Government College, Kota

Abhijnana Shakuntalam Act-iv

Kalidasa's · 2012/04

PDF Proofread

Front matter

QUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Aai!
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
BORROWER'S
No
DUE DTATE
SIGNATURE

KALIDASA'S
ABHIJNANA SHAKUNTALAM
ACT IV
(For TIE USE OF IXTENDEDI ATE STODENTS )
C-93
EDITED
Wath Sanskrit Commentary, English and Hindi
Translations, Grammatical and Exploatavy
Notes and Various Rose
COLLEC
LIBR La
BY
HOŤAH,
R. BHATTA, B A., LL.
Translator of Kadambari, ShishapalkTadba
Naighadba-Chazila, Amara-Shalata, Fte.
Rerised and Enlarged by
RAU CEIANDRA SHUKLA, BA
ALLAHABAD
RAM NARAIN LAL
PUBLISDEIL AND BOOKSELLER
1947
Price Re 1

Introduction Life and works of kali21 At the outect it must be admitted that we bave absolutely no trustworthy information regarding the personal history of Kalıd983 The poet has stadı oualy observed completo silence about himself in his works Read them howsoever we inay, we find no allusion, no dudent mentioned, that 'may directly ang light either on his personal history or on ang remarkable event of big life. His poctical prodac tions alonc stand as an immortal monument of hu eterpaesing poctic cxcellence and we must content ourselves with gathering what fittic information we CD get about a poet of such world wide rcpate frora external sources, and a few incidents found bere and there in bug works, which may be supposed to have a distant bearing upon the history of his life |A timehonoured tradition associates the naine of balıdans with that of the cpoch miking Vikramaditya of Ujjain The kcen interest and admiration with wluch the poet describes the Vabakal, the Supra and the other beauties of Ujjain, unmistakably point to the conclusion that he must have been a nature of that aty And the various corect references to the name of Vikrama in fully ealogistic tums, whicb

( ૨ )
are doubtless meant to immortalise King Vikrunaditya
are inexplicable if that monarch be not regarded as
the poet's patron. Kalidasa also betraye considerable
acquaintance with court life in lng works. He was
Brahman by caste and was a devout worshipper
of Shiva. He seems to have travelled a good deal.
His graphic description of the Himalayan scene, looks
very much like that of one who was an eye witness
He seems to have enjoyed great popularity during
his life time. His works bear further testimony to
bis considerable acquaintance with the Vedas. Beyond
these facts nothing is known for certain about our
poet at present.
The following is a list of the works generally
attributed to him.-(1) Jigata (2)
His works विक्रमोर्वशीय (3) मालविकाग्निमित्र (4) रघुवंश
(5) कुमारसंभव (6) मेघदूत (7) इन्वेश्वरदोत्य
(8) ऋतुसंहार (9) नलोदय (10) अतबोध (11) ज्योतिर्विद्याभरण
and a few more whose apthorship is doubtful.
In Sanskrit literary history there have been many
poets who bore the name of कालिदास,
Kalidasa is indisputably the greatest mastermind
in Sanskrit poetry. His genius har
His Poetry been recognised in India from very
early times. He has been and will
ever be enshrined in the hearts of his countrymen
29 the prince of Indian poets. He has evoked

sponiuncous outpourings of praise and manifestations
of admirition from foreign
from foreign cobe, and
access to luis work cither directly or
through translations Golthe, the Germın poet liso
bestowed the bigliest meed of prure on him The
well-known plulusopher and traveller, lumboldt
pronouncus the following judgment "halıdaga, the
celebrited author of the Shakuntali, 19 A muterly
describer of the influence which nnture exercise
upon the ininds of lorers Tenderness 10 the
expression of ſeelings and richness of creatire faucy
Have assigned to him les lofts place smon, the poeto
of all nationa"
Severil «nment orientalista huse aleo offered
their tribute of praisc to our Indian Slakespeare, as
Sir William Jones Tag first to call him, the very
comparı«on of holidasa to Shakespeire is the bigbeat
forin of eulogy tinit could he bestowed upon bim by
foreign critics Sir Jionier Willards uile writing
about the Shakuntala thuy expresses himself "NO
composition of halıdwa displays wore the richness
of lus poctical gentus, the exalerance of bu
2007inition, the rirtli and play of Ins foncs, bus
profonal knowledge of the human lieart, bis dclcate
Appreriations, Ins familiarity with the working and
counter workinge of its condicting fucking, in short
more entitles him to rank the Shakespeare of Indis

Prof. Sassen calls him 'the brightest star in the
firmament of Indian poetry.'
We shall DOF briefly consider Kalidasa's poetry,
his style and diction in general His poetic geniuz has
brought Sanskrit poetry to the highest elegance and
refinement. His style is peculiarly purc and chaste.
It is upartiticial and characterized by brevity
consistent with perspicuity. An unuffected simplicity
of expression and an endlowing language mark his
writings which are embellished with similes unparalleled
for their beauty and appropriateness, and pithi"
general sayings His diction is marked by the absence of
long compounds ; involved constructions, overwrought
rhetoric and Brtificial print and Kalidasa excels other
poets in his description of Elie sublime and thic bean.
tiful. His descriptive powers are great and some of
the scenes in the Shakuntala, the Meghaduta and
the Raghuvamsha are so enchanting as to hold his
readers spell boond.
III The Play
(1) The Plot
The Abhijoana Shakuntala is a 12" in seven
Acts based on the well known love story of King
Dushyanta and the maiden Shakuntala, given in
the ancient Indian epic, the HETTIC. The scene of
the first four acts ia laid at Kanwa's hermitage st

the foot of the Himalaya and later it shifts to the
capital Hastinapura (Acts V and VI ) and finally to
Marichas hermitage on the Hemakuta Mountain
Below is given a detailed analyers of the story of the
play, Act by Act
Act I King 9 19 lntrolaced in full hunting
garb followed by his charioteer While the King 15
about to shoot he rrow at an antclope, pursued by
him, he is interrupted by an ascetic who tells him
thnt it belongs to the AM The hing refrains from
killing the deer and being invited to the TUH, goes
tlicre and 13 entertained by Ali He mees her
other two companions and comes to know about
Shakuntala's birth and parentage Uc falls in love
with her and she with lum
Act II The hing is introluced in lore sick state
The Vidushaka is trying to soothe the hug The
bing directs his general to stop the chase an order
hus followers not to disturb the hermitage The
hoog tells the Vilushsha all about his love and wants
to lare some pretert of stagiog in the l ermitage H18
difficulty u solved, for some ascetics come and request
laim to stay and Inok after the safety of their sacrificial
rite. It prores an opportune and relcorde inritation
and the hing accepts it He reads the Viduslaka to
bua royal motlier, lest lic might make his forest lore
kaona to other

Act III. In the Interlude it is stated that Una,
too, is now affected by the malady of love and is
lying on a flower bed with her two companions,
ministering unto her with cooliog remedies. The king
is introduced in a love sick condition and chance leads
him near the same bower wherein are scated Up
and her companions. In the course of her conversº
ation with the latter Ugart confesses her pasciou for
Und who, taking advantage of this opportunity
makes a formal declaration of his gpit. At this apion
of the lovers the companions discreetly withdraw
but w$# 18 called off by an elderly relative.
The discongolate king finds active work in his
accepted occupation of keeping off the evil spirits
from the sacrificial altare.
Act IV. During the interval after the last act,
Dushyanta has married Shakuntala by the gandhurra
form of marriage and lias then left for capital, laving
promised to send a suitable guard to take his bride
to her rightful home, Daslıyanta's palace, while
Sakuntala is alone in the hermitage, her thoughts
being away yith her absent hasband, she fails to
offer proper hospitality to the Choleric sage, Dorcasas,
who comes to the ashrama as a guest. The hot-tempered
eage curses her with the words —" He, of whom
thou art thinking, neglecting to receive me properly
as a guest, won't remember you even when reminded

(by you)" One of Shakuntala's companions, however,
pleads Shakuntala's absent-mindedness and obtains
from the more forgireness and conce-810n 10 eo far
that the coroc roull owe to have effect on the
production of some token of recognition (This has an
important beariog on the plot, as will be seen later)
The two companions Bay nothing about the curre to
any one, they do not even communicatrat to Shakuntala,
as they thought it was not advrable to worry her
with it, and copecially as some token of recognition
could easily be produced when the occasion needed
it All this is relater in al Interlade In the act
proper we Icarn that Konra has come to know of
Shakuntala's marriage and that he h118 approred of it
in the mean bile the curse has began to operate and
Dushyanta has completely forgotten cserything about
hus forest bride But those in the hermitage are not
aware of thit, and, as Shakuntall hae, by this time,
dercloral eigns of pregnancy, they are not preparing
to send her to her lawfal husband The whole
Ecene depicting I cr departure from the penance grove
where she had resided so long and where every plant,
creeper and animal tas bound to ber by tres of
affection, is vers touchingly portrayed It containt
also Kanvas well known adrice to Slakuata's on the
duties of a wife and daughter in law
Act V The scene dot shifts to Dashsanta's capital

The ascetics escorting Shakuntala's arrival at the royal palace wish to see the king, tying, having forgotten cverything, calmly orders kis chamberlain to admit the party into his royal presence, littic suspecting their mission. After an exchange of greetings, Sharngarava, the chief of the Bages that accompanied Shakuntala congratulates the king on his marriage, and iavites kius to accept his frife as the Queen. The king, to whom all this comes as a complete surprise, denies all knowledge of the affair, and even Shakuntala fuils to rouge his curee-swept memory, AB & last resort she wants to show him his ring, which he had given at partiag and which would have been a sure token bar as ill-luck trould have it it had slipped off her fingers during the journey. Mutual recriminatiou« lead to nothing and her party leave the audience hall. Outside while she was betoaning ber fate, a celestial lady descends froin heaven and carries her away. Tác king and courtiers are unable to explain ; and the curtain drops, leaving the king musing in a gloom of vexations uncertainty. Act VI. The ring which Shakuntala bad dropped in a pool of water on her journey is discovered inside a fish by a fisherman, whom the police accuse of theft and take to the king for being dealt with. He is of course let off by King Dushyanta, who at the eight of that token of rocognition, is freed from the influence

of
8390
Darras is curse and now distinctly remembere
hre marriage trith the repudiated Shakuntain and all
Jetails connc teil with it. He is nos deeply ricred,
but ia helpless He is closely followed in the course
of brs sorrow hs Sanupati, a heavenls nytaph, who
29 raterested in Shakuntala owing to lier connexion
with Biennka, Shakuntala s mother The king diverts
his mind in the compaug of bis confidant, the Vadu
shaka , but at ewery moment 1119 gtief harrowing
decp dorrn into lus boul And to make matters torse
he receiver a letter from hus minytcr, announcing the
death of inerchant, named Dhanmittra, who dies
sonles, and whose property con.qpent'r goeg to
royal treasurt Thus leads him to reflect on his own
soulegs state, until the grief caused therebr inakea him
unconscious A welcomc diversion is created at thig
time bs Hatalı, indra s charioteer, who arrives sitb
a meuge fron he muster to Dachsanta to conc
and prozal forth iti to do battic with certnın
troublesoine demons, the enemies of the hing of the
Goda Dusliyanti assents and leares in Indra's car
to proceed on his expedition
Act VII llic king 19 successful in fus expedition
and is dusmjered by Indor after being received with
extraordinary lionour While returning through
thooks in the car drisen by Matalı, lic alights on
the Mountain Hemakuta, where the holy sage Kassaps

Maricha ) resided, and whom the king saluted reverently on his way. He goes to the hermitage while Matali is gone to seek Ragyspa. King Dashyanta comes across a young bov, the very image of himself playing with a lion's cub. At his sight the king experiences a strange emotion, as though the boy were his own son. It gradually comes out in the course of talk with the boy's attendant females that he belongs to the Paru race (Dusłıyanta's own race ) and that his mother's zame is Shakuntala. The king Dow suspects the truth, viz, most likely the boy is his own sou, and it is confirmed by the entrance of Shakuntala herself who recognizes her lorel. Mutant explanations follow and thc puir is reconciled. Kuagapa then enters, he explains the incident of curse and how it clouded ¡Dushyanta's memory, so that the repudiation was not the king's fault. Hc prononnces his blessings on the couple and sends them off together with their son, in that same car of Indrs, to their capital where they live ever happily afterwards. The play then ends with customary stanza of Benediction.

General Criticism Kalidass's Abhijoanasbakuntala, like L19 Raghu. Tamsa, ie most popular and very widely read in all parts of India Ita & lore drama and belongs to that class of Rupakan whicb is known as the Nataka Its subject 18 taken from flistors in its main outlines The single plag hx4 ao much of the poet's genias displayed on it that we need not go to his other works to establish the goperiority of Kalidasa'a Muse Its laoguage shows forth all the graces of his style, it 18 highly elegant, and dignified where necessary, abouods in Atriking and tasteful comparisons, 19 sublime 10 the poetical portions srithout Becoming obycuro or involved, and presents a most charming ease and simplicity in the dialogoes without ever descending to vulgarism No forcod construction, no offensire conceit, mars its beauty. The metres are mostly of the eborter kind, very musical and varied, with tho sonorou4 Arya proininent among them It 19 algo highly finisbed from an artistic point of ries. The action 19 progresive and the interest well sustained Wilson's remark "The stort, the situation and the characters, are highly imaginativo and nothiog can aurpeg the beauty and justice of many of the thoughts To select out as an erimple were to disparaga a number of other paqeager and ther mar bo loft to critical acumen and taste of reader" applies mort appropriately to the present plar The very fact that there have been translations, and versiong of the translations made of this play from time to time in various languages of Europe, over since it was made kuown to the European world by Sir William Jonen hy pnblishing a tranelation of it, is a sufficient proof of its supremo olegance and growing popularity among the learved in every country of the civilized world Though resembling its two sister dramas in many of tho above mentioned features and in general dramatic structure, the Abbijuanashakuntala differs from them in many respects. It aims at giving a realistic picture of the life of the people in a more marked degree than the other two. The usual expedicat employed by writera of erotic plays, viz., the introduction of a rival wife or wives, to give variety to the action and add interest to the incidents by the dzwolcome interraptions of love moetings of the Dero and the Heroine, is not made ose of in the present play. Another distinguishing feature of it is comparatively the insignificant part assigned to the Vidushaka,who is conspicaoas in the other two plays. There are also no maid servants introduced in connexion with the love intrigue, since there is Dode guch mentioned in the play. Kalidasa is regarded 88 a master of similes and of srcot and melodious language; and this is amply borpo out by the present play. It 19 bardly necessary to point out particular instances, since such:abogpd in it (Vide II 8, III 12. VII 31, 32 etc.) As for the music of bio language, every verse, 237, even the probe of it, bears upon it the impress of the same The poet's observation of patare 18 very vivid and true to hfe The first Act bas vivid pictures of the same ( cf stanzas, 4, 7, 89, 14 18, 19 etc) The highest merit for which our poet is pre-eminently distinguished is the sublimity of hrs thoughts Tbere is nothing commonplace or volgar about them Though the procipal sentiment 19 love, we find no vulgarity or want of decency in the expres Bion of it It 18 pare and sublime and can be read without a blush

अभिज्ञानशाकुन्तलम्
चतुर्थोऽङ्कः
(ततः प्रविशतः कुसुमावचय नाटयन्स्यो मख्यो)
अनसूया-विश्रयर, जर वि गन्यमा विहिणा णिन्दुस
कलनाणा सउन्दला अगुरूवमतुगामिणो समुचेति णिचुदंम
हिमप्र, तहवि एतिम चिन्तणिज्ज । [प्रिययद, यद्यपि गान्धण
विधिना निवृत्तकल्यागा शकुन्तलानुरूपमर्तृगामिनी संवृत्तति
निर्वृत मे हदय नथाप्येतापश्चिन्तनीयम् ]
पियवदा कह पिन। [कमिय]
अनस्या-प्राज सेो गरमी बर्टि परिसमाविम इमीहिं
विसजिमा प्रत्तो पर पपिसिन अन्तउरसमागहो दोगद
पुत्तत सुमरदिया पति।
[अघ म राजपिरिष्टिं परिसमाप्य ऋषिमिर्विमर्जिन
प्रात्मने नगर प्रविश्याना पुरसमागत इतोगतं वृत्तात स्मरति न
घेति]
(Then enter the tiyo friends in the act of
gathering flowers)
Ansuyi-Priyamroda, although my heart
Batisfied that, by performance of the auspicious
ceremony according to Gandharva form, Shakuntala

has been united with & Forthy husbınd, still there is
some cause for anxiety.
Priyamvada-How?
Anasuya-Having finished their facrifice, the
bermita permitted the royal sage to return today and
he has entered his capital. Being in the company of
the ludies of the harem, he may or may not remember
what hnppened here.
(दोनी सखियाँ फूल बीनती हुई पाती हैं)
अनसुपा-यद्यपि गाधर्व विधि से शकुन्तला का विवाह हो गया
और उसे योग्य पति मिल गया इससे मन को प्रानन्द हुग्रा पर इछ
चिन्ता तो बनी हो है।
प्रियंवदा-क्यो?
अनस्या-पाज ऋषियों ने यश समाप्त करके रामर्षि को पिता
कर दिया और उसने अपनी राजधानी में प्रवेश किया है; मनाने
रनवास में रानियों से मिल कर उसे यहां के पृत्तान्त की मुभ रहेगी
या नहीं।
Notes.-कुसुमावचयम्-कुसुमानाम् अवचपम् कुमुमावचयम् ।
Gathering of Kowers ; फूलों का बीनना। अबु+चि+भन्।
नाटयन्यौ-यह नारयन्ती शब्द का द्विवचन है। नाटयन्त्या-अमिनपन्यो
Acting; करती हुई, दिखाई हुई। गान्धर्षण विधिना-According
to Gandharya rites ; गंधयों में प्रचलित विधि के अनुसार।
गन्धर्वस्य-इदम् इत्यम् गम्पर्व + अए।
निचवहयाणा--जातमङ्गला-जिसका मनुल हो गया है; Who
has become happy निचम् कल्याणम् यत्याः या निवृत्तकसावा
(२०१०)। अनुरूपम गामिनी योग्य पति पर गई है नो who

.
has been united with a worthy husiand. अनुगतो रूपम्
प्रनुरूर •rsuitable, योग्य । तायोमतां अनुरूपमा त गन्तीति
मनुरूपमतगामिनी । अनुरूप+गम्+पिनि । संवृत्ता-जाता-हो गई है।
has become ; नितम्-Satisfied ; प्रसङ्ग है ; निर्++छ।
एतावत्-thrs much , सना । एतत्+वतु ।
इष्टिम् परम: Facrifice, यम । परिसमाप्य-having finished.
खतम करके । इतोपतम-of this place ; इस स्थान का, यहाँ का।
अन्त: । पुरसमागत :--अन्तःपुरवचिनीमिः महिषीमिः मिलितः अन्त:-
पुरको रिभवो से मिल कर ।
प्रियंवदावोससा होधि । स तादिसा प्राकिदिषिसेसा
गुणधिरोहिशोबोन्ति । तादो दापि इम वुत्ततं सुणिपण प्राणे
कि पहिचस्मिदि जिविसम्धा भव । न तादृशा प्राकृतिविशेषा
गुणपिरामिनो भवन्ति । तात इदानीमिमं वृत्तान्त भुश न जाने
कि प्रतिपातिता
मनपा-मह प्रहं देक्वामि, तह तस्य अणुमद भरे
[ययाहं पश्यामि, तथा तस्यानुमतं मयेत् ]
प्रियंदा-कहंविधा[यमिव ]
अनसूपा-गुवपदे करवा पडिवादणिजे ति प्रधं दोष
पदमो संयो। तं मा देवं पन्ध संपादेदि णं प्रप्पप्रासेमा
किदरयो गुरुप्रयो।[गुवयते करपका प्रतिपादनीयेत्ययं तापत्
प्रथमः
संकल्पः । तं यदि देवमेव संपादयति नन्घश्यामेन कृता
गुरुजनः]
Priyamrada-Have confidence. Such excellent
features are not without good qualities. But I do not
know what father Kagra will do when he hears this
Imatter.

