी इस प्रास्ताविकके साथ प्रकट कर दिये जाते हैं रासमाला नामक गुजरातके इतिहासका प्रधान और पहला ग्रन्थ अंग्रेज विद्वान् किन्लॉक फार्बसने अंग्रेजीमें लिखा जिसका गुजराती भाषान्तर पढ कर मेरे मन में कुमारपाटके इतिहासके मौलिक साधनोंका अध्ययन, अवलोकन, अन्वेषण आदि करनेकी विशेष रुचि उत्पन्न हुई। सौभाग्यसे मुझे इस परमाईत नृपतिकी राजधानी अणहिलपुर पाटणमें ही कुछ वर्षों तक रहनेका सुयोग मिला और मेरी अल्प - स्वल्स ज्ञानपिपासाकी परितृप्तिमें परमोपकारकका स्थान पाने वाले वर्गवासी परममुनिपुङ्गव प्रवर्तक श्रीकान्तिविजयजी महाराज तथा उनके ज्ञानरसिक, प्रन्योद्धारक, सुशिष्य मुनिर श्रीचतुरविजयजी महाराजके साविक सानिध्यमें, यहाके बहुमूल्य एव विशिष्ट समृद्धिपरिपूर्ण भिन्न भिन्न ज्ञानभण्डारोंके निरीक्षणका यथेष्ट अवसर मिला । उसी समयसे मैंने, अन्यान्य साहित्यिक सामग्रीके साथ कुमारपालविषयक साहित्यका भी संग्रह आदि करना प्रारंभ किया । प्रायः ४५ वर्ष जितने जीवन के विशेप कालमें, जो कुछ इस विपयकी सामग्री में प्राप्त कर सका उसे यथासाधन प्रकाशमें रखनेका प्रयत्न करता रहा । इस प्रयत्नके फलस्वरूप, जितने प्रबन्ध, चरित आदि प्रकाशित हुए हैं उनका कुछ निर्देश, इस प्रास्ताविकके प्रारंभमें ही किया जा चुका है । प्रस्तुत संग्रह मी उसी लक्ष्यका एक और विशिष्ट फल है । अमी एक और भी ऐसा संग्रह आशिष्ट है - पर शायद अब उसे मैं प्रकाशमें रखनेका अवसर न पा सकूगा। इस अपशिष्ट संग्रहमें, मेरा लक्ष्य प्राचीन गुजराती-राजस्थानी भाषामें कुमारपाल विषयक जितना साहित्य उपलब्ध है उसे एकत्र कर एक सुसंपादनके रूपमें प्रकाशित करना है। बहुतसी सामग्री तो संकलित रूपमें तैयार की हुई पड़ी है-परंतु अब मन और शरीर दोनों इसके लिये उतने उत्साहित नहीं दिखाई पडते । इस संग्रहका मुद्रणकार्य प्रारंभ करते समय मेरे मनमें, इसके साथ कुमारपालका एक संपूर्ण एवं प्रमाणभूत विस्तृत इतिहास लिखनेका संकल्प था; क्यों कि इस विषयकी सबसे अधिक सामग्री आज तक मेरे ही द्वारा संपादित हो कर प्रकाशमें आई है और जो कुछ अपशिष्ट सामग्री है उसका मी प्रायः सर्वाधिक संकलन एवं संचय मेरे समीप है। महान् गुजरात और विशाल राजस्थान के इतिहासमें कुमारपालका राज्यशासनसमय सर्वोत्तम युग जैसा रहा है । सारे पश्चिम भारतका वह सुवर्णयुग था । समृद्धि, संस्कृति, खप्रभुत्व और सौराज्यकी दृष्टि से वह युग अपनी चरम सीमापर पहुचा हुआ था । कुमारपाल एक अत्युच्च आदर्शजीवी राजा था। उसने अपने राज्यको - राष्ट्रको सुसंस्कारसंपन्न, समृद्धि- परिपूर्ण एवं सर्वसुखसुलभ बनानेका यथेष्ट प्रयत किया और उसमें यथेच्छ सफल हुआ । इस युगके इतिहासका यथार्थ चित्रण हमारे लिये बहुत प्रेरणादायक और गौरवप्रदर्शक है । पर इस इतिहासके आलेखनका कार्य मेरे लिये अय नहीं मालूम देता । मेरी मन.कामना है कि हमारी संपादित एवं प्रकाशित इस सामग्रीका उपयोग कर, कोई अधिक सुयोग्य विद्वान् ऐसा सुन्दर इतिहास लिख कर इस लक्ष्यको परिपूर्ति करे । अनेकान्तविहार -मुनि जिन विजय अमदावाद ,,१९५६ } स्वर्गवासी मुनिवरश्री ललितविजयसूरिसंकलित -हिन्दी 'फुमारपालचरित के प्रारम्भमें लिखित प्रस्तावना राजर्षि कुमारपाल और महर्षि हेमचन्द्राचार्य सन्त्यन्ये कवितावितानरसिकास्ते भूरयः सूरयः, क्षमापस्तु प्रतियोध्यते यदि परं श्रीहेमसरेगिरा । उन्मीलन्ति महामहांस्यपि परे लक्षाणि ऋक्षाणि खे, नो राकाशशिनं विना वत भवत्युज्जागरः सागरः ।। खगै न क्षितिमण्डले न वडवावक्रे न लेमे स्थिति, त्रैलोक्यैकहितप्रदाऽपि विधुरा दीना दया या चिरम् । चौलुक्येन कुमारपालविभुना प्रत्यक्षमावासिता, निर्भीका निजमानसौकसि बरे केनोपमीयेत सः ॥ * ७ अखिलविद्यापारंगत, सफलशास्त्रनिष्णात, सर्वतंत्रखतंत्र, कलिकाल-सर्वज्ञ भगवान् हिमसूरी सथा उनके परमभक्त, परमाईत, धर्मात्मा, अति दयाल, चौलस्य-चूडामणि, गुर्जरधराधिपति, राजर्षि 1ो के भव्यजनमनोरंजक, लोकोत्तर, पवित्र जीवनचरित्रके विषयमें, पूर्व कालके अनेक जैन विद्वानोंने विविध ग्रंथ ' हैं और इन महापुरुषोंके अगणित गुणगणका मुक्त कण्ठसे भक्तिभरित मान कर स्वनामको कृतार्थ किया है। प्रजाजनोंको, भक्तिका मार्ग दिखला कर, आस्मिक शक्तिके अभ्युदय करनेमें अत्यंत अवलंयन दिया है । हमारे और देखनेमें आज तक जितने ग्रंथ आये हैं, उनके नामादि पाठकोंके जाननेके लिए यहाँ लिखे जाते हैं- १. कुमारपालप्रतिबोध, सोमप्रभाचार्यकृत । इसका दूसरा नाम जिनधर्म-प्रतिबो भी है । इसके कर्ता श्रीसोमप्रभाचार्य बड़े भारी विद्वान थे । इन्होंने एक काव्य लिखा है जिसके सौ नरहसे किए हैं। इस निमित्त इन्हें 'शतार्थी' की बहुविद्वत्तासूचक उपाधि मिली थी । इनकी कवित्वशक्ति बहुत अच्छी थी। जिन्होंने इनकी बनाई हुई 'सूक्तिमुक्तावली'-जिसका अपर नाम सिंदूर प्रक र है-का पाठ किया है वे इस को अच्छी तरह जानते हैं । ये संस्कृतके समान प्राकृत भाषाके भी पूरे पारंगत थे। महाराज कुमारपालदेवके । कालमें 'सुमतिना थ चरित्र' नामक एक बहुत बडा ग्रंथ प्राकृतमें लिखा है । इस कुमारपाल चरित्र में भी गेहुत भारत ही है। विनाम संवत् १९४९ में इस अंधपती समाप्ति हुई है।' जार' महाराण कुमारपारूफी स्थुसे १८ यर्प बाद यह ग्रंथ लिखा गया है । ग्रंथ बहुत बड़ा है । श्लोकसंख्या कोई इस की ९००० के लगभग होगी। ।। २. मोहपराजयनाटक, यशपालमंत्रीकृत । सुप्रसिद्ध युरोपीय पंडित प्रो. पीटरसन ( Prof. Peterson ने, पूनाकी ढक्कन कालेज ( Deccan College )के विद्यार्थीयों के सन्मुख श्रीहेमचंद्राचार्य के विषयमें एक ५.. दिया था। उसमें, इस प्रथके विषयमें बोलते हुए उन्होंने विद्यार्थीयोंसे कहा था कि-"इस तुम्हारी कॉलेजके, अगले दिवानखानेके ही 'पुस्तक संग्रह' में एक पुस्तक पडी है, जिसमें यह वृत्तांत लिखा हुआ है कि, राजाने किस वर्ष के किस महिने और किस दिनको जैन धर्म स्वीकार किया। क्रिश्चीयन लोगोंके " प्रोमेस' नामक पुस्तककी तरह, अलंकार रूपसे, कुमारपाल राजाके जैन धर्ममें दीक्षित होनेका वर्णन किया है । यह पुस्तक नाटकके रूपमें ताडपत्र पर लिखी हुई है, और 'मोहपराजय' इसका नाम है। मपंद्रा संबंध रखने वाले इतिहास पर, प्रकाश डालने वाली पुस्तकों से, यह पुस्तक सबसे प्राचीन है । इस १ विद्वानों के अवलोकनार्थ व काव्य हम यहां उद्धृत करते हैं- फल्याणसार सवितान हरेक्षमोह कांतारवारणसमान जयाद्यदेव । धर्मार्थकामर महोदय वीर धीर सोसमभाय परमागम सिद्धसरे॥ इस काम्यक पर खोपन घ्याख्या है जिसमें पृथक् पृथक् १.. रीति से व्याख्यान लिखे हैं!
८ . कुमारपाल चरित्र संग्रह प्रस्तावनादि यक्तव्य कर्ताका नाम यशःपाल है। कुमारपाल राजाकी मृत्युक्के वाद, उसके राज्यका खामी जो अजयपाल हुआ था, उस का यह एक प्रधान या । इस 'मोहपराजय' नाटकमें, कुमारपाल राजाके साय, धर्मराज और विरतिदेवी की पुत्री कृपासुन्दरी का पाणिग्रहण, तीर्थंकर महावीर और आचार्य हेमचंद्रकी सन्मुख, कराया गया है। जैन धर्मकी इस बडी भारी विजय की मिति संवत् १२१६ के मार्गशीर्ष मासकी. शुक्ल द्वितीया है- अर्थात् ईखीसन् ११६० में, कुमारपाल राजाने प्रकट रूपसे जैन धर्मका स्वीकार किया था । इस तारीखके निश्चयमें संशयित होनेका कोई मी कारण नहीं है, क्यों कि यह पुस्तक ईवीसन् ११७३ से ११७६ के वीचमें अर्याद इस उपर्युक्त तारीखके बाद १६ वर्षके अंदर ही लिखी हुई होनी चाहिए।" ✓ ३. प्रबंधचिंतामणि, मेरुतुंगाचार्यकृत ! यह ग्रंथ बहुत अच्छा है। संस्कृत मापामें, गद्यमें, इस की रचना की गई है। इसमें अनेक ऐतिहासिक घटनाओंका उल्लेख है । राजतरंगिणीके ढंग पर लिखा हुआ है । आधुनिक पाश्चास विद्वानोंने इस ग्रंथको अन्य सब ऐतिहासिक लेखोंसे, अधिक विश्वसनीय माना है । गुजरात इतिहासके लिए तो केवल यही एक आधारभूत ग्रंय है। इसका इंग्रेजीमें अनुवाद करा कर, बंगालकी 'रॉयल एशि- याटिक सोसाइटी'ने प्रकट किया है । इसके अंतमें कुमारपाल व हेमचंद्राचार्य का विस्तृत वर्णन है । संवत् १३६१ के फाल्गुन मासकी शुक्ल पूर्णिमाको, काठीयावाडके प्रसिद्ध नगर 'वढवाण में इसकी समाप्ति हुई थी। ४. प्रभावकचरित्र, प्रभाचंद्राचार्यकृत । इस प्रयमें, जगत्में जैन धर्मकी प्रभावना करने वाले अनेक प्रभावक पूर्पियोंके जीवन चरित्र हैं । सारा अन्य संस्कृत पद्यमय है । कविता बडी रमणीय है । संस्कृत-साहित्य के प्रेमियोंको अवश्य अवलोकन करने लायक है। इसमें पूर्व कालके २३ जैन महात्माओंका वर्णन है। अंतमें हेमचंद्राचार्यका भी विस्तारसे उल्लेख है। ५. कुमारपालचरित्र, जयसिंहसूरिरचित । ६. कुमारपालचरित, श्रीसोमतिलकसूरिकृत । ४७. कुमारपालचरित्र, श्रीचारित्रसुंदरकृत । ८. कुमारपालचरित्र, हरिश्चंद्रकृत (प्राकृत!)। ४९. चतुर्विंशतिप्रबंध, श्रीराजशेखरसूरिकृत । Vi.. कुमारपालरास (गुजराती) श्रीजिनहर्ष कृत । ११. कुमारपालरास (गुजराती) श्रावक ऋषभदास रचित । इन पुस्तकोंके अतिरिक्त विविधतीर्थकल्प' 'उपदेशतरंगिणी' तथा 'उपदेशप्रासाद' आदि बहुतसे अन्य ग्रंथों में भी इन महापुरुषोंका वर्णन मिलता है। इस ग्रंथ-गणनामें हमें अमी एक और महत्त्ववाले ग्रंथका नाम लिखना बाकी है - जो कि इस प्रस्तुत चरित्र का मूलभूत है । इसका नाम है 'कुमारपालप्रबंध' । संवत् १४९९ में, तपगच्छाचार्य महाप्रभावक श्रीसोमसुंदरसूरी- श्वरजीके सुशिष्य श्रीजिनमंडन गणिने इसकी रचना की है। सारा ग्रंथ सरल और सरस संस्कृतमय है। गद्य और पद्यसे मिश्रित है। बीच-बीचमें प्राकृत पद्य मी प्रसंगवश उद्धृत किए गए हैं। इस ग्रंथका चरित्रात्मक भाग, केवल कविकी कल्पना मात्र है, ऐसा नहीं है; परंतु यथार्थ ऐतिहासिक घटना स्वरूप है । इसका प्रमाण पाठकोंको इससे मिल सकेगा कि, इस चरित्रको विश्वसनीय और उपयोगी समझ कर, बडौदाके विद्याविलासी नृपति श्रीसयाजीराव महाराजने, पारितोषिक दे कर, विद्वान् श्रावक श्रीयुत मगनलाल चूनिलाल वैद्य (बडौदा) द्वारा, गुजराती भाषामें अनुवाद करा कर, राज्यको तर्फसे छपवा कर प्रकाशित किया है। इस पुस्तकमें गुजरातके इतिहासकी बहुतसी उपयोगी बाते हैं। अणहिलपुर-पाटन नगरकी स्थापना (विक्रम सवत् ८०२) से ले कर कुमारपाल राजा (सं. १२३०) पर्वतकी गुर्जरराज्यप्रवृत्ति विगेरे इसमें संक्षिप्तसे वर्णन की गई है। सिद्धराज जयसिंहका, बंगालके महोवकपुर (महोत्सवपुर) के राजा मदनवर्माके साय, समागम होनेका उल्लेख इसी प्रथमें मिलता है, जो बात, जनरल + कुमारपालचरित्रसंग्रह-प्रस्तावनादि वक्तव्य कानिंगहाम (General Cunmigham), के 'हिंदुस्थानका प्राचीन भूगोल' (The Ancient Geography India) वाली हकीकतको पुष्ट करती है । जुदा जुदा देशोंको जीतना, विद्या-कला-कौशल्य आदिका देशमें प्रचार करना नीति और धर्ममय जीवन वितानेके लिए प्रजाको अनेक तरहसे प्रवृत्त करना, हिंसा, व्यसन आदि अधःपात कराने पाल अकृत्योंका सर्वथा नाश कराना और सोमेश्वर, शत्रुजयादि विविध तीयोंका जीर्णोद्धार कराना व अनेक नवीन ॥ का बनवाना- इत्यादि विविध विषयोंका मनोहर विवेचन इस पुस्तकमें किया गया है। अधिक क्या ? उस राजकीय, धार्मिक और सामाजिक स्थितिका एक उत्तम चित्ररूप यह प्रबंध है । इसी ही 'कुमारपालप्रबंध' के ७५ लेखकने (ख० मुनि ललितविजयजीने) संक्षेपमें, यह 'कुमारपालचरित' विशेष कर राजपूताना और पंजाबादि २२० जैनी भाईयोंके हितार्थ हिंदीमें लिखा है। इस पुस्तकमे दो ऐसे महान् पुरुषोंका वर्णन है कि जिनकी समानता करने वाले उनके बाद, फिर भारतवर्षमें कोई हुए ही नहीं । इन पुण्य प्रभावकोंके संपूर्ण गुणोंका वर्णन तो साक्षाद् बृहस्पति भी करनेको नहीं है, परंतु 'शुमे यथाशक्ति यतनीयम्' इस सूक्तिके अनुसार प्रबंधके मूल लेखक (श्रीजिनमंडनगणि) ने, महात्माओंके प्रति अपना भक्तिभाव प्रकट करनेके लिए, पूर्व मंथों द्वारा तथा वृद्ध जनोंके मुख द्वारा, जो कुछ ४ श्रवणगोचर हुआ उसको भावी प्रजाके हितार्थ पुस्तक रूपमें लिख कर, अपनी परोपकार वृत्ति प्रकट की। प्रातःस्मरणीय महर्षि और राजर्षि के आदर्श जीवनका एक क्षण मी ऐसा नहीं है कि जिसका जानना अनुपयुक्त परंतु पूर्वकालीन भारतीयोंका, आधुनिकोंकी तरह इतिहास तत्त्वकी तरफ विशेष लक्ष्य न होने से, इन समग्रजीवनचरित्ररूप अमृतका पान कर, हम अपनी आत्माको संतुष्ट नहीं कर सकते । इस प्रबंधमें जिन बार उल्लेख है, वह केवल खास खास विशेष घटनाओंका ही समझना चाहिए। यहां पर हम यदि, पाठकोंके सुबोधार्थ इन महापुरुषोंके पवित्र चरित्रका कुछ सारांश लिख देवें तो, संभव विशेष उपयुक्त होगा। महर्पि श्रीहेमचंद्राचार्य स्तुमत्रिसंध्यं प्रभुहेमरेरनन्यतुल्यामुपदेशशक्तिम् । अतीन्द्रियज्ञाननिवर्जितोऽपि यः क्षोणिभर्तुळधित प्रबोधम् ।। -श्रीसोमप्रभाचार्य। विक्रम संवत् ११४५ की कार्तिकी पूर्णिमाको, सकलसत्वसमूहको अद्वितीय आह्लाद उत्पन्न करने सांसारिक विषयोंके आंतरिक दाहसे संतप्त आत्माओंको शांति पहुंचाने वाला, सम्यग्ज्ञान, दर्शन और चारित्र अलौकिक रत्नोंको अपने गर्भ में रखने वाले पवित्र जैनधर्मरूप महासागरकी, आनंदोत्पादक भगवती ... तरंगोंको अखिल भूमंडलमें फैलाने वाला, भन्यजनरूप कमनीय कुमुदोंको विकखर करने वाला और अपनी ज्ञानज्योत्सा द्वारा, अज्ञानांपकारसे आछन्न भारत धराको उज्वल करने वाला, तथा जिसका प्रकाश शाचत वाला है ऐसे लोकोत्तर चंद्रके समान, इस महामुनींद्र हेमचंद्रका, प्राचीदिक्सदृश पूजनीया देवी पाहिनीके गर्भसे अवतार हुआ था । 'जगत् में, जब जब धर्मकी कोई विशेष हानि होने लगती है तब तब, उसकी करनेके लिए अवश्य ही किसी महाज्योति-युगप्रधानका अवतार होता है। इस प्राकृतिक नियमानुसार, जैन धर्ममें विशेष क्षीणता पहुंचने लगी, परस्पर सांप्रदायिक झगडोंकी जड जमने लगी, विपक्षिओंकी ओरसे प्रकारके प्रहार पडने लगे और जैनोंका आत्मसंयम शिथिल होने लगा, तब, समाज कोई न कोई ऐसी व्यक्तिकी कर रहा था कि जो अपने सामर्थ्य द्वारा, जैनधर्म पर घिरे हुए, इस विपत्ति रूप बादलका संहार करे । समाजके ६ मनोरयको भगवान् हेमचंद्रने पूर्ण किया । इस प्रचंड गति वाले महान् दिव्य वायुके सामर्थ्यसे वह मेघाडंबर उड गया २ १० कुमारपालचरित्रसंप्रह-प्रस्तावनादि पकव्य दीक्षाग्रहण चंद्रगच्छके मुकुट स्वरूप श्रीदेवचंद्रमरिने अपने ज्ञानवलसे, इस व्यक्किद्वारा जैन धर्मका महान् उदय होने घाला जान कर, नव वर्ष वाले इस छोटेसे बच्चको ही, संवत् ११५४ में चारित्ररूप अमूल्य रत्न सौंप दिया ! पाठकों को यह पढ कर आश्चर्य होगा कि इतना छोटा बच्चा साधुपनेकी जिम्मेदारियोंको क्या समझता होगा और साधु- जीवनकी कठिनाईयोंको कैसे सहन कर सकता होगा! तया बहुतसे अज्ञान मनुष्य इस बात पर उपहास्स ही करेंगे । परंतु यह एक उनकी अज्ञानजन्य भूल ही समझना चाहिए । महापुरुपोंका चरित्र लौकिक न हो कर लोकोतर होता है; यह अवश्य ध्यानमें रखना चाहिए । चाहे वे वय और शरीरसे भले ही छोटे हों, परंतु सामर्थ्य उनका बहुत बड़ा होता है। वे अपने समकालीन लाखों मनुष्यों जितनी शक्ति, अकेले ही धारण करे रहते हैं। जगत्में उनकी पूजा अपूर्व गुणोंके कारण ही होती है; वय या शरीरके निमित्तसे नहीं । 'गुणाः पूजास्थानं गुणिपु न च लिङ्गं न च वयः ।' यदि जगत्का इतिहास ध्यानसे देखा जाय तो इस बातके प्रमाणभूत बहुत से उदाहरण मिलेंगे । भारतवर्ष में अनेक ऐसे महापुरुष हो गए हैं, जिन्होंने, साधारण जनसमाजकी धर्मचक्षुमें दीख पडने वाली बाल्यावस्थामें ही, अपूर्व कार्य किए हैं। श्रीशंकराचार्य तया महाराष्ट्रीय भक्तशिरोमणि ज्ञानदेव जैसे समयं पुरुषों ने १५-१६ वर्ष जैसी अल्प वय में ही, गहनतत्त्वपूर्ण भाष्य लिख डाले थे, कि जिनको समझनेके लिए भी साधारण मनुष्योंकी तो आयु ही खतम हो जाती है। जैनाचार्य श्रीअभयदेवसूरि, सोमसुंदरसूरि आदि अनेक पुरुषोंने बाल्या- वस्थामें ही बडे बडे प्रतिष्ठित आचार्यादि पद प्राप्त किये थे। प्रो. पीटरसन, इस अल्पवयमें दीक्षा देने वाली बात ऊपर लिखते हैं कि-"देवचंद्रने इस छोटेसे बच्चेको दीक्षा दे कर अपना शिष्य बना लिया-यह आचर्य जैसा मालम देगा, परंतु इसमें आश्चर्य होने का कोई कारण नहीं है । इस प्रकारको प्रया, इस देश (भारतवर्ष ) में तथा अन्य देशों में, प्राचीन कालसे चली आ रही है, और चल रही है ।.........पुफ्त उम्र वालेको ही साधु बनाना चाहिए, यह नियम है अच्छा, परंतु अन्य समी धोंमें देखा जायगा तो इस तरह अल्पवय वाले ही, बहुतसे नवीन आचार्य पसंद किए गए मालूम देंगे।" विद्याभ्यास पूर्व जन्मके सुसंस्कार और क्षयोपशमकी प्रबलताके कारण थोडे समयमें ही, हेमचंद्र मुनिने सर्व शास्त्रोंका अध्ययन कर, पूर्ण पांडिस प्राप्त कर लिया। स्मरण-शक्ति और धारणा-शक्ति बहुत तीव्र होनेसे अल्प परिश्रमसे ही अपार बान संपादन कर लिया। विद्याभिरुचि असंत तीव्र होने के कारण भगवती सरस्वती देवी प्रसन्न होकर, स्वयं वर प्रदान करने के लिए आई थी! जितेन्द्रियता आपका आत्मसंयमन और इंद्रियदमन अत्यत उत्कट या । इतनी अल्प वयमें, इस प्रकारकी वैराग्य वृचिका अस्तित्व होना, अत्यंत अचर्यकारक है । संसार भरमें, सबसे कठिन पाल्य नियम ब्रह्मचर्य है । जिनका वर्णन सुन कर रोमांच खडे हो जाय ऐसे घोर तोंको, असंख्य वर्षों तक तपने वाले बडे बडे योगी मी, इस दुष्कर नियमकी कोर परीक्षामें, अनुत्तीर्ण हो गए हैं । उसी ब्रह्मचर्यको, पूर्ण रूपसे, हेमचंद्र मुनिने किस तरह धारण किया था, यह इस चरित्रांतर्गत पगिनी (पृष्ट २५) वाले वृत्तांतके पढनेसे, अच्छी तरह ज्ञात हो जाता है । धन्य है, इस महापुरुपकी सत्व- शीलताको! पूर्ण ब्रह्मवृत्तिको । निर्विकार दृष्टिको ! और उत्कृष्ट योगिताको! अहो ! कितनी जितेन्द्रियता : कैसी मनोगुप्ति ! कितना बड़ा दृढ संकल्पबल : सच है इस प्रकारकी सच्चरितताके विना अद्भुत विद्यायें कद प्राप्त हो सकती हैं, और जगत्का भला मी कद्वांसे हो सकता है ! इस महात्माके ब्रह्म तेजसे कोयलोंका ढेर मी सुवर्णमय हो जाता पा! (पृष्ठ २३) कुमारपालचरिप्रसंग्रह प्रस्तावनादि पकन्य आचार्यपद प्राप्ति इस प्रकार हेमचंद्र मुनिके ज्ञानबल और चारित्रबलकी उत्कृष्टताका प्रवाह जैन संघमें सर्वत्र प्रसर गया 'भब जैन धर्मकी विजयपताका थोडे ही समयमें सारे भूमंडलमें उडने लगेगी इस प्रकार संघमें आनंदवार्ता प्रव तने लगी। संघके आग्रहसे तथा शासनकी महिमा वढानेके लिए, गच्छाधिपति श्री देवचंद्रसूरिने नागपुर नगरें संवत ११६२ के सालमें हेमचंद्रमुनिको आचार्यपद पर अभिषिक्त किया। शासनोद्धार करनेकी प्रतिज्ञा जब आपको आचार्यपद दिया गया और जैन धर्मकी धुरा कंधे पर रखी गई, तब शासनकी स्थिति देख आपके मनमें अनेक प्रकारके विचार उप्तन्न होने लगे। जैनधर्म का उद्धार और प्रचार जगत् में किस तरह यह बात दिन और रात मनमें घुलने लगी। हरएक उपायसे मी परमात्माके शासनकी वैजयन्ती पताकाको, ५ दफे फिर मी, भारतवर्षमें फरकानी चाहिए, ऐसा पूर्ण उत्साहके साथ आपने दृढ संकल्प किया । जब तक कोई महाराजा इस धर्मका नायक न हो, तब तक यह संकल्प सिद्ध होना मुश्किल है-ऐसा विचार कर, किसी म- राजको प्रतिबोध करनेके लिए, मंत्राराधन कर, देवतासे वर माँगा । आपके प्रवल मनोवलसे, संतुष्ट हो कर देवताने ईप्सित वर प्रदान किया। गुर्जरपति सिद्धराजका समागम विविध देशोंमें विहार करते हुए और उपदेशामृत द्वारा अनेक भव्य जीओंको प्रतिबोध करते हुए, गुर्जर राज्यनगर अणहिलपुर-पाटणमें प्रवेश किया । इस समय महाराज सिद्धराज जयसिंह यहां पर प्रजाप्रिय.. थे। धीरे धीरे सारे शहर में तथा राजदरबारमें आपकी विद्वत्ताकी ख्याति फैलने लगी, जिसे सुन कर म मी आपके दर्शनके लिए उत्कंठित हुए । प्रसंगवश एक दिन आपका और महाराजका समागम हुआ । राजा की विद्वत्ता और सच्चरितता पर बडा मुग्ध हुआ । 'आप कृपा कर निरंतर यहाँ आया करें और धर्मोपदेश द्वारा सन्मार्ग बताया करें इस प्रकारकी राजाकी विज्ञप्ति, धर्मकी प्रभावनाके निमित्त, स्वीकार कर ली । राजाकी नुसार, आपका आगमन निरंतर राज्यसमामें होता था । नाना प्रकारकी तत्त्वचर्चाएं हुआ करती थीं। ५० अनेक मतोंके विद्वान् अपनी विद्वत्ताका परिचय देनेके लिए सिद्धराजकी सभामें उपस्थित होते थे । सबके हेमचंद्राचार्यका वाद-विवाद होता या, और उसमें सदा आप ही का जय होता था । जैनधर्ममें अटल श्रद्धा आपका आत्मा जैन धर्ममें पूर्ण रंगा हुआ था । आईत धर्म पर आपकी अटल श्रद्धा थी। यदि, जैन जयध्वनिको सर्वत्र फैलानेके लिए, रसातलमें मी जाना पड़े, तो, आप वहां जानेके लिए भी तैयार थे। प्रकार जैनधर्म पर जो आपका विश्वास था वह धार्मिक-मोह जन्य नहीं था, किंतु जैनधर्मकी सत्यताके कार था । आप एक स्तुतिमें वीतराग महावीर प्रभुकी सपना करते हुए कहते हैं कि- न-श्रद्धयैव त्वयि पक्षपातो न द्वेषमात्रादरुचिः परेषु । ययावदाप्तात् परीक्षयाच त्वामेव वीर ! प्रभुमाश्रिताः स्म अर्थात्-हे वीर ! केवल श्रद्धा-अंधश्रद्धा से ही तेरेमें हमारा पक्षपात है तथा केवल द्वेषमात्रसे ही अन्यॊमें अनादर है, ऐसा नहीं है; किंतु परीक्षापूर्वक, हमारा यह व्यवहार है। जैन धर्मके सिद्धान्तोंको आप समझते थे, और अपने ज्ञानवलसे उनकी अखंडनीयता, समस्त प्रवादियोंके सामने, अकाट्य प्रमाणों द्वारा, वडीनि के साथ, सिद्ध करते थे। इसी ही स्तुतिमें आप अन्यत्र कहते हैं कि- इमां समक्ष प्रतिपक्षसाक्षिणामुदारघोपामघोपणां ब्रुवे । न वीतरागात्परमस्ति दैवतं न चाप्यनेकांतमृते नयस्थितिः - र ૨૨ फुमारपालचरित्रसंग्रह-प्रस्तावनादि वक्तव्य अर्यात्-प्रतिपक्षियोंके सन्मुख वडी गर्जना करके कहता हूं कि, जगत्में वीतरागके सदृश तो कोई अन्य देव नहीं है और अनेकांत (स्याद्वाद-जैन ) धर्मके सिवा कोई सत्य तत्व नहीं है। नि:पक्षपातवा हम ऊपर कह आये हैं कि, आपकी जो धार्मिक श्रद्धा थी यह पक्षपातपूर्ण न हो कर, ताचिकी थी । इस का प्रमाण, सिद्धराजने जब आपको यह पूछा था कि-'जगत्में कौनसा धर्म संसारसे मुक्त करनेवाला हैं ? इसके उत्तरमें आपने जो ब्राह्मण पुराणान्तर्गत संखाख्यानका अधिकार सुनाया और धर्मगवेषणाके लिए जो निःपक्षपात भाव प्रकट किया यह आपके जीवन के निर्यका एक असाधारण उदाहरण है । इस प्रसंग ने आपके जीवनको अत्यंत महान् सिद्ध कर दिया है। यदि आप, उस समय इस प्रकारका मध्यस्थता सूचक जवाब न दे कर, जिस धर्मके ऊपर भापका पूर्ण विश्वास या, उसीका नाम लेते, तो आपको कौन रोकने वाला था ! ऐसा विद्वानोंमें कीन था जो आपके कयनको खंडित कर सकता ? किन्तु आप यह अच्छी तरह जानते थे कि जो भव्य और नि.पाक्षपाती धर्मेच्छु होगा उसको तो, गवेषणा करने पर, निस्संदेह जैनधर्म सत्य धर्म ही प्रतीत होगा । क्यों कि आपने मी स्वयं जैनधर्मको सत्यताके कारण ही स्वीकार किया था। प्रो. पीटरसन इस विषयमें लिखते हैं कि-"सिद्धराजको धर्मसंबंधी जो शंकायें होती थीं, उनको, वह अन्य आचार्योंकी माफक, जैनाचार्य हेमचंद्रको मी पूछता था, और जब, अन्य आचार्य, राजाके मनको संतुष्ट कर सके ऐसा जवाब नहीं दे सकते थे, तब हेमचंद्र अनेक दृष्टांतों द्वारा, ऐसा रमणीय उत्तर देता था कि, जिससे सिद्धराजका मन खुश खुश हो जाता था।" एक समय सिद्धराजके मनमें यह शंका हुई कि 'जगत्में मनुष्यका स्थान कैसा है तथा मनुष्यका उद्देश्य क्या है और वह कैसे प्राप्त हो सकता है ?" जुदा जुदा अनेक धर्माचापोंके पाससे उसने इसका जवाब मांगा परंतु किसीसे संतोषकारक जवाब न दिया गया । सब ही ने उत्तर देनेके समय, अपना मत श्रेष्ठ बतला कर, अन्य धर्मोकी निन्दा की । संतमें सिद्धराजने निराश हो कर, हेमचंद्राचार्य से इसका जवाब मांगा, तब, उसने एक बहुत अच्छा दृष्टांत दे कर सिद्धराजकी शंकाका निराकरण किया ।...........सिद्धराज इस जवाबको सुन कर बहुत खुश हुआ!" हेमचंद्राचार्यके इस निष्पक्षपातपन पर प्रो. पीटरसन स्वयं बडा मुग्ध हुआ था। सिद्धराजका अवसान इस प्रकार, महाविद्वान् श्रीहेमचंद्राचार्यके सहवाससे, सिद्धराजके मनमें, जैनधर्मके विषयमें, बहुत कुछ आदर हो गया था । यद्यपि, स्पष्ट रूपसे उसने अपने कुलधर्मका स्याग नहीं किया था, तथापि, जैनधर्मकी तरफ उसका मक्तिभाव विशेष हो गया था। वह हेमचंद्राचार्यको बडी आदरकी दृष्टि से देखता था । 'सिद्ध-हेमशब्दानुशासन' नामक महान् व्याकरण अन्य आपने इसीके कथनसे बनाया था। यह राजा बडा न्यायी और विद्याविलासी या । १९ वर्ष तक राज्यमार वहन कर संवत् ११९९ में, इसने देह छोड दिया । हेमचंद्राचार्यका विहार जब तक, सिद्धराज जीवित था तब तक, बहुत कर के आपका निवास, पाटन ही में रहता था। यधपि शाोंमें, मुनिजनोंको चिरकाल पर्यंत, एक स्थानमें रहनेका निषेध किया है, परंतु आप उत्सर्ग-अपवाद और द्रव्य, क्षेत्र, फाल, भावके पूर्ण ज्ञाता थे । अतः आपने, अनेक प्रकारसे जैन धर्मकी प्रभावना होनेका महान् लाभ समझ कर, राजाके उपरोधसे, अधिक समय तक, पाटनमें ही रहना स्वीकार किया था 1 गुरु महाराज और जैन संघकी मी यही इच्छा थी। जब सिद्धराजका देहपात हो गया, तब आपने थोडे समयके लिए, पाटन छोड दिया और अन्य प्रदेशोंमें विचरण किया । इस विहारकालमें आपने जैनधर्मकी बहुत प्रभावना की । हजारों मनुष्योंको जैनधर्मका उत्पन्न Pr . . . कुमारपालचरित्रसंग्रह-प्रस्तावनादि वक्तव्य खीकार कराया। अपने अनुपम उपदेश द्वारा, प्रजाजनोंको नैतिक और धार्मिक जीवनका सन्मार्ग दिखाया । अवकाशके समयमें अनेक ग्रंथोंकी रचना कर, जैन-साहित्यकी शोभामें असाधारण अभिवृद्धि की और भारतको भावी प्रजाक ऊपर अत्यंत उपकार किया। पुनः पाटनमें प्रवेश सिद्धराजके मरने बाद गुर्जरभूमिके अधिपति महाराज कुमारपाल देव हुए। कितनेक वर्षों तक तो यह, राज्यकी सुव्यवस्था करनेमें तथा शत्रुओंका मानमर्दन करनेमें लगे रहे । दिग्विजय कर अनेक राजाओंको अपनी आज्ञाके वशयर्ती किये । राज्यकी सीमा भी बहुत दूर तक बढाई । जब राज्य निष्कंटक हो गया और प्रकारका उपद्रव न रहा तव, आप शांतिसे प्रजाका पालन करने लगे। देशमें सर्वत्र शाति फैल गई और कौशलकी वृद्धि होने लगी । यह सब वृत्तात, जब भगवान् हेमचंद्राचार्यको ज्ञात हुआ, तब, उनको अत्यंत हुई; चित्त बडा प्रसन्न हुआ। शासनोद्धारकी की हुई प्रतिज्ञाके पूर्ण होनेका अवसर, नजदीक आया समझ कर, पुनः पाठन नगरको पवित्र किया। श्रीसंघने, इस समय आपका पुरप्रवेश बडे समारोहसे कराया आपके आगमनसे शहरमें सर्वत्र हर्ष छा गया । प्रतिज्ञा पूर्ण, सफल मनोरथ कुमारपाल महाराजको, पूर्वावस्थामें-राज्यप्राप्तिके पूर्वमें - आपने अनेक संकटोंसे बचाये । इस कारण आपके उपकारभारसे तो दबे हुए थे ही; इस समय आपने, पुनः महाराजको एक प्राणांत भयसे रक्षित किया, .. उस उपकारभारकी सीमा, अत्यत बढ गई । आपकी इस प्रकार निष्कारण परोपकारिताको जान कर, महाराज बडे हुए । आपकी तरफ उनका भक्तिभाव अत्यंत बढ गया । पूर्वमें जो वचन दे चूके थे, उसका स्मरण हो आया उदयन मंत्री द्वारा सूरीश्वरजीको अपने पास बुलाए और चरणोंमें मस्तक रख कर कहा-'भगवन् ! जो जो उपकार, इस क्षुद प्राणी पर किये हैं, उनका बदला तो मैं अनेक जन्मों द्वारा मी नहीं दे सकता, परंतु ६ समय, जो कुछ मुझे आपकी कृपासे मिला है, उसे स्वीकार कर, उपकारके अपार भारको कुछ हलका कर, इस .. को उपकृत कीजिए । इस राज्य और राजाके आप ही स्वामी है। यह तन, यह मन और यह धन सत्र ही की सेवामें समर्पित है । इस अनुचरकी यह तुच्छ प्रार्थना स्वीकार करें।" राजाके इन नम्र वाक्योंको सुन सूरीधर अत्यंत आनंदित हुए । मनोरयोंके सफल होनेका समय सामने आया हुआ देख, क्षण भर, आनंदके सागरमें, निमग्न हो गये। आप उत्कृष्ट योगी थे । अत्यंत निस्पृही थे । महा दयाल थे । केवल परोपकारके ही आपका अवतार हुआ था । आपको न धनकी जरूरत थी, न मानकी । न राग्यकी इच्छा थी न पूजाकी अभिलपा थी आपको केवल संसार मात्रके प्राणियोंको अभय दान दिलाने की; और परमात्मा महावीर शासनकी वैजयंती पताकाको, इस भूमंडलमें उडती हुई देखनेकी । आपकी यह भव्य भावना, कल्पवृक्ष सम सन इच्छाओंको पूर्ण करनेमें समर्थ और तत्पर, ऐसे महाराजाधिराज कुमारपाल देव द्वारा, पूर्ण होगी; ऐसा जान राजासे कहा-“राजन् । भिक्षा मांग कर, लूखे सूके अन्न द्वारा उदरपूर्ति करने वाले, जंगलों और शून्य गृहोंमें भी पर पड़े रहने वाले और केवल परमात्माका ध्यान धरने वाले हम योगियोंको, तुमारा राज्य तो क्या परंतु महेंद्रका महाराज्य मी, तुच्छ सा प्रतीत होता है । हमारे ब्रह्मानंदके अनंत सुख आगे, समप्र संसारका वैभव क्षुद्रमान ही प्रतीत होता है तो फिर, परिणाममें विरस ऐसे इस तुच्छ राज्यको ले कर हम क्या करें! हमने जो ऊपर कुछ उपकार किया है वह सार्थसाधनके लिए नहीं, किंतु, भावी कालमें तुम्हारे द्वारा, जगत्का महान् ७. होने वाला समझ कर, हमारा मुख्य कर्तव्य जो संसारकी सेवा करना है उसका पालन करनेके लिए, हमने " सहायता की है। पूर्व भुक्तके योगसे अब तुम्हें उत्तम संयोग मिले हैं, इससे, इनके द्वारा, संसारको सुख 1 1 . १२ पुमारपालचरित्रसंप्रह-प्रस्तायनादि पकय्य अर्थात्-प्रतिपक्षियोंके सन्मुख बडी गर्जना करके पहता कि, जगत्में पीतरागके सदृश तो कोई अन्य देव नहीं है और अनेकात (स्याद्वाद-जैन) धर्मके सिवा कोई सत्य तत्व नहीं है। नि:पक्षपातता हम ऊपर कह आये हैं कि, आपकी जो धार्मिक श्रद्धा थी यह पक्षपातपूर्ण न हो कर, तारिखकी पी । इस का प्रमाण, सिद्धराजने जब आपको यह पूछा था कि-'जगदमें कौनसा धर्म संसारसे मुक्त करनेवाला है ! इसके उत्तरमें आपने जो ब्राह्मण पुराणान्तर्गत संखाख्यानका अधिकार सुनाया और धर्मगवेषणाके लिए जो निःपक्षपात भार प्रकट किया यह आपके जीवन के निष्कर्षका एक असाधारण उदाहरण है। इस प्रसंग ने थापके जीवनको अत्यंत महान् सिद्ध कर दिया है। यदि आप, उस समय इस प्रकारका मध्यस्थता सूचक जवाब न दे कर, जिस धर्मके ऊपर आपका पूर्ण विधास था, उसीका नाम लेते, तो आपको कौन रोकने वाला पा! ऐसा विद्वानोंमें कौन था जो आपके कपनको खंडित कर सकता: किन्तु आप यह अच्छी तरह जानते थे कि जो भव्य और निःपाक्षपाती धर्मेच्छु होगा उसको तो, गवेषणा करने पर, निस्संदेह जैनधर्म सत्य धर्म ही प्रतीत होगा । क्यों कि आपने मी खयं जैनधर्मको सत्यताके कारण ही स्वीकार किया था। प्रो. पीटरसन इस विषय लिखते है कि-"सिद्धराजको धर्मसंबंधी जो शंकायें होती थी, उनको, वह अन्य भाचार्योकी माफक, जैनाचार्य हेमचंद्रको मी पूलता था, और जब, अन्य आचार्य, राजाके मनको संतुष्ट कर सके ऐसा जवाब नहीं दे सकते थे, तब हेमचंद्र अनेक दृष्टांतों द्वारा, ऐसा रमणीय उत्तर देता था कि, जिससे सिद्धानका मन खुश खुश हो जाता था।" एक समय सिद्धराजके मनमें यह शंका हुई कि 'जगदमें मनुष्यका स्थान कैसा है तथा मनुष्यका उद्देश्य पया है और वह कैसे प्राप्त हो सकता है? जुदा जुदा अनेक धर्माचार्योंके पाससे उसने इसका जवाब मांगा परंतु किसीसे संनोपकारक जवाब न दिया गया। सर ही ने उत्तर देनेके समय, अपना मत श्रेष्ठ पतला कर, अन्य धर्मोकी निन्दा की 1 मंतमें सिद्धराजने निराश हो कर, हेमचंद्राचार्यसे इसका जवाब मांगा, तब, उसने एक बहुत अच्छा दृष्टांत दे कर सिद्धराजकी शंकाका निराकरण किया 1...........सिद्धराज इस जवाबको सुन कर बहुत खुश हुआ !" हेमचंद्राचार्य के इस निष्पक्षपातपन पर प्रो. पीटरसन स्वयं वटा मुग्ध हुआ था। सिद्धराजका अवसान इस प्रकार, महाविद्वान् श्रीहेमचंद्राचार्यके सहवाससे, सिद्धराजके मनमें, जैनधर्मके विषयमें, बहुत कुछ आदर उत्पन हो गया था । यद्यपि, स्पष्ट रूपसे उसने अपने कुलधर्मका त्याग नहीं किया था, तथापि, जैनधर्मकी तरफ उसका भक्तिभाव विशेष हो गया था। वह हेमचंद्राचार्यको बड़ी बादरकी दृष्टि से देखता था । 'सिद्ध-हेमशब्दानुशासन नामक महान् व्याकरण प्रन्ध बापने इसीके कयनसे बनाया था। यह राजा बडा न्यायी और विपाविलासी था। १९ वर्ष तक राम्यभार बदन कर सबत् ११९९ में, इसने देश छोड दिया । हेमचंद्राचार्यका विहार जब तक, सिद्धराज जीवित था तब तक, बहुत कर के आपका निवास, पाटन ही में रहता था । यद्यपि शाोंमें, मुनिजनोंको चिरकाल पर्यंत, एक स्थानमें रहनेका निषेध किया है, परंतु आप उत्सर्ग- अपवाद और द्रन्य, क्षेत्र, काल, भावके पूर्ण ज्ञाना थे । अतः आपने, अनेक प्रकारसे जैन धर्मको प्रभावना होनेका महान् लाभ समझ कर, राजाके उपरोधसे, अधिक समय तक, पाटनमें ही रहना स्वीकार दिया था । गुरु महाराज और जैन संघकी भी यही इच्छा थी । जब सिद्धराजका देहपात हो गया, तब आपने थोडे समयके लिए, पाटन छोड दिया और अन्य प्रदेशोंमें विचरण किया। इस विहारकालमें बापने जैनधर्मकी बहुत प्रमावना की । हजारों मनुष्यों को जैनधर्मका कुमारपालचरित्रसंग्रह-प्रस्तावनादि वक्तव्य १३ खीकार कराया । अपने अनुपम उपदेश द्वारा, प्रजाजनोंको नैतिक और धार्मिक जीवनका सन्मार्ग दिखाया । अाफाशके समयमें अनेक ग्रंथोंकी रचना कर, जैन-साहित्यकी शोभामें असाधारण अभिवृद्धि की और भारतकी भावी प्रजाके ऊपर अत्यंत उपकार किया। पुनः पाटनमें प्रवेश सिद्धराजके मरने बाद गुर्जरमूमिके अधिपति महाराज कुमारपाल देव हुए । कितनेक वर्षों तक तो वह, अपने राज्यकी सुव्यवस्था करनेमें तथा शत्रुओंका मानमर्दन करनेमें लगे रहे । दिग्विजय कर अनेक राजाओंको, अपनी आज्ञाके यशवर्ती किये । राज्यकी सीमा मी बहुत दूर तक बढाई । जब राज्य निष्कंटक हो गया और किसी प्रकारका उपद्रव न रहा तब, आप शांतिसे प्रजाका पालन करने लगे। देशमें सर्वत्र शांति फैल गई और कला कौशलकी वृद्धि होने लगी । यह सब वृत्तांत, जब भगवान् हेमचंद्राचार्यको ज्ञात हुआ, तब, उनको अवंत खुशी हुई; वित्त बडा प्रसन्न हुआ। शासनोद्वारकी की दुई प्रतिज्ञाके पूर्ण होनेका अवसर, नजदीक आया हुआ -समझ कर, पुनः पाटन नगरको पवित्र किया। श्रीसंघने, इस समय आपका पुरप्रवेश बडे समारोहसे कराया। आपके आगमनसे शहर में सर्वत्र हर्ष छा गया । प्रतिज्ञा पूर्ण, सफल मनोरथ कुमारपाल महाराजको, पूर्वावस्थाम-राज्यप्राप्तिके पूर्वमें - आपने अनेक संकटोंसे बचाये थे । इस कारण वे, आपके उपकारभारसे तो दवे हुए थे ही; इस समय आपने, पुनः महाराजको एक प्राणांत भयसे रक्षित किया, जिससे, उस उपकारभारकी सीमा, अत्यंत बढ गई । आपकी इस प्रकार निष्कारण परोपकारिताको जान कर, महाराज बडे प्रसन्न हुए । आपकी तरफ उनका भक्तिभाव अत्यंत बढ़ गया । पूर्वमें जो वचन दे चूके थे, उसका स्मरण हो आया । उदयन मंत्री द्वारा सूरीश्वरजीको अपने पास बुलाए और चरणोंमें मस्तक रख कर कहा-'भगवन् ! आपने जो जो उपकार, इस क्षुद् प्राणी पर किये हैं, उनका बदला तो मैं अनेक जन्मों द्वारा भी नहीं दे सकता, परंतु इस समय, जो कुछ मुझे आपकी कृपासे मिला है, उसे स्वीकार कर, उपकारके अपार भारको कुछ हलका कर, इस सेवक को उपकृत कीजिए । इस राज्य और राजाके आप ही स्वामी है। यह तन, यह मन और यह धन सब भाप ही की सेवामें समर्पित है । इस अनुचरकी यह तुच्छ प्रार्थना स्वीकार करें।" राजाके इन नम्न वाक्योंको सुन कर सूरीश्वर असंत भानंदित हुए । मनोरयोंके सफल होनेका समय सामने आया हुआ देख, क्षण भर, आनंदके अपार सागरमें, निमग्न हो गये। आप उत्कृष्ट योगी थे। अयंत निःस्पृही थे । महा दयाल थे । केवल परोपकारके निमित्त ही आपका अवतार हुआ था । आपको न धनकी जरूरत थी, न मानकी । न राज्यकी इच्छा यी न पूजाकी । अभिलाषा थी आपको केवल संसार मात्रके प्राणियोंको अभय दान दिलाने की; और परमात्मा महावीरके पवित्र शासनकी वैजयंती पताकाको, इस भूमंडलमें उड़ती हुई देखनेकी । आपकी यह भव्य भावना, कल्पवृक्ष समान सर्व इष्ठाओंको पूर्ण करने में समर्थ और तत्पर, ऐसे महाराजाधिराज कुमारपाल देव द्वारा, पूर्ण होगी; ऐसा जान कर राजासे कहा-"राजन् ! मिक्षा मांग कर, लूले सूके अन्न द्वारा उदरपूर्ति करने वाले, जंगलों और शून्य गृहोंमें भूमिमात्र पर पड़े रहने वाले और केवल परमात्माका ध्यान धरने वाले हम योगियोंको, तुमारा राज्य तो क्या परंतु देवाधिपति महेंद्रका महाराज्य मी, तुच्छ सा प्रतीत होता है । हमारे ब्रह्मानंदके अनंत सुख आगे, समम संसारका वैभव मी क्षुदमात्र ही प्रतीत होता है, तो फिर, परिणाममें विरस ऐसे इस तुच्छ राज्यको ले कर हम क्या करें। हमने जो तुम्हारे ऊपर कुछ उपकार किया है वह स्वार्थसाधनके लिए नहीं, किंतु, भावी कालमें तुम्हारे द्वारा, जगतका महान् उपकार होने वाला समझ कर, हमारा मुख्य कर्तव्य जो संसारकी से करना है उसका पालन करनेके लिए, हमने तुम्हारी सहायता की है। पूर्व सुस्तके योगसे अब तुम्हें उत्तम संयोग मिले हैं, इससे, इनके द्वारा, संसारको सुख पहुंचा पुमारपारचरित्रसंग्रह अस्तायनादि षष्य कर अपने प्रजापति पदयो सार्थक करो। यदि, हमारे उपकारका बदला चुकानेकी ही, तुम्हारी दया है, तो हमारी इच्छा पूर्ण करो। हम जगदमें अहिंसा और जैन धर्मका पूर्ण रूपसे उवर्ष देखना चाहते हैं, इस रिए, हमारी इन तीन आज्ञाओंका पालन करो, जिससे तुम्हारा और तुम्हारी प्रजाका कल्याण हो । प्रथम तो, अपने राज्यमें प्राणीमान का वध बध कर सब जीवोंको अभय दान दो। दूसरा, प्रजाकी अधोगतिके मुत्य कारण, जो दुर्व्यसन-पूत, मांस, मद्य, शिकार, आदि हैं, उमरा निवारण करो । तीसरा, परमात्मा महावीरकी पवित्र भाज्ञाओंका पालन कर, उसके सस धर्मका प्रचार करो।" महाराज कुमारपाल बढे कृतज्ञ थे, भन्य थे, दयालु थे, और अल्प संसारी थे। अल्प ही समयमैं मुक्ति जाने वाले होनेसे उनके विशुद्ध हृदयमें, हेमचंद्राचार्यके इस वचनामृतसे बोधि वीज अकुरित हो गया । महाराजने सूरीधरजीके चरणोंमें सिर मस्तक रख कर कहा-"भगवन् ! आपकी सर्व भाज्ञायें मुझे शिरसा वप हैं ! जीवित पर्यंत इन पवित्र आज्ञाओंका उकृष्टतया पालन करनेमें, पूर्ण प्रयत्न करूगा । आप ही मेरे खामी, गुरु और प्राण खरूप हैं।" सूरीश्वरजीको, महाराजके इन वचनोंसे जो आनंद हुआ उसके वर्णन करनेकी शक्ति किसमें है। जैनधर्मका साम्राज्य महारान मुमारपालने उसी क्षणसे, गुरु महाराजकी आडाओंको असन्में लानेकी शुरुआत की। धीरे धीरे धापने अपने सारे राग्यसे हिंसा राक्षसी को देशनिराला दिया। यहां तक कि, मनुष्य 'मर' और 'मार' इन शब्दोको भी भूल गये! पशुसे ले कर कीडी और ज जैसे अतिक्षुद प्राणी पर्यंतके किसी जीवको, कोई मनुष्य कष्ट नहीं पहुंचा सकता था । मनुष्य जातिके अवनति के कारणभूत दुर्व्यसनोंका मी देशसे बहिष्कार कराया । अनीतिका नाम सुनना मी प्रजा भूल सी गई ! महाराज निरतर सूरीश्वरका धर्मोपदेश सुनने लगे। उनकी दिन प्रति दिन जैनधर्ममें श्रद्धा बढने लगी। उनको जगजंजाल मिथ्या भासने लगा, संसारकी विरसताका अनुभव होने लगा। योडे ही समयमें आपने जैन शाखोक्त उत्कृष्ट गृहस्थ जीवन पालनके लिए, द्वादशवत खरूप धात्रक धर्म अगीकार किया । अनेक प्रकारसे जैनधर्मकी प्रभावना धरने लगे। जैन समाज फिर एक दफह चतुर्थ काल के आ जानेका अनुभव करने लगा । सर्वत्र जैनधर्मकी जय जय धनि होने लगी। यह सब देख कर हेमचाचार्य अपने जीवनको सफल समझने लगे । अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण हुई देख, खीय आमाको कृतकृय मानने लगे। वीलरागके सत्यधर्मकर इस प्रकार उत्कर्ष देख कर, सद् युगकी अपेक्षा कलियुगपो ही आप श्रेष्ठ कहने लगे। महाराज वुमारपाल के नित्यपाठार्थ जो आपने 'वीतरागस्तोत्र' लिखा है, उसमें आप कहते हैं कि- पत्रापेनापि कालेन त्वद् फलमाप्यते । कलिकाल स एकोऽस्तु कुन कृतयुगादिमि ।। अर्थात्-हे वीतराग! जिस कलियुगमें, अल्प समयमें ही तरे भक्त श्रेष्ठ फल प्राप्त कर लेते हैं, वह कलिकाल ही हमारे लिए तो सदा रहो। हमें उस सत् युगसे क्या मतलब है कि जिसमें, तेरे धर्मके विना व्यर्थ ही ससारमें मारे मारे फिरते थे। भागे चल कर भाप कलिकालमें भी वीतरागके शासनकी एकछत्रताका वर्णन करते हुए कहते हैं कि- श्राद्ध श्रोता सुधीर्घता युज्यैयाता यदीश तत् । बच्छासनस्य साम्रा यमरष्ठत्र कलादपि ।। अर्थात्-हे देवयदि, शुद्ध श्रद्धासे निर्मल है अंत करण जिसका ऐसा, श्राद्ध तो ना हो, और सकलशास्त्र पारगत तत्वपारीण ऐसा, वक्ता हो, तो कलिकालमें भी तेरे शासनका एकन्छन साम्राज्य हो सकता है। यह लोक बढे माका है, इसमें भगवान् श्रीहेमचद्राचार्यने अपने जीवनका अनुभव प्रगट किया है । वे कहते हैं कि जहाँ, युगान्त व सकल शास्त्रका पारगामी (मेरे समान) जैन धर्मका वक्ता-उपदेशक है, और चौलमयचक्रचूडामणि महाराज श्रीकुमा- रपाल देव नैसा प्रोता-श्रावक है, तब इस कलिमालमें मी जैन शासनका, एसष्ठत्र साम्राय हो इसमें आश्चर्य क्या है कुमारपालचरित्रसंग्रह-प्रस्तावनादि वक्तव्य सरीश्वरकी ज्ञानशक्ति-ग्रंथनिर्माणकार्य भगवान् हेमचंद्राचार्यके जीवनको जगदमें शाश्वत प्रकाशित रखने वाला और अन्य धर्मियोंको भी आश्चर्य उत्पन्न करने वाला, उनका अगाध ज्ञानगुण या । उनके जैसा सकल शास्त्रोंमें पारंगत, ढूंढने पर भी नहीं मिलेगा। इस अपरिमित ज्ञानशक्तिसे मोहित हो कर, तत्कालीन सर्व धर्मके विद्वानोंने 'कलिकालसर्वज्ञ' जैसी महती उपाधि, उनको समर्पण की थी। सचमुच ही आप 'कालिकालसर्वज्ञ' थे, इसमें जरा भी अत्युक्ति नहीं । इस बातकी सत्यता आपकी अपार अंथरत्नराशी, आज मी जगतको करा रही है। आपके ग्रंथोंके समूहको देख कर पाश्चात्य विद्वान् भी, पिस्मित होते हैं। वे भी आपको 'ज्ञान के महासागर' (Ocean of the Knowledge ) कह कर उल्लिखित करते हैं । कहा जाता है कि आपने अपने जीवन कालमें ३५०००००० ( साढे तीन कोड) श्लोक प्रमाण ग्रंथ लिखे थे । परंतु भारतवासियोंके दुर्भाग्यसे बहुतसे ग्रंथ तो कालके कराल गाल में दब गये-नष्ट हो गये । इतना होने पर भी, जितने अंथ वर्तमान कालमें विद्यमान है, वे भी योडी संख्या वाले नहीं हैं । विद्यमान ग्रंथश्रेणी ही आज विद्वत्समूहको विस्मय करा रही है । विद्याके सकल विपर्योमें आपकी अबाधित गति थी। कोई भी विषय ऐसा नहीं था कि जिसका आपने अव- गाहन नहीं किया हो या जिसके ऊपर, अपनी चमत्कारिक लेखिनी न उठाई हो! व्याकरण, न्याय, काव्य, फोप, अलंकार, छंद, नीति, स्तुति इत्यादि सब विषयों पर आपने एक या अनेक ग्रंथ लिखे हैं। कई कई ग्रंथ तो ऐसे अपूर्व है कि जिनकी समानता करने वाले, भारतमें दूसरे ग्रंथ ही नहीं हैं। हमारी बहुत इच्छा थी कि, हम इस लेख- में आपके ग्रंथोंका विस्तारसे उल्लेख करेंगे। परंतु लेख बढ जानेके कारण, स्थानाभाव हो जानेसे, इस इच्छाको पूरी नहीं कर सके । आपके ग्रंथोंका समूह इतना बडा और विचित्र है कि यदि उसका विस्तारसे विवेचन किया जाय तो एक बडी पुस्तक ही बन जाय । शिष्यश्रेणि और शरीरांत सूरि भगवानका शिष्यसमूह बहुत बडा और प्रभावशाली था । साधुसमुदायमें, प्रबंधशतकर्ता श्रीरामचंद्र, महाकवि श्री बालचंद, अनेकविद्यासंपन्न श्री गुणचंद, विद्याविलासी श्री उदयचंद्र - इत्यादि मुख्य थे। श्रावकसमुदायमें, महाराज श्री कुमारपाल देव, महामात्य श्री उदयन, राजपितामह आनभट, दंडनायक श्री वाग्भट, राजघरट्ट श्री चाहड, सोलाक इत्यादि अनेक राजवर्गीय तथा लक्षावधि प्रजावर्गीय श्रीमंतादि थे। इस प्रकार बहुत समय तक अपने ज्ञानपुंजके पवित्र प्रकाशसे सूरीश्वरजीने भारत को प्रकाशित किया। अपने आयुकी समाप्तिका समय प्राप्त हुआ देख, भगवान्ने सकल शिष्यगणको समीपमें बुलाया । आत्मिक उन्नति के विषय में विविध प्रकारके हितकर पचनों द्वारा अमृततुल्य उपदेश दिया, जिसे सुन कर महाराज कुमारपालका हृदय भर आया । सूरि महाराजने उनको सांत्वन करनेके लिए अनेक मिष्ट वचन कहे। गंतसमयमें आपने निरंजन, निराकार और सहजा- नंदित परमात्माका पवित्र ध्यान धरते हुए बहिर्वासनाका त्याग किया। विशुद्ध आत्मपरिणतिमें रमण करते हुए, निर्मल समाधिसहित दशम द्वारसे प्राणत्याग किया। संवत् १२२९ में सारे समाजको शोकसमुद्रमें डुबो कर, इस भूमंडल परसे कलिकाल सर्वज्ञ भगवान् श्रीहेमचंद्राचार्यरूप यह लोकोत्तर चंद्र, अस्त हो गया ! उपसंहार पाठको । सूरि भगवान्के इस चरित्र-सारांशसे आपको यह ज्ञात हो जायगा कि, वे कैसे प्रभावशाली पुरुष थे, उनमें कैसे कैसे गुणोंका सन्निपात हुआ पा ! सचमुच ही वे एक अद्वितीय महात्मा थे। उनके गुणोंका वर्णन करते हुए प्रो. पीटरसन लिखते हैं कि-"हेमचंद्र एक वडे भारी आचार्य थे। दुनियाके किसी भी पदार्थ पर उनका तिल मात्र भी मोह नहीं था तथा उस महापुरुपने अपनी बड़ी आयु और जोखमदार जिंदगीको बुरे कामोंमें न लगा कर, संसार का भला करनेमें बीताई थी। उनके किये हुए सुकृत्योंके बदल इस देशकी प्रजाको उनका बड़ा भारी उपकार १६ घुमारपालचरित्रसंघह-प्रस्तावनादि धक्तव्य मानना चाहिए ।" विदेसी विद्वान् प्रोफेसरके इन बचनोंमें हम इतने शब्द और मिलायेंगे, और कहेंगे कि वे एक बढे भारी महात्मा थे, पूर्ण योगी थे, उत्कृष्ट जितेन्द्रिय थे, अन्यत दयालु थे, महापरोपकारी थे, पूरे निस्पृही थे, नि पक्षपाती थे, सत्यके उपासक थे, और कलिकालमें सर्वज्ञ थे।" आपने जीवनसे, संसारका बहुत उपकार हुआ, जैनधर्मका उद्धार हुआ और सत्यका प्रचार हुआ। नमन है महामन् ! तुम्हारे पवित्र जीवनको । वदन है भगवन् ! आपके सम्पर ज्ञान, दर्शन और चारित्र को!! १ - राजर्पि श्री कुमारपाल देव । सस्वानुकम्पा न महीमुजां स्यादिव्येप कृप्तो वितथ प्रवाद । जिने धर्म प्रतिपय येन, लाध्य स केषा न कुमारपालः ॥-श्रीसोमप्रभाचार्य । व्यावहारिक जीवन महाराज कुमारपाल देव इस कलियुगमें एक अद्वितीय और आदर्श नृपति थे । वे बड़े न्यायी, दयाल, परोपकारी, पराक्रमी और पूरे धर्मात्मा थे। विक्रम संवत् ११४९ में इनका जन्म हुआ था और संवत् ११९९ में राज्याभिषेक हुआ था। एक पुरातन पहावलीमें राज्याभिषेक की तिथी 'मार्गशीर्ष शुक्ल चतुर्थी लिखी है। राज्यप्राप्ति के बाद लगभग १० वर्षपर्यन आपने राज्यकी सुन्यबस्था करनेका, और उसकी सीमा बढानेश प्रयत किया । दिग्विजय करके अपने अनेक बडे बडे राजाओंगे अपनी प्रचढ आहाके अधीन किये। आप अपने समयमें एक अद्वितीय विजेता और वीर राजा थे मारतनपमें, उस समय आपकी बराबरी करने वाला और कोई राजा नहीं था। आपका राज्य बहुत बड़ा था। श्री हेम चद्राचार्यने 'महावीरचरित' में आपकी आज्ञाका पालन "उत्तर दिशामें तुरवस्थान, पूमि गंगा नदी, दक्षिणमें विच्याचल और पश्चिममें समुद्र पर्यत" के देशोंमें होना लिखा है । प्रोफेसर मणीलाल नभुभाई द्विवेदी लिखते हैं कि-"गुजरात यानि अपहिल्लाडके राज्यको सीमा बहुत विशाल मालम देती है । दक्षिणमें टेठ कोलापुरके राजा उसकी भाज्ञा मानते थे, और मेंट मेजते थे । उत्तरमें काश्मीरसे मी भेटें आती थी । पूर्वमें चेदी देश तथा यमुना पार और गगा पार के मगधदेश पर्यंत आइा पहुची थी। और पधिममें सौराष्ट्र तथा सिंधु देश तथा पजाब का मी कितनाक हिस्सा गुजरात के ताबेमें था । 'राजस्थान इतिहास' के कर्ता कर्नल टॉड साहब को, चितौड़के किलेमें, राणा ल्खणसिंहके मदिरमें एक शिलालेख मिला था, जो सवत् १२०७ का लिखा हुआ है । उसमें महाराज कुमारपाल के विषय में लिखा है कि "महाराज कुमारपालने अपने प्रबल पराक्रममे सब शत्रुओंको दल दिये, जिसकी आज्ञाको पृथ्वी परके सर राजाओंने अपने मस्तक पर चडाई । जिसने शाकमरीके राजाको अपने चरणोंमें नमाया । जो खुद हथियार पक्ड पर सवाक्ष (देश) पर्यंत चा और जिसने सब गदपतियोंको नमाया । सालपुर (पजार ) तक को भी उसने उसी तरह वश किया।" (देन इण्डिया, टॉड कृत) इन सब प्रमाणसे महाराज कुमारपाटके राज्यके विस्तारखा खयाल हो जाता है। मारतवर्षमें, इतने बड़े साम्राग्मको भोगने वाले राजा बहुत कम हुए। आपकी राजधानी अनहिन्ठपुर-पाटन, भारतरे उस समय सर्वोकृष्ट नगरों में से, एफ थी। वह व्यापार और पग-पौशरसे बहुत बड़ी चढ़ी थी, समृद्धिक शिखर पहुंची हुई थी । राजा और प्रजाके सुदर महालोंसे तथा पर्वतशिखरले ऊचे और मनोहर देवमुग्नोंसे असन अलकन पी। हेमचंद्राचार्यने 'चाश्रय महाकाव्य में इस नगरी का बहुत वर्णन लिया है । सुना जाता है कि उस समय इस नगर में १८०० तो कोडामिपति रहते थे। इस प्रकार महाराज एक बडे भारी महाराम्पो खामी धे। ।
१७ कुमारपालचरित्रसंग्रह-प्रस्तावनादि धकन्य आप प्रजाका पालन पुत्रवत् करते थे। अपने राज्यमें एक भी प्राणीको दुःखी नहीं रखना चाहते थे । प्रजा आपको 'राम' का ही दूसरा अवतार समझती थी। प्रजाको अवस्था जाननेके लिए, गुप्त देशसे आप शहरमें भ्रमण करते थे। हेमचंद्राचार्य कहते हैं कि- "दरिद्रता, मूर्खता, मलिनता इत्यादिसे जो लोक पीडित होते हैं वे मेरे निमित्तसे हैं या अन्यसे । इस प्रकार औरोंके दुःखोंको जाननेके लिए राजा शहरमें फिरता रहता था।" इस प्रकार जव गुप्त भ्रमणमें महाराजको जो कोई दुःखी हालतमै नजर पडता था, तो आप झट अपने स्थान पर आ कर, उसके दुःख दूर करनेकी चेष्टा करते थे । 'द्याश्रय महाकाव्य' के अंतिम सर्ग (२०) में भगवान् श्रीहेमचंद्र लिावते हैं कि- "महाराज कुमारपालने एक दिन रास्तेमें, एक गरीब मनुष्यको, चिल्लाते हुए और जमीन पर गिरते-पड़ते हुए ऐसे ५-७ बकरोंको खींच कर ले जाता हुआ देखा । महाराजने पूछा कि-इन मरे हुए जैसे विचारे पामर प्राणियोंको कहाँ ले जाता है ? ।' उस मनुष्यने कहा-'इनको कसाईके यहाँ वेच कर, जो कुछ पैसा आएगा, उससे उदरनिर्वाह करूंगा।' यह सुन कर महाराज वडे खिन्न हुए और सोचने लगे कि-'मेरे दुर्विवेकसे ही इस तरह लोक हिंसामें प्रवृत्त होते हैं, इस लिए धिकार है मेरे प्रजापति नाम को!' इस प्रकार अपनी आत्माको ठपका देते हुए राजभवनमें आए और अधिकारियोंको बुला कर सखत आज्ञा दी की-'जो झूठी प्रतिज्ञा करे उसे शिक्षा होगी, जो परस्त्रीलंपट हो उसे, अधिक शिक्षा होगी, और जो जीवहिंसा करे उसे, सब से अधिक कठोर दंड मिलेगा- इस प्रकारकी आज्ञापनिका सारे राज्य में भेज दो।' अधिकारियोंने उसी वखत उक्त फरमान सर्वत्र जाहिर कर दिया । इस प्रकार सारे महाराज्य में-यावत् विकूटाचल (लंका ) पर्यंत-अमारीघोषणा कराई । इसमें जिनको नुकसान पहुंचा उनको तीन तीन वर्ष तकका अन्न दिया । मद्यपानका प्रचार भी सर्वत्र बंध कराया 1 *यज्ञ-यागमें भी पशुओंके स्थान पर अन्नका हवन होना शुरु हुआ ! एक दिन महाराज सोये हुए थे, इतने में किसीके रोनेकी अवाज सुनाई दी । आप ऊठ कर अकेले ही उस स्थान पर पहुंचे । जा कर देखा तो एक सुंदर स्त्री रोती हुई नजर पडी । उसे पूछने पर मालूम हुआ कि, वह एक धनाढ्य गृहस्थकी स्त्री है, उसका पति और पुत्र दोनों मर गये । वह इस लिए रोती थी कि-'राज्यका पूर्वकालसे यह क्रूर नियम चला आता है कि संततिहीन मनुष्यकी मिलतका मालिक राज्य है अतः इस नियमानुसार मेरी जो संपत्ति है वह सब राज्य ले लेगा तो फिर मैं अपना जीवन किस तरह विताऊँगी । इस लिए मुझे भी आज मर जाना अच्छा है । महाराजने यह सुन कर उसे आश्वासन दिया और कहा कि-'तूं मर मत । राजा तेरा धन नहीं लेगा। सुखपूर्वक तूं अपनी जिंदगीको धर्मकृत्य करनेमें विता । स्वस्थान पर आ कर महाराजने मनमें सोचा कि इस प्रकार, राज्यके क्रूर नियमसे प्रजा कितनी दुःखी होती होगी ! आपका मंतःकरण दयासे भर आया । प्रजाके इस त्रास को नहीं सहन कर सके । आपने अधिकारियोंको बुला कर कहा कि-निष्पुत्र मनुष्यकी मृत्युके बाद, उसकी संपत्ति राज्य ले लेता है यह अत्यंत दारुण नियम है । इससे प्रजा बहुत पीडित होती है, इस लिए यह नियम बंध करो । चाहे भले ही मेरे राज्यकी ऊपजमें लाख -दो लाख तो क्या परंतु कोड-दो-क्रोड रुपयेका भी क्यों न घाटा आ जाय अधिकारियोंने आपकी आज्ञाको मस्तक चढाया और उसी क्षण सारे राज्यमें इस कायदेकी क्रूरता दाब दी गई, जिससे प्रजाके हर्षका पार नहीं रहा । तथा कर दंड वगैरह भी आपने बहुत कम कर दिये थे । इस प्रकार आपने अपनी प्रजाको अत्यंत सुर्जी की थी। - " - इस बात पर गुजरातफे प्रख्यात विद्वान् , सद्गत प्रो. मणिलाल नभुभाई द्विवेदी लिखते है कि-"कुमारपालने जबसे अमारी घोषणा (जीवहिंसा बंध) कराई तवसे यज्ञयागमें भी मांसवाल देना बंध हो गया, और यव तथा शालि होमनेकी चाल शुरु हुई । लोगोंकी जीव जाति पर अत्यंत दया पढी। मांसभोजन इतना निषिद्ध हो गया कि, सारे हिंदुस्थान (बंगाल, पंजाब, इत्यादि) में, एक या दूसरे प्रकारसे, थोड़ा बहुत भी मांस, हिंदु कहलाने वाले, उपयोगमें लाते हैं, परंतु गुजरात, तो उसरा गंध भी लग जाय तो, हर सान करने लग जाते हैं। ऐसी वृत्ति लोगों की उस समयसे बंधी हुई आज पर्यंत चली जा रही है । (देखो 'घाश्रयकाव्य का गुजराती मापांतर, गायकवाद सरकारका छपाया हुभा।)
घोडे से शब्द, घुमारपारचरित्रसंग्रह प्रस्तावनादि पत्तव्य धार्मिक-जीरन। यहाँ तक हमने आपके व्यायहारिक-सामाजिक जीवनका उल्लेख किया । अब कुछ धार्मिक- आध्यामिक जीवन के विषयमें, कह कर, इस प्रस्तावनाझी समाधि करेंगे। आप जिस प्रकार नैतिक और सामाजिक विषयोंमें औरों के लिए आदर्शस्वरूप थे, उसी प्रसर धार्मिक विपयोंमें भी आप उकृष्ट रूपमें धर्मात्मा थे, जितेन्द्रिय थे और ज्ञानवान थे। श्रीमान् हेमचदाचार्यका जबसे आपको गर्व समागम हुआ तभी से आपकी चित्तवृत्ति धर्मकी तरफ जुड़ने लगी । निरतर उनसे धर्मोपदेश सुनने लगे । दिन प्रतिदिन जैनधर्म प्रति आपकी श्रद्धा बदने तया दृढ होने लगी। मत, सनत् १२१६ के वर्षमें, शुद्ध श्रद्धानपूर्वक जैनधर्मकी गृहस्थ - दीक्षा खीकार की । सम्यक्त्वमूल द्वादश द्रव अगीकार कर, पूर्ण श्रावक बने ! उस दिनसे निरतर त्रिकाल जिनेन्द्र भगवान्की पूजा करने लगे। परमगुरु श्रीहेमचंद्राचार्यकी विशेष रूपसे उपासना करने लगे, और परमा मा महावीरप्रणीत अहिंसाखरूप जैनधर्मा आराधन करने लगे । आप पड़े दयालु थे, किसी भी जीवको कोई प्रकारका कष्ट नहीं देते थे। पूरे सत्यवादी थे, कभी भी असत्य भाषण नहीं करते थे। निर्विकार दृष्टि वाले थे, निजकी राणियोंके सिपाय ससार मात्रका खीसमूह आपको माता, भगिनी और पुत्रीतुल्य या । आपने महाराणी भोपलदेवीको मृयुके बाद आज म ब्रह्मचर्य मत पालन किया था ! राज्य गेमसे सर्वथा परामुख थे । मद्यपान, तथा मांस और अभक्ष्य पदार्थों का भक्षण कभी नहीं करते थे । दीन दुखी जनोंको और अर्थी मनुष्योंको निरतर अग- णित द्रव्य दान किया करते थे । भरीव और असमर्थ श्रावकोंके निर्वाह के लिए दरसाल लाखों रुपये हायके खजाने में से दिये जाते थे । लाखों रुपये व्यय कर जैन शास्त्रोंका उद्धार कराया और अनेक पुस्तक-भडार स्थापन किये । हजारों पुरातन देवमदिरोंका जीर्णोद्धार परा कर तया अनेक नये वनवा कर भारत भूमिको अन् कृत की । तारादि तीर्थक्षेत्रों परके दर्शनीय और भारतवर्षकी शिल्पकलाके अद्वितीय नमूने रूप, विशाल और अयुध, मदिर आज भी आपकी जैनधर्म प्रियताको जगत्में जाहीर कर रहे हैं । इस प्रकार आपने जैनधर्मके प्रभावको जगत्में बहुत बढ़ाया । संसारको सुखी कर अपने आत्मा का उद्धार किया। एक सप्रेज विद्वान् लिखता है की-“कुमारपालने जैनधर्मका वडी उत्कृष्टतासे पालन किया और सारे गुजरातको एक आदर्श जैन राज्य बनाया।" अपने गुरु श्रीहेमचंद्राचार्यकी मृयुसे 3 महीने बाद, लि स १२३० में, ८० वर्षकी भायु भोग कर, इस श्रसार संसार को साग, वर्ग प्राप्त किया। अतिम निवेदन पाटक ! हमने ऊपर जिन दो महापुरुषोंका सक्षेपमें वर्णन किया है उन्हीं पुण्या माओंका जीवनविस्तार इस कुमार- पार चरित्रमें है। इसको अच्छी तरह पढिये और अपनी आत्माको निर्मल करिये । हर एक समान और देशरी उकृष्ट सपत्ति उसके आदर्श पुरुष ही है। मनुष्य जीवनको उन्नत करनेके लिए महामाओंका पवित्र जीवनचरित्र ही एक सर्वोत्तम साधन है । जिस समाज और देशको, अपने पूर्वकालीन समर्थ पुरुषों के प्रचड सामर्थ्यका खयाल नहीं है, उनके सुकृलोका अभिमान नहीं है और उनकी आज्ञाका पालन नहीं है, वह समाज और देश की उन्नति पर नहीं पहुच सकता । इसलिए, प्रिय जैनवधुओ! ऐसे महामाओंके जीवनचरित्रोंको पढ़ कर आप अपने पूर्वनोंके गुणों और सुकृत्योंको अपने दौ म्यापन करो इतनी एविन आज्ञाओंका पालन करो और गये हुए जैन धरे गौको अपने पुलपार्थ द्वारा एक दफह फिर पीडा ला वर, जगत्वो उसरा सर्वश्रेष्ठत्व बतला दो। अनमें, इस चरित्रके लेखक नेहास्पद श्रीयुत मुनिवर ललितपिनपजी महाराजरा में उपकार मानता हूँ कि जिनके प्रसंगसे, इस प्रस्तावना द्वारा मुझे महापुरुषोंके गुणानुवाद करनेगा यह सुअवसर मिला । चीर से.१४.(वि से १९७.) आश्विन ५ जैन:पाश्रय, महेसाणा (उत्तर गुजरात) -मुनि जिनविजय राजर्षि कुमारपाल [गुजरातकी सुप्रतिष्ठित 'गुजरातीसाहित्यपरिपत्' द्वारा, वि स १९९५ में, गुजरातकी प्राचीन राजधानी अणहिरपुर पाटण में, 'दैमसारखतरान के रूपमें एक विद्वत्सम्मेलन का आयोजन किया गया था। उस सनमें पटनेके लिये मैंने राजर्षि कुमारपाल नामका गुजराती भापामे निवन्ध लिखा था जो मेरे सुपादकत्वमे प्रसिद्ध होने वाले 'भारतीयविद्या' नामक सशोधनात्मक त्रैमासिक पत्रके वर्ष १, अक ३ मे प्रकट हुआ था। उस गुजराती निवन्धरा हिन्दी अनुवाद, बनारसकी 'जैन संस्कृति सशोधन सगिति (Jain Culture and Research Society) ने सन् १९४९ में प्रकाशित किया था। प्रस्तुत 'कुमारसाल चरिन सग्रह के विषयके साथ, इस प्रयन्धका विशिष्ट सम्बन्ध होनेसे हम यहा पर इसको भी संग्रहित कर देना उचित समझते हैं । इस निबन्धके पढनेसे विज्ञ पाठमोको प्रस्तुत विषयमे कुछ विशेष ऐतिम तथ्य ज्ञात हो सकेंगे। इसके लिये मैं उक्त समिति के मत्री प्राध्यापक पंडितययं श्रीदलसुखभाई मालयणियाके प्रति अपना कृतज्ञभाव प्रकट करना चाहता हूं। -मुनि जिन विजय] कुमारपाल-एक धीरोदात्त नायक राजा कुमारपालका जीवन गुजरातके इतिहासमें महत्त्वपूर्ण स्थान रखता है। केवल गुजरातमें ही नहीं बल्कि भारतीय इतिहासमें भी उसका विशिष्ट स्थान है। यह एक साधारण नरेश न था। उसमें अनेक असाधारणताएँ विद्यमान थीं। मनुष्य जीवनकी ऊँची - नीची सभी दशाएँ उसके जीवनमें निहित थीं। उसे सुख और दुःखकी अनेक अनुभूतियाँ हुई थीं । उसका जीवन एक महाकाव्यके समान था जिसमे शृगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्गुत और शान्त इस प्रकार सभी रसोका परिपाक हुआ था। उसकी जीवनरूप कवितामें माधुर्य, ओज और प्रसादका अनोखा सम्मिश्रण था। देशत्याग, सकट, सहाय-असहाय, क्षुधा-कृपा, भिक्षायाचन, हर्प, शोक, अरण्याटन, जीवितसंशय, राज्यप्राप्ति, युद्ध, शत्रुसंहार, विजययात्रा, नीतिप्रवर्तन, धर्मपालन, अभ्युदयारोहण और अन्तमें अनिच्छित भाषसे मरण - इत्यादि एक महाख्यायिकाके वर्णनके लिए आवश्यक सभी रसोत्पादक सामग्री उसके जीवनमें विद्यमान थी। काव्य-मीमासकोने काव्यके लिए जो धीरोदात्त नायककी रम्य कल्पना की है उसका वह यथार्थ आदर्श था । उसका जीवन अपकर्ष और उत्कर्षका क्रीडाक्षेत्र था। उसका पूर्ण इतिहास हमें उपलब्ध नहीं है। जो कुछ थोड़ी बहुत ऐतिहासिक सामग्री उप- लब्ध है वह अपूर्ण, अस्तव्यस्त और किश्चित् अतिशयोक्किवाली है, तो भी इस सामग्री परसे गुजरातके किसी दूसरे राजाकी अपेक्षा उसका अधिक विस्तृत और प्रमाणभूत इतिहास प्राप्त हो सकता है। गुजरातके बाहर भी किसी पुराने भारतीय राजाका इतना विस्तृत जीवनवृत्त प्राप्त नहीं है । इस सामग्रीसे उसके कुल, वंश, जन्म, बाल्यावस्था, यौ- धन, देशाटन, सकटसहन, राज्यप्राप्ति, राजशासन, धर्माचरण आदि बातोका यथार्य परिचय मिलता है। उसके राज्यके प्रधान पुरुषों, मुख्य प्रजाजनों, धर्मगुरुओ और विद्वानोंका परिचय भी इस उपलब्ध सामग्रीसे मिल सकता है। उसके लोकोपयोगी और धर्मोपयोगी कार्योकी रूपरेखा भी इसमें है । मैं यहाँ उसीका कुछ दिग्दर्शन कराना चाहता हूँ। कुमारपालके जीवनकी सामग्री ऐतिहासिक दृष्टि से कुमारपाल के राजजीवनका जो रेखाचित्र मैं खींचना चाहता हूँ उसकी सामग्री प्रमाणभूत और साया विश्वसनीय है । इस सामग्रीका श्रेय प्रायः कुमारपालके योड़े या बहुत संपर्कमे आने वाले व्यक्तियोको है। इसमें मुख्य सूत्रधार है कुमारपालके गुरु और गुर्जर विद्वानोंके मुकुटमणि आचार्य हेमचन्द्र । हेमचन्द्राचार्यके व्यक्तित्व और कार्यके विषयमें बहुत कुछ कहा जा चुका है । उसका पुन. कथन और पिष्टपेषण अनावश्यक है। इन्होंने 'संस्कृतद्वयाश्रय' काव्यफे अन्तिम पाँच सगोंमें और प्राकृतद्वयाश्रय'के आठ सौमें घुमारपालका काव्यमय जीवन चित्रित किया है ! हेमचन्द्रका यह चित्रण कुमारपालके राज्याभिषेकसे प्रारम्भ होता है । इसमें ऐतिहासिक घटनाओं का उल्लेख नहीं के बरानर है। फिर भी २० राजर्षि खुमारपाल उसकेराजजीवनका रेख'कन करने के लिए पर्यत सामग्री उपलव्य है । द्वसाम्य काव्य कवित्वकी कोई उंची उड़ान नहीं है, इसका कारण है ऐसे कायोती पद्धति । ऐसे काव्योंमें अर्यमरी शब्दरचना नहीं होती किन्नु सन्दानुमरी अर्थ- रचना होती है । जिस प्रकारके शब्दप्रयोग व्यापक मने चले आ रहे हैं, उन्होंने सी प्रकार के दान्दोकी रचनाके रिए, उपयुक सोमो कुमारपारके राउजीवन्मने चुन लिया और शोकबद्ध कर दिया । इतने ही नशोंमें इन काव्या कविव है । इसके अतिरिक्त मरमरकी दृष्टिसे दी जाने पाटी कोई विशेष वात सनें नहीं है। किन्तु हमारे Pए तो प्रस्तुत विषयको इष्टिसे काव्यविभूतिमी अपेक्षा यह मादी शब्दरचना ही अविक उपयोगी है। हेमचन्द्राचार्य द्वारा वर्णित कुमारपालका दृमरा वन त्रिषष्टिःशुलाकापुरुष-चरित्र के अन्तिन 'महारचरित्र में है । इसकी रचना हेमचन्द्राचारने कुमारपालवी प्रार्थनासे की थी और यही उनके जीवनवी अन्विन कृति है। जन धर्म स्वीकार करने के पश्चात् कुमारपाटने जैसा कुछ उस्का आचरण किया है उस्मा बहुन पेड़ा किन्तु सारभूत वर्णन इस प्रत्यमें है। हेमचन्दाचार्यके पश्चात् दूसरी सामझी 'मेहरानपरान' नामक नाटकके रूपमें है । यह नाटक कुमरपालके उत्तराधिकारी अजयपाठ या अजयदेव एक मत्री मोदवशीय यश पालका बनाया हुआ है और यह गुजरात और मारवाद की सीमा पर स्थित थारापद्र- इस समर पराद-नगरके 'वुमर विहार' नमक बैन मन्दिरमें महावर यात्रा- महो सबके समय खेला गया था। कुमरपालने जैन धर्मका खीवार पर जीव हिंसा, शिकार, जुआ और मयपान आदि जिन दुर्व्यसनोंका निषेध कराया था उस क्यावस्तुको ले कर इस नाटककी रचना हुई है। इस नष्टकता संकलन हर- यमम और करपनामनोहर है । इसमें कोई ऐसा सष्ट ऐतिहासिक उल्लेख नहीं है किन्तु बहुत सी विशिष्ट बनें ऐसी हैं जो ऐतिहासिक दृष्टिसे उपयोगी हो सकती है और इसलिए वे प्रमाणभूत मानी जा सकती हैं। तीसरी कृति सोमप्रभाचाय कृत 'कुमारपादप्रतिवेध' है । कुमारपालवी मृयुके ११ वर्ष पक्षाद, पाटनमें ही कुमारपालवे प्रसिद्ध राजकवि सिद्धपालके धर्मस्थान में ही यह रचना पूर्ण हुई थी। सय हेमचद्राचार्य के तीन शिष्य - महेन्द्र, वर्धमान और गुणच द्र-ने इस प्रन्यको आयोपान्त सुना था। यह मन्ध है तो बहुत दहा-करीब ८-९ हजार कमेकका किन्तु इसमें ऐतिहासिक सामग्री करीन २००-२५० शोक जितनी ही है। इस पन्धकारका उस कुमरप का विस्तृत जीवन चरित्र रिखनेका नहीं पा रिन्तु हेमचन्द्राचार्यने जिन धर्मक्याओं द्वारा कुमारपारको जैन-धर्माभिमुड बनाया था उन्हीं कथाओंरो लक्ष्य कर एक कयासग्रहामक अन्य बनानेका या। ग्रन्यकार उसका निर्देश प्रारम्भने ही कर देते हैं। वे कहते हैं कि-"इस युगमें हेमचन्द्रमरि और कुमरपाल दोनों असमव चरित्र वाले पुरुष हुए हैं। इन्होंने जैनधर्नकी मइली प्रभारना द्वारा कलियुगमें सत्ययुगमा भग्नार किया है । यद्यपि इन दोनों पुरुषोंका चोचन सम्पूर्णतया मनोहर है लेकिन मैं सिर्फ जैनधर्नक प्रतिबोधक विषयने ही कुछ कहना चाहता हूँ।" इस प्रकार इस प्रन्या देश भिन्न होने के कारण इसमें ऐतिहासिक विवरणकी विशेष आशा नहीं की जा सकती, तो मी प्रसगश इसमें भी की कही ऐसा विवरण मिलता है जो कुमारपाका रेखाचित्र भक्ति करनेके लिए बहुस महत्वपूर्ण है। इन तीनों समर्गन-अपवा जिन्होंने कुमरपाटके राज्यशासनको सय अच्छी तरह देखा पा-देसे पुरयों का ही आधार मैंने इस निवधर्मे पिया है। यदि कहीं पर उत्तरकालीन कृतियोंका आधार लिया गया है तो वह केवल मूल घटनाको साधार प्रमाणित करने के लिए। कुमारपालका धर्मसंस्कार हमारे देश के इतिहासमै कुमारपा के धार्मिक जीवन के विषय में एक प्रकारको अइनता या गैर समक्ष पैटीई है। हेम- पदाचार्यके उपदेशों से प्रभावित हो कर कुमारसाटने बैनधर्मा पिया था और यह एक परमाईत राहावना राजर्पि फुमारपाल था यह सत्य कथा, संकीर्ण मनोवृत्ति वाले बहुतसे अजैन विद्वानोंको रुचिकर प्रतीत नहीं हुई और इसका खण्डन करनेके लिए भ्रमपूर्ण लेखादि लिखे जाते रहे हैं, किन्तु उसके जैनत्यकी वात उतनी ही सत्य है जितनी कि उसके अस्तित्व की है। इस विषयका विवरण प्रकट करनेवाली सामग्री अपने आपमें ही इतनी प्रतिष्ठित है कि उसको सत्य सिद्ध करनेके लिए किसी दूसरे सबूत की आवश्यकता नहीं है । तथ्यदर्शी यूरोपियन विद्वानोंने तो इस बातको कभी का सिद्ध कर दिया है किन्तु हम लोगोंकी धार्मिकसंकीर्णता बहुत बार सत्य दर्शनमें वाधक होती है। इसी कारण हम लोग अनेक दोपोंके शिकार हो गए हैं । कुमारपाल जैन हो तो क्या और शैव हो तो क्या - मुझे तो उसमें कोई विशेषता नहीं प्रतीत होती। महत्त्व है तो उसके व्यक्तित्वका । सिद्धराज जैन न था, वह एक चुस्त शैव था इससे अगर मैं सिद्धराजका महत्त्व न समझू तो समझ लो कि मेरी सारासारविवेक बुद्धिका दिवाला निकल गया है । अमुक व्यक्ति अमुक धर्मका अनुयायी था इतने मानसे हम उसके व्यक्तित्वको परखने और अपनाने की उपेक्षा करें तो हम अपनी ही जातीयता - राष्ट्रीयताका अहित करते हैं। शैव हो, या वैष्णव, बौद्ध हो या जैन- धर्म से कोई भी हो- जिन्होंने अपनी प्रजाकी उन्नति और संस्कृतिके लिए विशिष्ट कार्य किया है वे सब हमारे राष्ट्रके उत्कर्षक और संस्कारक पुरुष हैं । ये राष्ट्रपुरुष हमारी प्रजाकीय संयुक्त अचल सम्पत्ति हैं। अगर इनके गुणोंका यथार्थ गौरव हम लोग न समझें तो हम उनकी अयोग्य प्रजा सिद्ध होंगे। शैव, बौद्ध, जैन ये सारे मत एक ही आर्यतत्त्वज्ञानरूपी महावृक्षकी अलग अलग दार्शनिक शाखाओंके समान हैं। वृक्षकी विभूति उसकी शाखाओंसे ही है और जब तक वृक्षमें सजीवता मौजूद है उसमें शाख-प्रशाखाएं निकलती ही रहेंगी। शाखा-प्रशाखाओंका उद्गम बन्द हो जाना वृक्षके जीवनका अन्त है । धर्मानुयायी और मुमुक्षु जन पक्षियों के समान है जो शान्ति और विश्रान्तिके, लिए इस महावृक्षका आनय ग्रहण करते हैं। जिस पक्षीको जो शाखा ठीक और अनुकूल प्रतीत हो वह उसीका आश्रय लेता है और शान्ति प्राप्त करता है । जिस प्रकार कोई पक्षी, अनुकूल न होने पर एक शाखा छोड़ कर दूसरी शाखाका आश्रय लेता है उसी प्रकार विचारशील मानव भी स्वरुचि अनुसार किसी एक धर्मका त्याग कर धर्मान्तर ग्रहण करता है और मनःसमाधि प्राप्त करता है । कुमारपालने भी मनःसमाधि प्राप्त करनेके लिए ही धर्मपरिवर्तन किया था। सात्विका रूपसे किया गया धर्मपरिवर्तन दोपरूप नहीं, गुणरूप होता है । ऐसे धर्मपरिवर्तनसे नवीन वल और उत्साहका चार होता है । प्रजाकी मानसिक और नैतिक उन्नति होती है । जैन धर्मका खीकार कर कुमारपालने जो प्रजाक अनन्य कल्याण किया था यह दूसरी तरहसे करना संभव न था । उसके धर्मपरिवर्तनने प्रजाके पारस्परिक विद्वेपको कम किया और सामाजिक उत्कर्पको आगे बढ़ाया । वस्तुतः उस जमाने में आजके समान धर्मपरिवर्तनकी संकुचित विचारश्रेणी नहीं थी । सामाजिक दृष्टिसे धर्मपरिवर्तन कोई महत्त्वपूर्ण नहीं है । गुजरातके अनेक प्रतिष्ठित कुटुंबोंमें जैन और शैव दोनों धर्मोंका पालन किया जाता था । किसी घरमें पिता शैव था तो पुत्र जैन, किसी घरमें सास जैन यी तो वधू शैव । किसी गृहस्थका पितृकुल जैन था तो मातृकुल शैव और किसीका मातृकुल जैन था तो पितृकुल शैव । इस प्रकार गुजरातमें वैश्य जातिके कुलों में प्रायः दोनों धोके अनुयायी थे। इसलिए इस प्रकारका धर्मपरिवर्तन गुजरातके सभ्य समाजमें बहुत सामान्य सी बात यी । राज्यके कारोबारमें मी दोनों धर्मानुयायियोंका समान स्थान और उत्तरदायित्व था । किसी समय जैन महामात्यके हाथमें राज्यकी बागडोर आती तो कभी शैव महामायके हायमें। लेकिन इससे राजनीतिमें किसी प्रकारका परिवर्तन नहीं होता था । शवों और जैनोंकी कोई अलग अलग समाजरचना नहीं थी । सामाजिक विधि-विधान सब बामणों द्वारा ही नियमानुसार संपन्न होते थे। शैव कुटुम्बों और जैन कुटुम्बोंकी कुलदेवी एक ही होती थी और उसका पूजन-अर्चन दोनों कुटुम्ब वाले कुलपरम्परानुसार एक ही विधिसे मिल कर करते थे। इस प्रकार सामाजिक दृष्टिसे दोनोंमें भमेद ही या। सिर्फ धर्मभावना और उपास्य देवकी दृष्टिसे थोड़ासा भेद था। शैव अपने इष्टदेव शिवकी उपासना और पूजा-सेवा करते, जैन अपने इष्टदेव जिनकी पूजा-अर्चना करते । शिवपूजकोंके कुछ पोंमें मय- मांस त्याज्य नहीं माना जाता था परन्तु जैनों में यह वस्तु सर्वया साज्य मानी जाती थी। कोई भी अगर जैन बनना तो राजर्षि धुभारपाल उसका अर्थ यही होता था कि उसने मद्य-मासका सेवन त्याग दिया है और इसका त्याग कर उसने जीवहिंसा न करनका मुख्य जैन व्रत लिया है । क्षेत्र और जैन दोनों मुख्य रूपसे गुजरातके प्रजाधर्म थे, भी सामान्य रूपसे राजधर्म शैव ही माना जाता था और गुजरात के राजाओंके उपास्य देव शिव थे । राजपुरोहित शिवधर्मी नागर ब्राह्मण और राजगुरु शिवोपासक तपस्वी थे। वितु अपहिलपुरके संस्थापक वनराज चावडासे ले कर वर्णनाघेला तर गुजरात के हिदू राय काल में, जैन धर्मके अनुयायियोंका सामाजिक दर्जा सबसे ऊँचा था। प्रजावर्गमें जैन जन विशेष प्रतिष्ठित एव अप्रणी थे। राय शासनमें भी उनका हिस्सा सबसे अधिक था। इससे राजाओंके शैव होने पर भी जैन धर्म पर उनकी सदैव आदर दृष्टि रहती थी।विद्वान् जैन आचार्य राजाओंके पास निरन्तर आते रहते थे और राजा रोग भी अपने गुरुओंके समान ही उहें आदर देते थे। कई बार तोराजकुटुम्बों से भी कोई कोई जैन धर्मकी सन्यास दीक्षा धारण कर लेता था। अनेर राजपुत्र जैन आचार्योंके पास शिक्षा ग्रहण करते थे। इस प्रकार राजा रोग जैनोंके साथ सब प्रकारसे निकट सम्म धमें रहते थे। उससे इनके मनमें- धर्म-सम्बधी किसी भी प्रकारका भेदभाव नहीं रहता था । शैन धर्मा आदर्श प्रतिनिधि सिद्धराज भी जैनोंसे काफी सम्ब वित था। सिद्धपुरमें रुद्रमहालयके साथ-साय उसने 'रायविहार' नामक आदिनायका जैन मंदिर भी बनवाया था। गिरनार पर्वत पर नेमिनापका जो मुख्य जैन मन्दिर आज विद्यमान है वह भी सिद्धराजकी उदारताका ही पल है। सोमनाथकी यात्राके साथ उसने गिरनार और शत्रुनय तीर्थकी भी उसी भावसे यागा की थी । शत्रुनय तीर्थका खर्च चलानेके लिए उसने बारह गार उसके साथ लगा देनेके लिए अपने महामात्य अश्वाकको आज्ञा दी थी। इससे प्रतीत होता है कि सिद्धरानके हृदयमें जैन धर्मके लिये किसी प्रकारकी तुच्छ भावना नहीं थी। उसमें और कुमारपाल्में जो अतर या वह यही कि सिद्धराज अपने मनमें सैर धर्मको मुख्य मानता था और जैन धर्म करे गौण, कुमारपाल अपने पिछले जीउनमें जैन धर्मको मुख्य मानने लगा था । सिद्धराजके इष्टदेव अन्त तक शिव ही थे, रितु वुमारपाल के इष्टदेव पिछले जीवनमें जिन थे । उसने जिनको अपना देव और आचार्य हेमच दो सद् गुरु, आप्तपुरुष और कल्याणकारी माना था। इसी प्रकार अहिंसा प्रबोधक धर्मको अपना मोक्षदायक धर्म मान वर श्रद्धापूर्वक उसका स्वीकार किया था। इस तरह वह जैन धर्मका एक आदर्श प्रतिनिधि बन गया था। इतनी पूर्व भूमिकाके बाद अब मैं कुमारपालके राजजीवनका रेखाचित्र उपस्थित करना चाहता हूँ। अशोक और कुमारपाल फुमारपालया राजजीवन कई बातों में मौर्य सम्राट अशोक्से मिलता जुलता है । राजगद्दी पर आरूढ़ होने पर जिस प्रकार सम्राट अशोरको अनिच्छासे प्रतिपक्षी राजाओं के साथ लड़ना पड़ा उसी प्रकार कुमारपालको भी अनिच्छासे प्रतिपक्षी राजाओंके माप लड़नेके लिए बाध्य होना पड़ा । राज्यसिहासनारोहणके बाद तीन साल तक अशोक्का! शासन अस्त-व्यस्त रहा । यही हाल कुमारपालया भी था । जिस प्रकार अशोक ७-८ वर्ष तक शत्रुओंरो जीतने में च्पन रहा उसी प्रकार धुमारपाको भी इतने ही समय तक शत्रुओं के साथ युद्ध करनेमें लगा रहना पड़ा । इस तरह आठ-दस वर्ष युद्धोपरान्त, जीवनके शेष भागमे जिस प्रकार अशोकने प्रजाकी नैतिक और सामानिक उन्नति के लिए कई राजाज्ञाए निराली और राज्यमें शाति एष मुव्यवस्था बनाये रखनेका प्रयत्न किया था, उसी प्रकार कुमारपाल्ने भी क्यिा । जिस प्रसर अशोर पहले शैव और फिर बौद्ध हो गया उसी प्रकार कुमारपाल भी पहले शैत्र था, गिर जैन हो गया । अशोरके समान ही कुमारपालने भी खीत धर्म प्रचार के लिए अपनी सारी शक्ति लगा दी थी। जिस प्रकार अशोव ने बौद्ध-धर्म प्रतिपादित शिक्षाएँ तया उच्च धार्मिक नियोका स्वीकार कर 'परमसुगलोरासक'की पदवी धारण की उसी प्रकार कुमारपालने भी जैन धर्मप्रतिपादित गृहन्यके जीवनको आदर्ग बनाने वाले आवश्यक अगुवनादि नियमोंका श्रद्धापूर्वक स्वीकार करके 'परमाईत'का पद प्राप्त किया। अशोक के समान ही प्रजाको दुर्यसनोंसे हटाने के लिए कुमा रपालने कई राजाज्ञाएँ निकाली पी। अशोकके वौद्ध स्तुओंकी भात कुमारपाल ने भी कई जैन विहारोंका निर्माण कराया। - राजर्पि कुमारपाल २३ निर्वशके धनका त्याग इन सबके उपरान्त कुमारपालने एक विशेष कार्य किया था । प्राचीन कालकी राजनीतिके अनुसार लावारिस पुरुपकी सम्पत्ति उसके मरनेके बाद राजाकी हो जाती थी और इस कारण मरने वालेके, माता. स्त्री आदि आश्रित जन अनाथ और निराधार बन जाते थे तथा मृत्युसे भी अधिक दुःख भोगते थे। इस क्रूर राजनीतिसे कई अबलाएँ जीवित रहने पर भी मरी हुईके समान हो जाती थीं । जले पर नमक छिडकने वाली इस दुष्ट प्रथाको कुमारपालने अपने राज्यमें एक आदेश निकाल कर बन्द करा दिया । कदाचित् ऐसा कार्य अशोकने भी न किया हो। कुमारपालको इस कुनीतिकी निष्ठुरताका पता किस भांति चला उसका वर्णन हेमचन्द्राचार्य अपने द्वयानयमें इस प्रकार करते हैं- किसी रात्रिके समय जब राजा अपने महलमें सो रहा था तब उसे दूरसे एक स्त्रीका बहुत करुण क्रन्दन सुनाई पड़ा। इस बातको जानने के लिए चौकीदारके नील वर्ण घन धारण कर राजा महलसे निकला और कोई न पहचान ले इस तरह घीरे-धीरे उस करुण रूदनकी तरफ चला गया। वह जा कर क्या देखता है कि पेडके नीचे एक स्त्री गलेमें फन्दाडाल कर मरनेकी तैयारी कर रही है और रो भी रही है । राजाने धीरेसे उसके पास जा कर आदर पूर्वक मधुर वचनोंसे पूछा कि क्या बात है। विश्वास पा कर स्त्रीने कहा-'मेरे पतिदेव इस शहरमें परदेशसे व्यापार करनेके लिए आए थे और मैं भी उनके साथ थी। इस सुशासित शहरमें हम लोगोंने व्यापार करते करते बहुत सम्पत्ति इकट्ठी कर ली। इसी बीचमें मैंने एक पुत्रको जन्म दिया । हम लोगोने उसका भरण-पोपण किया । उसे शिक्षित बनाया । योग्य उधमें एक अच्छे कुलकी लडकीके साथ उसका पाणिग्रहण करा दिया। जब मेरा पुत्र वीस वर्षकी अवस्थाका हुआ तब उसके पिता स्वर्ग सिधार गए और उनके शोकसे पुत्र इतना विह्वल हो गया कि वह भी थोडे दिनों बाद मुझे अनाथ बना कर पिताके मार्ग पर चला गया । अब मेरी सारी सम्पत्ति नियमानुसार राज्यकी सम्पत्ति हो जायगी और मेरा जीवन बरबाद हो जायगा। मैं उस करुण अवस्थाको नहीं देखना चाहती इसीलिए मरना चाहती हूँ।' राजा स्त्रीके इस कथनको सुन कर करुणाई हो ऊठा और उसको आश्वासन देते हुए कहने लगा-'माता! तुम अपने घर जाओ और इस तरह अपना अपघात मत करो। मैं विश्वास दिलाता हूँ कि राजा तुम्हारी सम्पत्ति नहीं लेगा । तुम अपने धनसे यथेष्ट दान पुण्य करके अपना कल्याण करो ।' इतना कह कर राजाने अपने महलोंकी ओर चल दिया और सवेरा होने पर मन्त्रियोंको बुला कर अपने राज्यमें यह घोषणा करनेकी आज्ञा दी कि-'प्राचीन जमानेसे चली आई यह राज्यप्रथा, कि लावारिस पुरुपकी मृत्युफे पश्चात् उसकी सम्पत्ति राज्यकी हो जाय, वन्द की जाती है और आजसे यह राजाज्ञा जाहिर की जाती है कि ऐसी संपत्ति राज्यका कोई भी कर्मचारी न ले ।' राजाकी आज्ञानुसार मन्त्रियोंने इस आज्ञापत्रकी घोपणा सारे राज्यमें करा दी और मृतक-धन लेना चन्द कर दिया । प्रबन्ध कर्नाओंके अनुमानसे इससे राज्यमें एक करोडकी वार्षिक आमदनी होती थी परंतु राजाने इसका तनिक भी लोभ न करते हुए इस अधर्म और प्रजापीडक प्रथाको हमेशाके लिए बन्द कर दिया। मन्नी यशःपालने अपने नाटकमें इससे भी वढ कर हृदयङ्गम वर्णन किया है । हैमाचार्यने तो अमुक घटनाको लक्ष्यमें रख कर ही कान्यकी पद्धतिके अनुसार सिर्फ सूचना मात्र की है । यशःपालने उसमें कई ऐतिहासिक घटनाओंको मी अन्तर्निहित किया है । यह नाटक एक रूपक है इसलिए इसमें ज्यादा वास्तविकताका तो न होना खाभाविक ही है । यशःपालका वर्णन इस प्रकार है-'एकदिन जब राजा अपने स्थान पर बैठा हुआ या उसने एक विशाल मकानसे स्वीका करुण रुदन सुना । थोड़ी देर बाद नगरके चार महाजनोंने आ कर राजाले निवेदन किया कि नगरका कुबेर नामक एक कोट्यवीश निःसन्तान मर गया है इस लिए उसकी सम्पत्ति लेनेके लिए अधिकारी पुरुप भेजिए और हम लोगोंको उसकी अन्त्येष्टि क्रिया करनेकी आज्ञा प्रदान कीजिए। सेठमी मृत्युका समाचार सुन कर राजा बहुत उद्विग्न २४ 1 राजर्षि कुमारपाल होता है और जीवनकी अस्थिरताका गम्भीर विचार करने लगता है। साथ ही साथ मृतके कुटुम्बकी करुण दशा और राज्यकी क्रूर नीतिका बीभत्स चिर देखता है। आशापन्धादहह सुचिरं संचित क्लेशलक्षः केयं नीतिर्नुपतिहतका यन्मृतस्त्रं हरन्ति । ऋन्दन्नारीजघनवसनाक्षेपपापोत्कटानाम् आः किं तेषां हृदि यदि कृपा नास्ति तत्कि नपाऽपि ।। राजा कुछ विचार कर कहता है कि मैं वहीं आता हूँ। तत्पश्चात् राजा पालकीमें बैठ कर राजभानसे भी अधिक मुशोभित और विशाल ऐसे कुवेरके भवनके पास आया। महलके ऊपर कोट्यधीशताका सूचन करने वाली नाना प्रकारकी बजाए फहरा रही थी। एक दरवाजे पर शहरके सैंकडों सेठ शोकब्रिल दिखाई पड़ रहे थे और घरके अन्दरसे रुदनका करण खर आ रहा था । घरके बाहर खडे हुए सेटोंको देख कर राजाने अग्रणी सेठसे पूछा कि सब लोग बाहर क्यों खडे हुए हैं । सेठका उत्तर था कि हम लोग राजासी आज्ञाकी प्रतीक्षा कर रहे हैं । राजाने कहा इसमें गजाज्ञाकी क्या आवश्यकता है। सेठने उत्तर दिया- राज्यनियमानुसार जब राज्याधिकारी सारी सम्पत्ति अपने अधिकार, कर ले उसके बाद हमें में जाना चाहिए । अन्यथा हम रोग दण्डके भागी होते हैं । राजा पालवीसे ऊतर कर घरमें जाता है और सेठ उसकी सारी ऋद्धि समृद्धिका उसे परिचय कराना है। राजमहलोंमें भी अलभ्य ऐसी वस्तुए सेटके मकानमें पा कर राजा आश्चर्यचकित हो जाता है । तपश्चात् राजा कुवेरकी माताके पास जा कर बैठता है और छुवेरकी मृयुके बारेमें सारी हकीकत पूछता है। दुवेरके मित्र सारी हकीक्त कहते हैं-'परदेशमें व्यापार चलानेके लिये कुवेर पाटनसे भरुच गया था और वहाँसे ५०० नावों में माल भर कर परदेश चला गया था । वहाँ पर सारा माल बेच कर ४ करोड रुपयवा अन्य माल प्राप्त किया। वहाँसे खदेश पाते समय रास्तेमें एक भयकर तूफान आया और उससे सब नावे नष्ट-भ्रष्ट हो गई और कुछ इधर-उधर भटकती मरुच बदरगाह पर पहुँची। दुबैरका क्या हाल हुआ यह अभी तक पता नहीं लगा इसी लिए यह ऐसा प्रसग उपस्थित हुआ है।' राजा यह सन मुन कर सहानुभूति पूर्ण स्वरसे कुबेरकी माताको आश्वासन देता है-भाता ! इस तरह अविवेकीकी नरह शेक्से विवल मन बनो! आकीटाचावदिन्द्रं मरणममुमतां निश्चित पान्धवानां सम्बन्धश्चैकवृक्षोपितबहुविहगन्यूहसांगत्यतुल्यः। मत्याधुत्तिर्मतस्योपलतलनिहितलुटवीजप्ररोह- प्रायः प्राप्येत शोकात् तदयमकुशलः लेशमात्मा मुधैव ॥ माता उत्तर देती है-'पुन । सब समझती हूँ, लेकिन पुत्रका मृत्युद्योक सत्र पिस्मरण करा देता है ।' राजा कहता है कि-'माता ! मैं भी तुम्हारा ही पुन हूँ इसलिए शोक करना अच्छा नहीं है।' इतनेमें राज्यके नौकरोंने धुवेरके घरका सारा धन इकडा करके राजाके सामने टेर लगा दिया । राजा उसका निषेध करता हुआ महाजनोंसे कहता है कि-'मैं आजसे मृतजनोंका धन राजभण्डारमें लेनेका निषेध करता हूँ। यह कितनी अधम नीति है कि जो मनुष्य अपुत्र मर जाय जसके धन पनेकी ना रखने वाले राजा उसके पत्रत्वको प्राप्त करनेकी इच्क्षा करते हैं। राजा बहासे महलमें आ कर मंत्रियों द्वारा सारे शहरमें घोषणा करवाता है कि- निःशूकैः शक्तिं न यतृपतिभिस्त्यतुं चित् प्राक्तनः पन्याः क्षार इच क्षते पतिमृती यस्यापहारः किल । आपायोधिकुमारपालनृपतिदेयो रुदत्या धनं बिभ्राणः सदयः मजामु हृदयं मुश्त्ययं तत् स्वपम् ॥
