·. ... . ४ ५ 0 . १ . ... . ... . - . ... १ १ आनन्दाश्रममुद्रणालयस्यग्रन्थानां मूचीपत्रम् । ग्रन्यनाम। मूल्यम् । आ. १ गणेशाथर्वशीर्षम्-सभाष्यम् । २ रुद्राध्यायः सायणाचार्यभट्टभास्करमणीतमाष्याम्यां संवलितः। १ ३ पुरुषसूक्तम्-सायणभाष्योपेतम् । ४ योगरलाकरः-वैद्यकशास्त्रीयग्रन्थोऽतीव पुरातनः । ५ ईशावास्योपनिपतू-सटीकशांकरभाष्याधुपेता । ६ केनोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्यायुपेता । ७ काठकोपनिपत्-काश्यसहितशांकरभाष्योपेता । प्रश्नोपनिपत्-सटीकशांकरभाष्यायुपेता। ९ मुण्डकोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याापेता । १० माण्डूक्योपनिपत्-सटीकशांकरभाष्यगौडपादीयकारिकाधुपेना। २ ११ ऐतरेयोपनिषत्-सटीकशांकरमाप्पायुपेवा । ४ १२ तैत्तिरीयोपनिपत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेता। १२ १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यवार्तिकम्-सुरेश्वराचार्यकृतं सटीकम् २ १४ छान्दोग्योपनिपत्-सटीकशांकरभाष्योपेता । .. १५ बृहदारण्यकोपनियत्-सटीकशांकरभाष्योपेता । १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भाप्यवार्तिकम्-भागत्रयात्मकम् । २२ १७ श्वताश्वतरोपनिपत्-भाष्यदीपिकाद्युपेता । १८ सौरपुराणम्-श्रीमद्वैपायनपणीतम् । उपपुराणम् । १९रसरत्नसमुच्चयः-श्रीमद्वाग्भटाचार्यविरचितः। वैद्यकमन्यः । ३ २० जीवन्मुक्तिविवेकः-विद्यारण्यविरचितः सटीकः । ३ १२ २॥ ब्रह्मसूत्राणि-सटीकशांकरभाष्योपेतानि भागद्यात्मकानि । १२ २२श्रीमच्छंकरदिग्विजयः-विद्यारण्यकतःोटीकाटिप्पणीम्यांसहितः। ६ २३ वैयासमन्यायमालाविस्तरः-भारतीतीर्थमुनिपणीतः । २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः-श्रीमाधवमणीतः । २५ भूतसंहिता-माधवराटीकोपेता । भागवपात्मिका । २६ हस्यायुर्वेदः-पाटकाप्यमुनिविरचितः । २७ वृन्दमाधवः-श्रीमवृन्दभणीतः । सटीकः वैद्यकग्रन्थः । ६ २८ ब्रह्मपुराणम्-श्रीमन्याराविरचितम् । प्रथमं महापुराणम् । २ ८ ४ ... ... ३ . १२ १ १२ ८ . ...

·[२] मूल्यम्। १ ... १० ... ६ ४ ४ १ - १४ . ८ . अन्यनाम। रू. आ. २९ उपनिषदां समुच्चयः-श्रीनारायणशंकरानन्दकादपिकासाहितः ६ ३. नृसिंहपूर्वोनरतापनीयोपनिषत्-भाप्यायुप्ता । १२ ३१ बृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षरा-श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिना । १ १२ ३२ ऐतरेयब्राह्मणाम्-सायणभाष्यसमेतम् । भागद्यात्मकम् । ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टुः-श्रीधन्वन्तरिविरचितः। वैद्यकमन्थः । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-शांकरभाष्योपेता । ३४ श्रीमद्भगवद्रीता-सटीकशांकरमाप्योपेता। ३५संगीतरलाकरः-शादेवरुतः सटीको विभागः। गानशास्त्रम् ॥ १० ३६ तैत्तिरीयारण्यकम-सापणमायसमेनं भागद्दयारमकम् । २७ तैत्तिरीयब्राह्मणम्-मायणभाष्यसमेत भागत्रयात्मकम् । ३८ ऐतरेयारण्यकर-सायणभाष्पसहितम् । ३ १९ संस्काररत्नमाला-गोपीनाथभट्टविरचिता । भागदयात्मिका । १२ ४० संध्यामाप्यसमुच्चयः-खण्डराजश्रीकृष्णपण्डितादिपणीतः १२ ४१ अमिपुराणम्-महर्षिव्यासपणीतम् । महापुराणम् । ४२ तैत्तिरीयसंहिता-सायणमाप्यसयेता । भागनवकात्मिका । ४८ ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिका:-भदोजीदीक्षितरुताः सटीकाः।० १२ ४४ श्रीमद्भगवद्गीता-पैशाचभाष्यसमेना। ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मधुसूदनश्रीधरवीकोपेना । ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अपरार्ककतरीकासहिता भागद्वयात्मिका। १३ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ४८ स्मृतीनां समुच्चयः-अङ्गिरम्ममृतिसप्तविंशत्तिस्मृत्यात्मकः । ५ ४९ वायुपुराणम्-महर्षिव्यासपणीवम् । महापुराणम् । ५० यतीन्द्रमतदीपिका-श्रीनिवासदासरूना । प्रकाशकोपेता।। ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यप्रणीतः ! ५२ श्रीमट्टणेशगीता-नीलकण्ठकाटीकोपेता । ५३ सत्यापाडौतसूत्रम्-सत्यापाठविरचित भागदशकात्मकम् । २८ ५४ मत्स्यपुराणम्-श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आठवलेइत्युपातविष्णुभट्टकृतः । ५६ नित्यापोडशिकार्णवः-भास्कररायोनीतटीकासहितः । ... १० १ ... ३ . . ० D . ३ ·मूल्यम् । ... २ . १ २ ८ ३ १२ ४ ४ १ ४ ८ १२ [३] अन्यनाम। रू० आ. आचारसूपणम्-हिरण्यकश्याहनिकमोकोपाहत्र्यम्यककृतम् । ४ ५८ आचारेन्दः माटेइत्युपादन्यम्यकविरपितः । ५९ श्राद्धमअरी-केळकरोपाववाभट्टविरचिता । ६. यविधर्मसंग्रहः-विश्वधरसरखनीरुतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगूपनिषदः-सटीकाः २ ६३ छान्दोग्योपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेना । ६४ बृहदारण्यकोपनिपत-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता। ३ ६५ शाहायनब्राह्मणम्-ऋग्वेशन्तर्गतवाप्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्द्योतयुक्तपदीपसहितः । ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपञ्चरात्रान्तर्मता । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरमोक्तम् । तन्त्रशासग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः ।... ७१ बृहयोगतरङ्गिणी-त्रिमल्लमविरचिता भागद्वयोपेता । १२ ७२ परिमापेन्दुशेखरः वैद्यनाथरुतगदाख्यटीकायुतः। ६ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। ७४ दाह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुदस्कन्दपनीता । ७५ ब्रह्मसूनभाप्यार्थरलमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिपद:-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः। ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचितः । ७८ निस्थलीसेतुः-नारायणभदृविरपितः।... ७९ छान्दोग्योपनिषत्-भिवाक्षराव्याख्यासमेता ।... ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यरुता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणरुतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षिवविरचिता । ... ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहितं भागहयोपेतम् । ८४ अवतामोदः-म. म. अभ्यफरोपाहवासुदेवशास्त्रिमणीतः । ८५ ज्योतिर्निवन्धः-शूरमहाउभीशिवराजविरचिनः । १ १ १ १० १ ० ४ १ . २ ... ... २ . ... २ ... १ ९ २ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि marnama ग्रन्थाङ्कः ९० ऋग्वेदान्तर्गत शाखायनारण्यकम् । डेकनकॉलेजस्थगीर्वाणमापाध्यापकः पाठकोपाह- श्रीधरशासिसिः प्रस्तावनापाठन्दादिभिः संस्कृतं संशोधितं च .. सद ची. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याल्पपचने अनन्दानममुद्रपालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिचाहनशकान्दा:१८४३ खिस्तान्दाः १९२२ (अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायचीचताः) मूल्यं नवाऽऽणका: (१९)

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·आदर्शपुस्तकनिर्देशपत्रिका । शाल्खायनारण्यकसंशोधनविषये प्राच्यविद्या संशोधनमन्दिरात् (भाण्डारकरार. इंस्टि- ट्यूट ) सुगृहीतनामधेपाना डॉ. बेलवलकराणामनुमोदनेन लन्धानां पचाना पुस्तकाना संबास्तवर्णनं च प्रदश्यते । पठं च कीयमहाशयमुदापितम् । (भ)-संख्याकः १८६८-६९ कचित्स्थले दुर्वाष्पाक्षरम् । प्रायः शुद्धम् । संपूर्णम् । संवत् १७१४ इति लेखनकालः । पञ्चदशाध्यायात्मकम् । इदमेव पुस्तकमालम्ब्य मुद्रणाय पुस्तकं लिखितम् । (4)-संख्याकः १८६८-६९ पृष्ठमात्रायुतम् । सामान्यतः शुद्धम् । सुवा- ध्यम् । अध्यायद्वयात्मकम् । संवत् १५७२ इति लेखनकालः । (स)-संध्याकः १८८४-८६ प्रथमाध्यायद्वयं नास्ति । सुवाच्यम् । शुद्धम् । संवत् १७४२ इति लेखनकालः । a (ख)-संख्याः १८६८-६९ पृष्ठमात्रायुतम् । अत्यन्ताशुद्धम् । सुवा- ध्यम् । संवत् १५०५ इति लेखनकाला। (प)-सल्याङ्कः १८८६-२२ पृष्ठमात्रायुतम् । शुखम् । सुवाच्यम् । संवत १५७४ इति लेखनकाला। (क)-कीथमुद्रापितम् । कोथमहामागेनानेन प्रथमाध्यायद्वयमुपनिषदष्पारचतु. यमिति पडघ्याया न मुद्रापिताः किंतु सप्तमाभ्यायप्रभृतिपञ्चदशाध्या- यपर्यन्तमेव मुदापितं तदपि न देवनागरलिप्या किंतु दान्सलिटरेशनपा द्वत्याऽाललिया। अनेन महाभागेन पाठसयोजनार्थम् अ० ब० इति पुस्तकाद्वयम् १०बी०साम्लल. लिपिबोधितसंज्ञाकं संगृहीतम् । तत्रत्या अपि शुद्धाः पाठा बस्माभिनिवेशिताः । एवं चात्र पुस्तकेऽयपुस्तकस्याः पाठः संगृहीताः । अशुद्धाः केचनोपलम्धा अपि त्यक्ताः ।

·अथ प्रास्ताविक किंचित् । १ वेदारण्यकयोः संवन्धः। विदितमेवेदं विचारसीगना यदुःखनिहासासुखपरीप्सानिमित्त प्राणभृतां प्रवृत्तिरिति । तत्र प्रापो वह्य ऐहिकमुखार्थमेव यतन्ते न पारलौकिकाम्युदपश्रेपोनिमित्तम् । केचित्त लौकिकसुखस्यानियता निरुय पारलौकिकाभ्युदयाथ पयस्यन्ति परं तु नाधिगच्छन्ति तदु. पायम् । तदध परमेश्वरनिःश्वासभूतो वेदो नानाशाखामयो यज्ञादिसाधनान्युपदिदेश । ततः स्वर्गादिकं पारलौफिफसुखमपि यह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुष्प- चितो लोकः क्षीयते' इत्यादिवघसा क्षयीति समधिगम्य केचन विरलाः परमश्रेयःसाधन- भूतं ब्रह्म जिज्ञासको बभूवुस्तदर्थं वेदेनैव कासुचिदीशावास्यायुपनिपासु मन्त्रान्तर्गतासु बाझोपदिष्टम् । परं मन्त्रभागस्याऽऽल्यायिकादिरहितत्वेन मध्यममतीनां दुर्विज्ञेयत्वान्मन्त्राणा मात्यातृभिर्माताणान्धानां प्रणतृभित्तस्तमहर्षिभिः कर्मकाण्डसिपादनानन्तरमुपासनाघ- टितास्तास्ता उपनिषदः समानाताः । एताचोपनिषदः पायो बामणस्यान्तिममाग आर- ण्यकेतिप्रथिते समुपलभ्यन्ते । आरण्यकानि च तचमखासु, तत्चनाना प्रधितानि । माध्यंदिनशाखाया भारप्यकं वृहदारण्यकं तथैयाऽऽर्चिकशाखयोरारण्यके ऐतरेयारण्यक मासायनारण्यफमिति च । तत्रैतरेयारण्यकं प्रागैयाऽऽनन्दाश्रममुद्रणालये मुदितम् । अधुना प्रवृत्तं शाश्यनारयपकस्य मुद्रणं तदर्थ तद्विपकमिचिद्वितन्यते । २ शाकायनारण्यकमिति नामविचारः । अस्याऽऽरण्यकस्य दे संज्ञे प्रथिते । तत्र प्रथमा कौपीतक्यारण्यकमिति । द्वितीया शाहायनारण्यकमिति । सर्वेषु पुस्तकेषु सर्वोपलभ्यमानेषु शाङ्खायनारण्यकमित्येव नामो- पलभ्यते केवलं कक्लिनिर्दियपुस्तके मुखपृष्ठे कौपीतक्यारण्यकमिति लिखितमुपलभ्यते । अत्राऽऽरण्यक मध्ये मध्य उपदेष्ट्रप्रसङ्गेन कोपीतकिनाम दरीश्यते तन तन्नान्नै गाऽऽर. ण्यकमिदं प्रसिध्यावति कस्यचितिः परं नैपा विचारक्षोदक्षमा । यतोऽन्येपामप्यारण्या- दीना महर्षीणामुपदेतृत्वेन यततेऽत्र निर्देशः । तेन तनानेदमारण्यक प्रसिध्यचिति शङ्काऽपि संभवेत् । अतः शाहायनेति सर्वपुस्तकेषु दृश्यमानमस्य नाम वरीयः । कौवे. लनिर्दिष्टपुस्तके तु भ्रमामुखपृष्ठे तथा लेखः संभवति । अयं च भ्रम एतदारण्यकगतो- पनिषदः कौषीतक्युक्तवेन ( अ. १ ) कौषीतत्युपनिपादिति संज्ञा तज्जयः । तपाहि ।