Anasuya--So fnr .19 1 know, it will inect with lig approval. Priyamvada-- Hos! Anasuya- It is the first desire that the daughter be given to some worthy liusband ; if it is acco11- plislied by luck lone, the elders have their desire fulfilled without any effort. प्रियवदा-विश्वास रख; ऐसे मुन्दर श्राकार से अनुष्य गुण- होन नहीं होने । पर पिता कएव या वृत्तान्त सुनकर न जाने क्या करेंगे। अनसूया-जहाँ तक मैं जानती हूँ इसका अनुमोदन करेंगे। प्रियंदा-क्यो। अनसूया-यह मुख्य अभिलाषा होती है कि कन्या गुणी को दी नाय । यदि उसे माग्य ही पूरा कर दे तो बड़े बूढ़े मिना प्रयच के ही कृतार्थ होनाते हैं। Notek.-विसम्पा-नि:शा; विसपामय-bave confidence विश्वास रायो; निश्चिन्त रहो । तार-people like bum (दुभ्यन्त), उसके समान लोग । प्राकृतिविशेषा:-सुन्दर प्राकृति वाले; persons having excellent features ; प्राक्तीनाम् विशेषाः श्राकृति विशेषा अपना प्राकृतिः विशेषों येषाम् ते whose distinguishing mark is a noble or imposing figure. गुणविरोधिन :-गुणान विस्न्यन्ताति । गुण पि++शिनि या गुणेः विरोधो ये विद्यते- opposers of internal qualities & Penta? Excep tionnl beauty of forin such as is possessed by must bare a corresponding wealth of inner qualities ऐसे मुन्दर प्राकार के मनुष्य गुव हीन नहीं होने। पाने का भाव या ।

.
.
है कि दुष्यन्त ऐसे सुन्दर श्राकृति वाले लोग गुण होन नहीं होते;
इतना कह कर पियवदा अनुसूया की शङ्का को दूर करती है। प्रतिपत्स्यते
करेंगे will do | अनुमतम् -स्वीकृत ; will be approved by hum
अनु +मन् + छ । गुणवते-गुणी को
-गुणी को , to A Virruour mins
गुपाः सन्ति अस्य इति गुण+मतुपू । प्रतिपादनीया दी जानी चाहिये ;
Should
given प्रथम, सकल्प :-मुख्य अभिलाषा cbiet
desire संपादयति-पूरा करता है , fulfilse अप्रयासेन–विना
मिहनत ; without Ellort + कृतार्यागुरुजन:-बड़ का मनोरथ पूरा
हो जाता है , the superiors have their deeures fuln led
कृतार्य :-कृत : सिद्ध : अर्य: प्रयोजनमस्येति कृतार्थ :-having
the purpose perved
प्रियदा-(पुष्पभाजन विलोक्य ) सहि, अयादाइ वलि-
कम्मपजत्ताइ कुसुमाइ (सखि, प्रचितानि यतिकर्मपर्याप्तानि
कुसुमान]
प्रसूया-- सहीर सरन्दलाए मोहग्गषमा अनचाया
[ ननु सख्या: शकुन्तायाः सौभाग्यदेवताचनीया ]
प्रियवदा-जुनदिप युज्यनं ]
(नदेष कर्माभिनयता)
(नेपध्ये)
अपमहं मोः
अनसूया--(पर्ने दला) महि दिधणं विन णिवेदिद।
[मम्मि, प्रतियोनामिज निवेदितम् ]
प्रियदा-या सासरिणहिया मान्दना ।
[मन्टसमिहिता शकुन्तला ]
प्रमस्या-पज व्य हिग्रएस प्रसविहिदा । हो । प्रलं
पचिपा कुसुमेहि।

[पध पुनईदयनासमिहिता । म | प्रप्त मेताद्रिः फुसुमैः] (त्ति पस्थि) Priyamrnda--(looking at the lower-basket ) Friend, enough flowers have been gathered for the offering. Anasuya-Have we not to woreliip the diety, presiding over Shakuntala's good fortune ? Priyamvadu-Right! (Both continue gathering.) (Befund the scene.) Here am I, hol Anasnya-(Jistening) Friend, it is like the announcing of a guest. Priyamvadu-Well, there is Shakuntala in the cottage Anasuya-Bot her heart is not with lier today, Well ; there flowers will do, (They sturt), प्रियंपदा-(पुनो कोतकरी देखकर) सथी, पूधा के लिये काफी इन कर लिये। अनस्या-सा इन्तला की सौभाग्य-देवी की पूजा नही करनी है। प्रियंवदाप्रया (दोनी पल मौनती)

LIDRIRA
(नेपथ्य में
-
KOTAH
या मैं हूँ मैं।
अनस्या-(कान लगा कर ) यह तो पतिथि का सा बोल है।
प्रियंवदा-पर शकुन्तला तो कुटी पर है।
मनस्या–पर भ्राज उसका वित्त ठिकाने नहीं है। अब रहने दो।
इतने ही फल बहुत है।
(दोनो चलती
Notes -प्रवचितानि--have been collected ; इकट्ठा कर
लिये गये हैं। अब+चि+छ। बलिकर्मपर्याप्तानि-enough for
Bali (ofering) बलि के वास्ते पर्याप्त । पलिकर्मणे पातानि
इति बलिकर्मपर्याप्तानि । सौभाग्पदेवता-सौभाग्य
देवता। अर्चनीया-पजनीया ; should be worshipped ;
पूजा जाना चाहिये । प्रचं+मनीयर । नेपथ्ये पर्दे के अन्दर से।
behind the Screen | अतिथि-guest; मेहमान । निवेदितम
---Call; आवाज़ । ननु-well; पर अच्छा । उटजसनिहिता-
उटजस्य सनिहिता उटजसनिहिता-कुटी के पास ; ncar the cottage
हृदयेन यसनिहिता-हृदय से समीप में नहीं है, not at hand
at heart अद्य पुनः दुपन्तस्य नगर प्रत्यावर्त्तनाद तद्गतचिन्तया
उदयेन मनसा असनिहिता उटजे नास्ति what she means to say
is that though she is near the cottage yet her heart is
somewhere else (for she is thinking of दुष्यन्त)।
सनिहिता-सम्+नि+मा+छ । सुमैः अलम-प्रलम् का योग होने
से तृतीया हुई है। प्रस्थिते-both exit दोनों जाती है।
(नेपथ्य में)
आः अतिपिपरिभाविनि
निचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा
।

तपोधन वैरिस न मामुपस्थितम् स्मरिष्यति त्वां न स पोधितोऽपि सन् कयां प्रपत्तः प्रथमम् कृतामिर ॥१॥ मन्यय-यं विचिन्तयन्ती मनायमानमा उपस्थितम् तपो- धनं मान वेरिम मथाधिनाऽपि मन् पयतः प्रथम कर्ता कयाम् इच त्या भस्मरिष्यति। (Behind the scene.) Ah, Thou that dost slight n guest I He, thinking of whom, with undivided atten. tion, thou dost not notice the arrival of me-rich in pepance--shall not rernember that he married thee thouglı reuinded, just nu a druukard does not remember the speech, made by him before. (नेपथ्य में हेअतिथि का निरादर करने वाली। जिसमें एकचित्र होकर ध्यान लगाने के कारण मुझ तपो. बत का यहां माना नहीं जानती उसे याद दिलाने पर मौ तेरी सुष इस बरहनी प्रावेगी जैसे उन्मच को पहले कही हुई बात की याद नहीं पाती। प्याख्या- दुष्यन्तं ध्यायती नास्ति प्रन्यस्मिन् विपये मानस यस्याःतयोवा त्वं पर्यशालायां प्रागतं तप एव धनं यस्य तं तपोनिधि दुर्गमसं माँ न जानामि स तव स्मृतिपारमूना. दुष्यन्ता मारिता मन् पपि वमत्ता पूर्ण उकां कयां इस पूर्व स्थी. कुता वोन स्मरिम्पति। Notes:-प्रतिपिपरिमाविनि-Slighter of guests ; अतिथि -- .

- का निरादर करन वाली। अतिथि परिभवति अवमन्यते वा तत्सम्बुदो। मनग्यमानसा-अनन्य मानस यस्याः मा अनन्यमानसा । २. श्री.) एकाग्र मनमे, with undivided mind विचिन्तयन्ती-ध्यायन्ती ध्यान करती हुई : thinking वि+चिन्त+शत। तपोधनम - तपोनिधिम्-तपस्वी को , तप : एव धन यस्य स त । वेत्सि----जानती हो, देवती हो । notice me । बोधित :- याद दिलाये जाने पर being reminded , बुध • णिच् +छ। प्रमत्त:-पागल, Trat, mad man; drunkard पियवदासी । मास एव्य सबुत्त । पस्मिपि प्रादे श्रपरमा सुगणहिपमा सउन्दना । (पुराऽधलोक्य) गा जस्मि स्मिपि । एमा दुवार सुलह मोशे महेमी। नह मयिन दोषागलुफुल नाप दुवाराए गए पडिणिमुत्तो। को गणो पक्ष- दादा दाटुं पहदि । [हा धिक् । अप्रियमेव मवृत्तम्। कस्मिन्नपि पूना अपरादः शू गहरया गन्नता । न खलु यम्मिम्मिन्नपि । प दुर्वामाः सुनमकापे महर्षि नथा शमषा वेगनाफुकाया दुग्या गत्या प्रातग्वृिन । कोऽया दुतव हादग्धु प्रमयति । पनसूया-गन्छ । पादेसु पामिश्र णिश्तोहि नाप ग्रह अग्पादन उपकप्पेमि । [गच्छ । पादयो प्रगाम्य निवर्तयन प्रापद- दमकमुपाल्पयामि । प्रियदा-तह निधा] । (इति निष्फान्ता) मनस्या-(पदानरे स्खलितं निष्प्य)। अहो। पाषण लिदाए पाठं में प्रगहत्यादो पुफमाण ( इति पुष्पोरनयं रूपति) [प्रदो। प्रायेगस्खलिताया प्रभ्रष्ट ममानहस्तात्पुष्पा भाजनम् 1] Priyamrida—Alas I A very unpleasant thing 1 indeed has come to pass I Shukuntala, absent-minded as she is, has offended some person, deserving reverence; (looking forward) not an ordinary person ! It is the great sage Darsaga, who is easily irritated. Having cursed in that way, he goes back with long and hasty strides which cannot be turned back. Who else, except Gre, will be able to burn ? Anasuya-Go ; bort at his fret and bring him back, while I wake preparations for water and offerings of worship. Priyamvada-All right. (Exit) Anasuya--(Advancing a few steps and tumbling) Alas ! My flower barket has fallen from my hand, us I tumbled in hurry. (Acts the gathering of flowers.) प्रियवदा-हाय ! अनिष्ट हो ही गया ! शकुन्तला से सुधी में किसी पूजनीय का अपराप बन गया । (धागे देखकर ) किसी ऐसे पैसे का नहीं । ये जरा जरासी बात पर क्रोध करने पाले महर्षि दुर्वासा शाप देकर इस तरह जल्दी ल ल ग रख कर जाते हैं कि कोई रोक नहीं सकता। अग्नि के सिवाय और कौन जताने में समर्थ होता है? अनसूया-बारी पर उन्हें लोग शा तब तक में अम-जल संजोती हूँ। प्रियंवदा-मन्दा (शाती है)

अनस्या-(पोड़ी दूर पल कर ठोकर खाती है ) राय, उतावली में
ठोकर खाने से फूलों की टोकरी मेरे हाथ से गिर गई।
(श्ल बीनती है)
Notes -अपियम-undesirable thing , अनिष्ट , बुरा ।
सवृत्तम--hash ppeved , हो गया है। सम+a+छ ।
पूनाई-deserving worship, पूज्य । पूजाम् अर्हति इति पूजाई
पूजा+यह+अच। अपरादा--has smned , कसूर किया। अप+
राष++घी लिन । शूयहदया-whose beart is blank,
गुन्य हृदय वाली । शून्य हृदय मस्या सा शूयहदया (व• मी.)।
Her mind was with Dushyant, hence the heart 18
blank Shens unconscions of her surroundings यस्मिन्
कस्मिन्-~-in an ordinary person, ऐसे वैसे में नहीं। सुलभकोप --
whose anger is exerted soon ,
निसको शीघ्र ही क्रोष श्रा
जाता है। सुलभ कोप पत्य स सुलभकोर (ब० प्र०) सुसेन लभ्यते
इति मुनम शप्सा-शापदेकर , having cursed | अपिरलपादत्वरया
गया-with a speed which is quick and short stepped,
जल्दी जल्दी सम्बे लम्बे करम रखते हुये । अविरलपादत्वरया-अविरला
पादा यस्या सा अविरलपादा ताशीवरा यस्या सा तया अविरलपाद
स्वरया-1n which there was haste with short and quck
steps 19 धन्य -who else , कौन दुसरा । हुतबह fire ,
श्रान प्रय, पारात इतर प्रादि के योग में पञ्चमी होती है। दग्धु
प्रमाति-18 able to buun , बलाने को शधि रखता है। अपेदिकम्
-प्रश्व
समाहार अर्पोदयम्-water and
offerings of worship , अप और मन ।
पदान्तरे-At the next step-पोड़ी दूर चलकर । पदान्तरे-
अपर पदम् परान्तरम् । तस्मिन् पदान्तरे । स्खलित निरूप्य-acting
उदाश्च तयो

slipping; ठोकर खाती है । यावेगस्खलितया गत्या-he Step having slipped through anxiety-चिन्ता से ठोकर खाकर श्रावेगेन स्खलिता श्रावेगस्खलिता तया | प्रभ्रष्टम् has fallen ; गिर गया । पुष्पमाजनम् -the basket of flowers ; फूलों की टोकरी। पुषाणाम् माननम् (प. तत्पु.)। श्रग्रहस्तात् अपश्चासो हस्तश्च अग्रहस्तः तस्मात् अग्रहस्तात् --from the tip of my hand. (प्रविश्य) प्रिययदा-सहि पकिदिषको मोमस्य प्रगान गेयह'द । कपि उसाएकोमा मिदो [ मसि, प्रकृतिधकः स कस्यानुनयं राति । किमगि पुनः मानुक्रोशः कृतः ] अनसूया-स्सिं वह रदं पि। फडेहि [तस्मिन्य ह्वेनदपि । फथय] प्रियंवदा-जदा गिावत्तदुण इच्छद तदा घिएगा विदा मए । मनचं, पढम ति पेयिस्य अधिराणादनयपहायम्म दुहिदुज- णस्स मपपदा पक्की प्रायराही मरिसियाति [यदा निपतितु नन्छति तदा विज्ञापिता मया । मगधन्, प्रथम इति प्रेदपा. विशालता प्रमावस्य दुहितानस्य मगधने कोऽपराधी मर्पितम्ग इति] अनसूया-तदो नदी [ततस्ततः] प्रियंवदा-तदो में वनणं प्राणहामषितुं पाािदि । किंतु अहिणणामरणदणेग साया गितिमपि हि तन्नो एश्य अन्तहिंदी [ नतो मे वचनमायया मचितुं नाईति किरपमिशानामरगदर्शनेन शापो निधर्तिप्यत इति नियने- पान्तर्हितः] अनसूया-सर्फ वाम्म अस्ममिदं । प्रयि तेष रारपिया संपत्पिण सणामहेपट्टि अंगुजीप सुमरणीति मामलाए

हाथे सभ जेय पिण' । नरिंग साई'णारामा सउन्दला
भषिरसदि [गमिदानीमाश्यमितुम् । अस्ति तेन गर्पिणा
संपस्थितेन मनामधेयाफितमानीयक स्मरणीयमिति शकुन्त.
ल या हस्ते स्वयमेव पि. द्धम् । तम्मिन्स्वाधीनापाया शकुन्तला
भविष्यति]
प्रियवदा-सहि पाहि । देवकाज दाप गिवत्तेसा। मखि,
पहि । देवकार्य नायनिर्तियाधः।
( रति परिक्षामतः)
प्रिययदा-(घिल्लोक्य) अणसूर, पेश्ख दाप । बामइत्यो.
अहिदषप्रणा प्रालिहिदा विध पिप्रमही । भत्तुगदार चिताए
अस्त णं पिा एमा बिमादि । दिउण अाग्रन्नुम [अनसूये,
नायर धामहस्तोपहितवदनालिविष प्रियमखी ।
भगतया चिन्नपात्मानमर्माप नैपा विभाधयति । किं पुनरा.
गन्तुकम् ]
अनसूया-पिझपदे, दुघेण पक्ष्य गो मुहे एमे पुत्तन्तो
निट्ठदु । गरिखदधा फ्यु पकिदिपेलया रिप्रसहो। [प्रियादे,
द्वयोग्य नो मुख पप वृत्तान्तस्तिष्ठतु रक्षितया खलु प्रकृति तथा
प्रियमन्त्री।।
प्रियवदा-को गणाम उगहादपण गामालिन सिन्वेदि [को
नामोष्णोदकेन नयमालिका सिञ्चति ।]
(इत्युमे निष्क्रान्ते)
विष्कम्मकः
(Enteriog.)
Priyamvads-Being ill-tempered, whose persua.
sion will he accept ? He has, however, been a little
softened.