राजर्षि कुमारपाल २५ कविप्रतिभासे चित्रित इस चित्रमें नामनिर्देश भले ही काल्पनिक हो परन्तु यह सारा चित्र काल्पनिक नहीं है । इसमें वर्णित घटना अनैतिहासिक नहीं है । इस घटनाके अनुरूप अवश्य ही कोई घटना घटी होगी । यह चिन कुमा- पालकी महानुभावताको उत्तम रूपमें प्रतिविम्वित करता है । इस प्रकार मृत-ख-मोचन द्वारा प्रजाहितका कार्य करके कुमारपालने उस कीर्तिको प्राप्त किया जिसे सत्ययुगमें होने वाले रघु, नहुप, नाभाग और भरत आदि परम धार्मिक राजा भी प्राप्त नहीं कर सके । इसीसे प्रसन्न हो कर आचार्य हेमचन्द्र उसकी प्रशंसा करते हैं- न यन्मुक्तं पूर्व रघु नहुप-नाभाक-भरत. प्रभृत्युर्वीनाथैः कृतयुगकृतोत्पत्तिभिरपि । विमुश्चन् सन्तोपात् तदपि रुदतीवित्तमधुना कुमारक्ष्मापाल त्वमसि महतां मस्तकमणिः॥ अपुत्राणां धनं गृह्णन् पुत्रो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोपतो मुञ्चन् सत्यं राजपितामहः ॥ गुजरातका यह सर्वोपरि आदर्श राजा था। वह जैसा वीर, नीतिनिपुण और दुर्धर्ष था वैसा ही संयमी, धर्मपरायण और सौम्य भी था । उसमें अनुभवकी विशालताके साथ साथ गंभीर तात्त्विक बुद्धि भी कम न थी। वह त्यागीके साथ मितव्ययी और पराक्रमीके साथ क्षमावान् भी था। सिद्धराज और कुमारपाल गुजरातके साम्राज्यके दो ही सर्वोत्कृष्ट प्रमुत्लशाली राजा हुए -सिद्धराज और कुमारपाल । दोनोंके पराक्रम और कौशलसे गुजरातका गौरव चरम सीमा पर पहुँच गया था। प्रबंधकारोंका कहना है कि सिद्धराजमें ९८ गुण थे और दो दोष थे और कुमारपालमें थे ९८ दोष और २ गुण । ऐसा होने पर भी कुमारपाल श्रेष्ट था । सिद्धराजने गुजरातके नाग- रिकोंके लिए महास्थान बनाये तो कुमारपालने उनका संरक्षण करनेके लिए दुर्गोका निर्माण कराया । सिद्धराज ने गुजरातके पराक्रमका गुञ्जन करने वाली महायात्राएं की तो कुमारपालने उन पात्राओंकी चिरस्मृतिके लिए महाप्रशस्तियोंकी रचना करवाई । सिद्धराजने गुजरातो गौरखधाम गिरनारके ऊपर महातीर्यकी स्थापना की तो कुमारपालने गुजरातके आबाल वृद्धोंको यात्रा सुलभ बनानेके लिए उस पर सीढ़ियोंका निर्माण कराया । सिद्ध- राजने अगर गुजरातकी गुरुताके महाटयोंका निर्माण किया तो कुमारपाउने उन महालयों पर स्वर्णकाश और अगदंड चहा कर उन्हें सुप्रतिष्टित किया । कुमारपाल गुजरातकी गरिमाका सर्वोपरि शिखर या। इसके समयमें गुजरातवासी विद्या और विभुतामें, शौर्य और सामर्नामें, समृद्धि और सदाचारमें, धर्म और कर्ममें, उत्कृष्टना पर पहुँच गये थे। उसके राज्यमें प्रकृतिकातर वैश्य भी महान् सेनापति हुए, द्रव्पटोलप यणिग्जन भी महाकवि उप और ईपीपरायण ब्राह्मण तया निन्दा- परायण श्रमग भी परस्पर मित्र हुए । व्यसनासक क्षत्रिय भी संयनी साधक बने और हीनाचारी राग धर्मशील बने । धर्मसहिष्णुता उत्साहप्रपना धर्मपरिवर्तनके पश्चात् मी धर्मसहिष्णुता जितनी उसके राम्यमें थी वैसी किसी राम्पमें दृष्टिगोचर नहीं हुई । कदाचित् भारतके प्राचीन इतिरासमें यह एक ही पहला और अन्तिम उदाहरण दोगा कि हेमचंद्र जैसा जैन धर्नका मरन् आचार्य शिर मंदिरमें श्रद्धा शेषकी तरह- यत्र तन समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिषया यया तया । घातदोपकलुपः स चेद् भवान् एक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥ ४ राजर्षि कुमारपाल ऐसी अद्भुत कल्पना और अनुपम रचना द्वारा शिक्सी स्तुति करता है । गड बृहस्पति जैसा महान् शैव मठाधीश जैनाचार्यके चरणों में बदन परके- चतुर्मासीमासीत्तव पदयुगं नाथ ! निकपा कपापप्रध्वंसाद्विकृतिपरिहारबतमिदम् । इदानीमुद्भिद्यन्निजचरणनिरोटितकले- जलल्हिनरनैर्मुनितिलक ! धृत्तिर्भवतु मे ॥ ऐसी स्तुति द्वारा एक मुशिष्यकी भाति अनुग्रहवी याचना करता है। इतिहासके सैकडों प्रबोंमें खोजने पर वह एक ही राजा ऐसा मिरता है जो कुछपरपरामात 'उमापतिलब्ध. प्रौदप्रताप' विरुदमें अभिमान करता हुआ भी खरुचिस्वीकृत 'परमाईत' निरुदसे अपनेको कृतकृत्य मानता है । जिस आदरभावसे वह सोमेश्वरके पुण्यधामका जीणोद्धार करता है उसी आदरसे उसके पडोसमें पार्श्वनाथ जैन चैत्यकी भी स्थापना करता है । कुमारपाल गुजराती गर्वोन्नत राजधानी अणहिलपुरमें शभुनायके निवासार्थ 'कुमारपालेश्वर' और पार्धनायके लिए 'कुमारविहार' नामक दो मंदिरोंश निर्माण एक दूसरेके समीप ही करता है। इससे वट कर धार्मिक सहि प्णुताका उदाहरण मिलना कठिन है। कुमारपाठ स्वभावसे ही धार्मिकवृत्ति पाता था, इससे उसमें दया, करुणा, परोपकार, नीति, सदाचार और संयमकी वृत्तियोंका विकास उच्च प्रकारका हुआ था । उसमें ये बहुत से गुण पैतृक ही होने चाहिए। उसके प्रपिता के पिता क्षेमराज ने-जो पराक्रमी भीमदेवका ज्येष्ठ पुत्र और सिद्धराजके भोगपरायण पिता वर्णका ज्येष्ठ भ्राता था,--पिता द्वारा दी गई राजगद्दीका अस्वीकार कर अपने छोटे भाई कर्णको राज्य दे दिया आर स्वयं मकेश्वर तीर्थ में जा कर तपखीके रूपमें शवरपी उपासनामें लीन रहते हुए जीवन सफल बनाया । उसका पुत्र देवप्रसाद भी राजकाजकी झझटोंसे दूर रह कर खय पिताका अनुकरण करता रहा और जिस समय पिलासी कर्णमा असमयमें अवसान हुआ तो वह इतना उद्विग्न हो उठा कि सजीव देहसे चितामें प्रवेश कर गया । कुमारपाल का पिता त्रिभुवनपाल भी एक सदाचारी और धर्मपरायण क्षत्रिय था। सिद्धराजके लिए यह अत्यत आदरणीय पुरुष था। उसके नीतिपरायण जीवनका प्रभाव सिद्धराजके खच्छन्द जीपन पर अंकुशका काम करता था । इस प्रकार कुमारपालको अपने पूर्वनोंसे उत्तम गुणोंगी अमूल्य निधि मिली थी । हेमचन्द्र जैसे महान् साधु पुरुष के ससगसे वह धर्मामा 'राजर्पि की लोकोत्तर पदवीके महान् यशका उपभोक्ता हुआ । हेमचन्द्रसरिने उसके यश को अमर वनाने के लिए 'अभिधान चिन्तामणि' से प्रमाणभूत शब्दकोशके सुप्रसिद्ध प्रथ में उसके लिए- कुमारपालचौलुक्यो राजर्षि परमाईतः। मृतस्त्रमोक्ता धर्मात्मा मारिव्यसनवारक' ॥ ऐसे उपनाम प्रथित कर सार्वकालिक सस्कृत वाध्यय में उसके नाम को सार्वभौमिक शाघत बना दिया। श्रमणोपासक कुमारपाल इसमें तनिक भी सदेह नहीं कि कुमारपाल अपने अनिम जीवनमें एक चुस्त जन राजा पा । उसने जैनधर्म प्रतिपादित उपासक पर्यात् गृहस्थ श्रावक धर्मका दृढताके साथ पालन किया था। ऐतिहासिक कालमें कुमारपाल के सहा जैन धर्मका अनुयायी राजा शायद ही कोई हुआ हो । जैन साहित्यमें यों तो बहुतसे राजाओंका जैन होनेका जित आना है । उदाहरणके तौर पर उज्जयिनीका विक्रमादित्य, प्रतिष्ठानपुरमा सातवाहन, पलभी या शिलादित्य, मान्यस्लेटका अमोघर्ष, गोपगिरिका आमराज-इत्यादि राजा जैन धर्मके अनुरागी थे। लेकिन वे सब राजा अगर जैन धर्मके अनुरागी बने होंगे तो इतने ही अर्थमें कि उन्होंने जैन धर्म और उनके अनुयायियों में अपना सविशेष अनुराग या पक्षपात बताया होगा, समय समय पर जैन गुरुओंको सबसे ज्यादा भादर प्रदान राजर्पि कुमारपाल २७ किया होगा और उनके उपदेशसे प्रभावित हो कई एक जैन मन्दिरों आदिका निर्माण भी कराया होगा। कुछ उससे आगे बढ़ कर वर्षके अमुक दिनों या महीनोंमें जीवहिंसा प्रतिबंधक राजाज्ञाएँ निकाली होंगी और स्वयं भी मद्य-मांसका सेवन न करनेकी प्रतिज्ञाएँ की होंगी। लेकिन कुमारपालके समान गृहस्थ धर्मके आदर्श रूप सम्पूर्ण बारह व्रतोंका तो किसीने अंगीकार नहीं किया होगा। उसके द्वारा अंगीकार किये गए उन द्वादश व्रतोंका सविस्तर वर्णन, जैन प्रबंधोंमें नाना उदाहरणों के साथ दिया गया है । उदाहरणों में कुछ अतिशयोक्ति भले ही हो लेकिन मूल वात मिय्या नहीं है यह विश्वास पूर्वक कहा जा सकता है और जो बात स्वयं हेमचन्द्र ही लिखते हैं उसमें असत्सको अवकाश ही कहाँ ? मन्त्री यशःपाल और सोमप्रभाचार्य की जिन कृतियोंका परिचय मैंने ऊपर दिया है उनके वर्णनोंसे यह प्रतीत होता है कि कुमारपालने विक्रम संवत् १२१६ में हेमचन्द्राचार्यके पास सकलजनसमक्ष जैन धर्मकी गृहस्थ-दीक्षा धारण की थी। इस दीक्षाके धारण करते समय उसने मुख्य रूपसे ये प्रतिज्ञाएँ ली थी:- राज्यरक्षा निमित्त युद्धके अतिरिक्त यावत् जीवन किसी प्राणीकी हिंसा न करना, शिकार नहीं खेलना । मध और मांसका सेवन नहीं करना । प्रतिदिन जिन प्रतिमाकी पूजा-अर्चना करना और हेमचन्द्राचार्यका पदवन्दन करना । अष्टमी और चतुर्दशीके दिन सामायिक और पौपध आदि विशेष व्रतोंका पालन करना, रात्रिको भोजन न करना; इत्यादि इत्यादि। अमारी घोपणा ऐसी प्रतिज्ञाएँ लेनेके पश्चात् उसने अपने राज्यमें, दुसरे लोगोंको भी धर्मके मोटे नियमोंका पालन करवाने के लिए घोषणा करवाई थी। उसमें सबसे मुख्य आज्ञा थी जीवहिंसाके प्रतिबंधकी । हमारे देशमें बहुत प्राचीन कालसे दो कारणोंसे हिंसा होती आ रही है - एक है धर्मके निमित्त अर्थात् यज्ञयागादि धार्मिक कर्मकाण्ड और देवी देवताओंकी बलीके निमित्त; और दूसरी भोजनके निमित्त । कुमारपालने इन दोनों प्रकारकी जीवहिंसाका निषेध करनेके लिए • राजाज्ञाएँ जाहिर की। हेमचन्द्राचार्यके द्वयाश्रय काव्यमें आए हुए वर्णनसे प्रतीत होता है कि मांसाहारके निमित्त होने वाली जीवहिंसाका निषेध तो कुमारपालने कदाचित् श्रावक धर्मके व्रतोंका अंगीकार करनेके पहले ही कर दिया था। शाकम्भरीके चाहमान राजा अर्णोराज और मालवाके परमार राजा बल्लालदेवको पराजित करनेके पश्चात् एक दिन कुमारपालने रास्तमें किसी दीन-दरिद्र प्रामीण मनुष्यको कसाई खानेकी ओर कुछ बकरे ले जाते देखा । उससे पूछताछ की और वस्तुस्थितिका ज्ञान होने पर, उस पामर मनुष्य और उन पशुओंकी ऐसी दशा देख कर राजामे मनमें बोधिसत्त्वके समान करुणाभाव उत्पन्न हुआ। उसके मनमें यह विचार आया कि ये लोग दुष्ट जाति वाले और कुत्तोंके समान धर्मविमुख है । ये अपने इस पापी पेटके लिए प्राणियोंका हनन करते हैं। वास्तवमें इसमें शासन करने वालेका ही दोप है । चूंकि यया राजा तथा प्रजा। मुझे विकार है कि मैं सिर्फ अपने सुखके लिए प्रजासे कर लेता हूँ लेकिन प्रजाकी रक्षाके लिए नहीं । इत्यादि विचार कर उसने अपने अधिकारियोंको आज्ञा दी कि मेरे राज्यमें जो कोई भी जीवहिंसा करे उसको चोर और व्यभिचारीसे भी अधिक कठोर दण्ड दिया जाय । आर्य प्रजामें जो लोग गांसाहारी हैं वे भी जीवहिंसाको घृणास्पद तो मानते ही हैं, क्यों कि दयामूलक धर्मकी भावना हमारी प्रजामें कई सदियों से रूढ हो गई है । 'अहिंसा परमो धर्मः का सिद्धान्त भारतके सभी धर्म पोडे बहुत अंशमें स्वीकार करते हैं । इससे मांसाहारी मनुष्य जिहा इन्द्रियकी लोलुपताके कारण राजाज्ञाको मनसे भले ही अप्रिय समझते हों वो भी प्रकट रूपसे उसका विरोध करनेकी नैतिक हिम्मत नहीं कर सकते। इसलिए ये बोल नहीं सकते । लेकिन धर्मके बहाने जीरहिंसा करने वालेकी सिति अलग ही होती है । उनकी हिंसाको धर्मशानोंका, सनातन परंपराका, रूढियोंका और जनतामें व्याप्त अन्धश्रद्धाका यथेष्ट समर्थन प्राप्त होता है । इससे राजाबाके विरुद्ध कुछ विरोध प्रकट करें तो सर्वया अपेक्षित ही है। परन्तु गुजरातमी कुछ सामाजिक विशेषताओं के कारण तथा तन्का- एक वार २८ राजर्षि कुमारपाल लीन जैनौरे सामाजिक प्रभुत्वके कारण इस वर्गकी ओरसे भी इस आज्ञापा विशेष विरोध मही हुआ और पुमारपालको विशेप उपयका सामना नहीं करना पड़ा। किन्तु पिरोधका सर्वथा अभार भी न पा । पुछ प्रब कारोंके कपनसे प्रतीत होता है कि पाटणी अधिष्टात्री कण्टेश्वरी मानाके राजपुजारियोंने छुमारपारको अपने निश्चयमें डागाँडोल कर दिया था। उन्होंने बताया था कि नवरात्रिमें नगर देवीपी पशुपति द्वारा पूजा होनी चाहिए, नहीं तो देवी कुपित होगी और उसके कोपसे राजा और राज्य पर भयानक आपत्ति आ जायगी । रानाने अपने महामाल वाग्मसे, जो कुर परपरासे जैन था, इस विषयमें साह मागी। महामात्य चाहे कितना भी शूर वीर और राजनीतिज्ञ रहा हो आखिर था तो पणिर ही। उसने सोचा-कहीं ऐसा न हो कि देवी यास्तवमें कुपित हो जाय तथा राजा और राज्य पर कोई आपत आ पडे । इससे धर्म और जाति दोनों की भारी अपकीर्ति होगी। इस तरहदी फितनी ही करपनाओंके यशी- भूत हो, उसने चतुरतासे अस्पष्ट वर और अव्यक्त मावसे कहा कि 'देव! दीयते' अर्यात पशुबलि तो दी जाती है। ऐसी स्थितिमें क्या किया जाय । रेपिन कुमारपाल तो क्षत्रिय था। 'प्राण जाय पर यचन न जाई' इन सस्कारोंका पार्थिव पिण्ड था । ससारके सामने ही हुई प्रतिज्ञा और जाहिर की गई आज्ञाओंग भङ्ग सच्चा क्षत्रिय कैसे होने दे। प्रतिज्ञापाउन क गौरवके सामने, क्षत्रियके हृदयमें जिदगी और सम्पत्ति तृणके समान है। महामात्य याग्भट्टया अर्द्धदग्ध उद्गार सुन कर वुमारपाल खिखिम उठा और मर्मयुक्त खरसे योला-'मनिन् वाणिगति यदेव भूमहामात्य : वणिर हो, इससे ऐसा बोलते हो। भले ही राज्य और जिदगी सत्र नष्ट हो जाये परतु ली हुई प्रतिज्ञा नहीं टूट सकती। राजाकी इस व्याकुल दशाका हेमचद्रसूरिने अपनी अद्भुत बुशरता और व्यावहारिक बुद्धिसे एक अच्छा और सरल हल निकाल लिया । उनने 'एक पन्य दो काज' वारी कहावत सिद्ध की। अपनी उस अद्भुत कलाका मन धीरे से उनने राजाके कानमें शक दिया और राजा हर्पसे गद्गद् हो उठा । वरिपूनारे असर पर राजा पोडेसे पशुओंको साथ ले कर माता कण्टेश्वरीके मन्दिरमें पहुँचा और पूजारियोंसे कहने ठगा कि- ये पशु माताको बलि चढानेके लिए लाया हूँ। इनको मैं माताके सामने जिदा रखता । अगर माताको इनके मांसरी अवश्यकता होगी तो वह स्वय ही अपना भक्ष्य ले लेगी। आप लोगों को भक्ष्य तैयार करनेका परिश्रम उठानेकी आवश्यकता नहीं है। यह कह कर सनाने माताके मन्दिरमें पशुओंगो भर दिया और बाइरसे ताा तगा दिया । दुसरे दिन प्रात काल राजपरिवारके साय राजा ज्ञाया आर हजारों लोगोंकी उपस्थितिमें माताके मन्दिरका दरवाजा खोल कर देखा तो पता चग कि रात्रिको बन्द किये हुए पशु मदिरके अन्दर शातिसे जुगाली कर रहे हैं। माताने एक्का भी भक्षण नहीं किया । राजाने सबके सामने उपदेश दिया कि-मानाको पशुओंके मासकी तनिक भी आवश्यकता नहीं है । उसको इनकी भूख नहीं है । अगर उसको भूख होती तो इन पशुओंका निश्चय रूपसे उसने मक्षण किया होता । इससे पता चलता है कि माताके बदले ये पूजारी इन पामर पशुओंके मांसके भूखे हैं। लेकिन यह भूख अब मेरे राज्यमें नहीं मिट सकती।' यह कह कर राजाने देवी देवताओंके निमित्त होने वाली जीवहिंसाका भी समूल उम्छेद कर दिया । कुमारपालकी इस अहिंसा प्रवर्तक साधनाकी सफरता देख कर ब्राह्मण पण्डित श्रीधर एक विशेष प्रसंग पर हेमाचार्यकी स्तुति करता हुआ कहता है कि- पूर्व वीरजिनेश्वरे भगवति प्रख्याति धर्म स्वयं प्रज्ञावत्यभयेऽपि मधिणि न यां कर्तुं क्षमः श्रेणिक । अक्लेशेन कुमारपालपतिस्तां जीवरक्षा व्यधात् पस्यासाद्य वस्सुधां स परमः श्री हेमचन्द्रो गुरुः ।। अर्थात्-साक्षात् भगवान महावीर जिसको धर्मका बोध करने वाले थे और अभयकुमार जैसा प्रशावान पुत्र वय जिसका मन्त्री था वह राजा श्रेणिक भी जो जीवरक्षा न कर सका वह जीवरक्षा, जिनके पचनामृतका पान करके कुमारपाल राजा अनायास ही साध सका, वे हेमचन्द्र वास्तवमें एक परम महान् शुरु हैं।
राजर्पि कुमारपाल २९ खयं आचार्य हेमचन्द्र भी, उक्त महावीरचरित्र नामक पुराणग्रन्थमें महावीरके मुखसे कुमारपालके विपयमें भविष्यकथन रूपसे वर्णन करते हुए लिखते हैं कि- पाण्डप्रभृतिभिरपि त्यक्ता या मृगया नहि । स स्वयं त्यक्ष्यति जनः सर्वोऽपि तदाज्ञया ।। हिंसानिषेधके तस्मिन् दूरेऽस्तु मृगयादिकम्। अपि मत्कुट-यूकादि नान्त्यजोऽपि हनिष्यति॥ तस्मिनिपिद्धे पापर्धावरण्ये मृगजातयः । सदाऽप्यविन्नरोमन्था भाविन्यो गोठधेनुवत् ॥ जलचरस्थलचरखेचराणां स देहिनाम् । रक्षिप्यति सदामारि शासने पाकशासनः॥ ये चाजन्मापि मांसादास्ते मांसस्य कथामपि । दुःस्वप्नमिव तस्याज्ञावशान्नेष्यन्ति विस्मृतिम् ।। भगवान् महावीर अपने शिष्योसे कहते हैं कि भविष्यमें कुमारपाल राजा होने वाला है उसकी आज्ञासे सन मनुष्य मृगयाका त्याग करेंगे। जिस मृगयाका पांडुके सदृश धर्मिष्ठ राजा भी त्याग न कर सके और न करवा सके । हिंसाका निषेध करने वाले इस राजाके समयमें शिकारकी बात तो दूर रही खटमल और जूं जैसे जीनोंको, अन्सज जन मी दुःख नहीं पहुँचा सकेंगे। इस प्रकार मृगयाके विषयमें निषेधाज्ञा होने पर, मृग आदि पशु निर्भय हो कर चा में गायोंकी तरह चरने लगेंगे। इस प्रकार जलचर प्राणियों, पशुओं और पक्षिओके लिए वह सदा अमारि रखेगा और उसकी ऐसी आज्ञासे आजन्म मांसाहारी मी दुःखमकी तरह मांसको भूल जाएँगे। कुमारपालकी ऐसी अमारिप्रिय वृत्ति देख कर उसके पड़ोसी और अधीन राजाओंने मी अमारि प्रवर्तनकी उदो- पणा करनेके लिए कई आज्ञाएं जाहिर की थी जिसके प्रमाणमें कई शिलालेख मारवाड़ की परली सरहदमें मिलते हैं । कुमारपालकी इस अहिंसाप्रवर्तक नीतिका यह फल है कि वर्तमानमें, जगत्में सबसे ज्यादा अहिंसक प्रजा गुजराती प्रजा है और सबसे अधिक परिमाणमें अहिंसा धर्मका पालन गुजरातमें होता है। गुजरातमें हिंसा-याग प्रायः तभीसे बन्द हो गए है और देवी देवताओंके लिए होने वाला पशु-बध भी, दूसरे प्रान्तोंकी तुलनामें, गुजरातमें बहुत कम है । प्रायः गुजरातका संपूर्ण शिष्ट और उच्च समाज चुस्त निरामिषभोजी है | गुजरातका प्रधान किसान वर्ग भी मासत्यागी है । भले ही अतिशयोक्ति हो, और उसका उपहास भी हो, परन्तु मैं यह कहे विना नहीं रह सकता कि इसी पुण्यमय परम्परा के प्रतापसे जगत्के सबसे श्रेष्ठ अहिंसामूर्ति महात्माको जन्म देनेका अद्वितीय गौरय भी गुजरातको प्राप्त हुआ है। मद्यपानका निषेध जीनहिंसाके साथ साथ जिन दूसरी पाप प्रवृत्तियोंका कुमारपालने अपनी प्रनामें निषेध कराया था उनमें मुख्य मद्यपानकी प्रवृत्ति मी थी । मघ मनुष्य जातिका एक बहुत बड़ा शत्रु है, यह सब जानते हैं । पौराणिक कालमें यादों फा नाश भी मद्यपानसे ही हुआ था ऐसा पुराणों में वर्णन आता है। ऐतिहासिक कालमें भी मपपानके कारण अनेक सम्राट् और उनके साम्राज्य नष्ट होने के उदाहरण यथेच्छ प्राप्त हो सकते हैं। वर्तमानमें क्षत्रिय जातिका जो भयंकर पतन हुआ है और हो रहा है, उसमें मयका ही सबसे ज्यादा हाथ है। हमारी गरीव और परिश्रमी जनताकी जो इतनी भानत दशा हुई है उसमें मय भी एफ मुख्य कारण है, यह हम लोग अच्छी तरह जानते हैं। मपके इस पुरे असरको लक्ष्यमें रख कर मध्य काल में कितने ही मुसलमान सम्राटोंने इसका जो तीर निषेध किया था उससे इतिहासके पाठक अप- रिचित नहीं है । अमेरिका जैसे भौतिक संस्कृति के उपासक राष्ट्रने भी इस बीसवी सदीइस उन्मादक मपपानको पेक- के लिए राजाज्ञाका उपयोग किया है।
३० पजा कुमारपाल प्रबन्धगत प्रमाणोंसे प्रतीत होता है कि कुमारपाल जैन धर्मानुयायी होनेसे पहले मासदार तो करता पा लेकिन मद्यपानरी तरफ उसे हमेशासे घृणा रही है। यहाँ तक कि उसके कुलमें भी यह वस्तु त्याय समझी जाती थी । हेमचद्रके योगशाखमें आये हुए एस उल्लेखसे प्रतीत होता है कि चौलवय कुमें मद्यपान मामण जातिकी तरह ही निन्ध था। चौलुस्योंके पुरोगामी चावड़े पूरी तरहसे मछपायी थे। स्वयं अणहिरपुरका सस्थापक धनराज मी मय - प्रिय था। उसके पीछे उसके द्वारा निर्माण कराये गये अणहिर पुरके राजमहलोंमें मदिरा देवीसा सूर सकार होता पा और उसी। यह परिणाम हुआ कि यादोंकी भांति चपड़ा वहाका भी नाम हो गया। यह बात मेहराजपराजय नाटक के कर्ता मन्त्री यशपाल अप्रकट रूपसे बताते हैं । अतिम चारड़ा राजा सामत सिंहका राजसिंहासन किस भाति चौलस्य यशके प्रतिष्ठाता मूलराजके हायमें आया, उसका सारा विवरण प्रब घचिन्तामणि में दिया है । उससे भी चारड़ों के मथपानकी बात स्पष्ट रूपसे ज्ञात होती है। जुएका निषेध सब पाएँ । मद्यनिषेधके साथ जुआ खेल्नेकी मनाही भी पुमरपारने उतनी ही सस्तीसे की थी। इतो ले कर पांडव जैसोंको मी कितना कष्ट भोगना पड़ा या और उसी प्रकर नल जैसे राजा पर कैसी भापचि आई थी- सुमारपालने हेमचन्द्रसूरिसे कई बार सुनी थी और वय ने भी आसपासके लोगों में इसका परिणाम देखा पा। इस लिए उसने पूत क्रीडा पर भी प्रतिरघ गा दिया । परापान मधीके पथनसे प्रतीत होता है कि उस समय लोगों में जएगा दुर्व्यमन अत्यधिक फैला हुआ पा । बड़े बड़े राजपुरुष भी इस व्यसनमें फंसे हुए थे। ऐसे राजपुरोंमें से कुछ लोगोंका स्पष्ट निर्देश भी दिया गया है, जो बहुत ही उपयोगी है। इस निर्देशके अनुसार मेवाइका राजकुमार, सोरटके राजाना माई, चन्द्रावतीका अधिपति, नाडो के राजाश दौहिन, गोधर के राजारा भतीजा, धाराके राजाका मानना, दशकभरीके राजाका मामा, कोकणके राजारा सौतेला भाई, पच्छके राजारा साला, मारवाके राज मा दौदित्र और खुर चाश्य नृपनि अर्यात् कुमारपाल का कोई पितृव्य आदि जैसे व्यक्ति थे। इस उससे प्रतीत होता है कि अप हिडपुरकै सपनी सेवामें रहने वाले सारे अधीन राजाओं के प्रतिनिधी इस घ्यसनमें पूरी तरह आसा थे। निपग्मे बैठे हुए इन होगायो दूसरा और कोई क्या याम हो सकता था। प्रतिदिन नियत चिपे हुए दो तीन घण्टे राजाके दरबारमें वे उपस्थित हों और अपनी हाजिरी दे दें। उसके उपरान्त शतिक समयमें ऐसे राज प्रतिनिधियों को कोई काम न पा | इमरिए उनका समय ऐसे ही दुर्दसनाम सर्च होता था। आज भी ऐसे लोगोंमें ऐसी ही स्पिति हम पाते हैं । इसी पूतको ले पर जुआरियोंने आपराने अनेक प्रकारचे भयकर यह होते थे, मरारी होती थी और नाना प्रकारके अमीर पार्य होते थे । वुमारपायो यह वस्तुस्थिति अच्छी तरह मदम पी । ऐसे दुष्परिणामोसे अनाये बचाने के लिए उसने पूतनिषेध की राजाछा जाहिर की पी । वेश्याव्यसनकी उपेक्षा इस प्रकार सि राजनीतिको प्रमारपलने पल पा उर में एक मुख्य पान नजर नहीं बनी यह है दयाम्पसन के विषय | पुगरपायो इसकी करना तो दो ही चाहिए । मन और पूत की भाति यह म्पसन भी ममा वितरित सोजत की अनिष्पाती और मोरे भीराली अनिता जी .नि अति.मरमाने घम भी परण हो, हरा म्हमनकी उसेशश की थी। मोदरानररावर नापनेस रिपप भी सदिश मिता। उसो प्रारसे कुमारपारने सर दुम्र्यसनोयर यहियार परापा तर सायमन को भी मप गा, परन्तु राजा उराशी उपेशा पर आ करता है रि-दरम्यागने परतमुशायम् । न तेन रिविद् गनेन स्थितेन का'- अर्पद पेपारे पाल्परानपी तो उपेक्षा करती पाहिए, हग रहो और ना पुउ भी नही है। यह निदेश गुजरातवी इस रामपकी वेश्याविषया स्थिती पर प्रसार गरता है। उस समय राजमें, दूसरे ममनोनी मति, सम्पसन पर निप राजर्षि कुमारपाल नहीं समझा जाता था । समाजके शिष्ट कहलाने वाले वर्गके साथ वेश्याओंका बहुत सम्बन्ध रहता था। उसी प्रकार वेश्याओंकी स्थिति भी आजकी भांति हलकी और व्यभिचार पोषक न थी। वेश्याओंका स्थान समाजमें एक प्रकारसे उच्च समझा जाता था। राज दरबारमें हमेशा उनकी उपस्थिति रहती थी। देवमन्दिरोंमें भी नृत्य संगीत आदिके लिए उनकी उपस्थिति आवश्यक समझी जाती थी । व्यक्तिगत और सार्वजनिक महोत्सवोंमें भी उनका स्थान पहला रहता था। कला और कुशलताकी वे शिक्षिकाएं मानी जाती थीं । लक्ष्मीदेवीके कृपापात्र राजपुत्रादि उनसे कलाका अभ्यास करते थे। अनेक राजा ऐसी कलाधाम वेश्याओंको अपनी प्रियतमा भी वनाते थे। स्वयं कुमारपालका पितृकुल भी, ऐसी ही एक, वेश्यावर्गमेंसे अवतीर्ण कलानिधी राजरानी की संतति था । उसके दरवारमें भी यह वेश्यावर्ग काफी परिणाममें और अच्छी स्थितिमें विद्यमान था। इसलिए उनकी प्रवृत्तियोंके विपयमें किसी मी प्रकारका विधि-निषेध करनेका कुछ मी विचार नहीं किया होगा। इस प्रकार कुमारपालने जैनधर्ममें दीक्षित हो कर जैन सिद्धान्तोंके अनुसार कई स्थूल धार्मिक और नैतिक नियम जाहिर किये थे और प्रजा द्वारा इन नियमोंका पालन करानेके लिए पूरी सावधानी रखी थी । हेमचन्द्र आचार्यका कहना है कि उसके अहिंसाके आदेशका पालन करनेके लिए अन्त्यज जन भी जू माकड़ आदि तरुकी हत्या नहीं करते थे। इस कयनमें भले ही कुछ अतिशयोक्ति होगी, लेकिन राजा इस विषयमें पूरा पूरा सतर्क था इसमें कोई शंका नहीं है । प्रबन्धोंमें जो एक यूकाविहार मन्दिर पंधवानेका इतिहास मिलता है उससे इस यातकी पुष्टि होती है। कुमारपालने इस प्रकारके नैतिक कार्य करनेके उपरांत जैन धर्मके प्रचार और प्रसारके लिए जगह जगह सैकड़ों मन्दिरोंका निर्माण कराया था। शत्रुजय और गिरनार जैसे जैन तीयोंकी यात्रा बड़े शाही ठाठके साथ संघ निकाल कर की थी। यह राजधानी में प्रति वर्प बड़े बड़े जैन महोत्सवोंका भी आयोजन किया करता था और दूसरे शहरों में भी महोत्सवोंके आयोजनकी प्रेरणा दिया करता था । राजर्षिकी दिनचर्या यह राजकाजको नियमित रूपसे देखता रहता था। उसकी दिनचर्या व्यवस्थित थी। विलास या व्यसनका उसके जीवनमें कोई स्थान न था। वह बहुत दयालु और न्यायपरायण या। अंतरसे वास्तवमें मुमुक्षु या और ऐहिक कामनाओंसे उसका मन उपशांत हो गया या । राजधर्म समझ कर वह राज्यकी सब प्रवृत्तियों देखता था लेकिन उनमें उसकी आसक्ति न थी । उसकी दिनचर्याके संबंध हेमचन्द्राचार्यने 'प्राकृतम्याश्रय' काव्यमें और सोमप्रभाचार्यने 'कुमारपाठ प्रतिबोध' नामक अन्यमें जो बताया है उससे पता लगता है कि-यह प्रातःकाल सूर्योदयके पहले ही शय्या त्याग करके सबसे प्रथम जैनधर्ममें मंगलभूत अरिहंत, सिद्ध, आचार्यादि पाँच नमस्कार पोका स्मरण करता था। तदुपरान्त शरीरशुद्धिकी क्रिया वगैरहसे निवृत्त हो कर अपने राजमहलके गृहचैत्यमें पुप्पादिसे जिन प्रतिमाफी पूजा करके स्तरनके साय पवाद नमस्कार करता था। यहाँसे निकल कर यह तिलकारसर नामक मण्डपमें जा कर मुकोमर गद्दी पर बैठता था । यहाँ उसके सामने दूसरे सामंत राजा ना कर बैठते थे और पासमें चामर धारण किये हुए वारांगनाएँ सदी रहती थी। उसी समय राजपुरोहित या दूसरे ग्राक्षण आ कर आशीर्वाद देते थे और उसके मलका पर चन्दनका तिटक करते थे। तत्पश्चात् माझणोंसे तिपिराचन सुन कर उन्हें दान दे कर विदा करता था और तुरंत ही फर्याद सुनता था । यह कार्य समाप्त फर यह राजमहलोंकी ओर जाता और यहाँ अपनी माता और माताके समान ही राजधाओंको नमस्कार करके आशीर्वाद प्राप्त करता था। तदनन्तर फल-इन आदिसे रागटनीकी पूजा करवाता पा और दूसरे देशी देवताओंकी जो प्रतिमाएँ राजम् टमें थी, उनकी स्तुति वगैरह कराता था। युद्ध लियाको सहायता पन बाँटता पर । उसके बाद व्यायाम शाग जा कर म्यापासे निपट कर मान करके पपाउंकार धारण करता पा और फिर रानमन्टो यारफे माग भाता था। यहां पर पहलेसे हो समारके लिए मुसजित राजगज पर भारदो, समता सान, मजी ३२ राजर्षि कुमारपाल आदिके परिवार सहित, अपने पिताके पुण्यनामाक्लि 'त्रिमुग्नपारविहार' नामक महाविशाल और अतिभव्य जैन मन्दिरमें जिससे उमने करोड़ों रुपये खर्च करके बनवाया था, दर्शन और पूरा करने जाता पा । जिस समय बह जिनमूर्तिश अभिषेक कराता या उस समय रनमण्डपमें वारांगनाएँ आडम्बरके साय नृत्य और गान करती थी। जिन मन्दिरमें पूजाविधि समाप्त करके यह हेमच द्राचार्यके चरण बदन परता और चदन, कपूर एव सर्ग कमरों द्वारा उनकी पूजा करता। उनके मुख से यथारसर धर्मनोध सुन कर वहाँसे राजमह की ओर और जाता था। लौटते समय वह हायी पर न चद वर घोड़े पर सरार होता था। और अपने स्थान पर पहुँचता था । तदनन्तर याचशे आदिको यथायोग्य दान देकर भोजन करता था। उसका भोजन बहुत ही साचिक होता था । जैन धर्मके अनुसार वह बहुत बार एसाशन थादि तप करता था और हरे शाकादि स्वादिष्ट पदायाँश याग करता था। भोजनोपरात वह आरामगृह में बैठता था और यह प्रसगवश विद्वानों के साथ शाख और तत्त्व सम्बची चर्चा करता था। तीसरे प्रहर वह अपने शाही ठाठके साप रातमहसे शहरके राजमागोंमें होता हुआ बाहर घड़ी दो घडी उद्यान क्रीड़ा करने जाता था । उस उद्यानको सस्कृतमें राजगारिका, गुजरातीमें रायवाड़ी और राजस्थानी भाषामें रेवाड़ी, कहते है। सध्या समय वह यहाँसे राजमहलकी ओर गटता और महलोंमें आ कर देवकी आरती आदिका संध्याकर्म करता। तत् पश्चात् एक पाट पर बैठ कर यारागनगओंके नृत्य और गान सुनता या । स्तुतिपाठर और चारणलोग उसरी सूय स्तुति करते थे । यहाँसे वह सर्वावसर नामक मुख्य समा मण्डपमें आ पर सिंहासन पर बैठता था। सभी राजनीय और प्रजावर्गीय सभाजन उपस्थित होते थे। राजा और राज्यके कल्याणके लिए राजपुरोहित द्वारा मन पाट हो जाने पर चामर धारण करनेवाली खिया आसपास चामरादि उपकरण धारण करके खड़ी हो जाती थी। तदुपरान्त मङ्गलवाय बजते थे और दूसरी खिया अपने अपने यामके लिए उपस्थित होती थीं । तदपथात् बारागनाए राजाके बारणे लेती पी और दूसरे सामन्त एन अधीन राजा हाथ जोड़ कर खद रहते थे । राजाके स मुख राज्यके दूसरे महाजन-जैसे श्रेष्ठिवर्ग, व्यापारी, प्रधान मामजन आदि आ कर बैठते थे । परराज्योंके जो दूत आते थे वे दूरी पर सबमे पीछे बैरते थे। नीराजना विधि पूरी होनेके पश्चात् वारांगनाएँ एक तरफ बैठ जाती थी और सम्पूर्ण सभा एकाप हो राज्य कार्यकी प्रवृत्ति देखती थीं । राज्य कार्यमें सबसे पहले साधिविमहिक अर्थात् विदेश मंत्री ( Foreign mauster) परराज्यों के संवों की कार्यवाही निवेदन परता पा । विस राजाके साथ क्या सधि हुई है, कौनसे राजाने क्या इए, अनिष्ट किया है, किसके ऊपर फौजें मैनी है, किम फौजोंन क्या किया है, कौन शत्रु मिन होता है - इत्यादि परराज्योंके साथ सबध रखनेवाली सब बातें निवेदन करता था। राना यह सर सुन कर उस सबध उपयुक्त विचार व्यक्त करता था। तपश्चात् दूसरी सारी राज्य कार्यवाही होती थी। उसको मुन कर भी ययायोग्य विचार करता और अतमें सभाको विसर्जित कर ययावसर शयनागारमें जा कर शय्याधीन होता पा। जैन धर्मके इनोंका स्वीकार करने पश्चात् यह बहुत बार ब्रह्मचर्य व्रत का पाठन करता था और पूर्ण रूपसे एकपनीलधारी था । इस विषयमें वह पहले ही बहुत सदाचारी था। इसी कारण तदाश्रित समस्त राजवर्गीय नमेिं उसना बहुत प्रभाव था। इस तरह कुमारपालकी दिनचर्या नियत थी । विशेष अवसरों पर इस दिनचर्या में जो फेरफार होता था यह प्रासगिक होता था । प्रजाजनों आनदके लिए गनयुद्ध या मलयुद्ध एव ऐसे ही दूसरे खेलोंका कार्यक्रम जत्र होता था उस समय राजा अपजफर्मदे ताप महा जग और सरेलको रेफरनाया और अपकर्षमा पोरसार करता था। रथयात्रा आदि धार्मिक उसों में भी वह इसी प्रकार भाग लेता था । कुछ पर्व दिवसोंके प्रसर पर रात्रि मदिम नाट्यप्रयोग या संगीतोसव होते थे उनमें भी वह उपस्थित रहता था। विद्या प्रेम कुमारपाल्के जीवन पर दृष्टिपात करनेसे पता चलता है कि यह सिद्धराज जितना प्रतिमाशाली और विद्यारसिक तो न था, तो मी बुद्धिमान् तो था ही। उसे युवावस्थामें विद्याप्राक्षिका अवसर ही कहाँ मिला था। उसकी युवावस्थाका राजर्पि कुमारंपाल मुख्य भाग सिद्धराजसे अपनेको बचानेके लिए भटकने और कष्ट सहनेमें ही व्यतीत हुआ था। पचास वर्षकी उनमें उसके भाग्यका परिवर्तन हुआ और वह गुजरातके विशाल साम्राज्यका भाग्यविधाता बना। राज्यप्राप्तिके पश्चात् भी उसके ५-६ वर्ष तो विपक्षियोंको जीतनेमें ही गये अर्थात् ५६-५७ वर्षको अवस्थामें उसका सिंहासन स्थिर हुआ और उसके प्रतापका सूर्य सहनकिरणके समान तपने लगा । इस उम्रमें अध्ययन के लिए कितना अवकाश मिल सकता था ! तथापि प्रबन्धकार कहते हैं कि इतना होने पर मी अवसर मिलने पर अति परिश्रम करके उसने संस्कृतका अच्छा अभ्यास कर लिया था और उससे वह विद्वानोंकी तत्त्वच में यथेष्ट भाग ले सकता था। हेमचन्द्राचार्यके द्वारा उसीके लिए बनाये गये योगशास और वीतरागस्तोत्रका वह प्रतिदिन स्वाध्याय करता था । योगशास्त्रमें हेमचन्द्र द्वारा किये गये उल्लेखसे प्रतीत होता है कि उसे योगकी उपासना प्रिय थी और इसलिये उसने कई योगशाखोंका परिशीलन किया था। 'त्रिषष्टिशटाकापुरुष चरित्र' नामक ग्रन्थ जो तीर्थकर आदिके जीवन पर प्रकाश डालता है, हेमचन्दाचार्य ने कुमारपालकी खास प्रेरणासे ही बनाया था, यह तो ऊपर बता दिया गया है । इससे प्रतीत होता है कि उसे ऐसे अन्य पदनेका शौक था। कदाचित् प्राचीन पातें जाननेकी जिज्ञासा उसके अन्दर बहुत परिमाणमें विद्यमान थी। राज्यप्रासिके पहले एक बार जब वह भटकता मटकता चित्तौड़ के किले पर जा पहुँचा तो वहाँ पर स्थित एक दिगम्बर विद्वानसे उसने किले के विषय में सारी हकीकत पूछी थी। उसी प्रकार राज्यप्राप्तिके पश्चात् जब उसने एक बड़ा संघ ले कर गिरनारकी यात्रा की थी और जूनागदमें दशदशार मंडप आदि प्राचीन स्थल देख कर उसने उस विषयमें हेमचन्द्राचार्यसे प्राचीन विवरण बतानेकी विज्ञप्ति की थी। आचार्य हेमचन्द्रका प्रभाव कुमारपाल बहुत भावुक प्रकृति वाला पुरुष था । मावुक होने के कारण ही वह इस प्रकारकी धार्मिक वृत्तिमें दृद श्रद्धाशील बना था। हेमचन्द्रके प्रति उसकी अनन्य भक्ति थी । इसके कई कारण थे-प्रवासी दशा हेमचन्द्रकी प्रेरणासे खंमातके मंत्री उदयनकी सहायता मिलना, आचार्य द्वारा भविष्यमें उसे राज्यगद्दी मिलनेका विश्वास दिलाना, निराश जीयनको आशांकित बनाना और राग्यप्राप्तिके पश्चात् मी उसको समय समय पर अपनी विद्या शक्तिके बरसे आश्चर्य . चकित करना । इस प्रकारके प्रभावको ले कर वह हेमचन्द्रका अनन्य अनुरागी हो गया था । ज्यों ज्यों भाचार्यसे उसका विशेष मिलना जुलना होता रहा और उनके चारित्र, ज्ञान, तप, आदिके वलसे उसका विशिष्ट परिचय होता गया त्यों त्यों यह उनका श्रद्धाल शिष्य होता गया। जब उसे यह विश्वास हो गया कि आचार्यका जीवनध्येय केवल परोपकार वृत्ति है और इतने बड़े सम्राटसे मी, दो सूकी रोटी प्राप्त करने तककी मी इनकी अभिलापा नहीं है, तब तो उसने अपने सम्पूर्ण मामाको आचार्यके चरणों में समर्पित कर दिया और इस महर्पिक आदेशसे सपं मी राजर्षि' बन गया। राजनीतिनिपुणता यद्यपि कुमारपाल बड़ा पराक्रमी पुरप था तो मी मिथ्या महत्त्वाकांक्षी न पा । उसका सामाग्य विस्तार सहज ही उतना हो गया था। साम्राग्य विषयमें उसकी नीति आक्रमणात्मक नहीं बल्कि रक्षणात्मक थी। परराज्यों पर उसे परिस्थि. तियोंसे बाध्य होकर ही चदाई करनी पड़ी। यह महत्वाकांक्षी न या तो मी खाभिमानी तो था ही। जहाँ आत्मसम्मानको योडी सी मी ठेग पहुँचती थी तो वह उसे सहन नहीं कर सकता था और राजनीतिका मी पूर्ण अनुमयी या । जिस मनुष्पके विशेष प्रयासे उसे राजगदी प्राप्त करनेका सौभाग्य मिला था और जो उसका एक निफ्ट का सगा बना हुआ पा, से फान्हरदेव को मी, जब अपनी विस्साको उपलक्ष्य कर उपहास करता देश तब उसका तत्काल गात्रभन्न फरा कर उसे निनीय बना दिया और उसी प्रकार दूसरे पार्टीका भी तत्काट जीवित नारा यदना दिया । यिस्में मने ही पद पापी साद भटका हो परन्तु अब माग्पने उसे राजा बनापा है और यह माम्पदन राम्पका रक्षण मानी शमशेरके बटने करनेमें समर्प है, यह साभिमान उसके पौरपने परिपूर्ण पा और इस अभिमानका प्रभार मतानो शिरमने थाने माननों पजर्षि कुमारपाल को मी नष्ट करनेमें देर नहीं की । इसके विपरीत जिस साजण पुम्हारने एक समय उसे पाटोंके देरमें छिपा कर सिद्धराज के सैनिकोंसे उसकी रक्षा की थी, राज्य मिलते ही उसे अपनी सेना में बुला कर उसके उपकारके बदले सात सौ गाँवके पटेवाले चितौड़की वार्षिक आमदानी उसके लिए निश्चित कर दी। उसका ऐसा बर्ताव देख कर अदरके विरोधी धर्स गरे और सारा विरोधभार छोड़ कर उसकी अनाय सेवा करने लगे। ऐसे विरोधियों में चाहड़ नामक एक पुलीन राजकुमार अप्रणी था जो राज्यपी सेनामें बहुत माना जाता था और जिमे सिद्धराजने अपने पुत्रकी तरह पाला पोपा था । वह बुमारपालका सानिध्य छोड़ पर शारम्भीके गर्विष्ठ राजा अर्णोराजकी सेवामें चला गया और उसे कुमारपाल के विरुद्ध खदा करके उसके राज्यधी जड़ को उखाइनेके लिए गुजरातकी सीमा पर रहाईके मोर्चे खड़े किये । कुमारपाल्के भविष्यके लिए यह अत्यात विषम परिस्थति थी। उसके सामतोंमें से बहुतसे, ऊपरसे तो उसके पक्षमें थे परतु अदरसे विपक्ष में थे। चाहक राजयुमारकी चालाकीसे मालगागा स्वामी बछान्देश भी दूसरी तरफसे आक्रमण करनेके लिए तैयार हुआ था और इससे कुमारपालकी स्थिति सरीतेके बीच रही हुई सुपारीके समान हो गई । परन्तु कुमारपालके भाग्यबलसे उसके वे समी राज्यभक्त कर्मचारी, जिनकी नियुक्ति उसने राग्य सँभालते ही की थी, समर्थ और विश्वासी निकले । उनकी कुशलत से गुजरातकी जनता नपे राजाकी ओर पूर्ण सहानुभूति रखने लगी और सैनिकवर्ग मी पराक्रमी और रणवीर राजाकी छरछायामें उन्नतिकी आशासे उत्साहिन हुआ । कुमारपालने अपने विश्वासी सेनाध्यक्ष काकभटके सेनापतित्वमें चुने हुए सैनिकोंकी एक फौज मालवा वल्लाल्के विरुद्ध मेज दी और खप अपने सारे सामतोंको ले कर मारवाइके अाराज का सामना करने के लिए चल पड़ा । साम तोंमें मुख्य च द्रावतीका महामण्डलेश्वर वित्रमसिंह था । उमने आबूके पास ही कुमारपालकी हत्या करनेका पड्यन्त्र रचा, परतु कुमारपालने उस पड्यन्त्रको तुरन्त पहचान लिया और वहाँ नहीं ठहरता हुआ सीधा शत्रुकी सेनाकी ओर चला गया। लेकिन समराङ्गणमें मी उसने अपने कुछ सामतों और सैनिकोंको शत्रुपक्षकी ओर मिले हुए देखा । धुमारपालने अपने भाग्यका पासा पटनेके लिए सामयिक कुशलताका उपयोग कर एक ही झपाटेमें शनुके ऊपर आक्रमण कर दिया और पहले ही व रमें उसे आहत कर शरणागत होनेके लिए बाध्य धनाया । बहाल के ऊपर चढ़ाई करने वाले सेनापतिने मी उतनी ही जरदी शधुरा शिरछेद करके कुमारपालकी विजय- पताका उज्जयिनाके राजमहल पर पहरा दी। उस समयके गुजरातके पड़ोसी और प्रतिस्पर्धी मारवाड़ और मालयाके दोनों महाराज्यों को सिद्धराज जयसिंहने ही गुर्जरपताकाके नीचे ला दिया था, परन्तु उसकी मृत्युके पश्चात् गद्दी पर आने वाले नवीन राजा कुमारपाल के पास्तविक खरूपसे अज्ञान रहने वाले इन राज्योंने गुजरातकी पताकाको उखाड़ फेंक देनेका प्रयत्न किया और इस प्रयनको कुमार पालने अपने पराक्रमसे निष्फल कर दिया । परतु उसके भाग्यमें तो और भी अधिक सफल्ता लिखी हुई थी। गुजरातकी दक्षिणकी सीमा पर कोंकणका राय पा। उसकी राजधानी बम्बईके पास ठाणापत्तन थी और वहाँ शिलाहार वशी राजा राज करते थे । इस कोंकण राज्यके दूसरी तरफकी दक्षिण सीमा पर कर्णाटक्के कदम्ब वशियोंका राज्य था जिनकी राजधानी गोपाक पहन (यतमान पोर्तुगीज बदर, गोवा) थी। सिद्धराजकी माता मयणल्ला देवी इस राजवशकी कन्या थी अत कर्णाटक और गुजरातके बीच गादा सम्बध था। इन दो सम्बधी राज्योंके वीचमें आने वाला कोकणका राज्य गुजरातके साथ युद्ध नहीं कर सकता या । अत सिद्धराजके समयमें तो उसका गुजरातके साथ मैत्रीमात्र ही रहा था। पर सिडराजा मृयुके पश्चात् जब कुमारपाल सिंहासनारूढ़ हुआ तब यह मैत्रभिाव विी छन्न हो गया और मारवाड़ और मालवाके राजाओंको कुमारपाटके सामने सिर ऊँचा करते देख कर कोंकणके गर्विष्ठ राजा मल्लिकार्जुनको मी गुजरात पर आक्रमण करनेकी अभिलाषा जागृन हुई । कुमारपालने उसके इस मनोरथको निष्फल बनानेके लिए मनिपज उदयनके पुत्र दण्डनायक (सेनापति) वड भयो सेनापति बना का एक फौज कोरणकी ओर रवाना की। मारवाड़ और मालवा आदि प्रदेशोंकी रक्षाके लिए गुजरातकी बहुत सेना रखी हुई थी अत आबडके पास उचित सैन्य बल न पा और इसीलिए प्रथम चदाईमें गुजरातकी सेनाको हार खा कर पीछे लौटनेके लिए बाप्य होना पडा। परन्तु राजर्षि कुमारपाल - जव पीछेसे मारवाड़ आदिकी तरफसे बडी संख्या में सेना आ पहुँची तब फिर से उसी दंडनायकके आधिपत्यमें गुजरातकी एक प्रवल सेना कोंकणचक्रवर्तीका दर्प चूर्ण करनेके लिए दूने उत्साहसे रवाना हुई। रणभूमिमें दोनोंके बीच धमासान युद्ध हुआ और अन्तमें गुजरातियोंकी जय होनेके कारण सेनानायक आंबडके गलेमें विजयदेवीने घरमाला डाल दी। राजपितामह विरुदधारक मल्लिकार्जुनका गर्वोन्नत मस्तक, गुजरातके एक दयाधर्मी वणिक् सुभटने अपनी तीक्ष्ण तलवार से कमलपुष्पकी भांति काट लिया और उसे स्वर्ण पत्रमें लपेट कर श्रीफलकी भांति अपने खानीको अर्पित किया । कुमारपालने उसके पराक्रमके प्रभावका सत्कार करनेके लिए उस निहत राजाका प्रिय विरुद' आंबड भट्टको अर्पित कर उसे 'राजपितामह' बनाया । इस प्रकार कोंकणराजका उच्छेद होने पर कुमारपालकी राज्यसत्ता दक्षिण प्रांतमें दूर दूर तक फैल गई थी और कदाचित् सह्याद्रिके सुदूर शिखर तक गुजरातका ताम्रचूड विजयध्वज फहराने लगा था। गुजरातके साम्राज्यकी सीमा को बताने वाली इतनी बड़ी विशाल रेखा भारतवर्षके मानचित्रमें केवल कुमारपालके पराक्रमने ही अहित की थी। उसके समकालीन भारतीय राजाओंमें कुमारपाल सबसे बड़े राज्यका स्वामी था । हेमचन्द्राचार्य उसके राज्यकी चतुस्सीमाओंका इस प्रकार वर्णन करते हैं- स कौवेरीमातुरुप्कमैन्द्रीमान्निदशापगाम् । याम्यामाविन्ध्यमावाधि पश्चिमां साधयिष्यति ॥ अर्थात् -कुमारपालकी राजाज्ञा उत्तरमें तुरुष्क लोगोंके प्रान्त तक, पूर्वमें गङ्गा नदी के किनारे तक, दक्षिणमें विन्ध्याचल तक और पश्चिममें समुद्र तक मानी जाती थी। प्रबन्धकारोंके अनुसार हेमाचार्य द्वारा बताई गई उस चतु:- सीमामें कोंकण, कर्णाटक, लाट, गूर्जर, सौराष्ट्र, कच्छ, सिन्धु, उच्चा, भग्गेरी, मारवाड़, मालवा, मेवाड़, कीर, जाल सपादलक्ष, दिल्ली, जालन्धर और राष्ट्र अर्थात् महाराष्ट्र इत्यादि अठारह देशोंका समावेश होता था। एक दूसरी जगह भी हेमचन्द्रसूरि कुमारपालने जिन देशोंको जीता था उसका निर्देश करते हैं । जैसे कि- जिष्णुश्चेदिदशार्णमालवमहाराष्ट्रापरान्तान् कुरुन् । सिन्धूनन्यतमांच दुर्गविपयान दो/र्यशक्त्या हरिः। चौलुक्यः परमाईतः विनयवान् श्रीमूलराजान्वयी ॥ इत्यादि कुमारपाल अपने राज्यका कार्यभार संभालनेमें कई तरहसे सफल हुआ । उसके लगभग तीस वर्षके राज्यकालमें प्रजाने अद्वितीय शान्ति और उन्नति प्राप्त की थी। देश समृद्धिके शिखर पर पहुंच चुका था। किसी भी प्रकारका खचक्र सम्बन्धी या परचक्र सम्बन्धी उपद्रव नहीं हुआ। लक्ष्मी देवी के समान ही प्रकृति देवी मी उसके राज्य पर प्रसन थी और उसके समयमें देशमें एक मी दुष्काल नहीं पड़ा । उसकी ऐसी भाग्यसफलता प्रत्यक्ष देखने वाले आचार्य सोमप्रम इस बात पर विशेष जोर दे कर लिखते हैं- सचमं परचमं वा नानथं कुरुते फचित् । दुर्भिक्षस्य न नामापि श्रूयते वसुधातले ॥ गुणवर्णना आचार्य हेमचन्द्र उसके सी गुणों के समुघपका परिचय पद्भुत ही पारेगित और सपा पार्प शब्दोंमें अपनी अन्तिम रचनामें इस प्रकार देते हैं- फुमारपालो भूपालथौलुक्यकुलचन्द्रमाः। भविष्यति महायातुः प्रचण्डाखण्डशासनः। स महात्मा धर्मदानयुरिः मजां निजाम् । ऋदि नेप्यति परमां पितेय परिपालयन् ।।
राजर्षिकुमारपाल प्राजुरप्पतिचतुरः शान्तोऽप्याज्ञादियस्पतिः। क्षमावानप्यधृप्यश्च स चिरं क्ष्मामविष्यति ।। स आत्मसदृश लोकं धर्मनिष्टं करिष्यति । विद्यापूर्णमुपाध्याय इवान्तेवासिनं हित.॥ शरण्यः शरणेच्छूनां परनारीसहोदरः । प्राणेभ्योऽपि धनेभ्योऽपि स धर्म पहु मस्यते ।। परानमेण धर्मेण दानेन दययाज्ञया । अन्पश्च पुरपगुणः सोऽद्वितीयो भविष्यति ।। यहाँ पर हेमच दरि भविम्य पुराणकी वर्णन पद्धति के अनुसार महावीरवे मुखसे कुमारपाटया माची वर्णन इस प्रकारमे करवाते हैं कि-"चालुक्य पशमें चद्रमाके समान सौम्य और महावाहु एव प्रचद्ध रीतिसे अपना अखड शासन चलने याल कुमारपाल राजा होगा। यह धर्मवीर, दानवीर और युद्धवीरके गुणों से महामा कहटायेगा और पिताकी मॉति अपनी मजाका पालन करके उहें परम सम्पत्तिशाली बनायेगा। यह खभावमे सरल होने पर भी अति चतुर होगा। क्षमागन् होने पर मी यह अभृश्य होगा और इस प्रकार चिराल तर पृथ्वीश्य पालन करेगा। जिस प्रकार उपाध्याय अपने शिष्यको पूर्ण विचारान् बनाता है उसी प्रकार कुमारपाल मी अपने समान दूसरे लोगोंको भी धर्मनिष्ठ बनायेगा। शरणार्थियों को शरण देने वाला, परस्त्रियों के लिए भाइमें समान निष्याम एव प्राण और धनसे मी धर्मको ज्यादा मानने वाला होगा । इस प्रकार पराक्रम, धर्म, दान, दया, आशा और इसी प्रकार दूसरे पौरुप गुणोंमें अद्वितीय होगा। हेमचन्दसूरि द्वारा आलेखित गुर्गों के इस रेखाचित्रमें वास्तविकताकी दृष्टि से किंचित् मी म्यग्य नहीं है, यह बात कुमारपालके जीवनके विषपमें जिन मुहय मुख्य बातोंका मैंने यहाँ वर्णन किया है उनसे निस्सदेह सिद्ध होती है। गूर्जरेश्वरोंके राजपुरोहित नागरश्रेष्ठ महायवि सोमेश्वर कीर्तिकौमुदी नामक अपने काष्य, बुमारपारकी कीर्ति कयारा वर्णन करते समय हेमच हवे उपरोक्त ५-६ श्लो”के भावका निचोड़ देता है और वह हेमाचार्यके मावसे भी ज्यादा सत्तशाली है। सोमेश्वर कहता है कि- पृथुप्रभृतिभिः पूर्गच्छद्भिः पार्थिवैर्दिवम् । स्वकीयगुणरनानां यन न्यास इवार्पित.॥ न केवलं महीपाला सायकैः समराङ्गणे । गुणैरेक्टणैर्येन निर्जिता. पूर्वजा अपि ॥ पर्यास् - "पुराण कालमें पृथु आदि जितने महागुणान् राजा हो गये हैं उन्होंने अपने गुणरूपी रत्नों की धरोहर स्वर्गमें जाते समय मानों कुमारपालको सौंप दी हो, ऐसा प्रतीत होता है। [यदि ऐसा न होता तो इस कलिकालोपन राजामें ऐसे साविक गुणोंका समुच्चय कहाँसे होता.] कुमारपाल्ने अपने पाणोंसे समरागणमें राजाओंको ही नहीं जीता था अपितु लोकप्रिय गुणों से अपने पूर्वजोंको भी जीत लिया था।" सोमेसरका यह क्थन कुमारमालको जीवनसिद्धिके भावको सपूर्ण रूपसे व्यक्त करने वाला जा रेखाचित्र है। गुजरात की पुरातन सस्कृतिके सर्वतग्रहालयमें यह चित्र केन्द्रस्थानकी शोभा प्राप्त करे।
I. शुद्धि-वृद्धिपन्नकम् C पत्र पति मुद्रितपाठः १ कर्णदेवे २२ रायामञ्च २४ ९ ससामन्तेन २९१२ चलचंडह *पाठभेदः शुद्धपाठो वा भीमदेवे राया अमञ्च समानं तेन A. बलवंडह A " . " १३ नहु " कुटु तइ A " नायउरुविह A चालकपद A. चालु एफ A " 1 " " १४ जु पई १५ नागपुरह चालुकवह १६ बालए २० कुमरह २६ जिप्पा " मंडलीय २७ होहु ३० जि ३१ चाहडिई कुमर A " " " शर " ७ मोके जिप्पहिं A मंडलिउ A होउ हु A 'जA पाहुडिइहिं A. " " " " " २ फुर्दू " विग्गहिं ४ भूयवह बिग्गह A " भुयवइ । " पत्र पनि मुदितपाठः पाटमैदः शुद्धपाठो वा ३५ १६ मरुदेवि मरुदेवा B १८ प्रथमो प्रथमो B प्रचुरेक्षु प्रयरेक्षु B " प्रणामागतेन्द्रस्था' प्रणामागतसुरपतिस्या B १९ त्वात् प्रथमभगवान् त्वात् प्रथमो B २० 'मामाभिरामे ग्रामाभिगमे B २२ श्रीशीलसूरयः श्रीशीलगुणसूरयः B २३ झोलिक होलिकायां B २४ समीपस्थत समीपस्था तB ३६ ६ फोऽपि कापि B सशर B सेन प्रोक्त B ९ चत्वारिंशतानि चत्वारि शतानि B ११ कुञ्जस्थिति पुजराज्यस्थिति° B १७ श्रीशील[गुण] थीशीलगुण B कृता चके B १८ प्रसादः। ""प्रसादः कृतः। B १९ लरत' लॅकृतं B " २१-२३ 'गूर्जराणामिदं' इत्यारभ्य 'प्रसिद्धिरभूत्' इत्येतदन्तः पाठः B पुस्तके नास्ति । २४ भूयराजराज्यम् । भूयगडदेवराज्यम् । B २५ चापोत्कटफुले चापोत्याटराजकुले B २६ संवत्सर (पाणि) पर्याणि B " दोहितसन्ताने दाहिनसन्ताने B २७ थ...त्य(भूयड) राजस्य थीभूयडराजस्य B २८ 'तत्पुपचन्द्रादित्य' इति पाठ: B बादरों न वर्तते । ३० °चरिय धरियं B ३४ एते शो एवशोB ३७ ७ तस्याकाण्ड तस्या अकाण्ड B "नक्षपमूले जात ८ सयज्ये स पुमारी राज्ये । १० प्रहीतुं (ते) प्रदीत B ११ मिपेकः 'मिपेको मूलराजम्य। १५ "एकादशयारांनासितमूलराजमन्यः। माने 'सेन एकादशरत्यवासितो मूलराज ससैन्यः। इदि Baral १७ माश " " " " " " जंतु A ५ सरिस्यूं..नियंत सरिसऊं ययर फाई सुहहि निश्चितु ॥A २ स्वयं कृतार्थः इत्येतस्य पूर्व इदमधिकं पयम्- ज्योतिधिदानन्दमयस्वरूप, निरूप्यते यन्मुनिभिः समाधी। हेतुमदानन्दपदस्य सेतु- भवाम्बुधेस्तजयति प्रकामम् ॥ १॥ B ४-९ दितीय-तृतीय-चतुर्थ श्लोकस्थाने परस्यमिदम्- ब्राह्मी परब्रह्ममयस्वरूपा, संसेवनीया सुमनासमूहः। स्यताततुल्या शियतातिरस्तु, परं चतूरूपधरा स्वयं या ॥ येपां प्रसादेन समीहितार्याः, सिमन्ति सर्ये वियुधाधिपानाम् । धीमहरून फल्पतरूपमानान, यन्दे सदानन्दनसायधानान् ॥ B ११ 'पदेशाबियेफ 'पदेशप्रयेकापियफB १४ वा प्रति तय रामपति B " " " नक्षत्रे मूलजात B " " " . " " " " शनि । • भAB मन न पारि अमितानुसाम्यने ट।
न त्या B " . " " " " 1 " मूत। " " " " " " स " " दृग्माप्रेण " , " कुमारपास्यवोधमयन्य पक्कि मुदितपाठ पाठमैदः शुद्धपाठो का पत्र पनि मुदितपाठ पाटमेद युद्धपाटो वा ९ प्रभमानाच लममाना B ४० २. छित्या ११ वी जय 'यतीमाता च राजानम्। । सरलैर्दि शन दिन ततो जय B २५ अस्माक अस्माकमपि B कर्ण स्वि कर्ण ।सच स्व' B 1 क्मपिच्या कमपि जन च्या १२ तस्मिन्मन्दारे तस्यां मन्दादर । जय तसि केशिनृपस्नु तसि B ३. व्याहरता, B व्याहृतम्, १३ निरादरपरो निरादरतापरो B ३३ कुछ निप] मुद्धे नृपती B वचनादय रचनात् तदव B १५ प्राचान् प्राणानपि B " निर्माण, द्वात्रि निर्माय, दैयशक्तया धू श्रीउद पाठचिन्ता श्रीहेमचन्द्राचार्या द्वात्रि B कारितरती श्रीउद B ३४ रेरित्या मात° रेखयति स्म । प्रान B २७ हतिषु हपु B ४१ १२ हेमं ततो राजा प्रवर्तयत् ॥' त्यस्य स्थाने १८ न्यायात् तदामहादेव धात्वा भाषामहादेव । "हेमचन्द्राख्य स व्यधापयत् ।।' Pb इति पाठ । हम्मायेणापि B १३ अथान्यस्मि अधान्यदान्यस्मि B १९ तामसम्भावयन्, ता न सम्भावयति। १४ श्रीसिद्धराजो है श्रीजयसिंहदेवो ६ फ १६ °सर्वस्व , सदैव सर्वस्वो बभूव । सदैव B अन्यदा क°B २२ चिकीपखे,स चिकीर्पतो राक्ष सB १८ भापमाण', किय भापते स्सा किय. B २४ निमृश्य विमृशता B " तस्मिंस्तथाहते, स नया तथाहते स सतिस B ३० पोशाधिपस्तदा कोपाध्यक्षस्सदाB २१ पशुपतिर्भया' पशुपतिभगवान् भवा' B ३३ अथ चरा अथAB " "रणहिलप B 'रणहिल्लाख्यप B २२. तरोच्छायाया पुतरोमूले नच्छायान्त पु २३ निक्षिपन्ती, निक्षेपयामास । B १५ पुन सजन सजन पुन B ३० युधिष्ठिरोवाच युधिष्ठिर उवाच B १८ भीष्म धीमे B ર १ दैपायनोवाच द्वैपायन उवाच B १९ शरय झारख्या घायिB २३ सप्तविंशतिनमश्लोकानन्तरमिमधिक पययुग्मम्- धीसोमेश्वर B जयति यदुवशरेतु २९ 'सा' इत्यस्योपरि 'कार्पटिक्मार्य इति । शियहेतु सकपा(सकलकर्मीवुलकेतु(तु.)। आदर्श टिप्पणी। विषयदु(दुरपननेमि ४२,४३ १९३५,१-५ एतत्पकिगता पौडशमी कण्डिका सममाऽपि झालनेमिधरार्चितो नेमि ॥१॥ Pa B प्रत्योति। [न] यान्ति नामब्रहणेन येपो ४३ ६ पाल्दायो पालादयो B केषा न[राणा] दुरितानि सानि । प्रीमल प्रेमल- B तप मभावाप्रथयन्तु से नो २३ 'क्षयातें' इत्यस्योपरि भाइदिने' इति B पुस्तके टिप्पणी भद्राणि भद्रेश्वरसूरिपादा' 2n Pa B धौतपोती B २७ सोधयिष्यति शोधयिष्यति । २७ मा ३१ नाशितोपनाशिनो नाशितो नाशितो B २८ श्रीमान् राज्य धीजयसिंहदेवास नाशितो इत्यस्योपरि निष्काशित इति B माद? श्रीमान् राज्य'B २९ परफश्चाथ पर्वरको यक्षः B प्रागरस्माद प्रगेऽस्मात् B ३१ ऽस्ति । ततो ऽस्ति निधिरततोB अगी पयौ B ३२ लिगकारमिति लिकान्तरमिति B ३ मन्धिस्तत् भुत्वा मन्धि तन्तुपा B १५ सर्वदर्शने सर्पदर्शनिषु B ४ सहाप्रैशी १६ वर्जिता जिंतर B ६ रुपनाण कष्यनाण'B " 0 " " " " U " " २ चापि १६ सोमेश्वर " " ८ " " २६ घौतापोती. " " नंष्ट्वा B " तेB " " " " टिप्पणी " " M " सह प्रैपी ४० A " --- तानि दृष्ट्या " " पृच्छत B इत:B सुन्दरि! B सुप्त्वा च B नृपात्मज! B " " लक्षणयुजः B सः " " " . सा पृपः। " " " जहा B राश्या B त्यत्तनु B २१ त्वत्तनु " " " " पृष्टवान् । " शुद्धि-वृद्धिपत्रकम् पत्र पति मुद्रितपास पाठमेदः शुद्धपाठो पा पत्र पशि मुद्रितपाठः पाठमेदः शुद्धपाठो वा ६ जिलोक्य याववेकवि-विलोकयति । स ताक्दे ४७ १७ सार्वभूमो सार्वभौमो B शतिसङ्ग्यानि दृष्ट्वा कविंशति सहयानि २० निर्भरवेपं निर्जरवेपं B B २६ स्लान किं दानं स्नानं किं ज्ञानं कि १० नाशे आये B १४ वाच्छ (स) ल्यात् चात्सल्यात् B दानं B १७ सुंदर। , ३१ पृच्छ्यत त: २५ सुप्त्या १ हेतुरथो हेतुमथो B २६ नृपात्मजः ३१ पाटला पेटला B लक्षणवतः ३४ चिन्हानि चिहानि B ३५ तां च पाणी तां तद्वाणी B २ पृष्टे मृ (नि) यते नियते B ६ जंघे ४५ ७ सार्वभूमस्ततो सार्वभौमस्ततो १७ राजा मन्त्री मन्त्रीन् B ९ प्राज्याज्यक्रयाय प्राज्यनेन्दारक्रि- ४९ ६ वर्करी वकरी B याय B ११ सर्व सर्वाः १० पृच्छन् " १३,१४ पूरुपम् ॥ ८१॥ पूरुपम् ॥ ८१॥ " "कर्णावत्यां' इत्यस्योपरि 'आशापहा" इति B क्षीर युग्मम् ॥ क्षीर'B प्रती टिप्पणी। १५ विलक्षोऽप्यसो क्लिसोऽथ स B ११ नमस्कुर्वन्, कया 'नमस्कुर्वनेकया B २१ पंचासठी पंचासडी Pa १२ सार्मिकत्याद् 'साधर्मिक ! त्वां धन्दे' हीयाई हियाहं B ववन्दे । पृष्ट इति भणित्वा पृष्ट B २२ ढहसी दढती Pa इटकचित्तं B जे पत्तिजाइ ताई जे पिससई तियाहं B ४६ १ धिपत्वं धिपत्यं B " ३-४ "रम्भा' यावत् मेरुः ॥१॥' पर्यन्तपाठस्थाने- २३ पाहित्थी पाहि थी B वंकडी किम पतिजि चंकुडी किमु पत्तिजाइ रम्भा निदशेपु शानदीपु हर पुरुपेषु तास रामः काव्येपु मायः २४ नीयसिरि घर उपाधि नियसिरि घशाह B कविकालिदासः घड उपडावि घडउचडावि Pa ॥१॥B १९ व्ययो दिह जे पास दिई ज पातु B व्यये B २० स्वसन्देही २८ दुर्ग भदो दुर्ग महो Pe ससन्देहा B दुर्गभट्टो Pb २१-२२ न॥१६॥ ध्यान न॥ १६॥ यदुक्तम् दुर्ग भद्रो यादीश्वरों दुर्गमहोऽयादीत- श्वान B तोB २४ भ्याडिम्भानि त्वमप्यघार डिम्मानीति त्वम- ३० 'स्तपति 'स्तप्यति B भ्यधा: B ३३ फुल्याफल्पाः पुल्यातुल्या B २५ विमीयते विफियते B ३५ नत्या, मत्या तमगत्या २७ श्रुत्येन नमधकार तीर्यम्। B ३० गतःको स्थित्या फोB १ स्तदीक्ष्य स्ततीक्ष्य B ३४ निपिद्धः कुमार, निषिश्व कुमर'B ३ कासी निर्भर फाशी निर्जर B ७ दिलोकयन् व्यलोरुयत्। ६ विभावयत् प्यमापयत् B ॥ ८,१४ फुडंगेश्यर कुण्डगेभ्यर' विमापयत् (२) १२ 'दर्शन' "दर्शनिB मधे। २. स्फुटित साटितं B ११ कुमारचिन्त' कुमारोऽचिन्त°B " " " " " " तासु B " " " " " " " थुत्येम B " " " " भयेत् .
" " " " पाठ " " " " " " " " " " " " शून्य B " २८ 11 " । पुमारपारमबोधायाध पति मुदितगठ पाठमेर शुदपाले का पति मुद्रिवाट पाठमेशुद्धपाठो वा १९ 'येरप्येतद् भुपनपल्यं निर्जितं तीरपैय । ५३ गले गलं B २० रोऽप्येतसिन् गुरमयदे युद" इलेवपाटस्थान शारमृर्ग य मृग B निर्जित्यंतदुपनयलय ये विभुण्यं प्रपना । 클 दारुण ससारेऽस्मिन् सरसरिसाद एतादृश B 'दारुणा B वर्णाप्तमन वर्णाताSAB यित निवेदयन् २० हरे वितं तं न्यवेदयत् B ६ पारितोपये पारितोपिरे २२ यदस्माकं यचस्माकं B २३ स्थानान्येप स्थानाचेप B सुदयनाजा दुदयनम्यागज B २४ सोधनि सानि B 'देवो महा देवनामामा' Pa २१ ३३ °सेग्यपादा 'सागरा' 'गरा'Pa "सेव्यमानपादा' B २२ १ सीदं चिन्तयन् विस्मृता धीहेम- सीदमचिन्तयत् । श्रीहेमसूयोऽप्या ४ कामाक्षी कामाक्षा B जग्मु । उदयनेनो ६ दयीयसि स्तर रन IPa यीयसी B २३ स्युर्यदिरे स्युर्यदीमा B पदाचिद् गुरुभि पदाचित् तेनोचे च ८ देयक पापि दैनिक चापि Pb युप्मान मियर (1) १० पोपी भवति मोध उत्पद्यते B सस्मार। ततो १४ राज्य गुरुमि Pa राज्यघB १५ [शून्यं] गुरुभिरचे गुरुभिमन्त्री ऊचे B साटे लोक सङ्कटे पतितो B तनमवताम् । तदा तत्रमवद्भिस्तदा । २९ १६ 'स जाति" यावत् 'अस्सटीय' इति पाठस्थाने चिरडिका 'चिट्ठडिवा B सजातिमरणो नागा सप्तपणालछूतोऽस्मदीय' नृप इतिB पाठ ३२ प्रत्युपचिकि प्रत्युपचिरी' १७ सोऽयं तदिई B ५४,५५ १३६,१२८ चतुनिशत्तमीममस्वपिन्काम्याने Pb २८ पुरमध्ये- पुरमध्ये वनाम। B प्रतावीरशो लघुतम पाठ उपलभ्यते- ३० "माहूती माहती B ततो राजा दिग्विजय घार विन्ध्याचल थावद् ३२ मात "माहृत B दक्षिणदिर्श पधिमा मुराष्ट्रा-ग्रामणराहक पश्चनदेशान् , ३५ मावोंत्तरीया "माचाम्योत्तरीया B उत्तरस्या पास्मीरादिदेशानसाधयत्, माच्या पुरुसूरसेन माचायाँत्तरीया Pb कुशावर्त पाञ्चाल विदेह-दशाणे-मगधादीनसाधयन् । ५२ ८ पादातिरथ ५४ पादातरथ- "रामा-वर्णाट तिरंगा राष्ट्रा तिलंगा B फोट्यामिको कोट्यादिको B देशाना विन्ध्या *देशनाविन्ध्या ९ च्छटफुकुमिमंदै 'च्छटकवुमिमB माप्त धी प्राप्तधी B १२ स्थित । सित: B ४५ विधिच्छु (सु) विदध्यामिदा B २० रेनात्मन रेरे अनाम B निद्रा २१ तद्धचं "नुपात २३ पूतकारेषु धूतशरेच B २८ स्पृशत स्पृश्येत B "चासकूट "धाशयूट' B ३० सोटाको स सोलाक. B 'कटकैरो कटके रथो B ३१ द्रमाणा २७ 'यराइना "चारानाB ५२,५३३०-३४,१६ निशतमी ऋषिदका समग्रा Pb प्रती न रिद्विषा विद्रुपा विदिया च विदुषा वर्वते अप्रे पञ्चतिशतमीद निस्वाया' पूर्व चोपलभ्यते। २९ च पिञ्चत् सूर्यो घ कुर्वन् शौर्यों B १ समादिष्ट, अटवी समादिष्ट'-तं मृग सिश्चन Pa मानय। अटची8 ३४ तीर्यका तरधिका B गीतादिष्टि' गीताऽटि B शाखशालिन शखशालिन B " " नृप। B " " " " " રિ " " ४ " " प तय B नुयात B पा " " द्रम्माणा'B " २८ " " सिञ्चद " प्राह-Pa " चिन्तां चकार " " " " जन्मो ( " d " " " युप्मदाय B प्रहरन् B " कृत्वा स्थिताः " प्रोक्तम्-शुद्रा . " " " २७ " " "" शुद्धि-वृद्धिपत्रकम् 'पन पति मुद्रितपाठः पाठमेदः शुद्धपाठो वा पर पति मुद्रितपाठः पाठमेदः शुद्धपाठो वा ९ विदेहा 'विदेह B विरोधादित्यभ्यधात्- विरोधादामिगः सुहितं सकल' सुहित हितंसकल B १५ धर्माशिषां धर्माशिपं B २४ गतेऽतिभुआना गते तु भुजाना B चिन्तयाञ्चकार B ५९ ४-५ गाथेयं Pa पुस्तके नास्ति રપ निनिन्दः निनिन्द B नादीयतेति नादीयते इति B मुनिदेशनां मुनिकृतां देशनां B १५.१७ १०७-१०८ तमौ श्लोकी Pa आदर्श न विद्यते। ३० "मसृणोत् °मशृणोत् B २० सटिता शटिता B सप्ताशीतितमः श्लोकः पाठपशिगत भूपः। इत्यस्य जन्मो (न्म) पश्चात् Pa. प्रतौ वर्तते ५९,६०, २३-३४, १.३६, १-१८ एतदमार्गतः समप्रोऽपि सवान्तिकम् तवान्तिके Pa ६१ ग्रन्थसन्दर्भः P. प्रतो नोपलभ्यते । चतुरङ्गनृपवत् चतुरङ्गनपर्क B ५९ २० आचेलक उद्दे आचेलकुद्दे B युप्मादाशय ३१ कुर्वाणां कुर्वाणा B प्राहरन् ५ ते सर्वे तूष्णीं द्विजाः तूणि २४ सैन्यमुत्तार्य यथाक्रमं सैन्यमु- त्तार्य Pa स्थिता: B ६ प्रोक्तम्-देव! शुद्रा B २६ "पल्लवता' पल्लविता B उर्वशीगर्भस उर्वशीकुक्षिस B परं विरल: पर: पुरोविरलः पुमान् । प्रमदा प्रमोदा B ३० केसरिकिसोर केशरिकिशोर B २२ मानो नितरां द्विजान मानो विजातीनितर- ३१ त्रिशती त्रिशतीं B द्विजान B ३४ मनुभारान् मणभारान् B पण मूडकांस्तु २३ पण्मूटकांस्तु B 'अथ श्रीसोमेश्वरस्य' इत्यत आरभ्य पदशीति- कोटीः चतुर्दशः कोटीश्चतुर्दश B तमपत्रस्य सप्तमपतिपर्यन्तो अन्यसन्दर्भः Pb पुस्तके न वर्ववे। २ प्रीतेन प्रीणितेन B ३० परिजन परजन B ३ °माश्च पाप्य तेन माश्च तेन B દર २ भ्यर्थयन् 'भ्यर्थयन् (त) याचकेभ्यः ३ नृपतेऽत्र नृपतेरत्र B सय B द्विजा द्विजायो B क्षितिभृतां क्षितिरुहां B भूपीठ रत्येव रत्यैव B चिरतरातु चिरन्तनातु B पालपुनः, अहं १२ श्रीसोमेश्वरलिने, श्रीसूरिः सोमेश्वर- त्वष्टादेश अहं त्वष्टादश B लिङ्गम् , तदा एते B २१ तुरुक चित्तस्य श्री चित्तस्य भूपस्य थी 3 २३ सममा पतिः Pa आदर्श नास्ति गमेनालंकृततनवो गमनेनालततनयो सूरिमाता सूरिभिर्माता B नृप गुरवो नृप B "देवी प्रमजिता "देवी नानी प्रकाश- प्रकाशितवन्त:--B प्रदाजिता B कैलास फैलाश B २६ तद्विमानभने तद्धिमाने भन्ने B इत्यादिश्य शिव इत्यादिशन् । ततः श्रीसूरय थीहेमसूरय° B शिव B २० विचिन्तयन्तः श्रीमदु विचिन्तयन्तु । इत्यु- आदान- आह्वान (ह)न-B दयनस्य निवेदितम्। मन्त्राभ्यास मन्त्रन्यास B ततः श्रीमदु B 'मभ्यर्य "मभ्यर्चितयन्तःB चयं घरं B २५ मूर्तिनयो 'मृतित्रयो B ६ त्रिणमा नेत्रिणामा B ब्रह्मा- " " " " " " " भट्टेभ्यः । " " " " " भूपीठे B " " पालस्य पुत्र, " " तुरुप्का B " " " " " " " " " " " प्रस-B गले " ५ " पाठ " " " " " " " " सूरय । " " " " " " शून्य B " " सङ्कटे लोक " बुमारपालप्रबोधप्रयत्य पति मुदिनपाठः पाठमैदमुदपाठये दा पर पति मुद्रितपाल पाठमेद शुरूष टो का ५० १९ 'यरप्येतद् भुवनवल्यं निर्जित लील्यैव । ५३ १ गल B २० तेऽप्येतस्मिन् गुरुभवहद धुदद" इत्येतत्पारस्थान रहल मृग B निर्जित्यंतद्धवनवल्यं ये विभुत्व प्रपन्ना । °दारण दारूणा B ससारेऽलिन् सरसविलसमुहद एतादृश B वर्णाप्तअन वर्णाताऽन.B 'वित निवेदयन् २० हृदे वित त न्यवेदयत् B ६ पारितोपवे पारितोपिरे B २२ यदलाक यद्यस्माक B २३ स्थानान्येप दुदयनाङ्गज स्थानाधेर B "दुदयनस्थागज B २४ सोधनि सौधे निB "देवो महा देवनामा महा Pa 'सागर 'ग' Pal ३३ 'सेव्यपादा से यमानपादा B २२ विस्मृता धीहेम- १ सीदं चिन्तयन् थीहेमसूरयोऽप्या "सीदमचिन्तयत् B ४ कामाक्षी जग्मुः । उद्यनेनो कामाक्षा B ६ वीयसि त्सर पृत' Pa दवीयसी B स्युर्यदिरे स्पुर्यदीमा B २३ कदाचिद् गुरुमि पदाचित् तेनोचे च ८ देवक चापि दैविक चापि Pb युप्मान् विपा (') १० फ्रोपी मयति फ्रोध उत्पद्यते । ससार । ततो गुरुमि Pa राज्यच B १५ [शून्यं] गुरुभिरूचे गुरुभिमन्त्री ऊचे B २८ सङ्कटे पतितर्लो B तत्रभवताम् । तदा तत्रभवद्भिस्तदा B चिटडिका १६ 'स जाति" यावत् 'असदीय" इति पाठस्थाने "चिडिका B सजातिस्मरणो नागा सप्तपणालङ्कृतोऽस्मदीय' नृप ३२ इति B पाठ प्रत्युपचिकि प्रत्युपचिरी' १७ सोऽयं तदिदं B ५४,५५ १३६,१-२८ चर्दिशत्तमीसमस्तकण्डिकास्थाने Pb १८ पुरमध्ये- पुरमध्ये पनाम । B प्रताचीदृशो लघुनम पाठ उपलभ्यते- ३० "माहतो माहती B ततो राजा दिग्विजय चकार । विन्ध्याचल यावद् ३२ माइत °माहत B दक्षिणदिश पश्चिमा मुराष्ट्रा-ब्राह्मणवाहक पञ्चमददेशान, २४ मावर्योत्तरीया' °माचाम्योत्तरीया B उत्तरस्या कालीरादिदेशानसाघयत्, प्राच्या पुरु-सूरसेन मावायोत्तरीया PD कुशायर्त पाञ्चाल विदेह-दशार्ण मगधादीनसाधयत् । ८ पादातिरथ पादानरध- ५४ "राष्ट्रा-वर्णाट तिलंगा राष्ट्रा तिलंगा B कोट्यामित्रो कोट्यादिवों B 'देशाना विन्ध्या देशानाविन्ध्या ९ पछटकुकुमिर्मदै "च्छटककुमिमदै B ४ मात' धी प्राप्तधीB १२ स्थित। सित .B ४५ विधिच्छु (सु) विध्यानिद्रा' B २० रेनात्म रे रे अनात्म B निद्रा २१ तदच २३ घूतकारेषु धूतकारेच B २८ स्पृशेत स्पृश्येत B 4 मासफूट यांशद B ३. सोलाको स सोलाकB क्दकरयों पटके रथो B ३१ द्रमाणा २७ ज्यराना वाराहना B ५२,५३३०-३४,१६शितमी कण्डिका समप्रा Pb प्रती न विद्विषा विदुषों विद्विा च विदुषाB घर्तते अप्रे पश्चत्रिंशत्तमीकण्डिकाया पूर्व चोपलभ्यते । च सिञ्चत् सूर्यो च फुर्वन् शीयों B १ समादिष्ट, अटवी समादिष्ट-त मृग सिञ्चत् खिश्चन् Pa मानय। अटवीB ३४ 'तीर्थका तीथिका B गीतादिकृष्टि 'गीताऽऽटि B शालशालिन शलशालिन B " नृप! B " " २ " " " " . " ६ "नुपात तद्वच B " "नुयात B " " " " " द्रम्माणाB " , " ७ ५ " " " " " " " " " युप्मदाय B महरन् B " ते सर्वे तूष्णी " ८ " पुरोविरलः पुमान B ६१ २१ " " " शुद्धि-वृद्धिपत्रफम् पर पति मुदितपाठः पाठमेदः शुद्धपाठो वा पर पति मुद्रितपाठः पाठभेदः शुद्धपाठोवा ९ विदेहा' "विदेह B विरोधादित्यभ्यधात्- विरोधादामिगः ११ सुहितं सफल सुहितं हितं सकल B माह-Pa धर्माशिपां धर्माशिपं B २४ गतेऽतिभुलाना चिन्तां चकार गते तु भुजाना B चिन्तयाञ्चकार B ५९ ४-५ गाथेयं Pa पुस्तके नास्ति निनिन्दः निनिन्द B १३ नादीयतेति नादीयते इति B मुनिदेशनां मुनिकृतां देशनां B १५-१७ १०७-१०८ तमौ श्लोको Pa आदर्श न विद्यते। ३० मसृणोत् "मशृणोत् । २० सटिता शटिता B सप्ताशीतितमः श्लोकः पाटपक्तिगत भूपः। इत्यस्य जन्मो जन्मो (न्म) पथात् Pa प्रती वर्तते ५९,६०, २३-३४, १-३४, १-२८ एतदन्तर्गतः समग्रोऽपि तधान्तिकम् तवान्तिके Pa ६१ प्रन्यसन्दर्भः Pa प्रतौ नोपलभ्यते । चतुरहनुपवद चतुरडपकं B ५९ २० आचेलक उद्दे आचेलकुद्दे B युप्मादाशय ३१ फुर्याणां कुर्वाणा B प्राहरन् ६० ५ २४ सैन्यमुच्चार्य यथानमं सैन्यमु- द्विजाः तूणि कृत्वा स्थिताः स्थिता: B तार्य Pa ६ प्रोक्तम्-शूद्रा प्रोक्तम्-देय! शुदा B २६ पल्लवता "पल्लविता B २८ उर्वशीगर्भस परं विरल: पर: उर्वशीकुक्षिस B प्रमदा प्रमोदा B केसरिकिसोर केशरिकिशोर B ૨૨ ३१ সিমানী 'मानो नितरां द्विजान 'मानो विजातीनितर- त्रिशती B द्विजान B ३४ मनुभारान् मणभारान् B पण मूडकांस्तु पण्मूटकांस्तु B २३ "अथ श्रीसोमेश्वरस्य' इत्यत आरभ्य पढशीति- कोटीः चतुर्दशा कोटीश्चतुर्दश B तमपनस्य सप्तमपतिपर्यन्तो अन्यसन्दर्भः Pb पुस्तके न वर्तते। २ प्रीतेन मीणितेन B परिजन परजन B °माश्च पाप्य तेन "माश्च तेन B ६२ भ्यर्थयन् भ्यर्थयन(त्) याचकेभ्यः भट्टेभ्यः B ३ नृपतेऽत्र नृपतेरन B सञ्च सव्य B द्विजा द्विजायो B क्षितिभृतां क्षितिरुहां B रत्येव ११ भूपीठ रत्यैव B चिरतरातु १४ पालपुरः, अहं चिरन्तनातु B १२ श्रीसोमेश्वरलिने, त्वष्टादेश श्रीसूरिः सोमेश्वर- अहं त्वष्टादश B लिङ्गम् , तदा एते B २१ तुरुक तुरुष्का B चित्तस्य धी सममा पतिः P आदर्श नाति चित्तस्य भूपस्यश्री B इमेनालंकृततनयो "मनेनालङ्कृततनयो २४ "सूरिमाता 'सूरिभिर्माता B "देवी प्रवजिता नृप देवी नानी गुरवो नृप। १५ प्रकाशं- प्रकाशितवन्तः- B प्रवाजिता B कैलास कैलाश B २६ तद्विमानभन्ने तद्विमाने भन्ने B १६ इत्यादिश्य शिव इत्यादिशन् । ततः श्रीसूरय श्रीहेमसूरय° B शिव B विचिन्तयन्तः श्रीमदु विचिन्तयन्तु । इत्यु- आदान- आह्वान (ह)न-B दयनस्य निवेदितम् । मन्त्राभ्यास मन्त्रस्याल B ततः थीमदु B 'मभ्यर्च्य 'मभ्यर्चितवन्त: B वयं वरं B २५ मूर्तिप्रयो "मूर्तिस्त्रयो B ६ वेत्रिणमा वेभिणामा B नमा- " " " ३ २ " " ५ " . " " भूपीठे B " " " " पालस्य पुत्रः, " " " " C " " " " " " " " ब्रह्म-B " " " सर्या मता " " दुसय B " " " ८ " " " यादयः "या B " " " " " " " " पुमारपालप्रबोधप्रबन्ध पत्र पकि मुद्रिनपाठ पाठमेर शुरूपाठये दा पत्र पनि मुद्रितपाट पाठमेद शुमाठोपा ६२ २६ १५३तमान भोकादाय तमश्चैवपर्यन्त पञ्चदशः ६६ १३ तुस्पमहिंसया, तुल्यं युधिष्टिर! ॥ B लोकानां स्थाने Pb पुनरे पेपल मिद श्येकचतुष्टयं १४ तुल्यं समं B समस्ति- म मैत्रीसदृशं दान नास्ति सृष्णापरो इंसवाहो मयेद् प्रसा धृपयादो महेश्वरः। ध्याधिन B गरुडयादो मवेद् विष्णुरेषा मूर्तिः क्य २६ इति जीपदया हति जीपदयों सयें मवेत् ।। अजहरनो भवेद् मला गलपाणि- पदन्ति B महेश्वरा । शवयऋयरों विष्णुरेका मूर्तिः २८ योगेहि जोगेहिं । फ्ध भवेत् । एका मूर्तिनः। परस्परविर- दुस्सय' खानामेका मूर्तिः पथ मवेत् ।। मरीजाहुर- "मेदाः। भैदाः। B जनना रागाचा क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा नयधा संयमः मरधा जीवसंयमः B था विष्णु शियो जिनो०॥ ६७ २ 'गृहस्थ कान्चिते राशि शान्यितेन राक्षा B "गृहस्था B ६ विरतान विरतानां B 'लोम्यमाने "लोक्यमामा B मुहमा सुद()मा 'चार्येषु निपण्णेनु 'चार्या निषण्णाः1 सारपद सऽचरा B सरस, भू अथ भू.B जस्पन् नुला टपन् राजाटपविष्टः। मथ दि अथ धर्मस्य दिन तष नुला B समय संयम B प्रविश्य, न प्रविश्यति यमाण- उपम्म उण धम्म B न B ३२ नाट्येश्वर नाध्येश्वरोB धीराधारेयगोचरम् धीरधोरेयगौरवम् B १३ ब्रह्मचारीच मनि विभतडी ब्रह्मचारी B काह काहउँ मनि निम्म- अजीयम थरीया ६८ २६ यरिया B तडी, जी म. B २८ करणो पय यजय जयन करणं B पयु अननि जह 'भवति इयम्य पश्चादधि पाठ -खती मुहाण ३३ तिरोभूते भूपती उन्म तिरोभूतो भूपतिः। तत उन्म B मायाविलम्बि मायावलम्वि B १३-३४ यारदिति वाच यावत् निश्चिद् पद- २७ श्रुत्वा च्युत्वा B मुवाच ता •ति ता B मिदिताक्षर मीलितामा B भिमानोऽतीव पादो "भिमान. 'इहपादोB ३१ मुस्तिनी मुक्तिधी B ६४ २ वृत्तो क्षमा वृत्ती श्रीहेमरि- ७० ६ "नियानैः नमान: B १४ न्तरेऽवसरपाठक दहरो च हरो B विद्वान पं पB "प्रभावात् B ७१ ११ निवेमीय *निवेसियं B २३ परब्रह्मवादिनो म परमयादा मB हिअ च राइण । "हि तदितराण | B मपद्यन् प्रपद्य B रोगाभ्यात १७९-१८ तने दे पये B आदर्श न त । ७२ ११ मापात्तमात्रं यत् प० मापातमात्रेण प B २० असन्तोपवता असन्तोपवत: B २४ क्षेपक्था चिक्या B यजे प्यजे(जै). २७ भोजन भोजन (ना) पुत्तिक । २८-३० पङ्कित्रितयगत पाठ B आदर्श ने पदभ्यते । ७३ अथ-चि. अथ मासम् चि B ३२ भूयासि भूयांसो उपञ्चति उप्पति B न्तरे कश्चित् पर स्तरेऽयसरपाठक मण्य २८ माय अय धर्मः अथ राजा धर्म. B लूणो अलोदा लूणो लोढा B " " २० नB " मूल ॥ B " " " " " क्षमाB न्तरे कश्चिद् " 'प्रदायात् " रोगो ध्वान्त B २ " दुप्रज्ञा B " " " " " ५ " " " माय°8 सव्वा उB qB " ७ " ७ " " चल्युलो B ४ अणाइयं B " " " रिप्पणी। " " " ८ . शुफ्ले B " शुद्धि-वृद्धिपत्रम् पन पनि मुद्रितपाठः पाठभेदः शुद्धपाठो वा पत्र पति मुद्रिततपाठ पाठभेदः शुद्धपाठो वा ७३ ३२ गिरिकन्न गिरिकन्नि B अथ राजा अथान्यदा राजा B ३३ सिल्लुइडो खिल्लोडो B धितव्यो चित्तब्चो B १ विरुदाई तहटका विगहाई तह ढक १२ गाहपओंगे या गागपओगे।B यत्थूलो ७८ २३ सहयं °सहगय B २ सूअरवल्ली सुअरवल्लो B ७१ २ देहडिओ देटिओ B , ११ त्रैलोक्यशेप प्रैलोक्याशेप B अणाईयं , १९-२० गई अन्नायफलं हिम- गई हिमविसकरगे य ६ द्विधा- द्विमेदा:-B विसकरगे या मट्टी सव्वमट्टी या रयणी कोऽपि कन्दो कोकनदो B राई भोयण-य भोयणगं चिय, B (फोकनदो?) घोलवडा घोलवडा B 'पदेशिकी। पदेशिकी सम्झा। B च तह अमक्खयाणि चयह अभक्खाणि B "चुतुरिन्द्रि °चतुः पञ्चेन्द्रि B पिप्पलप्लक्ष "पिप्पलोदुम्बरप्ल "पशमजनया पशमजन्यया B क्ष' B २३ गम्भुभव “गम्भुभव B ૨૮ निमित्तात् पनिमित्तत्वात् B ३७८ तमीमाथानन्तरम् 'पायुः सर्वत्र' इति B आदर्श दीनाम् ॥१३॥ दिग्रहार्थम् ॥१॥ २९ [अनन्तं] अनन्तकार्य B पति इंति B १ विप- चिपवाणिज्य- B १६ रित्तिया रित्तया B तिःशुमं यत फलं तिः सुमानवगतिः असंखयं सा पइ य असंख अंसा पर अस शुफ्ले सअसं असं B ९ रुजान्तिके रुगन्तके B ३२ तिलुक ति(ते)लुक' परत्या ५ २१ सामाईयव सामाईवय B तम्हा य सादि तम्हा सया वि° B २८ तइयसिखापयं तयं सिक्खावयं B 'भावोऽइवायस्स भावोववायस्त B ३२ 'पानाच्छदन ११ विहिसम 'चिहियम B "पानाच्छादन B अविहियसन्य यध्यते अवि य हु सव्य B वाध्यते B १० पुष्फफले ૨૨ पुष्फे फले B [वायरा] उस्साईण। १५ पूर्णद्वदः पूर्णश्च हद: B उस्साईणं यायरा | B' दाना, मलेयं B पुदायिसरी पुढवि-तससरीB गो तुरङ्गी B "कायोगहण' काओ गहण B २७ यशारम्भ प्रत्युपट , २३ मोक्षसौख्यं छ मोक्षः शस्य क. B यदराणां यादराणां B २७ फरणम्, तत् °फरणं प्रासादे, मितामिः 'मिलितामि: B रामः। ३० सयाहा सद्वाह B इत्यादिफाल: इत्यादिकः फाला B , ३१-३२ जिनयिम्ब" इस्पत जिनयिम्याऽऽगम-साधुः ८२ २४ विसंम 'विक्रम B भारभ्य 'पुण्यात्वेषु' साधीमकिसाधर्मिक- रसा रसः (रसत्यागः) इलेवदन्तपाठस्थने- पात्सरपादिपु B ३२ विगई यला विगई यला B १ मोझ सो B मीसवियेगे सीसपियेगे B फणिका पणिया B ६ मम्बन्धयो सम्पदपो B इंतिमओ इत्तिमो B त (ज) त्य ३४ अणुति " परत्थ B " ८ " " ७६ ७ " . " . दामा लेयं गो तुरंगो . " " " यत् सारम्भ B गत्युपष्ट B " " तत्। 'रायम् । B " ८ २ " ८ " जाप B मगुती ।
1 - . " " सपुर। ७ " " " " " " " घसमु " पजत्यम् । " " " तय B " " पुमारपालप्रयोधमपन्य पर पति गुमिनपाठ पाठने पाये दा । पर पति मुदिनवाट पाटमेर सपाटो या ८५ ४ अर्णवाहिं प अनादिदि.B राजोप्रे वह 'यो कैधित- ८ 'प्रीणन' क्षीणन B रस्यक.B सम्पपीप सम्यपायमोपा निपातितः निप्याशित: B પર ओमणिणी उस्मप्पिणी। 'अन'सम्योपरि पुसो 'अपाय पति रिपन। माइस्तपः प्रमादाम्नप: B ३१ पुत्र धिगत इयत ३. पक्षिगत "मणामेन' ९२ २ 'पद्या सा थद्धया स्थमोजन- इयतः पाट: Bधास नामि। मध्यात रहा। सापरा सायरेण B उत्()" उB सघाटाणं सिनाटा। • १३ मयालेन्ड "मबालेन्दु। माय चित्तक चिन्ता मायधुं B 'स्यादिशेने देश गमनपुण्यप्रदेश समस्तपुण्यप्रदेश ९ "स्यादिशन् । १४ देशा पार "पारपारह B "यसयन्दी घ पलिन् समुB "यघिदी। शासने देवीय शामनधीय B पृष्टस्ते पुच्रते (पति) पन्यग्यम् १४ प्रातेपु सिंहा प्रातपुपोग्यतालार्या "परिभूयं "परिभूत B सिंहा। २० सरसि सरसी-B निषण्णास निरपणः सB •मिधा। मिधा [पुषी]11 २६ २५ "सीमलमणि म सीमन्तकमणिम B कुलेऽपि विमले फुले तिथिमले । २६ सोपहास सैये सोपहासमेघB ८७ ३२ दापितम् । ततः दापितं श्रीगुरुभ्यः। ९३ पगम् रायम् (ग) आदिमूर्ति वि मादितिथि B ८ प्रदान सम्प्रदान B प्रयो प्रवेशम् B द्वादशाधिरपोश पारसोलोसराय दागताः। 'दागताःधीदेम- १२१६ पर्षे मार्गशुदि मार्गसुदि Pa ૨૨ साक्षिस साक्षिकस। हतातियां कृतार्तयो याय B १३ विशति पीत विशतिन B भीरयतादेयतः तिशलक्ष धीरयतदेयत. B तिलक्ष B "नावसान् नायासान् B શર साधयन् B २३ तद्भगणितेरनन्तरं तद्भगणितानन्तरं B "त: नवीन "त । तदभ्यर्धनया मोष्ट्रय नरेन्द्रो घर B नवीन B अन्य सोन्य' B अउर (पी) अश्श B मयानि निस्वा' "मयनिस्वा B °घारपीरपी मारपीB २९ प्रक्षरान् मक्षर B प्रमाण प्रणाम। पाणारस्पांह पाणारस्पा तेन पिया म्त्यजात् नि ऽन्त्यजगृहेषु नि• B सा हिंसा कन्या पोस स्परेशाता B नमीटर घर्म.'। धर्मस्तत्त्वम् । B ९४ १ स्वमूर्ति धीमार स्वमूर्ति श्रीवुमार- गत.. गतो देवबोधिः। B पालमूर्ति' पालमूर्ति B ३२ पड़ा सममुदित उ' यड़ा उB पितापा पितुःपा B °ऽभूयन् । ऽभ्यम् । B स्त्यमभिः स्त्वामभि: B कथयिष्यते कथयिष्याम B प्रियानमारि मियाममारि: B निष्कासितो निष्काशितोB सारेरपि मारिन मारेरपि मारिन B मालयदेव मालवदेश B २१ स्तम रक्षकार स्तत्रारक्षकाःB " पुर्व पवित्र पुत्रः पवित्र: B तन.B " " ८ चन्दाB " " "सायद " " . 1 " " " " " " ८ 1 " " " " ८ " •९७ श्याम B " " " " " " " " त°B cww ७ " " " " नृ° B " " शुद्धि-तिपत्रधाम् पर पशि मुद्रितपाठः पाठभेदः शुद्धपाठो वा पन्न पति मुद्रितपाठः पाठमेदः शुद्धपाठो वा ५९४ २६ एपमो एपमे B १००१ अद्यापि स्था भद्यापिसन्ति स्थाB ५ पात्रमात्रेण पानमात्रेण B श्रीचालुक्य श्रीचौलुक्य B मीति' श्रीगुरुवचसा मि' इति वचसा २ करणेषु करणीयेपुरा मो. गुरुभ्यो मो B ४-५ 'अथ सौराष्ट्र" अथ सुराष्ट्रादेशीय १८ प्राणिवाणे व्य प्राणित्राणव्य B इसारभ्य द्विणिगिणी 'निगणिगिणन् B 'विग्रहीतुं' यावत् सउरनामानं विग्रहीतुं Pa शाम ६ नितंतुः पुरः नन्तुं स पुरः B भाविभावो भावी भावो B प्रदीपवृत्ति प्रदीपवर्ति-B काननम्। महा काननम् ॥ गुरुरु- प्राविशन् प्रविशन् B वाच-महा B स्त्याजितः। त स्त्याजितो घर्तिम् । ३३ शक्ती शक्तो B लक्ष्मी व्ययः लक्ष्मीर्यय: B १३ स करणं सकरण राजानं वि० राजानं तथायिचं १४-१५ श्रीशत्रुञ्जयमासाद- श्रीशत्रुञ्जये पापाण- वि. B पाषाणमयनि मयमासादनि B परलोकोप पररोगोप B प्राह-आ माह-देव ! आ° B २१ पृथिवीमानृणाय नृ' पृथिवीमनृणां कर्तुं समसृप (समरनृपं) समरनृपं B २२ चोक्तं उक्त B १८ गुरोः पुरो नृप २५ गुरोश्वरणयोर्नुप° B द्वात्रिंशत्स्वर्ण द्वात्रिंशद् रूप्यदन्त- 'पदेशादनन्तरं "पदेशदानानन्तरं B 'चार्यरुक्तवति 'चायें उक्तवति B २८ विद्युत्पाताद्विदीर्णे विद्युबातात् समुद्ग- २३ निध्य निपिध्य B पुनः याताद्विदीर्ण प्रासादे ३० चाविज्ञपत्। चाजिशपत् । न्यास्थत् न्यास्थात् B राजाऽप्य क्षुरिकां प्राह क्षुरिकां दृष्ट्वा प्राह B "हिनेषु' इत्यत आरभ्य इति तीर्थोद्धारप्रवन्धः' ६ गतः। श्रीकुमार गतः श्रीकुमारपाला इत्येतत्पर्यन्तपाठस्थाने B प्रताव पाठः- पालभट्टे भट्टे B एवं वारद्वयेऽपि २ कोटी सप्तनयतिल- ९ विपस्यूत्कार' क्षयुता(ते) भव्ययना (अब व्ययिते १) श्रीशत्रुञ्जयस्योपत्यकायां वाहडपुरं नगरं १२ तहि 'तव B करेसिई करेस्यई B न्यास्थत् । तत्र नृपतिपितुर्माना त्रिभुवन- पालविहारे श्रीपार्श्वनाथं स्थापितवान् । तीर्थ- B B आदर्श उत्तरार्धमोह- पूजारुते चतुर्विंशत्यारामान्, नगरपरितो धर्म सूटा विणु खीपइ नहीं खेडि म खूटा टालि ॥ देवकुलस्य ग्रासवासादिकं च कारयामास । प्रासादे कलशध्वजप्रतिष्ठायां श्रीपत्तनादि- लात्वा रण लात्वा युद्धाय डुढौके श्रीसद्ध निमन्त्रणापूर्वमानीय महता महेन नृपः । रण° B १२११ सर्पमकारयत् । स्नानपूजारात्रिकाव- *श्चिरं B सरेकश्चित् कविः-किं कृतेन न यत्र त्वं, यत्र पिधाय, रण पिधाय, तं प्रेरयित्वा त्वं किमसौ कलि। कली चेद्भवतो जन्म, कलिरस्तु कृतेन किम् ? ॥१॥ लक्षमुचित- दुक्षिप्तकरण 'दुशितकिरण B दानम्। ३० कर्पणं टोप्या कर्पणस्थाने टोप्यां B२०१११ अथो विश्वविश्वैक- अधोदयनपुत्रेण आं० ३२ कोट कोह' B सुभटेन आं० B युताः स्वर्ण । " " राशाप्य°B " विपफूत्कार' B " " २० हलु २५ " " ८ " रण°B " " 2 ०पाल स० " " " , " . 7 " '८ . " " . . पुमारपार प्रबोधप्रबन्ध पत्र अति मुदितपाठः पाउमेर शुद्धपाटोरा पत्र पति मुदितपाठ पाठमै सुपारी वा १०१ १४ ०पाल नृप स B. १०२ २६ समय वद्रोदयं समये चन्द्र देव १५ १६ अशन' इल्पत आरभ्य 'कारयित्या' इत्येतत्प २८ तेऽपि तेऽपि पूर्व B. चन्न पाठ B पुस्तके नोपलभ्यते । २९ इति जनो इति रोके सर्प जेनोन परशरोपण करशारोपण B २०1राजा तेश विद्मदीना राजा ॥२२-२५ केनापि' इयन आरभ्य 'श्रीसहलोका' इत्येतदन्त सदेव देवयोघेस्तदेष B पाठ B प्रतीने वर्तते। १२ विनीतासने विनीतानगरीप्रत्यास B 'जिने नवा धी "जिनस्तुति कल्या , ३२ ३३ 'श्रुत्या भक्तायै खादिमादिशष्टानि भृत्या श्रीB तत्र गत । प्रभुं प्रणम्य धर्मदेशानो धुन्या १०२ ३ द्रव्यरक्ष द्रव्यलक्षेB मधाचर्य सा" इत्खतापायस्थाने B प्रदी एता 'नृपं मा नृपं मति मा B घरापाठो वर्वते- १४ 'सप्तशती सावत् 'पवित्रीरता' पर्यन्त पाठ Bप्रती नास्ति। भुवा सार्धद्वादशस्वणकोटीपरीतिदानं दत्त्या तस्य भाता तस्य पनीयान् भ्रातारा विविधखादिमस्यादिमादिभृतराफ्टानि सा त्या सपरिकर समयसरणे गत समन धीगुरुणा पाबें धर्म धौगुरुन् यन्दित्या राजचितानि परिहत्य स्तप्रदक्षिणाश्यविधि देशनामधुणोत् । धर्मदशनामित्य सुपोत् । B प्रभुं प्रणम्येति धर्मदेशना शुधाय । यथा -"मो मो भव्यसया! मा चिट्ठन विषय " नियत-पबादि गाथानक B पसत्ता (अणेगाहसयसहस्सदारणो ससा माझेऽधिकमुपलभ्यट- रपषधं, मा परेह एपम्मि पडियध । विसरस्सन होइ दया विसई सचएइ रेण। तं, मातम्मि मुष्टायह चिस। हेद अदत्त सिई, सेयर र मेहुर्ण पायो १॥ विरसायसाणा कामभोगा, तप्पसत्तार्ण ति पारमपरिग्गहमहाधिगरणार कुणा विसर्यो। जायति पए पर यासणसंमोगा । सश आई मह आपायो, जान त बुर छोपि ॥२॥ म्भरागसरिसं जय्यणे मा करेह सम्मि पुय उदुपयकम्म, वेरचा मह तरण सोहिसा। उम्मत्त मण । खादिद्वनडो इमो संजोगो, मा पाया जिभो मोपखं, नहुषम्म निप्पर विपि ॥३॥ करेह तम्मि गुरुओ मगरंगो। कुसगर सारामवि पर च्छी, मुचा अविरस होरपळते । वरलमा, उपमह धम्म काधम्मो जब हिऊण न तय, पीरता नेह नस्पम्मिnen विध सरणं, जो रखा जम्मजरामरण। माय पिय पुत्त पंप सजदुसला दियाई वीरति । देह मुरापुरसिदि करे सपल समीदिप न मरतस्तुपयारो तिटनुममित्तो विज(ति॥५ सिदि। आईमो निषाप संसारमायुर ज तस्स मरतस्स य, कोह सहामोन होइजीपस्स। मुताए । विथरेप मुक्त अम्मि पापिना सण समयणेसु गर्य, सव्यं पि जिद परिचसं ॥६॥ अणतं सुखं । ता सम्पहा पता धम्मे जमेण सर्म म य जति पंपधा नेय मायपियपुता। मा एमद पाये पम्मे । ति भुण्या पत्ती य पलं विउरे,घर्ण वजे सदियं निर्थ ॥on धीमरत परमसंयेगसमारूढ़ भीप्रभु प्रणम्प एमोस(सारधम्मो, पिओसययो जियाण सम्पाण। सार्धमानान(सार्धमानीतोमरताप मा ! नाऊण जिष्णा पर्व, मुन्ण प्रयाया। १०३ २ भीसरत भीमरतंबर Mण पर्य कम्मै, सुहष भमुईप तण भुत्तध्य । माह-मा माह-राजन्मा B परमपणिह जीपा पम्मे हथिप तमो मुग्यो ३९ ५ अर्य भनी । पारि भु इत्यादि धर्मदेशना गुतिकाविण्या साति माया धु। रनेिन रत्ननगे . १०१ २०-२१ भव पामराशिल मा पोपिल । 'प्राचार मधारी। २५ मन्तादियो 'मस्वादिपरिश्तो। TA मिनेशन . . " . , आपट्टइ B . " " " । ".३२ सप्तदिB प्यति । तस्मिनसाया; १११ १. नाऽभूद् भ M ६ निजैनो व्ययम् । " " " " शुद्धि-पुद्धिपत्रकम् मुदितपाठ पाठमेद शुद्धपाठो वा पर पति मुंद्रितपाठ पाठमेद शुद्धपाठो वा १०३१३ यावह 'रागरुभिः 'रागुरुमि: B °अणुमजणा अणुसज्जणा B ११ हेमखड हेमखंड B १०४४ घभूवः बभूवुः , १६-१८ 'सचिवै' इत्यत आरभ्य तदेव शोचामि' १०. जे साभिसेय जम्माभिसेय. B इस्तदन्त पाठ 'B पुस्तके नास्ति । गयांगपप गयग्गपयय B रिरहविप चिरहन्यप B १३ पास' वास.B २१ कमलवने कमलवनं B २८ भगीरथः भागीरथा B २६ बिलप्य विलिप्य B 'मानः । यस्मिन्न- मानो यायत् पप्ठार, ११० ८ प्ययसरावे प्यवसरे B संख्याता पम केऽशीतियोजनवि- ":१८ सप्तविंशतिदि स्तीणों मूले भविं, २१-२४ 'सर्वज्ञ' इति पय Pa प्रतावैवोपलभ्यते । . ता अतीता रुपमा नाऽभून भ.B ३ मण्डलेप्वष्टा, १०५ ४ खिलादयो मण्डलेपु विपुलेप्वष्टाः खिल्लादयो B निजैनोन्ययम् पाण्डवानां ''पाण्डवादीनां B ७-१२. 'कर्णाटे' इत्येतदारभ्य 'वर्जनम्' इत्येतदन्तं लोक- १२ चैत्याद् °चैत्याधस्ताद B त्रितय B प्रती नास्ति। १३-१४ कल्की दत्तो कल्किपुत्रो दत्तो B १११ एकादशोत्तरशततमपनस्थमुद्रितसमस्तपाठस्थाने Pa २२१४ अन २२१४वन B आदश निम्नलिखित पाठ समस्ति- इति तीर्थ इतिथीशनुञ्जयतीर्थ B" संवद्विक्रमतोऽनन्दगिरिशे सम्प्राप्य राज्य- 'अस्य' इत्यत आरभ्याष्टोत्तरशततमपनस्यैकादशीपति श्रियं, हिंसा सव्यसनां पर्यन्त पाठ Bती पञ्चपञ्चाशत्तमपनानुपलब्धे- नौपलब्ध । मुफ्त्वाऽखिले भूतले । निर्माप्याप्रतिमांश्चतु- दशशतीसत्यान् विहारान् नभोवद्या .... पालेन द्वासप्तति- पालदेवेन द्वातप्तति- वत्सरे स सुकृती प्राप व्ययम् (१) ॥ इति सामन्ता भू श्रीकुमारपालप्रवन्ध समाप्तः। सं० १९८५ १३ 'कारिता । १४४४न' इत्येतत्पाठस्थाने - ॥छा छ। 'कारिता । देशनामानि-फर्णाटे गुर्जरे लादे, ११२-२२ १६ रूसंतु लिंगिणो; रूसेइ हेमसूरी उ । B सौराष्ट्र कच्छसैन्धवे । उच्चायां चैव भम्मेया, मारवे मालवे तथा ॥१॥ फोडणे च तथा राष्ट्र, कीरे जालन्धरे पुनः । सपादलक्षे ०सद्ध० सद्धि B मेवाडे, दीपे जालन्धरेऽपि च ॥२॥ जन्तू- सुमतसूरिहिं नो नहु चत्ता पुन- नामभय सप्तव्यसनानां निपेधनम् । वादनं मुका॥ गच्छेण ॥ B न्यायघण्टाया रुदतीधनवर्जनम् ॥३॥ वाटदेवेन वाग्भटदेवेन B १४४४न B फुमारपालप्रबोधप्रबन्धसमात्यनन्तरं [पर १११] B पुस्खकेऽय- १०८ १५ फाटितवान् । पाटितम् । B मधिक पाठ वेनापि पश्चात् समुरिसित-- कृत्यो कृत्यैः B शतकस्या कृतरत्यौ B "अथ अजयपालराज्यम् । श्नीहेमचन्द्रद्वेषाद् रामचन्द्रादी तत्सह तप्तलोहविष्टरासनयातना लोको चक्ति । सत्सङ्ग B जनानुरागः जनानुरागी B जो करिवराण कुंमे पाप दाऊण मुत्तिए दला। परमेश्वरम् प(पा)रमेश्वरम् सो सीहो विहिवसओ जंवूपरिपिल्लण सहइ ॥१॥ स्थाणु रामः 'महिपीढहं सचराचरह, जिण सिरि दिन्हा पाय । २० " ...... ..... ૨૦૮ ૨૨ सामन्तभू B " सन्वे । " " स्थाणु°B १२ कुमारपालमयोपायय पत्र पशि मुद्रितपाठ पाठमेद शुद्धपाटो वा पत्र पनि मुदिनपाठः पाठमेद शुद्धपाटो वा तनु अस्थमीय दिणेसरह, होइ ति होउ चिराय ॥ भाम्।पाझारं श्रुत्या व्याघुट्योवाच-रेहतारमःअसा- इत्युदीर्य दराने रसनां छिन्दन् मृतः । पवमाद्रित राज- दपि कुनृपात् कुपात्रा यूयम्, अनेनात्मीये पितरि मृते विहाराणां पातनम् । लघुचलकानाद्वाथ्य मातर्मूगयाभ्यासं तदर्मस्थानानि पातितानि, भयद्भिः पुनरहं'पदशतमपि पारयति, 'पूर्वमते चैत्यपरिपाटीमार्पु,' इत्युपहासात् । गच्छन्न प्रतीक्षित' । राजा ललने। चैत्यानां रक्षा कारिता। थालचन्द्रोऽपि 'गोत्रहत्याकारापक' इति प्रवद्रिाह्मण- तम्य कुत्सितम्य राक्षो मातापुत्रयोर्यलाद्विपुर्य कारयितुं नपचिचादुत्तारितः । मासादपातनं दृष्ट्वा लोकोऽत्यन्तं रुचिरुत्पन्नावण्ठा( ण्ठाना)वारयति । एक्दैकेन घण्टेन खिद्यते । प्रपञ्चन रक्षाकारिता क्यम् नृपयल्लभः कौतुरी छमतकालोहकर्तिकया जाने मृतः । वर्ष ३ मास १ दिन शीलणो भूरिहेमदानेन प्रार्थितः स एक सौधमेकं कृत्वा २८ मूल राज] राज्यं वर्ष२ मास १ दिन २४। भीमराज- धवलितं चित्रितं च । पुत्रा. पचावणे एवमेवमुपराज राज्यं वर्ष ६० मास ५ दिन तिहुणपालराज्यं वर्ष२ दिन फर्सव्यम् । राजान्त पीलणोऽवक्-'देव ! राजाशा मे पीसलदेवराज्य परमास दिन ७।अर्जुनदेवराज्य शिरसि स्थिता, पुत्रपौत्रवान् जाता, पद्यादेशः स्यात् वर्ष १३मास दिन २३ । सारंगदेषराज्यं पर्ण २१ मास। तदा तीर्थेषु यामि राजा - यथारचिएस्य । नृप पश्यति पुत्रा भापिता:-- एवं वर्ष २४ (६७१) मास ९ गजान पत्तने । ततो म्लेच्छ एतन्मे सोधं यक्षतो रक्ष्यम् । तेस्तयोकम् । अने किय राज्यम् ॥ कल्याणमस्तु । छ । संवत् १६६३ वर्षे कार्तिक तीमपि भुवं यावद् याति तायत् तैस्तत् सौध लषुटैहत्या पदि १ शुक्रवासरे ॥ शुभं भवतु लेखकपाठकयोः ॥ अत्र शुद्धि-द्धिपत्रके निर्दिशनी प्रतीनामियं सहापरिचय- A जैन-आरमानन्दसमा (भावनगर) ग्रन्थसपदस्था प्रति । B शेठियासपद (बिकानेर)स्था प्रति । Pa भाण्डारकरीमर्चइन्सीटयूट (पूना) मन्थसंप्रहस्था प्रति । Ръ " अज्ञातकर्तृकं पुरातनं संक्षिप्त कुमारपालदेवचरितम्। १ ४७ ७ ८ " प्रणम्य श्रीमहावीरं सर्वज्ञं पुरुषोत्तमम् । कुमारपालदेवस चरितं किश्चिदुच्यते । १. अस्त्यत्र गूर्जराबायां नामाऽणहिल्लपत्तनम् । पुरं तत्र नृपो भीमदेवो देवोपमद्धिकः ।। क्षेमराज-कर्णदेवी तत्पुत्रौ भिन्नमातृकौ । परस्परं प्रीतिभाजौ यथा राघव-लक्ष्मणौ ॥ ३ कर्णमातुस्ततस्तेन भीमदेवेन चैकदा । प्रतिपन्नं राज्यदानं श्रीकर्णस्य लपोरपि ॥ वशीकर्तुमिव स्वर्ग कर्णदेवे दिवंगते । राज्यक्षमे क्षेमराजे कर्णे राज्यं न वाञ्छति ॥ राम इव क्षेमराजः स्मृत्वा भाषां पितुस्ततः । कर्ण महोपरोधेन वयं राज्ये न्यवीविशत् ॥ ६ पाठयन्नन्यदा राज्यं परनारीसहोदरः । चचाल देवयात्रायां कर्णः कर्ण इवापरः ।। श्रीदेवपत्तनादग गन्यूतैः सप्तभिः स्थितः । प्रासादं सोमनाथस्य दृष्ट्वाऽभिग्रहमाहीत् ।। 'यथा पापक्षयं हारं चन्द्रादित्याख्यकुण्डले । श्रीतिलकमगदं च परिधीय समाहितः ॥ यदा सोमेश्वरं देवं पूजयिष्यामि भक्तितः । भोक्ष्ये तदाशनं पानं ताम्बूलमपि नान्यथा ॥' स्वात्वा प्रभासे श्रीकर्णो यदायाचत मूषणम् । कोशाध्यक्षस्तदा स्माद नादिष्टं मवद्विस्ततः॥ ११ आभरणं पत्तने स्थान विखिन्नश्च ततो नृपः । तदा मदनपालाल्यो मण्डलीकोऽब्रवीदिति ।। १२ मा विपीद महाराज! मघसिद्धधरा यतः । मया सन्ति सहानीताः श्रीधनेश्वरदरयः॥ अय राज्ञाऽम्यर्थितस्तैरणहिल्लाख्यपत्तनात् । आकृष्टिमप्रेणाकृष्यामरणं तत् समर्पितम् ॥ सम्पूर्णाभिग्रहो राजाऽप्याह रिवरं प्रति । युष्मामिर्जीवितं दत्तं ममाभिग्रहपूरणात् ।। गृहाण तदिदं राज्यमित्युक्तः सूरिरप्रवीत् । रक्ष जीववधं राजन् ! नवरात्रद्वयेऽपि हि ॥ तयेति कृत्वा संसाध्य सुराष्ट्रामण्डलं नृपः । चकार वामनस्थल्या सवनं दण्डनायकम् ॥ ततो मदनपालेन विज्ञप्तः कर्णभूपतिः । साद्धं धनेश्वराचार्यरारुटो रैयताचलम् ॥ १८ सजनोऽपि स्वगुरुमिः श्रीभद्रेश्वरसूरिमिः । चतुर्विधेन सद्देन सार्द्ध राजानमन्यगात् ।। १९ श्रीनेमिभुवनं जीणं वीक्ष्य काष्ठमयं ततः । सबनो गुरुणादिष्टो जीर्णोद्धारकृते कृती ॥ २० यया-रायामच-सिट्ठी फुडंलिए वावि देसणं काउं। जिन्ने पुघाययणे जिणकप्पी वावि कारवइ । २१ जीर्णोद्धाराय विज्ञप्तः सन्बनेन नृपस्ततः । सुराष्ट्रोद्वाहितं दत्त्वाऽणहिल्लपुरमाययौ ॥ अय भद्रेश्वरः सूरिः सबनेन सहाप्टमम् । तपः फुलाऽम्पिकादेवीमाहानपददीनधीः ।। प्रत्यक्षीम्य साऽप्युचे युवाम्यां किमहं स्मृता । सरिराह नेमिचैत्यमुद्धरिप्यति सन्चनः ।। तदेनमनुजानीहि पापापखनिमादिश । भम्पाप्यूचे मरत्येतदसायुः सजनः पुनः ।। ૨૬ दण्डाधिपः माह कार्यस्त्रीयोहारो विशेषतः । परलोक्यस्सितानां पायेयं धर्म एव यत् ।। 200 २३ ॥
४० S कुमारपालदेवचरितम् । अम्यानुज्ञा ततो लस्वा पापाणस पनि च स । श्रीनेमिचैत्य पण्मास्या कलशान्तमकारयत् ।। २७ ज्येष्ठस सितपञ्चम्या शिरोल्र्वोऽय सज्जनः । अम्पादेवीवच' शुस्या जातपयलनिश्चय ॥ २८ आदिश्य परशुरामं खपुर ध्वतरोपणे । भद्रेश्वरगुरो पार्थे सस्वरे व्रतमग्रहीत् ॥ २९ दिनाष्टक पालयित्वाऽनशन सबनो मुनि । दिव जगाम पुत्रोऽय ध्वजारोप व्यधापयत् ॥ ३० २. अथ पयत्वमापन्ने कर्णदेवमहीपती । श्रीमान् जपसिंघदेवस्तस्स राज्येऽभ्यपिच्यत ।। ३१ चतु समुद्रमर्यादा मही वेन वशीकृता । सिद्धो पर कश्यास सिद्धराजस्ततोऽभवत् ॥ ३२ श्रीहेमसूरीनभ्यर्थ्य सर्वविद्याविशारदान् । व्याकरण सिद्धहेमचन्द्राख्य स व्यधापयत् ॥ ३. इतथ क्षेमराजस पुनो देवप्रसादकः । तस्य पुवास्त्रिभुवनदेयादयस्त्रयोऽमवन् ।। निमुफ्नपारसाभूत सुतैका तनयात्रय । आद्य कुमरपालाख्यो राज्यलक्षणलक्षित ॥ ३५ महीपाला कीर्तिपालस्तया प्रेमलदेव्यभूत् । श्रीकृष्णभटदेवेन योढा मोढवासके । भार्या भोपल्देवीति कुमारस पम्व च । अान्तरे सिद्धराजो दैवज्ञ पृटवानिति ।। 'मम पट्टे को भविता १, सोऽप्यूचेऽस्ति महामुज । मध्ये दधिस्थलिका यस्ते भ्रातृव्यनन्दन ॥ ३८ राज्य न मम पुनस जीवति प्रातृनप्तरि । तत्त ज्ञात्वा हनिष्यामीत्यचिन्तयदय नृप ॥ ततोऽसौ पादचारेण कपोतीमुहन् स्वयम् । गत्वा ममासे पुनाथ सोमनाथमनाथयत् ॥ सोमनायोप्यथोवाच मया राज्यघर पुराः । सृष्ट कुमारपालोऽस्ति तदल पुनयानया ।। ४१ सविपादस्ततो भूपो व्यावृत्त पत्तनं प्रति । अस्मिन् जीवति पुत्रोऽपि न मे भावीत्यचिन्तयत् ।। ४२ मनिणे कथयञ्चैतत् सोऽप्यूचे युक्तमेव तत् । 'यदा पूर्व देव यूय विनेतु मालवान् गता ॥ घाटे युद्धल्लिकायाश्च सरुद्धे जसवर्मणा । युप्माभिपितम्थाह पारापतप्रयोगत ॥ त्रिभुवनपारस्यैतत् तदा राज्य समयं ते । त्वत्समीपेऽहमायातस्तेन राज्य वशीकृतम् ।। ४५ निर्जित्य जसवर्माण त्वय्यातेऽपि वक्ति स । राज्य दास्से खानाय हत्वा सिद्धनरेश्वरम् ॥' ४६ इति मधिवच श्रुत्वा क्रुद्ध सिद्धाधिपस्तत । त्रिभुवनपारदेव पातयामास घातकै ॥ कुमारपालोऽप्ययन्यां प्रेष्यन्त प्रातृपितृल्यकान् । भार्या भोपलदेवीं तु दधिस्थल्याममुञ्चत ॥ ४८ वय तु ग्रिपुरुषाणा मठाधिपतिसन्निधौ । कपटेन जटाधारी भूत्वा श्रीपत्तने स्थित ॥ ४९ सिद्धराजोऽपि तत्रस्थ ज्ञात्वा त च कयधन । क्षयाहे कर्णदेवस्स द्वात्रिंशत्ताप सह ।। त निगन्य मठाधीश पलथा धावन् पदो खयम् । ददर्श रानचिह्नानि कुमारपालपादयो । उपलक्ष्य कुमार त राज्ञा पृष्टो मठाधिप । अवोचत प्रयस्त्रिंशत् तापसा क्यमास्महे ॥ नानाविधैर्भक्ष्यभोज्यै राजा सम्भोज्य तानय । धौतपौतीपते तेपा माण्डागारे खय गत ॥ ५३ अवान्तरे कुमारोऽपि गृहीत्वा कुण्डिका करे । उत्नान्तियाजतो नष्ट्वाञ्चालीत् प्रति दधिस्थलीम् ॥ ५४ सिद्धराजोऽप्यदृष्ट्वा त पृष्ठेऽषीच साधनम् । आसन्नसाधन दृष्ट्वा कुमारो हालिक जगौ ।। रक्ष मामिति तेनापि सञ्छन्न कण्टकाभरैः । तमदृष्ट्वा सैन्यमपि गत व्यावृत्य पत्तने । निरुत्साथ कुमारोऽपि मुण्डाप्य विकटा जटा । गला दधिस्थली रात्री मिलित समनै समम् ॥ ५७ आकार्य योसरिविप्र कुलाल सज्जन तथा । गन्तु देशान्तर तान्या सह यावदमययत् ।। तावदुजागरोद्विनौ जनकावूनतुस्तयो । भवता मत्रणैर्दषा कय जागरिका मुधा। ५९ अथवा कुमारपालस्य यदि राज्य भविष्यति । तत्कय पोसरे! तुम्य राटदेश प्रदास्यति ॥ ६० किम रे सजन! तव विन्नकूटस्थ पट्टिकाम् ।।' पबघ शकुनगुन्धि तच्छ्रुला राजनन्दन । ४७ 28 .
