·वैमवरश्रीकेशवविरचित
सिद्धमन्त्रः
महामहोपाध्यायश्रीयोपदेवविरचितया
सिद्धमन्त्रप्रकाशाख्यव्याख्यया
समुल्हसितः
तथा
श्रीनारायणभिपग्विरचितः स्वस्तव्याख्यासहितः
वातमत्वादिनिर्णयः
माचार्योपाहिन त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा संशोधित
पण्डितश्रीज्येष्ठाराम मुकुन्दजी कार्यमा
मुम्रपा
सुवर्णाख्यमुद्रायन्त्रे मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतः
मुद्रक. 'आपटे ' इत्युपान्हः शकरात्मज हरि शर्मा
.
संवत् १९६५- सन-१९०९
मल्यं एको रूप्यकः ।
पुस्तकामिदं मुंबई-फालकादेषी-रोट-प्रपेरवागस्पाने
स्पेठाराम मुकुन्दनी शर्मणः पुस्तकालराव लप्स्यते ॥

·या पुस्तकाच्या मालकी सनधी सर्व हक प्रकाशकानें स० १८६७ च्या २५ व्या आक्टा प्रमाणे आपल्या स्वाधीन ठरले आहेत

·पण्डित श्रीभगवानगी
पा एच टा
जममवत् १८९९
मृयु गवन् १९४४

·समर्पणम् । पुस्तकमिदं धीमत्सौराष्ट्रमनपदातःपतिजीर्णदुर्गनिवाप्तिभ्यो विविधविज्ञान विलसितविचारचारुभ्य. श्रीप्रभारानागरावतंसेभ्यः परलोकप्रण- यिभ्यः इन्द्रजीतनुजनुभ्यः श्रीभगवॉल्लालशर्मभ्यः पी. एच डी. इति विरुदधारिभ्यः समप्यते सादरं तचरणपरिचरणवद्यवि- घेन पुटकरणाज्ञातीयेन नथुनीतनुजेन मुरारिशर्मणा प्रेमभरेणेति । श्रीमुंबई होलिच्कला मार्गः । पौषशुक्ले १५॥ सद्गुणिवशंवदः बुधवासरे मुरारिशर्मा वैद्यः संवत् १९६५ शके १८३० ·विज्ञापनम् । . . अयं सिद्धमन्त्रनामा ग्रन्धः वैधवरश्रीकेशवविरचित, व्याक- रणायुर्वेदाधनेकशास्त्रावगाहनगम्भीरमतिना तत्पुत्रेण श्रीवोपदे- वेन विरचितया सिद्धमन्त्रप्रकाशाख्यव्याख्यया समुल्लसितो भिपजामापेनायासेन द्रव्यशक्तिनिर्णरेऽद्वितीयो वर्तते । सिद्ध मन्त्रप्रणेता श्रीकेशव. तत्पुत्रः श्रीयोपदेवश्च कस्मिन् समये कस्मिन् काले कतमं जनपद जन्मनालंचकारेत्येतद्विषये तद्विर- चितग्रन्थेभ्यो यदितिवृत्तमुपलब्धं तदिह संगृह्य पदयते । श्री केशवः विदर्भ ( वहाड) देशान्तर्गतवरदा (वर्धा ) नदी तीरस्थवेदपदाख्यग्रामनिवासी, महादेवपुत्रः, भास्कराख्यभिष- जोऽधीतायुर्वेदशास्त्र , दण्डकमहाराजश्रीसिंहराजतो लब्धस. न्मान:, जातितो विमश्च बभव । श्रीयोपदेवस्तु तत्पुत्र , धनेशा. ख्यविदुपोऽधीतविधः, देवगिरिस्थयादयवंशीयमहाराजश्री महादेवचक्रवर्तिनो धर्माधिकरणमन्त्रिण श्रीहेमाद्रे सभापण्डि- तश्वासीत् । सोऽय बोपदेव पक्षपसुधरेन्दुपिते ११८२ शकसंव. त्सरे समजनितीतिहासविदा मतम् । १ कविकल्पह- १ तथा च घोपदेवविरचितशतटोक्यों एकोनविंशत्यधिकशततमः श्लोकः- "देशाना वरदातट वरमत सार्थाभिधानं महास्थान वेदपदास्पदामजगणानण्य सहस्त्रं द्विजा । तत्रामी धनेशकेशविदा वैद्यौ वरिष्टो फ्रमाचके शिष्यमुतस्तयो कृतिमिमा श्रीबोपदेव कवि-" इति । २ तथाच सिद्धमन्त्रस्यान्तिमश्लोक, "लभ जन्म महादेवादायुर्वेद च भा. स्करात् । सन्मान सिंहराजाच केशव कारकोऽस्य स"-इति । देवगिरिनगर सपनि निझामराज्यान्तर्गत दौलताबाद'इति नाम्ना प्रसिद्धम् । ५ तथा च हरिलोलायो प्रथमसोकै बोपांव ,-"श्रीमद्भागवतस्वन्धाध्याया. पादि निरूप्यते । विदुषा योपदेवेन मन्त्रिमादितुम्रो' इति। ५ यदाह चतुर्गचिन्तामणेनिखण्डप्रस्तावनाया श्रीभरतशिरोमणि,- हेमाविस्तु देवगिरिस्थयादववशमहाराजाधिराजमहादेवचक्रवर्तिनी राहो ·, (२). माख्यो धातुपाठः, २ कविकामधेन्वाख्या कविकल्पद्रुमव्याख्या, ३ त्रिशच्छोको ( अशौचनिर्णय.), ४ धातुकोश, ५ परमहसमिया, ६ परशुरामप्रतापटीत (श्राद्धकाण्डः ), ७ मुक्ताफलः, ८ मुग्धयोध-याकरण, ९ रामव्याकरण, १० शाह घरसंहितागूढार्थदीपिका, ११ सिद्धमन्त्रप्रकाशः, १२ हरि- लीला, १३ हृदयदीपनिघण्टुः, १४ पदार्थादर्शश्च एते ग्रन्था घोपदेवविरचिता इति डॉ० औफेखत्महोदयः । तेभ्यो मुग्धवो. धव्याकरणं, शतश्लोकी, करिकल्पद्रुम , हरिलीला च एते ग्रन्थाः मुद्रिता । कैलासवासिभि श्रीयुतपण्डित ' भगवॉल्लाल इन्द्रनी' पी एच डी. इतिविरुदधारिभि , ज्योतिरिच्छीहरिरप्णवेंकटराम- इत्येषां संग्रहालयस्थमेक सटीक सिद्धमन्नपुस्तकमालम्व्य मुद्रापा णेच्छया स्वहस्तेनैव सिद्वमन्त्रपुस्तक लिखित, परन्तु दैववशाने पुस्तकममुद्रायत्येय उपरमन्त। तत्पुस्तकं तच्छिप परममाननीयैः "वैध श्रीमुरारजी नथुनी" इत्येतैः संशोधनार्थ मह्य समर्पित मया च ययामति संशोधितम् । वातमत्वादिनिर्णयस्तु यदा सिद्धमन्त्र- मुद्रणमारव्यं तदैव कार्यवशान्मुम्बापुरीमागनवाद. अमरसरमा - हादः जयपुरराजकीयसंस्कृतमहाविद्याज्ये आयुर्वेदरानाध्या- पकैः आयुर्वेदाचार्यश्रीलक्ष्मीरामस्वामीमहोदयै सिद्धमन्त्रसदृश: सदपेक्षयाऽप्यतिनिशदतयानि तद्रव्यशक्तिकश्वेति सिहमन्वेग . मांधिकरणपण्डित भासीत्। हेमादिरपि स्वय नृपतिः, यस्य सभापतितो महाम- होपाध्याय धायोपदेय मासी । अनुमीयते पक्षमुधरेन्दु मते रामगामरे दयादिवरसम्यूनाधिपयन समननिष्ट, हेमादिरपि देव समुदयं मे प"

·Marrianp.----(-३)------
सहैव मुद्रणार्य समाप्तः
मुद्रणार्थ समर्पितः । अस्माभिः सिद्धमन्त्रेण
महैव मुद्रास्तिश्च
। मुगदोपात्
भ्रमप्रमादवशाद्वा
यान्यशुद्धान्युपलभ्येरन् तानि
गुणैकपक्षपातिभिर्विद्वद्भिः
संशोधयितव्यानि क्षन्तव्यश्चाई, सफलीकर्तव्यश्च ममायं प्रयासः
ग्रन्थस्यास्य पठनपाठनपर्यालोचनादिनेति शम् ॥
वैद्ययादवशर्मणः।

·सिद्धमन्त्रान्तर्गतविषयानुक्रमणिका । " मङ्गलाचरण १. कफपित्तोदासीनवर्गः २८१० ग्रन्थम्याभिधेयप्रयोजने २७ फरवातपित्तोदासी. भन्यग्रोभ्योऽस्यवैशिष्टय ,२० नवर्ग मिन्नमतानां निर्णय ६ ८चातपित्तप्तवर्ग वातमादिसप्तपञ्चाश वातपित्तप्रश्लेष्मलवर्गः ३० २८ हव्पमेदानां ल्क्षणानि ११ १९ वातपित्तप्रकफोदासी- पातप्रवर्ग नवर्ग ३४२२ वातपित्तलवर्ग १५ ४ कफवातनवर्गः घातप्रश्लप्मलवर्ग ८ वातश्लप्मतपित्तलवर्ग ३९ १३ वातप्रपित्तश्लप्मलवर्ग १७ ६ वातकफपित्तोदासी वातपित्तलकफोदासी- नवर्ग नवर्ग २१ १० पित्तकफप्नवर्ग, वातापित्तकफोदासीनवर्ग , २१ पित्तकफनवातलवर्ग वातनलमलपित्तोदासी पित्तकफनवातोसीनवर्ग ५० नवग २२ ५]दोपनवर्ग पित्तप्रवर्ग "२९ दोपत्रपोदासीनवर्ग ५६ २२ पित्तनवातलवर्ग २३ ६वातलवर्ग ५७ पित्तप्तलालवर्ग ., २१ पित्तलवर्ग पित्तभवातलप्पल वर्ग "१९ पित्तलम्लेप्मोदासीनवर्ग' पित्ततयातकफोदाप्तीनवर्ग,,२३ श्लेष्मलवर्ग १८ पित्तप्रश्लेष्मोदासीनवर्ग "वातपित्तला पित्तनश्लेष्मलवातो- वातपित्तल श्लेष्मोदासी- दासीनवर्ग नवर्ग कफघ्नवर्ग २४ वातश्लेष्मलवर्ग २६ ९ वातश्लेप्मलपित्तोदासी. फपित्तलवर्ग नवर्ग ५९ वफनवातपित्तलवग ॥१८ पित्तश्लेष्मलवर्ग क्फमवातलपित्तोदासी पित्तश्लेष्मल्वातोदासी नवर्ग २८ नवर्ग कफनपातलवर्ग १ .

·वातमत्वादिनिर्णयान्तर्गतविषयानुक्रमणिका । ७ " ३ " वातप्रलक्षणोदाहरणे ६७ ५: लक्षणोदाहरणे ७३२० घातपित्तललक्षणोदा पित्तप्रवातोपादासीन हरणे लक्षणोदाहरणे ७४ घातप्रश्लेष्मललक्षणोदा- मलक्षणोदाहरणे हरणे ७० १६ | श्लेष्मनपातललक्षणो- दाहरणे १४ यातपित्तश्लप्पललक्षणों- प्मातपित्तललक्षणो- दाहरणे २१ दाहरणे पातपित्तोदासीनलक्ष- | श्लेमवातपित्तललक्षणो गोदाहरणे ७१ दाहरण वातप्रमोदासीनलक्ष. लेप्मन्नवातोदासीनलक्ष- णोदाहरणे २० गोदाहरणे पातमपित्तश्लेप्मोदासी । श्लेष्मन्नपित्तोदासीनलक्ष. नलक्षणोदारहगे ७२ ४ गोदाहरणे वातपित्तललेप्नोदा श्लेप्मनवातपित्तोदासीन- सीनलक्षणोदाहरणे ७ लक्षणोदाहरण वातप्रश्लेष्मपित्तोदा- श्लेष्मानयातलपित्तोदासी. सीनलक्षणोदाहरणे ११) नलक्षणोदाहरण पित्तनलक्षणोदाहरणे ,,१४ श्लेष्मन्नपित्तलपातीदासी- पित्तप्रवातललक्षणो- नलक्षणोदाहरणे २० दाहरणे २. वातपित्तनलक्षणोदाहरणे ,२३ पित्तवरलेष्मललक्षणा- वातपित्तप्रश्लेष्मललक्षणो- दाहरणे दाहरणे पित्तप्रवातोदासीनलम- वालपित्तनश्लेष्मोदासीन- लक्षणोदाहरणे णोदाहरणे "५वातप्रवलक्षणोदाहरणे.१५ पित्तवात श्लेष्मोदासीन- वातश्लेष्मतरित्तललक्षणो- लक्षणोदाहरणे दाहरणे पित्तप्तवातश्लेटप्रोदासीनल वातवेष्मनपित्तोदासीन- क्षणोदाहरणे ॥ १५ लक्षणोदाहरणे पित्तमयातलष्मोदासीन पित्तश्ष्मनलक्षणोदाहरणे, २५ लक्षणोदाहरणे ॥१७ | पित्तश्प्मनवातकलभ- पत्तनश्रेष्मलवानोदासीन णोदाहरगे "१७ . १ " "२२ ·७७ दाहरणे दाहरणे ७ " पित्तश्लेष्ममधातोदासीनल पित्तलवातमीदासीनल. क्षणोदारणे ६ क्षणोदाहरणे ७९१३ दोपनयनलक्षणादाहरणे " ९ श्लेष्मलवादाशनलक्षणो. दोपत्र पोदासीनलक्षणो- २१ दाहरण ॥ १२/ श्लप्मलपित्तोदासीनलक्षणो- वातललक्षणोदाहरणे ८०१ पित्तललक्षगोदाहरणे ॥२३ लप्पलपातपित्तोदासीनलक्ष- मलक्षणोदाहरणे. ७८ गोदाहरणे वातलपित्तोदासीनलक्षणी पात पित्तललक्षणोदाहरणे ॥ १२ दाहरण ८ वातश्लेप्पललक्षणोदाहरणे, १४ यातलमलमादासीनलक्षा पित्तश्लेष्मललक्षणो दाहरणे दाहरणे वातपित्तम्लेटमोदासीनलक्ष वातापित्तलश्लेप्पोदासीनल- गोदाहरणे क्षणोदाहरण ., २३ पित्तलवातीदासीनलक्षणो- वातश्रेष्मलपित्तोदासीनल- क्षणोदाहरणे दाहरणे पत्तलले मोदासानलक्षणा- पित्तश्लेप्मलवातादासीनल- दाहरणे , ९/त्रिदोपललक्षणोदाहरणे २२ " ७९४क्षणोदाहरणे " ·शुद्धिपत्रम् । पं० २२ १ ६ ८ १६ ३ १२ २५ २७ १८ " अशुद्धपाठः। शुद्धपाठः। रसवीयविवेकपूर्वको रसबीयवियाकविवेकपूर्वको तत्तु नतु वाऽवस्थायामनुपयुफ वाऽवस्थायामुपयुक्त चैव नम्ब वातपित्तलालापलेप्मलादयः वातघ्नपित्तलाल्पश्लेष्मादयः पातपित्तलश्लमोदासान वातश्लेष्मलापत्तोदासीन पृष्टस्याहतस्य भृष्टस्याहतस्य स्मृतस्तन्यरतु स्मृतस्तन्मस्तु तिलकाम्बालक: तिलखलतिलकाम्बलिकयोः . फल्गुवातकफ फववातकर्फ पित्तकृद्रोणपुष्यी चापि पित्तलकृद्रोणपुष्पा कफकृतू कफहतू अश्वछन्दा अश्वकन्दको द्वितीयस्तु दवोद्भदो द्वितीयस्तूदकोद्भूतो कोचपुष्पकरे चोरपुष्करे प्रावतहः मुक्तरुः (सेषा तेषा तेषा २ २४ १८ १७ ३८ २ ६ " २ ४४ " तेषां. (वेषा ) तेया ७२ सत्पित्तकृपया लेप्महर पित्तमरवेत् तस्पितहृद्यया महापिसमद्भवत् १५ ·श्रीः सिद्धमन्त्रप्रकाशाख्यव्यास्थया समलसिंतं. सिद्धमन्त्र N आयुर्वेदसुधाम्भोधिसारसारणिका गिर उल्लासितोपधग्रामा जयन्त्यमृतजन्मनः ॥ १ ॥ आरोग्यवेद्यनाथाभ्यां नमः प्रत्यादिसमना ।। मातापितृभ्यां दातृभ्यामायुः मुखहितामृतम् ॥ १ ॥ येनोचारितमात्रेण पुर स्फुरति भेपजम् ॥ सोयं चिकित्सकप्रीत्यै सिद्धमन्मः प्रकाश्यते ॥२॥ अन्यारम्भे अन्यकृदभीष्टसिद्धये स्वेष्टदेवतामभिष्टौति-भायु देस्पादि । जपन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते। का? गिर वाचः । कस्य अमृतजन्मनः,अमृतं पीयूप जन्म उत्पत्तिस्थानं यस्य स.अमृतजन्मा तस्य अमृताज्जन्मेति था। अमृतजन्मशब्देन धन्वन्तरित, सुरासुरैर्म- ध्यमानस्यामृतसमुद्रस्य गर्भादमृतफलशमादाय पन्वतरिरूपेण परमेश्वरः प्रादुर्पभूवतीह श्रूयते । कथंभूता गिरः ! आयुरित्या- दि । आयुर्वेद एव सुधाम्भोध अमृतसमुद्रस्तस्य साये मन्यनाद- बाप्त इत्पर्यः;सचायुर्वेदपक्षेऽभिधेयविशेष, सुधाम्भोधिपक्षे सुधा, तस्स सारणिकाः सार्यन्ते केदार प्रति पानीयमाभिरिति सारि. ण्यः कुलपति प्रसिद्धा, स्वाा कमत्यय , गीभिः प्रतिपुरुषमायुर्वेद भानीयते । छेपेण रूपकं निर्वहति-उल्लासितोषधप्रामा इति । तर गीपले औपचानि रोगमाः पदार्याः, एषां ग्राम समूहः, उल्ला. सितः प्रकटीकृतः औषधग्राम आमिरिति, सारणिकापले औ. .

·(२) पपयः फलपाकान्तास्तासां समूह औषधं, 'तस्य समूह'इत्पण, ग्रामः पचनादयः, उछासितं पनपुष्पादिसम्पत्या रम्पा नीतं औ. षधं येषु ग्रामवाभिरिति उष्टासितोपपमामाः। भोपयों जाति- माने स्परजाती सर्वमौषधम् । इस्पोपध्यौपयशद्वयोर्षिषेषः । मा. पुर्वेदोपदेशमशमितसमस्सातको धन्वन्तरिरेव सर्वोत्कर्पण वर्तत इति वाक्यार्थः ॥ १॥ ग्रन्थस्संग्रथ्यतेऽत्यल्पः सिद्धमन्त्राव्हयो मया ।। वैद्याः मुखेन द्राग् द्रव्यशक्तितत्त्वं विदन्वतः॥२॥ अयसप्रयोजनमभिधेयमभिधत्ते-ग्रन्यइत्यादिसिंप्रथ्पते सम्पन् विरज्यते । केन? मया। कः? अन्यः मवन्धः । कथम्भूतः अत्यल्पः भतिसंक्षिप्तः । किनामी सिद्धमन्त्राव्हयः सिद्धमन्त्र इत्याइयो- ऽभिधा यस्य सः सया; सा चाभिषा सिद्धमन्प्रवदपायाससा- भ्यत्वादहुफलमदत्वाच यथार्या ।माचीनेषु अन्येषु सत्स कुतोऽर्य अन्यः क्रियते इत्याह-वैद्या इत्यादि । अतो हेतोः पदनेन वि- दन्तु, के? वैधाः भिपजः। कि द्रव्यशक्तितत्वं द्रव्याण्यौपधानि, तेषां शक्तिः रोगापनयनसामर्थ्य, तस्य तत्वं निरुपाधिकरूपम् । काय? सुखेन अनायासेन तथा द्राक् शीघं; यद्यपि भाचीनैन्य- द्वन्पशक्तिीयते तथापि न सुखेन, तथा न द्राक्, नापि तत्वतः, इत्पर्य क्रियते ॥ २॥ रसवीर्यविपाकैर्हि द्रव्यशक्तिर्विविच्यते ॥ कोपे शमे वा दोषाणां सात्र स्पष्टा न तेन ते॥शा ननु माचीनेषु अन्येषु रसपीर्यविवेकपूर्षको द्रव्यशक्तिविवेकः कृतः, इह त कयं न तपेत्यताह-रसेत्यादि । हि यस्माद- सादिभिव्पशक्तिर्विविच्यते, नतु रसादिविवेक एए फलम् । विषये द्रव्यक्ति? दोषाणां कोपे शमेवा। दोपाः वारापिच- . " ·कफा, कोपः संसामः, शमः साम्पम् । सा द्विविधा शक्तिरमा स्मिन् अन्ये स्पष्ट शब्दोपाचा, नत्वन्यप्रन्यवद्सादिभिरनुमेया। तेन स्पष्टाभिधानेन हेतुना ते रसादयोऽत्र नोक्ताः; अपवा तेन स्पष्टद्रव्यशक्त्यनुमितत्वेन हेतुना नोक्ताः । यथा अन्यत्र रसा. दिभिरनुक्ता द्रव्यशक्तयोग्नुमीयन्ते, तयात्र द्रव्यशक्तिभिरनुक्ता रसादयोऽनुपीपेरन् । तथाहि,-'वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीत विपर्यपः' इति पचनात् यद्रव्यं येन दोपेण रसवीर्यषिपाकैः समान तस्य तत्कोपन,विपरीतं शमनम् । तथा चमयोगाभिमतं क्षीरादि कफकोपन भवितुमईति, रसवीर्यविपाकैः समानधर्मत्वात् । यद्रष्य येन दोपेण समानधर्म तत्तत्कोपन, यया वातसमानधर्मक फाणित पातकोपनमिति । तत्र रसो रसनाग्राह्यो गुणः । स च पद्विधः । पदाह घरका,-' रसनार्यों रसस्तस्य द्रव्यमाप: सितिस्तथा । निर्वृत्तौ च विशेष च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ।। स्वादुरम्लीय लषणः कटुकस्तिक एव च । कपायश्चेति पट्कोये रसानां संग्रहः स्मृतः-' इति । पीर्य द्रव्यफर्तृके कर्माण करण- भूतो द्रव्यगुणः, तच्चाष्टविघ, यदाह चरकः,-'तीक्ष्णं कसं मधु निग्धं मृदूष्णं गुरु शीतलम् । वीर्यमष्टविध कैचित केचिद्विविषमा. श्रिताः ॥ शीतोष्णमिति वीर्य तु क्रियते येन या क्रिया। नापीर्य कुरते किंचित् सर्वा वीर्यकता हि सा'-इति । रसस्प सापकत्वात् विपाकस्प सापकतरवास करणत्व, साधकतमं हि करणम् । वीर्य साधकतम 'रसं विपाकस्तो वीर्य प्रभावस्तान व्यपोहात । पलसाम्य रसादीनामिति नेसर्गिकं बलं '-इति पचनात् । पत्र प्रतिकूले तदुपपदें न पस्य करणत्यं तमानुकलेपि तस्य इतरस्य सहा. पमात्रत्वम् । प्रभावस्य त्वसाध्यकरणद्रव्यलक्षणातिरिक्तलक्षण. बाम गुणत्वम् । यत्तूक्तं-'किंचिद्रसेन कुल्ले कर्म पाकेन चा- ·परम् । गुणान्तरेण पीण प्रभापेन प किंषन । यचदम्पे रसादीनां पलपवेन वर्तते । अभिभूयतर्रास्तसत् कारण अपचते.' इति । तदीपाधिकवलायेपपं, स्वाभाविकालस्प "रसं विपाकस्तो वीर्य प्रभावरतान व्यपाहति-" इत्यादिनो- कत्वात् । औपाधिकेन परेन द्रव्यकठेके कर्मणि न गुणान्तरस्य कर्तृत्वं तप चुपापिः कर्ता, गुणान्तरस्य तु स्यूलसूहमादेः शुकृष्णादिक्दमयोजकत्वादविवक्षेति रसोर्य विपाका- स्यगुणत्रयवादिनां मतम् । विपाकः सर्वव्यसाधारणाहारपाक- प्रयानन्तरपाकजन्मा रसः, स प मिविधः । यदाह वाग्मटः- जाठरेणाग्निना योगाचदुदेति रसान्तरम् रिसाना परिणामान्ते स 'विपाक इनि स्मृतः ॥ त्रिधा विपासोद्रव्यस्य स्वाम्लकटुकात्मक' इति । तत्र 'काललवणं पिचं, स्वाद्वम्लरूपणा कफी कपाय- तिक्तकटुको वायुटोग्नुपानतः। पित्तंमुष्णं लघु स्निग्य तोरणं,वायु- हिमो लघुः । सस्तीक्ष्गः, कफः शीतो गुरुः स्निग्धो मृदुर्मतः ॥ कफापतानिलाः पाके स्वाद्वम्ल कटुकाः क्रमात ' इति दोषागां रसवीर्यविपाशाः तस्माघहातलं तद्वातेन रसवीर्यविपाक समानं, पदातनं सद्विपरीतमिति निर्गतुं शक्यम् । ननु ' यस्मादृष्टो पवः स्यादुर्गरुरप्यनिलमदः । दीपनं शीतमऽप्याज्यं पसोप्णाप्यमि. सादनी ।। कटुर्विपाके पित्तत्रो मुद्गो मापस्तु पिचलः । साहु. पाकोपि चलकर स्निग्धोणं गुरु फाणिनम् ॥ रसे स्वादौ प्रथा तदत्ततान्येषपिदृश्यते । वातलं कफपिचममम्लमप्याक्षकं फलम् ॥ करते दघि गुर्वेष चन्हि पारेवतं नतु । कपित्यं दादिमं पारलं ग्राहि नामलकीफलम् ॥ कपाया माहिणी शीवा घातकी न हरीतकी। .....दन्ती रसाधैस्नुल्यापिचित्रकस्य विरेचिनी॥ पधुषस्य च मृढीका घृतं क्षीरस्प दीपनम् ॥ कटुः पाके रसे स्नि- यो गुरुश्च कफनातजित् । लशुनो पातकफनव तैरेव पद्गुणैः ॥

·. पियो विरुदान पातादीन् लोहिताचा 'जयन्ति यत् । कुर्वन्ति यवकापाथ तत्प्रभावविजम्भितम् ॥ ........ रसेन वोर्येण गुणैव कर्म द्रव्यं विपाकेन च सद्विदध्याव ॥ सपोऽन्पया सत्कुडके अंभापादेतुर्यतस्तत्र न गोचरोऽस्ति-' इत्यागसंग्रहोक्तरीत्या व्यभिचारदर्शनादसदनुमानमिति पेत् ? अन्यत्रापि तुल्यम् । वन ट्रम्पशक्तिशब्दोपपत्तिरिति चेत? अप्रापिरसादयः शब्दोपालाम 'स्वाद्वम् नारङ्ग' ' स्वादु पारेषतं ' 'अम्लं सकुच' इत्यादि व्यावर्तकत्वेनोपादानान प्रविज्ञाहानिः। न सर्वेषां न सर्वत्रेवि पेव? तनापि समानम्। किंच तुल्पेऽप्यसमग्राभिषानेऽनुमानानकर- न्तिकत्ये या अन्यग्रन्थे यदर्थः प्रयास. सा द्रष्पशक्तिरेय निर्णीता, रसादयस्त्वसमायिका., का क्षतिरित्यलमसियादेन । एतेन दी- पनत्वाधनुक्तिदोपोपि निरस्त इति ॥३॥ ये यत्रोक्ता गुणा द्रव्ये ते तस्यावयवेष्वपि ।। भेदेष्वपि विकारेष्वप्यपवादाहते मताः ॥ ४ ॥ इह वक्ष्यमाणगुणा: मसिद्धाविकृतावयविमात्रपर्यवसायिनो माभूवनित्यतिदेशं करोति-ये इत्यादि । यत्र द्रव्ये मोदक्याऽदौ ये गुणाः बातमत्वादयः उक्तास्ते न केवलं तस्मिन्नायविनि समस्त उपयुक्त भवन्ति, अपितु तस्यावयवेप्वपि मूलत्वक- पत्रफलादिष्वपि; तथा न केवलं प्रथममतीते प्राप्रसिद्ध मा तस्मिन्, अपितु तस्य भेदेप्वणुमहद्दीर्घन्दस्यतरक्तपीत पुष्पादिवपि, तथा न केवल तस्मिनविकते, अपि तु तस्य पिकारेषु स्नेहलेहकायारकादिष्वपि, ते गुणा. अपवादारवे मता । अपवादो पाधक, सूचात्रोपदिश्यते, नापतिदेशेन बाधते। यथा कफन्या अपि बदर्या- फलं वात, पित्तश्प्पलेपूपदेशान कक वातप्रश्लेष्मलपित्तोदासीनस्यापि पलाण्डोः वातपित्तम.