Anasuya-Eren this is much of him. Go On, Priyampada--When he did not want to return, I entreated him thug imelo Revered Sir, considering that this is the first time, this offence of one, who is like your daughter and anaware of the power of penance, will be pardoned by your reverence." Apaguyam Yes, then ? Priyampada- Then suying—"My words cannot be otherwise but at the sight of some ornament of recognition, the curse stali cesse "-he disappeared. Anasuya-Then we can breathe freely because that royal Bage, wlien departing, himself fastened on Shakuntala': finger, as a token of remembrance, a ring on which his name was engraved. With that Shakuntala will have the remedy in her power. Priyamvada---Friend, come, let us finish our worabip. (Both walk on. ) Prijampada-( Looking outeide ) Anasuya, just see, our dear friend loots as if she were painted with her face resting on her left hand, her thoughts being absorbed in her busband, she is not aware even of herself ; what to say of a guest. Anasaya-Priyamyada, let this matter remain in

११ )
the mouth of us two only. Our dear friend is of
delicate nature. She must be spared.
Priyarpvada-Who would pour hot water on the
jasraine?
(Exeunt)
End of Prelude,
(प्रपेश करके)
वियवदा- सती, उस महर्षि का स्वभाव टेवा है। कौन उसे सीषा
कर सकता है पर मैंने कुछ दोला किया है।
अनया-उसका कुछ टीला होना मी पहुत है। कर।
प्रियवदा-जब पर लौटने को राजी नहीं हुआ। तब मैंने कहा कि
भगवान, सभापकी कन्या के समान है; अपराध पाखी होवार हुना
है और वर तप के प्रभाव को जानती नहीं है, यह रिचार कर एक अपराध
पापको क्षमा करना पाहिये।
मनस्सा-ti, फिर?
प्रियवदा-तर यह योला कि मेरा पचन मूला नहीं हो सकता पर
मुष दिलाने वाला अलंकार देखने से शार मिट जायगा। यह कहता
करता वहअन्तर्षान हो गया।
अनसूया-तो अब मेरी जान में जान आई क्योकि मय यह राम
जाने लगा या तर अपनी मुंदरी, जिस पर उसका नाम खुदा था,
शकुन्तला की उँगली में यो कह कर पहना गया था कि इससे मेरी याद
बनी रहेगी। इससे उपाय पन्तला के हाथ में ही रहेगा।
प्रियवदा-सखी, पला देवतानो की
पूमा
से निवट ले।
(चलती)
प्रियवंदा-(देखकर ) मनपा, देख तो-प्यारी सखी पायें हाप
पर मुँह रख कर सी चित्र लिली सी दीख रही है। पति के ध्यान में

ऐसी बेसुध हो रही है कि इसे अपनी भी मुघ नहीं है, किराये गये की बात ही क्या है। अनस्या-प्रियवंदा, यद हार की बात हम दोनों के मुंह से बाइस न बाय । प्रिय सखी का समाव बढ़ा कोमल है। उसे मत मुनाना। प्रियवदा-ऐमा कौन होगा बो चमेली की बेल पर तवा पानी दि। (दोनो नाती है) विष्कमका Yotes.- प्रकृतियक --Perverse by nature स्वमाय में टेरा। अन्या वकः प्रकृतिककः (त. तत्पु.) अनुनय-entreaty; मापना, प्रतिग्रहणाति स्वीकरोति-accepts ; स्वीकार करता है। कस्पानुनयम्. गृहात झिम को प्रार्थना स्वीकार करता है। whose entreatics does the succept I सानुकोश :-relenting; दयायुक्छ । अनुकंश:---- अनु+कुरा+पन् । अनुकोगेन सहित: गनुकोशः । “कग दयानुकम्पा स्यादमुक्रोय " ; इत्यमर । विगवित :- was said ; कहा गया । प्रथमम् इति प्रेप having thought that that is the first fault ; परला अपराम समझकर । मेप-प्र+च+स्पर् । अविज्ञातवपःपमावस्य-~-who does not knor the power of penance ; तपस्या के प्रमाय कोन मानने वाली का प्रविशाट मविदित र प्रभावो मवतस्त- पोबलं यस्या मा तस्याः अविसरातवर : प्रभावस्य (२०डी) it qualifies दुहितृवनस्य । हिजनस्य-of the daughter ; बन्या का, मयिन्य:-सन्तभ्यः%thoud be exensed; मार किया बाना चाहिये।

. अभिशानाभरणदर्शनेन-at the sight of some ornstnent of identification , याद दिलाने वाला प्राभूषण । अभिशानम् যমু মিয়ানমং ইন মিয়ানমার (কম ঘাম) 30 omgnient which beurs some marks by which it may be known that it belongs to the King Fafayda shill be renored , दूर हो जायगा। मत्रयमाण:-Syng, कहता हश्रा। अन्तहित :-disappeared, गायब हो गया। अन्तर+घा+। शस्यम् इदानीम् पाश्वसितुम्--It is nor possible to hope 3; अब जान में जान बाई । कुछ आशा है। सेन राजर्पिणा सम्प्रस्मितेन mhila tint राजर्षि was going . जब वह राजर्षि जाने लगा था। सम् ++या+छ । स्वनामधेयादितम्-Stamped with his name ; जिसके अपर उसका ( राजा का) नाम खुदा है। अङ्गनायक-ring अगूठो। स्मरणीयम् --2s a memento स्मरण चिन्ह । स्मरति अनेन स्मरणीयम् । स्मर+नीर। पिनम्म् -- fastened; बांध गया, पहना गया। तस्मिन्-तम्मिन् अङ्ग लीय के सति-~- उस अमूळी क होने हुये। स्वाधीनोपाया -mith the remedy in her hands: अपने काम में उपाय है जिसके ; स्वाधीनः स्वायत्तः उपाय : यापनिवर्तनोपायः यस्याः सा स्वाधीनोपाया। निवर्तयाव:--finash 3 पूरा करेंगे। वामहस्तोपहितवदना-बायें हाथ पर मुह रसकर , mith her face placed on her left hand ; वामहस्ते उपहितम् स्थापितम् वदन यस्याः सा वादशी। प्रालिखिता इव-like cne painted ; तसवीर में खिंची हुई के समान । भगतमा चिन्तया-mith ther thought centred round her husband ; पति को चिन्ता से विभावयति-is arare 3 जानती है। प्रारमानमपि नविभावयति- प्रशा०६०--२ - ( १८) is not aware of her orn sclf 3 किं पुन: प्रागन्तुकम्-अतिथि की बात ही क्या है | what to speak of a stranger ; of us (tro) हम दोनों के । प्रकृतिपेलया-delicate by nature; प्रकृति से कोमल । प्रकृत्या पेलवा इति प्रकृतिपेशवा। टम्योदकेनby hot water: गरम जलसे । विष्काम को परिमापा- वृचवर्तिष्यमाणानाम् कांशानांनिदर्शकः संक्षिप्तायंस्तु विकम प्रादायकस्य दर्शितः इति विष्फम्मकः। (ततः प्रविशति मुप्तोस्थितः शिष्यः।) शिष्यः-घेलापनसणार्थमादिप्टोऽस्मि तत्रमयता प्रधामा- दुपातन काश्यपैन । प्रकानं निर्गतस्तापदपलीकयामि कियदप- शिष्टं गजन्या इति इति । परिक्राम्यापलीक्य घ) हन्त प्रभातम् । तयादि (Enters a popil who has just arisen from elcep.) Papil--His reverence Kashyapn has just returined from his journey. He has ordered me to ascertain the time. Going out into the open sir, I'll sce hos much of the night remains. (Walking round and looking about.) OL ! It is day-break; for (एक शिष्य सोते से उठकर पाता है) शिप-महात्मा फराव अमी परदेश मे आये हैं। उन्होंने मुझे प्रागा दी है कि समय का निश्चय कर श्रा।सो मैं बाहर जाकर देखता है कि रात कितनी बाकी है। (इपर उपर फिर कर और देख कर ) ।

जो कथा हो गई है अथवा जो होने वाली है उसका सर में वर्णन
जिसमें किया जाय तथा जो अङ्क के प्रारम्भ में होता है यह विष्कम्म कहा
जाता है । जहा मध्यम पात्रों का वार्तालाप होता है वह शुद विष्कम्म है
जहाँ पर नीच और मध्यम पात्रो का वार्तालाप होता है वह मिश्र विष्कम्म
होता है।
Notes -सुप्तोस्पित,-who has rroke from aleep ,
मो फर उठा हुा । प्रादौ सुस. पश्चात् उपित सुमारियत.। वेलोर
लक्षणार्यम्-To watch the time , समय देखने के वास्ते ।
तत्र भवता-यह आदर सूचक शब्द है । प्रवासात् उपावृत्तेन काश्यपेन
by ( his reverence ) Kashyapa who has returned
from his journey; जो अपनी परदेश यात्रा से लौटे हैं।
प्रवासात्- में ल्यय् लोपे पञ्चमी से पञ्चमी है अर्थात् प्रवासकरवा
इस अर्थ में प्रवासात् का प्रयोग हुश्रा है। प्रकाशम् निर्गत.-बहि
गत going out, बाहर जाकर। कियत् अवशिष्टम् रजन्या.
How much of the night is left , कितनी रात बची है ।
यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोपधीना-
माविष्कृतोऽरुणपुरःसर एकतोऽर्फः ।
तेजोदयस्य युगपद् व्यसनादयाभ्यां
लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ।। २ ॥
प्र.वय-एकत
प्रापधीनां पनिः अस्तशिखरं याति
पकत अरुणपुर सर अर्क प्राधिकृत ; लोका तेजोदयस्य
युगपत् व्यसनोदयाभ्यां प्रात्मदशान्तरेषु नियम्यत पप ।
Ob ! It is day break , for
On the one side the moon goes to the peak of the
betting mountain, on the other the sun rises, preceded

( २० ) by the dawn Br the simultaneoug rice and fall of these two luminaries man is, as it sere, reconciled in the changes of his condition, अदा यह तो सवेरा हो चला। क्योकि एक ओर तो चन्द्रमा पल होता है और एक पोर सारथी को भागे करणे सूर्य प्रकट होता है। इस प्रकार तेजोमय सूर्यचन्द्र के साथ साथ उदय और अस्त में लोगों को अपनी दशा में परिवर्तन होने की मानो शिक्षा मिलती है। व्याख्या:-पकस्यां दिवि तृणज्यातिषां पापकः चन्द्र अस्ता- घनचूड गच्छति । अन्यस्यां दिशि प्रख्या अनूर पुरासस सारथिः यस्य नयाभूतः सूर्यः प्रकटरीभूतः लोक जना तेजोदयस्य चन्द्रसूर्यक्रपस्य एकदा व्यसनं नदस्य प्रस्तमनं पूर्यस्य घ उदय' प्राधिर्माधः ताभ्यां प्रात्मनः सुखदुःखात्मपु पषम्याविशेषेषु शिक्ष्यते य । व्यसनादयो सर्वसाधारणौ इति षिचार्य धीमता समदुःखसुखेन भाव्यमिति मायः। Notes.-एकन:-on one side: एक तरफ। थोष- बीना पति:-imoon%3; चन्द्रमा । स्तशिखरम-ummit of the getting-irill ; अस्ताचल की चोटी । अस्तस्य शिवरम् अस्तशिखरम् । एकत:-on the other side: दूसरी तरफ | मायपुरसर:- fore-runner ; आगे आगे चलने वाला । अरगपुरः सर. यस्य स:-who has got Arun as his fore-runner : अरुय है भागे आगे निसके। प्राषिकत:~is exposed : निकला है। दिखाई पड़ता है। सूर्य । तेजोदयस्य-of the two luminaties, दो वेभस्त्रियों का अर्थात् सूर्य व चन्द्रमा । पुगपत् --Simultaneously: साप साम! व्यसनोदयाम्याम् ~प्यसनम् च उदयश्च व्यसनोदयो- -- .

rnse and fall , उदय व पतन। दशान्तरेषु श्रन्या दशा: दशान्तरापि तेषु दशानरेषु ( मधूर यसकादि समास) at changes of ther career , दशापरिवर्तन में। अपिच अन्तहिते शशिनि सैर मुद्वती मे दृष्टि न नन्दयति सस्मरणीयशोभा। इप्टमवासननितान्यबलाननस्य दुःखानि नूनमतिमानसुदुःसहानि ||३|| अन्यप-शशिनि अन्तहिते सा एव कुमुद्धती सस्मरणीयशोमा सती मे दूष्टि न दर्यात ; अवाजनस्य इष्टप्रशासनितानि दुखानि नून प्रतिमानसुदु महानि । And also- The moon baving set, the same lily-with her beauty to be recalled from memory--does not please my eyes lo the weaker sex, pangs, caused by separation from lovers, are, no doubt, extremely unbearable और देखो- चन्द्रमा प्रउदय हो रहा था तब जो कुमुदिनी नेत्रों को प्रसन्न कर रही थी यही चन्द्रमा के अस्त हो जाने पर मेरी रष्टि को प्रसन्न नही करती क्योंकि उसकी शोमा प्रत्यक्ष नहीं रही-मुझे वेवल उसकी याद पनी है। वास्तव में त्रियों के लिये पति वियोग का दुख सहना बहुत ही कदिन है। व्याख्या-शशिनि चन्द्र अन्तहिते दर्शनपथात् प्रतोते मति मा एष पूर्षदृष्टा कुमुद्रती कुमुदिनी सस्मरणीया स्मृतिप्राप्या न तु (२२ ) प्रत्यता शोमा यस्याः सा मती में दृष्टिं न मन्दयति मोदयति । नूनम् निश्चितम् मधलाजनस्य दुर्घलस्य स्त्री जनस्य इष्ट प्रवासजनितानि प्रियषियोगजनितानि दुःखानि अतिमात्रसु. दुःसहानि प्रतिदुःखेनैव मोदु यानि । प्रियवियोगे नार्यः शोमा होना भवन्ति इति माधः । Notes.-शशिनि अन्तर्हिते-The moon having dis. appeared , चन्द्रमा के छिप नाने पर। यहाँ पर भावे सतमी है। सा एय-वही सस्मरणीयशोमा-संस्मरणीया स्मृतिप्राया न तु प्रत्यचा शोमा यस्याः तादृशो संस्मरणीयशोमा-whose beauty is recalled from memory; जिसकी शोभा अब केवल स्मरण शति में रह गई है अर्थात् शोभा अब नहीं रह गई है। यह फेवल एक याद करने की वस्तु हो गई है। मे दृष्टिं न नन्दयति-does not please my eyes ; मेरे नेत्रों को बन्दी नहीं लगती। नूनमू--verily ; निश्चय । इधप्रवासननितानि-इएस्य प्रवासेन जनितानि इटप्रवास जनितानि (न. वरपु.) caused by the absence of the favourite 3 प्यारे के वियोग से उत्पन्न । अतिमात्रसुदुःसहानि-प्रतिमा मया स्याचया सुदुः सहानि , very hard to bear ; अस्यन्त दु:सह । प्रपिच- फर्कन्धूनामुपरि तुहिन रज्जयत्यग्न सन्ध्या दामुश्चत्युटजपटलं चीतनिद्रो मयूर। येदिमान्तात् खुरवि किरिषतादृस्थितश्चैप सद्य: पश्चादुच्चभवति हरिणः स्वाङ्गमायच्छमानः ॥४॥ प्रन्ययअमनाया फर्क चूनाम् उपरि तुहिन रञ्जयति मयूरो पीतनिद्रः दार्मम् उटजपटलम् गुञ्चति ५५ हरिणश्च सुरवि. लिखितात् पेदिप्रान्तात् उत्थितः स्थानम् मायच्छमानः सद्यः पश्चात् उच्चमयति। J ( २३ ) Jloreover the dawu 19 impurpling the dewdrops on the Jujube trees , the peacock with its sleep over 19 leaving the husa thatch of the cottage and this antelope, gou up from the edge of the mudbank, is forthwith becoming high behind in order to stretch its limbs और भी-प्रभात का समय बदरी वृक्षों के ऊपर प्रोस डाल रहा है , मोर नींद छोड़ कर कुशा की बनी हुई झोपड़ी को छोड़ रहा है। और यह हिरण मी सुरों से खुरची हुई वेदि प्रान्त से उठकर अपने शरीर को पैलाने के वास्ते पीछे से ऊँचा कर रहा है। व्याख्या-अग्रसध्या प्रात सध्या कर्कन्धूनाम् पदरी वृत्तानाम् उपरि तुहिन हिम रजयति अरुणरागण योजयते । मयू पीतनिद्र व्यकनिद्र दामम् कुशरचितम् उटजपटल पर्णशालायामापरणम् মুখরি দাবি এ ছবির আগমণীবি বিলিভিয়া गुरतुराणात् वेदिशान्तात् उत्थित सन् निद्रान्ते स्वम् अङ्गम् प्रायच्छमामा प्रसारयन् सध तातयाम् उच्चै भवति उन्नतोमयति । प्रतः प्रवीमि प्रभातमिति । Notes.-अप्रसन्या-diwn , सध्या-Junctions There are two Junctions , अप्रसध्या 2nd अपरसध्या । दिनम् - derdrops , श्रोस । धोतनिद्र --waking up , जागकर , बोता विगता निद्रा यस्य स वीतनिद्र (२. ने.) दार्मम् - made of Ku a; इशा को बनी हुई। उटजपटलम्-thutch , बर। उटजस्य पदंशालाया पटलम् भावरणम् । खुरविलिखितात- खुरे विलिसिनात् खुरविलिखितात् (तृ• तत्पु.)। आयच्छमान प्रसारयन्-stretching , फैलावे हुये । प्र+व+पिच्+यत । - प्रपिच- पादन्यासं क्षितिघरगुरोमूनि कृत्वा सुमेरो: क्रान्तं येन क्षयिततमसा मध्यम धाम विष्णोः । साऽयं चन्द्रः पतति गगनादल्पोपैर्मयूखै- - रत्यारूढिर्भवति महतामप्यपद्म शनिया ॥५॥ अन्वय-तयिततममा येन तितिधर गुरोः सुमेरोः मूर्भि पादन्यासं कृत्वा cिa: मध्यमम् ग्राम कात: स मयं बाद मतपशेयैः मयूखैः गगनात् पनि महताम् प्रविमायापतिः अध्यपन्न शनिया भवति। Moreover- The moon, the very one by whomdarkness is being caused to disappear, the mildle dorouin of Vishnu wae reached after having placed his Pada on the henrl of Sumcru, the lord of the mountains--is rlropp. ing from the sky with little of his rioys left. Even of the great the highest maceut becomes ended in a deep descent. नो चन्द्रमा अंधकार को दूर कर मुमेरु पर्वत के शिखर पर पहुँच कर श्राकार में चढ़ गया था वही अब श्राकारा से नीचे गिर रहा है और उसकी किरणे मी थोड़ी हीरह गई है। सच है बड़े मी यदि लंचे चढ़ सातोनाचे गिरते। व्याख्यायिततमसा-तान्ध्रकारेष येन तितिघरगुरोः सुमेगा निशिरसि पादानासं पादानांचरणानाम् पासंगातं धारा निjr: मध्यम धाम प्राकाशम् प्राकान्तम् प्राप्तम् प्रास्दम् साएवं भूना महिमान्वितःचदा पापैः अल्पाय.