७० ॥ पुरातनं संक्षिप्त सज्जनं भोपलदेव्या सह प्रैपीदवन्तिकाम् । स्वयं योसरियुक्तस्तु चेले देशान्तरं प्रति ।। आयेऽह्नि करीटग्रामे उपित्वा जातलङ्घनौ । अच्छचोल्यां द्वितीयेऽह्नि प्रयातौ प्रहरद्वये ।। कुमारो योसरि माह अद्य सादोजनं कथम् । सोऽप्याहास्ति जननी मे सा में दासति भोजनम् ॥६४ यतः-प्रतिदिनप्रयत्नसुलभे भिक्षुकजनजननि साधुकल्पलते!। नृपनतिनरकतारिणि भगवति निक्षे! नमस्तुभ्यम् ॥ इत्युक्त्वा योसरिर्भिक्षां कृत्वाऽज्यातस्तदन्तिके । करम्भकुम्मी संगोप्य भिक्षासुंडीमुपानयत् ।। भुक्त्वोभावपि सुस्वाथ पूर्वमुत्थाय बोसरिः । करम्मं यावदनाति कुमारोऽचिन्तयत् तदा ॥ महोऽस्याद्यूनता येन सुप्से मय्येककोऽत्यसौ । जीर्णे करम्भे सोऽप्याहोत्तिष्ठ मुंश्व नृपात्मज! ॥ ऊचे कुमारः किं पूर्वमेकाकी भुक्तवान् भवान् । स ऊचेऽद्य मम भिक्षागतस्योक्तं स्त्रियैकया । 'करम्भकुम्भ हे विष! राबावुद्घाटितं [स्थितम् ] | गृहाण यदि ते कार्य न पुनर्दूपणं मम ।' गोपितः स मयादाय स्वयं भुक्त्वा परीक्षितः । वरं भवतु मे मृत्यू रक्षणीयो भवान् पुनः ॥ ७१ राज्ये दासे तव ग्राममेनमुक्त्वेति राजसूः । प्राप्तो डांगुरकग्रामे साध्वीलक्ष्मीनियो मठे ।। ७२ तया च क्षुधितो ज्ञात्वा भोजितश्चारुमोदकैः । तयैवाणितपाथेयः पेटलापद्रकं गतः ॥ ७३ तबेश्वरवणिग्वाट्यां प्रविष्टस्य पटी गता । न लब्ध्वा चाटुभिरपि विपादोऽस्य ततोऽभवत् ॥ प्रावृत्य योसरिपटीं स्तंभतीर्थे गतस्ततः । श्रीहेमसूरीन् पप्रच्छ कदा सेत्स्यति वाञ्छितम् ।। तेऽप्यूचुः कतिपयैस्ते वर्षे राज्यं भविष्यति । स प्राह राज्यसन्देहो मृ(मि)यते तु क्षुधयाऽधुना ॥ ७६ ६४. इतथागादुदयनो गुरूजन्तुं सुतैः सह । आख्यायाऽऽम-चप्पहट्योईष्टान्तं हेमसूरिभिः ।। प्रोवाचेति कुमारोऽयं भविता परमार्हतः । सार्वभौमस्ततोमधिन् ! सन्मान्योऽतिमहादरात् ।। कुमारोऽप्युदयनस्य गृहे तिष्ठन्नथान्यदा । केनाप्युक्तः सिद्धराजः प्रैपीत् तं प्रति घातकान् ॥ ७९ तच्छुत्ला कुमारो मीतः प्राणवाणकृते कृती । एकाकी निशि निर्गस जगाम वटपद्रके । विशोपकैकचणकान् कडूवणिज आपणे । क्षुधात्र्तो गक्षयित्वाऽसौ खड्गमड्डाणकं ददौ ॥ निर्द्रव्यं राजपुत्रं तं विलोक्य वणिगूचिवान् । खड्गेनालं मङ्गलीके भवन्तु चणकास्तव ॥ कन्नालीसिद्धपुरके जटीभूत्याज्य सोऽगमत् । सिद्धेश्वरपूजनार्य स्थापितस्वन्निवासिभिः ।। तबैकदा शाकुनिकं मारवं पृष्टवानसौ । वान्छिताप्तिः कदा मे स्यात्, सोऽप्यूचे प्रातरापतेः ॥ प्रातर्मिलित्वा शकुनान्वेषणाय गतावुभौ । मुनिसुव्रतचैत्योद्धं दृष्ट्वा दुर्गा सितो ततः ॥ शुभचेष्टाऽकरोदुर्गाऽमलसारे स्वरद्वयम् । सरस्वयं च कलशे दण्डे खरचतुष्टयम् ॥ हटः शानिकोऽवोचत् सिद्धिस्ते वाञ्छिताधिका । भाविन्येव विशेपात्तु जिनमतिप्रभावतः ।। वौः सम्पूज्य कुमारस्तं मुक्त्वा तापसवतम् । गत्वाऽवन्त्यां खजनानां मिलितः सिद्धरामयात् ॥ ८८ गत्वा कोल्लापुरेऽद्राक्षीद दानमोगादिसद्गुणम् । सर्वार्थसिद्धं योगीन्द्रं सेवित्वा चाप्यतोपयत् ॥ ८९ उवाच योगी मन्त्री स्त एकः साम्राज्यदायकः । खेच्छया धनदाताऽन्य आयः सोपद्रवः पुनः ।। सत्त्वसारः कुमारोऽय मनं जग्राह राज्यदम् । उक्तेन तेन विधिना पूर्णसेवा व्यवच च ॥ ९१ ततः कृष्णचतुर्दश्यां गत्ला पितृवने निशि । शयस वक्षसि न्यस वह्निकुण्ई स्वयं पुनः । उपविश्य तस्स कट्यां यावत् होमं ददाति सः । कराठमूर्तिः प्रत्यक्षम्तावत् क्षेत्राधिपोऽवदत् ॥ मामनभ्यर्च्य रे घृष्ट ! किमारम्भं मुमूर्षुपा । इति श्रुत्वापि निक्षोमः सोऽपि जापं समापयत् ।। ९४ तदा च भूत्वा प्रत्यक्षा महालक्ष्मीरवोचत । गूर्जरानाधिपत्यं ते दत्तं वस्तु परमिः ।। ७८ ८० ८२ P& ९५ 16 कुमारपालदेवचरिवम् । सिद्धमत्रः कुमारोऽय नत्या सर्वार्थयोगिनम् । कल्याणकटके देशे क्रमात् कांचीपुरी ययौ ॥ ९६ पुष्पेषु जातिनगरीपु कांची नारीपुरंमा पुम्पेषु विष्णुः। सतीषु सीता द्रुषु कल्पवृक्षो जिनस्तु देवेपु नगेपु मेरु ।। ३५. कुमार कौनुकात् तस्मात् मन् परिसरेऽन्यदा । कवन्धमेकमद्राक्षीत् वैरिणापास्तमस्तकम् ॥ ९८ तत्पार्चे मिलितः स्त्रीणां शुभावान्योऽन्यजल्पितम् । 'अहो केशकलापोऽस्य अहो श्रवणलम्नता ।। अहो पनत्वं कूर्चसाहो तामूलव्यसनिता । अहो विरलदन्तत्वं ! श्रुत्वैति च स ता जगी । कथमेतत् ततस्तापायोचत्-'किं चित्रात्र यत् । दीर्घ वेणीसलं पृष्ठ स्कन्धे कुण्डलयोः किणे ॥ १०१. आनामि हृदि गौरत्वाद् दृप्यते स्मश्रुणः सलम् । ताम्बूलव्यसनापोऽङ्गुष्ठपूर्णेन चर्चितः॥ नित्यं विरलदन्तानां क्षित्यारक्ता कनिष्ठिका । तच्छ्रुत्वा चिन्तयदसी बहुरना वसुन्धरा ।। १०३ . कृत्वा स्नान कुमारोऽय सरस्थमृतसागरे । तीरदेवकुले गत्वाऽय॑मानं ददृशे शिरः ।। १०४ तस्पेनिवृत्तं पृष्टश्च कश्चन स्थविरोऽवदत् । 'पुरेइ प्रवरो राजा कारित सरसि स्वयम् ॥ पद्मकोशाद् विनिर्गत्य शीर्षमेकं सकुण्डलम् । त्रिःकृत्वो बुडती युक्ला निमजद् ददृशेषन्वहम् ॥ १०६ तदर्थ पण्डितः पृष्टैः प्राप्य मासचतुष्टयम् । तद् ज्ञातुं प्रस्थिता विप्राश्चत्वारो वृद्धसन्निधौ ॥ १०७ यतः- यदेका स्थविरो वेत्ति न तत्तरूणकोदयः । नृपं यो लत्तया हन्ति वृद्धयाक्चात् स पूज्यते ॥ ततो गत्वा मरी देशे स्थविरः कोऽप्यपृच्छ्यते । खपिता दर्शितस्तेन तेनापि खपितामहः ॥ सविंशतिशतवर्षदेशीयस्यास्स सन्निधौ । विरैपछि शीर्षम्य नुड ती युक्तिकारणम् ॥ ११० सोऽप्यूचे भोजयित्वा तान् शुभीडिम्मचतुष्टयम् । गृहीतेदं महामूल्यं शुद्ध्यत्यध्वव्ययो यतः ॥ लोमाद् विना अपि कटौ कृत्वा तांश्चलनाक्षमान् । व्याघुटन्तं वृद्धमूत्रुः स सन्देहस्तथैव नः ॥ संशयश्छिन्न एवायमित्युक्ते तेन तेऽभ्यधुः । कथं स ऊये शासज्ञा अपि तदपि विस्य न ॥ यत उक्तम्- श्वानगईभचाण्डालमद्यमांसरजस्वलाः । स्पृष्ट्वा देवलकं घेच सचेलरनानमाचरेत् ॥ १४ शास्तनिपिद्धः संस्पर्शों विप्राणां युज्यते कयम् । तेऽप्यूचुर्घहुमूल्यानि डिम्भानि त्वमप्यधाः ।। १५ ततोऽस्माभिहीतानि लोभाद् विक्रियते न किम् । ऊचे वृद्धस्तदेवेदं विश्वं ब्रुति लोभतः ।। इति ते छिन्नसन्देहाः कुमारेहागताः पुनः । पण्डितैः पुस्तकेप्वेष लिखितोऽर्थः सविस्तरः ।। १७ राज्ञोऽदर्शि नृपोऽध्याह सत्यमेतत् शिरो यदि । श्रुत्वैनमयं न पुनः सरसो निस्सरिष्यति ॥ तथाकृते तथायाते चैत्यं निर्माप्य भूभुजा । देवस्थाने सापितं च शीपमेतत् प्रसिद्धये ॥ तत्त्वा विविघाश्चर्यदर्शनामातनिध्ययः । किमित्कालं कुमारोऽपि काश्यां स्थित्वा विनिर्ययो । १२० हु६. मलिनाथजनपदे स्थित्वा कोलम्यपत्तने । सोमनाथेन फोलम्बस्वामी खप्ने न्यगपत ॥ २१ भविप्यो गूर्जराभायाः खामी श्वस्तव पचने । समप्यति जटाधारी विधेयं तस्य पूजनम् ।। २२ चतरपु दिक्षु मुक्तः पुरुषः पुरसीमनि । यथोक्तलक्षणो वीक्ष्य कुमारो भक्तिपूर्वकम् ॥ २३ आहूय नृपतेः पार्थे समानिन्ये ततो नृपः । अभ्युत्याय खकीया सने तं स न्यवेशयत् ।। निगद्य शम्मोरादेशं राज्ञा राज्ये निमत्रितः । निपेभ्य फुमरस्तस्य पार्षे तस्सी ययासुखम् ।। . १२ 23 २४ पुरातनं संक्षिप्त ५ १३० सोचे (१) तथापि तेऽभीष्टं कुमार ! किं करोम्यहम् । कुमारः प्राह येनात्र ज्ञायते मे समागमः ॥ २६ दशगव्यूतिविस्तारे कोलम्बपत्तनान्तरम् । भूमीमप्राप्य राज्ञाऽथ सङ्कोच्य निजमन्दिरम् ॥ २७ कुमारपालेश्वराख्यः प्रासादस्तत्र कारितः । कुमारपालनामाई नाणकं च प्रवर्तितम् ।। २८ ६७. ततः कुमारो निर्याय प्रतिष्ठानपुरं गतः । द्विपञ्चाशद्वीरकूपाद्याश्चर्याणि तु वीक्ष्य सः ॥ २९ प्रातः क्रमेणोजयिन्यां निजखजनसन्निधौ । प्रमंस्तवान्यदा यातः कुडंगेश्वरमन्दिरे ॥ प्रणम्य लिङ्गं तन्मध्ये व्याप्तं सप्तफणाकुरैः । वीक्ष्य प्रशस्ति तन्मध्ये गाथामेतामवाचयत् ॥ ३१ पुन्ने वाससहस्से सयंमि वरिसाण नवनवइ अहिए। होही कुमरनरिंदो तुह विकमराय ! सारिच्छो॥ आत्मनो नामसाम्यं च वर्षाणां वीक्ष्य पूर्णताम् । गाथार्थ कुमारोऽपृच्छचैनदर्शन(नि)सन्निधौ ॥ ३३ सोऽप्याख्यत्-'पूर्वमत्रासीत् सिद्धसेनदिवाकरः । विक्रमादित्यभूपस्य तेनाऽम्यर्थनया किल ॥ ३४ ॥ द्वात्रिंशद्-द्वात्रिंशिकामिवीतरागः स्तुतस्ततः । कुडंगेश्वरलिङ्गं च स्फुटितं तस्य मध्यतः ॥ ३५ आविरमूद्धरणेन्द्रः श्रीपार्श्वप्रतिमाकरः । तं दृष्ट्वा विक्रमादित्यभूजानिः परमाईतः ।। तेनैकदा सिद्धसेनः पृष्टः किं कोऽपि भारते । अतः परं जैनमक्तः सार्वभौमो भविष्यति ॥ ३७ श्रुतज्ञानेन विज्ञाय गाथेयं गुरुणोदिता । राज्ञा च लेखितात्रैव-' तच्छुत्वा कुमारोऽवदत् । 'आर्हतानामहो शक्तिरहो ज्ञानमहो व्रतम् । अहो परोपकारित्वं किममीपां हि नाद्भुतम् ॥' ६८. ततः सजन-भोपल्लदेवी-योसरिभिः सह । धृत्वा निर्भरवेषं स उज्जयिन्या विनिर्ययौ ॥ १४० मध्ये दशपुरं मूत्वा चित्रकूदनगं गतः । शान्तिचैसे श्वेतभिक्षो रामचन्द्रस्य सन्निधौ ॥ ४१ जातचित्रश्चित्रकूटटुगोत्पत्तिमपृच्छत । रामोऽप्यूचे-'इतः कोशवयेऽभून्मध्यमा पुरी ।। तत्र चित्राङ्गदो राजा सोऽन्यदाऽभिनवैः फलैः । योगिना व्याघ्रयुक्तेन पग्मासावधि सेवितः ॥ पृष्टो हेतू रहो राज्ञा योग्यूचे मत्रसिद्धये । द्वात्रिंशलक्षणवतः सान्निध्यात् तेऽमवच सः ॥ यतः कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ चित्रनगोपरि । मम सिद्ध्यति मन्त्रश्चेत् त्वं तनोत्तरसाधकः ॥ ४५ ओमित्युक्त्वा नरेन्द्रेण स योगीन्द्रो व्यस्ज्यत । राजपल्यान्तरितया तच्छुत्वाऽवाचि मत्रिणे ।। ४६ उवाच मत्री ज्ञाप्योऽहं यदा तत्र व्रजेतृपः । ततो यथोक्तवेलायां सङ्गव्यनकरो नृपः ॥ एकाकी निर्ययो छन्नो राजा ज्ञात्वा च मध्यपि । दक्षो नरेन्द्ररक्षार्य नृपेणालक्षितोऽन्वगात् ॥ नृपोऽपि चित्रशैलाग्रमारूढो वीक्ष्य योगिनम् । व्याघ्रं च होमसामग्री ततोऽजल्पत् करोमि किम् ॥ ४९ " रक्षार्थ होमसामग्या मुक्त्वा तन नरेश्वरम् । योगी जलायं सव्याघः क्षीरकृपं गतः स्वयम् ॥ १५० इतथ प्रकटीभूय नत्योथैर्मत्रिणा नृपः । देवोपकरणरेमिः साध्यते स्वर्णपूरुषः ॥ तत्तं सिसाधिपुर्योगी होमित्वा सत्तनु ध्रुवम् । ततो यतख रक्षाय इत्युक्त्वाऽन्तरितोऽय सः ।। राज्ञा सह ततः सात्ला जलमानीय योगिना । विलेपनविलिप्याझं होमाय ज्वालितोऽनलः ।। उक्तम राजा-'वं देव ! प्रतिपत्नैकवत्सलः । तदस वह्रिकुण्डस देहि प्रदक्षिणात्रयम् ।। राजा सशकतं प्राह-'वं योगिन् ! अग्रतो मव ।' ततो योगी तथा कुवन न्टलं प्राप भूपतः ॥ अथ न्यावृत्य सहसा नृपं याब होनि सः । तावपेन्द्र-मनिम्यां स एवागी हुतो हठात् ॥ व्यामोऽप्यनुप्रविष्टस्तं जातोज्य स्वर्णपूरुषः । सम्पूज्य तं गृहीत्वा च राजागात् मध्यमांपुरीम् ॥ ५७ यछन् ययेन्छं द्रविणं स्याति स प्राप सर्वतः । ततः सन्मदिरक्षार्थमादिदेशति मपिणे ॥ ४२ ४४ ४७ ४८ M में " कुमारपालदेषचरितम् । .यया चित्रगिरेः पार्थे फूटशैलोऽस्ति दुर्गमः । तस्योपरि महादुर्ग कारयामनुरोधमः ॥ . मत्रिणाऽपि तथारन्धे यावच्चेचीयते दिवा । तावनिपतति रानौ पण्मासा इति जज्ञिरे ॥ १६० तथाप्यमहरोत्साहं नृपं कूटाचलाधिपः । उवाच भाग्राम्य (1) दुर्गमत्र कर्तुं न कोऽयलम् ।। प्राणात्ययेऽपि कर्ताऽस्मि नृपेणोक्ते मुरोऽनवीन् । यद्येवं निश्चयस्तर्हि कुरु चित्रनगोपरि ॥ दुर्गस्य नाम मध्ये तु देयं मे नाम भूपते ! । ततश्चित्राहदथके दुर्ग चित्रनगोपरि ॥ चित्र-कूटेति दत्ताख्यं देवेन तदधिष्ठिनम् । कोटीघ्वजानां यन्मध्ये सहस्राणि चतुर्दश ।। ६४ लक्षेश्वराणां योग्या च कारिता तलहहिका । वापीकूपसरोमुख्यं शेपं देवेन निम्मितम् ॥ ६९. इतश्च स्वर्णपुरुपं सिद्धं चित्राङ्गदस्य तम् । ग्रहीतुं कन्यकुब्जेशः शम्भलीशनृपो पलौ ॥ ६६ अरोत्सीद् दुर्गमागत्य सतश्चित्राङ्गदोऽपि हि । नियत्रितपुरद्वारो लसत्युपरि निर्मयः ॥ चारा कौरिकवेषेण वः कतिपयै पुरम् । वेश्य शुश्रुदुर्वार्ता शुल्काधिकारिणः॥ गवाक्षस्था मत्रिपुत्री लालयन्ती सुतं निजम् । भापते तात ! किं नैते मुच्यन्ते वणिजारकाः।। हसिला तस्पिताहैते न वत्से ! वणिजारकाः । शम्भलीशचमूरेपाऽवात्सीद् दुर्गजिघृक्षया १७० वत्से ! जन्म यदा वेऽभूत् तदेदं सैन्यमागतम् । त्वम्ढा पुत्रवती वत्से ! जाता चैतत् तथैव तु ॥ ७१ तच्छ्रुत्वा शम्भलीशोऽपि ससैन्यो दुर्गगोपुरे । प्रोक्तो गवाक्षस्थयर्करीवेश्यया यतः। ७२ गंडूपदः किमधिरोहति मेरुवं किंवा रवेरजगरो निरुणद्धि भार्गम् । शक्येषु वस्तुपु बुधाः श्रममारभन्ते दुर्गग्रहमहिलतां त्यज शम्भलीश ! ।। ७३ अथापरत्य राज्ञाऽपि प्रेपिता गूढपूरुषाः । समर्ण्य प्रामृतं तस्याः प्रोचुः स्वामिनि ! नः प्रभुः ।। जित्वा चित्राङ्गदं दुर्ग जिघृक्षुस्त्वप्रसादतः । तत् प्रसीदादिशोपायं सापि हृष्टा जगाद तान् ॥ सर्वाः प्रतोलीरुपाट्य पूरितार्थिमनोरयः । मुझे चिम्राहदो नित्यमागन्तव्यं तदा खया ॥ ७६ विवृणोमि गवाक्षस्था यदा केशानह तदा । ज्ञेया भोजनवेलाज्य तं ज्ञात्वा शम्भलीशकः ।। धर्करीगणिकाभेदात् द्वितीये जगृहेऽह्नि तम् । दुर्गतश्च चिन्नाद्गदो गृहीत्वा स्वर्णपूरुषम् ॥ क्षीरकूपे ददौ झम्पां तच्छुत्वा शम्भलीशराद् । क्षीरकूपाजल कृष्ट्वा दृष्ट्वा तं खर्णपूरुपम् ॥ यावत् कर्षयते तावत् पुनः पूर्णः स कूपकः । विलक्षः सोऽय चित्राङ्गमुतं वाराहगुप्तकम् ॥ संस्थाप्य च स्वय राज्ये कन्यकुब्ज पुनर्गत । स्वभार्याग्रेऽपठदुर्ग (१) भद्रो वादीश्वरोऽन्यदा ॥ ८१ 'चित्रकृटमिदं मद्रे ! पृथिव्यामेकोचनम् । द्वितीयलोचनस्यार्थे तपस्तपति मेदिनी ।' कुमारः सपरीवारस्तच्छुत्वाऽऽरा त नगम् । विस्मितः सर्वतो वीक्ष्य दिग्नागान् संजगादं च ।। , शैलाः सर्वे गण्डौलानुकाराः वृद्धा ग्रामाः क्षामधामोपमानाः। फुल्यातुल्पाः प्रौदसिन्धुप्रवाहाः संदृश्यन्ते दूरतोऽन्नाधिरूढः॥ १० ततखदाक्षीसारकैण्ठा पायपुजारपया नगदमापरिकर काशमानतालिया" . पप्रच्छ कञ्चित् किं चूता दृश्यन्ते गणनातिगाः । सोऽप्यूचे न करोघास्ति चूतानां तद् घना अमी ॥ ८६ राज्येऽहमपि चूतानां कर मोक्ष्ये खनीवृति । विचिन्त्येति कुमारोगात् फासी निर्भरवेषभृत् ।। भ्रमन्नेकेन वणिमा वस्त्रायै. सत्कृत कृती । द्वितीयेऽह्नि लण्यमान तहह वीक्ष्य दुःखितः ।। कंचित् पप्रन्छ किमिदं सोचेऽयापुत्रको वणिक् । मृतोऽसौ तद्गृह सेन लुण्ट्यते राजपूरुपैः ।। कुमारोऽचिन्तयदसौ धिग्! राज्यं यदपुरिणाम् । म्ले छानामिव सर्वसं राजा गृहाति पुरवत् ।। १९० ७४ 20 A ८९ पुरातनं संक्षिप्त ७. २००० राज्ये नाहं ग्रहीष्यामि स्वदेशे स्वमपुत्रिणाम् । प्रतिज्ञायेति कुमारो गतः पाटलीपुत्रके ॥ ९१ ततो राजगृहे याते वीक्ष्य वैभारपर्वतम् । श्रुत्वा समवसरणस्थानान्येप विसिष्मये ॥ ९२ नवद्वीपकदेशेषु गत्वाऽजयपुरं ययौ । ततोऽपि कामरूपेऽगात् कामाक्षेक्षणकौतुकी । ९३ ततोऽगात् तत्र यत्रास्ति सर्परूपेण भूपतिः । भौतिकं दैविक चापि यद्राज्ये न भयं भवेत् ।। कुमारोगाचर्मकारवालचंडापणेऽन्यदा । उमानदयं तेनापि सादरं पूर्वनिम्मितम् ॥ प्रधानमुपानयुग्मं कुमारः परिधावितः । एतन्मूल्यं न मेऽस्त्यूचे, चर्मकारस्ततोऽवदत् ॥ उपानयुगलमेतत् युज्यते तव पादयोः । मूल्येनालं तव स्वामिन् ! महुलीके मया कृतम् ॥ ९७ हृष्टस्तच्छुभवाक्येन शुश्राव कुमरस्तदा । पत्तने पादुकाराज्यं मरणात् सिद्धभूभृतः ॥ कुमारपालभूपालं शृणोपि पत्तने यदा । शीघ्रमेयास्तदामन्य मोचिकं कुमरस्ततः ।। उज्जयिन्यां सानुचरो गत्वाऽखण्डप्रयाणकैः । कन्नालीसिद्धपुरेऽगालात्वाशेपकुटुम्बकम् ।। ११. तत्र पूर्वप्रतिपन्नमातुलस्य द्विजन्मनः । गृहे मुक्त्वा खकुटुम्यं एकाकी पत्तने ययौ ॥ २०१ गत्वाऽऽवासे कृष्णभटदेवस्य भगिनीपतेः । रात्रौ ननाम कुमरो भगिनी प्रेमलदेविकाम् ॥ २०२ . भ्रातेति प्रत्यभिज्ञाय तयापि सापितः स्वयम् । स्नाननीरे वीक्ष्य स्नातां दुर्गा शाकुनिकोऽवदत् ।। २०३ सप्ताहान्तं भवान् राजा प्रमाणं शकुनो यदि । तदाकर्ण्य भगिन्यापि विज्ञप्तं पत्युरात्मनः ॥ २०४ मण्डलेशः कृष्णदेवः कुमारं परिरभ्य तम् । तवैव राज्यं नान्यस्य मा विधीदेत्युवाच सः॥ २०५॥ महीतददेशाधीशं विजयपालराणकम् । मित्रमाकार्य कृष्णेन पर्यालोचः कृतस्ततः ॥ अग्रे प्रधानश्चौलुक्यौ द्वौ स्तो राज्यार्थमाहूतौ । महीपाल रत्नपाली राज्यं त्वस्यैव मे मतिः ॥ २०७ द्वितीयेऽह्नि प्रधानानां ज्ञापयित्वेति तौ ततः । आजुहावतुः कुमारं श्रीजयसिंहमेरुके । ततः प्रधानैः सम्भूय पूर्व राज्यार्थमाहूतः । महीपालस्तान् नत्वाऽऽह दत्तादेशं करोमि किम् १ ॥ २०९ तं विसृज्य रत्नपालस्तैराहतो महेश्वरम् । प्रणम्य सचिवादींश्च प्राञ्जलिः प्राह पूर्ववत् ।। विसृष्टः सोऽप्यथाहूतः कुमारपाल ईश्वरम् । नत्वा सहेलमावज्योतरीयायलसश्चयम् ॥ तानाह्रास्ताभिषेकाय मृगेन्द्रासनमास्थितः । ततः कृष्णादिभिः प्रोचे परामर्श विमुच्य भोः ! ।। अवार्थे मा विलम्बध्वं कार्य चेजीवितेन कः । तद्भीतैस्तैस्तया चक्रे कुमारगुणरजितैः ॥ १३ मौक्तिकसेतिका क्षिप्ता तच्छीऽभूत् सपल्लिका । कृष्णभटदेवमुख्यस्ततो राजेत्यसौ नतः ॥ श्रीकुमारपालदेवो वेष्टितो मण्डलेश्वरैः । पट्टहस्तिसमारूदो मेघाडम्वरमण्डितः ।। १५ चामरैव-ज्यमानस्तु गृहन् पौरजनाशिपः । प्रतीच्छन् पौरजनानाशु राजप्रासादमासदत् ।। कृतोपकारानाकार्य सर्वान् सर्वहितस्ततः । कृतज्ञः कृतवान् राजा तेषां पूजा यथोचितम् ।। सहकारकरो मुक्तस्त्यक्तं च रुदतीधनम् । व्यसनानि निपिद्धानि सप्त देशेषु सप्तसु ।। वधो निपिद्धो वर्षाणि द्वादशाखिलदेहिनाम् । विश्वभरा तेन तेने जैनप्रासादमण्डिता ।। स कौधेरीमातुरष्कं पूर्वामात्रिदशापगाम् । याम्यामाविन्ध्यमावादि पश्चिमां साध्वसाधयत् ।। २२०. कुमारपालदेवस्स किमेकं वण्यंते क्षिती । जिनेन्द्रधर्ममाराध्य माहेन्द्र यो दिवं ययौ ॥ २२१ ॥ इति श्रीकुमारपालचरितं समाप्तम् ॥ छ। २१०॥ 25 कुमारपालदेवचरितम् । मूलादर्श लिखिताः परिशिष्टरूपाः कति श्लोकाः । १ येपां कम्पितमन्तरात्ममिरपि श्रुत्वा तयोः सततं, रष्टुं गूर्जरराज कौतुकमिदं चेतः समुत्कण्ठते । उपोगे मदतथलगजघटासबभाराकुल- अश्यवलये महीतलंमुजां किं किं करिष्यन्ति ते ॥ ग्रूमः किंचन काश्यपीपर! भव श्रोतुं क्षणं सोचमः, केयं त्वम्यपि सनि निर्मलकले चन्द्रस राजश्रुतिः । शान्तं शान्तमयो सितैर्गुणशतरेकास्तु भाषानिशं, युष्मदंशनिवेशकारणमिदं चन्द्रो ननु श्रीपदम् ॥ बाई कामु न होइ यादि परही रूपातिरेकाणितं, जाते नाहि कुतस्तनुनिनयनप्लुष्टायष्टिर्जडि । इन्द्रोऽप्येप कि होइ तादि विलसचक्षुःसहस्रं वपुः, जाणं...र कुमारपालनृपतिर्भूतॊ नयः क्ष्मातले ॥ शीतांशुर्वपुभारसम्भृतरसं खं मण्डलं खण्डशः, क्षीणं वीक्ष्य पत प्रतापवसते पादाश्रितो यद्भवेत् । तेनेवीपनयेन पुष्टिघटनापानं पुनः स्यादसौ, साध्यं किमि(स)दिनस्य किन्तु कमलोल्लासकहेतोः खयम् ॥ अप्येकागपरिमहस्य भवतः सप्ताङ्गराज्यश्रिया, श्रुत्वा कर्पणकैलिकौशलकलानौटक्रम विक्रमम् । कोणीपाल कुमारपाल ! रधिमध्ये निलीनो हरिः, खां लक्ष्मी मुजयपञ्जरगतां धत्ते भयच्याकुलः ॥ एकह पाली माटि वीसलस्सउ झगडउ कियउ । कुमरपाल रणहाटि पीजी वार कु बहुरिस्यइ ।। -वीसलमारणे । कुमरपाल म चिंति करि चिंतिउ कि पि न होई । जिणि तउं रजि थपिउ चिंत करेसह सोइ ॥ -चाइडागमे । ४ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं कुमारपालदेवचरितम् । in ८ ॥ नमः श्रीवीतरागाय॥ अन' श्रीकुमारपालदेवचरित्रं व्याक्रियते ।- प्रपालयन्तोऽपि कलौ धरित्री स्वमजका एव परे नरेन्द्राः । कुमारपालः परमाईतस्तु लोकं तथा खं च समुद्दधार ॥ तथा हि- ६१. खस्ति श्रीगौर्जरो देशो न लेशो यत्र पाप्मनाम् । पुरं सुरपुरप्रायं तत्राणहिलपत्तनम् ।। बभूव भूपतिर्भीमदेवो भीमपराक्रमः । आतपत्रायितं मूर्धि यद्यशश्चन्द्रमण्डलम् ॥ विमातृजौ क्षेमराज-कर्णदेवी तदङ्गजौ । मियः प्रीतिपरीणद्धौ दस्राविव वभूवतुः ॥ भीमे दिवंगते क्षेमराजो राज्यक्षमो[पि] हि । पित्रादेशात् प्रीतितश्च कर्ण राज्ये न्यवीविशत् ॥ ५ राज्यं पालयतस्तस नीत्या कर्णमहीपतेः । जातोऽङ्गजो जयसिंहदेवनामा विविक्तधीः ।। ६ श्रीकणे ग्रुगते दैवाद् बालकोऽपि स एव हि । अभ्यपिच्यत' सामन्तैलीयान् पुण्यवैभवः ।। वशीकृत्य चतुःसिन्धुसमर्यादां वसुन्धराम् । सिद्धवर्यरकः सोऽभूत् सिद्ध राज इति श्रुतः ॥ सिद्धराजः श्रीहेमसूरीनम्यर्थ्य सादरम् । श्रीसिद्धहेमचन्द्राख्यं शन्दशास्त्रमचीकरत् ।। ९ इतश्च- ३२. देवप्रसाद इलासीत् क्षेमराजस्य नन्दनः । तत्पुत्रश्च त्रिभुवनपालदेवः प्रजाहितः ॥ १०॥ त्रयोऽभूवन् सुतास्तस्य प्रशस्यगुणसम्पदः । आधः कुमारपालोऽभूतु सार्वभौमगुणालयः ।। महीपाल-कीर्तिपालौ जातौ तस्यानुजावुभौ । पदक्रमाविव स्पष्टं वेदवाक्यस्य संहती॥ भार्या भोपलदेवीति भग्नी प्रेमलदेव्यभूत् । श्रीकृष्णभटदेवेन योदूढा मोडवासके। १३ अन्यदा सिद्धराजेन्द्रः पट्टे को भविता मम । दैवज्ञमिति पप्रच्छ सोऽपि ज्ञावेदमब्रवीत् ।। १४ ग्रामे दधिस्थलीनानि यस्ते भ्रातृव्यनन्दनः । समृद्धमपि ते राज्यं तदायत्तं भविष्यति ।। १५॥ तं हत्वाऽपि करिष्यामि निजराज्यं स्वपुत्रसात् । इति श्रीसिद्धभूपालः पुत्रप्राप्तिकुतूदली ।। पादचारेण कापोतीमुद्वहन् स्कन्धयोर्द्वयोः । प्रभासतीर्थे सद्भक्त्या सोमनाथमयाचयत्" ।। उक्तं सोमेश्वरेणापि पर्याप्तं पुत्रकाम्यया । सृष्टः कुमारपालोऽस्ति मया राज्यघरः पुरा । जीवत्यमुस्मिन्नो पुत्रसंपत्तिविता" मम । चिन्तयन्निति भूपालो विषण्णः प्राप पत्तनम् १९ रहर मत्रिणोऽयोचत् सोऽप्याख्यद् देव ! युज्यते । विजेतुं मालवान यूयं यदा पूर्वमुपस्थिताः ॥ २० ॥ रुद्ध बुद्विल्लिकापहे यशोवर्ममहीमृता । राज्यं न्यस निमुवनपालेऽहमपि तत्क्षणात् ॥ 2 22 1BSनमो वीतरामाय । 2Bअनचा 3Bपरे। +Bअधि। 5Aअभिनिरयन् । CB देसामार। 71 पाल: देवः। 8A भावलदेवी । B मोडवासके। 10A'मपाया। 11B भवटा फु.पा.१.२ २७ 13 घुमारपालदेवचरितम् । युप्माकमाज्ञया युप्मत्समीपमुपतस्थिवान् । वशीकृतमिद राज्य तेनास्मिनन्तरे तव ।। २२ त्वग्यायातेऽपि निर्नित्य शत्रून् स क्लि भाषते । सिद्धराज निहस्साह दासे' राज्य स्खसूनवे ।। २३ विशिष्येति षच युद्धो नृपत्रिभुवनाभिधम् । घातकर्यातयामास शेपेष्वपि जिघामुधी ॥ तत कुमारपालोऽपि प्रेध्यावन्त्यां कुटुम्नकम् ।भायां मुफ्लायधिस्थल्यांखय पत्तनमभ्यगात् ॥ २५ स्थिन(त १) जटापरीय मठे निपुरुषामिपे । त झाला सिद्धभूपोऽपि क्षयाहे कर्णभूपतेः ॥ २६ द्वारिंशता जगभृद्भि साध मेहे निमन्य च । प्रत्येक क्षारयामास तेपा पादौ नृप खयम् ॥ विलोक्य राजचिह्नानि इमारपालपादयो । मूढाकारेनितो राजा वरभोज्यैरभोजयत् ॥ २८ वघोपायचिकी तोत्तरीयाहरणच्छात् । यावत् कोशगृहेऽगच्छत् कुमारोऽपि हि तावना ।। ૨૬ आदाय कुण्डिका पाणौ वातिव्याजेन तत्क्षणम् । निर्गत्य सौधतोऽचालीद् ग्राम प्रति दधिस्थलीम् ॥३० तमदृष्ट्वा नरेन्द्रोऽपि प्रनिघाय चमू स्यात् । तामासन्ना विमाच्योचे हालिक रक्ष मामिति ॥ आाय कण्टकै सोऽपि ररक्ष क्षणमानत । गुणाय खल्ल कल्पन्ते कण्टका अपि कहिंचित् ॥ इतस्तत परिणम्य नृपसैन्य न्यवर्तत । पुण्यपु जागरूकेषु जात्सन्धा' सलु शरव ।। कुमारोऽपि विनिर्गत्य दूरीकृत्योत्कटा जटा । सजग्मे वजनै साधं गत्या ग्राम दपिस्वतीम् ॥ ३४ भूयोऽपि पत्तनात् नस्तो भाण्डान्तर्विनिवेशनात् । सबनेन कुरालेन रक्षितो योगिरूपभाक् ॥ ३५ तथैव घटुरूपेण' गत असे यशोधने । दधिभाण्डेपु रक्षित्वा योसरिमित्रतामगात् ॥ सार्द्ध कुलाल-विप्राभ्या' सुहृद्भ्यामेक्दा पुन । समगल' कुटुम्बस्य राज्योपायचिकीरथ ।। सन्ननेन कुरान विप्रयोसरिणा च स । सार्ध मत्रयने यावत् देशान्तरविधित्सया ।। तावत् तन्मत्रणोद्विग्नौ पितरावूचतुम्तराम् । किमनुत्पन्नपुत्रस्य नामवनागरी मुधा ।। यद्वा राज्ये कुमारस घोसरे। पाटनीकृतम्। लप्ससे सन्चना व च चित्रकृटस पट्टिकाम् ॥ ४० श्रुत्वेति शकुनग्रन्धि यध्या च नृपनन्दन । साध योसरिणाऽचारी देशान्तरदिक्षया । स्थिती करीटक नामे प्रथमेऽह्रि घुभुक्षिता । आठल्या पुन प्राप्ती यामयुग्मे परेचति ।। कुमारपाल. प्राह स्म भोजन कयमय भो । । अस्ति मे शाश्वती माता भिक्षेत्यारयाय' पोसरिः॥४३ प्रविश्य ग्राममादाय भिक्षा प्राप्तम्नतिके । रम्नभाण्ड निलुस भिक्षाशुण्डीमदर्शयत् ॥ भोगनाते क्षण सुप्तो पोसरिमित्रवत्सल । करम्ब धुभुजे यावदेकाकी पूर्वमुत्थितः ॥ ४५ अल्पनिद्र सुमारोऽपि तत् तथा वीक्ष्य च । अहो । रिप्रस सर्वेष्टा भोजनस्पृहयालुता ।। विप्रोऽपि भोजन जीणे पुमार प्राह भुज्यताम् । किमेकाकी पुरो भोक्षीरिति पृष्ट" पुनर्जगी॥ उक्तमिभ्यशिया मेश्य मिक्षा कर्नुमुपेयुप स्थितमस्थगितहार भक्ष्यमाण्डमिद निशि ।। ममाादूपण मद्र 1 गृह्यता यदि वान्छमि । मेद सापित तेन प्रथम भुक्तवान् स्वयम् ।। यता- यग्याधारण जीयन्ति शतानि वल्लु देहिनाम् । स राय शतनाशेऽपि रक्षीय' प्रपात ।' भत परीक्षितमिद युक्त भोक्तु तथैव हि । अभ्यनन्द कुमारोऽपि मिन प्राणप्रियो मवान् ।। ग्राममेन तवैवाइ दासे राज्ये सति भुवम् । ततो डांगुरिकग्रामे समाप्त सुहृदा सह ॥ तत्र रुमभिया साच्या पृपयाऽमोजि मोदकै । ग्रामेगात् पेटलापद्रे तययापिनशम्पल ॥ ५३ 24 ४२ 21 ४९ . . ५२ 11रा दये। Bहे। IA'याराडतो। Bक्षमाभा। 3रण। GA "मित्रा। 7Aरामागरा। BA प्रमयुग्ने। 9BN 2018 111वेटवारा - श्रीसोमतिलकसूरिनिरचितं ११ तत्रेचरामिधानस्य वणिजो वाटिकान्तरे । प्रविष्टः पवमाकन्दफलवृन्दजिघृक्षया ॥ दृष्ट्वा च वणिगुहाल्य पटीं प्रसभमगृहीत् । न लेभे निःकृपात् तस्मात् पटीं चाटुशतैरपि । अथाक्रान्तो विपादेन निपादेनेव सत्रपः । कुमारः स्तंभतीर्थेऽगात् पटौँ प्रावृत्य योसरे ॥ ६३. तत्र श्रीपूर्णतल्लाख्यगच्छोदधिसितद्युतीन् । कुमारपाला श्रीहेमचन्द्रसूरीनवन्दत ॥ ज्ञानेन लक्षणैश्चापि विज्ञाय गुरवोऽपि हि । अनुगृह्याशिपं राज्यं शशंसुर्मितवत्सरैः ।। अयोदयननामा खोपासको मत्रिसत्तमः । तदाऽभिवन्दितुं सूरीन् समियाय सुतैः सह ।। अचिरे गुरवो मधिन् ! कालाद् विक्रमभूभुजः । वनवनवत्यगैरेकादशशतैर्गतैः ।। मार्गशीर्षस्य कृष्णायां चतुर्था मेपगे विधौ । मीने लगे कुमारस राज्यप्राप्तिर्मविष्यति ॥ सार्वभौमो ह्यसामान्यो भविता परमार्हतः । तद् ध्रुवं मान्य एवायं समयः खलु दुर्लभः ।। यथास्खैर कुमारोऽपि तिष्ठनुदयनालये । प्रेषितान् सिद्धराजेन तत्राोपीच्च घातकान् ॥ ततो निर्गय पाथेयरहितो वटपद्रके । ग्रामे कचिदेवकुलच्छायायां समुपाविशत् ॥ ६४ स्खविलान्मूपकस्तत्र द्रम्ममेकमुपाहरत् । तं मुक्त्वा पहिरन्यं च प्रविश्य पुनरानयत् ॥ क्रमेण जाता द्वात्रिंशत् कृत्वैकं पुनरानने । बिलान्तः प्रविवेशाय कुमारोऽपि व्यचिन्तयत् ॥ यथैप बहिरानिन्ये तथाऽन्तरपि नेष्यति । पशूनां चेष्टितं यस्मात् 'कार्याकार्यवहिर्मुखम् ॥ ६७ पाथेयवर्जितोऽहं तद् द्रम्मान् मुञ्चे वृथा किमु । यदुक्तं पुरुषार्थेपु स्वार्थदंशो हि मूर्खता ।। ६८७ इत्यादत्ते कुमारस्तान् यावत्तावत् स मूपकः । सत्वरं वहिरायातो नेक्षते द्रम्मपुंजिकाम् ।। ततो दिङ्मूढवत् तत्र धरित इवानंमत् । पातं घातं भुवः पृष्ठं खरवत् स लुलोठ च ॥ मूर्छित्या पुनरुत्थाय भ्रान्त्वा च परितो दिशः । मूषकः पश्यतां पाप वलीयान् मोहविनमः ।। ७१ अमनु/मविश्रान्तं भीतभीतो नृपाङ्गजः । त्रिदिनाधितः कापि प्रान्तरे प्रातरेकदा ॥ ७२ मुकलाप्य वधूं किश्चिदिभ्यपुत्रं निजे गृहे । गच्छन्तं गुक्तधौरेयं भोजनासीनमैक्षत ।। -युग्मम् । ७३॥ जग्मुपे तत्र दीनाय' कुमाराय नवोढया । दत्तं भर्तुरपझुत्य करम्बं करुणाजुपा ॥ ফুদ্ধদী পদ: হৃদ মাদল ব্রাজিল। বলল দল সাপণ ॥ विशोपकैकचणकान् गृहीत्वा बुभुजे स्वयम् । मूल्यं मार्गयते तस्मै खड्गमाणक" ददौ ॥ सदाचारं राजपुत्रं विमृश्य वणिचिवान् । आदत्स्व करवालं खं माङ्गल्ये चणकास्तव ॥ तामेवोपकृति तस मन्वानोऽवसरोचिताम् । जटीभूय स कन्नाली-सिद्धपुर्यामघागमत् ।। सविताऽपि दिने क्षीणे पराश्रयमपेक्षते । इति सिद्धेश्वरार्चायां "नियुक्तस्तत्र तस्थिवान् ।। ७९ एकदा मरुदेशीयं तत्र शाकुनिकं जगौ । कदाचित् पदवीप्राप्तिर्ममापि भविता किमु ॥ प्रातर्गतौ मिलित्वोभी शकुनान्वेपणाय तौ । लुगा दशतुजैनसोध्वं शुभचेष्टिताम् ॥ ८१ श्यामा खरद्वयं चक्रे चैत्यस्सामलसारके । उध्वं चटन्ती कलशे स्वरत्रयमुदाहरत् ॥ शान्तचेष्टा पुनर्दण्डे चक्रे खरचतुष्टयम् । शकुनज्ञोऽपि दृष्ट्रेति मुदितम्तमवोचत ।। मनीपितादप्यधिका कार्यसिद्धिर्मविष्यति । जिनधर्मप्रमावातु विशेपप्रतिमा तव ।। सन्तोप्य शकुनाभि कुमारो मधुरांतरः । गत्लोजयिन्यामेकान्ते सक्षम्मे स्वजनैः सह ।। भीत्या श्रीसिद्धराजस्य काप्यवस्थातुमक्षमः । सर्वार्थसिद्धियोगीन्द्रं गत्वा कोलापुरेश्भजत् ।। ८६ ७०. ७४ ৩৩ ७८ ८४ 1Bहापा पी। 3Bमीनतमे। 4A FB नग्मनः। 5स। GAभ्राम्यं च। 8Bान्तरे पता 9Bसान तरयर। 10 Bइभा । 11 Bअक। 12 B निक।
१२ ८७ ८८ ९४ 10 ९८ 15 कुमारपारदेषचरितम् । सद्भावमक्तितुष्टेन योगिनामाणि राजस् । मसाथै सिद्धमत्री म्त खतपी निनकर्मसु ।। एको राज्यप्रद' किन्तु सापने सदुपद्रय । द्वितीयो धनदाताऽम्ति खम्तिकृद् भाग्यशारिनाम् ॥ आदाय राज्यद मत्र कुमारः सत्त्वशेषधि । निर्मिमें निर्मलस्वान्त' पूर्वमेरा यथोचिताम् ।। तत कृष्णचतुर्दश्या पलियाकुरपाणिक । शय म्पयमुपादाय गतः पितृानान्तर ।। पद्विपुण्डमय न्यम्प परासोईदि' यारता । होम ददाति तस्वोपविश्य च कटीतटे ॥ ९१ क्षेत्रपाल करालस प्रत्यक्षम्तायताजदत् । किमारब्धमनारमन्नमामनम्य> रे खया ॥ श्रुत्वापीन्य स निक्षोम सरिधयमा पुरत् । प्रत्यक्षाज्य महारक्ष्मीस्तमुवाच कृतादरम् ।। साम्राज्य गुर्जरानाया परिसरैस्तप । भविष्यतीत्ययादिश्य महालक्ष्मीस्तिरोदधे ।। ततो दवीयसी राज्यप्राप्ति जाला नृपारम् । जातदेशान्तरालोककुतूहलतिरिक्तधी ॥ ९५ ४. सममपुरनिर्याससमाररिव निर्मिताम् । करपाणक्टके देशे ययौ यान्ती महापुरीम् ॥ तसा परिसरेऽनेकवैचित्र्यसुभगे भ्रमन् । कबन्ध कम्पचित् पुमोक्षिाचने 'पिमस्तकम् ।। पुरलमवधीत् कश्चिदेन चौरो पनाशया । यद्रा विराधित शत्रु शिरोवर्जममु प्यधात् ॥ विमृशनिनि तत्पार्थे कुमारो यावदागमत् । अन्योऽन्योक्तिमयाश्रीपीन् तत्र सगतयोपिताम् ।। झाष्य केशकलापोऽम्य करे वर्णदीपंता । चार फूष सनाम्बूलं मुखं पिरलदन्तकम् ॥ १०० शुषेनि विस्मितो राजसूनुः कथमम् यिय 1 कमन्घस्सास सकेशपर्णादिव्यक्तिमापिका ॥ तत्पृष्टास्ता अपि प्रोधित चेत् श्रूयतामिह । पृष्टे वेणीसल केशदेयं व्यक्तीकरोति नः ।। स्कन्धी विणाक्तिी 'रश्मीकुरुत युण्डलश्रियम् । आनामिगौर वक्षोऽस मश्रुसघनता वदेत् ॥ १०३ पूर्णेन चर्चितोऽङ्गुष्ठम्ताम्यूल "ज्ञापयत्यलम् । विररत्व च दन्ताना क्षनिरत्ता कनिष्ठिका ॥ १०४ तत स मानी मन्वानो पडुरमा यमुन्धराम् । ग्राम्यनयो गत वापि सरस्यमृतसागरे । १०५ खात्वा तत्र च ततीरे गते देवकुले कचित् । पूज्यमान ददर्शोचैर्मस्तक सविभूषणम् ॥ पृष्टा पुराविद' पाहु - 'पुरेह प्रवरे" नृप । मण्डित पमिनीखण्डे सरोवरमखानयत् ॥ तत्र चाहर्निश पनकोशानिर्गय मस्तकम् । 'ए के न मुड ती' युक्त्वा निममन्त स धीक्षते ॥ जातापर्येण भूपेन पृष्ण सर्वे विचक्षणा । न च कथन" निणेतु शशाक स्मिपि स्फुटम् ॥ अथामापिष्ट भूपालो विप्रान् मासोपजीविन । पाण्मास्यन्तनिर्णयध्व राज्य वा सनता मम ॥ मोहादकारमात्सर्य परायवतया भुवम् । पक्काची नो मनि'ना जायते दीर्यदर्शिनी ॥ ११ इनि ते पण्डिता" ज्ञात्वा स्थविरान् दर्शिन पुन । प्राईपुधतुरो विस्तित् प्रष्टु मरमण्डले ॥ १२. गतास्ते ता भुव वर्षे पष्टयातिनान्तसम्मवम् । वाहयन्त हल "कचिद् ददृशु स्थविर नरम् ॥ १३ यावता" प्रष्टुकामास्ते काका इलालपन्ति तम् । स तावनको मेऽस्ति पुरस्वादिति तान् जगी ॥ १५ नून जीवन् पितामुष्य मस्तिति विमृश्य ते । विस्मिता "वृद्धसम्प्राप्ठिमुदिता पुरतो ययु ॥ १५ "स्कन्धन्यस्तोरण "वर्षानीतिमतिगामुकम् । चारय तमजा सर्वपरित दानरम् ।। तात ! त्वामनुगच्छाम सशयाना पर हृदि । यावत् तमाहुः सोऽप्यूचे पुरस्तातोऽम्ति पृच्छ्यताम् ॥ १७ शतादुपरि घतेंत" किमायुरिति वादिन । प्राप्ताश्चित्रहद' पर्णकुटीरक्मयासदे ।। 2 - IA राजद 2B निर्ममे। 3A धुण्याचना । 4 B'रेह। 5Bविश्यमभरो। 6Bविवफची । TAचोर।8B"वैणयल। निया। 10B यापयत्यल। II B प्रदरो। 12 राधिन । 13B पपिहना। 14 B किचित् । 15 B यक्पपी। 16A वृद्धि। 17 Bा। 18A र्यामीति। 19Bन ।
श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं मुञ्जर समयन्तं वेष्टित वानडिम्मकैः । पितामह ! इति प्रोचुस्तं दृष्ट्वा परमायुपम् ॥ १९ पप्रच्छुरथ तं सर्वोदन्तज्ञापनपूर्वकम् । 'एके न मुड ती'त्युक्त्वा शिरोनिर्गमकारणम् ॥ १२० विदेश इत्यगणितशूद्रदोपानमूनथ । आभीरो भोजयामास दक्षिणेत्यपदेशतः ॥ २१ ददौ च जातिवतेभ्यः श्वानडिम्मचतुष्टयम् । महामूल्यमिदं मार्गव्ययो वो येन शुद्ध्यति ।। २२ ब्राह्मणा अपि लोभेन गृहीत्वा तानयाभकान् । तदुच्छिष्ट पपुस्तकं वृद्धदाक्षिण्यबाधया ॥ २३. अथ कट्यामुपादाय डिम्भांस्ते 'चलनाक्षमान् । प्रस्थिता निजदेशाय वृद्धनानुगतास्ततः ।। २४ कियन्तमपि पन्थानं सह गत्वा गरीयसि । ब्यावर्तमाने तेऽप्यूचुः स सन्देहस्तथैव नः ॥ वयानाह सन्देहापनोदायैव सर्वकम् । मया चेष्टितमेतावत् तन्न युद्धं बुधैरहो ! ॥ २६ धानगर्दभचाण्डालमद्यभाण्डरजस्खलाः । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सचेलं स्नानमाचरेत् ॥ २७ न ज्ञानमेतद् 'ज्ञातं चेत् किं स्पृष्टाः शुनका अमी । बहुमूल्यत्वलोभनेत्युक्ते स पुनरम्यधात् ॥ २८॥ वक्तुं मवत्सु विज्ञेषु युक्त्यैव खलु युज्यते । सर्वप्रसिद्धमेवेदं विश्वं त्रुडति लोमतः ॥ इति ते तेन वृद्धेन छिन्नसन्देहमोदिनः । विदधुः पुस्तकारूढमर्थमेनं सविस्तरम् ॥ १३० ततो 'विज्ञापयामासुर्विज्ञाः सर्वं महीपतेः । तेनोचे सत्यमेवं चेन्न पुनर्निर्गमिष्यति ॥ तदर्थे श्राविते शीर्ष निवृत्तं मजनात् पुनः । प्रसिद्ध्यै स्थापितं चैत्ये कुमार ! तदिदं शिरः ।।' ३२ इत्यादिसारासारार्थविवेचनकुतूहली । योगीव भुवि वभ्राम कुमारो बहुवेपभृत् ॥ ६५. देशे श्रीमल्लिनाथाख्ये गतः कोलम्बपत्तने । सोमनाथेन तत्रत्याधीशः वने न्यगवत ॥ ३४ प्रातरत्रैष्यति स्वामी भविष्यो गूर्जरावनेः । जटाधारी तदभ्यों दुर्लभा तादृशा नराः ॥ तेनापि स्थापिताः सर्वदिक्षु तदर्शिनो नराः । उपलक्ष्य समानिन्ये नृपपर्पदि तैरपि ॥ निवेश्याओँसने भूमिपालेनाऽपि स सादरम् । राज्याधमर्थयांचके तदुक्त्वा शम्भुवाचिकम् ।। ३७ निषिध्य राज्यं तत्रास्थात् कुमारोऽपि यथासुखम् । भूयोऽप्यम्यर्थितः प्राह कीर्तनं मे विधापय ॥ ३८॥ दशगव्यूतविस्तारिवासे कोलम्बपत्तने । भूमिसकोचतो राजा संक्षिप्य निजमन्दिरे ।। कुमारपालनामाकं प्रवर्त्य वरनाणकम् । कुमारपालेश्वराख्यं चारु चैत्यमचीकरत् ।। -युग्मम् ) १४० 5६. कीर्त्या प्रकाशयन् विश्व प्रतिष्ठानपुरं गतः । द्विपञ्चाशतो वीराणां स स्थानाश्चर्यमैक्षत ॥ ४१ पुनरुज्जयिनी प्राप्य संगतोऽभिजनैनिजैः' । अन्यदा तत्पुरोधाने कुडलेश्वरमासदत् ।। ४२ व्याप्तं सप्तफणैर्लिङ्गं तन्मध्ये स प्रणम्य च । प्रशस्ति वाचयंस्तत्र गाथामेनामवाचयत् ॥ पुन्ने वांससहस्से सयम्मि वरिसाण नवनवद अहिए । होही कुमरनरिंदो तुह विफमराय ! सारिच्छो । विमृश्य नामसादृश्य वर्षाणां चापि पूर्णताम् । अन्वयुत तदयं स जैनान् सर्वज्ञपुत्रकान् ॥ ४५ पूर्व प्रभावको जज्ञे सिद्धसेनो दि वा क रः । बुद्धिदर्पण सोनाक्षीदन्यदा स्वगुरूनिति ॥ ४६ भवन्ति प्राकृता ग्रन्थाः पण्डितानां त्रपाकराः । प्राकृतं सर्वसिद्धान्तं संस्कृतं करवाण्यहम् ।। प्रायश्चित्तं त्वया प्राप्त वत्स! पारांचिकाभिधम् । किं नाभूवन् न श्रुता वा प्राचीनाः सर्ववेदिनः ॥ ४८ पालस्त्रीमूढमूर्खाणां नृणां चारित्रकांक्षिणाम् । अनुग्रहार्य तत्त्वज्ञैः सिद्धान्त: माकृतः कृतः ॥ 1A दक्षिणेसुपदेशतः। 2 B पालना । 3 Bशनमेतद् शानं । 5 Bगम्यूति', मदिर। 7ASपि निजेजेनः। 8 A थुनिदर्पणः । 9B सदहिनः । ४४ ४७ 4B विज्ञपया। GB ५४ " " कुमारपालदेवपरितम् । ततो दादशवपाणि प्रायथितेन तेन सः । अय्यरुयेपो भ्रमितुं निर्नगाम वगच्छतः ॥ १५० पभमन्जयमे वर्षे फुडनेश्वरमामदत् । पहुशोपि जनरुक्तो न शम्भु प्रणनाम सः ।। आगतो विक्रमादियो भूपनिम्तमदो वदत् । न किं सर्वजगत्पूज्यं शम्भु नला कृतायमि ५२ स प्राह मप्रणामस्य मवदेवो न सासहिः । कयमित्यूनुपि मापे स स्पष्टगपठन्मुनिः ॥ ५३ स्वपश्यं भूतमहननेप्रमनेकमेकाक्षरभायलिङ्गम् । अन्यतमव्याहत विश्वदोपमनादिमध्यान्तमपुण्यपापम् ॥ इत्यादि पोडशापीते यारद्वात्रिंशकाम(ग?)ताः' । पुस्फोट तावता लिने सूर्याठीढमिवाम्बुजम् ॥ द्वानिशिकामु पूर्गासु द्वारिंशति च तत्क्षणम् । उद्ययी धरणाधीशः श्रीपार्थप्रतिमाकरः ॥ बिमाच्यातिशयं हो विक्रमादित्यम्पतिः । तात्त्विकी देशनां श्रुत्वा संजन्न परमाईतः ॥ शेप वपंचयीसाध्यं प्रायश्चित्वं महात्मनः । मुमोच सको धर्मस सर्वसं हि प्रमानना ॥ अन्यदातिशयज्ञानी म पृष्टम्तेन भूभुजा । किं मावी 'कलिकालेऽपि कोऽपि जैनो नरेश्वरः ॥ तदुक्तां गायिकाभेनां मण्डपेश्लेखयन्नृपः । ॐनेप्येय फुमारोजी मेने झानं ततः परम् ॥ १६० ६७. ततो पोसरि-भोपालदेयी-सन्चनसंयुतः । विधाय 'मझनेपथ्यमनपिन्या विनिर्ययो ।। मध्ये कृत्य पशपुरं चित्रकूटपुरे ततः । शान्तिचेत्से गुरो रामचन्द्रस वसती गतः ।। विलोक्यालिहं दुर्गमन्वयुह तदुद्भवम् । चियाङ्गवनृपोपझं शुभाव स्वर्णपूरुषम् ।। कन्यकुब्जपुरं गातो पहुमूतैरधिष्ठितम् । दृष्ट्वा लक्षाप्रमारामं तनत्यानन्दयुक्त सः ।। ६४ तैरुचे सहकाराणां करो नामसमण्डले । अतोऽधिष्ठायका यन वसन्ति निरुपद्रयाः ॥ ६५ राज्ये जाते वदेोऽहं मोत्ये चूतकरं वयम् । विमृशनिति भूपालमनुर्याराणसी ययौ ।। ६६ वणिजा केनयिचन वनाणि ददिर मुदा । गण्यमानं द्वितीयेऽति तद्गृहं वीक्ष्य कंचन ॥ पप्रन्छ किमिदमिनि ?, प्रोचे तेनापि कोऽप्यसौ । अपुरोऽम्ति मृवस्वेन उण्ट्यते राजपूलपैः ।। ६८ तसवीक्षणोत्सनरूपयेतस्यकल्पयत् । न प्रदीप्याम्यहं स्वीयराज्ये धनमपुरिणाम् ।। मध्येऽय पाटलीपुत्रं पुरं राजगृहं गतः । वैभारगिरिमारक्षत् पश्यश्चितपरंपराम् ।। १७० ययौ जयपुरे स्थाने नवद्वीपकनीति । कामरूपे ततोऽगम्छत् कामाक्षावीक्षणक्षणीय प्रशास्ति मागरूपेण यन राज्यं महीपतिः । भीत्या भौतिकदेवस्सा वर्जिने तत्र सोऽगमत् ।। 'यालचण्डाभिधानस हट्टे चमतो ययौ । उपानयुगलं रम्यं स तस्स पादयोधात् ।। ईगुपानदुचितं वेतनं दानुमक्षमः । इत्युक्ते कुमारणोचैश्चर्मकारोशी तं जगौ।। तवैव पादयोः पद्मरूपयोरुचितं शुदः । चेनाम्ति मूत्यं तन्मेऽस्तु प्रामृतं तव पादयोः । यदा फुमारपालाख्यं राजानं गूर्जरावनी । श्रोताऽसि चर्मकार ! ख शीघ्रमेयास्तदा मुदा ।। १८. अध श्रीपत्तने सिद्धनृपधुगमने सति । आकर्ण्य पादुकाराज्यं विश्व समय निजम् ।। प्रतिपन्नमातुलस्य सदनेऽपि' द्विजन्मनः । कनाली-सिद्धपुरके मुच्या सर्व कुटुम्बकम् ।। कुमारपाला श्रीकृष्णभटस भगिनीपतेः । गत्वा हे निशि निजा भगिनी पत्तनेऽनमत् ।। -विभिविशेषकम् । जामिः" मलदेवी तु गौरखेण सहोदरम् । संखप्य" मोजयामास सेहकृत्समिदं यतः ।। 1 A ७३ ७४ ७८ 1B"विश्वरोष। 2Bनिशानना । 30 किलकाले। 4A भाव। SAसनेपम्य। 6Aचिन । 7 Bायावर्तिते। 8Aबालचन्द्रा। 9Bऽग्य। 10A याम 11Aऐलाग्य।
१५ ad ८७ ८८ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं श्यामां शाकुनिकस्तस्य स्लातां खानीयवारिणि । निरीक्ष्य सप्तदिवसाभ्यन्तरे राज्यमाख्यत । ८१ विज्ञप्तं तद्भगिन्याऽपि पत्युरेपोऽपि पक्षमाक् । अस्यैव राज्यं नान्यस्येत्यूचे मण्डलनायकः ॥ ८२ ततो महीतटाभिख्यदेशाध्यक्षेण सादरम् । राजानकेन विजयपालेनालोचमाचरत् ॥ शुभेऽह्नि मिलितानेकप्रधानजनमण्डिते । प्रासादे श्रीजयसिंहमेरौ द्वावपि संगतौ ॥ प्रधानरथ राज्यार्थमाहूतः परमार्हतः । महीपालः स तान् नत्या प्राहादेशं प्रदत्त मे ॥ सं दीनमित्यवज्ञाय रत्नपालमजूहह्वन् । नत्ला शम्भु ततस्तांश्च सोऽपि प्रोवाच पूर्ववत् ।। ८६ अथो कुमारपालाख्य आहूतः सोऽपि धीरदृक् । महेश्वरं नमस्कृत्य संवृत्य च पटाम्बलान् । सिंहासनसमासीनस्तानाह खजनानिय । क्रियतामभिपेको भोस्ततः कृष्णभटादयः ।। मन्वाना राज्यधौरेयं गुणप्राज्यमजेयकम् । अभिषेकविधि चक्रुर्मङ्गलध्वनिपूर्वकम् ॥ - विशेषकम् । ८९ तच्छी क्षेपिता मुक्ता सेतिकाऽभूत् सपल्लिका । ततो जय जयेत्युक्त्वा नेमे कृष्णभटादिभिः ॥ १९० ॥ कुमारपालभूपालो नान्दीनिर्घोपपूर्वकम् । पट्टहस्तिसमारूढो मण्डितो मण्डलेश्वरैः ॥ धार्यमाणसितच्छत्रो वीज्यमानश्च चामरैः । गृह्णन् पौराशिपः नाप राजप्रासादमण्डपम् ॥ - युग्मम् । ९२ कृतोपकारानाहाय्य सर्वानुपचकार सः । मुमोच सहकाराणामाज्ञासारः करं स्यात् ॥ ९३ अपुत्रिणां सर्वथापि मुक्त्वा निधनवद्धनम् । स धर्मी विजयी राजा दिक्षु यात्रामसूत्रयत् ॥ ९४ स प्राचीमादितः सिन्धुमाबिन्ध्यं दक्षिणामपि । पश्चिमामासमुद्रं च कौवेरीमालिशोऽजयत् ।। ९५७ पश्चाशदर्पदेशीयः प्रौढबुद्धितया नृपः । सर्वदेशस्वरूपज्ञः स्वयं साम्राज्यमन्वशात् ॥ ९६ ६९. "तद्वधार्थमथामात्यवृद्धा भूपच्छलैपिणः । सान्धकारप्रतोलीपु मुमुचुर्घातकान् रहः ॥ ९७ भाग्याकृष्टेन केनापि ज्ञापितेऽय महीपतिः । प्रविवेशापरद्वारा पुण्यं कुत्र न रक्षकम् ॥ कृतद्रोहानथामात्यान् प्राहिणोद् यमपर्पदि । प्रभुतायाः परो धर्मो 'निग्रहानुग्रहो यतः ॥ स कृष्णभटदेवस्तु सहजैः शालकोद्भवैः । सर्वदावसरे जाते नर्ममाण्युदाहरत् ।। २००५ रहस्सभाणि भूपेन सर्वमान्योऽसि भावुक ! । न च वाच्यमवाच्यं तु ममत्थं मूलपर्पदि ॥ २०१ स तूत्कटत्तया मेने ममापि वचसा खलु । लजितोऽयं न जानाति तामवस्था पुरातनीम् ॥ २०२ न वेद यनृपा-ग्नि-स्त्री-विप्राः कस्यापि न स्खकाः । तथैव पुनराह स्म भाव्यं केन निषिध्यते ॥ परेदवि नृपादिष्टैर्मल्लैरङ्गैः श्लयीकृतैः । नेत्रयुग्मं च निष्काश्य मन्दिराभरणीकृतम् ॥ २०४ ततो भीमभयभ्रान्तः सामन्तैः स समन्ततः । सिपेवे सततं भक्तिर्न विभाति भयं विना ॥ २०५ ६१०. पूर्योपकारकत्वेन स' कृतज्ञशिरोमणिः । आलिगोदयनौ चक्रे प्रधानी मतिसत्तमौ ॥ उदयनस्य सनुश्च वागभटो बुद्धिवाग्भटः । महामात्यकृतस्तेन शतशाखो गरीयसाम् ।। २०७ तद्वन्धुश्वाहड: सिद्धनरेन्द्रस्य सुतोपमः । नाज्ञां कुमारपालय भेजेऽल्पायुरिचौपधम् ॥ २०८ किन्तु मन्तुत्रपामग्न इस कालकटाक्षितः । गत्वा सपादलक्षीयक्षोणीपतिमशियन् ॥ २०९ श्रीमत्कुमारपालस्य सामन्तामात्यमण्डलम् । दानाद्यैर्भेदयामास सिन्धुपूर इवावनिम् ॥ अन्यदा गूर्जरेशेन रणोत्कर्ष चिकीर्षुणा । तेन सीमान्तमानिन्ये स्वामिनः सबलो नृपः ।। श्रीमत्कुमारभूपोऽपि चतुरहचम्वृतः । अभ्यमित्रीणतां मेजे रौद्रो रस इवापरः ॥ परिच्यां सजमानायां निणीते रणवासरे । कुमारपालभूपेन कस्मादप्यपराधतः ॥ १३ संतर्जितः पट्टहस्तिसादी य?चोउलिगाभिधः । अकुशं परितत्याज प्रतिनामिव "निष्कुलः ।। १४ एपोकः पतितः A आदर्श। 1B धर्मविजयी12A भालेरदेशो। 3A तपा महामात्याया। 4A एलेक्षिणः । 5B निमदानुमदो। २१०॥ . GB निवेदय। 7B विनि.कारखा 8Aमुशन। 9B मशिनिया। 10A निरः ।
. , 8 कुमारपालदेवचरिवम् । तत्पदे नृपतियक्रे वक्रेतरगुणं नवम् । सादिनं सामाभिख्यं कार्य भाग्यानुसारि यत् ।। १५ कलहपश्चाननाख्यं सोऽपि प्रक्षरितं गजम् । विधाय सायुषं तन नृपासनमसजयत् ।। तत्रासीनश्च चौलुक्यचकवर्वी रणोत्सुकः । ददर्श विघटमानं सैन्यं चाहडभेदतः ।। समयज्ञस्तदा राजादिदेश गजसादिनम् । एकाकिना मयैवाद्य योद्धव्यं रिपुभूभुजा । १८ दूरात् सपादलक्षीयमुपलक्ष्य क्षितीश्वरम् । दधावे संमुखं ताय इव नागजिघृक्षया ।। खगजेन गजं शत्रोदन्तादन्ति नियोजितुम् । पुरतः प्रेरयेत्याशु निपादिनमभापत ॥ २२० तया तमप्यकुर्वाणमूचे विघटितोऽसि किम् । सोऽपि विज्ञापयांचके राजानं रचिताञ्जलिः ॥ निषादी सामलो नाम करी चायं कदाचन । न शक्यते चालयितुं मयांदाया इवाम्युधिः ।। २२ किन्त्वनस्ति गजारूढः कुमारवाहडो पली । हक्काया यस्स मज्यन्ते मदान्धा अपि सिन्धुराः ।। २३ ततः कुमारपालोऽपि सिन्धुरश्रवणोपरि । खोत्तरीयं निचिक्षेप जयकेतुपटोपमम् ।। . पुरः सत्वा' गजोऽपि द्राक् दन्ताभ्यां प्रतिदन्तिनः । पद्यामिव व्यधादन्तः सञ्चाराय' जयश्रियः ।। २५ पाहडः पूर्वभेदेन जानन वाच)उलिगाभिधम् । यावता मूर्जरेशस गजमम्येतुमिच्छति ॥ २६ अपसार्य गजं तावत् सामलस्तमपातयत् । जगृहे सलवर्गीय वनाई च पत्तिभिः ।। २७ तमारोप्य गजे राजा जित जितमिति ब्रुवन् । जयस्य सूचकं सघश्चलाधलमचालयत् ।। ૨૮ विष्वक् पलायमानेषु शत्रुसैन्येषु वक्षणम् । तदीयं सारमादाय निवृत्तो गूर्जरेश्वरः॥ ६११. आलिगाय कुलालाय स कृतज्ञतया दुदौ । ग्रामसप्तशतीयुक्तां चित्रकूटस पट्टिकाम् । ते पुनर्निजवंशेन लामाना समृद्धितः । अद्यापि ख्यातमात्मानं स ग रा इत्यजूहवन् । आच्छाद्य कण्टकैः क्षेत्रे यैस्तदानी स रक्षितः । निजाहरक्षकास्ते तु कृता विश्वस्तिभाजनम् ॥ ६१२. सोलनामा गन्धर्वः संगीतकलयैकदा । सपोडश ट्रम्मशतं लेभे सन्तोपितापात् ।। उजितस्तेन दानेन सोलकोऽप्यवहेलया । यालकेभ्यो ददौ तद्धि समादाय सुखाशिकाम् ।। ३४ राज्ञा निर्वासितो देशाद् गतो वाराणसी पुरीम् । भूमीन्द्रं जयतचन्द्रं शिप्राय गुणरागिणम् ।। ३५ कलासन्तोपितात् तस्मान्मानगृङ्गारपूर्वकम् । गजेन्द्रं हस्तिनीयुक्तं गृहीखा पुनरागमत् ।। कुर्वन्नुपायने सर्व तं गन्धर्व पुनर्नृपः । मानयामाम सन्तो हि सयो गुणिपु वत्सलाः ॥ लब्धप्रतिष्ठः सोलाकसोलासकलयोल्वणः । 'गान्धर्वज्ञानसीमायां सर्वत्र ख्यातिमासदत् ।। अन्यदा गायनाः केऽपि खकलोत्कर्षकाहिणः । कृतम्पारद राजपर्पयेवं यमापिरे । देव ! खद्देशसीमायामपिता मुपिता ययम् । पृष्टे केनेति ममा हरिणैरिति तेब्रुवन् । शाला गान्धर्वकौशल्यव्यजिका इति तद्रिः । नृपोज्प्युलासितैक ः सोलार्मखमैक्षत' । ४१ सोऽपि विज्ञपयांचक्रे देव! युक्तममी पुनः । दर्शयन्तु निजांधौरान् वयमादातुमीमहे ।। सोलाकेन सम तेऽध प्रस्थिताः काननान्तरे । दर्शितास्तैमगाः कण्ठे खेलत्कनकाबलाः ॥ सोलाको गातुमारेभे काकलीध्वनिपेशलम् । सञ्जाता हरिणाभित्रलिखिता इव तत्क्षणम् ॥ खपुराभिमुखं गायन्नपासर्पद् ययायया । प्रतिभूभिरिवाकृष्य सुगा जामुस्तथातया ॥ मध्येकृल्प पुरं 'राजमार्गे त्रिपथच त्वरान् । नीता राजसमां सम्यस्तस्करा इव ते कमात् ॥ सर्वेऽपि विस्मिता लोकास्तद्विलोक्य कुतूहलम् । सगा न विविदुः किचिदीकाम्येण मोहिताः ॥ 20 ३८ 25 म ४५ ४६ 2A सेनराय। 3A जमत । B गन्धर्द 5 B सोलाख मुम, 6B मेश्यता 1B स्सत्वा । TA राजमार्ग २५० श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं योगिनामिव तेपां तु निरुद्धेन्द्रियवर्मनाम् । जगृहे भूपणं हैमं गलादुत्सार्य लीलया ॥ पृष्टास्तदा नरेन्द्रेण प्रभुश्रीहेमसूरयः । प्ररोहणावधि शुष्कतरोगीतकलां जगुः ॥ ४९ *सोलाकेन तथेत्युक्ते भूमिपालस्तदादिशत् । कौतुकं दर्शयास्माकं पट्टबन्धं गृहाण च ॥ सोलाकोऽपि समानाय्य श्रीमदर्बुदपर्वतात् । शुष्का विरहकाख्यस तरोः शाखा नृपाङ्गणे ।। कुमारमृत्तिकालप्पालवाले च नियोज्य ताम् । प्रोल्लसत्पल्लवां चक्रे गीतनादामृतप्लवैः ।। ५२ लाधितः सचमत्कारं प्रभुश्रीहेमसूरिमिः । सोलाकः श्रीनरेन्द्रेण गन्धर्वाधिपतिः कृतः ॥ १३. कदाचिदन्यदा सर्वावसरावस्थितं नृपम् । कोऽपि कुंकुणदेशीयः सिपेवे मागधोत्तमः ॥ ५४ सोऽन्यदा कुंकुणाध्यक्षमल्लिकार्जुनभूपतेः । 'राज पिता मह' इति पपाठ विरुदं सुधीः ॥ अमर्षणः क्षमेन्द्रोऽपि पद्धवैर इवोरगः । सभासम्मुखमैक्षिप्ट कठोरतरया दशा ॥ ज्ञात्वा भर्तुरभिप्रायमाम्बडः सचिवाग्रणीः । चकाराबलिवन्धेन नमस्कार नरेशितुः ॥ ५७॥ सभायां तु विसृष्टायां भूपतिर्विकसन्मनाः । पप्रच्छाअलिबन्धस्स कारणं सोऽप्यदोऽवदत् ॥ ५८ स कोऽपि विद्यते मेज़ सभायां यो निहत्य तम् । समानयेदिति श्रुत्वा मुदितो गूर्जरापतिः ॥ तमेव बहुसामन्तसहितं सैन्यनायकम् । विधाय प्रेषयामास कुंकुणान् काम्यसिद्धये ॥ २६० कावम्बिनी समुत्तीर्य नदी शिविरमात्मनः । यावदावासयामास स्वामिसम्भावनावली ॥ तावदश्वखुरैः पृथ्वी जयभम्भामिवापराम् । यादयंस्तव संजग्मे मल्लिकार्जुनभूपतिः॥ ६२ प्रवृत्ते समरे सैन्यमाम्बडस्य दिशोदिशि । दुग्धं नकुलसम्यारादिव वित्रोटमासदत् ।। पलाय्य धीसखः कृष्णवदनः कृष्णवस्त्रभृत् । कृष्णच्छनः पुरासन्नमागस नपया स्थितः ॥ सेनानिवेशः कस्यायमिति पृष्टे महीमुजा। विद्विषा परिभूतस्य श्रीमदाम्बडमत्रिणः ॥ ६५ विस्मितस्त्रपया तस्य सप्रसादं पुनर्नृपः । तमेव कृत्वा सैनान्यं प्रैपीद यहुदलान्वितम् ॥ कालुम्बिनी' समुत्तीर्य पद्यावन्धेन मनिराद् । युयुधे सह तेनैव स्वयं वीररसोत्कटः ।। ६७॥ महारैः सिन्धुरस्कन्धान्निपात्यादाय मस्तकम् । रक्षामिव स्वशौर्यस्य वर्णेन तदयत्रयत् ॥ ६८ आगच्छन् भृगुकच्छादिह पु न्यस्य मस्तकम् । प्रेक्षणं कारयामास जये को नाभिमन्यते ॥ आलोचनापदेऽमुष्य मदस्थानस्य धीसखः । हेमसूरिगिरा तत्र तत्र चैत्यान्यचीकरत् ।। २७० आज्ञां को मार पा ली यां मण्डले तस्य दापयन् । आनर्च चरणौ राजस्तच्छिर कमलेन सः॥ द्वासप्तत्या निपण्णेषु सामन्तेषु च पर्पदि । सर्वखमुपदीचके तदीयं भृभुजः पुरः ॥ ७२ तथा च 'शृङ्गारकोटि' शाटिका गुणकोटियुक् । पटो 'माणिक्य'नामा तु हारः 'पापक्षयंकरः ॥ ७३ 'योगसिद्धयभिधा' सिषा चतुष्टयमिदं तथा । पण्मूटका मौक्तिकानां चतुर्दन्तः सितो गजः ॥ द्वात्रिंशत्कलशा' हैमा हेमां कोट्यश्चतुर्दश । सविंशति शतं पात्रप्रमदानामढीकत' । ७५ ६१४. प्रीतस्तसावदातेन भूपतिः सर्वसाक्षिकम् । 'राजपितामह' इति तस्मै तद्विरुदं ददौ ।। श्रीहेमचन्द्रसूरीन्द्राः कदाचित् पत्तनेऽन्यदा । स्वमाने पाहिणीनाम्यै सवतानशनं ददुः ॥ एककोटिनमस्कारपुण्ये मातुरुदीरिते । कारिताऽऽराधना पूज्यैर्दुःप्रतीकारितोचिता ॥ जाते प्राणव्यये कृप्तं विमानं भविकैवरम् । महोत्सवेन महता सवचार यदा पुनः॥ त्रिपूरुपमठसाने जटाधारिभिरुत्कटैः । स्वभावजातिवरेण तद्विमानममज्यत ।। २८० *A पतितोऽयंक.Aपास। 1B चमचार। Bफरिणी। 13 B सहिनेव। 4 Bइलमा हेनटा। 5Bमशेयर। 6 B दानेन । ७४ TA'प्रवीसारोचिता। कु. पा.च.३ . , ८७ ८८ ॥ कुमारपालदेवचरितम् । यतः- काजु करेवा माणुसह पीयें मार्ग न अत्थि'। कइ आपणि' पहु'थाईइ कह पहुं कीजइ हत्यि॥ उन्मूलनीयास्तत्त्वज्ञैर्धमद्विष्ट यथातया । विमृश्येति च सूरीन्द्रा राजसतिकाङ्गिणः ॥ कुमारपालमूमर्तुतस्थुपो मालयापनौ । स्कन्धावारमलंच नाना आयतो हितम् ॥ राजप्राप्तिनिमित्तस्य वक्तन् सूरीन् समागतान् । 'श्रीमानुदयनो गत्वा स्मारयामास भूपतेः। ८४ तेनाप्यनुमता जग्मुः सूरयो राजपर्पदि । आशीर्वादोक्तिवैचित्र्याद् विस्मितः 'साइ भूपतिः । ८५ सदैव समुपेतव्यं देवतावसरक्षणे । इत्युक्ते सादरं राज्ञा स्रयस्तं घमापिरे ।। मुनीमहि वयं भक्ष्यं जीर्ण वासो घसीमहि । शपीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ।। भूपः प्रोवाच युष्माभिः परलोकहितेच्छया । मैन्यं विधातुमिच्छामि मधुना माधयो यया ॥ 'एको मित्रं भूपतिवा यति'ति यदुच्यते । उमयोस्तद्धितार्थाय करयोः पुष्पदामवत् ।। 'अनिषिद्धमनुमत मिति जाननदापयत् । अस्खलितप्रचाराय प्रमूणां सर्वद्यकम् ॥ २९० जाते समागमे सैरं प्रस्तायोतिमनोहरे.' । लेहोशिकमवादिष्ट वार्धि चन्द्रमसोरिख । एकदा च यशश्चन्द्रगणिना प्रत्युपेक्षितम् । आसनं हेमसूरीणां रजोहरणयुक्तितः ।। ९२ अज्ञातपरमार्थेन तद् दृष्ट्याऽयुजि मूभुजा । दशामिः स्पृश्यते डिम्म इव किं विदमासनम् ।। ९३ प्रभुमिर्जगदे जीवरक्षार्थों धयमुघमः । सस्मेरमाह भूपोऽपि किमष्टरुपक्रमः ॥ ९४ वमापिरे महात्मानो राजन् ! सैन्यं चतुर्विधम् । रिसावुपस्थिते सनीक्रियते पूर्वमेद वा ।। व्यवहारो यथा राज्ये सुखकारणमायतौ । ज्ञेयस्तयायं धर्मेऽपि सिद्धये धर्मचारिणाम् ॥ इत्याधनेकयुक्तीमिर्मुदितो भूभदेकदा । पप्रच्छोदयनामात्यं पितृवंशादिकं प्रमोः ॥ ९७ ॥६१५. शक्रपत्तनसंकाशे देशेऽर्धाष्टमनामनि । संकेतनमिव श्रीणां परं धन्धुमकामिषम् ॥ ९८ तत्रास्ति मोढवंशीयवादिगो व्यवहारिकः । तनाया पाहिणिर्नाम चतु पष्टिकलागृहम् ।। चामुण्डाया गोत्रदेव्या आद्याक्षरपवित्रितः । तयोः पुत्रश्चांगदेवनामा जातोऽरवत्सरः ॥ श्रीदेवचन्द्रसूरीन्द्राः पत्तनात् तीर्थयात्रया । प्रस्थितास्ते क्रमात् प्रापुर्धन्धुक्फमहापुरम् ॥ श्रीमोढवसतो तेषां तस्थुषां सोऽपि पालकः । सक्योभिः समं क्रीडन् समियाय सुलक्षणः ॥ ३०२ चांगदेवततः सिद्धाविव भाग्यपराक्रमः । सिंहासनोपरि स्थाणुनिषिद्यायामुपाविशत् ।। यदि क्षत्रकुले जातः 'सार्वभौमस्तदा नृपः । वणिर-विप्रान्वये जातो महामात्यः पुनर्भवेत् ॥ पुण्ययोगेन चेदस्स यतित्वमुपतिष्ठते । दुर्युगेऽपि तदाऽमुष्मिस्तुर्य युगमुपानयेत् ।। ३०५ धात्वेति धर्मवन्मुख्यव्यवहारिभिरावृताः । सूरयस्तपितुर्गेई जग्मुर्जामतीर्थवत् ॥ पतौ देशान्तरसेऽपि पाहिणिधर्मदीपिका । आनन्दमेदुरं धके सा संपं खागतादिमिः ।। ज्ञात्वा समागमे हेतुं गृहे पतेरमावतः । दिपादानन्दसम्मिमा मुदती सा दशमगात् ॥ धन्यास्मि यस्या में गेहे समीयुः पुरुषा अमी। मिथ्याष्टिः पतिः किन्तु तादशोप गृहे न हि ॥ ३०९ कि करोमि कयं धनं दर्शयामि गुरोः पुरः। ध्यापन्तीनि गुरु नवा तस्थौ किंचिदवामुखी ३१० कैश्विदूचे शुभे ! तावन्निजदोपं निराकुरु । ख 'देहि तनयं शेषकायें पतिः प्रमाणता ।। १२ 1B भादरों पाठमेश-कम ५माणि धीमानश्या गत्वा । 3B मनोरसे। 5A भूप। 6B पनयन् । ४भाथि प्रभु एपि। मर 2B विस्मितावार 1B 4Bम्पावनिक 7Bविह।
१९ १२ १३ १८ ३२० २१॥ २२ २३ २६॥ श्रीसोमविलकसूरिविरचितं चांगदेवस्ततः पृष्टः शिष्योऽमीषां भविष्यसि ? । ओमित्युक्ते ददौ माता गुरुम्यस्तनयं मुदा ॥ प्रस्थिता गुरवस्तीर्थयात्रायां पुनरागताः । चांगदेवं सहादाय भेजुः कर्णावतीं पुरीम् ॥ तत्रास्मदीयगेहेऽसौ सत्रागार इव श्रियाम् । रममाणः सुखं तस्थौ भृङ्गवन्नन्दने वने ॥ समेतः खगृहं श्रुत्वा पुत्रोदन्तं स चाचिगः । दर्शनावघिसंन्यस्तभोज्यः कर्णावतीं पुरीम् ॥ श्रीदेवचन्द्रसूरीणां पौपघालयमागतः । सक्रोधोऽपि मनाक् चक्रे नमस्कार विचक्षणः ॥ तावदावर्जयांचक्रुर्गुरवो विविधोक्तिभिः । यावतोदयनामात्यस्तं नीत्वाऽभोजयद् गृहे ॥ स दुकूलत्रिकं लक्षत्रयं पुत्रसमन्वितम् । तदुत्सङ्गे न्यधान्मन्त्री गौरवेण गरीयसा ॥ चाचिगः माह मूल्येन पर्याप्तं मितवर्चिना । अनर्यो मत्सुतस्तस्मात् तव भक्तिर्गरीयसी ॥ दत्तस्तुम्यं मया पुत्रश्चाचिगेनेत्युदीरिते । परिरभ्य समाचष्ट निगदन् साधु साध्विति ।। सखे मह्यं वितीर्णोऽसौ महार्थोऽपि तवाङ्गजः । अपमानपदं भावी योगिमर्कटवन्नमन् ।। गुरुभिः पुनराप्तोऽसौ ग्राहितः सकलाः कलाः । रत्नं वैकटिकेनेव नेष्यतेऽनर्घ्यतापदम् ॥ इति सम्बोधितः सोऽपि गुरुभ्यः सुतमर्पयत्' । दीक्षामहोत्सव प्रेम्णा स एवाचीकरत् पुनः ।। चकुस्तस्याभिधा हेमचन्द्रेति गुरवो मुदा । जातः क्रमेण शास्त्राब्धिकुम्भयोनिरसौं मुनिः ॥ न्यस्तः सूरिपदे योग्य'-इत्यस्य चरितं नृपः । आकर्योदयनामात्यान्मुमुदे तद्गुणक्षणी ॥ निष्कलङ्कगुणग्रामसन्ततप्रीणितान्तरः । भूपः श्रीहेमसूरीन्द्रान् सदैव हृदये दधौ ॥ पूर्वोपकारतस्तादृग्गुणग्रामाच सङ्गतम् । तयोर्नित्यमशोभिष्ट माणिक्य-स्वर्णयोरिव ॥ १६. एकदा भूभुजा सार्धमुपविष्टां वरस्त्रियम् । व्यावर्तिपत सूरीन्द्रा द्वारतोऽपि विलोक्य ताम् ।। अनीतिमिव राज्यार्थी प्रमूणां सङ्गमेच्छया । विससर्ज नरेन्द्रोऽपि तामन्तःपुरयोषिताम् ॥ गुरवोऽप्यागमन् दृष्ट्वा तथा मिथ्यानिवेशतः । विरोधादामिगः प्राह पुरोधाः पुरतः प्रभोः ॥ विश्वामित्र-पराशरप्रभृतयो ये चाम्बुपनाशिन- स्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललिनं दृष्ट्वैव मोहं गताः। आहारं सतं पयोदधियुत ये भुञ्जते मानवा. स्तेपामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् । श्रुत्वेति प्रभवोऽप्याहुः स्वभावः प्राणिनामयम् । किन्तु विज्ञाततत्त्वानां विशेषः श्रूयतामिह ॥ सिंहो पली द्विरदशकरमांसमोजी संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम् । पारापतः खरशिलाकणभोजनोऽपि कामीभवत्यनुदिनं यत कोन हेतुः॥ इत्युक्तियुत्तया सूरीन्द्रैः कृते तस्मिनिरुत्तरे । 'अमी सूर्य न मन्यन्ते' केनाप्युक्ते पुनर्जगुः ।। अधामघामधामानं वयमेव स्वचेतसि । यसास्तव्यसने प्राप्ते सजामो मोजनोदके ॥ पयोदपटलच्छन्ने नाश्नन्ति रविमण्डले । अस्तंगते तु भुनाना अहो ! मानोः सुसेवकाः॥ इत्यं दुर्वाचकानां मुसमुद्रापटीयसः । तानेव मेने भूपालः सर्वागममहोदधीन् ॥ ६१७. पप्रच्छ चैकदैकान्ते भकिमन्धरया गिरा । कथंचिदपि जायेत चिरस्थायि यशो मम ।। विमृश्य प्रभवोऽप्यूचुर्विक्रमादित्यभूपवत् । जगदानृण्यतः सोमनाथचैत्योदृतेश्य ।। 1B मार्पयत्। 2 Bोनेर। 3 B भोजिनोति। २८ २९ ३३० 2. ३ ३२ म ३४ ३५ ३८ ३९ - २० . . कुमारपालदेवचरितम् । तदेव स्थापित श्रेष्ठमुहूर्ते मुदितो नृपः । 'निजपञ्चकुलं प्रेष्य चैयारम्भमचीकरत् ।। ३४० समियायान्यदा पञ्चकुलप्रस्थापिता हुतम् । विज्ञप्तिः खरशिलाया निवेशानन्दसूचिका ॥ ४१ विज्ञषि दर्शयन् प्रीतः प्रभून प्राह नराधिपः । निर्विन साद् यथा चैत्र 'प्रसाचादिश्यतां तथा । ૪૨ प्रभवोऽप्यभिनन्दन्तस्तमाहुः शृणु भूपते 11 श्रेयांसि बहुविघ्नानि' प्रयत्नोच हितावहः ॥ "विचार्याब्रह्मसेवाया यदि वा मद्य-मांसयोः । गृहाण नियम चैत्ये कलशारोपणावधि ॥ तत्क्षणादुदकक्षेपपूर्वक मय-मांसयोः । जग्राह नियमं सन्तः सर्वत्र प्रमविष्णवः ।। वर्षद्वयेन समाते प्रासादे कलशावधौ । मुमुक्षुनियमं राजा सूरीन्द्रानन्वमन्यत ।। ४६ प्रभुस्तदेव तथानापर्यन्ते कृतकार्यिणः । युज्यते नियमो मोक्तुमित्युक्वा वसतिं ययौ । तद्गुणैरु सन्नीलीरागः श्रीगूर्जरापतिः । प्रशशंस तमेवैकम्; गुणाः कस न कलमाः ॥ उपभूपमथ प्रोचुर्भातमत्सरिणो द्विजाः । षटुचाटुपरः सर्वो राज्ञां प्रीणाति मानसम् ॥ ४९ नो चेत् प्रातकोतोऽयं वाच्यो यात्रां न चैष्यति । अस्मद्धर्मममी यस्माद् दूषयन्ति पदे पदे ।। ३५० खपमम्यर्थितः प्रातर्यावार्थ भूभुजा प्रभुः। ऊचे वैद्योपदिष्टं चाभीष्टं चेदमुपस्थितम् ।। सहजोत्कण्ठिताः प्रायो यातायै यतयो नृप !। सिताक्षेपप्रकारोऽयं पायसे यनिमग्रणम् ॥ सुखासनवाहनादि किं युष्मद्भ्यः प्रदीयताम् । नृपेणोक्के, क्यं देव ! निरारम्मपरिग्रहाः ॥ गच्छतः पादचारेण शोमामुपलमामहे । प्रस्थाय परमद्यैव 'नमन्तस्तीर्थमण्डलीम् ॥ देवपत्तनप्रवेशे भवद्भिर्मिलनेच्छवः । अनुमत्या नरेन्द्रस्य ततः श्रीहेमसूरयः ।। शत्रुायोजयन्तादितीर्थमालां कृतादरम् । नमन्तः सपरीवारा निरूपितदिनोपरि ।। मिलिता गूर्जरेशस्य प्रवेशे पत्तनस च । जहर्ष सोऽपि केकीव दृष्ट्वा सूरीन् धनानिय ।। ५७ वृहस्पत्यमिधानेन गण्डे नानुगतो नृपः । गाढं सोमेश्वरं लिङ्गमालिलिभानुरागवान् ॥ श्रीजैनादपरं देवं नामी वन्दन्त इत्यसौ । मिप्यारग्वचसा प्रान्तो भूपः सूरीनमापत ।। ५९ 'भगवन् ! यदि युज्येत तदेतैलिभिः स्वयम् । अर्चयन्तु प्रभु शम्भु' समयज्ञस्ततो गुरुः ।। ३६० तदैवोद्गमनीयेन भूपादिप्टेन भूपितः । आरुध चैत्यदेहल्या शम्भु घट्वेदमन्यधात् ।। 'अहो ! दिष्टयाद्य दृष्टोऽसौ कैलासवसतिः प्रभुः । उपझरप्रकारास्तत् क्रियन्तां द्विगुणा इति ।। आहाननादिमुद्रामिासैरंशादिमिश्च सः । पञ्चोपचारैरम्यर्च्य शिवं शैवागमोक्तिभिः ।। ६३ करागुरुनैवेद्यवस्तुमिर्द्विगुणीकृतैः । स्वयमान सूरीन्द्रः शम्भु विधिवदादरात् ।। ६४ सामन्तशतसंयुक्त विस्मिते राज्ञि पश्यति । दण्डप्रणामपूर्व स स्तोतुमेवं प्रचक्रमे ॥ ६५ यन्न तन समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिषया यया तया। घीसदोपकलपः स चेद् भवानेक एवं भगवन् ! नमोऽस्तु ते॥ भवयीजाकुरजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । नमा का विष्णुर्वा हरो जिनो वा नमस्तस्मै ॥ ६७ इत्यादि हेमसूरीणां स्तुत्यनन्तरमादरात् । भूपोऽपि शम्मुमभ्यर्च्य न्यपदद् दानमण्डपे ॥ ६८ तुलापुरुपदानानि' गजदानानि भूरियः । विधाय कृतकृत्यात्मा नृपः प्रोचे प्रमूनिति ॥ ६९ म सोमेशसम तीर्थ न महर्षिर्भवत्समः । मत्समो नास्ति राजाऽन्यस्तदस्मिन्मिलिते विके। Bविचार्य प्रम। Bछलशावधि। 6Bषदि प्रभु। 30 5 B मनन्त। 1Bनि। 2B प्रसद्या'। TA'दानादि।
७७ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं किंचिन्मुक्तिप्रदं देव ! तत्त्वमाविकुरु प्रमो! 1 विमृश्य गुरवोऽप्यूचुरलं पौराणिकोक्तिमिः ॥ ७१. शम्भुमेव 'तदिदानी प्रकटीकरवाण्यद्दम् । जानीते तन्मुखेनैव मुक्तिमार्ग यया मवान् ॥ ७२ किमेतदपि जापट्टि संशयाने नृपेऽवदत् । एकाग्रमानसावावां सर्व संघटते ततः ॥ ७३ किन्तु कृष्णागुरुः क्षेप्यस्त्वया ध्यानं मया पुनः । तावद् विधेयं प्रत्यक्षः शम्मुर्मवति यावता ।। ७४ क्षणाहीपेषु शान्तेषु धूपधूमे च सर्पति । द्वादशात्मप्रकाशामे महत्तेजसि जाग्रति ।। ७५६ जलाधारोपरि क्षमापो जात्यजाम्बूनदद्युतिम् । चर्मचक्षुर्दुरालोकं ददर्शकं तपखिनम् ॥ आपादमस्तकं स्पृष्ट्वा मुनि निस्तन्द्रया दृशा । पञ्चाङ्गं चुम्बितक्षोणिः प्रावलिः प्राह तं नृपः ॥ कृतार्थे नयने मेऽद्य जगतीश ! तवेक्षणात् । किन्तु मुक्तिप्रदं तत्त्वमुक्त्वा कौँ कृतार्थय । अथाविरासीद् दिव्या गी राजन्नेय महामुनिः । सर्वदेवावतारश्च सर्वज्ञध कलावसौ ॥ ७९ तदुक्तः सरलः पन्या ज्ञातव्यो मुक्तिदायकः । शम्भाविति तिरोभूते तसौ चित्रमना नृपः॥ ३८०॥ सूरीन्द्रोऽपि लथोन्मुक्तप्राणायामो' विकखरः । राजन्नित्यवदत् तावत् त्यक्तराज्यमहामदः ॥ पादावधार्यतां जीव ! खामिन्निति वदन्नृपः । यत्कृत्यमादिशाननमौलिः प्राचलिरम्यधात् ।। ८२ तत्रैव मदिरा-मांसनियम जीवितावधिम् । दत्वा क्षमापतेः प्रासो नामाउणहिल्पत्तनम् ॥ तत्र सर्वोपधाशुद्धसिद्धान्तोपनिपद्विरा । सम्यक्त्वं ग्राहयामास सम्पतेरिव भूपतेः ॥ प्रबन्धान योग शास्त्रादीनाकर्ण्य द्वादशवतीम् । प्रत्यपादि स भूपालः पिपासुः सरसीमिव ।। विषप्टेः शलाकापुंसां चरित्राणि गुरोर्मुखात् । श्रावं श्रावं जैनधर्ममेकच्छन्नमयं व्यपात् ॥ ११८. शुद्धसम्यक्त्वपूतात्मा महानवमीपर्वणि । कुमारपालभूपाल आमिगादिमिराख्यत ॥ देवी कंटेश्वरी गोत्रदेवी सं मान्यमीहते । एक छागशतं चैको महिपः प्रतिपदिने । एतावदेव द्विगुणं द्वितीय दिवसे पुनः । तृतीये त्रिगुणं यावन्नवमे नव संगुणम् ।। तदुक्तं हेमसूरिभ्यस्तैः सामाऽभ्यर्थिता च सा । नवाहं यावदादत्व मोगं छागादिमूल्पजम् ॥ ३९० कर्पूरागुरुपीयूपैः प्रीयन्ते खल देवताः । राक्षसा एव तुष्यन्ति मांसशोणितकीकसैः इत्यमुक्ताऽपि सामाऽसौ न तुतोष यदा सुरी । कीलनं यत्रणं मोरवन्धनं दर्शितं तदा । ९२ शान्ताऽप्यथैकदा चाटुमांसाहारमयाचत । भवनान्तसतस्तस्याः क्षेपिता महिपैडकाः ॥ ९३ देवी कदर्थिता सर्वा रात्रि मूत्रमलसवैः । पुरोहितादयः सर्वे पमूवुर्मुद्रिताननाः ॥ ९४ श्रीहेमसूरिष्यानेन समावप्रीणिता सुरी । सांनिध्यकारिणी जाता यदूचे केनचिकृपः ।। ९५७ या पूर्व नवमीमहेषु महिपस्कन्धत्रुटत्कीकस- 'बाट्कारैरजनिष्ट फर्णकटकैः कण्टेश्वरी नम्वरी । सा पीयूपपरामुखी रसयति श्रीहेमचन्द्रप्रभो- गीत मारिनिवारि संप्रति नृपद्वारि स्थिता सुस्थिता ।। माज्ञा-यलेन वित्तेन निघा वीरः स म्पतिः । अमारिपोपणां चके वत्सराणि चतुर्दश ।। ९७१ ३१९. सुपक्कानेकदा पो भुसानो पृतपुरकान् । मांसावादमनुस्मृत्य प्रमूनेस 'व्यजितपत् ।। युज्यते वा न पाऽस्माकं घृतपूरकभोजनम् । विज्ञाप तदभिप्रायं प्रभवोऽपि यमापिरे ।। वनिम्-आक्षणयोर्युक्तं जातिमावाददूषितम् । तमास्साकसागस क्षवियस तु वर्जितम् ॥ प्रायश्चिचे ततस्तस द्वात्रिंशदन्तसंख्यया । विहारानेकपन्धेन वात्रिंशनमचीकरत् ॥ 3Beमाटी तो। 5A प्रभूनिसमा ४०० 1Bहानी। 2Bादयामनिध्यरः ।
२२ 1 ४०७ . 'कुमारपालदेवचरितम् । पुरा द्रव्ये हवे राजा मूपको यद् व्यपद्यत । तेन तेनास्य शुद्ध्यर्थ विहारो भूपरामिषः ॥ ४०२ करम्भं मोजितः श्रेष्ठिवध्वा यत् विदिनोपितः । करम्भामिपया चैत्यं तस्याः श्रेयःकृतेऽमवत् ॥ सपादलक्षदेशे च जायया शिरसार्पिताम् । यूक कोऽपि वणिक पाणी मृदिखा सत्वमारयत् ॥ १०४ अमारिघोषणापचकुलेनानीय पत्तने । मूभुजे सोअर्पितस्तेन प्राप्यादेशं प्रमोरिति ॥ सर्वस्वेन तदीयेन तद्दण्डपदयुक्तितः । यूकाविहार इत्येवं कारितं कीर्तनं नयम् ॥ युग्मम् ।। ४०६ स्तम्भतीर्थे यत्र चैसे प्रभोर्दीक्षाक्षणोऽभवत् । तत्र रत्नमयं बिन जीर्णोद्धारश्च कारितः ॥ कुर्वतेति चतुश्चत्वारिंशदग्राणि मूभुजा । विधापितानि चैत्यानि चतुर्दशशतानि वै । द्वाससतिलक्षमानपट्टकस्फाटनानुगे । विहित रुदतीवित्तमोचने पण्डितैः स्तुतः ॥ न यन्मुक्तं पूर्व रघु-नहुप-नाभाक-भरत- प्रभृत्यु-नाथैः कृतकृतयुगोत्पत्तिभिरपि । विमुश्चन् सन्तोपात् तदपि रुदतीवित्तमधुना कुमारक्षमापाल! स्वमिह महतां मस्तकमणिः ॥ ४१० श्रुत्वा श्रीहेमचन्द्रोऽपि परमानन्दमुहन् । पुण्यानुमोदनापूर्व पपाठ नृपतेः पुरः ॥ 'अपुत्राणां धनं गृहन पुत्रो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोपतो मुश्चन सत्यं राजपितामहः ॥' २०. गण्डः श्रीसोमनाथस्य विहारे नृपतेर्वसन् । अपराधेन केनापि पदनष्टो व्यधीयत ॥ विषीदन् पत्तनं प्राप्य द्विारावलगकोपमः । पोढावश्यकपूतात्मा प्रभून सेरेनिरन्तरम् ।। एकदाऽवसरं प्राप्या चतुर्मासकपारणे' । विधाय द्वादशावर्तवन्दनामिदमब्रवीत् ।। चतुर्मासीमासीत् तय पदयुगं नाप निकषा फपायमध्वंसाद् विकृतिपरिहारव्रतमिदम् । इदानीमभ्युद्यन्निजचेरणनिर्लोठितकले जलक्लिन्नरन्नर्मुनितिलक ! वृत्तिर्भवतु नः॥ श्रुत्वा काष्ठामिमां तस्स निजधर्मानुरोधिनीम् । प्रभुसङ्केततो राज्ञा पुनः स्वपदभाक् कृतः ।। ६२१. राज्ये' श्रीसिद्धभूमर्तुमराशिर्द्विजः पुरा । पाण्डित्यस्पर्धया तत्र कासीतः समुपेयिवान् ।। १८ असहिष्णुः प्रतिष्ठायाः प्रभूणां जातिवैरतः । प्रत्यक्षं सोऽन्यदाज्वोचत् 'भुक्तोद्वारसमं वचः ।। १९ यूकालक्षशतावलीवलवलेल्लोलोल्ललत्कम्बलो दन्तानां मलमण्डलीपरिचयादुर्गन्धरुद्धाननः । नासावंशनिरोधनाद् गिणगिणपाठमतिठाविधिः सोऽयं हेमडसेबड़ेः पिलपिलत्खल्लिः समागच्छति ॥ ४२० श्रुत्याम्पलल्दतो मालित प्रभुक्षिप्त प.पूर्व दिशेणमिति, किं नाधीतं. लिपतिथे ! १. अत इत्यं प्रयोक्तन्यं सोऽयं सेवडहेमडः । इति वैदुष्यकुन्ताग्रनुन्नो न्यूनमनाः कृतः ।। कुमारपालभूपालराज्ये शत्रवधो न हि । इति सोऽपि पदभ्रष्टो वर्तते कणभिक्षया ॥ २३ अन्यदाऽऽपालभूपालं योगशास्त्रं पदे पदे । पठयमानं समाकर्ण्य सर्णः स्पष्टमप्रवीत् ॥ एतद्विदण्डान्तर्गत पाठ पतित B आदर्श । 5 B मेदखिचित । 21 . २४ 1B पर्वणे। RAराज्ञ । 3A भक्तोहार। 4Bचलचल. GB रास्यन् ।
२३ २५ २६ २७ २८३ २९ P ३१ ॥ ३३ ३४ ३६॥ श्रीसोमविलकसूरिविरचितं आतङ्ककारणमकारणदारुणानां वरण गालिगरलं निरगालि येपाम् । तेषां जटाधरफटाधरमण्डलानां श्रीयोगशास्त्रवचनामृतमुजिहीते ।। श्रुत्वेत्यमृतसंवादि वचः शान्तान्तरोष्मभिः । प्रभुभिर्द्विगुणा वृत्तिः पुनस्तस्मै प्रसादिता ।। ६.२२ अन्यदा मागधौ कौचित् सर्धमानौ खविद्यया । सुराष्ट्रादेशतः प्राप्तौ श्रीपत्तनमहापुरम् ॥ प्रभुमिः श्लाघ्यते यो हि स एव विभुरावयोः । मार्गापक्षयदाताऽन्यो यस्तु हारयति ध्रुवम् ॥ प्राप्त एकस्तयोर्मध्ये देशनावसरे प्रभोः । लक्ष्मीवन्तः पण्डिताच दृष्ट्या स्पष्टमुदाहरत् ॥ लच्छि वाणि मुहकाणि ए पई भागी मुहमर । हेमसूरिअत्याणि जे ईसर ते पंडिया ॥ द्वितीयो भूपतेश्चैत्ये विधायारात्रिकक्षणम् । नमस्सतः पृष्ठहस्ते दत्ते प्रभुमिरनवीत् ॥ हेम तुहाली कर मर जेहं' अचम्भूय रिद्धि । जे चापं हेठा मुहा ताई अपहरी सिद्धि ॥ अनुच्छिप्टेन भूपालो वचसा तस्य रजितः । भूयोऽपि पाठयामास निरुक्ते मागधोऽमणत् ॥ पठित पठिते लक्षं किं दास्यसि नृपस्ततः । लक्षत्रयं त्रिरुतत्वात् स तस्मै तत्क्षणाददात् ॥ समये बहुपाठोऽपि श्रेयानिति स चारणः । सर्वार्थसाधकं मौनमिति व्यर्थममन्यत ।। ६२३. अन्यदा जगदानृण्यचिकीपकौतुको नृपः । प्रभु विज्ञापयामास सद्यः सौवर्णसिद्धये ॥ तत्तः श्रीदेवचन्द्राहान् सुगुरून् प्रभवोशी हि । श्रीसह-कुमरक्ष्मापविज्ञप्तिम्यामजूहवन् । तेऽपि तीवमताः किचित् सहकार्यमिति द्रुतम् । यथाविधि विहारेण महात्मानः प्रतसिरे ॥ प्रवेशोत्सवसामग्री भूपो यावत् प्रचक्रमे । सूरयः पौपधागार शीघं तावत् समाययुः ॥ नृपतिप्रमुखानेकश्रावकैः सहितः प्रभुः । विदधे द्वादशावर्तवन्दनां विनयान्विताम् ।। *तस्मिन्नवसरे श्राद्धः श्रीकपद्यपि मत्रिराट् । उत्तरासङ्गतो भूमिं प्रमाादत्त वन्दनाम् ॥ *महटपूर्व आचारः क इत्युक्ते महीभुजा । सिद्धान्तविरियोजीत्साह श्रीगुरुत्तरम् ॥ श्रुतश्नोतोपदेशौ तौ गुरुमिः सूरि-भूपती । सहकार्य द्रुतं पृष्टौ न श्याः कापि धीधनाः ।। विसृज्य तावपि क्षिप्रं समां जवनिकान्तरे । ययाचतुः स्वर्णसिद्धिं निपल गुरुपादयोः॥ श्रीहेमसूरयः प्राहुर्भगवन् ! शैशवे मम । काठमारिकतो वल्लीरसविन्दुरुपाददे ॥ तेनाम्यक्तं ताम्रखण्ड संयोगाजातवेदसः । सुवर्ण तत्क्षणाचातं सिद्धनिष्ठीवनादिव ॥ वलेरादिश्यतां तस्सा नामसङ्केतनादिकम् । करोतु क्षितिपः क्षिप्रं धरणीमनृणामयम् ।। कुपिता गुरवः प्राहुः पापापसर दूरतः । न योग्य इत्सपास्याम पादलममिवोरगम् ॥ अग्रे मुद्गरसप्रायविद्यया स्वमजीर्णमाक् । मन्दाग्नेर्मोदकां वियां कथमेतां ददामि ते ॥ शिष्यमानहतस्तस्मादपथ्यादिव रोगिणम् । निवार्य सूरयो भूरिवैराग्या नृपमम्यपुः ।। जिनचैत्यालंकृतक्ष्मा-मारिनिटिनादिमिः । सिद्धे लोकद्वये राजन् ! किमाधिक्यममीप्ससि ॥ किं च ते जगदानृण्यकारिण्यै हेमसिद्धये । न माग्यमस्ति तेनार युक्ता मावानुमोदना ।। इत्यादिश्य इटित्येव विहार सूरयो न्यधुः । तत्त्वकार्ये न मुदन्ति यतो निबिडयुद्धयः ।। 1B B भान-सहारा. ४६ दिहा. ३९ ४४० ४१. ४२ ४४ ४५ ४८ ४९ ४५० ૧૨ २ म BAदास निरतः। *एकतारमादितमोर मोलम्टे Bमादरें।
५७ ४६० त कुमारपालदेवचरितम् । २४. अन्यदा श्रीवीतभयपत्तनस्थलगर्भिताम् । प्रदर्पिणा केवलिना कपिलेन प्रतिष्ठिताम् ।। विद्युन्मालिप्रतिमायाः अनिच्छन्देन मधुना । चण्डमद्योतभूपेन कारितां पेटिकाकृते ।। सप्तइस्तोच्छ्रितां जात्यचान्दनी कुमरो नृपः । देवाधिदेवप्रतिमां शुश्राव सुगुरोर्मुखात् ।। -त्रिमिविशेषकम् ॥ गुरोर्वचनतः कार्यसिद्धिं निश्चित्य भूपतिः । तत्काल्पहितानेकसामन्तैर्मक्तियुक्तितः ॥ खानयित्वा वीतभयस्थलमुत्तममाग्यतः । देवाधिदेवप्रतिमामव्यङ्ग निरकाशयत् ।। - युग्मम् ।। नरेन्द्रादेशतः सर्वग्रामाकापुरदिषु । स्थयात्रालिद रं जायन्ते स महोत्सवाः ।। माषिक क्रियमाणेषु पुरा सङ्गीतकादिपु प्रभावनामयं विश्वं सृजन्ती प्रतिमाञ्चलत् ।। समानं तेन स्पेन कृतानुकृतमोत्सवा (१) । रयाधिरूढा प्रतिमा प्रापरणहिलपत्तनम् ॥ स्वसौधासन्नपीठे प्रासाद स्फटिके नृपः । निवेश्य पूजयामास त्रिकालं कलिकीलका ॥ अथ श्रीकुमरक्षमापः खजनुफललिप्सया । युञ्जयोलयन्तादितीर्थयात्रा प्रचक्रमे ॥ श्रीहेमचन्द्रसूरीन्द्रः श्रीकुमारनरेशितुः । सदाधिपत्यतिलकं विदधे महतो महात् ॥ देवालयस्य प्रस्थानमुहर्ने स्थापित सनि । मिमिलः परितः सहा धर्मा इव चतुर्विधाः ।। कुमारपासपालले भन्यंमन्यमनोरयः । यावत् समग्रतामग्रीमध्यममनसाकोत् ।। तावद्देशान्तरापात चरयुग्मं न्यजिज्ञपत् । श्रीकर्णस्त्वामुदेतीति नृपो डाहलदेशराद ॥ आकर्ण्य कर्णशूलाममिति वाक्यमिलापतिः । खेददन्तुरमालो द्वार मनिवाग्भटमन्यधात् ।। प्राधायां यदि सामज्यां धर्म कर्तुं न चामुमः । निष्पवाया रसवत्यां तदिदं मुखवीक्षणम् ॥ शुशोच गुरुपादाने स्वमधन्यतम नृपः । स्वामिन् ! रकस जीर्येत कि मुक्तिश्चकवर्तिनः ११ सूरीन्द्रा अपि तत्कालमाकलप्य लयादिकम् । आदिधन् द्वादशे पामे निवृत्तिस्ते भविष्यति ।। किकर्तव्यत्या मूढो यावदास्ते नराधिपः तावनितिवेलायां चरयुग्ममुपागमत् ॥ *दिवंगतच श्रीकर्ण इति सद्यो निवेदिते । नृपस्ताम्बूलमुत्सृज्य कथमित्यनुयुक्तवान् ।। निशि प्रयाणं कुर्वाणः श्रीकर्णः कृम्मिपृष्ठमार । जितकाशिमदावेशान्निद्रामुद्रितलोचनः॥ कण्ठावलम्बिसौवर्णशृङ्खलेन गरीयसा । न्यग्रोधपादलगेनोस्मितः पञ्चतामगात् ॥ कली त्वमेव सर्वज्ञः स्तुवनिति पुनः पुनः । अक्षेऐण महीपालो जिनयात्रामसूरयत् ॥ हुकूलाब्यादितक्षरणीतललीलागतिश्रमः । नृपः श्रीहेमसुरीणां दतहस्तावलम्पनः । पदे पदे महादानसत्रागारमहोत्सवैः । धर्मकन्यतां चके शकः कल्याणकेविव । युग्मम् ।। अकुतोभयत्ताहूतपुरहूतसमृद्धिमिः । किल सब मिपात समों मण्डठमवासरत् ।। द्विषोपदिश्यमानाच्या प्रभुश्रीहेमसूरिमिः । धन्धुकनगरं प्राप भूषः पाप-यपोधीः ।। स्वयं विधापिते तत्र प्रभोजन्मगृहाक्नौ । सादशहस्तमाने विहारे होलिकाभिधे ।। नृपः प्रभावना कुर्वन् संयमी खेन्द्रियानिव । उपसर्गकृतो विप्रायके विषयताडितान् ।। युग्मम् ।। वर्धापनापूर्व प्रायः शत्रुज गिरी दृष्टे नाभेयबिन तु योगीवानन्दसम्हन् ।। दुःखक्षयष में कर्मक्षयच भवतादिना' । दण्डपणिधानेन निमाटेन' भुवं स्पृशन् । पावदास्ते नास्तत्र पास्तवस्तुतिसंरतवी । समयज्ञस्तदोवाच चारणो काक्पचर ॥ विशेषकम् ।। 1Aडिफीरन । * मोपउभ्ययेक एष A पास। B भादिवि । 3 B विमान ७१ ७२ ७५. A ७७ ७८ ७९ ४८० ८२ ८५ ८७ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं ६५ इकह फूलह माटि देइ जु नरसुरसिवसुहं। तिणिस्यूं केही साटि कटरे! भोलिम जिणवरहं ॥ श्रुत्वेति भूयो भूमीन्द्रः पाठयामास चारणम् । ददौ नवसहस्राणि नवकृत्व उदीरिते ॥ ६२६. देवकोशमभृत्यर्थमेकदा रङ्गमण्डपे । अन्तराले घृतं स्थालं ससङ्घन महीभुजा ॥ हारफेचूरदीनारमुद्रिकाकुण्डलादिभिः । भविकैर्भावनासारं क्षिप्यमाणैषिभूषणैः॥ कश्चिदाजन्मदारिद्री भावनाईमनास्तदा । जीर्णचेलः पोट्टलिकश्चिक्षेप द्रम्मपञ्चकम् ॥ ४९० तद्विलोक्य प्रसन्नासाः प्रभुश्रीहेमसूरयः । मस्तकं धूनयामासुः पूरिता इव तद्गुणैः ।। तदा चौलक्यराजेन्द्रः प्रमूनाचष्ट सादरम् । लघुदानेन भगवन्नत्र का वश्चमत्कृतिः ॥ बभावे प्रभुमिप ! शृणु यचित्रकारणम् । व्ययन्ति लक्षमेवेह ये कोटीन्द्राः स्वभावतः ।। ९३ लक्षाधिपतयश्चात्र सहस्राणि वितेनिरे । महातीर्थे पुनन्ति खं सहस्रशाः शतैः पुनः ॥ ९४॥ राजन् ! पोलिकश्वायं दारिद्रुमकाननम् । ददावनर्यफलदं सर्वस्वं द्रम्मपञ्चकम् ॥ ययाचे तमथो भूपः पुण्यं लक्षादिदानतः । स च सन्तोपतो नैच्छद् विस्मितो भूपतिस्ततः ।। बहुप्रकारं श्लाधित्वा मन्वानस्तुल्यधर्मिणम् । कृतपुण्यं पोलिकं विससर्ज कृतादरम् ॥ ९७ कृत्वा प्रमावनामसद्धतां शत्रुञ्जये गिरौ । ययौ रैवतके राजा राजमानो गुरुश्रिया ॥ ९८ तत्र चाकस्मिके छनशिलाकम्पे समुत्थिते । पौराणविदुराः सूरिप्रवरा नृपतिं जगुः ।। ९९७ इयं छन्नशिला राजन् ! समकं समुपेतयोः । द्वयोः पुण्ययतोः शीर्षे किलाकस्मात् पतिष्यति ॥ ५०० इत्सव सम्प्रदायोऽस्ति तदावां पुण्यवत्तमौ । यदीदं सत्यतामेति दुर्यशो दुर्घरं तदा ॥ तत् त्वमेव महीपाल ! नमस्कुरु जिनाधिपम् । भावपूजावदस्माकं नतिरप्यस्तु भावतः ।। ५०२ नृपेण पुनरभ्यर्थ्य ससबाः प्रभवस्तदा । छत्रशैलेयमार्गेण प्रहिता हितभक्तिना ॥ ५०३ सपनावसरे स्थित्वा पर्वताधः खयं नृपः । आशैवेयजिनं श्रेण्या स्त्रानकर्तृनधारयत् ।। ५०४० स्नात्रारात्रिकमाङ्गल्यदीपप्रभृतिकक्रियाम् । करात्करण सञ्चार्य स्वयं चके नराधिपः ।। ५०५ कृत्वाऽऽरात्रिकमाङ्गल्यं नृपोऽन्यस्मै प्रयच्छति । सोऽप्यन्यस्मै यावदन्ये जिनपादान्तिकेमुचन् ॥ ५०६ भावनार्जितसपुण्यफलस्यैव भवान्तरे । सर्वोपाधिसमृद्धायाः सामयाः किमु दुप्करम् ।। ५०७ यात्रामासून्य सुत्रामसमृद्धिसर्धिनीमसौ । सत्रैरामन्त्रयामास पृथ्वी पृथुपराक्रमः ॥ ५०८ अथ शङ्कापनोदार्थ जीर्णप्राकारवर्मना । मुक्त्या छत्रशिलामार्ग नव्यपयाविधौ नृपः ॥ ५०१ पर्वतोपत्यकामारादाश्रीजिनपदाम्बुजम् । ददौ महाध्वजं स्फूढुकूलपटनिर्मितम् ।। आदिश्य वाग्भटं मत्रिराज राजन्वती भुवम् । ख्यापयन् प्राणमत् तीर्थमालामम्लानवैभवः ।। लक्षांत्रिषष्टिं द्रम्माणां पद्यानिर्माणकर्मणि । व्ययीचकार मनीन्द्रो गणना क गरीयसाम् ।। १२ २७. नृपं संसुरनामानं विग्रहीतुं स राणकम् । सुराष्ट्रामण्डले प्रैपीदयोदयनमत्रिणम् ।। १३ चतुरगचमूसारः सचियो दलनायकः । वर्धमानपुरं प्राप राज्यसारं हि मषिणः ।। १४॥ तयाग्यर्णतया शत्रुक्षयं तीर्य विवन्दिपुः । सैन्यं तत्रैव संस्थाप्य स्वयं नामेयमानमत् ।। धृतधौतोचरासङ्गः सद्गमुक्ताशयो यदा । सपर्या कर्तुमारेभे श्रीनामेपजिनेशितुः ।। १६ तावनक्षत्रमालादीपा वर्णिमपाहरत् । 'मूषकः स्वर्णगलाकामिय' यकृत्यमूढधीः ।। 1B मुरई। इसई। 3B 'घरह । 5A पनि GA मंत्री। TB मूपिया +Bभापत्र। 8B'मिला।
१८ . ५२० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २८ २९ . कुमारपालदेषचरितम् । काष्ठप्रासानिवरे ता ज्वलन्ती यदाक्षिपत् । मत्री समाधिमङ्गेन सानयामास तां सत ॥ वितेश्य तयामास मन्त्री मतिमता वर । प्रासादेऽस्मिन् काष्ठमये नैत्योऽय सहटो महान् ।। ज्यन्ती यघसी यत्तिमित्यमादाय कहिचित् । रह समारयेत् धापि दारुण दारणि क्षणम् ।। मिय ससज्य कामाचे प्रासादोऽय महानपि । तदा भज्येत निर्माग्यवतामिव मनोरथ ॥ तत कारयितव्योऽसौ प्रासादोरममयो मया । चिर घ भनिन सन्तु वर्षमाना मनोरथा प्रश्नचर्यकमक्तत्वप्रमुसानय मनिराद् । जीर्णोद्धाराय जमादामिनहाखिनपादयो । पलीय सर्वकार्येम्य स्वामिकार्य नियोगिनाम् । निमृतिति मीश स्कन्धागारमुपेयिवान् । अन्यमित्रीणता मेने भेने नृपयलैस्तत । श्रीमानुदपनो योद्ध स्वयमुचस्सिपानथ ॥ पातिपरितापारप्रहारमरजर्जर' । नीत' स्खशिविर मधी चण्ठेरूत्पाय यात ।। स्वामिकार्य गते 'प्रार्धन्य मन्योऽपि धीसख । शुचवे नेप्रयोरनु वारि निझरणादिव ।। किं किञ्चिदन्त शल्य ते मधिन् । दोसते हदि । पृष्ठे समीरित्यं सोप्युवाच सगद्गदम् ।। श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे च चैसे शकुनिकामिधे । जीर्णोद्धारचिकीर्णो देवर्णमवशिष्यते ॥ रूचे नन्दनौ मनिन् ! चारमटा ऽऽनभटी तव । गृहीतामिप्रही तीर्थ'द्वयीमुद्धरिष्यत !! पर्यन्ताराधनाकामी कृत्वा देवानाविधिम् । मुनिमन्वेपयामास साक्षीकार समाधये ॥ मुनेरमारतो वण्ठ तद्वैपमुपनीय ने ३ तस्सै निवेदयामामुस्तन्मुनीमावत स च ॥ ललाट घट्टयस्तस्य पादयोरादिदेवनत् । चके तत्साक्षिकी मण्याराधना धिषणाधन ।। मुदिते मणिणि प्रासे परलोक्पयीनताम् । घण्ट प्रधानरत्तोऽपि यतिरेप न चामुचत् ।। चन्दनेनेर निम्धदुर्मत्रिवासनया परम् । वासित पालयामास चारित विमलाचले ॥ मनिणोऽभिग्रहग्राही श्रीकरीधारक स च । व्यापत्य शेषकार्यार्थी श्रीपत्तनमुषेयिवान् । राजकार्याकुलत्वेन प्रस्तावाप्राप्सित स तु । न चावि कृतवान् स्वाभिप्राय सचिवपुत्रयो । चिरतप कृशीमूत पृष्टो देशालिकोऽन्यदा । वाग्भटा नभटयोस्तवीर्योद्धारण जगा । गृहीतामिग्रही तो तु तीर्थोद्धाराय तत्क्षणम् । प्रेपयामासतु सूत्रधारान् शत्रुअये गिरी ॥ वर्षद्वयेन निष्पन्ने प्रासादे प्रेपित पुमान् । वीपनिकया लेमे जिह्वा हेममयी तत ॥ क्षणेन पुनरागत्य द्वितीयो मानवोऽवदत् । प्रासाद स्फुरितो मत्रिन् । इति वनोपमा गिरम् ॥ ततश्च याग्भटो धर्ममुमट थिरकर्मधी । आपृच्छय कुमरक्ष्माए इटाभिग्रहसाग्रह ॥ कपर्दिनि महामात्ये निजमुद्रा नियोज्य च । चतु सहसवाहाना प्रतसे शकुनै गुमै ।। शनुअयोपत्यकाया सामग्रीपूरणेक्षणी । श्रीवाग्भटपुरमिति नव पुरमवासयत् ॥ रहे बदतरे कर्मस्थायेऽपि विहिते सति । स्फुटिते घशश्चैत्ये मत्री पप्रच्छ शिल्पिन' ॥ प्रासादे सम्रमे वायु प्रविष्टो न निरैति यत् । तेन स्फुरति देवाय पक्कवालुकपिण्डवत् ।। प्रमद्दीने पुनधेत्ये दूषण निरपत्यता । श्रुत्वेति तत्त्वदृग् मधी मघयामास चेतसा ॥ धर्मसन्तानमेवास्तु गत्वरेण कुलेन किम् । श्रीमता भरतादीना पडौ भवतु नाम मे ॥ दीर्घदृष्या विचार्येति बाग्भटो निजवाग्मट । प्रममित्योरन्तराल शिलापूरमप्पुरत् ।। वत्रयेण सजाते विहारे कलशावधी । श्रीपत्तनादुपानीय श्रीमत्सई चतुर्विधम् ।। श्रीवित्रमनृपा रुदाई (१२११)प्रमितैर्गते । प्रतिष्ठाप्य ध्वजारोप कारयामास मधिराद ।। 1Bअर्धमान। Bनते । 4A'चनावधि। ॥ ३७ ३९ ५४० ४२ ४५ " ४८ ५५० ५१ 3B द्वितयी। 5Bकलशावधि २७ ५२ ५६० ६१॥ ६३ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं श्रीशैलमययिम्यस्य मूर्त यश इव खकम् । दध्र परिकर तत्र मम्माणीयखनीभवम् ।। श्रीवाग्भटपुरे राजपितुर्नामा विधापिते । प्रासादे स्थापयामास पार्श्वनाथ सविस्तरम् ॥ चतुर्विंशतिमारामांस्तीर्थपूजाकृत नृपः । ग्रासवस्त्रादिकं चान्यद् देवलोकाय दत्तवान् । ससपष्टियुतामेकां कोटिं वाग्भदमविराट् । तीर्थोद्धारे व्ययीचके प्रतिष्ठायां पुनः पृथक् ॥ ६२८. अथाऽऽम्रभटनामा श्रीभृगुकच्छपुरावनौ । शकुनीचैत्यमुद्धर्तुमारेमे श्रेयसे पितुः ॥ नर्मदादिमहातीर्थन्यन्तरोपज्ञयाधया । शिलान्यासे कृते गर्ता मिमेलामूलचूलिकम् ।। अकस्मान्मिलिते गर्ने व्यापता भूमिशोधने । कलौ गुणा इव सतां छादिताः कर्मकारिणः ॥ पापार्जनमिदं पुण्यच्छलेनेति दयापरः । सपुत्रभार्यों मत्रीशस्तत्र झम्पां खयं ददौ ॥ सहसाऽतिशयातु तस्य सन्तुष्टा नर्मदासुरी । निराचकार प्रत्यूहं दीपिकव तमोभरम् ।। वस्त्राभरणसन्मानैः सन्तोप्य स्थपतीनय । शैलानुवादं प्रासाद कलशान्तमचीकरत् ॥ सङ्घ सनृपतिं श्रीमद्धेमसुरिपुरस्सरम् । श्रीपत्तनादुपानीयाईचैत्यं प्रत्यतिष्ठिपत् ॥ सङ्घस्यातुच्छवात्सल्यं कृत्वा स्वीयं च मन्दिरम् । अर्थिभिर्मुपितं चक्रे ध्वजारोपाय सञ्चरन् । सुव्रतस्वामिन चैत्ये होकण पीसखः । ध्वजं महाध्वजोपेतं दत्त्वा लास्यमसूत्रयत् ॥ आरात्रिकावताराय भूभुजाऽभ्यर्थितः स्वयम् । भट्टाय तुरगं दत्त्वा जग्राहाराविकं करे ।। श्रीमत्कुमारपालेन ललाटे तिलके कृते । दासप्तत्या नृपः सप्तचामरच्छन्नविस्तरः ॥ स्थिरीकृतारात्रिकोऽसौ तदैवागतबन्दिने । स्वबाहोः कङ्कणं हैमं ददौ राजपितामहः ।। बलात्कारेण बाहुभ्यां धृत्वा कुमरभूपतिः । नीराजना-मालिक्यप्रदीप निरपीपदत् ।। श्रीसुव्रतजिनं नत्वा गुरूंश्व गुरुमक्तितः । शीघ्रनीराजनाकर्महेतुं पप्रच्छ भूपतिम् ।। सूतकारो यया धूते शिरसाऽपि पणायते । अतः परं शिरोदाता तथार्थिम्यो मवानपि ॥ सस्नेहमिति राज्ञोक्त तद्गुणोद्रेकरजिताः । श्रीहेमगुरवः प्राहुर्विस्मृतान्यस्तुतिवताः ॥ किं कृतेन न पन त्वं पन त्वं किमसी कलिः । कलौ चेद् भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ अनुमोद्य मनोमोदमेदस्विमनसावुभौ । क्षमापती गतौ सङ्कसहितौ तौ यथागतम् ॥ अब तत्रगतानां श्रीप्रभूणां स्वल्पवासरैः । गतः प्रान्तदशामाम्रभटोऽचिन्तितपावया ॥ ज्ञात्वा विज्ञप्तितस्तार स्वरूप प्रभवोऽपि हि । बहुविनं हि कल्याण कार्मग'ध्यानलीलया ॥ प्रतिष्ठावसरे चैत्यशिखरे नृत्यतस्तदा । मिध्यादृशां देवतानां दोपं 'दुतमबुधन् । समाधारः प्रयत्नेन रक्षणीयो यथातथा । दयालुतैव च परं जिनशासनजीवितम् ।। इति व्योमायनोत्पत्य यशश्चन्द्रेण संयुताः । भृगुकच्छपरिसरं सम्प्राप्ताः प्रभवः क्षणात् ॥ मूळ मिभ्याटक्सुरीणां प्रमकः सैन्धवां सुरीम् । अनुनेतुं तस्थिवांसः कायोत्सर्गेण तत्क्षणम् ॥ दर्पण सैन्धया देवी सायहेलं मुखाम्बुजात् । थाकृष्य दर्शयामास स्खजिहां हेमसूरये ॥ सरोपमय सूरीन्द्रः प्रक्षिप्योदूखले कणान् । ताडयामास मुशलप्रहारेर्गगिपाणिना ।। निबिड पीडिता देवी गृहन्ती दशनामुलीः । युवाणा रक्ष रक्षेति पपात प्रमुपादयोः ।। मुगामात्यमिति प्रोक्ते नाहमेकैव दोपभाक् । प्रस्तोऽयं सर्वदेवीभिः खण्डशः पूर्वमेव च ॥ इत्यादिदीनपचनामप्येनां रोपदारुणाः । निगृह्य सूयोऽमासं मोचयामासुराशु तम् ॥ ६६. ६७ ५७० “७१३ ७२ ७३ ৩৪ ७५ ७७ ७९ IBमैति। Bमा । ८७ कुमारपालदेवचरितम् । प्रातः श्रीसुव्रतसामिप्रणिपातसमाहिताः । आसेदिवांसः प्रासादं तुष्टुवुर्जिननायकम् ।। संसारार्णवसेतवः शिवपथप्रस्थानदीपाङ्कुरा विश्वालम्बनयष्टयः परमतव्यामोहकेतूद्गमाः। किश्चास्माकमनोमतंगजहढालानैकलीलाजप- स्त्रायन्तां नखरदमयश्वरणयोः श्रीसुव्रतखामिनः श्रीमदाम्रभटस्पत्यमुपकृत्य महर्षयः । ययुर्यथागतं लोकहिताशेपप्रवृत्तयः ।। वाग्भटाम्रभटामात्यौ चकाते परमाईतौ । लाट-कुङ्कणदेशेषु विहारालहतां भुवम् ॥ १२९. अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीकुमारनरेश्वरः । कामन्दकीमहानीतिशास्त्रं शुश्राव कोविदात् ।। 'पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपती॥ श्रुत्वेति प्राह 'भूमर्तु रुपम्या तर्हि नीरदः ।' चक्रुः सामाजिकाः सर्वे न्युञ्छनानीयता प्रभोः॥ विलोक्यावाशुखं रामा तदानीं तु कपर्दिनम् । न व्यर्थ चेष्टते घेप इत्येकान्ते तमयवीत् ।। ९२ खामिन् ! 'उपम्या' शब्दोऽयं सर्वशास्त्रेषु निन्दितः । उन्दानुवर्तिनस्त्वेतेऽभिनन्दन्ति वृषा प्रभुम् ।। ९३ अराजकं वरं स्वामिन् ! न तु मुों महीपतिः । अकीर्तिस्ते च विद्वेपिमण्डलेषु प्रसर्पति ।। उपमेयम् , उपमानम्, औपम्यम् , उपमा तथा । तुल्यार्थवाचकाः शन्दाः शुद्धा व्याकरणेष्वमी ॥ ९५ श्रुखेति युक्तोपन्यस्त तद्वाक्यं लजितो नृपः । आस्थानोत्यायमेकान्ते पाठवेलामचीक्लपत् ।। ९६ पश्चाशद् वर्षदेश्योऽपि वर्षेणैकेन भूपनिः । वृत्ति काव्यायं कस्मादप्युपाध्यायतोऽपठत् ।। नित्यं पैचुष्यवैदुष्यसामग्र्या पकधीपः । विद्वत्सु विरदं लेमे श्री विचार चतुर्मुखः ।। ६३०. कदाचिदन्यदा विश्वेश्वरनामा महाकविः । श्रीसोमनाथमुद्दिश्य प्रत काशिदेशतः ॥ अणहिल्लपुरे प्राप्तो हेमसूरीन्द्रपर्पदि । ससामन्तनराधीशसेवितं वीक्ष्य तं जगी। ६०० 'पातु वो हेमगोपाल कम्यलं यष्टिमुद्बहन् ।' साभिप्रायं मणिलेति बुधो यावद् विलम्नते ॥ ६०१ नृप निरीक्ष्य सक्रोधं प्रभूणां हीनवर्णनात् । तदिगितज्ञो विज्ञो द्रागुत्तरार्धमुदाहरत् ॥ ६०२ 'पदर्शनपशुग्राम चारयन् जैनगोचरे ।' भूपोऽपि दृषितस्वस्मै तदासनमदापयत् ।। पाण्डित्यगोष्ठीमासून्य प्रभुमिः सह पण्डितः । सुतरां मुमुदे राजमराल इव मानसे ॥ ६०४ रामचन्द्रादिसाधूना परीक्षार्थमयो युधः । 'च्याषिद्धेति' समस्यायास्तुरीयं 'पादमाख्यत ॥ ६०५ रामचन्द्रमुनिर्यावत् प्रकाशं वक्तुमैहत । उत्कलोलमनाम्मोधिः श्रीकपर्दी तदाऽवदत् ।। नैतस्याः प्रतिद्वयेन सबले शक्पेपि धातुं दृशी, सर्वत्र प्रतिभाव्यते' मुखशशिज्योत्लावितानैरियम् । इत्थं मध्यगता सखीभिरभितो एग्मीलनाकेलिघु, व्यापिद्धा नयने मुग्वं च रुदती से गर्हते कन्यका ।। ६०७ पञ्चाशतसहस्राणां मूल्य अवेयकं नृपः । 'भारत्याः पद'मित्यस्याक्षिात् कण्ठे कपर्दिनः ।। इत्यादिदिव्यवैदग्धीस्निग्धचिचेन भूभुजा । स्थाप्यमानचिर विश्वेश्वरः कविरुदाहरत् ।। ९८ ९९ 24 20 1B भ्यताक्य। 2B पद। Bसर्वनापि च लक्ष्यते।
२९ १२ १३ १४ १५ १६॥ ७ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं कयाशेपः कर्णो धनिजनकृशा काशिनगरी, सहप हेपन्ते हरिहरिति हम्मीरहरयः। सरस्वत्याश्लेपप्रणयलवणोदप्रणयिनि, प्रभासस्य क्षेत्र मम हृदयमुत्कण्ठितमतः ॥ इत्युक्तिव्यक्तिवैचित्रीचमत्कृतहदा तदा । सत्कृतो भूभुजागच्छद् यथास्थानं विशारदः ॥ ६३१, सपादलक्षभूमर्तुर्भुक्तौ नागपुरे पुरे । चिकारयिपया जैनचैत्यस्य कुमरो नृपः ।। दूतेन ज्ञापयामास श्रीमद्वीसलपतेः । तस्मिन् भूमिमददाने जिनधर्मविरोधतः ।। कुमारपालभूपालः स्वयमागत्य सैन्ययुक् । सरोध श्रीनागपुरं विले ताक्ष्य इवोरगम् ॥ तदन्तः कुमरो नाम महामाण्डलिको वली । चिरं वहिःस्थसैन्येन रणं चक्रे शराशर ॥ नागानुभावतो दुर्ग ग्रहीतुं विग्रहेण तम् । न शेके गूर्जरेशोऽपि तदैको मागधोऽभणत् ।। पहन होड़ घर धार सार पामारनरिन्दह । एहन होइ उन्जेणि जु पई भंजीय बलचंडह । मंडवगढ' नहु एह जु पई असिवर धंधोलीय। उच्चुयाण नहु एउजु पई नियंभुयलि तोलीय। नागपुरह एह" चालकवइ जड़ वेदिउ दहदिहि घणुं । ता नमइ न कुमरमंडलीय वाल एकु" भमुहह तणुं"। ततः सरोपो भूपालो महारम्भेण सर्वतः । प्रान्त्वा चतुःप्रतोलीपु युयुधेऽभ्यन्तरादिभिः ।। कुमरोऽल्पबलात्माऽपि न मुमोच स्वसाहसम् । चारणोऽपि द्वितीयेऽह्नि राज्ञोऽने पुनरमवीत् ।। पुवाउहिहिं फेरु फिर तु दिणयर देउ' जिम । जण कंचणगिरि मेरु कुमरह कुमरप्पाल तिम॥ स सुसोत्यापितः सिंह इव भूपालपुङ्गवः । दुर्ग नि:पीडया पक्रमाम्रफलं यया ॥ तदा माण्डलिको भमशौर्यः कातरमानसः । लिखित्वा ज्ञापयामास युक्त्या शाकम्भरीपतेः ॥ चूयलं परिपफ विहलिय साहा सुनिन्भरं पवणं । डाला इल्लणसीला न याणिमो कि पि निव्वडह ।। विज्ञाय गूर्जराधीशं दुर्जेयं सोऽपि बुद्धिमान् । नाजगाम स्वयं तस्मै लिखित्वा चेदमादिशत् ॥ जइ जिप्पइ तां मंडलीय जिणहि त गुन्जरराउ। तुह् कुमस यह कुमरप्पालु दुन्निवि होहु किमाउ । प्रस्तावेऽस्मिभित्रकूटे श्रीमकुमारभूपतेः । श्रीविग्रहपानीकर्ट्सहीत हास्विकं पलात् ॥ तत्खरूपं माण्डलिका कुमरः प्रेष्य चारणम् । ज्ञापयामास भूमर्तुरूपायोऽवसरे बलम् ।। गया जि साजण साथि घरि पइठा वइरी तणइ । कुमरपाल 'ति हाधि अवसु ति अवसरि पाडिई'। सुषिधि । B भादरों पाठभेदा:-1 यह. २ प. ३ भविष, ४ मेषु गा. ५.६ पंपोजिउ. . १८ई... निषभुभ. बोरिउ, ११ नारवर प. ३. दिया 3Bदिगण 5Bमी। 6B विदिता मालिक। 7Bजिगदि। ह। Bामद। १८ १९ ६२०॥ २२ २४ २६ २७ २८ ७ उमदा ४पुनयनादिद.५A पाट: .ई. 4B . 13 कुमारपालदेषचरितम्। शयिते गूर्जराधीशे किंवदन्तीमिमां तदा । हिताय श्राश्यामास दारुणामपि चारणः॥ २९ गड फुटूं' येथण गई विग्ग िलया गइंद। मत्तउ'चालू चषद निम्भर आवइनिंद'। पलीउ' भूयवइ जं करइ तं सहु' करणह जुत् । मावि जग सरिस्यूं चयरा' काई सूइ निश्चंत ॥ इत्याकप्य महीपालो जातो भावदयाकुलः । प्रधान व कृतः सन्धिः समये शोमतेऽखिलम् ॥ ३२ श्रीनागपुरदुर्गान्तः प्रेष्य पञ्चकुलं नृपः । प्रासादं कर्तुमारेमे व्यारम्भो न तादृशाः(शाम् १)॥ ३२. कुमारपाल भूपाला समं चीसलभूभुजा । सछामममिसन्धाय जगाम निजपत्चनम् ॥ राज्ञा घीसलदेवेन भगिनीपतिना समम् । जातं गतागतं दूतैः श्रीमतो गूर्जरेशितुः॥ ३५ सन्धिविग्रहिकस्वस्थान्यदा पृष्टो महीभुजा । मंग्या स क्षेममाहेति 'विश्वेला ती ति विश्वलः ॥ ३६ तद्विचक्षणतागर्वसवर्वीकरणदक्षणः । श्रीकपर्दिमहामात्यमुचरायादिशन्नृपः ।। 'वि' पक्षी तद्वदेवासौ 'श्वलतीति विखण्डिते । 'विग्रहराज' इत्याख्यां स प्रधानो यदाज्मगत् ॥ ३८ 'विप्रो' विनाशिको कृतौ हराजाविति खण्डिते । 'कविनान्धव' इत्याख्यां खस्स पारितवान् ततः ॥ ३९ सपादलक्षदेशेऽथ जिनधर्मप्रवृत्तये । कुमारपालभूपालः समियाय बलाधिकः ॥ ६४० समं विग्रहराजेन विगृह्य रणकौतुकी । जीवग्राहं तमादाय मुमोच भगिनीगिरा ॥ ४१ तदीये मण्डले जैन धर्ममार्ग प्रवर्तयन् । तिलपीडनयत्राणि मिथ्यात्वमिव मजयन् ।। सर्वत्र स्थापयन धर्मस्थिति सह निजाज्ञया । श्रीमांश्चौलक्यराजेन्द्रो गूर्जरानामुपागमत् ।।-युग्म ४३ ३३. एकदा देवयोधाख्यो योगी कपिलदर्शनी । जैनीभूतं नृपं श्रुत्वा स्वकलादुर्मदाशयः॥ चकोरहंससारङ्गाधिरूढैर्योगिभिर्वृतः । आगतः कदलीपत्राधिरूढो नृपपर्पदि ॥ राजा सर्वोपपाशुद्धधर्मधौतमलोऽपि हि । स्फटिकोपलवत् किश्चित् तत्कलारक्षितोऽभवत् । श्रीवाग्भटमहामात्यज्ञापिताः प्रभवोऽपि हि । योगशक्त्या परित्यज्य चतुरहुलभूमिकाम् ॥ विधाय पश्यतो राज्ञः स्वकार्य तूलवलघुम् । विस्मयं दठयामासुः स्मयं वादिगिरामिव ।। नृपचित्तविमोहाथै स एव पुनरन्यदा । प्रत्यक्षं मातापितरौ दर्शयामास विद्यया ।। पिता जगाद वत्स ! त्वं पाखण्डैविप्रतारितः । कुलाचारमनाचारवचनैर्मुक्तवानसि ।। ६५० जैनश्राद्धतया श्राद्धपिण्डादि न ददासि यत् । तेन दिक्षु क्षुधाक्षामो भ्रमामि क्षमापती खयि ।। यन्मुक्तं तुच्छवाक्येन तिथिपर्वोत्सवादिकम् । न लेमेऽहमतस्तान ! प्रवेष्टुं सुरपर्पदि । जाते त्वयि मया वत्स ! विहिता ये मनोरथाः । ते सर्व विफलीभूता भूतावेशोऽस्ति किं नु ते ॥ दीनानना पुनर्माता ताम्यन्तीव तदाऽवदत् । वरं वन्च्या वरं निन्दुर्वरं निःस्वसुता प्रसूः ।। न पुनस्त्वादशो वत्स ! सार्वमीमः सुतोतमः । यत्कृत्यैर्जायते माता हीनानामपि हास्यताम् ।।-युग्मम् ५५ श्रत्वेति दृढसम्यक्त्वस्पानिर्भरधीरपि । लद्वचो विषवेगेन मोडमिस्थमघारयत ॥ खकर्मवशमा जीवाः खकृतं कर्मभुसते । चराचरहित जैन वाक्यं चेति मतं मम ।। पितृम्यामुक्तमेव च शृणोमि निजकर्णयो । हितौ च मातापितरौ तदिदं किमु स्तृतम् ॥ इत्याधमन्दसन्देदोलान्दोलितमानसः । यावत्तस्थौ हृदालीनलयो योगीव भूपतिः ॥ કર ४५ t ४८ भ ५२ M ५८ ५९ ६मुहकरपहशुप ७ मांडिवि. Bमादर्शगना पाठभेदा- गडपुर भाइ ४ निद सरिसउ नया. 1.सूयहिं निश्चित 1A तामर्थखनीAB दक्षिण ।
६२ ६३ ६४ ६८ श्रीसोमतिलफसूरिविरचितं श्रीधारभटमहामात्यज्ञापिताः प्रमवस्तदा । तललं कलितालकलाकौशलशालिनः ।। कृत्वा जिनार्चनां सद्यो गुरूजन्तुमुपेयुपः । उपांशु दर्शयामास नृपतेरिन्द्रजालताम् ॥ आविर्भूय त्रिभुवनपालः सुतमलीलपत्' । धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि वत्स ! यजैनधर्म्यसि ।। सुरकिन्नरनारीभिर्गीयमानं यशस्तव । श्रुत्वा सर्वाधिक वत्स ! स्वात्मानमभिमन्महे ॥ उद्धृताः पूर्वजाः कृत्यैः कुलं चेदं पवित्रितम् । सत्पुत्र! तव धर्मेण सुरपती रमामहे ॥ श्रीवाग्भटपुरे पार्धबैसे मन्नामनिर्मिते । नित्यं कृतार्थयन्नस्मि पूजाकृत्यैर्निजं जनुः ।। तथैव माता वात्सल्यकुल्याभिस्तमसिञ्चत । प्रीणितात्मा नृपः स्मित्वा गुरुनाह सविस्मयम् ।। किमिदं कौतुकं नाथ ! विनायीकृतमानसम् । पुरापीदृशमेवाहमद्राक्षमिदमन्यया ॥ सोलासं गुरवः प्राहुस्तयैवेदं यथा पुरा । ज्ञातव्या भ्रान्तिरेवेयं तत्त्वं त्वेकं जिनोदितम् ।। कृत्रिमाडम्बरैरन्यैर्धर्मः प्रौढिमवाप्यते । कर्तु कयते मौदि जैन एव परं विधिः ॥ श्राद्धादौ दत्तपिण्डेन प्रियन्ते पितरो यदि । तदाऽन्यविहितं कर्म भुज्यतामपरैरपि ।। तथा च पुण्यलाभाय न केनापि भयत्यताम् । सर्वागमविरोधश्चानवस्था च सुदुर्धरा ॥ सिद्धान्तदुग्धधारामितिम्रान्तिमलो नृपः । श्रीसर्वज्ञमतेनैव खं कृतार्थममन्यत ॥ इत्यादि पहुशो देशान्तरीयकृतविनमैः । अदूषितमनोवृत्तिं सूरयचक्रिरे नृपम् ॥ ६३४. [*द्विजायैः प्रेरितः कैश्विद् मूपः पप्रच्छ प्रभुम् । किं जैनेष्वप्यदो राकाभूतेष्टादिमतान्तरम् ।। ऊचे प्रभुन भेदोऽयं तोयं तोयधरस्य वै । तडागाद्यापगामिन्नभूस्वं किश्चित्तु भिद्यते ॥ तद्वदु राका-चतुर्दश्याश्रयेऽप्येको जिनः पतिः । जिनदीक्षेषु सर्वेपु मिथः पर्यायवन्दनम् ।। सर्वे जैनर्पयो मान्या जिनाज्ञा चेत्सतो न मित् । राकाद्या मिच पाश्चात्या नैव चिन्या विपश्चिता ।। इत्यालप्य चिलुप्य भूपतिमनःकालुप्यमागात् प्रभुः स्वस्याने मुनिपुङ्गवांश्च सकलानाकार्य राकाङ्कितान् । मन्यध्वं मुनिनिर्मितां प्रथमतो यूयं प्रतिष्ठां ततो राकापाक्षिकमागमोक्तविधितः कुर्मो वयं चेत्यवक् ॥ प्रपद्य ते स्वीयमुपाश्रयं ययू राकाङ्कगच्छेषु मिलत्सु सत्वरम् । इतः स्थविर्यकया सुमुख्यया मरिचमापे सुमतिः समौढ्यया ।। श्राद्धप्रतिष्ठां चिजहन्न लजसे सिद्धान्तगुर्वोरपलापपापकृत् । गुरुकमे चेत् किल कापि शिप्यिणी न्यवेक्ष्यत त्वद्रुवतामलप्स्यत ।। तदा तया चण्डिकयेव भापितः श्रीहेममूचे सुमतिस्त्वकम्पितः । स्याद् यद् यथा तच तथाऽस्तु निःकृपं प्रमोर्गणिपियति सा तन्नृपम् ॥ नृपाजया श्रीसुमतौ तु गूर्जरधरां विहाय प्रजिते च कुक्षणम् । नश्यत्सु चान्येष्वपि निश्रया प्रमोः कति स्थिताः साधुतया च विश्रुताः ॥ किस- केकेय्युक्तिवशो व्यवाद् दशरधः पुत्रं प्रवासादरं, पामावत्युदितश्च कोणिकन्पो दुर्घायुधं यन्युभिः । रक्षा कङ्कसिकार्थमङ्कगसुतानुन्नोऽकरोत् क्षयं तयत् पाक्षिकमेकतां बजदपीत्यस्याद् प्रतिन्या गिरा।। •एनि गवानि सामपि पनि मोलम्पन्चे B सके माथे। ६७० ७१ ७२ ७३ ७४७ ७५ ७६ ७७ ६८० ८३ 1B मलारमा ८४ . M I कुमारपालदेवचरितम् । पत-कुमारपालभूपालवारके प्रतिनामभूत् । तां राफादुर्दशा मुक्त्ता पूजैवेति प्रसङ्गगी ॥ ] ६३५. कलिकालैकसर्वज्ञान मन्वानस्तानयो नृप । पप्रच्छ साग्रह पूर्वभव भवविरक्कधी ॥ अनन्योपायतासाध्य विमृशन्तस्तदाग्रहम् । सिद्धचरमहामत्र सस्मरुविधिपूर्वकम् ।। तदपिष्ठायक शकसामानिकमुरोत्तम । पूजाजपतपोहोमध्यानादिप्रीणितान्तरः ॥ कुमारपालमूपस्य कृतपुण्यस्य भाग्यत । अमलस्वामिनामाऽसौ सर्वर्द्वि प्रकटोऽभवत् ।। अम्यधितस्तदा हेमसूरिमिर्गुणभूरिभि । महाविदेहक्षेनेज्यान्न मोपप्रार्थना सुरा ॥ गत्वा सीमन्धरस्वामिपादान्ते गूर्जरेशितु । पूर्वजन्म तथा भाव्यसिद्धिप्रान्तमघत् ।। ज्ञापयित्वा च श्रीहेमसूरये हर्षमूर्ये । ययागत गतो देवो गुरवो नृपमूचिरे ॥ ६३६ इहैव जम्बूद्वीपे श्रीदेशे कर्णाटनामनि । कल्याणपुरमित्यस्ति यथाभिघया पुरम् ॥ ९२ तर श्रेष्ठी गुणश्रेष्ठो धनदो निखबधी । यो जिनधर्मलाभेन मेने ख धनदोपमम् ।। तद्धर्मचारिणी जैनधर्मकाननसारिणी । गद्गा गङ्गाजलस्वच्छा पत्युश्छायेव देहिनी ।। आवालकाल तद्गहे पुत्रवत्सालितश्विरम् । कर्मकनायको नाम निर्मायो भद्रकाशय ॥ ९५ सोऽन्यदा लोकमद्राक्षीचतुर्मासकपर्वणि । पूजाविधितपोदानपौषधवतसोयमम् ॥ अहो धन्या अमी लोका ययावसरमागतम् । समृद्धा धर्मकर्मादि सर्व सत्यपयन्ति ये ।। ९७ माक्षा' पुनराजन्मदरिद्रा मृतका इव । अपूर्णवाास्ताम्यन्ति मनपक्षा इवाण्डमा ।। तदद्य निजशक्त्साहमपि पुण्यमुपाये । तप पूजादिक श्रेष्ठिपृष्ठलमोऽनुवादये। ९९ सजातमावनोलाससश्चितै पञ्चरुपकै । पञ्चनतपदानीव रक्तपुष्पाण्युपाददे ॥ पूजोपकृतिभृचैत्ये जगाम श्रेष्ठिना समम् । चेतोऽनुसारतो माव्यसम्पदेव विकस्वरः ॥ ७०१ ठिन कुर्वत पूजा तस्स माव च विनत । कोऽपि पुण्यविशेषो यस्त वेद यदि केवली ।। ७०२ अथारोपयतो "जिनबिम्वे पुष्पपरम्पराम् । ददौ सोऽपि वपुष्पाणि पूजार्थ श्रेष्ठिन करे ।। ७०३ श्वेतपुष्पैविधायाचा तत्पुष्पाणि तदन्तरे । तथा निवेशयामास ते पूजा ययाधिकम् ॥ नायकोऽपि तथा दृष्ट्वा प्रचुरानन्दतन्मना' । भावना भावयामास रको निषिधन यया ॥ धन्योऽह यस्य पुष्पाणि च्यापूतानि जिनार्चने । अधन्या रसना मन्ये या न वेत्ति जिनस्तुतिम् ॥ ७०६ इयवा कृतकृत्योऽस्मि यत्पुपरन्तरास्थितै । सुतरा शुशुभे पूना ग्लैमौक्तिकहावत् ।। महाटय्यामिव सर कानने जातिपुष्पवत् । इयत्काल गत जन्म वृथा मेऽधर्मनीविन'। धन्य सोऽवसरो भावी यनामपि वासरे । स्वय पूजा करिष्यामि स्वभुनोपानिधन ॥ ७०९ भावना भावयन्नित्य गुरुरन्दनकाम्यया । जगाम पौषधागारे श्रेष्ठिना सह सोऽव्यय ।। उपवासतपश्चके वन्दित्वा गुरुपादयो । न न्ययुत कापि कार्ये श्रेष्ठी तमपि तद्दिने । ११ प्रावर्भद्रकता वीक्ष्य तस्मै पारणकाहनि । परमान ददौ खेच्छ पुण्य हि फलद सदा ॥ दासोर दयौ धर्मस्य प्रभावोऽयमहो । महान् । अलब्धपूर्व यल्लेभे पायस गौरव च तत् ।। अयमेव महाधर्मोऽनुचार्योऽत पर मया । थाकण्ठमोजनाबातमजीर्ण कुक्षिशूलयुक् ।। १४ बाराधना कारयत श्रेष्ठिनासी समाधिना । विपद्य गूर्जराबाया जातश्चौलस्यसमनि ॥ ७०० 20 ७०४ ७०५ ७०७ 8 ७०८ 1Bादित। 2 B जैनरिक। 3Bधमनीदिन ।
१७ ७२० २१ २२ २४ श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं पुत्रस्त्रिभुवनपालदेवस्य परमार्हतः । कुमारपालभूपालः सप्तव्यसनवारकः ।। सम्यक्त्वमाप्य श्रीहेमसूरिपादप्रसादतः । विधास्पति महीपीठं जिनचैत्यविभूपितम् ।। पञ्चाशदर्पदेशीयो राजाऽष्टादशदेशभुक् । त्रिंशद्वर्षाणि राज्यं च भुक्त्वा पुण्यपरो मृतः ॥ तृतीयदेवलोकेऽसौ देवो भावी महर्दिकः । ततश्युत्वा विदेहेप्पय मोक्षं बजिष्यति ॥ श्रुत्वेति जाग्रदुत्कण्ठातरङ्गितभवान्तरः । कर्णाटदेशे भूपालः प्रैपीचतुरमानुपान् ॥ प्रत्यक्षं सर्वमेवेदं ज्ञात्वा तैस्तैरुपक्रमैः । सर्वोत्तर महीपालो जैन धर्मममन्यत ॥ शादिदोपनिर्मुक्तं सम्यक्त्वं पालयन् दृढम् । एकच्छवं जैनधर्म चके केनाप्यमाणि यत् ॥ आज्ञावर्तिपु मण्डलेपु विपुलेष्वष्टादशवादरा- दन्दान्येव चतुर्दश प्रसमरां मार निवायौंजसा । कीर्तिस्तम्भनिभांश्चतुर्दशशतीसंख्यान विहारांस्तथा कृत्वा निर्मितवान कुमारपतिजैनो निजैनो व्ययम् ।। ३३. अथ कच्छपराजस्य मार्यायाः पुष्पभूपतेः । महासत्या लक्षराजजनन्याः किल शापतः ।। श्रीमूलराजवंशीयराजन्यानां तदाधपि । लूतिनामा महारोगः सत्रामति सुदुर्धरः ॥-युग्मम् ॥ कुमारपालभूभर्तुर्लुताव्याधिर्यदा पुनः । वाधामधात् तदा सूरिः प्रणियौ तदायुपि ॥ आत्मायुः सवलं वीक्ष्य तं च रोगवशायुपम् । अष्टाङ्गयोगाभ्यासेन तं दोपमुदमूलयत् ॥ चतुरशीतिवर्षायुमितैः श्रीहेमसूरिभिः । निजावसानं निश्चित्यारेमेन्त्याराधनाक्रिया ।। तदर्थिदुःखिताप श्रीभूपाय प्रमयोऽभ्यधुः । पण्मासीशेपमेवास्ति तवाप्यायुरतः परम् ।। सन्तानाभावतो विद्यमान एव नराधिप । निजोत्तरक्रियां कुर्याः जागयां धर्मवमनि ।। भाव्यराज्याधिपत्वादि कलिभावेन दुर्मदम् । उपदिश्य नृपस्याने प्रमवोऽनशनं व्यधुः ॥ पद्मासनसमासीनलयैकाग्यवशेन्द्रियाः। सूरयो दशमद्वारा चमिरे प्राणनिर्गमम् ॥ संस्कारानन्तरं सूरेः पवित्रमिति भूपतिः । ववन्दे देहजं भस्म ततः सामन्तमण्डली ॥ पौरामात्यादिवर्गश्च तथा मृत्स्लामपाहरत् । यया तदासदं हेमगतैयद्यापि विश्रुतम् ॥ प्रभुश्रीहेमसूरीणां शोकविक्लवमानसः । विज्ञप्तः सचिव राजा सगद्गदमदोऽवदत् ।। पुण्यार्जितशुभप्राप्तीन्न शोचामि प्रभूनहम् । सप्ताङ्गमपि साम्राज्यमिदं मे त्वप्रयोजकम् ।। तदेव खलु शोचामि राजपिण्डेन दूपितम् । यन्न लमं प्रभोरङ्गे मदीयमुदकाद्यपि ॥ धर्मात्माऽपि स कप्टेन स्मारं स्मारं प्रमोर्गुणान् । पण्मासीमतिचकाम च्यवनात इवामरः ।। अथ प्रभूक्ते दिवसे समासायुः समाधिना । कुमारपालभूपालः सर्लोकमधितस्थिवान् । इति संक्षेपतः मोक्तं घरिनं गूर्जरेशितुः। कुमारपालप्रतियोधशास्नाद ज्ञेयं विशेषतः॥ इति धीरुद्रपलीयगच्छालहारहारीसंपतिलपरिशिष्यश्रीसोमतिलकसूरिविरचितं श्रीकुमारपालभूपालचरिनं 'समाप्त । [A आदर्श-सं० १५१२ वर्षे आपादमासे कृष्णपक्षे नवम्यां लिए।"] २७ २८ ७३० ३२ ३४ ३६ ३७. ७४० 11 1B पारगापास। Bीपोधचरिनं। 3 B पर।
कुमारपालगुणोत्कीर्तनश्लोकाः। स्तुमत्रिसन्ध्यं प्रभुहेमसूरेरनन्यतुल्यामुपदेशशक्तिम् । अतीन्द्रियज्ञानविवर्जितोऽपि यःक्षोणिभर्तुर्यधित प्रबोधम् ।। सत्त्वानुकम्पा न महीभुजां स्यादित्येप क्लुप्तो वितथः प्रवादः । जिनेन्द्रधर्म प्रतिपद्य येन श्लाघ्यः स केपां न कुमारपालः ॥ नृपस्य जीवाभयदानडिण्डिमैर्महीतले नृत्यति कीर्तिनर्तकी । समं मनोभिस्तिमिकेकितित्तिरितभोरणकोडमृगादिदेहिनाम् ॥ द्यूतासवादीनि नृणां निषेधादिहैव सप्तव्यसनानि भूषः । दुष्कर्मतो दुर्गतिसंभवानि परत्र तेषां त्वमितानि तानि ॥ पदे पदे भूमिभुजा निवेशितैर्जिनालयेः काञ्चनदण्डमण्डितः । निवारिता वेत्रधरीरिवोकृतैः स्फुरन्ति कुत्रापि न केऽप्युपद्रवाः ॥ -श्रीसोममभाचार्यः।
पुरातनाचार्यसंगृहीत-गद्य-पद्यमयः कुमारपालप्रबोधप्रबन्धः। ४. ॥ अहं नमः॥ १. वयं कृतार्थः पुरुषार्थभावैर्जगाद यस्तान जगतां हिताय । नाथ: प्रजानां प्रथमः पृथिव्यां जीया युगादौ पुरुषः स कोऽपि ॥१॥ प्रणमामि महावीरं सर्वशं पुरुषोत्तमम् । सुरासुरनराधीशैः सेव्यमानपदाम्बुजम् ॥२॥ परा मनसि पश्यन्ती हृदि कण्ठे च मध्यमा । मुखे च वैखरीत्याहुर्भारती तामुपास्महे ॥ ३ ॥ अज्ञानतिमिरान्धानां ज्ञानाञ्जनशलाकया । नेत्रमुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ४ ॥ ११. सकलसुरासुरनरनिकरनायकशिरःशेखरायमाणपादारविन्दश्रीसर्वज्ञोपज्ञपथपान्थप्रष्ठस्य कलिकालसर्वज्ञ- श्रीहेमसूरिगुरुपदेशविवेकविशेषप्राप्ताशेषभूवलयप्रतिष्ठस्स सकलजन्तुजातजीवातुजीवदयाधर्मनिष्ठस निजभुजवल- कलितसकलभूपालकुलविजयविलसद्यशःप्रतापगरिष्ठस्य श्रीकुमारपालभूपालस्य प्रारम्यतेऽयं प्रबोधप्रबन्धः । तन केऽपि जिज्ञासवः प्रश्नयन्ति-कोऽयं कुमारपालभूपालः, कश्वायं कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्रसूरि- गुरुः । कथं च तस्य प्रतियोधः ?' इति सर्वमिदमावेद्यमानं श्रूयताम् । ६२. तथाहि-अस्मिन् जम्बूद्वीपे द्वीपे भरतक्षेत्रे युगलधर्मकाले प्रवर्तमाने तृतीयारकपर्यन्ते सप्तकुलकराः पुराऽ- " भूवन् । तेषु सप्तमः श्रीनाभिकुलकरः, तस्सादियोगिनी मरुदेविस्वामिनी धर्मपत्नी पभूव । तयोः पुत्रः सकलधर्मार्थ- काममोक्षाणां चतुःपुरुषार्थानां प्रथमः प्रसाधकः, परेपामुपकाराय प्रथमोपदेष्टा, प्रथमः पुरुषः, प्रजानां सम्यग्योग- क्षेमकरणात् प्रथमोः नाथः, शैशवे प्रचुरेक्षुष्टिकृतावष्टम्भहृष्टत्वात् प्रणामागतेन्द्रस्थापितक्ष्वाकुवंशः, समश्वर्यादि- गुणोपेतत्वात् प्रथममगवान्, प्रथमो जिनः समजनि । तस्मिन्क्ष्वाकुवंशे क्रमेण पत्रिंशद् राजकुलान्यभूपन् । तेप्प महापुरुपरनसंपले श्रीचौलुक्यकुले पत्रिंशलक्षगामाभिरामे कन्यकुलदेशे कल्पाणकटकपुरे । श्रीभूयराजा राज्यं करोति । तेन राज्ञा स्वपुच्या महणल्लदेश्या गूर्जरधरित्री कञ्चकसम्बन्धे दत्ता । ३. इतन्य गूर्जरात्रैकदेशे वदियारदेशे पंचासरग्रामप्रदेशे वहिः श्रीशीलगुणसूरयः शकुनावलोक- नाथं गता वनगहनमध्ये वृक्षशाखानिबद्धझोलिकं पालकमेकं दृष्ट्वा समीपस्थतन्मातरमूचुः--'भद्रे ! काऽसि त्वम् ।' तयोक्तम् - 'राजपत्नी अहम् । कन्यकुमदेशीयश्रीभूयराजभयेन चापोत्कटफुलकमलकमलबन्योरस्य पुत्रस गोपनार्थमन स्थिताऽस्मि । ततः श्रीसूरिभिरपराहेजपि तदृक्षन्छायामनमितामालोक्य 'कोऽप्ययं महानरेश्वरो भावी ति तत्वरूपं श्राद्धानामावेध तस्य रक्षा कारिता । स च बालकः श्रीगुरुदत्तवनराजनामाऽटवार्पिको राजचिह्नः क्रीडन् परयालकासह्यतेजाः समभूत् । यतः-पीजण पाणिय सरवरंमि पिट्टि न दिति सिहिडिंभा । होही जाण कलायो पयइ चिअ साहए ताण ॥१॥ . 5 . पुरावनाचार्यसंगृहीत ६४. ततः श्राद्धर्मातुः समर्पितः सन् स चौरमातुलेन सह धायादौ परिममन्, अन्यदा काकरग्रामे कस्यापि धनिनो गृहे खानं दत्वा प्रविष्टो दधिभाण्डे करे पतिते सति भुक्तोऽहमति सवं हित्वा गतः। प्रातस्वसुभ्या श्रीदेव्या गोरसे हस्ताङ्गुलिचिह्नानि धृतभृतानि दृष्ट्वा 'कोऽप्ययं महापुरुषो माग्यवान् इति तं पान्धवत्वेन प्रतिपय, 'तं दृष्ट्वा भोक्ष्यामी'ति कृतप्रतिज्ञा । तत्स्वरूपमाकर्ण्य रात्री समागतो धनराजो गुप्तवृत्त्या मोजनवस्त्रादिना सस्कृतो 'मम राज्याभिषेके त्वयैव भगिन्या तिलकं कार्यमिति प्रतिज्ञाय गतः । ६५. अन्यदा वनराजेन कोऽपि वने जांधाको वणिक् रुद्धः । शरपञ्चकमध्यात्, शरद्वयं भूमी मुञ्चन् कारण पृष्टः प्राह-'यूयं त्रयो जनाः, शरास्तु पन्धः तेन द्वाभ्यामधिकाम्यां किं प्रयोजनमिति'-प्रोक्ते 'कोऽप्ययं सत्वशाली शूरः पुमान् , मम राज्यकाले महामात्यो भावी ति मुक्तो जांयाकः कृतप्रणामः किमपि शंबलादिकं दत्त्वा गतः । एकदा गूर्जरपंचकुलं पण्मासैरुद्वाहितसुराष्ट्रामण्डलं चतुर्विशतिलक्षहैमनाणकान् चत्वारिंशतानि जात्यतुरंगमान् " लात्वा च्याघुटयमानं पयि वनराजेन हत्वा सर्व जगृहे । ततो वर्प यावत् कालुंभारवने स्थितिं कृत्वा कन्य- कुलस्थितिरुत्यापिता। ६६. ततो नवीनपुर निवेशाय भूमि विलोक्यता वनराजेनाऽणहिल्लो नाम गोपः प्राप्तः । तेन यन शशकेन या बासितस्तत् स्थानं दर्शितम् । ततस्तन्नामा अण हिलपुरं पत्तनं सकलवास्तुविधाविचारपुर-सरप्राकार- प्रतोली-परिखा-प्रासाद-विहार-हर्य-इस्तिशाला-तुरंगमशाला-भांडागार-कोष्ठागार-आयुधशाला-राजसभा- " अलंकारसमा लानगृह-भूमिगृह-धर्मशाला-दानशारा-सनागार-पानीयशाला-नाट्यगृह-क्रीडागृह-शांतिगृह- शिल्पशाला-चन्द्रशालादिभिर्विशाल स्थापितम् । ततः पंचाशवर्षवयसो यनराजस राज्याभिषेकः । श्रीपत्तने संवत् ८०२ वर्षे श्रीील[गुणसूरिभिजनमनै राज्यस्थापना कृता । तदा पुरा प्रतिपन्नमगिन्या तिलकरके। तस्या महाप्रसादः । जांयाकः सर्वराजकार्यक्षमो महामात्यः समभूत् । श्रीगुरूपदेशेन राजा वनराजः पुण्यवान् कृतज्ञः पंचासरग्रामे श्रीपार्थनाथप्रतिमालंकृतनिजाराधक- मूर्तियुतं प्रासादमचीकरत् । गूर्जराणामिदं राज्यं यनराजात् प्रभृत्यपि । स्थापितं जैनमस्तु तद् द्वेपी नैय नन्दति ॥१॥ इति लोके प्रसिद्धिरभूतु । ततः पष्टिवर्ष वनराजस्य राज्यम् । पचनिशद्वषं तत्पुनयोगराजराज्यम् । पञ्चविंशतिवर्षाणि क्षेमराजराज्यम् । एकोननिंशद्वर्षाणि भूपराजराज्यम् । पचविंशतिर्ष वेरसिंहराज्यम् । पञ्चदशवर्ष रत्नादित्यराज्यम् । सप्तवर्ष सामन्तसिंहराज्यम् । एवं पापोत्कटकुले सप्तराजानोऽभवन् । एवं संवत्सर (वर्षाणि) १९६ । ततो दोहितसन्ताने चौतुक्यकुले राज्यं गतम् । ६७. फथं गतम् १-तथा चाह-कन्यकुब्जीयचौलुक्य .. स (भूयड) रामस्य मुत. कर्णादित्या, तयुनचन्द्रादित्य-तत्पुत्रसोमादित्य-तसुनो भुवनादित्यः। तस राज-योज-दकिनामानन्नयः पुनः । प्रथमो राजकुमारः। पसर विविसरियं जाणिजद सुजा-दुलपारिसेसो। अप्पाणं च कलिला हिंडिन्नइ तेण पुपाए ॥१॥ इति विचार्य देशान्तरेष परिश्रमन् श्रीपत्तने समायातः । सामन्तसिंह नृपं वाइकेली फुर्वन्तं रष्ट्राध्य- पाते राज्ञा दचे राजकुमारोऽनवसरदचेन कशापातेन पीडितो हा हेति' शब्दमकरोत् । राज्ञा कारणं पृष्येजदत्- 'देव ! अधे कृते शोमनगतो कशापातो मम मर्माभियात. सजाव' । ततो राज्ञा तस्यापितोय । तेन चाश्च शिक्षाशलेन दर्शितं वाहकेलीकौतुकम् । जातखयोः सरशो योगः। 30 . .