·. मलेधूपदेशाम पित्तोदासीनत्वातपित्सम वस्पापीरसस्प पि- कारः सितोपला पातपित्ताछेष्मोदासीनेषुपदेषाम श्रेष्मला ।प सत्पवयवापयपिनोस्तालफलतालवृक्षयोः पातपित्तमश्लेष्मेल', सामान्यविशेषयोः काजिकसौवीरयोः कफवातपित्तःपु, मक- तिविकारयोः सूप्यसूप्यमक्षयोः कफपिचरवातलेषु यद्वचन, तदितरेम्पोऽवयव विशेषविकारेभ्योतिश्यार्थ, एवं सर्वत्र न्यापसिद्धिः ॥ ४ ॥ वातलं चरको ब्रूते वातघ्नं वष्टि सुश्रुतः॥ खारणादिर्वदत्यन्यदित्युक्तेरत्र निर्णयः॥५॥ इह परस्परविरुद्धानां घरकादिवाक्पानां सट्टीकाकारहरिक- न्द्रादिकतामेकपाक्यवां पिचार्य निर्णीतो द्रव्यगुण उक्त इत्याह- पातमित्यादि । कचिचरकोकादन्यद कचित् सुश्रुतोक्ताव कचिदुभाभ्यां; अन्यच्छन्दो विपरीतवाची, चरकसुश्रुतयोः च- रकलारणायोः चरकसुश्रुतखारणादीनां च परस्परविरुदानां ट्रम्पशक्तिविपयाणामुक्तीनामत ग्रन्ये निर्णयो निर्णातार्पवचन- म् । ततु पथावतमतानुवाद इत्यर्पः । यया घरकेण मधु मातलमुक्तं, "वातलं गुरु बीतं च रक्तपिचकफापहम् । संघात च्छेदनं रुसं कषायं मधुरं मधु-" इति । मुश्नुतेन तु पातममुक्तं,-"मधु तु मधुरं कपायानुर शीतलं रूसं अमिदीपनं वये स्वयं लघु सुकुमारं लेखनं यं वाजी- करणं संघानं रोपणं चक्षुष्य प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पिचले. प्ममैदोमेहहिवाश्वासातिसारच्छदितृष्णामूविपप्रशमनं हादि त्रिदोपशमनं तत्तु लघुत्वात् कफ पैच्छिरयान्माधुर्याद कपायमावाच पातपित्त-" इति । तच्चान ग्रन्ये कफपिचप्रवातो- ·1 । दासीनमम्पे पाठतम् । ननु मानो वातोदासीनत्वे कि मूही परस्परविरोपपरिहारेण व्याल्यापमाने चरकसुश्वतवाक्ये पर बातोदासीनत्वे बङ्गीक्रियमाणे तत्तनुपापिषवादातलवातमत्ये मधुन्युपपयेते, तेन विपयभेदाचरकसुश्रुतवाक्ये न विरुध्येते, बातसत्वे सङ्गीक्रिपमाणे पातमोपहितस्य परस्परशक्तिमतिवन्धा- दातोदाचीनत्वमेव स्पानतु पातकावं, वतश्च सुश्रुतवाक्येन विरो- धस्तदरस्थ एवापावलवामिभवादातमत्व स्यादितिदान,अभि. भवेप्रमाणाभावाद । सुश्वतोतवातमत्वस्यान्ययानुपपत्तिरेव ममा- नमिति चेत् ? न, तस्पोजरीत्याप्पुपपत्तेः। उक्तरीतावाप पा. तोदासीनत्वाभिभवाङ्गीकाराम विशेप इति चेत् ? न, भौदा- सिन्यस्प शमनत्वकोपकत्वाभावरूपत्वेनामतिमन्धत्वं दृश्यते, भभावमुखेन तत्र तत्र तस्य तस्पोक्तः । यथा 'पलाण्डः कफ फरोति नो पित्त, इति, 'तैलं कफकन्न च' इत्यादि । तेन वातो. दासीने मधुनि निष्पतिवन्ध उपाधियापारी, पातले तु सप्रतिबन्ध इति महान् विशेषः। मिष्पतिवन्य उपाधिव्यापारे वासलोपहितस्य मधुनो वातळस्खे न्यापसिद्ध वचनवपमि. वि चेत् ? न, असिद्ध बौदासीन्ये न्यायप्रवृत्तिरिते । इह तु तस्मादेव पचनाव म्यायसहकतादादासीन्यसिद्धिः । किंच पात. लत्वं पातमत्वमप्यनीकर्तुं शक्यमित्येष निर्णय एष । तस्मा. छुदं मधुवातोदासीनमित्यभिहितम् । उपाधिमेदाहातकं पात पेत्युचितम् । उपाधयश्च मात्रादयः। तथा चाष्टाङ्गसंग्रहे,-"मात्रा. पोगक्रियादेशकालापस्यादिभेदतः । ततस्ततो यतो टास्ते भाषास्तया सया"-इति । नच मात्रादेशकालावस्पावियुक्त- द्रव्यस्पासंभवाच्छुद्धगुणोकिरनुपयुक्ता, शुदगुणानुसारेण घुपा- ·1 पिकतो विशेषः । तथा हीनमाया तिकादिमियां 'युतं कुश्मा. पादिना संस्कृतं पा जाणदेश दे पा देरे पास पोकाहे मोर्णतायो वाऽवस्यायामनुपयुक्त वातौदासीनं न पातळ नपा पात हन्ति,उपाभ्यन्तरसहकतं तु इन्ति । एवमन्यत्राप्यूमम् । तस्मा- स्समूलमेष मधुनो यातीदासीनत्वम् । अत एव खारणादिनापि पातमं न मोक्तं; तथा च तदाक्प 'फपायानरसं रुक्षं शीत स्वाद गुणाधिकम् । लेखनं भग्नसंघात छेदनं विशदं गुरु ॥ दास्तृष्णा- विषादरकपित्त कफापहम् । संग्राहि मवर वृष्यं मासिक मवरं मधु"--इति,ये तुमुश्रतवाक्ये'त्रिदीपशमन वातपित्तम इतिचषायोः सहनिर्देशाव पित्तश्लेष्ममेदोमेहशत कफपियोः पृयाङ्गिनर्देशास- सूपातविषय सुश्रुतवाक्यमसंसृष्टयातषिपयं परफाक्पमित्याः, ते न सुश्रुताचार्यामिमायान पिः । पो यं त्रिदोपशमन मिति सहनिर्देश' स लाघवार्यः, यस्तु पातपित्तप्रमिति प स माधुर्पस्य हेतीमध्ये पठितस्पोभयप्रयोजनार्य, 'पैछिल्यान्माधुल्कि- माद्वातपित्तम' इति, 'माधुर्यात् कपायभाषाच क्रमादास विप्र' इति। जेजटोप्याए, 'पैछिल्पारसौकुमार्याद्वातम, लघुत्वाद कपाय- भावाच फफर्म, माधुर्यशैत्यादिमिः पिचहर' इति त्रिदोपशमनं; द्रव्यमभावाच द्रव्ये परतन्त्रा हि प्रमाववशपतिनो गुणादय । यस्त कफपित्तयोः पृया निर्देश स मेहादिविशेषणार्यः, कफपिचमाने- प मेहादीन हन्ति न पातनानिति । हेतुमत्पनीकलादन्यदेव व्याधिनत्पनीकत्वमिति वातपस्वेपि न पासजमेदादिप्रत्वम्। किंच योगवाही पायरिति कफपित्तमायादेव संसृष्टवातमत्वे निदेऽस्य तत्परत्वे पचनपैययः पश्यते हि तत्र तत्र योगवाहित पायो, 'ग्रीष्मे प्रायो मरुत्पित्ते वसन्ते कफमारुतीबायोस्तु योगवारियाद - ·पातपित्ते तु शारदि' इति । पपने योगवादित्वाच्छीतं श्लेष्मयुसे भषेत। द्वारा पित्तपुते' इत्यादि । यस क्षौद्रादीनां पातलत्वं दृष्ट्वा ताहि. पर्य चरकवाक्यं, इतरविषयं सुश्रतवाक्पमित्याहुः, ते हि शास्त्र. तत्त्वं न विदुः । न ह्येते मधुसामान्यस्य गुणाः, किं तु माक्षिका- ख्यस्प मधुविशेपस्य, खारणादिना स्पष्टीकतत्यात, सामान्य स्य विशेषणोऽपसंहारात । तस्मात्पूर्व विषयव्यवस्था, पतेन गौरपलायतविरोधो निरस्तः । ता घरकेण क्षेत्रानं वातले पठितं "मंडूकपर्णी वेत्रानं कुचैला पनतितकम् । कर्कोटकावल्गु- निकं पटोलें शकुलादनी ॥ वृषपत्राणि शार्दिष्टा केवुकं सकटि. लकम् । नाडी कलायगोमिव्हा वाकिं तिलपर्णिका ।। कुलक कर्कशं वैषं शार्फ पर्पटक तथा । कफपित्तरं तिक्तं वावलं कटु पच्यते'-इति । खारणादिना त्रिदोपत्रेषुपठितं 'चञ्चुर्मसूरि- का पाग वेत्रानं सुनिषण्णकम् । पत्रशाकं च संग्राहि दोषत्रयहित लघु'-इति । तदप्यत्र .मधुवनिर्णीय पठितम् । अतएव सुश्रुतेन कफपित्तप्रमेयोक्तं ' आटरूपकवेत्रामगुड्नीनिम्बपर्पटा । कि- रावतिक्तसहितास्तिताः पित्तकफापहा'-इति । हरिचन्द्रोप्याए, "सर्व तिक्तं वानलमवृष्यमन्यत्र क्षेत्राग्रपटोलयोः" इति । तथा सुश्रुते घेणुपर्णादीनि तृणधान्यानि पित्तलान्युक्तानि कोरपनी- बारश्यामाकसतनुवरकोदालमियामधूलिकानन्दीमुखीकुरुविन्द फगयेधुकवरचरकतोदपीकुन्दवेणुपत्रमभृतयस्तृणधान्यविशेपाः उष्णाः कपाया मधुरा रूक्षा कविपाकिनः श्लेष्ममाः बहुनिष्य. न्दा पातपित्तप्रकोपना:-' इति । खारणादिना पित्तमान्युक्तानि 'श्यामाकहस्तिश्यामाकनीवाराणि प्रियङ्गवा । गवेधुकातोदपर्णी नादीगभांतिकोद्रवाः ।। प्रशान्तिकाम्भाश्यामाको लोहिताः कोर- दुषकाः। घरका पूर्णपादाश्व कुंभीका सकुन्दकाः।। कपाया मधुरा ·कक्षा रपितकफापहाः । अपृष्पा लयः शीवादमा पात. कोपना-इत्यादि। तान्यप्या मधुवनिीय कफम्यासलपित्तादो- सीनान्युक्तानि । अतएष धरण फोरदूषश्यामाकावादी पृपयुक्त्ता तत्सदृशान्युक्तानि 'सकोरदूषः स्यामाफा कपायमधुरो लघुः । वातला कफपिचमः शीतः संग्राहि शोपणः ॥ हस्तिश्यामाक- नीवारतोदपींगवेधुकाः । प्रशान्तिकाम्भाश्यामाको लोहित्याणु- प्रियङ्गयङ्गा मुकुन्दोझिण्टी गर्मुटी चारूकपरफास्तया। शिविरोत्क- टपूर्णाहा श्यामाकसदृशाः गुणैः' इति । सशगुणत्याध्यूनगुणवं, उपमेयं युपमानतोऽपरुष्टं भवति । तेन श्पामाकः पित्तं हन्ति, हस्तिश्पामाकादयस्तु इन्तुमसमर्या इत्पर्षः। कफवातपोरप्पे प्रसंग इति चेत? न, तन्त्रान्तरे वातलस्वकफमत्वयोरुपदेशात, उपदेशोहतिदेशाहली। एतेनौप्ण्यशैत्यविरोधोऽप्यपास्त: । तया घरकेण पटोलफलं पातममुर्फ 'मण्डूकपर्णी इत्यादि,मश्रुतेन पातो- दाप्तीनमुक्तं 'कफपित्तहरं दृप्पमुणं तिक्तमपातलम् । पटोलं कटुकं पाके प्यं रोचमदीपनं-' इति, खारणादिना तु यावममुक्के 'सस्नेहोणं लघु स्वाद पाके दोपानुलोमनम् । उष्णं विकं त्रिदो. पोशाकं निम्पपटोलपो'-इति । 'पटोलनिम्बं पातमं तिक्तमन्यात पासलं'-इति । तच्चात्र खारणादिमतमजीकृत्य त्रिदोषनेषु पठित; चरकोतस्प हि वातलमित्यस्य कुचैलादिभिरन्वयन सार्थक्यं, पटोलस्य च कफपित्तहादिभिः। अतएव हरिचन्द्रजेनटादयष्टीका- कारा अपोधृत्य व्यक्तिरेकेण गुणानाहुः । न च सुचतोकस्यावात- छमिति शब्दस्य वातमित्यर्थः, विरुद्धार्थवाद । यद्यपि पातो दासीनत्वयातमत्वयोः सहानवस्थानलक्षणविरोधोऽस्त्येष, तथापि तन्त्रान्तरविरोधमयात्तन्नान व्याख्येयम् । अयवा अवातलशन्देन बातकरणाभाव उस्यवे, स च पातमेऽप्यस्तीत्यपिरोपः। अतएन " ·भाग्भटः,-'विक्तं कर च भूयिष्टमवृष्यं वातकोपनम् ।ऋतेऽमृतापटो- छाम्यां शुण्ठीकृष्णारसानतः' इति । माधवकारोपि,-'पटोलपत्र पिसम पल्ली तस्य कफापहा । फलं त्रिदोषशमनं मूलं चाप विरेचन'-इति । कटुस्वादपाकयो रसवदविरोधः । एवमन्येपि गिरोधाः शास्त्रसहितेन तर्केण परिहरणीयाः। चरकादीनां त्रया.' गामेवोपादानमेतत्मणीततन्त्राणांममाणत्वात् संपूर्णत्पाद विच्छि असमदायत्वादभियुक्ताख्यातत्वाच । अतएव तद्विरुद्धाना- मन्येषाममामाण्यमेव, यया 'फळं तु पित्तलं तालं सरं' इति वाग्भट- भाक्यस्प 'फलं स्वादु रसे तेषां सालजं गुरु पित्तकृत' इति सुश्तवाक्यविरोधातः न चान्यन्मूलं, खारणादिरयण्याह- "पनसं नारिकेलंच तालसस्पं च तर्पणम् । स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं वाहणं कफशुक्रलम्' इति । चरकोपि-' तालसस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च । बृंहणस्निपधीतानि बल्यानि मधुराणि च' इति । एतदिवरणे वाप्पन्द्रोपि 'ताकसस्यानि तालफलानि, सि. दानि पकानि, मधुरस्निग्धशीतत्वेन पातपिनहरवे कफकृत्त्वं च मन्तव्यं' इति । किंच रस इत्यत्र रसमिति हदित्यत्र कृदित्य. न्यया ग्रहीतु सुश्तवाक्यमेवात्र मूलं संभाव्यते । अतएवात्र तालफलं पातपितमश्लेष्मलेषु पठितमिति ॥ ५ वातघ्नमव यहव्यं तद्वातं हन्ति केवलम् ॥ सान्यं च केवलावन्यो न इन्ति न करोति च ।।६।। वातप्रमन्यजननं द्रव्यं यद्धन्ति तच्चलम् ।। केवलं केवलो सान्यावन्यो वर्धयते मलौ ॥७॥ वातनमन्योदासीनं यत्तच्छुद्धानिलापहम् ।। शुद्धौ सान्यौ न हन्त्पन्योन कराताति सर्वतःगाचा ·पाते पित्ते कफे वातपित्ते वातकफे कमात् ॥ कफपित्ते त्रिपु हिता वर्गाः सप्ताहितोऽष्टमः ॥ ९॥ अप वातमादिसप्तपञ्चाशदान् व्यनक्ति-बातमयेवेत्यादि। एवकारः पिचादिम्पदासार्थः । अन्यशब्देन पित्तको उपस्ती समस्तो च । चई वायुम् । शुद्धः केवलः । तत्र यत्केवलं सपितं सकर्फ सपित्तकर्फ या वातं हन्ति, केपलं पिच फर्फ पिनकर्फ पा न हन्ति नापि करोति, तद्वातमम् । यत्केवलं यातं इन्ति, केवलं सवात वा पित्त करोति,तद्वातमपित्तलम् एवं पातमश्लेष्मलम्, बातमपितछेप्मल च । यत्केवल पातं हन्ति केवलं सवात या पितंन दन्ति न करोति तद्वातमपित्तोदासीनम् । एवं पातमशेष्मोदासीन पातपित्तछेप्मोदासीन, वातप्तश्लेश्मपितोदासीनं, बातमपि. पलपलेप्मोदासीनंच, एतेनय पातमभेदा,एवं पिसमवर पाये मावपित्त, पातपित्तममलं, वावपित्तमठेप्मोदासीनं पे भयो वातपितमभेदाः । एवं वावश्छेमापिसश्लेष्ममयोः। दर पारमेक, दोपत्रयोदासीनमेकमेवमेकादश । सपिवं सकळं सपि. सकर्फ पा वातं करोति, केवलं पित्त कर्फ पित्तकर्फ वा न इन्ति न करोति तद्वातलम् । यत्केवलं वातं करोति फेवलं सवातं पा पित्तं न करोति न हन्ति तहातळपित्तोदासीनम् । एवं पातलवमोदासीन, वावलपित्तश्छे मोदासानं च। एवं चत्वारोवातलभेदाः । एवं पित्तलमलयो पातपित्तल पातपिसलमोदासीनं चेति द्वौ वातपित्तलपेदौ । एवं वातल. मलपित्त भलयोः। दोपलमेकम् । एवमेवे सप्तपञ्चाशत् द्रव्य भेदाः । सपित्तपाते वातप्राधान्यं, पावपित्ते तूंमयमाधान्यं पाय. मिस्यसङ्कर: । भाधान्यं चाधिकरसस्थानस्यत्वाविरोधकत्वा. दिभिः । वातपितलामालपछै प्रादयस्तरतमभेटा वातपित्त के - ·प्मलाघन्तर्भूतस्वादनन्तत्वाच न गणिताः । यत्र'द्रव्ये यो दृष्टः १ द्रव्याणा सप्तपञ्चायझेदा. अनुक्रमेण लिस्यन्ते । यथा- १ वातघ्नम्। ३० वातपित्तनश्लेप्मोदासीनम् । २ वातघ्नपित्तलम् । ३१ वातश्लेष्मन्नम्। ३ वातनश्लमलम् । |३३ वातशेषमनपित्तलम् । ४ वातघ्नपित्तश्लेष्मलम् । ३३ वातशेष्मन्नपित्तोदासीनम्। ५ वातघ्नपित्तोदासीनम् । ३४ पित्तश्लेष्मघ्नम् । ६ वातघ्नश्लेष्मोदासीनम् । ३५ पित्तश्लेष्मनयातटम् । ७ पातप्रपित्तश्लेष्मोदासीनम् । ३६ पित्तश्लेष्मनवातोदासीनम् । ८ वातपित्तलश्लेष्मोदासीमम् । ३७ दोपप्रसन्नम् । ९ यातनश्लेष्मलपित्तोदासीनम् । ३८ दोपत्रयोदासीनम् । १.पित्तनम् । ३९ वातलम् । ११ पित्तनवातलम् । ४. दासलपित्तोदासीनम् । १२ पित्तनश्लेष्मलम् । १॥ पित्तनवातश्लेष्मलम् । ४१ वातलश्लेष्मोदासनम् । १४ पित्तनवातादासीनम् । ४२ दातलपित्तश्लप्मोदासीनम् । १५ पित्तनश्लेष्मोदासीनम् । ४३ पित्तलम् । १६ पित्तनदातलमोदासीनम् । ४४ पित्तलवातोदासानम्। १७ पित्तनंपातलश्लम्मोदासीनम् । ४५ पित्तलरमध्मोदासीनम् । १८ पित्तनमलयातोदासीनम् । ४५ पित्तसवातश्लेष्मोदासीनम् । क्षेष्मनम् । ४७ श्लेष्मलम् । २. श्लेष्मन्नवातलम् । ४८ श्लेष्मष्टवानोदासीनम् । २. लप्मनपित्तलम् । ४९ दलेप्मपित्तोदासीनम् । २१ श्लेष्मप्रवातपित्तलम् । ५. देलमलवातपित्तोदासीनम् । २३ श्लेष्मप्रवातोदासीनम् । ५१ वातपित्तलम् । २४ श्लेष्मन्नपित्तोदासीनम् । ५२ वातपित्तल श्लेष्मोदासीनम् । २५ श्लेष्मनवातपित्तोदामीनम् । ५३ घातलश्लेष्मलम् । २६ श्लेप्मनवातलपित्तोदासीनम् । ५४ वातपित्तलालेष्मोदासनम् । २७ शेमप्रपित्तलयानोदामीनम् । ५५ पित्तश्लेष्मलम् । २८ वातपित्तमम् । ५६ पित्तलेलबातोदासीनम् । २९ वातपित्तमशेष्मतम् । ५७ त्रिदोपलम् । .