( २५ )
शिष्ट मयूखै किरणे गगनात् भाकाशात् पतति महतामपि
किं पुन इतरेपाम् प्रत्यादि उच्च स्थिति अपम्र शनिष्ठा
अपनग दूर पात निष्ठा मन्ता यस्यां सा तादृशी भवति ।
Notes -क्षयिततममा-क्षयिततम येन स तेन क्षयिततममा
by him who has destroyed the darkness , अधकार का नाश
कर दिया है जिसने उससे । येन-used for the moon , वितिघर
गुरो-घरन्तोतिघरा-घृ+ मा upholders , धारण करने वाले ।
दिते घरा
क्षितिधरा Sustainers of the earth पृथ्वी को
धारण करने वाले। क्षितिघराणाम् गुरु तस्य चितिघरगुरो lord of
the mountains , पर्वतराज । विप्पो मध्यमम् धाम-Shy, अाकाय
विष्णु ( वामन भगवान ) के दूसरे पैर के रखने के स्थान को। वामन
भगवान ने बलि को छलने के वास्ते दूसरा पैर प्राकारा में रखा था,
तीसरा पाताल में। क्रान्तम्-was reached, पहुँचा। या+कम्+क्त ।
अल्परोपे अल्पावशिष्ट -which are rery little in number
जो थोड़ी सी बची है। मयुरी -किरणे - with rays किरणों से ।
श्रत्यारुदि-उन्चै स्थिति
, highest a cent बहुत ऊपर का
चढना। अति+मा+का+किन् । अपभ्रशनिष्ठा-अपन या दूरपात:
निष्ठा अतो यस्या सा अपभ्रशनिष्ठा-~-which ends in deep des
cent, जिसका अन्त नीचे गिरना होता है।
(प्रविश्यापरीदेपेण)
अनसूया-जाघि माम विषअपरग्मुहस जास्स पदा
पिदिम तह पि तेमा रगणा सउदलाए प्रज प्राथरिद ।
[पद्यपि नाम विषयपराङ्मुसस्य जनस्यैरन विदित तथापि तेन
राज्ञा शकुतलायामनार्यमाचरितम् ।)
शिष्य -याचदुपस्थिता धामला गुरवे निवेदयामि ।
(निकान्त ।)
१

{ २६ )
अनसूया-पडिबुद्धा वि कि करिस। ण में उइदेसु घि
शिप्रकरणिज्जेसु इत्यपामा पसरन्ति । कामो दाणि सकामो
होदु । जेण असघसन्धे जणे सुपहिया सही पदं कारिदा ।
प्रया दुव्याससो कोषो पसा विप्रारदि। अयणहा कहं सोराएसी
तारिसाणि मन्तिश्र पचिस्स कालस्य लेहमेत पिशा विस.
ज्जेदित इदो पहियणाणं अंगुलीम से विसाजेम। दुक्ख.
सीले तपस्सिजणे को अम्मयीनदु। गं सहीगामी दोलोति
अषयसिदा पि ए पारमि पपासपडिणि उत्तस्स तादकस्सयस
दुस्सन्तपरिणीदं प्रावगणतं सउन्लं शियेविदुं । इत्यगए प्रहदि
किरगिज।
[प्रतिद्धापि किं करिष्ये । न मे उचितेप्यपि निकायपु
हस्तपाद प्रसरति । काम इदानी सकामोमयतु । येनासत्यसंधे जने
शून्यहदया मखी पदं कारिता। अथवा दुर्वाससा कोप १५
विकारयति अन्यया कथं म राजपिस्तादृशानि मंत्रयित्वैतावत्का.
तस्य लेखमात्रमपि न घिसृजति । तदिताऽभिज्ञानमद गुलीयक
तस्य विसजायः । दुःखशीले तपस्विजने कोऽभ्यर्यताम् । ननु
सखीगामी दोष इति व्यवसितापिन पारयामि प्रयासप्रतिनिवृ.
तस्य तातकाश्यपस्य दुप्यन्तपरिणीतामापानसत्वां शकुन्तला
निवेदयितुम् । इत्यगतेऽस्माभिः किं करणीयम् । ]
(Entering with a tope of the curtain),
Anasuya-Though it is possibly not known to
persons (like us) who are averse to wordly affairs,
get the king loss sot bchased properly towards
Shakuntala.
Papil-I will inform my prccepter that the tirae
for sacrifice has arrived.
(Ent.)

.. (२७) Anasuya-Although I have arisen from sleep what shall I do ? My hands and feet do not more even for usual duties. May Capid be gratified now, by whom our absent-minded friend has been made to repose confidence in a man who ig not trne to his word. Or rather it 18 due to the care of Darvasa ; otherwire how that royal sage, having talked like that, has not sent even a letter for such a long time! Should we send him the ring-the token of recognition ? But who among the ascetics, used to hardship, may be requested (to carry the ring to him ) ! If I make up my mind to report to father Kanya, who has returned from his journey, that Shakuntala has been married to Dushyant and is quick with child, I cannot do 80 as the fault lies with my friend This being the cise, what are we to do ? (परदा न हटा कर पाती है) अनश्या-यद्यप (इम सरीसे) मो संमार की बातों से विमुख हैं उन्हें यह कदाचित् नहीं मालूम है (कि पति का वियोग सहना त्रियों के लिये कितना कठिन है )पर उस राजा ने राकुन्तला के साथ अन्दा बर्ताव नहीं किया। शिष्य-अव होम का समय दुया, नाकर गुरुजी से कह। (बाहर जाता है) अनया-मैं उठ दो बैठी पर कसँगी क्या? प्रतिदिन के प्रावश्यक काम करने के लिये भी हाय पैर नहीं चलते | अब कामदेव का मनोरय सफल हो जिसने शत्य हृदय वाली सखों से झूठी प्रतिशा वाले राजा में विश्वास कराया, श्रथा दुर्वासा के कोप के कारण यह अनर्थ हुवा है; नहीं तो कैसे यह राजर्षि ऐसे ऐसे वचन कहकर अब तक कोई पत्र भी न मेजता १ झ्या याद दिलाने को अंगूठी उसके पास भेज दें।पर दुखिया तपस्वियों में से किससे ले जाने को कहा जाय ! पिता कपब परदेश से आगये हैं, अगर मैं उनसे कहने का इरादा भी करूँ कि शकुन्तला का विवाह राजा दुष्यन्त के साथ हो गया है और वह गर्भवती है, तो भी कर नहीं सकती क्योकि दोष तो मेरी सखी का ही है। ऐसी दशा में श्रम हमें क्या करना चाहिये। Noter -9921990-Without raising the curtain ; विनापरदा हटाये । विषयगड मुखस्य -विषयेभ्यः परामुखः तस्य विषयपराहमखस्य-averse from the world ; सांसारिक विषयों से अलग । जनस्य न विदितम् यही पर कस्य न वर्तमाने" से का अर्थ में षष्टी हुई है। शकुन्तलायाम्-प्राधारे सप्तमी से सप्तमी हुई है। अनावम्-न प्रायम् अनार्थम् -असत् , evil ; बुरा । श्राचरितम् -- किया। अनुपया के कहने का गाय यह है कि हम लोग सोसारिक मातों को नहीं जानती फिर भी इतना कह सकती है कि उस राजा ने शकुन्तला के साथ बुरा व्यवहार किया। होमलाम्-time or offering oblations ; होम करने का समय। प्रतिनुदा-after making%3; जागार, शयनादुस्थिता । उचितेपुअपि--अम्यस्तेषु-my own urual ( duties), मेरा प्रति दिन का काम । दस्तपादम्--hands and feet , हाथ पर । दस्ती च पादौ च हस्तपादम् समाहार दन्द । प्रसरवि-प्रत्रतंत-proceed आगे बढता है। सकाम :-सिदमनोरय: gratified ; मालमनोरथ ।

. - ( २६ ) "मवतु-कामदेव का मनोरथ पग हो। असत्यसन्धेजने- in a mia vyho 13 fale to his promise, freut say मुकी है । असत्या मिथ्या सध्या प्रतिज्ञा यस्य स तस्मिन् असत्यसचे पदकारिता- made to repose confirence विश्वास कराया। विकारपत-Is consing thra evil; यह अनय करा रहा है। एतावत . कालस-for cuch a long time , इतने दिन तक । लेख मात्रम्-letter , पत्र। इत --from here , यहाँ से । मभिवानन् अगुलीयकम्-dentiication rang , पाचान की अगुठो दु खोले -दु सम् शीलयतितस्मिन् दुसराले-nsed to bardship , दुःख रहने के अादी । अभ्यताम्-requested to -requested to go , जाने के लिये भार्थना की जाय । म्यर्थताम्-who Should be requested , .enone - सर्वगामी-सही मामी (द्वितीया समास ) । स्खो गामी दोर एप the fault Ites with my ir end , अपराध तो सखी का ही है। पत्रसिता उद्युठा, reads, willing, इच्छा रहने पर मीन पारयानि । निवेद"तुम्-Cannot dare to report , नहीं कह मकती। प्रवास प्रतिनिवृत्तक-मगसाद प्रतिनिवृत्त तस्यप्रवासप्रतिनिवृत्तस्य-returning from abroad , पर देश से माये हुये। दुष्यन्तपरिणीताम्- दुष्पन्नगरिगता | marrted br Dushrant , दुम्पन्न से ब्याही मापनसत्वान्त्वम्भारमा प्रापनसत्वा " प्रातारने च द्वितीया से समास हुआ। अयत्रा प्रापन्नम् सत्वम् यया सा धापनसत्वाता (व.मो.) मपरसवाम–गर्भवतीन् । इत्य गते-Thts beng the care, इस हानत में। (प्रविश्य) मिययदा-(सर्पम् । )सहितुवर सरन्दलार पत्यापकोदुभं निष्पत्तिदु।

नस्य पाधक सिखि, परस्व शकुन्तलायाः प्रस्थानकोतुकम् निपतयितुम् ।। अनसूया-सहि हं पदं [ सलि. कथमेतत् ।] प्रियपदा-सुगादि । दाणि सुइसादपुच्छिमा सन्दलास. प्रासंगलि । तदो दाप ण लजायणदमुहि परिस्सजिभ तादक- रसवेण पव्य अहिण निन्ददं । दिठिठा पूमाउलिपविडियो घि जप्रमाणस्स पाभए पञ्च प्रादी पडिदा। पच्छ, सुसिरसपरि. दियणा पिजा विध सोयपिजा संवुत्ता। मज एग्य इसिर. विपदं तुम मचुणों समासं विसज्जेमि चि । [शृण । दानी सुखशयनप्रन्धिका शकुन्तलासकाशं गतास्मि ततस्तापदेनां नवापनतमुक्षी परिषज्य तातकाश्य- पैनेयममिनन्दितम् । दिष्ट्या धूमाकुलितटूटेरपि यजमा- एमाहुतिः पतिता।। सोशष्यरिदचा विषाशोचनीया संवृत्ता । प्रधेप ऋपिरतिता वा मतुः सकाश विसर्जयामीति] अनसूया-भह के घादी ताकस्सघक्स अयं पुतन्ता । [प्रय केन चितस्तात काश्यपस्यायं वृत्तान्तः1] प्रिंययदा-भगिसरणं पविट्ठस्स सरोरं पिणा छन्दोमईए पाप्राए। [अग्निशरणं प्रवृष्टिस्य शरीरं पिना छन्दोमच्या पाया।] अनसूया-सविस्मयम् ) कई विप्र (कथमिव) पियंपदा-(संस्कृतमाप्रिय ।] (Entering.) Priyamvada-( with joy ) Friend, make buste to arrange auspicious preparations for Shokuntala's departure. Anusnya-How is it, friend ?

Priyamvadı- Listen I had been to Shakuntala
just now to eaquire if she had a sound sleep when
father Kanya embraced her-whose face was turned
downwards on account of bashfulness- and thos
congratulated her -" Fortunately, the oblation
of the sacrificer, though his eyes were dimmed by
smoke, has fallen into the fire Child, thou, like
know edge imparted to a good student, bast ceased
to be a cause of anxiety This very day I shall sead
thee to thy husband, guarded by the sages
Anasuya-By whom was this matter reported to
revered Kanva ?
Priyamvada-By 8 metrical speech without a body
when he entered the fire-house
Anasuya-(wondering) How ?
(प्रवेश करके)
प्रियवदा-(इप के साथ ) ससी, शकुन्तला के प्रस्थान के मगला-
चार की तैयारी जल्दी कर।
अनसूया-सखी, यह क्या ?
प्रियवदा-सुन अभी मैं शकुन्तला से पूछने गई थी कि रात में
अच्छी तरह नोंद प्राई या नहीं। वह लान के मारे सिर झुकाए खड़ी
थी। इतने में पिता करव ने उसे छाती लगा कर इस तरह अानन्द प्रकर
किया-"अाज यजमान की रष्टि धुएँ से धुंधली हो रही थी तो भी उसकी
प्रावि अग्नि में ही पड़ी। यह बड़े भाग्य की बात है। वरसे, जैसे
योग्य शिष्य को विधा देने से मन को खेद नहीं होता उसी तरह
मुझे तेरा सोच नहीं है। प्राजही तुझे भूषियों के साप मतों के पास
मेज दूंगा।

- (३२) अनसूया-पिता कपल से यह हाल किसने कहा ! प्रियवदा -जय मुनि होमशाला में पहुंचे तब श्राकाशयागी छर में कह गई। अनसूया--(चकित होकर ) क्या कह गई ? Notes.-वरस्व-make haste ; जल्दी करो । प्रस्थानकौतुकम् प्रस्थानस्य गमनसमयस मतृ भानयात्राया; कौतुकम् मन्नलम् । नियंचयितुम् -कर्तुम्--to do ; करने के वास्ते । इदानीम् -अस्मिन्नवक्षणे-at this time , इसी समय | "एतसिम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतम् तथा " इत्यमरः । सुखरायनप्रन्धिका-to engure if gte had a sound sleep , यह पूछने के वास्ते कि अच्छी तरह नींद आई या नहीं। शकुन्तलासकाराम्-राकुन्तलाया. सकाशम् near शकुन्तला शकुन्तला के पास । लजावनतमुखीम् -- उजया अवनतमुखीम् -(her), whose face was turned downwards on account of bashfulness ; लग्जा से शिर नीचे किये हुये को। परिष्वज्य--having embraced ; प्रालिङ्गन कर के । परि+पन्+रुपए । अभिनन्दितम्-- congratulated ; अानन्द प्रकट किया। अमिनन्द+छ। दिष्ट्या- fortunately ; माग्य से। धूमाकुलिवदृष्टे:-धूमेन प्रालिता कलुपीकता दृष्टिा यस्य स तस्य धूमालितहप्टे:-whose sight had been disturbed by smoke; जिसकी रष्टिये से धुंपली हो रही थी। यजमानस्य का विशेषण "धूमाकुलितहाटेः है। पाहुति:- oblation ; हवन | सुविध्यपरिदचा-मुशिष्याय परिदत्ता इति मुशिष्यारिदता-given to s deserving pupil ; अच्छे शिष्य को दी हुई। अशोचनीया-not an object of anxiety; गोच का कारण मोन हो। "कृषिष्यमध्यापयतः कुतो यमः" विद्या निस प्रकार अच्छे शिष्य को दोजाती है तो गुरु को शोच नहीं होता उसी प्रकार पइन्तला अच्छे पात्र को दी गई थी अतः वर मी शोन को पार न हुई। ऋविरचिताम्-अधिमिः रचिवाम् ऋपिरदिताम्-मुनियों से रहित ; । - - - Thi ( ३३ ) guarded by the sages ; विसर्जयामि-will send , मेजूंगा। मेन सूनित:-by whom it was told , किस से कहा गया। 'केन' में अनुक्ले क्तरि तृतीया से तृतीया हुई है। अमिशरणम्- fire house , होमशाला। छन्दोमय्यावाण्या-by a metrical utterance , छन्द मय वचनो से । प्रियवदा-(संस्कृतमाश्रित्य ) 214 दुष्यन्तेनाहित तेजो दुधानाम् भूतये भुवः अवेहि तनयां ब्रह्मभग्निगर्भाम् शमीमिव ॥६॥ अन्षय-हे ब्रह्मन् दुष्यन्तेन प्राहितम् तेजो भुषो भूतये दधानाम् तनयाम् अग्निगर्भाम् शमीम् इव प्रधेहि। Priyamvada (in Sanskrit) "O Brahman Know that your daughter bears the seed, put by Dushyant for the good of the world, as the sami tree holde fire within." प्रियम्मदा-(संस्कृत में ) हे मुनि ! तुम यह मान लो कि तुम्हारी लडकी के गर्भ में वह तेज-जो राजा दुष्यन्त ने उसे पृथ्वी के अभ्युदय के लिये दिया है-उसी तरह है जैसे समी की लकड़ी के भीतर भाग रहती है। व्याख्या-हे ब्रह्मन् ! वेदविदाघर काश्यप दुप्यन्तेन राक्षा प्रादितम् कृताधानम् तेज: भुषो जगनो भूतये मनमाय दधानाम् धारयन्तीम् तनयां का शगुलनाम् अग्निगर्माम् अनि. यस्याः मा ताम् अग्निगर्भाम शमोमिष वृत्तपिशेयम् इष प्रवेहि जानीहि। Notes -निक्षिप्तम्-put ; रक्खा हुआ; दिया हुा । श्रा+ धा--- भुव:=of the world , ससार के। भूतये-for the ५०००-३ -- good ; मलाई के लिये । दानाम् -धारयन्तीम् -bearing; धारण करती हुई। मप्रगाम्-अमित गर्ने यस्याः सा ताम् भमिग म्- which has got fire inside ; जिसके अन्दर प्राग है। अवेदि- Knowजानो। प्रनस्या-(प्रियंादामाशिवाय । ) सहि, पिनं मे हिंदु मज पथ सउदला गोदिसि उफ्यासाहारणं परितसं भए हामि । [ समि, प्रियं मे। किंवा शकुन्तला नीयत इत्युरया- साधारण परितोषमनुमामि ।। नियादा-महि, धनदाय उराठ पिणादासामे । सा तपस्सिणी शिबुदा हादु[ मखि, प्रापां तावदुरकरयां विनोद- विध्यायः सा तपस्विनी निवृता मवतु | अनसूया-तण हि पदस्मि दमाहायबिदे णारिपर. समुगर समिणमिच' १३ कालन्तरवावमा पिक्तिचा मए केसम्मानिमा । त तुम हत्यमणिदिवं करेहि । जाय अहपि से तित्यमितिमादुधाकिसलमाणिति भगत. समाजम्मणाणि विरपमि [तेम खेतस्मिंश्चूतशाखापतम्यिते नाति रममुग सनिमित्तमेर कालान्तरक्षमा निशिता मया केसरमालिका ति त्वं इस्तसंनिहित कुय । याषदहमपि तस्य गोरोचनां तीर्यमृतिको र्याफिसलपानीति मङ्गजसमाजम्मनानि विरच्यामि प्रियंदा-वह फरोप्रदुतिया क्रियताम् ] [ अनस्या निष्क्रान्ता । प्रियंवदा नाट्येन सुमनसा गृहाति] Anasuya-( embracing Priyaınveda ) Friend, गालीमया