फुमारपालप्रयोधप्रयन्ध ३७ साऽऽप- * यतः-अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वाणी वीणा नरश्च नारी च। पुरुप विशेष प्राप्ता भवन्त्ययोग्याश्च योग्याश्च ॥१॥ ततः सामन्तसिंहनृपेणाचारादिभिर्महकुलमाकलय्य यतः-अभणंताण वि नजइ माहप्पं सुपुरिसाण चरिएण । कि वुल्लंति मणीओ जाओं सहस्सेहिं धिप्पंति ॥१ इति सञ्चिन्त्य राजकुमारस्य महताग्रहेण लीलादेवीनाम्नी खभगिनी ददे । अन्यदा कालान्तरे सत्त्वा जाता । तसाकाण्डमरणे सचिवैरुदरं विदार्य कर्पितमपत्यम् । मूलनक्षत्रमूले जातत्वात्, मूलराजोऽय- मिति नाम कृतम् । तजन्मतो राज्यादिवृद्धिं दृष्ट्वा मदमतेन सामन्तसिंहेन स राज्येऽभिषिच्यते, गतमदेन चोत्याप्यते । तदादि चापोत्कटानां दानमुपहासाय जातम् । तदुक्तम्-'चाउडा दाति ।' एकदा मदमत्तेन स्थापितो राज्ये मूलराजः। तेन च विकलोऽयं मातुल इति विज्ञाय विनाशितः, ग्रहीतुं(तं?) खयमेव राज्यम् । " संवत् ९९८ वर्षे जातो राज्याभिषेकः । 5८. स चातुलवलपराक्रमः प्रतापाक्रान्तसकलसीमालभूपालः खवलेन लाखाकं नृपं जितवान् । तत्स्वरूपं यथा-परमारवंशे कीर्तिराजसुता कामलता, शैशवे सखीभिः सह रममाणाऽन्धकारे प्रासादस्तम्मान्तरित फूलहडाभिधं पशुपालं वृत्या, ततः कतिपयैर्वः प्रधानवरेभ्यो दीयमाना पतिवतावतपालनाय तमेवोपयेमे । तयोः पुत्रो लाखाका । स च कच्छाधिपः सर्वतोऽप्यजेयः । एकादशवारांस्वासितमूलराजसैन्यः । एकदा 15 कपिलकोटे स्थितो मूलराजेन रुद्धः । द्वन्द्वयुद्धं कुर्वाणस्तस्य अजेयतां दिनत्रयेण विमृश्य तुर्ये दिने निजकुल- देवतमनुस्मृत्य, ततोऽवतीर्णदैवतकलया लाखाको निजमे । तस्साजौ भूपतितस बातचलिते मणि पदं स्पृशन् मूलराजस्तजनन्या पतिव्रतातीमवतनिष्ठया 'लूतारोगेण भववंश्या विनश्यन्तु' इति शप्तः मूल- राजा पञ्चपश्चाशद् वर्षाणि यावत् राज्यं कृत्वा, एकदा सान्ध्यनीराजनानन्तरं ताम्बूले कृमिदर्शनात्, पूर्व गजादि- दानं दत्त्वा संन्यासपूर्व दक्षिणचरणाङ्गुष्ठे वह्रिमोचनं कृत्वा अष्टादशदिनैः परलोकमगात् । ६९. ततः त्रयोदशवर्षाणि चामुंडराजस्य राज्यम् । पण्मासान् यावद् राज्यं बल्लभराजस्य । एकादश- वर्षाणि पण्मासान् दुर्लभराजराज्यम् । स वपुत्र श्रीभीमदेवं स्वराज्ये न्यस्य स्वयं वैराग्यवान् तीर्थयात्रां कुर्वन् मालपके गतः । श्रीमुंजेन 'छत्रादिकं मुन्न वा युद्धं कुरु' इत्युक्तो धर्मान्तरायं मत्वा प्रशमवान् कार्प- टिकवेपेण यानां कृत्वा परलोकमसाधयत् । तत्त्वरूपं भीमेन ज्ञातम् । ततः प्रभृतिराजदयविरोधः । भोजराजेन साई भीमदेवस्स [विग्रहः ] 14 १०. तस्य द्वे राज्यौ । एका बउलदेवीनाम्नी पण्याङ्गना, पत्तनप्रसिद्ध रूपपात्रं गुणपात्रं च । तस्याः कुलयोषि- तोऽपि अतिशायिनी प्राज्यमर्यादां नृपतिर्निशम्य तद्रतपरीक्षानिमित्तं सपादलक्षमूल्यां क्षुरिका निजानुचौस्तस्यै नह- णके दापयामास । औत्सुक्यात् तस्यामेव निशि वहिरावासे प्रस्थानलममसाधयत् । नृपतिर्वर्षद्वयं यावन्मालवमंडले विग्रहामहात् तस्थौ । सा तु वकुलदेवी तदत्तग्रहणक्प्रमाणेनैतद्वर्षद्वयं परिहतसर्वपुरुपसंगा चद्गशीललीलयैव तस्थौ । निःसीमपराक्रमो भीमस्तृतीयवर्षे खं स्थानमागतो जनपरंपरया तस्यास्तां प्रवृत्तिमवगम्य तामन्तःपुरे न्यधात् । तदगजो क्षेमराजः। द्वितीया राज्ञी उदयमती, तस्याः सुतः कर्णदेवः । क्षेमराज-कर्णदेवी तत्पुत्रौ भिन्नमातृकौ । परस्परं प्रीतिभानौ यथा राघव-लक्ष्मणौ ॥ कर्णमातुस्ततस्तेन भीमदेवेन चैकदा । प्रतिपन्नं राज्यदान श्रीकर्णस्य लपोरपि ।। 20 । H पुरावनाचार्यसंगृहीत वशीकर्तुमिव खर्ग भीमदेवे दिवंगते । द्विचत्वारिंशद् याणि राज्यं कृत्वा मनोरमम् ॥ सौदर्यवर्यगांभीर्यप्रज्ञायुद्धिगुणोत्तमे । राज्यक्षमे क्षेमराजे फर्णों राज्यं न वान्छति ।। राम इव क्षेमराजः स्मृत्वा मापां पितुस्ततः । कर्ण महोपरोधेन स्वयं राज्ये न्यवीविशत् ।। ६११. तस राज्ञी मयणलदेवी । तस्याः स्वरूपं किंचिदुच्यते-शुभकेशिनामा कर्णाटराद तुरंगमापद्दतः प्रान्तरप्रान्तभूमौ नीतः । कुत्रापि पत्रलवृक्षच्छायां सेवमानः प्रत्यासवदावपावके प्राणानामाहुर्ति चाकरोत् । तत्स्नु, जयकेशिनामा तद्राज्ये सचिवैरमिषिक्तः । तस्य राज्ञी विजया । तस्सुता मयणलदेवी नाम्नी समजनि । सा च शिवमत्तैः श्रीसोमेश्वरस नाग्नि गृहीतमात्र एव इति पूर्वभवमस्मापत्-ि'यत् पूर्वमवेऽहं प्रासणी द्वादशमासोप- वासान् कृत्वा, प्रत्येकं द्वादशवस्तूनि तदुधापनके दत्त्वा, श्रीसोमेश्वरनमसाकृते चाहुलोडनगरं प्राप्ता । तकर दातुमक्षमाऽग्रतो गन्तुमलममानाच-"अहमामामिमवेश्स करस मोचपिनी भूयासं"-इति कृतनिदाना विधान • जाता'-इति पूर्वमवस्मृतिः। अथ सा श्रीपाइलोडकरमोचनाय गूर्जरेश्वरं प्रवरं वर कामयमाना मातरं प्रति ते वृत्तान्तं निवेदितवती । जयकेशिराज्ञापि तं व्यतिकरं ज्ञापितः श्रीकर्णः। स्वप्रधानपुरुषैः मयणल्देव्याः कुरू- पतां निशम्य तस्मिन्मन्दादरे, तस्मिन्नेव राशि निर्यन्धपरां तामेव खयंवरां प्राहिणोत् । अय श्रीकर्णनृपो गुप्तवृत्त्या खयमेव तां कुत्सितरूपणं विलोक्य सर्वपा निरादरपरो जातः । तत. सा दिक्वन्याभिरिव मूर्तिमतीमिरष्यमिः सह- चरीमिः सह नृपतिहत्याकृते प्राणान् परिनिहीऍः, श्रीउदयमत्या राज्या तासां विपदं द्रष्टुमक्षमतया तामिः सह ७ प्राणसंकल्पथके। १०. यतः-स्थापदि तथा महान्तो न यान्ति खेदं यथा परापत्सु । अचला निजोपहतिषु प्रकम्पते भूः परव्यसने ॥ १॥ इति न्यायात्, सदामहादेव, अनिच्छुनापि सर्वथा श्रीकर्णेन सा परिणिन्ये । तदनन्तरं मात्रेण सर्वथा तामसम्मावयन् , कस्यामघमयोपिति सामिरापं नृपं मुंजालमंन्नी कभुकिना विज्ञाय, तद्वेषधारिणी मयणलदेवीं ऋतुस्नातामेव रहसि प्राहिणोत् । तामेव नियं जानता नृपतिना सप्रेम भुज्यमानायास्तस्या बापानं समनि । तदा च तया संकेतज्ञापनाय नृपकरात् नामाक्षितमालीयं निजाहुल्यां न्यधायि । प्रातः तदुर्विलमितात् प्राणपरित्यागोय. ताय नृपतये स्मास्तमताम्ममयपुत्चलिकालिङ्गनमिति निवेदिते, प्रायश्चिताय तत्तथैव चिकीर्षवे, स मंत्री यथावदया- वदत् । सुलग्मे जातस्य तस्स सूनोर्नृपतिना जयसिंह इति नाम निर्ममे । स यालकन्निवार्षिक सक्योमिः सम रममाणः सिंहासनमलचके । तद् व्यवहारविरुद्ध विमृश्य नृपेण प्रष्टैनैमित्तिकैस्तस्मिन्नेवाभ्युदयिनि लमे निवेदिते * राजा तदैवाभिपेकं चकार । खय तु देवयातायां गन्तुमना अभूत् । पालयत्यन्यदा राज्यं जयसिंहे नरेश्वरे । चचाल देवयानायां कर्णः कर्ण इवापर. ॥ श्रीदेवपत्तनादर्वाक् गन्यूतैः समभिः स्थित । प्रासादं सोमनाथस्य दृष्ट्वाऽभिग्रहमग्रहीत् ।। यया-पापक्षयं हार चद्रादित्याख्यकुंडले । श्रीतिरकमंगदं च परिधाय समाहितः ।। यदा सोमेश्वरं देवं पूजयिन्यामि मक्तितः । मोक्ष्ये तदाशनं पानं तांबूलमपि नान्यथा ॥ स्नात्वा प्रभासे श्रीको पदायाचत मूषणम् । कोशाधिपस्तदा स्माह नदिष्ट स्वामिमिस्ततः । आभरण पत्तनेऽस्थात् विपण्णध ततो नृपः । तदा मदनपालाख्यो मंडलीकोब्रवीदिति ॥ मा विषीद महाराज! मत्रसिद्धिधरा यतः । मया सन्ति सहानीताः श्रीधनेश्वरसूरयः ।। अथ च राजाभ्यर्थितैस्वैरणहिल्लपत्तनात् । आकृष्टिमत्रेणाकृप्याभरणं तत्समर्षितम् ।। संपूर्णामिग्रहो राजा प्राह रिवर प्रति । युष्मामिजीवित दन ममाभिग्रहपुरणात् ॥ १४ गृहाण तदिदं राज्यमित्युक्तः सरिरप्रवीत् । रक्ष जीववध राजन् नवराजदयेऽपि हि ॥ ८ or . १२ । १५ U फुमारपालप्रयोघप्रबन्ध तथैति कला संसाध्य सुराष्ट्रामण्डलं नृपः । चकार वामनस्थल्यां सज्जनं दण्डनायकम् ॥ ततो मदनपालेन विज्ञप्तः कर्णभूपतिः । साधं धनेश्वराचारारुढो रैवताचलम् ॥ सजनोऽपि स्वगुरुनिः श्रीभद्रेश्वरसूरिभिः । चतुर्विधैन संघेन सार्थ राजानमन्वगात् ॥ १८ श्रीनेमिमवन जीणं वीक्ष्य काष्ठमयं ततः । सज्जनो गुरुणादिष्टो जीर्णोद्धारकृते कृती ॥ ११. यतः-जिणभुवणाई जे उद्धरंति भत्तीए सडियपडियाई । ते उदरंति अप्पा भीमाओ भवसमुद्दाओ॥१॥ १२. अथवा-अप्पा उद्धरिओ चिय उद्धरिओ तह य तेहिं नियवंसो। अन्ने य भवसत्ता अणुमोयंता य जिणभवणं ॥२॥ युक्तमिदमुपदेशकथनं साधूनाम् । यतः- राया-अमच-सेट्टी-कुडूंविए वावि देसणं काउं। जिण्णे पुवाययणे जिणकप्पी वावि कारवड् ॥ ३॥ जीर्णोद्धाराय विज्ञप्तः सज्जनेन नृपस्ततः । सुराष्ट्रोद्राहितं दत्वाणहिल्लपुरमाययौ । २० अथ भद्रेश्वरः सूरिः सजनेन सहाष्टमम् । तपः कृत्वाऽम्बिकादेवीमाह्वानयददीनधीः ।। २१ प्रत्यक्षीभूय साऽप्यूचे युवाभ्यां किमहं स्मृता । सूरिराह नेमिचैत्यमुद्धरिष्यति सज्जनः ॥ २२ तदेनमनुजानीहि पापाणखनिमादिश । अंयाऽप्यूचे मवत्वेतदल्पायुः पुनः सज्जनः ।। २३ दण्डाधिपः प्राह कार्यस्तीर्थोद्धारो विशेषतः । परलोकप्रस्थितानां पाथेयं धर्म एव यत् ॥ २४ १४. दीपे म्लायति तैलपूरणविधिः स्तोयं टुमे शुष्यति, प्रावारो हिमसंगमे जलगृहं ग्रीष्मज्वरोबागरे । निर्वातं कवचं शरव्यतिकरे रोगोद्भवे भेषजम्, धर्मों मृत्युमहाभये सति सतां संसेवितुं युज्यते ॥१॥ अम्बानुज्ञा ततो लब्ध्वा पापाणस्य खनि च सः । श्रीनेमिचैत्यं षण्मास्यां कलशान्तमकारयत् ॥ २५ ज्येष्ठस्स सितपञ्चम्यां शिरोाऽऽत्तॊऽथ सज्जनः । अम्बादेवीवचः स्मृत्वा जातपंचत्वनिश्चयः॥ २६ आदिश्य परशुरामं वपुत्र ध्वजरोपणे । भद्रेश्वरगुरोः पार्थे संस्तारव्रतमग्रहीत् ॥ दिनाष्टकं पालयित्वाऽनशनं सज्जनो मुनिः । दिवं जगाम पुनोऽथ ध्वजारोपं व्यधापयत् ।। २८ १२. द्वयोः राज्ञो कत्रावस्थानं युक्तमिति आशापल्लीनिवासिनं प्रपलभुजबलशालिनं आशाकं मिलं जित्वा कर्णावती पुरी विधाय, २९ वर्षाणि राज्यं कृत्वा पञ्चत्वमाप । अत्रान्तरे परशुरामेणाचिन्ति-राजा जय- सिंहनामा दण्डं सोधयिष्यति तदा कि भावी । तदा वामनस्थलीनिवासिभिर्व्यवहारिनिर्दण्डदानं प्रतिपन्नम् । अथ पञ्चत्वमापने कर्णदेवे महीपतौ । श्रीमान् जयसिंहदेवः स्वयं राज्यमपालयत् ॥ २९ ततः समुद्रमर्यादा मही तेन क्शी कृता । सिद्धो बर्वरकश्याथ सिद्धराजस्ततोऽभवत् ।। -इति धनतरेषु देशेषु निजाज्ञा जगन्मान्यां दापयित्या वलमानो रैवताचलासन्न वामनस्थली प्रार। तत्र दण्डनायकमाकार्य दण्डमयाचत । दण्डाधिपेनोक्तम्-श्रीरैवताचलोपरि महाऽभयस्थाने निक्षिोऽस्ति । ततो राजा रैवताचलं गन्तुमिच्छुवित्रैर्मात्सालिंगाकारमिति निपिद्धोऽपि श्रीकर्णस्य निजपितुर्गमनं श्रुत्वा छत्रशिलायां छवमोचनं च कृत्वा गतः । तत्र गजेन्द्रपदकुण्डे साला श्रीनेमिजिनपूजां विधाय तुष्टाव । यथा- परं ज्योतिः परब्रह्म परमात्मानमित्यपि। यं स्तुवन्ति बुघा नित्यं स श्रीनेमिजिना श्रिये ॥१॥ 2. २७ 25 21 ४० 14 1 पुरावनाचार्यसंगृहीत चिदानन्दमयं पस्य स्वरूपं योगचक्षुपा। पश्यन्ति योगिनो नित्यं स श्रीनेमिजिनः श्रिये ॥२॥ इत्यादि स्तुत्वा, धर्मशिलायामुपविश्य प्रासादरम्यतां विलोक्योचे-धन्यौ मातृपितरौ तस्स, येनेदं मन्दिर कारितम् । अनायसरे परशुराम उवाच-'राजन् ! धरणीतले श्रीकर्णदेव-मपणालदेव्यो धन्यौ, ययोः • भवान् सूनुः । श्रीकर्णविहारोऽयं मपित्रा कारितो वर्पयोद्वाहितन्ययेन । यदि देवपादानां प्रासादेच्छा विद्यते तदा प्रासादः, यदि वा द्रव्येन्छा, तदा द्रव्यं व्यवहारिगृहे स्थापितमस्ति । तन्निशम्य प्रमुदितो राजा पाह-भव्यं सज्जनेन दण्डाधिकारिणा कृतम् । यदत्र कृत्यं भवति तत्सर्वमपि वं कारय-इत्यादिश्य देवदाये ग्रामद्वादशकं दत्वा श्रीशझुंजयमाजगाम । आकृष्टकृपाणकेविनिपिद्धो रात्री समारोह । श्रीयुगादिदेवस्य सरोमाचं पूजा विधाय स्तुतिमकरोत् । यया- नमोऽस्तु युगादिदेयाप तस्मै शानमयात्मने । मावर्तन्त यतः सर्या हेयोपादेयबुद्धयः॥१॥ घराघरं जगत्सर्व यस्यान्तःप्रतिविम्यितम् । तस्मै युगादिदेवाय परमज्योतिषे नमः ।। २ ।। इति श्रीआदिजिन स्तुत्वा द्वादशनामान् देवदायं कृत्वा, विविधतोरणपताकालक्षलक्षितं श्रीपत्तनं पाप । 11 १३. प्रतिदिनं सर्वदर्शनेषु आशीर्वाददानायाहूयमानेषु यथावसरमाकारिता जैनाचार्याः श्रीहेमचन्द्रमुख्याः । सिद्धराजनृपेण दुकूलादिनाऽवनिताः । सर्वैरपि कविमिरप्रतिमप्रतिमामिरामैविधाऽपि पुरस्कृतो नृपतये श्रीहेमचन्द्र इत्याशिपं पपाठ- भूमि कामगवि खगोमयरसैरासिश्चरनाकरा, मुक्तावस्तिकमातनुध्वमुटुप त्वं पूर्णकुम्भीभव । छिया कल्पतरोदलानि सरलैर्दिग्यारणास्तोरणा- न्यायत्त स्वकरैर्विजित्य जगतीं नन्वेति सिद्धाधिपः॥१॥ अस्मिन् काव्ये निम्नपचे प्रपश्यमाने, तद्वचनचातुरीचमत्कृतचेता नृपतिस्तं प्रशंसन, कैथिदसहिष्णुमिरमच्छा- स्त्राप्ययनबलादेतेपां विद्वत्तेत्यभिहिते, राजा पृष्टाः श्रीहेमचन्द्राचार्याः प्राहुः-'पुरा श्रीजिनेन श्रीमन्महावीरेण इन्द्रस्स पुरतः शैशवे ययाकृतं तत् जैनेन्द्रं व्याकरणं वयमधीयामहे ।' इति वाक्यानन्तरम्, 'इमां पुराणवार्तामपहाय, - अस्माकं संनिहितं कमपि व्याकरणकारं घूतः' इति तपिशुनवाक्यानन्तरं नृपं सूरयः प्राहुः-'यदि श्रीसिद्ध- राजः सहायीभवति, तदा कतिपयैरेव दिनैः पञ्चाङ्गमपि नूतनं व्याकरणं स्वयं रचयामः ।' अय नृपेण प्रतिपन्नम्। 'राजन् ! इदं भवता निर्वहणीयमि'सभिधाय तद्विसृष्टाः स्वपदं सूरयः प्रापुः । ततो पहुभ्यो देशेभ्यस्तत्तद्वेदिमिः । पपिद्धतैः सौ. सर्वाणि व्याकरणानि समानीय श्रीहेमचन्द्राचार्य श्रीसिद्धहेमाभिधानं प्रधानममिनवं पञ्चाङ्गमपि व्याकरणं सपादलक्षाग्रन्यप्रमाणं संवत्सरेण रचयांचके । राजवाह्यकुम्भिकुम्भे तत्पुस्तकमधिरोप्य सितातपवारणे अध्रियमाणे चामरग्राहिणीम्यां चामरयुग्मं वीज्यमानं नृपमन्दिरमानीय, प्राज्यवर्यसपर्यापूर्वकं कोशागारे न्यधीयत । नृपाज्ञयाऽन्यानि व्याकरणानि अपहाय तस्मिन्नेव घ्याकरणे सर्वयाधीयमाने, केनापि मत्सरिणा मवदन्वयवर्णनावि- रहित व्याकरणमिति व्याहरता, क्रुद्ध [नृपं] नृपाङ्ग [रक्षक वचनादवबुद्धय द्वात्रिंशत् श्लोकान् , नूतनान् निर्माय, द्वारिंशत्सूलपादेषु तान् सम्वद्धानेव लेखित्वा प्रातर्नुपसभायां वाचमाने व्याकरणे- Z ४१ 10 * श्रीसोमतिलकसूरिविरचित हरिरिव बलिवन्धकरस्त्रिशक्तियुक्तः पिनाकपाणिरिव । कमलाश्रयश्च विधिरिव जयति श्रीमूलराजनृपः ॥१॥ २१. चक्रे श्रीमूलराजेन नवः कोऽपि यशोऽर्णवः । परकीर्तिस्रवन्तीनां न प्रवेशमदत्त यः॥२॥ इत्यादींचौलुक्यवंशोपश्लोकान् द्वात्रिंशत्सूत्रपादेषु द्वात्रिंशत् श्लोकानवलोक्य प्रमुदितो राजा व्याकरण : विस्तारयामास । ततो राजाज्ञया सर्वः कोऽपि हैमव्याकरणं पठति । मणति च- २२. भ्रातः ! संवृणु पाणिनिमलपितं कातन्त्रकन्याकथाम्, मा कार्षीः कटु शाकटायनवचः क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् । कः कण्ठाभरणादिभिर्बटरयत्यात्मानमन्यैरपि, श्रूयन्ते यदि तावपर्थमधुराः श्रीसिद्धहेमोक्तयः॥१॥ श्रीसिद्धराजदिग्विजयवर्णने याश्रयनामा ग्रन्थः समर्थितः । श्रीहेमसूरीनभ्यर्थ्य सर्वविद्याविशारदान् । व्याकर्ण सिद्धहेमं ततो राजा प्रवर्तयत् ॥ (पाठान्तरेण-सिद्धहेमचन्द्राख्यं स व्यधापयत्।) १४. अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीसिद्धराजः संसारसागरतितीर्पया सर्वदर्शनेषु सुदेवत्व सुधर्मत्व-सुपात्रत्वजिज्ञा- शया पृच्छयमानेषु निजस्तुति-परनिन्दापरेषु सन्देहदोलाधिरूढमानसः श्रीसिद्धराजो हेमाचार्यमाकार्य विचार्य । कार्यं पप्रच्छ ! आचार्यस्तु चतुर्दशविद्यास्थानरहस्सं विमृश्य इति पौराणिकनिर्णयो वक्तुमारेभे-यत् पुरा कश्चिद् व्यवहारी पूर्वपरिणीता पनी परित्यज्य संगृहिणीसात्कृतसर्वस्वः, सदैव पूर्वपत्न्या पतिवशीकरणाय तद्वेदिभ्यः कार्मणकर्मणि पृच्छमाने कश्चिद् गौडदेशीय इति प्राह-'रश्मिनियत्रितं तव पति कोमि ।' इति उक्त्वा, किंचिद- चिन्यवीय भेषजमुपनीय 'मोजनान्तर्देयमिति भापमाणः, कियदिनान्ते समागते क्षयाहनि तसिस्तथाकृते, स प्रत्यक्षां वृषतामाप । सा च तत्प्रतीकारमनवयुध्यमाना विश्वविश्वाक्रोशान् सहमाना निजदुश्चरितं शोचयन्ती, कदा-" चिन्मध्यन्दिने दिनेश्वरकठोरतरकरनिकरप्रसरतप्यमानाऽपि शावलमूमिघु तं वृपभरूपं पर्ति चारयन्ती, कस्यापि तरोर्मूले विश्रान्ता निर्मरं विलपन्ती, आलापं नमसि अकस्मात् शुश्राव । तदा तत्रागतो विमानाधिरूढः पशुपति- भवान्या तदुःखकारणं पृष्टो यथावस्थित निवेद्य च, तरोश्छायायां पुंस्त्वनिवन्धनमौपधं तन्निर्षन्धादादिश्य तिरोदधे । सा तदनु तदीयां छायां रेखाशितां निर्माय तन्मध्यवर्तिन औपधारान् उच्छेद्य वृषभवदने निक्षिपन्ती, तेनाऽप्य- ज्ञातखरूपेण औषधाकुरेण वदनन्यस्तेन स वृपमो मनुष्यता प्राप । यथा तदज्ञातवरूपणापि भेषजाडरेण सा समी-15 हितां कार्यसिद्धिं चकार, तथा कलियुगे मोहान्धिते विरोहितपात्रपरिज्ञाने सभक्तिकं सर्वदर्शनाराधनेनाविदितस्वरूप- मपि मुक्तिप्रदं भवतीति निर्णयः । पुनः पात्रपरीक्षाविचारे श्रीहेमसूरयः प्राहुः राजन् ! द्वैपायन-युधिष्ठिर-भीमसंवादे पात्रपरीक्षायां भीमः प्राह- २३. मूर्खस्तपत्री राजेन्द्र ! विद्वांश्च वृपलीपतिः। उभी तो द्वारि तिष्ठेते कस्य दानं प्रदीयते ॥१॥ युधिष्ठिर उवाच- २४. सुखासेव्यं तपो भीम ! विद्या कष्टदुरासदा। विद्वांसं पूजयिष्यामि तपसा किं प्रयोजनम् ॥ २॥ भीमोऽप्यूचे- श्वानचर्मगता गंगा क्षीरं मद्यघटस्थितम् । अपात्रे पतिता विद्या किं करोति युधिष्ठिर! ॥३॥ * . " कु. पा.च०६ ४२ कुमारसाउदेयचरितम् । द्वैपायन उवाच- न विद्यया केवलया तपसा चापि पात्रता। यन्न ज्ञानं क्रिया चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥४॥ एवंविधगुणपानमक्त्या मुक्तिः इति श्रीहेमचन्द्राचार्यः सर्वदर्शनसंमते निवेदिते सति सर्वधर्मान 'श्रीसिद्धराज आरराष। ॥ ६१५. अथ सा मयणलादेवी जातिस्मरणात् पूर्वभववृत्तान्ते श्रीसिद्धराजे निवेदिते सति श्रीसोमनाथयोग्यां सपादकोटिमूल्यां हैममयीं पूजां सहादाय पाहुलोडनगरे संप्राप्ता ! तन पंचकुलेन कार्पटिकेषु कदर्यमानेषु राज- देयविभागस्यामाख्या सयाप्पं पश्यानिवर्त्यमानेषु श्रीमयणल्लादेवी हृदयादर्शसंक्रान्तबाष्पा खयमेव पचायाधुटन्ती अन्तरा अन्तरायीभूतेन श्रीसिद्धराजेन विज्ञपयांच-खामिनि ! अलममुना संप्रमेण, कुतो हेतोः पश्चानिव- "यते १-इति राज्ञाऽमिहिते 'यदेव सर्वया अर्य करमोक्षो भवति तदैवाई श्रीसोमेश्वरं प्रणमामि, नान्यथेति । किचात परमशन-नीरयोश्च नियम:-इति राज्ञा श्रुते पंचकुलमाकार्य तत्पट्टकस्यान्ते द्वासप्ततिलक्षान् उत्सद्यमानान् विमृश्य, तं पट्टकं विदार्य मातुःश्रेयसे तं कर मुक्त्या, तत्को जलचुलुकं मुन्धति स्म । तदनु विप्राः पृष्टाः-'कर- मोक्षे कि फलम् ?' तैरूचे- अकरे फरकर्ता च गोसहस्रवधः स्मृतः। प्रवृत्तकरविच्छेदे गयां कोटिफलं लभेत् ॥१॥ इति स्मृतिः। तच्छुत्वा मुदितो राजा । अथ सा श्रीसोमेश्वरं गत्वा तया सुवर्णपूजयाऽम्यय तुलापुरुषगजाधगो- दानादीनि दत्वा महादानानि प्रदाय, 'मत्सदृशा कापि नाभूत् न भविष्यतीति दध्मिाता निशि निर्भरं प्रसुशा। तपस्विवेपधारिणा तेनैव देवेन जगदे-'इहैव मदीयदेवकुटमध्ये काचित् कार्पटिकनितंथिनी यानाय समायाताऽस्ति । तस्याः सुकृतं याचनीयं त्वया' इत्यमादिश्य तिरोहिते तस्मिन् , राजपुरुषैविलोक्य सा समानीता । तस्मिन् पुण्ये याचितेऽप्यददाना कथमपि, 'त्वया यात्रायां कि व्ययीकृतमिति उक्ता सती, सर पाह-'मिक्षावृत्या मया योजनशतानि देशान्तरमतिक्रम्य शस्तनदिवसे कृततीर्थोपवासा पारणकदिने कस्यापि सुकृतिनः सदने भोजनार्थ- मुपविष्य । तदर्द्धमतिथये दत्त्वा च खयं पारणकमकार्पम् । भवती पुण्यवती यस्साः पितृ-भ्रातरौ नृपो, पति-सुतौ च राजानौ । याहुलोडकरद्वासप्ततिलक्षान् मोचयित्वा सपादकोटिमूल्यया सपर्यया अगण्यपुण्यमर्जयन्ती, मदीय- पुण्ये कृशेऽपि कथं लुब्धासि ? । अन्यञ्च-हे मयणलादेवि! यदि न कुप्यसि तदा किचिद् पच्मि । तत्वत- स्तव पुण्यात् मम पुण्यं महीतले महीयः । यतः- संपत्ती नियमः शक्ती सहनं यौवने व्रतम् । दारिद्भधे दानमत्यल्पमपि लाभाय भूयसे ।। १॥ इति तस्या युक्तियुक्तेन वाक्येन सर्वकप गर्व विससर्ज । श्रीपत्तन प्राप्ता । १६. अन्यदा सिद्धपुरे रुद्रमहालयमासादे निष्पद्यमाने मत्रिणा च चतुर्मुखश्रीराज विहाराख्यश्रीमहावीरप्रासादे "कार्यमाणे पिशुनप्रवेशे राजा स्वयमवलोकनार्थमायातः । पप्रच्छ कोन विशेषः । श्रीमतरिभिः प्रोक्तम्-'देव! महेश्वरम्स ललाटे चन्द्रः, श्रीजिनस पादान्ते नवग्रहा भवन्ति' इति विशेषः । राजा तन्न मन्यते । ततो वास्तुविद्या- विशारदः सूत्रधारो विचारं प्राह-'सामान्यलोकानां गृहद्वार पंचशाखम् , राज्ञां सप्तशाखम् , रुद्रादिदेवानां नवशाखम् , श्रीजिनस्यैकविंशतिशाखं द्वारम् । अष्टोत्तरशतं च मण्डपाः । रुद्रादीनामेक एव । श्रीजिनस्य पद्मासनं, छ, पादान्ते नवग्रहा., सिंहासन च । नान्यदेवानाम् । चेत् कधित् कारयति, सूत्रधारः करोति, तदा द्वयोर्विधमुत्स्यते । नान्य- यावं वास्तुविद्यायाः सर्वज्ञमापिलात् । एतदाकये राजा प्रमुदितः । वयं राजविहारे कलशाधिरोपणादिकमकारयत्। २८. 5 mummm १३ ४० श्रीसोमतिलफसूरिविरचितं मुगानुद्गतमुद्रानुरुगदाघातोद्यतान् व्यन्तरान्, वेतालानतुलानलाभविकटान् झोटिंगचेटानपि । जित्वा सत्वरमाजितः पितृवने नक्तंचराधीश्वरं, घद्धा घबरमुर्वरापतिरसौ चक्रे चिरात् किंकरम् ॥१॥ एवं सर्वत्राखण्डप्रतापो जयसिंहो राज्यं करोति । ६ १७. इतश्च क्षेमराजस पुत्रो देवप्रसादकः । तस्य पुत्रास्त्रिभुवन देवपालादयोऽभवन् । ३२ त्रिभुवनपालस्याभूत सुतैका तनयानयः । आद्यः कुमारपालाख्यो राजलक्षणलक्षितः ।। ३३ महीपाला कीर्तिपालस्तया प्रीमलदेव्यभूतु । श्रीकृष्णदेवमटेन योढा मोहडवासफे॥ ३४ भार्या भोपलदेवीति कुमारस्य बभूव च । [कुमारपालस्य पुत्री लीलू । इति टिप्पण्यास् !] अत्रान्तरे सिद्धराजो दैवज्ञं पृष्टवानिति ॥ ३५॥ मम पट्टे को भविता सोऽप्यूचेऽस्ति महाभुजः । मध्ये दधिस्थलीकाया यस्ते भ्रातृव्यनन्दनः ।। राज्यं नो मम पुत्रस्य जीवति भ्रातृनसरि । तत्तं ज्ञात्वा हनिष्यामीत्यचिन्तयदयं नृपः ॥ ततोऽसौ पादचारेण कपोतीमुद्वहन् खयम् । गत्वा प्रभासे पुत्रार्थ सोमनाथमयाचयत् ॥ ३८ सोमनाथोऽप्यथोवाच मया राज्यधरः पुरा । सृष्टः कुमारपालोऽस्ति तदलं पुत्रयाञ्जया ॥ ३९ सविपादस्ततो भूपो व्यावृत्तः पत्तनं प्रति । अस्मिन् जीवति पुत्रोऽपि न मे मावीत्यचिन्तयत् ॥ मत्रिणेऽकथयचैतत् सोऽप्यूचे युक्तमेव तत् । यदा पूर्व देवपादाः विजेतुं मालवान् गताः ॥ घाटे दुद्विलिकायाश्च संरुद्धे यशचर्मणा । युष्माभिज्ञापितश्चाहं पारापतप्रयोगतः ॥ ४२ त्रिभुवनपालस्यैतत् तदा राज्यं समर्पितम् । त्वत्समीपेऽहमायातस्तेन राज्यं वशीकृतम् ॥ निर्जित्य जसबर्माणं त्वय्यायातेऽपि वक्ति सः । राज्यं दास्ये स्वपुत्राय हत्वा सिद्धनरेश्वरम् ।। इति मत्रिवचः श्रुत्वा क्रुद्धः सिद्धाधिपस्ततः । त्रिभुवनपालदेवं घातयामास घातकैः ।। ४५० कुमारपालोऽप्यवन्त्यां प्रेष्य भ्रातृपितृन्यकान् । भार्या भोपलदेवीं तु दधिस्थल्याममुञ्चत ॥ ४६ स्वयं तु त्रिपुरुपाणां मठाधिपतिसन्निधौ । कपटेन जटाधारी भूत्वा श्रीपत्तने स्थितः ।। सिद्धराजोऽपि तत्रस्यं ज्ञात्वा तं च कथंचनः । क्षयाह्ने कर्णदेवस्स द्वात्रिंशत्तापसैः सह ।। तं निमत्र्य मठाधीश पंक्त्या धावन् पदौ खयम् । ददर्श राजचिह्नानि कुमारस्य च पादयोः । उपलक्ष्य कुमारं तं राज्ञा पृष्टो मठाधिपः । अवोचच त्रयस्त्रिंशत्तापसा वयमास्महे ।। ५०७ नानाविधैर्भक्ष्यभोज्य राजा संभोज्य तानथ । धौतापोतीकृते तेपां भाण्डागारे स्वयं गतः ॥ अत्रान्तरे कुमारोऽपि गृहीत्वा कुण्डिकां करे । उत्क्रान्तिव्याजतो नंष्ट्वा कुम्भकारगृहं गतः ॥ ५२ आपाके रच्यमाने तु मृत्पात्राणां कृपालुना । आलिगेन तदन्तस्तं निधायेति सुरक्षितः ॥ सिद्धराजोऽप्यदृष्ट्वा ते पृष्ठेपीच साधनम् । आगतं साधनं प्रेक्ष्य ययौ सन्मुखमालिगः ॥ ५४ रात्पुरुषैस्ततः पृष्टं पुमान् कश्चिदिहाययौ १ । किमन्धा यूयमग्रेऽपि किं न पश्यय पावकम् ॥ राजलोके गते तेन नौशितोऽनाशितो निशि । दृष्ट्वा सैन्यं प्रागकस्मात् कुमारो हालिकं जगौ रक्ष मामिति तेनापि संछन्नः कण्टकामरैः । तमदृष्ट्वा सैन्यमपि गतं व्याधुट्य पत्तने ।। निमत्याथ कुमारोऽपि मुण्डाप्य विकटा जटाः । गत्वा दधिस्थली रात्रौ मिलितः स्वजनैः समम् ॥ ५८ आकार्य वोसिरिं मित्रं कुलालमालिगं तथा । गन्तुं देशान्तरं ताम्यां सह यावदमत्रयत् ॥ ४४ ४८ १ श्राद्धदिने । २निष्काशितः।
। इमारपालदेषचरितम् । ताबहुजागरोदिमी जनकायूचनुस्खयोः । मयतां मप्रणैर्दग्पाः केयं जागरिका मुघा ॥ ६० यदा फुमारपालस्स राज्यं यदि मरिष्यति । तलयं योसिरे। तुम्यं लाटदेशं प्रदास्यनि । ६१ किच रे आलिग! तव चित्राटस पटिकाम् । यपन्ध शकुनग्रन्थिस्तत् श्रुत्वा राजनन्दनः ॥ आलिगं भोपलदेव्या सहापीदयन्तिकाम् । वयं घोसिरियुक्तस्तु पेठे देशान्तरं प्रति ।। प्रजन्नेवं कुमारोऽपि नानाथर्यावलोकधीः । विमान्तस्वरुछायायां यावदस्ति समाहितः । ताप पिलान्मूपकं मुखेन रूपनाणकमाकर्षन्तं . निभृततया तिलोक्य पावदेकविंशतिसंन्यानि दृष्ट्वा एकं गृहीसा निलं प्रविष्टः । कुमारपालः पापात्यानि तु सर्वाणि गृहीता यावनिभृतीमूत्वा तिष्ठति तावन्मूपकस्तान्य- नयलोक्य तदत्या विपेदे । तन्छोकशशव्याकुलितमानमयिरं परितप्य चेतसीदं चिन्तयामास- अर्धानामर्सने दुःसमर्जितानां प रक्षणे। आपे दुःसंम्पये दुःधिगर्थो दुःसभाजनम् ॥१॥ पनेषु जीवितव्यपु स्त्रीपु चालेपु मर्यदा। अतृप्ताः प्राणिनः सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥२॥ तस्मात् पुरो मजन् कयापि इम्यवध्वा अशुरगृहात् पितुहं यजन्त्या, पयि पाथेयामावाद् दिनत्यक्षुरक्षाम- कुक्षितृयाम्छ(स)त्यात् कुमारपालः कपरिमलशालिना शालिकरंयेन सुहितीचके । तदौचित्येन हृष्टो- ऽचिन्तयत्- फरपरलुपपाणिपण वि अवसरदिनेण मुच्छियं जियह । पच्छा मुयाण सुंदर! घडसयदिनेण किं तेण ॥१॥ जं अयसरेण न हुपं पाणं विणओ सुभासियं यपणं । पच्छागयकालेणं अवसररहिएण किं तेण ॥२॥ तस्मिन् करोटकामे उपित्वा जातलंपनी 1 अच्छायिल्पां द्वितीयेऽलि प्रयाती प्रहरदये ॥ फुमारो योसिरि माह अद्य स्याद् मोजनं कथम् । सोऽप्याहास्त्रि जननी मे सा मे दास्यति भोजनम् ॥ ६६ यतः-प्रतिदिनमयतलभ्ये! भिक्षुकजनजननि फल्पलते।। नृपतिनतिनरफतारणि! भगवति भिक्षे! नमस्तुभ्यम् ॥१॥ इत्युफ्ता पोसिरिमिक्षा कृत्वा यातम्तदन्तिके । करम्मकुम्भी संगोप्य मिक्षासुंडीमुपानयत् ।। भुक्त्वोमावपि सुस्वा च पूर्वमादाय योसिरिः । करम्म यावदनाति कुमारोऽचिन्तयत् तदा । ६८ अहोऽसादूनता येन सुठे मय्येकोज्यसो । जीणे करम्मे सोऽप्याहोतिष्ठ भुंश्व नृपात्मन! ।। ऊचे कुमारः किं पूर्वमेकाकी भुक्तवान् भवान् । स ऊचे मम मिक्षार्थ गतस्सोक्त स्त्रियैकया। करम्भकुम्भं हे विन ! रागावुपाटितं स्थितम् । गृहाण यदि ते कार्य न पुनर्मम दूपणम् ॥ परं भवति में मृत्यू रक्षणीयो भवान् पुनः । गोपितः स मयादाय स्वयं भुक्त्वा परीक्षितः ॥ राज्ये दास्से तव ग्राममेनमुक्त्येति राजसूः। प्राप्तो डांगुरिकानामे साचीलक्ष्मीधियो मठे ॥ तथा च क्षुधितो ज्ञात्वा भोजितश्चारुमोदकैः । तथैवापिंतपायः पाटलापद्रकं गतः ॥ वनेश्वरवणिग्वाट्यां प्रविष्टस्य पी गता। न लब्ध्वा चाहुभिरपि विपादोऽस्य महानमूत् ॥ प्रावृस चोसिरिपटीं स्तम्भती गतस्ततः । श्रीहेमसूरीन् पप्रच्छ कदा सेत्स्यति वान्छितम् ।। ७६ लोकोत्तराणि चिहानि तदङ्गे वीक्ष्य सर्वतः । तेऽप्यूचुर्नृपतिर्भावी सार्वमीमो नरोचमः ॥ तां च वाणी निशम्यासौ हर्पमालासमाकुलः । उवाच राज्य सन्देहो (मि)यते तु क्षुधाधुना ॥ . ७३ ७४ ७५ ७७ ७८ 8 ४५ ८० श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं श्रीविक्रमाद्धि शरदा नवनवत्यधिकषु कार्तिक मासे । हस्तार्करवौ द्वितीयायां गतेष्वेकादशशतेषु ॥ ७९ भवतस्तदाऽभिपेको न भवति यदि राज्यसम्भवस्तन्मे । यावजीवं नियमोऽतः परं सन्निमित्तस्य । इति निश्चयं श्रुत्वा कुमारपालः प्राह-'यधदः सत्यं ततस्त्वमेव राजाऽहं तव सेवकः । श्रीसूरिभाषे- 'राजन् ! सुरासुरनरनिकरनायकमुकुटमणिकिरणनीराजितपादारविन्दस्य श्रीसर्वज्ञस्य शासने प्रभावको भवतु भवान् । इति प्रतिपन्न राज्ञा । इतश्चागादुदयनो गुरुवन्तुं सुतैः सह । आख्यायाम-चप्पभट्योदृष्टान्त हेमसूरिभिः ॥ प्रोक्तं चेति कुमारोऽयं मविता परमार्हतः । सार्वभूमस्ततो मत्रीन् ! सन्मान्योऽयं महादरात् ॥ ८२ S ६१८. अस्योदयनस पुग्योदयः कथ्यते । यथा- पूर्व मरुमण्डलवास्तव्यः श्रीमालवश्य ऊदामिधानो वणिक् प्रापि काले प्राज्याज्यक्रयाय निशीथे मजन् , कर्मकरैरेकस्मात् केदारादपरस्मिन् पूर्यमाणेऽम्भोभिः 'के यूयमिति तान् पप्रच्छ । तैर्वयममुकस्य कामुका इत्यमिहिते, 'ममापि क्वापि सन्तीति पृच्छन् , तैः "कर्णावत्यां तवापि । सन्ति' इति अभिहिते स सकुटुम्बस्तत्र गत्वा वायडीयजिनायतने विधिवद् देवान्नमस्कुर्वन् , कया छिपिकया श्राविकया साधर्मिकत्वाद् ववन्दे । पृष्टश्चेति-भवान् कसातिथिः ?” तेनोक्तम्-'वैदेशिकोऽहमिति भवत्या एवा- तिथिः' इति तद्वाक्ये श्रुते तं सह नीत्वा कस्यापि वणिजो गृहे कारितान्नपाकेन भोजयित्वा, निजतलके निर्माण वि]- तकायमाने निवास स्थापितः । स तत्र सम्पन्नसम्पत् इष्टकं गृहं चिकीर्षुः . खातावसरे निरवर्षि सेवधिमपिगम्य तामेव स्त्रियमाकार्य समर्पयत् । तया निषिद्धः । तत्समावेन ततःप्रभृति उदयसंयुक्तत्वात् उदयननामा मत्रीति पप्रथे । तेन कर्णाचत्यामतीत-वर्तमान-भविष्यच्चतुर्विशतिजिनसमलंकृतः श्रीउदयनविहारः कारितः । तस्यापर- मातृका बाहड-सोला-आंबड-चाहडदेवनामानश्चत्वारः सुता अभूवन् । कुमारोऽप्युदयनस्य गृहेऽतिष्ठत् तदाऽन्यदा । केनाप्युक्तः सिद्धराजः प्रैपीत् तत्प्रति घातकान् ॥ ८३ तत् श्रुत्वा कुमारो भीतः प्राणत्राणकृते कृती । एकाकी निशि निर्गत्य जगाम घटपद्रके विंशोपकैकचणकान् कडूवणिज आपणे । क्षुधातॊ भक्षयित्वाऽसौ खद्गमडाणके ददौ ॥ ८५७ निद्रव्यं राजपुत्रं तं विलोक्य वणिगूचिवान् । खङ्गेनालं मंगलीके भवन्तु चणकास्तव ।। कनाली-सिद्धपुरके जटीभूत्वाऽय सोऽगमत् । सिद्धेश्वरस्य पूजार्थं स्थापितस्तन्निवासिमिः ।। तत्रैकदा शकुनिनं मारवं पृष्टवानसौ । वाञ्छिताप्तिः कदा मे स्यात् सोऽप्यूचे प्रातरापतेः ।। प्रातमिलित्वा शकुनान्वेपणाय गतावुभौ । मुनिसुव्रतचैत्योई दृष्ट्या दुर्गा स्थितौ ततः ॥ शुभचेष्टाऽकरोदु दुर्गाऽमलसारे स्वरद्वयम् । स्वरत्रयं च कलशे दण्डे स्वरचतुष्टयम् ॥ ९० हृष्टः शाकुनिकोऽवोचत् सिद्धिस्ते वान्छिताधिका । माविन्येव विशेपात्तु जिनभक्तिप्रभावतः ।। यौः संपूज्य कुमरस्तं मुक्त्वा तापसव्रतम् । गत्वाऽवन्त्यां स्वजनानां मिलित्वा सिद्धरामयात् ॥ ९२ कचिद्योगी कचिरौद्धः क्वचित्तापसवेषभृत् । क्वचित्कार्पटिकाकारो भृशं पनाम भूतले ॥ ९३ ६१९. गत्वा कोलापुरेऽद्राक्षीद दानभोगादिसद्गुणम् । सर्वार्थसिद्धियोगीन्द्रं सेवित्वा चाप्यतोषयत् ॥ ९४ उवाच योगी मत्री स्त एका साम्राज्यदायकः । खेन्छया धनदाताऽन्य मायः सोपद्रवः पुनः ।। ९५० सत्त्वसारः कुमारोऽथ मनं जग्राह राज्यदम् । उक्तेन तेन विधिना पूर्वसेवां व्यवत्त सः ।। ततः कृष्णचतुर्दश्यां गत्वा पितृवने निशि । शवस वक्षति न्यस्य वह्निकुण्डं स्वयं पुनः ।। ९७ उपविश्य तस्य कट्यां यावद् होमं ददाति सः । करालमूर्तिः प्रत्यक्षस्तावत् क्षेनाधिपोऽवदत् ।। मामनभ्यर्च्य रे धृष्ट ! किमारब्धं मुमूर्षुणा । इति श्रुत्वापि निःक्षोभः सोऽपि जापं समापयत् ॥ तदा च भूखा प्रत्यक्षं महालक्ष्मीरवोचत । गूर्जरानाधिपत्वं ते दत्तं वस्तु पश्चमिः ॥ १००४ ९९ 5 कुमारपालदेवचरितम् । सिद्धमत्रः कुमारोऽय नत्वा सर्वार्थयोगिनम् । कल्याणकटके देशे क्रमात् कान्तीपुरी ययौ ॥ १०१ ३५. यतः-पुप्पेषु जाती नगरेषु कान्ती नारीपु रम्भा पुरुषेषु विष्णुः । सतीषु सीता ट्ठपु कल्पवृक्षो जिनस्तु देवेषु नगेपु मेरुः॥१॥ २०. कुमारः कौतुकात् तस्यां भ्रमन् परिसरेऽन्यदा । कपन्धमेकमद्राक्षीद् वैरिणामास्तमस्तकम् ॥ १०२ तत्पार्श्वे मिलितः स्त्रीणां शुश्रावान्योऽन्यजल्पितम् । अहो कचकलापोऽस्य अहो श्रवणलम्वता ॥ अहो घनलं कूर्चस्य ताम्बूले व्यसनं तथा । अहो विरलदन्तवं श्रुत्वेसेका ततो जगौ ॥ १०४ कथमेतत् , ततस्ताश्चावोचन किं चित्रमा पत् । दीर्य वेणीसलं पृष्ठे स्कन्धे कुण्डलपोः किं ।। १०५ आनाभि हृदि गौरत्वात् दृश्यते श्मश्रुणः सलम् । ताम्बूलव्यसनापोऽङ्गुष्ठश्चर्णेन चर्चितः ॥ नित्यं विरलदन्तानां क्षिया रक्ता कनिष्ठिका । तत् श्रुत्वाऽचिन्तयदसौ बहुरना वसुन्धरा ॥ १०७ ॥ ६२१. कृत्वा खानं कुमारोऽय सरस्समृतसागरे । तीरदेवाले गत्वाऽय॑मानं ददृशे शिरः ।। १०८ तस्पेतिवृत्तं पृष्टश्च कश्चन स्थविरोऽवदत् । पुरे हि प्रवरे राज्ञा कारिते सरसि खयम् ।। पनकोशाद् विनिर्गत्य शीर्पमेकं सकुण्डलम् । एकेन मुडतीत्युक्त्वा निमबद् ददृशे खयम् ।। तदर्य पण्डितैः पृष्टः प्राप्य मासचतुष्टयम् । तं ज्ञातुं प्रेषिता विप्राश्चत्वारो वृद्धसन्निधौ ।। ११ यदेका स्थविरो वेत्ति न तत्तरुणकोटयः । यो नृपं लत्तया हन्ति वृद्धवाक्यात् स पूज्यते ॥१॥ तैश्च गत्वा मरौ देशे स्थविरः कोऽप्यपृच्छत । स्वपिता दर्शितस्तेन तेनापि खपितामहः ॥ सविशतिशतवर्षदेशीयसास्य संनिधौ । विगैरपृच्छि शीर्पस बुडतीत्युक्तिकारणम् ॥ १३ सोऽप्यूचे मोजयित्वा तान् शुनीडिम्मचतुष्टयम् । गृहीतेदं महामूल्यं शुद्ध्यत्यध्वव्ययो यतः ।। १४ लोमाद् विप्रा अपि कटौ कृत्वा तांश्चलनाक्षमान् । व्याघुटन्त वृद्धसूचुः खसन्देहस्तथैव नः ॥ १५ संशयश्छिन्न एवायमित्युक्ते तेन तेऽम्यधुः । कयं स ऊचे शास्त्रज्ञा अप्येतदपि वेत्थ न । श्वानगर्दभचाण्डालमद्यभाण्डरजस्वलाः । स्पृष्ट्वा देवकुलं चैव सचैलं लानमाचरेत् ॥१॥ शाने निपिद्धः संपर्शो विप्राणां युज्यते कथम् । तेऽप्यूचुर्नहुमूल्यानि वडिम्मानि त्वमप्यधाः ।। ततोऽस्माभिहीतानि लोभाद् विक्रीयते न किम् । ऊचे वृद्धस्तदेवेदं विधं घुइति रोमतः ॥ इति ते छिन्नसन्देहाः कुमारेदागताः पुनः। पण्डितैः पुस्तकेप्वेवं लिसितोयः सविस्तरः॥ राजेऽदर्शि नृपोऽप्याह सत्यमेतत् शिरो यदि । श्रुत्वेनमर्थ न पुनः सरसो निःसरिष्यति ॥ तथाकृते तयाजाते चैत्यं निर्माय भूभुजा । देवस्थाने स्थापितं च शीर्षमेतत् प्रसिद्धये ।। तत् श्रुत्वा विविधाचर्यदर्शनाजातनिश्चयः । किंचित् काल कुमारोऽपि खित्वा फान्त्या विनिर्ययो ॥ २२ २२. महिनाटजनपदे गतः कोलंयपत्तने । महालक्ष्या च कोलंयखामी स्वप्ने न्यगद्यत ॥ भविष्यो गूर्जराबायाः स्वामी यस्तव पत्तने । समेष्यति जटाधारी विधेयं तस पूजनम् ॥ चतस्यु दिक्षु मुक्तः पुरुषैः पुरसीमनि । यथोक्तलक्षणैर्वीक्ष्य कुमारो भक्तिपूर्वकम् ।। आहूय नृपते. पाः समानिन्ये ततो नृपः । अभ्युत्थाय स्वकीया सने तं स न्यवेशयत् ।। २६ निगय च तमादेशं राज्ञा राज्ये निमत्रितः । निषिद्धः कुमारस्तस्स पार्थे तस्या यथासुखम् ।। 20 , . 8 १२० * २३ . २४ २५ २७ २८ २९ श्रीसोमतिलकंसूरिविरचितं सोचे तथापि तेऽभीष्टं कुमार ! किं करोम्यहम् । कुमारः प्राह येनात्र ज्ञायते मे समागमः ।। दशगव्यूतिविस्तारे कोलंयपत्तनान्तरे । भूमीमप्राप्य राज्ञाऽथ संकोच्य निजमन्दिरम् ॥ कुमारपालेश्वराख्यः प्रासादस्तत्र कारितः । कुमारपालनामाई नाणकं च प्रवर्तितम् ॥ तद् दृष्ट्वा कुमारश्चिन्तितवान्-अहोऽस्य परमा प्रीतिः । ३८. यथा चित्तं तथा वायो यथा वाचस्तथा क्रिया। चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥ १ ॥ स्वः कुमारो निर्याय प्रतिष्ठानपुरं गतः । द्विपंचाशहीरकूपाद्याश्चर्याणि विलोकयत् ।। s ३१ * mr mm 10 ३४ ३६ ३७॥ ३९ १४० २३. प्राप्तः क्रमेणोजयिन्यां निजस्वजनसन्निधौ । भ्रमंस्तवान्यदायातः कुडंगेश्वरमन्दिरे ॥ प्रणम्य लिङ्गं तन्मध्ये व्याप्तं सप्तफणाकुरैः । वीक्ष्य प्रशस्तिमध्ये तु गाथामेतामवाचयत् ।। पुन्ने चाससहस्से सयंमि वरिसाण नवनवइ अहिए। होही कुमरनरिंदो तुह विफमराय ! सारिच्छो ।।१।। आत्मनो नामसाम्यं च वर्षाणां वीक्ष्य पूर्णताम् । गाथार्थ कुमरोऽपृच्छत् जैनदर्शनसविधौ ॥ सोऽप्याह पूर्वमत्रासीत् सिद्धसेनो दिवाकरः । विक्रमादित्यभूपस्य तेनान्यर्थनया किल ।। द्वात्रिंशद्वात्रिंशिकाभिर्वीतरागः स्तुतस्ततः । कुडंगेश्वरलिङ्गं च स्फुटितं तस्य मध्यतः ॥ आविरभूदु धरणेन्द्रः श्रीपार्श्वप्रतिमाकरः । तं दृष्ट्वा विक्रमादित्यः संजातः परमाईतः ॥ गुरूपदेशतस्तेन कारित भूमिमण्डलम् । अनृणं निजदानेन ततः संवत्सरोऽस्य महान् ॥ तेनैकदा सिद्धसेनः पृष्टः किं कोऽपि भारते । अतःपरं जैनभक्तः सार्वभूमो भविष्यति ॥ श्रुतज्ञानेन विज्ञाय गाथेय गुरुणोदिता । राज्ञा च लेखिताऽत्रैव तत् श्रुत्वा कुमरोऽवदत् ।। आहेतानामहो शक्तिः, अहो ज्ञानमहो व्रतम् । अहो परोपकारित्वं, किममीयां हि नाद्भुतम् ।। ततः सचन-भोपल्लदेवी चोसिरिमिक समम् । धृत्वा निर्भरपं स उजयिन्या विनियो । दशपुरे पद्मासनासीनं प्रशमामृतधरं योगिनं विलोक्य ननाम् । स ध्यानं मुक्त्वा कुमारमूचे- सर्वस्मिन्नणिमादिपङ्कजवने रम्येऽपि हित्वा रति, शुद्धां मुक्तिमरालिका प्रति दृशं यो दत्तवानादरात् । चेतोवृत्तिनिरोधलब्धपरमब्रह्मप्रमोदाम्भृत्, सम्यक्साम्यसरोजसंस्थितिजुपे हंसाय तस्मै नमः ॥१॥ ततः कुमारोऽपृच्छत्-'योगिन् ! किं लानं किं दानं किं ध्यानं चेति ?' योग्यूचे- ४१. लानं मनोमलत्यागो दानं चाभयदक्षिणा । ज्ञानं तत्त्वार्थसंबोधो ध्यान निर्विषयं मनः ॥१॥ एतदाकर्ण्य प्रमुदितः। ४२, 25 * ४३॥ ९४२. मध्ये दशपुरे स्थित्वा चित्रकूटनगं गतः । शान्तिचैसे श्वेतमिक्षो रामचन्द्रस सन्निधौ ।। जाते चिन्ने चित्रकूटदुर्गासचिमच्छ्यत । रामोऽप्यूचेऽतः मोशनयेऽभून्मध्यमापुरी ॥ तम चित्राङ्गदो राजा सोऽन्यदामिनवैः फलैः । योगिना व्याघ्रयुक्तेन पण्मासावधि सेक्तिः ।।
४८ 15 कुमारपालदेवचरितम् । पृष्टो हेतुरयो राज्ञा योग्यूचे मत्रसिद्धये । द्वात्रिशल्लक्षणवतः सान्निध्यात् ते भवेच सः।। राज्ञा पृष्टे पुनः कानि लक्षणानि महीतले । कौतुकं यदि ते तहि श्रूयतां तानि भूधर ! ।। ४२. नाभिः स्वरः सत्त्वमिति प्रतीतं गम्भीरमेतत्रितयं नराणाम् । उरो ललाटं यदनं च पुंसां विस्तीर्णमेतत्रितयं प्रदिष्टम् ॥१॥ ४३. वक्षोभ्य कुक्षिनखनासिकास्यं कृकाटिका चेति पडुन्नतानि । हस्त्रानि चत्वार्यध लिङ्गपृष्ठं ग्रीवा च जंघेभिमतप्रदानि ॥२॥ ४४. नेत्रान्त-पाद-कर-ताल्वधरोष्ठ-जिह्वा रकान्यमूनि ननु सप्त हितमदानि । सूक्ष्माणि पंच दशनाङ्गुलिपर्वकेशाः साकं त्वचा करमहाश्च न दुःखितानाम् ॥३॥ ४५. हनु-लोचन-पाहु-नासिका-स्तनयोरन्तरमत्र पञ्चकम् । इति दीर्घमिदं तु पञ्चकं न भवत्येव नृणामभूभुजाम् ॥४॥ ४६. त्रिपु विपुलो गम्भीररिप्वेय पहुन्नतश्चतुर्हसः । सप्तसु रक्तो राजा पञ्चसु सूक्ष्मश्च दीर्यश्च ॥५॥ श्रुत्वेति मुदितो राजा प्राह योगीन्द्रमुत्तमम् । किमु कार्य मयाख्याहि यथा तथा करोम्यहम् ।। यतः कृष्णचतुर्दश्यां रानी चित्रनगोपरि । मम सिद्ध्यति मघश्चेत् खं तनोचरसाधकः ।। ओमित्युक्त्वा नरेन्द्रेण स योगीन्द्रो व्यसृज्यत । राजपढ्यान्तरितया तत् श्रुत्वावाचि मत्रिणे ।। उवाच मन्त्री ज्ञाप्योऽहं यदा तन ब्रजेत् नृपः । ततो यथोक्तवेलायां खड्गव्यग्रकरो नृपः ॥ एकाकी निर्ययो छन्नो राजा ज्ञात्वा मध्यपि । दक्षो नरेन्द्ररक्षार्थ नृपेणालक्षितो ययौ ।। ५२ नृपोऽपि चित्रशैलानमारूढो वीक्ष्य योगिनम् । व्याघ्रं च होमसामग्री ततोऽजत्पत् करोमि किम् ॥ ५३ रक्षार्थ होमसामठ्या मुक्त्वा तत्र नरेश्वरम् । योगी जलार्थ सव्यातः क्षीरकूपं गतः स्वयम् ॥ इतश्च प्रकटीभूय नत्वोचे मत्रिणा नृपः । देवोपवरणैरेमि. साध्यते स्वर्णपूरुपः ॥ तवं सिसाधिपुर्योगी होमित्वा त्वत्तनु ध्रुवम् । तद् यतख स्वरक्षायै इत्युक्त्वाऽन्तरितोऽय सः । राज्ञा सह ततः सात्वा जलमानीय योगिना । विलेपनैर्विलिप्याझं होमार्थ वालितोऽनलः ।। उक्तश्च राजा त्वं देव ! प्रतिपन्नैकवत्सलः । तदस्य वहिकुण्डस देहि प्रदक्षिणात्रयम् ॥ राजा सशकस्त स्माह त्वं योगिन्नग्रतो भव । ततो योगी तथा कुर्वन्न च्छलं प्राप भूपतेः ।। अथ च्यावृत्य सहसा नृपं यावदोति सः । तावन्नरेन्द्र-मनिम्यां स एवामी हुतो हठात् ॥ घ्याघोऽप्यनुप्रविष्टस्तं संजातः स्वर्णपूरुपः । संपूज्य त गृहीत्वा च राजाज्गान्मध्यमां पुरीम् ॥ ६१ यच्छन् यथेच्छ द्रविणं ख्याति स प्राप सर्वतः । ततः खसद्धिरक्षार्यमादिदेशेति मत्रिणम् ॥ ६२ यथा चिनगिरेः पार्थे फूटशैलोऽस्ति दुर्गमः । तस्योपरि महादुर्ग कारयामनुरोपमः ।। ६३ मत्रिणापि क्यारन्धे यावचेचीयते दिवा । तावनिपतति रात्रौ यण्मासा इति जज्ञिरे ।। तथाप्यमहरोत्साई नृपं फूटाचलाधिपः । उवाच मा कृया दुर्गमन कर्तुं न कोऽप्पलम् ।। ६५ प्राणात्ययेऽपि कर्ताऽस्मि नृपेणोक्तं सुरोप्रवीत् । यव निधयस्ताई कुरु चित्रनगोपरि ॥ दुर्गस्य नाम मध्ये तु देय मन्नाम भूपते ! । तत्र चिनाइदबके दुर्ग चित्रनगोपरि ।। ६७ नगरं चित्रकूटाख्य देवेन तदधिष्ठितम् । कोटीध्वजाना यन्मध्ये सहस्राणि चतुर्दश ।। लक्षेश्वराणां योग्या च कारिता तट्टिका । वापीकूपसरोमुख्यं शेपं देवेन कारितम् ॥ इतश्च स्वर्णपुरुष सिद्ध चित्राङ्गदस तम् । ग्रहीतु कन्यपुज्जेशः शंभलीशो नृपो पटी ।। १७० ZI ६६ ७४ युमारपालप्रवोधप्रवन्ध रौत्सीद् दुर्गमागस ततचित्राङ्गदोऽपि हि । नियथितपुरद्वारो लसत्युपरि निर्मयः ॥ -युग्मम् ॥ ७१ चराः कौरिकवेषेण वर्षेः कतिपयैः पुरम् । प्रविश्य शुश्रुवुर्वात्तों गृहे शुल्काधिकारिणः ॥ ७२ गवाक्षस्था मत्रिपुत्री लालयन्ती निजं सुतम् । भापते तात! किं नैते मुच्यन्ते वणिजारकाः ? ।। ७३ इसित्वा तपिताहैते न वसे ! वणिजारकाः । शंभलीशचमूरेपाऽवात्सीद् दुर्गजिघृक्षया ॥ वत्से ! जन्म यदा तेऽभूत् , तदेवं सैन्यमागतम् । त्वमूढा च पुत्रवती जाताप्येतत् तथैव च ।। तत् श्रुत्वा शंभलीशोऽपि ससैन्यो दुर्गमे पुरे । प्राप्तः प्रोक्तो गवाक्षस्थवरीवेश्यया यतः ।। ४७. गण्डपदः किमधिरोहति मेरुशृङ्गं किं वा रघरजगरो निरुणद्धि मार्गम् । शक्येपु वस्तुपु बुधाः श्रममारभन्ते दुर्गमहनहिलतां त्यज शंभलीश ॥१॥ अथापसृत्य राज्ञापि प्रेषिता गूढपूरुषाः । समर्ण्य प्रामृतं तस्याः प्रोचुः खामिनि ! नः प्रभुः ॥ जित्वा चित्राङ्गद दुर्गनिघूक्षुस्त्वत्प्रसादतः । तत् प्रसीदादिशोपायं साऽपि हृष्टा जगाद तान् ॥ सर्वप्रतोलीरुद्घाट्य पूरितार्थिमनोरथः । भुक्त चित्राङ्गदो नित्यं प्रवेष्टव्यं तदा त्वया ।। ७९ विवृणोमि गवाक्षस्था यदा केशानहं तदा । ज्ञेया भोजनवेला सा तं ज्ञात्वा शंभलीशकः ॥ १८० वर्करीगणिकाभेदाद् द्वितीये जगृहेऽह्नि तम् । दुर्ग ततश्चित्राङ्गदो गृहीत्वा स्वर्णपूरुपम् ॥ क्षीरफूपे ददौ झंपा तत् श्रुत्वा शंमलीशराट् । क्षीरकूपाजलं कृष्वा दृष्ट्वा तं स्वर्णपूरुषम् ।। ८२ यावदाकर्पते तावत् पुनः पूर्णः स कूपकः । विलक्षोऽप्यसौ मनसि स्त्रीचरित्रमचिन्तयत् ॥ ४८. एता हसन्ति च रुदन्ति च कार्यहेतोर्विश्वासयन्ति च परं न च विश्वसन्ति । तस्मान्नरेण फुलशीलसमन्वितेन नार्यः श्मशानघटिका इव वर्जनीयाः॥१॥ ७७ ७८॥ अपि च- 1. ४९. संमोहयन्ति मदयन्ति विपादयन्ति निर्भर्सयन्ति रमयन्ति विडम्बयन्ति । एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥२॥ सउ चित्तहं सट्ठी मणहं पंचासठी हीयाई। अम्मी ते नर बहसी जे पत्तिजइ ताहं ॥३॥ पाहित्यी सवि वंकडी किम पत्तिन्नि तास । नीयसिरि घट उवडावि फरि पच्छई दिइजे पास ॥ ४ ॥ मासु पारमपारस्य पारावारस्य पार्यते । स्त्रीणां प्रकृतिवाणां दुश्चरित्रस्य नो पुनः ॥५॥ ततो विलक्ष्य चित्राशसुतं वाराहगुप्तकम् । संस्थाप्य च स्वयं राज्य महोत्सवपुरस्सरम् ॥ शनैशनर्मजन् मूयः कन्यकुन्ज पुनर्गतः । स्वभाांग्रेऽपठद् दुर्ग मद्रो वादीश्वरोऽन्यदा ।। चित्रकूटमिदं भद्रे ! पृथिव्यामेकलोचनम् । द्वितीयस्याम्पकस्यायें तपस्तपति मेदिनी ॥१॥ फुमारः सपरीपाः तत् श्रुलास तं नगम् । विस्मितः सर्वतो वीक्ष्य दिग्भागान् निजगाद प ८६ शैलाः सर्वे गण्डौलानुकारा वृद्धा ग्रामाः क्षामधामोपमानाः । फुल्याकल्पाः मोदसिन्धुमवाहाः सन्दृश्यन्ते दूरतोऽयाधिस्दैः॥१॥ ततः श्रीरघुवंशमौकिकनीकीर्विपरराजपिपुनस मुकोसटमहर्षेः पूर्वमवनातृप्यापीहतोपसर्गस समुत्पन्न- केपटवानस निर्माणभूमिकां चित्रफ्टासनां नत्वा, ८७ - U पुरानाचायसंगृहीत ६२५. तवस्तदीक्ष्य सोलाग्दः कन्पश्नपुरं ययौ । आमाणां लक्षशो वीक्ष्य लक्षारामान सरिस्मयः॥ पप्रच्छ कंचित् किमामा दृश्यन्ते गणनातिगाः । सोऽप्यूचे न करोमावि धूतानां तद् पना अभी ॥ ८८ राज्यमपि पूतानां कर मोक्ष्ये सनीति । पिचिन्त्येति कुमारोगात् फासी निर्भरवेपभाक् ।। ८९ ग्रामसकेन पणिजा यमायः मत्कृतः पनी । दिनीयेऽद्वि लुण्टामान तहदं वीक्ष्य दुखितः ।। कंचित् परन्छ किमिदं सोचेऽपापुप्रयो यणिक् । मृतोऽमी तरह तेन लुट्यते राजपूरुपैः ।। श्रुत्वेति परितः स्वान्ते मवरूपं निभावयत् । यया क्षणादसो नष्टः श्रेष्ठी सर्व तया भोत् ।। ९२ असार: संसारः सरलकदलीसारसएशो, लसविएलेग्याक्तिचपलं जीवितमिदम् । यदेतत् तारण्यं नगगतनदीवेगसहशं, अहो पाय पुंसां तदपि विषयान् धापति मनः॥१॥ कुमारचिन्तयदसी घिग् राज्यं यदपुरिणाम् । म्लेच्छानामपि सर्वसं राजा गृहाति पुत्रवत् ।। ९३ दुर्भिक्षोदयमासंग्रहपरः पत्युर्यघं यन्धुपी, पापत्यर्थपतेभिपफू गदगणोत्पातं कलि नारदः । दोपमाहिजनस्तु पश्यति परच्छिद्रं एलं शामिनी, निःपुग्नं निपमाणमाढयमवनीपालो हहा धान्यति ॥१॥ राज्ये नाहं अहीप्यामि स्वदेशे खमपुत्रिणाम् । प्रतिज्ञायेति कुमरो गतः पाटलिपुत्रके ॥ ९४ तत्र च पुरा सनातनयनन्दकारितनववर्णमयपर्वतादिखरूपं श्रुत्वा मनस्यचिन्तयत्- पेषां वित्तः प्रतिपदमिपं परिता भूतधात्री, यैरप्पेतदू भुवनयलयं निर्मितं लीलपैव । तेऽप्पेतस्मिन् गुरुमपाहदे धुदुदस्तम्पलीला, धृत्या धृत्या सपदि विलयं मूमुजः संप्रपाताः॥१॥ यदस्माकं वित्तचयो भविष्यति तदा दानभोगादौ व्ययं करिष्याम इत्यादि बहु विचिन्त्याने चचाल । ततो राजगृहे गच्छन् वीक्ष्य वैभारपर्वतम् । श्रुत्वा समवसरणस्थानान्येप विसिमिये । ९५ तत्र प्राग्मवपुण्यप्राग्भारशालिनः श्रीशालिमद्रस्य सौघनिर्माल्योतीर्णवर्णमाणिस्यमणिमयामरणप्रक्षेपवापी- । प्रमुखसानानि निरीक्ष्य मोगलीलां वैराग्यं च श्रुत्वा विस्मयस्मेरमनाचिन्तयति स्म । यथा- नहाज्ञानविकिनोऽमलधियः कुर्वन्त्यही दुष्कर, यन्मुश्चन्त्युपभोगभाजपपि धनान्पैकान्ततो निस्पृहाः। न प्रासानि पुरा न संप्रति न च प्राप्ती दृढप्रत्ययाः, पासामाग्रपरिग्रहाण्यपि परं यतुं न शक्ता धयम् ॥ १॥ ततो वैभारगिरिमारोह । श्रीशालिभद्रपादपोपगमानशनशिलातलादि निरीक्ष्य चेतसि चमत्कृतो वैरा- ग्यवान् जातः । ततो नवद्वीपकदेशेषु गत्वाऽजयपुरं ययौ । तर बहिः सर्वर्तुपुष्पफलोपेतमनोरमोद्याने शका- पतारतीर्थे गतः । तत्र कमपि वृद्धपुस तत्स्वरूपमपृच्छत् । तेनोक्तम्-‘पुरा श्रीयुगादिदेवस शतं पुता आसन् । नेषु जयनामकुमारस्थापितमिद जयपुरम् । अन्यदान शकादिसुरासुरनरनिकरनायकसेव्यपादारविन्दः श्रीकपम- देव समवासापीत् । तदा समवसरणस्याने शव निर्मितः प्रासादोऽयम् । पड्तुमयमुयानं च मगवत्पूजार्थमिदम् । 3 ५८. 14
।
कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध
41502 ५१
एतदाकर्ण्य विस्मयमनाश्वेतसीदं चिन्तयन्-'अहो ! अनादिकालीनोऽयं श्रीजिनधर्मः, महाप्रमावश्च । ततः स्वयं
तत्र गत्ला आदिदेवं ननाम।
ततोऽपि कामरूपेगात् कामाख्येक्षणकौतुकी ।
तर कामाक्षीदेवीभवने गतः । पूजार्थमागतं निजरूपनिर्जितकामवामाक्षीगर्वसर्वखं स्त्रीवृन्दं देशखमावा-
न्मुक्तमर्यादं सकलकलाकुशलमवेक्ष्याचिन्तयत्-
(५९. संसार! तव निस्तारपदवी न दवीयसि । अन्तरा दुस्तरा न स्युर्यदि रे मदिरेक्षणाः ।।
६०. वैरिवारणदन्ताग्रे समारुह्य स्थिरीकृता । धीरश्रीवैर्महासत्त्वैर्योपिद्भिस्तेऽपि खण्डिताः ॥
६२६. ततोऽगात् तत्र'यत्रास्ति सर्परूपेण भूपतिः । भौतिकं दैवकं वापि यद्राज्ये न भयं भवेत् ॥
कश्चिदृद्धपाइँ सर्पराज्यकारणमपृच्छत्-तेनोक्तम्-'भो! पुरा नागकुमारदेवस्थापित नागेन्द्रपत्तनमिदम् ।
तत्र श्रीकान्तराजा अत्यन्तश्रीमान् दाता भोक्ता विवेकी प्रजाप्रियः परं यदपि तदपि कारणं प्राप्य क्रोधी भवति । "
यतः-नाकारणरुपां संख्या संख्याताः कारणे क्रुधः।
कारणेऽपि न कुप्यन्ते ये ते जगति पंचपाः ॥१॥
ततः स राजाऽन्यदा क्रोधान्धो वजन् सौधान्धकारे स्तम्भाभिपातमूञ्छितो निःपुत्रो मृत्वाऽऽध्यानयशात् सप्त-
फणालंकृतः सोऽगूत् खमाण्डागारे । स मंत्रिगिर्वारं वारं बहिर्मुक्तः खद्रविणमोहितः पुनः पुनस्तत्रैवायाति । राज्यं
पुत्रं विना शून्यं जातम् । वैरिमिनिरुद्धम् । ततो महति संकटे लोकः पुरस्थापकनागकुमारदेवः स्मृतः । स समायातः ।।
स जातिस्मरं नाग सप्तफणालंकृतं दृष्ट्वा, अयं] अस्मदीयकुलोत्पन्नः, पुराऽप्यस्य पुरस्य स्वामी, ततोऽयमेव राजा
भवतु,-इति नागकुमारदेवकृतराज्याभिषेकस्तत्प्रभावाद्राज्यं करोति । देवः सौस्थ्यं विधाय स्वस्थानमगात् । सोऽयं
नागराजसाम्राज्यम् । एतन्निशम्य कुमारेण चिन्तितम्-'अहो ! दुर्गतिदाता क्रोधः । ततः पुरमध्ये-
कुमारोगाचर्मकारयालचंद्रापणेऽन्यदा । उपानदयं तेनापि सादरं पूर्वनिर्मितम् ॥
उपानयुगलमेतद् युज्यते तव पादयोः । मूल्येनालं तव स्वामिन् ! मंगलीके मया कृतम् ॥
हृष्टश्च शुभवाक्येन शुश्राव कुमरस्तदा । पत्तने पादुकाराज्यं मरणं सिद्धभूपतेः ॥
कुमारपालराजानं शृणोपि पत्तने यदा । शीघ्रमेयास्तदामय मोचिकं कुमरस्ततः ॥ २००
उन्नयिन्यां सानुचरो गत्वाऽसण्डप्रयागकैः । कमाली-सिद्धपुरेऽगालावाशेषकुटुम्यकम् ।। २०१
तत्र पूर्वप्रतिपन्नमातुलस्य द्विजन्मनः । गृहे मुक्त्वा स्वकुटुम्बमेकाकी पत्तने ययौ ।।
२०२
६२७. गत्वा गृहे कृष्णभदेवस्य भगिनीपतेः । रात्रौ नमाम भगिनी कुमारः ममिलामिधाम् ।।
२०३०
मातेति प्रत्यभिज्ञाय तयापि नापितः स्वयम् । माननीरे वीक्ष्य स्नातां दुर्गा शाकुनिकोऽब्रवीत् ।। २०४
सप्ताहान्तर्मवान् राजा प्रमाणं शकुना यदि । तदाकर्ण्य मगिन्याऽपि विज्ञप्तं पत्युरात्मनः ।। २०५
मण्डलेशकृष्णदेवः कुमारं परिरभ्य तम् । तवैव राज्यं नान्यस मा विपीदेव्युवाच सः ।। २०६
महितरदेशाधीशं विजयपालराणकम् । मित्रमाकार्य कृष्णेन पर्यालोचः कृतस्ततः ॥ २०७
अमे प्रधानथ्योलुक्यौ तौ द्वौ राज्यार्थमाहूतौ । महीपाल रनपाली राज्यं त्वस्व मे मतिः ॥ २०८
द्वितीयेऽद्धि प्रधानानां ज्ञापयित्वेति तो ततः । आजूहवत् कुमारं च श्रीजयसिंहमेरुके ।। २०९
ततः प्रधानः सम्भूय पूर्व राज्यार्यमाहतः । महीपालस्तु तानत्वा दत्तादेशं करोमि किम् ।। २१०
संमिरज्य रापालस्वैराहतो महेश्वरम् । प्रणम्य सचिवादीय प्रावलिः प्राह पूर्ववत् ॥
विसष्ठः सोऽप्पयाहूतः कुमारपाल ईश्वरम् । नत्ला सहेरमावर्योत्तरीयापटसचयम् ।। १२
कुमारपाला [तैः] पृष्टः-राज्यं करिष्यसि ? | कृपाणं दर्शिनं तेन केनापि पठिनं पदः ॥ १३ ॥
५२ ६२. २२० . ។ पुरावनापार्यसंगीत न श्रीः फुलनमापाता शासने लिखिता न तु । बदनाप्रम्प मुअीत धीरभोग्या यसुन्धरा ॥१॥ तानादास्तामिपेकाय मृगेन्द्रासनमासितः । ततः कृष्णादिमिः पोचे परामशं विमुच्य भोः!॥ अप्रा मा रिठम्पध्वं कार्य जीवितन यः । तदीतस्तैस्तया चके कुमारगुणरवितैः ।। मुक्तानां सेनिका शिक्षा तशीऽस्तु सपलिका । कृष्णदेयममुस्यैततो राजेससौ नतः ।। श्रीकुमारपालदेवो येष्टितो मण्डलेश्वरैः । पदस्तिसमारूढो मेघाडम्यरमण्डितः ॥ चामरवींज्यमानस्तु गृहन् पौरजनाशिपः । विविधातोपनियोपैधिरीकृतदिङ्मुखः॥ हास्तिकाधीयपादातिरपकट्यामिकोटिमिः । पुरतः पार्थतः पयाकय परिवारितः ।। प्रदत्तच्छटफुकुमिर्मसंगमदेरिख । ददानं तदाऽपिम्यो राजा प्रासादमासदन् । ३२८. ततः श्रीमत्कान्हड़देयमुख्यैः समस्तैरपि [सामन्तैः] पयानचुम्बितमूनलं नमोऽकारि । स प्रौढतया देशा- न्तरपरिभ्रमण पुण्येन राज्यशास्ति स्वयं कुर्वन् , राज्यवृद्धानां प्रधानानामरोचमानस्तैः सम्भूय व्यापादयितुं व्यव- स्थितः । सान्धकारगोपुरेपु न्यस्तेषु घातकेषु प्राक्तनशुमकर्मणा प्रेरितेन केनाप्यावेन शापितस्तदृचान्तस्तं प्रदेश विहाय द्वारान्तरेण वर्ष प्रविष्टः । तदनु तान् प्रधानान् यमपुरी प्रति प्राहिणोत् । २९. स भाबुकमण्डलेश्वरः चालकसम्यन्पात् राजस्थापनाचार्यत्वाच राजपाटिकायां सर्वावसरेषु च प्राक्तनदुःखा- वस्था समर्मतया जल्पति स्म । राम्रोक्तम् -'त्ययातःपरमेवंविधं समासमक्षं न वाच्यं, विजने तु यहन्छया वाच्यम् । ६३. यतः- आशामदो नरेन्द्राणां महतां मानखण्डनर । मर्मयाक्पं च लोकानामशस्त्रो यच उच्यते ॥१॥ ६४. याचको यश्चको म्याधिः पंचत्वं ममभापकः। योगिनामप्यमी पश्च मायणोद्वेगहेसयः ॥ २ ॥ इति रामोपरुद्ध उत्कटतया अवज्ञावशाच-रजनात्मज ! इदानीमेव पादौ त्यसि ?" इति भापमाणो मर्तु- काम औषधमिर तनचं पथ्यमपि न जपाइ । नृपस्तदा तदाकारसंवरणेनापहवं विधायापरस्मिन् दिवसे नृपसरे- तितेर्मलस्तदमी कृत्या नयनयुगलमुदृत्य, ततखं तदावासे प्रस्थापयामास । अन्यान्तरेऽप्युक्तम् - ६५. फाफे शौचं घूतफारेषु सत्यं, सप्पै क्षान्तिः स्त्रीपु कामोपशान्तिः । लीवे धेयं मद्य तत्त्वचिन्ता, राजा मिनं फेन दृष्टं श्रुतं पा ॥१॥ ६६. यतः-शास्त्रं सुनिश्चितधिया परिचिन्तनीयमाराधितोऽपि नृपतिः परिशङ्कनीयः । आत्मीकृताऽपि युयतिः परिरक्षणीया; शास्त्रे नृपे च युवती च कुतः स्थिरत्वम् ॥२॥ ६७. आदौ मयैवायमदीपि नून, म तद्दहेन्मामयहीलितोऽपि । इति भ्रमादगुलिपर्वणापि, स्एशेत नो दीप इयावनीपः ॥ ३ ॥ इति विमृशद्भिः समन्ततः सामन्तर्भयनान्तचित्ततःप्रभृति स नृपतिः प्रतिपदं सिपे । ६३०.पहामिपकादनन्तरं सोलारनामा गन्धर्वोजसरे गीतकलयातुलया रसितादु राज्ञः पोडशाधिकं शतं प्रसादे द्रमाणामवाप्य, ते सुसमक्षिका विसाध्य, पालकान् तया सन्तयन् 'राज्ञो दानमत्समि'त्युपहसन्, कुपितेन राज्ञा निवामितो विदेशं गतः। तनस भूपतेः पन्तिोपिता गजयुगलमानीयोपायनीकुर्वन् चौलुक्यभूपालेन संमा- नितः । कदाचित् कोपि वैदेशिकगन्धर्वो 'मुपितोऽस्मीति तार पुम्बाखं कुर्वाणा, केन मुपितोऽसीति राज्ञामि- हितो 'मम गीतकलयातुलया सामीप्यमुपेयुपा कौतुक्यर्पितगलयान नश्यता मृगेगेति विज्ञापयामास । तदनु 1 .
* 11 ७०. S फुमारपालप्रयोधप्रबन्ध सोलाभिधानो गन्धर्वराद मृपतिना समादिष्टः, अटवीमटन्तं स्फीतगीतादिकृष्टिविद्यया गले खेलत्कनकमलमुत्र नगरान्तः समानीय तस भूपतेः सभासमक्षं दर्शयामास । अथ तत्कलाकौशलेन चमत्कृतमानसः नृपतिः सोलाकं गीतकलाया अवधि पप्रच्छ । स तु शुष्कदारुणः पल्लवप्ररोहमवधि विज्ञप्तवान् । तर्हि तत्कौतुकं दर्शयेत्यादिष्टः, अर्बुदाद् गिरेविरहनामानं वृक्षमाक्षेपादानाय्य तत्शुष्कशाखाखण्डं राजाङ्गणे कुमारमृत्तिकासप्तालवाले चिक्षेप । मल्हारवर्णाप्तअनवयगीतकलया सद्यः प्रोल्लसत्पल्लवितं निवेदयन्, स सपरिवारं नृपं तोपयामास । तदा सन्तुष्टेन । राज्ञा पारितोपके ग्रामयमलं दत्तम् । - चइकारसोलाप्रबन्धः । ६३१. कृतोपकारानाकार्य सर्वान् सत्त्वहितस्ततः । कृतज्ञः कृतवान् राजा तेषां पूजा यथोचिताम् ॥ २१ ६८. खामिभक्तो जनोत्साही कृतज्ञो धार्मिकः शुचिः। अकर्कशः कुलीनश्च शास्त्रज्ञः सत्यभापकः॥१॥ विनीतः स्थूललक्षश्चाव्यसनी वृद्धसेवकः । अक्षुद्रः सत्त्वसंपन्न: माज्ञः शूरोऽचिरक्रियः ॥२॥ पूर्वपरीक्षितः सर्वोपधासु निजदेशजः । राजार्थ-स्वार्थ-लोकार्थकारको निस्पृहः शमी ॥३॥ अमोघवचनः कल्पः पालिताशेपदर्शनः । पात्रौचित्ये च सर्वत्र नियोजितपदक्रमः ॥४॥ आन्वीक्षिकी-नयी-वार्ता-दण्डनीतिकृतश्रमः। क्रमागतो वणिकपुत्रो भवेन्मबी न चापरः ॥५॥ इति नीतिं विमृश्य तेन राज्ञा पूर्वोपकारकर्तुः श्रीमदुदयनाइजः श्रीवाग्भदेवो महामात्यश्चके । आलिगनामा ज्यायान् प्रधानः, महं उदयनदेवश्च । ३२.तदा चौलुक्यराज्ञा कृतज्ञचक्रवर्तिना आलिगकुलालाय सप्तशतीग्राममिता विचिना चित्रकूटपट्टिका ददे । ते तु निजान्वयेन लजमाना अद्यापि 'सागरा' इत्युच्यन्ते । यैश्च छिन्नकण्टकान्तरे प्रक्षिप्याक्षतो रक्षित- स्तेऽगरक्षकपदे प्रतिष्ठिताः । विस्मृताः श्रीहेमसूरयः । ६३३.अन्यदा उदयनमत्रिणाऽऽहूताः श्रीपत्तने समायाताः समहोत्सवम् । कदाचिद् गुरुमिरूचे-'हे मत्रिन् ! त्वं भूपं रहो श्रूयाः-अद्य त्वया नवीनराज्ञीगृहे न सुप्तव्यं रानौ, सोपसर्गत्वात् । केनोक्तमिति पृच्छेचेत् तदाऽत्याग्रहे मम नाम घ्याः । ततस्तेन मत्रिणा तपोके, राज्ञा च तयाकृते, निशि विद्युत्पातात् तस्मिन् गृहे दग्धे, तस्यां च । राश्यां मृतायां राजा चमत्कृतः। जगाद सादरम्-'मधिन् ! कस्सेदमनागतज्ञान, महत्परोपकारिलं च। ततो राक्षा- निर्बन्धे कृते मत्रिणा श्रीगुरुणामागमनमूचे । तत् श्रुत्वा प्रमुदितो नृपस्तानाकारयामास । राजसमायामुपागता- नभ्युत्याय ववन्दे, प्राञ्जलिरुवाच च-भगवन्नई निजास्समपि दर्शयितुं नाठं तनमवताम् । तदा स्तम्भतीर्थं रक्षितः, माविराज्यसमयचिउडिका चार्पिता । परमहं प्राप्तराज्योऽपि नास्मार्पम् । युष्माकं निष्कारणप्रथमोपकारिणा- महं कयंचनापि नानृणीमवामि' । सूरिभिरूचे- इत्यं विकत्यसे कस्मात् त्वमात्मानं मुघा नृपः । उपकारक्षणो यचे संप्रत्यति समागतः ॥ २२ कृतज्ञलेन चेत् प्रत्युपचिकिस्त्व, तर्हि विश्वजनीने श्रीजने धर्मे निज मनो नियहि । रामा तन्नतिश्योक्तम्- 'युम्मामिरिहानिशमागन्तव्यमिति । एवमाचार्यः सह राज्ञः संगतिः समजनि । 20 " * ७४. ॥ 15 ७५. पुरावनाचार्यसंगृहीच ३४. अय श्रीकुमारपालः समस्तसामन्तचकवालचतुरङ्गचमूचंक्रमणाचलाचलभूवलयः, दिग्विजययात्राय चचाल । तत्र प्रथमं दक्षिणाशां प्रति प्रस्थितो लाट-महाराष्ट्र-कर्णाट-तिलंगादिदेशाना विन्ध्याचलम- साधयत् । ततो दक्षिणसमुद्रतटनिकटेष्टन् कलोलान् दृष्ट्वा कम्पकारणमपृच्छत् । तत्र कवयः प्रोचुः- प्राप्तः श्रीरेप कस्मात् पुनरपि मधितं मन्थखेदं विधिच्छु: निद्रामप्यस्य संप्रत्यनलसमनसो नैव संभावयामि । सेतुं पनाति भूयः किमिति घ सकलद्वीपनाथानुपात- स्त्वय्यायाते विकल्पानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥१॥ सपादलक्षटकानौचित्येऽदात् । ततः सेतुपन्धं विलोक्य श्रीरामदेवप्रशस्तिमवापयत् । यया- शय्या शाड्बलमासनं शुचि शिलासन द्रुमाणामधः, शीतं निझरवारि पानमशनं कन्दाः सहाया मृगाः । इत्यप्रार्थितलभ्यसर्व विभवे दोषोऽयमेको घने, दुःमापार्थिनि यत्परार्थघटनापन्ध्यैर्यधा स्वीपते ॥१॥ अहो रामस्स वदान्यता वनेऽपि । ततः परशुरामस्याश्रमं विलोक्योवाच-'अहो! क्रोधस्स विर्जितम् । यः पूर्व खां जननीमघातयत्' । ततः- येन निःसप्तकृत्वो नृपवलचसासान्द्रमास्तिक्यपकः, प्राग्भारेऽकारि भूरिच्युतरुधिरसरिद्वारिपुरेऽभिपेकः । यस्य स्त्रीचालवृद्धावधिनिधनविधौ निर्दयो विश्नुतोऽसौ, राजन्योचांसकटकथनपटुरटद् घोरधारः कुठारः॥१॥ अहो प्राणिनां सकलपुरुषार्थप्रत्यय: सदा संनिहितोऽयं क्रोधः आचन्द्रार्कमयश पटुपटहपटनापण्डित इति सचिन्त्य पवाद व्याधुटयमानः पयि प्रवीणजनवाणीमशृणोत् । यया- ७६. तापकीनकटकैरथोद्धता घूलयो जगति कुर्युरन्धताम् । चेदिमाः करिघटामदाम्भसा भूपसा प्रशमयेन सर्वतः॥१॥ सपादलक्षमत्र दानम् । अय पश्चिमा प्रति चचाल । तत्र सुराष्ट्र-ब्राह्मणवाहक पंचनद-सिन्धु-सोधीरादिदेशान् साधरा- - मास । तत्र सिन्धुपश्चिमतटे पद्मपुरे पद्मनुपपुत्री पमिनी पद्मावती नाम्नी खप्रतीहारीमुखेन श्रीकुमारपाल. देवस्यातिरूपादिखरूपं श्रुत्वा, ततः कृतनिश्चया पिता विसृष्टा, सप्तकोटीद्रव्ययुता, सप्तशतसैन्धवतुरममपरिवृता, खसमानपोडशवरागनासहिता, स्वयंवरा समायाता राज्ञा परिणीता । अस्मिन्नवसरे कश्चित् पपाठ- एकत्रिधा हदि सदा वसति स्म चित्रं यो विद्विपां विदुर्गा च मृगीदृशां च । तापं च संमदभरं च रति च सिञ्चत् सूर्योप्मणा च विनयेन च लीलया च ॥१॥ अपि सपादं लक्षदानम् । ततः पश्चादागच्छन् द्वारिकासन्नः केनापि विज्ञप्तः-देवात्र कृष्णराजो पीलीनकन्दन रायमरोत्तमदद मात दी। अयोत्तरी प्रति प्रतस्थे । तर कामीरोहियान जालंधर-सपादलक्ष पर्वत-खसादिदेशाना हिमाचलमसापयत् । तत्र गंगातटे नानावेपक्रियाशावदेवतादिभेदेन परसराषिक्षेपपरान् विवदमानान् पहु- विधतीर्यकानवलोक्याचिन्तयत्- प्रसन्नस्यास्तसगस्त यीतरागस्य योगिनः । भवन्ति सिद्यः सर्वा रिपर्यासे न किंचन ॥१॥ Z0 ॥ 7 ८२. 15 कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध ७९. सर्वज्ञता नास्ति मनुष्यलोके नात्यन्तमूर्योऽपि जनो हि कश्चित् । ज्ञानेन हीनोत्तममध्यमेन यो यद् विजानाति स तेन पण्डितः ॥२॥ ततस्तत्र राजा निजकीर्तिप्रसरावसरमवेस सकलपाखण्डिनां यथाकामं दानमदात् । ततो पाणारयां भूतानन्दयोगिनं बहुपरीवारवृतं अनेकवियामत्रतत्रयपादिविचित्रकलाकौशलेनात्मीयकृतबहुजनं दृष्ट्वाऽचिन्तयत्- ८०, ये लुब्धचित्ता विपयार्थभोगे बहिर्विरागा हृदि बद्धरागाः। ते दाम्भिका वैपधराश्च धूर्ती मनांसि लोकस्य तु रञ्जयन्ति ॥१॥ ८१. कुलीनाः सुलभाः मायः सुलभाः शास्त्रशालिनः । सुशीलास्यापि सुलभा दुर्लमा भुवि तात्त्विकाः ॥२॥ ततः प्राची प्रति प्रतस्थे । तत्र कुरु-सूरसेन कुशावर्त पांचाल-विदेहा-दशार्ण-मागधादीन देशानसाधयत् । ततो राजाऽग्रतो गच्छन् कापि वने निर्विजने रहः प्रदेशे कमपि मुनिपुंगवमेकाकिनमन्तः समा- " विस्वाधीनमनःप्रयोगं नासाग्रविन्यस्तार्द्धनिमीलितनयनं प्रशमपीयूपपानसुहितं सकलपाणिवर्गस्य निजसंसर्गप्रणा- शितनिसर्गवैरं वान्तकान्तभावज्ञातनृपनिर्मितप्रणाम विलोक्य राजा सविस्मयं चिन्तयति स्म- सणं ब्रमविदः स्वर्गस्तृणं शूरस्य जीवितम् । विरक्तस्य तृणं नारी निरीहस्य तृणं नृपः॥१॥ ततो राजा क्षणान्तरे कृतप्रणामः पुनः सकलमवक्लेशनाशिनी धर्माशिपां समासाथ प्रश्नमकरोत्-'भगवन् ! कयं दुरन्तविपयाशा निराशाश्चके १' मुनिरुवाच-राजन् ! यस्यात्म-मनसोभिन्नरुच्योमैत्री प्रवर्तते । योगविनैकनिनेपु तस्येच्छाविषयेषु का ॥१॥ एतनिशम्य राजा सपरिकरः क्षणं मुनिप्रभावात् प्रशान्तखान्तः चेतसि चिन्तां चकार । अहो स्वार्थकृतस्यापि साम्यस्य महिमा नहि मानगोचरः। यतः- ८४. सारंगी सिंहशावं स्पृशति सुतधिया नन्दिनी व्याघपोतं, मार्जारी हंसपालं प्रणयपरवशा केकिकान्ता भुजङ्गम् । वैराण्याजन्मजातान्यपि गलितमदा जन्तवोऽन्ये त्यजेयु- दृष्ट्वा साम्यैकरूढं प्रशमितकलपं योगिनं क्षीणमोहम् ॥१॥ ततो मुनिस्वरूपं निरूप्य खात्मानं निनिन्दः । अहो विषयाशाकलुपं जगत् । ततो मुनिदेशानां निशम्य । कतिभिः प्रयाणैः साधितभूवलयः, निमृतं भृतभाण्डागारः, चतुरङ्गचमूचञ्चलीकृतचतुराशः, पूरितार्थिजनाशः, कृत- कुनीतिप्रणाशः, प्रादुःकृतधर्ममार्गप्रकाशः, यशःपुक्षपूरितत्रिभुवनावकाशः श्रीकुमारपालनरेश्वरः कृतप्रवेश- मङ्गलमहोत्सवः श्रीपत्तनमाजगाम । द्वासप्ततिसामन्तभूपालैः कृतराज्याभिषेक साम्राज्यं करोति । 1३५. अथान्यदा श्रीचौलुक्यचक्रवर्ती सर्वावसरे स्थितः कौंकणदेशीयस्य मल्लिकार्जुनस्य राज्ञो मागधेन राजपितामह इति विस्दमभिधीयमानमसूणोत् । ८५. यथा-जित्वा प्रार निखिलानिलापतियरान दुर्वारदोर्वीर्यतः, कृल्या चात्मयशंवदानविरतं तान् पौत्रवत् सर्वदा। धत्ते राज पितामहे ति विरुदं यो विश्वविश्वश्रुतं, सोऽयं राजति मल्लिकार्जुननृपः कोदण्डविद्यार्जुनः॥१॥ " * 11 ५४ ७४. 1. 15 ७१ पुरातनाचार्यसंगृहीत ३४. अथ श्रीकुमारपालः समस्तसामन्वचक्रवालचतुरङ्गचमूचक्रमणचलाचलमूबलयः, दिग्विजययात्रायै चचाल । तन प्रथम दक्षिणाशां प्रति प्रस्थितो लाट-महाराष्ट्र-कर्णाट-तिलंगादिदेशाना विन्ध्याचलम- साधयत् । ततो दक्षिणसमुद्रतटनिकटेष्टन् कलोलान् दृष्ट्वा कम्पकारणमपृच्छत् । तत्र कवय प्रोचु - प्रासः श्रीरेप कस्मात् पुनरपि मथितं मन्धखेदं विधिच्छु: निद्रामप्यस्य संप्रत्यनलसमनसो नैव संभावयामि । सेतुं वनाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनापानुपात- स्त्वय्यायाते विकल्पानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः॥१॥ सपादलक्षटकानौचित्येऽदात् । तत सेतुबन्धं विलोक्य श्रीरामदेवप्रशस्तिमवाचयत् । यया- शय्या शावलमासनं शुचि शिलासा द्रुमाणामघः, शीतं निरवारि पानमशनं कन्दाः सहाया मृगाः। इत्यमार्धितलभ्यसर्यविभवे दोपोऽयमेको घने, दुःप्रापार्थिनि यत्परार्थघटनावन्ध्यैर्वृथा स्थीयते ॥१॥ अहो रामस्य वदान्यता वनेऽपि । तत परशुरामस्याश्रम विलोक्योवाच-'अहो । क्रोधस्स विस्फूर्जितम् । य पूर्व खां जननीमघातयत्' । तत- यैन ब्रिाससकृत्यो नृपयलयसासान्द्रमास्तिस्यपङ्कः, माग्भारेऽकारि भूरिच्युनरुधिरसरिवारिपूरेऽभिपेकः। यस्य स्त्रीयालवृद्धावधिनिधनविधौ निर्दयो विश्नुतोऽत्ती, राजन्योचांसकृटकथनपटुरटद् घोरधारा कुठाराः॥१॥ अहो प्राणिनां सकलपुरुषार्थप्रत्यर्थी सदा सनिहितोऽय झोप आचन्द्रार्कमयश पटुपटइघटनापण्डित इति सचिन्त्य पवाद व्यायुट्यमान पथि प्रवीणजनवाणीमशृणोत् । यथा- तायकीनकटकैरथोद्धता धूलयो जगति कुर्युरन्धताम् । चेदिमाः फरिघटामदाम्भसा भूयसा प्रशमयेन सर्वतः॥१॥ सपादलक्षमत्र दानम् । अय पश्चिमा प्रति चचाल । तर सुराष्ट्र ब्राह्मणवादक-पंचनद-सिन्धु सौवीरादिदेशान् साधया . मास । तर सिन्धुपश्चिमतटे पद्मपुरे पद्मनृपपुनी पधिनी पद्मावती नाप्ती स्वप्रतीहारीमुखेन श्रीकुमारपाल- देवस्सातिरूपादिवरूप श्रुत्वा, ततः कृतनिथया पित्रा विसृष्टा, सप्तकोटीद्रव्ययुता, सप्तशतसैन्धवतुरङ्गमपरिवृता, स्वसमानपोडशवराङ्गनासहिता, स्वयवरा समायाता राज्ञा परिणीता । अस्मिन्नवसरे कश्चित् पपाठ- एकस्त्रिया हृदि सदा वसति स्म चित्रं यो विद्विपां विदुषां च मृगीदृशां च । तापं च संमदभर च रतिं च सिनत् सूर्योप्मणा च विनयेन च लीलया च ॥१॥ अनापि सपाद लक्षदानम् । तत पथादागच्छन् द्वारिकासन्न केनापि विज्ञप्त -देवात्र कृष्णराजो पलिनिकन्दनो राज्यमकरोत् । तत्र देवदाये द्वादशग्रामान ददौ । अयोचरा प्रति प्रतस्थे । तर कास्मीरोहियान-जालंघर-सपादलक्ष पर्वत-वसादिदेशाना हिमाचलमसाधयत् । तत्र गंगातटे नानावेपक्यिाशास्त्रदेवतादिभेदेन परसराषिक्षेपपरान् विवदमानान् बहु- विधतीर्थकानवलोक्याचिन्तयत्- प्रसन्नस्यास्तसङ्गस्य पीतरागस्य योगिनः । भयन्ति सिद्धपः सर्या विपर्यासे न किचन ॥१॥ 21 ७७ H ७८.
८०. S IS कुमारपालप्रबोधप्रवन्ध ७१. सर्वज्ञता नास्ति मनुष्यलोके नात्यन्तमूखोंऽपि जनो हि कश्चित् । ज्ञानेन हीनोत्तममध्यमेन यो यद् विजानाति स तेन पण्डितः॥२॥ ततस्तत्र राजा निजकीर्तिप्रसरावसरमवेत्स सकलपाखण्डिनां यथाकामं दानमदात् । ततो वाणारस्यां भूतानन्दयोगिनं बहुपरीवारवृतं अनेकविधामत्रतप्रयवादिविचित्रकलाकौशलेनात्मीयकृतयहुजनं दृष्ट्वाऽचिन्तयत् - ये लुब्धचित्ता विपयार्थभोगे यहिर्विरागा हदि बद्धरागाः। ते दाम्भिका वेषधराश्च धूर्ती मनांसि लोकस्य तु रञ्जयन्ति ॥ १॥ ८१. कुलीनाः सुलभाः प्रायः सुलभाः शास्त्रशालिनः । सुशीलाश्चापि सुलभा दुर्लभा मुवि तात्त्विकाः॥२॥ .. ततः प्राची प्रति प्रतस्थे । तत्र कर-सूरसेन कुशावत-पांचाल-विदेहा-दशार्ण-मागधादीन देशानसाधयत् । ततो राजाऽग्रतो गच्छन् कापि बने निर्विजने रहः प्रदेशे कमपि मुनिपुंगवमेकाकिनमन्तः समा- " विस्वाधीनमनःप्रयोगं नासाग्रविन्यस्ता निमीलितनयनं प्रशमपीयूपपानसुहितं सकलपाणिवर्गस्य निजसंसर्गप्रणा- शितनिसर्गवैरं स्वान्तैकान्तभावज्ञातनृपनिर्मितप्रणामं विलोक्य राजा सविस्मयं चिन्तयति स्म- तृणं व्रह्मविदः खर्गस्तृणं शूरस्य जीवितम् । विरक्तस्य तृणं नारी निरीहस्य तृणं नृपः॥१॥ ततो राजा क्षणान्तरे कृतप्रणामः पुनः सकलमवक्लेशनाशिनी धर्माशिपां समासाद्य प्रश्नमकरोत्-'भगवन् ! कथं दुरन्तविषयाशा निराशाश्चके ?' मुनिरुवाच-राजन् ! ८३. यस्यात्म-मनसोभिन्नरुच्योमन्त्री प्रवर्तते । योगविमैकनिनेपु तस्येच्छाविपयेषु का ॥१॥ एतन्निशम्य राजा सपरिकरः क्षणं मुनिप्रभावात् प्रशान्तस्वान्तः चेतसि चिन्तां चकार । अहो खार्थकृतस्यापि साम्यस्य महिमा नहि मानगोचरः । यतः सारंगी सिंहशावं स्टशति सुतधिया नन्दिनी व्याघ्रपोतं, मार्जारी हंसवालं प्रणयपरवशा केकिकान्ता भुजङ्गम् । वैराण्याजन्मजातान्यपि गलितमदा जन्तवोऽन्ये त्यजेयु. राष्ट्या साम्यैकरूढं प्रशमितकलुपं योगिनं क्षीणमोहम् ॥ १॥ ततो मुनिस्वरूपं निरूप्य खात्मानं निनिन्दः । अहो विषयाशाकलुपं जगत् । ततो मुनिदेशानां निशम्य कतिमिः प्रयाणैः साधितभूवलयः, निभृतं भृतभाण्डागारः, चतुरङ्गचमूचञ्चलीकृतचतुराशः, पूरितार्थिजनाशः, कृत- कुनीतिप्रणाशः, प्रादुःकृतधर्ममार्गप्रकाशः, यशपुञ्जपूरितत्रिभुवनावकाशः श्रीकुमारपालनरेश्वरः कृतप्रवेश- मगठमहोत्सवः श्रीपत्तनमाजगाम । द्वासप्ततिसामन्तभूपालैः कृतराज्याभिषेकः साम्राज्यं करोति । ४३५. अयान्यदा श्रीचौलुक्यचक्रवर्ती सर्वावसरे स्थितः काँकणदेशीयस मल्लिकार्जुनस्य राज्ञो मागधेन राज पितामह इति विरुदमभिधीयमानमरणोत् । ८५. यया-जित्वा प्राग निखिलानिलापतियरान् दुर्गारदोर्वीर्यतः, कृत्वा धात्मवशंवदानविरतं तान् पौत्रवत् सर्वदा। धत्ते राज पितामहे ति विरुदं यो विश्वविश्वश्रुतं, सोऽयं राजति मल्लिकार्जुननृपः कोदण्डविद्यार्जुनः ॥१॥ 21 ८४. 25 , * " ८७. 11 पुरावनापार्यसंगृहीत एतदाकर्ण्य सोप्माणं राजालमधिगम्यागाधयुद्धिनिधिर्मागधः पुनरम्यपात्- रवेरेवोदयः श्लाघ्या कोज्येपामुदयाग्रहः । म समांसि न तेजांसि यस्मिन्नभ्युदिते सति ॥१॥ यतः-अहंकारे सति मोढे पदत्येवं गुणावली। अहं कारे पतिप्पामि समायाता तयान्तिकम् ॥ २॥ इति भागधवचनै रद्दीपितो राजाऽवदत्-'अहो अविज्ञाताहंकारस्वरूपोऽयं भूपः । ततस्तदसहिष्णुतया खसमां निमालयन् , नृपचिचविदा मविश्रीआम्बहेन कृतं ललाटे करसंपुटम् । दृष्ट्वा चमत्कृतो भूपतिः । समान विसर्जनानन्तरमजलियन्धस कारणमपृच्छत् । तनो मनिपुरोजदत्-'देव ! यदस्यां समायां स कोऽपि सुमटोऽस्ति यो मिथ्यामिमानं नृपामासं चतुरगनृपयत् मल्लिकार्जुनं जयतीति युप्मादाशयक्दिा मया खाम्पादेशक्षमेणायम- अलिवन्धश्चके । इति तद्वचः श्रुत्वा राजाऽवदत्-'अहो अस्प चातुर्यम्' । ८८. उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृखते हयाच नागाश्च वहन्ति चोदिताः। अनुत्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि युद्धपः ॥१॥ ततस्तद्वचःसममनन्तरमेव नृपस्तं प्रति प्रयाणाय दलनायक कृत्य पञ्चागप्रसादं दत्त्वा समस्तसामन्तैः समं विससर्ज । स चाविच्छिन्नप्रयागः कौंकणदेशमासाद्य दुरिवारिपूरां कालंविणिनाम्नी नदीमुत्तीर्य परस्मिन् कूले गते सैन्ये तं संग्रामासनं विमृश्य मल्लिकार्जुनः सर्वामिसारेष प्राहरन् तत्सैन्यं वासयामास । भय तेन पराजितः स सेनापतिः कृष्णवदनः कृष्णच्छनालकृतमौलिः कृष्णगुइरे निवसन् श्रीपत्तनयहिःप्रदेशे स्थितः। अथ विजयादशमीदिने राजपाटिकागतेन श्रीचौलुक्यम्भुजा विलोक्य 'कस्सासौ सेनानिवेशः" इति पृष्टे कश्चिदुवाच-'देव ! कोकणात् प्रत्लावृत्तस पराभूतसाम्पडसेनापतेः सेनासंनिवेशोऽयमिति । तदीयलअया चमत्कृतो नृपश्चिन्तयति स्म-'अहोस लज्जाशीलत्वम् । अपान्तरेऽवसरपाठकः पपाठ- ८९. लजां गुणोघजननी जननीमिवामित्यन्तशुद्धहृदया अनुवर्तमाना। तेजखिनः सुखमसूनपि सन्त्यजन्ति सत्यस्थितिव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥१॥ ततोऽस सपादलक्षदानमदात् । पुनः प्रसादललितया दृशाऽऽम्यड समाव्य नदपरेपैलवद्भिः सामन्तैः सम मल्लिकार्जुनं जेतुं प्राहिणोत् । ततः कतिमिः प्रयाणैः पुनस्तां नदीमासाद्य प्रवाहयन्ये विरचिते तेनैव पथा सैन्यमुत्तार्य सावधानवृत्या सन्मुखमायावेन मल्लिकार्जुनसैन्येन सहासमसमरारम्मे जायमाने इस्तिस्कन्धारुढं वीरवृत्या मल्लिकार्जुनमेव सोध । योश्चिरं खड्गाखगि दृष्ट्या मागधः पपाठ- अभिमुखागतमार्गणघोरणिध्वनितपल्लवताम्परगहरे । वितरणे च रणे च समुद्यते भवति कोऽपि परं विरलः परः॥१॥ इति श्रुत्वा वर्द्धितोत्साह आम्बडः मुमटो दन्तिदन्तमुसलसोपानेन कुम्मस्थलमधिस्य मापदुद्दामरणरसः 'प्रथम त्वं प्रहर, इष्टं वा दैवत स्मर' इयुबरन्, करवालधाराप्रहारात् मल्लिकार्जुनं भूपीठे लोठयित्वा, सामन्तेषु तनगरलुण्टनव्याप्तेषु केसरिकिसोर इव करिण तं लियैद जघान । तन्मस्तकं सुवर्णेन वेष्टयित्वा तस्मिन् देशे श्रीचौलुक्यनृपाज्ञां दापयित्वा, विशवीजालान् प्रज्वाल्य श्रीपत्तनमाजगाम । तत समानिषण्णेषु द्वासप्ततिसाम- न्तेषु तस्स कोशमार्पयत् । शार्टी शृगारकोट्याख्या, पर माणिक्यनामकं । पापक्षयं कर हार मुक्ताशुक्ति विपापहाम् ।। २३ ईमान द्वार्निशतं कुम्मान् मनुभारान् प्रमागतः । पम् मूडकांस्तु भुक्तानां स्वर्णकोटी: चतुर्दशः ॥ विश शत च पात्राणां चतुर्दन्तं च दन्तिनम् । श्वेतं सेहुकनामानं दत्त्वा नय॑ नवग्रहम् ॥ २५ 31 २४ 5 ५७ कुमांसालंप्रबोधप्रबन्ध इत्याद्यपरमपि तत्सतं सर्व समर्प्य तच्छिर कमलेन खखामिनः श्रीकुमारपालस्य पादौ पूजयामास । महावदातप्रीतेन राज्ञा श्रीआम्यडस्य 'राज.पितामह' इति विरुदं दत्तम् । चतुर्विशतिशतं जात्यतुरंग- माश्च प्राप्य तेन स्वगृहादाक् सर्वे याचकेभ्यः प्रदत्ताः । अत्रान्तरे पिशुनप्रबेशः । २१. यतः-जम्मे विजन हुअं नहु होही जं च जम्मलक्खेहिं । तं चिय जपति तहा पिसुणा जह सञ्चसारिच्छं ।।१॥ ततः प्रभाते किंचिडूनेन राज्ञा सेवावसरे समायातः प्रणामपर्यन्ते श्रीआम्बडा प्रोक्तः- 'वं मम दानाद- प्यधिकमियत् कस्मादत्से ।। यता, सेवकेन स्वामिन आधिक्येन दानं न देयमिति सेवाधर्मः ।' अनावसरे श्रीआम्बडस्य मागधः पपाठ राजसभायाम् - शय्या शैलशिला गृहं गिरिगुहा यस्त्रं तरूणां त्वचा, सारंगा सुहृदो ननु क्षितिभृतां वृत्तिः फलैः कोमलैः। येषां नैरमम्बुपानमुचितं रत्येव विद्यागना, मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यैर्यद्धो न सेवाञ्जलिः॥१॥ मधिणा लक्षमौचित्ये दत्तम् । राज्ञः समधिकः कोपः। ततो मत्रिणा मोचे- 'राजन्! त्वं द्वादशग्रामस्वामिन- त्रिभुवनपालपुत्रः, अहं त्वष्टादेशदेशाधिपत्यभुजस्तव पुत्रः । ततः स्तोकमिदं मम दानमिति' श्रुत्वा राजा प्रमु. दितः पुत्रपदमदात् । द्विगुणं च प्रसादमकरोत् । अत्रान्तरे राज्ञो मागधः पपाठ- ते गच्छन्ति महापदं भुवि परा भूतिः समुत्पद्यते, तेपां तैः समलंकृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेपां द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्ते भूपिता नित्यशो, ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता रुष्टेन तुष्टेन चा ॥१॥ राजा सपादलक्षदानमदात् । ततः- यः कौधेरीमा तुरुदकमैन्द्रीमा त्रिदिवापगाम् । याम्यामा वन्ध्यमा सिन्धुं पश्चिमां यो यसाधयत् ॥१॥ अष्टादशदेशेषु राज्ञ आज्ञा प्रवर्विता श्रीआम्पडेन । ६३६. अथान्यदा श्रीहेमसूरिमाता चाहिणिदेवी प्रमजिता । कालान्तरे कृतानशना नमस्कारकोटिपुण्ये दत्ते सति श्रीपत्तने पुण्यवरे विपटिशलाकापुरुषचरित्रादिलक्षग्रन्यो नवीनः कार्यः इति प्रोक्ते सति सरिणा, सा मृता ।। फर्णमेरमासादाने विस्खया भरडकैरसूपया तद्विमानममेऽत्यन्तद्नाः श्रीसूरयस्वदुत्तरफियां निमाय तेनैव मन्युना मालवकदेशे संस्थितस्स श्रीकुमारपालय स्कन्धावारमलंचः । प्रभुः स्वयं यदि भवेत् सफरे या यदि प्रमुः। स शमोति तदा कार्य कर्तुं नैवात्यधा पुमान् ॥ १॥ इति वचतत्त्वं विचिन्तयन्तः श्रीमदुदयनमन्त्रिणा नृपतेनिवेदितागमनाः कृतशिरोरत्नेन नृपेण परो-" परोपान्महोत्सवपुरस्सरं सौधमानीताः । तद् राज्यप्रातिनिमित्तज्ञानं स्मारयन् नृपः, नवगशिल सदैव देवपूजाक्सरेषु समागम्पमिति प्राह । रिस्तार- मुसीमहि वयं भक्षं जीणं यासो वसीमहि । शयीमहि महीछे फुर्धामदि किमीवरैः ॥ १॥. " ૧૮ . " पुरावनाचार्यसंगृहीत ‘राजाह-'महर्षे ! ऽहं परलोकसमाचरणाय समतृणमणिमिर्भवद्भिः सह संगतिसांगत्यममिलपामि । यता:- .९७. एकं मिन्नं भूपतिर्वा यति .............१॥ ९८. विना गुरुभ्यो गुणनीरधिभ्यो जानाति धर्म न विचक्षणोऽपि । आकर्णदीपोंज्वललोचनोऽपि दीपं विना पश्यति नान्धकारे ॥२॥ महाकविप्रणीतत्वात्। किं मित्रं यन्निवर्तयति न पापात् । श्रीसर्वज्ञशासने महाप्रमावना ज्ञात्वा श्रीगुरुमिरप्रति- पिद्धं तद्वचनम् । ततो नृपस्तस्य महर्षेः परीक्षितचित्तवृत्तिः श्रीमुखेन सर्वावसरं वेत्रिणमादिदेश । ६३७, अय तन यातायाते संजायमाने सूरीणां गुणग्रामस्तवें कुर्वत्युवीपती पुरोधा विरोधादित्यम्पधात्- 'अमी न नमस्काराहाः, अजितेन्द्रियस्वात्' । कयमिति राज्ञा पृष्टे पाह- विश्वामित्र-पराशरमभृतपो पे चाम्बुपनाशिना, तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । आहारं सतं पयोदधियुतं भुञ्जन्ति पे मानवा- स्तेपामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् ॥१॥ इति वचः श्रुस्खा श्रीसूरिभिरूचे-'न चैवमाहारमाहारयन्ति मुनयः। न चैकान्तेनाजितेन्द्रियत्वकारणमाहार, किन्तु मोहनीयकर्मणः प्रकृतिरपि, तीवमन्दमन्दतरभेदा । तथा च- १००. सिंहो बली द्विरदशूकरमांसभोजी, संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम् । पारापतः खरशिलाकणभोजनोऽपि कामी भवत्यनुदिनं पद कोन हेतुः ।।२।। इति तन्मुखमुद्राकारिणि प्रत्युत्तरेऽभिहिते नृपः प्रमुदितः । ३८. पुनः कियदिने गते नृपप्रत्यक्षं केनापि मत्सरिणाऽमाणि - 'राजनेते जैनाः सूर्य न मन्यन्ते, प्रत्यक्षदैवतम् । तत्र श्रीसूरिः प्राह- अधामधामधामेदं वयमेय हृदि स्फुटम् । यस्यास्तव्यसने प्राप्ते त्यज्ञामो भोजनोदके ॥१॥ इति प्रामाण्याद् वयमेव भक्ताः सूर्यस नचैते तत्त्वतः । पयोदपटलेश्छन्ने नैव कुर्वन्ति भोजनम् । अस्तंगतेऽतिभुझाना अहो भानोः सुसेवकाः ॥ २॥ व्यासेनापि प्रोक्तम् - ये रात्रौ सर्वदाहारं वर्जपन्ति सुमेधसः । तेषां पक्षोपवासस्य फलं मासेन जायते ॥ ३ ॥ ३९. इति तन्मुखबन्धे जाते कदाचिदेवपूजाक्षणे सौधमागते मोहान्धकारतिरस्कारचन्द्रे श्रीहेमचन्द्रे यश- चन्द्रगणिना रनोहरणेनासनपट्ट प्रमार्य तत्र कम्मले निहित ज्ञाततन्वजुषा किमेनदिति नृपेण पृष्टाः श्रीगुरवः • प्राहुः- 'राजन् ! कदाचिदिह कोपि जन्तुर्मवति, तदा तत्पीडापरिहरणायासौ प्रयत्ना, सर्वजन्तुरक्षारुपत्वाद् धर्म- रहस्सस्स' । 'यदा प्रत्यक्षतया दृश्यते जन्तुस्वदैवेद युज्यते नान्यथा त्याप्रयासहेतुत्वादिति' युक्तियुक्तां नृपोकि- माकर्ण्य श्रीगुरुभिरुक्तम् - 'राजन् ! यया भवद्भिश्चौरायमावेऽपि नगररक्षार्थ प्रत्यहमारक्षिकाः स्थाप्यन्ते, कटका- भावेऽपि गजतुरङ्गमादिचः श्रमाभ्यासं काराप्यते, मा मुष्णन्तु नगरमिति । तघानापि ज्ञेयम् । राजव्यवहारवर धर्मव्यवहारः । तथा चागमः- . 5 ........ - 10 15 कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध १०४. पाणेहिं संसत्ता पडिलेहा होह केवलीणं तु । संसत्तमसंसत्ता छउमत्याणं तु पडिलेहा ॥१॥ संसजइ धुवमेयं... ..॥२॥ संसत्तमसंसत्ता.... तित्थयरा रायाणो साहु आरक्खि भंडगं च पुरं। तेणसरिसा य पाणा तिगं च रयणा भवो दंडो ।।४।। तथा धर्मसमुद्देशेऽप्युक्तम्- १०६. आत्मवत् सर्वजीवेषु कुशलवृत्तिचिन्तनम् । धर्माधिगमनोपायः शक्तितस्त्यागतपसी च ॥१॥ एतदाकर्ण्य राजा चमत्कृतोऽवादीत् - 'अहो ! श्रीजैनागमगम्भीरता जीवरक्षादक्षता च' । ततः समधिका श्रीजिनमतानुरागः समजनि नृपस्य । ४०. अथ राज्ञा श्रीगुरूणां हैमटककसहस्रदशकं पुरो मुक्त्वा योगक्षेमकरणाय गृह्यतामित्युक्ते श्रीसूरिभिरुचे- 'सर्व दीयमानं द्विजा गृहन्ति, नतु वयम्' । ततो राज्ञोचे- 'भगवन्नेते परदर्शनिनः सर्वेऽपि मया दीयमानं सर्वस्व- मपि गृहन्ति । परं ब्रह्मचारिमिनिम्रन्थैर्भवद्भिः कस्मात् कमपि नादीयतेति ?' सूरयः प्राहुः- 'राजन् ! सर्वशास्त्र- विरोधहेतुत्वात् प्रतिषिद्धं राजपिण्डम् । यदाह स्मृतौ - १०७. अधीत्य चतुरो वेदान् साङ्गोपाङ्गान् सलक्षणान् । शदात् प्रतिग्रहं कृत्वा खरो भवति ब्रामणः ॥१॥ १०८. खरो द्वादशजन्मानि पष्टिजन्मानि शूकरःन्विानः सप्ततिजन्मानि इत्येवं मनुरब्रवीत् ॥ १०९. राज्ञः प्रतिग्रहो घोरो मधुखादो विपोपमः । पुनमांसं वरं मुक्तं नतु राजमतिग्रहः । ११०. राजमतिग्रहदग्धानां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर।। सटितानामिव बीजानां पुनर्जन्मो न विद्यते ॥४॥ - महाभारते शान्तिपर्वेऽप्युक्तम् । तथा जैनागमे च- संनिहीगिहमित्ते य रायपिंडे किमिच्छिए ।......... संवाहणं दंतपहोयणाय संपुच्छणदेह्पलोअणा य ।। एतत्सर्व साधूनामनाचीर्णम् । आचेलुफ उद्देसिय सिवायर रायपिंड किइकम्मे । चयनिहपडियमणे मासं पनोसवणकप्पे ॥१॥ इति दशधा साधूनां सामाचारीकल्पः । इत्याकर्ण्य राजा प्रमुदितो जैनाचारप्रशंसामकापीत् । लजिताश्य द्विजाः सर्वेऽधोमुखा अमूवन् । ६४१. अथ कतिभिदिनै राजाश्रीपत्तनमाजगाम ।अन्यदा सभायां निपणे राजनि सपरिकरे कोऽपि मत्सरी प्राह - 'राजनेते बैना वेदान् न मन्यन्ते, अतो वेदयाह्या न नमस्काराहाः' । किमेतदिनि पृष्टा राजा श्रीसूरयः प्राहुः- 'राजन्! " यदि येदेषु जीवदयाधर्मोऽस्ति तर्हि सकलगावसंवादशुद्धं जीवदयापमं कुर्वाणां श्यं कथं वेदयामाः । यदाहुः- ११४. अहिंसा प्रथमो धर्मः सर्वशास्त्रेपु विश्रुतः। यत्र जीवदया नास्ति तत्सर्वं परिवर्जयेत्।। ११५. ध्रुवं प्राणिवधो यज्ञे नास्ति यज्ञस्त्वहिंसकाासर्वसत्वैप्वहिंसैव दयायज्ञो युधिष्टिर।। ११६. यदि माणिवघे धर्मः स्वर्गच खल्लु इप्यते।संसारमोचकानां च ततः म्याभिधीयते ।।
६० - 'पुरातनापार्यसंगृहीत जैनागमय- ११७. सबमूअप्पम्पस सम भूपाई पसिओपिहियासवस्स तरस पावं कम्मं न यंघई ।। ११८. सधे जीवा वि इच्छति जीविउं न मरिलिउं। तम्हा पाणवहं घोरं निग्गंधा पञ्जयति ॥ अप वेदेषु नास्ति जीवादया तर्हि न प्रमाणम् , चार्वाकधर्मशास्त्रवत्, दयाविकलत्वात् । किमस्माकं दया- • धर्मनिष्ठानां तैः प्रयोजनमिति श्रुत्वा ते सर्वे तूष्णीं कृत्वा सिताः । चमत्कृतो राजा दयाधर्मे मनो दधौ । ४२. अथान्यदा विप्रैः सम्भूय प्रोक्तम्-'शूद्रा एते, न प्रणामाः । श्रीगुरुभिरक्तम् - "किं नाम तत् शद्रलं, माझणत्वं वा किमुच्यते । न तावदेकान्तेन जात्या शूद्रखं, ग्राह्मणलं वा भवति । यदुक्तम् - शद्रोऽपि शीलसंपन्नो गुणवान् ब्राह्मणो भवेत् । ब्राह्मणोऽपि क्रियाहीन शहापत्यसमो भवेत् ।। १२०. अत:-सर्वजातिषु चाण्डालाः सर्वजातिपु ब्राह्मणाः । ब्राह्मणेभ्यपि चापडाला: चाण्डालेप्वपि ब्राह्मणाः।। १२१. कृषि-वाणिज्य-गोरक्षा राजसेवामकिंचनाः । ये च विमाः प्रकुर्वन्ति न ते कौन्तेय ! ब्राह्मणाः ॥ ३ ।। १२२. हिंसकोऽनृतवादी च चौर्ययाभिरतश्च यः। परदारोपसेवी च सर्वे ते पतिता द्विजाः। ॥ १२३. ब्रहमचर्यतपोयुक्ताः समानलोष्टकाञ्चनाः । सर्वभूतदयावन्तो ग्रामणाः सर्वजातिषु ।। १२४. क्षान्त्यादिकगुणैर्युक्तो व्यस्तदण्डो निरामिपान हन्ति सर्वभूतानि प्रथमं ब्रह्मलक्षणम् ॥ सदा सर्वात सफ्त्या मिथ्यावादाद् विरच्यते। मावृतं च घदेद् वाक्यं द्वितीयं ब्रामलक्षणम् ।। १२६. सदा सर्व परद्रव्यं पहिर्वा यदि या गृहे । अदत्तं नैव गृह्णाति तृतीयं ब्रह्मलक्षणम् ॥ ०१२७. देवासुरमनुष्येषु तिर्यगयोनिगतेषु च । न सेवते मैथुनं यश्चतुर्थ ब्रह्मलक्षणम् ॥ १२८. त्यक्त्वा कुटुम्बवासंतु निर्ममो निःपरिमायुक्तश्चरति निःसङ्गः पञ्चमं ब्रह्मलक्षणम् ॥ १२९. पश्चलक्षणसंपूर्ण ईदृशो यो भवेद् द्विजः। महान्तं ब्रामणं मन्ये शेपा शूद्रा युधिष्ठिर।। कैवर्तीगर्भसम्भूतो व्यासो नाम महामुनिः। तपसा ब्राह्मणो जातस्तस्मानातिरकारणम् ।। हरिणीगर्भसम्भूतो ऋषिशृङ्गो महामुनिः । तप० ॥ १३२. शुनकीगर्मसम्भूतः शुको नाम मुनिस्तथा । तप०॥ मण्डूकीगर्भसम्भूतो माण्डव्यश्च महामुनिः । तप०॥ उपशीगर्भसम्भूतो पशिष्ठस्तु महामुनिः । तप०॥ न तेपां ब्राह्मणी माता संस्कारश्च न विद्यते । तप० ।। “१३६. यदत्काष्ठमयो हस्ती यद्धर्ममयो मृगः । ब्राह्मणस्तु क्रियाहीनत्रयस्ते नामधारकाः ॥ इति श्रुत्वा निरुत्तरेषु विप्रेषु प्रमुदितो राजा । जातं मनसि स्थैर्य श्रीजिनधर्मे । ६४३. पन्यदा कैधित् मत्सरिभिः प्रोक्तम्-‘राजनेते मलाविलवनाः सानामावादपवित्रगाना राबसमायां स्थान नोचिताः।-इति श्रुत्वा तत्र सकलराजवर्गसमक्ष श्रीमरिमिरभिदधे-'कस्स नामापाविश्यं, शरीरसात्मनो वा? यदि शरीरस्य तर्हि सर्वेषां शरीरस्य तावत् सप्तधातुमयत्वात् पावित्र्यापावित्र्यविभागः कर्तु केनापि नो पार्यते । " + 18 कुमारपालप्रयोधप्रयन्य आत्मनश्चेत् तद् युष्माशामनतिशयदृशां प्राकृतपुरुषाणामतीव दुर्लक्ष्यम् । जलक्षालनकृतं तु यत् पावित्र्यापावित्र्य- विवेचनं तन्मूढविस्मापनम् । यदुक्तम् - शौचमाध्यात्मिकं त्यक्त्वा भावशुद्ध्यात्मकं शुभम् । जलादिशौचं यद दृष्टं मूढविस्मापनं हि तत् ॥ १३८. कुर्याद् वर्षसहस्राणि प्रत्यहं मजन मुहुः । सागरेणापि कृत्लेन घधको नैव शुद्ध्यति ।। चित्तं रागादिभिः क्रान्तमलीकवचनैर्मुखम् । जीवहिंसादिभिः कायो गंगा तस्य पराङ्मुखी ॥ १४०. चित्तमन्तर्गतं शुद्ध वदनं सत्यभापणैः ब्रह्मचर्यादिभिः कायः शुदो गंगाविनाप्यसौ।। १४१. ब्रह्मचर्येण सत्येन तपसा संयमेन च । मातंगा अपि शुद्ध्यन्ति न शुद्धिस्तीर्थयात्रया।। १४२. शृङ्गारमदनोत्पादं यस्मात् लानं प्रकीर्तितम् । तस्मात् लानं परित्यक्तं नैष्ठिकैमचारिभिः ।। १४३. सुखशय्यासनं पलं ताम्बूलं लानमण्डनम् ।दन्तकाष्ठं सुगन्धं च ब्रह्मचर्यस्य दूपणम् ।। १४४. सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। सर्वभूतदया शोचं जलशीचंच पञ्चमम् ।। इति शास्त्रोक्तं किं युष्माभिरपि न दृष्टं न वा श्रुतं, येनेयं चर्चा क्रियते ।- इति निशम्य नृपः सपरिकरः प्रमुदितः । ज्ञातः शौचस समाचारः । प्राह च तदा- 'अहो ! श्रीहेमसूरीणां खपरशास्त्ररहस्सस्मृतिः, सदाचार- " चतुरता च । १४५. यतः पहिरेपाहिरांचके केपानश्रुतिपुश्रुतम्। परं परिमलस्तस्य विलीनो विमलात्मसु॥ ज्ञातं च जलशौचं मूढजनमनोविस्मापनम् । ४४. अयान्यदा क्षमापतिः पप्रच्छ- 'कयापि युक्त्याऽस्माकमपि यशप्रसरः कल्पान्तःस्थायी भवति १-इति तदीयां गिरमाकर्ण्य 'विक्रमार्क इव विश्वसानृणकरणात्, यद्वा श्रीसोमेश्वरस प्रासादं वारांराशितरंगनिकरासन्ना-. म्भोभिः शीर्णप्राय युगान्तकीर्तये समुद्धर' -इति चन्द्रातपनिमया श्रीहेमचन्द्रगिरा उद्वेलपमदाम्मोधिपस्तमेय महर्षि पितरं दैवतं गुरुं मन्यमानो नितरां द्विजान निन्दन्, तदैव प्रासादोद्धाराय दैवज्ञनिवेदिते सुलमे तन पञ्चकुलं प्रस्थाप्य प्रासादप्रारम्भमचीकरत् । अथ श्रीसोमेश्वरस्य प्रासादप्रारम्भे खरशिलानिवेशे संजायमाने सति पयफुल- प्रहितवपनिकाविज्ञप्तिकां नृपतिः श्रीहेमचन्द्रगुरोर्दर्शयन् 'अयं प्रासादप्रारम्मः कयं निःप्रत्यूई प्रमाणभूमिमधि- रोडमेति ?' इति पृथिवीपरिवृहेनानुयुक्तः श्रीमान् किंचिदुचितं विचिन्त्य गुरुरुचिवान् -'यदस धर्मकार्यस्यान्तरायं । परिहाय ध्वजाधिरोपं यावद् अबझसेवानियमोऽध मद्यमांसनियमः, द्वयोरेकतरं किमप्पनीकुरु'- इति तद्वचनमाकये नृपतिर्मघमांसनियमममिलपन् श्रीनीलकण्ठस्योपरि जलं विमुच्य तममिग्रई जग्राह । संपत्सरदयेन तस्मिन् प्रासादे क्लशध्वजाधिरोपं यावद् गते सति तं नियमं मुमुक्षुर्गुरुननुज्ञापयन् , तैरुचे- 'ययनेन निजकीतनेन सार्द्धमर्द्धचन्द्र- पूहं प्रेक्षितुमर्हति मवान तयानापर्यन्ते नियममोचनावसरः । इत्समियायोस्थिते श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रे गते तदुप- रुमीलनीलिरागरक्तहृदयस्तमेकमेव संसदि प्रशंसन् निर्निमिचो वैरी परिजनस्तेजःपुक्षमसहिष्णुः कपिन्मिभ्याटी राजोऽग्रेजपत्। १४६. उज्वलगुणमभ्युदितं क्षुद्रो द्रष्टुं न कथमपि क्षमते। दाध्या तनुमपि शलभो दीमां दीपार्चिमपहरति ॥१॥ इति न्यायात् पृष्ठिमांमादनदोपमप्युररीकृत्य तदपवादमेवावादीत् - 'यदयममन्दन्छन्दानुपतिपरः मेपा- धर्मफुशलः केवलं प्रभोरभिमतमेव मापते । ययेवं न, तदा प्रातरूपेतः "श्रीसोमेश्वरयाबायां भवता महागच्नु" H - पुरातनाचार्यसे गृहीत इति गदितः स परतीर्थपरिहारान तत्रागमिष्यति, इति अस्मन्मतमेव प्रमाणम्'- नृपस्तद्वाक्यमाट्स प्रातरुपागनं श्रीहेमचन्द्रसूरीधरं श्रीसोमेश्वरयात्रार्यमग्यर्थयन् 'युभुक्षितस्स किं निमन्त्रणम् ?, उत्कण्ठितस केकारवश्रवणम्- इति लोकरुतिः तारिखनामधिकृततीर्थयात्राधिकाराणां को नाम नृपतेन निन्धः । इत्यं गुरोरङ्गीकारे 'युग्मयोग्य सुखासप्रनभृतिवाहनादि किंचित् सन्जीक्रियतामिति ईरिते वयं पादचारेण सपरन्तः पुण्यमुपलमामहे; परं क्य- 'मिदानी वामपृच्छय मितैः प्रयाणैः श्रीशत्रुझयोज्बयन्तादिमहातीर्थानि नमस्कृत्य भवतां श्रीदेवपत्तने प्रवेशो- रसवे मिलिप्यामः'-इत्सुदीर्य तत्तयैव कृतवन्तः । नृपतेः पुरः विप्राः प्रवदन्यदा-'राजन् ! हेमसूरिनष्ट्वा गतः कापि, स न समेष्यति श्रीसोमपत्तने । नृपः समप्रसामच्या कतिपयैः प्रयाणः श्रीपत्तनं प्राप्य श्रीहेमसूरीननागतान वीक्ष्म सर्वत्र योजनपञ्चमध्ये विलोकापिताः । परं न श्रुता न दृष्टाः । यावत् किंचिनृपश्चिन्तयति तावत् प्रभुरो धर्माशिपं घमाण । चमत्कृतो राजा विस्मितथ । प्रमुरुचे- 'अधाधुना वयं श्रीरवताचलोपरि देवान्नमस्कृत्य ॥ भवतां प्रवेशमहोत्सवं मत्वा समापाता' । तदा तच्छ्रुला सर्वेऽपि द्विजा म्लानिं प्राप्ताः । ६४५. अय महोत्सवेन पुरं प्रविश्य श्रीसोमेश्वरप्रासादसोपानकेन्वाकान्तेषु भूपीठलुठनानन्तरं चिरतरातुल्यायल्ल- कानुमानेन माहमुपगृहे श्रीसोमेश्वरलिझे, 'एते जिनादपरं दैवतं न नमस्कुर्वन्तीति मिथ्याग्वचसा भ्रान्तचित्तस्य श्रीहेमचन्द्र प्रति एवंविधा गौराविरासीत् - 'यदि युज्यते तदेतैमहारैमनोहारिभिः श्रीसोमेश्वरमर्चयन्तु मवन्तः ।' तत्तथेति प्रतिपय सद्यः क्षितिपकोशादागतेन कमनीयोद्गमैनालंकृततनवो नृपतिनिर्देशात् पतीयाणाविप्रश्नीबृह- ॥ स्पतिना दत्तहस्तावलम्याः प्रासाददेहलीमधिरुध किंचिद् विचिन्स प्रकाशं-'अस्मिन् प्रासादे कैलासवासी श्रीमन्महादेवः साक्षादस्तीति रोमाञ्चक कितां तद् विनाणा द्विगुणीक्रियतामुपहारः'-इत्यादिश्य शिवपुराणोक्त- दीक्षाविधिना आह्वान-अवगुण्ठन-मुद्राकरण-मनाम्यास-विमर्जनोपचारादिमिः पमोपचारविधिमिः शिवमभ्यर्य तदन्ते- यन्न तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्पभिधया यया तया । घीतदोषकलुपः स घेद् भयान् एक एच भगवन्नमोऽस्तु ते ॥१॥ १४८. प्रशान्तं दर्शनं यस्य सर्वभूताभयमदम् । मागल्यं च प्रशस्तं च शिवस्तेन विभाव्यते ।। १४२. महत्वादीश्वरत्वाच यो महेश्वरतां गतः। रागद्वेप विनिर्मुक्तं तमहं वन्दे महेश्वरम् ॥ १५०. महाक्रोधो महामानो महामाया महामदा। महालोभो हतो येन महादेवः स उच्यते ॥ १५१. महावीर्य महाधैर्य महाशीलं महागुणाः । महापूजाद्यर्हत्वाच महादेवः स उच्यते ।। ४ १५२. एकमूर्तित्रयो भागा ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः। तान्येव पुनरुक्तानि ज्ञान-धारित्र-दर्शनेः॥ १५३. कार्य विष्णुः क्रिया प्रस्मा कारणं तु महेश्वरः । कार्यकारणसंपन्नो महादेवः स उच्यते ॥ १५४. प्रजापतिसुतो ब्राह्मा माता पद्मावती स्मृता । अभीचिजन्मनक्षत्रमेकमूत्तिः कथं भवेत्॥ १५५. घसुदेवसुतो विष्णुर्माता चै देवकी स्मृता । श्रवणं तु जन्मनक्षत्रभेकमूर्तिः कथं भवेत् ॥ १५६. पेढालस्य सुतो म्द्रोभातावै सत्यकी स्मृता । मूलं तु जन्मनक्षत्रमेकमूर्तिः कथं भवेत्॥ ॥ १५७. रक्तवर्णो भवेद् व्रहमा श्वेतवर्णो महेश्वरः। कृष्णवर्णो भवेद् विष्णुरेकमूर्तिः कथं भवेत् ॥ १५८. चतुर्मुग्यो भवेद् ब्रह्मानिनेत्रस्तु महेश्वरः। चतुर्भुजो भवेद् विष्णुरेकमूर्तिः कथं भवेत्।। ज्ञानं विष्णुः सदा प्रोक्तं चारित्रं ब्रह्म उच्यते । सम्यक्त्वमीश्वरः प्रोक्तरनमूर्तिस्त्रयात्मिका ॥ क्षितिजलपवमहुताशनयजमानाकाशसोमसूर्याख्या। इत्येत एष घाटौ[हि वीतरागे गुणाः स्मृताः ।। .