·(२) कौषीतकिनोपदिष्टत्वादियमुपनिषत्कौषीतक्युपनिषत् । सा च यत्राऽऽरण्यक उपलभ्यते तदपि कौपीतक्यारण्यकमिति लेखकस्य भ्रमस्त मूलो लेखो मुखपृष्ठे पूर्वोक्तपुस्तके । भनपा रीत्या प्रथमाण. सझाया भ्रमजन्यत्वाद्वितीया शाहायनेति स वाऽऽदरणीया । सत्र च प्रकृष्ट साधकम्-पञ्चदशेऽध्याये क्शकथनात्मके प्रथमोपदेतृत्वेन शाढायनस्योक्तिः। अनेनैव महामना समुदायशः शिष्यान् प्रयध्यापितमिदमारण्यकम् । तत्पर्यन्तं तु सर्वे. रेकैक प्रत्यध्यापितमतो न तन्नाम्ना प्रथितिः । एव च सिद्धमस्याऽऽरम्पकस्य नाम शाला. यनमिति तदेवास्माभिराहतमुपलब्धपुस्तकान्तरसवादात् । एतस्य चारण्येऽनूच्यमानत्वादार- ण्यकमिति व्यवहारः। ऐतरेयारण्यकम् । वृहदारण्यकमिति । ३ अध्यायविचारः । अत्राऽऽरण्यके पञ्चदशाध्याया सन्ति । तत्र प्रथमौ द्वौ ख. प. ब. इति पुस्तकरीत्या आमणमागौ । यतस्तत्र पुस्तकेषु प्रथमाध्यायाने शालायनत्राह्मणे महानत नामैकत्रिंश- त्तमोऽभ्याय इति । द्वितीयाध्यायान्ते कौषीतकिनाह्मणे महाव्रत नाम द्वात्रिंशचमोऽध्याय इति च निर्देश उपलभ्यते । एव च पूर्वोक्तपुस्तकरीत्या ब्राह्मणस्य द्वात्रिंशदध्यायास्तेनाव- शिष्टास्त्रयोदशाऽऽरण्यकगता. । अधुना तु ब्राह्मणस्य त्रिशदेवाध्याया अन्यत्र पुस्तकेधूप. लभ्यन्ते । तयैवाऽऽनन्दाश्रमपुस्तके (प्र० ६५) मुद्रिताः । वस्तुतस्तु प्रथमद्वितीया- ध्याययोर्ब्राह्मणगतस्य न प्रमाणपदवीमारोदमीटे । यतस्तत्राध्याययोर्महानत प्रतिपाद्यते । तस्याऽऽरण्यकगतत्वमेवोचितम् । किर्मिति चेदेवासमादिन्यैतरेयारण्यके महारतस्य प्रथम ग्रहण सर्वपुस्तकसमतं तरेयब्राह्मणे । तद्वदनापि तथैव निर्देश उचित । अग्रिमत्र- योदशाभ्यायास्तु निर्विवादमारण्यकरूपा एव । अस्मदुपलब्धपुस्तके द्वितीयाध्यायान्ते कौषीतकिबामणे युक्तिरपि पूर्वेक्तश्रमज-यैन । यतो ब्राह्मणस्यापि शाहायनेति नामैन युक्तम् । अतस्तदेवाऽऽदतमानन्दाश्रममुद्रितपुस्तके (प्र० ६५)। आश्वलायनगृह्यसूत्रे तु शासायनमित्यस्य स्थाने साख्यायनमिति सकारयुतः पाठ उपलभ्यते । सर्वपुस्तकसंम- त्याऽरमाभि. शकारघटितः पाठ आहत.। ४ अध्यायार्थविचारः। अध्यायः १ महावत वर्णन तदनुष्टानप्रकारथ । २ हिकारवर्णन तत्यकार ·३चित्रो गाङ्गायनिस्तत्वज्ञानविय श्वेतकेतुं पृष्टवान् । तदा तदुत्तरासमर्थः स श्वेतकेतुः पितरमारुणि तन्निर्णयार्थ जगाम । तत आरुणिना सविस्तरं ज्ञानमुपदिष्टम् । ४ कौपीतकिपैड़यशुष्कगारोक्ताः करा: । ततोऽहश्रेयसे विवदमानान्नामिन्द्रिया णामाख्यायिका । तत्र प्राणश्रेष्ठयसिद्धिः । अथ च पितापुत्रीय संप्रदानम् । ५ प्रतर्दनस्य देवोदासेरिन्द्रस्य च तत्वज्ञानविषयकः संवादः । ६ गार्थस्य बालाकः काश्यस्याजातशत्रोश्च माविषयक संपादः। ७ संहितोपनियत्राभ्याये विविधप्रकाणिता। ८ माणस्य वंशादिरूपेणोपासनम् । शरीरपुरुपच्छन्दःपुरुषवेदपुरुपमहापुरुषेति चतुर्णी पुरुषाणा वर्णनम् । अथ च संहितोपनिपदुपसंहारः। ९ ज्येष्ठत्वश्रेष्टबगुगद्वारा प्राणोपासनं प्रजापरिन्द्रियाणां च संवादपूर्वक प्राणस्य श्रेष्ठ, प्रतिपादितम् । अथ च महजिगमियोः कला। १० आध्यात्मिकस्याग्निहोत्रस्य वर्णनम् । ११ प्रजापतिनाऽन्यादिदेवताना पुरुष आवेशनम् । ततः स्वप्नाः । तासूचितफल च। भनन्तरं पूर्वोक्तस्वामसूनितानिटफलनिवृत्यर्थ होमरूपं शान्ति प्रतिपादितम् ।। आशी प्रार्थनं च। १२ पूर्वपदाशी.प्रार्थनं फलकथनं च । ततो भूतिकामात्य मणिकल्पस्तदनुष्टाना- कारथ। १३ अथ वैराग्यसंस्कृतशरीरेण पुख्यगाऽऽमनः श्रमणमनननिदिध्यासनानि संपादनी- ; पानीति विधाय सरस्वतां प्रतिपादितम् । १४ अगादिवेदत्रयशिरसामनध्येतुरनर्थहस्य च निन्दा । १५ गुरुपरम्परारूपो वशः शाखायनमारभ्य स्वयंभूनापर्यन्तं कथितः । बृहदारण्यकादिवदवापि पूर्व काश्चनमसनाः अथ चौपनिषद् । इयं कौषीतफिनोकाऽतः कौपीतक्युपनिषदितिसंशिका । कचिसहितोपनिषदित्सपि भण्यते । तश चतरेयोपनिष- दाध्ये भारापूज्यपादश्रीशकराचार्य :-~-तथा च संहितोपनिषदि, इत्युक्तम् । ततः पर केचन कल्याः । तकादशेऽध्याये-अब स्वप्नाः इत्यारम्यानिटपालमरणादिसूचकाः स्वप्ना दर्मितास्ते निजामनतीवोपरिष्यन्ति । -- ·५ शाड्डायनारण्यकमैतरेयारण्यकानन्तरभावीतिमतनिरासः । बहुशः शाङ्खायनारण्यकमैतरेयारण्यकेन सह सवदति | ऐतरेयारण्यके प्रथमं महाव्रत. वर्णनं तद्वदनापि । एवं न केवटमर्यसाम्यमेन किंतु शब्दसाम्यमपि । तच्च शाडायनारण्यकस्य सप्तमाटमाध्याययोरतरेयारण्यकस्य तृतीयाध्याये स्पष्ट दरीदृश्यते । तथैवात्रया संहितोपनि- परसहिताप्रन्येन सह सवदति । इम संवादमालोच्य केचन कीथप्रभृतयो विदेशीयाः पौर्षापर्य- दृष्टिमवलम्ब्याऽऽरण्यकमिदमैतरेयारण्यकानन्तरभावीत्यनुमिमते । पर तन्न विचारसहम् । यतः शाखामेदेनोभयोरारण्यकयोर्मेंदः । तथाहि--ऋग्वेदशाखामु शाखाद्वयगते इमे द्वे आर- ण्यके । शाङ्खायनमिति, ऐतरेयकमिति च । तयोरेफवेदशाखागतायेन संपादोऽवश्यंभावी । यतः समानवेदगतशाग्वाना शब्दार्थयोः संवादः सर्वत्र ब्राह्मणे संहितायामारण्यके च दृश्यते । अत्रार्थे दृष्टान्त:-बृहदारण्यकम् , शतपथब्राह्मणम्, काण्यमाध्यंदिनसंहिते च । कापाठो माध्यदिनपाठश्च बृहदारण्यके मिनस्तथाऽपि बहुपु स्थलेषु शब्दार्थयोः संवादः । श्रीमद्भगवत्पूज्यपादश्रीशकराचार्यः कावपाठ आदतो वृहदारण्यकोपनिषद्द्व्याख्याया तथाऽपि शाखान्तरानुरोधादत्रैवमर्थः कार्य इत्युक्तम् । तथैव ब्रह्मसूत्रभाष्येऽपि ते शासा- द्वयमुररीकृत्य व्याख्यायि । सूत्रकारश्रीमद्वादरायणचरणैरपि--'अभाववास्तु शाखामु हि प्रतिवेदम्' (३-३-५५) तथा मन्त्रादिनद्वाऽविरोधः' (३-३-५६) इति सूत्र- यद्भि. सचिस्यले पाठभेदं प्रकटप्पोभयोः शाखयोः पार्थक्यं परस्पराननुयायित्वेन च खात-व्यमशीकत न तु शब्दार्थसाम्पादेतदनन्तरभाविनीयमुपनिषदारण्यकं ब्राह्मणं वेति गदिनम् । यदि तथा तन्मतं स्यात्तनिया शाखयेयं शाखा व्याख्यातेति वदेयुस्तधा तु नोक्तम् । किंचाम्युपगम्य वादेऽपि यथा शब्दार्थसामान्यादैतरेयारण्यकानन्तरभारि शासा- यनारण्यक तथा तस्मादेव कारणाद्विनिगमनाविरहादैतरेपारध्यकमेव कुतो न शाला- पनारण्यकानन्तरमायोति वादी प्रष्टव्यः । एवं च सुन्दोपसुन्दन्यायेनोभयोरपि पौर्वापर्य विहन्यते। राधान्तस्तु शास्त्र नुसायं यच्छासाभेदेनाऽऽरण्यकद्वयमपि तत्चद्यपिप्रणीतं खस्त्रका- स्मनुरोधि । शन्दा साम्य तु न्याख्यायमानसहिताशब्दार्थसाम्यानुगन्धि । आरण्यक ब्राह्म- शान्तिमभागः । ब्राह्मण च सहिताच्याख्यानरूपम् । एतत्सविस्तर पूर्वमेव प्रतिपादित वेदारण्यकयोः संबन्ध इति प्रबहके। तथाच सहिताया यथा शब्दार्थमान्य तथा तव्याख्याया दृश्यते । विशिष्टस्यले भेदोऽस्तीति वादिनाऽप्पभ्युपगम्यते । इयमेव गतिहदारण्यकादि- संपादस्य तदनुगेभ्यनुमानस्य चेति । न ·। ६ कौपीतयुपनिपदः प्राचीनत्वम् । अस्मिन्नारण्यक उपनिबद्धा कोपतिक्युपनिषन्नातीय प्राचीनति पूर्वोक्त विदेशीयानां तिम् । तदप्यविचारितरमणीयम् ।' यतो वादी यासाभुपनिषदां प्राचीनतमी कुरुते भिः सहयोपनिफ्युसुमप्रधनार्थेषु बोदरायणसूत्रेध्वस्या निर्देशेन बादरायणसमत्योपनिषद- तरवत्प्राचीनत्वं स्पष्टम् । तथाच ' बादरायणसूत्रम्-' जगद्वाचित्वात् (१।४।१६) अत्र कौषीतक्युपनिपतची विषयवाक्यत्वेन प्रमाणवाक्यत्वेन च गृहीतम् । तथैव 'अन्याय । जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाम्यामपि चैवमेके (१।४।१८) पैषम्यनैपुण्ये न सापे- शन्वात्तवाहि दर्शयति । (२।१ । ३४) इति सूत्रयोरपि विषयवाक्यत्वेन प्रमाणवाक्य वेन च ग्रहणम् । भन्न भाष्यकाद्भिस्तथैव व्याख्यातम् । ७ निर्दिप्रदेशाः। अत्राऽऽरण्यके पठाध्याये प्रथमकण्डिकायां गार्थस्य बालाक: स्थितिरुशीनरेषु मत्स्येषु कुरुपाचालेषु काशिविदेहेषु गदिता । एते च सर्व देशा मध्यदेशे | मध्यदेशस्य वर्णन- तिरेयवाक्षणे । तत्र पूर्वोक्ताः कुरुपाञ्चालादयो गदितारतेन शाखाद्वयगतं ब्राह्मणमारण्यक च मध्यदेश एवं प्राणायीत्यनुमातुं शक्यते । ८ निवेदनम् । एतदारण्यकं नाद्यावधि समग्रं कापि मुदितम् । तदेतदालोच्यास्माभिः पुस्तकाटकमव- लम्ब्य यथामति संस्कृत्य मुद्रापितम् । मुद्रगसंस्कारेषु वैदिकमवादानं महता श्रमेण संपादितम् । अत्राऽऽरण्यक उपलभ्यमाना मना अवश्यं शासायनसंहितास्था भवेयुस्तेन रसंहितास्था अस्तव समुचिताः । किंतु गुर्जरादिदेशेषु वार्ताहरादिप्रेषणेन तत्संहितो.. परम्पी बहुराः प्रपतमानरम्यस्माभिने प्रापि कार्यिम् । सेन शाफलसंहितास्था एवं मधेष्यका मुदिताः । मत्राश्चाधोरेखया चिक्षिताः । केचन मधाः शाकलसंहितायां नोप- सभ्यन्ते तेऽधोरेखातिता मिरका एर मुद्रिताः । मङ्गक्रमस्तु-अष्टकम् , अध्यायः, धर्मश्चेति । प्रास्ताविके किंचिदिवेचितं विदेशीयमतं पदर्य-अतोऽप्यधिकं तत्रास्ति मीमास्यं किंतु यन्मतं विचार्य तत्त प्रगतृशन्दैः प्रदर्थ खण्डनीयमिति मीमांसकसंप्रदायः । अवाऽऽरण्यके विदेशीयेन कीयमहामागेन बहु अपञ्चितमाालभाषायाम् । आनन्दाश्रममु. द्रणालये तु-आग्लभाषया किमपि न मुद्रणीयमिति नियमस्तेन मूलमत्तप्रतिपादनस्या- शस्यत्वात्तद्विचारोऽपि परिहरणीयतामागतः । अतः सोऽयं विचारः पुनः कदाऽपि कियेत।

·{})
অনিলারমা ময় বিকালের পূর্ব মীন (র। আখন্থের
গরমানিয়ে নিবিৰামাৰ আগষ্ট মানের লাে কার
ররর মন। মেলায় নয়ন আর নিমগ্ন
মুরিদিৱঃ রয় দ্বারা সময় সাদাকাচেীন
লেল বিনে অননসুমনতে-
|
বিয়ের আয়্যেদাতানো
হঙক্ষার নয়।

·तत्सद्रह्मणे नमः। अथ ऋग्वेदे शाखायनारण्यकम् । .C श्रीसरस्वत्यै नमः । ॐ प्रजापति संवत्सरस्तस्यैप आत्मा यन्पहावा तस्मादेनत्परस्मै न शंसन्नेत्सर्वेषां भूतानामात्मान परस्मिन्दधानीत्ययो इन्द्रस्वैप आत्मा यन्महावतं तस्मादेनत्परस्मै न शंसनेदिन्द्रस्याऽऽत्मानं परस्सिन्दधानीत्ययो यमेवैतपृन्मयं यजु- मयं साममयं पुरुपं संस्कुर्वन्ति तस्यैप आत्मा यन्महावतं तस्मा- देनत्परस्म न शंसेनेत्सपो छन्दसामात्मानं परस्मिन्दधानीति कामं तु सत्रिणी होता भंसेपित्रे वाऽऽचार्याय वाऽऽत्मने हैवास्य तच्चस्तं भवत्यात्मनैव वद्ययं समर्धयति तस्य पञ्चविंशः स्तोमश्चतुर्विंशति संवत्सरस्यार्धमासा: संवत्सरस्यैवाऽऽरन्या अपो प्रजापति संवत्सरः पञ्चविंशोऽयो चतुर्विंशो ५ पुरस्तात् कुतो भवति तस्यैषा गतिर्यत्पश्चशि ऐन्द्रश्च ऋषमा माजापत्य- आज उपालम्भ्यावैन्द्रं वा एतदहरिन्द्र उवै प्रजापतिस्तत्माजा. पत्यं रूपमा एतदेव पशुप्वन्दं रूपं यहपभः ॥१॥ तस्य विशो विशो वो अतिथिमिति द्वादशर्चमाज्यं द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरस्वाऽऽत्य तस्मिन्वै दै छन्दसी भवती गायत्र्यवानुष्टुभवाप्रिं नरो दीधिति भररण्योरित्येतत्पञ्चविंशः त्यवमुपसंशंसति पञ्चविंशो हि स्तोमस्तई नखं समृद्धं यत्स्तोमेन संपद्यते तस्मिन्वैट्रे छन्दसी भवतो विराजय त्रिष्टुमय तानि चत्वारि संपयन्ते चतुष्टयं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्यै त्रैष्टुभः मउग १(६।५।२१)२ (५।१।२३) सांस्पायनमिति गृह्मसूमपाठ । १५. तत्प ख. 'या।

·२ ऋग्वेदे. शाला मारण्यकम् । [अध्यायः १ इन्द्रस्यैवैतरछन्दो यत्रिष्टुप्तदेनं स्यैन छन्दसा समर्धयति फेवि- दङ्ग नमसा ये वृधाम इति वायव्यं महद्ववृद्धयन्मइद्वन्महदद्ध्ये- तदहरत एवोत्तरं तृचमैन्द्रवाययं यावत्तरस्तन्वी यावदोन इति यौवन्नरवक्षसा दीध्याना इत्येतेन रूपणोद्वा. चक्षुर्वरुण मुमतीक- मिति मैत्रावरुणमावयोति सूर्यस्तनन्यानित्यतेन रूपेण के उ श्रवकतमो यशियानामत्याश्विनं यं सूर्यस्य दुहिता वृणीतेत्ये- तेन रूपेण कथामहामवृधकस्य होतुरित्येन्द्रं महद्ववृद्धवन्महद- महोतदहः को बखाता वसवः को वरूतति वैश्वदेघ सहीयसो परुण मित्र मतादित्येतेन रूपेणोत स्यो नः सरस्वती जुपाति सारस्वतं द्वारावृतस्य सुभगे व्याचरित्यतेन रूपेणैष वा उ करा- श्रेणुभस्तृचक्लमो वामदेव्यः प्रगः प्रजापति वामदेवः प्रजापताक्षेत्र तत्सर्वान्कामानृध्नुवन्ति तदाहुन श्रेष्टुभं प्रातःसवनं स्यान्मोहयति पलसं छन्दसो यज्ञमुवमेकाहिकमेव स्पाइह्म वा एकाहो प्री- संदर्घमण्येव तब्रह्म समर्धयति ॥ २ ॥ औ त्वा रथ यातय इति परुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं सो सुंतमन्य इत्यनुचर एप एवं नित्य एकाहानानस्तस्योक्तं ब्राह्मणमसेत्सु मे जरितः साभिधेग इति वासुकं पूर्व शस्त्वा भैहाँ इद्रो नवदायर्पणिप्रा इत्येतस्मिनभे निविदं दधाति तहासुकं पूर्व शंसतीन्द्र उ वैवमुकोऽय यन्महाँन्द्रो नृवदाचर्षणि. मा इति यहद्वन्मद्ध्येतदहः ॥३॥ अयंता आज्याहुती हात्ति स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते यशस्यैव शान्य यजमानानां च भिपज्यायै ताबा अष्टौ भवन्त्येताभिर्व देवाः सर्वा अष्टौरानुवत तयो एवेतनमाना एनाभिरेव सर्या अष्टी- १ (५। ६।१३)२(५। ६ । १३ ) ३ (५१६। १३) '४ (५१५१३)५(५।५।३) ६ (३ । ७। १९)७ (३।७।११)८(३।६।९)९(३1८1 ६) १० (३।८।६) ११ (५।५।२९) १२ (५ । ६।१९) १३ (६।५।१)१४ (५.७११७) १५ (७१७।१५)१६ (४।६।७) १७ (४।६।७) । - ·[अपापः १] ऋग्वेदे शाडायनारण्यकम् । रश्नवतेऽपैतान्परिमादाजपाजपति परिमाद आपो व परिमादोऽ. बिहीद सर्व परिमत्तमध घे परिमादोऽयमेतदुक्यमापो चा अभ- स्थाऽऽयतः पूर्वा आयत्यापः परिमादोऽथ वै परिमादो यमः खानि दन्तास्तनूलोमानीति तस्मात्कृत्याः संपत्यो हि भवन्ति पञ्चविंशतिनिधनमानियस मतिष्ठाप तद्रूपं भने एन्दासि साममियमिन्द्रस्य धामोपजगामेति कोशानुक्रोशे अरात्सुर- प्येषां पयोऽरात्सुरके चार्कपुष्पं चायं वा अग्निरकोऽसावा- दित्योऽकपुष्पं तेषु यदा पर्यायं सामगाः स्तुबत्तेऽय होतारमाहुरनुज- पति ते यदि स्तुवीरन्पदि न स्तुवी न्वेव जपेत् ॥ ४ ॥ तानि वा एतानि सप्त देवच्छन्दांसि भवन्ति तस्मादेनाननु जपेदयो ऐन्द्रं वा एतदहरेन्द्रा जपास्तस्मादेनाननुनपदयात्रैव तिष्ठामि यथाङ्गमुपतिष्ठते नमो नम इति नहि नमस्कारमतिदेवाः समिद्धस्यैवैतान्भागानुपतिष्ठेत यद्युत्तरवेदी भवत्ययात्रैच तिष्ठन्ना. दित्यमुपतिष्ठन आकाशं शालायें कुर्युरिति इंक आहुर्देशे नचै- वोपतिठेत निरोहित ६ वा एप एतस्मिन्परमपुच्छे परम आशिपो वदति सं महान्महत्यादधादित्यग्नि महानियं पृथिवी मह. त्येतो दि समधत्ता सं देवो देव्यादधादिति वायु देवोऽन्तरिक्ष देव्येतो हि सपधता सं ब्रह्म ब्राह्मण्यादधादित्यसावादित्यो ब्रह्मासी यौाह्मण्यतो हि समधनो तदिमाल्लोकान्मंदधात्ये. तदुक्तं वांसिप्यत ॥ ५॥ विश्वामित्रो हवा इन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम शस्त्रेण च व्रतवर्यया तं हेन्द्र उवाच विश्वामित्र वरं वृणीष्वेनि स होवाच विश्वामित्रस्वामेव विजानीयामिति द्वितीयमिति लामवैति तृती- यमितित्वावति तं हेन्द्र उवाच महांश्च महती चास्मि देवथ देवी चास्मि ब्रह्म च ग्रामणी चास्मीति तत उद विश्वामित्रो विजि- ज्ञासामेव चके त इन्द्र उवाचनदा अहमस्मि यदेतदवोचं पदा कृपेतो भूयोऽतपस्तदेव तत्स्यायनमिति तदा इन्द्रो व्याहूनीरूचे ना अपाता आसनित्ययोपनिधाय प्रेसफलफ निरभ्यं न्यत्रि. सभ्यवानिति ॥६॥ तदा उदुम्बरं भवत्यूर्वाऽन्नाधमुदुम्बर अर्नोऽनायस्पोपाप्स्या अर्थनदुरसा संस्पृश्य दक्षिण भागमात्मनोऽसिहरनुएत्योऽसि ·५ ऋग्वेदै शाडायनारण्यकम् । [अध्याय. १] बसवस्त्वा गायत्रेण उन्दसाऽऽजोइन्तु तेऽत आरोहार इत्येव तदाह तानमन्वारोहामि राज्यायति राज्य इ वा इदमु ईव चक्षतेऽयोत्तरं भागमात्मनोऽतिहरञ्जपति रुद्रास्त्वा युभेन च्छन्दसाऽऽरोहन्तु तेऽ. न आरोहार इत्येव तदाह तानमन्वारोहामि स्वाराज्यायति स्वारा- अयं ह वै राम्यादधितरामिवाथ दक्षिण भागमात्मनोऽतिहरञ्जपत्या- दित्यास्त्वा जागनेन छन्दसाsरोइन्तु नेऽत आरोहार इत्येक तदाह तानहमन्वारोहामि साम्राज्यायेति साम्राज्यं ह वै स्वाराज्या- दधितरामिवायोत्तरं भागमात्मनोऽतिहरञ्जजपति विषे त्वा देवा भानुयुभेन च्छन्दसामोहन्तु तेऽत आरोहार इत्येव तदाह तानहम. न्वारोहामि काममायेति कामम ह वै सर्वेपो एसयमय समधि- सृप्य प्राश्ची पादा उपावहत्य भूमौ मतिष्ठापयत्युद्यततरो ह वा एपोऽस्माल्लोकाद्रवति तयत्मतिष्ठापयति तदस्मिल्लोके प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठापामपश्युत्यायथ त्रिरभ्यं यनिरभ्यवानित्यथोपरि प्रेक खफलके दक्षिणोत्तरिणमुपस्यं कृत्वा दक्षिणेन पादेशेन पश्चा- माङ् मेड्लफलकमुपस्पृशति मजापतिष्ठाऽऽरोहतु वायुः भेटवय; तीति प्रजापतिर्वा एतदारोहतु वायुः मेलपति यजीवमय निरभ्य यत्रिरभ्ययानित्यथ माची पाणी परिगृहा जपति ॥ ७॥ सं वावमाणेन समई माणेन संचर्मनसा समई मनसा संप्रजा- पति- पशुभिः समई पशुभिरित्याशिपमेच तद्ते सुपर्णोऽसि गरु- मानिति माणो वै सुपर्णः प्रेमा वावं वदिष्यामीति प्रदिप्यन् गेप एना वाचं यदति बहु करिष्यन्ती यह करिष्यनिति बहुपा पाचरिष्यन्ती भवति यादयं य एतस्याः शखं प्राप्नोति बहो- भूयः फरिप्यन्ती पोर्भूयः करिष्यनिति यहोर्भूयो ोपा वाक रिप्यन्ती भवति यहाभूयोऽयं य एतस्यादः शसं प्राप्नोति स्वर्ग- भिप्यन्ती स्वामिपनिनि सपा वाग्गामिप्यन्ती भवति स्वरयं य एतस्यायः शयं प्राप्नोति स्वग्मिान्यजमानान्वक्ष्यमित्येव मूयाचं दिया यूपाना नामुमिति स पावतो ह या एप एन स्मादेवरयामनिमम्याय निधूनुने तिष्टद्धनते तो ह न भोग्याया भवतम्मनप्रभपयति नवतन्मयात्मन्यत्ते वायुर्वा एप माणो १ख. पनर' 1२६.पारे।