( ३ )
That is to my delight but when I think that she will
be sent today, I feel joy mixed with corrow
Priyamvada--Friend, we shall get rid of our
BOTTOV Let that poor girl be bappy
Anasuya-1 bave deposited for this occasion &
garland of Bakul lowere, capable of keeping
good for a long time, in a cocoaqut baeket, which 19
suspended on a bough of that mango tree Take it
in your hand while I prepare auspicious unguents,
composed of Gorochana, holy clay
clay and Durva
sprouts
Priyamvada—Very well
(Exit Anasura , Priyamyada takes the flowers.
अनसूया-(मियवदा का प्रालिंगन करके ) यह यात तो मुझे बड़ी
अच्छी लगी पर शकुन्तला आज ही जायगी यह सोचकर सुख के साथ
दुख भी होता है।
प्रियवदा-सखी, मारा ता दुख से पीछा छुट जायगा । उस विचारी
को
मुख
अनस्या-ग्राम को दाल में जो नरेली लटकती है उसमें इसी
अवसर के लिये मैंने ऐसे बकुल के फूलों की एक माला रस छोड़ी है जो
बहुत दिन तक नहीं मुरझा । त् उसे सप में लेले । तब मैं मी गोरोचन,
तोपों को मिट्टी और दूद को कोरल भादि से मगल का उबटन तैयार
करल।
प्रियवदा-बहुत नन्छा।
(अनस्या जाती है , प्रियवदा फूट लेलेती है।
मिले।

-
4
Notes.-माश्लिष्य-having embraced ; शालिग्नान कर।
श्रा-श्लिप+ल्यर । उत्कण्ठासाधारणम्-उत्कएठयासाधारणम् इति
उत्कपदासाधारणम्-qualifies परितोषम् उत्कयठासाधारणम्
मुम्पम् -happiness mixed with anxiety; विनोदपिण्यायः-
खायध्यायः-Shall allay 3 कम करेंगे। हटावेंगे। सा तपस्विनी
refers to Shakuntala ; what Priyamvada means to
say is 'let poor Shakuntala be happy by going
to her husband and we shall somehow or other
allay our sorrow (of separation from her. Y' fa'en
मुखिनी ; bappy; प्रसन्न । चूतशाखावलम्बिवे-चूतथाखायाम्
अवलम्बिते इति चूतयाखायलम्बिते ( सप्तमी तरपु.) suspended on
the mango trig; ग्राम की दाल से लटकते हुये । नालिकेरस मुद्ग के
नालिबेरस्य समुद्गके सम्पुटके-in the coconut basket ; नारियल
की बनी हुई टोकरी में। एतनिमित्तमेय-प्रस्थान कौतुकसम्पादनार्थम्
for this purpose 3; इसी काम के वास्ते । कालान्तरक्षमा-कालान्तरे
दिनात्ययम् शमते इति कालान्तरक्षमा गतेऽपिकाले अम्लाना इत्यर्थ:-
euited to stand lapse of time-जो समय पाकर मुरझाये नहीं।
निविता-नि+क्षिप् + स्थापिता ; was placed ; रखी गई।
हस्तसन्निहिताम्-हस्तयोः सन्निहिता-इति इस्तसलिहितातास्तसमीपस्थाम्
-near at hand ; हाय के पास अर्थात् हाय में लेलो। मगरोचना
गोरोचनाम् “ मृगः पयौकरने च" इति विश्वः । दूर्वाकिसलयानि--
दूर्वाणाम् किसलयानि अकरान्-young shoots of Durva
grass ; दुख के प्रार। मन्नलसमालम्मनानि-auspicious
umguents3; मल का उबटन।
(नेपथ्ये)
गौतमि-ग्रादिश्यन्तां शाहरवमिधाः शकुन्तलानयनाय ।
-

प्रियपदा-(कर्ण दत्वा ) अनसूर, तुपर । पदे पखु पिणा-
उरनामिणा सीम्रो महायोअन्त [अनसूये खग्य । पते खल
हस्तिनापुरगामिन कृपय शब्दाप्यन्ते ]
(प्रविश्य समालम्मनहस्ता)
प्रमसूबा-सहि पहि। पच्दा [ सखि पहि। गाय ]
(इति परिकामत )
प्रियपदा-(विलोक्य ) एमा सुनादर १५ सिहामजिदा
पडिगिणीधाराहि सोस्थिधामणकाहिं तायप्तीहि दिणदी.
प्रमाणा सरन्दना विट्टर। उबसपक्षण [पा सूर्योदय पष
शिखामजिता. प्रतीनीधारामि म्वस्तिवावनिकाभिस्तापसी-
मिरमिन मामा शकुतला तिष्ठति । उपसवि पनाम् ]
(त्युपसर्पत)
(Behind the Scene)
Gautamı-order Sbarngrara and others to escort
Shakuntala
Prayamvads ---(listening) Anasuya-look sharp
The sages who have to go to Hastinapar, are being
called
(Entering thith suspicious unguents in her hinda)
Anasuya -Corne, friend , let us go
(Both walk round)
Prayamvads --(looking) There cuts Shakuntala,
bathed overhead early at sunrise She is being
congratulated by the Fomen of the hermitage, who

( ३८ ) invoke blessings on her with wild rice. Let us appronch her. (They approach ) (नेपथ्य में) गौतमि,-शा व भादि से कह दो कि शकुन्तला को पहुँचाने जाना प्रियंवदा-(कान लगाकर ) अनस्या, नन्दी कर । हस्तिनापुर जाने थाले मुनि जुलाये जा रहे हैं। (हाय में उबटन लिये-प्रवेश करके ) अनसूया-पात्रो सम्वी, हम मी चले। (दोनों चलती हैं) प्रियवदा-(देखकर ) या राकुन्तला सूरज निकलते ही सिर से नहा- कर बैठी है और स्वस्ति बोलने वाली तपस्विनियाँ जीवार लेकर प्राशीबांद दे रही हैं। हम मी इसके पास चलें । (पास जाती) Notes.-प्रादिश्पन्वाम्-thould be ordered ; आश दिये माय। गारवमित्रा:-बारवेणमिमा sharangrava and others (तनीया तत्पुरुष ) । मिश्र at the end of a compound denotes respectability with the additional idea of "and others" and may be translated in euch cages as the present by "Mr " or we may explain गाइव प्रधान येषां ते शाहरव मिश्रा: (नित्यठमाध:) | शकुन्तलानयनाप-शकुन्तलाया: नयनाय इति शकुन्तलानयनाय-to take Shakuntala ; यन्तमा को के माने के वास्ने। हरिवनापुरगामिनः-going to Hastinapur ; हस्तिनापुर माने वाले । हस्तिनापुर is the celebrated city founded by Kuog Hastin, the great grandson of Bharata, said to be situated about 56 miles North East of modern. Delbi on the banks of an old tributary of the Ganges. शब्दाप्यन्ते-are being called ; बुलाये जा रहे हैं | are made to speak out, I e. they are called and they Answer, with the reading शन्दायन्ते the sense is शन्दं कुर्वन्ति, they shout but no mere sbouting is intended. They are made to respond Hence we must have fwi Thus शब्दाय+पिच्+ कर्मपिलट अन्ते । समालग्मनहरता-समालम्भनानि मगलालङ्करणानि हस्ते यस्याः सा समालम्मनहस्ता । व. मी. )-mith decorations in her hand; हाप मे उबरन की सामग्री लिये हुये । सूर्योदये एव~at the very rise of the Sun , सूर्योदय होते । शिखामज्जिता-शिखायाम् मज्जिता-bathed overhead ; सिर से नहाकर । मज + णिच् + छ । प्रतीष्ठनीवारामि.- प्रतीधाः गता सकृयता यया ये नवारा. ते हस्ते यासाम् तामि. gauzaariſh (1.8) tko bare got siart in their lunds 3 जोनवार ये है उनसे। स्वस्तिवाचनिकामि -स्वरित इत्यस्य वाचनम स्वस्तवाचनम् । स्वस्तिवाचनाय हिताभिः स्वस्तिवाचनि. कामः स्वस्तिवाचनकारियम-Ccmpetent to give blessings by reason of their age and माग्य । स्वस्तिवचन करने के बाद प्राई हुई। अभिनन्धमाना-Being Congratulated; म भनन्दित की नाती हुई। अमि+नाय+गानच् । उपसवि-Let us go; चलना चाहिये। [वत. प्रशिति यथोदिव्यापागसनस्था शयुन्तला।] -- -- (४०) तापप्तीनामन्यतमा-(शकुन्तानां प्रति ) आदे, भत्तु गो बटुः मागवून महादेशसई जहि [ जाते, भतुवहुमानधकं महादेवोगदं नमस्थ] द्वितीया-वच्छ, धीरपप्सविणो दाहि] परसे, घोरप्रसबिनी भय] तृतीया-बच्छे, मतु । यमदा होहि [परसे मतुपदुमता मत्र ] ( इत्याशियों दत्वा गौतमीपजीनिष्क्रान्ताः।) मठमो-( उपए य) महि, सुझमजण देहादु [ सखि, सुख- मजनं ते मपतु] शकुन्तना-साप्रद मे सहीणं । इदो णिमीद६ [स्यागतं मे सख्या तो निषोदतम् ] उमे-(मजपात्राययादाय उपविश्य।) हला, सजा होदि। जाप दे मङ्ग समालग्मगार विरथम [हला, सज्जा भय । याथ मगनसमाजम्मनानि विरवयाष:] शकुन्तला-इदं पि बहु मन्नत्यं । दुल्ला दागिण मे महीमण्डणं भविस्मदिति । [रति वा विस बति] [इदमपि घटु मन्तव्यम् । दुर्लममिदानी मे सखोमण्डनं भविष्यनीति ] टमे--महि, राम' दे मङ्गनकाले रोहूं। (स्पधूथि प्रमृज्य नाट्य न ममाघयतः) [सखि, उचितं न ते मङ्गनकाले रोदितुम्] प्रियवदा-माहरणे रदं चं प्रस्ममम नहींह पमाणेदि विषारी अदि [ भामरणाषित अपमानमसुत प्रसाधने. विकायते] - .

( 88 ) (Then enters Shakuntla on a seat, 10 the manner described ) One ascetic woman -(to Shakuntla) My chili, many you get the title of chief queen, indicative of great regard by your busband ! Second woman-My child, may you be the mother of a hero ! Third woman-My child, may you be much esteemed by your husband ! (Exeunt all-Except Gautamı-after Sving blessings ) Both friends-(approuching) Friend, May the bath be suspicious to you Sbuluntala--- Velcome to my friends Sit down here Both-takiog up the resse's of auspicious things and atting down) Friend, be ready for we shall smear your body with auspicious unguents Shakuntala-It 19 also to be valued highly Decoration by my friends will be rare not (Sheds tears) Both-Friend, it is not proper for you to shed tears at an auspicious time (WVıplag away tears they decorate her ) ( ४२ ) Priyamvada.—Your body is worthy of ornaments. It is marred by decorations available in the hermitage. (ऊपर कही हुई रोति से श्रासन पर बैठी शकुन्तला प्रवेश करती है) एक तपस्विनी-(शकुन्तला की और देखकर ) हे बेटी, तेरा नाम " महादेवी" हो जो पात के द्वारा प्रायन्त यादर होने का सूचक है। दूसरी तपस्विनी-बेटी, तू शूरवीर को माता हो। (आशीर्वाद देकर सब जाती है; गौतमी रह जाती है ) दोनो सखिया-(अन्तला के पास नाकर ) सखी, तेरा स्नान मगलकारी हो। शकुन्तला- सखियो, मली श्राई; यह बैठो) दोनो सखिया-(मगल-पात्र हाथ में लेकर और बैठकर) सस्ती, तू तैयार हो जा क्योंकि हमें मांगलिक उपटन करना है। शकुन्तला-इसे भी मैं बहुत करके मानूंगी क्योकि · मुझे अम्हारे हाय से फिर सिंगार कराना दुर्लम हो जायगा । (भाष गिराती है) दोनो सखिया-सखी, ऐसे मंगल समय रोना उचित नहीं है। (प्रास पोछ फर सिंगार करती हैं) प्रियवदा-सखी तेग रूप गहनों के योग्य है। आश्रम में मिले- मकारों से इसकी शोमा पीकी पड़ जाती है। Notes -योद्दिष्टम्यापाग-योद्दिष्टः व्यापारो यस्याः मा यपरिणम्यागारा-engaged as described-अपर कही हुई रीति से।उदिष्टस्य अतिक्रमः यपोलिएम् । आसनस्था-मासने तिपतीति या - । ( ३ ) सा प्रासनस्था-Sitting on a seat; श्रासन पर बैठी हुई। अन्यतमा-oue , एक । जाते-daughter , बेटी। जाता का सम्बोधन है। बहुमानसूचकम्-बहुमानस्यसूचकम् बहुमानसूचकम् Indicating great esteem, अति अादर का सूचक । मान -मन्+घन =मान । बहु मान बहुमान । महादेवी महतोदेवी महादेवी। वीरप्रसविनी-वीरम् प्रसूते वीरप्रसविनी वीरसू mother of a hero ; वीर की मा । वोर को पैदा करने वाली गौतमीवनम्-गौतमीम् वयित्वा-eaving Gautaml , गौतमी को छोड़कर । सुखमचनम् --happy bath मगलकारी स्नान । निपीदतम्--ait बैठो । सज्जामव-get ready , तैयार हो । मङ्गलसमालम्मनम्-मङ्गलायम् समालम्मनम्-auspicious decorations माङ्गलिक उबटन । मन्तव्यम्-मन्+तव्य मन्तव्यम्-Should be esteemed ममझना चाहिये । सख'मराहनम्-सम्पा मण्डनम्--सखीमपदनम्-- decoration by (my ) Hrends, सखियों द्वारा मयइन ।रोदितुम्- रोदनम्--weeping , राना । प्रमृज्य-प्र+म+ल्य--waping , पोचकर । नाटयेन प्रसाधयत .--uct decorating , सिंगार करती है। प्राभरणोचितम्-deserving Jewellery , श्राभरणों के योग्य । प्राभरणानाम् अलङ्काराणाम् उचितम् योग्यम् ग्रामरयोचितम् । प्राश्रम सुलभै-पाश्रमे मुनभै आश्रमसुलभै-arulable hermitage , श्राश्रम में मुलम। This qualties प्रसाधने प्रसाधने -decorations , अलङ्कार । विप्रकार्यवे-प्रधृस्यते- Insulted , Is narred , फीकी पट जाती है। वि+++ शिच+लर। (प्रश्श्यिोपायनइस्तो) ऋषिकुमारको-दमलकरणम् । प्रलकियतामत्रमवती। (सर्या विलोक्य विस्मिताः) . 11 the - गौतमी-पच्छ गारप, कुदो पदं [घाल, नारद कुन एतत् ] प्रथमः-नातकाश्यपसमाधात् ।] गौतमी-कि माणसी सिद्धी [कि मानसी सिद्धिः] द्वितीयः-न खलु । थ्यताम् । तत्रगषता षयमाप्ताः कुन्त- नाहंतोषनस्पतिभ्यः कुसुमान्याहररोति । तत इदानीं । (Entering with presents in their hands) Two young hermirs- Here are ornaments. Let the respected lady be decorated (All are astonished to see them.) Gautami-Child Narad, whence are these ? First hermit-By the power of father Kanva. Gautami-Creation of bis mind ? Second hermit-Certainly not ; listen. The venerable rage ordered us to gather flowers for Sliakuntals from the trees and then (उपहार लेकर पाते है) दो ऋषिकुमार-~ये अलकार है। इससे मायती का सिंगार करो। (सब देखकर चकित होती है) गौतमी-यनारद ये कदा से प्राये। पहला पिकुमार-तात कश्यप के प्रमाव से ! गौतमी-क्या मम में पिचारते ही प्राप्त हो गये। दुमरा पि कुमार-नहीं तो सुनो, जय महात्मा कश्यप ने हमें अाशा दी हि शकुन्तला के लिये पदों से फल से मानो तय-- 1 Notes-~-उपायनहस्ती-आपनं हस्तयो ययो: तो उपायनहस्तो (२. बी.) with present n their hands , हाय में माता लेकर । अनमवनी---her honoured selk%3; भगवती (कुन्दला) अत्रमवान्, अत्रमवती etc. are terms of respect | काश्यपसमावात् -काश्यपस्य प्रभावात् काश्यपनमावात्-Through fatber Kashyapa's majesty-पिता काश्यप के प्रभाव से । मानसी सिमि: -mental creation , मन से उत्पन्न । मानसा-मनस. इयम् इति मानसी मनम+अण+ई। सिद्धिा-कृति:-creation | तत्रभवता-~-sterm of respect ; भाशमा~मा+र+छ। hare been ordered , आशा दिये गये। पारत-brug; ले श्रावो, पा+ह+लेट्। सौम फेनचिदिन्दुपाण्डुतरुणा मागल्यमाविष्कृतं निष्ठ्युतश्चरणोपभोगसुळमो लाक्षारस: केनचिन् । अन्येभ्यो वनदेवतारतलगपर्व भोगोस्थिते. देतान्याभरणानि तकिसलयाद्रेदमतिद्वन्द्विमिः ॥ sing मन्वय केनचित् तरुणा नः ईदुपांडु मांगल्यं तौम भाषित कृतम्, केनवित् घरगोपमोगसुजमा लाक्षारसः निष्ठ्यतः, अन्येभ्य प्रापर्धमागोरियतैः किसलयोदप्रतिद्विभिः धनदेवता. करतलै प्राभरणानि दनानि । Some tree pat forth woon- thite and auspicious rich garment ; another gare out the juice of lac, fit for dyeing the feet; by others were presented ornamenta turuagh the hands of procd nympha, which (hands)--gag with the sprouts of those trees trere extended as far as the wrist, ANNGTOR . किसी वृक्ष ने चन्द्रमा के समान सफेद बढ़िया मागलिक बस्न दिये। किसी ने चरणों में महार लगाने के योग्य लाव का रस दिया ; किन्हीं सूक्षों ने वनदेवियों के हाथ -जो उन्दी वृदो की नई कॉपक्ष के समान थे-पहुँचे तक लंबे करके हमें गहने दिये। व्याख्या-केनचित् वृक्षण प्रस्मभ्यं इन्दुः चन्द्रः प पांडु पोरं मंगलोचितं दुकल प्रकाशितम् । केनचित् वृक्षण घर- गायोः पादयोः उपमोगः उपरंजन तत्र सुतमः योग्यः पनका उदगीर्यः । अन्येभ्यः वृतेभ्यः प्रापर्य मार्ग मर्यादाकृष्य प्रापर्षमार्ग मणिवयपर्यन्तं उस्थिते. उद्गतैः किसलयाना नयपल्लाना उभेदाः उद्भिग्नानि किस जयानि तपां प्रतिद्विमिः प्रतिस्पर्धि मिः पन. देवतानां करतले भूपणानि अर्पितानि । Notes.--समय-by a tree; वृक्ष से । इन्दुपारदु-इन्दुः चन्द्रः इव पाण्डु धरसम् इन्दुपाण्डु-white like moon%3; चन्द्रमा के समान सफेद । माङ्गल्यम् -मसलयोग्यम् - auspicious;मङ्गलयोग्य-मनल+ प्यम् । सोमम्-of silk garment ; रेशमी वस्त्र । श्राविकृतम्-दिया गया । श्रा+विय+क+छ । चरणोपराग सुलम:--चरणयोः उपरागे रचन् कर्मगि सुलमः रति चरणोपरागमुलभः-nuce for dyeing the feet with; पैरों में महावर लगाने के योग्य । लाचारम:-liquid lac; लाख का रस । निष्ठ्यतः - Was poured out ; दिया गया। प्रापर्व- भागोरिथतैः-पर्वषः सन्धेः भागः प्रदेश तस्मात् या तत्पर्यन्तम् प्रापर्व- भागम् (अव्ययीभाव ) up to the wrist ; कलाई तक । श्रापर्वमागम् तरियताः इति वैः प्रापर्वमागोस्थित :-protruded up to the कलाई तक लम्बा करके। किमलपोहदप्रतिद्धन्द्रिभिः- किसलयानाम् उद्र दा विकायाः तेषा प्रतिद्धन्दिामा इति किसल योद्धेद प्रतिधिभि:-rivals of the fresh leaves3D (उनी वृक्षों की) नई पचियों के समान | The hands thus put out were like wrist ; -