1" S कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध १६१. क्षितिरित्युच्यते क्षान्तिर्जलं शान्तिप्रसन्नता । निस्सङ्गता भवेद् वायुईताशो योग उच्यते । १६२. यजमानो भवेदात्मा तपोज्ञानदयादिभिः। सोममूर्तिर्भवेचन्द्रो ज्ञानमादित्य उच्यते॥ १६३. अकारेच भवेद् विष्णू रेफेब्रह्मा व्यवस्थितः। हकारेण हर: प्रोक्तस्तस्यान्ते परमं पदम्।। १६४. पुण्यपापविनिर्मुक्तो मूसिरागविवर्जितः । अतोऽर्हढ्यो नमस्कारः कर्तव्यः शिवमिच्छता ।। १६५. हंसवाहो भवेद् ब्रह्मा वृपवाहो महेश्वरः। गरुडवाहो भवेद् विष्णुरेकर्तिः कथं भवेत्॥ १६६. कमलहस्तो भवेद् ब्रह्मा शूलपाणिमहेश्वरः । शङ्खचक्रधरो विष्णुरेकर्तिः कथं भवेत् ॥ १६७. भववीजांकुरजनना रागायाः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्या हरो जिनो या नमस्तस्मै । इत्यादिस्तुतिभिः सकलराजलोकान्विते राज्ञि सविस्मयमवलोक्यमाने दण्डप्रगामपूर्व स्तुत्वा श्रीहेमचन्द्रा- चार्येषु निपण्णेषु सत्सु, भूपतिः श्रीवृहस्पतिना ज्ञापितः पूजायै समधिकवासनया शिवार्चनानन्तरं धर्मशिलायां शिव शिवे ति जत्पन् तुलापुरुषगजाश्वदानादीनि दानानि वितीर्य समय राजवर्गमपसार्य, तद्गर्भगृहान्तः प्रवेश्य न महादेवसमो देवो, न मम तुल्यो नृपतिः, न हेमसूरिसदृशो महपिरिति माग्यवैभववशादयनसिद्धस्त्रिकसंयोगोऽभूत् । ४६. अथ कर्पूरारात्रिकावसरे कोऽपि मिथ्यागाह-'यदनेन सूरिणाऽर्द्धनारीनाट्येश्वरराज्यप्रदाता नात्मीयदेवो नमस्कृतः; किन्तु वीतरागो मुक्तिदाता ।' राजा प्राह - 'यदनेन मुक्तिर्न भवति, तदाऽस्माकं राज्यं पुराप्यस्ति, अधुना मुक्तिर्विलोक्यते । मुक्तिप्रदे आरात्रिकं करिष्यामः' । 'परमेष्ठिमूर्तिमुक्तिदाता, नत्रारात्रिकं कुरु' इत्युक्ते तत्र गत्रा परमेष्ठिमूर्तिमवलोक्य यावदारात्रिकं करोति, तावद् रामचन्द्रनामा चारणः पपाठ- १६८. काहूं मनि विभंतडी अजीय मणिअडा गुणेइ । अखयनिरंजण परमपय अजय जय न लहेइ॥१॥ इति श्रुत्वाञानिकं मुक्त्वा स्थितः । 'यहुदर्शनप्रमाणप्रतिष्ठासन्दिग्धे देवतत्त्वे मुक्तिप्रदं दैवतमस्मिन् तीर्थ तथ्यया गिरा निवेदय' राज्ञा इत्यमिहिते श्रीहेमचन्द्राचार्याः किंचित् धिया निध्याय नृपति प्राहुः-'बलं पुराणदर्शनोक्तिमिः, श्रीसोमेश्वरमेव तव प्रत्यक्षीकरोमि, यथा तन्मुखेन मुक्तिमार्गमवैषि'-इति ताक्यानृपधि- न्तयति-'किमेतदपि जाघीति ? } इति विस्मयापनमानसे नृपे 'निश्चितमत्र तिरोहितं दैवतमस्त्येवेति । आवां यदि गुरूक्तगिरा निघलावाराधको तदेत्यं द्वन्द्वसिद्धौ सत्यां मुकरं दैवतप्रादुःकरणम् । मया प्रणिधानं भवता । कृष्णागुरुत्क्षेपश्य तदा परिहायों यदा व्यक्षः प्रत्यक्षीभूय निषेधति ।' अयोमाभ्यां तथा क्रियमाणे, धूपधूमान्धकारिते गर्भगृहे निर्वाणेषु नक्षत्रमालाप्रदीपकपु, आकस्मिके प्रकाशे द्वादशात्ममहसीव प्रसरति, नृपो नयने संभ्रमादुन्मज्य यावदालोकते तापजलाधारोपरि जात्यजाम्बूनदद्युतिं चर्मचक्षुपा दुरालोकमप्रतिमरूपमसंमान्यखरूपं तपस्विनमे- कमद्राक्षीत् । तं पादानुयात् प्रभृति जटाजूटावधि करतठेन संस्पृश्य निश्चितदैवतावतारः पयानचुम्वितावनितलं पथामक्त्या नला भूमानिति विज्ञपयामास-'जगदीश! भवदर्शनात् कृतार्ये मयि, आदेशप्रसादात् कृतापंप कर्ण- युग्मम् ।' इति विज्ञप्य तूष्णी स्थिते नृपे तन्मुसादिति गीरमत्-राजन् ! अयं महर्षिः सर्वदेवावतारः । अनिय- परममावलोककरतलकलितमुक्ताफलवद् विज्ञातकालमपखरूपः, एतदुपदिष्ट एवाऽसन्दिग्धो मुक्तिमार्गः:-इत्यादिश्य तिरोन्ते मतपती उन्मनीमावं मजन भूपति प्रति, रचितप्राणायामपवनः सीहतासनकन्यः श्रीहेमाचापों पार- दिति वाचमुवाच तावदिष्टदेवतसशेतात् सक्तराज्याभिमानोऽनीव-पादोनधार्यता, अधुनोत्यीयता'- इति 44 * पुरातनापार्यसंगृहीत च्यातिपरो विनयनममौलियत्कृत्यमादिशेति व्याजहार । अथ तव नृपतेर्यावधी पिशितमघादिनियम दत्त्वा, ततः प्रत्सावृत्तौ क्षमापती श्रीअणहिलपत्तनं प्रापतुः । ४७. अथ प्रत्यहं राजसमायां विचारेषु जायमानेषु राजा श्रीजिनोक्तं धर्म सत्यतया मन्यमानोऽपि पर निज- कुलकमायातं धर्म द्विजादीनां लाया मोक्तुं न समीइते, परापवादमीतः । • १६९. यतः कामराग-लेहरागावीपत्करनिवारणी। दृष्टिरागस्तु पापीयान् दुरच्छेदः सतामपि। १७०. कुलक्रमेण कुर्वन्ति मूदा धर्म फुयुद्धयः । विपश्चितो विनिश्चित्य सचित्ते तु परीक्षया ।। आगमेन च युक्त्या च योऽर्थः समभिगम्यते । परीक्ष्य हेमवद ग्राह्यः पक्षपातग्रहेण किम् ॥ श्रोतव्ये च कृतौ कर्णो यार बुद्धिथ विचारणे । यः श्रुतं न विचारेत स कार्य विन्दते कथम् ॥ इति श्रीगुरुवचनमाकर्ण्य राजा परापवादभीरुः सर्वदर्शनसंवादेन धर्म जिघृक्षुः सर्वान् दर्शनविशेषान पण्डित- मन्यान् समाहूय सर्वसमक्षं समायां धर्मखरूप पप्रच्छ । तेऽपि च यथाज्ञानखखागमाचारविचार निजं निर्ज धर्मखरूप प्ररूपयामासुः। ४८. तत्र देवतत्त्वविचारणायां कियमाणायां सर्वदर्शनिभिर्नाट्याट्टहाससंगीतरागद्वेषप्रसादकोप-जगअननस्थेम. विनाशादर-शस्त्रस्त्रीपरिग्रहादिसकलसांसारिकजन्तुजातसाधारणे दैवतखरूपे निरूप्यमाणे श्रीगुरवः प्राहुः-'न चैवम- चीनजनैः प्रोच्यमानं पारमेश्वरं स्वरूपम् । यदुक्तम्- १७३. प्रत्यक्षती न भगवान कृषभो न विष्णुरालोक्यते न दह्रो न हिरण्यगर्भः। तेषां खरूपगुणमागमसंप्रदायात् ज्ञात्या विचारयध कोऽध्र परापवादः॥१॥ १७४. माया नास्ति जटाकपालमुकुटः चन्द्रो न मुर्दावली, ग्वदाई न च धासुकिन च धनुः शूलं न चो मुखम् । कामो यस्य न कामिनी न च वृपो गीतं न नृत्यं पुन:, सोऽयं पातु निरंजनो जिनपतिर्देवाधिदेवः परः ॥ २ ॥ राजनेवंविधेऽपि भवगति निर्दोपे श्रीजिनेन्द्रे यत् परमवादिनो मत्सरिणः स्युः, तत् सशासनानुरागेषु परशासनाभिमानस विभितम् । इनि सर्वसमक्षं श्रीवीतरागस देवतत्त्वमवसाप्य सर्वेषां स्वरूपज्ञापना निजां प्रतिज्ञा प्रादुरकापु:- १७५. इमां समक्ष प्रतिपक्षसाक्षिणामुदारघोपामयघोषणां युवे। नधीतरागात् परमस्ति दैवतं न चाप्यनेकान्तमृते नयस्थितिः॥३॥ इति प्रतिज्ञा श्रुत्वा सर्वेषु दर्शनेषु मौनमालम्ब्य स्थितेषु, सर्वेऽपि समासदो विस्मयस्मेरमानसा मनसि श्रीवीतरागं देवं प्रपद्यन् 'नमः श्रीजिनाय, नमः श्रीनिरजनाय' इत्यूचुः । ज्ञातं च सर्वैरपि देवतत्त्वम् । यया- » १७६. सर्वज्ञो जितरागादिदोपत्रैलोक्यपूजितः। पधास्थितार्थवादी च देवोऽहन परमेश्वरः॥ ध्यातव्योऽपमुपास्योऽयमयं शरणमिष्यताम् । अस्यैव प्रतिपत्तब्य शासनं चेतनाऽस्ति चेत् ।। 26 १७९. , कुमारपालप्रदोषप्रवन्य २७८. ये स्त्रीशनाक्षसूत्रादिरागायङ्ककलङ्किताः । निग्रहानुग्रहपरास्ते देवाः स्युन भुक्तये ।। नानाशस्त्रजुपः कथं गतरुपः स्त्रीसन्निधानाः कथं नीरागा अशुभाशया अकरुणाः कारुण्यवन्तः कथम् । छन्नायष्टमहाविभूतिबिरहा देवाधिदेवाः कथं तस्मात् सर्वगुणद्धिमान् विजयते श्रीवीतरागप्रमुः।। १८० न कोपो न लोभो न मानो न माया, न लास्यं न हास्यं न गीतं न कान्ता । न वा यस्य पनि मित्रं न शत्रुस्तमेकं भपये जिनं देवदेवम् ।। -इति देवतत्त्वम् ।। अथ गुरुतत्वम्- १८१. त्यक्तदारा सदाचारामुक्तभोगाजितेन्द्रियाः।जायन्ते गुरवो नित्यं सर्वभूताभयप्रदाः ।। १८२. तपाशीलसमायुकं ब्रह्मचारिदृढव्रतम् । अलोलमशठं दान्तं गुरुं जानीहि तादृशम् ॥" १८३. लानोपभोगरहितः पूजालंकारवर्जितः । मद्यमांसनिवृत्तश्च गुणवान् गुरुरुच्यते ।। २८४. अवद्यमुक्ते पथि यः प्रवर्त्तते, प्रवर्तयत्यन्यजनं च निस्पृहः । स एव सेव्यः सहितैपिणा गुरु, खयं तरंस्तारयितुं क्षमः परम् ।। विदलयति फुबोधं धोधयत्यागमार्थ, सुगतिकुगतिमार्गों पुण्यपापे व्यक्ति । अवगमयति कृत्याकृत्यभेदं गुरुयो, भयजलनिधिपोतस्तं विना नास्ति कश्चित् ॥ इति राजन् ! गुरुलक्षणानि । गृणाति तत्त्वमिति गुरुः, नतु नाममात्रेण कुलकमायातः कस्यापि गुलस्ति । सर्वेषां प्राणिनामनादिकालमेकेन्द्रियादिचतुरशीतिलक्षजीवयोनिषु भ्रमतां यस्मिन् भवे यस्य कस्यापि प्राणिनोऽज्ञाना- न्धकारममस्य यस्तत्त्वातत्त्वव्यक्तिं दर्शयति स एव गुरुगुणैौरवाहों गुरुरुच्यते । नापरे बधकाः स्वार्थप्रिया गुरवः । यदुक्तम्- १८६. प्रज्ञायललुप्तवस्तुनिचया विज्ञानशून्याशया विद्यन्ते प्रतिमन्दिरं निजनिजस्वार्थोचता देहिनः । आनन्दामृतसिन्धुसीकरचयैर्निर्याप्य जन्मज्वरम् ये मुक्तेदनेन्दुवीक्षणपरास्ते सन्ति केचिद्धाः ।। वाध्याप्रसाराः परमार्थशून्या, न दुर्लभा क्षेत्रकथा मनुप्याः। दुर्लभा ये जगतो हिताय, धर्मे स्थिता धर्ममुदाहरन्ति । ये तु स्वरुचिकल्पिवाचाराः परस्परविरोधामाता मत्सरिणः सदाचारनिन्दकाः कयं ते गुरवः । २८८. सर्वाभिलापिणः सर्वभोजनसपरिग्रहाः । अब्रह्मचारिमिध्योपदेशका गुरयो नतु ।। श्रीमहाभारतेऽप्युक्तम् - ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा, जितेन्द्रियाः प्राणियपाक्षिवृत्ताः। परिग्रहे संकुचिता गृहस्थास्ते मारपणास्तारयितुं समर्धाः ॥ ततः श्रीहेमसूरयः समायां गुरु गुरुखरूपममिधायावादिपुः- १९०. प्रकाशयन्ति भूपांसि मुवनं भास्करापयः। दादं पुनस्तमो हन्ति गुरुरेव गुणैः ।। . १४ 4 १८९. U पुरावनाचार्यसंगृहीत अनान्तरे कश्चित् पपाठ- जीवोऽयं विमलखभावसुभगः सूर्योपलस्पर्द्धया धत्ते सद्वशादनेकविकृतीलप्तात्मरूपस्थितिः । यद्यानोति रवैरिवेह सुगुरोः सत्पादसेवाश्रम तज्जातोर्जिततेजसैव कुरुते कर्मन्धनं भस्मसात् ॥ इति श्रुत्वा सर्वेऽपि दानं ददुः । इति गुस्तत्वं ज्ञेयम् । अथ धर्मतत्त्वमपृच्छत् । श्रीसूरयः प्राहुः, तर प्रथमं धर्मलक्षणम् - १९२. श्रूयते सर्वशास्त्रेषु सर्वेषु समयेषु च । अहिंसालक्षणो धर्मस्तद्विपक्षश्च पातकम् ।। वेदादिप्रामाण्येन यत् हिंसा विधीयते तचेपां जाड्यलिङ्गम् । वेदस्यापौरुषेयत्वेनाप्रमाणत्वात् । न प्रमाणं " वदमतम् । आताधीना हि वाचां प्रमाणता । व्यासेनाप्युक्तम्- १०३. दीयते मार्यमाणस्य कोटि जीवितमेव वा। धनकोटि न गृह्णाति सों जीवितमिच्छति ।। । अतः- १९४. यो दद्यात् काननं मेलं कृत्लां चैव घसुन्धराम्।सागरं रतसंपूर्ण म घ तुल्पमहिंसया॥ १९५. अमेध्यमध्ये कीटस्य सुरेन्द्रस्य सुरालय। समानाजीविताकांक्षा तुल्यं मृत्युभयं द्वयोः॥ . १९६. यावन्ति पशुरोमाणि पशुगापु भारत ।। तावद्वर्पसहस्राणि पच्यन्ते पशुपातकाः १९७. पृथिव्यामप्पहं पार्थ! वायायमोजलेऽप्यहम् । वनस्पतिगतश्चाहं सर्वभूतगतोऽज्यहम्॥ १९८.योमासर्वगतं ज्ञात्वान चहिस्सेत् कदाचन।तस्याहं न प्रणश्यामि स च मांन प्रणश्यति।। इति विष्णुवाक्यम् । पत्र जीवः शिवस्तत्र इति यो धेत्ति भक्तितः। दया जीवेपु फुर्वाणः स शिवाराधकः स्मृतः ॥ २००. कमांसंकशिव भक्तिः फ मयंक शियार्चनम्। मद्यमांसपसकानां दूरे तिष्ठति शङ्करः।। -इति भगवद्गीतायाम् (8) २०१. यदा न फुरते पापं सर्वभूतेषु दारणम् । मनसा कर्मणा वाचा ब्रम संपद्यते तदा ॥ क्षमातुल्यं तपो नास्ति न सन्तोपात् परं सुखम् । न मैग्रीसदृशं दानं न धमोऽस्ति दयासमः॥ -इति जीवदया सर्वेषां मता। अथ जीवहिंसामेदानाह- नयहि जिययहकरणं, कारायणं, अणुमई य योगेहिं । कालतिएण गुणिओ पाणिवहो दुस्सयतेपालो॥१॥ तर पृथ्व्यवेजोवायुवनस्पतिद्वित्रिचतु पन्चेन्द्रिया इति नवमेदा मनोवामयैः सह शणिता जाता सविंशति- भेदाः । ते च करणकारणानुमतिभिर्गुणिता जाता एकाशीतिः । ते पातीतानागतवर्चमानकालायेण गणिता जाता- निचत्वारिंशत् देशते सर्वे प्राणिवधभेदाः २४३ । काठययेऽपि हिंसासम्मवोस्तीति कालापमहणम् । यदृचम् - आइयं निदामि पडिपलं संचरमि अणागपं पचरवामि -इति । भय राजन् ! आकर्ण्यता पीवदयास्वरूप संयमस्वरुपं च । तया हि-पृथ्व्यप्तेजोवायुवनस्पतिनिश्चितुः- पवेन्द्रियाणां मनोवाकायकर्ममिः करणक्यरणानुमतिमिब्ध संरम्मसमारम्मवर्जनमिति नवधा संयमः ९, पुस्तकवन- २०२. " 10 कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध " पात्रदण्डकादीनां यतनया धरणमजीवसंयमः १०, स्थण्डिलादिकं चक्षुपा प्रेक्ष्य शयनासनादिकुवातेति प्रेक्षासंयमः ११, सावधमवृत्तगृहसव्यापारणेनोपेक्षासंयमः १२, स्थण्डिलादौ रजोहरणादिना प्रमृज्य शयनासनादीनि कुर्वतः प्रमार्जनासंयमः १३, भक्तपानादिकमनेषणीयमनुपकारि च निर्जन्तुस्थण्डिले परिष्ठापयतः परिष्ठापनासंयमः १४, मनसोऽशुभपरिणामनिवृत्तिः शुभप्रवृत्तिः मनःसंयमः १५, अशुभभाषात्यागः शुभभापाभाषणं वाक्संयमः १६, अशु- मक्रियानिवृतिः शुभप्रवृत्तिः कायसंयमः १७, इति प्राणिदयारूपः सप्तदशधा संयमो यतीनामन्यया यतित्वामाव।। अथ राजा गृहस्थानां कथमयं संयम इत्यपृच्छत् । तदा श्रीसूरयः प्राहुः- 'राजन् ! देशतो विरतान गृहस्थानां देशतः संयमोऽस्तीति श्रूयताम् । यथा- २०५. थूला सुहमा जीवा संकप्पारंभओ अ ते दुविहा । सावराहनिरवराहा साविक्खा चेव निरविक्खा ॥ तत्र प्राणिवधो द्विविधो ज्ञेयः, स्थूलजीवानां सूक्ष्मजीवानां च । तत्र स्थूला द्वीन्द्रियादयः, सूक्ष्मास्त्वेकेन्द्रि- यादयः; नतु सूक्ष्मनामकर्मोदयवर्तिनस्तेपां व्यापादनाभावात् स्वयमायुप्कक्षयेण मरणात् । तत्र गृहस्थानां स्थूल- प्राणिवधानिवृत्तिः नतु सूक्ष्मप्राणिवधात्, पृथ्वीजलानलादिपु प्रवृत्तवादारम्भास्तेपाम् । स्थूलप्राणिवघोऽपि द्विविध संकल्पज आरम्भजन्य । संकल्पान्मारयाम्येनं कुलिजिनमिति मनःसंकल्परूपाजातः आरम्भजस्तु कृप्यादिषु प्रवृत्तस द्वीन्द्रियादिव्यापादनं न तस्मानिवृत्तः, शरीरकुटुम्यादिभरणनिर्वाहाभावात् । संकल्पजोऽपि द्विविधः सापराधो निरपराधश्च । तत्र निरपराधान्निवृत्तिः, सापराधेऽपि जयणा विधेया । इति गृहस्थानामपि देशसंयमः । अथ द्वितीयलक्षणं सत्यं नाम । तत् सत्यं दशधा- २०५. जणवर्य संमये ठवणा नामे रुवे पडुचर्सचे य। ववहार-भार्च जोगे दसमे उ कम्मसचे य ।। इति ।। २०६. एकनासत्यजं पापं पापं निःशेपमेकतः । द्वयोस्तुलाविधृतयोरायमेवातिरिच्यते ॥ २०७. दीक्षा भिक्षा गुरोः शिक्षा ज्ञानं ध्यानं जपस्तपः। सर्व मोक्षार्थिनामेतत् सत्येन सफली भवेत् ।। अन्यैरप्युक्तम् - २०८. यदा सत्यं वद् वाक्यं मृपाभापाविवर्जितः। अनवयं च भाषेत ब्रम संपद्यते तदा ।। अय राजन् ! तृतीयं धर्मलक्षणं अदत्तादानपरिहाररूपम् - २०९. अयशःपटहं दत्वा भुत्तवा विविधवेदना इहलोके नरकं यान्ति परलोकेऽदत्तहारिणः॥ २१०. परद्रव्यं यदा दृष्ट्वा संकुलेन्यथवा रहः । धर्मकामो न गृह्णाति प्रम संपद्यते तदा।। अदत्तदानेन भवेद्दरिद्री दारिद्रयभावात् करोति पापम् । पापं हि कृत्वा नरकं प्रयाति पुनदरिद्री पुनरेव पापी ॥ अय राजन् ! चतुयं धर्मलक्षणं प्रमचर्यरूपम् । यतः- २१२. विदन्ति परमं नम यत् समालम्य योगिनः । तद् अतं नामचर्य स्यात् घाराघौरेयगोचरम् ॥ २१६. यः खदारेषु सन्तुष्टः परदारापरामुग्यः। स गृही प्रमचारी च मुक्तिमामोतिपुण्यवान् ।। * * .
५८ पुरावनापारमाहीत अन्पैरप्युक्तम्- २१४. एफराम्रोपितस्यापि या गतिम्रह्मचारिणनि सा अनुसहस्रेण मातुं शक्या युधिष्ठिर।। २१५. भोगिदष्टस्य जायन्ते घेगाः सप्तव देहिनःस्मरभोगीन्द्रदष्टानां दश स्युस्ते महाभयाः॥ २१६. प्रथमेजापते चिन्ता द्वितीये द्रष्टुमिच्छति। स्युस्मृतीयेऽपि निःश्वासाचतुर्षे नटते ज्वरः।। • २१७. पचमे दरते गानं पठे मुकं न रोचते । सप्तमे स्थान्महामूळ उन्मत्तत्वमथाष्टमे ।। २१८. नवमे माणसन्देहो दशमे मुच्यतेऽसुभिः। एभिर्दोषैः समानान्तं जीवो लोकं न पश्यति ।। २१९. पस्तपस्वी प्रती मौनी संघृतात्मा जितेन्द्रियः। यसंकयति निःशङ्का स्त्रीसम्पः सोऽपि संपमम् ।। 11 " २२५. अथ राजन् ! पयम धर्मरक्षण अकियनतासन्तोपरुपम् - २२०. धनं घान्यं वर्णरूप्यकुष्योनि क्षेत्रंवास्तुनी। द्विपापतुप्पांव घेति स्युर्नपपाहाः परिग्रहा। २२१. मिच्छतं येयतिगहासाई एकग घ नायएं। कोहाईण घउर्फ घउदस अभंसरा गंथा॥ २२२. पाखानपि हि यः सद्गाप्न मोक्तुं मानवः क्षमः। सोऽन्तरङ्गान् कथं फ्लीपस्त्यजेदिह परिग्रहान् ।। २२३. यानपाग्रमियाम्मोघो गुणयानपि मजति । परिग्रहगुरुत्वेन संपमी जन्मसागरे ।। २२४. नयान्ति पापयो यन्न नाप्यन्तुमरीचयः। आशामहोर्मयः पुंसां तत्र यान्ति निरर्गलाः ।। अधीती पण्डितः माशः पापभीरस्तपोधनः। स एव येन हित्याशां नैराश्यमुररीकृतम् ।। २२६. पाक्पेनकेन तद्वच्मि यद्वाच्यं पाक्यकोटिभिः। आशापिशाची शान्ता चेत् संप्रासं परमं पदम् ॥ एतानि पर सर्वविरतलात् साधूना महानतान्युच्यन्ते । यदुळम् - २२७. महत्वहेतोगुणिभिः श्रुतानि महान्ति मत्वा निदशै तानि । महामुखज्ञाननियन्धनानि महाव्रतानीति सतां सतानि ।। अय राजन् । पष्ठं धर्मरक्षण तए, पासाभ्यन्तर द्वादशषा । पाशतप - "अणसणमूणोयरीया० ॥१॥ थाम्यन्तरतप "पायच्छित्त विणओ वेया० ॥२॥" यदुक्तम् - २. निजंगकरणो पायात श्रेष्ठमाभ्यन्तरं तपः। तम्राप्येकातपनत्वं ध्यानस्य मुनयो जगु । म २२९. यसाद्विमपरपरा विघटते दास्य मुराः कुर्वते कामः शाम्यति दाम्यतीन्द्रियगणः फल्पाणमुत्सर्पति। उन्मीलन्ति महर्दयः कलपति ध्वंसं घ यः कर्मणां खाधीन त्रिदियं शिवं च भवति श्लाघ्यं तपस्तन किम् ॥ .
S * * 10 15 कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध सन्तोषः स्थूलमूला शमपरिकरः स्कन्धयन्धमपश्च: पनाक्षीरोधशाखा स्फुरदभयदला शीलसंपत्मवाला। श्रद्धाम्भापूरसेकाद्विपुलकुलपलैश्वर्यसौन्दर्यभोगः खर्गादिप्रासिपुष्पः शिवपदफलदः स्यात्तपःपादपोऽयम् ॥ इति सकलदर्शनमान्यं तपोलक्षणम् । अथ सप्तमं धर्मलक्षणं क्षमा सा च क्रोषत्यागाद् भवति । स्थ राजन् ! अष्टमं धर्मलक्षणं मार्दवम् । तत्र मृदुत्वं मदनिग्रहाद् भवति । तथा- २३१. जातिलाभकुलैश्वर्यबलरूपतपाश्रुतैः । कुर्वन् मदं पुनस्तानि हीनानि लभते जनः ।। मानप्रतिपक्षो मार्दवम् । यदुतम् -- २३२. मानप्रन्धिर्मनस्युचैर्यावदस्ति दृढो नृणाम् । तावद्विवेकमाणिक्यं प्राप्तमप्यपसर्पति ।। अथ नवमं धर्मलक्षणं ऋजुता मायारहितत्वमिति । यदुक्तम्- २३३. कूटद्रव्यमिवासारंखमराज्यमिवाफलम् । अनुष्ठानं मनुष्याणांमन्ये मायाविलम्यिनाम्॥ २३४. नृपाः कूटमयोगेण वणिजः फूटचेष्टितैः । विप्राः कूटक्रियाकाण्डैर्मुग्धं वश्चयते जनम् ।। दंपती पितरः पुत्राः सौदर्याः सुहृदो निजाः। ईशा भूत्यास्तथान्येऽपि माययाऽन्योऽन्यवञ्चकाः ।। २३६. मायायां पटवः सर्वे जलस्थलवचारिणः। देवा मायापराः केऽपि नारकाच किमुच्यते॥ २३७. अज्ञानामपि पालानामार्जवं प्रीतिहेतवे । किं पुनः सर्वशास्त्रार्थपरिनिष्ठितचेतसाम् ।। २३८, अशेपमपि दुःकर्म ऋज्वालोचनया क्षिपेत् । कुटिलालोचनां कुर्वन् अल्पीयोऽपि विवर्द्धयेत् ॥ मायाप्रतिपक्षभूता ऋजुता। अय राजन् ! दशमं धर्मलक्षणं मुक्तिः, सा च पाद्यान्यन्तरवस्तुपु तृष्णाविच्छेदरुपा लोमाभाष इत्यर्थः । यहुक्तम्-अहो लोभस्य साम्राज्यमेकच्छचं जगत्तये। तरवोऽपि निधि प्राप्य पादैःप्रच्छादयन्ति यत् ॥ २४०. भुजंगगृहगोधामुख्याः पञ्चेन्द्रिया अपि । धनलोभेन लीयन्ते निधानसान भूमिपु॥ २४१. पिशाचमुद्गलमेतमूतयक्षादयो धनम् । स्वकीयं परफीयं चाप्यधितिष्ठन्ति लोभतः ॥ २४२. विमानोद्यानयाप्यादौ मूळितानिदशा अपि । श्रुत्वा तत्रैव जायन्ते पृथ्वीकायादियोनिषु ।। २४३. परमत्यायनासारैः किं वा शाखसुभापितः । मिलितामा विमृश्यन्तु सन्तोपासादजं सुखम् ।। २४४. किमिन्द्रियाणां दमनः किं कायपरिपीटनः । ननु सन्तोपमात्रेण मुक्तिस्त्री संमुखी भवेत् ।। इति समायां सर्वसमक्ष धर्मरक्षणं श्रीगुरूणां मुखादाकर्ण्य श्रीकुमारपालमुख्याः सर्वेऽपि सम्पाः प्रगदिताः। समातीविनप्रणीतधर्मानुरागाः किमस्लामिरतः परं विधेयमिति प्रभमकाएः । ततः श्रीगुरवः प्राहुः यदन् ! २३९. S एक २४२० २४६. ॥ २४७. J ॥२४८. पुगवनाचार्यसंगृहीद हीनं संहननं तपोऽतिविपमं कालश्च दुखावहः सिद्धान्तः कुवितर्ककैश्च विवृतो नानावता लिगिनः । लोको भिग्नरचिजेडो जिनमतं तत्त्वज्ञवेद्यं सदा मत्वैवं सुविवेकिभिः सुचरितार्या अनार्याः क्रियाः॥ पाणिप्राणप्रकारैर्जगदुपकृतिभिर्भक्तिभिः श्रीजिनानां सत्कारैर्घार्मिकाणां खजनमनामीणनैर्दानयानैः । जीर्णोद्वारैतिभ्यो वितरणविधिना शासनोयोतनैश्च प्रापः पुण्मैकमाजां भजति सफलतां श्रीरियं पुण्पलभ्या ।। इति श्रीगुरुणामुपदेश श्रुत्वा राजा प्राह - भगवन् ! निद्रा मोहमयी जगाम विलयं सदृष्टिरुन्मीलिता नष्टा दुष्टकपायकौशिकगणा माया ययौ यामिनी । पूर्याद्रिप्रतिमे विवेकहृदये सज्ज्ञानसूर्योदयात् कल्याणाम्बुजकोटयो विकशिता जातं प्रभातं च मे ॥ अनान्तरे कश्चिद् विद्वान् पपाठ- आधारो यत्रिलोक्या जलधिजलधरान्दवो यसियोज्या: माप्यं ते यत्मभावादसुरसुरनराधीश्वरैः संपदस्ताः । आदेशा यस्य चिन्तामणिसुरसुरभीकल्पवृक्षादयस्ते श्रीमान् जैनेन्द्रधर्मः किसलपतु वः शाश्वती मोक्षलक्ष्मीम् ॥ लक्षदानममापि । इति धर्मलक्षणम् । इति तत्वत्रयी ज्ञाता सबैरपि । श्रीकुमारपालभूपारोऽपि गृहस्थोचित धर्ममपृच्छत् । श्रीगुरवः पाहुः- सम्यक्त्वमूलानि पशाणुव्रतानि गुणात्रयः। शिक्षापदानि चत्वारि प्रतानि गृहमेधिनाम् ।। अज्ञान-संशय विपर्यासपरिहारेण यत् सम्यक् परमार्थरूपं तस मावः सम्यक्त्वम् । द्वादशवतानि गृहस्थानां धर्म सम्यफ्लमूलानि । एकविंशतिगुणयुवो धर्मयोग्यो भवति । अक्षुद्रो रूप-सौम्या विनर्य-नपयुतः रा-शल्पमुक्तो मध्यस्थो दीर्घदशी परहितनिरंतो लपलक्षः कृतः। सदीक्षिण्यो विशेपी" सदयगुणरुचिः सत्कंधः पक्षयुक्तो भृद्धाों लंबेनो यः शुभ-जनसुभगो धर्मरसस्य योग्यः । २९१. या देवे देवताधुद्धिप्रोच गुरुतामतिः। धर्म च धर्मधी शुद्धा सम्पक्त्वमिदमुच्यते ।। ४२५२. सर्यज्ञो जितरागादिदोपस्त्रैलोक्यपूजितः। यथास्थितार्थवादी च देवोऽहन परमेश्वरः।। सम्यक्तभूषणानि- २५३. स्थैर्य प्रभावना भक्तिः कौशलं जिनशासने । तीर्घसेवा च पश्चाशु भूषणानि प्रचक्षते ॥ सैर्य श्रीजिनमें । प्रमावनारया- 21 ।
फुमारपालंप्रबोधप्रवन्ध - . २५४. पावयणी धम्मकही वाई निमित्तिओ तबस्सी य। विजासिद्धो य कवी अहेव पभावगा भणिया ॥ भक्तिः-विनयवैयावृत्त्यरूपा । कौशलेनानार्यदेशवार्द्रकुमारोऽभयकुमारेण प्रतिबोधितः । तीर्यसेवा च द्रव्यतीय भावतीर्थ च । चैत्यादि द्रव्यतीर्थ, भावतीथं ध्यानादि । सम्यक्त्वलक्षणानि- २५५. शमसंवेगनिर्वेदानुकंपोस्तिक्यलक्षणैःशलक्षणैः पञ्चभिः सम्यक् सम्यक्त्वमुपलक्ष्यते॥ शमः क्षमा १, संवेगो मोक्षामिलापः २, निवेदो भववैराग्यम् ३, अनुकंपा चित्तस्यार्द्रता ४, आस्तिक्यं जिनमते दृढनिश्चयः ५ । अथ दूपणानि- २५६. शंकां कांक्षा विचिकित्सा मिथ्यादृष्टिप्रशंसनम् । तत्संस्तवैश्च पञ्चापि सम्यक्त्वं दूपयन्त्यमी ॥ अथ सम्यक्त्वाद् विपरीत मिथ्यात्वम् । तत्स्वरूपमाहुः । तत् पञ्चधा- २५७. आभिग्गहियं अभिग्गहियं आभिनिवेसीयं चेव । संसईयमणांभोग मिच्छत्तं पंचहा होइ ।। २५८. आभिग्गहियं किल दिक्खियाण अणभिग्गहिअंच राइणं । गुट्टामाहिलमाईण तं अभिनिवेसियं जाण ॥ २५९. संसइयं मिच्छत्तंजासंका जिणवरस्स तत्तेसु। एगिंदियमाईणं तमणाभोगंतु निरिहं॥ इति मिथ्यात्वम् । वन प्रथमं पापण्डिनां खस्वशास्त्रनिरतानाम् १, द्वितीय सर्वे देवाः सर्वे गुरवः सर्वे धर्माश्च २, तृतीयस्तत्वातत्त्वजानतोऽप्यभिनिवेशात् प्ररूपणा ३, चतुर्थ संशयो जीवादितत्त्वेषु ४, अनामोगिक विवेकविचारशून्यस्मैकेन्द्रियादेवी विशेषज्ञानविकलस्य ५ । २६०. जन्मन्येकत्र दुःखाय रोगाध्वान्तं रिपुर्विपम् । अपि जन्मसहस्रेषु मिथ्यात्वमचिकित्सितम् ॥ २११. तघा-अंतोमुहुत्तमित्तं पि फासियं होज जेहिं सम्मत्तं । तेसिं अवहपुग्गलपरीयहो चेव संसारो॥ इति सम्यक्त्व-मिथ्यात्वयोः स्वरूपं श्रुत्वा राजा श्रीगुरुमुसेन सम्यक्त्वं जग्राह । अथ राजाऽणुव्रतखरूपमपृच्छत् । श्रीसूरयः माहुः- २६२. विरतिः स्थूलर्हिसादेििवधत्रिविधादिना । अहिंसादीनि पशाणुव्रतानि जगदुर्जिनाः॥ २६३. पनुष्ठिकृणित्यादि दृष्ट्वा हिंसाफलं सुधीःनिरागस्त्रसजन्तूनां हिंसामन्यस्य नाचरेत् ॥ २६४. मार्यमाणस्य हेमाद्रिं राज्यं वाथ प्रयच्छतु। तदनिष्टं परित्यज्य जीवो जीवितुमिच्छति॥ स्थलेषु सर्वसत्त्वेषु यः करोति दयां विधा। सूक्ष्मेपु यतनां फुर्वन् गृहस्थोऽपि स मुक्तिभार ।। अप द्वितीयाशुनतम् - २६६. मन्मनत्यं कालत्वं मूकत्वं मुखरोगताम्।वीक्ष्यासत्यफलं कन्यालीकाद्यसत्यमुत्सृजेत्॥ कन्यागोभूम्यलीकानि न्यासापहरणं तथा। फूटसाक्ष्यं च पश्चेति स्यूलासत्यान्यकीर्तयन् ।। २६८ असलं त्रिपु लोकेपु निन्दितं पापकारणम् । दुःखितास्तेन जायन्ते देवदानवमानयाः॥ " 3 २६७.
R . 10 19 २७७. पुरावनाचार्यसंगृहीत २६९. इह लोके गृहस्सोऽपि यशामामोति निर्मलम् । ससैन परलोकेषु सुलभाः खर्गसंपा। अय तृतीयारामतम्- २७०. दीर्भाग्य प्रेष्यतां दास्यमद्गच्छेदं दरिद्रताम्। अदत्तात्तफलं ज्ञात्वास्थूलस्तेयं विवर्जयेत्।। २७१. दानशीलतपोमावैः कृतं धर्म चतुर्विधम् । निष्फलं माणिनां सर्व परद्रव्याभिलापिणाम् ।। २७२. गृहिणोऽपि हि धन्यास्ते माननीया महात्मनाम् । फुर्षन्ति स्वकरे मुक्तिं ये परसपराइमुखाः॥ अथ चतुर्थवतम् - पण्डत्वमिन्द्रियच्छेदं धीश्यानलफलं सुधी। भयेत् स्वदारसन्तुष्टो योऽन्यदारान् विवर्जयेत् ।। २७४. रम्यमापात्तमानं यत् परिणमति दारुणम्। किंपाकफलसंकाशं तत्कः सेवेत मैयुनम्।। २७५. ब्रह्मचर्य भयेयेषां स्वाधीनं गृहिणामपि। धन्या जगत्स तेऽययं लभन्ते परमं पदम् ।। अथ पचमाशुनत पया- २७६. असन्तोपमविश्वासमारम्भ दुखकारणम् । मस्या मूच्छाफलं कुर्यात् परिग्रह नियन्त्रणम् ॥ असन्तोपवतां सौख्यं न शक्रस्य न पत्रिणः। जन्तोः सन्तोपभाजो यदभयस्येव जायते ॥ २७८. न विश्वसिति कस्यापि परिग्रहविमूढधीः1 पदसु जीयनिकापेपु करोत्यारम्भमन्वहम् ।। २७९. अनन्तदुःखं संसारे ततः प्रामोति मूढधीः । परिग्रहमहत्त्वेन परलोकपराड्मुखः ।। .॥ २८०. संनिधौ निधपस्तस्य कामगव्यनुगामिनी। अमराः किंकरायन्ते सन्तोपो यस्य भूपणम् ।। इति श्रुत्वा श्रीकुमारपालः श्रीगुरुमुखेन ययाविधि पमाणुवती जग्राह । अय गुणव्रतान्याहु- २८१. दशस्वपि कृता दिक्षु यत्र सीमा न लभ्यते। ख्यातं दिगविरतिरिति प्रथम तहणव्रतम् ॥ २८२. घराचराणां जीवानां विमर्दनविवर्तनात् । तप्तायोगोलफल्पस्य सद्भुतं गृहिणोम्यदः॥ २८३. यत -तत्तायगोलकप्पोऽपमत्तजीयो णिवारियप्पसरो। सदस्थ किं न जा पायं तकारणाणुगो॥ २८४. जगदाक्रममाणस्य प्रसरल्लोभवारिधेः । स्खलनं विदधे तेन चैन दिग्विरतिः कृताः।। अथ द्वितीयगुणवतम् - भोलोमोसमोसंख्या शाजमा रन रिधीयते। भोगोपभोगमानं तु द्वितीपीकं गुणवतम् ॥ २८६. सकृदेव भुज्यते यः स भोगोऽन्नमृगादिकः । पुनःपुनर्नोग्योपभोगोङ्गनादिक । २८७. मद्यमांसं नवनीतं मधूदुम्यरपञ्चकम् । अनन्तकायमज्ञातफलं रात्री च भोजनम् ॥ तत्र मद्य द्विधा काष्ठ पिष्टनिष्पन्नम्, मास त्रिधा जल-स्थल-खेचरभेदात् । नवनीत गोमहिष्यजेडकाभेदा- चतुर्पा । मधु त्रिधा माक्षिक भ्रामर कौतिक चेति । - ।
५३ - * - 10 . " कुमारसालप्रयोधप्रयन्ध तत्र मद्यदोपाः- २८८. रसोद्भवाश्च भूयांसो भवन्ति किल जन्तवः तसान्मान पातव्यं हिंसापातकभीरुणा॥ २८९, असत्यं वचनं ब्रूते मद्यमोहितमानसः । अदत्तं धनमादत्ते बलाद् भुङ्क्ते परस्त्रियम् ॥ २९०. विवेकः संयमो ज्ञानं सत्यं शौचं दया क्षमा।मद्यात् प्रलीयते सर्व ऋणां वह्निकणादिय । २९९. अघ-चिखादयति यो मांसं माणिमाणापहारतः। उन्मूलयत्यसौ मूलं दयाख्यं धर्मशाखिनः॥ २९२. सद्यः संमूच्छितानन्तजन्तुसन्तानदूपितम् । नरकाध्वनिपाथेयं कोऽश्नीयात् पिशितं सुधीः॥ २९३. अहो मूढजना धर्म शौचमूलं वदन्ति च । ससधातुकदेहोत्थं मांसमश्नन्ति चाधमाः॥ २९४. यदुक्तम् - शुक्रशोणितसम्भूतं मांसमश्नन्ति ये नराः। जलेन शौचं कुर्वन्ति हसन्ते तत्र देवताः॥ २९५. शाकिनी मांसभक्षी चसमानमनसाविमौ । पुष्टाङ्गं पश्यतो यं यंतंतं हन्तुमतिस्तयोः।। २९६. मद्ये मांसे मधुनि च नवनीते तक्रतो पहिर्नीते । उत्पद्यन्ते विपद्यन्तेऽनन्तास्तद्वर्णजन्तवः ॥ यदुक्तमागमेऽपि- २९७ उच्चारे पासवणे खेले सिंघाणवंतपित्ते य । सुक्के सोणियगयजीवकडेवरे नगरनिद्धमणे ॥ २९८. महु-मन-मंस-मखण-धीसंगे सघ-असुइठाणेसु। उपजंति चयंति य समुच्छिमा मणूयपंचिंदी ॥ परसमये याज्ञवल्क्यस्मृतौ, उदुम्बरेषु जन्तुसद्भावं लौकिका अपि पठन्ति । २९९. कोऽपि कापि कुतोऽपि कस्यचिदहो चेतस्यकस्माननः, केनापि प्रविशत्युदुम्बरफलप्राणिफ्रमेण क्षणात् । येनास्मिन्नपि पाटिते विघटिते विस्फोटिते नोटिते, 'निस्पिष्टे परिगालिते विदलिते निर्यात्यसो वा नवा ॥ अनन्तकायिकानां तु लक्षणमिदम् - साहारण-पत्तेया वणसइजीवा दुहा सुए भणिया। जेसिमणंताण तणू एगा साहरणा ते उ । सघा य कंदजाई सूरणकंदो य यजकंदो य । अलहलिहा य तहा अदं तह अहकघूरो ॥ सत्तावरी विराली कुंआरि तह योहरी गलोई। लसुणं यंसकरिल्ला गजर तह लूणो अ लोढा ॥ गिरिकनकिसलपत्ता सिरिसुआ धेग अल्लमुत्या य । तह लूण रुख छल्ली खिल्लुहडो अमयवल्ली अ॥ 20 19 कु. पा... -- ३०४. पुरातनाचार्यसंगृहीत मूला तह भूमिम्हा विरुदाई तह टक पत्थूलो पढमो। सूअरवल्ली अ तहा पार्टीको कोमलंपिलियाई॥ आछु तह पिंडालू हवंति एए अणंतनामेणं। यत्तीसं च पसिद्धा चम्नेयवा पयत्तेणं ।। गुदसिरसंधिपदं समभंगमहीमहं च च्छिन्नमहं । साहारणं सरीरं तधिवरीयं च पत्तेयं ॥ -इत्लनन्तकायविचारः। * " * रात्रिभोजनं सर्वशास्त्रनिषिद्धम् - ३०७. नोदकमपि पातव्यं रानावत्र युधिष्ठिर!। तपस्विना विशेषेण गृहिणा तु विकिना ॥ प्रैलोक्यशेषभावानां यो ज्ञाता ज्ञानचक्षुपा। न मुले सोऽपि सर्वज्ञो रात्रौ किमपरे जनाः ॥ सर्वदेवैः परित्यरुमृपिभिः पितृभिस्तथा । तदात्री भोजनं निन्ध विधेयमितरैः कथम् ॥ अयामगोरससंपृक्तं द्विदलम् । द्विदललक्षणमिदम्- अंमि उ पीलिबंते नेहो नहु होइ विति तं पिदलं। विदले वि हु उप्पन्नं नेहजुयं होह नो विदलं । अथ वर्जनीयवस्तून्याहुः- पंधुंयरि घविगई अन्नायफलं हिम-विस-करगे य। मट्टी राई भोयण-पहुवीय अणंतसंघाणं ॥ ३१२. घोलवडां वाइंगण अमुणियनामाणि फुल्ल-फलयामि। तुच्छफलं चलियरसं च तह अभक्ग्वयाणि पासिं ॥ यदुक्तम्-भक्ष्याभक्ष्याणि घस्तूनि यो न जानाति मूढधीः। स जानाति कथं धर्म सर्वजीवदयामयम् ॥ तत्र पचोदुम्मरी वटपिपलपक्षकाकोदुम्बरीफलरूपा सा मसकाकारसूक्ष्मनहुजीवभृतत्वाद् पर्जनीया ॥ ५ ॥ चतस्रो विकृतयः- मद्य-मांस-मधु-नवनीतरूपा, सद्य एव तमानेकजीवसमूठनात् ॥९॥ हिम शुद्धासंख्या- • कायरूपत्वात् ॥ १०॥ विष जीवघातादिसंभवात् ॥ ११॥ करका अप्कायासस्यत्वात् ॥ १२ ॥ मृत्तिका सर्वापि दर्दुरादिपश्चेन्द्रियप्राणिउत्पत्तिनिमित्तात् , सर्वग्रहण खटिकादीनाम् ॥१३॥ रजनीमोजनं बहुविधजीवहिंसा- प्रदम् ॥ १४ ॥ बहुवीजं पपोटकादि प्रतिवीज जीवोपमर्दकम् ॥१५॥ [अनन्त] अनन्तजीववपहेतुत्वात् ॥१६॥ * सन्धान बित्वकादीनां जीवसंसक्तिहेतुत्वात् ॥ १७॥ घोलवटकानि आमगोरसससक्तद्विदलादिमध्ये सूक्ष्मजीवो- सतिः केवलिष्टत्वात् ॥१८॥ वृन्ताकानि निद्याहुल्यकामोद्दीपनादिदोषदुष्टत्वात् ॥ १९ ॥ अज्ञातफल. पुष्पाणि नियममयसम्भवात् , विषफले पुष्ये मृत्युरपि ।। २०॥ तुच्छफलमनिष्प कोमलाम्बिलियादि ॥ २१ ॥ चलितरसं कुथितान्ने पुष्पितौदनादि, दिनद्वितयातीतं च दषि वर्जनीयं प्राणातिपातादिदोपसम्मवात् । एतान्य- मक्ष्याणि । प ज ॥ । फुमारपालप्रबोधप्रबन्ध अथ कर्मतो भोगोपभोगः । अडारकर्म-वनकर्म-शकट-भाटक-स्फोटक-दन्तवाणिज्य साक्षा-रस-केश-विष- यत्र-पीडा-निन्छन्-असतीपोप-दवदान-सर-शोपः-इति कर्मादानानि वर्जयेत् । तदा राजा श्रीकुमारपाल: श्रीगुरुमुखेन परिग्रहप्रमाणं भोगोपभोगव्रतस्याकरोत् । ३१४. अथानर्थदण्डन्नतमाहुः-आर्तरौद्रमपध्यानं पापकर्मोपदेशता । हिंसोपकारि दानं च प्रमादाचरणं तथा ॥ तत्र ध्यानं चतुर्दा- आतै तिर्यग्ग(?)तिस्तथा गतिरधो ध्याने तु रौद्रे सदा, धर्म देवगतिः शुभं यत फलं शुक्ले तु जन्मक्षयः । तसाद व्याधिरुजान्तिके हितकरे संसारनिस्तारके, ध्याने शुक्लयरे रजाप्रमथने कुर्यात् प्रयत्नं बुधः ॥ वृपभान दमय क्षेत्रं कृपिपण्डविवाजिनाम् । दाक्षिण्याविपये पापोपदेशोऽयं न कल्पते ॥ यन्त्रलाङ्गलशस्त्राग्निमुशलोदूखलादिकम् । दाक्षिण्याविपये हिंस्रं नार्पयेत् करुणापरः।। ३१८. जलक्रीडान्दोलनादि बिनोदो जन्तुयोधनम् । रिपोः सुतादिना वैरं भक्तस्त्रीदेशराट्कथाः॥ अथ सामायिकवतम्- ३१९. त्यक्तातरौद्रध्यानस्य त्यक्तसावद्यकर्मणः। मुहर्त समता या तां विदुः सामायिकवतम् ।। ३२०. सायनजोगपरिवजणवा सामाईयं केवलियं पसत्यं । गिहत्यधम्मा परमं ति नचा कुजा चुहो आपहियं परत्या ।। सामाईयव० ॥३॥ सामाईयमि कए समणोइव०॥४॥ अथ-दिगवते परिमाणं यत् तस्य संक्षेपणं पुनः। दिने रानी च देशावकाशिकवतमुच्यते ।। इति राजन् ! देशावकाशिकवतम् , तत्र तत्रारम्मपरिहाररूपम् । ३२२. अथ पौषधम् - चतुःपयाँ च तुर्यादिकुव्यापारनिषेधनम्। ब्रह्मचर्यफ्रियालानादित्यागः पापधः तम् ॥ ३२३. आवश्यकचूर्णी-आहारपोसहो बलु सरीरसधारपोसहे चेव । घंभवावारेनु य तइयसिग्याययं नाम ॥ देसे सघे य तहा इफिमो इत्य होइ नायवो। सामाईए विभासा देसे इयरंमि नियमेण ॥ इति श्रावस्प्रनमी। अयातिषिसंविभागनतम् , राजन् ! दानं चतुर्विधाहारपानाच्छदनसद्मनाम् । अतिथियोऽतिषिसंविभागत्रतमुदीरितम् ॥ A 5 A पुरातनाचार्यसंगृहीत घसहीसयणासणभत्तपाणभेसजवत्यपत्ताई। जइवि न पचत्तघणो घोचावि हु थोक्यं देहा अत्रायै कथानकानि वाच्यानि । ३२७. यदुक्तम् - एलापूगफलाई साढणं अकप्पिया अचित्ताबि । कामंग जेण भवे न तैसि दाणं नया गहणं ।। अथवा- 15 ३२८ अविहियसघपलंया जिणगणहरमाईएहिं नायन्ना । लोउत्तरिया धम्मा अणुगुरुणो तेण बजाओ ॥ व्याख्या-सर्वाणि सचित्ताचित्तादिभेदभिन्नानि कन्दमूलादिमेदाद् दशविधानि । तया हि- ॥ ३२९. मूले कंदे खंधे तया य साले पवालपत्ते य । पुप्फफले य बीए पलंयसुत्तंमि दसमेआ॥ ३३०. पलंयान्यनाचीर्णानि-सगडएहसमभोमे अवि य बिसेसेण विरहियतरागं । तहवि खलु अणाइन्नं एसऽणुधम्मो पवयणस्स ॥ यदा श्रीवीरो राजगृहादुदयननरेन्द्रप्रवाषनाथ सिन्धु-सौवीरदेशे वीतभयं पुरंपस्थितस्तदा किलापान्त- राले पहवः साधवः क्षुधार्ताः तृपार्ताः सन्ज्ञासम्बाधिताय बभूवुः । यन च भगवानावासितस्तत्र तिलभृतानि शकटानि, पानीयपूर्णहृदः, समभौमं च गपिलादिवर्जित स्थण्डिलममवत् । अपि च विशेपेण ततिलोदकसण्डिलं जातम् । विरहिततरमतिशयेनागन्तुकैस्तदुत्थैच जीवर्जितम् । तथापि मगवतानाचीर्ण नानुज्ञातम् । एपोऽनुधर्मः प्रवचनस्य सर्वैरपि अनुगन्तव्यः । एवमन्यदपि कल्पाकल्प प्रासुकमपि न देयं दाना लेयं च साधुना । न स्वर्णादीनि दानानि देयानीत्यर्हतां मतम् । अन्नादीन्यपि पात्रेभ्यो दातव्यानि विपश्चिता ।। मन्पैरप्युकम् - ३३२. क्षेत्रं यत्रं प्रहरणयपूर्लागलं गो तुरंगो, धेनुर्गनी द्रविणतरवो हर्म्यमन्यच चित्रम् । यज्ञारम्भं जनयति मनोरतमालिन्यमुच्चैस्ताहग दानं सुगतिपितेनैव लेयं न देयम् । पानदाने फलं मुख्यं मोक्षसौख्यं कृपेरिव । पलालमिव भोगास्तु फलं स्यादानुपगिकम्।। इति श्रुत्वा राजा श्रीगुरुमुखेन सम्यक्त्वमूलानि ब्रतानि जग्राह । * ३३४. एवं प्रसस्थितो भक्त्या सप्तक्षेत्र्यां धनं वपन् । दयया चातिदीनेषु महाश्रावक उच्यते । ६४९. सप्तक्षेत्रीखरूपमाहुः- नवीनप्रासादनिर्मापणं जीर्णोद्धार तत्र महामहिमा पूजाकरण गीतसवादित्रादिकलश- पताकातोरणच्छत्रचामरभृङ्गारशालिमधिकाचन्द्रोदयोतविचित्रचित्रशोमादिकरणम्, तत् प्रथमक्षेत्रं १. विम्ब स्वर्ण- रुप्यमाणीवद्रुमैशलमयम् , तद् द्वितायक्षेत्र ५. पुस्खक श्रीजनागमीलखापन, नन्जुश्रूषणम् , ता० २. चतुर्विधसहमक्तिश्चेति समक्षेत्री। - ३३५. यः सपाघमनित्यं च क्षेत्रेषु न धनं चपेत् । कथं वराकचारित्रं दुधरं स समाचरेत् ॥ एतदाकर्ण्य नवीनप्रासाद-जीर्णोद्धारर्नजनविम्य-पुस्तक-साधु-साध्वी श्रावक-श्राविकादिषु तेषु साधर्मिकवात्स- त्यादिभक्ति पुष्पकृत्येषु सादरोऽभूत् ।
3 13 कुमारपालप्रयोषप्रबन्ध ६५०. अय राजा श्रीजिनोक्तनवतत्त्वान्यपृच्छत् । श्रीसूरयः प्राहुः-तत्रेदं जीवखरूपम् - जीवो अणाइनिहाणो अविणासी अक्खओ धुवो निचो। दघयाइ निचो परियायगुणेहि अ अणिचो॥ कालो जहा अणाई अविणासी होइ तिसु वि समएसु । तह जीवो वि अणाई अविणासी तिमुवि कालेसु ।। अक्खयमणंतमउलं जह गयणं होइ तिसु वि कालेसु । तह जीवो अविणासी अवडिओ तिसु वि कालेसु॥ गयणं जहा अरूबी अवगाहगुणेहि धिप्पए तं तु । जीवो तहा अस्वी नाणाइगुणेहि धितयो॥ ३४०. अविणासी खलु जीवो विगारणुवलंभओ जहागासं। उवलम्भंति वियारा कुंभाइविणासिदवाणं । ३४१. देहिंदियाइरित्तो आया खल गम्भगाहपऑगे य । संडासा अयपिंडा अइगाराइ व विन्नेओ॥ ३४२. देहिंदियाइरित्ते आया खलु तदुवलद्धअत्थाणं । तविगमे विसरणओं गेहगवक्खहिं पुरिसु च ।। ३४३. ननु इंदियाइ उपलद्धिमंतिविगएसु विसयसंभरणा। जह गेहगवक्खेहि जो अणुसरिया स उवलद्धा ॥ ३४४. अणिदियगुणं जीचं दुम्नेयं मंसचक्खुणा। सिद्धा पासंति सपन्नू नाणसिद्धा ण साहणो॥ ३४५. जो चिंतेइ सरीरे नस्थि अहं स एव होइ जीयु त्ति। नहु जीवंमि असंते संसयमुप्पायओ अन्नो॥ जीयस्स एस धम्मो जा ईहा अस्थि नत्थि वा जीयो । थाणुमणुस्साणुगया जह ईहा देवदत्तस्स ॥ ३४७. सिद्धं जीयस्स अत्थितं सद्दादेवाणुमीयए । नासओं भुवि भावस्स सद्दो हवइ केवलो। ३४८. अस्थि त्ति निवियप्पो जीयो नियमाओ सहओं सिद्धी । कम्हा सुद्धा पयत्ता घड-खरसिंगाणुमाणाओं॥ मिच्छा भवेउ सबत्था जे फेई पारलोइया । कत्ता चेचोवभुत्ता य जइ जीवो न विन्नई ॥ पाणिदया तव नियमा यंभं दिक्खा य इंदियनिरोहो । सपं निरत्वयं एवं जइ जीयो न विबई ॥ एउमत्थअणुवलंभा तहेव सपाययणको चेव । लोगाइपसिद्धीओं मुत्तो जीयु त्ति नाययो । मुत्तो अणिदियत्तो खमिओ नवि होइ जाइसंमरणा। पलमहिलासा य तहा अमओ नउ मिम्मच घटो। 20 13 पुरावनाचार्यसगृहीत , अमओ अ होइ जीवो कारणविरहा जहेवमागासं । समयं च होइ अणिचं मिम्मयघडतंतुमाईर्य । संकोअ-विकोएहि य जह कम्मं देहलोअमित्तु छ । हत्थिस्स व कुंथुस्स व पएससंस्खा समा चेव ॥ आयाणे परिभोगे जोगुवओगे कसायलेसा य । आणापाणू इंदिययंघोदयनिजरा चेव ।। चित्तं घेयण सना विनाणं धारणा य बुद्धी या ईहा मई वियका जीयरस उ लक्खणा गए । चित्तं तिकालविसयं वेअण पञ्चरख सन्न अणुसरणं । विन्नाणणेगर्भयं कालमसंखेयरं घरणा ।। अत्थरस जवुद्धी ईहा चिट्टत्वअवगमो उ मई। संभावणध तका गुणपञ्चकग्वा घड धस्थि ।। जम्हा चित्ताईया जीवस्स गुणा हवंति पचक्खा । गुणपञ्चरक्त्तणओ घड व जीवा अओ अधि । लोइआ वेइआ चेव तहा सामाइआ विऊ । नियो जीवो पिहो देहा इति सधे ववहिआ ॥ लोए अच्छित अभिजो वेए स पुरीसदह य सियालो। समए अहमासिगओ तिविहो दिवाइसंसारो॥ लोए धेए समए निचो जीवो विभासया अम्हं । इहरा संसाराई सद्यपि न जुन्नए तस्स ॥ जह आहारो भुत्तो जिआण परिणम सत्तभेएहि । वससोणिअमंसहियमजा तह मेयसुधे य ।। एवं अविहं पि य जीवेण अणाइसहयं कम्मं । जह कणगं पाहाणे अणाइसंजोगनिप्पन्नं ।। जीयस्स य कम्मरस य अणाइम चेय होइ संजोयो। सो वि उवाएण पुढो कीरइ उवलाओं जह कणयं ।। किं पुरयरं कम्मं जीवो वा इत्थ कोइ पुच्छिजर । सो वत्तवो फुफुडि-अंडाणं भणसु को पढमो ॥ जह अंडसंभया कुमुडि ति अंड पि कुफुडीइ भयं । न प पुवावरभावो जहेर तह कम्म-जीवाणं ॥ जह कणगस्स उ कीरंति पञ्जया मउहकुंडलाईआ। दर्घ कणगं तं चिय नामविसेसो असो अन्नो ॥ एवं चउग्गईए परिम्भमंतरस जीवकणगस्स । नामाइं यहुविहाई जीवं दधं तपं घेव ।। ३६१. ३६३. ३६६.
७९ ३७०. कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध पञ्चक्खं गहगहिओ दीसइ पुरिसो न दीसइ पिसाओ। आगारेहिं मुणिजइ एवं जीवो वि देहडिओ॥ अणुमाणुहेउसिद्ध छउमत्थाणं जिणाण पञ्चक्खं । गिण्हसु नरवर जी अणाईअं अक्खयसरूवं ।। ३७१. * ॥ इति जीवव्यवस्थापनापट्त्रिंशतिका समाप्ता। . 13 . हु५१. इति जीवस्वरूपं व्यवस्थाप्य जीवभेदानाहुः -तत्र जीवा द्विधा-मुक्ताः संसारिणश्च । मुक्तानांखरूपमिदम्- ३७२. अनादिभवसंस्कारविकाराकारवर्जिताः । स्वस्त्ररूपमयाः सिद्धा केवलज्ञानगोचराः ।। संसारिणस्तु चतुर्दशधा । तद्यथा-पृथ्व्यप्तेजोवायुवनसतिरूपा एकेन्द्रियाः, सूक्ष्मनामकर्मोदयाजाताः सूक्ष्माः; यादरनामकर्मोदयजाता पादराश्चेति विभेदाः ।२। द्वीन्द्रियाः । ३। त्रीन्द्रियाः । ४ । चतुरि- न्द्रियाः । ५ । असन्जिनः सन्जिनश्चेति विभेदाः पञ्चेन्द्रियाः । एवं भेदाः सप्त । ७ । तत्र सज्ञाखरूपमिदम् -आहारसज्ञा वनस्पतीनामपि जलादेराहारः । १ । भयसन्ज्ञा छिद्यमाना लजालू सङ्कचति । २ । मैथुनसम्ज्ञाशोकादीनां स्त्रीपादप्रहारादिभिः फलोद्गमः । ३ । परिग्रहसज्ञा वल्ली वालकैः कण्ट- कान् वेष्टयति । ४ । क्रोधसज्ञा कोऽपि कन्दो (कोकनदो?) हुंकारान् मुश्चति । ५। मानसञ्जा रुदती वली छिद्यमाना बिन्दून् श्रवति । ६। मायासज्ञा वल्यः फलानि पत्रैश्छादयन्ति । ७ । लोमसज्ञाधस्थे निधाने वृक्षस्य प्ररोहसम्भवात् । ८ । लोकसज्ञा कमल-शम्यादीनां रात्रौ सङ्कोचः । ९ । ओघसज्ञा बल्यो मार्ग त्यक्त्वा वृक्षा- 15 नाश्रयन्ति । १० । इयं दशधाऽप्येकेन्द्रियाणाम् । यया तु इष्टानिष्टेषु छायातपादिवस्तुपु स्वदेहपालनाहेतोः प्रवृत्ति- निवृत्ती विधत्ते सा हेतुवादोपदेशिकी । इयं तु द्वि त्रि-चतुरिन्द्रियाणाम् । एषा सामान्यसज्ञा खरूपत्वात् स्तोका, तथाभूताऽपि मोहोदयजन्यत्वादशोभनाऽतो नानयाऽधिकारः । किन्तु महत्या शोभनया विशिष्टज्ञानावरणकर्मक्षयो- पशमजनया मनोज्ञानसञ्जयैवेति । यया दीर्घमपि कालमतीतमयं स्मरति, भविष्यच वस्तु चिन्तयति, कयं तु नाम कर्तव्यम(मि)ति दीर्घकालव्युपदेशिकी । इयं च सुर-नारक-गर्मजमनुष्य-तिरश्यां मनःपर्यात्या पर्याप्तानां स्यात् । यया । तु हिताहितप्राप्ति-परिहारौ सम्यग्दृष्टिसाध्यौ क्रियते सा दृष्टिवादोपदेशिकी । इयं सम्यग्दृष्टरेव भवति । यदुक्तम् - पंचण्इं मोहसन्ना हेऊसन्ना बिइंदियाईणं सुरनारयगन्मुभवजीवाणं कालिकी सन्ना॥ ३७४. छउमत्थाणं सन्ना सम्मट्टिीण दिहियाईया। मइवावारविमुफा सन्ना ईआओं केवलिणो॥ सज्ञाऽसास्तीति सन्क्षी । पञ्चेन्द्रियो मनःपर्यास्या पर्यासः । इतरे पृथ्व्यादय एकेन्द्रियाः, विकलेन्द्रियाः, समूछिमपन्द्रियाश्चासचिनः । एवमेकेन्द्रियाः सूक्ष्मवादराः। २ । द्वि-त्रि-चतुरिन्द्रियाः । ३ । असज्ञिसन्नि- पञ्चेन्द्रियाय । २ । सर्वे सप्तापि भेदाः पर्याप्तापर्याप्तमेदाचतुर्दशधा संसारिजीवाः । पर्याप्तयस्त्विमाः- आहारसरिरिंदीयपजत्ती आणपाणभासमणे । उपंचपंचप्पिय इगविगला सन्निसन्नीणं ॥ ३७६. पत्तेपत्त मुत्तुं पंचवि पुढवाइणो सयललोए । मुहमा पसंति निपमा अंतमुहुत्ताउ अहिस्सा ॥ , 15 29 .
८० . । ३८४. पुरानापामही एगिदिय पंचिंदिप उहे य अहे य तिरियलोप अ । विगलिंदियजीया पुण तिरियलो? मुणेयधा ! ३७८. पुढयी आउ चणस्सह पारसकप्पेसु सत्तपुढवीसु। पुढधी जा सिद्धिसिला तेऊ नरखित्ति तिरिलोए ।। जहया शेही पुच्छर जिणाण मागंमि उत्तरं तइया । एगरस निगोयस्स य अणंतमागो अ सिद्धिगओ॥ गोलाइ असंविना असंघनिगोअओ हवइ गोलो। इमिममि निगोए अणंतजीवा मुणेयया ।। ३८१. अस्थि अणंता जीवा जेहिं न पत्तो तसा परिणामो। उप्पनंति घयंति य पुणोरि तत्धेव तत्थेव ।। ३८२ सामग्गिअमायाओ यवहारियरासिअप्पसालो। भघावि ते अणंता जे सिद्धिसुरं न पायति ॥ ३८३. सिति जत्तिआ पलु इयं ववहारिरासिमग्क्षाओ। पति अणाइयणस्सइमझाओ तित्तिया चेव ॥ अक्खीणजीयमाणी हुंति निगोआ उ जिणसमस्खाया। तेण न दोसो संसाररित्तियासंभयो होह ॥ लोग असंसजोयणमाणे पइ जोअणंगुलासंपा। पह तं असंग्वयं सा पइ प सअसंग्ग्या गोला ॥ गोलो असंरानिगोओं सोऽर्णतजिओ जियं पह पएसा । अस्संख पह पएसं फम्माणं वागणाणता ! ३८७. पह घग्गणं अणंता अणू अ पह अणु अणंतपजाया। एवं लोगसरूवं भाविज तह त्ति जिणवृत्तं ॥ ३८4. पत्षेण व गुडएण व जद कोइ मिणिन सघघनाई। एवं मविवमाणा हवंति लोगा अणंताओ। ३८९. लोगागासपएसे निगोअजीवं खिघेइ इफि । एवं भविन्नमाणा वंति लोगा अणंताओ। ६५२. एवं जीवतत्त्वे व्याख्याते सति कश्चित्तीर्थान्तरीयः प्राह -'हे महात्मन् । एर घ युप्मदुक्तयुक्या सूक्ष्मै - दरथ प्रः सावध जीवः सर्वन व्याछे लेके क्घमहिंसकत्व नाम, कप च सर्वप्राणानिपातविरतिनतन् । तदा श्रीमायः प्राहा-मो वादिनु ! तत्त्वातत्त्वपरिज्ञानानभिज्ञत्वेनेय भवक्तिः । यतः, हिंसापरिणामपरिणत एवात्मा • हिंसक इत्युच्यते, न वपरिणत , तस्याहिंसकत्वात् । यदुक्तमहिंसापरमवेदिभि श्रीसर्वतैः- अज्झत्थविसोही जीवनिकाएहि संघडे सोए। देसिअमहिंसकत्तं जिणेहिं तिलुक्कसीहिं॥ नाणी कम्मरस पयट्टमुहिओ नो ठिओ उ हिंसाए । जयई असद अहिंसत्यमुडिओ अवहओ सोड। 20 - ० कुमारपालप्रयोधप्रयन्य ८१ अणुमित्तो वि न कस्स य यंधो परवत्युपचया भणिओ। तह वि अ जयंति जइणो परिणामविसोहिमिच्छंता ।। जो पुण हिंसाययणेसु वई तस्स नूण परिणामो । दुट्टो न य तं लिंग होइ विसुद्धस्स जोगस्स ॥ तम्हा य सा विसुद्धं परिणाम इच्छया सुविहिएणं । हिंसाययणा सधे वन्लेयचा पयत्तणं ॥ चन्नेमि त्ति परिणओं संपत्तीए विमुच्चए चेरा। अवहतो वि न मुबह किलिट्ठभावोऽइवायरस ।। न य हिंसामित्तेणं सावजेणावि हिंसओ होइ । सुद्धस्स उ संपत्ती अफला भणिया जिणवरेहिं ।। जा जयमाणस्स भवे विराहणा सुत्तविहिसमग्गस्स । सा होइ निजरफला अज्झत्थचिसोहिजुत्तस्स ।। अन्यैरप्युक्तम्- अधीत्य सर्वशास्त्राणि जीवहिंसां करोति यः। मनोवाकायसंश्लिष्टः स पापी सर्वतोऽधमः ।। अकुर्वाणोऽपि पापानि क्लिष्टभायो हि बध्यते । विमुच्यतेऽक्लिष्टमनाः कुर्वन्नपि कथंचन ॥ घचोभिरुच्यते सर्वैर्दया जीवेपु दर्शनः । क्रियते वाग्मनाकायैराहतैः किंतु सर्वदा ॥ इति जीवतत्त्वम् । ६५३. अथ अजीवतत्त्वमाहुः- अर्जीवा दुविदा पनत्ता; तं जहा-सुग्गला य नोयुग्गला य । पुग्गला छविहा पत्नत्ता; " ते जहा-सुहुमसुहुमा १, सुहुमा २, सुहुमघायरा ३, वायरसुहुमा ४, पायरा ५, पायरयायरा ६ । तत्य सुहु- मसुइमा परमाणुपुग्गला । सुहुमा दुप्पएसियाओं आढत्तो जाय सुहमपरिणओ अणंतपपसिओ संघो । सुहुमायरा गंधपुग्गला । पायरसुहुमा वाउकायसरीरा। घायरा] उस्साईणं। वायरयायरा तेउ-वणसइ-पुढविसरीराणि । अहवा चउधिहा पुग्गला तं जहा-खंघा १, खंघदेसा २, खंधपएसा ३, परमाणुपुग्गला ४ । एस पुग्गलस्थिकायओगहण- लक्षणों । सर्श-रस-गन्ध-वर्णशब्दास्तत्र स्वभावजाः, संघातभेदनिष्पन्नाथ । नोपुग्गलत्यिकाओ तिविहो पन्नचो; ते 4 जहा-धमयिकाओ २, अधम्मत्यिकाओं २, आगासस्थिकाओ ३ । एते त्रयोऽपि ततदवच्छेदकवशात् स्कन्ध १. स्कन्धदेश २ स्कन्धप्रदेश ३ रूपैर्भेदैः प्रत्येक विभेदाः । एवं भेदाः ९ । तत्र गतिपरिणतजीवपुद्गलानां प्रत्युपष्ट- म्भकारणं धर्मास्तिकायः; यया चक्षुप्मतो ज्ञानस प्रदीपः, मल्यानां जलम् । तथा गतिपरिणतजीवपुद्गलानां स्थित्यु- पष्टम्भकारणमधर्मास्तिकायः; यया तिष्ठासोः पुरुपस्य भूः, मत्स्यानां सलम् । तथा जीवानां पुद्गलानां धर्माधर्मा- स्विकाययोयावगाहकानामवकाशदमाकाशम् ; यथा पदराणां घटाकाशः । कालस्तु समयावठिकामुहर्तदिवसपक्ष- मासादिः । तत्र समयः परमतमसूक्ष्मः, स च कालस्य निर्विभागो मागः । तैरसंख्यातरेका आवलिका, तामिः २५६ मिताभिः क्षुल्लकमवग्रहणानि निगोदजीवाः पूर्यन्ति । ३७७३ उच्यासप्रमाणो मुहर्तः । त्रिंशता तेरहोरात्रः। तेः पपदशमिः पक्षः । ताम्यां मासः-इत्यादिकालः सर्वत्र नयपुराणतादिपर्यायोत्सचिहेतुलक्षणो नेयः । एवं पोडश- भेदं चतुर्दशभेदं वाऽजीवतत्वम् । एतत्परिज्ञानमन्तरेणाजीपसंयमो न भवति ॥ २॥ " ८२ * . पुरावनाचार्यसंगृहीत. अथ पुण्यतत्त्वम्-४२ [भेदम् येन जीवः सुखमनुभवति तत्सुखवेदनीय पुण्यप्रकृतिः । १ । उचंगोंत्र- पुण्यप्रकृत्या धन-बुद्धि-रूपादिरहितो लोके पूजां लमते । २ । यया पुण्यप्रकृत्या मनुष्यत्वं लमते सा मनुष्यगतिः ।३। यया वृपमनासिकारजुकल्पया द्विसमयादिक्केण गच्छन् जीवो मनुष्यगतावानीयते सा मनुष्यानुपूर्वी, ४ि। एवं देवगति-५ देवानुपूर्वी । ६। पञ्चेन्द्रियजातिः ७, औदारिकं शरीरं ८, तिर्यग्-मनुष्याणां वैशियमौपपातिक । लब्धिप्रत्ययं च ९, आहारकं चतुर्दशपूर्वविदः कारणे स्यात् १०, तैजस मुक्तानपरिणतितेजोलेश्याहेतुः ११- इत्यादि पुण्यतत्त्वं ज्ञेयम् । पापतत्त्वम् ८२ [भेदम् ], आश्रवतत्त्वम् ४२ [भेदम् ], संवरतत्त्वम् ५७ [भेदात्मकम् ]. ६५४. अथ राजन् ! निर्जरातत्त्वम् - निर्जस्यति रसहान्या कर्मपुद्गलान् जीर्णान् करोति या सा निर्जरा । सा च ' द्विभेदा-सकामनिर्जरा १ अकामनिर्जरा २ च । तर अकामनिर्जरा सहनपरिणाममन्तरेण सकलचातुर्गतिकजीवानां " खयं परिपाकसमायातकर्मफलवेदनम् ; सकामनिर्जरा तु परिज्ञातकर्मविपाकनिर्जरणोपायानां कर्मक्षयार्थ सदनप- रिणामवतां सर्वविरत-देशवितरतादीनाम् । सा द्वादशधा तपोरूपा- अणसणमूणोयरिया वित्तीसंखेवणं रसञ्चाओ। कायकिलेसो संलीणया य बज्झो तवो होइ ।। तनानधनं द्विधा-इत्वरम् १, यावत्कयिकं च २ । तत्रेवरं चतुर्थपष्ठाप्टमादियावत्संवत्सरं तपः। यावत्क- "थिकं तु भक्तपरिज्ञा १-इंगिनी २-पादपोपगम ३ रूपं निषा । ऊनोदरता द्विधा द्रव्यतो मावतम्य । ४०२. तर द्रव्यतः-कवलाण य परिमाणं कुकुडिअंडगपमाणमित्ताणं । जं ऊणतं कीरइ ऊणोयरिया सा घे ॥ ४०३. मावतः- कोहाईणमणुदिणं चाओ जिणवयणभावणाओ उ । भावेणोणोयरिया पन्नत्ता परागेर्हि ।। वृत्तिसंक्षेपो गोचरामिग्रहादिश्चतुर्दा । द्रव्यतः १, क्षेतः २, कालतः ३, मावतश्च । तत्र द्रव्यतो निर्लेपादि ग्राधम् । उक्तं च-लेवडमलेवडं या अमुगं दवं च अन घिच्छामि । अमुएण च दघेणं इय दवाभिग्गहो नाम ॥ अहउ गोअरभूमी एलगविखंभमित्तगणं च । सग्गामपरग्गामे एवइय घरा य खितमि ।। काले अभिगहो पुण आई मज्झे तहेव अवसाणे। अप्पत्ते सइ काले आई ठिइ मज्झ तइयंते ॥ उक्खित्तमाइचरगा भावजुया ग्बल अभिग्गहा हुँति । गार्यतो घरूयंतो जं देह निसन्नमाई या॥ रसः क्षीरदपिघृतादित्यागस्तप । उक्तं च- विगई विगईभीओ विगइगपं जो अ मुंजए साहू । विगई विगइसहावा विगई विगई पला ने। कायक्लेशो वीरासनादिभेदाचिनः । कायोत्सर्गादिसलीनता चतुर्षा- ४०९. इंदियकसायजोए पहुंघ संलोणयामुणेया। तह य विवित्ता चरिया पन्नत्ताधीपरागेहि। " ४०४. ४०७. ४०८. - , कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध भद्देसु अभयपावएसु भोअविसयमुवगएसु । रुटेण व तुट्टेण व समणेण सया न होअचं ॥ एवं शेपेन्द्रियेषु निरोधकरणे सलीनता । उक्तश्च वाद्यतपः । अथाभ्यन्तरं तपः- ४११. पायच्छित्तं विणओ वेपावचं तहेव सज्झाओ। झाणमुस्सग्गो विय अम्भितरओ तवो होइ ॥ ४१२. पावं छिंदह जम्हा पायच्छित्तं ति भन्नए तम्हा । पाएण चा वि चित्तं विसोहई तेण पच्छित्तं ॥ तद्दशधा-आलोयण-पडिकर्मणे मीसविवेगे तहा विउस्सैग्गे । तर्व-छेय-मूल-अणवट्टया य पारंचि चेव ।। प्रमाददोपय्युदासमाषप्रसादनै शल्यानवस्थाव्यावृत्तिमर्यादात्यागसंयमदााराधनादिप्रायश्चित्फलम् । विनी- ॥ यतेऽष्टप्रकार कर्म येन स विनयः । स च निघा काय-वाड्-मनोभिः । यथा- ४१४. अल्मुट्ठाणं अंजलि आसणदाणं अभिग्गहाकिई है। सुस्सूसण-अणुगच्छण-संसाहर्ण काय अहविहो । ४१५. हिअ-मिग-अफरुसचाई अणुवीई भासि बाईओ विणओ। अकुसलमणोनिरोहो कुसलस्स उदीरणं चैव ।। ४१६. वैयावृत्त्वं दशधा-आयरियउवज्झाए थेरतपस्सीगिलाणसेहाणं । साहम्मियकुलगणसंघसंगयं तमिह कायचं ॥ वाचना-प्रच्छना-परावर्तना अनुप्रेक्षा-धर्मकथारूपः पञ्चधा स्वाध्यायः । ध्यानं धर्म-शुक्लरूपम् । व्युत्सर्गो द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च । यदुक्तम् - ४१७. दघे भावे य तहा दुहा विसग्गो चउधिहो देवे । गणदेहोपहिभत्ते भावे कोहाइ काओ ति॥ ४१८. काले गणदेहाणं अतिरित्ता सुद्धभत्तपाणाणं । कोहाइयाण सययं कायचो होइ चाओ त्ति ॥ -इति द्वादशधा तपो निर्जरातत्त्वम् । ४१९. यया कर्माणि शीर्यन्ते वीजभूतानि जन्मतः । मणीता ज्ञानिभिः सेयं निर्जरा शीर्णवन्धनः ।। 20 ६५५. अथ राजन् ! यन्धतत्त्वम् --अजनचूर्णपूर्णसमुद्रकवनिरन्तरं पुलनिचिते लोके हेतुभिमिथ्यात्वापिरति- कपाययोगादिभिः सामान्यैः प्रत्यनीकत्व-निह्नवत्लादिविशेषरूपैश्च कर्मयोग्यवर्गणापुद्गलैः संगृहीतैरात्मनो वववयः- पिण्डपदन्योन्यानुगमात्मकः सम्बन्धो यन्धः । स च चतुर्विधो यथा-प्रकृतिनन्धः १, स्थितिनन्धः २, रसपन्धः ३, प्रदेशबन्धः ।। ४२०. प्रकृतिः परिणामः स्यात् स्थितिः कालावधारणम् । अनुभागो रसो ज्ञेयः प्रदेशो दलसमयः ॥ प्रकृति-सित्यादीनाश्रित्य मोदकटान्तो यया-कथिन्मोदको वातनाशिद्रव्यनिष्पन्नः प्रकृत्या वातमपहर ति, पित्तापहारिद्रयनिष्पन्नः पिचम्, शेषमापनापिद्रव्यकृतः चेप्माणम् । खित्या तु स एव कधिदिनमेकमवतिष्ठते, पुरावनाचार्यसंगृहीत अपरस्तु दिनद्वयम् , यावन्मासादिकमपि कथित् । अनुभागेनापि लिग्घमधुरत्वं लक्षणेन स एव कधिदेकगुणानुमा- गोऽपरस्त द्विगुणानुमाग:-इसादि । प्रदेशाश्च कणिकादिरूपाः । तैः स एव कश्चिदेवप्रतिमानोअरस्त दादिप्रस- तिमानः । एवं कर्मापि किञ्चित् प्रकृत्या ज्ञानाच्छादकम् , किमिद् दर्शनाच्छादकमित्यादि। सितित्रिंशत्सागोपमकोटा- कोट्यादिका । तस्य रस एकस्यानादिः । प्रदेशा अनन्ताणुरूपाः । एवं कर्मग्रन्यानुसारेण सविस्तरं धन्धतत्त्वं ज्ञेयम् । ॥ ६५६. अय मोक्षततम्-तमात्मनः स्वरूपावरणीयानां कर्मणां क्षयात् या स्वरूपलामः स मोक्षः । स च नादा- ल्येन सम्बन्धयोर्जीवकर्मणोः पृथक्करणं कर्मक्षयः; नतु सर्वथा क्षयः, कर्म-पुद्गलानां नित्यत्वात् । यदुक्तम्- ४२१. जीयस्स अत्तजणिएहि घेर कम्मेहिं पुत्रयदरस। सविओगो जो तेण तस्स अह ईतिओ मुक्खो । तस्स च सत्सदप्ररूपणायाम् - सत् विद्यमानं मोक्ष इति पदम् , शुद्धशम्दवाच्यखात् । नत्वसत् अविद्यमानं वन्ध्यास्तनन्धयगगनकुशेशय-खरविपाणादिवदशुद्धशम्दवास्यम् ! यदुक्तम् - ४२२. घाऊणं संकपयं सारपथमिणं दढेण पित्त । अत्यि जओ परमपपं जयणा जा रागदोसेहिं । गत्यादिषु मार्गणास्थानेषु चिन्त्यमान नरगती १, एवं पञ्चेन्द्रियत्वे २, प्रसले ३, मव्यत्वे , सन्जिवे ५, यथास्यातचारिने ६, क्षायिकसम्पपवे ७, बनाहारकले ८, केवलज्ञानदर्शने ९ च । मोक्षपदं न शेषेषु । " द्रव्यममाणचिन्तायां सिद्धानामनन्तानि जीवद्रव्याणि गृहान्त प्रदीपितदीपशतसहस्रममावदन्योन्यं समवगाहानि सन्ति । यदुक्तम्- 30 ४२३. त(ज)त्य य एगो सिद्धो तत्थ अणंता भवक्खयविमुका। अन्नुघ्नसमोगाढा पुट्टा सवि लोगते ॥ ४२४. फुसइ अणंते सिद्ध सधपएसेहिं नियमसो सिद्धो। तेवि असंम्बिनगुणा देसपएसेहिं जे पुट्टा । क्षेनं चतुर्दशरवात्मकलोकायं पञ्चचत्वारिंशयोजनलक्षप्रमाणसिद्धिशिलारूपम् । यदुकम् - पणयाललक्खजोपणविक्खंभा सिद्धसिल फलिहविमला ! तदुरिगजोअणंते लोगतो तत्य सिद्धठिई ॥ अथवा चरममवशरीरप्रमाणात्तृतीयभागोनावगाहना क्षेत्रम् । यदुक्तम्- दीहं वा हस्सं या जं घरमभवे हविज्ञ संठाणं। तत्तो तिभागहीणा सिद्धाणोगाणा भणिया ॥ क्षेत्रात् स्पर्शनाधिका पट्सु दिक्षु सर्शनाधिक्यात् । एकसिद्धमाश्रित्य कालः सादिरनन्तश्च, पश्चात् प्रतिपाता- भावात् । सिद्धानां नान्तरं सर्वससारिकजीवानामनन्ततमे भागे सिद्धाः। सिद्धानां दर्शन-ज्ञाने क्षायिक भावे.जीवितं तु पारिणामिक मावे। सर्वखोका नपुसकसिद्धाः, ततोऽसंख्यातगुणाः स्त्रीसिद्धा; ततोऽपि पुरुपमिद्धार-संख्यावगुणाः। असरीरा जीवगणा उपउत्ता दसणे य नाणे य। सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाणं। निच्छिन्नसबदुक्खा जाइजरामरणयंघणविमुक्षा। अवायाई सुक्खं अणुइंति सासर्य सिद्धा॥ ४२८.
. फुमारपालप्रबोधप्रबन्ध. ८९ ४२९. नवि अस्थि माणुसाणं तं सुक्खं न विय सचदेवाणं । जं सिद्धाणं सुक्खं अघावाहं उवगयाणं ॥ ४३०. सुरगणसुहं समगं सबद्धा पिंडियं अणंतगुणं । नवि पावइ मुत्तिसुहं अणंताहि वग्गवग्गूहि ॥ अन्यैरप्युक्तम्- स्थितिमासांद्य सिद्धात्मा तत्र लोकानमन्दिरे। आस्ते खभावजानन्तगुणैश्वर्योपलक्षितः॥ ४३२, यदेवमनुजाः सर्वे सौख्यमक्षार्थसम्भवम् । निर्विशन्ति निरायाधं सर्वाक्षप्रीणनक्षमम् ।। ४३३. सर्वेणातीतकालेन यच्च भुक्तं महाईिकै भाविनो यच भोश्यन्ति खादिष्टं खान्तरक्षकम् ॥ ४३४. अनन्तगुणितं तस्मादत्यक्षं खखभावजम् । एकस्मिन् समये मुझे तत्सौख्यं परमेश्वरः ॥" ४३५. अनन्तदर्शनज्ञानसौख्यशक्तिमयः प्रभुः । त्रैलोक्यतिलकीभूतस्तत्रैवास्ते निरञ्जनः॥ - राजन् ! एवं नवतत्त्वानि- जीवाई नवपयत्थे जो जाणइ तस्स होइ सम्मत्तं । भावेण सइहंतो अयाणमाणेवि सम्मत्तं ।। सबाई जिणेसरभासियाइं वयणाई नन्नहा हुति। इय युद्धी जस्स मणे सम्मत्तं निचलं तस्स ॥ ४३८. अंतोमुहुत्तमित्तं पि फासियं हुन्न जेहिं सम्मत्तं । तेसिं अवठ्ठपुग्गलपरिअहो चेव संसारो॥ अन्तर्मुहूर्तमष्टसमयोर्द्ध घटीद्वयमध्यं यावदित्यर्थः। तचान्तर्मुहर्तप्रमाण सम्यक्त्वौपशमिकमुच्यते । ययो- परं दग्धं वा बनदेशं प्राप्य वन्दवः स्वयगुपशममेति, तथा जीवोऽपि ग्रन्थिभेदानन्तरमन्तर्मुहूर्तमतिक्रम्य मिथ्यात्व- ॥ सानुदयमधिगम्यान्तमौहृत्तिकमेतत् सम्यक्त्वं लभते । अपकृष्टः किश्चिन्यूनः पुद्गलपरावर्तः । तस्सेदं स्वरूपम् - ४३९. ओसप्पिणी अणंता पुग्गलपरियओ मुणेयधो। तेणंतातीयद्धाअणागयद्धा अणंतगुणा ।। इति तत्त्वानि । अन्येऽपि च श्रीजिनोक्तमावास्तत्त्वज्ञेयाः । यदुक्तम् - तत्त्वानि व्रतधर्मसंयमगतिज्ञानानि सद्भावनाः, प्रत्याख्यानपरीपहेन्द्रियदमध्यानानि रतनयम् । लेश्यावश्यककाययोगसमितिमाणममादस्तपः- सञ्ज्ञाकर्मकपायगुस्यतिशया ज्ञेयाः सुधीभिः सदा ।। इसेतानि नक्तत्त्वानि श्रीगुरुमुखेन श्रुत्वा श्रीकुमारपालभूपालोऽधिगतजीवाजीवादितत्त्वः परिज्ञातपह- द्रव्यखरूपः परमाई तः परमश्रावकः समजनि । 15 - ४४०. 25 * ६५७. अथान्यदाऽनेकम्पालचक्रवालपरिवृतः श्रीकुमारपालभूपालः पञ्चाङ्गप्रणामेन श्रीपरमगुरूणां क्रमपमं प्रणम्य में गृहस्थानागुचितामहोरात्रिकी क्रियामपृच्छत् । ततः श्रीगुरवः प्राहुः- राजन् ! संसारविरक्तानां यतिधर्मानुरक्तानां श्रीजिनमत्तानां परमश्रावकाणामहोरात्रिकी क्रियां श्रूयताम् । तथा हि- ४४१. निसाविरामंमि विवुद्धएणं, सुसावएणं गुणसायराणं। देवाहिदेवाण जिणुत्तमाणं, किचो पणामो विहिणायरेणं ॥
८२ स 'पुरातनाचार्यसंगृहीत ४४२. सजाठाणं पमुत्तूणं चिहिजा धरणीयले । भावबंध जगन्नाह नमुकारं तओ पदे ।। ४४३. मंताण मंतो परमो इमु त्ति, घेवाण घेयं परमं इमं ति । तत्ताण तत्तं परमं पवित्तं, संसारसत्ताण दुहायाणं ॥ कोऽहं पुणों कमि फुलंमि जाओ, किं सम्मदिट्ठी चयनियमधारी । उआहु हैं दसणमित्तजुत्तो, पयं तु अग्नं पि विचिंतहजा॥ 'माझे मुहूर्चे उत्तिष्ठेत्०' प्रारम्य इत्याहोरात्रिकी चर्चा यावत् श्रीयोगशास्त्रतृतीयप्रकाशमध्यात् वाच्यं दिन- चर्यास्वरूपं चेति। , " ५८. अन्यदा श्रीहेमचन्द्रगुरोलोकोत्तरैर्गुणैरसद्धृतहृदयो नृपतिरुदयनमत्रिणं समायां परन्छ-'यत् ईशं पुरुपरनं [कस्मिन् ] समस्तवंशावतसे वंशे देशे समस्तपुण्यप्रदेशे नि शेषगुणाकरे नगरे च समुत्पन्नमिति ।' नृपा देशादनु स मत्री जन्मप्रभृति तचरितं पश्चिमाह- अर्धाष्टमनामनि देशे धुन्धुफाभिधाने नगरे श्रीमन्मोढवंशे चाचिगनामा व्यवहारी सती जनमतल्लिका जिनशासने देवीव तस्स सयर्मचारिणी पाहिणी नाम्नीति । तयोः पुत्र चामुण्डागोजायाः आद्याक्षराहेन चांगदेवनामा समनि, प्रवरमाग्यसामाग्यपवित्रः-गर्ने पुष्पितसहकारो गृहाङ्गणात् पौपधशालायां फरित'-इति स्वमसूचितः । स चाप्टपर्पदेशीयः श्रीदेवचन्द्राचार्येषु श्रीपत्तनात् तीर्थयानायै प्रस्थितेषु धुंधुरके श्रीमोढवसहिकायां देवनमस्करणार्य प्राधेषु सिंहासनस्थिततदीयनिपद्यायां सहसा ॥ निपण्णसवयोभि. शिशुभिः समं धर्मदेशनादिकां मीडां कुर्वाणस्वैर्व्याधुट्यमानैटः । तदङ्गप्रत्यज्ञानां जगद्विलक्षणानि रक्षणानि निरीक्ष्य चिन्तितम् - यद्ययं क्षत्रियकुले जातस्तदा सार्वभौमो नरेन्द्रः, यदि वणिम् विप्रकुले तदा महामायः। चेद् दीक्षां गृह्णाति तदा युगप्रधान इव तुर्ये युगे कृतयुगमवतारयतीति । ततस्तसिनोस्तस्य च नामादिक शिशुम्यो- ऽधिगम्य तनगरनिवासिश्रीसई मेरयित्वा तत्स्वरूपं निरूप्प, तस्स रहे गता. श्रीसूरयः । चाचिगे गामान्तरगत्ते माना भाग्ययोगेन गृहागत' श्रीसद्धः स्वागतकरणादिना तोपित । मम पुनार्थमायातः श्रीसद्धा-इति हर्षोशूणि * मुञ्चन्ती सं रत्नगी मन्यमानापि विषण्णा । यतस्तत्पिता सुतरां मिय्यादृष्टि ; परं तादयोऽपि नामे नास्ति । तहि भया किं कर्तव्यमिति क्षण मूढचित्ताऽभूत् । ततः प्रत्युत्पन्नमतिर्माता श्रीसद्देन समं श्रीगुरुन् कल्पतरूनिव गृहा- यातान् ज्ञात्वाऽवसरमा स्वजनानामनुमति लाखा निज पुन श्रीगुरुम्यो ददौ । ततः श्रीगुरुभि. श्रीसद्धसमक्ष-हे - वत्स श्रीतीर्थकर-चकवर्ति-गणधरैरासेवितां सुरासुरनरनिकरनायकमहती मुक्तिकान्तासनमदूतीं दीक्षा ललाससि?'- इति प्रोक्त स च बालकुमारक प्राग्मवचारिनावरणीयकर्मक्षयोपशमेन सयमश्रवणमानसजातपरमवैराग्यः सहसा ओमित्युवाच । ततो माना खजनैश्वानुमतं पुन संयमानुरागपवित्र रात्वा श्रीतीर्थयानां विधाय कर्णावती जग्मु. श्रीगुरवः । तत उदयनमन्त्रिगृहे तत्सुतै सम यालकधारकै पाल्यमान सकलसहलोकमान्यः संयमपरिणामपन्य वैनयिकादिगुणविज्ञो यावदास्ते तावता आमान्तरादागतश्वाचिगः पत्नीनिवेदितश्रीगुरुसवागमननार्पणादिवृत्तान्त', पुनादर्शनावधिसन्त्यक्तसमस्ताहार. कर्णावत्यां गतः । तन वन्दिता गुरव, श्रुता धर्मदेशना । सुतानुसारेणोपलक्ष्य विचक्षणतयाऽभाणि श्रीगुरुमि . कुलं पवित्रं जननी कृतार्धा, वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाटमार्गे श्रुतसिन्धुमग्नं, लग्न परब्रह्मणि यस्य चेतः॥ कलई कुरुते कश्चित् कुलेऽपि विमले सुतः। धननाशकरः कश्चिद् व्यसनैः पुण्यनाशनैः ॥ 3 ४४५. ४४६.
5 कुमारपालप्रबोधप्रवन्ध ४४७. पित्रोः सन्तापकः कश्चिद् यौवने मेयसीमुखः। वाल्येऽपि नियते कोऽपि स्यात् कोऽपि विकलेन्द्रियः॥ ४४८, सर्वाङ्गसुन्दरः किन्तु ज्ञानवान् गुणनीरधिः । श्रीजिनेन्द्रपयाध्वन्यः प्राप्यते पुण्यतः सुतः ॥ इति श्रीगुरुमुखादाकर्य सक्षातप्रमोदः प्रसन्नचित्तश्चाचिगः । तत्र श्रीगुरुपादारविन्दनमस्साय सभायातेनो- दयनमत्रिणा धर्मवान्धवधिया निजगृहे नीत्वा गुरुगौरवेन भोजयांचके । तदनु चांगदेवं तदुत्सङ्गे निवेश्य पञ्चाङ्गप्रसादपूर्वकं दुकूलत्रयं द्रव्यलक्षत्रयं चोपनीय सभक्तिकमावर्जितश्वाचिगः सानन्दं मत्रिणमवादीत्- 'मत्रिन्! क्षत्रियमूल्येऽशीत्यधिकसहस्रम् १०८०, अश्वमूल्ये पन्नाशदधिकानि सप्तदशशतानि १७५०, सामान्यस्यापि वणिजो मूल्ये नवनवति ९९ गजेन्द्रा एतावता नवनवतिलक्षा भवन्ति । त्वं तु लक्षनयमर्पयन् स्थूललक्षायसे !, अतो मत्सुतोऽनय॒स्त्वदीया भक्तिस्त्वनय॑तमा । तदस्य मूल्ये सा भक्तिरस्तु, न तु मे द्रव्येण प्रयोजनमिति शिवनिर्माल्य- वनस्पृश्यो मे । दत्तो मया पुत्रो भवताम्'-इति चाचिगवचः श्रुत्वा प्रमुदितमना मत्री त परिरम्य, साधु साधु ! युक्तमेतदिति वदन् पुनस्तं प्रत्युवाच - त्वयाऽयं पुत्रो ममार्पितो योगिमर्कट इव सर्वेपामपि जनानां नमस्कार कुर्वन् केवलमपमानपात्रं भविता, परं श्रीगुरूणां समर्पितः श्रीगुरुपदं प्राप्य वालेन्दुरिय महतां महनीयो भवतीति विचार्यतां यथोचितम्' । ततः स भवद्विचार एव प्रमाणमिति वदन् सकलश्रीसद्धसमक्षं रनकरण्डमिव रक्षणीय उदुम्बरपुष्पमिव दुर्लभं तं पुत्रं क्षमाश्रमणपूर्वकं श्रीगुरूणां समर्पयामास । श्रीगुरुभिरमाणि- धनधान्यस्य दातारः सन्ति कचन केचन। पुत्रभिक्षामदः कोऽपि दुर्लभः पुण्यवान पुमान् ।। ४५०. धनधान्यादिसंपत्सु लोके सारा हि सन्ततिः। तत्रापि पुत्ररत्नं तु तस्य दानं महत्तमम् ॥ ४५१, खर्गस्थाः पितरोधीक्ष्य दीक्षितं जिनदीक्षया । मोक्षाभिलापिणं पुत्रं तृप्याः स्युः खर्गसंसदि ॥ श्रीमहाभारतेऽप्युक्तम् - ४५२. तावद् भ्रमन्ति संसारे पितरः पिण्डकांक्षिणः। यावत् कुले विशुद्धात्मा यती पुत्रो न जायते ॥ इति श्रुत्वा प्रमुदितेन चाचिगेन प्रवज्योत्सवः श्रीस्तम्भतीर्थ आलिगवसहिकायां कारयितः । सोमदेवमुनि म दत्तम् । 15 । 25 ६५९. यथान्यदा नागपुरे धनदेवनामः श्रेष्टिगृहे प्रथमालिकायं गतः । तद्बहे रखामोजन स्वर्णराशि च दृष्ट्वाज्यगं वृद्धसाधू प्राह यया- 'कस्मादस्य गृहेऽसमससमीदृशम् । एकतः स्वर्गराशिः, मोजने तु रच्या ! स साधुरिति श्रुत्वोवाच-'अभाग्यवशेनायं निर्धनो जातः । निधानगतमपि खर्णमगारीभूतं राशीकृतमस्ति' । सोमदेवमुनिना प्रोक्तम्- 'मया तु वर्णरागिर्दो' । गवाक्षस्पेन श्रेष्ठिना तन्निशम्य क्षुलकमाहूय, अङ्गारकराशी करो दापितः ।। तत्सर्व स्वर्ण जातम् । तत्प्रच्छादकः कश्चिद् व्यन्तरः परमझतेजोऽसहिष्णुनष्टः । ततः सतातचमत्कारेण श्रेष्ठिना "श्रीसझेन च हेमचन्द्रनाम दापितम् । ततः शनैः शनैशनेन तपसा पिनयादिगुणैर्वयसा च वर्द्धमानो निजौदार्य- • गाम्भीर्यादिगुणैरावर्जितश्रीगुरु गच्छ-श्रीसल्लोकः, कदाचित् श्रीगुरुनाच्या युगादा लोकोपकाराय परमझमयपरम- पुरुषप्रणीतमातृकाऽष्टादशलिपिन्यासप्रकटनमवीणाया नादया आदिमूर्ति विटोकनाय काश्मीरदेशं प्रति प्रस्थितः . पुरावनाचार्यसंगृहीव श्रीहेमचन्द्रः । ततः कियति मार्गेऽतिकान्ते सति मिथ्यात्वतमाकरालेऽस्मिन् कठिकालेऽस श्रीजिनशासनप्रभाव- कस महापुरुषस बद्दपायसङ्कले पथि मा मूदु भ्रमणप्रयासः- इति सा भगवती स्वयं दिव्यरुपधारिणी संमुखीना समाजगाम निशीथे । अजिनपरब्रह्मवर्चसं पद्मासनासीनमर्द्धनिमीलितलोचनं समाधियोगस्वाधीनखान्तं ध्यानाधिरूई श्रीहेमचन्द्रं दृष्ट्वा प्रोवाच- रुद्ध प्राणमचारे घपुपि नियमिते संघृतेऽक्षमपञ्चे, नेनस्पन्दे निरस्ते भलयमुपगते सर्वसंकल्पजाले । भि मोहान्धकारे प्रसरति महसि कापि विश्वप्रदीपे, धन्यो ध्यानावलम्बी फलयति परमानन्दसिन्धौ प्रवेशे । सङ्कल्पमात्रादपि सिद्धकार्या, पाञ्छन्ति ते नैव तथापि किश्चित् । इच्छाविनाशेन यदस्ति सौख्यं, त एय जानन्ति गुरुप्रसादात् ।। तथाप्ययं परमपुरुषः सकलपुम्पार्थप्रणेनाऽस्मिनिरतिशये काले श्रीशासनस्य प्रमावको मावी नि कृत्वा कति- पयविधामत्रान् श्रीविद्यारवादसंवादसुन्दरान् सामायान् प्रदाय प्रमुदिता भगवती मारती कृतस्तुतिस्विरोऽभूत् । पुनः पयादागताः। ६६०. एकदा श्रीगुरुनापुच्छ्चान्यगन्छीयदेवेन्द्रसूरि-मलयगिरिम्यां सह कलाक्लापकौशलाघर्ष गौडदेशं । प्रति प्रस्थिताः । खिल्लूरग्रामे गताः । तत्र ग्लानो मुनियावृत्यादिना प्रविचरितः । श्रीरैवतकतीर्थे देवनमस्करण कृतार्यािवदामाध्यक्षश्राद्धेम्यः सुखासनं तद्वाहकांच प्रगुणीकृस रात्रौ सुतास्तावत् प्रत्यूपे प्रबुद्धाः खं रैवतके पश्यन्ति । शासनदेवता प्रत्यक्षीय कृतगुणस्तुतिभाग्यवतां भवतामा स्थितानां सर्व मावीति गौडदेशगमन निषिध्य महोपधीरनेकान् मत्रान् नामप्रमावायाख्यानपूर्वकमाख्याय खं स्थानं जगाम । ६६१. एकदा श्रीगुरुभिः सुमुहूर्ते दीपोत्सवचतुर्दशीरानौ श्रीसिद्धचक्रममः सामायः समुपदिष्टः । स च पमिनी- स्त्रीकृतोत्तरसाधकवेन साध्यते । ततः सिध्यति, याचितं वरं दचे, नान्यथा । ततोऽन्यदा कुमारमामे धौता' विस्तारितां टिकां समालोक्य पृष्ठो रजकस्तैः कसा इयं शाटिकेति?' सोऽवदद्-'पामाध्यक्षपन्या इयम् । ततो गतास्तस्मिन् प्रामे । ग्रामाध्यक्षपदत्तोपानये स्थिताः । स च प्रत्यहं समेति, धर्मदेशनां शृणोति । तेषां ज्ञानक्रियावैराग्याप्रमत्तत्वादिगुणान् दृष्ट्वा, तथाविधभव्यत्वपरिपाकाद् गुणानुरागरञ्जितखान्तः प्रमुदितः प्राह- 'यूयमनिच्छपरमेश्वरा', कमपि कार्य मत्साध्यं ममादिशन्तु ।' ततस्ते त खान्तनिवेदिनं गुणानुरागगम्भीरवेदिनं । ज्ञात्वा प्राहुः-'अस्माकं श्रीसिद्धचक्रमत्रः सापयितुमिष्टोऽस्ति । स च पमिनीस्त्रीकृतोत्तरसाधकरवेन सिध्यति नान्यथा । तेन तव या पधिनी स्त्री वर्तते, तां लाला कृष्णचतुर्दशीरानौ रैवतकापले समागच्छ, अस्माकमुत्तर- साधकत्वं कुरु; विकारदर्शने शिरश्छेदस्त्वयैव विधेयः'- इत्साकर्ण्य ग्रामाध्यक्षो विस्मयस्मेरमना मनाविमर्य चिन्तयां चकार-'एते तावन्महर्षयः समतृणमणिलोटकायनाः परब्रह्मसमाधिसापकाः, तāतेषामिद कार्य वयं समर्या- दमनया स्त्रिया चेद् भवति तदा तथाऽस्तु, कि बहुविचारेण'-इति विचिन्त्य तैरुके दिने तैः समं सस्त्रीकः सुतरां निर्भीक श्रीरैवताचलमौलिमलचकार । ते च त्रयः कृतपूर्वकृत्याः श्रीअम्बिकाकृतसान्निध्याः शुमध्यानधीरधियः श्रीरैवतादेवतदृष्टौ नियामिन्यामाहानावगुण्ठनमुद्राकरणमत्रन्यासविसर्जनादिभिरुपचारैगुरुक्तविधिना समीपस्थपमि. नीस्त्रीकृतोचरसाधकक्रियाः श्रीसिद्धचक्रमसाधयत् । तत इन्द्रसामानिकदेवोऽस्याधिष्ठाता प्रत्यक्षीय पुष्पवृष्टिं विधाय खेप्सितवरं वृणुतेत्युवाच । ततः श्रीहेमसूरिणा राजप्रतिशेषः; देवेन्द्रसूरिणा निजावदातकरणाय ।
-1 * श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं कान्तीनगर्याः प्रसाद एकरात्रौ ध्यानवलेन सेरीसकग्नामे समानीतः' इति जनप्रसिद्धिः, मलयगिरिसूरिणा सिद्धान्तवृत्तिकरणवरः -इति त्रयाणां वरं दत्त्वा देवः स्वस्थानमगात् । प्रमुदितो ग्रामाधीशः। प्रत्यूपे बहुवित्तव्ययेन प्रभावनां विधाय त्रयाणां ध्यानध्येयं ब्रह्मदाय देवकृतप्रशंसां वरप्रदानं च जनेषु प्रकटीकृत्य निजजायां गृहीत्वा खग्रामं जगाम। ६६२. अथ श्रीपत्तने गुरुमिः सह सिद्धराजसभायां गतो हेमचन्द्रमुनिः । खविद्वत्तयाऽप्रतिमः प्रीणितान्त- वाणिगणः प्रमुदितेन सिद्धभूपतिना कारिताचार्यपदमहोत्सवः प्रत्यहं कलाकौशलेन कालं गमयति । ६६३. अन्यदा नृपेण 'किं वाच्यतेऽयकल्ये ?' इति पृष्टे, अजिह्मपरब्रह्मैककारणव्रतविचारे 'स्थूलभद्रमुनीन्द्रचरिनम्' इत्युक्ते राजा समग्रमामूलतस्तचरित्रं पप्रच्छ । ततः सविस्तरं कथित चरिने राजा प्रमुदितः । अमावसरे मिथ्या- हगालिगो (पाठान्तरेण-मिथ्यादृष्टिागिलो) मत्री प्राइ-'अहो संप्रति काले क मनुष्याणामेवविध इन्द्रिय- जयः । यतः-विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो' [इयादि पद्यम् ] ततः श्रीसूरिभिः प्रत्युत्तरमदायि-सिंहो। घली द्विरद०' इति श्रुत्वा राजा चमत्कृतः । नवीनं व्याकरणं कृतम् । एते ते हेमसूरयः। इति श्रुत्वा राज्ञा नीकुमारपालेन श्रीमोढज्ञातीयानां लोकानां चामराः दत्ताः । इति दीक्षामयन्धः । ६ ६४. अन्यदा श्रीगुरवः सभायां व्यसनानि निराकर्तुं प्राहुः- ४५५. द्यूतं च मांसं च सुरा च वैश्या, पापर्द्धिचौरी परदारसेवा । एतानि सप्तव्यसनानि राजन्!, घोरातिघोरं नरकं नयन्ति । यूताद राज्यविनाशनं नलपः प्राप्तोऽथवा पाण्डवाः, मद्यात् कृष्णनृपश्च राघवपिता पापर्दितो दूपितः । मांसात् श्रेणिकभूपतिश्च नरके चौर्याधतो मण्डिको, वेश्यातः कृतपुण्यको गतधनोऽन्यत्रीमृतो रावणः ।। ततः समायामेतानि सप्तकथानकानि व्यसनदोपप्रकाशकानि श्रीगुरुमुखेन श्रुत्वा राजा लोकानां ज्ञापनाया सप्तव्यसनानि मृण्मयानि कारयित्वा रासभेष्वारोप्य राजमार्ग प्रामयित्वा लकुटादिमिर्हन्यमानानि श्रीपत्तनात् निजदेशाच निरचीकशत् । ६.६५. अथान्यदा श्रीजिनधर्माभिमुखं नृपं ज्ञात्वा श्रीपर्वताद् भैरवानन्दो नाम योगी पञ्चशतयोगिपरिवृतः श्रीपत्तनमागतः । संमुखगमने राज्ञा पृष्टाः श्रीसूरयः प्राहुः-शोभनमिदम् , परं परीक्षा क्रियते, नतो गम्यते । समसापदं राजपुरुपकरण प्रेषितम् । यया 'च्यारि घाय जोगवई स जोई' इति एतत्समस्सापदं विचार्य कीदृशाश्चत्वारो पाता भविष्यन्तीति घातमीतस्त्रियामिन्यां नष्टः । प्रत्यूपे घातस्वरूपं राज्ञा पृष्टा गुरवः प्राहुः- एय अउब(धी ?)जोई मुद्दामणमेहुणअणयाईनिहाए । परमत्यु न बुज्झइ कोई च्यारि घाय जोगवई सो जोई ॥ ६६. अथ गङ्गातटे दीपकास्यद्विजात् त्रैपुरं मयं प्राप्य नर्मदातटै देवयोधिद्विजोऽसाधयत् । सुष्टा त्रिपुरा वस, 'एकवाक्येन पारस परम्' इत्युवाच प्रत्यक्षा । सोऽपि बुद्धिमान् ‘भुक्ति मुक्ति सरस्वती' रिति यया । प्रमृति महेन्द्रजालादिविद्यावान, चूडामण्यादिशास्त्रैरतीतादिलाता,कदलीदण्डपत्रमयमामस्ततन्तुपद्धं सुखासनमपिरो. 13 * '28 , 10 फुमारपालदेवपरितम् । हति । चतुरशीत्सासनकरणप्रवीणः, कायगतपट्चक्रविज्ञानचक्रवर्ती, पोडशापारधीरथी:, लक्षनयदक्षः, व्योमपञ्चक- पण्डितः, परककुम्मकरेचकादिप्राणायामक्रियाकुशला, इडा पिङ्गला-सुषुम्णा गान्धारी हस्तिनी-प्रमुखदशमहानाडी- वातसधारचतुरः, नाद्विजमाताप्रार्थकगृहेषु यथाई रूपकरणाद् भुक्तिः, श्रीजिनधर्मानुरक्तं नृपं ज्ञाखा स श्रीपत्तने समायातः । सर्वद्विजैः सत्कारितः, चमत्कारदर्शनालोकैन । राजगुरुरिति मखा राजापि संमुखमागतः । कदलीपर- 'सुखासनस्थः शिशुकारितवाहकमा राजादिपरिवारपरिवृतः शालाग्रे समायातः । कौतुकाकुलितसकलपरिवारप्रेरितो मध्ये प्रविष्टः । सूरपस्तु पुरापि पूरितासनमुद्राः प्राणायामघुमूनशरीराः शिप्याकर्पितसिहासना निरालम्या स्थिताः सन्ति । शान् तदवसान् दृष्ट्वा विस्मितो देवबोधिः। सर्वेऽपि लोका विस्मयस्मेरमानसाः प्रोचुः बहो! सूरीणां निराधारमाकाशेवस्थानमिति । तेन कवित्वशक्तिपरीक्षाय समस्यापदमर्पितम् । यथा- ४५८. व्यापिद्धा रुदती मुखं च नयने से गर्हते कन्यका । तदाकर्ण्य- 'भगवन् ! किमुच्यते युष्मच्छिष्याणां विदुपां सरखतीसर्वस्वमुखानम् १ प्रथममहमेव श्रीमगव- दाज्ञया पूर्यामीति प्रमाणं कृत्वा कपर्दी श्रावकः सर्वान् निवार्य पूरयामास- नेतस्याः प्रसूतिद्वयेन सरले शक्ये पिघातुं शो, रुद्धाक्षी च विलोकते शशिमुखी ज्योत्स्लावितानैरियम् । इत्यं मध्यगता सखीभिरसकृत् दृग्मीलनाकेलिपु, व्यापिद्धा रुदती मुखं च नयने से गर्हते कन्यका ॥ श्रीहेमसूरिसेवापरस श्रावकस्यापि शीघकवितां दृष्ट्वा विस्मयस्मेरः 'शोमनोऽयम्, वयं समुत्सुकाः स्मः' इत्युक्त्वा गतः । राज्ञाऽन्त्यजात् (पाठभेदे-अन्त्यजगृहेषु) निमत्रापितः । तेन मानितं निमत्रणम् । द्विजादीनां विमर्शः कथमन्त्यजगृहे भोजनं करिष्यतीति । सहस्तलिङ्गसरोवरटोडकयोमोचितं भोज्यम् । राजा तु राजपाटिकामिण सरोवरसमीपे समायातः । देवयोधिः खानार्थ जलान्तः प्रविष्टः । कृष्णचा भूत्वा निगतो भुक्तं तद्भोजनम् । पुनर्जलान्तः प्रविश्य देवबोधिभूत्वाऽगात् । राज्ञ. सर्वेषां लोकानां च विस्मयोऽभूत् । राज्ञा निजावासे निम- प्रितः । विविधा भक्तिः कृता. 1 अन्यदिने देवाचीवसरे सम्पूर्वजानां मस्तकानि कीटैरावृतानि प्रोचु - हे वत्सा- ऽस्माभिस्तुभ्य राज्य दत्तम् , वं महतीं प्रीढि नीतः । अस्मन्मार्ग मुक्त्वा जैनोऽभूत् , तेन राज्यं पश्चाद् ग्रहीष्यामः । सप्तमे नरके पातिता वयम् । त्वया किं कृतम् । । सक्तः खकुलाचारः । त्यजाधुनापि कुमार्गप्रवृतिम् । एत कर्ण्य राजाऽविज्ञातपरमार्यः किकव्यताजडोऽभूत् । सविषादमिदमचिन्तयत्-'अहो ! सकठशानसंवादसुन्दरोऽयं जीवदयाधर्मः सर्वप्राणिप्रिय. कथं कुमार्ग. कथ्यते, किमत्र तत्त्वम् ? । तस्मिन् दिने लोकमध्ये महाप्रमावोऽमूत् मिथ्याक्शासने । द्वितीयदिने व्याख्यानावसरे प्रथम परिमलसुगन्धः, पश्चाद्विमानम् । विमानादुचीर्य मूलराज- प्रभृतयः पूजाः श्रीगुरुन्नमस्कृत्य श्रीकुमारपाल प्रति प्राहु'-'वत्स ! त्या नरकान्तं राज्यं प्राप्य कलिकालेऽपि महतां महनीयत्रिभुवनोचमः श्रीजिनधर्मः प्रतिपन्न । स्वर्गस्था वयं प्रमुदिता देवससदि। एतन्निशम्य राजा सचमत्कारमना पाह-'मगवंस्तत्र तादृशमदृशं किमन तत्त्वम् १ श्रीगुरवः पाहुः-'नरेश्वर ! समापि, अनापि च नरकखर्गादिदर्शने सर्व कलाकौशलमिदम् । तव पूर्वजाः यत्र खकर्मणा गताः, ता सन्ति । जिनवाक्यमेतत् । पूर्वोक्त- दशलक्षणो धर्म । ततो रमितो राजा ।क्षामिता गुरवः । राजपूर्वजानामागमनं हा नवा पश्चिमरात्रौं गतः । ॥ 2 15 ६७. एकदा कोणी ब्राह्मणः परीक्षार्थ हरीतकी मुष्टौ बद्धवा सप्रमुदित उवाच- ४६०. हेमसूरि मूं करि किसिउं, हरडह, फाई रडेह । जिणि कारणि हुँ घालियर्ड सबह बंजण ऐहिं ।।
श्रीसोमतिलफसूरिविरचित ९१ इति श्रुत्वा प्रमुदितः प्राह-'अतः परं न रटिष्यति । युष्माभिः स्वनामागे स्थापितोऽस्ति ।' इत्यादिवाक्यैः ब्राह्मणैर्विद्भिः सह प्रीतिरुत्पन्ना । यतः- असारसंसारमहीरुहस्य, सुघोपमं सादुफलं तदेकम् । परस्परं मत्सरवर्जितानां, यद्वर्द्धते प्रीतिरियं नराणाम् ॥ S ६६८. एकदा व्याख्यानमध्ये श्रीगुरुमिर्दाहेति प्रोचे, चन्द्रयशगणिना तु हस्तौ घृष्टौ । मुक्ते ब्याख्याने तु राज्ञा पृष्टम्-'भगवन् ! युवाभ्यां किं कृतम् ?' श्रीगुरुमिरूचे-'राजन् ! देवपत्तने श्रीचन्द्रप्रभप्रासादे दीपेन चन्द्रोदयो लगोऽस्माभिर्दष्टः । स तु हस्तौ धृष्ट्वा अनेन विध्यापितः । राजा चमत्कृतः, स्वपुरुपैनिर्णय व्यधात् । अहो ! निरतिशये कालेऽपि श्रीभवतामपूर्व ज्ञानम् । ६६९. ततः पूर्वभवमपि मे ज्ञास्यन्तीति तदपृच्छत्-'भगवन्निदमपि ज्ञायते, यदहं पूर्वमवे कीदृशोऽभूवन् ।' श्रीगुरुमिरुक्तम्-'राजनिरतिशयकालोऽयम् । यतः श्रीवीरनिर्वाणाद् वर्षाणां चतुःपया चरमकेवली श्रीजम्बूः॥ सिद्धिं गतः । तेन सह द्वादश वस्तुनि त्रुटितानि । ४३२. मणपरमोहिपुलाए आहारग-खवगउवसमे कप्पे । संयमतियकेवलसिज्झणा य जंबुम्मि विच्छिन्ना ॥ सहस्रवर्षेण सर्व पूर्वगतं श्रुतं व्यवच्छिन्नम् । संप्रति त्वयं श्रुतम् । तथापि देवतादेशेन विज्ञाय किमपि कथयिष्यते । ततो रात्रौ शुभध्याने स्थिताः । समायातः पूर्वाराधितश्रीसिद्धचक्रसुरः । पृष्टो राज्ञः पूर्वभवम् । तेन । निवेदितं सर्वं भवस्वरूपम् । ततः प्रभाते राज्ञः समस्तसभासमक्षं कथितम् , यथा-'राजन् ! पूर्वभवे मेदपाटपरिसरे जयपुरे जयकेशी राजाऽभूत् , तत्पुत्रो जयताका सप्तव्यसनवान् पित्रा निष्कासितो मेदपाटपरिसरे पर्वतश्रेण्यां पल्लीपतिर्जातः । अन्यदा नरवीरस्य सार्थवाहस सार्थः सोऽपि लुण्टितस्तेन । सार्थवाहस्तु मालवदेशं गला तत्र राजानं विज्ञप्य सैन्यमानीय पल्लीमवेष्टयत् । तन्महद्दलं मत्वा जयताको नष्टः । नरवीरेण वणिजांकारेग कीटमारिः कृता । तत्पनी सगर्मा हता । भूपतितो पालः शिलायामास्फालितः । ततो मालवकदेशे राज्ञोऽग्रे. खरूपे निरूपिते, राज्ञा इत्याद्वयं स्त्री-बालरूपं लग्नम् , अतोऽयमद्रष्टव्यमुखोऽस्तीति निष्कासितः खदेशात् । स च सार्थवाहो नरवीरः पदे पदे लोकैर्निन्धमानः पश्चात्तापपरो वैराग्यात्तापसो मूत्वा तीव्र तपस्तस्या मृत्वा जयसिंह- देयो जातः । स च हलाद्वयादपुत्रः । जयताकोऽपि देशान्तरं गच्छन् रूपसौभाग्यवानाकर्णाकृएकोदण्डो मृग- यापरः मार्गे श्रीयशोभद्रसूरिभिष्टः । प्रोक्तश्च- ४३३. क्षत्रियोऽसि नराधीश!प्रतिसंहर सायकम् । आर्त्तत्राणाय चः शस्त्रं न प्रहर्जुमनागसि ॥ मो क्षत्रिय ! एवंविषं पवित्रं क्षानगोत्रमवाप्य मा जीवहिंसां कुरु । एतदाकर्ण्य लअितः माह-भगवन् ! ४६४. मुक्षितः किं न करोति पापं, क्षीणा नराः पापपरा भवन्ति । आख्याहि भद्रे ! प्रियदर्शनस्य, न गङ्गादत्तः पुनरेति कूपे ॥ ततः श्रीगुरुवचसा व्यसनानि मुक्तानि । श्राद्धैः शम्बलादिकं दत्तम् । शनैः शनैः प्राप्तप्रतियोघो नवलक्ष- तिलंगे देशे उलंगलपुरे ओदरवणिग्गृहे गोजनादिवृत्त्याऽस्यात् । एकदा पर्युपणापर्वणि स श्रीमान् ओढरः। पावकः पुत्रपौत्रमित्रादिपरिकरः सप्रधानपूजोपकरणः श्रीजिनगृहमगात् । तत्र विधिना जिनस्य सानं विधाय पूजा- बहरे जयताकं पाह-'गृहाणेदं पुष्पादिकम् , कुरु जिनेन्द्रपूजाम्, गृहाण स्वजन्मजीवितफलम् । ततः स तदा- कचिन्तयत्-'अष्टपूर्वोऽयं देवः परमेश्वरः प्रसन्नवदनः नासामन्यस्तहक् परमयोगमुद्रासीनः निरक्षनखरूपः । तत्कयं परकीयैः पुष्पैः पूज्यते । ततः सकीयपयवराटककीतपुष्पैरानन्दानुशास्तिहा प्रसन्नमनोवाकायः पारमेश्वरी ..