·(१४) सतम्रोक्त एष । यया यातनी पित्तला चाल्पफफा चाप्पाक्षि- की सरा' इति । अथ प्रकरणद्धयर्य वर्गानुपदिशति । त्रिपु यात- पित्तकफेय हिता, पातादिपु प्रकुपितेषु सत्म सेव्पमानं यन् स्वास्थ्यं करोति तद्धितं एन्प, तरप्रकाशनाद्वर्गा अपि हिता', एवमष्टमोऽहितः, इत्यष्टयोध्य सिद्धमन्त्रः ॥ ६-९ ।। इति योपदेयीये सिद्धमन्त्रमाशे नयश्लोकी । वातघ्नं मोदकी तिन्दुः कासी कोकिलाक्षकः। वेल्लन्तरो ग्रन्थिपी मुसली स्थलपद्मिनी ।। १०॥ बिल्वपर्णी विल्वपत्रमरावत्युत्तमारणी॥ स्वोः फलं च स्वाद्वग्लं नारङ्गं सगुढं दधि ॥ १॥ रसाला रससं मासं मन्यः स्नेहगुडाम्लयुक् ॥ मोडी गुडमजरी । ति दुवारवा । कास्पाच्छदनफला । फोकिलामा इक्षर । बेलतरो पीरतह । ग्रन्यिपर्णी गन्ध. ट्रव्यापियोप. । मुसली तालमूलिका । स्थलगिनी स्थलकमलिनी। बिल्वपर्णीशाकविशेषः । बिल्वपत्र प्रसिद्धम् । ऐरावती गोधा- वती उत्तमारणी करम्मा।खो फलमेरण्डवीजम् स्वाहम्लं नारई मधुराम्लरस नारङ्गफलम् । सगुट गुटमिश्रम् । रसाला शिखरि- गीतक्षणं तु, 'अCढक त्वचिरपर्युषितस्प वध खरस्य.पोट- शपलानि शशिममस्य । सर्पि पल पलं मरिच प्रिकर्ष शुण्ठ्या परामपि चापलं चतुर्णाम् ॥ श्लाणे पटे लळनपा मुद्रपाणिश कपुरवाससुरभीकृतभाण्डसंस्था । एपा फोवर- हता सुरभी रसाला या स्वादिता मगवता पुरुषोत्तमेन' इति । सरस मास रसमनुधृत्य पक्व मांसम् । मन्धा स्नेहगुहाम्दयुक् स्ने- इगुडाम्लमिलितैर्युक्तो मन्यः । स्नेहो प्रतादि , भम्लो दाहिम- ·(१५) " सारादिः । मन्थः सुश्रुतोक्तः, 'सक्तपः सपिपाऽम्यक्ता शीत- पारिपरिप्लुता। नानिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्यभिधीयते" पतरस पातममिति ॥ १० ॥ ११ ॥ वातघ्नपित्तलं भक्ष्यस्तैलसिद्धोऽम्लगोरसः||१२|| भक्ष्यस्सैलसिद्धस्तेलपक्को भक्ष्यः पूरीकादिः, अम्लगोरसो अम्र्स तक, एतद्वयं पावनपित्तळम् ॥ १२ ॥ वातनं श्लेष्मलं चास्थिशृङ्खला शतपोरकः॥ स्वादु पारेवतं वेसवारकः पृथुकस्तथा ॥ १३ ॥ भक्ष्याः फलगुडस्नेहतिलफाणितमांसजाः॥ क्षीरसारः किलाटो विष्यन्दपीयूपमोरणाः॥१४॥ कूर्ची खलः काम्बलिको दधिको मधुरं दधि ।। अस्थिगृखला पजभोक्ता । शतपोरफः इक्षुविशेषः । स्पायु पारेवत तद्विविधम् । तथाहि,-"पारेषतं मधुरमम्लमिति द्विषा स्यात् स्पासिन्दुकाकतिफलं लघुपाण्डुपुष्पम् । नीलच्छदाडि गदितं तु परेयताख्यं तत्पुष्कराश्रमसमीपवने प्रसिद्धम्-" इति। सवारका सुश्तोक्तः, " मांसं निरस्थि मुस्विन्नं पुनदृषदि पेपितम् । पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुटसर्पिःसमन्वितम्। एकभ्यपाचित सम्यक् षेसपार प्रति स्मृतः" इति। पृथुका पृष्टस्याहतस्य शाल्या. देस्सएडुलाः । फलमा भक्ष्या पिपालमज्जादिकृताः । गुटना गुर्दगर्भाः। स्नेहजाः स्नेहपक्काःतिलजास्तिलगर्भा । फाणितमाः फाणितगोः । मासमाः मांसकताः । क्षीरसारकिलाटपीयपमो. रणकूर्पः क्षीरविकाराः । वन क्षीरसारः मसिद्धः, " गोरसध्य- शसंयुक्तं सार पन्दिप्रेमापनात् । पनीभूतं फिलाट स्याद, स्मृतस्तन्यस्त मोरणे:-" इति किलाटो मोरणश्च । पीयूपमेदो. मोरण इत्पम्ये। अषा " क्षीरं सपः प्रभूतांपाः पीयूपो मालन' ·(१६) " " . यनम् । सप्तरामात्सर क्षीरसमसघ्नं च मोरणः इत्युक्तः । "दमा सह पप पर यत्तत् स्यावधिषिका । सकेण तक्रभू- चीका सस्पिण्यस्तु फिलाटर ” इति दिषा फर्षिका । विष्यन्दो घृतभ्रष्टास्तुण्ड्रा " इति जेनट, तस्कृत पायसमित्यन्ये। आम गोधमन चूर्ण सपि क्षीरसमन्वितम् । नातिद्रव नातिघन यिष्यन्दो नाम नामतः" इस्पपरे । सूपशास्त्रे तु,-" दधिक्षीरे समें कृत्वा त्वर्धभागावशेपित । भाषपेद्रतशालीनां तम्टुला- तिलसयुतान् ॥ पियालपनसाथीना पीनमुष्टिं समावपेत् ॥ क्षीर तुल्य धृप्त चात्र शर्करी सु पहागणाम् । सिद्ध त्रिकटुकोपेत कर्पू रेणापियासितम् ॥ एप षिष्यन्दनो नाम स्वर्गलोकेऽपि दुर्लभ । यस्मात्पलोपि हि घृत स्यन्दते सर्पतो भृशम् । तस्मात् मूपयि पानी पिप्यन्द इति स स्मृत" इत्युक्त । दधिक इति खलका- पलिकयोर्विशेषण, सकादिसिद्धव्युदार्थम् । सत्र खलः फलाना शाकानां च नि काथ । स य तिलक्रूज स्पष्टाम्ल काम्प लिक । यदाद वाग्भट ,-" पिशितेन रसस्तन यूपो धान्यैः खल फलै । मूलैश्च सिल्फल्फाम्लपाय काम्बलिक स्मृत इति । सफलैरिति पिशेषण शाकोपलक्षणपरम् । यदाह चरक, चार्याश्चक्रिकायाश्च दुम्धिकायाय पारयेत् । खलान्दधि- सुरोपेसान् घृतभ्रष्टान ससैन्धवान-" इति । यत्तु " कपित्य. चमचाङ्गेरीमरीचाजाजिपिप्रकैः । सुपक खरयूपोऽयं यूप काम्य- लिकोऽपर ॥ दध्यम्ललवणस्नेहतिलमापसमन्वित" इति खल. यूषकाम्नलिफयूपयोस्ताहिशेषपोलक्षणम् । काम्बलिकोत्र काम्बलि कप ! पदार मुश्रुत, "दपिमासम्लपिदस्त एप काम्बलिका सुव"- इति । यक्ष नलेनोक्तम्, " तिलांस्तु निस्तपान्करपा पिष्टवा हीरे यहोषितान् । पटे पूतान् पचेदीमानाकोत्यापित वृत्ते ॥ मरीचाभाजिसामर्यकत्तिललो भवेत् । पुनः सोप- ·(१७”. बाजाजोपीनपूरकसौरभैः ॥ संयोज्प पवितः स्वच्छो यूपः काम्नलिको मवेद " इति एतदपि विलकाम्बलिकयोस्तदिशेपयोरे- व कमणम् । “दघिदारिमशाकरनयुक्तं ध्यानं खलः" इति जेनटोक्तिरपि । विशेपेण च मधुरं दघि स्यादुरसं दपि । एक. सर्व पातहरं फफकरं च ॥ १३-१४ ॥- वातनं पित्तकफकृन्मिश्रेया गिरिपादिका।।१५।। फलं तु कपिकच्छूरुमाणवेत्रकरजकम।। वातामाभिपुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम् ।।१६।। अम्लं लकुचमेलानमारकं मृगलेण्डिकम् ॥ द्राक्षावृक्षाम्लकोशामनीपाम्रातकराम्लकम्॥१७॥ प्राचीनामलनाररूपारेवतपरूपकम् ॥ थिञ्चा कोलानि लवणं मापातसितिलं दधि||१८| कृशरा च वसा मजा मेदो मेपापयः सुरा ।। पोत्रीभमहिपा,मत्स्या राजीराजीवपाटलाः||१९|| मुरलो निरुलो नन्दी वारलो वागुजारलः ।। पाकमत्स्य कृष्णमत्स्योगोमत्स्योमकरस्तिमिः॥२०॥ तिमिङ्गिलमहामीनशफरीवर्मिचन्द्रकाः॥ 'सहस्रदंष्ट्रः पाठीनो गर्गराः कुलिशादयः॥२१ ।। गोश्वोष्ट्रमेदपुच्छाश्वतरमेपखरादयः ।। प्राम्याः, गुहाशयाः सिंहव्याघ्रद्वीपितरक्षवः॥२२॥ बभ्रुश्वःशृगालोतुर्मंगेविकादयः॥ शशनीभासचररगृपचीरिल्लवायसाः ।। २३ ।।

·- (१८) कोलूकश्यनचापधुमिकामदुहादयः । पक्षिणः प्रसहाः, पर्णमृगामूपकवानरौ ॥२४॥ गोलाङ्गुलटुमशयमद्गुपूतिघसादयः॥ श्वेतश्यामश्चित्रपुष्टः कालकः काकुलीमृगः।२५। भेकचिल्लककूर्चीकबभ्रुप्रियकशाण्डकाः॥ कदलीनकुलश्वाविन्नीलीकृतखण्डजाहकाः॥२६॥ मार्जाराजगरा ह्याखुलोपाकाद्या रिलेशयाः ।। मिश्रेया शतपुष्पाभदः । गिरिपादिका काकाण्डोला । कपि- कच्छूरादि निकोचान्तं फलं सत्र कपिकच्छूरात्मगुसा, वे मसिद्धं, कराओ नक्तमालः, शेपमुत्तरापये मसिद्धम् । सत्रोरुमाणमुकुल. कनिकोचकानि घरुणदन्त्यकोल्लफलानीत्येके । पाताम मज्ज. मधुर स्निग्धं दीर्थम् । अक्षोदं मदनफलाभंमध्योभतरेखम् । अम्ल- मिति लकुचादीनां कोलान्तानां विशेषणं, मधुरादिव्युदासार्थम् । तत्र लकुचं क्षुदपनसम् । एलानमरावतम् | आरुकं कार्तिकेय- पुरे प्रसिद्धम् । तचतुर्धा,-"आरुक वीरसेनं च वीरं वीरारुकं तथा। विद्यान्नाति विशेषेण तच्चतुर्विधमारुक"-इति । मृगलेण्डकं कर्क- टम् । द्राक्षा गोस्तनी । क्षाम्लं तिन्तिडीकम् । कोशानं लाक्षा- शक्षकलमानी राजफदम्बफलम् स च "नीपो वृद्गृहसमीपभुवि मभूतो लोकप्रसिद्धतररामकदम्पनामा शर्मधूकतरुपत्रसमान- पत्रः स्वाद्वम्लपक्कफल एप सुगन्धिपुप्प" इत्युक्तः । आम्रातमा. प्रवाटम् । कराम्लं फरमर्दम् । माचीनामलं पानीयामलकम् । नारङ्ग नारङ्गफलम् । पालेवतं व्याख्यातम् । परूपकं पक्षपफस्पैव फलं, सच “धन्यताकारहरितपनो शण्टातिर्भवेत् । परूपकोल्पा- स्थिपफलः फरसुनामकः"-प्रत्युक्तःविंचा चक्रिका । कोलााने ·. . " घदराणि, बहुवचनं वृहद्म्हस्वमभ्यगनां फलानां ग्रहणार्य- म् । लवर्ण पटु | मापातासतिलाः धान्यभेदाः मसिद्धाः । दधि प्रसिद्धम् । तचात्राम्लं, मधुरस्य मागुतत्वाव । कृशरा तिल- - तण्डलमापोत्या क्षीरपेया । यसा मांसस्नेहः । मजा आस्थिभय. स्नेहः । मेदः प्रसिद्धम् । मेपीपय आविकं क्षीरम् । मुरा शालि. पिष्टकृतो मधविशेषः । पोत्री सूकरः । इभो हस्ती। महिपो लुलापः। .राज्यादि कुलिशाधन्ताः मत्स्याः कैवर्तेषु प्रसिद्धाः । तत्र राजी कृशदीर्घाकारः, राजीयो लेखाङ्कितः, पाटलः पाटलापुप्पामः, .मुरलो घेष्टिताङ्गः, निरुलो जलनिलीना, नन्दीवारलः समुद्रशि- गगाकः, वागुनारलो वागसः । तल्लक्षणं," महाशकलसंयुक्त- कृष्णपणों महाशिराः । महामत्स्य. प्रसिद्धोऽसौ पागुसः स्यूल, फण्टफः-" इति । पाकमत्स्यः परिर्भकैरसह यो पिचरतिः गोमत्स्पमकरी प्रसिद्धी, तिमि. शतयोजनायामः, तिमिङ्गिलो सिमिमक्षको महामत्स्यः, तिमिगिलगिल' तदुक्तं " अस्ति मीनस्तिमि म शतयोजनविस्तृतः । तिमिलिगि- लोप्यस्ति तद्गिरोप्यस्ति राघव.-" इति । शफरी क्षुद्रमत्स्पः। यर्मि साकारः, चन्द्रक. संफण्टकपाश्र्धवर्तुलः, सहस्रदंष्ट्रो माहा- मीनः, पागनः “रूप्यवर्णोदरी दीर्घः रुष्णयों महाशिराः । पागनो मत्स्यभेदः स्यादेककण्टकमारी " प्रसिद्धः, फुलियो वजामः, आदिशन्दादन्पेऽपि तन्नातीयाः । गावादयः खरापन्ताः ग्राम्याः ग्रामे भवाः । तत्र गौः प्रसिद्धा, भयो घोरकः, उष्ट्रः करमः, मेदःपुछो इम्बक 'एहक' इत्येके, अश्वतरो सवार, मेपः मेदः, खरो गर्दभः। सिंहादयो वृका- •चन्ता गुहाशयाः 'हामु शेरते' इति गुहाशयाः । तर सिंह- ज्यानी प्रसिदो द्वीपी चित्रच्याघः, वरखुर्मगादना, वधाच्छभलः, सा फुफुरः, मासः, मसिद्धः मृगालो जम्बक मोनमाजारः, इत्युक्तः, गर्गरः ·. (२०" पडिपिपो हि माजीरः माम्पो बन्यस्तोयजश्व पलिमारिविजको सुगन्धिवृषणश्चेति मार्जाराः पद् प्रकीर्तिताः-" इति, मृगेर्वागत हरिणभुक, पृको पसभक्ष्यः । शशनीमभृतयो मधुहाघन्ताः प्रसहाः पक्षिविशेषा, प्रसह्य बलाद्भक्षयन्तीति प्रसहाः शशमी शहारिणी, भासो गृध्रविशेषः तल्लक्षणं, "भस्मवर्णः स्वल्पतुण्डः प्रसहो गोष्ठगोचरः। भासवारुगतिप्रविशेषः परि- कीर्तितः-" इति, दररो हस्तमत्स्यग्राही, तल्लक्षणं,-" कुररः कुललोऽतिवेगमागरुणामः सितवर्णमस्तकः । सलिलावरमानय. त्यसौ शकलात्तद्धनिजातसा वसान्" इति, गृमः पसिद्धः, चीरिलविधः, यायसः काक', कङ्कः "कङ्कः स्यात्कङ्कमल्लायो वाणपत्राईपक्षकः । टोहपृष्टो दीर्घपादः पक्षाघः पाण्डुवर्णभाग्". इरयुक्तः, उलूकः काकः, शेनः सञ्चाणः, चापः मसिदः, धूमिका पूम्पाटः, मधुधा प्रसिद्धः । पकापाः पूर्तिघसाधन्ताः पर्णमृगाः, पर्णशब्दः शाखोपलक्षणः, तत्र मृग्यन्त इति पर्णमृगाः।त. त्र मूषको वृक्षपर्णोन्दुरः, वानरो मर्कट, गोलाङ्गलो वामरविशेषः, दुमभयो पृक्षमर्फटः, महालयासर्पः, प्रतिषसः सुगन्धिवृषणो मार्जारः, आदिशब्दात्पक्षमार्जारादयः । श्वेताधाः लोपाकाचन्ता बिश्लेशयाः, 'विलेषु शेरते' इति बिलेशयाः। श्वेतः श्वेतवर्णः, श्यामः श्यामवर्णः, चित्रपठो पिचित्रपृष्ठः, कालक कृष्णपर्णः, एवं चतुर्था काफुलीमृग इति याप्पचन्द्रः, पञ्चापि मृगजातय इस्यके मेको मण्डफः। चिल्लकश्चिल्लीतको धूसरपणों विटालभातिः।मूचीका सक्तपः पचमहानकुरूः। मियको मृगमियका तल्लक्षण "तुरङ्गपुच्छा. कृतिकृष्णपुच्छः प्रान्ते स्मृतः करितोदरोऽसौ। कृष्णो मुखे खादि- रसृष्टभागो मृगमियोप्सौ शुनकस्तरस्थी" इति । शाण्डको गोपान- कारी कदली सर्पविशेषः, महानिरालसमोच्याम्राकारोभूगाव- प इत्यफे, नकुलः मसिद्ध भावित शूघ्यावृता सेदिकाख्या, मो. " " .

·(२१) " लोकलोमशवर्णः,खण्डो गोधेरकः। तल्लक्षणम्,"कृष्णसर्पण गो- धायां जातः सर्पचतुष्पदः। सवै गोघेरको नाम तेन दष्टो न भी. वति" इति। “नाहको गात्रसंकोची मंडलीयो बुपै स्मृतः" इत्युक्तो जाहका, मारिः ग्राम्यमानार, अजगरोमहासर्पः, अधिः सर्पः, आगुरुन्दरक, लोपाको लोगडाख्यः शृगालभेदः, एतत्सर्य पा- तनं पित्तश्लेप्मकरं च ॥ १५-२६ ।।- वातनी पित्तला चाल्पकफा चाप्याक्षकी सुरा॥२७॥ विभीतकल्ककृताक्षिकी मुरा सा पातनी पित्तकरी किंचित श्लेषमफरी च ॥ २७ ॥ वातनमकर्फ पित्तकर तैलं तिलोद्भवम् ।। तिलतैलं यातनं कफोदासीनं पित्तलं च ||- मारुतघ्नं चाल्पपित्तं श्लेष्मलं पकमारकम् ॥२८॥ पकमारुकं पकं यदारुकं तन्मारुतनं मलं किंचित पित्तकरं च ।। २८॥ अनिलनं कफकरमल्पपित्तमुदाहृतम् ।। सामुद्रलवणं मत्स्यो रोहितः प्रसुतं दधि ।।२९।। सामुदलपणं मसिद्धम् । रोहितो "रक्तोदरो रक्तमुखो रक्तातो ररूपसकः। कृष्णपृष्ठ. सर्वमत्स्यश्रेप्टो रोहीतकः स्मृतः' इस्युको मत्या ममतं घस्वगालितं दधि। एतत् प्रमं यातनं श्लेम कि. चिस्पिषसं च ।। २९ ।। मसूरगोधमलकुत्यमुद्गजो यूपोऽजजोऽपित्ततफो चलापहो । मरादिमिर्मिविधताभः सिदो यूपः, मजना छागमः, ए. वो भी बातनोपितकफोदासीनी । ननु मुश्वतेन यूपे करणं प.

·(२२) श्चममुक्तं, "मसूरमुद्गगोधूमफुलस्थलपणैः कृतः। कफपित्ताविरोधी स्याबातम्याधौ च शस्यते-" इति । तरफथमा नोक्तं ब्रूमः, यूप- शनैष लवणमाक्षिप्तं "पघालस्नेहादिसंस्कृती धान्पनिकायो यूप" इति उच्यते, भकृतपोपि लपणमात्रेण संस्कृत एव ॥ पलांडुपकाम्रकुरङ्गलण्डिके- लानं त्वपित्तं कफकृत् समीरजित् ॥३०॥ पलाहरुली पकमित्यानादित्रयस्य विशेषणम् । कुरङ्गलेण्टि- कं कर्कट, एलानं प्रसिद्ध, एतच्चतुष्टयं पातघ्न पित्तोदासीन ठे- मलं च ।। ३ ।। इति श्रीघोपदेवीये सिद्धमन्नकाशे वातघ्नो वर्गः ॥ १ ॥ पित्तनं चन्दनं रिष्टः कदली काशकच्छुरे ॥ शुकनासा मांसरोहा नलिका मधुकर्कटी ॥३॥ गुन्यो घातक्यम्बुपर्णी नदीमापतरूढके ॥ क्रोचादनं च कूष्माण्डं मज्जा वंशस्य रोचना।।३२ कुसुमं मातुलंग्याश्च वरुणान्मुचकुन्दतः ॥ रत्नानि चन्द्रकान्ताम्वु शीताम्भः पङ्कशेवले॥३३ सितादाक्षारसवान्मन्थः सिद्धामिपं घृते ।। चन्दनं श्रीखण्डमारिष्टो रक्षाबीजारम्भाकदली।काशःकाशेपुः। कारा कांसुष्टी फणिहा। शुकनासा शुकाव्हा। मौसरोहा मसि- रोहिणी। नलिका कपोतचरणा मधुकर्कटीमातुलङ्गजाति: गुन्यो वृ. तणावातली घातुपुष्पी । अम्बुपर्णी जलमयी।नदीमापोयानरि- का नन्दी जलण्डिकरी, मापो भलपारसकरपन्ये, तरुलक क- सारम्। मौधादन युलिका कूष्माण्डमना कूष्माण्डकप मा। नाशप रोचना मशरोचना मातुरेग्यादीनां प्रयाणां फसमा ·(२३) मातुलुङ्गं चीजपरकः । वरुणः सेतुवृतः । मुचकुन्दो हिवचकुन्दः। रस्नानि माणिक्यादीनि । चन्द्रकान्ताम्ब चन्द्ररश्मिसंयोग जलम् । शीताम्भः शीतोदकम् । पहः कर्दम। शैवलः शेषालासिता शर्करा द्राक्षाया इसोश्व रसः, एभित्रभियुक्तो मन्धः। घृते सिद्धा मिपं सपिपि विपर्क मास, एतत्सर्व पिनहरम् ॥ ३१-३३ ।।- पित्तजिबातजननं शिपिस्त्ववशिराफलम् ॥३४॥ पनप्सस्य फलं त्वामं तडागाम्भो- शिपिः गुन्द्रा । अवशिरः सूर्यावर्तः। तस्मात् फलं, गजपिप्प- स्याकारः फलायशेपइत्यन्ये। पनसःकण्टकिफल,तस्यापक फलम्। तहागाम्भस्तडागोदकम् । एतच्चतुष्टय पित्तन वातकरं च ॥३४॥ ऽथ पित्तजित् ॥ श्लेष्मकृच्छाल्मली मध्ये कुष्माण्डत्रपुसे तथा ॥३५॥ शाल्याचाप्यं नदानूपाम्भसी दुग्धं शृतं हिमम् । पित्तजिद्वातकफन्मापकं माणनाडिके ॥ ३६॥ शारिमली तूलिनी । फूष्माण्टरपुसे मध्ये मध्यावस्थेनामे य वा जरठे, कूष्माण्डं फुप्माण्डीफलं पुस बालकम् । शाल्पाधाप्यं ज. लन शाल्यादिधान्य, नदानूपाम्भसीनदानपोदके, दुग्धं शृतं हिम कथितशीत क्षीरं, एतत्सर्य पिराजित् मकरं च ॥३५॥१६॥ आलुकानि च केलूढं शृङ्गाटककसरुके ॥३७॥ अलावुनालिका यूथी काठेक्षुः स्थलकन्दकः॥ ढण्ढणः पद्मकन्दादिर्भल्लातकुसुमं तथा ।। चालं पुसकालिङ्गककर्विरजं फलम् ॥३८ नीवाराः करकातोयं तैलमेकपिकोद्भवम् ।। फल्गुवातकफंबिम्बी वकफा पित्तजियम् ॥३९ .

·(२४) मार्पर्फमाठकम् । माणा महापनो ययापूर्वमधः पत्रत्यागी कन्द विशेषः। नाटिका तस्यैव नाडी, अलावुनाटिका अलायोस्तुल्या नाडिका नायाकारोऽयययः। यूपी नीलपुप्पी। काष्टेचरतिकठिण इसोर्भेदः। स्थलकन्दो माम्यफन्दः, ओलंक इत्येके । आलुकानि पिण्डालुफमध्वालुकहस्त्यालुककाष्ठालुकरक्तालुकादीनि । "फेलूद स्वल्पपिटपं फन्दे तत्स्यादुशतिलम्। कोविदेन तुलोकेन केलूठ इति मण्यते इत्युक्त केलूठ,जलोदुवरिकेत्येक भंगाट कस्त्रिकोणजलकन्द कसेरुफ कृष्णः सुक्ष्मो वर्तुलो लोमशः कन्दः । ढढणो कधूमफः। पमफन्दादिकं कमलस्य कन्दमूलनालपत्रादिकम्। भठातकुसुम महातफलस्यास्थवज्यों भागः । पालमिति पुसादिनां चतुर्णा विशेषण; पुसं पालुफ, कलिङ्गक कालिन्दं, कर्कारु लघुकूष्माण्ड, लघुकालिंगमित्येके, दीर्घालाघुकं फलविशेष इत्यन्ये, एरु कर्कटीफलम् । नीपाराः पनवीहयः। फरकातोपं योपळोत्य- मुदकम् ।एफैपिकोइयं तैलं एकैपिका पाग, प्रिवृदिति जेनटादिः, एतत्सर्प पित्त यतिछेप्मकरं च । फल्गु काफोदुंबरीकाफलं, तदातठप्पोदासीनम् । विम्बिस्तुणिरफेरी, सापातकफोदासीना, एसद्वयं पित्तमं च ॥३६॥ १९॥ पित्तघ्नं श्लेष्मलावातकृत्पालंक्या तु कुन्तली ।। पालट्टपा वास्तुकसदृशी चीरितपत्रा शाकपिशेपः, उपोदका- भेदरत्येके । पुन्तली चुन्च सदृशीदीर्घपत्रःशाकरिशेपः, चिरपोटी इत्येफे, सूहमातिल नातिरित्यपरे, एतद्वयं पिचमं श्लेप्पोदासीनं बातलं च ।- इति श्रीयोपदेयीये सिद्धमन्त्राकाशे पित्तर्गः ॥२॥ कफर्मशालरोहीतच्छागकणांचकर्णकाः ॥१०॥ शमीकदम्बबदरीशिशिपाकर्णिकारिकाः॥

·. (३५) हरिदकोऽरिमेदश्च तिलकः कटभीमुदः॥४१॥ मदनस्तुवरश्चव धत्तूरः केतकी तथा ॥ कोशातकी देवदाली काकतुंड्याखुकर्णिका ४२ नन्दिकामुकमञ्जिष्ठास्वरसीपर्वपुष्पिकाः॥ विष्णुकान्ता धनहरी लताकस्तूरिकात्रुटी ॥४३ कर्पूरो जातिपत्री च कुलत्थी काककुष्ठकम् ।। शिलापुष्पं तुस्थकं च शिलाजतु मनःशिला ४४ शाल्यादि दग्धभूम्युत्थमोदनो भ्रष्टतण्डुलैः ।। बाटो धाना यवापूपा उल्लुकक उल्लम्बुकः ॥ यूपो गजाश्वोष्ट्रघृतं मन्थो द्राक्षामधुप्लुतः॥ ४५ शालो राजसः । रोहीतो रोहितकः । छागकर्णः कुशरीरः। भश्वकर्णः सस्पसंघरः 'एन' इति प्रसिद्धः । शमीः सतुफला, कृस्सिताम्य. फदम्पः, पदरी फोली, शिशिपा कृष्णसारकर्णि- कारिका कणिकाद्वमः । दरिद्रक प्रसिद्धः। अरिमेदो दिमारः। तिळकः स्त्रीपक्षणदोहद । कटमी किणिही । इदस्तापसप्तरुः । मदनः गालक्षः । तुपरः " पौस्तु बकुलाकारः कलायसहशः फलैः । वृक्षस्तुपरको नाम पश्चिमार्णवतीरजः-" इत्युक्तः। धत्तूरः उग्मत्त । मत की मसिद्धा । कोशातकी धामाग । देवदालो जीपूतक. वाफतृण्डी पास्नासा । आगुपी मूपकपर्णी । नन्दि- कामुफः मानीवलः। मनिष्ठा योजनयष्ठी, स्वरसी कपित्थपणी, परपुप्पिकानागदन्ती । विष्णुकान्ता मसिद्धाधनहरीचण्डील. ताकस्तारका मसिद्धाापुढी मूमला। पूरी धनसारः। जातिपत्री जातिकोशः फुरत्यापनकुलायाका मुष्टकं क झुष्टम् ।शिरापुप्पं ३ ·. शेलपम् । मुस्पक मयूरग्रीषम् | शिलाजतु गिरिजम् । शाल्यादि दम्पभूम्यस्य दपाया भुषि जात शाल्यादि पान्यम् । ओवनी भ्रष्टतण्डुलैः सिद्ध बाटो दलितगोधूमादिकृत ओदन, भ्रष्टप यौदन इत्येके पाना भ्रायवा। यवापूपा यवकृतमण्डका । उल कको भ्रष्टहरितधान्यशिम्ब । उलूम्बका भ्रष्टशूकधान्यना। यूपी म्याफ्यातःगजा वाघृत गजाश्चाष्ट्रसभव घृतम् । मन्यो द्राक्षामधु- अतः द्राक्षारसमाक्षिकाभ्यामालोदितो मन्य । एतत्सर्व कफमम् ॥ ४०-४५ ॥ श्लेष्मन्नं स्याद्वातलं रक्तशिरोः पुष्पाङ्करी दध्य- पि स्याद्धयीनाम् ॥ रक्तशिग्रो पुष्प, सस्पैचाकर, अधीना दधि चेति श्रय कफार यातकर च ॥ स्याच्छलेमनं पित्तलं ब्रह्मसोमा क्षाराः सीरी वज्रकन्दः कुसुम्भः ॥४६ ब्रह्मसोमा देयामिका क्षारा क्षारविधिकृतान्यौपधभरमानि, सीरी लागली, वचकन्द सुरेन्द्रकन्द , कुसुम्भः कुमुम्भशाक, एतत्पञ्चक कफम पिचकर च ॥ कफ पित्तकृद्रोणपुष्पी चापिकुरुण्टिका ।।४।। प्रपुन्नाटो वेणुयवा निष्पावाः पक्कचिमिटिः||१७ शिम्ब्यो दावी च माधूकफाणितं पौतिकं मधु।। आसवाःसधिवः पकशीतमाधूकजाम्बवाह|| द्रोणपुप्पी कुम्भी। कुरुण्टिका शितिवार । प्रमुन्नाट एडगज ये गुयवावराजा यवा। निष्पावा वल्यापकचिभिटि पकडङ्गरम्। शिम्ध्य प्रसिद्धा, यत्सबन्धानमुद्रादीना शिम्बिधान्यक्त्वम् । ।