·[भयाय १-२] ऋग्वदे शाहायनारण्यम् । भूत्वैतदुवयं शंसति तमेवैतत्मधर्पयति तमेवैतत्माऽऽत्मन्यत्ते गुरौ वा एप युक्तो भवति य एतस्याह्न शस्त्र प्राप्नोति तस्य गुरौ युक्तस्येश्वरः प्राणो यदि नापः पराजेवोस्तोतलधर्पयति तमेवै. तत्मपर्णाऽऽमन्यते न हवा एतस्यै देवतायै दिग्धेन नासिना न परशुना न फेनचनावतोऽस्ति सघ एवं विद्यासमर्पवदति स एव पापीयान्भवति न स य एवं वेद नैवं विदुपोजतदों नै विदुषोऽ. वत ॥८॥ ॥ इति शॉइलायनारण्यके प्रथमोऽध्यायः समासः || अथ द्वितीयोऽध्यायः । * हिंकारेण प्रतिपद्यत एतदुक्थं प्राणो वै हिंकारः प्राणेनैवैत- दुधं प्रतिपयतेऽयो कर्वे रसो हिंकार ऊर्जमवतद्रसमैतस्मिनुक्ये दधात्ययो अमृतत्वं वै हिंकारोऽमृतत्यमेव तदात्मन्यते राजनं पृष्ठं भवत्तदै प्रत्यक्षं साम यद्राजनं नदेन पेन साम्ना समर्थ- यति तदनिरुक्तातु भवत्यनिरुक्त उ चै मजापतिस्तत्माजापत्यं रूपं कवतीषु स्यादिति हैक आहुः को वै प्रजापतिस्तत्माजापत्यं रूपमर्थतनूष्णीशंसमुपाशु शंसति वाग्वा एतदहर्मनस्तूष्णींशंसो मनसन सदाचं समयति तदिदास भवनेषु ज्येष्ठमिति स्वोत्रि- यस्तृयो वाष्टधान शवसा सूर्योजा शत वृद्धवन्मइदन्महद्वद्ध्ये- तदहः । स एप आत्मा' पञ्चविंशस्नन्नदेनोपपृष्टं शंसत्पात्मा वं पञ्चविंशः मना पशव उपसर्गः प्रनयैव तत्पशुभिः प्रेभ्येरनायेने त्यात्मानमुपसृजते नदं व ओदतीनामिति अष्टुभानि पूर्वाणि पदानि फरोति नदस्योत्तराणि प्रथमेन त्रैष्टुभेन पदेन पयर्म नदस्य पदमुपसंधायारम्पति द्वितीयेन युभेन द्वितीयं संधाय मणोति तृतीयेन श्रेष्टमेन तृतीय संघापावस्यति चतुर्येन अष्टुभेन चतुर्थ संघाय प्रणीत्येवं विदूतां प्रथमा त्रिशंसति पराचीरुत्तरा एवं विद्वत्ता एव या तृतीया सूक्तस्य तस्या उत्तरमचमुत्सृननि १ ( ८1७1१)२ (८1७11)३ (६।५१५) ११. शह यनवाह्मण महत नामविसत्तमोऽपाय ।

·६ ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । [अध्याय:२] नदस्य चौत्तरं सोऽयं मुखस्य विवरस्तेन वाचं वदति मुखेन वे वाचं वदति तो पुरस्ताद्विपदानां शंसति तथा हास्प स्तोत्रियान- न्तहिता भवत्यात्मानं यस्त्वाऽय सूददोहसं पांसति तो अस्प सुंददाहस इत्य्मं वै सूददोहा अनेन वा इमानि पर्वाणि संहित तानि भवन्त्ययो आपो वै सूददोहा अद्भिर्वा इमानि पणि संहितानि भवन्त्यथो अमृतत्वं वै सूददोहा अमृतत्वमेव तदात्मन् यत्तेऽय वै सूददोहा आहावस्यैतद्रूपं नयथा ह वै दारुणः श्लेम. श्लेषणं स्यात्परिचर्मण्यं चैत्रमेव सूददोहाः सर्वेषां वेदानां संश्ले- पिणी ॥ १॥ अर्थतानि शार्पण्यानि शंसति तानि वै त्रीणि तृचानि भवन्ति त्राणि वा अस्य शीर्णः कपालानि भवन्ति तान्यवतः संदधाति तानि त्रीणि पुनरेकैकं त्रेधा धा ता नत्र रुची भवन्ति नव वै शिरसि प्राणास्तान्पर्कयन्ति भवन्ति तदेतस्यादो रूपम् ॥ २ ॥ । अयनं वं शंसति ना वै तिस ऋनो भवन्ति त्रीणि वा आमां ग्रीवाणां पर्वाणि भवन्ति तान्येताभिः संधारयुणिगुत्तमा सोऽयं स्कन्धो पिदलोऽप्यूल: (0) ॥ ३ ॥ अर्थतामक्षा शंसति सा वे त्रिधुम्भवति तस्मादयमक्ष. स्थविष्ठ ऋष्यात इन्द्रः स्थविन्स्य वाढू बाझोरभिरूपाऽय स्त- रस्य स्तोत्रियानरूपी शंसति तयोरुक्तं ब्राह्मणमय धाय्यां बांस- तीयं धाग्येयं हि सर्वेषु भूनेष हिता सा वे दक्षिणे भागे धीयते तस्माइक्षिणं भागं पुंसः स्पधिशेतेऽप रायतरं भगाथ संसति तस्यक्तिं ब्रामणं य एक इयव्यश्वर्पणीनामिति सूक्तं तत्पच्छस्तस्य द्वितीयामुघृत्य विश्वो हान्यो अरिराजगामति यतस्य द्वितीया तामिह द्वितीयां करोति तटिमो पक्षी व्यतिपनत्य- विवाय तस्मादाभ्या पक्षाभ्यां मर्वाणि कर्माणि समश्नुते ॥ ४॥ अथ तं हस्तकं शंसति तावे तित्र वो भान्ति त्रीणि वा अन्य पाणे: पर्वाणि भान्ति तान्यताभिः संदधात्यति- १(६।५।५)२ (४१६। १३ ) ३ (७१ ७.२०) ·७ [अपायः २ ऋग्वेद शाडायनारण्यकम् । छन्दाः प्रथमा सोऽयमकुन्ठस्तस्मादयमानुष्ठः सर्वा अन्ली: प्रत्येति दक्षिणतः पक्षो रार्थतरोऽय वा उत्तरता पक्षो वाईत एतेनैवोक्तवाझणस्तो वा एता पक्षी वाईतरायंतरी चर्षिशी चतुर्विशति संवत्सरस्याधमासाः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै ॥ ५ ॥ अयेतानि चतुरुत्तराणि शंसति तदनूकं ता एकविंशत्ति- बचो भवन्त्येकविंशतिर्वा अस्यानूकस्य पर्वाणि भवन्ति तान्ये- वैताभिः संदधाति तानि वै सप्त तृचानि भवन्ति सम वै छन्दांसि सर्वेषामेव छन्दसामान्त्यै तान्यर्फयन्ति भवन्ति तदेतस्यानो अर्थता अशीतीः शंसति स्तोत्रियानवताभिरनशंसति गायच्या गायत्रमौष्णिया च धाईत्या च बृदयंतरे उयमेव दक्षिणं पा गायत्री सव्यमौरिणही मध्यं वाईती मध्ये वा इदमात्यनोऽन्न धीपने पिटुभावन्तरेण पिgनविदी वैवानिध्यावकंवत्यावभिरूप विश्वामित्रो धेनदपश्यन्महद्वत्यो वृद्धवत्यः मतिपदो भवन्ति मह- दृद्धवन्महन्महद्वद्ध्येतदहः ॥ ७ ॥ मेहॉ उन्द्रो य ओजसेत्येतया गायत्रीमशीति मतिपद्यते स्तोमवत्सस्य वावृधो इति महत्या वृद्धवत्या महट्टद्रवन्महद्वन्म- इद्वद्ध्येतदहः ॥८॥ यौ इन्द्र भुन आभर इत्येतया 'चाहतीमशीति प्रतिपयते स्तोतारमिन्मघवन्नस्य वर्धयति महद्वत्या वृद्धवत्या महदवन्म- हद्वन्महद्वद्ध्येतदहरयं ते अस्तु इयतः । आ मन्तैरिन्द्र हरिनिरिति सूक्ते तयदेते अन्ततः शंसति संसिद्धाभिहतीभिरीष्णिही. मशीति समारोहाणीति ॥९॥ इन्दः सुतेषु सोवियेतयारिणहीमशीति मतिपद्यते विर्ट यस्य दससो महान्हि ५ इति वृद्धवत्या महद्वत्या वृद्धवन्महद- न्यहद्रद्ध्येतदहस्ता वा पता अशीतयः संशस्ताः सप्तविंशतिशता. .१ (५। ८१९)२ (५१८१९) ३ (६/६ 1३६) ४ (६।६। ३६) ५ (३१३१८)६ (३।३।९) ७ (६।११७)८ (६१।७) ·ऋग्वेदे वाटायनारण्यकम् । [अम्पायः २] न्यूचा संपद्यन्ते सप्त वै विंशतिशतानि संवत्सरस्याहोरात्राणा तदशीतिभिः संवत्सरस्याहोरात्राण्याप्नोति सामनिधन.के गाय- श्रीरुष्णिहः 'संपादयन्ति चतुरक्षराण्यु हैके पुनराददते वाहत्या अशीत्या अशीतिचतुरक्षराण्युद्धरति काकुभेभ्यः प्रगाथेभ्यश्चतुर्वि- शति 'चतुरक्षराणि तानि चतु शतं चतुरक्षराणि चतुःशते गाय- त्रीपूपदधाति तथा ता गायत्रीरुणिहः संपद्यन्ते नाऽऽद्रियेतात्रैव संपन्नमिन्द्रीय साम गायतेति तद्यदेतदन्ततः शंसति । संसिद्धा भिरुणिग्मिर्वशं समारोहाणीति ॥ १०॥ अय वशं शंसत्युदरं वै वशस्तेन संसिद्धेनाऽऽनन्तर्य निगमि- पेघदत. किंच पहिस्तत एव तन्छुपयति यदन्तरुदरे तस्माद् वहयो देवता बहूनि न्छन्दांसि वशे शस्यन्ते तस्मादिदं बहु विश्व- रूपमदरेऽन्नमवधीयतेऽयैतौ विदूतावर्धर्चावय सूददोहस सा तत एवोत्सृज्यतेऽत्र चतुर्विंशतिकृत्वः शस्ना भवति ।। ११ ॥ अर्थता द्विपदाः शंसति प्रतिष्ठानीयं वै छन्दो द्विपदाः प्रति- ठित्या एव ।। १२ ।। अर्थतन्द्रामं सूक्तं गायत्रीशंसं शंसति प्रतिष्ठे वा इन्द्रामी प्रतिष्ठित्या एव ।।१३।। अर्थतदावपनं शंसति मतिष्ठा वा आवपनं प्रतिष्ठित्या एवायो एतान्येव पुनर्वाचीनि भवन्ति ॥ १४ ॥ अथैतमानष्टभं सामानायं शंसति वाग्या एतदर्वागनुष्टुवा- च्येव तद्वाचं प्रतिष्ठापयति दिवं यय दिवं ययेति देवानेवतेन सूक्तेनति स प्रत्नथा कविध इति तृचमकेवत्तेन समृद्धं गायव्यु- 'नमा तया समृदं शास इत्या महाँ असीति महद महद्वद्ध्येतदहः अर्थतं त्रिष्टुप्उत शंसतीन्द्रस्यैवैतच्छन्दो यत्रिष्टुप्तदनं स्वेन च्छ. न्दसा समर्धयति हरण्यस्तूपीयं च यातऊतीयं च वाईतरायंतर, वृहद्रथंतरे हि पुरस्तात्कृते भवतः सननीय चोधर्यको भरते- न्द्राय सोममिति च ताः सप्तविंशतिर्मचो भवन्ति सप्तविंशति १(६।।१)२ (६ | १ | ४२)३ (८1८1 १०) ४ (२।६।१३) ·[अप्पाय: २] ऋग्वेदे शाड्डापनारण्यकम् । नक्षत्राणि तन्त्रक्षत्रियां विराजमाप्नोति विश्वामित्रस्य शंसेहिवा- मित्रो इनटपश्यद्वामदेव्यस्य शंसेदाम वेतदेवानां वसिष्ठस्य शंसेहासिष्ठ होतद्देवानां तत्र पुरस्तादुदुनीयस्य पदानुषङ्गा- उंसति सर्व व कामा एतस्मिन्नन्तरुक्थे तथा मजे पशूनवस- ज्यालपीके परिव्ययदेवमेवैतः पदानुपङ्ग सन्किामानुभयतः परिगृह्याऽऽत्पन्धत्तेऽयो उदुबलीयस्यावत्युत्तमा तदेतस्याहो रूपं त्रिः शस्तया परिदधाति परिधायोस्थवीर्य जपत्यकाहिके पूर्व भविष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एव माहामतिफमुत्तरं महद- सीति महद्वन्महद्वद्येतदहः ॥ १६॥ तदेतत्सकृउस्तायो सूददोदसि यावच्छसमुपसर्जन्या सं. ख्यायमानायामृते तूष्णीशंसंवृहतीसहस्रं संपद्यते तस्या वा एतस्य वृहतीसहस्रस्य पनिशदक्षराणां सहस्राणि भवन्ति तावन्ति शतं संवत्सरस्याहानि भवन्ति तच्छतसंवत्सरस्याहान्याप्नोत्यनुष्टुप्संपन- मुइके वाग्वा एतदहागनष्टबाक्सर्वाणि भूतान्पयो यागिद समिति बृहतीसंपन्नमिति त्वेव स्थितं वाईतो वा एप य एष तपति तदेन स्वेन छन्दसा मपर्धयति त्रिरेवाऽऽद्यते प्रयोषा इये लोका इमा. नेय तल्लोकानामोत्येकाहिकी याज्या प्रतिष्ठा या एकाहः प्रतिष्ठित्या एवाननुवपद्कृत एव मेड्खं अध्नन्ति सग्रहमेवायं तं माहुपावरो- इति प्रत्यद् मेड्सफलफमपोहति परामृगान्ग्रहं जपति यमिमं मजयं माजेपस्तमन्वसानीति नेदस्मात्मजयादात्मानमपादधानीति वैश्वक- मणोऽतिग्राह्यः माजापत्य वा एतदहा मजापतिर्विश्वकर्मा नदेन स्वेन रूपेण समर्धयति तदेतदद्दरिन्द्रोऽङ्गिरसे मोवाचाङ्गिरा दीर्घतमसे तत उ ह दीर्घतमा दश पुरुपायुपाणि जिनीव तदप्येतपिराह दीर्घतमा मागतेयो जुजुर्वान्टशमे युग इति तदेत- दायुप्फामस्य शस्त्रमिति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तय एवं विद्वानेता दहः शंसति सर्वमायुरस्मिलोक एत्याप्नोत्यमृतत्वमक्षति स्वर्गे लोके ।। १७॥ १ (२।३।१) १ ·ऋग्वेदे शाडायनारण्यफम् । [अध्यायः२] तत्सवितुर्दृणीमह इति वैश्वदेवस्य प्रतिपवृणीमह इति महद्वती महन्महदद्ध्येतदारया नो देव सवितरित्यनुचरो विश्वा चौमा निधीमहीति महद्वन्महद्वद्ध्येतदहस्त देवस्य सवितुर्वाय महदिति सावित्रं महद्वन्महद्वद्ध्येतदहस्ते हि द्यावापृथिवी विश्वशभुवेति घावापृथिवीयमुरुव्यचंसा महिनी असचतेति महद्वन्महद्ध्येतदहः किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्नित्यार्भवं ननन्दिम चमसं यो महाकुल इति महद्वन्मइद्वद्ध्येतदहरस्य वामस्य पलितस्य होतु. रिति सलिलं वैश्वदेवं सलिलं तदेवानामैकाहिकै निविदं दधाति प्रतिष्ठा वा एकाइः प्रतिष्ठित्या एवेकाहिकं वैश्वानरीयं प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एव प्रयेज्यवो मरुतो भ्राजदृष्टय इति मारुतं बृहन्महान्त उर्विया विराजयेति वृहद्वन्महद्वन्महद्वद्ध्येतदहलित्या त- देपुपोऽ*धायि दर्शतमिति जातवेदसीयं तस्यास्ताव्यमिः शिमीव. द्भिरकरित्यर्कबत्युत्तमा तदेतस्याहो रूपमित्यानिमारुतसूक्तानीत्पे- तस्याः सूक्तानि तदग्निष्टोमः संतिठते ब्रह्म वा अमिष्टोमो ब्रह्मैतदहब्रह्मण्येव तद्ब्रह्म प्रतिष्ठापयन्ति तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति य एतदहरुपयन्ति य एतदहरुपयन्ति ॥ १८ ॥ इति शाखायनारण्यफे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः । १ (४131२५)२(४।४।२५) ३ (१।४।२६) १ (३ 1 ८1१)५ (२ । ३ । ३) ६ (२ । ३।३) ७ (२।३।१)(८)९(५ । ३ । १७) १० (४ । ३ । १७) ११ (२१२१८) • अर शामलसाहितापा पुणे, इतिणठः। १स प.. इति कोपीतरियामागे महामन नाम दात्रिंशत्तमोऽध्यायः । महायत समाप्तम् ।