९२ . 'कुमारपालदेवचरितम् । पूजामकरोत् । ततोऽहो ! ययेते भोगमाजोऽपि व्यवहारिणोऽद्य तपः कुर्वन्ति, ततः पुण्यमयतनं दिनमित्सहमपि विशेषतस्तपः करोमीति गुरूणां मुखेनोपवासमकरोत् । प्रभाते विशुनद्धया साधूनां दानमदात् । ततः सं कृतार्थ मन्यमानः कृतपुण्यः सन् मृत्वा त्वं त्रिभुवनपालपुत्रो जातः । ओढरभावकस्तु उदयनमन्त्री, यशोभद्र- सूरयस्तु वयम् । वं पुनरितो निजायुःप्रान्ते महर्चिकन्यन्तरदेवत्वमधिगम्य ततश्युत्वा चात्रैव भरतक्षेत्रे भद्रिलपुरे शतानन्दनृप-धारिण्योः पुत्रः पैनिकराज्यमवाप्य भाविश्रीपद्मनाभजिनेन्द्रधर्मदेशनां श्रुत्वा प्रति- युद्धः परिहत्य राज्यलक्ष्मी प्रव्रज्यैकादशगणघरो भूत्वा केवलज्ञानमासाद्य मोक्ष यास्यसि । एतन्निशम्य राजा विस्मितः प्राह-भगवन् ! कोज्न प्रत्यपः१। श्रीगुरुमिलचे-'राजन् ! अथापि, ओदरवंशीयाः सन्ति उल(२)- गलपुरे तेयां गृहे जीर्णदासी पूर्ववृत्तान्तान् जानाति । सा गला घटा सती सर्व कथयिष्यति । ततो राज्ञा निज- पुरुपैस्तत्सर्वं स्वरूपं ज्ञातं दास्सा मुखेन जयताभवसत्कम् । ज्ञातं च जयसिंहदेवेन सह वैरकारणम् । चिन्तित ॥च निजमनसि 'यहो ! वैरकारणम् , दारुणः संसार भात्मन् !' ततो राजा संवेग-निर्वेदाभ्यामालिङ्गितः । सखातनी- जिनधर्मस्थैर्यः श्रीहेमसूरीणां 'कलिकालसर्वज्ञ'पदमदात् । * . ZU ७०. कस्मिन्नप्यवसरेऽणहिलपुरे श्रीकुमारपालनामा नरेश्वरो वाहकेल्यां नजन् सौन्दर्यवर्यनिर्जितमुरसुन्दरी- मवालेन्दुवदना कामप्यमलां पालिकामालोक्य तद्रपापहृतहृदयः संनिहितप्रसादचित्तकं प्रति केयमित्यादिशंस्तेनेति विज्ञपयां चके-'अपारश्रुतकूपारदृश्यतया सत्रात 'कलिकालसर्वज्ञ' प्रसिद्धेादशभिन्नतपःसमाराधनवशबन्दीकृताष्टमहा- सिद्धेर्निश्शेषभूपालमौलिचुम्भितपादपीठस्य आयुप्मतः श्रीहेमचन्द्रमहर्षेराश्रमनिवासिनी अहिंसानामी कनीयमिति निशम्य सद्यः कदाचित्तान् महपीन हपभाक् समक्तिकं सौधमाकार्य तदृत्तान्तं पृच्छंस्तैरूचे-'निजगदेकसार्वभीमस श्रीमदइधर्मस्य अनुकम्पानाम पनी', 'कयं धर्मस्य राज्यत्वम् ? यतः- ४६५. जिनमतनगरेऽस्मिन् मोहमत्तारिजेता, जयति जनितधामा धर्मनामा नरेन्द्रः । नियतमपरिभूयं यस्य राज्यं प्रभूतं विलसति नयपूतं तत्त्वसप्ताहमेतत् ॥ अर्द्धासनोपविष्टाऽनुकम्पानाम महादेवी । तस्याः कुक्षिसरसिराजहंसी निःसीमसौन्दर्याहिंसाभिधा । यस्मिन् लमे सुताऽजनि, तलनं ग्रहवलं तपित्रा सर्वविदा एवमादिष्टम् यदियमतीव पुण्यवती दुहिता 1 पुत्रजन्मोत्सवा- दप्यस्या जन्म साप्यम् । अतः फ्रमेण वर्द्धमाना कन्या साऽनुरूपवरप्राप्त्या वृद्धकुमारी मूत्वाऽनुरूपेण केनापि मही- महीन्द्रेण सोपरोधमूढा, तं च सं घ जनकं च परामुन्नतेः कोटि नेष्यति-इति तद्वाक्यपर्यन्ते तदर्थिनानुकूल्य तस्याः सविध सद्बुद्धिनाझी दूती नृपः प्राहिणोत् । सा तो सप्रनयं प्रणिपत्य 'स्वामिनी राजकन्ये ! धन्यतपासि, यत्त्वामष्टादशदेशसम्राट् समस्तसामन्तीमन्तकर्मणि मयूखमालालावचरणकमलयुगलश्चौलक्यचक्रवर्ती सामु- दोहमभिलषतीति तद्वचसा मुखमोटनया विनयं नाटयन्ती सोपहासं सैवं प्राइ- ४६६. निष्किञ्चनेन दयितेन विवाहितेन, यद्योपितां सुखपदं न तदीश्वरेण । भागीरथीं वहति यां शिरसा गिरीशो, लक्ष्मीपतिः स्पृशति नैव पुनः कदापि ॥ अलं नरकान्तपाज्यसाम्राज्यपातिपलोमनवाया। ०४६७, सत्यवार, परलक्ष्मीमुक्, सर्वभूताभयमदः । सदा खदारतुष्टश्च सन्तुष्टो मे पतिर्भवेत् ।। इति तस्या दुःनवं प्रतिभवमाकर्य सा विफलवैदग्ध्यमानिनी खं पदमुपगता खामिनं सर्वया निराशम- करोत् । तदनु ते नृपं तद्वियोगामिमनभाकलय्य श्रीहेमसूरिस्तमिति प्रतिबोधितवान्-यः कन्याया इतरलोके दुष्कर सङ्करः स तवायुमयलोकहितस्तदनुकूलताहेतुथ । अतस्तमपि निर्मापय स्खनिस्सीमोन्नतये ।
5 ४७०. *" श्रीसोमविलकसूरिविरचितं ४६८. सुकलत्रस्य सम्माप्तिः पुंसां भाग्यनियन्धनम् । या प्रीतिजननी जन्या सा सौभाग्योपरि मञ्जरी ।। ४२९. स्थाने निवासः सुकलं कलत्रं, पुत्रं पवित्रं स्वजनानुरागम् । न्यायाच वित्तं सुहितं च चित्तं, निश्छद्म धर्मस्य सुखानि सप्त ॥ सा सर्वथा परिणेतुमुचितैव । यतः- धन्यां सतीमुत्तमवंशजातां, लब्ध्वाधिकां याति न का प्रतिष्ठाम् । क्षीरोदकन्यां गिरिराजपुत्री, गोपस्तथोग्रश्च यथाधिगम्य ॥ इति तेन महर्षिणा प्रतिबोध्य तानशेषानभिग्रहान् ग्राहयित्वा तस्याः प्रदानं चक्रे । ६७१. अथ संवत् द्वादशाधिकपोडश १२१६ वर्षे मार्गशुदि द्वितीयायां लग्ने बलवति संवेगमतगजारूढो रत्नत्रय-।। वस्त्रालङ्कतो दक्षिणपाणिवद्धोरुदानकङ्कणः सम्यक्त्वानुचरेण समं श्रद्धासहोदरया क्रियमाणलवणावतारणो गुरुभक्ति- देशविरतिजानिणीभ्यां गीयमानधवलमङ्गलः पौपधवेश्मद्वारि अनुकम्पाकन्याजनन्या कृतप्रोखणः श्रीमन्महादेवार्हतः साक्षि स नृपतिरहिंसायाः पाणि जग्राह । तदा तारामेलनपर्व । अथ पत्रिंशत् सहस्रप्रमाणं विपष्टिचरितं नवाङ्ग- वेदीमहोत्सवादानीय वेदिपदुद्या(?)स्थाने कपर्दप्रत्येकं विंशति वीतरागस्तवाः । तस्यैकस्यां वेदिकायां वंशान् तथैकै- कशमीकाठ तत्पदे श्रीयोगशास्त्रप्रकाशाः १२ । तथा शमीकाष्ठपदे लक्षण-साहित्यतर्केतिहासप्रमुखशास्त्ररचनाभिर्मूलो.. त्तरगुणाभ्यां च दृढीकृत्य वेदिकायां ज्ञानानलमुदीप्य तत्परितो मण्डलचतुष्टयदापनं 'चत्वारि मंगल'मित्यादि । द्वासप्त- तिकालक्षप्रमाणरुदतीद्रव्यकरमोचनं तस्याः कन्यामुखमण्डने दत्तम् । तत्कालमेव तस्याः पट्टबन्ध कारयित्वा तपितु- र्योग्यानावसान् विहारान् १४४४ कारयामास । ततः सा हिंसा, खसपल्या अहिंसायाः परमोन्नति तद्विघामालोक्य भर्तुः पराभवनिवेदनाय पितुर्धातुः समीपे समुपागता । चिरदर्शनाद् अभिभववैरूप्याच अनुपलक्षिता तेनेत्यभिदधे-- ४७१. का त्वं सुन्दरि! मारिरस्मि तनया ते तात धातः प्रिया, किं दीनेव पराभवेन स कुतः किं कथ्यतां कथ्यताम् । हेमाचार्यगिरा पराईगुणभाक् हृद्भक्त्रहस्तोदरात्, मामुत्तार्य कुमारपालनृपतिः क्षोणीतलादाकृपत् ।। इति तद्भणितेरनन्तरं श्रीकुमारपालदेवस्य सत्यप्रतिज्ञस्यापि तस्य लिझिनो गिरा त्वयि विरक्तचित्ततां विमृश्यातपरं भवत्याः स कोऽपि वरः प्रवरः करिष्यते, यस्तवैवैकातपत्रं कुरुते, धीरा भव । तां सम्बोध्य स्खसमीपे । स्थापयांचके। ६७२. हिंसापिता पापनामा नरेन्द्रवरं विलोकयन् वाणारस्यां जयचन्द्रनृपं सप्तशतयोजनभूमिनाय दृष्टवान् । अन्यराजकं दासमिव मन्यमानश्चत्वारिंशतानि गजेन्द्राः पष्टिलक्षाश्च वाजिनः द्वादशशतानि पित्तलमयानि निखानानि, गंगा-यमुनायष्टी विना वापि गन्तुं न शक्नोति तेन 'पं गुराजे' ति विरुदं वइति । तस्य गोमती दासी ६०००० अधेषु प्रक्षरान् निवेश्याभिषेणयन्ती, परचक्र वासपति, राज्ञः श्रम एव कः । तत्र वाणारयां नृपाय ददौ । सा वार्ता श्रीकुमारपालेन श्रुता । मदीयपल्या गृहान्तरमकारि, ततो दूनमना निजप्रवानपुरमा हेमकोटिद्वयं यसहस्रद्वयं चित्रपट्टमेकं च समय प्रेषिताः । तैखत्र गहुद्रव्यत्ययेन कैवर्तकाखेटकादिपट्टकान् कृत्वा तत्कर्म निवारितम् । कालेन राजा जयचन्द्रेण ज्ञातम् । तत्पृष्टय ग्राममहचराः । तैः प्रवानपुरयाः कथिताः। ततो राज्ञाऽऽहूताः प्रधानपुरुषा जयचन्द्रसमायां गताः । श्रीकुमारपालप्रेपितं हेमकोटिद्वय-हयसहस्रद्वय-चित्र- 20 , 4 - - * ४७२ कुमारपालद्देवचरितम् । पटादिक प्रामृत समर्पितम् । राजा जयचन्द्रो यारत् पट्टमुदाय्य पश्यति, तारतत्र खमूर्चि श्रीकुमारपालमूर्ति जीवहिसादिकपापफल नारकिक छेदनमेदनादियातनाकुम्भीपाक्वैतरणीतरणकशाल्मलिवृक्षोल्लानासिपश्यनप्रवेश नादिक दृष्ट्या चिनस्थ सघातमहापापमय प्रकम्पमानशरीर , पुन पुर , सम्यग्जीवरक्षादिपुण्यफल बगविमानदिव्य देहदेवाशनादिच्यामरणगीतनृत्यवाद्यविविधक्रीडारूपसौभाग्यशृङ्गारभोगादिक चित्रस्थ दृक्षा विस्मयस्सरमना प्रधानपुरुपाणा प्रसादमकरोत् । जीवरक्षार्थ श्रीकुमारपालेन प्रेपिता वयमिति खरूपे प्रोक्त जयचन्द्रनृप स्वदेशे सर्वत्र जीवरक्षामकारयत् । १८ रक्षपालमज्वालन कृतम् , द्विगुण च प्रामृत श्रीकुमारपालाय प्रहि णोत् । पुनरपि मारि-पितापाश्र्धमगात् । ततो म्लेच्छकुले गर्जनपुरे दत्ता । ६७३ अथ वर्षासु कटकारम्भे नियमिते तद्वृत्तात ज्ञाता प्रापरामवसातामों गर्जनपुरेशस्त्वममिणयितु मागच्छत्तीति चरै प्रोक्त दूनो नृप । श्रीपत्तनेऽपि साध्वसमभूत् । विज्ञप्स तद् गुरुणा तैश्च स्तम्भित स तास । •पण्मासजीवदयापणे कृते मुक्त । मारि कुत्रापि स्थितिं न लेमे । श्रीगुरुणामुपदेशेनाज्ञाकारिपु नृपेष्वष्टादशदेशेषु चतुर्दशवत्सराणि सर्वप्राणिप्रियाममारिमकारयत् । सारेरपि मारिन कश्चित् कथयनि । सौनिक-व्याध-कैवर्त्त-कल्यपालादिपकान् । अपाटयत् कचिच्छक्त्या भक्त्या धार्यव्ययात् फचित् ।। ७४ अथैकदाऽश्वपर्याणस्थसूक्ष्मजीवप्रमार्जनपर राजान दृष्ट्वा नृपा परस्पर घूसम्ज्ञया स्मितमकाएं । तद्विज्ञाय "विज्ञानशिरोमणिर्लोहकटाहनय पाणेन प्रस्फ़ोट्य कुन्ताग्मेण लोहभृतगोणिमुत्साट्य खभुमवलमदर्शयत् । तर्निताथ ते-रे । किमेभिर्वराके सूक्ष्मजन्तुभिरल्पसत्वैईतैरिति' । तत फुमरगिरी राजाज्ञयाऽष्टी लक्षास्तुरङ्गमा गालित "नल पियन्ति । अमारिपटह सर्वत्र पुर ग्रामादिषु माम्यति । राजपुरुषाश्चामारि कारयति । ७५ अथामारि प्रवयति राजनि आश्विनशुक्लपक्षोज्गात् । तय कण्टेश्वर्यादिदेवतानामर्चवै विज्ञतम्-'देव । सप्तम्या सप्तशतानि पशन सप्तमहिपाथ देवताना पुरो दीयन्ते राज्ञा । एवमष्टम्यामष्टौ शतानि, नवम्या नवशतानीति' । ॥राजा तदाकर्ण्य श्रीगुरुन् समायातान् विज्ञप्त तत्स्वरूपम् । गुरुवचनमादाय मापितास्ते-'देय दास्सामो वहिका अमेण । रात्री देवीना सद्मसु निक्षिप्ता पशुमहिपा । दत्तानि तालकानि । मुक्तास्तत्र रक्षका । प्रात समायातो राजा । उद्घाटितानि तालकानि । मध्ये दृष्य पशवो रोमन्थायमाना । राजा सर्वसमक्षमिद जगाद-'मो अयो टिका इमे पशवो मयाऽमून्यो दचा , पर न प्रस्ता । तस्माय एव मास रुचितम्, नामूम्य । बस्तथ जीवान हन्मि' । ततस्ते सर्वेऽपि विलक्षा मौनमालम्च्य स्थिता । छागादिमूल्येन नैवेद्यानि कारितानि देवानाम् । महा हिंसादिन मवा राजा नवम्या कृतोपवासो निशि च द्रशाटाया दयारसमय शुमध्याने स्थित , बहिरारक्षका मुक्ता । निशीघसमये दिव्यनेपथ्यपारिणी स्त्री प्रत्यक्षा जगाद-'राजन्नह तव कुलदेवी कण्टेश्वरी । ऐपमोवर्षे किमिति त्वयाऽस्मम्यो देय न दत्तम् । रानोवाच 'दत्त मया सर्वम् , पर मवती मिन गृहीतम् । तदह करुणामय कथमशरणान् प्राणिनो निहमि । तत सा कुद्धा-'अहो वचसा मामय विप्रतारयति' इति निशुलेन रानान शिरसि हत्वा गता । क्षणान्तर राना खशरीरे कुष्ठव्रणानि दृष्ट्वा विषण्णोऽभूत् । तदा सघ उदयनमत्रिणमाहूय प्रोवाच- 'मनिन् । अद्य देवी प्रत्यक्षा पशून् याचते कि दीयते नवा १ मत्री प्राह-'राजन् । अह किं वच्मि परमिति जाने येन केनोपायेन खामिरक्षा क्रियते' । यत - ४७३ जेण कुल आपत्ततपुरिस आपरेणरक्खिजा। नहु तुयमि विगट्टे अरयासाहारमा हुति॥ एतदाकर्ण्य रानानि सत्त्वो वणिगसि, भक्तिवचासि एतानि मापसे । मृणु, भाजलधिमेखला खला स्वाज्ञा 1 . 3- ९५ 5 ४७८. श्रीसोमतिलकसूरिविरचितं मया ग्राहिताः, सकलार्थिसार्थप्रार्थना सफलीकृता, श्रीणिता सप्तक्षेत्री पवित्रस्खवित्तेन, आराधितः श्रीधर्मः, तरिक मग जीवितेन कार्यम् ; केवलं रहः काष्ठानि देहि, येन प्रातर्मामीदृशं दृष्ट्वा लोको श्रीधर्मस्य निन्दा करिष्यति' । मची 'अहो! महत्कष्टम् । पारवश्यमूलं नियोगं धिगि'ति क्षणं विमृश्योवाच-'देव ! पूर्व श्रीगुरूणां स्वरूपं विज्ञाप्यते । राज्ञो- तमेवमस्तु । तदैव मत्री गतः श्रीगुरूणां पदान्ते । निवेदितं तत्स्वरूपम् । क्षणं स्मरणकरणीयं कृत्वा गुरुभिर्जल- मभिमच्यार्पितम् । तदाच्छोटनमात्रेण राजा सविशेषशरीरशोमाभागभूत् । अत्यन्तश्रीगुरुमक्तिमावितश्च प्रातमहा- महोत्सवेन श्रीगुरुपादारविन्दं वन्दितुं यावद्याति, तावद्धर्मशालाप्रथमप्रवेशे स्त्रीकरुणखर शुश्राव । ततस्तामेव कण्टेश्वरी मन्त्रयत्रितां च पश्यति । तावता सोवाच-राजन् ! मोचापय मां सूरिप्रयुक्तमत्रवन्धनान् । तवाज्ञावधि- देशेषु जीवरक्षातलारकरवं करिष्यामीति' । श्रीगुरुवचसा मोचिता । कवयः सबै खमतिभिः प्रोचुः- ४७४, श्रीवीरे परमेश्वरे भगवत्याख्याति धर्म स्वयं, प्रज्ञावत्यभयेपि मन्त्रिणि न यां कतुं क्षमः श्रेणिका अलेशेन कुमारपालनृपतिस्ता जीवरक्षा व्यधात्, यस्यासाद्य वचःसुधां स परमः श्रीहेमचन्द्रो गुरुः॥ ४७५. पातु वो हेमगोपाल कम्बलं दण्डमुवहन् । पड्दर्शनपशुग्राम चारयन् जैनगोचरे ॥ ४७६. नाभवद्भविता नैव हेमसूरिसमो गुरुः । श्रीमान कुमारपालश्च जिनभक्तो महीपतिः॥ ४७७. राजा लुठति पादाग्रे जिह्वाग्रे च सरखती। शश्वत् स श्रेयसे श्रीमान हेमसूरिनवः शिवः॥ सप्तर्पयोऽपि गगने सततं चरन्तो मोतुं क्षमा नहि मृगीं मृगयोः सकाशात् । जीयात् पुनश्चिरतरं प्रमुहेमसूरिरेकेन येन भुवि जीववधो निपिद्धः ॥ ४७९. प्राणित्राणे व्यसनिनां शान्ति-सुव्रत-नेमिनाम् । हेमाचार्योऽन चातुर्य तुर्यः किं नु स दुर्युगे ॥ सर्वेषां कवीनां लक्षं लक्षं ददौ । ७६. अथान्यदा भोजनं कुर्वतो राज्ञा घेवरभुक्तौ किंचिद्विचिन्त्य कृतसकलाहारपरिहारः पवित्रीभूयेति प्रभु पप्रच्छ- 'भगवन् ! घेवराः किंभक्ष्या वाऽमक्ष्याः ?' श्रीगुरुभिरुक्तम्-'राजन् ! भक्ष्या अभक्ष्याचेति' । मणितं पुनः-'भगवन् ! मक्ष्याश्चेदभक्ष्याः कथम् , अमक्ष्याश्चेद्भक्ष्याः कथम् । श्रीगुरुमिरमाणि-राजन् ! ये क्षत्रियादयः पूर्व ज्ञातमांसा- खादास्तेपामभक्ष्याः, ये तु पणिगमासणादयोऽज्ञातमांसास्वादास्तेषां भक्ष्याः । इत्याकर्ण्य प्रमुदितः । 'अहो ! प्रभूणां युक्ता 'कलिकालसर्वज्ञता' मानसिकपरिणामोऽपि येषां प्रत्यक्षा' । ततो राजा दन्तपातनसोधतः श्रीगुरुमिर्निपिद्धः । कृतघेवरमक्षणनियमः प्रायश्चित्तपदे द्वात्रिंशत् प्रासादानेकस्मिन् पीठबन्धेऽकारयत् । द्वात्रिंशत् प्रकाशान् प्रत्यहं गुणयति प्रत्यूषे । ७७. अन्यदा, एकस्मिन् दिने कस्मिन् ग्रामे तैलिकेन रात्रौ यूका हता । कण्टेश्वर्या राज्ञो ज्ञापितः स दण्डितः । तद्रव्येण 'यूकावसतिः' कारिता । पुरा गृहीतेनाखुद्रव्येण 'उन्दिरवसतिश । यस्याः करेण पुरा करम्यो भुक्तस्तस्सा देवश्रिया नामा 'करम्यावसतिः' । अय श्रीस्तंभतीर्थ सामान्ये आलिगवसहिकाप्रासादे यत्र दीक्षाक्षणः प्रभूणांग अभूव, तन रत्नपिम्पालकृतो निरुपमो जीर्णोद्धारः कारितः । ६७८. अन्यदा ब्रमकविः कृतकृत्रिमदेवरूपः केनाप्यनुपलक्ष्यमाणः करगृहीतलेखपत्रः समायां समायातः । कृत- प्रणामः पृष्टो राज्ञा-'भो ! कुतः, कस्लं समायातः ?" तेनोक्तम्-'देव ! देवेन्द्रेण प्रेषितोऽस्मि, युष्मदन्तिके लेख- समर्पणाय' इत्युक्त्वा लेखं समर्पितवान् । समायां लेखः प्रस्फोव्य याचितः यया- 20 * ४८०. कुमारपालदेवचरितम् । खस्ति श्रीमति पत्तने नृपगुरुं श्रीहेमचन्द्रं मुदा, स्वाशकः प्रणिपत्य विज्ञपयति स्वास्त्विया सत्कृतम् । चन्द्रस्याङ्कमृगे यमस्य महिपे यादस्सु यादापते. विष्णोर्मत्स्यवराहकच्छपकुले जीवाभयं तन्यता ॥ तस्स राजा लक्षं पारितोपिकमदात् । ६७१. अन्यदा गुरुमिस्तृतीयव्रताधिकारे- ४८१. भिक्षोदयमनसतहपरः पत्युर्यधं पन्धकी, ध्यायत्यर्थपतेर्भिपग् गदगणोत्पातं कलिं नारदः । दोपपाहिजनस्तु पश्पति परच्छिद्रं छलं शामिनी, निप्पुत्रं म्रियमाणमाख्यमवनीपाता हहा वाञ्छति ॥ एतन्निशम्य श्रीगुरुगिरा द्वासप्ततिलक्षमृतकद्रव्यपत्रं पाटितवान् । केनापि कविना प्रोक्तम्- ४८२. अपुम्राणां धनं गृह्णन् पुम्रो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोपतो मुश्चन् सत्यं राजपितामहः ।। अपरेण तु- " ४८४. . ४८३. न यन्मुक्तं पूर्वैरघुनहुपनाभाकभरत- प्रभृत्युर्वीनाथैः कृतयुगोत्पत्तिभिरपि । विमुचन कारुण्यात्तदपि रुदतीवित्तमधुना, कुमारक्ष्मापाल! त्वमसि महतां मस्तकमणिः॥ -लक्षमनापि । अथ चतुर्थग्रते- एका भार्या सदा यस्य त्रिधा शीलं घनागमे । दिनं प्रत्येकशो यस्य द्वात्रिंशत् स्तवस्मृतितः॥ अय परिग्रहप्रमाणम्- ४८५. जन्तून हन्मि न वच्मि नानृतमहं स्तेयं न कुर्वे पर- स्नी! यामि तथा त्यजामि मदिरां मांसं मघोर्भक्षणम् । नक्तं माद्मि परिग्रहे मम पुनः स्वर्णस्य पट्कोटय. स्तारस्याप्टतुलाशतानि च महार्हाणां मणीनां दश ॥ ४८६. कुम्भखारीसहस्रे द्वे प्रत्येक लेहधान्ययोः। पश्चलक्षाश्च वाहानां सहस्राण्युष्ट्रहस्तिनाम् ।। ४८७. अयुतानि गवामष्टो पञ्चपञ्चाशतानि च । गृहापणसभायानपात्राणामनसामपि। ४८८. एकादशशतानीथा रभाः पञ्चायुतममा। हयैकादशलक्षाश्च पत्तयोष्टादशममाः ॥ सैन्यमलापकप्रमाणम् । साधर्मिकवात्सल्यै त्रुटितधार्मिकस्य दर्शनारसहस्रदाने श्रेष्ठ आभा नियुक्तः । वर्षे लेखके कृते एका कोटिलेमा । यावतां दापयति तावताऽऽभडेनोक्तम्-देव ! द्विधा कोशः स्थावरो जा- मश्च । वयं जगमकोशस्थानीया.' इति जल्पनिषिद्धः, सर्व दत्वम् । ६८०. एकदा कर्णमेस्त्रासादाने श्रीगुरखो गताः । तदा चामराशिभरडकेनोकम्- +4 10 " कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध ९७ ४८९. यूकालक्षशतावलीवलचलल्लोलोल्लसत्कम्बलो, दन्तानां मलमण्डलीपरिचयाद् दुर्गन्धरुद्धाननः । नासावंशनिरोधनागिणिगिणी पाठप्रतिष्ठास्थितिः, सोऽयं हेमडसेवडः पिलपिलत्खल्लि समागच्छति ॥ श्रीगुरुभिरुक्तम् - 'अहो ! गालिरपि न शुद्धा । ददतु ददतु गालीर्गालिमन्तो भवन्तः ।। तचरैः राज्ञा श्रुतम् । तस्य वृत्तिच्छेदः कृतः । प्रत्यहं शालायां समायाति । श्रीयोगशास्त्रं पठति । अन्यदा राजा तच्छुत्वा पाह- ४९०. आतङ्ककारणमकारणदारुणानाम् , वफ्रेषु गालिगरलं निरगालि येषाम् । तेषां जटाधरफटाधरमण्डलानाम्, श्रीयोगशास्त्रवचनामृतमुनिहीते॥ पुनः श्रीगुरुवचनात् प्रसादः। ६८१. अन्यदा सुखसुप्तस्य भूपतेः कापि देवता । निशीथेऽजनि प्रत्यक्षा शामसर्वाङ्गमण्डना ।। भूपपृष्टाऽवदत् सापि लूताधिष्ठातृदेवता । त्वदङ्गे प्रविविक्ष्यामि पूर्वशापात्तवान्वये ।। गतायामय तस्यां स चिन्तात्तॊऽभूकृपः प्रगे । रिपृष्टोऽवदत् सर्व तमचे सूरिरप्यथ ।। ३ भाविभावो भवत्येव नान्यथा सोऽमरैरपि । पूर्व कामलदेव्या यत् शापितो मूलभूपतिः ।। परं पुण्यं कुरु । यतः- ४९१. दीपो हन्ति तमःस्तोमं रसो रोगभरं यथा । सुधाबिन्दुर्विपावेगं धर्मः पापहरस्तथा । रात्रौ महाव्यथाऽमूत् । पृष्ठे राजिकाकणोपमः पिटः प्रादुरभूत् । प्रतीकारैरनुपशमने श्रीगुरवः समायाताः । राजानं दुःखातं दृष्ट्वा प्राहुः- ४९२. सृजति तावदशेपगुणाकरं पुरुपरत्नमलंकरणं भुवः। तदनु तत्क्षणभङ्गु करोति चेदहह ! कष्टमपण्डितता विधेः॥ राज्ञः श्रीगुरुदर्शने क्षणं सुखमभूत् । सूरिः सचिवं प्रत्याह-मनिन् ! 'अपायानामुपायाः स्युर्वहुरना वसुन्धरा ।' मत्री प्राह- भगवन् ! अनुस्वर्ण धातवः, अनुचन्दनं काष्ठानि, तथानुपूज्यान् कलाकोविदाः । यया तमान्तको भानुः सुधा सर्वविपापहा । जगत्सञ्जीवनो मेघस्तथा राज्ञो गुरुर्मवान् ।। ५ श्रीगुरुभ्यधात्-'नात्र मत्रतत्रभैपज्यप्रभावप्रसरः । किन्तु बुद्धिमकारोऽस्ति ! यदि राज्यमन्यस कसापि छ दीयते, तदा राज्ञः कुशलं सात्, परं नायं धर्मः श्रीजिनतत्त्वविदाम् । यतः- सबो न हिंसियघो जह महिपालो तहा उदयपाटो। न य अभयदाणवणा जणोवमाणेण होयई ।। ततोऽस्माकमेव राज्यमस्तु । राजा तु कर्णी पिधायाभ्यधात्- ४९४, को नाम कीलिकाहेतोः प्रासादोच्छेदमिति! भस्मने भस्मसात् कुर्यात् को हि चन्दनकाननम् ॥ महाराज! युक्तमेतत् । यदि मम शक्तिर्न मवति । परं- शक्ती हनूमान् यदपन्धयत् सं विष्णुईचो पय निवास्वरूपम् । सैरन्धिकाकारघरन भीनस्तथाहमप्यत्र कृती समयः ।। 20 - . ७ . 'पुरातनाचार्यसंगृहीतः कष्टमपीदं न मम मनसि । ४९६. या लोभौद् या परद्रोहाद् यः पांग्रौद् यः परार्थतः । मैत्री लक्ष्मी व्ययः फ्लेशः सा किं सा किं स किं स किम् ॥ राजा शनैः शनैर्व्यथया शून्यचित्ततामगात् । राजानं विलोक्य सर्वः कोऽपि विधुरोऽभूत् । श्रीगुरुः सर्व- । सम्मतेन स्वयमुपविष्टो राज्ये । तत्क्षणं राज्ञो व्यया रिशरीरे संक्रान्ता । श्रीगुरुव्ययां ज्ञात्वा राजा मनसि नचिन्तयति- ४९७. स्वाङ्गदाहेऽपि फुर्वन्ति प्रकाशं दीपिकादशाः। लवणं दखते वह्नौ परलोकोपशान्तये ।। श्रीगुरुस्वाच -'राजन् ! मा चिन्तां कुरु, न मे शक्तिमतोऽमुखम् । मूलाचेन्नोन्मूलयाम्येनां तदा मम वंश्यानां स्यात् । ततः- पक्कं कूष्माण्डमानाग्य प्रविश्यान्तः स्वयं गुरुः । तन न्यवीविशलतां तदैवामूत् तदन्यया ॥ उत्पाट्यान्धप्रधौ क्षिप्तं कश्चिन्नोलड़ते यथा । एवं स्वस्थममूत् सर्व सूरेः शक्तिरदो स्फुटा ।। ६८२. अथान्यदा श्रीमहावीरचरित्रे वाच्यमाने श्रीगुरुमुखेन देवाधिदेवप्रतिमासम्बन्धं श्रुत्वा राज्ञा पीतभयं पत्तनं गला. महतोपक्रमेण देवतासानिध्येन सा प्रतिमा पूजिता महोत्सवेनानीता । साधुना रामसैन्ये ऽस्तीति लोकोक्तिः । ६.८३. कदाचित् पृथिवीमानृणाय नृपतिना सुवर्णसिद्धये श्रीहेमाचार्याणामुपदेशात् तद्रवः श्रीदेवचन्द्रा. चार्याः श्रीसद्ध नृपतिविज्ञप्तिकाम्यामाकारिताः । तीमततपरायणा महत्सहकार्य विमृश्य विधिविहारेण पथि केनापि अनुपलक्ष्यमाना निजामेव पौषधालामागताः । राजा तु प्रत्युद्गमनादिसामग्री कुर्वन् प्रभुज्ञापितस्तत्राययो । अर्य गुरोः पुरो नृपतिममुखसमस्तभावकयुतैः प्रभुभिादशावर्चवन्दनकं दत्त्वा तदुपदेशादनन्तरं गुरुभिः पृष्टे सहकार्य समां विसय जवनिकान्तरिती श्रीहेमचन्द्र-नृपती तत्पादयोर्निपत्य सुवर्णसिद्धियाचनां चकाते । 'मम पाल्ये विद्यमानस्य सतः ताम्रखण्ड काठमारवाहकात् याचितवल्लीरसेनाम्यक्तं युष्मदादेशाद् वहिसंयोगात् सुवर्णीबभूव । तसा बल्या नामसङ्केतादि आदिश्यताम् - इति श्रीहेमाचार्यरतवति कोपाटोपात् श्रीहेमचन्द्रं दूरतः प्रक्षिप्य- 'न योग्योऽसीति, अग्रे मुद्रसपायप्रदत्तविद्यया त्वमजीर्णमाक्, कथमिमां मोदकप्रायां तव मन्दागर्ददामि' इति तं निषेध्य, नृपं प्रति-'एतद्भाग्यं भवतां नास्ति, येन जगदानन्दकारिणी वर्णनिष्पत्तिविद्या सिध्यति । अपि च मारि- निवारण-जिनमण्डितमहीकरणादिपुण्यैः सिद्धे लोकद्वये किमधिकमभिलपसि ?' इत्यादिश्य तदैव विहारक्रम कृतवन्तः । 11 24 * s F८४. अथ श्रीकुमारपालदेवस भगिनी शाकंभरीश्चन चाहुमानवशेन राज्ञाऽऽनाकेन परिणीताऽस्ति । तयोमियः सारिक्रीडां कुर्वतोरन्यदा राज्ञा सारिं गृहे मुञ्चतोक्तम् - 'मारय मुण्डिकान्, पुनरिय मुण्डिकान् ।' एवं दिया राजगुरषाचताम्बरामीण्डकाही शास्समीक्त तदाकम्प रझाकीपता माजगडककिीजहा. मालोक्य नोन्यसे ? किं वक्ष्यसि, न पश्यसि माम्, न जानासि मम मातरं राजराक्षसम् ।।' कुद्धो राजा पाद- घातेन तां जपान । साऽप्याह-'यदिरे तव जिहामवहुमार्गेण नाकर्पयामि, तदा राजपुत्री मा मा मंसाः । इति वदन्येव सा ससैन्या निर्विलम्ब श्रीपत्तनमागत्य श्रीचौलुक्याय तं परिमवं खप्रतिज्ञां चाविज्ञपत् । राजाऽप्य. मापत-पश्य कौतुकमित्यमेव करिष्यामः। ततयानाकखयां तर गतायां गूर्जरनूपं दुर्दर विदन् अमितः । कुलकमायात स्वसेवकं व्याघराज दीनारलक्षवयं दत्त्वा मरडकवेषधारिणं श्रीकुमारपालस मारणाय पीत् । .
९९ 18 - कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध एतत्स्वरूप पूर्वमानाकप्रपञ्चपरिज्ञानाय भूपतिप्रेपितः प्रधानपुरुषः प्रीतिप्रीणितानाकदासीमुखेन ज्ञाला विज्ञत्या श्रीकुमारपालायाज्ञापयत्- 'सावधानः स्थेय, मरटकविश्वासो न कार्यः' इति । ततो राजाऽन्यदा लोकव्यव. हारेण करणमेस्मासादे नवीनं भरटकं प्रधानज्ञापितचेष्टया दृष्टमानमेवोपलक्ष्य निजपुरुपैर्यध्वा व्याघ्रसझं प्रकटी- कृत्योरबद्धां च क्षुरिकां प्राह-रे वराक ! जंगडकेन प्रेपितोऽसि ?, सेवकस्स विचाराविचारो नास्ति हिताहितस । खान्यादेशवदावदस्त्वम् , मा नैपीमुक्तोऽसि, तमेव हनिष्यामि, य एवं द्रोहमकरोत् ।' ततः समस्तस्वसैन्यपरिवृतः । सपादलक्षदेशीनि गतः । श्रीकुमारपालभट्टेनानाकनृपः प्रोक्तः- अये! भेक च्छेको भव भवतु ते कूपकुहरं शरण्यं दुर्मत किमु रटसि वाचाट ! कटुकम् । पुरः सपों दप्पी विपमविपस्यूत्कारवदनो ललजिह्वो धावत्यहह भवतो जिग्रसिपया ॥ एतदाकोनाकोऽपि वाजिलक्षत्रयेण पदातिलक्षदशकेन पञ्चाशता गजैः संमुखमचलत् । स्वदेशतः पञ्चकोश्या अकि मेलापकः । तृतीयदिने युद्ध भविष्यतीति निर्णये बहुद्रव्यप्रदानेन परावर्तितं रानी चौलुक्य- सैन्यम् । अर्थो हि परावर्त्तयति त्रिभुवनम् । यतः ४९९. दधाति लोभ एवैको रद्भाचार्येषु धुर्यताम् । आरशःशक्रं यन्नाटयपात्राणि भुवनत्रयी । तृतीयदिने रणकरणसमये सामलमहामात्रेण कलहपंचानने गजे पुरः प्रेर्यमाणे तटस्थान् स्वसामन्तान् । दुष्टानिरणपीत् । कुमारपालः प्रोवाच-'श्यामल! किममी उदासीना इव दृश्यन्ते ?' 1 तेनोक्तम् --'देव! अरि- कृतार्थदानादिति' । 'तव का चेष्टा ?' श्यामलोऽप्याललाप-'देवाहं कलहपंचाननो देववैते अयः कदाचिदपि न परावर्तन्ते' । तर्हि संमुखीने दृश्यमाने रिपौ गजं प्रेरय । अनान्तरे चारणः प्राह - ५००. कुमारपाल मत चिंत फरि चिंतिउ किंपि न होई । जिणि तुह रन्जु समोपिय चिंत करेसिई सोई॥ ५०१. अन्यस्तु-अम्हे घोडा रिउ घणा इय कायर चिंतति । मुद्ध निहालउ गयणयल के उब्लोउ करंति ॥ ५०२. अपरः कश्चित्-साहसि जूत हल वहइ दइवह तणइ कपालि । खेडि म खूटा टालि खूटा विणु खीपइ नही । प्रयाणां लक्ष लक्ष ददौ । तेपां सुशब्दं लाला रणभूमौ द्वयोचिरयुद्धम् । आनाकमैन्ये चाहडनाना , मुमटेन सिंहनादे कृते कलहपंचानने निवर्तमाने कुमारपालः सुबुद्धिमान् समुत्तरीयं पाटयित्वा गजकर्णी पिधाय, रणभुवि विद्युदुक्षिप्तकरणं दत्त्वा आनाकगजस्कन्धमारूढः । करिगुडा छित्त्वा मूमौ पातयित्वा हदि पदं दत्त्वा-रे वाचाट! स्मरसि वचो मे भगिन्या:११ पूरयामि तत्प्रतिज्ञाम्, छिनमि ते जिहा'मित्युवाच । ततः काष्ठ- पसरे क्षिसः । दिनत्रयं ससैन्ये स्थापितः । जयातोयानि उद्घोपितानि । ततः करणया पुनः शाकंभरीपतिः कृतः । उत्सातप्रतिरोपितमताचार्यों हि कुमारपालः । अवटुनिहाकर्पणं टोप्या पश्चात् निहाकरणं च । गम्भीरतया । खमटा नोपालन्धाः । त्वक्तजीविताशास्ते सर्वेऽपि सेवां कुर्वन्ति । मेदतकं सतवारं ममम् । पल्लीकोटरसाने पाकमुतम् । पुरा मालवीयनृपैगूर्जरदेशे प्रासादाः पातिताः । पापमीरुणा श्रीकुमारपालेन तु रुपा मालयके तिटेशुपीडनपापाणयप्राणि मनानि । मन्नास्ते 1 " पुरावनाचार्यसंगृहीत घाणका अद्यापि स्थाने स्थाने दृश्यन्ते । ततो ववले परराष्ट्रमर्दनः श्रीचालुक्यनृपः । समायातः श्रीपत्तने । श्रीगुरुणां पादारविन्दान् पर्युपास्ति । सामायिक-पोपधादि करोति । सपरदेशेषु नवीनजीर्णोद्धारमासादकरणेषु महामयनमकरोत् । ६.८५. अथ सौराष्ट्रदेशीयेन सउराकेन राज्ञा प्रच्छन्नं गृहमध्ये प्रविश्य अजा व्यापादिता । कण्टेश्वर्या देव्या ' राजे निवेदितम् । तं नृपं विग्रहीतुं श्रीमदुदयनमन्त्रिणं सेनानायकं कृत्वा समस्तकटकयन्धेन प्राहिणोद् राजा । स तु पादलिसपुरे श्रीवर्धमानं नत्वा श्रीयुगादिदेवं निनंसुः पुरः प्रयाणकाय समस्तमण्डलेश्वरानादिश्य स्वयं श्रीशवजयं जगाम । विशुद्धश्रद्धया सावपूजारानिकादिकं विधाय यावचैत्सवन्दनां विधत्ते, तावत् प्रदीपवृत्ति- मादाय मूषकः काष्ठमयप्रासादनिले प्राविशन् देवाङ्गपूजकैस्त्याजितः । तदनु स मत्री समाधिमहात् काष्ठमय- प्रासादविनाशाद् देवाशातनां विमृश्य जीर्णोद्धारं चिकीर्षुः श्रीदेवपादानां पुरतो प्रकमक्तमशयनताम्बूलादित्यागा- दिकानभिग्रहान् जग्राह । यतः- ५०३. एकोऽपि नियमो येन गृहीतो गृहमेधिना। जिनाज्ञा पालिता तेन भवपारपारदा ॥ ततः कृतप्रयाणः स्कन्धावारमुपेत्य तेन प्रत्यर्थिना समरेण सह सङ्गरे सजायमाने स्वसैन्ये ममे खयं सामं कुर्वाणो रिपुप्रहारजर्जरितशरीरो मत्री रणभूमौ पतितः । स करणं क्रन्दन् केनापि बुद्धिमताऽगरक्षकेण दुःख- कारणं पृष्टः खमनसः शल्यचतुष्टयं प्राह -१. आम्यहस्य दण्डनायकत्वदापन, २. श्रीशत्रुक्षयप्रासादपापाण- • मयनिर्मापणं, ३. श्रीस्वतनव्यपद्यानिर्मापणं, ४. नियामागुरु विना मम मृत्युः-इति शल्यचतुष्कमस्ति ममेति श्रुत्वा स प्राह - 'पायरयं तवाङ्गजो याहडदेवः कारयिष्यति, आराधनार्थ साधुमानयामी ति मत्रिणं विज्ञप्य स्वयमझे गत्वा साधुवेषधरं राजपुनम लाला समायातः । तत्समक्षं दशवाराधनां विधाय, समाधिधीरचित्तः खीकृतानशनः श्रीमानुदयनः परलोकमसापयत् । साधुवेपधरोऽपि नेमिदृष्टौ अनशनपरो मृत्वा खगं गतः । ततोऽनरक्षकेणागत्योदयनस्वरूपे प्रोक्ते तयेष्ठपुनो पाडोऽभिग्रहचतुष्टयं जगाह निजपितुः । ततो पाहडः स्वभ्रातुराम्यडस्य दण्डनायकत्वमदापयत् । स्वयं राजादेशेन पैतृकवरेण च ससैन्यः पुनः सुराष्ट्रायां गत्वा वैरिणं समस (समरनृपं १) रणाङ्गणे निर्जित्य श्रीपत्तने श्रीकुमारपालनरेश्वराय गजाधमाण्डागारसहित तन्मस्तकं समर्पयामास । तदनु राज्ञा तन्मस्तकं वंशे षड्मा सर्वत्र देशमध्ये भ्रामितं चोक्तं च-'यः प्रच्छन्नं जीववधं करिष्यति तस्य शिरश्छेदो भविष्यति' । ततो राजाज्ञामादाय श्रीरैवतके त्रिपष्टिलक्षद्रव्यव्ययेन नवीनां सुगमा पचामकारयत्, अम्बिकाप्रक्षिक्षमार्गेग। महत्तोपक्रमेण वर्षद्वयेन श्रीशत्रुञ्जयप्रासादोद्धारे निष्पन्ने वर्दापनिकापुरुषस्य पत्रिंशत्वर्गजिहा दचाः । 4 यतः- ५०४, भवन्ति भूरिभिर्भाग्यधर्मकर्ममनोरथाः। फलन्ति यत्पुनस्तेऽपि तत् सुवर्णस्य सौरभम्।। विद्युत्पाताद्विदीर्णे पुनः कथकपुरुषस द्विगुणा वर्धापनिका । अस्मासु जीवस्सु चेद्विदीर्णस्तदा मन्यं जातम् , पुनरपि द्वितीयमुद्धार करिष्याम इति । » ५०५. भारभ्यते न खलु विप्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विभपतो विरमन्ति मध्याः । विः सहस्रगुणितः प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति । एवं विमृश्य मूपमाच्थ्य मई कपर्दिने श्रीकरणमुद्रां नियोज्य तुरंगमाणां चतुर्भिः सहसः श्रीशजयं प्राप । तर यादडपुरनगर न्यास्थत् । सम्रमतीयुते प्रासादे पवनः प्रविष्टो न निर्यातीति, स्फुटनहेतुं शिल्पिमिनिर्गीय 10 कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध 141502- अमतीहीनेषु प्रासादेषु निरन्वयताकारणं ज्ञात्या मदन्वयाभावे धर्मसन्तानमेवास्तु, पूर्वोद्धारकारिणां नीमरतादीनां पंक्ती नामास्तु; यतः- त्वरितं किंकर्तव्यं विदुपा संसारसन्ततिच्छेदः।' इति दीर्घदर्शिन्या बुद्ध्या विमृश्य प्रमतीमित्तौ अन्तरालं शिलामिर्निचितं विधाय वर्षत्रयेण निष्पन्ने प्रासादे कलश-दण्डमतिष्ठायां श्रीपत्तनसंघ निमध्यानीय महता महेन संवत् १२११ वर्षे ध्वजाधिरोपं मन्त्री कारयामास । । शैलमयविम्वस्य मम्माणीसत्कपरिकरमानीय निवेशितवान् । श्रीवाहडपुरे नृपतिपितु सा त्रिभुवनपालविहारे श्रीपार्श्वनाथं स्थापितवान् । तीर्थपूजाकृते चतुर्विशत्यारामान् , नगरपरितो वप्रस्, देवलोकस्य ग्रासावासमुख्यं सर्व कारयामास । अस तीर्थोद्धारस व्यये द्विकोटी सप्तनवतिलक्षयुता व्ययिता वारद्वयं मेलयित्वा । पाठान्तरे-लक्षसप्तकयुता कोटी न्ययिता यत्र मन्दिरे । स श्रीवागभट्टदेवोऽत्र वर्ण्यते विबुधैः कथम् ।। इति तीर्थोदारप्रयन्धः। ६८६. अथो विश्वविधकसुभटेन आंपडेन खपितुः पुण्यार्य शकुनिकाविहारस्य भृगुकच्छे जीर्णोद्धार कार्यमाणे रात्रौ नर्मदादेवी मिथ्यादृष्टिर्दिननिर्मितं पातयति, सर्वः कोऽपि तत्र विभेति । अन्यदा आंबडः स्वं बलि प्रकल्प्य तत्र रात्रौ स्थितः । समायाता देवी। तत्साहसेन तुष्टा सती प्रासादकरणे साहाय्यमकरोत् । ततः संपूर्णे निष्पन्ने प्रासादे कलश-ध्वजप्रतिष्ठासमये श्रीहेमरिः श्रीकुमारपालः सपरिकरः श्रीपत्तनादिपहुग्रामनगरश्रीसंघः संमैयरुः । अशन-वसन-भूपणादिदानैः श्रीसंघ सत्कृत्य, ध्वजाधिरोपाय सञ्चरन् , अर्थिभिः खं मन्दिरं मुपितं ॥ कारयित्वा, सुमुहूर्ते कलशरोपण-ध्वजारोहणादि कृत्वा, होकत्तित्र लास्यं विधाय, आरात्रिकं गृह्णन् , राज्ञा कृतमङ्गलतिलकः खयं राज्ञा पुनः पुनः प्रेर्यमाणः, द्वासप्ततिसामन्तैश्यामरपुष्पवर्षादिभिः कृतमहोत्सवः, प्रदत्तककण- कुण्डलहारगजाश्यादिमहादानः, बाहुभ्यां धृत्वा पलात्कारेण नृपेणापतार्यमाणारात्रिकमलप्रदीपः श्रीसुनतखामिनः श्रीगुरोश्चरणौ प्रणम्य साधर्मिकवन्दनां कृत्वा, नृपतिं सत्वरारात्रिकहेतुं पप्रच्छ । राजा पाह-भत्रिन् ! यथा घुतकारो घूतरसातिरेकेण शिरःप्रभृतीन पदार्थान् पीकुरुते, तथा भवानपि सर्व दत्त्वा मा कस्मैचिदानातिरकाच्छि- रोऽपि पणीकरोतु, तदमूल्यं मया सर्वखदानेऽपि न छुट्यते--' इति एतदाकर्ण्य सर्वेऽपि चमत्कृताः प्रमुदिताश्च । केनापि पठितं कविना- किं कृतेन न यत्र त्वं यन्न त्वं किमसौ कलिः। कलौ चेनवतो जन्म कलिरस्तु कृते न किम् ॥ लक्षदानमत्र । ततः श्रीसंघलोकाः खं खं स्थानं जगुर्यथोचितमांवडमत्रिणा सत्कृताः । कृतांबप्रशंसी श्रीगुरुक्ष्मापती यथागतं जग्मतुः । ६८७. अय श्रीपत्तने समागतानां प्रभूणां श्रीमदांबडस्साकस्मादेवीदोपात् पर्यन्तदशां गवस विनतिकाज्ययौ । तां च वाचयित्वा तत्कालमेव 'तस्स महात्मनः प्रासादशिखरे नृत्यतो मिथ्यादृशां दोपः सघात:'-इलवधार्य प्रदोष- समये यशश्चन्द्रतपोधनेन समं विद्यावताद् गगनागणेन भृगुपुरपरिसरे समागल सैन्यवादेर्वा मनुनेतुं कृतकायो- त्सर्गास्तया जिहाकर्षणादवगणिताः श्रीहेमस्तरयः । उदूखले शास्तिन्दुठान् प्रक्षिप्य यशश्चन्द्रेण पदीयमाने मुशलाहारे प्राक् प्रासादप्रकम्पोऽभूत् । द्वितीयाहारे देवीमूर्तियकी । तृतीयपहारे ससानाद्सल देवीमूर्तिः 'मां रक्ष रक्षेति जल्पन्ती श्रीगुरुचरणयोः पपात । इत्यमनवयवियागन्नियाग्देवीदो निगृह्य श्रीजिनशासन- प्रमावनां कृत्वा श्रीसुनतजिनं नत्वा श्रीआंबडयोलाघसाने जावे देवीमापच्च्य ययापयनगुः । श्रीउदयनचेसे कर्णावत्यां, श्रीशकुनिकाविहार, रानो घीगृहे, काँकणनृपतः कनकमयं कलशनयं साननये न्यास्सदांनडगघी राजपितामहः । 30 ५०६. " ..
. ३ पुरानाचार्यसंग्रहीत १८८. अथ कस्मिन्नप्यवसरे सपादलक्षं प्रति सैन्यं सजीकृत्य श्रीयाद्दडायडानुजन्मा चाहडनामा मी दानशौण्डतया दूषितोऽपि भृशमनुशिष्य भूपतिना सेनापतियके । तेन द्विनिप्रयाणानन्तरमस्तोकमथिलोकं मिलितमा- लोक्य कोशाध्यक्षाद् द्रव्यलक्षप्रये याचिते सति नृपादेशात् तस्मिन्नददाने ते कशाप्रहारेणाइस कटकान्निरवासयत् । वयं यदृच्छया दानः प्रीणितार्थिलोकः, चतुर्दशशतीसंख्याम करभीष्वारोपितैर्दिगुणैः सुमटैः समं सञ्चरन् , शीघ्र स्तोकप्रयाणे रानी मागितादत्वपच्छादवसकृते यंरानगरप्राकारमवेष्टयत् । तस्मिन्नगरे तस्यां निशि सप्तशती. कन्यानां विवाहः प्रारम्धोऽसि-इति नगरलोकादधिगम्य तद्विवाहार्थ तस्यां निशि स्थित्वा प्रातः प्राकारपरावर्त- मकार्षीत् । तत्र गृहीताः सुवर्णकोटयः सप्त, एकादशसहस्राणि वडवानाम् , प्राकार पर शूणींचकार इति । संपत्ति- गर्मितां विज्ञक्षिका वेगवत्तरैर्नरैनूपं प्राहिणोत् । स्वयं तत्र देशे कुमारनृपतेराज्ञां दापयित्वाऽधिकारिणो नियोज्य व्याधुटितः । सप्तशती कलावतां तन्तुवायानामादाय श्रीपत्तनं प्रविश्य, राजसमामधिगम्य, नृप प्रणनाम । श्रीकु- " मारपालस्तमावय, तदुचितालापावसरे तद्गुणरतितोऽप्येवमयादीत्- 'तव स्थूललक्षतैव महड्पणं [रक्षामत्रः], नो या चक्षुर्दोपेनोर्ड्स एव विदीर्यसे। यद् व्ययं भवान् कुरुते ताइक्कर्तुमहमपि न प्रभूष्णुः' - इत्यादि श्रुत्वा चाडो नृपं प्रत्यवोचत्- 'तथ्यमेतद् यथादिष्टं देवेन । यतः, पुनः पितुः कोशबलेन व्ययं करोति, पिता तु कस्स यलेन करोति । तेन मयैव साधीयान् द्रव्यव्ययः क्रियते' - इति वदन्, प्रमुदितेन राज्ञा सत्कृतः । संसद्यनर्थ्यता लममानो 'राजघरदृ'विरुदं लब्ध्वा नृपतिविसृष्टः खं पदं प्रपेदे । सप्तशती तन्तुपाया[नां] छत्रायःस्त्रानं काराप्य पवित्रीकृता । तस्य माता खकीयौदार्यावर्जितसमस्तराजवर्गः सोलाकः 'सामन्तमण्डलीसनागार मिति विरदं यभार । . 15 ६८९. अथान्यदा राजा द्वाससतिसामन्तैः सहितः श्रीगुरूणां पार्श्वे धर्मदेशनामशृणोत् । भावेह अणिचत्तं जुच्चणघणसयणअत्थदाराणं । देहस्स जीवियस्स य इकपि न पिच्छहो निचं ॥ इत्यादि श्रुत्वा राजा ससारासारतां विमान्य भवभावविमुखपरिणामः सवेगरसतरह्नितान्तःकरणः श्रीगुरून् ॥ प्रणम्य पप्रच्छ-'भगवन् ! अद्य का तिथिः' इति । श्रीगुरवः सहसाश्मावासादिने पूर्णिमेत्याहुः । अन घामरा- शिर्लन्धावकाशो मिथ्याग यायमिनोऽप्यान्तरशवराह - 'अहो! कलिकालसर्वज्ञः श्रीहेमसूरिश्चेदद्य पूर्णिमा कथयति तदा लोकानां भाग्येन पूर्णिमैव भविष्यति'- इत्युपहासगर्भ वचः श्रुत्वा श्रीगुरवः प्राहुः-'सत्यमेतत् मवद्वचः' । तेनोक्तम् - 'कोज प्रत्ययः । श्रीगुरुमिरुक्तम् - 'अहो केयं भवतव्यातुरी चन्द्रोदय एव प्रत्ययः।' इति श्रुत्वा सर्वेऽपि विस्मयस्मेराः परस्परमाहुः-'किमित्यमपि भविष्यति । ततो राजा विस्मयगतस्सन् द्वासप्ततिसा- मन्तादिवृतो राजसमामागत्य क चन्द्रोदयो भविष्यतीति परिज्ञानाय घटीयोजनगामिनीकरम्यारुडानिजपुरुषान पूर्वस्यां दिशि प्राहिणोत् । ततः श्रीहेममूरिः पूर्वप्रदत्तवरसिद्धचक्रदेवप्रयोगेन पूर्गिमावत् पूर्वस्यां सन्यासमय चन्द्रोदयं कृत्वा सकलां रातिं ज्योत्सामयी विधाय चतुरो यामान् गगनतलमवगाध सर्वलोकसमक्ष प्रत्यूपे पश्चिमायां गतोऽस्तमगात् । प्रमाते तेऽपि प्रेपिताः पुरुषाः समागत्य तयैव प्रोचुः । सर्वेषां महान् विस्मयोऽभूदु- अहो ! श्रीगुरूणां काऽपि महती शक्तिः, अहो ! जैनानां कोऽपि महामहिमा लोकोचरः-इति जनोक्तिरभूत् । ॥ ६९०. अथ राजा तेषां विप्रादीनां तदेव छलबचनं स्मरन् श्रीगुरूणां पुरः प्रश्नमकरोत् - 'भगवन् ! सत्यपि बहुदर्शनेषु ब्राह्मणानां कस्मानिनधर्मे महान् द्वेषः । तत्र श्रीगुरु पाह-राजन् ! पुरा प्रथमजिनो युगादौ विहरन् विनीतासन्ने पुरिमतालपुरे समवसृतः । भरतश्चक्री श्रीजिनस्साष्टानवतिमातृसाधूनां चागमनं श्रुत्वा मक्ताद्यर्थ खादिमादिशकटानि भूत्वा तत्र गत' । प्रभुं प्रणम्य धर्मदेशनां श्रुत्वा मक्काचर्थ साधूनां निमप्रणामकरोत् । म - * 13 15 कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध १५३. श्रीमगवान माह-राजन् ! आधार्मिकाम्याहृत-राजपिण्डादिदोपदूषितमिदं भक्तादि साधूनामकल्प्य'मिति श्रुखा दूनं श्रीभरतं ज्ञात्वा शक्रः प्राह -'मा विपादं कुरु, सर्वज्ञशासने सप्तक्षेत्राणि सन्ति-श्रीजिनभुवन-जिनपिम्य- जिनागम-चतुर्विध-संघ-रूपाणि । तत्र ये साधर्मिका गृहारम्भपराङ्मुखाः संयमपरिणाममाजः संवेगवैराग्यजुपस्तेपां वात्सल्यं कुरु-इति सुरेन्द्रवचः श्रुत्वा राजा भरतः पूर्वानीतवस्तुभिः साधर्मिकवात्सल्यमकरोत् । तेपां गृहारम्भा- दिकं निवार्य वृत्तिमकार्षीत् । गृहस्थाचारविचारं चतुरध्यायनिवद्धं श्रावकज्ञप्तिग्रन्थमर्थतो जिनप्रणीतं ते पठन्ति । 'माहन माहन' इति परेपां कथयन्ति, ते मा ह ना इति लोके प्रसिद्धिमगुः । कालेन तेषां वृद्धिरमूत् । ततः पप्ठे पठे माखाचारग्रन्थपठनादिकां परीक्षां कृत्वा- 'अयं ज्ञान-दर्शन-चारित्राचारशुद्धः' इति काकिण्या रत्नेन कण्ठे रेखानयं कृतम् । ततः कालेन परीक्षापूर्व कनकसूत्रत्रयं क्रमेण रौप्यं जातम्। ततः कालेन नवम-दशमजिनयोरन्तरे सकलसाधुव्यु- च्छेदे सति सर्वेषां लोकानामपरधर्मप्रकाशकामावादेते गुरवः सञ्जाताः। कमेगाब्रह्मचारिणः कण्ठे सूत्रत्रयधारिणश्चाभूवन्। ततः क्रमणोत्पन्नकेवलज्ञाने दशमजिने धर्म प्रकाशयति, गृहारम्भप्रवृत्तोऽब्रह्मचारिगुरुन भवति, इत्युक्ते तेषां जिनधर्म च महान् द्वेपोऽभूत् । लोकानामपि मूढमतीनां द्वेषमुत्सादयन्ति । ततः कालेन मिथ्यात्वं गताः । यदुक्तम्- ५०८. समोसरण भत्तउग्गह अंगुलिझय सघासावगा अहिआ। जे यावइ कागिणि लंछणअणुमजणा अह।। अस्सावगपडिसेहो छढे छठे य मासि अणुओगो। कालेण य मिच्छत्तं जिणंतरे साहुवुच्छे ओ॥ इति द्वेपकारणं ब्राह्मणानां राजा श्रुत्वाऽचिन्तयद्-अहो ! चन्द्रमण्डलादमिः सुधाकुण्डाद्विपं प्रादुरभूत् । लोकानामभाग्योदयेन श्रीजिनधर्मादपि मिथ्यात्वमभूदिति । श्रीगुरवःप्राहुः-'राजन्नेते तु दर्शनान्तरं प्रतिपन्नाः सन्ति, कालेन केऽपि निह्नवाः, केऽपि निहवामासाः श्रीजिनवचनान्यथावादिनः, स्वमतिप्रकल्पितमतपक्षपातिनः, साधुवेष- धारिणोऽपि साध्वाभासाः, प्रमादशीललेनालम्वनपराः, परलोकनिरपेक्षा अनेकधा मतभेदानकार्पः । एवं राजन् ! खमतेऽप्यनेकमतभेदा अभिमानाज्ञानपरवशैः प्रकल्पिताः सन्ति । ६९१. अन्यदा कोऽपि मत्सरी श्रीहेमसूरितेजोऽसहिष्णुरेकान्ते राजानमिदमवादीत् -'देव ! प्रायः प्राकृतमेते पठन्ति, सिद्धान्तोऽप्येतेषां प्राकृतमयः । तत् प्रभातेऽश्रोतव्यमिदम् । संस्कृतं वर्गिणां भाषा सेव महतां प्रत्यूपे श्रोतव्या श्रेयस्करी चेति । किमर्थ प्रथमं तच्छ्रवणं विधीयते । एतदाकर्ण्य राजाऽविज्ञातभाषामेदतत्त्वः, किञ्चि- साकृतेऽकृतादरस्तत्वरूपं श्रीगुरूणामकथयत् । श्रीगुरवः प्राहुः-'अनुपासितसद्गुरुकुलस्य अविज्ञातवाङ्मयतत्त्वस कस्यापीदं वचः । राजन् ! अनेकधा मापामेदवैचिन्येऽपि, पर युगादौ प्रथमपुरुषेण ज्ञातरैलोक्यखरूपेण प्रथमं । चतुर्दशखरा ऽष्टत्रिंशद्व्यानरूपा (१) द्विपयाशदक्षरप्रमाणा मातृकैवोपदिष्टा । सा च प्राकृतवरूपा सर्वप्रकृतितो- कानामुपकारिणीति । ततो पाझा येऽष्टत्रिंशद्वर्णास्तैः संस्कारे कृते संस्कृतं जातम् । ततश्चानेकमापामेदा अन्वन् । तेन सकलशास्त्रमूलं मातृकारूपं प्राकृतमेव । प्रथमं युगादौ लोकोपकाराय प्रथमं प्राकृतमुपदिष्टं सर्वत्र रिति । सर्वाक्षरसन्निपातलब्धीनां श्रीद्वादशाङ्गीनिर्माणसूत्रधाराणां श्रीगणधराणां सिद्धान्तस्य प्रास्तकरणे चरणमिदन-. ५१०. पालनीमूढमूर्खाणां नृणां चारिनकांक्षिणाम् । अनुग्रहार्थं तत्त्वज्ञः सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः ॥ राजन् ! भवतु भाषा याऽपि साऽपि परं परमार्थ एव विटोच्यते । यतन्ति टोनः।- ५११. अत्यनिवेसा तचिय सद्दा तञ्चेव परिणमंता दि। उत्तिविसेसो कच्चं भासा जा होड सा होउ ।। . . * - T पुरावनाचार्यसंगृहीत परं कस्यापि ज्ञानलवदुर्विदग्धस्स खण्डखण्डपाण्डित्यतुण्डकण्डूकरालितस्पेयं प्राकृतनिन्दा । यदुक्तम्- सो होइ सुहायेई उपभुजंतो लवो वि लच्छीए । एसा सरस्सई पुण असमग्गा कं न विनडेइ ।। इति श्रुला राजादयः सर्वेऽपि प्राकृतप्रशंसां फुर्वन्तो विशिष्य तदर्यश्रवणप्रवणा पमूवः । एवं श्रीहेमसूरिभिरनेके फुतीथिनः प्रयादाः सजनसमायां निरुत्तरीकृताः । श्रीसर्वज्ञशासनस्सैकातपत्रं साम्राज्यं कारितम् । राजप्रतियोघव कृतः। ६९२. अथान्यदा राजा श्रीजिनशासनप्रभावनां कर्तुकामः संघाधिपतिमनोरथमकरोत् । प्रयमं श्रीतीर्थमहिमा श्रीगुरवः प्राहुः- 'राजन् ! निमुवनेऽपि श्रीजिनमयानि तीर्थानि सन्ति । यदुक्कै श्रीमद्रयाहुखामिना चतुर्दशपूर्व- घरेण श्रीआचाराङ्गनियुक्ती- जं साभिसेयनिक्खमणचरणनाणुप्पया य निवाणे । दियलोयभवणमंदरनंदीसरभोमनगरेसु॥ अहापयमुर्जिते गयग्गपए य धम्मचके या पासरहावत्तनगं पमरुपायं च वंदामि।। परंराजन् ! संप्रतिकाले प्रसासन्नं महाप्रमावं च श्रीशत्रुञ्जयतीर्थम् । यदुक्तं श्रीअतिमुक्तमुनिना नारदस्स पुरः- जं लहइ अन्नतित्थे उग्गेण तवेण यंभचेरेण । तं लहद तित्यपुन्नं सित्तुजगिरिमि निवसंतो॥ केवलनाणुप्पत्ती निधाणं आसि जत्य साहूणं । पुंडरियं वंदित्ता सधे ते चंदिया तित्था ।। अहावय-संमेए पावा चंपा य उजिलमगे य । चंदित्ता पुन्नफलं सयगुणियं तं पि पुंडरिए । ५१८, पूआकरणे पुन्नं एगगुणं गुणं च पडिमाए। जिणभवणेण सहस्सं पंतगुणं पालणे होइ॥ नवि सं सुवप्नभूमी भूसणदाणेण अन्नतित्थेसु । जं पावइ पुन्नफलं पूआन्हवणेण सितु ॥ जं नाम किंचि तित्थं सग्गे पायालि तिरियलोगंमि। तं सबमेव दिहं पुंडरिए वंदीए संते ॥ श्रीविद्याधामृते तु श्रीशत्रुञ्जयसैकविंशतिनामानि प्रोक्तानि । विमलगिरिः १. मुक्तिनिलयः २. श्रीशत्रुञ्जयः ३. मिद्धिक्षेत्रम् ४. पुण्डरीकः ५. सिद्धशेखः ६. सिद्धपर्वत' ७. सिद्धराज ८. बाहुपलिः ९. मरुदेवः १०. मगीरयः ११. सहस्रपरः १२. शतपनः१३. अष्टोत्तरशतकूटः १४. नगाधिराजः१५. सहस्रकमलः १६. ढंकः १७. कार्टि- निवासः १८. लौहित्य १९. ताठघ्यजः २०. कदंव २१. इति देव-मनुष्यकृतानि नामानि । श्रीभद्रपाहुखामिना प्रणीते, श्रीवनखामिनोवृते, ततः श्रीपादलिप्ताचार्येण सक्षिप्तीकृते श्रीशत्रुक्षयकल्पेऽप्युक्तम्-योऽवसर्पिण्यां पदमु अरकेषु अशीति ससति षष्टि प्रयाशत्-द्वादशयोजन-सप्तकरप्रमोऽस्तु । उत्सप्पिण्या पुनरूपचीयमानः । यस्मिन्न- सख्याता पमसेनाधास्तीयकराः समवस्ताः । श्रीपद्मनाभमुख्यास्तीयकरा. समप्यन्ति । श्रीनेमिपनियोविंशति 21 " . प करावइ । इंदो वि गिरि कोरिऊण सुवन्नवन्नं पलाणयं रुप्पमयं चेईयं रयणमया पडिमा पमाणवन्नोववेया । कुमारपालप्रबोधप्रबन्ध ऋपमाद्याः समवस्ताः । महाविदेहनिवासिनोऽपि सम्यग्दृष्टयो लोका मानसिकमावेन नित्यं स्मरणं कुर्वन्तीति । प्रथमं श्रीऋषभकेवलोदयाद् मरतेन प्रमाणोपेतं रत्नमयं हैमं सूप्यं च विम्वत्रयं कारितम्। द्वाविंशतिदेवकुलिकाकलितं हैमचैत्यं च । ततोऽसंख्या उद्धारा जाताः, प्रतिमाश्च असंख्याताः, कोटाकोट्यश्च सिद्धाः । पुण्डरीकगणधरः पञ्च- फोटिभिः सह मुक्तिं गतः । द्रविड-बालिखिलादयो दशकोटिभिः । नमि-विनमी विद्याधरौ कोटिद्वयेन । श्रीऋषभ- सन्ताने मरतेश्वरराज्ये आदित्ययशा महायशा अतिवलः बलभद्रः बलवीर्यः कार्तवीर्यः जलवीर्यः दंडवीर्यस्त्रिखण्ड- भोक्तारः प्रथमसंघाधिपतिश्रीभरतेश्वरवत् प्राप्तसंघाधिपत्या आदर्शभवनप्राप्तकेवलज्ञाना बहुतरेक्ष्वाकुराजराजकुमार- परिवृताः श्रीशत्रुञ्जये सिद्धाः । अन्येऽपीक्ष्वाकुवंशराजान आदित्ययशाद्याः सगरपर्यन्ताः पञ्चाशत्कोटिलक्षसागराणि यावत् सर्वार्थसिनन्तरचतुर्दशलक्षादिश्रेणीभिरसंख्यातामिरन मुक्तिं गताः । श्रीरामादीनां कोटित्रयं सिद्धम् । पाण्डवानां विंशतिकोटयः । प्रद्युम्न-शाम्यादीनां सा ष्टौ कोटयः । नारदाद्याः एकनवतिलक्षाः । अत्रैवाजित-शान्ति- जिनौ वर्षाकालमवस्थितौ । मरुदेवीचैयं स्वर्णमय पुरा बाहुबलिना कारितम् । मरुदेवीसमीपे शान्तिचैत्यं पुरा । मुवर्णमयम् , तदने त्रिंशता हरधः पुरषरातकेन सुवर्ण-रुप्यखानिद्वयम् । ततो हस्तशतेन पूर्वद्वारा रसकूपिका । श्रीशान्तिचैत्याद् हस्ताष्टकेनोद्धारयोग्यं सुवर्ण पादलिप्ताचार्योपदेशेन नागार्जुनेन स्थापितमस्तीति लोकोक्तिः । अष्टमतपसा तुष्टः कपर्दियक्षः श्रीभरतकारितां प्रतिमां वन्दापयति, यदि कश्चित् सत्त्ववानेकावतारी भवति । कल्की दत्तो नाम तीर्य सपूर्ण कारयिष्यति । तत्पुनो मेघधोपचोद्धारम् । ततः २२१४ अनन्तरम्- नंदी सूरी अज्जे सिरिप्पमे माणिभद-जसमित्ते । धणमित्त-धम्मवियडे सुमंगले सूरसेणे य ॥ एए होही उद्धारकारया जाव सूरिदुप्पसहो । पच्छिमउद्धारकरो होही इह विमलवाहणओ। ५२३. घुच्छिन्ने वि य तित्थे होही कूडं तु उसहसामिस्स । जा पउमनाहतित्थं सुराइकयपूयसंजुत्तं ॥- इति तीर्थमहिमा । ६९३. अथ राजन् ! रैवतकतीर्थमपि महासुप्रमावं प्रत्यासन्नं च वर्तते । अस्य महिमा श्रीविद्याप्रामृते तीर्थमाहात्म्ये गणधरैरुक्तः । श्रीभारत्या काचनवलानके श्रीनेम्यादिमूर्तिनमस्करणागतया नारदस्य पुरः प्रोकरतेन च लिखितः । इदं तीर्थमनादियुगीनमाहुः । अवसर्पिण्यामयं शैलः पड्विंशति-विंशति-पोडश-दश-द्वियोजन-धनुःशतोचशिराः । अनादिकाले यस्मिन्नर्हन्तोऽनन्तसिद्धाः । यस्याकारं सुरासुरनरेशास्त्रिभुवनेऽपि पूजयन्ति । अनन्ततीर्थकृतामत्र कल्या- पकायमभूत् । अतीतचतुर्विंशतिकायां नमीश्वराद्यानामष्टजिनानां कल्याणकत्रयमभूत् । अस्यां श्रीनेमिनाथस्य । भीपमनाभाया द्वाविंशतिजिना इह सेत्स्यन्ति । इयं मूर्तिबोन्द्रकृताऽस्सा विंशतिसागरोपमकोठ्योऽभूवन् । श्रीऋषमा- देशात् भविष्यतो नेमतिमी रूप्या च भरतेन पूर्व स्थापिता रत्नमयी चन्द्राप्तिा । अस्यान्तःकाञ्चनवलानके शक्रनिर्मिते रनमूर्तिरस्ति शऋकृता । शक्रकृतं गजेन्द्रपदकुण्ड सर्वर्तुकं भद्रशालवनं पूजार्थम् , पञ्चमारकपर्यन्ते श्रीनेमिमूर्तिः स्वर्गे सुरेन्द्रपूज्या भविष्यति, उत्सपिण्यां पुनरव । यस्य ध्यानेनान्यत्रापि स्थिता भव्या मवचतुष्केन मोक्षं पान्ति । इदं तीर्थ सर्वदा सुरासुराच॑म् । तथा श्रीभद्रबाहुप्रणीतं श्रीवज्रस्वामिनोद्धृतं स्वरूपमिदम् - " "छचसिलाए सिलासणे दिक्खं पडिवन्नो नेमी । सहसंवणे केवलनाणं । लक्खारामे देसणा । अवलोयणा- उपसिहरे निशाणं । रेवयमेहलाए कण्हो तत्थ कलाणनिगं नाऊम सुवण-रयणपडिमालंकियं ईयतिगं, अंपादेवि 20 * कु.पा.च.१४ " पुरातनाचार्यसंगृहीत सिहरे यारंगमंडवे अवलोयणासिहरं घलाणमंडवे संयो। सिद्धविणायगो पडिहारो। तहा सत्त जायवा दामोदराणु- रुना कालमेह १ मेहमाद २ गिरिविडा(दा)रण ३ एकपाद ४ सिंहनाद ५ खोडिक ६ रैवत ७ नामानः तिवतवर्ण कीडणेणं खित्तवाला उपवना । तत्य य मेहनादो सम्मदिट्टी नेमिकमभत्तो । मेहलाए गिरिविदारणो । कंचणवला- गए चउद्दारे तत्य अंबाएसेण पवेसो नन्नहा । तदा अंधापुरओ इत्यवीसाए विवरं तत्य य अंयाएसेणं उपवासतिगेणं , सिलग्घाडणं । इत्थवीसाए संपुडसत्तगं, समुग्गयपंचयं, अहो रसकूविआ । अमावाए अमावाए उग्घाडइ, गिहि- नाइ पाएसेण । तहा पजुन्नकूड़े उपवासतिगं काऊण सरलमगगेण पलिपूअणेणं सिद्धिविणायगो लम्भइ । तत्य य चितिया सिद्धी । दिगमेगं ठाइवं । जइ पञ्चक्खो हवइ । तो राइमईए गुहाए कमसएणं गोदोहियाए पवेसे . रसफूविया किसिणचित्तवल्ली । राइमईए पडिमा रयणमया, अंवा रुप्पमया चिट्ठति । तहा छत्तसिला घंटसिला कोडिसिठा तिगं पनत्तं । छत्तसिलामझमझेण कणयवल्ली। सहसंबवणमझे रयय-सुवण्णमयचउवीस । लक्सरसमे ॥ पावचरी चउवीसं जिणाण गुहा पन्नचा । कालमेहस्स पुरओ सुवण्णवालयाए नईए सहकासयतिएणं उत्तरदिसीए गमित्ता गिरिगुहं पविसित्ता, न्हवणं उदएण काऊण ठिए उववासपंचहि दुवारमुग्घडइ । मज्झे पढमदुवारे सुवन्न- खाणी, दुइए रयणखाणी । तत्य एगो कण्हमंडारो अन्नो दामोदरसमीवे। अंजणसिलाए अहोमागे स्ययसुवन- धूली पुरिसबावीसेहिं पनत्ता । ५२४. तरसत्यमणे मंगलयदेवदाली य संतु रससिद्धी। सिरिवपरोयक्खायं संघसमुद्धरणकन्जमि ॥ 'सस्सकहाहं मज्झे गिपिहत्ता कोडिबिंदुसंजोए । घंटसिलाचुन्नयजोयणाओं अंजणगवरसिद्धी । रत्नजाति-महौपयादिकं यद् विश्वरये वर्तते, तत् सर्वमत्रास्ति । अन्यान्यपि चित्ताहादकानि पुण्यानि श्रीजिनमयानि तीर्थानि ग्राम-पुर-पत्तन-पर्वतादिपु सन्ति । तेषु सर्वत्र ० शासनप्रभावकाः सुश्रावका दर्शनविशुद्ध्याद्यर्थ तीर्थयात्रां कुर्वन्ति । करणीयमेतत् । कृतं पुरा श्रीमरतेश्वरादिभिर्मू- पतिभिः । एतत् श्रीतीर्थद्वयमाहात्म्यमाकर्ण्य राजा सपरिकरतीर्थयात्रासाममीमकारयत् । २४. महता महेन श्रीदेवालयप्रस्थाने सजायमाने देशान्तरायातेन पुरुपयुग्मेन-'त्वां प्रति डाहलदेशीयः श्रीकर्णनृपतिरुपति-' इति विज्ञमः । खेदबिन्दुतिलादित ललाटं दधानो मधिवागभटेन साकं साध्वसध्वस्तसंपा- धिपत्यमनोरथ. प्रभोः पदान्ते खं निनिन्द । ४५२६. श्रेयांसि पहुविनानि भवन्ति महतामपि । अश्रेयसिप्रवृत्तानांझापि यान्ति विनायका॥ अथ नृपतेस्तस्मिन् महाभये समुपस्सिते किषिदवार्य 'दादशे यामे भवतो निवृत्तिर्भविष्यति' इति आदिश्य विराये नृपः । किंकर्तव्यमूदो यावदास्ते, तावनिर्णीतवेलासमागतनरयुग्मेन 'श्रीकर्णो दिवंगतः' इति विज्ञप्तः । ताम्बूलमुत्सृज्य कथमिति पृष्टी तो ऊचतुः- 'कुम्भिकुम्भस्थलसः श्रीको निशि प्रयाण कुर्वन् निद्रामुद्रितलोचनः कण्ठपीठप्रणयिना सुवर्णशृङ्खलेन प्रविष्टवटशालपादेन उल्लम्नितः पचतामचितवान् । तस्य संस्कारानन्तरमावां » चलितौ'-इति ताम्यां विज्ञसे तत्कालं द्वासप्ततिमहासामन्तैः समं राजा श्रीतीर्थयात्राभेरीमवादयत् । सर्वदेशेषु कुङ्कमपरिकाः पीत् । तत्रः श्रीसघमेलापके खगजाश्वरथपचिपरिवृता द्वासप्ततिसामन्ताः, मत्री वागभटा, २४ प्रासादकारको नृपमान्यो नागठिमुत आभडा, पड्मापाकविचक्रवर्ती श्रीपालस्तत्पुत्रः सिद्धपाला, कवीनां दाणां च धुर्यो भाण्डागारिकः कपर्दी, प्रह्लादनपुरनिवेशको राणप्रहादनः, ९९ लक्षमुवर्णखामी श्रेष्ठी छाडाका, राजदौहिनिकः प्रतापमल्लः, १८०० व्यवहारिणः, श्रीहेमसूरयः । अन्येऽपि लोका प्राम- कुमारपालप्रयोधप्रबन्ध १०७ 18 नगरस्थाननिवासिनो बहवः । पड्दर्शनानि । बहवो पन्दिजनाः। स्थाने स्थाने प्रभावना, जिने जिने छन-चामरादि- प्रदानम् । स्थाने स्थाने सत्पात्रपूजा । याचकानां मनोवान्छिता सिद्धिः । एवं परिवृतो प्रभुणा द्विधोपदिश्यमान- वर्मना धुन्धुकपुरे प्राप्तः । प्रभूणां जन्मगृहभूमौ स्वयं कारितसप्तदशहस्तप्रमाणे झोलिकाविहारे प्रभावनां विधि- सुर्जातिपिशुनानां द्विजातीनामुदितमुपसगं वीक्ष्य तान् विपयताडितान् कुर्वन् श्रीशत्रुञ्जयतीर्थ प्राप । पादचारेण पर्वताधिरोहणम् । श्रीजिनेन्द्रप्रासादद्वारे सपादसेतिकामौक्तिकै प्रासादद्वारवर्धापनकम् । मध्ये प्रदक्षिणात्रयम् ।। प्रथमपूजायां नवाङ्गेषु नवरत्नानि लक्षमूल्यानि । अष्टाह्निकामहोत्सवः । सुवर्ण-रुप्यादिसपध्वजाप्रदानम् । चैत्यपरि- पाट्यां वामहस्तं श्रीगुरूणां हस्ते लग वीक्ष्य महं कपी प्राह- ५२७. श्रीचौलुक्य ! स दक्षिणस्तव करः पूर्व समासूनित- प्राणिमाणविघातपातकसखः शुद्धो जिनेन्द्रार्चनात् । चामोऽन्येप तथैव पातकसखः शुद्धिं कथं प्रामुयात् न स्पृश्येत करेण चेत् यतिपतेः श्रीहेमसूरिमभोः॥ प्रमुदितो राजा । अवारितान्नदानयाचकसत्काराः प्रवर्त्तन्ते । हु९५. मालोपट्टनप्रस्तावे उदयनसुतादिमहापुरुपसंघश्रेणिभृते धर्मशिलायां महं वागभटः प्रथमं लक्षचतुष्क- मवदत् । प्रच्छन्नधार्मिकः कश्चित् कथापयत्यष्टौ लक्षाः । एवमन्योन्येप्वीश्वरेषु वर्द्धयत्सु कश्चित् सपादकोटर्टी चकार । चमत्कृतो राजोवाच-'उत्याप्यतां स यो गृह्णाति' । उत्थितः स यावत् दृश्यते तावद् यादरमलिनवसनो।" पणिगरूपो विलोकितः । राज्ञा वागभटो भापितः--'द्रव्यसुस्थं कृत्वा देहि । श्रीवागभटो वणिजा सहोत्याय 'द्रव्यसुसं पप्रच्छ । वणिजा सपादकोटिमूल्यं माणिक्यं दर्शितम् । मत्रिणा पृष्टम् - 'कुत इदं ते १' । वणिगाह- 'महूअकवास्तव्यो मपिता हंसाख्यः सौराष्ट्रिकः प्रागवाटान्वयः। अहं तदभूर्जगडः। माता मे धारू- नामी । मत्पित्रा निधनसमयेऽहं भाषितः- "वत्स ! चिरं कृताः प्रवणयात्राः । फलिताश्च मे । मेलितं धनं तेन च प्रत्येकं सपादकोटिमूल्यं माणिक्यपञ्चकम् । अधुना प्रभुऋषभचरणो शरणं मे । अनशनं प्रतिपन्नम् । क्षमिताः ५ . सर्वे जीवाः । एकं माणिक्यं श्रीऋषभाय, एकं श्रीनेमिनाथाय, एकं चन्द्रप्रभाय, माणिक्यद्वयमात्मनोऽन्तिके दध्याः ।" मामिति निगद्य गतः परलोकं पिता । तन्जनकवचनसमर्थनाय जनन्याः सहाइमागतः । सा कपर्दि- भुवने मुक्ताऽस्ति । तामप्टपष्टितीर्थाधिका माला परिधापयिष्यामि ।' श्रुत्वा हृष्टो राजा मन्त्री संघश्च । मालापरिधान कृतं तेन जगडेन वणिजा । तन्माणिक्यं हेमा खचित्वा ऋपमाय कण्ठाभरणं राजा कारयामास । महापूजावसरे चारणः पपाठ- ५२८. इकह फुल्लह माटि देयइ जु नरसुरसिवसुइ। एही करइ कु साटिकट भोलिम जिणवरतणी ॥ गवकृत्वः पठने नवलक्षदानं द्रम्माणाम् । आरात्रिकावसरे महादानम् । ६९६. ततो राजा खं कृतार्थ मन्यमानः, कृत्वा अमानमहिमानं श्रीरवतदैवतं मनस्साध्याय सपरिकरस्वदिशं प्रति प्रयाणमकरोत् । पथि च वृक्षानपि पट्टकूलपरिधापनिकया सन्मानयन रैवतासन्ने समायाते, अकस्मादेव पर्वत-" को सजायमाने श्रीहेमचन्द्राचार्या नृपं प्राहुः-'इयं छत्रशिला युगपदुपेतयोईयोः पुण्यवतोरुपरि पतिष्यति ।' इति वृद्धपरंपरा । तदावां पुण्यवन्तौ, यदियं गीः सत्या भवति, तदा लोकापवादः । नृपतिरेव दैवं नमस्कोत, नवयम्'- इत्युक्ते नृपतिनोपरुथ्य प्रभव एव सद्देन सह प्रेपिताः, न स्वयम् । छत्रशिलामार्ग परिहस परस्मिन् मार्गे जीर्णप्राकारपक्षेन श्रीवागभटकारितपयां चटितः । तत्र मात्र विधिपूर्वकं सातपूजादानं सर्वस्थानेषु । लक्षाराम- सहसामपन-चन्द्रगुम्फाम्पिकावलोकनाशिखर-शाम्य-प्रद्युमादिषु चैत्येषु चैत्यपरिपार्टी कृतवान् महाप्रभावनां च ।
फुगारपालपबोधप्रबन्ध ५३४. निरानं निराकारं सहजानन्दनन्दितम् । निरूप्य मनसा नित्यं वरूपं परमेश्वरम् ॥ कृत्वा तन्मयमात्मानं त्यक्त्वा सर्व स्वतः परम् । स्वात्माययोधसम्भूतज्योतिपेति व्यभावयन् ।। यथा-आत्मन् ! देवस्त्वमेव त्रिभुवनभवनो ज्योतिदीपस्त्वमेव, ब्रह्मज्योतिस्त्वमेवाखिलविषयसमुज्जीवनायुस्त्वमेव । कर्ता भोक्ता त्वमेव ब्रजसि जगति च स्थाष्णुरूपस्त्वमेव, स्वस्मिन् ज्ञात्वा खरूपं किमु तदिह बहिर्भावमाविष्करोपि ।। इति सञ्चिन्त्य चरमोच्छ्वाससमये दशमद्वारेण प्राणोत्क्रान्तिमकार्षः । तदनन्तरं प्रभोः शरीरस्य चन्दनकर्पूरागरुभिः कृते संस्कारे तद्भस्म पवित्रमिति कृत्वा राजा तिलकव्याजेन ।" नमश्चके । ततः समस्तसामन्तैस्तदनु नगरलोकैश्च तत्रत्यमृत्लायां गृह्यमाणायां 'हेमखड' इत्यचापि सा प्रसिद्धाऽस्ति लोके। H भ ६९९. अथ राजा श्रीगुरुपादानां विरहेणास्तोकशोकाश्रुजलाविललोचनः श्मशाननिमां राजसमां मन्यमानस्तत्र नायाति; दुर्गतिचिहान्येतानि इति राजचिन्हानि न धारयति; अयमपार संसारं प्रापपतीति प्रजाव्यापार चापि न करोति । भोगान् संसाररोगानिव मन्यते । लास्सहास्यादिविमुखः, सुखाय तान् विना किमपि न पश्यति । सकल- । कलाकलापकुशलैरपि अनेकधा विनोद्यमानोऽपि न कापि रति प्राप। सचिवैविज्ञप्त इदमवादीत-स्वपुण्यार्जितोचम- लोकान् प्रभून न शोचामि, किन्तु निजमेव सप्ताझराज्यम् । सर्वथा परिहार्यराजपिण्डदोपदुपितं यन्मदीयमुदकमपि जगद्गुरोरङ्गे न लमं, यस्साचदेव शोचामि । अथान्यदा साध्यविधिविधानाय सन्ध्यासमयमावेदयितुं केनापि विद्रुपाऽवसरपाठकेन पठितम् - ध्वान्तं ध्वस्तं समस्तं विरहविपगमं चक्रवाकेषु चक्रे, सङ्करेचं मोचितं द्राक किल कमलपने धाम लुप्तं ग्रहाणाम् । प्राप्ता पूजा जनेभ्यस्तदनु च निखिला येन भुक्ता दिनश्री, संमत्यस्तंगतोऽयं हतविधिवशतः शोचनीयो न भानुः॥ इत्याकर्ण्य राजा, शोकं किञ्चित् स्तोकं कृत्वा, श्रीगुरूणां गुणान् लोकंपृणान् स्मारं सारं सुचिरमिदभवादी- ५३८. श्रीसूरीश्वर ! हेमचन्द्र ! भवतः मक्षाल्य पादौ सयम्, खर्धेनोः पयसा विलप्य च मुहुः श्रीखण्डसान्द्रद्रयः। अर्चामोऽम्वुदमौक्तिकर्यदि तदाऽप्यानृपयमस्तु फ नो, विश्वचर्यदजैनधर्मविविधामायासिहेतू हाम् ।। श्रीहेमसूरिपमुपादप वन्दे भवान्धेस्तरणकपोतम् । ललाटपहानरकान्तराज्याक्षरावली येन मम स्पलोपि ।।
॥ * 1 पुरावनाचार्यसंगृहीत आरात्रिकावसरे चारणः पपाठ- लाछि पाणि मुहकाणि ए तई भागी मुह मरठ। हेमसूरि अत्याणि जे ईसर ते पंडिआ। वन्दनकसमये नृपस पृटौ इस्तप्रदाने [अन्यः] चारण:- , ५३०. हेम तुहारा कर मर जिहिं अचन्मुअ रिद्धि । जे चांपइ हेठामुहा ताहं ऊपहरी सिद्धि । द्वयोनिः पाठे लक्षरयमौचित्यमदात् । ततः परमेश्वरं तुष्टाव । आजन्म फलिताजिमपरब्रह्ममयात्मने । चिदानन्दपदस्थाय श्रीनेमिस्वामिने नमः॥ अयोमयतीर्थयारयाऽऽत्मानं पविनीकृत्य राजा सपरिकरः पथि प्रमावनां कुर्वाणः श्रीपत्तनमाजगाम । प्रौढमहिना नित्यं धर्मध्यानपरो दिनानि सफलयति । ६९७. अथ श्रीकुमारपालेन द्वासप्ततिसामन्ता भूपालाः खाज्ञां ग्राहिताः । अष्टादशदेशेषु अमारिपटही दापितः। चतुर्दशसु देशेषु अर्यवलेन मैत्रीरलेन च विनयेन च जीवरक्षा कारिता । १५४४ नवीनप्रासादेषु कलशाधिरोपणं कारितम् । १६००० जीर्णोद्धारेषु कलशध्वजारोहोऽकारि । सप्तमिस्तीर्थयात्राभिरामा पवित्रितः । एकविंशति ज्ञान- कोशलेखनम् । द्वासप्ततिलक्षमृतकद्रव्यपन फाटितवान् । ९८ लक्षप्रमाणं द्रव्यमौचिये दत्तम् । परमाईतविरुदं लन्धम् । आजन्म परनारीसहोदरविरुदं च । सप्तव्यसनानि निवारितानि । श्रीसहमक्ति-साधार्मिकवात्सल्य-निर्जिना - द्विरावश्यक-पर्वदिनपौषधादान-शासनप्रमावना-दीनोद्धारपरोपकारादिषुण्यकृत्यान्यनेकपा कृतानि । कुमारपालभूपस्य किमेकं वपते क्षिती। जिनेन्द्रधर्ममासाथ यो जगत् तन्मयं व्यधात् ॥ ०६९८. अनान्तरे च नियूंढराजव्यापारौ विहितानेकनवीनप्रासादजीर्णोद्धार-परोपकार-दीनोद्धारादिपुण्यकृत्यो फूत- श्रीजिनशासनप्रभावनौ मत्रिपाहडदेव-आंपडौ वर्ग जग्मतुः । अथैव काले श्रीकुमारपालभूपालः श्रीहेमसूरिश्च कृतकृत्सा महसा तपसा वयसा च वृद्धी जाती । परं श्रीहेमसूरिंगच्छे विरोधः । रामचन्द्र-गुणचन्द्रवृन्दमेकत , एकतो पालचन्द्रः। तस्य तु राजमातृम्या जयपालेन सह मैत्री । अन्यदा राजा श्रीगुरु पृच्छति स्म-'मगवन् ! अपुनोह, के खराज्यपदे स्थापयामि। ॥ श्रीगुरुभिरुक्तम् - 'राजन् ! अय मागिनेयः प्रतापमल्लः प्रजाप्रियो न्यायधर्मनिष्ठो बहुराजवर्गीयसम्मतो राज्यमार- धुराधुरीणोऽस्ति । अजयपालोऽप्यस्ति परं न तत्सङ्गरणा, न न्यायनिष्ठः, न धर्मप्रियः, न जनानुरागः । यदुक्तम् - धर्मशीलः सदा न्यायी पात्रे त्यागी गुणादरः। प्रजानुरागसम्पनो राजा राज्यं करोति सः॥ न चायमेवंविधगुणवान् । अजयपालात् तु त्वत्कारितधर्मस्थानक्षयः कियानस्ति' । एव म कृते यालचन्द्रेण "स्वरूपमेतदजयपालाय न्यवेदि । तस्स रामचन्द्रादिषु महाद्वेषः समजनि । अत्रावसरे चतुरशीतिवर्षायुषः श्रीहेमसूरिवराः परिजातनिजावसानसमयाः समयोचित चिकीर्षवः समस्त- श्रीसंघ स्वकीयगच्छ श्रीकुमारपालनृपति चाहूय, 'तवापि षण्मासशेषमायुरस्ती'ति प्रज्ञापनों कृत्वा, दशपा राधनां विधाय, समापियोगसाधितखकृत्याः- .
फुमारपालप्रयोधप्रबन्ध निरञ्जनं निराकार सहजानन्दनन्दितम् । निरूप्य मनसा नित्यं स्वरूपं परमेश्वरम् ॥ कृत्वा तन्मयमात्मानं त्यक्त्वा सर्व स्वतः परम् । खात्मावयोधसम्भूतज्योतिपेति व्यभावयन् ॥ यथा-आत्मन् ! देवस्त्वमेव त्रिभुवनभवनो ज्योतिदीपस्त्वमेव, ब्रह्मज्योतिस्त्वमेवाखिलविपयसमुजीवनायुस्त्वमेव । कर्ता भोक्ता त्वमेव व्रजसि जगति च स्थाष्णुरूपस्त्वमेव, स्वस्मिन् ज्ञात्वा खरूपं किमु तदिह वहिर्भावमाविष्करोपि ॥ इति सञ्चिन्त्य चरमोच्छाससमये दशमद्वारेण प्राणोत्क्रान्तिमकार्पः । तदनन्तरं प्रभोः शरीरस्स चन्दनकर्पूरागरुभिः कृते संस्कारे तद्भस्म पवित्रमिति कृत्वा राजा तिलकन्याजेन नमश्चके । ततः समस्तसामन्तैस्तदनु नगरलोकैश्च तत्समृत्लायां गृह्यमाणायां 'हमखई' इत्यचापि सा प्रसिद्धाऽस्ति लोके। IO * U ६९९. अथ राजा श्रीगुरुपादानां विरहेणास्तोकशोकाश्रुजलाविललोचनः श्मशाननिभां राजसमां मन्यमानस्तान नायाति; दुर्गतिचिहान्येतानि इति राजचिन्हानि न धारयति; अयमपारं संसारं प्रापयतीति प्रजाव्यापारं चापि न करोति । भोगान् संसाररोगानिव मन्यते । लास्सहास्यादिविमुखः, सुखाय तान् विना किमपि न पश्यति । सकल- 15 कलाकलापकुशलैरपि अनेकधा विनोद्यमानोऽपि न कापि रतिं पाप । सचिवैर्विज्ञप्त इदमवादीत्-'खपुण्यार्जितोत्तम- लोकान् प्रभून न शोचामि, किन्तु निजमेव सप्ताङ्गराज्यम् । सर्वया परिहार्यराजपिण्डदोपदूपितं यन्मदीयमुदकमपि जगद्गुरोरङ्गे न लमं, यस्मात्तदेव शोचामि । अथान्यदा सान्ध्यविधिविधानाय सन्ध्यासमयमावेदयितुं केनापि विटुपाश्वसरपाठकेन पठितम् - ध्यान्तं ध्वस्तं समस्तं विरहविपगमं चक्रवाकेषु चके, सङ्कोचं मोचितं द्राक किल कमलवने धाम लुप्तं ग्रहाणाम् । प्रासा पूजा जनेभ्यस्तदनु च निखिला येन भुक्ता दिनश्रीः, संप्रत्यस्तंगतोऽयं हतविधिवशतः शोचनीयो न भानुः ।। इत्साकर्ण्य राजा, शोकं किश्चित् स्तोकं कृत्ला,श्रीगुरूणां गुणान् लोकंघणान् स्मारं स्मारं सुचिरमिदमवादीत्- ५३८. श्रीसूरीश्वर ! हेमचन्द्र! भवतः मक्षाल्य पादौ खयम्, स्वर्धेनोः पयसा विलप्प च मुहुः श्रीखण्डसान्द्रद्वैः । अर्नामोऽभ्युदमौक्तिकर्यदि तदाऽध्यानण्यमस्तु फ नो, विश्वेश्वर्यदजैनधर्मविविधान्नापाप्तिहेतू थम् ।। श्रीहेमसुरिमसुपादपद्म पन्दे भवाम्प्रेस्तरणकपोतम् । ललाटपामरकान्तराज्याक्षरावली येन मम व्यलोपि ॥
५४०. पुरादनाचार्यसंगृहीत ११००. ततः श्रीगुरुविरहातुरो राजा यावदौहित्रं प्रतापमलं राज्ये निवेशयति, तावत् किचित् कृतराजवर्गमे- दोऽजयपालो मातृव्यः श्रीकुमारपालदेवस विषमविपमदात् । तेन विधुरितगानो राजा ज्ञातम्रातृव्यप्रपया साधीनां विपापहारशुक्तिकां पुरा कोशे स्थापितांशीप्रमानयतेति निजामपुरुपानादिदेश। ते च तां पुराऽप्यजयपालेन गृहीतां ज्ञात्वा तूष्णी स्थिताः । अान्तरे व्याकुले समस्तराजकुले विषापहारिशुक्तिकाया अनागमनहेतुं ज्ञात्वा कोऽपि चारणः पपाठ- कुमरड ! कुमरविहार एता कांई करावीया। ताहं कु फरिसइ सार सीप न आपई सघं धणी। इत्साकर्ण्य राजा यावद्विमर्श करोति, तावत् कोऽप्यक्सरावेदकः पपाठ- ५४१. कृतकृत्योऽसि भूपाल ! कलिकालेऽपि भूतले । आमनयति तेन त्वां विधिः स्वर्ग यथाविधि ।। इति श्रुत्वा राजा शुक्तेरनागमनकारणं ज्ञात्वा सर्वसमक्षमित्युवाच- ५४२. अर्थिभ्यः कनकस्य दीपकपिशा विश्वाणिताः कोटयो, धादेपु प्रतियादिनां प्रतिहताः संस्कारगर्भा गिरः। उत्खातप्रतिरोपितैपतिभिः सारैरिव क्रीडितं, कर्तव्यं कृतमर्थना यदि विधेस्तनापि सज्जा वपम् ॥ इत्युदीर्य स्वधैर्येण भूपतिर्भूरिभाग्यवान् । लक्ष लक्षं ददौ तोपादनयोः पारितोपिकम् ॥ . IS में ६१०१. ततो राजा त्रिंशद्वर्षानष्टौ मासान् सप्तविंशतिदिवसान साम्राज्य कृत्वा कृतार्थी कृतपुरुषार्यः सर्व विरसावसानं विज्ञाय विज्ञशिरोमणि' प्राणान्ते दशधाराधनां विधाय खचित्ते श्रीपञ्चपरमेष्ठीप्नतिष्ठापणष्टकष्टः समाधिस्वाधीनसाध्यः . परमविधिना चरमोवासे सक्तशरीरादिममत्वस्वत्वपरिज्ञानवान् प्राणान् असाक्षीत् । ५४४. सर्वज्ञ हदि संस्मरन् गुरुमपि श्रीहेमचन्द्रं प्रभुम्, धर्म तद्गदितं च कल्मपमपीमक्षालनापुष्करम् । व्योमाग्निर्यम(१२३०)वत्सरे विपलहयुत्तर्पि मूळभरो, मृत्वाऽचाप कुमारपालनृपतिः स व्यन्तराधीशताम् । H दतो लोके हाहाकारो महानमूत् । सर्वत्रलोकानामिति गिरः प्रादुरासन्- आकर्य प्रतिकाननं पशुगणाश्चौलुक्यभूपव्ययम् , क्रन्दन्तः करुण परस्परमदो वक्ष्यन्ति नि:संशयम् । योऽभूना फुलबर्द्धनः स सुकृती राजपिरस्तं ययो, यूर्य यात दिगन्तरं झटिति रे नो चेन्मृता व्याघतः।। स
५४७.
कुमारपाळपयोधपयन्ध
नाऽभूद् भविता चान हेमसूरिसमो गुरु।
श्रीमान् कुमारपालश्च जिनभक्तो महीपतिः॥
आज्ञावर्तिपु भण्डलेष्वष्टादशखादरा-
दन्दान्येव चतुर्दश प्रसूमरी मारि निवायौंजसा।
कीर्तिस्तम्भनिभा चतुर्दशशतीसंख्यान् विहारांस्तथा,
कृत्वा निर्मितवान् कुमारनृपतिजैनो निजैनो व्ययम् ॥
5
५४८.
10
कर्णाटे गूर्जरे लाटे सौराष्ट्र कच्छ-सैन्धवे ।
उच्चायां चैव भंभेयां मारवे मालवे तथा ॥
कौंकणे तु तथा राष्ट्र कोरे जागलके पुनः ।
सपादलक्षे मेवाडे दीपे (ढील्यां?) जालन्धरेऽपि च ॥
जन्तूनामभयं सप्तव्यसनानां निपेधनम् ।
वादनं न्यायघण्टाया रुदतीधनवर्जनम् ॥
किञ्चिद्गुरुमुखाच्छ्रुत्वा किश्चिदक्षरदर्शनात् ।
प्रबन्धोऽयं कुमारस्य भूपतेलिखितो मया ।।
-
॥ इति कुमारपालप्रबोधप्रबन्धः समाप्तः ॥
15
पुरावनापार्यरांगृहीत
[अथ मन्थलेखनप्रशस्तिः ।
श्रीमच्छ्रीचैत्रगच्छेशा श्रीधनेश्वरसूरयः ।
ततः क्रमागतानोमि श्रीभुवनेन्दुसद्गुरून् ॥ १ ॥
देवभद्गणीशानां शिष्याः श्रीगच्छनायफाः ।
विजपचन्द्रसूरीन्द्रास्तपसा घोतिताम्यराः॥२॥
घनसेन-पद्मचन्द्र-खेमकीर्तिस्तथा गुरुः ।
हेमकुम्भमुनीन्द्रश्य श्रीपशोभद्रसूरिराट् ॥ ३॥
श्रीरसाकरसुरीणां नाना नश्यति कल्मपम् ।
मुनिशेस्वरयोगीन्द्रं धर्मदेवगुरु घरम् ॥ ४ ॥
ज्ञानचन्द्राभयसिंहसार तपापरायणम् ।
हेमचन्द्रप्रभु यन्दे गुणश्रेणिविभूषितम् ॥५॥
भविकजनसम्हे सेव्यपादारविन्दम्,
रविकिरणसकासं चन्द्रमाकारसौम्यम् ।
भवजलनिधिनायं दुःखपाशप्रणाशम् ।
जयतिलकगुरु श्रीसुरिराजं नमामि ॥६॥
धर्मशेखर-माणिक्यसूरि माणिक्यसंनिभम् ।
रत्नसागरसूरीन्द्रं रतसिंहगुरु तथा ॥७॥
उपाध्यायपदे श्रीमन्मुनिरनगणीश्वरान् ।
नौमि पण्डितसाधूनां माम्बुजमहं सदा ॥ ८॥
श्रीगच्छेशरमाम्भोजसेवने भ्रमरास्सदा ।
दयावर्दुमनामानः पण्डितास्सपरिच्छदाः ॥९॥
वेद रर्स वेद चन्द्र गते विक्रमवत्सरे ।
भव्यलोकमयोधाय स्थिता देवलपाटके ।। १०॥ -युग्मम् ।
तेपामादेशतः श्राद्धैः श्रीकुमारनरेशितुः ।
वृत्तं लिखापितं रम्यं गच्छोपकृतिहेतवे ॥ ११ ॥
यावन्मेरुर्महाशैलो यायचन्द्र-दिवाकरौ ।
एपल नावात् एण्यटद्री राधे चरिशणुम्नकम् ॥१२॥
चतुरशीतिप्रबन्धान्तर्गत कुमारपालदेवप्रबन्ध। 5 - U चौलुक्यवंशेग(शध्वजः श्रीकुमारपालदेवः- एको यः सकलं कुतूहलितया म(ब)भ्राम भूमीतलं प्रीत्या यस्य पर्तिवरा समभवत् साम्राज्यलक्ष्मी खयम् । श्रीसिद्धाधिपविप्रयोगविधुराममीणय(द) यः प्रजा कस्यासौ विदितो न गूर्जरपतिबालक्यवंशध्वजः ॥१॥ ६१. तस्स प्रबन्धो लिख्यते । यथा-श्रीपत्तने त्रियां निकेतने श्रीसिद्धचक्रवर्ती राज्यं करोति । तस पितृन्यस त्रिभुवनपालदेवस्य कुमारपालदेवः सुतोऽस्ति । पुन्यौ द्वे स्तः । एका प्रेमलदेवी, सपादलक्षाधिपतिना आनाकेन नृपतिना परिणीता । द्वितीया नामलदेवी, राज्ञा महासापनिकेन प्रता-" पमल्लेन परिणीता । अन्यदा श्रीसिद्धराजो निरपत्यश्चिन्तयति- निर्नामताम्बुधौ मजदू राज्यभूवलयोद्धृतौ । पुत्राः क्रीडापराहन्तः संपद्यन्ते कृताऽऽत्मनाम् ॥२॥ घटिकाऽप्येकया घट्या कुण्डीपयसि मज्जति । गोत्रं पुनरपुत्रस्य क्षणानि मताम्भसि ॥३॥ इति विचिन्त्य देवपत्तने श्रीसोमेश्वरयानायै चचाल । तत्र गला सोमेश्वरः पूजादिमिराराधितः । स प्रत्यक्षीभूय उपाच-स्कन्थे विहमिकां विषाय इहागमने कष्ट कथं कृतम् १ । तेनोक्तम्-' किन ? राज्यार्थम्' । 'राज्यघरस्ते कुमारपालदेवो भविष्यति' । नृपो निवृत्त्याऽज्यातस्त्वेवमचिन्तयत्-'चदमुं मारयामि तदा सोमेश्वरः सुतं यच्छति' । अतस्तं मारयितुमारेमे । साप (सोऽपि) विशदर्पदेशीयः पुराच्छन्नो निस्ससार । प्रमन् सप्तवार केदारयात्रामकरोत् । अन्तरान्तिरा पत्तने छन्नमम्येति । हु२. एकदा तपश्चि(खि)वेपधरः केनापि नृपाय निवेदितः । मार्यमाणो न दृष्टः । सबनकुलालेन कपकोठी- मध्ये नीवाहे प्रक्षिप्य राजपुरुपेभ्यो रक्षितः । तन्नायया उक्तम् -'रक्ष रक्ष, असौ ते चित्रकूटं दास्यति । प्रय निन्मृत्य नष्टः । ३. पुनरेकदा तपधि(वि)वेपपरः पत्तनं प्रविष्टः । अनादिराउलमटे प्रविष्टः । तत्र प्रमन्नेकदा श्रीहे- माचार्याणां पोसौ)पधागारे प्रविष्टः । च्याख्याने जायमाने कमलिकोपरि मरितवेष्टनं दृष्टम् । तेन चिन्तितम् - 'याचिप्येऽमुं जटावेष्टनाय, पर(९) दास्यन्ति न या इति वक्तुं न शमोति' । जवं दृष्ट्वा श्रीहेमाचार्यनि(नि)4- धनमालोक्य उक्तम् -'क्षुल्लक! राजपुत्रार्थे पट्ट मुम' । तेन समोधमुक्तम् -'यहं राठठो वा राजपुयो वा ?' गुरुमिरुकम्-'उत्स(सु)को मा भव । यदा भविष्यसि तदा राजानं मणिप्यामि । तेन सजटामिः पदो प्रमा- |कम्-'कदास उगो वासरो भावी?' । तदा 'संवत् ११९९ वर्षे मागमिरवदि ४ रवी तव राज्यम्'- पत्रिकाऽपिता ! परं निक्टा मापदस्ति, शीघ्रं मे पौपधागार समागन्तव्यम् । 29 14 पु... १४-" ११२-२ चतुरशीतिप्रवन्धान्वर्गद इतः केनापि नृपा[य] तपश्चि(खि)वेपो मठस्यो निवेदितः । राज्ञा तपश्चि(खि)नो निमश्रिताः । अना. दिराउल स्तपधि(खि)सप्तशत्या भोजनाय गतः । इतः तपश्चि(खि)नो पार्थयोः सद्गधरा नराः स्थापिताः । तेषामिदमुक्तम् -'यस्स तपश्चि(विनोऽहं पादौ क्षालयन् विमुच्य उपरि यामि स [मारणीय एवं'। इतस्तस पदक्षालने नृपश्चरणलक्षणं ललाटं चालोक्य विमुच्य निर्विष्णोऽहम्' । पुरोहितं तत्र ने(नि)युज्य उपरि गतः । । तद्भाग्यात् संज्ञा सुमटानां विस्मृता । ततः कुमरिक एक कर उदरे दत्त्वा, एक मुखे [दत्त्वा] पिचप्रकोपच्याजा- बष्टः । इतः श्रीहेमाचार्या भुत्तोत्तरं दद्वारमुद्घाट्य ऊर्धाः सन्ति । सोऽपि पोपधागार प्रविष्टः । उपवरकान्तः प्रक्षिप्य गुरुभिस्तारकं दत्तम् । पाइपः क्लकलमश्रुत्वा पचीन हफयामास । मरटिका विस्मृताः । १२! विलोकयत तम्' । अधवारा प्रस्ताः। श्रीहेमाचार्यपोपधागाररध्यायां समायाताः । एकेन टिकेन महेश्व- रिणा पृष्टाः-'किमवि(बोलोक्यते । तैरतम्-'कुमरिकः । तेनोकम्-'श्वेताम्यराणां पौषधागारेऽस्ति । .. तर गताः । नतिपूर्व हेमाचार्या पृष्टाः-'अत्र कुमरिकः कथ्यते' । 'तं न विनः । कोऽपि भिक्षुको द्वारं प्रेर्य प्रविष्टोऽसां निःश्रेण्या अधिरुन गतः' । ते गताः । पुनम()मन्तो रप्याद्वारे समायाताः । तेन वणिजा उक्तम् - 'किमवलोक्यते ।' 'कुमरिकः । तेनोक्तम् -'तत्र किन प्राप्तः१, चलत दर्शयामि' । अग्रे भूतः, समायातः । उक्तम् -'कुमरिकं [क] नापर्य(योत तैरुकम्-विलोकयत' । सोऽपि राजपुरुषैः सह शोषितुं प्रवृत्तः । तारक' दृष्टम् । 'अमुमपाकुरुत, इदाते' । पूज्यैरुक्तम्-'असौ राजपाटकवास्तव्यस्य व्यव धरणिगस ॥ भाण्डशाला । ततः कुमिकामानीयोद्घाटयत' । राजपुत्रैरुक्तम्-'कस्तत्र गत आयातो का?, चलत' स कथयति- 'मा बजत, अस्त्येव । इतो राजा चिन्तितम्-- मृग-मीन-सजनानां तृण-जल-संतोपविहितवृत्तीनाम् । लम्धक-धीयर-पिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥४॥ एवं चिन्तयन् निरशनो दिनत्रयमस्यात् । तृतीयदिनरात्रौ भाण्डागारिक्कपी पीपघागारे समापातः । ॥ परिजन पाथे स्थाप्य नमस्कारं कृत्वा उपविष्टः । गुरुभिरुक्तम्-'कोऽप्यस्माभिर्भवालाद् यदन्यायः कृतस्तन किम् ?' तेनोक्तम्-'न संभाव्यते ।' 'भविष्यति चेत् १' 'तदा वारयितुं क्षमा' । उक्तम् - 'कुभरिका स्थापितः' । 'कि तेन नृपापय्यकारिणा " । 'असौ काठेन महाप्रभावको मावी, परं दिनत्रयं निश्शनस जातम् । ततो द्वारमुद्- घाट्य स्खवेषं परिधाप्य गृहं नीत्वा मासं यावच्छन्नं स्थापितः । इतः पत्रदौःस्थ्ये सति नृपेन(ग) भाण्डागारिक उक्तः-'वं याहि, मार्गसौम्यं कुरु' । माण्डागारिवणान्यकरभी शोधिता() । वयं तथैव स्थितः । वहिनीता स योजनविंशति प्रान्ते मुमोच। . ३४. स भ्रमन् कान्ती नगरी गतस्तत्र सरसि तटे प्रासादे शिरः पूज्यमानं दृष्ट्वा पप्रच्छ -'किमेतत् शिरः पूज्यते " देवाकेनोक्तम्-'अन सरसि तप्प (स्कोरस शिरः केनापि निकृत्य क्षिप्तम् । तदनु तत् प्रातः पातटं (भात)रिद प्रते-'मुडति' [जवात् उक्त्वा पुनः प्रातर्वक्ति । नृपेणामात्याः पृष्टास्तथ पण्डिताः। तैर्मासो याचितः । मुरयपण्डितः खगृहे सून कृत्वा निर्ययो । बटवी अमकस्मिन् कोटरे रात्रौ स्थितः। तत्र वृक्षे भूता [7 सन्ति । लघुमिरुक्तम्-'तान अस्मांक [क्षुधा' ३ ता) नोक्तम्-दिनत्रयानन्तरे यासौत' । 'क' प्रत्यासन- पुरे [नृपेण] पण्डिताः शिरसो वाक्य पृष्टाः, ते न जानन्ति, नरेन्द्रस्तान् सकुटुम्यान् व्यापादयिष्यति' । [] पृष्टम् -'तात! किं कारणम् । निर्बन्धे कृते उक्तम्-'लोभेन भुइति । तत् पण्डितेन श्रुतम् । गृहमायातः । मासश्रा(प्रान्ते नृपेणाऽहूतखेन सरस्तीरे गत्वा उक्तम् -'यदि ला(लो)मेन ब्रुडति, तदा पुनर्न वाच्यम् । शिरस्तथैव स्थितम् । तं (तत्र) नृपेण प्रासादः कृतः । यतो मध्ये शिरः पूज्यते ।
3 कुमारपालदेवप्रबन्ध ११२-३ हु५. ततः कुडगेश्वरप्रासादे श्रीसिद्धसेन-दिवाकरेण स्वयं लिखितां गाथां ददर्श- पुण्णे वाससहस्से सयंमि वासाण नवनवह अहिए । होही कुमरनरिंदो तुह विकमराय ! सारिच्छो ॥५॥ एतां दृष्ट्वा श्रीहेमसूरीणां वचो निश्चिकाय । ६६. एकदा कापि वृक्षतले निविष्टः । पत्रपति(१)मूख(प)केनाऽऽकृष्य द्रम्माणां शतपञ्चकं पुजीकृतं दृष्ट्वा, जग्राह । स अदृष्ट्वा मृतः । नृपः पश्चात्तापपरो जज्ञे । ६७. इत एकदा शीता” जावालिपुरप्रत्यासने वाघराग्रामे गतः । तत्र तिहुणसिंहन्यवहरकगृहे गोजार्या शीतरक्षायै कम्बलमेकं याचित्वा सुष्वाप । गच्छन् तमेवाऽऽदाय गतः । ६८. क्रमेण कश्चित् व्यवहारी भायां नीत्वा प्रौढपरिकरण पत्तनं प्रतिनिवृत्तः । तेन सार्थेन मिलिनः । सार्थे स्थिते भोजनवेलायां सार्थपेन स्वदृष्टौ परिजनो भोजितः। योगी तथैव निरनोऽस्थात् । तदाऽपि उपविश्य । मोक्तुं तस्य ङ्करस्य दृष्टौ दातुमक्षमा सती भोज्यं त्यक्त्वा उस्थिता । एवं द्वितीयदिने, तृतीयेऽपि । चतुर्थे दिने कस्यापि ग्रामस्य प्रत्यासन्ने स्थितः । सोऽन्तर्गतः । ततस्तत्पनी परिवेष्य योगिनं ययौ-'भो योगिन् ! भुज्यताम् । तेनोक्तम्-'भुक्ता] स्म' तयोक्तम्-'मा जानीया यदहं भुक्ता । भुज्यतां यथाऽहमपि भुझे । राज्ञा चिन्तितम्- 'एपा कल्पवली, स तु विपद्रुः । ६९. क्रमेण पत्तने गतः । रानौ कान्दविकगृहे गतः । लोहटिकः समप्पितः । स दिनद्वयक्षुषितो न तृतः ।। कान्दविकेन प्रिया उक्ता-'असौ योगी न तृसः, तथा परिवषय, आकण्ठं मोजितः' । पश्चात् कम्पत्येका प्रावरणाय दत्ता। पुनः] भ्रमन्नेकदोजयिन्यां चतुप्पथे मोचिकाऽऽपणि पादुकासन्धानाय उपविष्टः । इतः केनाप्युक्तम् - 'यत् गूर्जराधिपति[:] भृतः । तत् श्रुत्वा उन्मना [अमूद । मोचिकेन ज्ञातम्-कोऽप्येष नृपसगीतनः । ततः पृष्टवान् -'नृपः किं वो भवति ?' तेनोक्तम्-'न किमपि, परं राम्रो [मृत्योः] दुःख कस्य न सात् ? 11 प्रान्त्वा पत्तने प्रविष्टः। ६१०. इतः पत्तने भगिनीपतिः प्रतापमलो(लो) महासापनिकः, तेन जाकरण्येका गृहे समानीता । तया पणवन्धः कृतः -'यदन्याः सर्वाः प्रियाः पितृगृहे प्र(प्रे)प्या: ।तेन तयारवे कुमारपालमगिनी नामलदेवी पितृगृहमदृष्ट्वा समयज्ञा तस्याश्चरणयोः पपात । तयोक्तम्-'क्रिमिदम् । तयोक्तम्-'मम लमेर पितृग्रहम् तव दासीसमा स्थासामि' । तयोक्तम्-'स्थीयताम् । इतः कुमारको मगिनीमेत्य पाह-'पदं युमुक्षया प्रिय । मम । दशां पश्य' । भगिन्या उक्तम्-'मम माता मवान् १ । तवा वेश्योका-'मम भानुनिमुटनदेयो टीयताम् । तयाकृते सति नित्यं नित्यं दालिं खाणउठे गृहाति । इतो नृपे मृते यो यो राज्ये स्थाप्यते, स स प्रवानग्पा (कियने । एवं मिगजम्य पादुके पद राज्यं कुर्वतः । एकदा प्रतापमल्लो रानौ वैकारिक कनु टाविष्टः । मा बंग्या परिवि (ब)पयति । नामवी दीपकरा [अना] पुसी विद्यते । तां दृष्ट्वा प्रतापमल्ल उवाच-२! वन (ला) बादा ऋष्यन्ति नया कन्या : दृष्टा । तयोक्तम्-‘खाणउठे प्रतिदिनं दाठिं गृहा(हा)ति' । वत्र होटः । तेन तम्]-गन्यमानी देवं नन्हें - पादमवधारयत' । तनाय सङ्केतः । मध्ये महा मुञ्चत । यः मुबाबही न भवति, दयाहानि ययन्ति । तना प्रतापमलेनोक्तम्-‘कयमेव देवनमस्काण आमरंगविना कयं गम्यते । तन फूट स्थितम् । अथ मारा- टके(१) जाते प्रतापमल्लेनोक्तम्-'मन गयो लक्षाः प्रसाद देटि । राहाछन् किन कारणेन ?' 1 'मया गाय 1 . चतुरशीतिप्रयन्पान्तर्गत दत्तम् । 'खतिव)पितुवा(वी) मदीयस्थ वा तत् । ततः प्रतापमल्लेन प्रधानः सह पर्यायोचितम्-'यदस्मात् भीवितसन्देहः ततोऽसौ मार्य एव । आखेटकव्याजात् घाझे नीत्वा । इस(सा)लोचे क्ष(क)ते प्रातर्देवो विज्ञप्त:- देव ! आखेटके गम्यते । यतः- परिचयं च लक्ष(क्ष्योनिपातने भयरुपोश्च तद(दि)गितयोधनम् । श्रमजयात् मगुणांच करोति सा तनुमतोऽनुमतः सचिवीर्यपी ॥६॥ इतः कालंभारपीअपरिसरे प्रतापमले(ल)न नृपाज्ञां दत्त्वा, सर्वः कोऽपि वारितः । इतः कृष्णमृग दृष्ट्वा नृपेणाश्च उत्यापितः । प्रधानरुक्तम् -'वलमानो व्यापादनीयः । इतः कृष्णदेवो कटकं विमुच्य पृष्यै गतः । नृपं मारितसगं वलमान(न) प्राह-एनं सज, विधिनिष्टः । गतमान एव मारिप्यसे । तथा प्रतोल्यो दचा। अन्धकारप्रतीत्युपाटाऽस्ति । तस्यां प्रविश्य धवलगृहे गतः । पटी फेरिता । इतः प्रतापमलो(को) मातरमदृष्ट्वा तत एव तथा नष्टः, यथा पुनः शुद्धिरपि न जाता । ततः सर्वोऽपि व्यावृत्तः । ततो नृपः कुपितो दिने दिने कट- भात् व्यापादयितुं लाः । एवं दुनिपरस्य वर्षयं जातम् । ततो राज्यसलो जातः । 11 - 21 ६११. इत एकदा नृपस्स शरीरेऽरतिर्जाता। कथमपि निवर्तते न । इत रानौ राज्ञा फपी माण्डागारिक उक्त-- मम देहे किंचिदसमापिरस्त्रि' । कपर्दी पौषधागारे समायातः। तस्मैप निम्ययः । गुरुभिरुक्तम् -'कयमुत्सर, कृतम् ।। देवस्यारतिरुक्ता । 'तहि स्वरित याहि, नृपमुपरितनम्मेरघ[:] समानय' । ततः स त्वरित गतः । राज्ञोक्तम् -'कः', 'कपी', 'कथम् ॥ 'देव ! विज्ञपिरस्ति, अधः पादमवधार्यताम्' । यावदपोभूमौ नीतस्ता- वदुपरि निर्घातोऽभूत् । 'किमिदम् ?' नृपस्त्व(स्तू)परि गतः पश्यति । मण्डपिको भित्ता शम्योपरि तावती पतितां शिलां वीक्ष्य कण्टकितो नृपोऽवादीत् -'मो कपर्दिन् ! त्वयेदं कयं ज्ञातम् १', 'देव ! श्रीहेमाचारुक्तम् । 'ते महात्मानः मम सारामित्थं कुर्वन्ति । अहं वेभि च न तत् ] । प्रात(टोक्ष्ये । १२. इतः प्रातः श्रीहेमसरप आकारिताः । नृपस्तु भूठनेनाययो । ततः सिंहासने निवेश्य नमश्के । तैयाशीर्वादो दत्तः- गौः कामघुफ सपमा मरुदेविरम्बा कल्प?मोऽरुणरुचिः स युगादिदेवः । चिन्तामणिमिलमूर्तिरयादिनाथ: शत्रुनये ददतु ते तव पाश्तिानि ॥७॥ नृपेणोकम् -'प्रमो ! काऽसौ शिला।। उकं गुरुभिः-पउतारपुत्रचाहडो यो राज्याद् दूरीकृतः स श्रीपवर्ष)ते गतः । भैरवानन्दमाराध्य तस्मात् शिलाविकुर्विणी(णी) विद्या प्राप । सा शिला ततथलिता। इतो भवतामरतिरभूत्' । साईप्रहरे प्रा[मा । नृपेनो(णो)कम् -'अतः परे भवद्भिद राज्यं पाल्यते । परं किमि दय विज्ञपयामि । भवद्भिः स्वधर्मः सर्वथा नोपदेष्टव्यः । भवतां धर्मे श्रुते, येन सोमेश्वरेण राज्यं दत्तं स एव सज्यते' । 'राजन्नस्माकं धर्मोऽधिको नास्ति' । उच्यते- अणववियस्स धम्म मा हु कहिनासु सुङ फुसलो वि । पालगाउरा, पुदंससनंतर मिपेचा ६१३. एकदा नृपेणोक्ताः-'भगवन् ! मे किन्चित् कृत्यं दिशत' । ततो गुरुमिरुकम् -'देवपत्तने श्रीसोमे- श्वरस प्रासादः पतितोऽस्ति, स समुद्रियताम् । नृपेण द्विजास्तपस्विन उक्ताः-'मम नैकेनाप्युपदेशा(शो) दत्तः । इतः प्रामादभारम्भे कृते श्रीहेमाचार्यैरुकम् -'देव ! कोऽप्यभिग्रहो गृह्यताम् । 'कम्य ?', 'मांसस्य । तथाकृते सत्वरं कर्मस्साये निष्पधमाने प्रासादो निष्पनः । नृपेणोक्तम्-'भगव[]! छिद्रं यन्छन । यात्रा 25 10 15 फुमारपालदेवभबन्ध ११२-५ विना देव ! कथं छिद्रम् १५ । 'यूयमेष्यथ ? 1 'अस्माकमेतदेव प्रयोजनम् । 'किं वाहनादि विलोक्यते । । तव भूरस्माकं चरणा' । नृपश्चलितो यात्रायै । श्रीहेमसूरयोऽपि सहैव प्रस्थिताः । धवलकके प्राप्ते, तत्र माग्ग(ग)- द्वयम्-एकः श्रीशउञ्जयोपरि, द्वितीयो देवपत्तने । गुरुमिसुत्कलापितः- देव ! वयं शत्रुञ्जये देवान् नन्तुं यास्यामः । द्विजैरुक्तम् -'चलिताः' । नृपेणोक्तम् -'देवपत्तने समेस्य(प्योथ' । 'भवतां पूर्व पस्या(श्या)मः । गुरवस्तीर्थ नवा पूर्वमेव देवपत्तने गताः । नृपेण शम्भु नत्वा उक्तम् -'भगवन्नभिग्रहानुग्रहं यच्छत' ।। 'देव ! कथमुच्छ(सु)काः ? यदि देवः प्रत्यक्षीभूयानुग्रहं यच्छति, तदा भव्यम्' । 'कथमेतत् भविष्यति । इतो द्विजैरकम् -'देव ! हेमाचार्याः शिवं न नमन्ति' । 'भगवन् ! ईशः किं न नतिमहति' । 'देव! पूजां विना का नतिः ?' उपस्करेष्वानीतेषु, मत्रपूर्वा पूजां कृत्वा, उक्तम् - भववीजाङ्गुरजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा हरो जिनो वा नमस्तस्मै ॥९॥ इति [उदीय नतिः कृता । गण्डपतिनाथया()दिमिरुक्तम् -'एपा परमार्थतो जिनस्यैव नतिः । देव ! न तेऽहस्य नतिः । कापरस्य ? । इतो रामौ पूजोपचारान् सजयित्वा, श्रीहेमाचार्याः सनृपा मध्ये प्रविश्य स्थाने स्थिताः । अर्द्धरात्रौ दीपेष्वपाकृतेषु प्रासादः कम्पित:--'भगवन् ! किमेतत् ?', 'स्थिरीभवत' । इतो जटामुकुटमण्डितशिरा भस्मोद्भूतो वृपवाहनः प्रत्यक्षोऽभूत् । नृपेन(ग) नत्वा ह(१)एं-'देव ! आदिश, मया धर्मः कः कार्यः । कथं मम कटके मारिर्निवर्तिष्यते १ । सोमे० उक्तम्- निवसह हंसी कमलि जिम जीवदया जसु चित्ति । तसु पय तुम्ह आराहणिण होस्वइ अशिव निरत्ति ॥१०॥ मो महाराज! अमुं गुरुं उध्वा सन्देहो न विधेयः । प्रातर्नुपेण दर्शनिन आहूय रानिवृत्तमुक्तम् । तैर्विमृश्य प्रोक्तम्-'जिनं विनाऽन्यस्य कस्य' । ततो मांसाभिग्रहः समस्तोऽभूत् । तदनु श्रावकत्वं सम्यगङ्गीचक्रे । ६१४. वाग्भटदेवः सर्वसर्वेश्वरः प्रधानः। कपर्दी भाण्डागारिकः कृतः। सज्जनकुम्भकारस्य चित्रकूट() पाटीसहितं दत्तम् । स तत्र राजा कृतः। एकादश शतानि श्रीमालीवणिजां व्यापारिणः कृताः । पञ्चाणवति ९५ वणिजो ग्रामादिदानेन माता(न्तः) कृताः । जिणहाप्र्घषलयाकं ददौ । १५. एकदा वाघरानामात् शकटानि घृतस्य भूत्वा तिहुणसिंहन्यवहारका पत्तनमाययौ । मण्डपिकैः स्थिती पातितः, कयधिन्न छुटति । तेन राजगृहद्वारि पूत्कृतम् । नृपेणाकारितः । उपलक्ष्य प्रोक्तः-'भो श्रेछिन् ! क वससि १ । तेनोक्ते स्थाने नृप [] प्राह-'यत् शीतकाले कश्चित् योगी तव गौजाएँ त्वयार्पित- कम्बलः सुप्तः, स कम्पलमनयं गतः, तत् स्मरसि । तवारतिर्जाता भविष्यति । देव ! कम्बलमात्रस्य कारतिः । नृपेणोक्तम् - 'सोऽहम् । तव नामा] योऽन्योऽपि समायाति तस्स दाणं न । मण्डपिकान् निर्धाय तेच व्यवहारकं सन्म(न्मा)न्य विस्ष्टवान् । प्राधणानां गुलवेडं ग्रामद्वादशसहितं ददौ । योगिवेपधरस्स यया श्रेष्ठि- पल्या मार्गे सहनश्यान्ते करम्यो दत्तः, तस्या नामा करम्यावसही कारिता, कालिङ्गिक ना(प्रा)म दत्तम् । । भूपकद्रयनिकये उंदिरवसही कारिता । येन कान्दविकेन [दिन यान्ते भोजितः, कम्पलिका दत्ता, तस्य प्रामो दत्तः । उचपिन्यां येन मोचिकेन चरणवाणानि दत्तान्यासन् तस्य मेवाडे ग्रामचतुष्कं दत्तम् । तपस्विवेप- परस भुषितस्य घरणिगश्रेष्ठिना गृहिणी उक्ता--'अस्स भोजनं देहि । तयोक्तम् -'कथमसौ महुडासा- पातलो दासति ।। तस्याः] तां दत्त्वा मगिनीति मानिता । नृपस्तु मजाजैनो जातः । * 25 ११२-६ 16 पसुरशीतिप्रवन्पान्तर्गत अथ हेमसूरिमवन्धः- अथ येषां श्रीहेमसूरीणां प्रा(घ)सादामुपेन(ण) धर्मो ज्ञातस्तेषां संयन्धः प्रोन्यते- हु१६. धंधूकापुरे मोढज्ञातीयः श्रेष्ठिचाचउ । तस्य प्रिया पाहिणि[] । सुत २-वृद्धः कान्ह १, [लघुः] चांगदेवा २ । अन्यदा श्रेष्टि(टी) विपनः । पाहिणिवांउकाबादाय धवलको किञ्चित् सगीनस्स महं० धरणिग[साधारे गता । इतः श्रीदेवचन्द्राचार्या मत्रिणो वन्दापनाय समायाताः । पौषधागारे स्थिताः । मन्त्रिमन्त्री पाहिप्पा सपुत्रया सह वन्दितुमायाता । इतः पाहिण्यगजो वर्षचतुष्टयमितः सिंहासने निविष्टः । गुरखाः समायाताः। तं पालं वीक्ष्य पृष्टम् --मत्रिपनि! एप भवत्या अगजः । । 'मगवन् ! असा म[म स]गोनायाः । ज्ञात्वा वि(दि)प्रहरानन्तरं मत्रिपनी आहूय उक्ता-'एष शिशुरस्माकं दीयताम्, असौ प्रभावको मावी' । 'भगवन् ! " मम पुत्राणां मध्ये यः कोऽप्युपकुरते तं गृही(ही)ध्वम् । परमस माता यते' । गुरुमिरुकम् -'तव पुत्रा अस्मदीया एव' । तया मत्रिणोऽये उक्तम् । तेन सप्रश्रयं सा पृष्टा, न मन्यते । एकदा सालका गुरवश्छन्नं मत्रिणा खम्मतीर्थे प्रहिताः । पाहिणी दुःखपरां मधी चरणयोर्निपत्याह-त्वं मम माता; अहं तब सुतः । अमुं. पुत्र(ब) मे देहि । तया मानितः । क्रमेण दीक्षा जाता। ६१७. अधीतविद्यः सन् गुरु आइ-'भगवन् ! अई कास्मीरे सरस्वतीमाराधयितुं यास्यामि । निर्बन्ध कृत्वा- उत्मतृतीया एक मारवाइकमादाय सिद्धपुरे गताः । स भारवाहको न तृष्यतिः()। दीक्षा दचा, यशश्चन्द्रेति नाम कृतम् । इतो स(स)नौ देवी संमुसमायाता, प्राह-वत्स! नाहं तवागच्छतः प्रत्यवायं सहे । तुष्टाऽस्मि । पत्तने ब्रज' । दिनप्रहरैकसमये पत्तने गुरुणां पाईं गताः। गुरवो हयः । इत एको नरः समेत्याद- 'पुस्तकान्यानीतास्मि(नि) संभालयत' । उत्याय कंठालामध्ये आनीता[नि]। नरः सवृषोऽपि [महश्यो जातः । यः सन्देहो भवति सेषु पुस्तकेषु सर्वमस्ति । इतो गुरुमिः सूरिपदे स्थापिताः । " (१८. एकदा श्रीसिद्धराजसमा गताः । तत्र द्विजैरुक्तम् -'ब्रजितः(तिन) सूर्य न मन्यन्ते ।हेमाचारुतम् - अधाम धामधामेदं वयमेव सदा हृदि । यस्यास्तव्यसने मासे त्यजामो भोजनं सदा ॥११॥ पुनरेकदा तैरेवोक्तं नृपसदसि- विश्वामित्र पराशरप्रभृतयो पे चाम्युपत्राशिन- स्नेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैष मोहं गताः। आहारं सघृतं पयोदधियुतं भुञ्जन्ति ये मानवा- स्तपामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् ॥ १२ श्री हे० उक्तम्- सिंहो पली द्विरदाशूकरमांसभोजी संवत्सरेण रतमेति किलैकवारम् । पारापतः लरशिलाकणभोजनोऽपि कामी भवत्यनुदिनं वद कोऽन्न हेतुः ॥ १३ ॥ ६१९. अन्यदा द्विजैरुक्तम् - श्वेताम्बरा ! व्याकरणमस्माकमेव अघीयताम् । इस श्रीहेमचन्द्राभिधानं सपादलक्षमिवं पञ्चाङ्गमौरेच दिननिर्मितम् । पुरुषाः पुस्तक गृहीत्वा कासीरं प्रहिताः । देव्यप्रे पुस्तकमधिवासि- - 4 S " 10 कुमारपालदेवप्रबन्ध ११२-७ तम् । प्रातः शलाकाक्षेपेऽहमिति निःसृतं दृष्ट्वा पण्डितैरुक्तम्-'एकदर्शनसम्मतमिति मत्वा देवी भारती न मन्यते । पश्चादायाताः । एकेन मत्रिणा भ्रष्टाधिकारेणोक्तम्-'मां प्रेषयत' । स पुस्तकमादाय गतः । तथैवाईमिति निर. 'तम् । मत्रिणोक्तम्-'सर्वदेव म यो नमस्कार:- अकारेण भवेत्(द) विष्णु(ष्णू) रेफे व्रमा व्यवस्थितः। हकारेण हरः प्रोक्तस्तस्यान्ते परमं पदम् ॥ १४ ॥ इत्याख्याय मारतीमभ्यर्थे पुनः पत्तनमाययौ । उत्सवेन राजकुले नीतं पुस्तकम् । ततः कविमिरुक्तम्- भ्रातः। संघृणु पाणिनिमलपितं कातन्त्रकन्या वृथा, मा कार्षीः कटुशाकटायनवचा क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् । का कण्ठाभरणादिभिर्वठरयत्यात्मानमन्यैरपि श्रूयन्ते यदि याचदर्थमधुरा श्रीसिद्धहेमोक्तयः ॥१५॥ राज्ञा महामानं दत्तम् । ६२०. एकदा सिद्धराजे धारायां गते द्विजैविज्ञप्तम्-'देव! सर्वत्र माहेश्यरेषु स्थानेषु जैनाः प्रासादाः सन्ति । चतुरशीतियु महास्थानेषु वृद्धनगरादिषु । तथा केदारे वाराणस्याम् उज्जयिन्यां नागद्रहे दारिकायां ...... पाटके देवपचनेयुंदागौ सिद्धपुरे मथुरायां हस्तिनापुरे भृगुपुरादौ च । सर्वत्र जिनप्रा- सादाः सन्ति । जैनस्थानेषु माहेश्वरा न । यदि देवाज्ञा भवति तदा शत्रुञ्जये रैवतके च देवनाझा प्रासादाः ।। कार्यन्ते । राज्ञा [दत्तः] राजादेशः श्रीपत्तनसंघस्य । प्रलोक्य द्विधा कृतम् । द्विजैरुक्तम्-'कथं नृपो मृतो दृष्टः, यदेवं राजशासनं पिदार्यते । । तैरुक्तम्-'निवेदयत राज्ञः, शासनं विदारितम् ; भवतां किम् । तैपाय गत्वा निवेदितम् । नृपेणोक्तम्-तत्र गतानां वार्ता' । धारां ति(वि)जिस प्राधस्य प्रवेशे जाते सर्वः कोऽप्याशीर्वाददा[ना]य हेमाचार्य विना प्राप्तः । कथमत्र हेमाचार्या न सन्ति, यन्नायाताः ? द्विजैरुकम् - 'देव ! राजादेशं विदार्य केन मुखेनायान्ति १ । इतस्तुर्ये दिने श्रीहेमाचार्यानागच्छतो वीक्ष्य नृपः प्राइ-॥ 'करमा[] माता चिरादभ्येति ?' । इतः श्रीहे उक्तम्-'देव ! सामग्री कुर्वतां दिना लमाः नृपणोक्तम्- शीतलान्नं सुताजन्म दुर्वातदूपिता कृपिः। खजने मिलितस्यैर्य खादुहीनं चतुष्टयम् ॥ १६ ॥ तत आचख्युः-'देव ! एपा सामग्री मेलिता, "भूमि कामगवी त्यादि उक्ते, द्विजैरुतम् -'देव ! पूज्यन्ते राजशासनविदारणका रणम्' .। राज्ञोक्तम्- आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां वृत्तिच्छेदो द्विजन्मनाम् । पृथग(कोशय्या च नारीणामशस्त्रो वध उच्यते ॥ १७ ॥ किमहं विरूपं कारितवान् ? प्रासादकारणे पुण्यं भवति' । 'देव ! श्रूयताम् - भवताऽहं पन्धुत्वे स्थापितः । पन्धुः स यो पन्धोहित चिन्तयति । त्वत्तः पूर्वेण नृपतिना केनापि प्रासादो न कारितः' । 'कयम् ? 'इदं सिद्ध- क्षेत्रम् , सिद्धस्थानेप्वसिद्धनिवेशो राज्यस्य श्यहेतवे । अतः साटितम्' । ततस्तत्र महेश्वरप्रासादाः स्थिताः । ६२१.अयश्रीहेमाचार्यात्रिभुवनस्वामिनी विद्यामाराधयितुकामा माण्डागारिक कपर्दिनं प्राहुः-'यन्मेहता- ग्राम तिहणसिंहः कौन्धिकः । तस्य पुत्राध्यत्वारः । स्योर्वधः पमिनी । यदि साऽऽयाति तदा तस्सावाच्य- २१२- चतुरशीतिप्रपन्यान्तर्गत प्रदेशे दिननयं भाप दते देवी प्रसीदति । एतदति दुष्करम्' । कपर्दिनोक्तम्-'चित(न्ता) न विधेया' । माण्डा- गारिकस्तत्र गतः कौटुम्बिकगृहे । तेन सत्कृतः 1 प्रयोजनं टः(इटम्)। भाण्डा० उक्तम् -'लघुपुत्रवधूं ममा- प्य । तेनोक्तम्-'किमिदमादिशसि?' । एवमेव, विचारोऽपि न कर्त्तव्यः' । तेनोक्तम्-'यदि मवतां विचारे समायातमिदम्, तदा एवमस्तु' । सुखासनेधिरोप्य पत्तने समायातः । श्रीहेमसूरिमिः परमाचाहारपौरविकृत- चित्तस्तस्सा योनौ दिनत्रयं जापः कृतः । देवी तुथ । माण्डागारिकस्सोक्तम् -'देवी तुष्टा, नृपति रोषो याचितः । इयं (मां) सस्थाने प्रेपयत' । भाण्डागारिकण सर्वाङ्गीणामरणां सवस्त्रां सुखासनमधिरोप्य खयं सग्गतः । स क्षुब्धः, पुनः किम् । माण्डागारिकेणोक्तम् -'इयं मदीया भगिनी, मया पिता यह नीतासीत् । मम मगिनी- पतिः करतं च संमूभ्य गृहे गतः। २२. अय श्रीकुमारपालदेवः श्रीहेमचन्द्रमी(म्)चे-'मगवन्! घ(य)यादिशत तदा दन्तान् पातयामि, थैमासमक्षणं कृतम्' । गुरुमिरुकम् -'देव! दन्ता नेने कणों नासा- एतानि शरीरे रत्नानि । कथं तैविना शोमा। थतो दन्तनिक(फोये प्रासादान् कारयत' । एवं ३२ प्रासादा दन्तनि कये कारिताः। एकदा गुरूणां नृपः स्तुतिमकरोत् । श्रीहेमचन्द्रप्रमुपादपद्म चन्द भवाब्धेस्तरणैकसेतु। ललाटपहानरकान्तराज्पाक्षरावली पेन मम व्यलोपि ॥ १८॥ राजा तु द्विवेलमावश्यकं करोत्सेव । कटके द्रम्मलक्ष ३६ ग्रासिकस अनादिराउल[स] जटामध्ये स्थापनाचार्यों धियते । ततः कृष्ट्वा स्वर्णपट्टे स्थापिते नृपः प्रतिकामति । ८४ राणकैः सह, मण्डलीक ७२ सह, [चतुर्मि[] महाधरैः सह प्रतिदिनं वदनां ददाति, नवनवैः स्तोत्रैः स्तुतिमिरके प्रतिकामति । नृपस देवी भोपा मुक्त्वा परस्त्रीपरिहारः । यदान(न्योसा मनो याति तदा प्रायश्यिचे ५१६ धर्मव्यये । २३. अयैकदा व्याख्यानानन्तरं हरिहरपण्डितेनोक्तम् - पातु वो हेमगोपालाः] कम्बलं दण्डमुद्वहन् । इत्थमुक्त्वा स्थिते, नृपं कुपितं दृष्ट्वा, पुनरुक्तम् - पद(इ)दर्शनपशुग्रामं चारयन् जैनगोचरे ॥ १९ ॥ नृपस्तुष्टो लक्षं ददौ । श्रीहेमाचार्यैः पृष्टम् -'कुत आयाताः १, क यास्थय ? पण्डितेनोक्तम् - कथाशेपे कर्णे घनिजनकृशा कासिनगरी, सहर्ष हेपन्ते हरिहरिति हम्मीरहरपः। सरखत्याश्लेषमवणलवणोदप्रणयिनि प्रमासस्य क्षेत्रे मम हृदयमुत्कण्ठितमदः ॥ २० ॥ एकदा एकेन चारणेनोक्तम् - हेम तुहाला कर [मर]उं जाह अचम् सिद्धि । पे चंपिअ हिवामुहा ताह अचन्भू रिद्धि ।। २१ ॥ मृपेण सहस्रपय द्रम्माणां दतम् । अन्येन उक्तम् - लच्छि पाणि मुह काणि सा पई भागी मुह मर। हेमरि अत्याणि जे ईसुर ते पंडिआ॥२२॥ " .