·(२०) दावी टहण' । माघकफाणितं मधफकुसुमोत्यं फाणितम् । पौतिक मधु "यस् कृष्णा मशकोपमा लघुतरा प्रायो महापिण्टिको चिन्वानास्तरुकोटरान्तरगता पुष्पासव कुर्वते । तास्तज्ज्ञरिद पूतिका निगदिनास्ताभिः कृत पौतिक, मध्वाज्याभमुशन्ति पौतिकमिति ख्यात नराश्चापरे" इति । आसवो द्रव्याण्यासुत्प कृत मघम् । पकापकभेदाचरवार सीधवः ॥४७॥४८॥ कफद्धातलापित्तं वेणुपत्री गवेधुका। लोहित्यः शिविरोदालो जूर्णाव्हो घुणपाद्यणुः४९ कुरुविन्दो ब्रह्ममार्तविरुको वरकोत्कटौ ॥ इस्तिश्यामाकपानीयश्यामाकशरनाडिकाः॥५० झिंटीमुकुन्दगर्मोटीकृम्भीकाः सप्रशान्तिकाः॥ तोदपर्णी शिम्बिरादि कुधान्यानीपुजासवः५१ येणुपत्र्यादीनि शिबिराधन्सानि फुधान्यानि । कृधान्य तृणधान्य, तत्र वेणुपत्री येणुपत्रसदशपत्रा। गवेधुका वार्षिकी । लोहित्यो लोहितको रक्तनाल कपायोस्कट । शिम्बिरस्तीरभुको मसिद्ध, म एप मगधे सिल्टक । उद्दारो पनकोद्रवः । पूर्णा व्हो जवनालः । घुणपादी नर्तनक । अणुरणुक । कुरुविन्दो प्रोहिगुरु । बह्ममूर्तिः प्रसिहा । विरुकः शरयीजम् । परको वर. हादक, उत्कटो लोहितपगलवीनम् । हस्तिश्पामा श्यामिका। पानीपश्यामाको जलश्यामाक । शर शरकार्णका । नाडिका नाट्याफारा । सिटि पाण्डुकर्कशा । मुकुन्दो मूलकन्दः । गर्मोटी गर्मोटिवा । कुम्भिका कुरुम्बकाकारा । पतिका एपफो. पशुटिका । सोदपर्णी तोयपर्णी। थिम्बिरो यहुशिम्पः। आदि. सम्दादन्याम्यप्पेपविधानि । क्षुनासप सरनासप ( एन. सर्व फफम बातकर पिसोदासीन च ॥ ४९.५१ ॥ -- -- ·(२८) श्रेष्मघ्नं पित्तलावातमाद्दालं मधु माधवः ।। माझेकमदिरासाविति द्राक्षासुरादाक्षासो, प्मनी किंचिद्वातपित्तकरौ ॥५२॥ कफनाल्पमसत्पित्ती मार्दीकमदिरासवौ ॥५२॥ औद्दालं मधुविशेषः “मायो वल्मीकमध्यस्थाः स्यस्पाः कपिलकीटकाः । कपायतित चिन्वन्ति स्वल्पमोहालकं मधु-" इति।मावो मयामव । एतद्वयं कफनं पित्तका वातोदासीनं च॥- खर्जूरमा कफजिद्वातकृन्नातिपित्तलम् ॥ रवरफलकृतं मयं कफन पातकरं किंचित्पित्तकरं च । अरिष्टस्त्वमरुत्पित्तो मेपीघृतमपित्तजित् ॥५३॥ द्रव्याणि निकाथ्य कृतं मद्यमरिष्टः, स पित्तवातोदासीनः । मेपीतं पित्तोदासीनम् ।। ५३ ॥ आजमूत्रं त्वल्पचलं पित्तकृत, श्लेष्महन्वयम्५४ आज मूत्रं किंचिद्वात, पित्तलं च । एतत् त्रयं मानम् इति वोपदेवीय सिद्धमन्त्रमाशे फफनसर्गः ॥ १४ ॥ वातपित्तहरं शाकवृक्षो यष्टी शतावरी ॥ कपिकच्छुट्टश्चिकाली प्रियङ्गुः पर्वणी मुरा।।५५ नेपाली कुकुटी हंसपादी लामजमल्लिका ।। मंञ्जिष्ठानागदन्त्योस्तु शाकं पुस्तकशिम्बिका ॥ ५६ मुजातं कोलमाधूके पक्के द्राक्षाकराम्लके ।। शुष्क मज्जाः कोलचारकोशाम्रावधलङ्गजाः॥५७ तालधान्योश्च रक्तेक्षु रजतं लाजसक्तवः ।। भक्ष्याः सवेसवाराज्यसिद्धसामितफेनकाः ॥५८ ·(२९) घोलसौरावखानिष्काः संतानी मांसजो रसः॥ नारिकेलोदकं स्वादुवापीवायोद्विदं जलम्॥५९ वर्तिकावतकेन्द्राभो गोनदी गिरिवर्तिका ।। वरशुरः सारपदो वरकः कुकुभारटौ ।। ६०॥ मयूरः शतपत्रश्च कुकुटश्चेति विष्किराना शाकक्षः खरपत्र । यष्टी, यष्टीमधु. । शतावरी मसिद्धा । कपिकचरात्मगुप्ता । वृश्चिकाली अमिका । प्रियङ्गुः गन्धद्रव्यम् ।' पर्वणी याविशेषः । मुरा गन्धकुटी । नेपाली नयमल्लिका । कृकुटी'कुसुमण्डनिमः कन्दैः किंचित्रकटुकपिच्छिलः । नि: मेमरकतच्छायः सर्जुरीसदृशच्छदैः '-इत्यष्टाङ्गसंग्रदोक्ता । सपादी प्रिपादी लामन्जमल्लिके प्रसिद्धे । मञ्जिष्ठाशाकं नागद तीशाकं च । पुस्तकशिम्बिका पुस्तकाकारा शिम्बी। पुआत कन्द. विशेषः । कोलमाधूके पक्के कोलं बदरीफलं, माधुकं मधुक- फलम् । द्राक्षाकराम्लके शुष्के' द्राक्षा गोस्तनी, कराम्ले करम- र्दकम् । कोलादीनां घान्यन्तानां मन्ना; तत्र कोलं पदर, चार पियालं, कोशानं लाक्षावृक्षफलं, आर्यधः शम्याकफलं, लज मातुलुङ्ग, तालं तालकफलम्, धात्री आमलकम् । रक्तक्षुः लोहितेषुः । रजत रूप्यम् । लाजसकयो लाजा. नां संक्ततः । पेसवारादयश्चत्वारो भक्ष्याः । तत्र वेसवारो धेसवारगर्भः, पेसवारो पाख्याता, 'स्सिनपिप्टो मुद्गादिकरको पेसवार ' इस्येके, 'पिप्पलीशुठीमरीचधान्पफागानिदादिमम् । पिप्पलीमूलसंयुक्त पेसगार इति स्मृत.'-इत्पन्ये, 'पिप्पली. मरिचं विश्वं सरिसमन्वितम् । एकत्र योनितं सर्व पेसवार इति स्मृत.'-इत्पपरे । आज्यसिद्धो घृतपकः । सामितः ·(१२) कोनीलरोहणीमद्गुक्रौञ्चाद्या जलपक्षिणः॥७२॥ चुलकीकूर्मकुम्भीरशिशुमारोदकर्कटाः॥ नक्रादयः पादिनोऽथ शङ्खशम्बूकशुक्तयः॥७३ कपर्दकः शङ्खनको भल्लूकाद्याश्च कोशिनः ।। सालद्वस्तालक्षः । नरपुष्पको नरफुल्छः । मेदे महामेदा मेदा च। विदार्यों विदारी सोरविदारी च । काकोल्यौ काकोली सीरकाकोली च । वृष्पी पृद्धि भद्धिय । जीवकर्षभौ जीवको मापभश्च । फलम्बुकाकम्युटको जिलशाकविधेपो । तीरपलाण्ड समारो मधुरः पलाण्डभेदः । लक्ष्मणा रक्तविन्दु- उदा. । उपोदका पोदकी.। सूर्यपयौँ मुद्रपर्णी मापपर्णी. । पुष्पं मधुकनं मध्ककुसुमं फलपत्यम् । लगमांध मातुङ्गस्य त्वकेशरवनितो मध्यभागः । यक्षादिनां फलमग्रजश्व । तत्र श्यतो नारिकेलः, तालो दीर्घतरु, खर्जुरी, स्वादुमस्तकः । आदिशब्दादन्येप्येवंविधाः । अग्रजी मस्तकमज्जा । रम्भादीनां प्रयाणां फलं; तत्र रम्मा कदली, अकोलोऽकोटः, चारः पि. पाला, सौवीर मरदेशजं मधुरं महददरम् । पाकिममिति सूदादेः फलपट्टस्य विशेषणम् । दमुत्तरापथनं, द्राक्षा गौरतनी, भात्रातमानवाट, शेलु श्लेप्मातकं, पनसः कण्टकि- फलः, करमर्दकं कराम्लकम् । पाकिम पकम् । घालं कोमलं कू- प्माण्डम् । खण्डमत्स्यण्डीगुडा इवधिकाराः उक्तंच,-'तोर- सस्प’ सलमत्र्यंशा_द्धिमलामलाः । विकारा: फाणितगुह- मत्स्यण्टीखण्डशर्फरा-'इति । सहकः "लवङ्गव्योपखण्डैस्तु दूषि निर्मर्य गालितम् । दाडिमयीजसंयुक्तं चन्द्रचूर्णावर्णितम्। सट्टकं सुप्रमोदारुपं नलादिभिवदाहृतं-' इत्युक्तः । क्षीरादिभिः एता भक्ष्याः । तत्र क्षीरं, दुग्ध, सौई मधु, सिता शर्करा । शार्क , , ·- कृप्माण्डादि। गुडकाष्टम् । घृतपूरक 'मर्दित समिता- पिण्ड पयसालोडय साधित । घृतावगाहित पय स्यादेप घृत- पूरफ -" इस्युक्तः। नवनीतघृतक्षीराणि महिहानि । नक्षीर- जमाहिपे दधिनी, धृतक्षीरज कथितक्षीरज, माहिप महिपी. क्षीरजम् । दधि सधेतं शर्करामिश्रित दधि । तक स्वादु मधुर तमम् । इक्षुनो रस इक्षुरस । भूनिम्बादीनां पुसान्तानां सैल, तत्र भूनिम्यः किराततिक्त, शेटु श्लेष्मान्तका, अक्षो विभी. तक कोल पदर, अक्षाट कर्पराल., अतिमुक्तो माधी, चार. पियाल , अर्फवल्ली आदित्यभक्ता, जीवन्ती स्वर्णजीवन्ती, नारिकेलध्यक्ष , मधुको मधुट्ठम , कर्कारु व्याख्यात , एकि कर्कटी, कूप्माण्ड पुष्पफर्ल, कालिङ्ग कालिन्द, पुश थालुकं आदिशब्दादन्यान्यप्येवविधानि । एपा फलमज्जात मा यस्तै मुत्पादयन्ति । करिङ्गफुटौ ग्राम्यौ कुलिङ्गश्चटका, फुयुटस्ताम्रचूड , ग्राम्यो ग्रामचारिणी । गोश पण्ड । गययादय समराधन्ता महामृगाः आरण्या पशव । तत्र गययो गनाकारः सास्नाककुदरहिन । रौतीति रुरु, राहाण, 'निकटबहुविपाण शम्पराकारदेह सलिलनटच. रत्याच्छम्परेम्यो विभिन्न ॥ त्पनति शरदि गृङ्ग रीत्यतो सौ रुरु स्पात प्रचुरमृगविशेषः मायशश्वेदिदेशे" । बन्यो गौ. ररण्यचगे गोभेद. । चमर केशमृत्यु गोसहश । रोही रोहीतर । मृमरो मरस्पाकारश्चपरसदृश गयान, महाशूकर इस्पेके । आदिशब्दादग्येऽप्येयंविधा । हंसाया क्रोधाधन्ता. मलपक्षिण । सो मानसौकाः, सारसो रक्ष्मण , कादम्' फलसो सरपक्षः, पर पाण्डर रुद्रमास्याद, कारण्टव पारुपको दोर्यादि उप्णपर्ण, प्लयो महाप्रमाणपसेयगल, गाररण्ठ यालाराक, पकायस्याफ, पछाका पिस 'वष्ठिका, रकषको रक्तशिरा सारसभेद । नन्दीमुख स्पारपाटी फ्लपारी विहङ्गम । आहीमेदो रगचित्रपर्ण.

·समिताकृती मण्डकादिः । समिता गोधूमचूर्णम् । फेनकोऽपवि. शेपः । तल्लक्षणं ' विमृय समितां शुष्का विमलां नातिशर्क- राम || सवेष्टनाय गर्भार्थ खरपाके घृते पचेत् । घृतपूरसमाकार यथाभिमेतविस्तृतम् ।। फेनके फेनसंकाशं कुर्यात्सूपविधानवित्'- इत्युक्तः । घोलो दधिविकारः । उक्तंच,-'ससारासारपादार्घ- समाम्बुमथितं दधि ॥ क्रमेण घोलमथिततकोदस्वित्सितोदकं - इति । सौरावः स्वौरकः । तल्लक्षणम्,-' मांसं निरस्थि मु- स्विनं वेसवारस्सुसाधितम् ॥ सारित शीतलं स्वच्छ धूपितः स्वोरकः स्मृतः' इति । खानिष्क; परिशुष्कामिपभेदः, पेस- पारामिपमेद इत्येके । अन्येत्याहुः, 'सौरावस्तु स विशेयो रसो योऽलवणस्तनुः ॥ स एव घेसवारेण मिश्र. खानिक उच्यते'- इति । संतानी क्षीरस्योपरितनो भागः। मांसजो रसः मांस. जो मिःकायः । नारिकेलादक द्रवावस्थं नारीकेलं, तत्स्थं पा उदकम् । स्वादु पापीयारि मधुरदीधिकातायम् । औद्भिदं जलं भूमि उद्भिद्यो निर्गरछद्वारि । पतिकादयः कुकुटान्ता विष्कि- राः । तत्र यतिका पर्तकसदृशी ततोऽप्यल्पा । वर्तको वातगिद. ल्पस्त दो महान् । इन्द्राभः कङ्कभेदो विचित्रवर्णः । गोनों गोनदः । गिरियतिका वर्तिकाभेद. पर्वतचारी । परशरोऽ- स्यन्तशौर्यवान् । सारपदः कङ्कभेदः चारुगतिः। वरकः प्रसिद्धः। कुक्कुभः कुकुशवोच्चारी । आरटो पोरटी । मयूरः नीलकण्ठः । शतपत्रो दाघाटः । तलक्षणं, दारूणामाहननाराघाट- स्तु दीपचंञ्चुशिराः। करवों लोके मथितोऽसौ काटकुटकः पक्षी'-हाते । कुक्कुटस्ताम्रचूडः। एतत् सर्व वातपित्तमम् ॥५५।६० श्लेष्मलं वातपित्तनं तालदूनरपुष्पकः ॥११॥ मेदे विदार्यों काकौल्यो वृध्धी जविकर्षभो ।।

·(३१) कलम्बुकाकञ्चुटको तथा क्षीरपलाण्डुकः॥२॥ लक्ष्मणोपोदका सूर्यपण्यों पुष्पं मधूकम् ।। लुङ्गमांसं व्यक्षतालखजूरादेः फलाग्रजी ।। ६३ फलं रम्भाकोलचारसौवीरं चाथ पाकिमम् ।। तूदद्राक्षाम्रातशेल्लुपनसं करमर्दकम् ॥६॥ वालं कुष्माण्डक खण्डमत्स्यण्डीगुडसटकाः॥ क्षारक्षौद्रसिताशाकेशुभक्ष्या घृतपूरकाः ॥ ६॥ नवनीतं घृतं क्षीरं श्रृतक्षीरजमाहिपे ।। दधिनी दाघि सश्वेतं तकं स्वाद्विक्षुजो रसः ॥६६ तेलं भूनिम्बशेल्वक्षकोलासोटातिमुक्तजम् ॥ चारायलीजीवन्तीनारिकेलमधूकजम् ॥६७|| कार्वेस्कूिष्माण्डकालिङ्गत्रपुसादिजम् ।। कुलिङ्गफुटी ग्राम्यो गोधा च गवयो रुरुः॥६८ वन्यो गोश्चमरो रोही सृमराद्या महामृगाः।। हंससारसकादम्बरककारण्डवप्लवाः ॥ ६९ ।। शृगालकण्ठचकाबलाकारक्तशीर्षकाः॥ नन्दीमुखः काकतुण्डः सुमुखोमणितुण्डकः७० शराटिका घनारावः कोशकाल्यम्बुकुकुटी ।। उत्क्रोश आरा भारुण्ड आदिः पुष्करशायिका ७१ पुण्डरीकाक्षकाचाक्षमल्लिकाताश्चकेशरी ।।

·- मित्राङ्गकाभिधः इत्युक्तलक्षणो नन्दोमुखः, काकतुण्ड: पायसतुण्डा, सुमुख शोभनमुखो भारण्डभेदः, माणितुरः तरन्तः, शराटिका गर्गराठी खदिरपर्णा, धनागपधातक', कोशकाली पद्धकोशनलिनी, अम्बुकुक्कुटी जलकुकुटी कृष्णवर्णा, घरकोशःकुररभेदः, आराभारामुग्वी,भारुण्डा सघातचारी, आ- टि: भाडि , पुष्करशापिका पक्षशायिनी गैयालादा, पुण्डरीका. सः पद्मनेत्रः पद्मकन्दाद, काचाक्षमल्लिकालो ' स्थित्वा चिरं नमास वीक्ष्य जलाशयान्तमस्य तत. पतति रोष्ठवदम्बुमध्ये । फाचाक्ष एप कपितश्च कपर्दकाक्षः शुक्लाक्षशुक्लशपल स तु मल्लिकाक्ष:-'इत्युक्तौ, केसरी सदावान्, कोनीलः श्यामपृष्ठः ग्वतोदरः पानीययतिकाल्य, रोहिणी लोहितवर्णा, महर्ज. रुकाक, प्रौञ्च क्रौञ्चसंज्ञ । आदिशब्दादन्येऽप्येषविधाः। चुल्लकीप्रभृतयो नक्रायन्ता पादिनो जलेशया , पादिनश्वरण- वन्तः । तत्र चुल्लकी शिशुमारभेद स्वल्प , कूर्म कच्छपा, कुम्भीरो महानक्रसदृश, शिशुमारो द्रत्याफारोन्तर्वल्को बहि- निवासमुक्, उद्रोजलविडालः, कर्कट कृलीरः, नको ज्वाकार., मादिशब्दादन्येऽप्येयविधा । शहादयो भल्लूकाचन्ताय कोशिनो जलेशयाः, कोशिनोऽस्थिमध्यस्था । तत्र शाह कम्युः, शम्यूकसूक्तिके प्रसिद्ध, कपर्दको वराटफः, शङ्खमा मुद्रशमा, भल्लूको महान् कपर्दफा, आदिशब्दादन्येप्या विधाः । एतत्सर्व यातपित्तनं फफकर च ॥ ६१-७१ ॥- वातपित्तनमकर्फ चञ्चहिस्फिज्जमोथकाः ॥७४|| पकं परूषकाश्मर्यपाटलासिञ्चतीफलम् ।। गोधूमधान्यं च गुडी जीर्णधौतो सितोपला ७५ पुष्पाम्भोऽथ कुरङ्गश्चिदंष्ट्रारामशम्बराः ॥ " ·करालः कृतमालश्च चारुष्कपृपतोरणाः ॥७६|| वरपोतः कालपुच्छरङ्कुगोकर्णगोमृगाः ॥ मण्डमूलः कोट्टकारी राजीवशरभादयः॥७७ ॥ मृगाश्च कोरवर्तीककुरुवाहुयथालकाः ।। सारङ्गनसृकारक्तवर्त्मवार्तिरिकुकुभाः॥७८॥ कृतित्तिरिश्वोपचक्रक्रकराधास्तु विष्किराः॥ चञ्चुर्नादिकाकारपत्र । दिस्फिन्जो बृहस्पनो मेयिकाभेद- स्तुरुकमसिद्धोऽधभक्ष्य । मेथिका मेयी । पक्कमिति परुषादि. फलचतुष्कविषयम् । तत्र परूपको मृदुफल , काश्पर्य श्रीपर्णी, पाटला वसन्तदूती, सिञ्चती उसरापथजा मुष्टिप्रमाणातिम- धुरफळा बदरी। गोधूमाख्य शूकधान्यम् । गुडौ जीर्णधीतो जीर्ण पुराणः, घौत शोधित । सितोपला शर्करा । पुप्पाम्भ सुरमिकुसु. माधियासित तोयम् । कुरङ्गादय शरभाधन्ता मृगा तत्र कुरङ्ग- धतुरङ्गः । ऋक्षो नीलाण्डो राजाख्य । श्वदष्टा 'चतुर्दशोऽ. तिदुष्टकर्षट ' इति कार्तिकेयपुरे मसिद्ध । रामो महान पुरषवों हिमवति । शम्बरो विस्टबहुविषाण । करालो योनिमान्स- दन्त कस्तूरी मृग । कृतमार सघातचारी। चारप्का चारुस्वल्प। टपतो चिन्दुभिचित्रित । उरणो रूपक । परपोत श्रेष्ठगावः । कालपुछ सीत्कारकः । रहिण्डिपारः। गोणों बहुबिन्दुः बहुश्रृङ्ग । गोमृगो गोसाश । मण्डमूलो मलिनाग । कोदकारी घटकार । रानीयो महापर्ण । शरभ 'उपमानो महाय. समिधरणेरध । चतुभिवरणय काश्मीरे शरभो मृग' इत्युक्त ।आदिशन्दादन्येप्येषविधाज्ञया । चकोरादय टकराया विप्पिराः पक्षिणः । तत्र चोरो रक्तातो विपसूचक । पति- ·को वनचटकः स्वल्पसंपातचारी, कुरुवाहः कुरकुरुकः ।स एय वाध्रीणसः। तल्लक्षणं,-'नीलग्रीयो रक्तशिराः शुधपक्षो विहङ्गमः । स वै वाणिस. प्रोक्त इत्येपा नैगमीश्रुतिः' इति । पपालक: "ययालकोसी यवगाडिरेति लोके मसिद्धापरनाम. धेयः रणोदरः कषुरकृष्णवर्णशीपों मयेसरवर्णदेव-इत्युक्तः। सारङ्गः कृष्णशयलयानकाकारः । नप्तृका 'ननृका चटका- ख्याता लोके गहूचिकाभिषा | गुजारकारिणी स्वल्पा पाण्डुरा पाण्डरोदरा-इत्युका । रक्तवर्मा रक्तचरणो छावभेदः, स्पलचरकुषभ इत्यपरे । यतिरिः सल्पकशिल सहशः । कृषभः • नीलरछायः रणगलः स्याद्वामचटकारुतिः । कुमुभः कुकाराय: स्थळजो रक्तवर्मक'-रत्युतः । कुतिचिरिः पाण्डकापिअलतिनिरिभेदः । उपचकवऋदलः कृशचथुमर्दा- पिला, स्थलचक्रयाक इत्यन्ये ककर 'ऋतिशब्दकरणात कारः स्यात्पीतकृष्णाललोहितपृष्टः । कृष्णपादयुगपशुविभाग रुपाहलेषु रिटगः माथितोऽतो" इत्पुकः। आदिशदादन्पप्येपं. विधाः । एतत्सर वातपित्तले मोदासीनं च ।। ७४.७८ ॥ इति वोरदेवीपे सिद्धमन्त्रप्रकाशे वातपितमवर्गाः ॥ कफानिलनं देवाह हिंस्राकट्फलमुष्ककाः ||७|| धर्मिणोटमन्तसरलमधुद्वपारिभद्रकाः ।। स्नुही करीवकुली करमोंमलबेतसः ।। ८० ॥ श्रीवेष्टको गुग्गुलुश्च करअच्छदनादुरौ ।। पप्रफ सैर्यको रास्ना निर्गुण्ट्येरण्डमार्फवाः॥८॥ वर्षाम. वपुषा मुण्डी तेजोवत्यश्चकन्दकः॥ तकार्याघाटवृहतीरामठीदेवसर्पपाः ।। ८२॥

·(३७) कालशाकोऽम्लिकाकन्दः स्निग्धसिद्धं च मूलकम् । कङ्कोलकुठं करतालीस कोचपुष्करे ॥ ३ ॥ 'जीरकं वाष्पिका वस्तमोदा मातापिप्पली ॥ तुम्वरुः शतपुष्पा च भार्गी कालाञ्जनी वचा८४ वत्सादनी कङ्गुणिका शेफाली वृद्धदारुकः ॥ शिरीपिका कर्कटाव्हा फलमश्मन्तधन्वनात् ।।८५ पलाशवेल्लेभवलामिश्रेयाजातिमूलकात् ।। पकं वृक्षाम्लकोशाम्रपुशं शुष्कमाम्रकम् ।। ८६ मजाक्षादस्थिभलाताल्लुङ्गात्त्वग्वीजकेसरम।।' कुन्दुरुर्विडकासीसं गोरुचिदंगना नखम् ॥८ पक इक्षो सो वाप्यम्बूष्णाम्भः शैशिरं जलम् ।। दुग्वं शृतोष्णं करभीक्षीरं कारेणवं दाध ।। ८८॥ तकं च कूर्चिका मस्तु तैले एरण्डनिम्बजे ।। कुलधेस्तकालयवैयूपः काम्बलिकः खलः॥८९|| देवादो देवदारु । हिंसा कन्यारी। कफ़ल: सोमपत्कालः । मुकको मोसः । धर्मिणो धन्वनः । अयमन्तोऽलोटनः । सरल- थीडा । मयुको मधु मा । पारिभद्रः कण्टककिंशुकः । स्नुही समन्तद्ग्या । फरीरो गृहपत्र । बकुलो मघदोदद ! करम: र्दी क्षीरफला । अालयेतसो येतसाम्लः । श्रीवेष्टकः श्रीपास! गुग्गुलुमंदिपाख्यः । फरारछदनारो करओ नक्तमालस्तस्या छदनं पत्रं, तापवाहुरोऽमिनसोदेदः । पत्रकं गन्धपत्रकम् । सैर्यकः कुरण्टकः । राना एलापर्णी । निर्गुण्ये सिन्दुवारका ४ ·(३८) । एरण्डः पञ्चाङ्गुलः । मार्कयो भृङ्गराजः । वर्षाभूः पुनर्नवा । हपुपा विषा । मुण्डौं कुल लः । तेजोवती तजोहा । अश्वछन्दा अध. गन्धा । तोरी आग्नमन्यः । आघाटो अपामार्गः । बृहती सिंही। रामठी काण्डीरमैदः । यदाह वापचन्द्रः,-"हरितो द्विविधः मो. को काण्डीरस्तत्वदर्शिमिः । कटुकं कटदेशादौ भक्षयन्त्याम- मेव तु ॥ द्वितीयस्तु दयोद्भदो रामठेति च गीयते " इति । देवस. पंपो गौरसर्पपः । कारशाकः कालिकाशाकः । अम्लिकाकन्दः " अम्लिका स्वल्परिटमा सुकुमाराल्पनाडिका । पायेण का. मरूपादौ तत्कन्दवार्शसे हितः " इति वाप्पचन्द्रोक्तः । स्निग्ध सिद्धं च मूलकं स्नेहपक्वं मूलकं हरित्पर्णम् । ककोले कटुकफ. लम् । कुष्ठं पाकलम् । कर्चुरः शठी । तालीसं ताली. सपत्रम् । चारचारकः । पुष्करं पुष्करमूलम् । जीरकम मागी। वापिका विपत्री अजमोदा यस्तमोदा । मातापिप्पली गजपिप्पली । तुम्बुरुः तीक्ष्णत्वम् । शतयुषा मिसी । भार्गी द्विजयष्टिः । कालाअनी नीली । वचा उग्र- गन्धा । वत्सादनी सुदर्शनी। ककुणि : ज्योतिष्मती । शेफाली पुष्पार्पणी। दारुको वेल्लरी । तल्लक्षणमटागसंग्रह,- "त्रिकोणकाण्डा सुबहुमताना फलेषु पीता कुसुमेप रक्ता। पत्रैः सुदुदगेमवदिस्ताम्बूलतुल्यैर्घनमूलकन्दैः" इति । शिपिका दण्ाणका । कर्कटाहा कर्कटङ्गी । अश्मन्तादीनां मलकान्तानां फलम् । तत्राइमन्तोऽम्लोटजः । धन्वनो धर्मणः । पलाश कि- शुकः । घेल्लं विडङ्गम् । इभवला नामवला । मिश्रेया मधरिका। जाती मालती । मूलकं हरित्पर्णम् । पक्कामति वृक्षाम्लादि- फलप्रयाविशेषणम् । तन वृक्षाम्लं तिन्तिडीक, कशाम्लं छा. सामफल, पुस वालुकम् । शुप्कामानं शुकचुतफलम् । म जासाद्विभीनामा । भासि भल्लानारल्लातकास्थि । लहा.