·१२ [अध्यापः३] ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । अथ तृतीयोऽध्यायः । ॐ चित्रो इवै गाङ्ग्यायनिर्यक्ष्यमाण आरुणि वने । सद पुत्रं श्वेतकेतुं मनिगार याजयेति । तं हाभ्यागतं पमच्छ । गोत- मस्य पुत्रोऽस्ति । संवृतं लोके यस्मिन्मा थास्यस्यन्यतमो वाऽध्वा । सस्य मा लोके धास्यसीति । स होवाच । नाहयेतद्वेद । हन्ताऽऽचार्य पृच्छानीति । स ह पितरमासाथ पच्छेतीति मा मातीत्वयं प्रतिववाणीति । स होवाचाइमप्येतन वेद । सदस्येव वयं स्वाध्यायमीत्य रामहे यन्नः परे सदस्ये झुमा गमिष्याव इति स ह समित्पाणिश्चित्रं गाङ्गपापनि प्रतिचक्रम उपपानीति । होवाच ब्रह्माहोऽसि गोतम यो न मानमुपागा एहि व्येव वा क्षपयिष्यामीति ॥ १॥ स होवाच ये 2 के चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तेपा माणैः पूर्वपक्ष आप्यायते तानपरपक्षेण मननय- त्येतदै स्वर्गस्य लोकस्य द्वार यच्चन्द्रमास्तं यः प्रत्याह तमति सृजतेऽथ यो न प्रत्याह तमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह फोटो वा पतङ्गो वा मत्स्यो का शनि सिंहो वा वराहो वा परश्या वा शार्दूलो वा पुरुषो वाऽन्यो पा लेप तेषु स्थानेषु प्रत्याजापते यथार्म यथाविधं तमागतं पृच्छति कोऽप्तीति तं प्रतियाद्विच- क्षणातवो रेत आमृतं पञ्चदशात्मसूतारिपच्यावतस्तं मा पुसि कर्तर्यस्यध्वं पुंसा फर्ना मातरि मा निषिश्च स जायमानो द्वादश- त्रयोदशो मासो द्वादमात्रयोदशेन पित्राऽऽसं तद्विदे मतितद्विदेड- ई सन्म ऋतवी मृत्यव आभरभ्यम् । तेन सत्येन तेन तपस अातु- रसम्यातवोऽस्मि कोऽसि त्वमसीति तमतिसृजते ॥ २॥ , स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायु- लोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोक म प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोक तस्य वा एतस्य ब्रह्मलोकस्याऽऽरो हदो मुहूर्ता यष्टिहा विजरा नदी. ल्यो वृक्ष: साल्ललृ संस्थानमपराजितमापतनमिन्द्रप्रजापती द्वार- गोपी विभुममित विचक्षणाऽऽसन्यमिताजाः पर्यङ्कः मिया च मानसीमतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यादायावयतो (न्ति) वैराजगा. न्यम्वाश्थाम्बायवीश्वाप्सरसोऽम्बया नद्यस्तमित्यविदागच्छति । १ स स आदित्यलोमि यविषम् । २ स.प निमुः।

·ऋग्वेदे शालाय नारण्यकम् । [अध्यायः ३] ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजर्स या अयं नदी प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥३॥ त पञ्च शतान्यप्सरसा प्रतियन्ति शतफलहस्ताः शतमाखन- हस्ताः शतं माल्यइस्ताः शतं पासोहस्ताः शतं चूर्णहस्तास्तं ब्राह्मालंकारणालं कुर्वन्ति स ब्रह्मालंकारेणालंकृतो ब्रह्म विद्वा- न्यमाभिमति स आगच्छत्यारं ह्रदं तं मनसाऽप्यति. तमित्वा संपतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्यप्टिहास्तेऽस्मादपद्र- चन्ति स आगच्छति विजरा नदी तां मनसवाप्येति तत्सुकृत- दुष्कृते धुनुवाते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयत्रथचक्रे पर्यवेक्षेतवमहोरात्रे पर्यवेक्षेतव मुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वंद्वानि स एप विसुकृतो विदुष्कृतो ब्राह्म विद्वान्ब्रह्माभिमेति ॥४॥ स आगच्छतील्यं वृक्ष तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति स आगच्छति साल्लर्जु संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति स आगच्छत्यपराजितमाय. तनं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छत्तीन्द्रप्रजापती द्वारगोपी ताव- स्मादपदवतःस आगच्छति विभुमिवं तं ब्रह्मतेजः प्रविशतिस आगच्छति विचक्षणामासन्दी वृहद्रयन्तरे सामनी पूर्वी पादौ श्येत- नधिसे चापरी वैरूपवैराजे अनूच्ये शाकरवते तिरथी सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छत्यमितौजसं सं पर्यदूं समाण. स्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वी पादौ श्रीश्वेरा चापरौ भद्र यज्ञा- पनि शीर्षण्ये वृहद्रस्यंतरे अनूच्ये कचश्च सापानि च प्राचीना. तानानि यजूपि तिरथीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीयोऽपरश्व यः श्रीरुपयदेणे तस्मिन्नमाऽऽस्ने तमित्यवित्पादनवाय आरो- हति तं ब्रह्मा पृच्छति काऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ।। ५ ॥ ऋतुरस्वातियोऽस्म्याकाशाद्योनेः संभूतोभार्याय रेतः संवत्स- रस्य तेजोभूनस्य भूनस्याऽऽमा भूनस्य भूतस्य त्वमात्माऽसि यस्त्वमसि सोऽहमस्मि तपाइ कोऽहमस्मीति सत्यमिति यात्ति तयत्मत्यमिति यदन्यदेवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्र तत्सदय यदेवाय १२. अगरनी २१. रस: 1 ३ ख. मागीमानानानि ।

·३ [अध्यायः ३-४ ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । माणाथ तप्तं तदेकया वाचाऽभिव्याहियते सत्यमित्येतावदिदं सयिदं सर्वमस्पीत्यर्यन तटाह तदनहरुश्लोफेनाभ्युक्तम् ॥६॥ यजूदरः सामशिरा असावृटमूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति विज्ञेय ऋपिर्ब्रह्ममयो महानिति ।। तमाह केन मे पौत्नानि नामान्यामो- पीति माणेनेति श्रूयात्केन नपुंसकानीति मनसैवि केन स्त्री- नापानीति वाचति केन गन्मानिति घाणेनेति केन रूपाणीति चक्षुति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनानरसानिति नियेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन मुखदुःखे इति शरीरेणेति केनाऽऽनन्दं रति मजामित्युपस्येनति केनेत्या इति पादाभ्या- मिति केन थियो विज्ञातव्यं कामानिति मायैवेति याचमाह यो वै खल मे लोकोऽयं तेऽसाविति सा या ब्रह्मणो जितिर्या व्यष्टिस्तां जिति जयदि ता व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७॥ इदि शाइवायनारण्पके तृतीयोऽध्यायः समाप्तः । . अथ चतुर्थोऽध्यायः। *माणो ब्रह्मति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तस्यैतस्य माणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं चक्षुर्गो श्रोत्रं संश्रावपितृ वाक्परिवेष्ट्री स यो ह वा एतस्य माणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वेद दूतवान्भवति यशक्षुर्गो गोमयान्भवति यः श्रोत्रं संश्रावयित संभावपितृमान्भ- चति यो बाचं परिवेष्ट परिवेष्टमान्भवति तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एता देवता अयाचमानाय वलिं हरन्त्येवं देवास्मै सर्वाणि मूतान्ययाचमानायैव बलि हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिपन्न याचेदिति तद्यथाग्राम मिक्षित्वाऽलम्चोएविशेन्नाहमतोऽदत्तमश्नी. यामिति त एकैनपुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्तात्मत्याचक्षीरप धर्मों याचितो भवत्यन्नदास्त्वेवेनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥१॥ माणो ब्रह्मेति ह स्माऽऽह पैङ्गयस्तस्य वा एतस्य माणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताचक्षुराभन्यत्ते चक्षुः परस्ताच्ोत्रमारुन्धते श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धते मनः परस्तात्माण आरुन्धते तस्मै १५. प्रथमोऽध्याय ।

·१४ ऋग्वेदे शाड्डायनारण्यकम् । [ अध्यायः ४] वा एतस्मै प्राणाय ब्राह्मण एता देवता अयाचमानाय पलिं हरन्त्येवं हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायंत्र बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिपन्न याचेदिति तद्यथा ग्राम भिक्षित्वाऽलब्बो. पविशेन्नाहमतोऽदत्तमश्नीयामिति त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्ता. प्रत्याचक्षीरनप धर्मों याचितो भवत्यनदास्ववनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥२॥ अथात एकवनावरोधनं य एकपनमभिध्यायापर्णिमास्या वाऽमावास्याया वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्र एतेपामेकस्मिन्पर्व- ग्यग्निमुपसमाधाय परिसमद्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्याच्य स्रवेणाऽऽज्याहुतीर्जुहोति । वाड् नाम देवतावरोधिनी सा भेऽमुष्मा- दिदमवरुन्ध्यात्तस्य स्वाहा माणो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमु- प्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी मा मेऽमुप्मादिदमवरुन्व्यात्तस्यै स्वाहा श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुप्मादिदमवरल्यात्तस्यै स्वाहा प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्ध प्रजिघायाऽऽ- ज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्राज्याथै ब्रूयाहूतं वा पहिणुयाल्लमते इंच ॥३॥ अथातो देवस्मरो यस्य प्रियो बभूपेद्यस्य वा येषां पा पासा वैतेपामेवैकस्मिन्पर्वण्येतयैवाऽऽस्तता आन्याहुतीर्जुहोति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ साहा । पाणं ते माय जुहोम्यसो स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यता स्वाहा । श्रोत्रं ते मयि जुहो- म्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञा ते मयि जुहोम्यसौ साहेत्यय धूमगर मजिघायाऽऽज्यलेपेनाङ्गान्यनु- विमृज्य वाचंयमोऽभिमनन्य संस्पर्श निगमिपेदभिवाताद्वा तिष्ठे- संभापमाणः पियो र भाति स्मरन्त हेवास्य ॥ ४॥ अयातः संयमनं प्रीतर्दनमान्तरमनिहातमित्याचक्षते यावद पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति पाणं तदा वाचि जुहोति पावई पुरपः प्राणिति न तावद्भापितुं शक्रोति वाचं तदा भाणे १भ समतदशः ·१५ [अध्यापः ४] ऋग्वेदे शाङ्गायनारण्यकम् । जुहोत्येते अननो अमृते आहुती जाग्रञ्च स्वपंश्च संततं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममयो हि भवन्ति तद्ध स्म- तत्पूर्व विद्वांसोऽमिहोत्रं न जांचक्रुः॥५॥ उपयं ब्रह्मेति ह स्माऽऽहशुप्फभृङ्गारस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि ,श्रेष्ठयायाभ्यय॑न्ते तद्यजुरित्युपासीन सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ट्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हारमै भूतानि श्रेष्ठयाय सनमन्ते तच्छीरित्यपासीत तत्तेज इत्युपासीत तपर्यंतच्छीमत्तम यशस्वितयं तेनस्चितममिति शस्त्रेषु भवत्येवं हैव स सर्वेषु भूतेषु श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति य एवं वेद । तदेतदष्टिकं कर्म यमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मि- न्यजुर्मयं प्रगति यजुर्मय ऋड्मयं होत ऋड्मये सायमय- युगाता सासमये ] स एष त्रय्यै विद्याया आत्मप उ एवैतदिन्द्र- स्याऽऽत्या भवति य एवं वेद ॥६॥ अयातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति सर्वजिद्ध स्म कौषीतकिरुयन्तमादित्यमुपतिष्ठते यज्ञोपवीतं धृत्वोदफमा- नीय त्रिः मसिच्योदकपात्रं वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृधीत्येतय. घाऽऽता मध्ये सन्तमुदर्गोऽसि पाप्पानं म उधीत्येत्यवाऽऽ- वृताऽस्तं यन्त संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संधीति तथदहोरात्रा. भ्यां पापं करोति सं तढले तथो एवैवं विद्वानेतर्यवाऽऽवृताऽऽदि- त्यमुपतिप्यते यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तदृहे ॥ ७ ॥ अय मासि मास्यमावास्थायां वृत्तार्या पक्षाच्चन्द्रमसं दृश्य मानमुपतिष्ठेततर्यवाऽऽहता हरितवृणे का प्रत्यस्य यन्मे सुसमि- वृदयं विवि चन्द्रमसि वितं मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माऽहं पुत्र्य. मचं रुदमिति न ह्यस्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रतीति जातपुत्रस्याथानात- पुनस्याऽऽप्यो यस्त्र समेतु ते संते पयासि समुयन्तु बाजा यमादित्या अंशुपाप्याययन्तीत्येतास्तिस ऋचो जपित्वा माऽस्माकं माणन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा योऽस्मान्द्रष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययस्वेत्यैन्द्रीमावृतमावर्व आदित्य- स्याऽऽमृतमन्यावर्त इति दक्षिणं याहुमन्वावर्तते ॥ ८ ॥ १(११६।२२ ॥ ६१८१२२ ) २ (१।६।२२) ·१६ ऋग्वेदे शाकायनारण्यफम् । [अध्यायः ४] अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठत्तयैवाऽऽ- वृता सोमो राजाऽसि विचक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापति ह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽसि तेन मुखेन मामन्नादं पुरु राजा त एक मुखं तेन मुखेन विशोऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽसि वेन मुखेन मामन्नादं कुर्वनिष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वै...पञ्चमुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु माऽस्माकं भाणेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठा योऽस्मा- न्टेष्टि यं च वयं द्विप्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षीयस्वैति देवीमावृतमावर्त आदित्यस्याऽऽमृतमन्वावर्त इति दक्षिणं बाहुम- न्वावर्तते ॥ ९॥ अथ संवेश्य जायायै हृदयमभिमशेयत्ते सुशीमे हृदयं श्रितमन्तः प्रजापतो तेनामृतत्वस्येशाने या त्वं पुन्यमघं निगा इति न यस्याः पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति ॥१०॥ अथ पोष्याऽऽयन्पुत्रस्य मूर्धानमभिजियेत् । अङ्गादङ्गात्संभ- वसि हृदयादपिजायसे । आत्मा के पुत्रनामाऽसि स जीव शरदः शतमिति नामास्य दधात्यश्मा भव परशुभव हिरण्यमस्तृतं भव । वेदो वै पुत्रनामाऽसि स जीव शरदः शतमिति नामास्य गृह्णा- त्यथैनत्परिगृह्णाति येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृहात्तदरिष्टय तेन वा परिगृह्णाम्यसावित्ययास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्ने प्रेयन्धि मघवन्नीपिनितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा भेत्या माव्यधिष्ठाः शतं शरद आयुपो जीवस्त्र पुत्र ते नाम्ना मूर्धानम- भिजिघ्रामीति त्रिरस्म मूर्धानमभिजिघ्रद्वां त्वां हिंकारेणाभिहिं करमीति निरस्य मूर्यानपभिहिं कुर्यात् ।। ११ ॥ अथातो देवः परिमर एतदै ग्राम दीप्यते यदग्निर्चलत्ययत. म्रियते यत्न ज्वलति तस्याऽऽदित्यमेव तेजो गच्छति वायु माण एतद्व ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो दृश्यतेऽयतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतद् ब्रह्म दीप्यते १(३।२।२०)२ (२ | ६ | २७) ·१७ [ अध्यायः ४] ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । यचन्द्रमा दृश्यतेऽथतन्मियते यम दृश्यते तस्य विशुतमेव तेजो गन्छति वायुं माण एतरे ब्रह्म दीप्यते यद्विादियोततेऽयतन्नियते यन्न विद्योतते तस्या दिश एव तेजो गच्छति वायुं माणस्ता वा एनाः सर्वा देवता वायुमेर भविश्य पायो मृत्वाऽनमृच्छन्वे तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदेवतमथाध्यात्मम् ॥१२॥ एत ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यर्यतन्म्रियते यत्र वदवि तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यचक्षुपा पश्यत्यतन्म्रियते यन पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति पाणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यच्छोत्रेण शृणोत्यथैत. नियते यन्न शृणोति तस्य मन एव नेनो गच्छति माणं प्राण एत ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्नियते यन्न ध्यायति तस्य माणमेव तेजो गच्छति पाणं माणस्ता चा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव भविश्य माणे मृत्वाऽन्नमृच्छन्ने तस्मादेव पुनरु- दीरते वयदिह वा एवं विद्वांसमुभी पर्वतावभिप्रवक्ष्याता दक्षिण- शोचरश्च तुस्तूपमाणौ न हैनं सृण्वीयातामय य एनं द्विपन्ति याच स्वयं द्वष्टि त एवेनं परिनियन्ते ॥ १३ ।। अथातो निःश्रेयसादानमेता ह वै देवता अहश्रेयसे विवद- माना अम्माच्छरीरादुचक्रमुस्तद्वाक् पपात शुष्क दारुभूतं शि. श्येऽनदायप्रविवेश तहाचावदच्छिश्य एवाथैनच्चक्षुः प्रविवेश त द्वायाऽवदच्चक्षुपाऽपश्यच्छिश्य एवार्थेनच्छोनं प्रविवेश नवाचाव- दचक्षुपाऽपश्यच्छोत्रेण शृण्वच्छिश्य एवार्थतन्मनः प्रविवेश तद्वाचा- वदचक्षुषाऽपश्यच्छोरेण शृण्वन्मनसाऽन्यायच्छिश्य एवायनत्माणः प्रविवेश तत्चत एव समुत्तस्या ता वा पताः सर्वा दवताः माणे निः- प्रेयसं विदित्वा प्राणमेव मनात्मानमभिसंभूय सहवतः सर्वैरस्मा उरीगदुश्चक्रमुस्ते वायुमतिष्ठा आकाशात्मानः स्वरीयुस्तथो एवं विद्वान्माण निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव महात्मानमभिसभूय सहैतः सर्वैरस्माच्छरीरादुकामति स वायुप्रतिम आकाशा त्मा स्वरेति स तदच्छति यत्रते देवास्तत्साप्प पदमृता देवास्तट मृतो भवति य एवं वेट ॥१४॥ अथात पितापुत्रीय संमदानमिति चाऽचक्षने पिता पुत्र प्रष्य वाहयानि नवस्तृणैरगा संस्तीर्यानिमुप स्माऽ धायौदकुम्भ सपा ·१८ ऋग्वेदे शाड्डापनारण्यकम् । [अध्याय. ५) अमुपनिधायाहतेन वाससा संमच्छन्नः पिता शेत एत्य पुत्र उप. रिष्टादमिनिपद्यत इन्द्रियैरिन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वाऽस्मा आसी. नायाभिमुसायैव संप्रदम्यादथास्मै संप्रयच्छति वाचं में त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दर इति पुत्रः माणं मे त्वयि दधानीति पिता माणं मयि दुध इति पुत्रश्चक्षुर्मे त्वयि दधा- नीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानीनि पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रोऽनरसान्मे त्वर्यि टपानीति पिताऽभरसस्त माय दध इति पुत्रः फर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्र सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्र आनन्दं रति प्रजाति में त्वयि दधानीति पिताऽऽनन्दं रति मजाति ते पयि दध इति पुत्र इत्या में त्वयि दधानीति पितेत्यां ने मयि दध इनि पुत्रो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः प्रज्ञा मे स्वयि दधानीति पिता प्रज्ञा ते मयि दध इति पुत्रो यधु वा उपाभिगदः स्यात्समामेनैव ब्रूया- रमाणान्मे त्वयि दधानीति पिता प्राणांस्ते मयि दध इति पुत्रोऽय दक्षिणादुपनिष्कामति तं पिताऽनुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसं कीर्तिस्त्वा जुपतामित्यथेतरः सव्यमन्त्रसमभ्यवेक्षते पाणिना:- न्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाय स्वर्गालोकान्कामानाप्नुद्दीति से यद्यगढ. स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा बजेद्यधु वै प्रेयास- थैवैनं समापयेयुर्यया समापयितव्यो भवति यथा समापयितव्यो भवति ॥ १५॥ इति शाखायनारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽ यायः । ॐ मतदनो ह चे दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पारुपेण च तं हेन्द्र उवाच मतन वरं वृणीप्वेति स होवाच प्रतर्दनस्त्वमेव वृणीष्व यं तं मनुष्याय हित्तम मन्पस इति । ऐन्द्र उवाच न वै वरोऽयरस्मै वृणीने त्वमेव वृणीप्वेत्यवरो वै फिल मेति होवाच प्रतर्दनोऽयो खरिचन्द्र सत्यादेव नेयाय सत्य होन्दस्त केन्द्र उवाच मामेव विजानीयेतदेवाई मनुष्याय हिततम म. कलम, के दितायोऽध्यायः । TH ·[ अध्यायः ५ ऋग्वेदे शादायनारण्यकम् । मन्ये यो मां विजानीयानिशीणिं त्वाष्ट्रमहनदरुर्मुखान्यतीन्सा- लाटफेभ्यः प्रायछन्वीः संघा अतिक्रम्य दिवि महादीयोय- नृगमद्दमन्तारले पोलामान्पृथिव्यां कालखञ्जास्तस्य मे तत्र न लोमचनामीयत स यो मा वेद न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको गीयते न सेयेन न भ्रूणहत्यया न मातृवर्धन न पितृर- धेन नास्य पापंचन चक्रुषो मुखानीले वेतीति ॥१॥ स होवाच माणोऽस्मि मनात्मा न मामापुरमृतमित्युपारस्वाऽऽयु: प्राणः प्राणो या आयुर्यावद्यस्मिञ्छरीरे प्राणो यसति ताबदायुः माणेन होवास्मिल्लोकेऽमृतत्वमामोति प्रज्ञया सत्यं संकल्पं स या मामायरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिलोक एयाऽऽप्नोत्यमृतस्यम- क्षिति स्वर्ग लोके तटैक आहुरेकभूयं वै माणा गच्छन्तीति नहि कशन शक्नुयात्तद्वाचा नाम मज्ञापयितुं चक्षपा रूप श्रोत्रेण शन्द मनसा ध्यातमेरभूयं च माणा भूवैकैकमेतानि सर्वाणि प्रज्ञाप- यन्तीति वाचं वदन्ती सर्वे माणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत्सर्वे माणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे माणा अनुशृण्वन्ति मनो न्यायत्सर्वे माणा अनुध्यायन्ति पाणं माणन्तं सर्वे माणा अनु. प्राणन्त्येवमु इतदिति इन्द्र उवाचास्ति वैव प्राणानां नि:श्रेयसा- दानमिति ॥ २॥ जीवति वागतो मूकान्दि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो धधिरान्ति पश्यामो जीवति मनोपेतो पालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरच्छिन्न इत्येवं हि पश्याम इत्यय खल प्राण एव महात्मेटं शरीरं परिगृह्मोत्थाप- यति तस्मादेतदेवोक्यमुपासीतेति सपा मार्ग सामियों के माण: सा मला या वा प्रज्ञा स माणस्तस्यैपत्र दृष्टितद्विज्ञानं यासत्पु. रुप मुसः स्वम न कंचन पश्यत्ययास्मिन्माण पर्वका भगति तदनं पार सबै मभिः सहाप्येति च : सबै रूपैः सहायति श्रोन सो शब्द सहाप्यति मन सान सदाप्यति स यदा प्रतियुध्यत यथाऽग्नेचरतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विमनिष्टर ववतसादात्मनः माणा ययायतनं विप्रतिष्टन्ते पाणण्या १५. यात ·. अवेटे शाड्वायनारण्यम् । [ अध्याय ५] देवा देवेभ्यो लोकाः स एप प्राण एवं प्रज्ञात्मेदं शरीरं परि- गृह्मोत्थापयनि तस्मादेतदेवोक्यमुपासीतेति सपा माणे सर्वासियों वै प्राण सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणस्तस्यैव सिद्धिरेतद्विज्ञानं यत्रतत्पुरप आता मरिष्यन्नावल्यमेत्य संमोहमति तमाहुरुदक्रमी चिरं न अणोति न पश्यति न वाचा वदति न न्यायत्यया- स्मिन्माण एवैकया भवति तदेनं वाक् सर्व मभिः सहायति पक्षः स रूपः सदाप्येति श्रोत्रं सर्वः शर्म महाप्यनि मनः सर्वाना सहाप्येति स गदाऽस्मान्डरीराइलामनि सह- यतः सर्वरुत्क्रामति ॥३॥ ' वागेवास्मिन्सर्वाणि नामान्यभिविमृन्यन्ते वाचा सर्वाणि नामान्यामोति प्राण एवास्मिन्मवें गन्धा अभिविमृज्यन्ते प्राणेन सर्वान्गन्यानामोति चक्षुरेवास्मिन्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृज्यन्ते चापा सर्वाणि स्पाण्यामोति श्रोत्रमेवास्मिन्सर्वे शब्दा अभिविसृ- ज्यन्ते श्रोत्रेण सर्वाञ्छन्दानामोति मन एवास्मिन्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृज्यन्ते मनसा सर्वाणि भ्यातान्याप्नोति सह घेतावस्मिञ्चरे वसतः सहोरकामतोऽय यथाऽस्य प्रज्ञाये सर्वाणि भूतान्येकं भवन्तीति तद्वचारयास्यामः ॥ ४ ॥ बागेवाम्या एकमङ्गमुळं तस्य नाम परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा घाण एवाम्पा एकमङ्गमुळ तस्य गन्धः परस्ता पनि- विहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एमङ्गमुदूळ तस्य रूपं परस्ता- स्मतिविहिना भूतमात्रा श्रोतमेवास्या एषमनमुटूहळ तस्य भन्दः परस्तात्मनिपिहिता भूतमात्रा निदेरास्या एस्मङ्गमुद्रा तस्या अनरसः परस्तात्मतिविहिता भूतमात्रा दस्तावेवास्या एस्मङ्ग- पुळं तयोः कर्ष परस्नात्मनिविदिता भूतमात्रा शरीरपेवास्या एफपपलं तस्य मुपदृव परस्तात्मतिविहिना भूनमानोपस्य एवाम्या एपपङ्गमुद्राद्धं तम्याऽऽनन्दोनिः प्रजातिः परस्तान्पनि विहिना भूनपास पादा पपाया एवमङ्गलं तपोरित्या पाननिविरिता मनमाया मन पनाम्या एश्पङ्गमुद्र तथ्य पीपा परम्नानिििहना मनमाना!! ५॥ माया यावं ममापस वाश मणि नामान्याप्नोति प्रनया ·। २१ अध्याय ५] ऋग्वेदे शाड्डायनारयाम् । माणं समारुह्य भाणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति मइया चक्षुः समारहा चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वा समारुह्य जिह्वया सर्वानन्न रसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्या सर्वाणि कर्मा ण्याजोति प्रज्ञया शरीरं समारुख शरीरेण मुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनाऽऽनन्दं रति मजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुा पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञया मनः समारुह्य मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति ॥ ६ ॥ न हि प्रज्ञापेता वाइनाम किंचन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभू- दित्याह नाहमेतमाम माज्ञासिपामिति न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्ध कंचन प्रक्षपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याद नाहमेतं गन्धं पाहासिप- मिति नहि प्रज्ञापत चल रूप किंचन प्रज्ञपदन्यत्र मे मनोऽभू- दित्याह नाहमेतद्रूपं पाशासिपमिति नहि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कंचन प्रज्ञपयेदन्यान में मनोऽभूदित्याह नाहयेतं शब्दं माज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापता जिवाऽन्नरसं कंचन भज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि. त्या नादमेतमभरस प्राशसिपमिति न हि मज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किंचन प्रज्ञपपतामन्यत्र नौ मनोऽभूदित्याहतुर्नाऽऽवामेतत्कर्म मानासिवेति नहि प्रमापेत शरीरं न सुख न दु.वं किंचन प्रज्ञप- येदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याद नाहीतं न सुख न दुखं माज्ञासिप. मिति नहि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं न रति न प्रजाति काचन अनपदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाइमेतमानन्दं न रति न मनाति माज्ञासिपमिति नहि प्रज्ञापती पादावित्या काचन प्रज्ञपयेता. मन्पत्र नी मनोऽभूदिस्याहतुर्नाऽऽरामेतामित्यां प्राशासित्ति नहि मज्ञापेता धीः काचन सियन मवातव्यं प्रशायेत ॥ ७ ॥ नवाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विशान गन्धं विजिज्ञासीत प्रातार विधान रूपं विजिज्ञासीत द्रधार विधान श विनिशा. सीत श्रोतार रियानानरसं विजिज्ञासीतानरसस्य विज्ञातार विधान कर्म विजिज्ञासीत पार विद्यान्न सुखदुःखे विनिमा सीत सुखद ग्यशोविज्ञातारं विपन्नाऽऽननं न रनि न पनाति