गर
(४७)
KOTHA
the bunches of fresh leaves that were in the trees.
पनदेवताकरतलै'-वनदेवताना करवले •-by the palms of wood
mymphs. वनदेवियों के शपों से । दचानि-were giren.
प्रियंवदा-(शकुन्तला विजोक्य।) इजा,
पमाप
प्रभुषवत्तीय सामा दे भत्तुणे। गेहे भगुहदिश रामनन्छो ।
[हना,
अनयाभ्युपपत्या सूचिता ते भतुर्गेहेऽनुमषितव्या
राजलक्ष्मी।
(शकुन्तला मोड करयति।)
प्रयमः-गौतमि, पोहा अभिपेकोचीय काश्यपाय
पनस्पतिसेयो निवेदयाघः ।
द्वितीय-तथा।
(इति निकान्तो।)
सहयो -अप, भगुपजुतभूमणो प्रश्चं जगी। चित्तकम्मपरि..
अपण अङ्गमु दे ग्राहग्णधिणि प्राभं करना ।
प्रये, अनुरभुकमपणेोऽयं जन. चित्रकर्मपरिचयेनारे त
प्रामरगविनियोग कुष।]
शकुन्तना-माणे वा णेउण। [जाने वा नैपुण्यम् । ]
( उमे न ट्ये नालं कुरुतः1]
Priyamrada--( looking at Shakuntala ) By this
favour is indicated the royal fortune which you will
enjoy in your husband's house.
(Shakuntala looks ashamed.)
first hermit-Come, Gautami ; let ug report the
service of the trees to Kanva, who has just come up
from his bath.

(४८)
Second hermit-Very well.
(Exeunt both.)
Anasuya-- We have never worn ornaments,
We shall put them in proper places ng we have seen
in pictures
Shakuntala--I know your skill
(Both decorate her.)
प्रियंवदा-(शकुन्तला को देखकर ) वनदेवियों की कृपा से यह
सचित होता है कि तुझे सासरे में राज्यलक्ष्मी प्राप्त होगी।
(शकुन्तला लजाती है)
पहला मृपिकुमार-गौतम, प्रानो करपा स्नान करके आ गये हैं।
उनसे पनदेविया के अनुग्रह का हाल कह दें।
दूसरा--अच्छा।
(दोनों बाते हैं)
अनसूया-हमने गहने तो कमी नहीं पहने है पर जैसे हमने तसवीर
में देखे है उसी तरह पहनाएँ देती है।
शकुन्तला-मैं तुम्हारी चतुरई जानती हूँ।
(दोनों सिंगार करती है)
Notes.-अम्पुपरपा-अनुप्रदेश (वनस्पतिकतेन ) favour%3;
ऋपा । चिता-is indicated ; चित होता है। अनुमवितम्या---
which is to be enjoyed ; नो भविष्य में मिलने वाली है। नौदा
bashfulness ; TH अमिपेकोचोगाय-अमिपेकात् उच्चीप:
इति अमिपकोतीर्ण. अभिपात उचीर्यः इत्यय: come up from his
bath ; स्नान करके लोटे हैं। यनस्पतिसेवाम-Service by the
trees ; वृक्षों की ( दारा की गई) सेवा ।
।

। 15064 (४ मनुस्मुतपय :-अनुपमुलानिमूषणानि म् दृचिः नापतिः (ब) who has not worn orname -eyesight देखने नहीं पहना है । उसका कहने का तात्पर्य यह है कि नहीं पहने हैं इससे नहीं जान सकती कि कौन गहना क. शकुन्तलागमना- Sorrowfal है। चित्रकर्मपरिचयेन-चित्रामपः पालेखा लेखनत्य परिच उपयोकसः ( करणे तृतीया ) by the Knowledge of paintiii रहने तसवीरों में देखा है उस शान के अनुसार । अामरणविनिया भामरणानाम् विनियोगम् प्राभरणविनियोगम्--putting Ornaments ; गहनो का पहनाना। भामरगविनियोग कुर्वः-लाइने पहनाती हूँ। नैपुण्यम्-Skill . होशियारी। (ततः प्रविशति स्नानोतीर्ण काश्यपः।) काश्यपः- यास्यत्यय शकुन्तलेवि हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठः स्तम्मितवाप्पचिकलुपश्चिन्ताजडं दर्शनम् । वैलव्यं मम तावदीशामिदं स्नेहादरण्याक्सः --सी पीड्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखेनवैः ॥ ८॥ इति परिकामति।) अन्वय-प्रच शकुन्तला यास्यति इति हृदय उत्कयठया संस्पृष्टम् क्यः स्तम्मितवाष्पवृत्ति लुप. दशनम् विता जहम् प्ररगयौकसः मम् तापत् स्नेहान् दिगम् वैरजन्यम् अहो गृहिणः नवै. तनयाविश्लप दुरी कथनु पोयने । (Eaters Kansa tho has retired from his bath.) Kanti-As Shakuntala sill go today, my heart i oferthelmed with anxiety, my voice is indistinct प्र०२०१०-४ -- १०) Second hiermit-ressing the flow of tears ; my ption is paralysed on account of ght; if such is the grief, through Anasuyane-recluse-how much more must the We shall lers be afflicted by the first pangs of separ. in pictu'm their daughters. (Walks round.) S (स्नान करके कराव पाते हैं फराय- अाज शकुन्तला नायगी, इससे मेरे हृदय में बड़ा उद्वेग है, श्रामुत्रों का प्रवाह रोकने के कारण स्वर गद्गद् हो गया है; चिन्ता के कारण इन्द्रियों का शान जाता रहा है, जय मुझ सरीसे वनवासी को भी स्नेह के कारण इतनी अधीरता है फिर मेरी के पहले यियोग के दुःख गृहस्थियों की स्या दशा होती होगी। (इधर उपर टहलते है) व्याख्या-प्रय शकुन्तला पतिगृहं गमिष्यति इति हेतोः मम ममः उगेन प्राकान्तम् स्यर. समितया निरुद्धया पापा प्रभूणां वृत्या प्रसरेण फलुपः पिकृतः अस्पष्टश्च जाता, दर्शनं उत्तदिन्द्रियज ज्ञान शकुन्तलागमनचिन्तया मंधरं विपयग्रहणा समर्थ प्रग्ययं घोको यस्प तस्य पनपासिनः मम नकुलता पात्सल्यात् पय विधं चैलप्यं कातरता ; अहो इति पाश्चयें; गृहस्थाः प्रथमार्षिमृतैः तनयाभ्यः दुहितृभ्यः विश्लेपः पियोग तस्य दुःखै कोदशं किश्यन्ते । Notes --उत्स्यठया--by anguish; उदेग से । संस्पृष्टम् -सम् रा+। Smitten ; स्तम्भितवायत्तिनुपः-स्तम्भिता धेर्येस यारिता या मृत्तिा अप्रसरः तपाइनुपः विकृतः इति स्तम्मितयाप्प वृत्तिकनुपरः कराठः स्तम्मितवाप्पत्तिकप:-my throat is troubled with the checked flow of tears; at - .

new
प्रवाह रोकने से कराठ गदगद हो गया है । वामायाम् वृत्ति. बामवृत्ति.
सम्मिदा यावृत्ति स्वम्भितवाप्पचि । दर्शनम्-eyeangat देखने
की शक्लि । चिताजहम्-चिन्तयाजहम् चिन्ताजहम् शकुन्तलागमना
• नधानेनजहम् विवनम्--paralysed on account of sorrowful
thought, इन्द्रियों का ज्ञान चिन्ता के कारण जाता रहा है। प्रत्ययोकस
-प्ररयम् पोको यस्य स तस्य अरण्यौकम , वनवासिन वन में रहने
वाले (मुनि) का। वैश्नव्यम्-grief , विकलवा , दुख। नवै-
नया । तनयाविश्लेषदुखै नमामि विश्लेषः तनयाविश्लेष
ताजात दुखै रितितनयाविश्लेर दुरौ -Pangs of separation
from their daughters , कन्या के वियोग का दुख। पौड्यन्वे-
are afflicted , दुखी होते हैं।
सख्याना मउन्दले, अवमिदमण्डणासि। परिघेहि सपद
खोमजुमल । [इला शकुन्तले, प्रथसितमयडनासि । परिधेदि
सांप्रत तोमयुगलम् ।
(शनलारयाय परिधचे)
गौतमी-जादे, पसा दे म मान्दारिषाहिणा चपखुणा
परिस्माता विभ गुरु उपट्टिदो। मापार दाव पडियनस्स।
[ जाते, १५ त मानन्दपरियाक्षिणा चतुग परियजमान इय
गुरुपस्थित । प्राचार तावत्यतिपद्यस्य । ]
शकुन्तला-(मनोडम् । ) ताद, यदामि । (तात वन्दे)
Both friends-Dear Shakuntala, your decoration
is finished Not put on the tiro rnch garments.
(Shakuntala ruses and puts them on)
Gautam-Child, here comes your father, as #
embracing you with an eye ove-floming yith joy
Show him respect

Shakuntala -( modestly) Father , I salute you. दोनों सखिया-हे शकुन्तला, तेरा सिंगार हो चुका । अब दोनों यदिया कपड़े पहन ले। (शकुन्तला उठकर पहनती है) गौतमी-बेटी, आनंद परमाते नेत्रों से मानो तेरा श्रालिंगन करते गुरुजी पाते हैं । तू इनकी यन्दना फर। राकुन्तला-(लज्जा से ) पिता, मैं नमस्कार करती हूँ। Notes -श्रवसितमहना-अवसित समाप्तम् मण्डनम् अलङ्करण यस्याः,सा अयसितमएडना (२. बी.) whose decorations have been finished ; जिसका सिंगार हो चुका है। परिघहि-put on ; पहनी । चौमयुगलम् -ौमयोः युगलम् क्षोमयुगलम्-pair of silk robes 3; दोनों रेशमी वस्त्र: श्रानन्दपरिवाहिना-आनन्द परियायति वेन भानन्दपरिवादिना-qualifies धनुषा ; eye which is pouring joy; अानन्दवरसाने वाले नेत्रो मे । पेरि+वाहि+पिनि । परिप्यज- मान-embracing अलिकन करता हुमा । प्राचारम्-सस्क्रियाम् चन्दनरुपाम्-respect; अादर, बन्दना । श्राचर+घ । प्रतिपयस्व +observe; करो । समीठम् ग्रोहया लग्जया सह सबीडम्-with modesty; लज्जा से। काश्यपः-परस, ययातेरिव शर्मिष्ठा भतु हुमता भव । मुतत्वमपि सम्रानं सेव पूरुमवाप्नुहि ॥९॥ अन्यय-पसे शामिष्टा ययातः इव त्वं मतु बहुमता भष सा पुषम् इव त्वमपि सम्राज मुनम् प्रवानुहि । Kashyapa-Daughter, be you highly esteemed

of
your husband as Tas Sharmishtha of Yayatı , muy
you get a son who may be an emperor as she got
Puru
Gautamz---Revered Sir, this is a boon , not a
blessing
काश्यप-बेटी जैसे ययाति की रानी होकर शर्मिष्ठा ने भादर पाया
वैसे ही तू भी पति से अादर पावैगी और जैसे शर्मिष्ठा ने पुरु को प्राप्त
किया था उसी प्रकार तू भी चक्रवती पुत्र प्राप्त करेगी।
व्याख्या-परसे ययाते तमामकस्य राक्ष शर्मिष्ठा वृपपर्पसुता
इप स्व भतुर्दुप्यन्तस्य प्रिया मघ । सा शर्मिष्ठा पुरु ष स्थ अपि
चक्रवर्तिन पुत्र लमस्थ ।
Notes-ययाति-राजा नहुष का लड़का, the son of King
Nahusha. He had two wives 44191, the drughter of
शुक्राचार्य and शर्मिष्टा the daughter of दृषपर्वन् , the Danaya
King The latter was the favourite Hence y cursed
him
बहुमता-प्रिय , favourite पुरु-The son of शर्मिष्टा Re
took upon himself the consequences of the curse of yu
on 295fa and as a reward of his devotion be obtained
universal Sovereignty
अवाप्नुहि -- अव +माप्नुहि-पावो , get
गौतमी-मथ्य, परा पायु एसा । ण प्रासिसा।
[ भगषन्, परः खल्धेप । नाशी ।]
काश्यप -घरमे, इन मोहुनानाप्रदत्तिणाकुरुप्य ।
(सबै परिफामन्ति )
Gautamı -Revered Sır, this is a boon not
blessing