·त्यग्नानकसरं मासूलङ्गस्य स्वर वीज केसरं च । कुन्दुरु: शाहकीखपुरः । वि पिडलवणं, कासासं पातुकाशीसम् । गोरुाधिः गोरोचनः । मृगजा स्तूरी । नखं गन्धनखम् । पासो रसः । वाप्यम्बु दीर्घिकाजलम् । उष्णाम्भः कायो- णमुदकम् । शशिरं जलं शिशिर संवन्यादुत्पन्नातिशय- शैत्यं भौमं तोयं, दिव्यस्पानातिवत्यदोपात् । दुग्धं शृतोष्णं शाषितं कोणं क्षीरम् । करभीसारं उष्टीदुग्धम् । कारणवं दापि हस्तिनीदपि । तनं कालसेयम् । कूर्षिका कूर्चीमण्डः । मस्तु वापि- मण्डः । तैले एरण्डनिम्बजे एरण्डफलनिम्बफलतैले । कुलत्यः कृतो यूपः, तत्कोलययूपः कुलत्यबदरपपनो यूपः । काम्ब. लिको व्याख्यातः, खलश्च । एतत्सर्वं श्लप्मवातह- रम् ॥ ७९-८९॥ पित्तलं कफवातघ्नं वरुणः करुणोऽगुरुः ॥ शिवर्कालर्ककण्टालीभूस्तृणं मरिचः क्षवः ॥२०॥ काण्डिरस्तुलसी स्वास्यं ताम्बूलीशृङ्गवेरिका ।। फणिजकश्च चाङ्गेरी पिप्पलीमूलचित्रकम् ॥ ११ ॥ चव्यं त्वचा च वाराहीकन्दो लशुनगृञ्जनौ ॥ पुन्नाडबाकुचीवजं लगीजम्बीरजं फलम् ॥ ९२ ॥ चिश्चावार्ताककालिङ्गकीर्वारुपाकिमम् ।। पोलूपणं वालविल्वं तोदनं शीर्णवृन्तकम् ॥ ९३ ॥ मरिचेला दीप्यगन्धाऽऽसुरीसर्पपरामठाः ॥ गुलिकालवणं स्वर्जियापक्षारगन्धकाः॥ ९॥ कुसुम्भश्च कुलस्थाश्च क्षारकूपाम्वुशुक्तकम ॥

·(४०) मचं मूत्रं काञ्जिकं च सौवीरकतुपादके ॥ ९५ ॥ खलः काम्बलिकश्चैव गोरसेन विपाचितौ।। तेलं मूलकजीमृतकुटजार्ककरञ्जजम् ॥ ९६ ॥ विडङ्गवेडकोशाम्रतुम्बीसर्पपशिग्रुजम् ॥ ज्योतिष्मतीगुदीपार्थपृथ्वीकाहस्तकर्णजम् ।। ९७॥ आरुष्कर तोवरकं द्रवन्तीसप्तलोद्भवम् । नीलिकाशङ्खिनीश्यामादन्तीकम्पिल्लपील्लुजम्॥९८॥ देवाहचीडागम्भीरशिशिपागरुसारजम् ।। वरुणः सेवृक्षः । करुणः छगलाख्यः । अगरु जोगकः । शिग्रु' शोभाजनकः । अर्को रूपिका । अलकों मन्दारः। कण्याली कण्टकारिका । भूस्तृणं मालातृणम् । मरिचो नम्बी- रशाक तलक्षणं, "जम्बीरगधि हरितं यदम्लकटुकं रसे । शाकं जम्बीरमित्युक्तं जम्भनं चोत्तरापथे-" इति । क्षः छिक्तिका । काण्डीरो पाल्पातः । तुलसी देवदुन्दुभिः । स्वास्यं सुमुखः ताम्बूली नागवल्ली । शृङ्गत्रेरिका गोजिहाभेदः । 'शृङ्गयेरवदा. हृत्य शृङ्गवेरी विभाविता । कुस्तुम्बुरुवदाहृत्य तुम्बुरुणि वृहति च"रत्येके । फगिजको मरुवकः । चाङ्गेयम्लपत्री । पिप्प- लोमूलं ग्रन्धिकम् । चित्रको वह्निः । चन्यं चयिका । त्वचा गन्धवक् । वाराहीकन्दः " क्षीराविता मूलकतुल्यकन्दा ससा- टपत्रा सितरक्त काण्डा । विभर्ति या पञ्चवमष्टशब्दात्स- कञ्चुको श्वेतवपुर्वरेण्या-" इत्यसागसंग्रहे । " शाककर्कशवाराह. कृपणा कारकन्दका । ताम्धूळवळीच्छदवद्वाराही गृष्टिकोच्यते-" इत्यन्यत्रोक्ता का वाराही,तस्याः कन्दः। लशुनो रसोनः गृजनः पलाण्डभेद' । वाप्पचन्द्रः-"गन्धाकृतिरसस्तुल्यो तथाच ·, गृजनस्तु पठाण्डुना सूक्ष्मनालाग्रपत्रत्वादिधते- सो पलाण्डत.-" इति । पुनाडबाकुचीबीज पुन्नाड एड गन , वाकुची सोमराजी, तयोजिम् । लुङ्गीजम्बीरज फल लुङ्गी मातुलुङ्गी, जम्बीरो दन्तशठ, ताभ्यां जात फलम् । पाकिम- मिति चिश्चादिपञ्चकविशेषणम् । तत्र चिश्चा चुक्रिका । वार्ताक ताकम् । कलिन्द कालिङ्गम् । कारु व्याख्यातम् । एरुि कर्कटी । पीलूपणं कदुरस पील्फलम् । बालपिल्वं कोमलपिल्लफलम् । तोदनं राजपिय शीतफलम, रावणाम्लिके. त्येके । शीर्णवृन्तक मुखवासकफल, करकमित्येके, क्षारपत्रक मित्यन्ये। मरीच तीक्ष्णम् । एलास्थूलैला।दीप्यो यानीगन्धा पशुगन्धा । आसुरी रानिका । सर्पप. सिद्धार्थः । रामठो हिए । गुलिकालवण पाकातिशृतत्वादुटिकाभूतलवणषु । स्वनि स्वनिक्षारः । यवक्षारो यावशूक । ऊपरा उपक, 'ऊपरमृत्तिकापाक' इत्येके । गन्धयो लेरीनक । कुसुम्भकुलत्यो धान्पविशेषौ । क्षारकूपाम्बु क्षाररस कूपोदकम् । शुक्त चुकं सलक्षणम्,-" यन्मयादि शुची भाण्टे ससौद्रगुडकाधिकम् । धान्यराशी निरात्रस्य शुक्लं चुक तदुच्यते॥ इति । आदिशन्देन मधूकपुष्पमादिग्रहणम् । उक्त च-मधूकपुप्पे. सुरसगुडपीटफलादिभिः । साधित जातमत्यम्ल शुक्तं चुकं च तन्मत" इति । " फलादीन्यभिपूपन्ते सस्नेहलपणानि यत् । तदा शुक्तमारे सन्मानाभिपुता. भिद ॥ मधे दत्ते मरस्थाने मयत तदेव तु । माशुरू तु माध्वीको गुटकं गुटोदके ॥ इश्युक्त चतुरसे इत्यमन्यानि कल्पपेत्" इत्येके। ॥ सर्व पारस मधे कालान्तरयशा. पदा । पक्तान्परममारसं याति शुक्त तदोन्यते-" इत्यन्पे। मषं मातादिसन्धान, उक्त चाहासग्रह दाभुमाक्षिक ·((४२) " . - शालिरुतमयीदि पक्षमाः । मदाकरं यदेभ्योन्यत्तन्मचमतिरूप के "-इति । 4 गोत्रम् | कालिकं धान्याम्लम् । सोचीरं गोधुनक निकम्, निस्तुपयवका झिकमित्येके । तुपोदकं यर- काशिकम् । खलः काम्बलिकय गोरसेन विपाचिनः गोरसः तकर । मूलकादीनामगरसारान्तानां तैलम् । तत्र मूलक हरित्पर्ग, जीनतो देवदाली, कुटनो क्सकः, अर्को रूपिका, करओ नक गलः, विहङ्गं वेल्लं, क्षेतः कोशात की, कोशानं लाक्षावृक्षफलं, तुम्पी अलायुः, सर्पपः सिद्धार्थः, शिवः सौभा. अनक, ज्योतिप्मनी काझुगिका, हुदी तापसतमः, पार्या आदित्यनक्ता, पृथ्वी का वापिका, कृष्णनीरकमित्येके, इस्ति- को रकैरण्ड कः महारो भूगाठ इत्यन्ये, अरुको भलात., नुवरको व्याख्रातः, द्रवन्ती शम्बरी, सप्तला चर्मसाहा, नीलिका कालाजनी, शलिनी यबतिक्ता, श्यामा श्याममूला नित्. वृद्धदारुक इत्येके, दन्ती निकुम्भः, कम्पिल्लो रक्त धर्गः, पीलुस्तीणतरुः, देशाहं देवदारु, चौडा सरलः, गम्भीरः सारतरुविशेष., केचिन्मण्डीरं पठित्वा शिरीपं व्याचक्षते, शिशिपा कृष्णसारः, अगरुः जोङ्गका एपु मूलकादीनां पीनानि, देवाहानादीनां सारः । एनत्सर्व श्लेष्मानिलनं पित्तकर च ॥ ९०-९८॥- अपित्त कफवातघ्नं बिल्वः पत्तूरकोर्जकः॥ ९९ ।। आई रेणुका मध्यवार्ताक चाम्लदाडिमम् ॥ शुष्क कोलकगे वङ्गकासीसे सीधुराक्षिकः॥ १०॥ चिल्लो मालूर. । पत्तो लोहमारः। अर्जकः प्रसिदः । भा. के शृंगवेरम् । रेणुका कौन्ती । मध्ययातीकं मध्यं नातिकोमलं नातिनरठम् । अम्लदारिमं अलरसं दाडिमीफलम् । शुप्के कोल कणे कोलं बदरं, कणा पिप्पली । बङ्गासीसे कामीसत्रपुणी।

·(४३) सीधु गक्षिकः आक्षिको विभीत कत्तकृतः, आक्षिक्या सुरया कृत इति जेजटः । एतत्सर्व श्लेष्मानिलचं पित्तोदासीनं च ॥ ९९-१००॥ तद्वच्छिग्रुफलं चौतो रसः स्नेहोल्पपित्तलः शिगूफलं श्वेतमरीचम् । चौतो रसः सहकारफलवृन्तनि- र्यासः । चौतस्नेहः सहकारफलमज्जतैलम् । एतत्त्रयं तद्वत्कफना- तमं, अल्पपित्तलं किंचित् पित्तलम् ||- कफपित्तहरं जम्बूः खदिरस्तिनिशोऽशनः १०१ पिप्पलोदुम्बस्वटपिप्पलीगर्दभाण्डकाः॥ कोविदारानकोशाम्रप्रियालाकोलसलकी ।।१०२ करञ्जशेलुकम्पिल्लकिङ्किरातविकताः॥ रोधार्जुनवलामोटाभूर्जपिण्डीतकार्गटाः ॥ १०३ श्वेतचन्दनपत्तने देकाऽविवृक्षवत्सकाः ।। काकोदुम्बरिका पूगः कतकष्टिण्टुको धवः १०४ पटोलीकारवल्लीन्द्रवारुणीक्षीरमोरटाः॥ गुञ्जामेदोगलालजाकूर्चपर्णीदुरालभाः॥ १०५ काकजङ्घा निशा मुस्ता त्रायन्ती पुण्डरीयकः वालकं कस्तृणं दूर्वा दर्भो मरुवको नलः ॥१०६ ॥ वंशो बहिशिखा देवगन्धा ब्रह्मसुवर्चला ॥ हिलमोची चर्मरङ्गा विपमुष्टयेलवालकम् ॥ १०७ शणपुष्पी हेमदुग्धा तिरिगिन्छि च माचिका ॥ लाक्षा जतुकरी पुष्पं धूकपुन्नागचम्पकात् ।।१०८ ·पाटलाकब्जिनीनिम्बलंवङ्गबकुलाशनात् ।। निर्गुण्ड्या मूलकान्मोक्षाकेशरं पद्मनागयोः १०९ अरण्यत्रपुसं वालवार्ताकं तालजोऽङ्कुरः ।। तानं रीतिर्वर्तलोहं कांस्यगैरिकाहिङ्गुलाः ॥११० शङ्खाञ्जनाब्धिफेनालं सौराष्ट्री यासशर्कराः ॥ शाल्यादि छिन्न लाजा मथितं धान्ववैकरे १११ जले पलाशकाश्मयं तैलं यूपस्तु मुद्गजः ॥ पटोलजो मूलकजो निम्बामलकजावपि ॥ ११२ इति बोपदेवीये सिद्धमंन्त्रप्रकाशे कफवातप्रवर्गः । जम्बूः महास्कन्धा । खदिरो गायत्री । तिनिश स्पन्दनः अशनो बीजकः पिप्पलोऽश्वत्थः । उदुम्बरः कृमिफल: 1 वटो न्यग्रोधः । पिप्पली लक्षः | गर्द- भाण्डकः छायाक्षः । कोविदारः काञ्चनारः । आनं चूतः । कोशाम्रो लाक्षावृक्षः। पियालः चारः । अकोलोऽकोठः । सल्लकी गजभक्ष्या। करोनकमाल शेलुः श्लेमातकःकम्पिल्लो रक्तवर्णः। किङ्किरातः किङ्किराङ्गः । विकतः ग्रावतरुः। रोघः तिल्यकः । अर्जुनः ककुभः । वला नागबला । मोटा जयन्ती । भूजों लेख्पपत्रः । पिण्डीतकः पिण्डारकः । अर्गदः आर्तगलः । श्वेतचन्दनं शुक्लश्रीखण्डम् । पचई पट्टरङ्गम् । देका महानिम्बः । अविवृक्षो मेपङ्गी । वत्सकः कुटनः । फाकोदुम्परिका फल्गुः। पूगः क्रमुकः। कतकोऽम्बुप्रसादनफलः। टिण्टुकोऽरलुः । धयः शकग्रक्षः । पटोली राजीफला । कारयली मुपवी । इन्द्रवारुणी विशाला। क्षीरमोरटो कोस्टभुखः।

·॥ गुआ कापणन्ती । मेदोगला मृगढन्ती । लज्जा नमस्कारी। कूर्चपर्णी मिदवल्ली । दुरालभा यवासिका । काकजहा ध्वाक्ष- जहा । निशा हरिद्रा । मुस्ता गाहेरी । त्रायन्ती त्रायमाणा। पुण्डरीयका प्रपौण्डरीकः । पालक होवरम् । कतृण ध्यामम् । दूर्वा शाडलम् । दर्भः कुशः । मरुबक स्वरवका 1नलो देवनलः । वंशो वेणु. । वर्दिशिखा मयूरशिखा । देवगन्धा भारामशीतला । ब्रह्मसुवर्चला मण्डूकपर्णी | हिलमोची जल- ब्राह्मी । चर्मरगा आवर्तकी । विपमुष्टिः केशमुष्टी । एलयाकुक- मैलेयम् । शणपुप्पी घण्टारवः । हेमदुग्धा स्वर्णक्षारी । तिरि- गिच्छि कण्टकरः । माचिका माचिकम् । लाक्षा जतु । जतुकरी चक्रवर्तिनी । धूकादीनां मोक्षान्तानां पुष्प, तत्र धूक ईश्वरमल्लिका, पुन्नाग पाटलपुष्पं, चम्पकचाम्पेय । पाटला वसन्तदूती । अर्को रूपिका । आजिनी पद्मिनी । निम्नः पिचुमन्द. । लवङ्ग चन्दनपुष्पः । यलो मघदोहदः । अशनो चीजकः । निर्गुण्डी सिन्दुवारः । पलक हरिपर्णम् । मोक्षो मुष्ककः । केशर पद्मनागयो पन कमलं, नागं नागपुष्प तपो केमरं किल्कम् । अरण्यपुसं वनघालुकम् । पारमा तक कोपरयन्ताकम् । तालजोकारतालस्याभिन गोद तानं शुल्बम् । राति बामति । पर्तलोहमारकूटम् । पास्य घोप, गैरिक रक्तपापाण । हिलो दरद । बराह कपुः । अञ्जन स्रोताअनादि।अधिफेन समुद्रफेन ।भाल हरितालम् । सौगष्टी तुपरी । यासशर्करा दुरारभोद्भवा शर्करा । शाल्यादि छिन्नन छिन्नमरूद शाल्यादिगम्यम् । लाजा भ्रष्टधान्यानि । मथित दधिधिकारः । धान्ववैकरे जले घान्य जाङ्गलदेशस्थ, वैकर विकरस्थ, पिरो वालुको बीकीर्य कृतो जलाशयस्त. ये जले । पलाश: किंशक, कार्य श्रीपर्णी, तयोरलेले ।

·(४६) किंशुककाश्मर्ययोजितलम् । मुद्गजादयो यूपाः। तत्र मुद्गः शि- म्बिधान्यमुख्यः, पटोले राजीफलं, मूलकं हरित्पर्ण, निम्यः पिचुमन्दा, आमलकं धात्रीफलं, पटोलादीनां मुद्गादिसहितानां यूषाः कार्याः, तैविना यूपत्याभावात् । एतत्सर्व श्लेष्मपि- त्तमम् ॥ १०१- ११२॥ वातकृत्कफपित्तनं करीनिम्बपद्मकाः॥ राजमागस्त्यरुष्काः कुतिन्दुः कटुका त्रिवृत् ११३ द्रवन्ती सप्तला दन्ती वासाभूनिम्बपर्पटाः ।। नदीभल्लातगोजिह्वाकुचैलावृपगन्धिकाः ।। ११ । कठिल्लको गण्डदूर्वा क्षीरावी कल्पकस्तथा ॥ शाक कलम्बुनाडीयमूकम्पिल्लकबुकात् ।। ११५॥ लाङ्गलीसूरणैरण्डाब्जिनीविम्बीकलायतः ॥ पुष्पं करीरकाश्मयं पलाशार्वधवत्सकात् ।। ११६॥ शाल्मलीकाञ्चनागस्तिक्षणरोधाटरूपकात् ।। फलपत्रे वटाश्वत्थवढ्युदुम्बरवेतसात् ॥ ११७ ।। शिरीपादर्दभाण्डाच फलं पर्यटकीधवात् ।। वनतिक्ताक्षकीजम्युबिम्बीतिन्दुकटंकतः॥ ११८॥ वलाप्रियग्वश्वकर्णदीनकीचकुलादपि । राजालाबो कोशवत्या लवल्याः शुष्कपूगकम्।।११९ श्लेष्मातचीमिटे वाले नेपालो दीर्घपत्रकः॥ सूचीपत्रो नीलपेरो लोहं लोहमलस्तथा ॥ १२० ॥ शाल्यादि स्थलसंभूतं सक्तुर्भक्ष्याश्च सुपजाः -- ·(४७. मागल्यको रानमापो मकुष्ठककलायको ।। १२१ ।। सतीनस्त्रिप्टाढक्यौ मसुरश्चणकस्तथा ॥ हरेणुश्चेत्या दिशमीधान्यं नन्दीमुखी तथा ॥ १२२॥ श्यामाकः शान्तनुः कर्मधूली कोदवो यवः ।। सरितुपारकूपाम्बु मधुनी क्षौद्रदालिके ॥ १२३ ॥ शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः॥ बभ्रु खञ्जनहारीतो दुर्नासा गिरिशा जटी ।। १२४॥ लटा लटूपो गोक्ष्वेडः सारङ्गो वटहा पिकः।। कुलिङ्गः सुगृहा लोहपृष्ठः फाकारदुन्दुभि ॥ १२५॥ कतयष्टिर्डिण्डिमाणचिरणीशुकसारिकाः॥ मञ्जलीयकदात्यूहगोपापुत्रप्रियात्मकाः ॥ १२६ ॥ कुम्भस्कृतः पाणविकः कोशकैरातकर्पराः॥ बल्गुलीकलविगाग्निचूडाद्याः प्रतुदाः खगाः||१२७|| फरमी उत्तन्टकी । निम्ब पिचुमन्दः । पद्मक पद्मकाष्ठम् । गजगुमो लताम्वत्य । अगास्ति अगस्तिद्रुमः। अरुको भल्लात । मुतिदु काकतिन्दु । कटुका कटुगेहिणी । त्रिन कुम्भ । द्रान्ती शम्बरी । सप्तला चर्मसाहा । दन्ती निकुम्भ । वासा अटप । भूनिम्न फिरावतिक्तक । पर्पट पर्पटक' । नदी भलातो जलमल्लात । गोनिहा दापत्रिका । कुता पागमेद । पगन्धिका पस्तगन्धा । काटछा पुनर्नामेद । गण्टर्या गण्डाली। सीपी दुन्धिका । पल्पको गन्धकरः । बलम्पादन फलाया तानाशाम् तित्र क्लम्युनर्नाटक.नाडी ·(४८) .. नाहिका । तयोर्लक्षण " कलम्युर्नालिका स्वादुः मुशिरो यहुतीयनः । तद्भेदो नालिका क्षणा ज्ञेया सान्या कळम्युका". इति । पूर्वा मधुरसा । कम्पिलो रक्तवर्णः । केयुक पेचुका। लागली कलिहारी । सूरणश्चित्रदण्डः । एरण्डः पञ्चाङ्गुलः । अन्जिनी पद्मिनी । विम्बी तुण्डिकेरी । कलायो पर्तुझे शिम्बिधान्यम् । करीरादीनामाटरूपकान्तानां पुष्पम् । तत्र फरीरो गूदपत्रकः । कामयः श्रीपर्णी । पलाशः किंशुकः । आधः : शम्पाकः । वत्सकः कुदनः। शाल्मली तूलिनी । काञ्चनः कोविदारः । अगस्ति अगस्तिक्षः । क्षणो मातुलानी । रोधकः तिल्वकः । आटरूपको पासकः । वटादीनां गर्दमाण्डा- न्तानां फलपत्रे । वटो न्यग्रोधः । अश्वत्यः पिप्पला। पही पिप्पली । उदुम्बरः कृमिफलः । वेत्तसो पंजुलः। शिरीप: शुकतरुः । गर्दभाण्डः छायावृक्षः । पर्पटक्यादीनां फलम् । तत्र पटि मसिद्धा । धवः शकटाख्यः । वनतिक्ता तिक्तपटोली। अक्षिकी मसिद्धा। जम्बूमहास्कन्या। पिम्बी तुण्डिकेरी। तिन्दुको पिरली । हो मन्मधद्रावणः । वला पाटयालकः । मियजुः गन्यमियङ्गुः । अश्वकर्णः सस्यसंवरः । दीनकी आशीतकः। बकुलो मयदोहदः । राजालावुः मधुरालावुः । कोशक्ती कोशा- तको । लपली "घनस्निग्धहरित्पान्तपुन्नाटसदृच्छदा । सुग- धिमूला लवली पाण्डुकोमळवल्कला-" इत्युक्ता । शुकपूर्ण शुष्कक्रमुकफलम् । श्लेष्मातं शेलुफलम् । चिमिदं डङ्गरम् । नेपालादयश्चत्वार इक्षवः । नेपालो नेपालदेशजः । दीर्घपत्रो आयतपर्णः । सूचीपत्रस्तीक्ष्णाग्रपर्णः । नीलपेरोसितपर्वा । लोहमलो मण्डूरम् । शाल्यादि स्थल शाल्यादि धान्यम् । सक्तयः भ्रष्टयवादिचूर्णः । भक्ष्याश्च सूपजाः मुहादिकृता भक्ष्याः। मङ्गल्यादिहरेण्वन्तं शिम्बीधान्यम् । तत्र मनल्यः पाण्डरो मसूरभेदः।

·" (४९) राजपिवलः मिटको पुष्टका कलीयाँ वर्तुलः । सोनी महालीयभेदः। विपुलकिया आईकी तुरी । मसरी मसूर चण हयप्रियः । रेणुः स्वल्पकलायभेदाः । ओ- दिशन्दादन्येपेतविधीः । नन्दोमुख्यादीनि यवान्तानि धा- भ्यानि । तत्र नदीमुखी नोदुहिको नन्दीपत्रात जटी, निःशूकपर्वक व पाप्पचन्द्रः । श्यामाकस्तूणवी नः शा- न्तनः शान्ति करः । केगुः पियंगः । माधुलो सर्कद्रवण इति जेवट, स्वपो गोधूम शव नापचन्द्रः । कोद्रव कोरपः यवस्ती- रंगशूकः सरिस्परिपाचु सरिनदी, सुपाराश्यायः, कूपः प्रसिद्धः, नेपालका मधुनी क्षौददौलिफ "बालक्षणम्, ('मक्षिकाः पिहला सूक्ष्माःशुभाः स्यात्तत्कृत म। पि श्रीवलं देखि सौदामिन्युपहे युधैः ॥ मधुराम्लकार्य तादाल पत्रोपरि स्थित" इति । शतपत्रादयोऽग्निचूडायन्ताः प्रतूदाः खगाः, प्रतुध भसंपन्तीति प्रदाः । तत्र शतरो राजशुकः । भारान: "स्वाइजराजो भ्रपराजनाभी बनप्रियः कालवटामिषानः । सो- मेरकोऽसौ बयाविरावी.सचूडशीर्षः मनुदः) पतत्री" इरपुतः। कोपटिः टिभिः । नीपनीयको विपदर्शनामिः 1-1मधुः कपिलवर्णः बारितो। हरितपीतवर्णः । दुर्गमा टनामा गिरिशा पवनापनी । नटी जमवान् । एसा पेचकोऽति- रक्तपुच्छाधोभागः , मरदानो मेदोलतास्य प्रत्येके । बदा फोलहलहरकेति गोरे स्मृतः सादिररवर्णपस । सयानमा- तिधनुलाइः सुदीपच्छः प्रतुदो विहा"-रत्यक्तः । गोहाने गोनर्दभेदः । साणयातकः । घटदा पट्याती । पिक कोक्रिया इलियटका मुगदा पीतमस्तक। सोहपृष्ठः भेदः। फाकारः फाट्शदाद मापा दन्दाभिन्दामिनादः। अनुपष्टिपहा निः पाणो विधिशास्दानिः सिरण्टी निरण्य करत ५ ·सारिका मियवादिनी । मंजुलीयको मंजुलनादः । दात्युहः टि- टिभवर्णः। कालकण्ठः अन्धकाक इत्येके । गोपीपुत्री गोपालकः। मियात्मकः पुरजकः । कुम्भस्कृतो द्रतिविरायः। पाणविक पणवदनिः । कोशः पत्रचरकः । कैरातः किरातमियः । कर्परः कपालामः । वल्गुली पक्रविष्टाविनिर्गमा । कलविकः घटकभेदः । आनिचूहोमिवर्णशिखः।आदिशब्दादन्येप्येवंविधाः। एतत्सर्व मारुतकरं श्लेष्मपित्तदरं च ॥ ११३-१२७ ।। अवातं कफपित्तघ्नं तिलपर्युष्णसुन्दरः॥ भव्यं करीरं कर्कोट कारवेल्लं विभीतकम् ॥१२८ कदलीकन्दवेत्रागमधुमण्डसिते मधु ॥ झराम्बुशशभस्माङ्गपारावतकपिञ्जलाः ॥१२९|| तदत्तण्डुलीयो भार्गीशाको मुद्गोल्पवातलः ॥ तिलपर्णी बर्बरकः । उप्णसुन्दगे प्रीप्मसुन्दरः । भव्यादीनि पञ्च फलानि । तत्र भव्य कमरगं, करीरं गूढपत्रकं, कॉट फर्कोटीफलं, कारवेल्लं कारेलं, बिभीतमक्षम् । कदलीकन्दो रम्भा- कन्दः । वेत्रामं वेत्रस्याग्रजो दः । मधुमण्डो मधुनोच्छो भागः । मधुसिता मधुशर्करा, अयं तु विशेषः मधुपाकात्यक्तद्रवत्वं मधु शर्करावद्भवति ।मधु माक्षिकम् । राम्बु निर्झरोदकम् । शशो मृगविशेषः। भरमाङ्गादय. पक्षिणः। तत्र भस्माङ्गः कपोत । पारा- बतो नरप्रियः । कपिजलो गौरतित्तिरिः । एतत्सर्व कफपित्त, घातोदासीन। मण्डलीयः तण्डुलीयशाकः । भार्गीशाको द्विजय- टिकाकः । मुद्रा मसिद्धः । एते प्रयस्तद्द कफपित्तमाः भल्पवा- तलाः किंचिदातळाः ॥ १२८ १२९ ।- इति श्रीवोपदेयीये सिद्धमन्त्रपकाशे कफपित्तप्रवर्गाः ।। दोपघ्नं काश्मरीवन्दाशिरीपार्वधवंजुलाः ॥ तून्यशोको सप्तपर्णपलाशाश्मनपाटलाः ॥ १३० ।।.