·२२
ऋग्नेदे शाड्सायनारण्यकम् । [ अध्याय ६]
लिजिवासीताऽऽनन्दस्य रतः प्रजातर्विज्ञातारं विद्यानेत्यां विजि-
ज्ञासीततारं विद्यान्न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात्ता वा
एता दर्शव भूतमात्रा अधिपझं दश प्रमामात्रा अधिभूतं यद्धि
भूतमात्रा न स्युन प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूत-
मात्राः स्युन हान्यतस्तो रूपं किंचन सिध्येन्नो एतन्नाना त-
घया रथस्यारेषु नेभिरर्पिता नामावरा अर्पिता एवमता भूत-
मात्राः प्रज्ञामात्रास्वपिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एप प्राण
एव प्रज्ञात्माऽनन्तोऽजरोऽमृतो न साधुना कर्मणा भूपान्भवति नो
एवासाधुना कनीयानेष ह्येव साधु कर्म कारयति तं योभ्यो
लोकभ्य उन्निनीपत एप उएवासाधु कर्म कारयति तं यमघो
निनीपत एप लोकपाल एप लोकाधिपतिरेप लोकेशः स म
आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात् ।। ८ ।।
इति शाइखायनारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
अथ पष्ठोऽध्यायः।
ॐ अथ ह चै गार्यो घालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽ.
वसदुशीनरेषु स बसन्मत्स्येषु कुरुपश्चालेपु काशिविदेहेप्षिति
सहामातशत्रु काश्यमानज्योवाच ब्रह्म से आवागीति तं होवाचा.
जातशत्रुः सहसं दमित इत्येतस्यां वाचि जन को जनक इति वा
उजना धावन्तीति ॥१॥
यादित्ये घृहच्चन्द्रमस्पन्नं विद्युति सत्यं स्तनयित्नो शन्दो
पायाविन्द्रो धैकुण्ठ आकाशे पूर्णमग्री विषासरिरित्य'मु तेन
इत्यधिदैवतमथाध्यात्ममादर्श प्रतिरूपश्छायायां द्वितीयः पति-
श्रुत्कायाममुरिति शब्दे मृत्युः स्वमै यमः शरीरे प्रजापतिर्दक्षि-
णेऽक्षिणि वाच' सव्यक्षिणि सत्यस्य ॥२॥
स होगाच चालाकिर्य एवैप आदित्ये पुरुपस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचानातशत्रुर्मा मतस्मिन्संवादयिष्ठा बृहत्पाण्डरवासा
अतिष्ठाः सर्वेपो भूतानां मूति वा अमेतमुगाः इति स यो
इतमबमुपास्तेऽतिष्ठाः सपा भूतानां मूर्धा भरति ॥३॥
स होवाच यालाफिर्य एवंप चन्द्रमसि पुरपस्तमेवाहमुपास
इति से होवाचाजातशत्रुर्मा मनम्मिन्मवादयिष्ठा अन्नग्याऽऽत्पतिवा
आमेनमुपाम इति ग यो रानमेवमुपासेऽन्नम्याऽऽन्मा
पनि ॥४॥

·२३
[अध्याय ६] ऋग्वेदै शाड्वायनारण्यकम् ।
स होवाच वालाकिर्य एवष विद्युति पुरुपस्तमेवाहमुपास इति
तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः सत्यस्याऽऽत्मति
वा अहमेतमुपास इति स यो हेतमेवमुपास्ते सत्यस्याऽऽत्मा
भवति ॥५॥
। स होवाच वालाकिर्य एवैप स्तनयित्नौ पुरुपस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः शब्दस्याऽऽत्मति
वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्याऽऽत्मा
भवति ॥६॥
स होवाच पालाकिर्य एप वायो पुरुपस्तमेवाहमुपास इति
तं होगाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा इन्द्रा बैकुण्ठोऽपराजिता
सैनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते निष्णुई वा अप-
राजिष्णुरन्यतस्त्यजाथी भवति ॥७॥
स होवाच वालाकिर्य एवैप आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः पूर्णमभवति ब्रह्मोते
वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिः
र्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ८ ॥
स होवाच बालाफिर्य एवेपोऽग्नौ पुरुपस्तमेवाहमुपास इति तं
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा विपासहिरिति चा अह
मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विपासहिई वा अन्येषु
भवति ॥ ९॥
स होवाच वालाफिर्य एवंपोऽप्सु पुरुपस्तमेवाहमुपास इति तं
होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति या अमे.
तमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भरतीत्यधिदेवत-
मथाध्यात्मम् ॥१०॥
स होवाच चालाफिर्य एवंप आदर्श पुरुषस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादपिष्टाः मतिरूप इति
चा अहमेतमुपास इति स
हतमेवमुपास्ते मतिरूपो वास्प
मजायामानायत नामतिरूप ॥११॥

·२४
ऋदे शाड्डायनारण्यकम् ।
[अध्यायः ६]
स होवाच बालाकिर्य एवैष छायायां पुरुपस्तमेचामुपाल
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग
इति वा अहमेतमुपास इति स यो हतमेवमुपास्तै विन्दते द्विती.
यान् द्वितीयवान्दि भवति ॥ १२ ॥
स होवाच बालाकिर्य एवष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपा-
स इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठा असुरिति
वा अहमैतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालारसंमोह-
मेति ॥ १३॥
। स होवाच वालाकिर्य एचैप शब्द पुरुपस्तमेवाहमुपास इति
तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैवरिमन्संवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेव-
मुपास इति स यो हेतमेवमुपास्ते न पुरा कालात्तीति॥१४॥
स होवाच वालाकिर्येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्यया चरति तमेवा.
इमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा भैतस्मिन्संवादायेष्ठा यमो
राजति का अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हास्मा इदं
श्रेष्ठयाय यम्यते ॥ १५॥
स होवाच पालाकिर्प एवंप शरीरे पुरुपस्तमैवाहमुपास इति
तं होवाचानावशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अह-
मेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशु-
भिषेशसा ग्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १६ ॥
स होवाच वालाफिर्य एवष दक्षिणेऽक्षिणि पुरुपस्तमेवाहमु-
पास इति तं होवाचाजातशत्रर्मा मतस्मिन्संवादयिष्ठावाच आत्माऽ-
मेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमैतमुपास इति स यो हतमेव-
मुपास्त एतेषां सपामात्मा भवति ॥ १७ ॥
म होवाच वालाफिर्य एवैध सव्यक्षिणि पुरुपस्तमेवाहमुपास
इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मतस्मिन्संवादयिष्ठाः सत्यस्याऽऽत्मा
विद्युत आत्मा नेनस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत-
मेवमुपास्त एतेषां सर्वेपामात्मा भवति ॥ १८॥

·[अध्यायः ६१ ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । तत उ ह वालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु वा- लाका ३ इत्येवाददिति होवाच चालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुभ्रपा व खलु मा संवादयिष्ठा ब्रह्म से ब्राणीति यो , वा- लाक एतेपा पुरुषाणां कले यस्य विकर्म स वै बोदितव्यस्तत उद बालातिः लमित्पाणिः प्रातचक्रम उपायानीति तं होवाचा. जातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेतन्मन्ये यत्सलियो ब्राह्मणमुपनयते हि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणायमिपद्य प्रववाज तो ह मुप्तं पुरुपमाजग्मतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे बृहत्पाण्डरवासः सोमराजनिति स उ ह शिश्य एव तत उ हैन यष्टया विचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ । होवाचाजातशत्रुः कैप एतद्धालाके पुरुषोऽशयिष्ट क चतदभूत्कुत एतटागादिति तत उ ह वालाकिर्न विजज्ञे तं होवाचाजातशत्रुप एतवालाक पुरुषोऽशयिष्ट य- तदभूधत एतदाऽगादिति हिता नाम पुरुषस्य नाड्यो हृदयात्पु. रीततमभिपतन्वन्ति तथा सहस्रपा केशो विपाटितस्तापरण्यः पिङ्गलस्याणिम्न्यस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहि- तस्य च तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वमन कंचन पश्यति ॥१९॥ अथास्मिन्याण एवैका भवति तदेनं वार सत्र मभिः सहाप्यति चक्षुः सर्वं रूपैः सहाप्येति श्रोत्र सबैः शब्द सहाप्येति सर्वेयात सहाप्यनि स यदा मतियुध्यते यथाऽमेलितः सर्या दिशो बिस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरच्नेयमेवेतस्मादात्मनः प्राणा ययायतनं विमतिद्वन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका स एप प्राण एवं प्रज्ञात्मेदं शरीरयात्मानयनुपविष्ट आ लोमभ्य आ नखे.. भ्यस्तधया क्षुरः क्षुरवाने बोपहिनो विश्वभरो वा विश्वभरबुलाय एवमेवैप प्रज्ञात्मेद शरीरमात्मानमनुपविष्ट आ लोमभ्य आ नखे- भ्यस्तमेतमात्मानमेत आत्मानोऽन्ववस्यन्ते यथा अष्टिनं सास्त. यया श्रेष्ठी स्व के यथा या स्वाः प्रेष्ठिन भुञ्जन्त्येवमेवेप मशा- स्मतरात्मनिर्भर एयरत आत्मान एतमारमानं भवन्ति स यावद्ध का इन्द्र एतमात्मानं न विनने तावदेनममुरा पभिरभूः स या विनोऽय हवाऽमुरान्विमित्य सपा च देवानां भयं मन- एस.थे।

·२६ ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । [ अध्याय: ७ स्वाराज्यमाधिपत्यं पत्तथो एवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रेष्ठथं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २०॥ इति शाखायनारण्यके पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः। ॐ ऋतं वदिप्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तार- मंवत्ववतु मामवतु वक्तारं मयि भर्गो मयि महो वा मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठिनमाविराविमर्याभूर्वेद सामसी- णीनं मा मा हिंसीरनेनाधीतनाहोरात्रात्मवसाम्यग्न इळा नम इळा नम ऋषिभ्यो मन्त्रमन्दयो भन्त्रपतिभ्यो नमोऽस्तु देवेभ्यः शिवा नः शंतमा भव सुमृळीका सरस्वती मा ते व्योम संद: श्यदृब्धं मन इपिरं चक्षुः सूर्यो ज्यानिपा श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिंसीः॥१॥ अथातः संहिताया उपनिषत्पृथिवी पूर्वरूपं योरुत्तररूपं वायुः संहितेति शौरवीरो माण्डूकेय आकाशः संहितेत्यस्य मातव्या वैदयां चक्रे सहापरितो मेने न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति परिसृती मेन इत्यागस्त्यः समानं छत्र पितुश्च पुत्रस्य च वाय: बाऽऽकाशश्चत्यधिदेवतमयाध्यात्म वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं माण: संहितेति शौरवीरो माण्डूकेयोऽथ ह स्मास्य पुत्र आह दीर्घा मनसा का अग्रे कीर्नयति तद्वाचा वदति तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपं मनो वाक् माणस्त्वैव संहित इति स एपोऽश्व- रयः प्रष्टियानो मनो वाक् प्राणः संहितः स्वर्ग लोक गमयति म य एवमेत संहिता वेद संघीयते मजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म- वर्चसन स्वर्गेण लोन सर्वमायुरतीति नु माण्डुकेयानाम् ॥२॥ याकल्यस्य पृथिव्याप्तिः पृथिवी वागनुव्याहारः स यदि निर्भुजः खलु वैव यं मध्यमा वार माणेन माता जाया मज्ञा चावनिर्वाचि सर्वमुत्तमम् ।। ३ । १ स. मैय्याम् । २ . सारिणः । ३५. मन्मपति.। य. सहापि परिवृतो । ५ क. अथ शाल्या । अंक खण्ड. बीयपुस्तके नास्ति । पाठभेद-नाशभागे सीवतः । ६ प. पृदादिति ।