- Kashyapa-My child, this way, keeping to the right do tbou go round the fires to which oblation has just been offered. ( all go round) गौतमी- महात्मा, यह तो आशीर्वाद क्या है वरदान है । काश्यप-बेटी, इधर पा इन अनियों में अभी पाहुति दी गई है। इनकी प्रदक्षिणा कर। (सब परिक्रमा करते Notes:-परम्-परदान; boon ; नायी:- श्राशी:- आशीर्वाद नहीं, not a blessng ! सद्य:-श्रमी, just now ; हुताग्नीन- हुतान् वर्षितान् अग्नीन् तानीन्-जिन आग में अभी आहुति छोड़ी गई है ; the fires to which oblation has been just offered. काश्यपः-(ऋक्वन्दसाशास्ते।) अमी वेदि परितः क्लप्तधिष्ण्या: समिद्वन्तः मान्तसंस्तीर्णदर्भाः अपघ्नन्तो दुरित हव्यगन्धै. बतानास्त्यां वह्नयः पावयन्तु ॥१०॥ अन्वय-वेदि परिता क्लप्तधियया समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्ण- धर्माः इन्यगंधेः दुरितं अपनन्ता भ्रमी येताना पापात्या पापयतु । May these sacrificial fires, to whom places have been assigned round the altar, which are provided with fuel, on the borders of which Kusa grasa has been strein, which destroy sin by the fragrance of oblations, purify you. Now you may start. कारयप- ( वैदिकईद के द्वारा प्राणीवाद देते हैं) -- ५५) ये यश की अमियाँ, जो वेदी के चारों ओर स्थित है, जिनमें समिधा पड़ी है, जिनके पास पास कुशा दाल दी गई है, जो हव्य की सुगध से पापों का नाश करती है नुमे पवित्र करें। अव त विदा हो। (चारों ओर देखकर ) शाङ्गरव प्रादि कहाँ है? व्याख्या-प्रमोदृश्यमाणा समिधो यक्षकाष्ठानि सन्ति येपा ते ताशा वेदिपरित क्लप्तानि पिहितानिधिष्णानि स्थानानि येपा तथा विधा प्रान्तपु पाश्यपु सतीर्णा प्रास्तृता कुशा येपाते पैताना बितानस्य यस्यामे वैनाना: यरिया पहय अनय हव्यगधै व्यस्य माइते गधै दुरितम् पापम् अपनत नाशयन्त सात स्वा पापयतु शोधयन्तु । Notes -वेदिम् परित -वेदी के चारों तरफ on all stdes of the altar , “ परितः" के योग में द्वितीया होती है । ग्लुप्तधिप्पा स्तृप्सानिषिम्यान येया ते , जिनको अलग अलग स्थान दे दिये गये है- that have ther places allotted , समिदन्त -समिध सन्ति एषाम् इति समिदन्त ममिध+मनुप-जिनमें समिधा पड़ी है, that are fed with sacred fuel प्रान्तसस्तीयदर्मा -प्रातेषु सस्ती दर्भा येषा तयाविधा -जिनके चारो तरफ किनारे किनारे कुणा डाल दी गई है , that have Kusa grass at the edge , हम्पगन्ध -हव्यस्यगन्धे इति हव्यम धै -हत्य को सुगघि से , by the smell of the oblations | दुरितम्-पार Sin , अपनन्त -नारा करते हुये , remoring Sin; अप+हन्+रात्र । वैताना -विधानस्य यशस्य इमे वैताना -यशिया -यश की, Sacrificial की , Sacrificial , विद्वान +अथ । पावय तु-पवित्र करें , may purify you प्रतिष्ठस्पेदाने म् । (मप्टिक्षेपम् । ) छ ते गाईपमित्रा । [प्रविश्य ] शिष्य -मगधन् इमे स्म । - काश्यपः-भगिन्यास्ते मार्गमादेशय । गारधः-इत इना मवती । (सर्वे परिझामन्ति ) Now you may start ; ( looking about ) where are Shar garava and others. Pupil-(entering ) here are we, Revered Sir. Kashyapa--Show the way to your sister. Sharangrava-This Wily please. (All walk round). अव प्रस्थान कर दो। ( चारों तरफ देखकर ) शारख इत्यादि । शिष्य-(प्रवेश करके) भगवन् , हम ये हैं। कएप-अपनी बहन को मार्ग बतायो । शाहरव-पात्रो भगवती, इधर यायो। (सव चलते हैं) Notes.-प्रतिष्ठस्य-चल दो , start; प्र+स्था धातु प्रारमने पद में चलती है। स्मा-है; are 1 श्रादेशय-दिखाओ B Show | इत इतः-घर, घर; this way. काश्यपा-मो भी: संनिहितास्तपोवनतरषः, पातुन प्रथम व्यवस्यति जळ युष्मास्वपीतेषु या नादत्त मिपमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पछत्रम् । आये वः कुसुमप्रमूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः सेय' याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वं रनुतायताम् ॥११॥ अन्वय-युप्मामु प्रपोतेषु या प्रथमं जलं पान व्यवस्यनि प्रियमपहना अपि या स्लेहेन मयतां पलय म प्रादत्त ; यस्याः - 3 प माघे कुसुमप्रसूतिसमये उत्मघा भवति सा इयं शकुन्तला पनिगृहं याति ; मः अनुज्ञायताम् । Kashyapa-you-Deighbouring trees of the hermitage She who never wants to drink water first when you are not watered , who, though fond of decoration, never pluchs a leaf on account of affection for you , who makes a festival at the time of the first appearance of your bloom ,--that very Shakuntala goes to the bouse of her husband Let her be permitted by you all करव-हे तपोवन के समीपवर्ती वृदो, जो शकुन्तला तुम्हे सींचने के पहले जल पीना नहीं चाहती है, सिंगार की शौकीन होने पर भी जो प्रीति के कारण तुम्हारा पत्ता नहीं तोड़ती है, जब पहले पहल तुम फूलते हो नव जो बड़ा उत्सव मनाती है वही प्राज सुसराल जाती है । तुम सब इसे नाने की अनुमति दो। व्याख्या-युग्मासु असिकेपु या शकुन्तला प्राक् एष जलं पातुं न इच्छति : या धिय प्रीतिकर मडन भूपय यस्याः तथा भूता अपि प्रोत्या भवतां किसलयं मयडनायें न गृहाति ; यस्या. शपुस्तजाया: युष्माकं प्रथमे कुसुमार्ना पुष्पाणां प्रसूतिः उदगमः तस्याः समये काले प्रानन्दा भवति माश्यं शकुन्तला भर्तृमषन गद्धति अतः युप्मामिः सधै अनुमन्यताम् । Notes-~-युष्मासु-यहाँ मावे ' सक्षमी "है। अपीतेषु असिषु न साँचे बाने पर; remaining unratered ; पीत पानम् अलि एषाम् इति पीता । न म्यवस्पति-प्रया नहीं करतो; does not attempt ( to drink); भवताम् स्नेहेन-दम्हारे प्रेम के कारण - (५८) on account of affection for yon%3 प्रियमएटनापि प्रियं मोहन यस्याः सा प्रियमएहना--जिसको प्राभूषण प्रिय है--fond of decor. ations; पल्लवं-नवपत्रम् ; नई पत्ती ; new leaf : श्रादत्त-तोड़ती है-plucks ; 4:--तुम लोगों के। पाये कुसुमप्रस्ततिक्षमये-प्रथम बार फूल निकलने पर-on the first appearance of flowers 3 कुसुमप्रमतिसमये-कुसुमप्रसत्याः समये इति कुसुमप्रतिसमये। उत्सवः- प्रानन्द ; festivity; पोतिशयः। सः भनुशायताम्-सर कोई इसे स्वीकार करो ; he it approved by all ; " सर्वः" में अनुले कर्तरि तृतीया है। (कोकिलर सूचयित्वा) अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिरिय बनवानवन्धुभिः । परभृतविरुतं कलं यथा प्रतिवचनीकृतमेभिरीशम् ॥१२॥ अन्यथइयं शकुन्तला धनधासयाधुमिः तमिः अनुमत. गमना यत पभिः काम् परभूतनियतं मात्मन, प्रतिवचनोरुतम् । कालस (Acting as if he heard the note of a cuckoo.) Here is Shakuntala's departure permitted by the trees-ber companions during her residence in the forest--for so sweet a note of the cuckoo has been adopted by them as a means to exprces their approval. (कोयल को बोल जताकर) बनवास के सहचारी वृक्षों ने शकुन्तला को मुसराल जाने की माया दे दी क्योंकि उन्होंने कोपल की देसी मथुर कूक से अपना उत्तर दिया।

व्याख्या-यम् एषा प्रस्थानान्मुखी शत्रुन्तला लगपासस्य प्राप्रमावस्थानस्य याधुमि स्निग्यजन तरभिः वृत्त अनुमतगमना अनुमतम् अनुज्ञातम् गमनम् पतिगृहयात्रा यस्या. तथाविधा जाता कथमेषं ज्ञायते इत्याद यन् यस्मात् पमिः तरुमिा कलं मधुरम् परभृतम्य धन्यपुष्टम्य कामिनस्य विस्तम् मन्नु कूजितम् प्रारमन स्वस्थ प्रतिषचनम् प्रत्युत्तरम् प्रतत् तत् सम्पद्यमानम् कृतम्। Notes -वनवासबन्धुमि वनवासस्य बन्धुभियनवास के alal, companions in the forest, The trees were her companions in the forest , अनुमतगमना-अनुमतम् स्वीकृतम् गमनम् यस्याः सा अनुमतगमना । अनुमतगमना-जिसका जाना स्वीकार The Forest 41 --whose departure has been approved ; अनु+मन+छ । फलम्--मुन्दर , Sweet , परभृत विकतम्-परमृतस्य कोकिनस्य विरुतम्-कोकिल की आवाज , note of cuckoo , प्रतिवचनम्-उत्तर , reply , response , (आकारो) रम्यान्तरः कमलिनीहरितः सरोमि. रछाया मैनियमितामयूखताप भूयात्कुशेशपरनोमृदुरेणुरस्याः शान्तानुकूलपयनश्च शिवश्च पन्था॥१३॥ (सर्वे सविस्मयमाकयन्ति) प्रन्यय-कमलिनीहरित सरोमि, रम्यान्तः छायादुमैः नियमितार्कमरीचितापः अस्याः पन्थाः कुशेशपरजोमरेपर शान्तानुकूल पचनश्व शिषश्च भूयात् । mir

-
(६०)
(In the air. )
May the path be pleasant to her by having, at
intervals, lakes green with lotus-beds ; the heat of
sum's
raye be moderated by shady trees; the dust
be soft like the pollen of a lotus and the breeze gentle
and favourable
( All listen with astonishment ).
(अाकाश में)
इसे मार्ग मुखकारी हो ; जगह जगह हरी कमलिनियों से छाये तालार
श्रावें । धूप मेटने पाले पने पने वृक्ष मिलें ; कमल की पराग के समान
कोमल धूल मिली हो ; और मन्द तथा अनुकूल वायु चले।
(सब अचमे से सुनते है
व्याख्या-कमलिनोमिा पनिनीमिः हरित श्यामः कासारः
रम्यं मनोज्ञ भन्तरं मध्य यस्यः तथाभूतः पायाद्रुमैः (शया
प्रधान द्रुमै ) छायापनि वृक्ष नियमितः निपारितः अमरी-
चीनां सूर्यमयूखानां तापः यत्र तयामूनः अस्याः शकुन्तलायाः
प्रस्थानमार्ग:कुशेशयानां कमलाना रजामि परागा: तद्वत् मृदयः
कोमला रेण: पांगवः यस्य तथाभूतः शानः मन्दः अनुरुजः
सहयायी च पधनः यायुः यस्मिन् तथामूनः शिवः कल्याणकरः
समूयात् ।
Notes-मलिनीहरित:-कमलिनोमिः पप्रिनीमिः कमलवनः
मिः हरित श्यामले:-कमलवन के कारण हरा; green with
lotus beds ; सरोमि.-तालाबों से; by tanks 3; सरोमि: का विशेषण
"कमलिनीहरित : "है। रम्यान्तर:-रम्याणि मनोहराणि अन्तराणि
अवधाय. यस्मिन् तथाविधः-बीच पाँच में मुग्दर ; plearant at

stages ; छायाद्रुमै, छायादार पेड़ों से , by shady trees 3; नियमितार्कमरीचिताप :-नियमितः निवारितः अमरीचे. रविकरस्य तापो यस्मिन् तथाविधः नियमितार्कमरौचिताप :-वृक्षों से जहाँ सूर्य की किरणों को गर्मी दूर कर दी गई है-where the heat of the sun's rays has been allayed by shady trees , यह पन्या : का विशेषण है। कुशेशयरजोमूदुरेणु :-कुशेशयपन तस्य रजासि परागाः इव मृदव कोमलाः रेणवो धूलयो यस्मिन् स. कुशेशपरजो मृदु रेसुः कमल की पराग के समान कोमल धूल हो जहाँ , covered with the dust softas the pollens of lotuses, शान्तानुकूलपवनश्च -शान्तः अनुकूल: पवनः वायुः यस्मिन् स शान्तानुकूलपवन शान्त और अनुकूल वायु वाला :-with a mild and favorable breeze , शिव कल्याण कारी; softi- गतिमी-जादे, गणादिजणसिणिद्धादि परागणादगमणासि तवोषणदेवदाहिं। पणम भअषदीणं [जाते, ज्ञातिजनस्निग्धामिर- नुक्षातगमनासि तपोवनदेवतामिः। प्रणम भगवती:hhh.'' शकुन्तला-(सप्रणाम । परिक्रम्य । जनान्तिकम् ।) इला पिनषदे, या प्रजउसदंसगुस्सुधाए घि पस्ममपद परिशमन्तीप दुपखेणमे चलणा पुरदो पवन्ति [इला प्रियंषदे नवार्यपुत्रदर्शनोत्सुकाया प्रप्याश्रमपदं परित्यजन्या दुःखेन मे चरण पुरतः प्रपतेते ।] प्रियंषदा- केप्रलं तवाषणविरहकादरा सही एव्य । तुए उद्विदषियोधस्स पि दाध समपत्या दीसा। न केवलं तपोधनपिरहकातरा सण्येप । वयोपस्थितषियोगस्य तपोधनस्यापि ताघरसमधल्या दृश्यते । Grutamı-Daughter, the nymphs of the wood are dear to you as your hinsfolk They have perràitted you to go. Boty to them, (Bowing respectfully and walking ) Shakuntala--( aside ) Dear Priyamvada, though I am cager to see my husband, my steps move with difficulty in quitting the hermitage. Prayamvada-Friend, not only are you nervous at quitting the hermitage; look at the similar condition of thc hermitage at the time of separation from you. गौतमी-हे बेटी, बन्धुजनों की तरह स्नेह करने वाली वनदेविया तुझे जाने की बाशा देती हैं। इन भगवतियों को प्रणाम कर। (मणाम करके इधर उधर टहल कर) शकुन्तला-(सखी से ) हे प्रियंवदा, आर्यपुत्र से मिलने का तो मुगे बड़ा धाय है पर ग्राभम को छोड़ते हुए बड़ी कठिनाई से मेरे पैर श्रागे पड़ते हैं। प्रियंवदा-खी अफेलीत ही तपोवन के वियोग से अधीर नहीं है। तेरा वियोग पास पाजाने से तपोवन की भी तेरी सी हो दशा हो गई है। उसे तो देख- Notes.-शातिजनस्निग्धाभि :--जातिजन इव स्निग्धामिः सस्ने- हामिः-कुम्पियों के समान प्रेम करने वाले । us affectionate as kinsmen 3 वनदेवतामि:-तपोवनस्य देवतामिः तपोवन के देवतानों से ; by the deities of the hermitage ; अनुमतगमना -~अनुमतम् गमनं यस्याः सा-जिसका (पतिगृह) जाना स्वीकृत कर लिया गया है ; whose departure has been approved 3 भगवती:-देवियों को। जनान्तिकम् aside; एकान्त में। आर्यपुत्र- दशनामुकाया-वार्यपुषस्यदर्शने उत्सुका इति श्रआर्यपुत्रदर्शनोत्सुका तस्याः पार्यपुत्रदर्शनोत्सुकाया-यायं पुत्र के दर्शन के वास्ते उत्सुक - .

anxious for a sight of my husband ; भाभमपदम्- प्राश्रम का स्थान ; sate of the hermitage , पुर:-मागे , forward ; परित्यजन्न्याः परित्यज्+यत्र । तपोवनविरहकातरा तपोवन विरहेगा कावरा-तपोवन के वियोग से दुखी , distressed by separation from the hermitage ; उपस्थितवियोगस्य–वियोग को प्राप्त-which has its separation at hand , उपस्थित. वियोगो यस्य स. तस्य । समरस्यारश्यते--वही हालत दिखाई पदती है , the same condition is seen उद्गळितदर्भकवला मृगी परित्यक्त नर्तनामयूरी । अपमृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यश्रूणीव सताः ॥१४॥ अन्वय-मृगी उद्गलितदर्भकवला मयूरी परित्यक्तनना लता अपस्त, पाण्डु पत्रा असपिमश्चन्तीय । The deer have dropped their mouthfuls of Kuga grass, the peacocks have given up dancing and the creepers appear to shed tears at they throw off their faded leaves. हिरनों के मुख में से कुशात्रों के पास गिर पड़े है मोरों ने नाचना छोड़ दिया है और लताएँ परे पत्ते इस तरह गिरानी है मानो प्रोस् दालती हो। व्याख्या-मृगाः उद्गलिताः मुखेभ्यो विनिर्गता दर्भ कपला > कुशनासा येषां तथाभूनाः मयूराः परित्यक परिहतंनर्तनं नृत्य तयाभूताः; लता प्रत्यः अपस्तानि गजितानि पागनि परिण- शानि पत्राणि पनि याभ्यः तथाभूताःमन्य. अणि नेत्रजनानि चन्ति पातयन्ति इव । Notes -उद्गलितदर्भचला-उद्गलिव. मुखात् प्रष्ट, दमकवलः

(६४)
यस्याः सा उद्गलितदर्भकवला–जिसके मुंह से कुशानों के ग्राम गिर पड़े
है; from whose mouth the Kusa grass has fallen ; परित्या
छनर्तनापरित्यतम् परिहतम् नर्तनम् यस्याः सा परित्यचनतना-जिसने
नाचना बंद कर दिया है ; who has stopped dancing; अपसत.
पार पत्रा-अपस्तानि असकृत् व्युतानि पाण्डुप प्राणि जीर्यपत्राषि
याम्या ताः अपमृतपाएहुपत्रा लता-creepers from which brown
leaves are cast 3 लतायें जिनकी पीली पीली पतिया गिर पड़ी है।
अणि मुञ्चन्तिइव--सू गिराती सी मालूम पड़ती हैं ; Reem to
shed tears.
शकुन्तला-(स्मृत्वा) ताद, लदायहिणि अंधणजोसिपि दास
प्रामन्तहस्सं [तात, लतामगिनी धनज्योत्स्ना तापदामंत्रयिष्ये,]
काश्यपः-प्रमि ते तस्या सौदर्यस्नेहम् । इयं तापद्दलिणेन ।
शकुन्तना-(नतामुपेत्य । ) पणजोसिणि, चूदसंगता घि में
पचालित इतोगदाहिं माहापहाहि । अजप्पदि दूरपतिणी
भविस्त । [पनज्योत्स्ने, चूतसंगतापि मां प्रत्यालितोगतामिः
शाखाबाहामिः । प्रद्यमभृति दतिनी मषिप्यामि ।
Shakuntal-( remembering) Father, I shall bid
farewell to my creeper-sister Vanajyotsna.
Kanva_I know your sisterly affection for it.
Here it is to the right.
(Approaching the creeper.)
Shakuntala—Vanajyotena, though you are united
with the mango-tree, you may embrace me with your
armlike branches, ruaniag in this direction. I shall
be at a distance from you from today.