·21030
,
.
किणीही सारिवा पाग मूर्वा सोमा प्रसारिणी।
तुंव्यद्रिकर्णा वासन्तीजीवन्ती शङ्खिनी विपा, १३१
गुडूच्यम्लानोतिमुक्ता मुञ्जस्तामलकी बला ।
सहदेवाम्बुकृष्णेभवलाकासनकङ्कताः।
कामाताबाकुची ब्राह्मी चिल्ली जीवन्तवास्तुके १३३
सतीनमर्मरीसृपाशाकं राजक्षवः शठी ॥
सुनिपणोंकुरो वर्याःशुष्कं वालं च मूलकम् ॥१३४॥
स्पृक्कास्थौणयतगरदमनोशिरकुङ्कुमम् ॥ .
जातीमांसीशङ्खपुष्पीतरुणीकुन्दधान्यकम् ॥ १३५॥
शालिपर्णी पृष्ठिपी गोक्षुरो वृपसारकः ।
फलं धात्र्यभयाक्षीरीशताक्षकविकङ्कतात् ॥ १३६ ॥
पटोलीनिम्बकुटजकेतकीसरहेंगुदात् ।।
पकं कपित्थकूष्माण्डप्राचीनामलनीपतः।।१३७ ।।
स्विन्नपूगं स्वादुतिक्तं पीलुस्वादु च दाडिमम् ॥
बोलोराला सिल्लसिंधुसूतस्वर्णाभ्रमाक्षिकाः॥१३८।।
रक्तशालिमहाशालिः कलमः शकुनाहृतः ॥
दीर्घशूको रोध्रशूकस्तूर्णकःशङ्खमौक्तिको ॥१३९ ॥
लागलः कर्दमो लोहवालो महिपमस्तकः ॥
पुंडू पाण्डु-पुण्डरीका प्रमोदो गौरसारिवौ॥ १४०॥
सारामुखः शीतभीरस्तपनीयः सुगन्धिकः।।
पुष्पाण्डको दीर्घनालो महादूपकद्वपको ॥१४॥

·गौरों महाकुरुका (५२) पत्तङ्गकः काञ्चनको हायनाद्यास्तु शालय र प्रमोदोऽशनपुश्पक १ मुकुन्दः कालकः पीतः केदारश्वर्णकाङ्गका इत्याद्याः षष्ठिका,नीहर्महांकृष्णोजतून्मुखमा || सारामुखस्त्वरितको लावाक्षश्वीनरको पारावत:कुकुवाण्डोजालशारददर्दुराकमा कुरुविन्द्रो नन्दिमुखोद्यालो वरकगन्धनौ । वार्यान्तरिक्ष यद्गाग-सामुद्रमाप चाश्विने ॥११५|| भौमं देशे सिते कृष्णे नीले साधारणे शुचौ ॥ पृथौ चेन्द्रपवनः स्पृष्टं यदरस तु यत् ।।१४६॥ यध्वं शारदं यच पारिया नदीभवम् ।। यत्स्वादु कोपं यत्पादशेष यच्छ्तशीतलम् ॥१५५|| पत्तप्तमृजतुस्वर्णरूप्यारमा कामतापितम् ।। धारोष्णदुग्धं दधि तु धात्रायुक्पाकिम मधु ॥१५॥ अजाक्षीरादि जीर्णाज्यं घृतमण्डाकतोरस शाम्नत गनिनना॥१९॥ . !! ... . काइमरी-पन्दासमati ammHT- मेधा सम्याक.पालो अवसः। श्रीकसा भरोत स्ता.

·1.16९३) समसमपर्ण- समापनलिमम: पापासद बाटला वसन्तती | फिणिधी शिरोधात गोमणी पाग तिक्ता मूर्या मधुरसा । सोमा सहमती - रिणी समसया तम्बी अवाशाअद्रिकर्णी -मर्पिकावासत्री मसन्त्री जीवन्ती जीवनी; शशिनी यवतिक्ता विपा अतिविया । गडती छिमहा - । अम्लानो, अस्लानक - अतिमूका माधवी ! मुना शरः । तामलकी भूम्यामलकी वाला पायालकः । सहदेवा दण्डोत्पला । अम्बुवप्णा गलपिप्पली । इभाला नागबला । कासतः, कारमूर्द-। कुता तिला कामाता, कोकमाची, वाकुची सोमवड़ी । ब्राह्मी ब्रह्ममाण्ड- की । चिल्ली मुसिद्धा । जीवन्तो नक्तमालः । पास्तुर्क वास्तूकम्। सतीनादीनां त्रयाणां शाकम् । तत्र सतीनो महानं फसायम., विष्णुक्रान्तेत्येक। मर्मरी मांसद्धा। सपा वृहत्पनी 'कोसमदभेदीय केदार पूर्यते, शिस इत्य के । राजभवो राजसः दुग्धिक स्पेके । शठी कचेरः। मुनिपण्णश्चतुर्दलशको जलाभिवे देश चतुःपत्री तु कीय-इत्युक्त । अङगे वर्माशतावर्साशा शुष्कबालंच मलकं शुष्कं मूलं वालं मृलकाच धक्का एक्छ। स्पोणेयं शीणोमकम्। तगरं वक्रम दमनः पाण्डसजा उशीर की कम् । फुडुम बाहिकं । जाती मालती। मांगी जटिला -- इयुप्पी कुम्बुमालिनी । तरणी रामतरणी । कुन्दो,माध्या या न्यक कुस्तम्बरी। शोलिंपण स्थिरा। पृष्टिपर्णा पृथपर्णी गोस. रहेपेष्टा सौरकः कौण्डिन्यांकः। धाईयादीनामिहदान्ता नों फलमा तत्र पाँची आमलकी अभया हरीतको सारास जादनः । शतास वारपा सदावस्यामनि ख्यात माविक युवतह पिटोली राजीफल निम्मः पिच कटनो वसका सकी तमन्ना पराजिम्बू दस्तार्पसवृक्षः। कपित्यार दीमा नीपान्ताना एक फलमपियोदपिया पुष्पपलियामाधीमामल की प्रमिीमामलाम् । नीपोरानी ·दम्म स्विकपूगें स्वनामुकफलास्वादुतिक्तं पीलु मगक्तिरसं पीलुफलम्। स्वादु दाडिमं मधुरदाडिमफसम। वोलो गन्धरसः । राला सर्जरसः। सिहकः तुरुप्कः । सिन्धु सैन्यवम्। सूतः पारदः। स्वर्ण सुवर्णम् । अभ्रं अभ्रकम्। माक्षिकस्ताप्यधातु-रिक्तवारयादयो हापनाचन्ता:शालयः शीतोष्णवर्पजा-शालिपएिकत्रीहयोऽयवा। अकण्डितश्वेतगर्भा प्रककण्डितपाण्डुराः इतिशाल्यादिनांभेदः । तपरक्तशालिः लोहितनूकः । महाशालिः महातण्डुलः कलमो ऽन्तर्वद्या कलम्पिरिति व्याख्यातः शकुनाहृतः "दीपान्तरस- समानीतो गरुडेन महात्मना । शकुनाह शालिः स्यागरुडापर• नामकः" इत्युक्तः; उत्तरकुरोः इंसैगनीतः सावत्यां चक्र इति, मगधे माशकख्यत इत्येके । दीघशूक. आयतशूकः । लोनशू. को लोध्रपुप्पाकारकः । तूर्णः शीघपाकी आश्वयुज इति का श्मीरे । शवयौक्तिकः शङ्खाकारशुको मुक्ताकारतण्डुलः; द्वावेतो प्रत्येके । लागलः सीरकृष्णभूमिजः । कर्दमः पतिलभूमिजः । लोहवालः काठणतण्डुलः । महिपमस्तकः कौलिकलेलासीति मध्यदेशे। पुण्ड्ःपौण्डरीकाभः। पाण्डः पाण्डरूपः पाण्डुकथ। पुण्डरीकः श्वेतोत्पलाभः । प्रमोदः प्रहादकः । गौरो हरिद्राभः । सारिवः सारिखासदृशः । सारामुखः कृष्णमुक्ताकारतण्डुलः । शीतमीरुः यो बहुशीतेन निप्पाचते । तपनीयो अल्पजीतेन निष्पाद्यते । सुगन्धिको गन्धशालिः । पुष्पाण्डः पुष्पवरसुरामः सकुमारतण्डुलः । दीर्घनालः आयतनालः । महादूपको मदागद- कारी दपको मदकारी। पचङ्गकः कुंकुमफः। काभनःसुवर्णशालः। हरापनः शनाका, पोटकपुच्छ इति जेनटः। भादिशन्दादन्येप्पे- वविधाः । गौरायाः काकान्ताः पष्टिकाः । तत्रापो गौरः मह- समोदः, पीतापूर्णकाजुकगौरकाझुकाः, भेषाः कृष्णाः । तत्र गोरो गोरष्टिक । महान्महापष्टिकः । कुरुक्का कुरूपकाममा.

·कारकः । ममोदः महादकः । अशनपुष्पकोऽशनपुष्पाकारशूकः । मुकुन्दो मुकुन्दप्रियः। कालकः कालवर्णः। पीतः किंचित्कृमोति- मोरः । केदारः प्रचुरोदकेन जातः । चूर्णः सूक्ष्मतण्डला । को- गुकः गुसदृशः । इत्याद्या अन्यप्येवंविधाः। महादयो गन्धनान्ता मोहपः । तत्र महान्महातण्डुलः। रुप्णः कागतूरतण्डुलः जन्म- खो छालाभमुखः । सारामुखः सारिकाचंचाभतण्डुलः। त्वरितः शीघपाकी । लाय क्षो लापनेवाभतण्डुलः । चीनः पीनफल- पीजामतण्डुल । स्करः मुकरवर्णपुष्पतण्डुलः । कुकुटाण्डः काटाण्याभतण्डलः । उजालो य ऊर्ध्व जासैरिव कैथीयते । धारदो यः शरदि पच्यते । दईरो दर्दुरवदृष्टिजीवी । कुरुवि- न्दो यः मायः कुरुपु लभ्यते । नन्दीमुख आटिचंचाभतण्डुलः । वरको पराटिकाकारतण्डलः । उद्दालो वनकोद्रवाकारतण्डुलः । गन्धनः सुगन्धिः । पार्यन्तरिक्षं यद्गा यदान्तरिक्षं गाङ्गं पारि ननु भौम नतु सामुद्रम् । सामुद्रमपि चाम्पिनि आश्वयुजि गृहीत सामुद्रमपि । तत्रान्तरिक्षलक्षणम् , "पुनर्वस्वादिनरके वारि मु. भति यदयिः माममाप्तं गृहीतं तदान्तरिक्षमुदाइत"इति । गाग'- सामुद्रलक्षणं "येनामिवृष्टममलं शाल्यानं राजते स्थित । आशि- ममायवर्ण च तचोपं गामन्यया। सामुद्र तम पातम्यं मासादा. भपुनादृते"-इति । भौम देने सित इत्यादि । सितादिदेशस्य इन्द्रादिस्पृष्टं पाममपि । सिते घेतमृत्तिके भूभागे । कृष्णे कृष्णमृसिके । नीले नीलमृत्तिके । साधारणे जाइला-पसाधारणे। उक्तं घ, “देशोल्पानगो मागलः स्ससरोगदः । अनूपो शिरीतोऽस्मान् समः सापारणः स्मृतः-" इति । यो निर्म। प्रपो विस्तीर्ण । इन्दपवनः मष्ट चरसूर्पवाभिर्पपाकारं स. म्बरम् मदरसं यदस्यकरत्तम् । यदूर्ग पर पर्वतोपरि स्थितम्। पारद परदासल्मात्पमाविध पत्पारिपाइनदीम। प.

·स्वादुकोषमगुरुसाम्पत्यवे व्यत्पाद पनेनापति चतुर्यान तशीवलं कवितशीतलम्सचतं मृदाविनो- प्णी व मृत्तिका, जतु लाक्षा, स्वर्गः सुवर्ण, रूप्यं स्जIPTETTण अारमान: सूर्यारमानः पारोष्णदुर्घ पारोपपाशीरमपितु धात्रीयुग्रामळकयुक्त दाय। पाकिम मधु. पो मधु पाकयामिसंयोगात चिरकालावस्थानादित्येके ! अजा- सीरादि दुग्धादि घृतान्ताः जीयाज्यं पुराणवृत; तल्लक्षण, "उम्रगन्धं पुराण, पादशवर्षस्थित पृतम् । लाक्षारसनिभं श्रीन सपरणामतः सई" इति । घुतमपट्टः सर्पिप ऊर्षभागः । शल्यामिर्प शूलमो. • तेल यद्यापतितक ययक्षेत्रा तिला सप्ताप्टपत्रा तस्यास्तेलम्। स्नेहादिभिमिलितः संस्कृतो मन्या सक्तत । तत्र स्नेहो घृतादिः, मधु, माक्षिक, दक्षिा गोस्तनी, उस निर्यास:. अम्ल: सागा.. सितो स . " (३०-१५-simu अदोष दधि सदाहिमाम्भसिंगखाण्डवः॥१५॥ गघि संसद मधुमिष हिमामी रिमोदकें । हिम पर्द. न्तग्लिपित्रादौ स्फटिकोपलाम पततिरागवावरताका "संतुदादिमन्दाकोपका पादीगसासति ' दोफोलिन WHETORIES.257 • इतिानीगरेकशिमोर HINE ·(:५७) वातलं तिलज शाकं मोचक काठपाटला MERE कुल्माषौ भन्दज तक रूक्ष दध्यरस पलम् | १५२ ।। तिलजें शाक तिलपुष्पंशाकम् । मोच कदलीफलम् काष्ठपाटला 'पुष्पहीना पाटला फुल्लापो अस्विमयवादिधान्यं, यवपिष्टमुष्णोदकसितमीपतस्विन मृदित मगहीदिमकार मियक मदनातक" मन्द- दोधात तक्रम्स रूक्षदाधि उद्धृतस्नेह वाघ । अरस' पलमुहत- रसं मांसम् । एतत् सप्सक यातलं वातकरम् ॥ १५२ ॥ णेयकफलंगत्वल्पकफपित्तं च चातलम् ।। रुणेयकलफल कारन्यफळमायातकर किंचिपित्तश्लेष्मंकर ची- पित्तलं तु फेलं शम्या मांस तैलविपीचिंतम्।।१५३।। ब्राहिश्च महदाद्यन्याः फर्क शम्या शमीफलं, मासं तैलविपाचित तैलसिद्ध मांसम् । प्राहिय , महदापन्या महदादिगन्धनान्तभ्यो 'पाहियोऽन्यो पीरिक एतवनयं पित्तकरम ॥१५शा TAS .::चोण्ड्यम्भः पित्तलाकफम् ।। (मुष्टी स्वयशीशिला वन तद्भयमुदक, पित्तकरं ठेप्मादासीनं च। श्लेप्मलं शाल्मलावष्टवन्यूकार्कणोपणम् ।। १५४॥ कुले.वरः क्षोदशीर्ष-पेयाम्सयविपासाः शाल्मलीचेष्टो.मोचरसपाधूको पधुमीषकारभादेकणोपण मापिप्पी समरितम् । कठेवा.प्राकभेदातसुंदखुडका- सपथ । सोही? मधुमालको भल्प तलाणं,भतेन माईत सोयरसफि मामला पाजावासकामाईका KITRI पूसिवानियमापका सपिपि .

·स्यादुकोमपुरुस कपल्या व्यत्पाद रुपनेनावरिया चतुर्या गतिशीतलं धितशीतलम्मच मृदाविनो- णांसद मृत्तिका, जता लामा स्वर्णः सुवर्ण, रूप्यं रजतजसणः अनिपान:- सूश्मिानः भारोष्णदुग्धं भारोपातीरमपितु धात्रीयुगामलकयुक्तदा। पाकिम.म. पर मधु पाक्यामिसंयोगात् चिरकालावस्थानादित्येके ! मजा- भीरादि दुग्धादि घृतावमा जीगांज्यं पुराणघृतं; तलक्षण, "-उपरान्य पुराण, स्यादशवस्थितं घृतम् । लक्षारसनि धीत प्राणयुवा पई" इति । पृतमण्डः सर्पिष- ऊर्यमागः । शामिप शूलमो. यद्यापतितके ययक्षेत्रमा तिला समाप्टपत्रातस्यास्तलम् । स्नेहादिभिमिलितः संस्कृतो मन्य, सक्तव । जत्र स्नेहो प्रतादिः, मधु मार्कि, द्राक्षा गोस्तुती, इक्षरम निर्यासः अम्लः सारादिः, सिता शंकर, 'गुड मोखिकारः यूपस्त्वामल कदाडिमः यात्रीफल: दादिमफलेख मिलित 'यूपो मुगकृत इति शेप लातितिरी PRITTPTrtinine -- नुको पिळेशय मृगमातृकोऽपादरी मृगविशेषः, "स्वरमा पर दरी यशाभो म मातृका यती एतसे दोपत्रपहर (१०-१५01-14 MPETEST अदोष दधि सदाहिमाम्भोगिंगखाण्डवः ॥१५॥ राषि सतीद मधुमिभंश हिमा-मोहिमीद। दिम पद. न्सम्मिपित्रादौ स्फटिकोपलॉम पततिारागवीटवर श्रुतीत "तु दारिमाकायुस्याद्रगखापति 'य दोस्योपासना - इतिश्रामवासियोशेषur UP ·फलं तस्य नाडी, गवेधुका कपिला विन्दिशादि चतुष्टयफल) वत्र तिन्दिशं छाटकं, चीनाकं दीर्घमण्डपवलीफलं, पुत्रजीवः प्रसिद्धः, कुकुण्डज एतत्सर्व पातश्छेमकरम् ॥ १५७॥ १५८॥ तद्वप्तिचकरी किंचित् यातुकी ससुवर्चला ॥१५९।। . यातकी केशपर्णी । सुवर्चलादित्यभक्का । एपा द्वयी वातले. करी किंचित् पित्तला च ॥ १५९ ॥ कफपित्तकरं त्वानं वद्धास्थि नलिनीजलम् ॥ कालाम्लासुतशाण्डाकी शकुलीरागखाडवौ॥१६०॥ प्रदिग्धमांसं पिष्टोत्था भक्ष्या यवकहायनौ ॥ नैपधा पांशुवाप्याद्यःशालि- आनं यद्धास्थि मध्यावस्थं चूतफलम् । नलिनीजलं पुष्करि- गीतोयम् । कालाम्लासुतशाहाकी पालाम्ला चिरकालावस्था. नेनाम्लीभूता, आसुता शांडाकी । " स्पिन्नं क्षुण्ण मूल कादि सुगन्धिकटुकान्वितमावटकीकृत्य कुर्वन्ति चाण्डाकी सह्मवासिनः" इत्युक्ता । आदिशब्देन मुद्गादिग्रहणं, उक्तं ह्यन्यत्र "शाण्डारी कन्दमूलादिमुदादिवटकैः कृता" इति । शाकसिक्यमण्टामतिः शाण्डाकत्येिके । " मूलकन्दकसन्धान शाण्डाकी स्याबहुद्या इति तादिशेपः।फुली नलेनीका"शालूकबीजसंयुक्तःशालिकोद्रय- तण्डले सपिष्टस्तिलसंयुक्तस्तेष्टैस्तु शकुली'-इति । रागना- दयों व्यंजनविशेषौ, तयोर्लक्षणं " सितामध्नादिमधुरा रागा. स्तनाउकान्तयः । ते साम्लाः खाडया सह्याः पेयाश्यांशुकगा- लिसा -"इतिभादिशब्दादन्येषां कपित्यादिनां ग्रहणम् । मधुरा मपुरमायाः । उक्त अन्यत्र "स्वाद्वम्सरवणो राग पिस्वादुरस: फरः । पित्यादियतो गन्पवर्णपसंयतः" इति । सेवा पा.पति रागाणा विष्य उक्त रि" कपित्थमध्यमुदीवारः " ·(५८) मण्डावमहितो मधुशीर्षक: "इति। पेया समित्यः शालितण्डुल निकाय । संयावः " समितामम्बुदुग्धेन मदयित्वा मुशमिनम् । पचेव धृतोत्तरे खंडे क्षिपेद्भाण्डे नवेवतः। संयायोऽसौ युतश्चगैर- पलामरिचाकः" इत्युक्तः । पायसः धेरेपी । एतत्सर्व कफकरम् ॥ १५४॥ कूर्चिकादिकृता भक्ष्याः श्लेष्मलानातिापत्तलाः१५५ कनिकादिभिः क्षीरविकारैः कता भक्ष्याः कफकराः किंचित पित्तकराश्च ॥ १५॥ वातपित्तकरं बालमानं भक्ष्या विरूदजाः ॥ वालमान कोमटं चूतफलम् । भक्ष्या विरूदनाः विरुदैर. कुरितधान्यः कृता भक्ष्याः । एतत् द्वयं वातलं पित्तलं च ।। तद्वत्वश्लेष्मलं चाम कपित्थं वंशजोङ्कुरः ॥१५६|| आम कपित्यं कामलं कपित्थफलम् । यशजोङ्कर वेणो क रीरः । एतत्यं वातपितकरं लेप्मोदासीनं च ॥ १५६ ॥ प्रोक्ता यवसुरा किंचित् कफला वातपित्तला ॥ पवपिष्टकृता सुरा वातपित्तफरी किंचितश्प्मकरी ॥ वातश्लष्मकरं शाकं यष्टिगुग्गुलुसूप्यजम् ॥ १५७ ॥ नालिकं शालिकल्याणी चंचुपर्णी कुवेरजम् ।। यवशाकं च कूष्मांडनाडीजं सगवेधुकम् ॥ १५८ ॥ फलं तिन्दिशचीनाकपुत्रजीवककुण्डजम् ।। पष्टवादिगणुकान्त शाक; तत्र यष्टी पष्टीमधु, गुग्गुलुम. दिपासा, मूप्या मुद्रादयः, नालिक नासिकाकार, । शालि. कल्याणी शालिविका, पञ्चपर्णी यशसपना । कुरेरो नन्दि- TR: | परवा परमम्पषिलीसासमहामत्रम् । माग भ- ·फाणितं बिल्वलकुचे पके काणकपोतकः ॥ १६ ॥ भेदासी चिलिचीमश्च वृद्धशुष्ककृशामिपम् ॥ पिण्याकः पाटलाव्रीहिर्मदोमजवसाः पुनः॥१६५|| कुम्भीरहस्तिमहिपवरटाकाकमद्गुजाः॥ पिण्याकाम्लाशिनीवालवत्सावत्सापयो जलम् १६६ भृतशीतोपितं नष्टं पल्बलोपाधिवप्रगम् ॥ वकसः कोहली मद्यं शिष्टनष्टनवोत्थितम् ॥ १६७।। सापेशाकं सर्पपपत्रादिशाक,ज्योतिष्मत्याःकङ्गुणिकायाःशाकं, फुटिअरःकारः,छत्राकं कर्वरक, भुंभुः भूक । लोणीका घोलि- फा । रद्धादोमं च मूलकं वृद्धं जरठं,आई सरस, आममनग्निपक्षं मनु पालं,सस्य दोपलत्वादिति। तिलपिण्याकविकृति. तिलविक. तिर्मोदकादिः,पिण्याकस्तिलपीडितयंत्रकिट्टः, तस्य विकृतिटका. दिः, शुष्कशाक शुष्कवार्ताकादिः । विरूढकमकुरितधान्य, विग- सरोहमसम्यमूदं जातमात्रमित्येके । शाण्डाकीपटकानि यैर्यटकैः शाण्डाकी निप्पाधते । आम मधु अपकं मधु । मन्दावि दधि मन्दमसम्यग्जात दधि, आपिकं मेपीक्षीरज दधि, द्वन्द्वक- पनायादेकाचनम् । फाणिते समल इशुविकारः। बिल्ललकुचे पके पिर मारं, लकुचं कुचफलम् । काणकपोतो स्वारुणः फपोतभेदः । भेदार्मा पत्रवासी लघुः गुरुभेद. पत्र. शुकास्पः । चिलिचीमो मत्स्यभेदः । तस्य लक्षणम्- शकली रक्तनयनो रक्तराभिश्व सर्गतः । मायश्वरवि यो भूमो स तु मत्स्पषिष्ठीचिमः" इतिगद्धगुफाकृशामिपं रद्धं जरा- पादिशुटकामनाई कुन धोणातुमगादिनम् । पिण्याको व्याख्यानः । पाटला पाटलापुप्पामो योहि । कुम्भारादिनासा ·क्षाम्लदाहिम शरातितलचूर्णैश्च सुपिष्टः सुप्रयोजितना धान्य सौवर्चशाजाजीराजिकामरिचान्विता विजातककृतामोदी के. धकः परिकीर्तितः" इतितया "सितारुचकासिन्यूत्थैः सम्लि पृरुषकैः। जम्बूफलरसैर्युक्तों रागो, रानियान्वितः इति । प्रेयरागोयम् । रागा एव, सालाः, वाहनाः । ते २ ,मधुरा म्लभायाः । उहि, स्पष्टामधुरोऽस्पष्टकपायलवणोपणः । अतिक्तः खाड्यः कोलकांपत्पादित:- इति । पि लें गयेयimitra- - श्रुतोफ, "सिक्त बहुप्ते भृष्टंभु रुष्णाचना मृदु । जोरकार्युन मांसं परिशुष्कं तदुच्यते । तदेव गोरसादानं दिग्धमिति वि. भुतम् "-इति । पिष्टोत्पा मक्ष्याः शालिपिष्टता भया। ययकादयः शालयः । तत्र ययको पवाकारतण्डला । होपन- चिरपाकी । नेपघो निपपदेशज । पाश्वाप्यो यो धूलो वाप्यते। मादिशब्दादन्येप्येवंविधाः । एतत्सर्व ठप्पपितकरम् ॥१६॥ • स्तद्वतकुसुभजम् ||१६१॥ फस भज तेले कफपिचलं बातोदानि च ॥ १६१॥ तैलं न वातलं चोर्वीच्टनाकं चाप्यवातलम् ।। उटिनाक भूमिनं छत्रक, भपिनामिनि करीपादिचपदा- साप । कफपिचलं किंचिदातकर घ दोपले शार्प शाकं ज्योतिष्मत्याः कुटिञ्जरः।।१६२|| स्वाक झुंझुलोणीका वृद्धामं च मूलकम् ॥ ... तिलपिण्याकविकृतिःशुष्कंशाकं विक्टामा१६३।। शांटाकीवटकान्याम मधु मन्दाविक दधि ।।