·[सम्पाय: ७] ऋग्वेदे शाट्वायनारण्यकम् । अथ शाकल्यस्य पृथिवी पूर्वरूपं धौरतररूपं वायुः संहिता वृणि संधिः पर्जन्य संघाता तेदुतापि यत्रैतदलबदनुगृहन्पहा- मेघा वृष्टिं वर्षन्ति द्यावापृथिव्यों समधातामित्यधिदेवतमयाध्यात्म पुरुषोऽयं सर्वमाण्डं द्वे त्रिदले भवतस्तत्रेदमेव पूर्वरूपमिदमुत्तररूपं सत्रीयमन्तरेणाऽऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्योरन्तरेणाऽऽका- शस्तस्मिन्नतस्मिन्नाकाशे प्राण आयनो भवति यथाऽमुमिना- काशे वायुरायत्तो भवति यथाऽमूनि श्रीणि ज्योतीप्येवमिमानि पुरुप त्रीणि ज्योतीपि ययाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽय- मग्निः पृथिव्यामेत्रमिदमुपस्थे रेत एवमिव ह स्म सर्वत आत्मान- मनुविधायाऽहेदमेव पूर्वरूपमिदमुचररूपं मनो वाक् मा- णस्त्वेव सहित इति स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाइनो मनो वाक् माणः संहिता स्वर्ग लोकं गमयति स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशभिर्यशमा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमा- युरोति ॥ ४॥ पृथिवी पूर्णरूपं योरुत्तररूपं वायुः मंहिता दिनः संधिरादित्यः संघातति वैश्वामित्र इत्यधिदैवतमयाध्यात्म बापूर्वरूपं मन उत्तररूपं माणः संहिता श्रीन संधिश्चक्षुः संधाता स य एवमेतां संहिता वेद संधीयते मजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥ अग्निः पूर्वरूपं चन्द्रमा उत्तररूपं विद्युत्संहितेति सूर्यदेवत इत्यपिदैवतमयाध्यात्म वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपं सत्यं संहिता स य एवमेता संहिता बद संघीगते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म- रसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥ पृथिवी पूर्वरूपं धोतररूपं फालः संहिनेति रायेय इत्यधिदै. वतमयाध्यात्म वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपमात्मा संहिता स य एवमेत संहितां वेद संधीयते प्रनया पशुभिर्यमा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोमन सर्यमायुरेति ॥ ७ ॥ या पूर्वरूप मन उत्तररूपं विधा संहितेति पाकरसादिः स य एवमेत संहिता बेर संधीयते प्रनया पशुभिर्यनसा नपर सेन म्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरोति 11 ८ ॥ १.पी दरिन । २. यमाये ।

·ऋग्वेदे गाड्वायनारण्यकम् । [अध्यायः ७] अथातोऽनव्याहाराः प्राणो वंश इति विद्यात्स य एनं प्राणं वंश ब्रुवन्परमुपवदेच्छश्नुवन्कश्चिन्चेन्मन्येत पाणं वशं समघाः प्राण वंशं समधित्सितुं न शक्नोपीत्यांत्य प्राणस्त्वा वंशो हास्य- तीत्येनं ब्रूयादथ चेदशक्नुवन्मन्येत माणं वशं समधित्सीस्तन्ना- शकः संघातुं प्राणस्त्वा बंगो हास्यतीत्येवनं चूयाद्ययौनकथाच ब्रुवन्याऽपन्या गादभ्याशमेव यत्तथा स्यान्न त्वेवान्यकुशला- द्राह्मणं ब्रूयादतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात्रातिद्युम्नेन च ब्राह्मणं यूयान्नमोऽस्तु ब्राह्मणेभ्य इति शौरवीरो माण्डूकेपः ॥ ९ ॥ स यदि प्राण वंशं त्रुवन्तं परमुपपदेच्छक्नुवन्तं चेन्मन्येत पाणं वंशं समधिसिप माणं वंशं समपिस्सितुं न शकोपीत्यात्य प्राणस्त्वा वशो हास्यतीत्येनं ब्रूयादथ चेदशानुवन्तं यन्येत पाणं वंशं समयित्सीस्तनाशकः संगातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येवेनं धूयायथानुकथाच ब्रुवन्तं वाऽब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्यागमेव यत्तया स्यान त्वेवायत्कुशलाद्राह्मणं ब्रूयादनिद्युम्न एव ब्राह्मण ब्रूया नातिगुन्नन च ब्राह्मणं श्रूयानमोऽस्तु ब्राह्मणेभ्य इति शीर- पीरो मा ड्रोयः ॥ १० ॥ अथातो निर्भुजमवादाः पृथिव्यायतन निर्भुज दिवायतनं प्रतृण्णमन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण स य एनं निर्भुनं ब्रुवन्पर- मुफ्पदेत्पृथिवी देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिप्यतीत्येनं ब्रूया. दथ यदि प्रतृण्णं त्रुवन्परमुपददि देवतामारो द्यौस्त्या दवता रिष्यतीत्यनं ब्रूयादथ यद्युभयमन्तरेण ब्रुवन्परमुपबद्रदन्तरिक्षं देवतामारोऽन्तरिक्ष त्वादेवता रिष्यतीत्येनं व्यायद्धि संधि विवर्त- बनि तनि जस रूपमय यत्रो अक्षरे अभिव्यादरति तत्प्रत- ग्णस्याग्न उपयोभयमन्तरेणी मयं व्याप्ठं भरत्यनायकामो नि नं यात्स्वर्गाम. प्रतृणगयुभयकाम उभयमन्तरेण स य एनं निभुज अवन्परमुपवदेदच्योष्टा अवरा या स्थानाध्यामित्येनं ब्रूयादय यदि प्रतृगं त्रुवन्परमुपपदेदच्योटा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्यै- वनं यायस्येवाभयमन्तरेणाद तस्य नास्त्यपवादो यथानुकथाच ब्रुवन्वाऽवन्या ब्रूयाभ्याशमेव यंतथा स्यान्न सेवान्यकुशला- 1"सित न । २ क. 'त्याइ मा । ३ क. पातु । - अब. 'भुना । ५ ख. 'वनं। यन्ति ।।

·[अध्यायः ७] ऋग्वेदे शावायनारण्यकम् । द्राह्मणं ब्रूयादतिधुम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयान्नातिगुम्नेन चं ब्राह्मणं बयानमोऽस्तु ब्राह्मणेभ्य इति शौरवीरा माण्डू- फेयः ॥ ११॥ अथ खल्वादुनिर्भुजययत्राः पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्रमुत्तररूप यकारवकारावन्तरण सा संहितेति स य एवमेतां संहितां वेद संघीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १२ ॥ अथ वै वयं बूमो निर्भुजवक्त्राः स्म इति ह स्माऽऽह हस्यो माण्डूकेयः पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तररूपं तयाऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन संधि विवर्तयति येन मात्रामात्रं विभजति येन स्वरात्स्वरं विज्ञापयति सा संहितति स य एव- मेतां संहितां वेद संधीयते मजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्षसेन स्वर्गेण लोकेन सर्यमायुरेति ॥ १३ ।। अथ ह स्मास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातियोधी पुत्रो मगध- वासी पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तररूपं तद्याऽसी मात्रा संधिविज्ञापनी साम तद्भवति सामवाई संहिता मन्य इति तदेतचाऽभ्युदितं मा नस्तेनेभ्यो ये अभिगृहस्पदे निरामिणो रिपोऽन्नेषु जागधः । भादेवानामोह ते वित्रयो हदि बृहस्पते न परः सानो विदुरिति स य एवमेतां संहितां वेद संघीयते प्रनया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्व- मायुरेति ॥ १४॥ चार . प्राणेन संघीयत उनि कोण्ठरव्यः प्राणः परमानेन परमानो विम्भवविश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन स्वर्गों लोको ब्राह्मणा सैपाऽवरपरा संहिता स य एवमेतामवरपरी सहितां देवं व स मजया पशुभिर्यगसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गण लोकेन संघीयते यधेपाऽवरपरा संहिता स यदि परंण चोपसष्टः स्वेन याऽर्थेनाभि- च्याहरेदभिव्यादरनेव विद्यादियं संहिताऽगमद्विदुपो देवानभि. ध्याहारार्थमेवं भविष्यतीत्येतेनावरपरेण क्या हैव तद्भवति . १ (२।६।३२) १.चना ·अडग्वेदे शाहायनारण्पकम। [अध्यायः ७ माता पूर्वरूपं पिनोत्तररूपं प्रजा संहितेति भार्गवस्तदेतदेकमेय सर्वमभ्यनूक्तं माता च छपे पिता च प्रजा च सर्व संपाऽदितिः संहितादितिदं सर्वं यदिदं किंचिहियभूतं तदेतचा दित्त- मंदितिरिदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता सपुत्रः 1 विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिजोतमतितिजनित्वमिति स य एवमेतां संहिता वेद संघीयते प्रजया पशुमियेशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १६ ॥ जाया पूर्वरूपं पतिरुत्तररूपं पुत्रः संहिता रेतः संधिः प्रज- ननं संधानमिति स्थविरः शाकल्यः सपा प्रजापतिः संहिता स य एवमेतां संहिता वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्च सेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १७ ॥ प्रज्ञा पूर्वरूपं श्रद्धोत्तररूपं कर्म संहिता सत्यं संधानमिति काश्यपः सैपा सत्यसंहिता तदाहुर्यत्सत्यसंधा देवा' इति स य एवमेतो संहितां वेद संघीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १८ ॥ वार संहितेति पचालचण्डो वाचा वेदाः संघीय ते वाचा छन्दांसि वाचा मित्राणि संदधति नघतदयीते चाचा भापते घा वाचि तदा माणो भवति वाक् तदा प्राणं रेहब्यय यत्स्व- पिति वा तूष्णीं का भवति माणे तदा वाग्भवति प्राणस्तदा वाचं रेलि तावन्योन्यं रेळ स्तदेतदृचाऽभ्युदितमेकः सुपर्णः स समुद्र माविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे । तं पाकेन मनसाऽपश्य- मन्तितस्तं माता रेति स उ रहछि मातरमिति याम्य माता प्राणों वत्सः स य एवमता संहिता पद संघीयते मजया पशुभियंशसा ग्रहमवर्षसेन स्वर्गेण लोफेन सर्वमायुरेति ॥१९॥ वृदयंतरेण रूपेण संहिता संघीयत इनि ताक्ष्यों चाय रथ- तरस्प रूपं प्राणो वृहन उभाभ्यामु खलु संहिता संघीयते वाचा च पाणेन चैतस्पां ह स्मोपनि पदि संवत्सरं गा रक्षत इति १ (१ । ६ । १६)२ (८१६ । १६) १ स. १.ग. प्रजायते। २ ख. प. देवा ३ इति। ३ स. "नि चण्डाल ।

·३१ [अध्यायः 0 ऋग्वेदे शालयनारण्यकम् । ताक्ष्य एतस्या हस्थ मात्राय संवत्सरं गा रक्षत इति तायः स य एवमेतां संहिता वेद संघीयते मजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म- वर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति }} २० ॥ गतिः पूर्वरूप निवृत्तिरुत्तररूप स्थितिः संहितेति जारत्कारव आर्तभागस्तस्यायेतस्यां संहितायां ध्वं योनिमेषाः काष्ठाः कला: क्षणा मुहूर्ता अहोरात्रा अर्धमासा मामा ऋनवः संवत्सराश्व संघी- यन्ते सेंपा सहि तताकालान्संदधाति कालो गतिनित्तिस्थितीः संदधाति गतिनिवृत्तिस्थितिभिरिदं सर्व संघीयत .त्यधिदैवतमथा- ध्यात्म भूतं पूर्वरूपं भविष्यदुत्तररूपं भवत्संहितेति कालसंधिस्त. देतचाऽभ्युदितं महत्तलोम गुह्यं पुरुस्पश्येन भूतं जनयो येन भव्यम् । प्रत्नं जातं ज्योतिर्यदस्य प्रियं मियाः समविशन्त पञ्चति स य एनेता संहिता वेद संघीयते मजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म- वर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्घमायुरेति ।। २१ ।। अधातो वालिशिवायनेर्वचः पञ्चेमानि महाभूनानि भव- न्तीति ह स्माऽऽह वालिशिखायनिः पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतीपि तानि मिथः संहितानि भवन्त्यय यान्यन्यानि क्षुद्राणि महाभूतैः संघीयन्ते सपा सर्वभूतसंहिता स य एवमेतां संहिता वैद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।। २९ ॥ सर्वा वाग्ब्रह्मति ह स्माऽऽह लोहियो ये तु केचन शब्दा वाचमेव तां विद्यात्तद येतपिराहाई स्ट्रेभिर्वसुभिरामीति सपा याक् सर्वशब्दा भवति स य एक्मेता संहिता वेद मधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोफेन सर्वमायुरेति यया चैतम कामरूपि कामचार भवत्येवं है। स सर्वेषु भूतेपु कामरूपी कामचारी भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ २३ ॥ इति शाब्वायनारण्यक सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ . १(८1१।१६.) २ (८1७१११) १५. स्थितिः । २. मि १३ स. ८. F. दिता . URF रू. दोन।

·३२ ऋग्वेदे शाट्वायनारण्यकम् । [अध्याय: ८] अथाष्टमोऽध्यायः। * प्राणो वंश इति ह स्माऽऽह स्थविरः शाकल्यस्तयथा शाला. वंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमेवेतस्मिन्माणे सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्याऽऽत्मनः प्राण उम्मरुपमस्थीनि स्पति मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहिनमित्येतञ्चतुर्थमक्षररूपमिति त्रयं त्वेव न एतत्मोक्तमिति ह स्माऽऽह ह्रसो माण्डूयस्तस्यैतस्य त्रयस्य त्रीणीतः पष्टि' शतानि भवन्ति संधीनां त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिः शतानि भवन्ति सप्त वै विंशतिः शतानि संवत्सरस्याहोरात्राणां तत्संवत्सरस्याहोरात्राण्यामोति स य एप संवत्सरसमानचक्षु- मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाड्मय आत्मा स य एवमेतं संवत्सरसमानं चक्षुर्मय भोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वासयमा- त्मानं वेद संवत्सरस्य सायुज्यं सलोकतां सरूपतां सभक्षतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेतीत्यस्याऽऽरुणिकेयो वेदयाचक्रे ॥१॥ अथ कौण्ठरव्यस्त्रीणि पष्टि शतान्यक्षराणां त्रीणि पष्टिः शता- न्यूप्मणां त्रीणि पष्टिः शनानि संधीनां यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि यान्यूप्मणो रात्रयस्ता यान्संधानयोचामाहोरात्राणां ते संघय इत्यधिदेवतमथाध्यात्म यान्यक्षराण्यधिदैवतमबोचामा- स्थीनि तान्यव्यान्म यानूष्मणोऽविदैवतमवोचाम मन्नानस्तेऽ. ध्यात्ममेप उ ह वै संपति प्राणो यन्मजैतद्रेतो न वा ऋते प्राणाद्रेतसः सिद्धिरस्ति यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्ये. • तत्पूयेन संभवेद्यान्संधीनधिदैवतमबोचाम पर्वाणि तान्य- ध्यात्म तस्यैतस्यास्यां मन्ज्ञां पर्वणामिति पश्चेतश्चत्वारिंशच्छ- तानि भवन्ति संधीनां पञ्चेतस्तदशीतिः सहस्रं भवत्यशीतिः सहस्रं वासीन्यो वृहतारहरहीन संपादयन्नि स एपोऽहासंमा. नश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोपयो मनोमयो बाङ्मय आत्मा स य एवमेतदहःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मय- मात्मानं वेदाह्रां सायुज्यं सलोरता सरूपतां सभक्षतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्गमायुरेति ॥ २ ॥ नत्वारः पुरपा इनि चा व. शरीरपुरुपश्छन्द पुरुषो वेद- पुरुषो महापुरुष इति शरीरपुरुप इति यमवोचाम य एवायं १६. बाकरिनो। २. स.भ-वात्स्यः। .