. 10 15 कुमारपालदेवप्रबन्ध तस्स नृपपारितोषिके १००००। पुनरेकदा पण्डितेनोक्तम्- सिरिहेमचलणचंदणतिलयं उपिच्छ कुमारपालस्स । भालयले सरलयलो पहिओ मुत्तिमग्गु च ॥ २३ ॥ तस्स पोडशसहस्रा दत्ताः । एकदा पं० सोमाईतः श्रीहेमाचार्यास्थानमागत्य [प]त्रकं समर्पयत् । 'कुतः आयाताः १', 'स्वर्गात्' । पत्रकं उद्घाटितम् । स्वस्ति श्रीमति पत्तने नृपगुरुं श्रीहेमचन्द्रप्रभु ख[:]शका प्रणिपत्य विज्ञपयति खामिन् ! त्वया सत्कृतम् । इन्दोरङ्कमृगे यमस्य महिषे वाहाप्रियस्य छगे विष्णो[:] मत्स्य-वराह कच्छपफुले श्रुत्वाऽभयं तन्वताम् ॥ २४ ॥ तस्य दाने सहस्र २० । पुनरेकेन पण्डितेनोक्तम् - ससर्पयोऽपि खचराः सततं चरन्तो मोक्तुं क्षमा नहि मृगी मृगयोः सकाशात् । जीया... नृपगुरुः प्रभुहेमसूरिरेकेन येन भुवि जन्तुषधो न्यपेधि ॥ २५ ॥ -तस्य सहस्र १२ । पद्मासद्मकुमारपालनृपतिर्जज्ञे स चन्द्रान्वये, जैन धर्ममदा(था)प्य पापशमनश्रीहेमचन्द्राद् गुरोः । निवाराधनमुज्झता विदधता द्यूतादिनि शनं, नेकेन(?) सुभटेन मोहनपतिर्जिग्ये जगत्कण्टकः ॥ २६ ॥ ६२४. एकदा नृपो घृतपुरानश्नन् त्यक्त्वा उत्याय पौषधागारमगमत् । प्रभु पप्रच्छ-'भगवन् ! श्रावकाणां घृतपुरा मोक्तुं युज्यन्ते । । गुरुराह-वणिजां युज्यन्ते, क्षत्रियाणां न; तैस्तु तेषां [मांस] विकल्पः स्यात् । तदा नृप आह-'मम गुरवः कलिकालसर्वज्ञाः । ६२५. एकदा राजपुरुपैर्देवो विज्ञप्तः-'देव ! साधर्मिकवात्सल्यार्थमागच्छत्सु क्षीरेषु पूतरका दृश्यन्ते' । राज्ञा गुरवः पृष्टास्तैरुक्तम्-'करमीक्षीरे गोक्षीरे चैकत्र मिलिते पूतरकाः स्युः' । 'कथम् १", 'यथा अकुलघाणके पीअ- यष्टौ(1) इक्षुपीडने मण्डूका दृश्यन्ते' । पृष्टा दुग्धानेतारः । तैरुक्तम् --'देव ! करमीमपाकृत्य गौ] दुग्धा । ततः स्पृष्टास्पृष्ठा पूतरकाः। हु२६. अमारेरुद्घोषणं चकार । सारं यो मारयति स द्राम ५ दण्ड्यते । पञ्चको यस्य द्वारे दृश्यते सम द्राम. ..दण्ड्यते। कर्णाटे गूर्जरे लाटे सुराष्ट्र कच्छ-सैन्धये । उचायां चैव भंभेया मारवे मालवे पुनः॥ २७ ॥ कौङ्कणे च महाराष्ट्र कीरे जालिन्धरे पुनः । संपादलक्षे मेवाडे योगिन्यां काशिदेशके ।। २८॥ जन्तूनामभयं सप्तव्यसमानां निषेधनम् । वादनं न्पापघण्टाधा रुदत्तीधनपर्जनम् ॥ २९ ॥ * 28 * ...... 1 कु० पा. च.१४-२ . १२२-१० चतुरशीतिप्रवन्धान्तर्गत २७. एकदा धाराणस्यां श्रीकुमारपालदेवश्चियकरः,पटे सिंहासनस्सं जैम्रचन्द्ररूपं योजितकरसंपुटमने स्वरूपम् , उपरि काव्यश्लोकयुक्तमप्रैपीत् । तत्र प्रधानैर्नृपस पटो दर्शितः । 'किमिदम् ? । काव्यं वाचितम्- श्रीजैत्रचन्द्र प्रणिपत्य भूपं, विज्ञापपत्येप कुमारपालः। एकादशानां धुरि य[व] मुख्यो विष्णुस्तदंशाः परिरक्षणीयाः ॥३०॥ विष्णुः शूकररूपेण छागरूपेण षण्मुखः । मुनयो मृगरूपेण चरन्ति जगतीतले ॥ ३१ ॥ तदोक्तं नृपेण -'मयं ज्ञापितः'। गहातटे चालान्येका कृत्वा लक्ष ९ ज्वालयामास । तत्र जीवदया उध। . कुणविजेतृ-भट-अम्बडवृत्तम् । ६२८. अन्यदा कुङ्कणे जालं पतन्तं श्रुत्वा महिरावण(पा)धिपति मल्लिकार्जुनं प्रति दूतं प्राहिणोत्-'तया विधेय यया जालं न पतति तब देशे' । तेन विज्ञापितम् - यदाक्योरप पणः-कुडणाधिपतिर्जरानाधिपतेः स्थगि- कायां पनाणि पूर्यति । तत् करोमि, अन्यत् अधिकं न जाने । अत्र जना मत्स्स-मांसरताः प्रायः, अन्नदौःस्थ्यात्' । श्रीकुमारपालेन कथापितम्-'यदन्नं तथा प्रक्षि(पयि)प्ये यया यत्तवार्यो भवति' । तेनोकम् -'सर्वथा नैतत्' । इतः श्रीकुमारपालदेवः क्रुद्धः सन् प्राहु-को धीटक मल्लिकार्जुनस्योपरि गृहीस्य (प्रहीष्योति' इति । श्रीयाहडदेवधानाऽम्पडेन पीटक गृहीतम् । प्रौटकटकेन चलितः । तेन मार्गे घाटी रद्धा । तत्र कटकं हताहतं ॥ जातम् । अम्बडो निवृत्तः । कृष्णशारः कृष्णायः कृष्णगुप्तोदरः पत्तने वाद्ये स्थितः । नृपं नन्तुं न याति । नृपेनो(गो) परिस्थितेन गुप्तोदरं दृष्टम् । पृष्टम् -'किमेतत् । । 'अपरम्पोहोचारकः' । इतः सूर्यास्ते अम्पडो द्वारिकया प्रविश्य नृपं पाश्चासे नत्वा पृष्टौ स्थितः। 'अग्रे एही ति नृपोके, 'देव ! मया खखामिनः कालिमा नीता, अतो रात्री समायातः । यधुञ्चलो मवामि तदा दिने समागन्यामि' । इतो नृपो पीटकमादाय उक्तवान्- 'गृहीत' कोऽपि न गृहाति। तदा मद्देनोक्तम्-'यदि रासभः प्रचण्डा(ण्ड)स्वदा तुरगेन कपापमीयते १; यधु- चलो [व कम्तदा हंसेन कयं उपमीयते ?, यदि काको मत्तस्तदा कोकिलाखर......स्सात् ? यदि भिक्षुर्दाता सात् तदा वणिक(ग) नृपप्रसादेशपि क्षत्रियपौरुपान्वितः स्यात्' इत्युक्त, अम्बडेनागास पीटकं गृहीतम् । सभ्यैरुक्तम् -'अग्रेऽपि क कं] इत-विप्रहतं कृतम्, शेषमपि तथा करिष्यते' । इतो अम्बडो नृपसमीपमागत्य जगौ-'तुरगाणां पधशतीमर्पय, अश्ववाराणां च । स तान् गृहीत्या उपरिपयेन हेरिकं] निक्षिप्य गतः । मल्लिकार्जुनं पेडायां सितं अश्वान् वाइयन्तं प्राह -'मो! शख(च) कुरु' । अम्यडस्खं अङ्गारुन युवा शिरोपातयत् । इतम्यारणेनोक्तम् - अंपडु इंतउ वाणिअड, मल्लिकार्जुन हूंतउ राउ। पाडी माघउ याटिअउं, अउहिहि देविणु पाउ ॥ ३२॥ शिरविछत्त्वा बहिआले. किशोरसप्तशती पतुरहाध, भाण्डागार, कोष्ठागारं, सेहुअक दन्तिनं, नवघडी हिरण(य)स्स, चतुरसं कलशं, भूटक ९ मौक्तिकानां, शृङ्गारकोटिका शारी], सहसकिरणताडंकः पापभयो हार, , माणिकउ पछेडउ, सयोगसिद्धि विमा-एवंविधं सर्वमादाय अम्पा पत्तनं गतः । तृपः संमुखमाययौ । मष्टिकार्जुन शिरसा नृपपादावलयत् । नृपस्तुष्टः 1 अम्पडस लाइदेशमुद्रां ददौ । हस्ती दत्तः । कतशय मल्लिकार्जुनजयसूचकः सगुप्तोदरे देयः । 4 कुमारपालदेवप्रवन्ध ११२-११ २९. इतो हस्तिनमधिरुह्य अम्बडा स्वगृहं गतवान् । [वाग्भटदेवा(वो) नमस्कृतः देवं नमस्कुरु । तथा कृते, कथितम् - 'इयन्ति दिनानि राजपुनस्त्वमभूः, अधुना व्यापारी जातः । श्रीहेमसूरीन् कुलगुरून् नमस्करउं (स्करोतु) । पौषधागारे गतः । गुरवो नमस्कृताः। तैस्तु धर्मलामो न दत्तः । आशीर्वादोऽस्तु । गृहे गत्वा उक्तम्-'यह पौषधागारे प्रहितः, धर्मलाभस्यापि संदेहः । वाग्भट- देवेन गुरव उक्ताः । तैरुक्तम्-'भृगुकच्छे गतः कथं प्रासादमुद्धरिस्य(ष्यति श्रीमुनिसुव्रतस्य ?, अनेकानन्या- यान् विधास्यति' । मत्रिणा [तस्य] अग्रे उक्तम् -'मम गुख उद्धृते प्रासादे दृष्टाः' । 'द्विवेलं उद्धृते भोक्ष्ये, परं मम भूर्ज विना न वक्तव्यम्' । चलित्वा भृगुपुरे गतः । प्रवेशे जाते मुंच(मञ्च)मुपविष्टः । ३०. इतो देवीपूज(जि)का योगिनीमिरन्विता समेता । अनम्युत्थिता समीपे [समे] स विवेश । अम्बडेन कूपराहता मञ्चकाद् पहिः पपात । मृतमृता । कर्मस्थायः प्रारब्धः वर्षेसणं (ण सं) पूर्णः । शिलाकोटिघटितः प्रासादो जातः । राणकोदयनस्य मनोरथश्च [सिद्धः] । अम्बडे[न] श्रीपत्तने एका विज्ञप्तिः श्रीकुमारदेवस, " एका गुरूणाम् , एका धाग्भटदेवस, एका श्रीसंघस्स-एवं ४ प्रहिताः । वाग्भटेन श्रीगुरूणां पुरतो विज्ञप्ति] मुक्ता । 'इदं किम् ? । 'अम्बडस्स विज्ञप्तिः' । 'वर्ष गतस्याऽऽसीत्, अद्य का विज्ञप्तिः । 'विलो- कयत' । प्रतिष्टो(छो)परि आकारणं दृष्टम् । 'मनिन् ! एतत् सत्यम् १ । 'विज्ञप्तिः कथयति' । 'तर्हि चल्यताम् । नृपो गुरुभिः सह प्राचालीत् । इतोऽर्द्धमार्गे जनः संमुख्य(ख)माययौ- यदम्बडो न शक्नोति । गुरवः संघ विमुच्य भृगुपुरे गताः ।। प्रक्षीणधातुरम्बडो दृष्टः । देवीप्रासादे गत्वा ध्याने निविष्टाः । इतो मुख्यपूजिकोदरे उदरवादिर्जाता । सा कोकूयते । परिचार्यः समागत्य प्रमुमु(म्)चुः-'अस्माकं स्वामिनी मुच्यन्ते(ताम्)। 'तथाऽम्बडोऽपि विमुच्य- ताम्' । 'स सकलो जा(ज)ग्धः, पीतश्च । 'तोपाऽपि मृ(मि)यताम् , जीवन्ती किं करोति ? एक एव सार्थोऽस्तु' । सान्त्यर्थं पीडिता प्रभूनेत्यावदत्-'प्र(प्रा)सादं विधाय मां मुश्चत' । 'अम्बडं मुञ्च' । 'तरू (रुत)वेष्टितं कृत्वा घृतकुम्भ्यां प्रक्षिपत । यदेति पक्ति-ममाऽप(१)तिमा कर्पत । ततः कृष्ट्वा वानं कार्यम् । यदा [स] जल्पिध्यते तदा त्वमपि सज्जा भविष्यसि । दिनत्रयान्तेऽम्बद्धः सजो जातः । साऽपि च । इतः श्रीसंघान्वितो नृपः पादमवधारितः । गुरुभिः साकमम्वद्धः संमुखो(ख) ययौ । अम्बडेन दत्तकरा गुरवः प्रदक्षिणां यच्छन्ति । प्रासादं तुङ्गमालोक्य गुरुभिरुक्तम्-'मया देव]-गुरुं विना कोऽपि न स्तुतः, परं तव कीर्तनेन किञ्चित् वक्षा(क्ष्या)मः' । 'आदिशत'- किं कृतेन न यत्र त्वं यत्रत्वं किमसौ कलि । कलौ चेत् भवतो जन्मि(न्म) कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ ३३ ॥ प्रतिष्ठा जाता । आरानिकोत्तारणाय नृपो विज्ञप्तः । त्वमेवोत्तारय । वाग्भटेनाप्यनुमतः । कर्तुमुद्यतः । नृपेण शृङ्खलं स्वकण्ठादुत्तार्याम्बडगले क्षिप्तम् । तेन याचकानां पठतां गृहसारं दत्तम् । द्वारमट्टस्य तस्मिन् शृङ्खले दवे नृपेणोक्तम् -'उत्तारय । तयाकृते अम्बडेन पृष्टम् -'देव! किमुत्सुका जाताः १ । 'मया ज्ञातम्, भवान् जीवमपि दास्यसि; मम त्वया बहुकार्यमस्ति' । संघार्चादियु जातेषु पुनः संघः पत्तनं प्राप्तः । तत्र । चैत्यनलानके तं ९ घडीसुवर्णस्य चतुरनं कलशं ददौ । ३३१. अथैकदा नृपः सेवाऽऽयातं मल्लिकार्जुनसुतं प्राह-'पापक्षयादिरनपञ्चकस्य उत्पत्तिं वद' । 'देव ! मल्लिकार्जुनादेकविंदातितमः पूर्वजो धवलार्जुनः । तस्य पञ्चदश प्रिया आसन् । एका नरेन्द्रसुता सङ्गेन 25 - ११२-१० पतुरशीतिप्रबन्घान्तर्गत ६२७. एकदा वाराणस्यां श्रीकुमारपालदेवचित्रकरैः पटे सिंहासनस्यं जैनचन्द्ररूपं योजितकरसंपुटमने खरूपम्, उपरि काव्यश्लोकयुक्तमप्रैपीत् । तत्र प्रधानैर्नृपस्स पटो दर्शितः । 'किमिदम् ? । काव्यं वाचितम् - श्रीजेचचन्द्र प्रणिपत्य भूपं, विज्ञापयत्येष कुमारपालः। एकादशानां धुरि य[थ] मुख्यो विष्णुस्तदंशाः परिरक्षणीयाः ॥ ३०॥ विष्णुः शूकररूपेण छागरूपेण पण्मुखा। मुनयो मृगरूपेण चरन्ति जगतीतले ॥३१॥ तदोक्तं नृपेण-'भव्यं ज्ञापितः । गद्गातटे जालान्येकत्र कृत्वा लक्ष ९ ज्वालयामास । तत्र जीवदया उफ़्ध। * - कुकृणविजेतृ-भट-अम्बडवृत्तम् । २८. अन्यदा फुडणे जालं पतन्तं श्रुत्वा महिरावणाधिपति मल्लिकार्जुनं प्रनि दूतं प्राहिणोत्-'तथा ॥ विधेयं यथा जालं न पतति तब देशे' । तेन विज्ञापितम् - यदावयोरेपे पणः- कुडणाधिपतिर्जरात्राधिपतेः स्थगि- कायां पत्राणि पूरयति । तत् करोमि, अन्यत् अधिकं न जाने । अब जना मत्स्य-मांसरताः प्रायः, अन्नदौःस्थ्यात्' । श्रीकुमारपालेन कयापितम् -- यदन्नं तथा प्रक्षि(अपयि)व्ये यया यतवार्थों भवति । तेनोक्तम्-'सर्वथा नैतत्' । इतः श्रीकुमारपालदेवः कुद्धः सम् प्रादु-'को चीटक मल्लिकार्जुनसोपरि गृहीस्स(ग्रहीष्योति' इति । श्रीयाहडदेवनानाऽम्बडेन बीटकं गृहीतम् । प्रौढकटकेन चलितः । तेन मार्गे घाटी रुद्धा । तर कटकं हताहतं ॥ जातम् । अम्बडो निवृत्तः । कृष्णशृङ्गारः कृष्णाथः कृष्णगुप्तोदरा पत्तने या सितः । नृपं नन्तुं न याति । नृपेनो(गो)परिस्थितेन गुप्तोदरं दृष्टम् । पृष्टम् -'किमेतत् । । 'अय(म्योहोचारका' । इतः सूर्यास्ते अम्पडो द्वारिकया प्रविश्य नृपं पायासे नला पृष्टौ सित्तः । 'अग्रे एही ति पोक्ते, 'देव! भपा स्वस्वामिनः कालिमा नीता, अतो रानौ समायातः । यद्युञ्चले मवामि तदा दिने समागच्छामि' । इतो नृपो पीटकमादाय उक्तवान्- 'गृह्णीत' कोऽपि न गृह्णाति । तदा महेनोक्तम् -'यदि रासमः प्रचण्डा(ण्ड)स्वदा तुरगेन कथमुपमीयते १; यधु- ज्वलो [पकस्तदा हंसेन कथं उपमीयते १, यदि काको मतस्तदा कोकिलाखर......सात् ? यदि भिक्षुर्दाता स्यात् तदा वणिक(ए) नृपप्रसादेऽपि क्षत्रियपौरपान्वितः सात्' इत्युक्ते, अम्बडेनाऽऽगत्य बीटकं गृहीतम् । सम्यैरुक्तम् -'अग्रेऽपि कटा कं] हत-विप्रहतं कृतम्, शेषमपि तथा करिष्यते' । इतो अम्बडो नृपसमीपमागत्य जगौ-'तुरगाणां पञ्चशतीमर्पय, अश्ववाराणां च । स तान् गृहीला उपरिपथेन हेरकं] निक्षिप्य गतः । मल्लिकार्जुनं वेडायां स्थितं अश्वान् वाहयन्तं माह -'मो! शसं() कुरु' अम्यहस्तं अङ्गाङ्गेन युवा - शिरोऽपातयत् । इतथारणेनोक्तम् - अंबड हूंतर वाणिअउ, मल्लिकार्जुन हूंतउ राउ । पाडी माथउ पाटिअउं, अउदिहि देविण पाउ ॥ ३२॥ शिरश्छित्त्वा बहिझालेः किशोरसप्तशतीः शेपतुरङ्गाश्च, भाण्डागारं, कोष्ठागार, सेडुअकं दन्तिन, नवधी हिरण(ण्य)स्स, चतुरसं कलश, मूटक ९ मौक्तिकाना, गगारकोटिका शाटी], सहस्त्रकिरणताडंक पापक्षयो हार, * माणिकड पछेडउ, संयोगसिद्धि शिपा-एवंविधं सर्वमादाय अपड[:] पत्तनं गतः । नृपः समुखमाययौ । मल्लिकार्जुनशिरसा नृपपादावपूजयत् । नृपस्तुष्टः । अम्पास लाइदेशमुद्रां ददौ । हस्ती दत्तः । कलशथ मल्लिकार्जुनजयसूचका खगुसोदरे देयः । 30 कुमारपालदेवप्रवन्ध ११२-११ 10 - हु२९. इतो हस्तिनमधिरुह्य अम्बडा स्वगृहं गतवान् । [वाग्भटेदेवा(वो) नमस्कृतः ।. देवं नमस्कुरु । तथा कृते, कथितम् – 'इयन्ति दिनानि राजपुत्रस्त्वमभूः, अधुना व्यापारी जातः । श्रीहेमसूरीन कुलगुरून् नमस्करउं (स्करोतु) । पौयधागारे गतः । गुरवो नमस्कृताः । तैस्तु धर्मलामो न दत्तः । आशीर्वादोऽस्तु । गृहे गत्वा उक्तम् – 'अहं पौपधागारे प्रहितः, धर्मलाभस्यापि संदेहः' । वाग्भट- देवेन गुरव उक्ताः । तैरुक्तम् -'भृगुकच्छे गतः कथं प्रासादमुद्धरिस्य(योति श्रीमुनिसुव्रतस्य ?, अनेकानन्या- या विधासति' । मत्रिणा [तस्य] अग्रे उक्तम्-'मम गुरव उद्धृते प्रासादे हृष्टाः' । 'द्विवेलं उद्धृते मोक्ष्ये, परं मम भूर्ज विना न वक्तव्यम्' । चलिला भृगुपुरे गतः । प्रवेशे जाते मुंच(मञ्च)मुपविष्टः । ३०. इतो देवीपूज(जि)का योगिनीमिरन्विता समेता । अनम्युत्थिता समीपे [समेत्य विवेश । अम्बडेन कूर्पराहता मञ्चकाद् बहिः पपात । मृतमृता । कर्मस्थायः प्रारब्धः वर्षेसणं (ण सं) पूर्णः । शिलाकोटिघटितः प्रासादो जातः । राणकोदयनस्य मनोरथश्च [सिद्ध] । अम्बडे न] श्रीपत्तने एका विज्ञतिः श्रीकुमारदेवस्स, एका गुरूणाम्, एका वाग्भटदेवस्स, एका श्रीसंघस्स-एवं ४ प्रहिताः । वाग्भटेन श्रीगुरूणां पुरतो विज्ञप्ति] मुक्ता । 'इदं किम् १ । 'अम्बडस्य विज्ञप्तिः' । 'वर्ष गतस्याऽऽसीत् , अद्य का विज्ञप्तिः?' । 'विलो- कयत' । प्रतिष्टो(छो)परि आकारणं दृष्टम् । 'मधिन् ! एतत् सत्यम् । विज्ञप्तिः कथयति' । 'तहि चल्यताम् । नृपो गुरुभिः सह प्राचालीत् । इतोऽर्द्धमार्गे जनः संमुख्य(ख)माययौ-यदम्बडो न शक्नोति । गुरवः संघ विमुच्य भृगुपुरे गताः ।। प्रक्षीणधातुरम्बडो दृष्टः । देवीप्रासादे गत्वा ध्याने निविष्टाः । इतो मुख्यपूजिकोदरे उदरवाढिीता । सा कोकूयते । परिचार्यः समागत्य प्रभुमु(म्)चुः-'अस्माकं स्वामिनी मुच्यन्ते(ताम्)। 'तथाऽम्पडोऽपि विमुच्य- ताम्' । 'स सकलो जा(ज)ग्धः, पीतश्च' । 'तोपाऽपि मृ(मि)यताम् , जीवन्ती किं करोति ? एक एव सार्थोऽस्तु' । सात्यर्थ पीडिता प्रमूनेत्यावदत्-'प्र(प्रा)सादं विधाय मां मुञ्चत' । 'अम्बडं मुञ्च' । 'तरू(स्त?)वेष्टितं कृत्वा घृतकुम्भ्यां प्रक्षिपत । यदेति वक्ति-ममाप(१)तिमा कर्पत । ततः कृष्ट्वा खानं कार्यम् । यदा [स] जल्पियते तदा त्वमपि सज्जा भविष्यसि । दिननयान्तेऽम्बडः सजो जातः । साऽपि च । इतः श्रीसंघान्वितो नृपः पादमवधारितः । गुरुभिः साकमम्बडः संमुखो(ख) ययौ । अम्बडेन दत्तकरा गुरवः प्रदक्षिणां यच्छन्ति । प्रासादं तुगमालोक्य गुरुमिरुक्तम्-'मया देव]-गुरुं विना कोऽपि न स्तुतः; परं नव कीर्तनेन किञ्चित् वक्षा(क्ष्यामः । 'आदिशत'-- किं कृतेन न यत्र त्वं [पन्न त्वं किमसौ कलि।। कली चेत् भवतो जन्मि(न्म) कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ ३३ ॥ प्रतिष्ठा जाता । आरानिकोत्तारणाय नृपो विज्ञप्तः । त्वमेवोत्तारय' । वाग्भटेनाप्यनुमतः । कर्तुमुद्यतः । नृपेण शृङ्खलं खकण्ठाडुत्तार्याम्बडगले क्षिप्तम् । तेन याचकानां पठतां गृहसारं दत्तम् । द्वारमट्टस्य तस्मिन् शृङ्खले दत्ते नृपेणोक्तम्-'उत्तारय' । तथाकृते अम्बडेन पृष्टम् -'देव! किमुत्सुका जाताः १ । 'मया ज्ञातम् , भवान् जीवमपि दास्यसि; मम त्वया चहुकार्यमस्ति' । संघार्चादिषु जातेषु पुनः संघः पत्तनं प्राप्तः । तत्र । चैत्यबलानके तं ९ घडीसुवर्णस्य चतुरस्र कलशं ददौ । 20 15 - * ३१. अथैकदा नृपः सेवाऽऽयातं मल्लिकार्जुनसुतं ग्राह-'पापक्षयादिरनपञ्चकस्स उत्पत्ति वृद' । 'देव! मल्लिकार्जुनादेकविंशतितमः पूर्वजो धवलार्जुनः। तस्य पञ्चदश प्रिया आसन् । एका नरेन्द्रसुता खड्ड्रेन ११२-१२ परतीतिप्रययान्तर्गत परिणीता । [i] भानीय पन्दी(न्दि)वत् मुक्ता । नृपस्वां वेचीव न । शेषा मान्यतमाः । सा तु दैवमेव उपालमते स । अन्पदा पुरे काचित् परिमानिकालगता। सा चेटीमि(भी) राजीसकाशमानीता । तयोक्तम् - "कि बेसि । साह- दंसेमि तं पि सुणं(ससि) घसुहावन, मेमि तस्स वि रविस्स रहं नहढे । आणेमि सपसरसिद्धगणं गणाओ, तं नत्यि भूमिवलए मह जं न सज्झं ॥ ३४॥ प्रसीद, मम पतिं वसी(शी)कुरु । तया करे सर्पपा वारि(जपित्यार्पिताः। यथा तथा नृपस [भोजन मध्ये देयाः । शाकं कृत्वा शिप्रा मृत्वा चेट्युत्ता-भोजनावसरोऽस्ति देवस्स नीत्वा परिवषय' । सा शृङ्गारं कर्तुं गता । देव्या चिन्तितम् -'न ज्ञायते कदाचिदेपा वैरिणा पहिता सात् ], तदा मे पतिमारिकायाः का गतिः स्याद्' इति मत्ता अपोगवाक्षस समुद्रस्त्रय शिनों हाला(सोयामास । चेटी उक्ता-तिष्ठतु' । सा काकरोतापात(१) । इतस्तेन वशीकृतः समुद्रो नृपरुप कृत्वा रानौ भायातः । स देच्या नृपवदुपचरितः, नित्यमेति । इतो देवी सगर्माऽभूत् । चेटी प्राहिणोत्-'देव ! सीमन्तोन्नयनाय मुहूर्त अस्मत्वामिन्या गणापयत' । नृप आह -'का त्वम् ? का तब खामिनी ? अह नामापि तस्या न जाने । कस सुता १, कदा परिणीता ? । तया [यदक कृतम् । मम किमुच्यते । । सागस देवीं प्राह । तयोक्तम् -'समये भासते' । इतः पुनो जातः । सूतकशुद्धरनन्तरं पाल- मादाय प्रतोलीमेयोपविष्टा-'मम शुद्धिं यच्छत । जातायां पाला स्वनं महीष्यति' । नृपेणोक्तम्-'मम ॥ साराऽपि न अधुना । खड्न परिणीता श्रुता, परं दृष्टापि न ! पुत्रस्य का वार्ता १ । प्रधानानौपीत् -'एतत् मम न दूपणम् , तव, मया न सोड[य]म्' । सा न मन्यते । पट्टराज्ञी प्रहिता । स्त्री स्त्रीमणितेन परिच्छिद्यते । सा एत्यावादीत्-'किमिदमारब्धम् १ । तयोक्तम् -'तव फुले इदं घटते, मम तु न । नृपः] खयमेत्य प्राद-'तव ममाधुना दर्शनं न, पुत्रस्स का कया?; उत्मीयताम्' ! 'देव ! सर्वया न, मा(पा) पि दिव्यं विना वाच्या ! प्रधानदिव्यं दत्तम् । राज्ञी सुतमादाय पहिर्ययो, पौरसहितो नृपश्य । तम लोहमयी नौः, तस्यां समधिरोप्य दिव्य- ॥ कत्ती क्षिप्यते । शुद्धे तरति, अशुद्धे गुडति । सा राज्ञी इतिकामा श्रावणिकामकापीत् । आदित्य-चन्द्रायने(न्द्रायनिलो!) यमध, धौभूमिरापो हृदयं मनश्च । अहश्व रात्रिश्च उभये(भेष) सन्ध्ये, धर्मो हि जानाति नरस्य पृत्तम् ॥ ३५ ॥ इत्युक्त्वा नावमधिरुरोह । सपुत्रापि घुडिता । लोकः कठकलं यावत् करोति, तावन्नावमधिरूढा देवी स. शृङ्गारा, शृङ्गार] कोटिसाटीपरिदधाना, सहसकिरणताडंकाम्यामलतकपोला, पापक्षयेन हारेण विराजमानवक्षः. ४ स्थला, माणिक्यपटेनाच्छादितपाला, संयोगसिद्धिशिप्राकरा सर्वैरपि ह()ष्य । शुद्धताललाप । नृपेण मध्ये प्रवेशिता । नृपो रात्री तद्वेश्मनि इयाय । तयोपचरितः पृष्टवान् -'अहं सर्वथा न जाने, (लं) तु सत्सेव, या समुद्रेण शोधिता' । इतः समुद्रदेवेन प्रत्यक्षीय आदितोऽपि सरूपमुक्तम्-'नासा अपराधः' । नृपेण सुतस्य पालघवल इति नाम दत्तम् । सा राज्ञी पट्टराजी कृता । एतानि रित्नानि तयैव समर्पितानीति] । कुमारपालनिवारित-मृतधनाहरणवर्णनम् । ३२. अर्थकदा नृपो भृगुपो भृगुकच्छ गतः । तत्र काधत् श्रेष्ठ अपुत्रः प्रवहणमाघरुह्य परद्वपि गतः । इनो वार्ता विनष्टस्स जाता राजा(ज)पुरुहं रुद्धम् । तत्पन्नी सपरिवारा विलपितुं प्रवृत्ता । नृपः कोलाइलमाकये वण्ठं प्रे(क्ष्योन्य वृतं ज्ञात्वा प्रातः स्व[य त]स गृहे गतः । तसनीमाहूयाह-'तव नियो यति तदा मव्यम्। नैति तदा गृहसारं भुइक्ष्व'-इत्युक्ला तो सपोध्य श्रीपत्तने गतः । पौषधागारमागस प्रभु पप्रच्छ-'प्रभो ! पुत्राः कियन्तः । तैरुक्तम्-११। - .
पर कुमारपालदेवप्रबन्ध ११२-१३ औरसः क्षेत्रजश्चैव पुत्रिकापुत्र एव च । दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च तथाऽन्यो कुण्ड-गोलको ॥ ३६॥ कानीनो नवमः पुत्रो दशमो भ्रातृजस्तथा । एकादशो भवेत् पुत्रो धनग्राही महीपतिः ॥ ३७॥ यस्तस पट्टकं गृह्णा(ला)ति लक्षपञ्चकं यावत् तस्य; जङ्घ नृपस्य' । 'भगवन् ! मया कियता पुत्रेण भाव्यम् १ अतो मृतद्रव्यस्य नियमोऽस्तु' । तदा प्रभुणोक्तम् - अपुत्राणां धनं गृह्णन पुत्रो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोपतो मुश्चन् सत्यं राजपितामहः ॥ ३८॥ ततः 'मृतस्खमोक्के ति नाम पप्रथे । सिरिभरहनिवाओ जं [न] केणावि मुकं रुअइमयधणं जो जं च पावाण मूलं । निअजणवयसीमं वारए जो अ जूअप्पमुहवसणचषं सो घरो मज्झ होउ ॥ ३९ ॥ इति धर्मनरेन्द्रसुताया [हिंसाया वाक्यम् । इति हिंसायाः- श्रीमन्नन्तकतात ! तात तनये हिंसे विहस्ताऽस्ति किं किं त्वं वेत्सि सुखान् स्वकीयदुहितुर्वैधव्यदुःखं न हि । मय्युत्तीर्णमनाः कुमारनपतिस्ता जीवरक्षा व्यधात् संसक्तः करुणास्त्रियां स्वविषयान्निसयामास माम् ॥४०॥ पूर्व धीरजिनेश्वरे भगवति प्रख्याति धर्म स्वयं प्रज्ञावत्यभयेऽपि मनिणि न यां का क्षमः श्रेणिकः । अक्लेशेन कुमारपालनृपतिस्ता जीवरक्षा व्यधात् यस्या सा[य] वचः सुधांशुपरमः श्रीहेमचन्द्रो गुरु ॥४१॥ 19 13 20 कस्याऽसौ विदितो न गूर्जरपतिः श्रीसिद्धराजादनु ॥४२॥ - इति कविभिः स्तूयमानो राज्यं करोति स्म । इतः केनाप्युक्तम् - देव! स भृगुकच्छे श्रेष्ठी समायातः । नृपेणाहूय व्यतिकरं पृष्टः । स आह- 'देव ! वाहनाने(न्ये)कपर्वतान्तराले पतितानि । तत्र वायुप्रचारो न । व्याकुलीभूतो जनः । निर्यामिकेणा(न) उक्तम्-'योऽत्र पर्वतेऽधिरुह्य भारण्डपादे खं बड्वा रात्रौ तिष्ठति, प्रातस्ते उड्डीय पञ्चशैले द्वीपे यान्ति । तत्र गतो भारण्डानुड्डापयति । तेपां पक्षि(क्ष)वातेन वाहनानि चलन्ति । मार्ग लभन्ते । ततः श्रेष्ठी वणिक्पुत्रान् मुत्कलाप्य जनानामुपकाराय पञ्चशैले गतः। तत्र पक्षिण उडापितानि(पिताः)।ततः श्रेष्ठी पञ्चशैलाधिपति- वा(ना) उसनकरुणातिरेकेण वाहनिकानां तटस्थानां मेलितः । नृपेण श्रुत्वा सत्कृत्य प्रहितः ॥ छ । 25 30 कुमारपालकृतायास्तीर्थयात्राया वर्णनम् । ३३. अर्थकदा [न] पेण गुरवोऽमिहिताः । ......यात्राय गुहूर्तमवलोकितम् । महदुत्सवेन प्रस्थान(न) कृतम् । सर्वत्र कुकुमपु(प)न्यः प्रहिताः ।
......." चतुरसीविनयन्धान्तर्गव चाहनीपधि-पाथेयसहाय(पं) घृपभादिकम् । यत् यस्य नास्ति तत् तस्मै नृपः सर्व प्रदास्यति ॥४३॥ इतबाररागत्योक्तम्-देव ! दाहलदेशीयः कणों सौ(सिमिरमानां] गजानां चतुर्दशमिः शनैः, विंशतिलक्षपस(योन्वितो गूर्जरात्रौ उपयति' । तत् श्रुत्वा नृपो व्याकुलः सन् प्रभूनाइ-'भगवन् ! अन्तरायमिव बुध्यते । याना क्रियते वा परचक्रसंमुखं गम्यते । द्वय कथं स्यात् ।। 'देव ! स्वस्थैर्माव्यम् । श्रेयांसि यहुविधानि भयन्ति महतामपि । अश्रेयसि स(म)वृत्तानां कापि यान्ति विनायकाः ॥४४ ॥ परमेश्वरप्रसादात् सर्व [भव्यं] भविष्यति । विषादो न विषयः'। इतनयर्विशतित(यस्त्रिंशन)मे दिने निवृत्तिरेष्यति । ... उच्यते २५ मे दिने नृपो राजपाठ्यो (य) पचाल । भवेनापहृतो अनन् वटस्स " तरोरधो गतः । वेगवशात् शुलं शाखायां उत्सल्य लाम् । गले शसका समायातः, तुरगो गतः । नृपान्वे. पका [व]श्वमादाय गताः । नृपे मृते शाखया भग्नया नृपो भूमौ भपात । इतः श्रीकुमारपालदेवचर आखेटिक- रूपेण नृपं पतितं गरुडो हारकुण्डलकान्सा व्यासं दृष्ट्वा भीत इन समीपमायातः । सकुण्डलं नृपसि(स) शिर- विछत्त्वा आमरणान्यादाय, स्थान स्थान मुक्तरधः, निणीते दिने नृपमेत्य वर्धापयामास । नृपेण पारितोषिक दत्तम् । नृपशिरसः संस्कारं कृत्वा महदुत्सवेन यात्रां पक्के । ६३४. तया एकदा आनाक सपादलक्षाधिपतिः शाकंभरपुनि(शाकमरिपुनि)वासी श्रीकुमारपाल- देवमगिनीपतिः । पल्या सह क्रीडन् सारैस्तासां मारिमुच्चरति । इतः श्रीप्रेमलदेव्या पत्तने नृपाय ज्ञापितम् - यदसौ सारीणां मारि कययति इति च वदति- 'तव पन्धोरेपाऽनिष्टा, मम तु इटैव । वरं मे वैधव्यमप्यस्तु, परं [इदं वचः सोहूँ नोत्सहे' । राजा कटकमादाय चलितः । कथापितम् - 'यदस जिहां पायासे कर्पयामि' । इतः श्रीआनाकोपि गुडहापुरे सपादलक्षसीमायां संमुखः समापातः । तत्र युद्धे जायमाने श्रीकुमारपाल: " सगजात् फलहपश्चाननादुल्लुस आनाकागजे गत्वा तं जयाभिः (ज्याभिः १) पृष्ट्वा पवन्ध । पथात् सहाऽऽयाताः श्रीदेवसूरयः, हेमाचार्याय विज्ञप्ताः- 'मम प्रतिज्ञा जिहाकर्षणलक्षणा, अतः किं क्रियते ? गुरुमिरुक्तम्-'देव ! एतन्न युज्यते । तथा कुरु, यया टोपी कारयित्वा तत्र पावाले जिहां विधाय, कृष्टत्युक्त्वा मुच्यताम्' । तया कृत्ला 'पुनर्न वाच्यम्'-- इत्युक्त्वा पुन(ना) राज्ये संस्थाप्य मुक्तः । तदा श्रीकुमारपालेन तन देशे पापाणमयान् घाणकान् दृष्ट्वा सर्वानमनयत् । पयानिवृत्य स्वपुरं गतः । विश्वमल्लः शाकुं(क) भरीराज्यं करोति । ३५. अत्र सिद्धराज्ञि दिवंगत गूर्जरानाशालापतयः अजयमेरुदुर्गप्रत्यासन्ने पछिरापुरे गताः । श्रीविश्वमलेन गूर्जरानायां यान्ति पटकुलानि निषिद्धानि । गृहा(हा)ति (1) स महादण्डेन दण्ड्यते । एकदा कोऽपि स्कन्धवाहिकः पछेरे गतः। एक श्वेतपट्टफूलं क्रीतं नलीप्रयोगेन पत्तने राजसदसि नृपोपायने कृतम् । स्वरूपे ज्ञाते] माण्डागारिकस्यापितम् । प्रदेतत् वसनार्थे स्थाप्यम् । अस्माकं ननयस * चाहडस न दर्शनीयम् । इतः प्रातपति(तो) राजपाट्यां निसूनः । चाहई प्रतीक्षन्नस्ति । चाहडेन माण्डा० सकाशात् पटो याचितः । तेनोक्तम् -'नृपादेशो नास्ति' । 'मम को नृपादेशः, समर्पय' । गृहीत्वा प्रावृत्या- गन्छन् नृपेन(ण) दृष्टः । सामन्तैरुक्तम् - 'चणिक(ग) नृपेन (ण) नादेरोपितो (1) नृपाज्ञामपि न मन्यते । इतो न्यग्मुखें नृपं दृष्ट्वा कुमारेणोक्तम् - 'देव ! मया तत् कृतं नास्ति येन तात' कृष्णवदन' स्यात् । परं क्षीरो- दकानामेपामप्राप्तिहेतुः पीटकमसादं कुरु, यथा वेषां सुभिक्ष करोमि । नृपो न यच्छति । 'मोक्ष्ये मागें भूय' -- - ............... । कुमारपालदेवप्रबन्ध ११२-१५ ततो नृपेन(ण) पोटकसहन २४, गज २४, लक्षपत्य(त्त्यन्वितः प्रहितः । वीसलदेवनृपस्तु संमुखमाययौ । सीमायां चाहडेन भमः सन् , नंष्ट्वा गतः । इतश्चाहडेन मंत्र (तत्र) पञ्चविंशति पुराणि मनानि । बे]रे ताममयं दुर्गमादाय शालापतीनां शतसप्तकं ७ गृहीतम् । इतः भट्टेनोक्तम्- जंगलउ जडहारे जगिउँ जज्जपुर नराणउँ, नयणवाहुँ नग्गउरु नयाँ नरवर जिहाणउँ । सन्नपाडे सरवाड़े भग्ग सईभर बग्घेर लाडण, गो(पो!)का लोहुँ चैंड झिरि पंवेर पीपलउ॥ पुफर मंडलकर मेडत ज्ॉरि बीसलह नारि विलवई अबल लंकदाहु चाहड म करि ॥ ४५ ॥ एवं जयपताकामादाय निवृत्तः । पत्तने गतः । नृपः संमुखं समाययौ । तावद् दुकूलानि पहुकृतानि सन्ति । नृपेन(ण) राजघर' इति विर(कोदं दत्तम् ॥ • ६३६. अथैकदा पाउन्तारसुतश्चाहडो राज्यं त्याजितः सन् , कुमारदेवद्विष्टः सन् श्रीवीसलदेवाय संपाद[ल]क्षाधिपतये मिलित्वा पालीपुरे सकटकः स्थितः । इतः प्रधाना ना]मने रावा समायाः (याता)। तैरुक्तम्-'नृपः वास्ते ? । 'पौपधागारे । प्रधानरेत्य पृष्टो द्वारपालकः- 'नृपस्य कोऽवसरः१ । 'सामायिक- मस्ति' । एकेनाऽऽलोकितम् , गृहीतसामाइ(यि)क पट्टकोपविष्टमवलोक्य एकेनोक्तम् – 'डिता गूर्जरात्रा, यस्या 15. []यमधीशः । चिणहडिकवत् , पश्यताम्' । नृपेन(ण) श्रुतम् । पारिते [सामायिके] खरूपमुक्तम् । नृपेन(ग) दूतः प्रहितः- 'एमा पल्लिकारस्माकम् , भवता कथमाकान्ता ?' । संमुखं प्रेषितम् – 'पल्ली दूरेऽस्तु; पत्तनमप्य- स्माकम्' । इतो नृपः सन्नीकृत्य चलितः । पल्लीपरिसरे द्वयोर्मेलो जातः । इतवाहडेन द्विगुणान् प्रासान् विधाय सैन्यं परावर्तितम् । ततः सन्नद्धे कटके कोऽप्युत्यापनिकां न करोति । इतो नृपेन(ण) कलह[प]चाननगजा- रून आधोरण उक्त:--'रे! त्वमपि परावर्तितः, यद् गजं न प्रेरयसि १ । 'देव ! विश्वमल्लगजारूढ- चाहतो हक्कां करोति । तस्याः श्रुत्या गजो न क्रमते' । 'गजकर्णयोः पटीं विदार्य क्षिप' ) तथाकृते नृपस्त्याह- 'कि जनेन मारितेन, आवयोरेव [रणोऽस्तु' । तथोक्ते चाहडः खड्गखेटकमादाय खगजस दन्तयोरागत्य याव- कृपगजे गमनाय चरणमुत्पाटयति तावदाधोरणेन गजः पश्चात् कृतः । चाहडेऽन्तरा पतिते गजेन चरणोऽदायि। स खण्डीभूतः । श्रीकुमारपालदेवस्तु गजं गत्वा वीसलस शिरश्चिच्छिदे । सकलमपि सैन्यं मिलितम् । उभयोरपि सैन्ययोः । इतश्चारणेनोक्तम् - इफाह पाली माटि वीसलखउ झगडगउ करइ । कुमारपाल रणहाटि को जाणतउ वुहुहरइ ॥४६॥ इतः श्रीहेमाचार्यैरुकम्- अस्तामेकामपि जरयितुं पल्लिकां नैव शक्कर, शाकंभाः पतिरतितरां कृत् प्रतापज्वरातः । आज्ञाकाद्वाविपयविमुखश्वेदितोऽनेकधान्य - जीवत्युा यदि परमसौ लङ्घनाभ्यासवृत्त्या ॥४७॥ तत्र गणिं प्राकारकरणायं प्रासादस्य च विमुन्य स्वयं पत्तने ययौ ॥ छ । ३७. एकदा वर्षामिग्रहेषु जनैह्यमाणेषु अनादिराउलत्रिपुरुषमठपः ग्रासद्रामलक्ष२७ एस प्रभु विज्ञपयामास । 20 25 9 . . . ११२-१६ चतुरशीतिप्रवग्यान्वर्गव चतुर्मास्यामासीत्सव पदयुगं नाथ! निकपा कपायमध्वंसाद् विकृतिपरिहारपतमिदम् । पुनस्त्वस्यां श्रद्धानिजचरणनिलोठितकले जलग्लिनरर्मुनितिलक ! वृत्तिर्भवतु मे ॥ ४८ ॥ [३८. एकदा आमिगपुरोहितः प्रभूणां चरणयोर्वन्दनं न यच्छति, मदात् । राजा द्रम्मलक्षणयप्रासाद पहिः कृत्वा पुरानिष्काशि(सितः । वर्षयं प्रान्त्वा पुनरायातः । काव्यमेकं पत्रिकायां [आलिख्य पौपधागार- मायातः । नमस्कृत्य पत्रिका दर्शिता, वाचिता- ब्रमण्युत्पन्नमीजा फलितकिशलया प्राच्ययल्मीकपुत्रे व्यासे पद्धालवाला स्फुटरुचिररुचिनिशे कालिदासे। प्रौढा श्रीमुझ-भोजप्रमुखनुपगुणे पुष्पिता देवसूरी आचार्ये हेमसूरी फलमिह जगृहे भारती[भी लतेष ॥ ४९ ।। चन्दनकम्, प्रसादे......युक्तम् । पुनः स्वपदे स्थापितः ॥ छ । ६३९. एकदा श्रीपत्तने कायडिर्योगी समायातः 1 स सन्यदर्शनिकैरुक्ता-श्वेताम्यरैः पुरं व्याधम् । नृपस्तदशगोऽस्ति । यदि त्वादशः कल(ला)वान् काचिदपूर्वा कलां दर्शयति तदा मार्गमभ्येति' । 'खशक्त्या । यतिध्ये' । प्रातः कदलीपरपडे वेसिरकडण्या () पञ्चवर्षदेशीयाः स्कन्धवाहकाः, तत्रापिरुन द्विजैसस्तूयमानो पनाम । इतो नृपेण श्रीहेमाचार्या उता:-'नमो ! कलावान् योगी, तस मिलनाय यादेशो भवति तदा- यामि' । गुरुणोक्तम्-'विशेषतः, नृपेन(ग) सर्वदर्शनसमा ने माध्यम्' । नृपश्चलितः। इतो प्राह्मणैयोगी वर्धापितः । नृपः समभ्येति । तस तृतीयज्वरपाली तदाऽसीत् । तेन कन्यायां तृतीयं न्यस उत्चार्य मुक्का । सा धडाडति । इतो ध्यानषलेनावनेश्चतुरगलं अलमो भूत्वा स्थितः । नृपेन(ण) दृष्टः । पृष्ठे आधारः । पखात् ॥ घ्याने पारित नृपेन(ण) पृष्टम्-'मगवन् ! कन्याधा कोऽपि क्षुल्लकोऽस्ति ? । उत्पाटय दर्शिता । मुक्ता तथैव । 'देव ! तवागमनं श्रुत्वा अय तृतीयज्वरो विश्राणितः । यथा वार्वाः क्तुं शक्यन्ते' । नृपः पाइ-तहिं कथं नोच्छिद्यते । योगिनोक्तम् - नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतरपि। अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥५०॥ श्रीहेमाचार्या अपि इत्यादिशन्ति । नृपे उत्थिते जनै, पौषपागारे प्रभूणामुक्तम् । गुरुमिः शिष्याना- (गा)मादेशो दत्तः । यत् नृपे आगते उपवेशनात् कंचलिका अपाकर्तव्या । तथाकृते नृपः करप्रमाणं चतुर्दिक्षु निरालम्यान् दृष्ट्वा आह-मम गुस्वरूपी' इत्युक्ला नमस्कृत्याऽऽवासे न(ग)तः ॥ छ । इ४०. इतो रामचन्द्रेण जात्या चारणेन श्रीन पार्थे व्रतमाचम् । स सर्ववियो जातः । एकदा गुरुमिः सह चैस बनन्, रत्नावठी पयि पतितां दृष्ट्वा आइ- जेसं भूतलयस्स वि कणेसु पडिएस आसि अहिलासे । ते ......अस्स पसाया रपणे वि अणायरा जाया ॥५१॥ शतप्रवन्धक झसीत् । एकदा योगशास्त्रमधीयानो रामो "रोग्णां प्रणमाकारे" साने "रोम्णो" इति पठन् पतपोधन- रुक्तम्-राम! "रोम्णां" वद इत्य', पुनस्तथैव यक्ति गुमिरुक्तम् -'किमिति "जातावेकवचनम्"१, मवलियम्। . 8 . S " 19 , कुमारपालदेवप्रबन्ध ११२-१४ ४१. अथ श्रीकुमारपालनृपतेः सुतो नृपसिंहदेवो नामापोडशवर्षदेशीयः शरीरे म(मा)यावी जातः विपाः परिकर्मणां चक्रुः, परं नालगत् । श्रीनृपो देवी च पार्थे उपविष्टौ स्थः । इतो गुरुमिरुकम्-'वत्स ! किं बाधते ? 'प्रभो ! एकं बाघते । यद् मत्तातो राज्यं प्राप्य कृपणो जातः । प्रासादाः पाषाणमयाः कारिता[:] । अहं तु वर्णमयान् कारयिष्यामि । असौ मनोरयः सहैव नेयः' । इत्युक्ते प्रभोनॆत्रेऽश्रुपातो जातः । देव ! कुमारो न जीवत्सेव, यस्सत्यं मनोरथा' । अथ कुमारसमाधिना दिवं ययौ ॥ छ । श्रीहेमाचार्याणां शिष्यः सागरचन्द्रो रूपवान् विद्यावान् । स राज्ञा प्रभूणां पार्थात् राज्यार्थे याचितः । गुरुभिरुक्तम्-'देव! इदं न युज्यते सर्वया' । इतः सागरचन्द्रेण चतुर्विंशतिनमस्काराः क्रियागुप्तकाः कृताः । सन्ध्यायां प्रतिक्रमणक्षणे उक्ताः । नृपेनो(गो)क्तम्-'अहो कविता ! अहो रूपम् ! नृपः प्रतिक्रम्य धवलगृहं गच्छन् कपर्दिनं प्राह-'भो माण्डागारिक ! "गीतं न गायतितरां युव- तिर्निशासु" इमां समस्यां यदि प्रातरर्वाक् पूर्यसि तदा पट्टाधं दमि । कपर्दिना पूरिता- श्रुत्वा ध्वनेमधुरतां गगनावतीर्ण भूमौ मृगे विगतलाञ्छन एप चन्द्रः। मा गान्मदीयवदनस्य तुलामितीव गीतं न गायतितरां युवतिर्निशाम् ॥ ५२॥ राज्ञा पट्टायो दत्तः । एकदा श्रीगुरुमिः शिक्षा दत्ता- सदा सदाचारवने यतेथा, मा कापि सप्तव्यसनी भजेथा । दीनेषु दौस्थ्यं परिखण्डयेथा, कीर्त्या त्रिलोकीमपि मण्डयेथा ॥५३॥ ६४२. एकदा नुपे सभामुपविष्टे मालधीयाः प्रधाना नृपं नत्वा सभायामुपविशुः । इतो नृपेन(ण) खङ्गं कोशादाकृष्य पुनः क्षेप्तुमारब्धम् । न विशति । इतः प्रधानैमियो मुखावलोकनं कृतम् । ततः पुरोहितेनोक्तम्- सौराष्ट्रमभृतिक्षितीश्वरशिर श्रेणीपु कृन्ताखपि, प्रत्याकारमुखप्रवेशविमुखस्तिष्ठन् कृपाणोऽधुना। धाराध्वंसकृतप्रतिज्ञभवतश्चौलुक्यचूडामणे! मन्येऽहं नरवर्मचर्मघटितां कोशश्रियं वाञ्छति ॥ ५४॥ तत्कालं सैन्यानि सजयित्वा नृपो मालवकं प्रत्यचालीत् । वपत्रयविग्रहेण धारामाददे । नरवर्मन चादाय श्रीपत्तनमायातः। एकदा नरवर्मेण राज्ञः किमपि महत् कार्य कृतम् । नृपस्तुष्ट उक्तवान्-वरं वृणु' । इतः समा श्याम- चक्ना जाता । असौ माल[वकं याचिष्यते । इतो नरवर्मभूभुजा उक्तम्-'देव ! मम देवताऽवसरः प्रसादी- क्रियताम् । अपरं न याचे' । तन वृद्धभोजनृपकरोडिः स्वर्णरत्नजटिताऽस्ति । तथा सीताया वने यान्त्या नृपद- शरथेन मुद्राउर्पिता-बहुडी ! इयं गृह्यताम् । सा 'यहुडी' इति ख्याता । सा च तनास्ति । हेममयी मण्ड- पिका, चिन्तामणिर्गणपतिः, इन्द्रनीलमयो नीलकण्ठः- एतानि वस्तूनि सन्ति । तत् श्रुत्वा सभा हृष्टा । पिस्तु श्यामो जातः। प्रधानैः पृष्टम्-'देव ! हर्षस्थाने को विपादः १ यत्र मालवको गणितः, तर देवताऽवसरेण किम्? 'यूयं मूर्खाः, येन पूर्वजा उद्धृताः कष्टा [चतस्तेन सर्व कृतम्' । गुप्तेः कष्टा देवताऽवसरं मालवकं च दत्त्वा । अस्थिरस्थापि)तः॥ ॥ इति नरवर्गप्रबन्धः ॥ 20 फुल पा०प०१४-३ । ११२-१८ चतुरशीतिप्रयन्धान्तर्गत ६४३. कदाचित् कुमारपाठनृपतिः सदाधिपतीभूय तीर्थयात्रां चिकीर्षुमेहता महेन देवालयप्रस्थाने जाते देशान्तरा- यातयुगलिकया 'वां प्रति] डाइलदेशीयः कर्णनृपतिरुपति' इति विनमः । खेदतिलकितं ललाट धानो मन्त्रि- वाग्मटेन सार्द्ध ससाध्वस ध्वस्वसहाधिपत्यमनोरथः प्रमोलान्ते खं निनिन्द । अथ तस्मिन् नृपतेर्महामये समुत्पन्ने किञ्चिदवधार्य-'द्वादशे यामे भवतो निर्वृतिर्भविष्यति' इति आदिश्य विसृष्टो नृपः । किंकर्तव्यतामूढो यावदास्ते, तावन्निधितवेलासमागतयुगलिकया-'श्रीकणों दिवं गतः' इति विज्ञप्तः । नृपेण ताम्बूलमुत्सृजता 'कथम् ?' इति पृष्टौ ताबूचतुः-'कुम्भिकुम्भस्थलस्थः श्रीक! निशि प्रयाणं कुर्वन् निद्रामुद्रितलोचनः कण्ठपीठप्रणयिना सुवर्ण- शृङ्खलेन प्रविष्टन्यग्रोधपादेन उलम्पितः पञ्चतामचितवान् । तस्य संस्कारानन्तरमेव आवां प्रचलितो' - इति ताम्यां विज्ञप्तः । तत्कालपौषधवेश्मनि समागतो नृपः प्रशंसापरः, कयं कथमप्यपवार्य द्वासप्ततिमहासामन्तैः समं स- संघेन च प्रभुणा द्विधोपदिश्यमानवा धंधुकनगरे प्रमूषां जन्मम्मौ प्राप्तः । स्वयं कारितसप्तदशहस्तप्रमाणे श्रीझोलिकाविहारे प्रमायनाविधिसुर्जातिपिशुनानां द्विजानामुदितमुपसर्ग वीक्ष(क्ष्य), तान् निर्विपयताडितान् कुर्वन् , श्रीशत्रुञ्जपत्तीर्घमाराधयन् , 'दुपसाखो कम्मक्खओ' इति प्रणिधानदण्डकं उचरन्, देवस पार्थे विविधप्रार्थनावसरे- इकाह फुल्लह माटि देइ जि सग्गह तणां सुह । एचड करइ कु साटि पपुरे भोलि म जिणवरह ॥ ५६ ।। इति चारणमुच्चरन्तं निशम्य नवकृत्वः पठितेन नवसहलान् तस्मै नृपतिर्ददौ । तदनन्तरं उजयन्त- सन्निधौ गते तस्मिन् अकस्मादेव पर्वतकम्पे संजायमाने श्रीहेमाचार्या नृपं पाहुः-'इयं छत्रशिला युगपदागतयो । पुण्यवतोपरि पतिष्यति' इति वृद्धपरम्परा । तदावां पुण्यवन्ती, यदि गीः सत्या मवति तदा लोकापवादः । ततो नपतिरेव देवं नमस्करोतु नवय[मित्युक्ते नृपतिनोपरुध्य सहेन सह प्रभवः प्रहिताः । स्वयं छत्रशिलामार्ग परिहत्य जीर्णदुर्गे नवपद्याकरणाय धारभटदेव आदिष्टः । तत्सद्याकृते व्ययीकृतात्रिषष्टिलक्षाः ।। ॥ इति तीर्थयात्राप्रबन्धः ।। ४४. एकदा श्रीपत्तने द्वाविंशविहारकाणां प्रतिष्ठां महदुत्सवेन प्रारब्धां श्रुत्वा चटपन(द)पुरनिवासी घसाहकान्हाकः खयंकारितप्रासादपिम्नमादाय श्रीपत्तने प्रतिष्ठार्थमाययो । श्री हेमाचार्याः प्रतिष्ठा- ऽन्यर्थिताः । नौनितम् । इतस्तस्मिन् दिने जनसम्मो जातः । रात्री पटी मण्डिता । इतो बसाहस मोगा- थुपस्करो विस्मृतः । तेन त मानेतुं गने असमय लमयी वादिता । असो समागतः । मध्ये प्रवेशं अलम्ध्वा - उमघटीं श्रुत्वा विपि(प)ग्णः । प्रतिष्ठापयाजनो विरलो जातः । कान्हाकोऽप्यन्तः प्रविश्य गुरूणां चरण- योलैंगित्वा पाढं स्रोद-मदीयं विम्य प्रभो ! स्थितम् । गुरुमिरुद्धमवलोकितम् । उनं तदा वहमानं विलोक्यो- तम्-'भो ! त्वं पुण्यवान्, लममधुनाऽस्ति । परिन्छदं कुरु पिम्पप्रतिष्ठायाम् । स न मन्यते । गुरुमिः प्रतिष्ठा विधाय उक्तम्-'यदि न मन्यसे तया(दा) देवं पृच्छ, एतत् तभ्यं न चा? | पिम्वेनोक्तम्-'मो। तव विम्य घर्षशतनयायः । एतानि वर्पयायंटि भविष्यन्ति । इतः कचिद् व्यवहारी स्तम्मतीर्थ वाणिज्याय गतः । तत्र तेन श्रीदेवाचार्या नमस्कृताः । पृष्टम् - 'किमद्य कल्ये नृपः पुण्यकर्म तनोति । 'दाविंशः विहाराणां प्रतिष्ठा जाता । तस उम(समस किं कर्ण- (वण्य)ते ? । 'लमे वेरिस', 'अमुकमनुमानम्' ! 'इदं उमं हेमाचार्यनिरूपितं न वा ? यदि निरूपितं वदा माहत [गणं जातम् । स पुनः पत्तनमाययो । हेमाघायः पृष्टम्-'मीदेवसूरयो नमस्कृताः । खरूप- 30 - १२-२० पतुरशीतिप्रबन्धान्तर्गत चीरगं विधाय सा रुधिरेण भृता । तत्र पटी रक्षिता । द्विजा उता-गेहान् संस्खा यात' । तेषु पहिास्थितेषु प्राकारं खण्डशः कृत्या गेहांय इजालान् वाप्य पुनः पत्तने समायातः । इतो नृपतिना उक्तम्-क्षेमेण समायाताः । 'देव! पारापर्पस्त्वदाज्ञामतिक्रम्य स्थितः। नृपेण देशयागो दतः । वर्षत्रयेण अव ५०० दत्वा पुनरायातः॥ ॥ इति रोहेडाद्विजानां प्रबन्धः ॥ ४८. एकदा जाल्योधरे जिनरथयात्रायां जायमानायां द्विजैः कन्दलं कृत्वा रयनिम्यं ममम् । श्रावकैः द्विजाः कुहिताः । यावत् ते पत्तने रावायां यान्ति, तावत् पूर्वमेव श्रावकः प्रमको ज्ञापिताः । इतः प्रतिक्रमण- प्रान्ते गुरुमिपाय संमालितम् । प्रातर्द्विजैरायातै पेनो(गो)कम् -'यूयं म्लेच्छा धर्मस्थानमहात्, अतो नगर यक्त्वा देशत्यागं यात' । ते प्रमवो विशताः- परं क यामः । ततो गुरुमिरुकम्-'नरकं (नगर) सक्त्वा , अन्यसीमायाँ तिष्ठत । पुरमुद्वसं कृतम् ।। १४९. अथ गुरवः पूर्णायुपश्चतुरशीतिवर्षायुः प्रतिपात्य दिन ३ अनशनं भादाय, नृपेऽसमाधिपरे माहुः-मा विपीद, भवतामपि पश्मासान्ते मृत्युः । त]. समाधिना रामचन्द्र खपदे संस्थाप्य पक्षपरमेष्ठिस्मृतिपरास्त्रिदिवं जग्मुः । तदनु महोत्सवपुरस्सर संसारे जाते पे ग] शिखां मला मसाणः स्वशिरसि शितः लघुजनेन को उसाटिते गरी पतिता । सा हेमपड इति प्रसिद्धा जाता ।। ॥ इति प्रभूणामवसानप्रबन्धः॥ . . IS ६५०. श्रीहेमचन्द्रसूरयः श्रीकुमारपालदेवस पूर्वभवं कथयामासुः । महाराजश्रीकुमारपालदेवस..... स्थानान्तरं इति व्यतिक्रान्मद्वाराज मुत्कलाप्य सीधु(ख)पुरे याला नदीसमीपे मन्यरमणप्रदेशे त्रिभुवनस्वामिनी- विद्यामाराधयितुं प्रवृत्ताः । तृतीयदिवसप्रान्तेऽर्द्धरात्रौ देवी प्रकटीयम्ब । तयाऽमिप्राये पृष्टे मणितम् -'परमेश्वरि । श्रीकुमारपालदेवस्य पूर्वमवं कथय । सा प्राह-मालयकसन्धौ पर्वतमध्ये जयत(त)नामा मिलो वसुति । " अन्यदा वाणिज्यकारकजेसलनामा यहीं पलीवविली गृहीत्वा जयन्तमिलपल्याः समीपे जलाऽऽनये स्थितवान् । चरैण दृष्ट्वा जयन्तस वृत्तान्तः कयितः । जयन्तेन सार्थो गृहीतः । केपि क्वापि नष्ट्वा सार्थिका जग्मुः। जेसल- वाणिज्यकारकेण मालविकराज्ञो द्वारं यद्धम् । राज्ञाकार्य सन्मानितः । राज्ञा जगदे-'यत् स्वदीयं जगाम तद् गृहाण मम पार्धात् । अहमात्मीयं तस्स पार्धाद् ग्रहीष्यामि । त्वया मम च पार्थे पेयम्' । 'आदेशः प्रमाण मिति मणित्वा स्थितः। प्रस्ताव राज्ञा स सेनानी कृत । जेसलवाणिज्यकारकः कटकं गृहीला पल्ली " मक्त्वा सर्व विनाशयामास । जयन्तः पलायांचके । तेन कोपानयन्तपुत्रो पालको मारितः। तत उलपिन्यां गतस्स राजप्रसादो चमूव । जयन्त. पल्लीपतिरेकाकी मान्ला गनायास्तटे गत. सन् चौरिकया पालवृद्धान् मारयति । चिचो बभूव । कदाचित् श्रीयशोभद्रसूरयो ग्र(योहे चटिनाः । अहं मारयिष्यामीति मणितम् । मणितं पूज्यैः त्वया पयो सोका विनाशिनः । अमेरि पहुपातकमर्जितम्' - इत्यादिपचनेन] श्रीयशोभद्र रिमियों- पितः । जीववधे नियम जग्राह । गगातट परित्यज्य तिलगदेशे अणघउरनगरे ईश्वरव्यवहारिणी गृहे थायरी- मनानी कर्मकरी, तस्स(सा) रहे स्थितः । तया व्यवहारिणा च पुनयुद्धया गणितः । तत्रयो जीवदयां पालयति । भन्यदा श्रीयशोभद्रसूरयोऽनघपुरे समाजग्मुः । मम गुरवः समागताः । मम माग्यं जागतिं । सदा गुरुणां पार्थे उपविष्टस्तिष्ठति । अन्यदा ईश्वरव्यवहारिणा पट:-'अधकल्ये क यासि, गृहे न दृश्यसे' । तेनोक्तम्-'गुरूणां - 6 कुमारपालदेवप्रबन्ध ११२-२१ पार्श्वे धर्म शृणोमि' । व्यवहारिणा भणितम् -'के ते गुरवः । तेन वर्णना कृता । महामहेश्वरो व्यवहारी गुरूणां समीपे गतः । जैनधर्मं श्रुत्वा सकुटुम्बो जैनो बभूव । अन्यदा देवकुलं कारितम् । श्रीयशोभद्रसूरिभिः प्रति- टा(सा) कृता । ईश्वरस्त्रिकालं देवपूजां करोति । चतुर्मासकदिने जयन्तः तेन] साकं देवगृहे नीतः । तेनो-. क्तम्-'वीतरागं न पूजयसि ? | जयन्तेनोक्तम् –'मम [पा] किमपि द्रव्यं नास्ति येन पुष्पाणि गृहीत्वा पूजयामि' । व्यवहारिणा भणितम् -'अमूनि पुष्पाणि गृहाणि(ण) । तेनोक्तम्-'ममैमिः पुष्पैर्देवं पूजयतः किं पुण्यम् १" । तेन द्यूतेन पूर्व जितान् विंशतिकपईकान् व्ययित्वा पुष्पाणि गृहीत्वा वीतरागः पूजितः । गुरुसमीपे उपवासश्च कृतः । भोजनवेलायामात्मार्थ भोजनं परिवेष्य मुनीनां दत्तम् । आत्मानं कृतार्थ मेने । प्रस्ताचे शुभ- ध्यानेन मृत्वा चौलुक्यवंशे तिहुअणपालगृहे कुमारपालो बभूव । देवपूजाप्रभावेण राज्यं जातम् । पूर्वभवे जीवदयाप्रमावेण अमारिः कृता । एतत् कुमारपालदेवो न मानयति । श्रीहेमसूरिभिर्भणितम्-'लि(ति)लङ्गदेशे अणघउरपत्तने व्यवहारिणो गृहे थावरीनामकर्मकरी सा पृष्टव्या' - इति प्रत्ययार्थ राज्ञा आत्मीयसालको मुत्क- 0 लितः। तत्र गतेन तेन सर्व कर्मकर्याः श्रुतम् । तहिनादारभ्य श्रीकुमारपालदेवः परमश्रावको पभूव । जेसल- वणिजारको पालकहत्याकारी राज्ञा निःका(ष्का)सितः । खकीयपापं ज्ञात्वा कार्पटिकीभूय कावड(ड) स्कन्धे कृत्वा केदारं नमस्कृत्य श्रीसोमेश्वरे गङ्गोदककुम्पान ढालयति । तमभावात् कर्णराजगृहे श्रीमयणल्ल- देव्याः श्रीजयसिंहदेवो बभूव । श्रीकुमारपालदेवेन सह श्रीजयसिंहदेवस्य पाश्चात्यभवाद् वैरं सजातम् । इति कुमारपालदेवस्य श्रीहेमरिभिः पाश्चात्यभवो मणितः ॥ आज्ञावतिषु मण्डलेषु विपुलेष्वष्टादशवादराद् अन्दान्येच चतुर्दश समरां मारि निवायौंजसा । कीर्तिस्तम्भनिभान चतुर्दशशतीसयान् विहारानसौ क्लस्वा निर्मितवान् कुमारनृपतिजैनो निजैनो व्ययम् ॥ ५७॥ एकदा श्रीकुमारपालेनोक्तम्- धनमहरहर्दत्तं खीयं यधार्थितमधिने कृतमरिकुलं नारीशेपं खखड्गविजृम्भितः । प्रणयिनि जने रागोद्रेके रतिर्विहिता चिरं किमपरमतः कर्तव्यं नस्तनापपि नादरः॥५८॥ ६५१. एकदा नृपस्याऽऽयुक्षिये जाते नृपेनना(पान)शनं जगृहे । इतोऽजयपालेन एत्य परिग्रहं परावृत्त । माण्डागारे खमुद्रा दत्ता । नृपेण तृपितेन जलमानायितम् । मृत्पात्रेणानीतम् । नृपेणोक्तम्-'शिप्रा को । 'माण्डागारे......कथं न उद्धटति' । 'देव ! अजयपालेन गुद्रा दत्ता' । नृपेणोक्तम्-'मयि सत्यप्यजयपालाज्ञा ?' निश्वासं मुक्त्वा कराद् मृत्पात्रं सक्तम् । इतवारणेनोक्तम्- कुमरड कुमरविहार, इत्ता कांई कराविया । तांह कुण करिस्यइ सार, सीप न आवई सई घणी ॥ ५९॥ इति निःश्वाससमं शिप्रा भन्ना । नृपश्निदिवं ययौ । आयुर्वर्ष ८१ । वर्ष ५० [तमे]राज्यं जातम्, तदनु वर्ष ३० [यावद् राज्यं कृतम्]॥ ॥ इति कुमारपालप्रवन्धः समाप्तः ।।
११२-२२ चतुरशीविप्रवन्यान्तर्गत अथ अजयपालप्रवन्धः . ६५२. तदनु अजयपालदेवो राज्ये निविष्टः । तेन प्रमो. शिष्यस पालचन्द्रस प्रीत्या रामचन्द्रमाहूयोक्त:- ताममयः पट्टो ध्मातः समानीतः राज्ञा । भवता उपविश्यते । स्वर्णपट्टानमोक्षयत् (१) । मया स्वयं मुक्तः । इह सत्खरमासताम् । रामचन्द्रस्तु- महिषीदह सचराचरह जिणि सिरि दिन्हा पाय । तमु अत्यमणु दिणेसरह होइ त होउ चिराय ॥ ६॥ इति मणन् पट्टे निविष्टः । ज्वाला मुखे निर्ययौ । रामनिदिव गतः । पालचन्द्र] पट्टे निविष्टः । इतो नृपो द्विजवाफ्याद नृपकीर्चनान् पातयितुमारेभे । कृष्णवेपो महिषारूढो मुद्गरकरः, मुद्गरकरैदिर्वतः । यमकरणमिति नाम धारयन् कुमारपालप्रासादान् पातयति । तपोधना. पत्तन विहाय दिशोदिश जग्मुः । 11 . LE ६५३. अर्थकदा श्रीहेमाचार्येषु सत्स राज्ञा उक्तम्-'प्रमो ! एकस्मिन् शासने पक्षद्वयी का एक चतुर्दशी मन्यन्ते, एके पूर्णिमा मन्यन्ते । तत एकमेव भवति तदा रम्यम् । श्रीहेमसूरिणा पूर्णिमापक्षीयाः सुमतसूरय आहूय उक्ताः-'यद् नृप. कथयति, एकस्मिन् धर्मे मेदः को । ततः पूर्णिमायां प्रतिक्रमणं समस्तमपि सक्ष वय- मादरयिष्यामः । यतिप्रतिष्ठां यूय मन्यध्वम्' । तैरक्तम्-'पर्यालोच्य प्रातर्निवेदयिष्यामः' । गुरुमिरातो मार्गो मोक्तुं न युज्यते, स्थातुं च न शक्यते- रूसउ कुमरनरिंदो अहवा रूसंतु लिंगिणो सधे । पुनिमसहपइहा सुमतरिहि नो मुका ।। ६१ ॥ इनि गायों स्थूलाक्षरैलिखित्वा स्थापनाचार्य भालके मुक्त्वा प्रणष्टाः । प्रातराकारणे गते जनाः पत्रिका- मादाय प्रमूणां दर्शयामामु' । प्रभुमिरुकम्-'नध कियद् यासन्नि । अधुनैव आनाप्यन्ते, पर सन्तु। ते भयभीताः कुङ्कणे गता । तत्र विदेशे कोऽपि नोपलक्षयति, नायाति । अत्यन्त दुःखिताः सन्ति । एकदा तनुगमनिकाया गनेराकुलीतरु दृष्ट्वा गूर्जरानां संस्मृस तामनु फेरकान् ददता हृदयसहः समजनि । ५४. इतोऽजयपालराज्ये पूर्णिमापक्षीयः सामन्तसिंहनामा मत्री । तेन नृपो विज्ञव -'देव ! पूर्वराज्ञि संति मवान्मावठि (१) प्रान्तै थीहेमाचारस्मद्गुरवो निष्कासिता । देवस राज्ये ते युज्यन्ते । यद्यादेशो भवति तदानाय्यन्ते । नृपाज्ञयाहूता । जनो पक्ति 'अभी के ।। 'भावठिका', 'वराका सन्तु' । इत. सामन्त- सिंहो मृत । एकदाचार्यों अधिकान् परिपाय तलिकै प्रहतैस्तनुगमनिकाया याति । इतः कुमारगुरु महादं प्रासादगवाक्षस्थ वीक्ष्य पाह-कपोतो यां शाखायामधियसति सा शुप्यतितराम् । इत प्रलादेनोक्तम् -'वाचार्य। गते हेमाचा फुमतितिमिरध्वंसनरयो, स्वपक्षक्षेमा कपिटापटुभिः कैश्चिदधरैः। धितः सामन्तास्यः सपदि स हि पश्चत्वमगमत्, कपोतो यां शाखामधिवसति सा शुष्यतितराम् ॥ १२ ॥ शृणु, एतत् सत्यमेव- २१२-२३ : कुमारपालदेवप्रबन्ध :: , इत आचार्यः कृष्णेमुखः खोपश्रयं ययौ । चिन्तितम्-देवताऽऽराधनं विना मनोरथानां सिद्धिर्न । अतो रैवतके गत्वा देवी अम्यां परितोष्य हेमाचार्यसमो भविष्यामि । तत्र गतस्तपश्चरणं प्रारभे । उपवासत्रयं तदनु तलटिकायां पारणम् । एक परिचर्याकरः । एवं मास २ तपःप्रान्ते देव्यम्वा प्रत्यक्षा जाता–कार्य वद' । तेनोक्तम्-'यादृशः कुमारपालदेवस्तादृशमजयपालदेवम्, यादृशो हेमाचार्यस्तादृशं मां विधेहीति कथिते देव्याह -'गूर्जराबायां न । अन्यत्र गच्छ' । तेनोक्तम्-'ममाप्यत्रैव पडप(१)मस्ति' । अम्पिकयोक्तम् -'ताई याहि । तेनोक्तम् -'यदि एतत् सत्यं करोमि तदाई...' अम्बिकया हेमाचार्यनृपमूोरधिष्ठायिकायुक्तौ- 'यदेप भवद्यशः समीहते' । ताभ्यां पवनयोगाद् यमलपर्वतान्तरे क्षिप्तचूर्णितश्च । क्षुलकेनावलोकमाने रजोहतिः प्रातः । तामादाय समागतः। (५५. अथ [अजयपालेन] प्रासादेषु पात्यमानेषु यमकरणं तारणदुर्गापरि संनद्धम् । प्रातः प्रयासतीति श्रुत्वा वंसाहाभडमुख्यः [संघः] पर्यालोचितवान् - विलोकयत, श्रीकुमारपालदेवेन प्रासादाः कारिताः । अनेन ।" दुरात्मना पातिताः । कोऽपि न वेत्स्यति यन्नुपः श्रावकोऽभून वा । यद्येप तारणदुर्गप्रासादो रक्षितुं शक्यते तदा मव्यम् । सीलणकउतिगिआ विनाऽन्योपायो नास्ति । तस्स गृहे चलत। [गतस्तत्र] सहस्तेनाम्युत्थितः । करौ संयोज्य उक्तम्-'मयि विषये महान् प्रसादः। किं कार्यम् ? । 'भो ! त्वं वेत्सि, पूर्वनृपेण प्रासादाः कारिताः, अनेन पातिताः । एकस्तारणदुर्गसावशेषोऽस्ति सोऽपि प्रातः पतिष्यति । यदि त्वया रक्ष्यते, अन्यः कोऽप्यु- पायो नास्ति' । 'एप भवतां प्रमादः । पूर्व ज्ञापितोऽभूयं तदैकोऽपि नापतिप्यत्' । 'यजातं तजातम् ।। त्वयाऽगुं रक्षता सर्वेऽपि रक्षिताः' । सदः सत्कृत्य विसृष्टः । स नृपसमीपं गतः- 'देव ! मुत्कलापयामि' । 'भो ! क यासि १ । 'देव ! क्यमुत्पन्नमक्षकाः । सर्व भक्षितम् । कापि रायतने गत्ला कृ(ख)नामा द्रविणमादाय पुनरे- प्यामः' । नृपेणोक्तम्-'यदि पत्तनं विहाय यूयमन्यत्र यात, तदाऽहं लगे । अवसरं दास्यामि' । 'देव! [अप] अवसरो भवति वा यामि' । 'तर्हि सज्जतां कृत्वा सन्ध्योपर्येहि' । नृपेण सर्वः कोऽप्याहूतः । प्रारब्धं प्रेक्षणम् । इतः सीलणेन इष्टिकाः समानीय पातिताः । मृतिकारासमानि रंगान्तः समाजग्मुः । पानीयं च । कटिकस्त्वाका- रितः-'प्रासादं कुरु' । तेन कृतः । मध्ये एकस्य देवस्य स्थापनं कृतम् । ध्वजारोपं कृत्वाज्ये नृत्यं कृत्या उक्तम् -'देव ! गजान्ता लक्ष्मीः, ध्वजान्तो धर्मः । अतोऽहममुं निर्माय कृतकृत्यो जातः । शयनं विधास्थे'- इति मुकटीं कृत्वा सुप्तः । पुनेणागत्य देवकुलिका पातिता । सीलणः पटीं त्यक्त्वा उत्थितः सन् प्राह-रे ! केनेदं पातितम् १" । 'मवतो ज्येष्टपुत्रेण । सीलणेन स चपेटया हतः-रे ! त्वमसापि सदृशो न ? । एतस्यापि नृपते. हनिः! । अनेन खपितरि मृते तस्य कीर्तनानि पातितानि । त्वया मम जीवतोऽपि पातितम् । मम मृत्युरपि न । प्रतीक्षितः' । इति श्रुत्वा नृपस्य नेत्रयोरि पपात । 'सीलण ! किं कथयिष्यसि (कथयसि) १ देव ! विमान्य तथ्यमिदमतध्यं वा । गृहस्सः कीर्तनं कारयति । यावन्मम कोऽपि भविष्यति तावदस सारा भविष्यति । पतितास्ते पतिताः, शेषाः सन्तु' । एक एवावशेषोऽस्ति । यस्तव नामा । यमकरणं व्यावर्त्यताम् । इत्यं वृत्ते प्रासादायत्वार उद्गारिताः। ॥ इति तारणगढप्रासादरक्षणप्रवन्धः ।। - . . ११२-२४ चतुरशीतिप्रदन्यान्तर्गत १५६. अघ राज्याद् वर्षे तृतीय पर्युषणपर्वणि थारापद्रीये प्रासादे श्रावका मिलिताः । आभडवसाहेन उक्तम्-'समयं विलोकयत । यर तपोधनानां सहस्रा बासन् तबाघ स कोऽपि न दृश्यते, यस मुखात् प्रत्याख्यानमपि क्रियते । वापि कोऽपि तपोधनः पुरमध्ये श्रुतो दृष्टो वा । एकेन कमें प्रविश्य उत्तम् -- यद राजपुत्रवाटके घरणिगः श्रेष्टरस्ति, तेन जद्दारलपरिक्षीणाः खगुरवः स्थापिताः सन्ति छनम् । तदनु • वसाहस्तस्य गृहे गत । तेनाभ्युत्थितः। पादमवधार्यताम् । अद्य सांवत्सरिकपर्वणि तपोधनान् दर्शय' । तेनोक्तम् - क तपोवनाः सन्ति' तेन भूमिगृहे नीत्वा गुरवो दर्शिताः । वसाहस्तु चरणयोनिपल रोदितुं प्रवृत्ता-भगवन् ! स कोऽपि नास्ति, यो अमु दुरात्मानं नृपं शिक्षयति' । गुरुमिरुक्तम् -'शक्तिरस्ति, परं सांनिध्यकता कोऽपि विलोक्यते' । वसाहस्तु तस्यैव श्रेष्ठिनः शिक्षा दत्त्वा ययौ । गुरवो जसु प्रवृत्ताः । ६५७. इतस्तृतीपदिने नृपस्य कुबुद्धिर्माता । तदीयौ धांगा-वइजलिआस्पौ पदाती स्वःतयोर्माता सुहाग- * देवी सा स्वैरिण्यस्ति । सा नृपेणानीयान्धकारे स्थापिताऽस्ति । इतः सन्ध्यावसरे वइजलिका पीत्वा समायातः । नृपेण हासे प्रारम्धे उक्तम्-रे! याचख स्वैरम्' । तेनोक्तम् -'देव! अधुनाऽवसरयोग्यं दीयताम् । नृपेपो- तिम्-'उपवरिकायां बज । परं वदनं नावलोकनीयम्' । स तत्र गतः। इतः पृष्ठे नृपो दीपकरः समाययौ । तेनाम्या ध्य । सवित्र्या पुनो घरः । परस्पर लजिती । पहजलेन धांगाग्रे उक्तम् -नृपेणैवंविषं हासमकारि, तदहं मरिष्ये' । तेन साक्षेपमुक्तम्-'मारयिष्ये न वदसि, मरिष्ये वदसि । अM मारयिष्यावः' इति निविस स्थितौ । " नृपस्तु राजपाट्यां निर्ययौ । सन्ध्यायां सुखासनासीनोऽन्धकारप्रतोल्यां प्रविशन् वइजलेन कपाटपचानिर्गत्य पांगा- केन सह स्थितेन उभाम्यां नृपो हतः । कलकले जाते धांगाको हतः, पइजलो नष्टः । रामा तु तत्रैव पपात। जनो दिशोदिशं गतः । इतो लन्धसञ्जस्तृपितो राजा रिहन् प्रतोलीप्रसासन्ने तन्तुवायरहे प्रविष्टः । गर्तायां मुखे चाहेने (पातिते) तन्तुवायेन लकुटो क्षितः खान मत्वा । तेन विदीर्णशिराः पाठ- घांगा दोसुन वाजल्या नवि सामंतह भेउ । ज मुणियर संताविआ तह कम्मह फल एड ॥ ६ ॥ इति वदन् पीडया मृत्वा वनं ययौ ॥ ॥ इत्यजयपालप्रवन्धः॥
११३ कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप शतार्थिकवि-सोमप्रभाचार्यकृत कुमार पालप्रति बोध नामकबृहत्प्राकृतग्रन्थस्य ऐतिह्यसारात्मकः संक्षेपः। १. प्रथमः प्रकाशः। १. ग्रन्थकारकृता प्रस्तावना । चउसु दिसासु पसरियं मोह-बलं निजिउं पयट्टो छ । पयडिय-धम्म-चउको चउ-देहो जयइ जिण-नाहो ॥ तं नमह रिसह-नाहं नाण-निहाणस्स जस्स असेसु । अलि कसिणो केस-भरो रेहइ रुक्खे भुयंगो छ । तं सरह संतिनाहं पवन्न चरणं पि जं चरण-लग्गा । तियस-कय-कणय-पंकय-मिसेण सेवंति नव निहिणो । कजल-समाण-वनं सिवंग-भूयं निसिद्ध-मय-मारं । परिहरिय-रायमइयं दुहा नमसामि नेमिजिणं ॥ मज्झ पसीयउ पासो पासे जस्सोरगिंद-फण-मणिणो । दिपंति सत्त-दीव ३ सत्त तत्ताइं पायडिठं ॥ सो जयह महावीरो सरीर-दुग्गाओ भाव-रिउ-वग्गो । चिरमन्न-पाण-रोहं काउं निवासिओ जेण ॥ विस्थारिय-परमत्थं अणग्य रयणासयं सुवन्न-पयं । दोगच्च-दलण-निउणं नमह निहाणं व जिण-वयणं ॥ जेसिं तुहिं लहिं व लहिउ) मंदो वि अखलिय-पएहिं । विसमे वि कच्च-मग्गे संचरइ जयंतु ते गुरुणो ॥ कइणो जयंतु ते जलहिणो व उपजीविऊण जाण पयं । अन्ने विषणा भुवणे कुणंति धन्नाण उक्वरिसं ।। जलहि-जल-गलिय-रयणं व दुलहं माणुसत्तणं लहिलं । जिणधम्ममि पयत्तो कायद्यो बुद्धिमतेण ॥ सग्गो ताण घरंगणं सहयरा सधा सुहा संपया, सोहग्गाइ-गुणावली विरयए सवंगमालिंगणं । संसारो न दुरुत्तरो सिव-सुहं पत्तं करंभोरुहे, जे सम्म जिणधम्म-कम्म-करणे वदंति उद्धारया ।। सप्पुरिस-चरित्ताणं सरणेण पयंपणेण सवणेण । अणुमोयणेण य फुडं जिणधम्मो लहइ उक्करिसं ॥ पुर्व जिणा गणहरा चउदस-दस-पुषिणो चरिम-तणुणो । चारित्त-धरा बहवो जाया भन्ने वि सप्पुरिसा ॥ तह भरहेसर-सेणिय-संपइनिवपभिइणो समुप्पन्ना। पवयण-पभावणा-गुण-निहिणो गिहिणो वि सप्पुरिसा ॥१५ तेसिं नाम-ग्गहणं पि जणइ जंतूण पुन्न-पन्मारं । सग्गापवग्ग-सुह-संपयाउ संपाडइ कमेण ॥ संपइ पुण सप्पुरिसो एको सिरि-हेमचंद-मुणिणाहो । फुरियं दूसम-समए वि जस्स लोउत्तरं चरियं ।। दुइओ य दलिय-रिउ-चक्क-विक्कमो कुमरवाल-भूपालो । जेण दढं पडिवन्नो जिण-धम्मो दूसमाए वि ॥ केवल नाण-पलोइअ-तइलोक्काणं जिणाण वयणेहिं । पुव-निवा पडिबुद्धा जिणघम्मे जं न तं धुकं ॥ चुअमिणं जं राया कुमारपालो परूढ-मिच्छत्तो । छउमत्येण वि पहुणा जिणधम्म-परायणो विहिलो । तुठिय-तवणिज-कंती सयवत्त-समत-नयण-रमणिजा । पल्लविय-लोय-लोयण-हरिस-प्पसरा सरीर-सिरी ।। आवालत्तणो वि हु चारितं जणिय-जण-चमकारं । बावीस-परीसह-सहण-दुद्धरं तिध-तव-पवरं ॥ मुणिय-विसमत्य-सत्या निम्मिय-वायरण-पमुहांथ-गणा । परवाइ-पराजय-जाय सु]कित्ति मई ज्य-पसिद्धा ।। धम्म-पडिवत्ति-वणणं अतुच्छ-मिच्छत्त-मुच्छिआणं पि । महु-खीर-पमुह-महुरच-निम्मियं धम्म-वागरणं ॥ इचाइ-गुणोहं हेमसूरिणो पेच्छिऊण छेय-जगो । सइइइ अदिहे वि हु तित्थंकर-गणहर-प्पमुहे ।। जिणधम्मे परिवत्ति कुमरनारिदस्स लोइउं लोओ । पचियइ ध चिरंतण-भूमिवईगं पि अविअप्पं ।। सिव-पह-कहगे वि सयं वीरजिणे सेगिएण नखइणा । जीव-दयं कारविउं न सकिओ कालसोयरिओ ।। २० कु. पा. प.१५ १४ सोमप्रभाचार्यकृत- सम-समए वि हु हेमसूरिणो निसुणिऊण वयणाई । सब-जणो जीव-दयं कराविओ फुमरवालेण ॥ तत्तो दुवे वि एए इमंमि समए असंभव-चरिचा । कय कयजुयावयारा जिणधम्म-पमावण-पहाणा ॥ दुग्ह वि इमाण परियं मणिबमाणं मए निसामेह । वित्थरइ जेण मुकयं पिरतणं होइ जिणधम्मे ।। जह वि चरियं इमाणं मणोहरं अस्थि यहुयमन्नं पि । तह वि जिणधम्म-पडियोह-बंधुरं किं पि पेमि । महु-मक्ख-जुयाइ विरसवईए मझाओ किंचि भुजतो । निय-इच्छा-अगुरुवं पुरिसो कि होइ वणिनो ॥ २. अणहिलपाटकपुरवर्णनम् । अस्यि मही-महिलाए मुहं महंत मयंक-पडिपिम्यं । जंबुद्दीव-छलेणं नहलच्छि द(मुन्नमियं ॥ तुंगो नासा-वंसोध सोहए तियस-पचओ जत्थ । सीया-सीभोयाओ दीहा दिहीओ व सहति ॥ तत्यारोविय-गुण-पशु-निभं नलार्ड व भारहं अस्यि । जत्थ विरायह विउलो व्यहो रपय-पट्टोव ॥ जं गंग-सिंधु-सरिया-मुत्तिय-सरियाहिसंग सहइ । तीर-वण-पति-कुंतल-कलाव-रेहंत-परंतं ॥ तत्यत्यि तुलं अणहिलवाडय-पुरं षण-सुवनं । पेरंत मुत्तियावलि-समो सहइ जत्य सिय-सालो । गरुओ गुजरदेसो नगरागर-गाम-गोउलाइन्नो । सुर-लोय-रिद्धि-मय-विजय-पंडिओ मंडिओ जेण । जम्मि निरंतर-सुर-भवण-पडिम-गइवर्णधु-पूर-सित छ । सहला मणोरह-दुमा धम्मिय-लोयस्स जायेति ।। जत्य सइति सुवन्ना कंचण कलसा य सुर-पर-सिरेसु । गयण-मम-खिन्न-निसण्ण-खयर-तरुणीण पीण-यणा ॥. अम्मलिद-सुर-मंदिर-सिर-विलसिर-कणय केयण-भुएहिं । नचद व जत्य लच्छी सुद्याण-निवेस-इरिस-चसा ॥ जस्य मणि-मवण-मित्तीसु पेच्छिउँ अत्तणो वि पडिवियं । पडिजुवइ-संकिरीओ कुप्पति पिएसु मुद्धाओ। अम्मि महा-पुरिसाणं धण-दाणं निस्वमं निएऊण । अजहत्य-नामओ लजिओ व दूरं गओ धणओ ।। जस्सि समच्छरमणा जलासया न उण धम्मिय-समूहा । कमलोवकारया सूर-रस्सिगो न उण सप्पुरिसा ।। बत्य रमणीण रूवं रमणिनं पेच्छिऊण अमरीओ । उअंतीओ व चिंताइ कह वि निदं न पावंति ॥ १३. पौलुक्यवंशीयराजावलीवर्णनम् । तत्यासि मूलराओ राया चोलुक कुल-नह-मयंको । जणिया जणाणुकूला मूलेण व जेण नीइ-लया । बस-पुंडरीय-मंडल-मंडिय-भंड-मंडवो तत्तो । संडिय-विपक्स-मुंडो चडो चामुंडराय-निवो ॥ ततो घल्लहराओ राया रइवलहो व रमणिजो । जेण तुरएहि जगझंपणु चि किची जए पचा ।। तवो दुल्लहराओ राया समरंगणमि जस्स करे । करवालो छनइ जय-सिरीइ मयणाहि-तिलओ ।। तत्वो भीमनरिंदो भीमो व पयंड-बाहु-पल-भीमो । अरि-चक्कं अक्कमिडं पायडिओ जेण पंडु-जसो । तो फण्णदेव-निवई जस्सासिजलंमि विलसिया सुरं । जस-रायइंस-सहिया जय-रच्छी रायहंसी छ । तयणु जयसिंहदेवो पयंड-भुय-दंड मंडवे जस्स । किति पयाव-मिसेणं घिर-कालं कीलियं मिहुणं ।। तम्मि गए सुर-लोयं काउं व मुरेसरेण सह मित्ति । कमल-पणं व दिणिदे अत्यमिए मउलियं भुवणं ॥ तचो पहाग-पुरिसा निय-भइ-माहप-विजिय-सुर-गुरुणो । रममणाई दई जति परुप्पर एवं ॥ 5$ ४. कुमारपालवंशवर्णनम् । आसि सिस्-िभीमदेवस्स नंदणो जाणिपजण मणाणदो । कप-सपल खो-खमो नामेणं खेमराऑति ॥ १५ तस्स तणओ तिणीकय कंदमो देह-सुंदरदेण । देवप्पसाय-नामो देव-पसायण-पहाण-मणो । तस्संगरुहो गरुओ पर-मणि-परमहो महासूगे । तियस-सरि-सरिस-किची तिहुयणपालो ति नामेण ॥ तस्स सुओ तेयस्सी पसन्न चयणो सुरिंद-सम-रुचो । देव-गुरु-पूयण परो परोक्यारुजओ धीरो॥ दक्खो दक्खिन्न-निही नपरंतो सब सत्त-संजुत्तो । सूरो चाई पडिवन-वन्छलो कुमरवालो ति ॥ १५ ५० कुमारपालप्रतियोध-संक्षेप ११५ ७० एसो जुग्गो रजस्स रखलक्षण-सणाह-सवंगो । ता इत्ति विजउ निग्गुणेहिं पअत्तमन्नेहि ॥ एवं परुप्परं मंतिऊण तह गिण्हिऊण संवायं । सामुद्दिय-मोहुत्तिय-साउणिय नेमित्तिय-नराणं ॥ रमि परिहविओ कुमारपालो पहाण-पुरिसेहिं । तत्तो भुवणमसेसं परिओस-परं व संजायं ॥ तुट्ट-हार-दंतुरिय-घरंगण नचिय-चालविलास-पणंगण । निभर-सद्द-भरिय-भुवणंतर वजिय-मंगल-तूर-निरंतर ॥ साहिय-दिसा-चउको चउ-पिहोवाय-धरिय-चउ-वन्नो । चउ-वग्ग सेवण-परो कुमर-नरिंदो कुणइ रजं ॥ ५. कुमारपालस्य धर्मखरूपजिज्ञासा । अह अन्नया वियढे बहुणो बहु-धम्म-सत्य-नाणड्वे । विप्पपहाणे हक्कारिऊण रन्ना भणियमेवं ॥ करि-तुरय-रह-समिद्धं नरिंद-सिरि-कुसुम-लीढ-पयवीटं । लंपिय-वसण-सहस्सो संपत्तो जं अहं रज ॥ तं पुव-मवे धम्मो सुहेक-हेऊ को मए को वि । कलस्स दंसगाओ जाणंति हि कारणं निउणा ॥ ता धम्मस्स सरूपं कहेहि परिभाविऊण सत्थत्यं । जेण तमायरिऊणं करेमि मणुयत्तणं सहलं ॥ मणुयत्तणे वि लद्धे कुर्णति धम्मं न जे विमूढ-मणा । ते रोहणं पि पत्ता महग्ध-रयणं न गिण्हंति ।। तो वुड्-मणेहिं निवस्स वेयाइ-सत्य-पन्नत्तो । पसु-वह-पहाण-जागाइ-लक्खणो अक्खिओ धम्मो ॥ तं सोऊण निवेणं फुरिय-विवेएण चिंतियं चित्ते । अहह दिय-पुंगवेहिं न सोहणो साहिओ धम्मो ।। पंचिंदिय-जीव-वहो निकरुण-मणेहिं कीरए जत्य । जइ सो वि होज धम्मो नत्थि अहम्मो तओ को वि।। ता धम्मस्स सरूवं जहहियं किं इमे न जाणंति १ । किं वा जाणता वि हु मं विप्पा विप्पयारंति ॥ इय चिंताए नि अलहंतो निसि-भरम्मि नरनाहो । नमिऊण अमञ्चेणं बाहडदेवेण विन्नचो । ६. वाग्टदेवेन कुमारपालस्य हेमचन्द्ररिपरिचयोत्पादनम् । तत्र प्रथम हेमचन्द्रगुरुपरम्परावर्णनम् । 'धमाधम्म-सरूवं नरिंद ! जइ जाणिउं तुमं महसि । खणमेक्कमेगचित्तो निसुणसु जं कि पि पेमि ॥ आसि भमरहिओ पुन्नतल्ल-गुरु गच्छ दुम-कुसुम गुच्छो । समय-मयरंद सारो सिरिदत्तगुरू सुरहि-सालो ॥ सो विहिणा विहरतो गामागर-नगर-भूसियं वसुहं । वागड-विसय-वयंसे रयणपुरे पुर-वरे पत्तो ॥ तत्य निवो जसभद्दो भद्द-गयंदो व दाण-सद्ध-जसो । वेरिकरि-दलण-सूरो उन्नय-वंसो विसाल करो ।। तम्मि नरिंद-मंदिर-अदूर-देसम्मि गिहिउँ वसहिं । चंदो व तारय-जुओ मुणि-परियरिओ ठिओ एसो ॥ तस्स सुहा-रस-सारणि-सहोयरं धम्म-देसणं सोउं । संवेग-वासिय मणा के वि पवजति पञ्चकं ॥ अन्ने गिहत्य-धम्मोचियाई पारस-वयाई गिण्हंति । मोक्ख तर चीय-भूयं सम्मत्तं आयरंति परे ।। मह अन्नया निसाए सज्झाय-झुणि मुणीण सोऊण । जसभह-निको संवेग-परिगओ चिंतए चित्ते ।। धन्ना एए मुणिणो काउं जे सव-संग-परिहारं । पर-लोय-मग्गमेकं मुक्क-मवासा पयंपंति ता एयाण मुणीणं पय-पउम-नमसणेण अप्पाणं । परिगलिय-पाव-पंक पहाय-समए करिस्सामि ।। एवं धम्म-मणोरह-कलिय-मणो पत्थिवो लहइ निदं । मंगल-तूर-वेणं पडिबुद्धो पच्छिमे जामे ॥ कप-सयल गोस-किचो समत्त-सामंत-मंति-परियरिओ । करि-तुरय रह-समेओ पत्तो सिरिदत्त-गुरु-पासे ।। भूमि-निहिउत्तमंगो भत्ति-समग्गो गुरुं पणमिऊण । पुरओ निवो निविडो कयंजली भणिउमाढत्तो । मयवं ! धन्ना तुम्मे संसारासारयं मणे परिउं । जे चत-सब-संगा पर-लोयाराहणं कुणह ॥ . अम्हारिसा अहन्ना परलोय-परंमुहा महारंमा । अनियत्त-विसय-तण्हा जे इह-भव-मेत्त-पडिबद्धा ॥ अह जंपिउं पवत्तो सिरिदत्तगुरू नहंगणं सयलं । तव-सिरि-मुत्ता-पंतीहि दंत-कंतीहिं धवलंतो । मुह-ससि-पवेस सुविणोषमाइ-दुलहं नरत्तणं लहिउँ । खणमेकं पि प्रमाओ बुहेण धम्मे न कायद्यो ।। ७५ ८० ६५ २१६ + J सोमप्रमाचार्यकृत- [भत्र मन्थकारेण मूलदेवकथानकं वर्णितम् ।] इस धम्म देसगामय-रसेण सेत्तम्मि भूमिणाइस्स 1 हिययम्मि समुल्लसिओ जिणिद-धम्माणुराप-दुमो । मणियं निवेण भयवं ! कहियमिपं उमय-भव-हियं तुमए । अन्चो पिओ वि सयो जंपइ इह-भव-हियं घेर । ता समयम्मि विमुक्त तणं व रजं विवेय-गिरि-वई । पडिवजिजण घम्म सहलं काई मणुय-जम्म ।। ता वंदिउँ मुर्णिदं निय-मंदिरमागओ महीनाहो । धम्मोवएस-विसरं सुमरंतो गमइ दियहाई।। अह पावसो पयट्टो संपाडिय-पहिय-हियय-संघहो । समरट्ट-मारनहो कयंघ-संदह-अलिबट्टो । जत्य विरहग्गि-डझंत-विरहिणी-हियय-सद्ध-पसरेण । पम-भरेण घण-मंडलेण मलिणी-कयं गगणं ॥ नव-मेह-पिययमेणं समप्पियं जस्य तडि-लयालोयं । कणयमयामरणं पिव पयति दिसा-पुरंधीओ ।। नव-पाउस नरवइ-रज-घोसणा-डिडिमो व सवस्य । जग्गविय-विसम-घाणो विर्यमिओ मेहनाजिरयो । निवडति माणिणी माण-खंडणे विलसमाण-सचीओ । जस्सि जलधाराओ अणंग-सर-घोरणीओं व ।। तस्सि चरि-खित्तेसुं नरवणा वादियाई धन्नाई । तेसि दसण-देउं कयावि राया विणिक्खतो ॥ तम्मि समए करिसगेहिं धन्न-मज्झाओ पुवमुवखणिउं । पुंजीकएसु निष्फल-तणेसु पालिओ जलणो ।। तत्य जलणेण डझंत-विग्गई गम्भ-निम्मरं भुयगिं । दहुँ संविग्गेणं रमा परिभावियं एयं ।। अहह इमो परखासो परिहरणिजो विवेयवंताण । पहु-जीव-विणास-करा आरंमा जत्य कीरति ॥ एवं संघिग्ग-मणो राया निय-मंदिरम्मि संपत्तो । हकारिऊण पुच्छइ एगते सावयं एगं ॥ संपइ सिरिदत्तगुरू गुणवंतो करथ विहरइ पएसे । सो कहइ डिंडुयाणय-पुरम्मि मुणिपुंगवो अस्थि । तो राया रयणीए फस्स वि अनिवेइऊण निक्खंतो । तुरयंमि समारहिऊण डिंडपाणय-पुरे पत्तो । सिरिदत्तगुरुं नमिऊण तस्स कहिऊण नियय-बुवंत । जंपइ संपइ काउं अणुरगहं देहि मह दिक्ख ॥ गुरुगा बुत् जुत्तं उत्तम-सत्तस्स तुज्झ नर-नाह ! । र तणं व मुत्तुं फरेसि जं संजम-गहणं ॥ नहि संजमाउ सो संसारुच्छेय-कारणं अस्थि । नष-जलहरं विणा किं निवडवानलं को वि ॥ रना अप्पमुलं एक एक्कावलिं समप्पेउं । जिणधम्म-निम्मल-मणा पयंपिया सावया एवं ॥ कारवह जिणाययणं इमीए एक्कावलीह मुलेण । तेहि वि तह ति पडिवनिऊण तं शति कारवियं ।। तं अत्यि तस्य पज वि चउवीस-जिणालयं जिणाययणं । पुन्नं व मुत्तिमंतं जसमद्द-निवस्स जं सहइ ।। रजा पुण मडिवाना सिरिदत्त-गुरुस्स चलण-मूलम्मि । अंतर-रिउ-चह-दक्खा दिक्खा निसियासि-धार छ । एंगतरोववासे जा जीवं अविलं च पारगए । काहं ति तेण विहिया वय-गण-दिणे हिप पइसा ॥ सुप-सागर-पारगओ रि-पयं पाविऊण जसभो । भुवणे चिरं विहरिओ पडिबोहतो भविय-वग्मं ॥ स-समय परसमय-विऊ समए तेणावि निय-पए ठविओ। निजिय-पजन्न-भडो पनुनो नाम वर-सूरी ॥ अह जसमदो सूरी तिब-तवचरण-सोसिय-सरीरो । निय-परिवार-समेओ आरूढो उज्जयंतगिरि ।। रेवयगिरिद-मउड व सुकर-लच्छी-विलास-कमलं च । भव-जलहि-जाणवत्त व जिणहरं गणहरो पन्चो ॥ नमिऊण नेमिनाहं पनिउँ निवसिऊण तस्स पुरो । पजुनरि-पमुई निय-परिवार मणइ एवं ॥ राग-दोस-विमुक्को चिर-सेविय-नाण-दसणं चरित्तो । निम्छय-नएण तिस्पं अप चिय बुधए जइ वि॥ तह वि हु ववहार-नयेण जो पएसो पण यावाण । तिव्यंकराण पएहि फरिसिओ सो पर नित्यं ॥ इह दिक्खा-पडिवत्ती नाणुप्पची विमुत्ति-संपत्ती । नेमिस्स जेण जाया तेणेसो तित्यमुर्जितो॥ अनत्य वि मेलिस्सं निस्संदेई दुहावई देई । तत्तो वर पसरये तित्य इत्ये वि मेल्लेमि । इस मणियं पञ्चक्खइ निण-पञ्चक्खं चउबिहाहार । वारतस्स वि पनुनरिणो सपरिवारस ।। पउमासणोवविद्वो परिचच-समत्-गच-परिकम्मो । सिरि नेमिनाह पडिमा मुहकय-निहिय-नपण-शुषो । १५ 120 कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप सम्बत्य वि राग-दोस-वजिओ परम-तत्तलीण मणो । मुणिपुंगवो मुगियागम-सवण-समुल्लसिय-संवेगो॥ पुष्व-महारिसि-भग्गो दूसम-समये वि सेविओ सम्मं । तेरस-दिणावसाणे पत्तो तियसालयं सूरी ॥ तत्तो पजुन्नगुरू वियरंतो सयल-संघ-परिओ स । सुत्तत्थ-पयडण-परो परोक्यारं चिरं कुणइ ॥ सत्त-सुहो सुइ-मुहओ वाइब्नंतो समग्ग-लोएण । ठाणयपगरण-रुवो जस्सऽज वि फुरइ जस-पडहो ।। तस्स गुणसेणसूरी सीसो वर-संजमुजओ जाओ । जस्स गुण चिय बाणा अंतररिउ-वग्ग-निग्गहणे ॥ सीसो खमन्ग-लग्गो तस्सासी देवचंदसूरि ति । चंदेण व दिय-राएण जेण आणंदियं भुवणं ।। कय-सुकय-कुमुय-बोहा चउर-वठर-प्पमोय-संजणणी 1 संतिजिणचरित्त-कहा जुण्ह व वियंमिआ जत्तो। जे ठाणएसु ठविया पञ्जुन्न मुगीसरेण धम्म-दुमा । काऊण ताण विवई ते जेण लहाविआ बुद्धि । जस चलणारविंदं चरित लच्छी-विलास-वासहरं । मुणि-भमरेहिँ अमुक्कं जिणमय-मयरंद-लुद्धेहिं । सो विहरतो मही-मंडलम्मि खंडिय-पयंड-भावरिऊ । सयल-भुवणेक-बंधू धंधुकायं पुरवरं पत्तो ॥ सो तत्थ पणमणस्थं समागयाणं जणाण पउराणं । संसारासारतण-पयासिणि देसणं कुणइ ॥ तं सोउं संविग्गों सरीर-सुंदेर-विजिय-सुरकुमरो । एक्को वणिय-कुमारो कयंजली भणिउमाढत्तो।। भयवं ! भवण्णवाओ जम्म-जरा-मरण-लहरि-हीरतं । म नित्यारसु सुचारित्त-जाणवत्त-पयाणेण ॥ गुरुणा वृत्तं पालय ! किं नामो कस्स वा सुओ तं सि । तो तस्स माउलेणं पयंपियं नेमिनामेण ॥ ७. हेमचन्द्रसूरेर्जन्मादिवृत्तान्तः। भयवं! इहत्थि हरिथ व मोढकुल-विंझ-संभवो महो । कय देव-गुरु-जणचो चचो नामा पहाण-वणी ॥ निम्मल-कुल-संमूया भूरि-गुणांभरण-भूसिय-सरीरा । तस्सत्यि गेहिणी चाहिणि त्ति सा होइ मह पहिणी ॥ जीए विमलं सीलें दु९ लजाए चंदमा निचं । चरम-जलहिम्मि मजइ कलंक पक्खालणत्यं च ।। ताण तणओ एसो नित्वम-रूवो पगिढ-मइ-विहवो । मुंवणुद्धरण-मणोहर-चिंचइओ चंगदेवो ति।। गमावयार-समए इमस्स जणणीए सुविणए दिहो । निय-गेहे सहयारो समुग्गओ बुद्धिमणुपत्तो ॥ जा पुष्फ-फला-रंभो ततो मुतूण मंदिरं मन्झ । अन्नत्य महारामे मणाभिरामे इमो पत्तो ॥ छायाए पलवेहि कुसुमेहि फलेहिं तत्थ पवरेहिं । बहुय-जणाणं एसो उवयारं काउमाढतो ॥ गभगए वि इमस्सि इह देसे नहमसिव-नाम पि । तह अणमिनो जाओ लोओ दुमिक्ख-दुक्खस्स ॥ परचक्क-चरड-चोराइ-विद्दवा दूगुवगया सवे । न फुरति घूय-पमुहा मेह-च्छन्ने वि दिणनाहे ॥ इय तस्स जम्म-दियहे जायाई दिसा-मुहाई विमलाई । देव-गुरु वंदणेण धम्मत्थीणं मणाई व ॥ हरिस-जणणो जणाणं सुयणो व समीरणो समुल्लसिओ । रय-पसमणं निवडियं गुरूण वयणं व गंधजलं ॥ भवणम्मि कुसुम-बुढी सुसामि-तुहि व सेवए जाया । कब-गुणो व सहियए फुरिओ गयणमि तूर-रवो ॥ एसो परिओसकरो बालत्तणओ वि अमय-घडिओ व । रयणं व कराओ का संचरिओ सयल-लोयस्स ।। संपइ इमस्स चित्तं न रमइ अन्नत्य वजिउं धम्म । माणस-सरंमि मुत्तुं हंसस्स व पल्लल-जलेसु ॥ गुरुणा वृत्तं जुत्तं जं कुणइ इमो चरित्त-पडिवति । जेण सो परमत्थो जपणी-दिहस्स सुविणस्स ॥ गहिऊण वयं अवगाहिऊण नीसेस-सत्य-परमस्य । तिस्थकरो व एसो जणस्स उवयारो होही ॥ तत्तो इमस्स जणयं चचं नामेण भणह तो तुन्भे । बई चंगदेवमेयं वय-गहणज्य विस इ ।। सो यहु-सिणेह-जुत्तो यहुँ पि भगिओ विसजइ न पुतं । तत्तो पुतो वि ददं कउंजमो संजम-गहणे ॥ माउलय-अणुमयं गिव्हिऊणे ठाणंतरम्मि संचलिओने गुण-गुरुगा सह गुरुणा संपत्तो खंभतित्थम्मि ॥ तस्य पवनो दिक्खं कुममाणो सयले संघ-परिओस । सो सोम-मुद्दो सोमो व सोमचंदो ति कयनामो ।। १४५ १५० * ११८ सोमनमाचार्यकृत- येवेण वि कालेण काऊणं तवं जिणागमुदिह । गंभीरस्स वि सुय-सागरस्स पारंगओ एसो । दुसम-समय-असंमत-गुणोह-कलिओ विमाविउं हियए । सिरिदेवचंद गुरुमा एसो गणहर-पए ठवियो । हेम-समन्छवि-देहो चंदो व जणाण जणिय-आणंदो । तत्तो इमो पसिद्धो नामेणं हेमचंदो ति॥ निचं सहावउ बिय समग लोओवयार-कय-चित्तो । सो देवयाइ वृत्तो विहरतो विविह-देसेसु ।। गुन्नर-विसयं मुतुं मा कुणसु विहारमन्न-देसेसु । काहिसि परोवयारं जेणिस्य ठिओ तुर्म गस्यं ॥ तो तीए वयणेणं देसंतर-विहरणाउ विणियत्तो । चिइ इहेव एसो पडियोहंतो मषिय-वग्गं ।। बुह-यण-चूडामणिणो भुवण-पसिद्धस्स सिद्धरायस्स । संसय-पएसु सन्चेसु पुच्छणिझो इमो जाओ। एअस्स देसणं निसुणिऊण मिच्छत्त-मोहिय-मई वि ! जयसिंहनियो जामो विणिंद-धम्माणुरत्त-मणो ।। ततो तेणित्य पुरे रायविहारो कराविओ रम्मो । चउ-जिणाडिम-समिद्धो सिद्धविहारो य सिद्धिपुरे ।। जपसिंहदेव-वयणा निम्मियं सिद्धहेम-चागरणं । नीसेस-सद्द लक्षण-निहाणमिमिणा मुर्णिदेग ॥ अमओवमेय वाणी-विसालमेयं अपिच्छमाणस्स । आसि खणं पि न निची चित्ते जयसिंहदेवस्स ।। तो जइ तुमं पि वंछसि धम्म-सरूवं जहियं नाउं । तो मुणिपुंगवमेयं पुच्छमु होऊण भत्ति-परो । ६८. कुमारपालस्य हेमचन्द्रसूरिपाचँ गमनम् , हेमचन्द्रसूरेः कुमारपालं प्रति सदोषः। सम्मं धम्म सरूव-साइगो साहिओ अमचेणं । तो हेमचंदरिं कुमरनरिंदो नमइ गिचं ॥ सम्मं धम्म-सरूवं तस्स सभीवमि पुच्छए राया । मुणिय-सयलागमत्यो मुणि-नाहो जंपए एवं ॥ मव-सिंधु-तरी-तुल महलकल्लाण-वलि-जलकुल । कय-सयल-सुह-समुदयं जीवदयं चिय मुणसु धम्म ॥ आउं दीहमरोगमंगमसमं एवं पगिढ़ वलं, सोहगं तिजगुत्तम निरुवमो मोगो जसो निम्मलो। आएसेक्क-परायणो परियणो लच्छी अविच्छेइणी, होजा तस्स भवंतरे कुणइ जो जीवाणुकंपं नरो ।। नरयपुर-सरल-सरणी अवाय-संघाय-वग्ध-वण-घरणी । नीसेस-दुक्ख-जगणी हिंसा जीवाण मुह-हणणी ॥. 'जो कुणइ पररस दुई पावइ तं चेव अणंतगुणं । लम्मति अययाई नहि नियतमि ववियंमि ॥ जो जीव-वई काउं करेइ खण-मित्तमत्तणो तित्ति । यण-मेयण-पमुहं नरय-दुहं सो चिरं लहइ ।। जं दोहरग मुदग्गं जं जण-लोयण दुहावह रूर्व । जं अरस-मूल-खय-खास-सास-कुहाइणो रोगा। जंकण्ण-नास-कर-चलण-कतणं जं च जीवियं तुच्छ । तं पुश्वारोविय-जीव-दुक्ख-रुक्खस्स फुरइ फलं ।। जो जीव-दयं जीवो नर-सुर-सिव-सोक्ख कारणं कुणइ । सो गय-पावो पावेइ अमरसीहो व क्लाणं ॥ [अत्र जोरदयाप्रतिपादकानि अमरसिंहादिकथानकानि प्रन्यकारेण पणितानि ।। ६९. कुमारपालस्य जीवदयाभिरुचिः। इय जीव दया रूवं धम्म सोऊण तुङ-चित्रेण । रन्ना मणियं मुणि-नाह ! साहिओ सोहणो धम्मो । एसो मे अभिरुइओ एसो चित्तमि मज्झ विणिविहो । एसो चिय परमत्येण घडए जुत्तीहि न हु सेसो ॥ जओ- मन्नंति इमं सर्वे जं उत्तम-असण-चसण-पमुहेमु । दिन्नेसु उत्तमाई इमाई लम्भंति पर-लोए । एवं सुह-दुक्खसु कीरतेमुं परस्स इह लोए । ताई चिय पर सोए लन्मति अणंत-गुणियाई ।। जो कुणइ नरो हिंसं परम्स जो जणइ जीविय-विणास । विरएइ सोक्ख-विरह संपाडइ संपया-मंसं ॥ सो एवं कुपमाणो पर-लोए पावए परेहितो । बहुसो जीविय-नासं सुह-विगर्म संपओच्छेयं ॥ जं उप्पइ तं लन्मइ पभूयतरमित्य नस्थि संदेहो । वविएमु कोइवेसुं सम्मति हि कोदव चेय ॥ १८. १८५ -- कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप १९५ * २०० जो उण न हणइ जीवे जो तेसिं जीवियं सुहं विभवं । न हणइ तत्तो तस्स वि तं न हणइ को वि परलोए ॥ ता मदेण व नूणं कयाणुकंपा मए वि पुष्व-भवे । जं लंपिऊण वसणाई रज-लच्छी इमा लद्धा ।। ता संपइ जीव-दया जाव-जीवं मए विहेयवा । मंसं न भक्खियई परिहरियवा य पारद्धी ॥ जो देवयाण पुरओ कीरइ आरुग्ग-संति-कम्म-कए । जो पसु-महिसाण विणासो निवारियचो मए सो वि ॥ जीव-वह-दुक्कएण वि जइ आरुग्गाइ जायए कह वि । ततो दवानलेणं दुमाण कुसुमोग्गमो होजा ॥ जो जन्नेसु पसु-वहो विहिओ सग्गाइ-साहग-निमित्तं । दिय-पुंगव ! सेयं चिय विवेइणोतं न काहिति ॥ पालो वि मुणइ एवं जं जीव-वहेण लन्भइ न सग्गो। किं पन्नग-मुह-कुहराओ होइ पीऊस-रस-बुट्टी १ ॥ तो गुरुणा वागरियं नरिद ! तुह धम्म-बंधुरा बुद्धी । सवुत्तमो विवेगो अणुत्तरं तत्त-दंसित्तं ॥ जं जीव-दया-रम्मे धम्मे कल्लाण-जणण-कय-कम्मे । सग्गापवग्ग-पुर-मग्ग-दसणे तुह मणं लीणं ॥ 35 १०. कुमारपालस्य सर्वग्रामनगरेषु राजादेशप्रेपणेन जीवदयाप्रवर्तना। तओ रन्ना रायाएस-पेसणेण सव-गाम-नगरेसु अमारिघोसणा-पडह-वायण-पुवं पवत्तिया जीव-दया। गुरुणा भणिओ राया-महाराय ! दुप्परिचया पाएण मंस-गिद्धी । धन्नो तुमं भायणं सकल-कल्लाणाणं जेण कया मंस-निवित्ती। ता सम्मं पालेजसु मंस-निवित्ति नरिंदै ! जा-जीवं । सम्मं अपालयंतो कुंदो घ दुहं लहइ जीवो ॥ [अब सुन्दकथानकवर्णने परिकथितम् ।] जो पुण नियममखंडं पालिज अवज-वजणुजुत्तो । सो पुरिसो पर-लोए सोक्खमखंडं लहइ नूणं ॥ जो य न करेज नियमं निद्धम्मो जो कयं च भंजिज्जा । सो मंस-भोग-गिद्धो नरयाइ-कयस्थणं सहइ ॥ ता महाराय ! जुत्तं तुमए कयं जं सत्तण्हं महावसणाणं दुवे पारद्धी मंसं च परिचत्ताणि । सेसाणि वि सबाणत्य-निबंधणाणि परिहरियवाणि । तत्थ- ११. हेमचन्द्रसुरिकृतो ातपरिहारविपयोपदेशः। तदनुसारेण कुमारपालस्य द्यूतपरित्यागः, राज्येऽपि तन्निपेधः। जं कुल-कलंक-मूलं गुल्लज्जा-सच-सोय-पडिकूलं । धम्मस्थ-काम-चुकं दाण-दया-भोग-परिमुकं ॥ पिय-माय-भाय-सुय-भज्ज-मोसणं सोसणं सुह-जलाणं । सुगइ-पडिवक्ख-भूयं तं जूयं राय ! परिहरसु ॥ जूय-पसत्तो सत्तो समत्त-वित्तस्स कुणइ विद्धंसं । हारिय-असेस-रजो इह दिहतो नलो राया ॥ [अन्न ग्रन्थकारेण घूतविषये नलचरितं अथितम् ।] एयं सोऊण भणियं स्ना-भयवं ! न मए अक्खाइ-जूएण कीलामेत्तं पि कायच्वं । गुरुणा वुतं-महाराय ! जुत्तं तुम्हारिसाणं विणिजियअक्खाणं अक्ख जूय-वजणं । मंतीहि विनत्तो राया-देव ! देवेण ताव संयं परिचत्तं एवं, अओ सवत्थ रजे निवारिजउ ति । स्ना वुत्तं एवं करेह । 'आएसो पमाणं' ति भणंतेहिं तेहिं तहेव कयं । 5 १२. सुरिकृतः परस्त्रीगमनत्यागोपदेशः । राज्ञस्तत्वीकारः। गुरुणा मणियं-सबाणत्यनियंधणं परि-हरसु पर-रमणि सेवणं । जओ- कुलु कलंकिउ मलिउ माहप्पु, मलिणीकय सयण-मुह, दिनु हत्यु नियगुण-कडप्पह, जगु झंपिओ अवजसिण, वसण-विहिय सन्निहिय अप्पह । दूरह वारिउ म तिणि दकिउ सुगइ-दुवारु । उभय मवुभा-दुक्ख-करु कामिउ जिण परदारु । सरहस-नमिर नरेसर-चूडा विजमाण-चलणो वि । पर-महिलमहिलसंतो पजोओ पंधणं पत्तो। २०५ २१.
१२०, - सोमपभाचार्यकत- [मत्र प्रग्धरना पारदा विषया प्रघोतका कथिता।] रत्ना बुतं-मयवं ! मूलाओ चिय मए परित्यीओ । दुरं भयंकरीओ भुयंगमीओ व चचाओ। परसमणि-पसत्त-मणो पाएण जणो न को वि मह रखे । गुरमा भणियं-पन्नो सि जो परिस्थी-नियतो सि ।। कमलाण सरं रयणाण रोहण तारयाण जहा गयणं । परदार-निवित्ति-वयं यत्नति गुणाण तह ठाणं ॥ मह गुरुणा वागरिय-वेसा-चसणं नरिंद ! मुचवं । दविपस्स विणासयरंज कमल वणास तुहिणं च ॥ जं नीर-रासि-महणं व कालाई जणेइ खयरोग । कवलेइ कुलं सपलं जं राहु-मुहं व ससि-विवं ॥ धूमो व चित्त-कम्मं जं गुण-गणमुजलं कि मरिणेद । दोसाण निवासो पम्मिप-विषां च भुपगाणं ।। वेसा-वसणासत्तो तिवग्ग-मूलं विणासिउ अत्यं । पच्या पच्छायानेण लहइ सोयं असोओ ३ ॥ [अप घेयाप्यसनापिपाकप्रतिपादिका थोककथा कथिता।] रन्ना मणिय-मयव ! सासु मणं सह पिन करिस्सं । गुरुणा भणियं-भवउ उत्तम-पुरिसस्स जुत्तमिणं ॥ १३. सूरिकूलो मद्यपाननिषेधोपदेशः, राज्ञस्तस्यापि परिहरणम् । संपयं मन्न-वसणदोसे सुणसु- नब गायइ पहसइ पणमइ परिममइ मुयइ वत्यं पि । तूमइ रूमइ निकारणं पि महरा-मउम्मदो ॥ जणाणि पि पिययमं पिययम पि जणणि जणो दिमावतो । मइरा-मएण मतो गम्मागम्मं न याणे ।। न हु अप-पर-रिसेसं वियाणए मन-पाण-मूढ-मणो । बहु मनइ थप्पाणं पहुं पि निन्भन्छए जेण ॥ वयणे पसारिए साणया विवरम्भमेण मुत्चति । पह-पडिय-सक्स्स व दुरप्पणो मज मत्तस्स ॥ पम्मत्य काम विग्ध विहणिय-मइ कित्ति कति-मजायं । म सोसि पिहुभवणं दोसाण किं पहुणा ॥ जं जायवा स सयणा स-परियणा स-रिहवा सनयरा य । निर्च सुरा-पसत्ता खयं गया तं जए पयर्ड। [अत्र मद्यपानदोपदर्शिका यादयनाशस्था यर्णिता।] एवं नरिंद ! जाओ मजायो बायवाण सक्ष-रखओ । वा रत्ना नियरजे मनपवित्ती वि पडिमिद्धा ।। १४. सुरेचोर्यव्यसनपरिहारोपदेशः, राज्ञस्तनिवारणम् । मृतधनापहरणस्यापि निषेधः। इण्हि नरिंद ! निसुणसु कहिनमाण मए समासेण ! यसणाण सिरोपणं मत्तमं चोरिपावसण " पर दक्ष हरण-पाव दुमस्म धण हरण-भारणाईणि । वसणाई कुसुम-नियरो नारय-दुक्साई फल-रिद्धी ।। जग्गंतो सुत्तो वा न लहइ सुस्खं दिणे निमाए वा । संका-छुरियार छिन्नमाण-हियओ धुवं चोरो ।। जं चोरियाए दुक्स उबधण-सूलरोवण-पमुह । एघ पि लेहेइ जीवो तं सब-जणस्स पचक्खं ।। दोहग्गमगछेयं पराभवं विभव समन्नं पि । जं पुण परत्य पावइ पाणी त केत्तियं कहिमो ॥ हरिऊण परस्म धणं कमाणुतावो सभप्पए जइ वि । तह निहु लहेइ दुक्खं जीवो वरुणो व परलोए ॥ [चौर्यषमफलविषयं यरपक्थानकमत्र कथितम् ।] रना मणियं-भयव ! पुश्व पि मए अदिन्नमनघण । न कयानि हु गहियध्वं निय-रजे इय को नियमो। जो टण कयाइ कस्स वि कयाषराहस्स कोरए दंडो । सो लोय पालण-निमित्तमव्यवस्था इवइ इहरा ॥ जं च यतीण घण महत-पीडा-नियंधणन्तेण । बहु-पाव-बंष-हेडं अमओ पर तं पि वनिस ।। गुरुणोक्तम्- न यन्मुक्तं पूर्व रघुनघुष-नामाग-भरतप्रभृत्युवीनाथैः कृतयुगकृतोगचिभिरपि । विमुन्नन् सन्तोपाचदपि रुदतीवित्तमधुना कुमारक्षमापाल ! त्वमसि मतां मस्तकमणिः ॥ इय सोमप्पह-कहिए कुमारनिव हेमचंदपडियद्धे । जिण-घस्म-पडियोहे समत्यिो पढम्-पत्यावो ।। इत्याचार्य श्रीमोमत्रमविरपिते कुमारपासप्रतिरोरे प्रथमः प्रभावः। २५.