·फाणितं विल्बलकुचे पके काणकपोतकः ॥ १६४ ॥ भेदासी चिलिचीमश्च वृद्धशुष्ककृशामिपम् ॥ पिण्याकः पाटलाबीहिमदोमजवसाः पुनः॥१६५|| कुम्भीरहस्तिमहिपवस्टाकाकमद्गुजाः॥ पिण्याकाम्लाशिनीवालवत्सावत्सापयो जलम् १६६ भृतशातोपितं नष्टं पल्वलोपाधिवप्रगम् ॥ चकसः कोहली मद्यं शिष्टनष्टनवोत्थितम् ॥ १६७।। साप शाकं सर्पपपत्रादिशाक,ज्योतिष्मायाःकणिकायाःशाकं, फुठिअरञ्जरः,छत्राकं कर्वरक, भंभु. भूक । लोणीका घोलि. का । उद्धामं च मूलकं वृद्धं जरठ,आई सरसं, आममनग्निपर्क मनु यालं,तस्य दोपलत्वादिति। तिलपिण्याकविकृति. तिलविक- तिर्मोदकादिः,पिण्याकस्तिलपीडितयंत्र किट, तस्य विकृतिटका. दिः, पुष्कशार्फ शुष्कयार्ताकादिः। विरूढकमकुरितधान्य, विग- सरोहमसम्यमूलं जातमात्रमित्येके । शाण्डाकीवटकानि गैर्यटक शाण्डाकी निप्पाधते । आम मधु अपकं मधु । मन्दावि दधि मदमसम्यग्नात दधि, आविक मेपीक्षीरज दधि, द्वन्द्वक- “पापादेकवचनम् ! फाणितं सपल इक्षुविकार: विखलकुचे पके पिल्ध मालूर, सकुचं ठकुचफलम् । काणकपोतो स्वारुणः कोतभेदः । भेदासी पत्रवासी लघुः शुकभेद. पत्र: पापः । चिलिचीमो परस्पदः । सस्य लक्षणम्- माफली रकनयनो रफरानिक्ष सर्वतः । मापवरवि यो भूमो सन मत्स्पषिठीचिमः" इगिद्धगुफशामिपं रद्धं जरा- ध्यागादिनसकमना कशीणानुमृगादिना पिण्यायो व्याख्यातः । पाटला पाटलापुपामो गोहिः । कुम्भीरादिजाता ·(६२) मैदोमन्जवसाः । तत्र कुम्मीर पादि जलेशयभेदः, हस्ती गनः, महिपो अश्वारि., वरटो विष्किरभेद. काको वायसः, मद्गु जलकाकः । पिण्याकाम्लाशिन्यादीनां पय क्षीरं तत्र पिण्या- काशिनी तैलकिभक्ष्या, अम्लाशिनी भाण्डलेपादिसन्धानभक्ष्या, पालवत्सा पयोमात्रवृत्तिवत्सा, अवत्सा वत्सेन विना दुधमाना, अथवा विशुध्या नियमाणवत्सा शृतशीतोषितादि वगान्तं जल, तत्र शृतशीतपित कथित सद्रात्रिमुपितं,नष्ट विकृतगन्धवर्णरसस्पर्श, पल्बलगमल्पसर स्य, उपगं क्षारभूमिस्यं, अधिगं समुद्रगं, वगं केदारस्थम्।वक्कसःशुष्काों मघावयष उक्तं च,"किण्वबक्कसमे- दकजगलाः कादंबरीप्रसन्ने च । शुष्कसमा सार्दा समुद्रयाः क्रमोगा मये" इति । समोत्र पूर्वोत्तरावस्थासाधारणः । को. हली यवससुरा, भक्तसुरेत्येके । शिष्टनष्टनवोत्थित मद्यं शिष्ट अवशिष्ट किंचिच्छेप, नष्ट किंचिद्विकतरसादि, नव अनतीत- वत्सर, जातमात्रमित्येके, अपत सन्धानपानादुत्य पात्रा- न्तरस्थापित । एतत्सर्व दोपत्रयजनकम् ।। १६७ ।। इतिश्रीवोपदेवाये मिडमन्त्रमकाशे दोपलवर्गः। न सिद्धः सिद्धमन्त्रेण यस्य द्रव्यस्य निर्णयः ॥ तस्य नान्यत्र कुत्रापीत्यत्र चित्रमधीमताम् ।।१६८|| एव निर्णीतानि शेषभेपजशक्तितच्चेऽप्यत्र ग्रये सतितत्याद. असंपूर्णत्वशंका माभूदिति साविष्कारमाह-नेत्यादि । अस्मिन् ग्रंथै यस्य द्रव्यस्य निर्णयः शक्तिनिर्धारो न सिद्धो न सम्पम् नातस्तस्य द्रव्यस्यान्यास्मिन् ग्रथे क्वचिदपि न सेत्स्यति । यद्य. प्यानन्त्यात् न्याणि कायेन वक्तं अशक्यानि तयापि यायान्ते भाचीनेषु प्रयेषु लव्यानि तावान्त निर्णीवानीत्यर्थः। अत्र विपये अधीमा बुद्धिपिहीनानां चित्रं कथमीदशेनाति. संक्षिप्तेन साविस्तीर्णचरकादिशास्त्रोक्तसमग्रव्यनिर्णय इत्य- .

·(६३) नुपपत्तिगर्मो विस्मय , ना घुद्धिमतां, जानति ह्यमी पदस्ति शापि विपि कोप्यतिशय इति। उक्त च रुद्रभान, 'सानंद प्रमदा- फटाक्षविशिौर्यपी न भिन्न मनो यैः संसारसमुद्रपासविधुरे- प्यन्येपु पातायितम् ॥ यौनरिसरस्वतिविलसित द्विः पदे: सहत तेपामप्युपरि स्फुरन्ति मतय कस्यापि पुण्यात्मनः इति ।। १६८॥ लेभे जन्म महादेवादायुर्वेदं च भास्करात् ।। सन्मानं सिंहराजाच केशवःकारकोऽस्य सः॥१६९॥ मय प्रयकृत् श्रोतृणामादरार्थमात्मानं ख्यापयति-लेमे इत्यादि । अस्य सिद्धमन्त्रस्य केशवनामा भिपकारकः कर्ता । यो महादेयाजन्म लेमे लग्यवान, महादेवसहशवाक्यत्वाच महादे- यो वेदपदामिधानमहाराष्ट्रनिवासी विम इति शेषा,अधयानक. जन्माराधनसतुष्टान्महादेयादाक् परोपकारकं जन्म लेभे । यथ भास्करात् आयुर्वेद लेभे, भास्करशब्दवाच्यत्वात् भास्करशब्द. स्वाच भास्करो वेदपुराख्यश्रीभद्राजधानीनिवासी विप इति शे- प, अथपानेकजन्माराधनसंतुष्टानास्करदेवादीदृश परोपकार- क्षममायुर्वेद लेमे । यो सिंहराजासन्मान सम्यक पूजा लेम ल. न्यवान् , सिंहराजशब्दवाच्यत्वाच सिंहाना राजा य सिंहस्त- सहशत्वाच्च शत्रूणामिह सिंहराजो दडकमहाराजाधिपो राज- विशेष, अथवानेकजन्माराधनसतुष्टाद सिंहराजानरसिंहमू. तदेवात्सर्वत सन्मान लेमे ॥ १६९ ।। धनेशाध्यापितो वेदपदौका पितृकर्तृकम् ।। सिद्धमन्त्र विवृतवान् बोपदेव सता मुदे ॥ १॥ इतिश्रीवोपदेवविरचित सिद्धमंत्रप्रकाश समाः || ·श्रीगणेशाय नमः अथ नारायणभिपक्कृतो वातघ्नत्वादिनिर्णयः सटीकः ॥ गायुर्वेदाभिर्धर्मा द्रव्यस्य ये प्रोक्ताः। चलपित्तकफापहतावहतोदासीनतात्मानः ॥१॥ कैवल्यसंकराभ्यां तद्भेदा ये तु सप्तपञ्चाशत् ॥ सोदाहरणं लिंगं तेपां वक्ष्याम्यसंकीर्णम् ॥ २ ॥ श्रीश सुश्रुतचरको गुरू च नागेशमानम्य । नारायणी विवृणुने वातमत्यादिनिर्णय स्वकृतम् ॥ १ ॥ तत्र तावत्मेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थ समयोजनमाभिधैर्य प्रतिमानीते- आयुर्वेदाभिदौरिति । प्रथममायु-शब्दो मंगलार्थ : (नेपा सोदाहरणं लिंग असकीर्ण यध्यामीत्यन्वयः; सौदादरणं सहटान्त, लिंग लक्षणं,असतीर्ण परस्पां संकरदित,कथयिष्यामि । तेषां के पाप सुतद्भेदाः सप्तपभाशत् तेपा भेदास्तद्भदा सर्वत्र अस्ति भवति विद्यते त्यक्तग्नुक्तमपि भातीति क्रियापदं संध्यते । तेपी केपी पे द्रव्यस्य धर्मा आयुर्वेदाभि प्रोक्ता; द्रव्यस्य रसादिगुणा. श्रयस्य. आयुर्वेद आयुषः पालको वेदः चिकित्साशावमिति यापन, अभिज्ञा प्रवीणास्तैः । ते के धर्मा इत्याद-चलोत । पलो। पायु, परन्तात्यपहस्तस्य भायोऽपदता नागफता, आयाती- स्थायहम्नम्प भाय आवदता कारक्ता, उदासीनो न नाशको न चारोग नस्य भार उदासीनना नाशकत्सास्वाभावः, एषां दालपित्तकफानां अपरना भारत्तोदासीननाममात्मा स्वरूप येषाने ताशा । सादिभिरगहनादीना प्रत्येकमायो ·न यथासंख्येन वातपित्तनत्यादिशक्तिरूपा इत्यर्थः। केन प्रकारे। ण सप्तपंचाशझेदा भवन्तीत्याह-कैवल्यसंकराम्यामिनि । केवल. स्य भावः कैवल्पं, वातघ्नमात्रत्वादिः संकरः पातघ्नत्यादीनां पित्तघ्नत्यादिभिर्योगस्ताम्यां; एवं चान पातममात्रत्वादीनां सप्तपंचाशतो द्रव्यधर्माणां लक्षणमाभिधेयमसकरण तज्शानं घ भयोजनमित्युक्तम् ॥ १ ॥ २ ॥ प्रत्येक हनने भवन्ति पवनादीनां नवाऽथ त्रयः संसर्गस्य पृथक् त्रिकस्य कथितश्चैकत्रयोदासने।। स्यादेकोऽथ चतुर्मिताश्च करणे प्रत्येकमेकैकशो द्वो दन्द्रस्य विधुस्त्रिकस्य करणे चेत्थं तु तत्संग्रहः ॥ ३॥ मुख्ग्रहभेदान्संगृहाति-प्रत्येकमिति । तेषां समपंचारतो भेदानां संग्रहस्तत्संग्रह, तु पुनः, इत्थं अनेन प्रकारेण; पवनादीनां यातादीना, एकमेकं प्रति इति पी. प्साऽव्ययीभावः, एकेकस्य हनने शम्ने प्रत्येकं पृथग नव भेदा भवन्ति । प्रत्येक मित्युभपन सबंधनीय, एवं च सप्तविंशति- दा तथाहि-पातपमानत्वं (१) यात्तमपित्तलले (२) पात- पलेप्मलत्वं (३) याचमपिच श्लप्मलव (४) वातपित्तोदा. सीनरव (५) पातमश्नुमोदासीनत्यं (६) पातमपित्तछेप्मो- दासीनत (७) पातमालप्मोदासीनपिसलर (८) बातम. पित्तोदासीनश्लेष्मलत्यमिति वातस्य दनने नर (९),पित्तपमा. प्रत (१) पितमपातलव (११) शितप्रमलावं (१२) पितात मलत्वं (१३) पितममनोदासीनत (१४) पिनमले मादासानाय (१५) पिना मन मोदासीनत्व(१६) ·(६६) अथ पित्तश्यातलछेप्मोदासीनत्वं ( १७ ) पित्तप्रश्लेष्मलवातो. दासीनत्व (१८) इति पित्तस्य; व फममात्रत्वं (१९) कफ- प्रवातलत्वं (२०) कफमापत्तलत्वं (२१) कफमवातपित्त लत्वं ( २२) कफवातोदासीनत्वं ( २३) कफपित्तोदा- सीनत्व (२४) कफवातपित्तोदासीनत्वं (२५) कफम. वातलपित्तोदासीनत्वं (२६) कफपित्तलवातोदासीनत्वं (२७) इति च कफस्य; पवनादीनां संसर्गस्य हनने पृथक् त्रय इति सबंधः, अथशब्द एकैकव्यवच्छेदार्थ., एवं च वातपित्ते वातकफी पित्तको इति संसर्गस्य त्रैविध्यात्तस्य प्रत्येकं हनने पृथक् त्रय इति नव भेदाः, तथाहि-यातपित्तप्रत्य (२८)वातपित्तप्रश्लेष्मलत्व(२९) वातपित्तप्रश्छेप्मोदासीनत्वं (३०) वातश्लेष्मनत्वं (३१) वातश्लेष्मपित्तलत्वं (१२) वात- प्ममपित्तोदासीनत्व (३३) कफपित्तमत्वं (३५) कफपित्तप्रयात. लत्वं (३५) कफपित्तप्रयातोदासीनत्वं (३६); अथ पवनादीनां त्रिकस्य त्रयाणां समूहस्य हनने एकश्च कधित , यथा यातपित्तश्ले. ममत्वं ( ३७ ); त्रयोदासीने त्रयस्योदासीनं नाशरुत्यकारक वाभाव तत्रैक: स्याघया-वावपित्तक फोदासीनत्वमिति (३८); अप पवनादीनां एकैकशः एकैकस्य करणे कोपने प्रत्येक पृथक चतुर्मिताश्चतुस्संख्याः संभवन्ति, एते च द्वादश, तथाहि-वातल- मात्रनं (३९) वातलपित्तोदासीनत्वं (४०) वातळश्लेष्मीदासी. नव(४१) पातलपित्तश्छेप्मोदासीनत्वं (४२)पित्तलमात्रत्व (४३) पित्तलवातोदासीनत्व (४४) पित्तलश्लेष्मोदासीनत्वं (४५) पित्तल- वातलेप्मोदासीनत्वं (४६) श्लेष्मलमात्रत्वं (४७) श्लेप्मलपातीदा. सीनत्व( ४८) मलपित्तोदासीनत्व(४९)श्लेष्मलवातपित्तोदा. सीनत्य(५०),अथप दानां द्वन्द्वस्य करणे प्रत्येकं द्वौटी पूर्वग्न, दन्दस्य विध्यात्पभेदा., तयाहि-पातपित्तलस (५१) ·(६७) वातपित्तलश्लेष्मोदासीनत (५२) वातश्लेप्मलत्वं (५३) वात- मलपित्तोदासीनत्य (१४)कफपित्तळत्व(५५) कफपित्तलवातोदा- सीनत्व(५६), त्रिकस्य करणे तु विधुरेक इत्यर्थः, यथा यातपित्त- लेप्मलत्वम् (५७) इति ॥ ३ ॥ यत्केवलं हन्त्यानिलं सपित्तं कफान्वितं वा कफपित्तयुक्तम् । युतायुतौ पित्तकफी स्वतंत्री न हन्ति नो लाति च तचलनम् ॥ ४॥ तद्यथा मांदकी तिन्दुः कार्पासी कोकिलासकः।। तत्रोदाहरण पातममात्रत्वलक्षणमाइ-पत्केवलामिति, केवल शुद्ध । सपित्तं पित्तेन सह वर्तमानं, कफपि- त्तयुक्तमित्यत्र कफपित्ते मिलिते।युती परस्परं संसृष्टी, अयुती अ समृष्टी,युतो च तावयुता च तादृशी स्वतत्री प्रधानभूतो नी का- तिन करोतीति चलन बातममात्रमित्यर्थ । सर्वेपी याक्याना सा- धारणस्योसगिकत्वाच्छक्तिशक्तिमतोरभेदमाश्रित्य चटप्रमिति निर्देश ,एवमुत्तरत्रापि । अनिलस्य हनन क्रियापाथ केवलमित्या- दिविशेषण, वाशब्दश्वाव्यवस्थितविकल्पे, तेन प्रधानयोति- पित्तयोः ससर्गे मोदफ्यादे केवल पातहरसामान्पातिर्यातम पित्तोदासीनादिभिरसकरय, तेपा पित्तादिसाहित्येन पातहरवा मावाद। स्वतनावित्युत्तर फरापितयोविशेषणात्सपित्तमित्यादिषि- शेपणत्रये पित्तादीन्यप्रधानानि । तेन युतापित्याशुपादानेन च पातपित्तमादिना निदोपलेन पान सकर ,तेपामयानामधानपि. त्तादिसाहित्येन बातमत्वात् । वस्तुस्वरुपयनमिदम् 1 अत' प्रधानमात्रपित्तफ्फसहितासहितान्यनरवातहरत्वमित्येव लक्षण, ·(६८) च मात्रानन्तरं लक्षणे पित्तपदं कफपदं च क्रमाद्वातपित्तलयात- मकफकरयोरतिप्रसङ्गवारणाय; असहितेति केवलवातने मोदक्यादायव्याप्तिनिरासाय: अन्यतरपदं च वाते सहितत्वासहितत्वयोर्युगपद संभवात्तन्निरासायेति दिक् । एयमुत्तरलक्षणेऽपि विचारणीयम् । तदिति तचलममात्रम् । मो दकी गुडमंजरी। तिन्दुविरला। काासी आच्छादनफला ! को. किलाक्ष इक्षुरकः । मोदक्यादि चामधानन्यस्तसमस्तपिचव फस. हितं यात तासाहित्येन तथा मधानतत्साहित्येन तथा प्रधानसाहि. त्ये तदसाहित्येन शुद्धं च हन्तीति भयति यात मात्रम् । अ. हननकियां मति मोदफ्यादेः कर्तृत्वं वातप्रमात्रत्वरूपायास्तत्र च्छतेथ फरणत्वमिति भेदेपि पूर्ववदभेदमाश्रित्योदाहरणम् । पवमत्तरत्रापि ॥ ४॥- यच्छुद्धं सकर्फ वातं हन्ति पित्तं तु तादृशम्॥६॥ तनुत केवलकर्फ न हन्ति न करोति च ।। वातघ्नपित्तलं तत्स्याद्यथाऽम्लो गोरसःस्मृतः॥६॥ यातापित्तलत्यादीनां क्रमेण लक्षणानि सोदाहरणान्याह- यमुद्धमिति । यत् शुद्धं सकर्फ शुद्ध स कर्फ चेति पूर्वपदनिर्धारण, पातस्प हन्तिक्रियायाश्च विशेषणं सकफमितिः अनेन चामपान- स्यापि पिचस्य साहित्यं व्यवच्छियते, अन्यथा पावनपित्तल. मिति समास्याहानिः, मघानपित्तकरस्य मधानपावसाहित्येना. प्रधानपिचहरत्यस्पासंभवाच साशं शुद्धं सकफमिति पूर्ववत् । अप्र वातसाहित्यव्यपदेशः केयलं वातपिचासंमृटसकफार्मि- त्यत्राम्यातन्त्र्यातीते. ( स्वतन्त्रय तादृशः कफः अतपय न यात- नपिचलप्पोदासीने संकरः, तस्य प्रधानामधानकफोदासीन. सपा कफसादित्पेन पातानपिचकरवाभावात् । यत पोपदेनत्य " ·सिद्धमन्त्रप्रकाशे ग्रन्थे-“घातप्नमेय यद्रव्यं तद्वातं हन्ति के. पलम् । सान्यं च के यलायन्यो न हन्ति न करोति च ॥ १ ॥ यातधमन्यजननं द्रव्यं यद्धन्ति तवलम् । केवलं केवलौ सान्या- पन्यौ वर्धयते मलौ ॥२॥ वातप्रमन्योदासीनं यत्तच्छद्धानिलाप.. हम् । शुद्धौ सान्यौ न हन्यन्यौ न करोतीति सर्वतः ॥३॥ शते- लोकत्रयस्य व्याख्या-यत्केयलं वातं हन्ति केवल सवातं च पिनं करोति तद्वातघ्नपित्तलं,यत्केवलं वात हन्ति केवलं सपातं या पिचं न हन्ति न करोति तद्वातपित्तोदासीनं यत्केवलं वात करोत, केवळ सयात या पितं न इन्ति न करोति तद्वातलपिचोदासीनं अनयैव दिशा वातपप्पलादीनां लक्षणानि ज्ञेयानि" इति प्रति- पादितं; तदसत, वातनपिचलादेवतिमपित्तलश्लेप्मोदासीनादिना संकरस्य दुरित्वात्, अप्रधानवातादिसाहित्येन पित्तादिकरत्ये पातपिचलादेवातघ्नत्यादिसमाख्याहानेय, प्रधानयातादिहरस्य प्रधानवातादिकरत्वे ममाणाभावाच्च । न च यातमपित्तला- दातुसवलादिभदिक्रियाया (?) प्राधान्यलक्षणात्तया तयालक्ष- णानीति वाच्यं, यवलं पित्तं काोति केवलं सपित्तं च यातं हन्तीत्यादिलक्षणाना सुवचत्वाद्वात्तपित्तलादिवस्पित्तल पावमादिसंकीर्णभेदाधिक्यमसगात् । न चेष्टापतिः, स्ययमेर भे- दाना ससपञ्चाशत्यनिरूपणाघरकमुश्रुतखारणादियचनानां म. चिपाठवपरीत्येन विरोधापत्तेश्च । तथाहि-"कोरपः श्यामाका कपायो मधुरो लघु। यातल. कफपित्तम इति घरके पाठः;"श्या- मायहस्तिश्यामाक्नीवाराप्रियायः । कपायमधुरा सा रक्त- पित्तकफापदाः । अदृप्या लघव शीताः दमा वातकोपना" इति खारणादिवचनेन पित्तकफापहा पातकोपना इति तदैपरी- स्पेन सहावस्थानविरोधाच श्यामापादीनां नोभपापवाहीकार इति अलं अतिवादेन । नवं पूर्गोकसिदमन्त्रीपयचनविरोषः, ·(७०) तदर्थानषबोधाद । तयाहि-सान्यमिति वातस्य विशेषणमुत्तर- लोकद्वये व्यावर्तते, सर्वत्र लक्षणवाक्येऽन्यशब्दश्च लक्षणसंज्ञा-. नुसारेण प्रकृतहननादिक्रियाकर्मीभूतदोपभिन्नदोपपरः, विशेषणे तसादृशप्रधानदोपार्थक इति विशेषः । एवं च यत्केयलं सान्य घ वातं हन्ति सान्यं च पित्तं करोतीति वातमपित्तलस्य लक्षणे यथाश्रुतं सम्पन्न; अत्र लक्ष्यस्य वातपित्तलस्य संज्ञानुसारेण प्रकृतयोर्हनननननक्रिययोः कर्मीभूतो दोपौ वातपित्ते इति तयोः सान्यमित्युभयत्र विशेषणे सम्मिन्नो दोपोऽमधानकफ एवान्यश- ब्देन गृह्यते, प्रधानकर्फ न हन्ति न करोतीति च परिशेपतो लभ्यते, एवं च यत्केवल सहामधानकर्फ च वातं च इन्ति तादृशं पित्तं च करोति प्रधानकर्फ हन्ति न करोति इत्येव लक्षणं सम्पन्न अनयैव दिशा बातमपित्तोदासीनस्यापीति । सर्वत इत्यस्य तु तत्तदोपावापोद्वापाम्यां तानि तानि लक्षणानि वो- ध्यानीत्यर्थः । एवमस्मटुक्तलक्षणेष्वेव पर्यवसानमिति सर्व सु. स्थम् । अम्लगोरसोऽम्लता यातं तत्रम् ॥ ५॥ ६ ॥- शुद्धं सपित्तमनिलं हन्ति तादृग्विधं कफम् ।। तनुते केवलं पित्तं न हन्ति न करोति च ॥७॥ तद्वातप्रश्लेष्मलं स्याद्यथोक्तं मधुरं दधि ।। शुद्धमित्यादि पूर्ववधारव्येयं; तादग्विधं शुद्ध वा सपिरां पा॥७॥- शुद्धं वातं हन्ति शुद्धकफपिते चलाति यदावा तद्वातघ्नश्लेष्मपित्तद्यथाऽम्ल परूपकम् ।। शुद्ध वातमिति । लाति करोति,परूप"धन्यनाकारररितपत्रो सण्याकृतिमयेत् । परूपकोल्पास्थिमृतः पाकरतफलः स्मृतः" ·(७१। 'फालसा' 'फरुस'-इति भापायां, परूपकस्य फलं फालिसेति महाराष्ट्रमापाप्रसिद्ध; तच्चाममेव ॥ ८ ॥- यच्छद्धं सकर्फ वातं हन्ति पित्ते च तादृशे ॥५॥ उदास्ते तद्धि वातघ्नपित्तोदासीनमीरितम् ॥ अम्लतकेण सहिता यथा स्युलोजसक्तवः॥१०॥ यच्छुद्धमिति । तादृशे शुद्धे सकफे चेत्यर्थः । उदास्ते न हन्ति न करोतीत्यर्थः। सहिता आलोडिता इति यावत्। सिद्धमंत्रादाव- म्लतकस्य वातपित्तलवर्गे लाजसत्तूनां च वातपित्तप्रवर्गे पाठा. तयोगस्य वातहनने तुल्यक्तित्वादुत्कृष्टत्वं, पित्तलत्वपित्तह- रत्वशत्योस्तु परस्परं प्रतिबन्धात् औदासीन्यमेव सम्भवति पातलकफपित्तप्नक्षौद्रसहितस्य वात-कफपित्तवरामदमो दोप- प्रय इव'अदोष दधि सक्षौद्र' इत्युक्तेः। ननु प्रधानकफस्य नाशकता कारकता वास्प न सम्भवति, नच वातश्लेप्मन्नपित्तोदासीनेन वातमश्लेष्मलपित्ततोदासीनेन च संकरापनुत्त्यौदासीन्यं वाच्यं, तत्रापि वातमकफपित्तोदासीनेन संपर इति चेद । भ्रान्तोस, सकफमिति विशेषणेनैव तनिरासात; तथाहि एतस्य वातसाहित्ये- नामधानकफघ्नत्यं तस्य च प्रधानामधानकफोदासीनतया तदभावः उपयसंकरेप्युपारसंकराच । एवं यातघ्न मोदासी. नादावपि योद्धव्यम् ॥ ९ ॥ १० ॥ कफोदासीनवातघ्नं विज्ञेयमनया दिशा ।। यथोष्णतोयकरभीक्षीराभ्यां पृथुका युताः॥११॥ कफेति अनया दिशा वासनपित्तोदामीनलक्षणोकने मार्गेण । एवं प शुद्धं सापित्तं वा पातं हन्दि गुर्द सपित का फ न हन्ति न करोतीति एकणकम् । कामी ·(७२) उष्ट्री, पृथुकाश्चिपिटकाः, उष्णोदकमुष्ट्रीदुग्धं च पातछेपहर प्रयुकाश्च यातप्रश्लेष्मला इति तद्योगे विरुद्धयोः श्लेष्मतत्वछे- पलत्वयोः परस्परमुपर्मात्पूर्ववच्छेप्मोदासीन्यम् ॥ ११ ॥ एवं वातहरापित्तकर्फ मुद्गजयूपवत् ॥ एवमिति यच्छुद्धं वात हन्ति शुद्धौ पित्तकफौ च न इति न फरोतीत्यर्थः । अपित्तकर्फ पित्तकफोदासीनम् ।- शुद्धं वातं हन्ति पित्तं तनुते यत्कर्फन च ॥१२॥ वातंत्रपित्तकृच्छलेप्मोदासीनं तद्धि तैलवत् ।। शंखमिति पित्तस्य कफस्य च विशेषणं; न चेति न घन्ति म या तनुते तैलं तिलस्नेहः ॥१२॥- एवं वातहरापित्तं कफकृत्पकचूतवत् ॥ १३ ॥ एवमिति शुद्धं वातं हन्ति शुद्धच फर्फ तनुते शुद्धं तिं न हन्ति नवा फरोतीत्यर्थः आपतं पित्तोदासीनं ॥ १३ ॥- शुद्ध युतायुतमरुच्छलमयुक्तं च हन्ति यत् ।। पित्तं तादृक्तद्वयं तूदास्ते तत्पित्तद्यथा ॥१४॥ चंदनाचं इदानी पित्तभ्रमावत्यादीद लक्षपति-शुद्धमित्यादि। पुर्यपत्तादृ. गिति ताडग्युतायुनं यत्तपोर्परुरउलेष्मणोदयं तस्मिन्नुदास्ते. पम हन्ति न करोतीत्यर्थः । भादिशदात् कदल्यादि ॥ १४ ॥ अथो पित्तं शुद्धं श्लेष्मयुतं च यत् ।। हन्ति वातं तथाधत्ते उदास्ते केवले कफे।।१५।। तपित्तनानिलकर यथाम एनसं स्मृतम् अयो ति तया मयुन आगते फगति । भामं पनसं अपर पनसफलं।