·१३ अध्यायः ऋग्वेदे शादीयनारण्यकम् । दैहिक आत्मा तस्यैतस्य योऽयमशरीरः मनात्मा स रस छन्द:- पुरुष इति यमवोचामाक्षरसमान्नाय एव तस्यैतस्याकारो रसो वेदपुरष इति यमवोचाम येन वेदान्वेद ऋग्वेदं यजु- वेद सामवेदमिति तस्यैतस्य ब्रह्म रसस्तस्माइलिष्ठं ब्रह्माणम- विजं कुर्वीत यो यज्ञस्योल्वर्ण विद्यान्महापुरुष इति यमबोचाम संवत्सर एव तस्येतस्यासावादित्यो रसः स यश्चायमशरीरः अशात्मा यथासायादित्य एकमेतदिति विद्याचदेतहचाऽभ्यु- दितम् ।। ३॥ चित्रं देवानामुदगाढनीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्यानेः । आ मा यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्चेत्येतामेवानु- विधा संहिता संघीयमानां मन्यत इति ह स्माऽऽह बांध एतमु देव बढचा महदुक्ये मीमासन्त एतमग्नावध्वर्यव एतं महावस छन्दोगा एतस्यामेतमन्तरिक्ष एतं दिव्येतममावेतं वायावेतं चन्द्र- मस्येतं नक्षत्रेवेतमस्खेतमोधीप्तं सर्वेषु भूतेष्वेतमक्षरेप्वेतमेव ब्रह्मेत्युपासते तदेतत्वाऽभ्युदितम् ।। ४ ।। उवयं तमसस्परि ज्योतिप्पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्य- मगन्म ज्योतिमत्तममिति स एपोऽक्षरसमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय- छन्दोमयो मनोपयो पाड्मय आत्मा स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं उन्दोमयं मनोमयं वाड्मयमात्मानं परस्मै शंसति दुग्धदोहा अस्य पेदा भवन्त्यभागो वाचि भरत्यभागो नौके तदेतदृचाऽभ्युदितम् ॥ ५॥ यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदी शणोत्यलकं शृणोति न हि भवेद सुकृतस्य पन्या- मिति नास्यानूक्ते याची भागो अस्तीत्येव नदाह तन्न पररमा एतदहः शंसेग्नोप्रिं चिन्यान महायतेन स्तुपानवदात्मनोऽपिहीया १(१1८1७) २ (१।४।८) ३ (८।२।२४) र नुने. ४॥ पते रदगा इत्यादा ·| शहायकाराम [आपायः] प्रति स यथायमशरीरः प्रसारमा यथासावादित्य एफमतादत्य. बोचाम तो यत्र विमटश्यते ॥ ६॥ चन्द्रमा इवाऽऽदित्यो स्यते न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति लोहिनी पोर्भवति यथा मञ्जिष्ठा व्यस्तः पायुर्भवति संपरेनोऽस्याऽऽत्मानं चिरमित्र जीविष्यतीति विद्यात्स यत्करणीयं मन्यत तत्कुर्या- स्थाप्याद” बोदके वा निमशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येन या पश्येत्तदप्येयमेव विद्यादयापि छिद्रा छाया भवति न वा भरति सदप्येवमेव विद्यादथापि छिद्र इवाऽऽदित्यो रथनाभिरि- घाऽऽख्यायेत्तदप्येवमेव विद्यादथापि नील इवाग्निदृश्यते यथा मयू- रग्रीवा महामेघे वा मरीचीरिय पश्येदनभ्रे वा विद्युतः पश्येदभ्र एना न पश्येत्तदप्येवमेव विद्यादथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत यतदाटकानीव न पश्येत्तदप्येवमेव विद्यादयाप्यपियाय कर्णा उपासीत य एषोऽग्रेरिव ज्वलतः शन्दो रथस्यैवोपब्दिस्तं न यदा शृणुयात्तदप्येवमेव विद्यात्यापि विपर्यस्ते कनीनिकै दृश्यते निजि वा न वा दृश्यते तदप्येवमेव विद्यात्स योऽतोऽश्रुतोऽमतोऽ- विज्ञातोऽष्टोऽनादिष्टोऽघुष्टः श्रोसा मन्ता विज्ञाता द्रष्टाऽऽटेष्टा घोटा सपा भूतानामान्तरः पुरुषः स म आत्मेति विद्यात्स उक्रामन्न- बैतमशरीर प्रज्ञात्मानमभिसंपद्यते पिजहातीतरं देहिकं सपा सर्व- स्य वाच उपनिषत्सा हैमाः सर्वस्य वाच उपनिषद इमा तेव. माचक्षते ॥७॥ पृथिव्या रूपं स्पर्श अन्तरिक्षयोमाणो दिय. स्वरा अपने रूपं पशोधापारूप्माण आदित्यम्य स्वरा भग्वेदस्य रूपं स्पी गर्नुदस्योमाण सामवेदस्व स्वरा रथंतरस्य रूपं सी वाम. देव्यस्योप्माणो वृहतः स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्यो- माणो व्यानस्य स्वराः प्राणस्य रूपं स्पर्श अपानस्योमामो पनस. स्वरा माणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्योमाण उदानस्य स्वरा इति पुनर्दत्त एप उ हेव सर्वी वार्च वेद य एवं वेद ॥ ८॥ अप खल्वियं देवी वीणा भानि तदनुकृतिरसा मानुषी वीणा भरति मण्येय समवती नवती भवत्येवमेवामा शखवती ·[भन्याय ८] ऋग्वेदे गासायनारसरम् । तर्षवती भवति नद्ययाऽस्याः शिर एधममध्याः शिरस्तयाऽस्य वंश एवममुध्या दण्हस्तयथाऽस्या उस्मेवममुह अभणं नध याऽस्पै मुखनासिके अक्षिणी इत्ययममुध्याछिद्राणि तय. पाऽस्या अहुलिनिग्रहा उपस्तरणानीत्येवममुष्याः पाणि तय-, थाऽस्या अन्लय एवममुज्यास्तव्यस्तयथाऽप्य जिल्लवममुष्या बाढन तययाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वरास्तद्यथा हैवेयं रोमशेन पर्मणा पिहिता भवत्येवमेवासो रोमशेन चर्मणा पिहिता भवति रोपशेन ह स्म चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति संपा देवी वीणा भवति स प एवमेता दैवी वीणां वेद धृनयदनतमा भवति भूमी शास्प कीर्तिर्भवति शुश्रूपन्ते हास्य पर्पत्सु भाष्यमाणस्पेदमस्तु यदयमीहते यत्राऽऽर्या याचं वदन्ति विदुरेन तत्र ॥ ९ ॥ अपातस्ताण्डविन्दस्य वचस्तपययमकुशलेन वादयित्रा वीणाऽs- रस्थान तत्कृत्स्नं कोणार्थ सापयत्येवमेवाकुशलेन वपत्रा वागार- न्या न तस्कृल्नं वागर्थे साधयति तयया हेवयं कुशलेन वादयित्रा चीणारश करन वीणार्य साधयत्येवमेव कुशलेन वक्त्रा वागा. रब्धा कृत्स्नं वागर्थ सापयति तस्य वा एतस्यै पीणाव या लिपिः सा संहितेति कात्यायनीपुत्रो जानूकोऽय ह समतं कृत्स्नं हारीतो ब्राह्मणमेवोदाहरति ।। १०॥ मजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यतसयच्छन्दोभिरात्मानं सम- दयनयच्छन्दोमिरात्मानं समध्यत्तस्मात्साहिता तस्यै वा एतस्यै संहिताय णकारो बलं पसारः माण आत्मा संहिताऽपा क्षुद्रमि- भाऽविकृतिस्तानि नखानि रोपाणि व्यअनानीति स योऽत्र विचिकित्सेत्सणकारयेव पूयाहते पकारमिति सणारंमेव सुपादे- चमेव योऽत्र विपिरिसरसपकारमेव ध्याहते गफारमिति मकारमेव पानी वा एता णकारपफारी विद्वानमुसंहितमृचोऽ- धीयीताऽऽयुष्यमिनि विद्यादेवमेव विद्याश्य पागितिहासपुराणं पमापरिकचिनीकृत्येवाधीपीन तदप्येवमेव विधाने पदयपत्र- संहितमोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयो यमयाप प्रधूमस्तेन नो १२.विन्दम्य ।

·ऋग्वेदे शादायनारण्यकम् । [अध्यायः ९] णकारपकारा उपाप्ताविति ह स्माऽऽह इस्त्रो माण्डू फेयोऽय यद्वय- मनुसंहितमचोऽधीमहे यच्च स्वाध्यायमधीमहे तेन नो णकारप- कारा उपासाविति ह स्माऽऽह स्थविरः शाश्त्य एतद्ध स्म वै तद्वि- दास आहुः कारपेयाः किमर्था वयं यक्ष्यामहे किमर्था वयमध्ये- ध्यामहे वाचि दि प्राणं जुहमः पाणे वाचं यो होव प्रभवः स एवाप्यय इति वा एताः संहिता नानन्तेवासिने यूपानासंवत्सर- वासिने नाग्रह्मचारिणे नावेदविदे नापवस्त्र इत्याचार्या इत्या. चार्याः ॥ ११ ॥ इति शाहलायनारण्यकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ अथ नवमोऽध्यायः ॐ तत्सवितुर्दृणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठं सर्वघातमं तुरं भगस्य धीमहि । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । भदब्धं मन इपिरं चक्षुः सूर्यो ज्योतिष अंठो दीक्षे मा मा हिमी ॥१॥ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठ र वैद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च स्वानां भवति प्राणो रे ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च यो ह व वसिष्ठा वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्य यसिष्ठा यो ह व प्रतिष्ठां वेद प्रतिह तिष्ठत्य- स्मिथ लोकेऽमुनिश्च चक्षुई प्रतिष्ठा यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै फामाः पद्यन्ने श्रोत्रं ६ वा उ संपयो ह वा आयतनं वेदाऽऽय- बनो स्वानां भवति मनो वा आयतनमय हेमा देवताः प्रजा पति पितम्मेत्यानुवन्को वै नः श्रेष्ठ इति स होवाच ममापतिर्य- स्मिन्व उत्क्राने शरीरं पापिष्ठीमव मन्येत स वै श्रेष्ठ इति ॥२॥ सा र वागुच्चक्राम यथा मूका अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तथापा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति ।। ३ ।। १ (४ । ६ । २५)२ (३।४।१०) ११.वा.क.सार।

·(अध्यायः ९.] ऋग्वेटे शालायनारण्यकम् । चाहाँच्चक्राम यथान्या अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति ॥४॥ श्रोत्रं होच्चक्राम यथा वधिरा अशृण्वन्तः माणन्तः प्रागेन वदन्तो वाचा पश्यन्तवापा ध्यायन्तो मनसैवामिति ॥ ५॥ मनो होच्चक्राम यथा वाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तचक्षुपा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति ॥ ६ ॥ माणो होच्चकाम ततस्तद्यथेह सैन्धवः सुहयः पट्टीशशकून्स. मखिदेदेवमसौं प्राणान्समखिदत्ते ह समेत्योचर्भगवन् गोत्क्रमीरिति स होवाच प्राणः किं मे अन्नं भविष्यति यत्किचाऽऽश्वभ्य इवाऽऽ- शकुनिभ्य इति किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचस्तस्मादा अयपशिष्यन्पुरस्ताचोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको हास्य वासो भवत्यननो ह भवति तद स्मैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुते वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाचाप्येवं शुप्फस्य स्थाणोः भव्याज्जायेर- भस्य शाखाः प्ररोहेयः पलाशानीति वनस्पते शतवल्शो विरोहेति यो मा लेखीरन्तरिक्ष मा माहितीरिति याज्ञवल्क्यः ।।७।। अथ यदि पहजिगपिपेत्रिरात्र दीक्षित्वाऽमावास्यायो सर्वोप- घस्य मन्धं दधिमधुभ्यामुपमन्ध्यानिमुपसमाधाय परिसमुह्य परि. स्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिण जान्याच्योत्तरतोऽमेः कसे मन्यं कृत्वा हुत्या होमान्मन्ये संपातपानयेज्ज्पष्ठयाय श्रेष्ठयाय स्वाहेत्यांनी दुत्वा मन्ये संपातमानयेद्वसिष्ठाय स्वाहेत्यमा हुस्वा मन्ये संपात- मानपेत्मतिष्ठायै स्वाहत्यमा हुत्वा मन्थे संपातमानयेत्संपदे स्वाई. स्पनी दुत्वा मन्ये संपातमानपैदायतनाय स्वाहेत्या हुत्वा मन्ये संपातमानयेचरसवितुर्वणीमह इति पच्छ: माश्य तत्सवितुर्वरेण्य- मिति पच्छ आचामति महान्यातिभिवतुर्य निर्णिज्य फास्पं धर्मणि वा स्थण्डिले वा संविशति स यदि वियं पश्येत्समृद फर्मेनि विद्यात्समदं फर्मेति विद्यात् ।। ८॥ इति शाट्यापनारम्पफे नयमोऽध्यायः ॥९॥ - .

·३८ कै 1 ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । [भलाय. १० अथ दशमोऽध्याय । अथात आध्यात्मिकमान्नरमग्रिहोत्रमित्याचक्षते । एनाह देवताः पुरुष एक प्रतिष्टिता अभिर्वाचि मायुः भाण आदित्यच. क्षुपि चन्द्रमा मनसि दिशः श्रोत्र आपो रेतस्येनासु ह व सर्वासु हुतं भवति य एवं विद्वानश्नाति च पिवति चाऽऽशयति च पाय. यति च सोऽश्नानि स पिवति स तप्यति स तर्पयति ॥ १॥ स तृप्तो वार्च तर्पयति याक्तृप्ताऽनि तर्पयत्यनिस्तृप्तः प्रषिकी नर्पयति पृथिवी तृप्ता यत्किच पृयिव्याऽपिहितं भवद्भवि. पद्भूतं तत्स तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिपति याss. शयति च पाययति घ सोऽनाति स पिवति स तृप्यति स तर्पयति ॥ २ ॥ स तमः पाणं तर्पपनि प्राणस्तृप्तो वायुं तर्पपति पापुस्तात आकाशं तर्पयत्याफाशरततो यत्किचाऽऽकाशेनापिहितं भवद्भवि. प्यद्भूनं तत्सर्वं तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिबति चाऽऽश- यानि च पाययति च सोऽनाति स पियति स तृप्यति सतर्ग- यति ॥ ३ ॥ स तृप्तश्चक्षुस्तर्पयति चक्षुस्तृप्तमादित्यं वयस्यादित्यस्तृप्ती दिवं तर्पयति द्यौस्तृप्ता यत्किच दिवाऽपिहितं भवद्भविष्यबून तत्सर्व तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिवति चाऽऽशयति प पाययति च सोऽनाति स पियति स तृप्यति सतर्पयति ॥ ४ ॥ स तृप्तो मनस्तर्पयति मनस्तृतं चन्द्रमसं तर्पयति चन्द्रमा- स्तृतो नक्षत्राणि तर्षपनि नक्षत्राणि तमानि मासास्तर्पपन्ति मासास्तृप्ता अर्थमासांस्तर्पयन्त्यर्थमासास्तृप्ता ओरात्रे तर्पयन्य- होरात्रे तृप्ते ऋतूंस्तर्पयत ऋतबस्तृताः संवत्मरं तर्पयन्ति संवत्सर- स्तृप्तो यत्किय संवत्सरेणापिहित भरद्भविपद्भुतं तत्सर्वं सर्प. पति य एवं विद्वानश्नाति च पियति चाऽऽशयति च पाय पति घ सोऽश्नानि स पिवति स तृप्यति स तर्पयति ॥ ५ ॥ स तमः प्रोत्रंतपयति योग दिशातर्पयति टिशस्तृप्ता अवान्नादिनम्नपंयन्यवान्नादिभरममा पस्विचामानादिभिर- ·रादरकमामेति तान्चकमुरय हे अगरं रिक्तमिन परिमु. पिरं सावक मनापतिरन्ध्रायनयां हन्नाहमिपा असनापा- भयाना इमगर पुरुषं पुनः ममानि॥१॥ ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । पिहितं भवद्भविष्यद्भूतं तत्सर्व तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिवति चाऽऽशयति चपाययति च सांऽश्नाति स पिरति स तृप्यति स तर्पयति ॥ ६॥ स तृसो रेतस्तर्पयति रेतस्तप्तमपस्तपयत्यापस्तृप्ता नदीस्तर्प- यन्ति नयस्तृप्ताः समुद्र तर्पयन्ति समुद्रस्तृप्ता यत्किंघ समद्रेणा- पिहिसं भवद्भविष्यद्भूतं तत्सर्व तर्पयति य एवं विद्वानश्नाति च पिवति चाऽऽनयति य पाययति च सोऽश्नानि स पिवति स तृप्यात स सर्पयति ॥ ७॥ स तृप्तस्तदेतद्वैरानं दशविथमाग्निहोत्रं भवति तस्य प्राण एवाऽऽहवनीयोऽपानो गाईपत्यो व्यानोऽन्याहार्यपचनो मनो धूमो मन्युरचयिता अङ्गाराः श्रद्धा पयो वाक् समित्सत्यमाहुतिः मनात्मा स रसस्तदेतद्वैराज दशविधमनिहोत्रं हुतं भवति रोहाभ्यां रोहाभ्यामभ्यारूळमभि स्वर्ग लोकं गमयति य एवं विद्वान भाति च पिवति चाऽऽशयति च पाययति चाय य इदमविद्वा. नमिहोत्रं जुहोति यथाऽङ्गारानपोह्य भस्मनि हुनं तात- रस्यात्ताक्तत्स्यात् ॥ ८॥ इति शाखायनारण्यक दामोऽ यायः ॥ १० ॥ अर्थकादशोऽध्यायः प्रजापतिर्वा इमं पुरुपमुदश्चत तस्मिन्नेता देवता आवेशय- शाच्या प्राणे वायुमपाने वैगुतमुद्राने पर्जन्यं चक्षुष्यादित्यं मनास चन्द्रमसं भोये दिशः शरीरे पृथिवीं रेतस्यपो यल इन्हें मन्यावीशान मुर्धन्याशमात्मनि ग्रह स यथा महानमृतगुम्भः पिचमान स्तिष्ठदेव र समुचस्थावथ हेमा देवता मानामिरे किमयमस्माभिः पुरुषः परिष्यनि किं ग वयमनेन हन्ताम्मा रोपमने तारोपमा मुखमल. पिपासाभ्यामुपमजा३ इति ना ·४० . 'ऋग्वेदे शाहापनारण्यकम् । [भन्यायः ११] यामेत्यनिराविवेश माणो ममेति यायुराविवेशापानो ममेति वैद्यत आविवेशोदानो ममेति पर्जन्य आविषेश चक्षुर्ममेत्यादित्य आविवेश मनो ममेति चन्द्रमा आषिवेश श्रोत्रमस्माफमिति दिश आविविशुः शरीरं ममेति पृथिव्याविवेश रेतोऽस्माकामित्याप आधिविशवलं ममतीन्द्र आविवेश मन्युर्ममेतीशान आविवेश पूर्वा ममत्याफाश आविषेशाऽऽन्मा समेति ब्रह्माऽऽविवेश स यथा महान् वृक्ष आई उपसिक्तमूलस्तिष्ठेदेवं व समुत्त- स्या ॥२॥ अयायं पुरुषः प्रेयन्पुरा संवत्सरासंवत्सरस्य दृष्टी: पश्यति च्छिद्रा छाया भवति न वा भवति महामेधे बा मरीचीरिव पश्येदनभ्रे वा विद्युतः पश्येदभ्र एनां न पश्येदक्षिणी वाऽपि. धाय वराटकानीव न पश्यति ऋणों वाऽपिघायोपब्दिमिव न भृगोति नास्मिल्लीके रमते नैनं मनश्छन्दयतीति प्रत्यक्षदर्श- नानि ॥३॥ अथ स्वमाः पुरुपं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एन इन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनं इन्ति विसानि खादयति सुवर्ण मक्षयित्वाऽवगिरत्येकः पौण्डरीक धारयति गां सवत्सां दक्षिणा. मुखो नलदमाली वाजयति स य एतेषां किंचित्पश्येत्पाण्डुरद- नां काली खी मुक्तकेशा मुण्डांस्तैलाभ्यङ्गः कौसुम्भपरिधान गीतान्युष्टारोहणं दक्षिणाशागमनादीनि वीक्ष्योपोप्य पापस स्थालीपार्क अपयित्वा सरूपवत्साया गोः पयास न त्वेव तु कृष्णाया अनिमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य वेणाऽऽग्याहुतीजुहोति ॥ ४॥ याचि मेऽग्निः प्रतिष्ठितः स्वाहा भाणे में वायुः प्रतिष्ठितः स्वा. हाऽपाने में वद्युतः मतिष्ठित. स्वाहोदाने में पर्जन्यः प्रतिष्ठितः स्वाहा. चक्षुपि म आदित्यः प्रतिष्ठितः स्वाहा मनाप्ति मे चन्द्रमा प्रतिष्ठितः स्वाहा श्रोत्र मे द्विशः मति: प्ठिताः स्वाहा शरीर में पृथिवी प्रतिष्ठिता स्वाहा रेतसि म आपः . १.प. म. पुन

·सभ्यायः ११३ ऋग्वेदे शाड्वायनारण्यकम् ।
भंतिष्ठिताः स्वाहा घले म इन्द्रः प्रतिष्ठितः स्वाहा मन्यौ म ईशानः
प्रतिष्ठितः स्वाहा मूर्धनि म आराः प्रतिष्ठितः स्वाहाऽऽत्मनि मे
ब्रह्म प्रतिष्ठितं स्वाहेत्यथैतदाज्यावशेष स्थालीपाके समबनिनीय
स्थालीपाकस्योपघातं जुहोति ॥ ५ ॥
• वाचि मेऽग्नि प्रतिष्ठितो वाहृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां
माऽहमकामो मरिष्याम्यनवाननादो भूयासं स्वाहा । प्राणे में
वायुः मतिष्ठितः माणो हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां
माऽहमकामो मरिष्याम्पन्नवाननादो भूयासं स्वाहा । अपाने
मे चैद्युतः प्रतिष्ठितोऽपानो हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां
माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवानभादो भूयासं स्वाहा । उदानो मे पर्ज
न्या प्रतिष्ठिव उदानो हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवाना माऽहम.
कामो मरिष्याम्यनवानन्नादो भूयासं स्वाहा । चक्षुपि म आदित्य
प्रतिष्ठितश्चक्षुर्हदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो
मरिष्याम्यन्नवानन्नादो भूयासं स्वाहा । मनसि मे चन्द्रमाः पति-
ठितो मनो हृदये हृदयमात्मानि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरि-
प्याभ्यन्नवाननादो भूयासं स्वाहा । श्रोत्रे मे दिशः प्रतिष्ठिताः श्रोत्रं
हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यन्न-
चाननादो यूयासं स्वाहा । शरीरे मे पृथिवी प्रतिष्ठिता शरीर
हृदये हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवाना माऽहमकामो मरिग्याम्य-
भवाननादो भूयासं स्वाहा । रेतसि म आपः प्रतिष्ठिता रेतो
हृदये हृदयमात्माने तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो परिष्याम्य-
नवानन्नादो मूयामं स्वाहा । बले म इन्द्रः प्रतिष्टितो वलं हृदये
हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवाना माऽमकामो मरिष्याम्यभवान-
नादो भूयासं स्वाहा । मन्यो म ईशानः प्रतिष्ठितो मन्युर्हदये
हृदयमात्मनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवानन्नादो
भूयासं स्वाहा । मूर्धनि म आकाशः प्रतिष्टितो मूर्धा हुदये
हृदयमात्पनि तत्सत्यं देवानां माऽहमकामोमरिष्याम्यवाननादो
भूयासं स्वाहा ।आरपनि मे ब्रह्म प्रतिष्ठितमात्मा हृदये हृदयमा
त्मनित्तत्सत्यं देवानां माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवाननादो भूपासं
स्वाहेत्यथैवतथालीपाशेपमात्माने ममानिनीय जुहोति ॥६॥