१२१ कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप अथ द्वितीयः प्रस्तावः । २५५ १५. कुमारपालं प्रति सूरिप्रदत्तो देवपूजोपास्तिविषयकोपदेशः। अन्नं च सुणसु पत्थिव ! जीवन्दया लक्खणो इमो धम्मो । जेण सयं अणुचिन्नो कहिओ अ जणस हिअन्हेउं ॥ सो अरहंतो देवो असेस-रागाइ-दोस-परिचत्तो । सधन्नू अवितह-सयल-भाव-पडिवायण-पहाणो ॥ रागाइ-जुओ रागाइ-परवसं रक्खिउं परं न खमो । नहि अप्पणा पलित्तो परं पलिवं निवारेइ ।। धम्माधम्म-सरूवं सक्कइ कहिउं कहं असहन् । रूप-विसेसं वोतुं अस्थि किमंधस्स अहिगारो ॥ परमत्थं अकहतो वि होइ देवो ति जुत्तिरित्तमिणं । गयणस्स वि देवत्तं अणुमन्नह अन्नहा किं न ॥ जो अरहंत देवं पणमइ झाएइ निचमचेइ । सो गय-पावो पावेइ देवपालो ध कलाणं ।। [अन देवोपासनानिरूपकाणि देवपालादिकथानकानि कथितानि।] ६ १६. कुमारपालकारित-कुमारविहारादि-जिनमन्दिरवर्णनम् । जंपइ कुरमनरिंदो-मुर्णिद ! तुह देसणामयरसेण । संसित्त-सह-तणुणो मह नहा मोह-विस-मुच्छा ।। मुणियं मए इयाणि जं देवा जिणवरा चउच्चीसं । जे राग-दोस-मय-मोह-कोह-लोहेहिं परिचत्ता । नवरं पुत्वं पि मए मद्दग-भाव-प्पहाण-चित्तेण । पडिहय पाव-पवेसं लड़े तुम्हाण उवएस ॥ सिरिमाल-वंस-अवयंस-मंति-उदयण-समुद्द-चंदस्स । मइ-निजिय-सुरगुरुणो धम्म-दुम-आलवालस्स ॥ नयवंत-सिरोमणिणो विवेय-माणिक रोहणगिरिस्स । सञ्चरिय-कुसुमत्तरुणो वाह्डदेवस्स मंतिस्स ॥ जय-पायड-वायडकुलमायणालंकार-चंद-सूराणं । गग्ग-तणयाण तह सघदेव-संवाण सेठीणं ।। दाऊण य आएसं कुमरविहारो कराविओ एत्य । अट्ठावओ व रम्मो चउवीस-जिणालओ तुंगो ॥ कणयामलसार-पहाहिं पिंजरे जम्मि मेरुसारिच्छे । रेहंति केउदंडा कणय-मया कप्प-रुक्ख व ॥ स्तम्भैः कन्दलितेव काश्चनमयैरुत्कृष्टपट्टांशुकोलोचैः पल्लवितेव तैः कुसुमितेवोचूलमुक्ताफलैः । सौवर्णः फलितेव यत्र कलशैरामाति सिक्ता सती श्रीपार्श्वस्य शरीरकान्तिलहरीलक्षण लक्ष्मीलता ।। पासस्स मूलपडिमा निम्मविया जत्य चंदकंतमई । जण-नयण कुवलउल्लास-कारिणी चंद-मुत्ति छ । अन्नाओ वि बहुयाओ चामीयर-रुप्प-पित्तलमईओ । लोयस्स कस्स न कुणंति पिम्हयं जत्य पडिमाओ ।। संपइ देह-सरूवं मुणिऊण समुल्लसंत-सुह-भावो । तित्थयर-मंदिराई सवत्य वि कारविस्सामि ॥ तत्तो इहेव नयरे कारविओ कुमरवाल-देवेण । गरुओ 'तिहुणविहारों' गयण-तलुत्तमण-क्खंभो ॥ कंचणमय-आमलसार-कलस केउप्पहाहिं पिंजरिओ । जो भन्नइ सचं चिय जणेण 'मरु' ति पासाओ ॥ जसि महप्पमाणा सक्षुत्तम-नीलरयण-निम्माया । मूल-पडिमा निवेणं निवेसिया नेमिनाहस्स ।। कुसुमोह-अचिया जा जणाण काउं पवित्वयं पत्ता । गंगा-तरंग-रंगत-चंगिमा सहइ जउण छ । वताण जिणाणे रिसह-प्पमुहाण जत्य चउवीसा । पित्तलमय-पडिमाओ काराविया देवउलियासु ।। एवमइक्वंताणं तह मावीणं जिणाण पडिमाओ । चउवीसा चउवीसा निवेसिया देवउलियासु ॥ इय पयडिय-धय-जसडंबराहिं पाहत्तरीइ जो तुंगो । सप्पुरिसो व कलाहिं अलंकिओ देवकुलियाहि ।। बन्नेवि चउबीसा चउवीसाए जिणाण पासाया । कारविया ति-विहार-प्पमुहा अवरे वि इह बहवो ॥ जे उण अन्ने अन्नेसु नगर-गामाइएसु कारविया । तेसि कुमरविहाराण को वि जाणइ न संखं पि ॥ २५५ २९० कु. पा.च.१६ १२२ सोमनमाचार्यकृत- १७. गुरुतत्त्वोपदेशः। अह गुरुणा वागरियं देव-सरूवं जढ़ियं तुमए । मुणिय, नरिंद ! संपइ गुरु तत्तं तुज्झ अक्खेमि ।। अत्यमिएसु जिणेसु रेसु व हरिय-मोह-तिमिरेसु । जीवाइ-पयत्ये दीवओ व पयडइ गुरु चेय ॥ गुरुन्देसणा-वरत्त-वर-गुण-गुच्छं विणा गहीराओ । संसार-कूव-कुहराउ निग्गमो नत्यि जीवाणं ।। गुरुणो कारुज-घणस्म देसणा-पय-मरेण सित्ताण । मविय-टुमाणं विज्झाइ इत्ति मिच्छत्त-दावग्गी ।। जो चत्त-सह-संगो जिइंदिओ जिय-परीसह-कसाओ । निम्मल-सील-गुणटो सो चेय गुरून उण अन्नो ।। गरय-गइ-गमण-जुग्गे कए वि पावे पएसिणा रना । जे अमरते पचं वे गुरु-पाय-प्पसाय-फलं ॥ [अत्र प्रदेशिराजादीनां कथा अनुसन्धेपाः।] १८. गुरुसेवाफलविषये सम्प्रतिनपोदाहरणम् । चिंतामणि-कप्पडुम-कामदुहाईणि दिव-वत्यूणि । जण-बछियत्य-करणे न गुरुणि गुरु-प्पसायाओ । जो पेच्छिण पावंति पाणिणो मणुय-तियस-सिद्धि-सुहं । करुणा-कुल-मवणाणं ताण गुरूणं कुणह सेवे ।। दमगोवि पुव-जम्मे जं महिवइ-निवह-नमिय-पय-कमस्ले । जाओ संपइराओ ते गुरु-चलणाण माहप्प ।। [अत्र सम्मतिनृपकथा परिकषिता।] १९. सम्मतिपतेरिव कुमारपालस्य रथयानोत्सवकरणम् । इय संपइनिव-चरिय निसामियं हेमसूरि-पहु-पासे । राया कुमारवालो तहेव कारवइ रहजत्तं ॥ नचंत-रमणि-चकं विसाल-बलि-याल-संकुलं राया । कुणइ कुमारविहारे सासय-अट्टाहिया-महिमं ।। नहट्ट-कम्ममह वि दिगाई सयमेव जिणवरं हविङ । गुरु हेमचंद-पुरओ कयंजली चिढइ नरिंदो ॥ अहम-दिणम्मि चित्तस्स पुणिमाए चउत्य-पहरम्मि । नीहरइ जिण-रहो रविरहो व आसाओ पयर्डतो।। ज्वविय-विलित्तं कुसुमोह-अचियं तत्थ पासजिण-पडिमं । कुमरविहार-दुवारे महायणो ठवइ रिद्धीए । तूर-रव-रिय-भवणो स-रहस-नचंत-चार तरुणि-गणो । सामंत-मैति-सहिओ वचइ निव-मंदिरम्म रहो।। राया रहस्थ-पडिम पईसुय-कणय-भूमणाईहिं । सयमेव अचिउँ कारवेइ विविहाइं नहाई ॥ तत्य गमिऊण रयणि नीहरिओ सीहवार-पाहिमि । ठाइ पवंचिय-धय-तंडवम्मि पड-मंडवम्मि रहो । तत्य पहाए राया रह-निण-पडिमाइ विरइडं पूयं । चविह-संघ समक्खं सयमेवारचियं कुणइ ॥ तनो नयरम्मि रहो परिसक्का कुंजरेहि जुत्तेहिं । ठाणे प्रणे पड-मडवेसु विउलेसु चिनो । -कि- प्रेशन्मण्डपमुझसद्ध्वजपर्ट नृत्यधूमण्डलं चचन्मयमुदयदुचकदलीस्तम्भ स्फुरत्तोरणम् । विश्वग्जैनयोत्सवे पुरमिदं व्यालोकितुं कौतुकाल्लेका नेत्रसहस्रनिर्मितिकृते चकुर्विधेः प्रार्थनाम् ।। एवं अह-दिगाई रह-जचं जणिय-जण चमकारं । कुणा जहा कुमरनियो तहेव आसोय-मासे वि॥ पद निय-मंडलिए एवं तु वि कुणह जिणधर्म । ते निय-निय-जयरेतु कुमरविहारे करावति ॥ विरयंति वित्यरणं जिण-ह-जचं कुणति मुणि-मति । ततो समग्गमेयं जिणधम्म-मयं जयं जाय । अन्न-दिणम्मि मुणिदो फुमरविहारे कुमारवालस्स । चउ-विह-संघ-समेो चिहइ धम्म पयासंतो ।। पहु-विद-देसेहितो धपर्वतो तत्ल आगो लोगो । पीसुय-कणय-विमूसणेहिं काऊण जिणपूयं ।। तं जहा- १७५ कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप १२३ कणय-कमलेहिं गुरुणो चलण-जुयं अचिऊण पणमेइ । तत्तो कयंजलि-उडो नरवइणो कुणइ पणिवायं ॥ तो पस्थिवेण भगियं-किमत्यमेत्याऽऽगओ इमो लोओ ? । एक्केण सावएणं भणियमिणं सुण महाराय ! ॥ २९० पूर्व वीरजिनेश्वरेऽपि भगवत्याख्याति धर्म स्वयं प्रज्ञावत्यभयेऽपि मत्रिणि न यां कर्तुं क्षमः श्रेणिकः । अक्लेशेन कुमारपालनृपतिस्तां जीवरक्षा व्यधालब्ध्वा यस्य वचःसुधां स परमः श्रीहेमचन्द्रो गुरुः ॥ तत्पादाम्बुजपांशुभिः प्रधयितुं शुद्धिं परामात्मनस्तद्वक्वेन्दुविलोकनेन सफलीकर्तुं निजे लोचने । तद्वाक्यामृतपानतः श्रवणयोराधातुमत्युत्सवं भक्त्युत्कर्षकुतूहलाकुलमना लोकोऽयमत्रागतः ।। ता नरनाह ! कयत्था अम्हे, अम्हाण जीवियं सहलं । जहिं नमिओ मुगिंदो पञ्चक्खो गोयमो घ इमो॥ जिगधम्मे पडिवती दूसम-समए असंमवा तुज्झ । देसंतर-ट्ठिएहिं सोउं दिहा य पञ्चक्खं ॥ संपइ पचिस्सामो सुर-देसम्मि तित्य नमणत्यं । अन्न-समयम्मि होही मग्गेसु किमेरिस सुत्थं १ ॥ २९५ २०० २०. कुमारपालस्य तीर्थयात्राकरणम् । रन्ना भणियं- भययं! सुरह विसयम्मि अस्थि किं तित्यं । तो गुरुणा वागरियं-पत्थिव! दो तत्थ तित्थाई ।। जस्थ सिरि-उसमसेणो पढम-जिणिदस्स गणहरो पढमो । सिद्धिं गओ तमेकं सत्तुंजय-पचओ तित्यं ॥ चीयं तु उज्जयंतो नेमिजिणिदस्स जंमि जायाई । कल्लाणाई निक्खमण-नाण-निवाण-गमणाई।। रना भणियं-भयवं ! अहं पि तित्थाण ताण नमणत्यं । वचिस्सामि अवस्सं, गुरुणा भणियं इमं जुतं ॥ जं तित्थ-वंदणेणं सम्मत-थिरत्तमत्तणो होइ । तप्पूयणेण जायइ अथिरस्स धणस्स सहलतं ॥ अन्नेसि पि जणाणं सद्धा-बुट्ठी कया हवइ बाढं । सेवंति परे वि धुवं उत्तम-जण-सेवियं मागं ॥ इय गुरु चयणं सोउं राया पसरिय-अतुच्छ-उच्छाहो । सम्माणिउं विसजइ देसंतर-संतियं लोयं ।। सोहण-दिणे सयं पुण चलिओ चउरंग-सेन्न-परियरिओ । चउ-विह-संघ जुएणं गुरुणा सह हेमचंदेण ॥ ठाणे ठाणे पट्टेसुएहिं पूयं जिणाण सो कुणइ । किं तत्य होइ थेवं जत्य सयं कारओ राया । तत्तो कमेण रेवय-पचय-हिडे ठियस्स नयरस्स । गिरिनयरस्सासन्ने गर्नु आवासिओ राया ॥ २१. उजयन्तासन्न-गिरिनगरवर्णनम् । तत्थ नरिंदेण दसार-मंडवो भुवण मंडणो दिह्रो । तह अक्खाडय-सहिओ आवासो उग्गसेणस्स ।। विम्हिय-मणेण रन्ना मुणि-नाहो पुच्छिओ किमेय ति । मणइ गुरू गिरिनयरं ठाणमिणं उग्गसेणस्त । पारंचईए पुरीए समुद्दजियाइणो दस दसारा ! आसि असि-भिन्न अरिणो जायव-कुल-विंझ-गिरिकरिणो ॥ तत्य दसमो दसारो वसुदेवो तस्स नंदणो कण्हो । सो आसि तत्थ राया ति-खंड-महि-मंडलस्स पहू ॥ पुत्तो समुद्दविजयस्स आसि कुमरो अरिहनेमि त्ति । पावीसइमो तित्थंकरो ति चारित-कय-चित्तो ।। अविसय-तण्हो कण्होवरोहओ उग्गसणे-राय-सुयं । राइमई परिणेउं सो चलिओ रहवरात्रढो ॥ करि-तुरय-रहारूदेहिं कण्ह-पमुहेहिं पवर-सयणेहिं । सहिओ समागओ उग्गसेण-निव-मंदिरासन्नं ॥ सोऊण करुण-सदं जा दिट्टि देइ तत्थ ता नियइ । रुद्ध पसु सस-सूअर-उरम्भ-हरिणाइगो जीवे ॥ तस्सद्द-जग्गिय-दओ किमिमे रुद्ध ति पुच्छए कुमरो । तो सारहिणा मणिय - कुमार ! सुण कारणं एस्य । हणिउं इमे वराए इमाण मंसेग भोयणं दाही । तुज्झ विवाहे वेवाहियाण सिरि-उग्गसेण-निवो ॥ तो भणियं कुमरेणं घिद्धी ! परिणयणमेरिसं जत्य । भव-कारागार-पवेस कारणं कीरए पावं ।। भोगे भुयंग-भोगे ध भीसणे दूरओ लहुं मुत्तुं । संसार-सागरुचरण संकमं संजमं काई ।।
१२४ ३१५ सोमप्रमापार्यहर- तो वरिय इमिणा इचो सारहि ! रहे नियत्तेसु । चालेमु मंदिरं पइ तेणापि तव तरिहियं ।। दहं कुमरमुर्वित रवि व नलिणी रिस-गुहकमला । जा यासि पुननिम्हि तु पिच्छिउँ त नियन सा ।। राइमई खेय-परा परसु-नियत व कम्प-रक्ख लपा । मुच्छा-निमीलियच्छी सहस ति महीपरे पडिया ॥ सत्यी-कया सहीहि पाइ-अलापिल-रिलोषणा मणइ । हा! नाह ! किमवरदं मए जमे नियत्तो मि॥ भइ नि तुमए विमुक्का अहं अहना तझा वि मह नाह! । तुह चरण चिय सरणं ति निच्छिउंसा छिया पाता दाऊण बन्छरं दाणमुजयंते पवन-चारित्तो । भउ-पन्नासदिणते लइइ पर केवलं नाणं । तो नगरागर-गामाइए, पहियोहिजग भरिय-जणं । सो वास-सहस्साऊ इहेर अयले गओ मुक्ख ॥ रता मणियं मयवं अज नि तत्काल-संमय किमिमं । चिट्टइ दसार-मंडद-पमुई तो जपियं गुरुणा । सक्काल-संभव जंतं न इमं किं तु येव-काल-मवं । तमिमं पुण जेण कयं कहेमि तं तुज्झ नर-नाद !॥ २२. पादलिससूरिवर्णनम् । गुरु नागहत्यि-सीसो पालो कि अ-बाल-भइ-गुणो सुई । कइया वि कंजियं घेत्तुमागओ कहइ गुरु-पुरओ ।। मेये तपच्छीए अपुफियं पुप्फदंत-पंतीए । नय-सालि-जिपं नव-वहा फूटएण मे दिन । गुरुणा मणिभो सीसो वन्छ ! पठित्तोति जे पति एवं । सीसो भणइ पसायं कुरु मह आधार-दाणेग ॥ एवं ति भणद सी तो पालित्तो जण सो कुत्तो। जामो य सुप-समुहो आपहिलो विविद्द-सिद्धि-जुओ 10. काऊण पाय ठेवं गयणे सो ममइ नमइ नित्याई । सुणइ सरद्द-निवासी मिक्ख नागनुणो एवं ॥ २३. नागार्जुनभिक्षुवर्णनम् । सो पत्यइ पालिसं पयन्छ ! निय-पाय-लेव सिद्धि मे । गिरह मह कणय सिदि, ततो पालितओ मणइ ।। निकिंचणस्स किं कंचणेण किं चत्यि मे कणय-सिद्धी । तुह पाय-लेव-सिद्धिं च पाय-हेउ ति न कहेमि ॥ तो कय-सावय-रुवेण मिक्खुणा भागयरस गिरिनयरे । गुरुणो गुरु मत्तीए जलेग पक्वालियर चलणा ॥ पय पक्खालण-सलिटरस गंधओ ओसहीण नाऊण । सतुवरं स तेण पाय-लेको सयं विदिओ ॥ तबसओ गयणे कुक्कुडो । उप्पडइ पडइ पुण मिक्सू । तो कइइ जहावितं गुरुपो तेणावि तुहेण ॥ मणिो भिक्खू तंदुल-जलेण कुरु पाय-लेवमेयं ति । कुगइ तह चिय मिक्खू जाया नह-गमण-सद्धी से । पालिचपस्स सीसो छ कुणा नागनुणो वो मतिं । नेमि चरिपाशुगरणं सर्व पि कयं इमं तेण ॥ तं सोर्ड मचि-परो नरेसरो नेमिनाह-नमणत्वं । गिरिमारुहिउँ पंछह तो मणिओ हेमसूरीहि ॥ नर-घर । विसमा पत्रा अओ तुम चिह चडउ सेप्स-जणो । लहहिसि पुग्नं संबोध मावओ इह ठिो वि तुमं ॥३॥ तो रक्षा पद्धविया पहुणो पया पहाण-जण-हत्थे । तस्य ठिएणावि सयं गुरुभतीर जिणो नमिओ। अइ जिण-महिम काउं अवयरिए रेवयाओ सयल-जणे । चलिमो फुमारवालो सतुंजय-तित्य-नमणस्य ।। 5२४. कुमारपालस्य शटजयतीर्थयानाकरणवर्णनम् । पचो तत्य कमेणं पालित्तार्णमि कुणइ आवासं । मह कुमरनरिंदो हेममूरिणा जंपिओ एवं ॥ पालित्ताणं गामो एसो पालित्तयस्स नामेण । नागनुण उविओ इमस्स तित्थस्स पूजत्यं ॥ पुदइ-पहाण भरुयच्छ-मन्नखेडाइ-निवइणो ज च । धम्मे ठविया पालित्तएण तं कित्तियं कहिमो ॥m सगंजयमारूढो राया रिसहस्स कुणइ गुरु मनि । सो पासाय दडूण विम्हिओ जपिओ गुरुगा ॥ ११५ .
फुमारपालप्रतियोध-संक्षेप याहड-महत्तमेणं उद्धरिओ एस तुह पसाएण । तिहुयण-भरणुधरिउ प्य पुंजिओ सहइ तुज्ज्ञ जसो ॥ तो उत्तरि सतुंजयाओ निय-नयरमागओ राया । उजिते नेमिजिणो न मए नमिओ ति झूइ ॥ जंपइ सहा-निसन्नो सुगम पनं गिरिम्मि उर्जिते । को कारविउं सो ?, तो भणिओ सिद्धवालेण ॥ प्रष्ठा पाचि प्रतिष्ठा जिनगुरुचरणाम्भोजभकिरिष्ठा श्रेष्ठाऽनुमाननिष्ठा विषयसुखरसास्वादसक्तिस्त्वनिष्ठा । घंदिष्ठा त्यागलीला स्वमतपरमतालोचने यस्य काठा धीमानाम्रः स पयां रचयितुमचिरादुजयन्ते नदीष्णः ।। युक्तं त्वयोक्तमित्युक्त्वा पयां कारयितुं नृपः । पुत्रं श्रीराणिगस्यानं सुराष्ट्राधिपतिं व्यधात् ॥ यां सोपानपरम्परापरिगतां विश्राममूमीयुतां स्रष्टुं विष्टपसृष्टिपुटमहिमा ब्रह्मापि जिलायितः । मन्दनीस्थविरार्भकादिसुगमां निर्वाणमार्गोपमा पद्यामानचभूपतिर्मतिनिधिनिर्मापयामास ताम् ॥ इय सोमप्पह-कदिए कुमारनिय हेमचंद-पडियद्धे । जिणधम्म-प्पडियोहे समत्यिो वीय-पत्यावो ॥ * ॥ इत्याचार्यश्रीसोममभविरचिते फुमारपालप्रतियोधे द्वितीयः प्रायः॥ अथ तृतीयः प्रस्तावः 5६ २५. कुमारपालाय हेमसूरिप्रदत्तो दानोपदेशः। अह जंपइ मुणिनाहो जीव-दया-लक्खणस्स धम्मस्स । कारण-भू मणियं दाणं पर-दुक्ख-दलणं ति ॥ नो तेसि कुवियं व दुक्खमखिलं आलोयए सम्मुहं, नो मिलेइ घरं कर्मकवडिया दासि व तेर्सि सिरी । सोहग्गाइ-गुणा चयंति न गुणाऽऽवद्ध ध तेसिं तणुं, जे दाणंमि समीहियत्य-जणणे कुति जत्तं जणा ।। दाणं पुण नाणा-ऽमय-धम्मोवढंभ-भेयो तिविहं । रयणत्तयं व सग्गा-पवग्ग-सुह-साहणं मणियं ॥ नाणं तत्य दु-भेयं मिच्छा-नाणं च सम्म-नाणं च । जे पाव-पवित्ति-करं मिच्छा-नाणं तमक्खायं ॥ तं च इमं वेजय-जोइसत्य-रस-धाउवाय-कामाणं । तह नट्ट-सत्य-विग्गह-मिगयाण परूवर्ग सस्थं ॥ जं जीव-दया-मूलं समग्ग-संसार-मग्ग-पडिफूलं । भाव-रिउ-हियय-सूल तं सम्मं नाणमुट्ठि । तं पुण दुवालसंगं नेयं सचन्नुणा पणीयं ति । मोक्ख-तरु बीय-भूओ धम्मो चिय बुधए जत्थ ॥ किश्व- सम्मत परिग्गहियं सम्म-सुयं लोइयं तु मिच्छ-सुयं । आसजउ सोआरं लोइय-लोउत्तरे मयणा ॥ नाणं पितं न नाणं पाव-मई होइ जत्य जीवाणं । न कयावि फुरइ रयणी सूरमि समुग्गए सते ।। नाणं मोह-महंधयार-लहरी-संहार-सूरुग्गमो, नाणं दिट्ट-अदिव-इट्ट-घडणा-संकप्प-कप्प-डुमो । नाणं दुजय-कम्म-कुंजर-घडा-पंचत्त-पंचाणणो, नाणं जीव-अजीव-वत्थु-विसरस्सालोयणे लोअणं नाणेण पुन्न-पावाई जाणिउं ताण कारणाई च । जीवो कुणइ पवित्तिं पुन्ने पावाओ विणियति ॥ पुन्ने पवत्तमाणो पावइ सग्गा-पवग्ग-सोक्खाई । नारय-तिरिय-दुहाण य मुबइ पावाओ विणियत्तो ।। जो पढइ अउवं सो लहेइ तित्थंकरत्तमन्न-भवे । जो पुण पढावइ परं सम्म-सुयं तस्स किं मणिमो ॥ जो उण साहेवं मत्त पाण-बर-पत्य-पुत्थयाईहिं । कुणइ पहताणं सो वि नाण-दाग पयट्टेइ ।। नाणमिणं दिताणं गिण्हताणं च मुक्ख-प(व १)रदारं । केवल-सिरी सयं चिय नराण वच्छत्यले लुढइ ॥
. सोमप्रभाचार्यकत्र- सम्मं नाणेण वियाणिजण एगिदियाइए जीवे । तेसिं तिविहं तिविहेण रक्खणं अमय-दाणमिणं ।। जीवाणमय-दाणं यो देइ दया वरो नरो निच । तस्सेह जीवलोए कत्तो वि भयं न संभवइ ।। जं नवकोडी सुद्धं दिजइ पम्मिय-जणस्स अविरुद्धं । धम्मोवग्गह-हेउं पम्मोवढम-दाणमिणं ॥ तं असण-पाण-ओसह-सयणा ऽऽसणवसहि-वस्य-पत्ताई । दायवं बुद्धिमया भवन्नवं तरिउकामेण ॥ तं दायग-गाहग-काल-भाव-मुद्धीहिं चउहिं संजुनं । निदाण-मुरख-कारणमणंत नाणीहि परतं ॥ जो देइ निन्जरत्यी नाणी सद्धा-जुओ निरासंसो । मय-मुक्को जुग्ग जइ-जणस्स सो दायगो सुद्धो ।। जो देइ धण-खेत्ताई जइ जणाणुचियमेष-विवरीभो । सो अपाणं तह गाहगं च पाडेइ संसारे ॥ जो चत्त-सह-संगो गुतो विजिइंदिओ जिय-कसाओ । सज्शाय-झाण-निरओ साहू सो गाहगो सुद्धो ।। कम्म-लहु-तणेण सो यणाणं परं च तारेइ । कम्म-गुरू अतरंतो सयं पि कह तारए यहं ।। पुवुत्त-गुण-विउत्ताण ज धणं दिजए कु पत्ताण । तं खलु धुबह वयं रुहिरेणं चिय रुहिर लित्तं ।। दिन्नं सुहं पि दाणे होइ कु-पतमि असुह फलमेव । सप्पस्स जहा दिन्नं खीरं पि विसत्तणमुवेइ । तुच्छं पि सु-पतमि उ दाणं नियमेण सुह-फलं होइ । जह गावीए दिन्नं तिण पि खीरत्तणमुवेइ । दिन्नण जेण जइया जइ-जण-देहस्स होइ उपपारो । मत्तीए तम्मि कालेयं विवइ काल-सुद्धं तं ।। अप्पाणं मन्नंतो कयत्थमेगंत-निजरा हेउं । जं दाणमणासंसं देइ नरो माव-सुद्धं तं ॥ महया विहु जणं बाणो आसन्न-लक्खमहिगिच । मुक्को न जाइ दूरं इस आसंसाए दाणं पि ॥ मोक्सत्यं जं दाणं तं पइ एसो विही मुणेययो । अणुकंपा-दाणं पुण जिणेहिं कत्य वि न पडिसिद्धं ।। पसंमि भत्ति-जुत्तो जीवो समयमि योयमवि दितो । पावेइ पावचचो चंदणवाल हं कलाणं ॥ [अत्र दानविषये चन्दनबालादीनां कथानकान्यनुसन्धेयानि ।। २६. कुमारपालस्य हेमचन्द्रसूरि प्रति खभिक्षाग्रहणप्रार्थना, राजपिण्डग्रहणे सुरेनिपेघश्च। एवं सोउ भुणि-दाण-धम्म-माहप्पमुवइ शया । मयवं! गिदह मह वरथ-पच-मत्ताइयं भिक्खं ॥ तो सरह मुर्णिदो इमं महाराय ! राय-पिंडो ति । मरहस्स घ तुह मिक्खा न गिव्हिउं कप्पद जईर्ण । [राजपिण्डविषये भरतचक्रिकथाऽत्रानुसन्धेया ।] इय गुरु वागरियं मरह-चरियमायग्निउं मुणइ राया । जइ मह मिक्खा न मुणीण कप्पए राय-पिंडो चि ॥ तत्तो भरहो व अहं पि भोयण सावगाणं वियरेमि । गुरुणा बुवं जुचं अणुसरिउ उत्तम-चरितं ॥ १९२७. कुमारपालस्य सम्रागार-पौषधशालादिकरणम् । अह काराव राया कण-कोडागार-घय-घरोवेयं । सत्तागारं गरुयाएँ मूमियं भोयण-सहाए । तस्सासन्ने स्ना कारविया वियड-तुंग-वरसाला । जिण-धम्म-हत्यि-साला पोसह-साला अइविसाला ।। तत्थ सिरिमाल-कुलन्नह निसि-नाहो नेमिनाग-अंगहो । अभयकुमारो सेट्टी को अहिटायगो रना ।। इत्यंतरमि कवि-चकवट्टि-सिरिवाल-रोहण-भवेण । घुइयण-चूडामणिणा पयंपियं सिद्धवालेण। देव गुरु-पूयण-परो परोक्यारुअो दया-पवरो । दक्खो दक्खिन्न-निहीं सचो सरलासओ एसो । किच- क्षिप्त्वा तोयनिधिस्तले मणिगणं रनोत्करं रोहणो रेवाऽबृत्य सुवर्गमात्मनि दृढं घड्वा सुवर्णाचलः । श्मामध्ये च धनं निघाय धनदो विभ्यन् परेम्यः स्थितः किं सात् तैः कृपणैः समोऽयमखिलार्षिभ्यः स्वमर्थ ददन ॥ * * कुमारपाल्पविबोध-संक्षेप १२७ ता जुत्तं देव ! कयं तुमए जं इत्य धम-ठाणमि । अभयकुमारो सेट्ठी एसो सच्चेसरो विहिओ ॥ घय-कूर-मुग्ग-मंडग वंजण-वडयाइ-कप-चमकारं । सकार-पुवगं सावयाण सो भोयणं देइ ॥ वत्थाई पसस्थाई कुटुंब-नित्यारणस्थमत्थं च । एवं सत्तागारं कयं नरिंदेण जिण-धम्मे ॥ इय जीव-दया-हेउं संसार-समुद्द-संतरण-सेउं । दाणं मोक्ख-निदाणं कहिऊण गुरू भणइ एवं ॥ २८. सुरिप्रदत्तः शीलवतोपदेशः। जीव-दयं काउमणो मणुओ सील नरिंद ! पालिज । जम्हा जिणेहिं भणिओ मेहुण-सन्नाइ जीव-वहो । रमणीण संगमे होइ मेहुणं तं धणं विणा न हवे ! होइ धणं आरंभाओ तत्थ पुण नस्थि जीव-दया ॥ अगणिय-कजा-ऽकजा निरग्गला गलिय-उभय-लोय-मया । मेहुण-पसत्त-चित्ता किं पावं जं न कुर्वति ॥ जलणो वि जलं जलही वि गोपयं पवओ वि सम-भूमी । भुयगो वि होइ माला विसंपि अमयं सुसीलाण ॥ आणं ताण कुगंति जोडिय-करा दास व सवे सुरा मायंगाहि-जलग्गि-सीह-पमुहा वट्टति ताणं वसे । हुजा ताण कुओ वि नो परिभवो सग्गाऽपवग्ग-सिरी ताणं पाणि-तलं उवेइ विमलं सीलं न लुपति जे ॥ विफुरइ ताण कित्ती लहंति ते सग्ग-मोक्ख-सुक्खाइं । सीलं ससंक-विमलं जे सीलवइ व पालंति ।। [अन शीलवते शीलवत्यादिकथानकान्यनुसन्धेयानि ।] इय सील-धम्ममायन्निऊण भव-जलहि-तारण-तरंडं । संविग्ग-मणो राया गिण्हइ नियमं गुरु-समीवे ॥ अमि-चउद्दसी-पमुह-पव-दियहे सुनिचमेव मए । कायवं वंभवयं भयवं! मण-वयण-काएहिं ॥; २९. तपोवतविषयकोपदेशः। अह वागरियं गुरुणा जीव-दया-कारणं तवं कुजा । छजीव-निकाय-बहो न होइ जम्हा कए तम्मि ॥ जह कंचणस्स जलणो कुणइ विसुद्धिं मलावहरणेणं । जीवस्स तहेव तवो कम्म-समुच्छेय-करणेण ॥ कम्माइं मवंतर-संचियाई तुमृति किं तवेण विणा । उज्झंति दावानलमंतरेण किं केण वि वणाई ॥ अगणिय-तणुपीडेहिं तित्ययरेहिं तवो सर्य विहिओ । कहिओ तह तेहिं चिय तित्ययरत्तण-निमितमिमो ॥ कुसुम-समाओ तियसिंद-चक्कवटित्तणाइ-रिद्धीओ । जाणसु तप-कप्प-महीरुहस्स सिव-सुक्ख-फलयस्स ॥ पारसवरिसाई तवो पुव-भवे रुप्पिणीइ जह विदिओ । तह कायद्यो नीसेस-दुक्ख-खवणत्थमन्नेहिं ॥ [अत्र तपोवते रुक्मिण्यादीनां कथा अनुसन्धेयाः।] एवं तव-माहप्पं मुणिऊण तवो नरिद ! कायद्यो । सो चझो छन्मेओ अन्मिंतरओ य छन्भेओ।। . ४१० तं जहा- 'अणसणमुणोयरिया वित्ती-संखेवणं रस-चाओ। काय-किलेसो संलीणया य वझो तवो होइ ।। पायच्छित्तं विणो वेयावचं तहेव सज्झाओ । झाणं च उस्सगो वि य अभिंतरओ तवो होइ ।' रना मणियं अहमि-चउद्दसी-पमुह-पच्च-दियहेसु । जिण-कल्लाण-तिहीसु य सत्तीइ तवं करिस्सामि ॥ एवं वारस-भेयं तव-धम्म अक्खिउं गुरू मगइ । पारसविहं नराहिव ! सुण संपइ भावणा-धम्मं ।। ३०. शुभभावनोपदेशः। सुह-मावणा-परिगओ जीवदयं पाठिउँ खमइ जीवो । सो असुह-मावणाए गहिजो पावं न किं कुणइ । चंझं पिंति जहित्य.सत्य-पढणं अस्थावबोहं विणा सोहग्गेण विगा मडप्प-करणं दाणं विणा संममं । सन्मावेण विणा पुरंधि-रमण नेहं विणा भोअणं एवं धम्म-समुन्जयं पि विबुहा ! सुद्धं विणा भावणं ॥ * ११५ १२८ सोमप्रभाषायन- संघम नरय निमिर काम पर पसापदण | अगुहाइ मावणाए मुद्दार पुग केवलं पम् ।। [भागनाविषयेऽत्र प्रगमवादादीनो ज्यानकायनुगाधेयानि । मह पुच्छर कुमर नगदिराउ, मण-मन-नियमग-संपलाउ । कह कीरहि पारद मारणाउ, तो अपराव गुण पण-गदिर-नाउ । ! ३०. भावना-स्थापन्यर्णनम् । में जहा-घल जीरिउ पशु पशु सीर, जिप्प कमल दला-चिलगु नीर । अदा पहन्यि जमिपभु, तं मयु पशिशु हहा पिए। पिप भाप माप गुरुततु पुन, परिपशु मिनु मिरोदरतुः । परंतु न पराइको नि माणु, पिशु पामह माग अघि सण ।। रापा बिरफ मयणो सिज, जो दिसणउ पनि म फट । इद होइ न ध पुसम्मपंतु, संमार-गि पहुरूप जंतु ।। पाल पारह बी उम्मु, पसार मरइ विवर-कम् । पक्राउ परमपि महर हुदा, एक्सउ पमिण सहा पुस । अहिं जीवह एउ ति बन्नु देटु, नदि किन अबु पशु सय गेहु । जे पुण अण ते एम-चिनु, पोमु नाणु देरणु परितु ॥ बम-मन-मदिर-पम्माहि-यद्ध, नव-लित परंत मलापण । अमुर-सरुव-नर-पी-सरीर, सुधुद्धि यह वि मा पुणम् धीर ।। मिच्छत्त-जोग भविरह-पमाय, मप-मोह-लोह-माया कसाय । पावामय साधि इमे मुणेदि, जामदमि मोक्स ता संवरेहि ॥ जह मंदिर रेणु सलाह वारि, पविसइ न किंचि रशिय दुवारि । पिहियासपि जीरि तहा न पाउ, इय जिगिहि पद्दिउ संवरु पहातु ।। परवा अमाशु जं दुहु सहेर, तं जीयु कम्मु नशु निमरे । जो सद्दद सवसु पुष नाणवनु, निघाइ जिईदिउ सो अणंतु ॥ जदि जम्मणु मरणु न जीवि पतु, तं नपि टाणु वालग्ग-मत्तु । उवा-झो-उदस रजोगि, इस चिनम् निचु सुओनभोगि । मुह-यम्म निओगिण पदवि लानु, बहु पात्रु फरेषिणु पुण विन्दु । जलनिहि-सुप-रयणु य दुलह योहि, इस मुणिपि पमत्तु म जीव होहि।। धम्म चि कहनि जि पातु पात्र, ते फुगुरु मुणसु निय-सहाव । पइ पुग्निहि दुहु सुगुरु पत्तु, तं वा मा तुहु विसय-सत्तु ।। इस धारद मारण सुणिवि राउ, मणमन्झि वियमिय भव विराउ | रजु पि कुणंतु चितद इमाउ, परिहरिवि फुगइ वारणु पमाउ ।। इस सोमप्पह-कहिए, कुमार-निव-हेमचद्-पडियद्धे । निणयम्म-प्पडियोहे परपाको कणिो तो।। याचार्य धीमोमप्रमविरपिने हमारदारप्रतियोः दीपः प्रसाद १२१ कुमारपालमतिबोध-संक्षेप अथ चतुर्थः प्रस्तावः। Ss ३१. हेमसूरिकृती द्वादशवतोपदेशः। अह वागरियं गुरुणा जीव-दयं धम्ममिच्छमाणेण । सिव-मंदिर-निस्सेणी विरई पुरिसेण कायचा ॥ सदिय-वसगाणं समत्त-पावासवा नियत्ताणं । जं अविरयाण जीवाण कहवि न वट्टइ जीव-दया ।। (जं अविरयाण कहमवि वदृइ सम्मं न जीवदया-पाठान्तरम् ।) जइ कह वि सव-विरई मुणि-धम्म-सरूवमक्खमो काउं । ता देसओ वि विरई गिहत्य-धम्मोचियं कुना ॥ पुत्व-परिकम्मिय-चित्त-कम्म-जुग्गा जहा भवे भित्ती । तह विहिय-देस-विरई काउमलं सब-विरई पि ॥ मणियं च- 'एसा वि देस-विरई सेविजइ सञ्च-विरइ-कजेण । पायमिमीए परिकम्मियाण इयरा थिरा होई॥ पंच उ अणु-वयाई गुण वयाइं हवंति तिन्नेव । सिक्खावयाइँ चत्वारि देस-विरई दुवालसहा ॥ ४४० तन- ४४५ ३२. प्राणातिपातविरत्युपदेशः। संकप्प-पुष्टयं जं तसाण जीवाण निरवराहाण । दुविह-तिविहेण रक्षणमणुष्वयं विति तं पढमं ।। चिरजीवी वर-रूवो नीरोगो सयल-लोग मण-इट्ठो । सो होइ सुगइ-गामी सिवो छ जो रक्खए जीवे ॥ [अत्र शिवकथानकमनुसन्धेयम्।] ३४. मृपावादविरत्युपदेशः। जं गो-भू-कन्ना-कूडसक्खि-नासापहार-अलियस्स । दुविह-तिविहेण वजणमणुवयं विंति तं वीयं ॥ मुयगो व अलियवाई होइ अवीसास-भायणं भुवणे । पावइ अकिति-पसरं जणयाण वि जणइ संतावं ॥ सक्षेण फुरइ कित्ती सचेण जणम्मि होइ वीसासो । सग्गा-ऽपवग्ग-सुह-संपयाउ जायति सचेण ।। कुरुते यो मृपावादविरतिं सत्यवाग्वतः । मकरध्वजवद्भद्रमुभयत्रापि सोऽश्नुते ॥ [अन मकरध्वजडप्टान्तोऽनुसन्धेयः।] 33३५. अदत्तादानविरत्युपदेशः। जं चोरंकारकरस्स खत् खणणाइणा पर-घणस्स । दुविह-तिविहेण वजणमणुव्वयं विति तं तइयं ॥ जो न हरइ पर-दवं इहावि सो लहइ न वह-यंघाई । पर-लोए पुण पावइ सुर-नर-रिद्धीओ विउलाओ ॥ एकस्स चेव दुक्खं मारिनंतस्स होइ खणमेकं । जावजीवं सकुडुंबयस्स पुरिसस्स धण-हरणे ॥ दव परस्स वझं जीर्य जो हरइ तेण सो हणिओ । दव-विगमे जो जीयमंतरंग पि जाइ खयं ॥ ज खत्त-खणण-बंध-गहाइ-विहिणा परस्स घण-हरणं । पञ्चक्ख-दिव-दोसं तं चिट्ठउ दूरओ ताव ।। पर-चंचणेण घेतुं दितस्स वि पर-धणं पर-भवम्मि । परमोहे चिय वच्चइ दत्तस्स व वणिय-पुत्तस्स ॥ [अत्र वणिकपुत्रदत्तकथाऽनुसन्धेया।] १६३६. परदारविरत्युपदेशः। नं निय-नियभंगेहिं दिवाणं माणुसाण तिरियाणं ! परदाराणं विरमणमणुव्वयं विति तं तुरियं ॥ चउ-विह-कसाय-मुक्को चउ-गइ-संसार-भवण-निविष्णो । जो घरइ चउत्य-वयं सो लहइ चउत्थ पुरिसत्यं ॥ ४५० . कु. पा. च०१७ सोमप्रमाचार्यकृत- १५. निघडिय-सुद्दडमावाण ताण को वहउ एत्य समसीसि । पररमणि-संकडे निवडिया रिन मुयंति जे मेरं ।। इणमेव धम्म-धीय इणमेव पिवय-कणय-कसवट्टो । इणमेव दुकरं जं कीरइ परदार-विरह-वयं ।। यः पालयति निर्व्याज परस्त्रीविरतिव्रतम् । परोह च स श्रेयः पुरन्दर इबारनुते ।। [अत्र पुरन्दरकपाऽनुसन्भेया।] ३७. परिग्रहविरत्युपदेशः। दुपय-चउप्पय-धण-धन-सेत्त-घर-रुप्प-कणय-कुप्पाण । जं परिमाणं तं पुण अणुवयं पंचम रिति ।। जीवो मवे अपार गरुय-परिग्गह-मरेण अक्रतो । दुह-लहरि-परिक्सित्तो घुइ पोओ व जलहिम्मि । धम्मारामखयं खमा-कमलिणी-संघाय-निम्घायणं, मनाया-तडि-पाडणं सुइ-मणो-हंसस्स निधासणं । बुद्धि लोहमइण्णवस्स खणणं सचाणुकंपा-भुवो, संपाडेइ परिग्गहो गिरिनई-पो व बटुंतओ ।। लोह-परिचच-चित्तो जो कुणइ परिग्गहस्स परिमाणं । सो परमवे परिग्गहमपरिमियं लहइ नागो छ । (अत्र नागकथानकमनुसन्धेयम् । 55२८. दिग्वतोपदेशः। दससु दिसामुंजं सपल सच-संताणताण-कय-मइयो । गमण-परिमाण-करणं गुणवयं विति तं पढमं ।। जीवो घणलोमनगह-गहिय-मणो जत्थ जत्य संचरइ । विहवइ पाणिणो तत्थ तत्य तसायपिंडोध ॥ संतोस-पहाण-मणो दिसासु जो कुणइ गमण-परिमाणं । सो पावइ कलाणं इत्य वि जम्मे सुबंधु छ । [भत्र सुयन्धुकथानत्रमनुसन्धेयम् । १९. भोगोपभोगवतोपदेशः। पीयं गुण-वयं पुण भोयणओ कम्मओ य होइ हुद्दा । तं मोयणी मोगोवमोग-भाणं विहेयवं ।। सइ भुबइ ति भोगो सो पुण आहार-पुप्फमाईओ । उवमोगो य पुणो पुण उवभुजइ भुवण-विलयाई ।। असणस खाइमस्स य विरई कुजा निसाइ था जीवं । महु-मन-मंस-मक्खण-पमुहाण य सबहा नियमं ॥ पनरस-कम्मादाणाई कोहवालाइणो नियोगा य । तं कम्मओ पणीयं तस्य करिजा हो जयणं । पुसः पालयन् मोगोपमोगव्रतमादृतः । जयद्रय इवामीष्टं लमतेचापि जन्मनि ।। [अत्र जयद्रयकथानकमनुसन्धेयम् ।] ४०. अनर्थ-दण्डविरत्युपदेशः। दोस-भुयंग-करंडो अणत्य-दंडो अपत्य-दुमसंडो । ज तरस विरमणं तं वर्नति गुण-श्वयं तइयं । तशु-सयण-घराईणं अत्ये जं जतु-पीडण दंडो । सो होइ अत्य-दंडो वणत्थ-दंडो उ विवरीओ। पावोवएस-अवज्याण-हिंसदाण-प्पमाय-भेएहि । चउद्दा अणत्य-दंडो अणत-नाणीहि निरिडो॥ करिसण-वणिज-य-वसण-छेय-गोदमण-पमुइ-पावाण । जो उवएसो कीरइ परस्स पावोवएसो सो ॥ परिसंतु घणा मा वा, मरंतु रिउणो, अहं निको होज । सो निणउ, परो मनउ, एवं चिंतणमवज्झाणं ॥ हल-मुसल-क्खल-सगडग्गि-खग्ग-पशु-याण-परसु-पमुहाणं । हिंसा-निबंधगाणं समप्पणे हिंसदाणमिणं । जं मम विसय-विकहाइ-सेवर्ण पंचहा पमाओ सो । अह व घय-दुद्धन्तेलाइ-मायण-च्छायणालस्स। कय परपीडमसंवद्ध-मासणं बजरंति मोहरिरं । त पुण अणत्य-दडस्स पढममग तिमोत्तवं ॥ होइ वयण सुसंघ महुरो सदो तह तिजं भणियं । आणं कुपति तियसा वि तस्स जो चयइ मुहरतं ।। चजिय-अणत्य-दंडो खदो जाओ नियो पुरिस-चंदो । मोहरिय काउं किंचि रुद्द-जीवो दुई पतो।। [भत्र रुद्रजीवरान्तोऽनुसन्धेयः ] १७. ४.५ १८.
कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप ४८५ ४१. सामायिकवतोपदेशः। जं समणस्स व सावन-जोग-वजणमरत्त-दुट्टस्स । तं सम-भाव-सरूवं पढमं सिक्खा-वयं विति ॥ जो राग-दोस-रहिओ गहिउं सामाइयं न खंडेइ । सो सावो वि साहइ सागरचंदो व पर-लोयं ॥ [अत्र सागरचन्द्रदृष्टान्तोऽनुसन्धेयः।] ४२. देशावकाशिकवतोपदेशः। जं पुच्च-गहिय-सयल वयाण संखेव-करणमणुदियहं । देसावगासियं तं भणंति सिक्खावयं वीयं ॥ जीवो पमाय-बहुलो पमाय-परिवजणे हवइ धम्मो । ता कीरइ पइदियह संखेवस्सावि संखेवो॥ सच्छंद-पयाराई जहा अणत्थे पडंति डिमाई । अनिजंतिय-वावारा जीवा निवडति तह नरए । तणावाय-परंपर-विसम-विस-प्पसर-रंभण-निमित्तं । निद्दिष्टुं रक्खा-कंडयं व सिक्खावयं एयं ॥ अणुवित्तीए वि हु ओसहं व जो कुणइ वयमिण मणुओ । पवणंजउ व पावइ सो इह लोए वि कलाणं ॥ [अत्र पवनभयकथानकमनुसन्धेयम्।] ४३. पोपधनतोपदेशः। आहार-देह-भूसण-अबम-वावार-चाय-रूवं जं । पल्वेसु पोसहं तं तइयं सिक्खा-वयं विति ॥ अहमि चउद्दसी-पमुह-पव-दियहेसु जो कुणइ एयं । पावइ उभय-भवेसुं सो रणसूरु व कल्लाणं ॥ [अत्र रणशूरकथानकमनुसन्धेयम् ।। ४४.अतिथिसंविभागवतोपदेशः। साहूण संविभागो जो कीरइ भत्त-पाण-पमुहेहिं । तं अतिहि-संविभाग तुरियं सिक्खावयं चिंति ॥ जो अतिहि-संविभाग परिपालइ पवर-सत्त-संजुत्तो । नरदेवो व सउन्नो इहावि सो लहइ कल्लाणं ॥ [अत्र नरदेवकथानकमनुसन्धेयम्।] एवं नरिंद! तुह अक्खियाइं एयाई वारस-वयाई । रन्ना भणिय भयव ! अणुग्गहो मे कओ तुमए । पंच-मह-धय-मारो धुवं गिरिंदो घ दुवहो ताव । तं जे वहंति सम्मं ते दुकर-कारए वंदे ॥ ते विहु सलाहणिजा न कस्स परिमिय-परिग्गहा-ऽरंमा । सकति पालिउं जे इमाई पारस-वयाई मि॥ गुरुणा मणिय आणंद-कामदेवाइणो पुरा जाया । जेहिं परिपालियाई इमाई सावय-चयाइं ददं ॥ इण्डिं तु वर-गिहत्यो इहस्थि नामेण छडओ सेट्ठी । परिमिय-परिग्गहो विहिय-पाव-चावार-परिहारो॥ जो अहिगय नवत्तत्तो संतोस-परो विवेय-रयण-निहीं । देव गुरु-धम्म-कजेसु दिन्न-निय-भुय-विडत्त-धणो ॥ सो अम्ह पाय-मूले पुर्व पडिवजिऊण भावेण । पारस-बयाई एयाई पालए निरइयाराई ।। रमा मणियं एसो आसि धगड्लो ति मज्य गोरयो । साहम्मिउ ति संपइ पंधु व विसेसओ जाओ ॥ भयवं! अहं पि काहं सायय-धम्मस्स पारस-विहस्स ! परिसालणे पयत्वं वसुहा-सामिच-अणुरूवं ।। तो गुरुणा वागरिप नरिंद! तुममेव पुत्रवतो सि । जो एरिसो वि सावय-चयाण परिपालणं कुणसि ॥ इय सोमप्पह-कहिए कुमार-निव-हेमचंद-पडिपद्धे । जिण-धम्म-पडियोहे पत्यावो वनिओ तुरियो । ॥ इपापापंधीसोमप्रमनिरचिते कुमारपार मतियोधे पापः प्रस्ताया। - * सोमप्रमाचार्ययत- अथ पञ्चमः प्रस्तावः । ५०५ १४५, कपायजयोपदेशः। अह गुरुपा वागरियं जो जीवदयं समीहए काउं । तेण कसायाण पराजयम्मि जनो विहेयबो॥ जम्हा कसाय-विवसो किञ्चमकिञ्च च विपि अमुणतो । निय-मणो पयट्टइ जीवो जीवाण पीडाम् ॥ लो कोह-माण-माया-लोमा चउरो घउदिहा हुंति । एकिकसो अर्थताणुसंधि-पमुद्देहि मेएहि ।। काका-विचारण-चेयन-इरस विसहरस्सेव । कोवस्स पोऽवगाम मम मण-मंदिरे दिजा १॥ ४६. शोधजयोपदेशः। जलणो जलंतो वि दहइ तं चेव जत्य संलग्गो । कोह-बटणाउ जलिओ सठाणमन्नं परमवं च ।। जिण-पवयण-मेह-समुन्मवेण पसमामएण कोव-दवं । पिझवह जो नरो होइ सिव-पलं तम्स धम्म-वर्ण । कोयेण कुगइ-दुक्ख जीवा पावंति सिंह-बग्घ च । होउं खमा-परा पुण लहंति सग्गा-ऽपवग्ग-सुहं ।। [अत्र सिंहव्यापथानकमनुसन्धेयम् ।। ४७. मानजयोपदेशः। अह-मय-हाणेहिं भत्तो अंती निविठ्ठ-संकु छ । कस्स वि अनमंतो तिहुपणं वि मन्नइ तणं व नरो।। मय-बट्टो उद्य-महो गयणम्मि गणंतओ रिक्साई । अनिरिक्खिय-मुह-भगो मवाबडे पडइ कि चोई ।। राया-ऽमचाईक मि सेवओ माणवजिओ चेव । लहइ मण-वछियत्यं पुरिसो माणी पुण अणत्यं । माणी उवेय-करो न पावए कामिणीण काम-सुई । इत्यीण कामसत्येसु कम्मण महवं बम्हा ॥ मोक्स तरु-चीय-भूओ माण-त्यद्गुस्स नस्यि धम्मो वि ! धम्मस्स पओ समए विणउ बिय वनिओ मूलं ॥ जाइ-कुलाइ मएहिं नहिओ जीवो वि विडवणं लहइ । तेहि पुण वनिओ गोषणोध सुह-मायणं होई ॥ [अथ गोधनकथानकमनुसन्धेयम्।] ४८. मायाजयोपदेशः। थम-वण-जलण-जाला मोह-महा-मयगठाण [जा] साला । कुगइ-बहू-वर-मास माया सुद-भइ-हरण-हाला ।। थेव-कए कवड-परो निविडं निवडतमावया-रक्स । लक्खइ न जणो लगुडं पयं पियतो बिडालो व ।। भाया-वसेण कवड-प्पभोग-कुसला अफिचमायरिउं । पचा इहेव सयमेव लगिउं नाइणी निणं ॥ [भन्न नागिनीकथाऽनुसन्धैया।] ४९. लोभजयोपदेशः। जो कोह-माण-माया-परिहार-परो वि वाइ न लोहे । पाओ व सागरे सो मवम्मि युदइ कु-कम्म-गुरू ।। ससि-कर-धवला वि गुणा निष-आसय-वाह-कारए लोहे । आवदंति जल-कणा लोहम्मि व जलण-संसत्ते ।। इह लोयम्मि किसे लहिलोमाउ सागरो गदए । पर-लोए संपत्तो दुग्गइ-दुक्ताई तिक्खाई। [ अत्र सागरद्दष्टान्तोऽनुराधेयः1] इय हेमस रिमणि-मुंगवस्स सुणिऊण देसणं गया । जाणिय-समत्त-ततो जिण-धम्म-परायणो जाओ। ५०५ ५२. ।
मापापापं पार।हिनमारपीमिरविनमारपालमपेतु परिद पदोनि हिपए (पृ.1.07.)इसेदालभ्यते। ५२५ ५३० कुमारपालप्रतिबोध-संक्षेप ५०. कुमारपालदिनचर्यावर्णनम् । तो पंच-नमुक्कारं सुमरतो जग्गए रयणि-सेसे । चिंतइ अय दो वि हियए] दिव-गुरु-धम्म-पडिवत्ति ।। काऊण काय सुद्धिं कुसुमानिस-योत्त-विविह-पूयाए । पुजइ जिण-पडिमाओ पंचहिं दंडेहि वैदेइ ।। निचं पचक्खाणं कुणइ जहासत्ति सत्त-गुण-निलओ । सयल-जय-लच्छि-तिलओ तिलयावसरम्मि उपविसइ ।। करि-कंधराधिरूढो समत्त-सामंत-मंति-परियरिओ । वधइ जिणिंद-भवणं विहि-पुष्वं तत्थ पविसेइ ॥ अट्ट-प्पयार-पूयाइ पूइडं वीयराय-पडिमाओ । पणमइ महि-निहिय-सिरो थुणइ पवित्तेहिं थोत्तेहिं ।। गुरु-हेमचंद-चलणे चंदण-कपूर कणय कमलेहिं । संपूईऊण पणमइ पञ्चक्खाणं पयासेइ ॥ गुरु पुरओ उवविसिउ पर-लोय-सुहावहं सुणइ धम्मं । गंतूण गिहं वियरइ जणस्स विनत्तियावसरं ।। विहियग्ग-कूर-थालो पुणो वि घर-चेइयाई अचेइ । कय उचिय-संविमागो मुंजेइ पवित्तमाहारं ।। भुत्तुत्वरं सहाए वियारए सह बुहेहिं सत्थत्यं । कइया वि निव-नियुत्तो कहइ कह सिद्धवाल-कई ।। [अत्र कविसिद्धपालकथिता अपभ्रंशभापायद्धा जीय मनःकरण-संलापकथा शातव्या] अन्न-दिणेऽन्न-विवुहेण च जंपियं देव किंपि पुच्छिस्सं । स्ना भणियं पुच्छसु बुहो पयो भणिउमेव ॥ [अत्र कश्चिदन्यविबुधफथितं विक्रमादित्यकथानकं विज्ञेयम् ।। तो राया बुहवरगं विसजिउं दिवस-चरम-जामम्मि । अत्याणी मंडव-मंडणम्मि सिंहासणे ठाइ ॥ सामंत-मंति-मंडलिय-सेडिपमुहाण दंसणं देइ । विनत्तीओ तेसिं सुणइ कुणइ तह पडीयारं ॥ कय-निधिवेय-जण-विम्हियाई करि-अंक-मल-जुद्धाइं । रजहिइ ति कइया वि पेच्छए छिन्नवंछो वि ॥ अमि-चउदसि-वजं पुणो वि भुंजइ दिणहमे भाए । कुसुमाइएहिं घर-चेइयाई अचेइ संझाए । निसि निविसिऊण पट्टे आरतिय-मंगलाई कारवइ । वारवहू-निवहेणं मागह-गण-गिजमाण-गुणो ॥ तो निई काउमणो मयण-भुयंगम-विस-प्पसम-मंतं । संथुणइ थूलभद्द-प्पमुह-महामुणि-चरियमेवं ॥ [अत्र स्थूलभद्रकथाऽनुसन्धेया। नमस्कारमाहात्म्य च नन्दनकथा याच्या।] परमेष्ठिनमस्कारं स्मरन् भूपतिरम्यधात् । नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टप्रत्ययमेव मे ॥ तथा हि- स्वयं सकलसैन्येन दिग्यात्राः कुर्वतोऽपि मे । असिध्यत [यतो] नार्थोऽनर्थः प्रत्युत कोऽप्यभूत् ॥ ५४० अधुना तन्नमस्कार स्मरतो मम शत्रवः । वणिजैरपि जीयन्ते दण्डेशैरम्बडादिमिः ।। स्वपकं परचक्र वा नान) कुल्ले कचित् । दुर्भिक्षस न नागापि श्रूयते वसुपातले ।। ततस्तं संस्मरनेवं निद्रां मजति पार्थिवः । रात्रिशेपे तु जागर्ति मागधोक्तर्जिनस्तवैः।। ततः पचनमस्कारधर्मस्मरणपूर्वकम् । वन्दित्वा पार्पियो देवान् भवोद्विमोऽग्यधादिदम् ॥ दहा ! विपयपझोपममस्तिष्ठति भारशः । धन्यो दशार्णमद्रः स राज्यं तत्याज यः क्षणात् ॥ [अत्र दशार्णभद्रकथानकामनुसन्धेयम् । एवं कुर्यनहोरात्रकृत्यानि परमाईतः। फुमारपारदेवोऽयं राज्यं पालयति क्षिती॥ . ५४५ १३४ सोमप्रभाचार्यकृत- नृपस्य जीवामयदानडिण्डिमै महीतले नृत्यति कीर्तिनर्तकी । सभ मनोभिस्तिमि केकि तित्तिरिस्तुमोरण कोड-मृगादिदेहिनान् ।। यतासवादीनि नृणां न्यपेधीदिन सप्त व्यसनानि भूपः । दुमतो दुर्गतिसमवानि पर तेषां लमितानि तानि ।। पदे पदे भूमिभुजा निवेशितैर्जिनालयैः काञ्चनदण्डमण्डितः । निवारिता वेवधरैरिवोद्धतः स्फरन्ति कुवापि न केऽप्युपद्रवाः ।। स्तुमत्रिसन्ध्यं प्रभुहेमसुरेरनन्यतुल्यामुपदेशशक्तिम् । अतीन्द्रियज्ञानविवर्जितोऽपि य क्षोणिमर्तुळधित प्रघोषम् ।। सत्वानुकम्मा न महीमुजो स्यादित्येप तृप्तो वितयः प्रवादः । जिनेन्द्रधर्म प्रतिपद्य येन शाध्यः स केपां न कुमारपाला॥ विचिनवृत्तान्तसमेतमेतयोश्चरित्रमुत्कीर्तयितु क्षमेत कः । तथापि तस्यैव तार्थिना समुद्धृतो विन्दुरियाम्वधर्मया ।। इति सोममभकमित कुमारनृप हेमचन्द्रसम्यद्धे । जिनधर्मप्रतियोघे प्रस्ताव पथमः प्रोकः ॥ ५५५ ५५. ॥ इत्याचार्य श्रीसोमनमाविरचिते हुमारपालप्रतिमोरे पश्चम प्रस्तावा ॥ कुमारपालप्रतिबोधप्रशस्तिः ॥ १ २ ३ ५ ६ सूर्याचन्द्रमसौ कुतर्कतमसः कर्णावतंसौ क्षिते- (यौं धर्मरथस्य सर्वजगतस्तत्त्वावठोके दृशौ । निर्वाणावसथस्य तोरणमहास्तम्भावभूतामुमा- चेकः श्रीमुनिचन्द्रसूरिरपरः श्रीमानदेवप्रभुः ।। तयोर्पमूवाजितदेवसूरिः शिष्यो वृहद्गच्छना शशाङ्कः । जिनेन्द्रधम्मम्वुिनिधिः प्रपेदे घनोदकः स्फूर्तिमतीच यस्मात् ।। श्रीदेवसूरिप्रमुखा बभूवुरन्येऽपि तत्पादपयोजहंसा । येपामवाधारचितस्थितीनां नालीकमैत्रीमुदमाततान ॥ विशारदशिरोमणेरजितदेवसूरेरभूत, झमाम्बुजमधुव्रतो विजयसिंहसूरिः प्रभुः । मितोपकरणक्रियारुचिरनित्सवासी च यश्चिरन्तनमुनित्रतं व्यधित दुःपमायामपि ॥ तसदृपूर्वाद्रिसहसरश्मिः सोमप्रभाचार्य इति प्रसिद्धः । श्रीहेमसूरेश्व कुमारपालदेवस्य चेदं न्यगदचरित्रम् ॥ सुकविरिति न कीर्ति नाथलामं न पूजामहमभिलपमाणः प्रावृतं वक्तुमेतत् । किमुत कृतमुभान्यां दुष्करं दुःषमायां जिनमतमतुलं तत्कीर्तनापुण्यमिछुः ॥ पर्ने निर्मलतामवाप्तुमनुलां श्रीहेमचन्द्रप्रमौ मक्तिं व्यजितमद्भुता मणितिषु द्रष्टुं परामौचितीम् । श्रोतुं चित्रकथाश्चमत्कृतिकृतः काव्यं च लोकोत्तरं फर्तुं कामयसे यदि स्फुटगुणं तद्न्थमेतं शृणु ॥ प्राग्वाटान्वयसागरेन्दुरसमप्रज्ञः कृतज्ञः क्षमी वाग्मी सूक्तिसुधानिधानमजनि श्रीपालनामा पुमान् । यं लोकोचरकाव्यरचितमतिः साहित्यविद्यारतिः श्रीसिद्धाधिपतिः 'कवीन्द्र' इति च 'मातेति च व्याहरत् ।। पुत्रस्तस्स कुमारपालनूपतिप्रीतः पदं धीमता- मुत्तंसः कविचक्रमस्तकमणिः श्रीसिद्धपालोऽभवत् । कृप्तं तदसताविदं किमपि यच्चायुक्तमुक्तं मया तद्युष्माभिरिहोच्यतामिति बुधा वः प्राञ्जलिः प्रार्थये ॥ हेमसुरिसदपङ्कजहंसैः श्रीमहेन्द्रमुनिपैः श्रुतमेतत् । वर्द्धमान-गुणचन्द्रगणिम्यां साकमाकलितशास्त्ररहरीः॥ यावन्निहिताखिलसन्तमसौ नमसि चकास्तो रविचन्द्रमसौ। तावत् हेम कुमारचरित्रं साधुजनो वाचयनु पविनम् ॥ ७ ८ ९ ११ सोमप्रभाचार्यकृत- विमलमतिमुचार्चिनेमिनागासजन्माश्मवदभयकुमारः आवकः श्रेष्ठिमुरुपः । अथ निजकरपानासधर्मार्थपमा विजितपदकपमा तस्स पभीति पत्नी ।। तत्पुत्रा गुणिनोऽभवन् भुवि हरिश्चन्द्रादयो विश्रुताः श्रीदेवीप्रमुखाश्च धर्मविपणापामाणि तत्सुत्रिकाः। तप्रीत्यर्थमिद व्यधायि तदुपट्टरमच्छष्टात्ममि(१) भूयिष्ठानि च पुस्तकानि ..."सोश्लेखयत् ॥ शशि-जउँधि-सूर्यवर्षे शुचिमासे रविदिने सिताटम्याम् । जिनधर्ममतियोधः प्लमोऽयं गूर्जरेन्द्रपुरे ॥ प्रस्तावपञ्चकेऽप्यप्राष्टौ सहस्राण्यनुष्टुभाम् । एकैकाक्षरसंख्यातान्यधिकान्यष्टमिः शतैः • १५ संवत् १४५८ वर्षे द्वितीयमाद्रपदशुदि । तियो शुक्रदिने श्रीस्तम्भतीर्थे वृहद्ध(वृद्ध)पोपधशालायां भार श्रीजयतिलकसूरीपां उपदेशेन श्रीकुमारपालपतिनोधपुस्तकं लिखितमिदम् ॥ कायस्यज्ञातीय मई मालिकसुत पेता- लिखितम् । चिरं मन्दतु ॥ छ । उ० श्रीजयप्रमगणिसष्य(शिष्य) उ० श्रीजयमन्दिरगणिसष्य(शिष्य) महार श्रीकल्याणरत्नहरिगुरुभ्यो नमः ॥ ५० व(वि)यारत्नगणि ॥ 卐 श्रीमद्-हेमचन्द्राचार्यविरचित- त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितान्तर्गत-महावीरचरितस्थ कुमारपालचरितवर्णनम् । [द्वादशसर्गात् समुद्धृतम्] पृच्छति स्माभयोऽथैवं कपिलर्पिप्रतियिता । प्रकाशमेष्यति कदा प्रतिमा पारमेश्वरी ॥ ३६॥ खाम्याख्याति स्म सौराष्ट्र-लाट-गूर्जरसीमनि ! क्रमेण नगरं भावि नामाऽमाहिलपाटकम् ॥ ३७ ।। आर्यभूमेः शिरोरनं कल्याणानां निकेतनम् । एकातपत्राहद्धर्म तद्धि तीर्थ भविष्यति ॥ ३८ ॥ चैत्येपु रत्नमयोऽईप्रतिमास्तत्र निर्मला: 1 नन्दीश्वरादिप्रतिमाकथां नेष्यन्ति सत्यताम् ॥ ३९ ॥ भासुरवर्णकलशश्रेण्यलङ्कतमौलिमिः । रोचिष्यते च तचैत्यैर्विश्रान्ततपनैरिव ॥ ४०॥ श्रमणोपासकस्तान प्रायेण सकलो जनः । कृतातिथिसंविभागो भोजनाय यतिप्यते ॥४१॥ परसंपयनीयालुः संतुष्टश्च वसंपदा । पात्रेषु दानशीलश्च तत्र लोको भविष्यति ॥ ४२ ॥ श्राद्धाश्च धनिनस्तत्रालकायामिव गुह्यकाः । वप्स्यन्ति द्रविणं सप्तक्षेच्यामत्यन्तमार्हताः ॥ ४३ ॥ परस्व-परदारेषु सर्वः कोऽपि पराशुखः । भावी तस्मिन् पुरे लोकः सुषमाकालभूरिव ॥ ४४ ॥ अस्मनिर्वाणतो वर्षशतान्यमय ! पोर्दश । नपेष्टिश्च यासन्ति यदा तत्र पुरे तदा ॥ ४५ ॥ कुमारपालो भूपालश्चौलुक्यकुलचन्द्रमाः । भविष्यति महापाहुः प्रचण्डाखण्डशासनः ।। ४६ ॥ स महात्मा धर्म-दान-युद्धवीरः प्रजां निजाम् । ऋद्धिं नेष्यति परमां पितेव परिपालयन् ॥ १७ ॥ ऋतुरप्यतिचतुरः शान्तोऽप्याज्ञादिवस्पतिः । क्षमावानप्यधृष्यश्च स चिरं मामविष्यति ॥ ४८ ॥ स आत्मसदृशं लोकं धर्मनिष्ठं करिष्यति । विद्यापूर्णमुपाध्याय इवान्तेवासिनं हितः ॥ ४९ ॥ शरण्यः शरणेच्छूनां परनारीसहोदरः । प्राणेभ्योऽपि धनेभ्योऽपि स धर्म बहु मस्यते ॥ ५० ॥ पराक्रमेण धर्मेण दानेन दययाज्ञया । अन्यैश्च पुरुषगुणैः सोऽद्वितीयो भविष्यति ।। ५१ ॥ स कौवेरीमा तुरुष्कमैन्द्रीमा निदशापगाम् । याम्यामा विन्ध्यमा वार्घि पश्चिमां साधयिष्यति ।। ५२ ॥ अन्यदा वज्रशास्त्रायां मुनिचन्द्रकुलोद्भवम् । आचार्य हेमचन्द्रं स द्रक्ष्यति क्षितिनायकः ॥ ५३॥ तद्दर्शनात् प्रमुदितः केकीवाम्बुददर्शनात् । तं मुनि वन्दितुं नित्यं स भद्रात्मा त्वरिष्यते ॥ ५४॥ तस्य सूरेजिनचेत्से कुर्वतो धर्मदेशनाम् । राजा सश्रावकामात्यो वन्दनाय गमिप्यति ॥ ५५ ॥ तन देवं नमस्कृत्य स तत्त्वमविदन्नपि । वन्दिष्यते तमाचार्य मावशुद्धेन चेतसा ॥ १६॥ स श्रुत्ला तन्मुखात् प्रीत्या विशुद्ध धर्मदेशनाम् । अणुव्रतानि सम्यक्त्वपूर्वकाणि प्रात्स्यते ॥ १७॥ स प्रायोघो भविता श्रावकाचारपारगः 3 आस्थानेऽपि स्थितो धर्मगोठ्या खं रमयिष्यति ॥ १८॥ अन्नशाकफलादीनां नियमांच विशेषतः। आदासते प्रत्यहं स प्रायेण ब्रह्मचर्यकृत् ।। ५९ ॥ साधारणस्त्रीन पर स सुधीर्वजयिष्यति । धर्मपत्नीरपि ग्राम चरितुं योधयिष्यति ॥ ६ ॥ मुनेस्तस्योपदेशेन जीवाजीवादितस्ववित् । आचार्य इव सोऽन्येपामपि योपिं प्रदायांत ॥ ६ ॥ मेऽईन्द्धर्मद्विषः केऽपि पाण्डराइंद्विजादयः । तेऽपि तस्याज्ञया गर्मश्रावका इव माविनः ।। कु० या०५०१6 १३८ हेमचन्द्राचार्यकृत-कुमारपालचरितवर्णनम् अपूजितेषु चैसेषु गुरुवप्रणतेषु च । न भोक्ष्यते स धर्मनः प्रपन्नश्रावकमतः ॥ १३ ॥ अपुनमृतपुंसां स द्रविणं न अहिष्यति । विवेकस्य फलं घेतदतृप्ता घविवेकिनः ॥ ६४ ॥ पाण्डप्रभृतिभिरपि सता या मृगया न हि । स खयं त्यक्ष्यति जनः सर्वोऽपि च तदाज्ञया ॥६५॥ हिंसानिधके तस्मिन् रेऽस्तु मृगयादिकम् । अपि मत्कूट-यूकादि नान्त्यजोऽपि हनिष्यति ।। ६६ ॥ तस्मिन् निषिद्धपापर्वावरण्ये मृगजातयः । सदाऽप्यविघ्नरोमन्या मादिन्यो गोष्ठधेनुवत् ॥ ६७ ॥ जलचर-स्सलचर-खेचरामां स देहिनाम् । रक्षिष्यति सदा मारिं शासने पाकशासनः ॥ ६८ ॥ ये चाजन्मापि मांसादास्त्रे मामस्य कथामपि । दुःस्वप्नमिव तस्याज्ञावसानेष्यन्ति विस्मृतिम् ।। ६९ ॥ दाशाने परित्यक्त यत् पुरा श्रावकैरपि । तन्मघमनवद्यात्मा स सर्वत्र निरोत्स्यति ॥ ७० ॥ स तथा मद्यसन्धान निरोस्यति महीतले । न यथा मद्यमाण्डानि घटयिष्यति चयपि ॥ १ ॥ मद्यपानां सदा मद्यव्यसनक्षीणसंपदाम् । तनाज्ञात्यक्तमद्यानां प्रमविष्यन्ति संपदः ।। ७२ ॥ नलादिमिरपि क्षमापैतं सक्तं न यत् पुरा । तस खवैरिण इच नामाप्युन्मूलयिष्यति ॥ ७३ ॥ पारापतपणक्रीडाकुक्कुटायोधनान्यपि । न भविष्यन्ति मेदिन्यां तसोदयिनि शासने ॥ ७४ ॥ स प्रायेण प्रविनाममपि निःसीमवैभवः । करिष्यति महीमेता जिनायतनमण्डिताम् ।। ७५ ॥ प्रति ग्राम प्रति पुरमा समुद्रं महीतले । रथयात्रोत्सवं सोऽईप्रतिमानां करिष्यति ॥ ७६ ॥ दायं दाय द्रविगानि विरचय्यानृणं जगत् । अयिष्यति मेदिन्यां स संवत्सरमात्मनः ॥ ७७ ॥ प्रतिमां पांशुगुप्तां तां कपिलर्षिप्रतिष्ठिताम् । एकदा श्रोष्पति कयाप्रसङ्ग स गुरोर्मुखात् ॥ ७८ ॥ पांशुस्थल खानयित्वा प्रतिमा विश्वपावनीम् । आनेभ्यामीति स तदा करिष्यति मनोरथम् ॥ ७९ ॥ तदैव मन उत्साहं निमिचान्यपराण्यपि । ज्ञाला निश्चेष्यते राजा प्रतिमा हस्तगामिनीम् ।। ८०॥ ततो गुरुमनुशाप्य नियोज्यायुक्तपूरुपान् । भारप्सते सानयितुं सलं पीतमपत्य तत् ।। ८१ ।। सत्त्वेन तस परमाहतस्य पृथिवीपतेः । करिष्यति च सांनिध्यं तदा शासनदेवता ॥ ८२ ॥ राजः कुमारपालस्य तस पुण्येन मयसर । खन्यमानस्थले मङ्गु प्रतिमाऽऽविर्मविष्यति ॥ ८३ ॥ तदा तरी प्रतिमाथै यदुपायनभूभुजा । प्रामाणां शासनं दवं तदप्याविर्मविष्यति ॥ ४ ॥ नृपायुक्तास्तां प्रतिमा प्रनामपि नवामिव । रथमारोपयिष्यन्ति पूजयित्वा ययाविधि ॥ ८५॥ पूजाप्रकारेषु पयि जायमानेष्वनेकशः । क्रियमाणेष्वहोरात्रं सहीतेषु निरन्तरम् ॥ ८६ ॥ तालिकारासकेपर्भवत्सु प्रामयोपिताम् । पपशन्देष्वातोयेषु वाघमानेषु संमदात् ॥ ८ ॥ पक्षद्वये चामरेषत्पतम च पतत्सु च । नेष्यन्ति प्रतिमां तां चायुक्ताः पत्तनसीमनि ॥ ८ ॥ -त्रिमिविशेषकम् ॥ सान्त-पुरपरीवार धतुरजचमूवृतः । सकलं सहमादाय रामा ताममियास्पति ।। ८९॥ स्वयं रथात् समुचार्य गजेन्द्रमधिरोध च । प्रदेशयिष्यति पुरे प्रतिमां तां स भूपतिः ॥९॥ उपखमवनं क्रीडामवने संनिवेश्य ताम् । कुमारपालो विधिवत् विसन्ध्यं पूजयिष्यति ॥ ११ ॥ प्रतिमायास्तथा तस्या वाचयित्वा म शासनम् । उदापनेन यद इवं तत् प्रमाणीकरिष्यति ॥.९२.॥ 'प्रतिमायाः स्थापनार्थ तस्सास्तत्रैव पार्थिवः । प्रासादं सटिकमयममायः कारयिष्यति ।। ९३ ॥ प्रासादोऽयपदरसेव युवराजः स कारितः । जनयिष्यति संमान्यो विस्मयं जगतोऽपि हि ॥ ९४ ॥ स भूपतिः प्रतिमया तत्र स्थापितया तया । एविष्यते प्रनाऐन अझ्या निःश्रेयसेन च ॥ १५ ॥ देवभक्त्या गुरुभक्त्या खपितुः सदृशोऽमय! । कुमारपालो भूराठा स भविष्यति भारते ॥ ९६ ।।
हेमचन्द्राचार्यरचित- त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितप्रशस्तिः । . शिष्यो जम्बुमहागुनः प्रभव इत्यासीदगुष्यापि च श्रीशय्यंभव इत्यमुष्य च यशोभद्राभिधानो मुनिः । संभूतो मुनिभद्रयाहुरिति च द्वौ तस्य शिष्योत्तमा संभूतस्य च पादपद्ममधुलिद श्रीस्थूलभद्रायः ॥ १॥ वंशक्रमागतचतुर्दशपूर्वनकोशस्य तस्य दशपूर्वधरो महर्पिः । नाना महागिरिरिति स्थिरतागिरीन्द्रो ज्येष्ठोऽन्तिपत् समजनिष्ट विशिष्टलब्धिः ॥२॥ शिष्योऽन्यो दशपूर्वभृन्मुनिवृपो नासा सुहस्तीसमूदु यत्पादाम्बुजसेवनात् समुदितम्राज्यप्रयोपदिकाः । चके संप्रतिपार्थिवः प्रतिपुर-नामाकरं भारतेऽस्मिन्न जिनचैत्यमण्डितमिलापृष्ठं समन्तादपि ॥ ३॥ अजनि सुस्थित-सुप्रतियुद्ध इत्समिधाऽऽयसुहस्तिमहामुनेः । शमधनो दशपूर्वधरोऽन्तिपद् भवमहातरुमलनकुजरः ॥ ४ ॥ महर्पिसंसेवितपादसानिधेः प्रचार मागालवणोदसागरम् । महान् गणः कोटिक इत्यभूत ततो गाप्रवगाहो हिमवहिरेखि ॥ ५ ॥ तस्मिन् गणे कतिपयेष्वपि यातवत्सु साधूतमेषु चरमो दशपूर्वधारी । उद्दामतुम्बवनपचनवजखानि-वनं महामुनिरजायत वज्रसूरिः ॥ ६॥ दुर्मिक्षे समुपस्थिते प्रलयवद्धीमत्वभाज्यन्यदा भीतं न्यस महर्षिसममितो विद्यावदातः पटे । योऽभ्युदृस्य कराम्बुजेन नमसा पुर्यागनपीन्महापुर्यां मङ्गु सुमिक्षधामनि तपोधामामसीमां निधिः ॥७॥ तस्माद चनाभिधा शाखाऽभूतु कोटिकगणद्रुमे । उच्चनागरिकामुख्यशाखात्रितयसोदरा ॥८॥ तस्यां च वनशाखायां निलीनमुनिपट्पदः । पुष्पगुच्छायितो गच्छश्चन्द्र इत्याल्ययाऽभवत् ॥९॥ धर्मध्यानसुधासुधांशुरमलग्रन्थार्थरनाकरो भन्याम्मोरहमास्करः स्मरकरिमोन्माथकण्ठीरवः । गच्छे तत्र बभूव संयमधनः कारुण्यराशियशोभद्रः सूरिपूरि येन भुवनं शुभैर्यशोमिनिजैः ॥ १० ॥ श्रीमन्नेमिजिनेन्द्रपावितशिरसौ स संलेखनां कृत्वादौ प्रतिपन्नवाननशनं प्रान्ते शुभघ्यानभाक् । तिष्ठन् शान्तमनास्त्रयोदश दिनान्याश्चर्यमुत्सादयन्नुचैः पूर्वमहर्पिसंयमकथाः सत्यापयामासिवान् ॥११॥ श्रीमान् मानसूरिः समजनि जनितानेकभव्यप्रयोधस्वच्छिष्यो विश्वविश्वप्रथितगुणगणः प्रावृडम्मोदवद्या । प्रीणाति स्माखिलक्ष्मां प्रवचनजलस्तरर्थनीरैरातत्य स्थानकानि श्रुतिविषयसुधासारसध्यय विष्वक् ॥१२॥ सर्वग्रन्थरहस्सरजमुकुरः कल्याणपष्टीत कारुण्यामृतसागरः प्रवचनव्योमागणाहस्करः । चारित्रादिकरसरोहणगिरिः मां पावयन् धर्मराट् सेनानीBणसेनसूरिरमवच्छिष्यस्तदीयस्वतः ॥ १३ ॥ शिष्यबस च तीर्थमेकमवनेः पावित्र्यकृजङ्गम स्थाद्वादविदशापगाहिमगिरिविश्वप्रबोधार्यमा । कृत्या स्थानकवृत्ति-शान्तिचरिते प्राप्तः प्रसिद्धि पर मूरिमूरितपःप्रभाववसतिः श्रीदेवचन्द्रोऽभवत् ॥ १४ ॥ 4
१४०
.
हेमचन्द्राचार्यकृत-कुमारपालचरितवर्णनम्
आचार्यों हेमचन्द्रोऽमूतु तत्पादाम्बुजपरसदः । तत्प्रसादादधिगतज्ञानसंपन्मोदयः ।। १५ ॥
जिष्णुश्चेदि-दशार्ण-मालव-महाराष्ट्रापरान्तं कुरून्
सिन्धुनन्यतमांब दुर्गविषयान् दोवीशक्या हरिः ।
चौलक्या परमाईतो विनयवान् श्रीमूलराजान्यमी
तं नवेति कुमारपालपृथिवीपालोऽब्रवीदेकदा ॥ १६ ॥
पापदि-यूत-मद्यप्रभृति किमपि यच्चारकायुनिमित्त
तत् सर्व निनिमित्तोपकृतिकृतधियां प्राप्य युष्माकमाज्ञाम् ।
खामिनुष्य निपिद्धं धनमसुतमृतसाथ मुक्त तथाई-
त्यैरुत्तसिता भूरमवमिति समः संपतेः संप्रतीह ॥ १७ ॥
पूर्व पूर्वजसिद्धराजनृपतेर्भकिस्पृशो यान्नया
साझं व्याकरणं सुचिसुगमं चक्रुः भवन्तः पुरा ।
मद्धेतोरय योगशास्त्रममलं लोकाय च द्याश्रय-
च्छन्दो ऽलकृति-नामसनमुखान्यन्यानि शास्त्राण्यपि ॥ १८ ॥
लोकोपकारकरणे स्वयमेव यूयं सन्नाः स यद्यपि तयाऽप्यहमर्थयेऽदः ।
मारगजनस परिवोधकृते शलकापुंसां प्रकाशयत वृत्तमपि त्रिपष्टेः ॥ १९ ॥
तस्योपरोधादिति हेमचन्द्राचार्यः शलाकापुरुषेतिवृत्तम्
धर्मोपदेशैकफलप्रधान न्यवीविशचारुगिरी प्रपञ्चे ॥ २० ॥
जम्बूद्वीपारविन्दे कनकगिरिरसावनुते कर्णिकालं
यावद् यावच्च धत्ते जलनिधिरवनेरन्तरीयत्वमुखैः ।
यावद् व्योमाध्यपान्यो तरणि-शशधरी ग्राम्यतस्तावदेतत्
काव्यं नाम्ना शलाकापुरुपचरितमित्यस्तु जैन धरियाम् ॥ २१ ॥
कुमारपालचरित्रसंग्रह परिशिष्टम् ।
हेमचन्द्राचार्यकृत-कुमारपालचरितवर्णनम् आचार्यो हेमचन्द्रोऽस्तु तसादाम्बुजपट्पदः । तरप्रसादादविगतमानसंपन्महोदयः ॥ १५ ॥ जिष्णुश्वेदि-दशाण-मालव-महाराष्ट्रापरान्तं कुरुन् सिन्धूनन्यतमांब दुर्गविषयान् दोवीयशक्या हरि । चौलुक्यः परमाईतो विनयवान् श्रीमूलराजान्वयी त नखेति कुमारपालपृथिवीपालोऽब्रवीदेकदा ॥ १६ ॥ पापद्धि-चूत-मद्यप्रति किमपि यन्वारकायुनिमित्तं तत् सर्व निर्निमित्तोपकृतिकृतधियां प्राप्य युष्मामाज्ञाम् । खामिन्नुा निषिद्ध धनमसुतमृतस्याथ मुक्त तथाई- चैत्यैरुत्तसिता भूरभवमिति समः संप्रतेः संप्रतीह ॥ १७॥ पूर्व पूर्वजसिद्धराजनृपतेर्भक्तिस्पृशो याञया साझं व्याकरणं सुवृत्तिमुगमं चक्रुः मवन्त. पुरा । मद्धेतोरथ योगशास्त्रममलं लोकाय च द्याश्रय- ष्ठन्दो-उति-नामसवाहमुखान्यन्यानि शाखाण्यपि ॥ १८ ।। लोकोपकारकरणे खयमेव यूयं सन्नाः स्थ यद्यपि तयाऽप्यहमर्थयेऽदः । मादृगजनस्य परियोधकृते शलकापुंसां प्रकाशयत वृत्तमपि त्रिपष्टेः ॥ १९ ॥ तस्योपरोधादिति हेमचन्द्राचार्यः शलाकापुरुषेतिवृत्तम् धर्मोपदेशैकफलप्रधान न्यबीविनचारुगिरां प्रपञ्चे ॥ २० ॥ जम्बूद्वीपारविन्दे कनकगिरिरसावनुते कर्णिकात्वं यावद् यावच धत्ते जलनिधिरवनेरन्तरीयत्वमुः। यावद् न्योमाध्वपान्यौ तरणि-शशधरौ प्राम्यतस्तावदेतत् काव्य नाम्ना शलाकापुरुषचरितमित्यस्तु जैन धरियाम् ॥ २१ ।।
कुमारपालचरित्रसंग्रह परिशिष्टम् ।
कुमारपालचरित्रसंग्रहान्तरागत-उद्धरणरूप- पद्यानामकारायनुक्रमणिका। ३९ ... ८३ ... .. ... ६६ ... ९९ ६७ ९६ ९९ अकरे करका च अकारे च भवेद् विष्णू० अकुर्वाणोऽपि पापानि अक्खयमणतमउलं अक्सीणजीवसाणी अक्षुद्रो रूपसौम्यो अन्झत्य चिसोहीए अज्ञानतिमिरान्धानाम् अज्ञानामपि मालानाम् अ६ उ गोअरभूमी अहावयमुड़िते अहावयसमेए अणसणमूणोयरिया अणिदियगुणं जीवं अणुमाणुहेउसिद्धं अणुमित्तो वि न कस्स अत्यनिवेसा तशिय सदा अत्यस्स ऊहयुद्धी अस्थि अर्णता जीवा अथिति निधियप्पो अदत्तदानेन भवेद् दरिद्री अषामधाम धामेदम् अधीती पण्डितः प्राज्ञः अधीत्य चतुरो वेदान् अधीत्य सर्वशावाणि अनन्तगुणितं तस्माद् अनन्तदर्शनशान० ... .. ... ... ... ४२ अप्पा उद्धरिओ थिय ६३ अप्येकानपरिग्रहस्य ८१ / अन्मुट्ठाणं अंजलि ७७ अंयं तंबच्छीए ८० अभर्णताण वि नजद ७० अभिमुखागतमार्गण. ८० अमओ अ होइ जीवो ३५ अमेध्यमध्ये कीटस्य ६९/ अमोघवचनः कल्पः ८२ अम्हे थोडा रिउ घणा १०४ | अयशःपरहं दत्त्वा १०४ | अयुतानि गवामष्टी ८२ अये! भेक रछेको भव ७२ अर्थानामर्जने दुःसम् ७९ अवधमुक्त पथि यः ८१ अविणासी खलु जीवो १०३ अविहियसवपलंबा ७८ अशेषमपि दुःकर्म ८० अश्वः शखं शास्त्रम् ७७ असरीराजीवगणा ६७ असत्यं त्रिषु लोकेषु ५८ असत्यं वचनं मूते ६० असन्तोपमविश्वास ५९ असन्तोषवतां सौख्यम् ८१ असारसंसारमहीरहस्य ८५ असार: संसारः सरलकदली. ८५ | आसावगपडिसेहो ७२ ) अहंकारे सति प्रौटे ७९ अहिंसा प्रयमो धर्मः ९७ | अहो मूढजना धर्मम् २२, ९६ अहो लोभस सामान्यम् ... ... ६९ ३७ ७२ ९१ ... ... ... ... अनन्तदुःख संसारे ... ... अनादिभवसंस्कार अपायानामुपाया: स्युः अपुत्राणां घनं गृहन् ... ...
उद्धरणरूपपपानामनुश्मणिश ... .. ६८ ... ... ... ... ... ... ... १६ १०० ... ... ... ... ... ८ ... ८० ४९ ८९ .. ... ... ... so ... ... ७८ ... ... ... ... ... २९ . ... ... .. भाकपर्य प्रति चानन पमुगना० भागमेन च पुतया च भालुफ पोसिय धारा कलिसाजिश भागामही नरेन्द्राणाम् भाशापु मण्डलेषु आनएकारणमकारण धामन ! देवस्यमेव आत्मवत् सर्पजीयेषु थादो मयेयायमदीपि भाधारो यखिोक्या भान्वीक्षिकी यी पार्ता आभिगहिय अणभिग्गद्दियं आभिगाहिय फिल यापरिय सभाए आयाणे परिभोगे मासरोदमपम्यानम् या निर्यग्ग (2) विसथा माल बद बिदालू आलोयगपरिजमणे पाहारपोसहो सड साहारसरीरिदियपत्ती १६ ला माटि इत्सालय दिलु य भूपतिक इत्युतीय स्वधैर्येण इर्मा समदं प्रतिपक्ष इह लोके गृहम्योऽपि इवियसायजोर एक्सिचमापरणा चारे पासवणे... उञ्चलगुणमभ्युदितम् दीरितोऽर्थः पशुनापि उपशीगर्भसमूतः... एए होही उद्धारकारया पन्यासत्यज पापम् एकमूर्षित्रयो भागाः ... ११०। एफरायोपितम्यापि ६५ एकत्रिया हरि सदा ५९/ पर मित्रं भूपविधी १०८/ एलाशशतानीमा ५२ एका भायां सदा यस २३,१११/ एकोऽपि नियगो येन २३, ९५ पाद पाली मादि १०९) सदिय पपिदिय ५९) एवा इसन्ति परदन्ती प ... ५२ / एप अज्य (पी)जोई एलापूगालाई साहूर्ण ५३ एवं पट्टविहं पिय ७१ एवं पउगाईए परि० एवं प्रास्थिवो भल्या ८३पहन होड या पार सार पहिरेयाहिरी चके ७५ मोसपिणी अगवा ७५/ मंतोमुइयमित ७४ कथारोपः कर्णो धनजनक ८३ कन्यागोभूम्यालीचानि ७५/ कमष्टहस्तो भवेद मक्षा ७९ | करपलुयपाणिएग वि ...२५,१०० कांटे गरे घाटे २१/ कला कुरते फश्चिम् ११० कण्ठाग य परिमाण ६४ का शौच गुणकारेषु ७२गजु फरेषा माणुसह ८२ का स्व सुन्दर भारिरस्मि ८२ | कामगग-मेहरागो ७३ कार्य विष्णुः क्रिया प्रमा ६१ शाले अमिमाही पुण ५६ काले गणदेवाण ६० फाटो जहा बणाई २०५फाई मनि विभयही ६७ किमिन्द्रियाणी मना ६२ किं कृतेन न पत्रत्वम् ... २९ ... ... ... ६२ ४४ ... ... ... ... ... ... ... ८२ - ५२ १८ ... ... ... .. ... ."A ... ६२ ८२ ८३ ... ... ... .. ६९ ." २७,१०१ १४५ ... ... ७२ ८० ८० ... ... ८४ ... ७२ ... ... ... ... २२ ६२ ... ... ... ... ... ४९ फुमारपालचरित्रसंग्रहान्तरागत ७८ : गूर्जराणामिदं राज्यम् ११० गृहिणोऽपि हि धन्यास्ते ८गोलाइ असंखिज्जा १०८ गोलो असंखनिगोआँ ९९ पोलवढां वाइंगण चइऊणं संकपयं चराचराणां जीवानाम् ६४ चराचरं जगत् सर्वम् चतुःपव्यों च तुर्यादि. चतुर्मासीमासीत् वय ६९ चतुर्मुखो भवेद् ब्रह्मा ११० चिखादयति यो मांस १०९ चित्तमन्तर्गतं शुद्धम् चित्तं तिकालविसयं चित्तं रागादिमिः कान्त० १०४ चित्तं वेयण सन्ना ६७ चित्रकूटमिदं भद्रे ! | चिदानन्दमयं यस्य ९० ७३ चूयहलं परिपकं विहलिय० छउमत्थअणुवलंभा ८२ छउमत्थाणं सन्ना जइया होही पुच्छा १११ जगदाक्रममाणस्य जणवय संमय ठवणा | जन्तूनामभयं सप्त० जन्तून् हन्मि न वच्मि ६० जेन्मन्येकन दुःखाय ६२ जम्मे विजन हुआ ६३ लम्हा चित्ताईया ७६ जलक्रीडान्दोलनादि० ५९जह आहारो मुत्तो ३०जह कणगरस कीरति ६,४९/ जं अवसरेण न हुयं ७७ नाम किंचि तित्थं २१ मि उ पीलिते ७३ जे लहइ अन्नतित्ये -७४ | सामिसेयनिक्समण. ... २९ किं पुवयरं कस्म कुमरड ! कुमर विहार कुमरपाल मचिंति करि कुमारपालभूपस्य कुमारपाल मत चिंत फुम्भसारीसहले वे कुर्याद्' वर्षसहस्राणि कुलक्रमेण कुर्वन्ति कुलीनाः सुलभाः प्रायः , कुलं पवित्रं जननी कृतार्था कूटद्रव्यमिवासारम् कृतकृत्योऽस्मि भूपाल! कृत्वा तन्मयमात्मानम् कृषि-वाणिज्य-गोरक्षाम् के केऽप्युक्तिवशो व्यवाद केवलनाणुप्पत्ती कैवर्तीगर्भसंन्भूतः को नाम कीलिकाहेतोः फोऽपि कापि कुतोऽपि कोहाईणमणुदिणं कोऽहं पुणो कमि कालंमि कौंकणे तु तथा राष्ट्र कमांस क शिव भक्तिः क्षत्रियोऽसि नराधीश! क्षमातुल्यं तपो नाति क्षान्त्यादिकगुणैर्युक्तः क्षितिजलपवनहुताशन० क्षितिरित्युच्यते शान्तिः क्षेत्र यवं प्रहरणवधूः खरो द्वादशजन्मानि गड गण्डपदः क्रिमधिरोहति गेयण जहा अरूबी गया जि साजण साथि गिरिकनकिसलयपत्ता गूढसिरसंधिपचं कु.पा.च.१९ ... ... ७९ ८० ... .. ७२ ... ... १११ ९६ ... ... ... ... ५७ ... ... ७४ छद्दू वेयण गई ७४ १०४ ... ...
१४६ .... .... ... ... ... ६७ ... ... ... .... ... ८४ ५०,९६ ... ... ७७ ... डा जयपामस्म जाविलाभकुलेश्चर्य जिणमुवणाई जे उद्धरति जित्वा प्रार निखिलानिला... जित्वा सत्वरमाजितः जिनमतनगरेऽस्मिन् जीवस्म अत्तजणिएहिं जीवरस पस धम्मो जीवस्स य कम्मरस य जीवाई नयपयत्ये जीवो अणाइनिहाणो जीवोऽयं विमलस्वभाव जेण कुलं वायत्तं तं जो चिंतेह सरीरे मस्थि जो पुण हिंसाययणेसु ज्ञान विष्णुः मदा पोकम् । वत्तायगोठकप्पो तत्त्वानि प्रतधर्मसंयमगति द्र (ज) स्य य एगो सिद्धी सपाशीलसमायुक्तम् सम्हा य सर विसुर सस्मत्यमणे मंगलय. वावीनकटकैरयोदवा ८९ ८९ ... ... उद्धरणरुपपद्यानामनुक्रमणिका ८१९ दानशीलतपोमाव: ६९ दानं चतुर्विधाहार ४९ दिगमते परिमाण यत् ५५/दीक्षा मिक्षा गुरोः ४३ | दीपे म्लायति तेलपूरणविधि। ९२ दीपो हन्ति समस्तोमा ८४] दीयवे मार्यमाणस्य ७७ | दीसह विविचारयं ७८] दीइवा इस बा ८५ दुर्भिक्षादेयममसाहपरः देवासुरमनुष्येषु ६६ | देसे सवे य कहा ४४ । देहिदियाइरिसे ७७ (दौर्भाग्य प्रेष्यतां वास्या घृतं च मसि च सुराध '... पूताद् राज्पविनाशनम् धनधान्यस्य दादार ८५ धनधान्याविसपत्सु ८४ धनेषु जीवितम्लेषु ६५ | धनं धान्यं स्वर्ण-हत्या ८९यन्यां सतीमुचमवंशजाताम् . १०६ | धर्मशीलः सदा न्यायी ५४ घ्यावव्योऽममुपास्योऽयम् ८७ (ध्रुवं प्राणियो यो ५९ ध्वान्तं व्यस्त समसम् ५५ न कोपो न होम: ५७ न तेषां प्रामणी माता ६५ ननु इदिया उवलद्धिक ७५ नमोऽस्तु युगाविदेवाय ६० न य हिंसामित्तणं न यन्मुक्तं पूरघुनहुए ७४/नयान्ति वायवो यत्र ६७ नवमे प्राणसदे: ८३नवर्हि जियपहकरण ७२ मदि अस्थि माणुसाण ६१. चवि सुवनभूमी ... ... ... ९३ १०८ ... धान भ्रमन्ति संसार ... .. .... ... ... ६० तित्थयरा पयाणा साहू पूर्ण ब्रह्मविदः स्वर्ग: ते गच्छन्ति महापदम् त्यतदारा: सदाचारा: सपार्वरोद्रध्यानस्य त्यक्त्वा कुटुम्पवासम् त्रिषु विपुलो गम्भीर दोक्यशेषभावनाम् . २२,९६ थूला सुहमा जीवा दघे भावे य तहा दशलपि कृता दिक्षु दंपती पिवरः पुत्रा ८५ १०४ nama ... ... ४९ ... ७१ ४९ ... ... ... ... ... ... २९ ... ... ... ... ...५,१३,४७ कुमारपालचरित्रसंग्रहान्तरागत ४२ । पाणिया तवनियमा ७२ पाणेहिं संसत्ता पडिलेहा ५२ | पातु वो हेमगोपाल ७६ [पानदाने फलं मुख्यम् १०५ | प्राप्तुं पारमपारस्य ५१ पायच्छितं विणओ ८० पावयणी धम्मकही ६५. पावं छिंदद लम्हा ९५ पाहित्यी सवि वंकडी ४८ पित्रोः सन्तापकः कश्चिद् १११ पिशाचमुद्गलप्रेत०.. ८४ | पिऊण पाणियं सरवरंमि ७० पुछाउहिहिं फेरु फिर १०९ पुढवी आउ वणरसइ ६८ | पुण्यपापविनियुक्तः ९२ | पुन्ने वाससहस्से ८५ पुप्पेषु जातिर्नगरेषु फान्ती ६९ पूआकरणे पुन्नं एगगुणं ४८ पूर्वपरीक्षितः सर्वो ९० पृथिव्यामप्यहं पार्थ! ७४ पेदालस्य सुतो रुद्रः ८० (प्रकाशयन्ति भूर्यासि ७१ प्रतिः परिणाम: स्यात् ७९] प्रजापतिः सुतो प्रक्षा ६८ प्रज्ञापल्लुमवस्तुनिघया ६० प्रणमामि महापीरम् ८४ प्रतिदिनप्रयनसुलभे ७९ प्रतिदिनमयप्रतम्ये ८. प्रत्यक्षतो न भगवान् ५८प्रयमे जायते चिन्ता ६५ | प्रमुः स्वयं यदि भवेत् ६१ प्रशान्त दर्शनं यस्य ३५]प्रसमखाससङ्गम्य ३९ प्राप्तः मीरप फरनाम् २८ प्राणिमागमका ७९मानिधागे म्पसनिनाम् .08/प्रारम्पते न प रिप्रमदेन ... १०४ .. न विद्यया फ्रेवलया न विश्वसिति फस्यापि न श्रीः कुलकमायाता न वर्णादीनि दानानि नंदी सूरी अन्ने नाफारणरुपां संख्या नाणी कम्मस्स खयह नानाशखजुपः कथं गतरुपः... नाभवद् भविता कथम् नाभिः स्वरः सत्त्वमिति 'नाभूदु भविता चात्र निच्छिन्नसघदुक्या निद्रा मोहमयी जगाम निरञ्जनं निराकारम् निर्जराकरणो पापात् निष्किनेन दयितेन निसाविराममि विबुद्धएणं नृपाः फूटप्रयोगेण नेत्रान्वपादकरताल्व० नेतस्याः प्रसूतिद्वयन नोदयामपि पातव्यम् पश्वगाणं अणंता पसकष्ठिकुणिस्वादि पक्षपखं गहगहिओ पञ्चमे दहते गात्रम् पश्चलक्षणसंपूर्णः पणयाललमजोयण पत्तेयतलं मुत्तुं पंचवि पायेण ष कुद्ध एण प्रयोदपटलैग्छो परदन्यं यदा दृष्ट्या परमसायनासारैः परा मनसि पश्यन्ती पर ज्योतिः परम पर्जन्य व भूवानाम् महं मोहसमा... घुपरि पविगई ... ... ... ... ... ६२ ... ... ૬૨ ... ३ ૬૮ ૬૨ ... ... ९५ .
उद्धरणरूपश्चानामनुक्रमणिका फुसद अर्णते सिद्ध ." ... ... ४३ ... ... ... ... ७६ ६३ ... ... ... ... ... २०,६२ ... ... ... ... .. ... ३,४६ ... ... . ... .... ... ८४ मिच्छा भवेड समस्या ३० मुचो अर्जिदिपत्तो ८मुद्रानुद्वमुद्रानुरुगदा. १३,१०३ मूर्सस्तपस्वी राजेन्द्र! ૬૮ मूला तह मूमिरहा ९९ मूले कदे संधै तया य ६० | यजमानो मवेदात्मा ६१ यत्र जीव: शिवखन ५० यत्र तत्र समये यथा वथा ... यथा चित्त तया वापः ७४ यदा न कुरुते पापम् यदि प्राणिवघे धर्मः | यदेका स्थविरो वेत्ति २०६३ यदेवमनुजाः सर्वे... १०१ | यषलाशनामिम् यदत्काप्टमयो हस्ती यया कर्माणि शीर्यन्ते यस्तपस्वी व्रती मौनी ७२ थसाद् विनपरम्परा विघटते... यस्यात्ममनसोभिन्न यस्थाधारेण जीवन्ति या कोचेरीमातुपक. सा सवालमनित्यं प या वदारेषु संतुष्टः यापको वनको व्याधिः १ या देरे देवबाबुद्धिः ६८ यानपात्रमियाम्भोधौ ६१ या पूर्व मवसीमहेषु ७५ चा लोभाद् मा परद्रोहान् ६२ चावन्दि पशुरोमाणि ६२ | पीकक्षावापालीवल० ६० येन त्रिसप्तइत्यो ६४ | ये रात्री सर्पदाहारम् ६९/ये लुन्धचित्ता विषयार्थक ७१. ये शान्तदानवाः श्रुतिः बदा कम्तिमन्तरात्मभिरपि... ... मलीउ भूयवइ जं फरद बाइकानोद याहि भालनीमूटर्साणाम् बाह्यानपि हि या सगाल सुभुक्षित: किं न करोति पापम् अमचर्यतपयुक्ताः प्रह्मचर्येण सत्सेन .. प्राज्ञानविवेकिनोऽमलधियः... भूमः किंचन काश्यपीघव! मक्ष्याभक्ष्याणि वस्तूनि मरेसुषमायपावसु भवन्ति भूरिभिर्भाग्यः भवबीजाकुरजनना थाह अणिवतं जुषण भुजंगगृहगोपाखुमुख्या: मुजीमहि वयं भैश्यम् ... भूमि कामगवि खगोमय मोगिदष्टस्य जायन्ते गोगोपमोगयोः संख्या भातः ! संपूर्ण पाणिनि । मणपरमोहिपुराए मंवाण मंतो परमो इमु ति अदूपीगर्भसंभूतः मद्यमांप्त नवनीतम् मधे मां मधुनि च मन्मनत्वं कालत्वम् महत्वतोमुणिभिः अवानि महत्वादीश्वरत्वाच महुमत्रमंसमखणधीसगे महाक्रोधी महामानः महावीर्य मदायम भानमन्धिमनसुकैः माया नास्ति जटाकपाल. मायायो पटवः सर्वे मायमाणस हेमाद्रिम् मिन्यातं यदिगं... ६८ ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... २२.१५ ... ... ... ५५ ... ... ट १४९ ... १९,५८ ... ... ५१ ... ... ७१ ... ... ... ८ ... ... ." ७२ ६० ... ६१ कुमारपालचरित्रसंग्रहान्तरागत ५० विवेकः संयमो ज्ञानम् ६५ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयः ६६ वुच्छिन्ने वि य तित्थे ६६ वृषभान दमय क्षेत्रम् ९० वैरिवारणदन्ताये ६२ शक्तौ हनुमान् यदबन्धयत ५६ शमसंवेगनिदा. ७३ शय्या शादरमासनम् ५९ शय्या शैलशिलागृहम् ९५ शंका कांक्षा विचिकित्सा ५९ शाकिनी मांसभझी च १, ३९ शास्त्रं सुनिश्चितधिया ८८ शीतांशुवपुभारसंभृतरसं २३ शुक्रशोणितसंभूतम् ५६ शुनकीगर्भसंभूतः.. १०८ शूरोऽपि शीलसंपन्नः ८२ शृङ्गारमदनोत्सादम् | शैलाः सर्वे गण्डशैलानुकाराः... शौचमाध्यात्मिकं त्यक्त्वा श्रीचौलुक्य! स दक्षिणस्तव ७८ श्रीवीरे परमेश्वरे भगवत्या० ८० श्रीसूरीश्वर ! हेमचन्द्र ! भवतः ४८ श्रीहेमसूरिप्रभुपादपद्मम् ८१ श्रूयते सर्वशास्त्रेषु... ८१ भेयांसि बहुविनानि भवन्ति '७६ श्रोतव्ये च कती कर्णी ६२ / श्वानगर्दभचाण्डाल. ६८ श्वानचर्मगता गद्गा ६५ पाढत्वमिन्द्रियच्छेदम् ८२ सउ चित्तई सही... ६५ सफदेव भुन्यते यः ५८स फौवेरीमा तुरुष्का ५३ सङ्कल्पमायादपि सिद्धकायो ६९ सगहरहसमभोमे... ७१ सनाठाणं पमुतूर्ण ६७ ] सत्तावरी विराली... येषां वित्तः प्रतिपदमियम् ये स्त्रीशस्त्राक्षसूत्रादि० यो दद्यात् काश्चनं मेरुम् यो मां सर्वगतं ज्ञात्वा व्यापिता रुदती मुखं च रक्तवर्णो भवेद् ब्रह्मा वेरेवोदयः साध्यः रसोमवाश्च भूयांसः राजप्रतिग्रहदग्धानाम् राजा लुठति पादाने राशः प्रतिग्रहो घोरः राया अमच सेट्ठी रुद्ध प्राणप्रचारे वपुषि लच्छि वाणि मुहकाणि लजां गुणोधनननीम् लाछि वाणि मुहकाणि लेवडमलेवर्ड वा लोइया वेइया चेव लोए अच्छिन्न अभिजो लोए असंखजोयणमाणे लोए वेए समये निच्चो लोगागासपएसे वक्षोऽय कुझिनखनासिका० वोभिरुच्यते सर्वैः वजेमि ति परिणओ वसहीसयणासणमत्त० वसुदेवसुतो विष्णुः वाक्येनेकेन तद् पच्मि वाध्यात्रसाराः परमार्थ विगई विगईभीओ विदलयति कुयोधम् विना गुरुभ्यो गुणनीरधिभ्यः विनीतः स्थूललक्षश्वा० विमानोद्यानवाप्यादौ विरविः स्यूलहिंसादेः विवदन्ति परम प्रहा यत् ... ... १०० ८. १०९ १०९ ... ... ... १०६ ... ३,४६ ४१ .... ४९ ७R ...
२५० उद्धरणरूपपद्यानामनुक्रमणिका ... ... ... ... ... ९९ .. ... ८० .. ... १९,५८ ... ७० ... ... ४१ ... ... ... ... ९४ ... ... सत्यवाक् पारमीमु सत्सं शोचं तपः शौचम् सदा सर्वानृतं त्यक्त्वा सदा सर्व परद्रव्यम् मधः समर्पिछतानन्त सन्तोपः स्थूलमूलः सप्तर्पयोऽपि गगने सतवम् समोमरपा मसउम्गह सम्यक्त्यमूलानि पश्चा० सर्वजातिषु पाण्डाला: सर्वज्ञता नास्ति मनुष्य सर्वशो जितरागादि. सर्वशदि समरन सर्वदेवैः परित्यक्तम् सर्व स्मिणिमादि पङ्कजवने सर्वाङ्गसुन्दरः किन्तु सोभिलाषिणः सर्व० सणातीतकालेन सामूअप्पमूयस्म सधाई जिणेसरभासियाई सबा य कंदभाई . सधे जीया वि इच्छवि सदो न दिसियो जह सस्सकडाह मझे सकोअविकोएहि .. सनिधी निधयस्तस्मै मनिहींगिमिचे य सपची नियम शो संमोदयन्ति मदयन्ति सवादण दतपहोयणा य असइयं मिच्छर्य जा ससजद धुवमेयं ससत्तमसंसचा ससार! तब निसार संसारार्णवसेनवः सामग्गि अभावाओ ... ९२ | सारंगी सिंहशा स्पृशति ६१ साश्मनोगपरिवाणहा ६० साहसि जून हल पद ६० साहारणपत्तया वणसह ७३ | सिझति सत्तिया पर ६९ | सिद्ध जीयस्स अत्यिस ९५ | सिंहो पली निरशूबर १०३ मुशलत्रस्य संपत्तिः सुखशय्यासनं धनम् ६० | सुखासेव्य तपो भीम ! ५५ सुरगणसुई समर्ग ६४,७० सृजति वायदशेपगुणाकरम् ११. सो होइ सुमुहाई ७४/ सौनिकच्यायवैवर्त ४७ स्याने निवासः मुफलम् ८७ स्थितिमासाद्य सिखात्मा, ६५ स्यूलेषु सर्वसरवेषु ८५ स्थैर्य प्रभावना भक्किा ६० लानं मनोमलत्यागः ८५ सानोपभोगरहितः स्वर्गस्थाः पितरोबीक्ष्य ६० | स्वय कृतार्थः पुरुषार्य० ९७ स्वयमुवं भूतसहस्र० १०६ स्खलि श्रीमति पचने ७८ खागदाहेऽपि कुर्वन्ति ७२/खापदि तथा महान्ता ५९ स्वामिमको जनोत्साही ४२ हनुलोचनबाहुनासिका १९ हरिरिव पलिबन्धकरः ५९ हरिणीगर्भसंभूत.... ७१ हसवाहो मवेद् मझा ५९ | हिअमिश्र अफरुसवाई ५९ हिंसकोऽनृतवादी ध ५१ दीनं सहननं सपोऽति. २८ हेम सुहारा कर मर ८० हेमसूरि म् करि किसि ... ७० ... ... ... ... ... ८७ 4 १८ ४८ ... ... २३,१०८ कुमारपालचरित्रसङ्ग्रहान्तर्गतविशेषनाश्नां अकाराद्यनुक्रमणिका। Chy आन [नृप] १२५ अच्छचोली [ग्राम] ३ आम्रभट [मंत्री] २६-२८ अच्छाविली [माम] ४४ आर्यसुहस्ती सूरि [पूर्वधर] १३९ अजयपाल [नृप] १०८,११० आलिग [प्रधान] १५,१६,४३,४४,५३,८९ अजयपुर [नगर] ७,५० | आलिगवसहिका ८७,९५ अजितदेव सूरि १३५ आवश्यकचूर्णि [अंथ] अणहिल [गोप] ३६ | आशाक [भित] ३९ ३९ अणहिल्ल, पत्तन,-पुर,-याडयपुर १,९,२१, | आशापल्ली [माम] २४,२८,३६,३८,३९,४२,६४,११४ अपरान्त [देश] १४० ईश्वरवणिक् ११, ४४ अभय [मंत्री] अभयकुमार [सा०] १२६,१२७,१३६ उचनागरिका [शाखा] १३९ अभयसिंह सूरि ११२ | उच्चा [नगरी] १११ अमलस्वामी उज्जयन्त [तीर्थ ] २०,६२,११६,१२३-१२५ अमृतसागर [सरोवर] उज्जयिनी [नगरी] ५,७,११,१३,१४,४७,५१ अम्बड [दण्डनायक] १३३ उज्जिन्त [तीर्थ ] अम्बिकादेवी ५४ उड्डीयान [देश] अर्धाष्टम [देश] १८,८६ उदयण [अमात्य] ३, ११, १५, १८, १९, २५; अर्बुद [गिरि] १७,५३ उदयन २६, ४५, ५३, ५७, ७६, ८६, अवन्ती,न्तिका [नगरी] ऊदा ८७, ९२, १००, २०७, १२१ १११ अष्टादशमण्डल [देश] उदयनचैत्य,-विहार ४५,१०१ अंजणसिला उदयपाल [नृप] आ | उदयमती [राशी] ३५, ३८ आचारागनियुक्ति [ग्रंथ] आछउली [माम] उन्दिरवसति ९५ आणंद [सा०] ९१, ९२ आनाक [नृप] आभड [श्रेष्ठी] ६० आम [सूरि] ओ आमिग [पुरोहित] ९९, ९२ ९२ २,३,४३-४५ १०४ १० उदायन (उदयन) [नृपति] १३१ ९८,९९ उलं(र)गलपुर ३,४५ पिशृंग [पर्यत] १९,२३ थाम्बड [ सचिव ] १७,४५,५६,५७,१००-१०२, ओढर [भावक] १०८ ओढरवंश 3 1 - ९० १५२ विशेषनामानुश्मणिका कान्ती,-पुरी [नगरी] १२,४६,८९ कच्छ [देश] ३५, १११ फा(कान्यकुल [देश] ६,३५,३६,४९ कच्छप [नृप] ३३ पाहडदेव [भूप] ५२ फण्टेश्वरी [देवी] २१,९४,९५,१०० कामदेष [सा० .] कण्ठाभरण [व्याकरण] ४१ कामन्दकी [शास्त्र] २८ कण्णदेय (कर्णदेव) [नृपति] फामरूप [देश] ७,१४,५१ [वणिक] ३,११,४५, कामलता [राजकुमारी] गया । कामसत्म [शाष] १३८ कनाली सिरपुर [प्राम] ३,७,११,१५,४५,५१ कामाक्षा,-लीदेवी कन्यकुब्जपुर कालविणी [नदी] कन्यकुब्जेश कालुम्बिनी [नदी] फपी [भाडागारिक] १०६ कपर्दो [अमात्य) कालुमार [पन] २३,२६,२८,३०,१००,१०७ काशिर [नगरी] कपः [सा०] ६,२२,२८२९,५० कासी फपिल [महर्षि काश्मीर [देश] फपिलकोट [माम] ५४,८७ कास्मीर करणमेरुपासाद ९९ पीर देश फरम्यावसति कीर्तपाल,-"र्चिपाल [राजकुमार] २,९,१२ फरम्भस कीर्तिराश [प] करोटक ३,१०,४४ कुष्ण [देश] १७,२८,३१ फर्ण, देव,-"भूपति १,२,९, | कुडंगेश्वर [ मन्दिर] ३७,४०,४३, १.१६, १८,२१-२४,२६-३०,३२, फर्णमेस्त्रासारे ३३,३५,४३-४७, ४९, ५० ५२, कर्णविहार कुमरपालु ५४,५५, ५५,६९, ५०, ७२,७५, कुमरवाल ८५,८९,९०,९२-९६, ९८-१०२, ३२,३३,३८,५४,१११ १०८, ११०-११५, ११८१२५- कपणादिस्य राजकुमार बुमार,राल १२४, १२८, १३३-१३२, १३, १९, ३९, ४५, ८६, १०१ / कुमारपालदेव J१४० ममन्य [शास्त्र] ८४ कुमर [माण्डलिक] बलहपञ्चानन [ग] ५६, ५९ कुमरगिरि ९६ कुमरविहार कलिकालसर्वश [विद ११०,११,१२२ कल्याणकटक,-पुर [नगर] ४,१२,३२,३५,४६ कुमारप्राम कॉकरमाम ३६ कुमारपाल [नाणक] काञ्चीपुरी [नगरी] ४ | कुमारपालेश्वर [प्रासाद, पैस] कोतर्क [व्याकरणप्रय] ४१ कुरु[देश] दिम्बिनी [नदी] १७ आधि [देश) ९५ पटक है [प्राम] १०६/कुमर,-8 ५४,९३ | कुमरपाल ४० कोट [देश] गावती [नगरी] मलि [युग] ८८ फोलपत्तन नगर] ४ घ ३,११,४५ घण्टसिला कुमारपालचरित्रसंग्रह १५३ फुतपुण्यक [राजा] ८९ गूर्जर,-वरा १,३,४,१२-१५,१७, कृष्णनृप ८९ गूर्जरधरित्री,-देश २०,३०-३२,३५,३६, कृष्ण,-"देव, भट, भटदेव २,७,९,१४,१५,४३, गूज़राना ४६, ९८,९९, १११, | गूर्जर ५१,५२,५४ कूटशैट ६,४८ गूर्जरराज,-राधीश,-रेश,-ऐश्वर [प] ८,१६, केकेयी [राज्ञी] २०,२९,३०,३८ कोटिक [गण] १३९ गूर्जरेन्द्रपुर [नगर,-पाटन ] कोडिसिला १०६ गोमती [दासी] गौर्जर ९ ४,५,१३,४६,४७ गोडदेश ४१ | गौडदेशीय कोलम्बस्वामी [शिव] कोलापुर १०६ कौणिक [नृप] कोकण [वेश] ५६,१०१,१११ चंगदेव [सा०] कोकणदेशीय ५५ चच [सा०] क्षेमराज [नृप] १,२,९,३६-३८,४३ पण्डप्रद्योत [नृप] चन्द्र [कुल; गच्छ] खस [देश] ५४ | चन्द्रयश [गणि] संभतित्य [नगर ११७ | चन्द्रादित्य [राजकुमार] खिल्लूरमाम ८८ चाचिग [व्यवहारी] १८,१९,८६,८७ खेमकीर्ति [गुरु] ११२ चान्द्र [व्याकरण] खेमराअ [प] ११४ चाउडा ३५-३७ पापोत्कट १२१ चामुण्डराज ३७,११४ गजेन्द्रपदकुण्ड [तीर्थ ३९,१०५ चामुण्डराय गर्जनपुर [नगर] ९४ | चामुण्डा [देवी] १८,८६ २९ ३२,९३,११४ | चारण [जाति] गङ्गा [नदी] गंगातट [प्रदेश] ५४,८९ / चालुफवह (चालुक्यपति) १०२ गिरिनयर [तीर्थ] १२३,१२४ | चाइड [मंत्री ] १५, ४५ ११४,११८ | चाइड [मंत्रीपुत्र] गुज्जर [देश] २९ | चाइड [राजकुमार] गुजरराउ [गूर्जरराज] १३५ चाहड [सुमट] ९९ गुणचन्द्र [गगि] गुणचन्द्र [सूरि] ५७,११७ गुणसेण सूरी? ११७,१३९ गुणसेन सूरे पाहुमान [पंश] ग 3 [वंश] [प] गग्ग म १०८ पाहिणि चाहिगणदेवी 3 ( प्राविका] कु. पा.१०२.
३७ कास्मीर १५२ विशेषनामानुजमणिका क कान्ती,-पुरी [नगरी] कच्छ [देश] ३०, १११ का (क)न्यकुब्ज [देश) कच्छप [प] ३३) कान्हडदेव [मृप] फण्टेश्वरी [देवी] २१,९४,९५,१०० कामदेव [सा०] कण्ठाभरण [व्याकरण] कामन्दकी [शास] २८ कण्णदेव (वर्णदेव) [नृपति] कामरूप [देश] [घणिक] ३,११,४५ / कामना [राजकुमारी] पामसत्य [शास्त्र] कन्नाली सिद्धपुर [माम] ३,७,११,१४,४५,५१ फामाक्षा,-क्षीदेवी ७,१४,५१ कन्यकुरनपुर कालविणी [नदी] फन्यकुब्जेश कालुम्बिनी [नदी] फपी [भाडागारिक] पालुमार [यन] फपी [अमात्य] २३,२६,२८,३०,१००,१०७ काशि। [नगरी] फपी [सा०] ६.२२,२८,२१,५० पासी कपिल [प्रापि] ૧૪ काश्मीर। [देश] फपिलकोट [प्राम] ५४,८७ फरणमेपासाद पौर [देश] फरम्बावसति कीर्तपाल, त्रिपाल [राजकुमार] करम्मवत्स कीर्तिपज [प] करोटक कटक ३,१०,४४ कुछण [देश] १७,२८,३१ कुडगेश्वर [ मन्दिर] ५,१३,१४,४७ फर्ण-देव, भूपति १,२,९,१०,२४,३५,४०,४३, १.१६, १८,२१-२४,२६-३०,३२, कर्णमेपासादे ३३, ३५,४३-४७, ४९,५०५२, वर्णविहार | कुमरपाल ५४,५५, ५७, ६९, ७०,७२४५५, कुमरवाल .८५,८९,९०,९२-९६, ९८-१०२, काट देश] ३२,३३,३८,५४,१११ १०८,११०-११५, ११८, १२५ करणोदित्य [राजकुमार] कुमार,-साल १२४, १२८, १३३-१३५, १३५, कर्णावती [नगरी] १९, ३९, ४५, ८६, १०१ / कुमारपालदेव J१४० फर्मपत्य [शान] ८४ | कुमर [माण्डलिक] कलहपश्चानन [गज] १६, ९९ कुमरगिरि १४ ११०,१२१,१२२ कलिकालसर्वज्ञ [विरुद] कल्याणकटक-पुर [नगर] ४,१२,३२,३५,४६ कुमारमाम कॉकरमाम ३६ कुमारपाल [नामक] काधीपुरी [भगरी] ४ कुमारपालेश्वर [प्रासाद, पैस] कोतर्ष [व्याकरणमय] पदिम्बिनी [नदी १७. कुशावर्त [देश] १ [शाम] ५४,९६ / कुमेरपाल कलि [युग] ३५,९२,६५,१०३ कुमारविहार } ५५,१४० ~ ८८ कुमारपालचरित्रसंग्रह कृतपुण्यक [राजा] ८९ ) गूर्जर,-धरा १,३,४,१२-१५,१७, कृष्णनृप ८९ गूर्जरधरित्री,-'देश २०,३०-३२,३५,३६, कृष्ण, देव,-भट, भटदेव २,७,९,१४,१५,४३, | गूर्जरात्रा ४६, ९८,९९, १११, गुर्जर ५१,५२,५४ कूटशैल ६,४८ गूर्जरराज,-'राधीश,-रेश,-'रेश्वर [प] ८,१६, केकेयी [राज्ञी] २०,२९,३०,३८ कोटिक [गण] १३९ गूर्जरेन्द्रपुर [नगर, पाटन ] कोडिसिला १०६ गोमवी [दासी] कोलम्ब गोर्जर ९ कोलम्बपत्तन [नगर] ४,५,१३,४६,४७ गोडदेश कोलम्बस्वामी [शिव] कोलापुर घ कोल्हापुर ३,११,४५ घण्टसिला १०६ कौणिक [नृप] कोंकण [देश] ५६,१०१,१११ | चंगदेव [सा०] कोंकणदेशीय ५५ चच्च [सा०1 क्षेमराज [प] १,२,९,३६-३८,४३ | पण्डप्रद्योत [नृप] चन्द्र [कुल; गच्छ] १३७, १३९ खस [देश] ५४ पन्द्रयश [गणि] ९१ खंभतित्य [नगर] ११७ / चन्द्रादित्य [राजकुमार] ३६ खिसूरमाम ८८ चाचिग [व्यवहारी] १८,१९,८६,८७ ११२ घान्द्र [व्याकरण] खेमराअ [प] ४ गौडदेशीय च खेमकीर्ति [गुरु] ११४ चाउडा V चापोल्काट 3 [वंश] ३५,११४ ९४ २९ गंग गजेन्द्रपदकुण्ड [तीर्थ ] गर्जनपुर [नगर) गङ्गा [नदी] गंगातट [प्रदेश] गिरिनयर [तीर्थ] गुजर [देश] गुजरराउ गूर्जरराज] गुणचन्द्र [गणि] गुणचन्द्र [सूरि] गुणसेण सूरी गुणसेन सारे १२१ चामुण्डराज ३९,१०५ | चामुण्डराय [प] चामुण्डा [देवी] ३२,९३,११४/ धारण [जाति ] ५४,८९ घालुकवा (घालुक्यपति) १२३,१२४ घाइड [मंत्री] ११४,१९८ चाहड [मंत्रीपुत्र] २१ चाइड [राजकुमार १३५ चाहट [सुभट] १०८ धादिणि [प्राविका] पाहुमान [वंश १५॥ ४५ ९१ चाहिणीदेवी । ५५,११७ कु. पा.१०२.
चित्राङ्गद [प] } १३१ डागुरिका [प्राम] १५४ विशेषनामानुक्रमणिका चागदेव १८, १९, ८६, ८७ | जाङ्गल [देश] चित्रकूटदुर्ग:-कूटनग, नालधर [देश] २-६,१०,१६,२९, ५४,१११ - कूट-गिरि-शेल, जाबाक [वणि] १४,४७ ४९,५३,५४ जीर्णप्राकार (जीर्णदुर्ग) [स्थान] २५,१०७ चित्रान ५,६,१४,४५४९ जनेद्र [व्याकरण] शानचन्द्र [मुनि] चूडामणि [शाष] ८९ ह वेदि [देश] १४० झोलिकाविहार २४,१०७ पेवगच्छ ११२ ठ चालुक्य [धश] १६,२५,३०,३२,३५,२६, ठाणयपगरण [प्रन्य] पोलण ४१,५२, ५५, ५६, ९८ पौलुपय १००,१०७,११०,११४,१४० | डाहलदेश २४ चौलुक्यचक्रवर्ती ९२ डाइलदेशीय छ डागुरिक छइम [ श्रेष्ठी] ३,१०,४४ छससिला २५,१०६ दिदुपाणय [पुर छप्रशिला छाडक [श्रेधी | तिलग [देश] ५४.९१ तिहुणविहार [पैत्य] १२१ लगझपशु ११४ जगह [श्रेष्ठी] बिहुयणपाल [नृप] तुम्बवन १३९ जम्यु ९१,१३९ पुरुष्क [जाति जम्बुरीब [क्षेत्र] ११४,१४० | त्रिपुरुष [जटापारी] जयकेशी [प] १,४३ जयचद्र [नृप] जयतचद्र [नुप] १६ | त्रिभुवनदेव,-पान [प] २,९,१०,३१,३३, जयता,-"क [नृप] ९१,९२ ४३,५७,९२ जयतिलक [मुनि ] ११२ | निमुवनपालविहार १०१ अयनाम [राजकुमार] ५. निषष्टिपरित २१,५७,९३ जयपुर [नगर] १४,५०,९१ | विषष्टिशलाकापुरुषचरित अयसिंह २,९३८३९, अयसिंपदेव [प] ४३,९१ ९२, दक्षिण [देश] जयसिंहदेव ११४, ११८ [राजकुमार] अपसिंहमेह [प्रासार] ४,१५५१, दच [भूप] जसमा [प] ११५,११६] दधिस्थलिक असमित्र १०५/दधिस्थली [माम] असवमों [प] २:४३ मिस्थलीचा [केवळी] ३८,९१ / विपुष [प्रासाद] ९३,९४ | त्रिपुरुषमठ } [प] } - -- } २,९,१०,१२ कुमारपालचरित्रसंग्रह ९१ २७,१०१ ८९ ८९ ७,१४,५०० २२,९६ दवावद्धन [गुरु] ११२ दशपुर [देश] ५,१४,४७ नरवीर [सार्थवाह ] दशरथ [प] ३१ नर्मदादेवी दशार्ण [देश] ५५ नर्मदातट [प्रदेश] दसारमंडव १२३ नल [प] दीप (दिल्ली) [नगरी]. १११ / नवद्वीपफ [देश] दीपक [द्विज] ८९ नवनन्द [प] दुद्धिलिका [माम] ४३ नदुप [प] दुर्लभराज [मृप] ३७,११४ नंदीसूरि दुलहराज देवचन्द्र नागपुर [नगर] देवचन्द्र सूरि १९,२३,८६,९८,११७,११८,१३९ नागश्रेष्ठी देवचन्द्राचार्य नागहत्यि [गुरु देवापसाय [ चैत्य] ११४ । नागार्जुन [मिक्षु] ८८ नागेन्द्रपत्तन [नगर] देवपत्तन [नगर] १,२०,३८,६२,९१ नामाक [नृप] देवपाल [राजकुमार] ४३ नायक २,९,४३ नारद देवभद्र [गणि] ११२ नेमि [सा०] | नागजुण [भिक्खु] १२४ २९,३०,८७ १०६ १२४ देवेन्द्र सूरि . २६,९६ देवप्रसाद [ राजकुमार] ११७,१२६,१३६ ३० नेमिनाग प देववोध [ योगी] देवबोधि [ द्विज] देवलपाटक [प्राम] व्याश्रय [महाकाव्य] घणमित्त धनदेव [ श्रेष्ठी] धनेश्वर, सूरि १,३८,३९,११२... पन्धुक घन्धुकपुर [नगर] धन्धुप धन्धुक्षक भन्मविग्रह धर्मदेव: [मुनि ८९,९० ११२ पहाण [नगर] १२४ ४१,१४० पउमनाहतित्य पजुनसूरि ११६,११७ १०५) पमुन्नकूड पतीयाणामाम पत्तन [अणहिलपुर पत्तन] १,२,७,९,१०,१४,१७,१८, २०,२२,२३,२६,२७,३६-३८,४०, १८,२४,८६, ४२, ४३,५१, ५३,५५, ५७,५९,८६, १०७,११७ ८९,९०,९८,१००-१०२,१०८,१३८ पाचन्द्र [मुनि] १०५ पानाम [जिन] ११२ पाप .११२] पद्मपुर [नगर] ९२ पावती [राशी ३१५४ ११२ धर्मशेखर [सूरि] धारिणी [राज्ञी] धारू[हिनी] २०७पनी [भाविका] -- . विशेपनामानुक्रमणिका ल . घ २२,९६ वनरि ७,१५ वनसेन [मुनि] - रखाकर मूरि r.1 यमुना [मदी] ९३ / लक्षराज [प] यशचन्द्र [गणि] १८,२७,५७,१०१ / लक्ष्मीप्री [साध्वी] ३,१०,४४ यशोधन माम] १०/लासाक [१] यशोभद्र सूरि ९१,९२,११२,१३९ लाद [देश ] २,१०,२८,४४,५४,१३७ यशोवो [नृप] ९,४३, लीलादेवी [राजकुमारी] याज्ञवल्क्यस्मृति [अन्य ७३ /लील [राजकुमारी] पूकावसति,-विहार २२,९५ योगराज [ रूप] ३६ बरलदेवी [गणिका] योगशर [मन्य] २१-२३१८६,९३,९७,१४० य(च)उलिग [महामान] १५,१६ 1 | वन [शाखा रघु [नृप] १३९ रनपाल [राजवंशीय] ११३ रमसागर सूर्ति ११२ यमस्वामी [पूर्वधारी] १०४,१०५ रवसिंह [मुनि] ११२ वटपद्रक [नगर] ३,११,४५ ११२ पटियार [देश] रमादित्य [राजकुमार] | वनराज [नृप] रयणपुर [नगर] ११५ / वराहातक [राजपुत्र] वर्धमान [गणि] गच्छ राकार २५ राज गजकुमार] २६,३७ बल्लभराज, हराअ [प] ३७,११४ राजगृह [नगरी] ७,१४,५०,५६ | वशिष्ठ [ऋपि] ६० राजगट [विरुद] १०२ वागड [वै] ११५ राजपितामह [विवद] २७,५५,५७,१०१ वाग्भट्ट,-देव [महापास] १५,२४,२५-२८,३०, गजविहार ४२ ३१,५३,१०१,१०६,१०४ राणिग [नृप] १२५ [वाग्मदपुर २६,२०,३१ रामचन्द्र [प] ५,१४,२८,४७,६३,१०८ वागारसी [नगरी] १४,१६,५५,९३ रामदेवप्रति ५४ वामनस्थली [नगरी] रामसैन्य [नगर] ९८ वामराशि [विर] २२,१०२ रायविहार [चैत्य] ११८ यामराशि मरड़क रावण [प] ८९ बायकुल १२१ रद्रमहालय [प्रासाद] मायडीय (मदिर] रेवय वाराणसी [नगरी] रैवस,-क [पर्वत] १,२५,३९,६३,८८,१००, यारागुम ६ दैवताचल १०७,११६,१२३,१२४ विकमराय ६,६,११,१४,१९,२६, रेवतादेवता ८८,१०७ विक्रम,-"कृप, मादित्य ३१,३२ वर्षमानपुर - -- - फुमारपालपरिनसंग्रह गिरि] १५,५४,५७ श्रीकान्त [नृप] । विग्रह,-राज [प] २९,३० शाकम्भरी देश] २९,९८,९९ विचारचतुर्मुख [विरुद] २८ शान्तिचरित [अन्य] विजयचन्द्र [मुनि] ११२ शान्तिपर्व [अन्य-अध्याय] विजयपाल [प] ७,१४,५१ शालिमद्र श्रेष्ठी] विजयसिंह सूरि १३५ शिवपुराण [मन्य] विजया [राक्षी] ३८, शीलगुणरि विदेह [क्षेत्र ५५ / शुभकेशी [मुनि] विद्यामाभूत [अन्य-विभाग] १०५ शुरु [मुनि ] ६० विनीता [नगरी] १०२ / श्यामल [ महामात्र] ९९ विन्ध्य श्रावकज्ञप्ति [अन्य] ७५,१०३ विन्ध्याचल विमलवाण [प]] १०५ श्रीदेवी. विमलाचल [शनुजय] २६ श्रीपर्वत देश विश्वामित्र [प] १९,५८,८९ श्रीपाल [फवि] १०६,१३५ विश्वेश्वर [कवि] २८ भीमाल [वंश ४५ पीतमय,-पत्तन,-पुर '२४,७६,९८,१३८ श्रेणिक [प] ८९,९५ धीतरागस्तव [सोत्र-प्रन्य] वीसल,-"देव [प] सउराक [कुलाल] २९,३० बुद्धतिका स्थान] सजन [कुलाल] , २,३,५,१०,१४ २ भारपर्वच,-"गिरि सजन [दंडनायक] १,३९,४०,४७ ७,१४,५० वैरसिंह सजय [महातीर्य] १२३-१२५ ३६ व्याध [भरटफ] संतिजिणचरित [अन्य] ९९ सपादलक्ष [देश] २२,२९,३०,५४,९९, व्याघ्रराज [सेवक] ९८ १०२,१११ व्यास [ऋपि] ६०,६६ सपादलक्षीय संपररी [प] २१,११३,१२२,१३९,१४० शाकुनिकाविहार संभूत [पूर्वपर] शशावतार [लीर्य] समर [प] शतानन्द [नूप] ९२ साप,-योगी,-"सिद्धि ४,११,४५,४६ शालय [वीर्य] २०,२४-२६,४०,६२,१००,१०४, सपदेव [भेटी] १२१ १०५,१०५ संपदेय " १०४ पात्रुक्षयफल्स [अन्य] संमुर [स] ૨ शम्मलीश [प] ६,५८,४९, सागर [] शप्यंभप [पूर्वधर] १३९ साजन शालामापुरुपपरित [अन्य] १४० मामन्तसिंह [2] शाफ्टायन [ध्याकरण] ४१ सामन्त्रमण्डलीसमागार [विपर] २६,२७,१०१ / संपत - विशेषनामानुक्मणिका घ र पजसेन [मुनि] यमुना [नदी] ९३ लक्षराज [प] यशश्चन्द्र गणि] १८,२७,५७,१०१ / लक्ष्मीश्री [साध्वी] ३,१०,४४ यशोधन [माम] १० लाखाक [प] यशोभद्र सूरि ९१,९२,११२,१३९ लाट [ देश] २,१०,२८,४४,५४,१३७ यशोवर्मा [नृप] ९,४३, लीलादेवी [राजकुमारी] याज्ञवल्क्यस्मृति मन्य] ७३ | लील [राजकुमारी] यूकावसति,-"विहार २२,९५ योगराज [प] ३६ / वउलदेवी [गणिका] योगशाष [अन्य] २१-२३,८६,९३,९७,१४० य(ए) उलिग [महामात्र] वम [शाखा १३७,१३९ रघु [नृप] २२,९६ | वसरि रत्नपाल [ राजवशीय] ७,१५ रमसागर रि ११२ पणखामी [पूर्वधारी] १०४,१०५ रत्नसिंह [मुनि] ११३ वटपद्रक [नगर] ३,११,४५ रमाकर सूरि ११२ बढियार [देश रमादित्य [राजकुमार] वनयज्ञ [प] ३५,३६ रयणपुर [नगर] ११५ वराहामक [गापुत्र] ४९ १३५ [गच्छ राकार राज [राजकुमार] ३६,३७ । वहमरान,-हराम [नृप] ३७,११४ राजगृह [मगरी] ७,१४,५०,७६ वशिष्ठ [ऋपि] राजघरद [मिरद] १०२ वागह [देश] राजपितामह [विरुद] २७,५५,५७,१०१ पाग्भट्ट,-देव [महामात्य] १५,२४,२५-२८,३०, राजविहार ३१,५३,१०१,१०६,१०७ राणिग [] १२५ वाग्मदपुर २६,२०३१ रामचन्द्र भूप] ५,१४,२८,४७,६३,१०८ वाणारसी [नगरी] ६४,१६,५५,९३ रामदेवप्रशस्ति ५४ वामनस्थली [नगरी] रामसैन्य [नगर] ९८ वामराशि [विष] २२,१०२ रोयविहार [चैत्य] ११८ वामराशि भरडक रावण [प] ८१ वायडकुल १२१ रुद्रमहालय [प्रासाद] ४२ वायडीय [मदिर रेवय वाराणसी [नगरी] रैवत,-क [पर्यत] १,२५,३९,६३,८८,१००, बाराहम दैवताचल १०७.११६,१२३,१२४ विकमराय रेवतादेवता ८८,१०७ विक्रम, कृप,- प,-मादित्य वर्धमान [गणि] ३१,३२ वर्धमानपुर .] । ४२ कुमारपालचरित्रसंग्रह १५९ श्रीदेवी. -- विग्रह,-राज [नृप] २९,३०/ शाकम्भरी [देश] २९,९८,९९ विचारचतुर्मुख [विरुद] २८ | शान्तिचरित [अन्थ] विजयचन्द्र [मुनि] ११२ शान्तिपर्व [अन्य-अध्याय] - विजयपाल [प] ७,१४,५१ | शालिमद् [श्रेष्ठी] विजयसिंह सूरि १३५ शिवपुराण [अन्य] ६२ विजया [राज्ञी] ३८) शील गुणसूरि विदेह [क्षेत्र] ५५ शुभकेशी [मुनि] ३८ ६० विद्यापाभृत [ग्रन्थ-विभाग] १०५ / शुक [मुनि] विनीवा [नगरी] १०२ श्यामल [महामान ९९ विन्ध्य श्रावकप्रज्ञप्ति [अन्य] ७५,१०३ [गिरि] १५,५४,५७ श्रीकान्त [नृप] विन्ध्याचल विमलवाहण [नृप] १०५ ३६,१३६ विमलाचल [शत्रुञ्जय] श्रीपर्पत [देश] २६ विश्वामित्र [ऋपि] १९,५८,८९ / श्रीपाल [कवि] विश्वेश्वर [कवि] २८ श्रीमाल [वंश] ४५ वीतभय,-पत्तन,-पुर २४,७६,९८,१३८ श्रेणिक [नृप] स वीतरागस्तव [स्तोत्र-मन्थ] २९ | सउंराक [कुलाल] १०० वीसल,-देव [नृप] २९,३० सज्जन [फुलाल] बुद्धस्तिका [स्थान] २,३,५,१०,१४ २ वैमारपर्वत,-"गिरि सजन [दंडनायक] ७,१४,५० १,३९,४०,४७ वैरसिंह सत्तुंजय [महातीर्थ] १२३-१२५ संतिजिणचरित [अन्य] व्याघ्र [भरटक] सपादलक्ष [देश] २२,२९,३०,५४,९९, व्याघ्रराज [सेवक] ९८ • १०२,१११ न्यास [ऋपि] सपादलक्षीय १५,१६ संपद [प] २१,११३,१२२,१३९,१४० शकुनिकाविहार शकुनीचैत्य संभूत [पूर्वधर] १३९ शकावतार [तीर्य] समर [नृप] शतानन्द [प] ९२ |सर्पि,-योगी,-सिद्धि ४,११,४५,४६ शत्रुक्षय [तीर्थ] २०,२४-२६,४०,६२,१००,१०४, | सवदेव [श्रेष्ठी ] १०५,१०५संयदेव १२१ शभुभयकल्प [अन्य] १०४ संमुर [प] २५ शम्भलीश [प] ६.४८,४९ सागर [वंश] शव्यंभव [पूर्वधर] १३९ साजण २१ पालाफापुरुपपरित [अन्य] १४० सामन्तसिंह [नृप] ३६,३७ शाफटायन [व्याफरण] ४१ सामन्तमण्डलीसत्रागार [विरुद] N २६,२७,१०१ संप्राप्त है . .. + -राज जन ११८ सोला [मत्रिपुत्र] ५,१३,४७ सौराष्ट्र [देश] -- . १६० विशेषनामानुक्रमणिका सामल [महामात्र १६,९९ सोमनाथ सिन्धु देश] १,२,४,९,१३,१९,२१,२२, १५,५४,५७,५६,१४० सोमेश २८,३८,४२,४३,६१,६३ सिद्धपाल,-वाल [पवि] १०६,१२५,१२६, सोमेश्वर १३३,१३५ सोमपत्तन (प्रभासपत्तन) ६२ सिद्धपुर [नगर] ४२,११८ सोमदेव [मुनि ] सिद्धनरेन्द्र, नृप,-भूपति [विरुद] २,३,४, सोमप्पह,-प्रभ,-प्रभाचार्य [सूरि] १२०,१३१, सिद्धभूपाल,-"भूमी ९-११, १४, १५, १३४,१३५ सिद्धराजेन्द्र, पाद-सिद्धराय २२,४०-४३,४५, [ सोमादित्य [राजकुमार] सिदाधिप ५१, ८९, ११८, सोल,-क [गन्धर्वराद] १६,१७, सिद्धेश्वर सोलाक सिद्धविहार [स] सिंद्धसेनदिवाकर [सूरि] १००,१०१,१३७ सिद्धहेमचन्द्र,-वागरण [प्रन्य] २,९,४१,४१,११८ सौराष्ट्रिक বিশ্বমন্দা | सौवीर [ देश] ५४,७६ सिरिदत्त [गुरु] ११५,११६ सिरिप्पमा आर्या] स्वम्मतीर्थ [नगर ] ३,११,२२,४४,५३,८७,९५ सिरिमाल [व] स्थानकवृत्ति [अन्य] १२१,१२६ सीता [राशी] सिंधु [मदी] ११४ स्थूलभद्रपरित्र [प्रय] सुप्रतिबुद्ध [पूर्वघर] १३९ सुमति [सूरि] ३१ हम्मीर [भूप] सुमगला सुरसेण [प] १८५ | इस [वणिक] । १,२३,२५,२६, हिमाचल [पर्वद] ५४ १९,५४,१२३, | हेमकुमारचरित्र [अन्य ] मुराष्ट्रादेश १२४,१२५ हेमकुम्म मुनि] ११२ सुस्थित [पूर्वपर १३९ हेमखद [स्थान] १०९ सुहस्ती [पूर्वधर] १३९ हेमगर्ता सूरसेन ५५ हेमरसेवष्ट सूरि दुप्पसह [मुनि] भेगिय [भूप] २,३,९,११,१७-२५,२७,२८, सेतुपय ३१.३३,३५,४०-४२,४४,४५, सेरीसकप्राम ५३,५७,६१६३,६५,८६.९०, ९२, १३, १५, १६,९८,१०१- मैन्धव [देश] १११ हेमवद्राचार्य १०४,१०६ १११,११८,१२०, १२२,१२४,१२५,१३३-१३४, सैन्धवा, देवी २७,१०१ हेमसूरि औरन्भि [राज्ञी] मोमचद्र [मुनि] ११७ | हेमन्याकरण [मय] ४,४६ स्थूलभद्र [ पूर्वघर] ८९ " ११५. हरिश्चन्द्र - १०५ हेम ११३ | हेमगुरु ५४ हेमचद ८९ हेमचद्र २२ हेमचन्द्रप्रभु ९७ इमाचार्य