·एवं पित्तनकफकृयथा मध्यममालकम् ॥१६॥ एपमिति यच्छुई सातं च पित्तं हन्ति, शुद्धं सवात पा कफंच करोति, केवले बाने चोदास्ते इत्यर्थः, मध्यमं नातिकोमल नातिजरठं च ॥१६॥ पित्तजिदात्तकफकृत्तथा शृंगाटकं यथा । पित्तजिदिति तथा वातकफासंसृष्टं पिचं दुन्ति पित्तासंसृष्ट वातकफी च करोति इति यावत् ||-- पच्छुद्धंसकफपित्तं हन्ति वातेतु तादृशे ॥१७॥ उदास्ते तत्पित्तहरं वातोदासीनकं मतम् ।। तडागतोयललिता यथा स्युरोजसक्तवः ॥१०॥ पद्धमिति तादृशे शुद्ध सकफेचा तडागतोयं पित्तनवातल- लानसकवश्व वातपित्तहरास्तद्योगरत विरुद्धशक्त्योरन्योन्यमुपमा दीवातं न हन्ति न या फुरुते इत्युदाहृतः ।।.१७१११८ ॥ एवं पित्तहरश्लेष्मोदासीन विम्यवसथा। एवमिति शुद्धं सवात पित्तं इन्ति, श्ढे सात श्लेष्मणि पौ; दास्ते इत्यर्थः ।- पितघ्नामारुतकर्फ फल्गुवलक्षयेत्तथा ॥ १९ ॥ सयेति शुद्धं सपिचं दन्ति, शुद्धयातकफयोचोदास्ते इत्या अमारुलकर्फ पाता फोदासीनम् । फरा काकोदुम्परिकाफल॥१९॥ पित्तघ्नानिलकृच्छरेप्मोदासीनं कुन्तली यथा ।। तथेति शुद्ध पित्तं रात, शुई वान प फोति, शुढे कफे चो पास्ता । पुंनी परायो दीर्घपयः शारविषः, पांग इस्पो॥ . यिर- ·(७४) तथा पित्तनकाकृतातोदासीनक यथा ॥२०॥ शृंगाटककशेरूणि क्षीरेण हविपापि वा ।। तथेति शुद्धं पित्तं हन्ति, शुद्धं कर्फ न करोति, शुद्ध पाते चोदास्ते इति यावत् ।शृङ्गाटकमिति गृहाटकं पित्त वातकफकर, क्षीरं च वातपित्तप्रश्लेष्मलमिति पूर्ववयोगो वातोदासीनः । एवं कशेरुहपुपोरपि ॥२०॥ व्यस्ताव्यस्तमरुत्पित्तयुक्तं शुद्धं च यत्कफम्।।२१ हन्ति तादृक् तद्ये तूदास्ते तत्कफहयथा ॥ देवहाली फफममात्रत्वादीलक्षयनि-व्यस्तेति । व्यस्ते केयले, अव्यस्ते अन्योन्य मिलिते,तादृशाम्यां मरुत्पित्ताभ्यां युक्तं कफम् । चकारो याथें । ताशयोळस्ताव्यस्तयोवीतपित्तयोयं ताक् तद्रयं तस्मिन् ॥ २१॥ अथ यच्छुद्धं सपित्तं वा कर्फ हरेत् ।। २२ ॥ वातं धत्ते उदास्ते च पित्ते श्लेष्मघ्नवातकृत् । हयीदधियथा अथेति ।शुद्ध सपित्तमिति वातमित्यत्राप्यनुसज्ग्यताधत्ते इत्यन मीरशेषात् केवले प्रधाने चेति ज्ञेयं तेन कफमवावलपिनोदासी- नेन न संकरः ।। २२ - तद्वच्छलेष्मघ्नं पित्तलं मतम् ।। २३ ॥ क्षारवत् तद्वदिान । पन्द्धं सयारां कर्फ हरति, शुद्ध सवात पितं च करोति, केरळे यावे चोदास्ते इत्यर्थः ।।२३।।- -- ·कफहद्वातपित्तकृत सीधुवत्तथा। फफददिति । तथेति केवलफफहरं सल्फासंसृष्टवातपित्तकरम्। इस्रसदृतं मधं सीधुः ॥ शुद्धं सपित्तं यद्वातं कर्फ वाते च तादृशे ॥२४॥ उदास्ते तत्तफहरानिलोदासीनमीरितम् ।। यथा स्मृतं स्निग्धसिद्धमुलकेन हयादधि||२५|| शुद्धमिति । सपित्तमित्पनेन फफम्यातपित्तोदासीनाद्वेदः । सादृशे शुद्धसपित्ते । स्निग्धसिद्धं मूलक वातान हमीदधि प पातलं, उभयमपि कफममिति तद्योगः पूर्ववद्वाते उदास्ते ॥ २४ ॥ २५ ॥ एवं कफप्नापित्तं च मेपीघृतवदीरितम् ।। एपमिति यच्छुइसयातकफरं सरहद्धसयातपित्ते उदास्ते तत् कफपित्तोदासीनमित्यर्थः ।- आरिष्टवत्तथा श्लेष्महरं पित्तमरुद्भवेत् ॥२६ ।। अरिष्टेति द्रव्याणि निपूधाध्य कृतं मधमम्टि । तथा यस्छु। इश्लेप्महर सच्छुद्धपिचवातोदासीनम् ॥ २६ ॥ एवं कफप्नापित्तं स्यात् चलकुद्यावनालवत् ।। एमिति शुद्धरफहरं शुद्धयातकरं च सच्द्धपित्तोदासीन. मित्यर्थ अपित्तं पित्तोदासीनम् । यावनालो जूर्णाव्ह ।।- तथा माधववज्ज्ञेयं श्लेमध्नावातपित्तलम्॥२७॥ सति शुद्धफफहरं शुद्धपित्तकरं च समुद्धवातोदासीनम् । माधवो मध्वासपः ॥ २७ ॥ केवले सकफे वा यद्वातपित्ते विनाशयेत् ।। यचोदास्ते शुद्धक.फे वातपित्तहरं च तत् ॥२al शतावरीवत् ·तथा पित्तनकफद्धातोदासीनकं यथा ॥२०॥ शृंमाटककशेरूणि क्षीरेण हविपापि वा ।। तथेति शुद्ध पित्तं इन्ति, शुद्धं कर्फ न करोति, शुद्ध वाते चोदास्ते इति यावत् गृहाटकमिति गृहाटकं पित्त वातकफकर, क्षीरं च वातपित्तप्तछेप्मलमिति पूर्ववयोगो वातोदासीनः । एवं कशेरुद्दपुपोरपि ॥ २०॥ व्यस्ताव्यस्तमरुत्पित्तयुक्तंशुद्धं च यत्कफम्॥२१ हन्ति तादृक् तवये तूदास्ते तत्कफहृद्यथा ॥ देवदाली कफममात्रवादीलक्षयनि-व्यस्तैति । व्यस्ते केवले, अव्यस्ते अन्योन्य मिलिते,तादृशाम्यां मरुत्पित्ताभ्यां युक्तं कफम् । चकारो यार्थे । ताशयोय॑स्ताव्यस्तयोवीतपित्तयोदयं तादृक् सदयं तस्मिन् ।। २१ ॥ अथ यच्छुद्धं सपित्तं वा कर्फ हरेव ।। २२॥ वातं धत्ते उदास्ते च पित्ते श्लेष्मध्नवातकृत् । हयोदधि यथा अयेति शुद्धं सपित्तमिति वातमित्यत्राप्यनुसज्ज्यतापत्ते इत्पन्न पारशेपात् केवले प्रधाने चेति ज्ञेयं तेन कफमवातलपिनोदासी- नेन न संकरः ।। २२ ॥- तद्वच्छलेमन्नं पित्तलं मतम् ।। २३ ।। क्षारखव तदिन ! पछदं सयागं कर्फ हाति, शुद्ध सवा पिवं च करोति, फेरले पावे चोदास्ते इत्यर्थः ॥२३॥- ·1 कफहद्धातपिचकृत सीधुवत्तया। कफद्दादेति । यति केवलकाहरं सरासरवावपितकरा इहरसहतं मयं सीधः । शुद्ध सपित्तं पद्वातं कर्फ बाते व तादृशे ॥२४॥ उदास्ते तत्कफहानिलोदासीनमीरितम् ।। यथा स्मृतं निग्धसिद्धमुलकेन हमीदधि।।२५।। शुद्धमिति । सपित्तमित्यनेन कफमपातपित्तोदासीनान्दः । शादशे शुद्धमपि । नियसिद्ध मूलकं पाता इपीसीप प पातलं, उमयपर कफ मिति तयोगः पूर्यवदाते पदारले एवं कफनापितं च मेपीघृतवदीरितम् ॥ एपमिति यच्छुहसवातकफदर सन्दसवातपित्ते उदास्त न फाफपिचोदासीनमित्यर्थः ।- आरिष्टवत्तथा श्लेप्महरं पित्तमरुद्भवेत् ॥ २६ ॥ आरोष्टेति द्रव्याणि निपूधाप कृतं मयारिष्ट तथा मा' खरेदर सयुद्धापरवातोदासीनम् ॥ २६ ॥ एवं कफनापित्तं स्यात वलयापनालवत ।। एमिति शुदरफदरे शुदवातकरं च सच्चद्धपित्तदासीन मिम अपितं पिसोदासीनम् । यावनालो नाहि ।।- तथा माधववज्ज्ञेयं श्लेष्मनावातपित्तलम्॥२७॥ त्यति गुरफहरं शुद्धपित्तकरं च सद्धबातोदासीनम् । भाषवो पासव ॥२७॥ केवले सकफे वा यद्वातपित्त विनाशयेत् ।। यच्चोदास्ते शुद्धकफे वातपित्तहरं च तत् ॥२८॥ शतावरीव

·पातपित्तप्रत्यादिलक्षणमाह-केवल इति । केवले कफरहित;
एतच्च विशेषणद्वयं अर्थो वचनद्वयव्यत्ययेन वा क्रियाया
अपि वोदयम् । वातार इत्यत्र विशेषानुक्ते पृथङ् मिलि या
प्रधानऽमधाने वेति पूर्ववदनिर्धारणम् ॥ २८ ॥--
योगात्तच्छेलष्मलं वातपित्तहृत् ।।
काकोलीवत्
योगादिति श्लेष्माणं लाति कगेति तादर्श, वातपित्ते हरति
साहमिति व्युत्पत्तरित्यर्थः । ज्ञेयमित्यध्याहारः। एवं च कफास-
सृष्टवातपित्तहां संतदसमृष्टव फकरमिति लक्षणम् ॥-
मेथिकावच्चाकफ वातपित्तहत् ।। २९ ।।
मेधिकति । चकारो योगादित्यकर्षणार्थः । तयाच कफीसं-
मृष्टवातपित्तहरं सत्तसंसृष्टकफोदासीनमिति लक्षणं निरुक्त
अतएव न पातपिचेन संकरः, तस्यामपानकफसाहित्येन
पातपित्तप्तस्यात् ॥ २९ ॥
पूर्वोक्तया दिशा वातकफघ्नं देवदारवत् ।।
पूर्वोक्रयेति वातपिचद्दरलक्षणोकमार्गेणेत्पर्य शुद्धसपित्तयात-
फफहरत्ये सति शुद्धपिचोदासीन मिति यावत् ।।-
पित्तलं वातकफहृदगुर्वादिवदीरितम् ॥ ३०॥
पितलमिति पूर्वोक्तया दिशेत्युत्तरोत्तरत्र अनुवर्तते ।
एवं च पित्तासंपवातकफरसे सति तदसंमृष्टपिसकरवं
लक्षणम् ॥ ३०॥
अपित्तं कफवातम्न विल्वादिवदिहेप्यते॥
अपिचमिति पिनासं मृष्टकफवातमखे सति तदसंपृएपित्तोदा-
सीनत्व लक्षणम् ॥-
तथा पित्तकफघ्नं च पिप्पलोदुम्बरादिवत् ॥३१॥

·(५७) तथेति शुद्धसवातपित्तस्फहरं सत्केवलवातोदासीनमिति तयाशब्दार्थः ॥३१॥ कटकावद्वातकरकफपित्तहरं तथा ॥ कटुकावर्दिनि । तथेति वातासंसष्टकफपित्तहरये सति सदस- सष्टपातकरमित्यर्थः।।- कर्कोटवत्पित्तकफनावातं च विभावयेत् ॥३|| कर्कोटवदिति। चेति वातासंसृष्टपिचकहरत्वे सति तदसं- पक्षातोदाप्तीनमित्यर्थः । ककोर्ट फोंटीफलम् ।। ३२ ।। अन्वर्थाख्यं त्रिदोषनं गुड्डूच्यादिवदीरितम् ।। अन्याख्यमिति संसृष्टासंमृष्टवातपित्तकफदरमिति भावः ॥ सक्षोदधिवद्दोपत्रयोदासीनकं तथा ॥३३ ।। सक्षौदेति । नया संसृथासंसृष्टदोपत्रयोदासीनमिस्यन्वर्या- रूपम् ॥ २३॥ सान्यं विशुद्धं च तनोति वातं पृथग्युतो वा कफपित्तदोपौ ॥ न हन्ति नो लाति व वातलं त- कल्मापवत् सातलमात्रत्वादीलक्षपति सान्यपिति । अन्यौ केवलौ मि. लितो वा पित्तकफी, ताभ्यां सहितमिति यातलस्य लातिक्रिया- पाच विरोपणम् । एयवातासंसृष्टौ केवौ चा युतौ अन्योन्यमिलि. हो। बावममात्राणोक्तमकारेणात्र विचारोऽनुसन्धेपन कुमापो- भरिम यवादि- पित्तलमेवमादिशेत् ।। ३३ ॥ यथा शमीज फलमे-

·यातपित्तप्तत्यादिलक्षणमाह-केवल इति । केवले कफरहिते;
एतच्च विशेषणयं अर्थतो वचनद्वयव्यत्ययेन वा क्रियाया
अपि योदयम् । वातपित्ते इत्यत्र विशेषानुक्ते पृथङ् मिलिो पा
मघानेऽप्रधाने वेति पूर्ववदनिर्धारणम् ॥ २८ ॥-
योगात्तच्छलेष्मलं वातपित्तहृत् ॥
काकोलीवत
योगादिति श्लेष्माण लाति कति तादर्श, वातपित्त हरति
ताशीमति व्युत्पत्तरित्ययः । वयमित्यध्यातरः । एवं च कफोस.
मृष्टवातपित्तहां संतदसंमृष्टव फकरमिति लक्षणम् ॥-
मेथिकावच्चाकर्फ वातपित्तहत् ॥ २९॥
मपिकति । चकारो योगादित्यनुकर्षणार्थः । तथाच कफासं.
मृष्टवातपित्तहरं सत्तसंसृष्टकफोदासीनमिति लक्षणं निरुक्तं
अतएव न पातपिचेन संकरः, तस्यामधानकफसाहित्येन
पातपिचमत्वात् ॥ २९ ॥
पूर्वोक्तया दिशा वातकफघ्नं देवदवित् ।।
पूर्वोतयेति वातपिचहरळक्षणोक्तमार्गेणेत्यर्थ.शुद्धसपिचयात-
फफहरत्ये सति शुद्धपित्तोदासीन मिति यायद ||--
पित्तलं वातकफहदगुर्वादिवदीरितम् ॥ ३० ।।
पित्तलमिति पूर्वोतया दिशेत्युचरोत्तरत्र अनुवर्तते ।
एवं च पित्तासंघवातकफरुरते सति तदसंमृष्टपिसकरवं
लक्षणम् ॥ ३०॥
अपित्त कफवातघ्न विल्वादिवदिहेप्यते॥
अपि समिनि पिचासंमृष्टकम.पातमते सति तदसंसृएपिसोदा-
सीनत्यं लक्षणम् ||
तथा पित्तकफन्नं च पिप्पलोदुम्बरादिवत् ॥३१॥

·, अश्लेप्म इति दिशत्यावर्तते । तेन केवलं वातकरं सदातामि. अपित्तकफोदासीनमिति निरुक्तम्।फाणितं पित्तकफकर, सक्तय- स्व पित्तकफमा, उमयेपि वातला इति तद्योग उदात्हतः ।- विरूढभक्ष्याणि यथाम्लगोरसै- स्मारुतं पित्तकृदादिशेत्तथा ॥ ३७ ।। विरूद्ध इति । वातासहितकफसहितपित्तकरं सवितासहित- वातोदासीनमिति तथाशब्दार्यः । विरूदमध्यं यातलं, अम्लतक च वातप्रमुभयमपि पित्तममित्यत्रोदाद्दनम् ॥ ३७॥ चौण्ड्यम्बुवत्पित्तलनिष्कर्फ चा- चौण्डीति स्वय विशीशिलाश्वभ्रं चौण्डी। उत्तरवाक्यस्थ पूर्ववदित्यत्रापि सम्बन्धनीयं तेन कफरहितसयातशुदपित्तकरं सपित्तारहितकफोदासीनमिति लक्षणयुक्तम्॥- श्लेप्मानिलं पित्तकरं च पूर्ववत् ।। हिंग्वासुरीसर्पपतैलासिद्धः शाको यथा सर्पपकुञ्जरादिः ।।३८ ।। अछेप्येति न औदासीन्ये। पूर्ववदिति वातकफासहितपित. कर सवितासहितवातकफोदासीनमित्यर्थः । आसुरी रानिका । हिंग्याक्षिभिः सिद्धः संस्कृत इति यायद। कुंजरः स्वनाममसिद्धः भादिशब्देन लोणियादि। हिमादीनि यातकफमानि,सर्पपादीनां पशाक पातकरं उभयमामि पित्तकरमिति तयोग उदादतः॥३८॥ : स्वाहृदभा च चीनाकं श्लेष्मलापवनं यथा ।। स्यादिति पीना दौमारपवलीफलम् । सयेति यातासहित. पिससरितासहितकारसति कफासंमृध्दावोदासीनमित्यदः स्वाद दषि सावम,पीनाकं तु पातलंपमाप मामिनि पति- ·(७८) संक्षार्थ पातलपित्तोदासीनान् विहायाविदेशन पिचलं श्लेष्मलं च लक्षयति पित्तलमिति । एवमिति पित्तासंसृष्टकफ वातदासीनत्वे सति वातकफसंसृष्टासंसृष्टपित्तकरमित्पर्य ॥३४॥ वमुन्नये च्छलेष्मावहं चाकणोपणादिवत् ॥ एवमुनयेदिति. कफामिश्रवातपित्तोदासीनं सदातपित्त- सहितासहितकफकरमिति जानीयादित्ययः । आर्द्रकणोपणादि द्रपिप्पली आर्द्रमरीचं च । आदिना कूलेचरादि । सान्यं विशुद्धं च तनोति वातं पित्तं च नो हन्ति न वा तनोति ॥ ३५॥ । तदातलापितमपककंटकी- फलेन भक्ष्यास्तु विरूढजा यथा ।। सान्यामिति सान्यं कफसहित, तेन वातलपित्तकफोदासीनन न संकरः। सान्यं विशुद्धमिति च पित्तमित्यत्रानुवर्तते। कंदकिफलं पनसं, तचापकं पित्तहरं, पिरुढेभ्योऽहरितधान्येभ्यो जायन्ते तेः क्रियन्ते इति यावत, ईशा भस्पास्ते च पिचकरास्तदुभयं च नातकरमिति तयोगे पूर्ववत् पित्तौदासीन्यम् ॥३५||- दिशाऽनयाश्लेष्ममरुत्करं हयी- दना यथा सूप्यजशाकमीरितम् ॥३६॥ दिशेति पितसहितासहितकातकरत्वे सति तादृशकफे उदासी. नमित्यर्थ । अलेम कफोदासीनमा वादधि लेमनं, चणगादि शिम्बीधान्यरतकं च श्लेमलं, उभयमपि पातलमिति संयोग पूर्ववत् कफोदासीनम् ॥ १६ ॥ अश्लेष्मपित्तं चलकृच्च फाणिता- पुतो यथा सक्तुचयः समीरितः॥

·त्रिदोपपादौ त्रयाणां प्राधान्यात्तथा विषयत्वाच मेदाधिक्य. शका निराकरोति-बातोदासोनेति । प्रभृतिशब्देन पित्तोदासीन- मानत्वादिग्रहणम् । ननु यत्तिचकफसंसष्ट वा यात न हन्ति न करोति तातोदाधीनमानमित्ति लक्षपितुं शक्यत एव वातममात्र. द्रव्पयोगस्य परस्परशक्तिप्रतिपन्यादातोदासीनभावत्वसम्भवो- पात्याशंक्य ताशद्रव्यपोगस्य पित्तकफयो पारकर नाश- कत्यमौदासीन्ये येति विकल्प्य दूपयति-स्वरूपहामेरिविणस्वरूपस्य निरुक्तलक्षणस्य हानिपातस्तस्मात्तयोगस्य पित्तादिकारक- त्यादौ पातोदासीनपित्तलस्वादिसम्भवः । विकल्पत्रये दूपणमिदं, प्योंकेभ्यो वातपिचलादिभ्यो भेदभ्य. अभेदतः भेदाभावादिति दूपणान्तरम् ॥५०॥ एपामेव विशेषास्तु तारतम्येम्ययामिदः (१)। नाग्नैव सुग्रहा एता अनन्ताश्चेति नोदिताः॥५१ नन वातमतरतमादिभेदास्त सम्भान्त्यत आद-एपामितिारपां बातममात्रादीना, विशेषा अवान्तरमेदायाभिदोपेमदास्तदिकि. मिति न लक्षिताउताश्चेत्यत आह-नावति । नाम्नावातमवर पातमाय इत्यादिसझया सुग्रहा. गुखेन भैया, अनन्ताम- ख्याता इति हेतो!दिता नोक्काच ॥ ११॥ भिपजां परितोपाय वातघ्नत्वादिनिर्णयः ।। नारायणेन रचितो नागेशस्य प्रसादत्तः ||५|| इति वातघ्नत्वादिनिर्णयः। प्रशितोऽयं सत्येन निरूपित इत्याह-मिपमामिति । नागशप नागरय पारपायेश श्रीविष्णुः अप प नागे- शारयो देभाना आयुरेंदाचार्यस्तरय प्रसादत ॥ १२ ॥ इति यातानत्यादिपा समाप्ता।

·- ग्यत्वात् अपानवादातादेः प्राधान्यासत्कर्मइननकरणक्रि- पयोराप प्राधान्यमिति तेनैव व्यवहार इति भावः । प्राधान्यं प स्वस्वलिङ्गाभिव्यक्तस्वस्थानस्थाविरोधकृत्वादिना ज्ञेयं । किंवत्सा. थिवतादिवत् पार्थिवस्य भाषः पार्थिवता आदि शब्देनाप्यतादि परिग्रह , द्रव्यमानस्य पाचभौतिकन्येपि यत्र पृथ्वीभूतस्य माधान्य सत्र यथा पार्थिक्त्यव्यपदेशस्तयात्रेत्यर्थः ।। संकरेऽप्युपधेयानामुपाधीनां न संकरः॥ सकर इति । उपधेया ना लक्ष्याणां द्रव्याणां वातप्रमात्रादीनां पातीपत्तहननादिसकोप्युपाधीनां निरुक्तानां लक्षणानां न सं. करस्तथा न दोप इति भावः।- सपित्तवातहरणाहरणाभ्यां पृथड्मती ॥४७॥ वातघ्नमात्रवातघ्नपित्तोदासीनसंज्ञको । वातघ्नत्वादिष्वेकस्य प्रधानत्वमथद्वयोः॥४॥ वातपित्तहरायेषु ततस्ते ते पृथङ्मताः ।। दोपी व्यस्तो समस्तौ च हन्त्यादेविपयौ च यत् ।। मन्दबुद्धिपतिपय॑धमतदेव स्पष्टयति-सपित्तेति । हरणं चाह, रणं च ते इति द्वन्दः, पश्चात् सपित्तवातस्य हरणाहरणे इति तत्पु. रूपः । उपलक्षणमेचीत्पतममात्रादिगतमकफोदासीनादीनाम् । वासमत्यादिीप्यति एकस्य एकस्य वातामधानत्वादिति र दयोरित्यत्राप्यनुवर्तते। तथा प्रथमता इत्यन्वयः व्यस्तो केवलौ समस्तौ मिलिती। इत्यादेः क्रियायाः, आदिशब्देन रुतिग्रहणम्। ट्रयोरिति दोषाविति चद्वित्वमाययक्षितम् ॥ ४७-४९ ॥ वातोदासीनमात्रत्वप्रभृतीनामसंभवः ॥ स्वरूपहानेः पूर्वोक्तभेदेभ्यो भेदतोपिवा ।। ५० ॥