·ऋग्वेदे गाडायनारण्यकम् । [अन्याय ११ अश्मा भागदमयस्त्रष्टुमं लोहमोरिणहं सीसं काफुभं रजतं स्वाराज्यं मुवर्ण गायत्रमन्नं वैराज तृप्तिरानुष्टुभं नाकं साम्राज्यं बृहस्पतिर्वार्हतं ब्रह्म पाझं प्रजापतिरातिच्छन्दसं सावित्री सर्वोद- च्छन्दसेन च्छन्दसेति ॥ ७॥ अमेव स्थिरो वसानि जागतेन च्छन्दसा पुरुपो मणिः प्राणः सूत्रम ग्रन्थिस्तन्धिमुद्ग्रनाम्यमामो मृत्यचे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुप्मान्माऽहमकामी मरिष्याम्यग्नवानन्नादो भूया- सं स्वाहा । अय इस स्थिरो वसानि त्रष्टुभेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमन्नं ग्रन्यिस्तान्थिमुद्गनाम्यनकामो मृत्य। ग्रामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुप्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्पन्नवा- नभादो भूयासं स्वाहा। लोहमिव स्थिरो वसान्यौष्णिहेन छन्दसा पुरुषो मणि माणः सूत्रमन्नं ग्रन्थिस्तद्रन्थिमुगुथ्नाम्यन्नकामो मृत्य ग्राह्मणमपि सर्वमापुरशीपाऽऽयुप्मान्माऽइमामो मरिप्या- म्यन्त्रवानभादो भूयासं स्वाहा। सीसमिव स्थिरोवसानि काकुभेन छन्दसा पुरुषी मणिः प्राणः सूत्रमन्नं ग्रन्धिस्तद्रन्थिमुद्दथ्ना- म्यमकामो मृत्यवे ग्रामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुप्मान्माऽहम. कामो मरिष्याम्यन्नवानन्नादो भूयासं स्वाहा । रजतमित्र स्थिरो बसानि स्वाराज्येन च्छन्दसा पुरुपो मणि प्राण सूत्रमन्नं प्रन्थिस्तगन्धिमुगुथ्नाम्यन्त्रकामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि सर्वमायुर- शीयाऽऽयुप्मान्याऽयकामो मरिष्याम्यन्नवानमादो भूयासं स्वाहा । मुवर्णमिव स्थिरो वसानि गायत्रेण च्छन्दसा पुरुषो मणिः प्राणः सूत्रमन्नं ग्रन्थिस्तद्रन्यिमुथ्नाम्यनमामो मृत्यवे ब्राह्मणमपि स. पायुरशीपाऽऽगुप्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यनवानन्नादो भूयासं स्वाहा । अन्नमिव स्थिरो बसानि वैराजेन च्छन्दसा पुरुषो मणिः माणः सूत्रमन्नं अन्यिस्तद्वन्धिमुद्नाम्यन्नरामो मृत्यवे ब्राह्मण- मपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यन्नवाननादो भूपास स्वाहा । तृप्तिरित स्थिरो बसान्यानष्टुभेन च्छन्दसा पुरुषो पणिः माण सूत्रमन्नं ग्रन्थिस्तद्रन्थियुदनाम्यनकायो मृत्यवे ग्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुप्मान्माऽमयायो मरिष्याम्यभवा- ·मामायः १२] ऋग्रेट माहापनारम्पकम् । नाटो भूयासं स्वाहा । नाकमित्र स्थिरो सानि साम्राज्येन छन्दसा पुरुपो मणिः पाणः सूत्रमन्नं ग्रन्यिस्तद्ग्रन्थिमुद्ग्रनाम्य- मकामो मृत्यचे ब्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽमकामो मरिष्याम्यन्नवाननादी भूयासं स्याहा। बृहस्पतिरिव स्थिरी वसानि घाईतेन छन्दसा पुरुषो मणिः माणः मूत्रमभं ग्रन्थिस्तदन्थिमुद्र- भनाम्यनामो मृत्यवे ग्रामणमपि सर्वमायुरीयाऽऽयुप्मान्माइय- कामो मरिभ्याम्यन्नवाननादो भूयासं स्वाहा । ग्रीव स्थिरोषसानि पाडून छन्दसा पुरुपो मणिः प्राणः सूत्रमन्नं ग्रन्थिस्तद्ग्र- न्थिमुद्ग्रनाम्यन्त्रकामो मृत्यवे ग्रामणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽय. प्मान्माऽहमकामो मरिष्याम्यवाननादो भूपासं स्वाहा । प्रजाप. तिरिव स्पिरो बसान्यातिच्छन्दसेन छन्दसा पुरुपो मणिः माणः सूत्रमनं ग्रन्थिस्तवन्थिमुद्गृथ्नाम्यनकामो मृत्यवे ग्रामग- मापि सर्वमायुरशीयाऽऽयुप्मान्माऽमकामो मरिष्याम्यभवानभादो 'भूयासं स्वाहा । साविनीव स्थिरो सामि सर्ववेदछन्दसेन फछन्दसा पुरुपो मणिः प्राणः सूत्रमधे ग्रन्धिस्तद्गन्धिमुन्द्रनाम्प- अकामो मृत्यचे प्राह्मणमपि सर्वमायुरशीयाऽऽयुष्मान्माऽहमकामो मरिप्पाम्पमानन्नादो भूयासं स्वाहेति पिशय वा जायापै. प्रियायै वाऽन्तेवासिनेऽन्यस्मै वाऽपि यस्मै कामयेत तस्मा उच्छिष्टुं दद्यात्सहायि शतं वर्षाणि जीवति पुनः पुनः प्रयुगो जीवत्येव, जीवत्येव ॥ ८ ॥ इति शाइखानायरण्यक एकादशोऽध्याय ॥११॥ -- अथ द्वादशोऽ यायः। ॐ इस्तिवर्चसं प्रथतां वृहदयो यददित्यै नन्व संवभूव । तन्मह्यं समदुः सर्व एत आदित्यासो आदित्याः संवि- दानाः ॥ पत्ते वर्षों जातवेदो बृहद्भवत्याहितम् । तेन मा वर्चसा स्वमग्ने वस्तिनं कुरु ॥ यच्च वाचा वाक्फुरुप यच्च हस्तिप्या- दितम् । सुवर्णे गोषु यदों मयि तस्निासा यदक्षेषु ·ऋग्वेदे शाहायनारण्यकम् । [अध्यानः१२ हिरण्यपु गोप्पश्येषु यद्यशः । सुरायां पूपमानायां मयि नद्भस्ति- वर्चसम् ॥ मयि भगों मयि महो मयि यज्ञस्य यद्यशः । तन्मयि मनापतिर्दिवि दिवमिव दंतु ॥ १ ॥ अधिना सारघेण मासं महान्मधुना पयः । यया मधुमती वाचमावदानि जनेषु । वृतादु तो मघमान् पयस्वान्धनंजयो घरुणो धारयिष्णुः । रुजन्सपत्नानपरांश्च कृण्वन्नारोह मां महते सौभगाय । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता वभव । यत्कामास्ते जुहमरानो अस्त वयं स्याम पतयो रयी- णाम् । अयं स यो नुदता में सपत्नानिन्द इव वृत्रं पृतनासु साळा । अमिरिच कसं विभृत पुत्रा वातेषु नस्तिम्पजम्मो नु मार्टि । अयं स नो यो नुदवादी कील इव वृत्रं वि पुरो रोज। अनेनेन्द्रो विमृगो विहत्या शत्रूयतामाभरा भोजनानि ॥ २ ॥ जयेन्द्र शादिशूर ढस्यूट इत्वेव कुलिशेनाऽऽविदृश्य । योघ इव शापात्मणुढारसपत्नाजी सपत्ना स्वधितिनेव । अनुवृश्च मध्यात्मतिवृयोपरिष्टाद्विवृश्च पश्चात्प्रति शूर वृक्ष । लया अणुत्तान्मघवन्नमित्राञ्छूरे रोपन्तं मरतोऽनुयान्तु । त्वा स्ट्रैदेतिभिः पिनमाना इन्दं मन्वाना मरुतो जुपन्तम् । सुपर्णाः कङ्काः प्रशम- न्वेनान्महीयता दंष्ट्री वर्षनेषु । ब्रह्मणुत्तस्य मघवन्पृतन्यतो विष्व- गिन्द्र मङ्गोः पत तु । मा ज्ञाताराणि सतमाः मतिष्ठामिहो विनाना- मुपयाति मृत्युम् । अग्ने यनस्विन्यासे समर्पयेन्द्रवतीमपचितिमि- हाऽवह । अयं मूर्धा परमेष्टी सुवर्चाः स जानानामुत्तम श्लोको यस्तु ॥३॥ भद्रं पश्येम उपसेदुरागाचतो दीक्षाभूपयः स्वर्विदः। ततः क्षेत्रं बरपोनय नातं तहम्मै टेवा अभिसनमन्ताम् । पाता विधाता परमोत संहा प्रजापनिः परमेष्ठी मुवर्चाः । स्नोपारछन्दांसि १(८101) १६.भमा..

·मायायः १२} ऋग्वेदे शाहायनारण्यम् । निषिदो म आहुरेतस्मै राष्ट्रपमिसनमन्ताम् । अभ्यावर्तध्वमुप- सेवतानिय शास्ताऽधिपतिनों अस्तु । अस्य विज्ञानमनुसंस्मध्व- मिमं पचादनीवाय सर्वे । अलर्दो नाम जातोऽसि पुरा सूर्यान्पु. रोपसः । तं त्वा सपत्नः क्षपणं वेदायो विष्टम्भजम्भनम् । नार्षे प्रमीयतेतरे द्विपन्त फल्येत वाक्यं पुननाः सहेत । प्रमायुकं तस्य द्विपतमाहुरिरामाण चल्वं यो विभर्ति ॥ ४ ॥ न स सप्तमश्नाति न किल्विपं कृतं नैनं दिव्यो वरुणो हन्ति भीतम् । नैनं युद्धं मन्यवोऽभिपन्तीरामणि देवं यो विमति ॥ नास्प व हिमति जातवेदा न मोसमश्नाति न हन्ति तानि । शवायुरस्मि जरदष्टिः अंतीराम िचत्वं यो विभर्ति ॥ नास्प मजा दुष्यति जायमाना न शैलगो भवति न पापकृत्या । 'नान्यन्मियरतस्य कुलेषु जायत उरामाण चल्वे यो विमति । नास्य प्रबादा न प्रवातका गृहे न संपतञ्चो न विशेत सस्मै । नास्मिनलक्ष्मी कृणुते निवेशनमिरामणि बेल्वं यो विभर्ति ।। ननं रक्षो न पिशाचो हिनस्ति न जम्भको नाप्यसुरो न यक्षः । न सूचिका तस्य कुलेऽस्य जायत इरामणि वैल्वं यो विभर्ति ॥५॥ नैनं व्यानो न वृको न द्वीपी न वापदं हिंसति किंचनैनम् । इस्ती नैनं क्रुद्धमुपैति भीन इरामणि वैल्वं यो विभर्ति । नैनं सोन पृदाकुहिनस्ति न वृश्विको न तिरथी न राजा । नैनं कृष्णोऽभि- संदत इरामणि वैलं यो विभर्ति नैनं समचं वरुणो हिनस्ति न मकरो न ग्रहः शिंशुमारः। पारावारः शिवमसमें कृणोतीस. पणि वल्वं यो विभर्ति ।। ममायुकं तस्प द्विपन्तमाहुः पुप्पमिय च्छिन्नं सह बन्धनेन । ओय इव शापात्मणदारसपत्नानिरामणि घेल्वं यो विवि ।। अयं मणिः प्रतिसरो जीयो जीवाय वध्यते। अनेनेन्द्रो वृनमहषिणा च मनीषिणा ॥६॥ सहेन्द्र द्विपतः सहस्वारातीः सहस्त्र पृतनायतः नाग इस पूर्व पादाभ्याममितिष्ठ पृतन्यतः । आगादयं वैल्यो गणिः सपत्न क्षपणो वृपा । तं पश्यन्ति कवयः सुवीरा यथा सपत्नान्समरे सहेयुः ॥ अमृनं मे मणेः मूत्रमश्विनावपि नयनाम् । वैल्या सहा ।

·ऋग्वेदे साहायनारम्यकम् । सवायोऽसि पा ते भर्ता रिपं महम् ॥ धृतादुर्लुतो मधुमान्पयस्वा- धनंजयो घरुणो धारयिष्णुः । रुजन्सपत्नानघरांश्च कृण्वन्ना. रोहमा महते सौभगाय || प्रजापते न लदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुटुमस्तन्नो अस्नु वयं स्याम पतो रयीणाम् ॥ शास इत्या महाँ असीति पञ्च ॥ ७॥ अथातो मणिकल्पो भूतिकामः पुष्येण त्रिरात्रोपोपितो जीवतो हस्तिनो दन्तान्मात्रमुद्धृत्यानिमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणं जान्याच्योत्तरतोऽमेः फंसे मणि कृत्वा हुवा होमान् भणि संपातमानयेद्धस्तिर्चसमित्येताभिः प्रत्युचमष्टाभिः सप्तरात्रं मधुसर्पिपोसियित्वा त्रिरात्रमेको वा पनीयाघृता- दुर्लुप्त इत्येतय अत एवोत्तरं पद्भिदयशूलाग्रमणि मतोदा- अमणि या मुशलाप्रमाणे या खदिरसारमणि वा मांसौदने वास- यित्वा त्रिरात्रमेको वा बध्नीयादत एवोत्तरं चतसृभिपभ. दृङ्गाग्रमणिं घृतोदने वासयित्वा त्रिरात्रमेकां वा वध्नीयादत एवोत्तरमेयेरण्डमणि तिलोदने वासयित्वात्रिरात्रमेका वा बनी. यादत एवोत्तरं पोडशभित्र सप्तरात्र मधुसपिपि वासयित्वा त्रिरात्रमेका वा बनीपाद्यतादुलप्त इत्येतयर्चा अत एवोत्तरं पञ्चभिर्महावराहस्योटोई मुद्गीदने वासयित्वा निराकमेका वा घनीयाच्छत्तों सति प्रथमं हस्तिच्छायायां वैया वाप चर्मण्यासीनो वाऽपि जुहुयादासीनो वाऽपि जुहुयात् ॥ ८ ॥ इति भाइखायनारण्यके द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ भय प्रयोदशोऽध्यायः ॐ प्रयाना वैराग्यसंस्कृत गरीरे ब्रह्मयज्ञनिष्ठो भवेदप पुनर्प- स्युं गपनि नदुह वा आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या. १(८1७।४)२ (८1८1१०) क.ग, ग.म. मी.

·भिमायः २५] ऋग्वेदे शालापनारम्पकम् । सितम्प इति समेत चेदानुषचनेन विविदिपन्ति प्रमचयेण तपसा श्रद्धया यझेनानाशकेन चेति माण्फेयस्तस्मादेवंवि- सान्सो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽ. स्मानं पश्यदिति माण्डल्यो योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु स एप नेति नेत्यात्मा न गृह्य इदं ब्रह्मदं क्षत्रामिमे देवा इमे वेदा इमे लोका इमानि सर्वाणि भूतानीदं सर्व यदयमात्मा स एप तत्त्व मसीत्यात्माऽवगम्योऽयं ब्रह्मास्मीति तदेतद्ब्रह्मापूर्वमपरमनपरम- नन्तरमवाघमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनशासनमिति याज्ञव- सपस्तदेवनापुत्राय नानन्तेवासिनं घूयादिति य इमामग्निः परिगृहीतां वसमती धनस्य पूर्णा दयादिदमेव ततो भूय इदमेम ततो भूय इत्यनुशासनम् । तामेतामुपनिपदं वेदशिरो न पया फर्यचन वदेत्तदेतदृचाऽभ्युदितम् ॥ १॥ इति शाड्वायनारण्यके त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः। * अचां मूर्धानं यजुपामुत्तमाङ्ग साम्न शिरोऽथर्वणी मुण्ड- मुण्डं नापीतेऽधीते बेदमाहुस्तमझं शिरविछत्त्वाऽसौ फुरुते कबन्धम् ॥१॥ स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽयम् । योऽर्थ इन्सफलं भद्रमभुते नाकमेति ज्ञानविधूतपा. प्यति विधूतपाप्मेति ॥ २ ॥ इति शासायनारण्यके चतुर्दशोभ्यायः ॥ १४ ॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः अथ वंशः । नयो ग्रह्मणे नम आचार्येभ्यो गुणाख्याच्छा- सापनादस्माभिरधीतं गुणाख्यः शाजायनः फहोलात्कोपी- तकेः कहोल: कौपीतपिरुवालकादारुणेरुहालफ आरुणिः मियनतात्सोमाः प्रियप्रतः सोमापिः सोमपात्सोमपः सोयात्मा- तिवेश्यात्सोमः प्रानिवेश्या प्रतिवेश्यात्मनिषायो चिकामादिका ·४८ [भप्यायः १५] 'अग्वेदे शालापनारम्यक मुनयोः ‘सुन्नपुरुदालकाधारको विश्वपनसो विश्वमना व्यश्चाद्यभ्यः साकमग्वारसाकमायो देवरातादेवरातो विश्वामित्रा- दिश्वामित्र इन्द्रादिन्द्रः प्रजापतेः प्रजापतिब्रमणो ब्रह्मा स्वयंभू नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मणे ॥ १ इति शालायनारण्यक पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ समाप्तोऽयं ग्रन्यः ॥

·ग्रन्यनामा मूल्यम् । आ० ४ ૨ ४ ... ३ . ९ ७ ८ २ ३ ... . ९ क ८६ विधानमाला-श्रीनसिंहभद्दविरचिता ।... ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका किंजवडेकरोपावामनशास्त्रिरुता । ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरुतवृत्तिसमेतम् । भागद्यात्मकम् । ८९ काव्यप्रकाशः संकेवायटीकासपेतः । ९. शाहायनारण्यकम-रग्वेदान्तर्गतबाप्कलशाखीयम् । ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्पवृत्तिभ्यां समेनानि । ... १२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशा-किंजवडेकरोपाहवामनगाखिरुतः। ६ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभ:-कृष्णदेवशविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम-सतन्त्रवार्तिकशावरमा० भागषटकात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः- म. म. अभ्यंकरोपाववासुदेवशास्त्रिप्रणीतः। . ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम- ९९ भास्करीयवीजगणितम-नवाड्कुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः- नागेशभविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशासिरुतं द्विभा. ८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् ।... १०३ अतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटफाचार्यप्रणीतम् । १०४ त्रिशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशासग्रन्थः।२ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम-आश्वलायनाचार्यपणीतम् ।... १०६ दशोपभिपद: मूलमात्रम् । :.. १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यमणीता। टीकावयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-पदीपोयीतयुत (अङ्गा०)प. मा.! २ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गत चतुभांगात्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम-महपिवेदव्यासप्रणीत निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-जिवडेकरोपाहवामनशास्त्रिमिः रुता।। पश्वालम्भमीमांसा-किंगवडेकरोपाहवामानशा त्रिविरचिता।। शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । ... १३ २ . ९ ४ . २ १२ . . १२ . ४ १४ १. .