- . शकुन्तला--(मुष करके ) पिता, मै इस वनज्योत्स्ना से भी मिल तूं क्योंकि इसमें मेरा बहन का सा स्नेह है। कराव-मै भी जानता हूँ कि तेरा इसमें सहोदर का सा प्यार है। यह घर है-दक्षिण की ओर । शकुन्तला--( लता के पास जा कर ) हे वनज्योत्स्ना, यद्यपि त् श्राम से लिपट रही है तो भी इन शाखा रूपा बाहुओं से-जो घर बढ रही हैं-मुझमे मिल ले क्यों के अब मैं तुझमे दूर जा पड़ेंगी। Notes --स्मृत्वा-याद करके, havmg remembered ; स्मृ +वा। लताभगिनीम्-लतारूपाम् भगिनीम्-लता रूपी बहन ; creeper-sister वनज्योत्स्ना एक प्रकार की लता। आमंत्रयिष्ये- विदा दगी; will bid adieu प्रवेमि---जानता हूँ; I Know सोदयस्नेहम्-सोदायाः स्नेहः तम् सोदर्यस्नेहम्-भगिनीकासा प्रेम Sisterly affection चूतसगता-चूतेन संगता चूत सगता; श्राम से लिपटी हुई 3 Joined to the mango thee ; तोगताभि:- घर बढी हुई; that hare proceeded this way. शाखावहाभि. शाखारूपी बाहुओं से ; arms of trigs अद्यप्रभृति-अद्याभूति आदिः यस्मिन् कर्मणि यथा तथा माज से , from to day. दूरवर्तिनी ; One who is far from ( thee ) 701a अाज से मेरा दर्शन दुर्लभ हो जायगा । सफल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे भर्तारमात्मसदृशं सुकृतैर्गता त्वम्। नन ४ चूतेन सश्रितवती नवमालिया मस्यामह त्वयि च संपनि बीतचिन्तः ॥१५॥ अन्यय-मया तपार्थे प्रथमं सकल्पित पय व सुरत प्रारम- प्र०००-५ -दूर हो जाने वाली

सदृशं भर्तारं गता। इयं नमालिका घृतेन मनितश्ती । संपनि
ग्रह अस्यां त्वयि च पातचिन्तः।
Kanva-By your merits you have been united
with a fuitable husband as I already contemplated
for you. This young jasmine has been united with a
mango-tree. Now I have no anxiety for you
both
Proceed on your way hence.
करव-जैसा तेरे लिये मैंने पहले ही विचार रखा था वैसा ही
अनुरूप पति तू ने अपने पुण्यों मे पा लिया और इस चमेली को श्राम
का वृद मिल गया । अब तुम दोनों से मैं निश्चिन्त हुभा।
यहा से रास्ते की ओर भागे बद।
व्याख्या~या स्यनिमित्त पूर्व मनसा अमीस्मितं एच
मात्मन. मदर्श अनुरूपं पति त्वं निजपुरायः माता। इयं धनज्योत्स्ना
भानंगा मिलिता । इदानी अहं नममालिकार्या त्वयि च धीना
विगना चिाता यस्य तथापिधः जातः ।
इत: मागंभवलवस्व ।
Notes ---तवा तुम्हारे लिये ; for you ; सङ्कल्पितम्-
सोचा हुआ-Conternplated ; प्रामसहशम्--यात्मन. सदृशम्-
अपने समान-equal to your self ; सुकृते:-अच्छे कमी द्वारा
through good deeds : चूटेन-श्राम से ; with the mango ;
वीतचिन्ता-पीना विगता चिन्ता उत्कण्ठा यस्य स वीत चिन्त:-
fazar afton; relievei of the anxiety.
शकुन्ताना-(मस्यौ प्रति ) हला, ऐसा दुषेणं धो हत्थे
विषयो। [हला, पपा द्वयायुधयोहले निक्षेपः।]
-
.

सस्यौ-प्रश्रंणो कस्म हथे ममाप्पिदो। [अय नन फम्य
हस्ते समर्पितः।। (इति वाघ्प विसृजत. 1)
काश्यपः-अनसूये, ग्रल दिया । ननु भरतीभ्यामेव स्थिरी
कर्तन्या शकुमार
(सवें परिकामन्ति ।)
शकुन्तता-नाद, पमा उडजपजन्तचारिणा गम्भमायरा
मप्र जदा प्रवासमा होहनदा मे कपि पिप्रतिवेदात
विसग्नेहि।
[नात, पोटजपर्यनजारिगी गममन्यरामृगाधूयंदामधप्रता
मपति लदा मह्य कमपि प्रियनिवेदयितारं पिसज ।]
काश्यपः-दधिस्मरिप्याम |
शकुन्तला-(गतिमङ्ग रूपयित्वा।) को ए क्तु एसे णिवसो
मे
सनद । [का नु खलु एप निषसने मे सजते ] (इति परावर्तते ।)
Shakuntala--/ to her friends ) Friends I leasc
thus
creeper as a trust in your
hunds.
Friends - In those hands do you comunit us ?
Slied terre.)
Kanra-Anasuya, don't reep. Shrkumtals ought
to be consoled by you
( All salt round. )
Shakuntals-Father, when this doe, rournrg
near the herraıtage und slot ou !ccount of foetu.,
is delirere i withont any suffering, please send corr.
one to me to coprez ibe happy neiss.

,
।
Kanva--We shall not forget it.
Shakuntala-(activg obstruction in motion) who
pulls my
cloth again and again
शन्तला-( दोनों सखियों से ) हे सखियो, इस लता को मै तुम्हारे
हाथ
सौरती दोनों सखिया-और हमें किस के हाथ सौपती है?
(ौर गिराती है)
एय--अनसूया, रोना बन्द करो। तुम्हें तो शकुन्तला को धीरज
बँधाना चाहिये।
(सब चलते है)
शकुन्तला-जब यह कुटी के पास फिरने वाली ग्याभन हिरनी
कुशलपूर्वक बच्चा जने तब यह मगल-समाचार मुझ से कहने के वास्ते किसी
को मेज देना।
फएव-अच्छा, हम न भूलेंगे।
शकुन्तला-(चलते में एक कर ) यह कौन है जो बार बार मेरा
अंचल पकड़ता है?
Notes --निक्षेप:-अमानत ; a trust; वापम्-श्रा,
tears | अलंकदिवा-अब मत रो; enough of weeping;
do not weep . अलं म्बल्योः प्रतिपेपार्थ योः प्राचाम् क्वा " से क्त्वा
प्रत्यय दया" स्थिपिनव्या-धौरन बंधाना चाहिये ; Should be
Consoled ; उटनपर्यन्तचारियो-उठजस्य मायमस्य पर्यन्तेपुचरति
या सा-प्राश्रम के अगल बगल घूमने वाली-Roaming near the
cottage ; गर्भमन्पराग मन्यरा-गर्म के कारण मन्द ,
slow on account of the foetus; अनघप्रसवा-अनघः प्रसवः
यस्याः मा अनपप्रमनाअशनपूर्वक यचा दे; becomes cafely
delivered ; सज्जते-clings ; लिपटवा है।

यस्य त्वया व्रणविरोपण मिड गुदीनां तैलं न्यपिच्यत मुखे कुशमूचिविद्ध। श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति सोऽय न पुत्रकृतका पदवी पृगस्ते ॥१६॥ अन्वय-वया यस्य कुशसूचिषिद्ध मुखे व्रणविरामिड- दीनां तेल न्यपिव्यन म प्रय श्यामाकमुष्टिपरिवद्धितर मग ने पदीं न रहाति। Kanra-ly drughter The same faisa on mhose mouth you applied the sore healing oil of Ingudi ( Terminalia Catappa ), when it way pricked by the points of the Kasa grase, and whom you tenderly brought up wit: handfuls of rhyamak grains,--that adopted child of yours-could not forsake your patb कएष-बेटी, जिसका मुंह दाम की नोंक से चिरा देखकर घाव पुरने के लिये त हिंगोट का वेल लगाती थी, जिसे तूने समा के चावल खिन्ना खिला कर पाला है और अपने बेटे की तरह रता है वह हिरन वेरा रास्ता नहीं छोड़ता। व्यास्या-स्या यस्य मृगस्य फुगाना दाणा मूचिमि. तायाः पिः क्षते पदने क्षतमापक इगुदीनां तापमनरुपा तेल सिक म भय श्यामाकाना धान्यविशेषाnt मुष्टिमि ग्राम परिषद्धितर' पापित पुत्ररतम पुत्रवेन स्पोक्त हरिप तय पपान न मुवति। Notes --यचिरिद-थानाम् सूचिमि विद इयश्चिविद . (७०) या की नोक से चिरा हुआ; pricked by Kusa points ; ब्रशविरामयम्-जमानाम् विरोरणम् शोधकम्-चोट को अच्छा करने बाला , nesting; न्यायच्यतींचा गया was sprinkled ; श्यामाकमुष्टिपरिवर्षितक-यामाकानाम् धान्यविशेषायाम् मुििमः परिवदितक अनुकम्पयागोषित:--समा के चावल (खिल्ला कर) पाला : reared by (rou) with bandfuls of syamak grains; पुत्रकृतकः कृतकः पुत्रः पुत्रकृतक...-बेटे के समान पाला श्रा , iadoptedl as Fon , पदवीम्रता—मार्ग। गनला पन्छ, कि महयानपरिचागि म अममि । भनियमूदार उगाणी विणा विढिढी पत्र । दागि पि मए विपद तुम तादो चिनिास्मदि 1 गियरोहिदाय । (इति पदती 1 1 प्रस्थिता।। [परम, कि सहवामपरित्यागिनी मामनुमरसि अचिर. प्रस्नया जनन्या विना यति एय । इदानीमपि मया विरहितं त्यांना वितयिष्यति । निधर्तयम्य वापत् । ] Shakuntala-Child, why do you follow me then | un leaving all my companions? You were brought up hy me then you rere bereft of your mother just zfter delivery ; now on being reparated from me, you will be taken care of by mag father. Do back. (Goes away weeping.) राकुन्तला-परे अपे, न मेरे पीछे क्यों पाता है ? मैं तो अपने सर जंगी साथियों को छोड़ रही हूँ | तेरी मा पैदा होते ही तुम छोड़ मरी तर मनहातेग पालन किया। अब मैं चली जाऊँगी तब खिा तेरी चिन्ता करेंगे। नोट जा। अिार डालनी हुई चलती है) - Note3 -सहवासपरित्यागिनीम्-मुहवास परित्यजति या सा ताम्- साथ छोड़ने वाली leaving the company , अनुसरसिपीछे पोछे पाते हो; follow ine , अचिरप्रमतया-अचिरम् प्रसूता या जननी तया अनिरप्रस्तयाजनन्या--तुरन्त पैदा किया है जिस माता ने उससे; by the mother just dely ered of you , The mother of the deer died just after delivert farfen- वियुक , Separated ; निवर्तयस्व-लौट जाश्रो , go back उत्पक्ष्मणोनयनयोरुपन्दत्ति वाप्प कुरु स्थिरतया विरतानुबन्धम् । अस्मिन्नलक्षितनतोन्नतभूमिभागे मार्गे पदानि खलु ते विपमीभवन्ति ।।१७।। अन्यय--उत्पदमणोः नयनयोः उपरुद्ध वृत्तिम् पाल्पस्थिरतया विरतानुवन्धं कुरु अलतितनतोमतभूमिभागे अस्मिन् मागें ते पदानि विषमीमपन्ति पल । Kanva--With firmness stop the flow of terra wluch hinder the action of your eyes with opturned eyelashes ; because in this patlı, where you cannot mark the high and low portion of the ground, your footeteps fall uneren. करव--धीरज बांध कर सुत्रों के प्रवाह को रोक ये तेरी उठी हुई वनियों वाली आँखों को देखने नहीं देते । यहाँ भूमि नीची है इससे रास्ते में तेरे पैर ऊँचे नीचे पड़ते हैं। व्याख्या-उदगत नि पक्षमाणि नामानि ययोः तादृगयाः नेत्रयोः उपरद्धा निरुदा वृत्तिः व्यापारः येन तयाभूत। अनेन ।

७२ )
अश्रुजलस्य प्रधापतन निपिद्धम् । अश्रुजलं धैर्य प्रपलव्य घिरतः
निवृत्त अनुषंधः प्रधाह यस्य तथाषिधं कुरु । यतः प्रलक्षितः
धापाफुलाभ्यां नेत्राभ्यां प्रदृष्टः ननः निम्नः उम्मनः उच्चश्व भूपदेश:
यस्मिन् तादशे प्रस्मिन् पथि तव पादनिक्षेपाः स्वलति ।
Notes.-उत्पक्षमणो:-उद्गतानिपक्ष्माणिययो.ताशयो उत्पमणोः
-जिनकी परौनियाँ उठी हुई हैं ; whose eyelashes are turned
up ; उपरुद्धवृचिम्--उपकदा व्याहता वृत्तिः व्यापारी येन ताराम
उपरुद्धवृत्तिम्-जिसने नेत्र के कार्य को रोक दिया है ; which thes
obstructed the operation of eger ; Thue qualifies
पापम् । स्थिरतया-धीरता से , by firmness ; विस्तागुरन्धम्---
विरतः अनुगन्धः प्रवाहो यस्य तथाविधं विरतानुबन्धम् पुरु-प्रवाह को
रोको-stop the How of (tears) भलक्षितनतोरतभूमिमागे-
अलक्षितः ग्राष्टः नत. निग्नः उन्नतः उपश्च भूमिभागः यस्मिन् तस्मिन्
अलदितनतोन्नतमूमिमागे-जहाँ उँची नीची जमीन नहीं दिखाई देती ;
where laugh and low places are not seen. This qualifies
मार्गे । विषमीमवन्ति अविषमारिएविषमाथि सम्पद्यमानानिमयन्ति--
लदखाते हैं ; are not regular 3;
गाङ्गपः-मगधन, उदकान्तं स्निग्धों जनोऽनुगन्तव्य इति
धूयते । तदिदं सरम्तीरम् । प्रश्न मदिश्य प्रतिगन्तुमईमि ।
काश्यप:-तेन होमा तीरवृत्तच्चायामाश्रया।
( सर्व परिक्रम्य स्थिताः ।)
काश्पर-(प्रात्मगतम्। ) किन नल तत्रमयी दुष्यन्तस्प
युक्तरूपमस्माभिः संदेष्टव्यम् । ( इति चिन्तयति । )
शकुन्तला (जनान्तिकम् ।) ना, पेक्व । निगोपनन्तरिद
वि थापरं प्रदेष मनी प्रादुग चकाई अरिडदि दुकर पई।
फरेमि ति।
..
-
-

( ७३ )
[हला, पश्य नलिनीपत्रातरितमपि सहवरमपश्यन्त्यातुरा
चक्रवाक्यारोति दुष्करमहं करामोति ।]
Sharangri-Revered Sir It is said that a helored
person should be escorted up to water evde Here is
tlie shore of the lake Will
you please deli ser message
and return ?
Kanya-Chen let us stop under the shade of the
fig tree
( All go round and stand )
hanve-( aside ) what appropriate message should
be sent by us to His Vijesty Dubyanta ?
( Meditates)
Shakuntala-( aside 'Friend, just see, the female
chakrawak cries bitterly, being distressed at the
separation of her mate-concealed by lotus leares
But I do sbat is difficult to be done
मारव--हे महात्मा, मुनते हैं कि प्यारे ननों को जलाशय तक हो
रहुँचाने जाना चाहिये । अब यह सरोवर का तट आगया। आप हमें
देसा देकर प्राधम को सिधारिये।
करव-तो प्रायोइस पड़ की छाया में ठहर ने।
(सब चल कर ठहरते है)
कराव-(श्राप ही श्राप ) माननीय दुष्यन्त के योग्य क्या मैंदेखा
हम मेजे।
(सोचते हैं)

( ७४ ) - having शकुन्तला--(सखी से धीरे धीरे ) हे सखी, देख-चकवी कमल के पत्तों में छिपे प्यारे चकये को देखे बिना पातुर होकर विलाप कर रही है। पर मैं कैसा कठिन काम करती हूँ ! Noter ---उदकान्तम्-उदकस्य भन्तः सीमा उदकान्त:- जलाशय तक 3 up to watererde. स्निग्धोजना-ज्यारा प्रादमी 3; adear person संदिश्य-सन्देश कह कर , delivered your message क्षीरवृक्षच्याया-एक प्रकार का वृक्ष a fig tree%3B आत्मगतम्-अपने मन में ; to hirnecti; युक्तरूपम्-उचित ; appropriate-अतिशयेनयुक्तम् इति युक्तरूपम् । संदेष्टव्यम्-सम्+ दिय+तम-नलिनोपत्रान्तरितम्नलिनी पौ. कमलदले: अन्तरितम् व्यवहितम नलिनीपान्तरितम्-कमल के पत्तों में छिपा ; concealed by lotus leaves ; सहचर-छापी ; companion , आतुरा- व्याकुल ; distressed. अनसूया सहि, मा पव्यं मनति। [ सखि, मैव मंत्रय।] पमा वि विएण विणा गमेड अणि विमाअदीइमरं। गुरुष पि विरहदुरख आसावन्यो सहावेदि ॥१८॥ [पपानि प्रियेण धिना गमयति रजनी विवाददीर्घनराम् गुपिविरहदुःखमागावयः साहयति ॥२८11] अन्धय ~एपापिप्रियेण यिना विषाद दीर्घतराम् ग्जनों गमयठि प्रागावंध: गुरु अपि यिह दुःपम् माइयनि । Anasuya--Friead, Do not think so. Esen she bejng separated from her mate, pasgeg the night, Appearing longer on account of Eorrow. The tie of. hope makes heary pain of reparation endurable. अनसूया-मुम्बी, यो मत कह !

-
दुस के कारण लषी हुई रात को भी यह बकवी पति के बिना
अरेली ही काटती है क्योंकि श्राशा का वधन बड़े मारी विरह दुःख को
भी सहने के योग्य बना देता है।
व्याख्या-पा बनवाकी अपि प्रियेश चनचा विना
रिपादेन वियाग पाउया दार्यतरा पूर्णता दाघवेन प्रतीयमाना
रात्रि यापयति । प्राभान्ध पुन ममागमस्य प्राशाया बचन गुरु
महत् अधि विग्हदुख पियागपीडामहनय न्या राति ।
Note, -मैवम्--मा एवम्-इस तरह नहीं, not in this
trar प्रियेश विना-बिना के योग में तृतीया होती है। गमयति-
पिताती है , pases , गम +पिन् ।
गम +णिच् । विषादीर्घत राम्-विषादेन
दीतराम्-दुख से बडी , long through gruel , गुरु-
qualifies विरह दु खम्-विरहका भारी भी दुख , even heavy
torror of ceparation , साइयत्ति--सहाता है , makes to
bear , सह+गि।
काश्यप-शाईरष, इति वा मवचनात् स राजा शकुन्तला
पुरस्हत्य वक्तव्य ।
शाहरष:-प्राज्ञापयतु भवान् :
Kanta-Shira igriva, living introduced Sha
kuntla, you should spend to inm thug on my behalf
Sharangrita-Lat your Holiness ghe orders
करव-हेगारव, शकुन्तला को प्रागे करके तु हमारी ओर से
इस राजा से यो कहियो।
शाहरव-प्रज्ञा दीजिये
अस्मानसाधु विचिन्त्य सयमधनानुच्चैः कुल चात्मन
स्त्वय्यस्याः कथमप्यवान्यवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् ।
--

सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकामियं दारेषु दृश्या त्वया भाग्यायत्तपतःपर न खलु तद्वाच्यं वधूवन्धुभिः ।।१९।। अन्यय-संयमधनान् अस्मान् धात्मनः उच्चः फुलं च, विचिन्त्य अस्याः कथमपि धांधवकृतां स्नेहप्रवृत्ति च साधु विविनयपया ध्यं दारेषु सामान्यप्रनिपचिर्यकं दृश्याः प्रतः परं भाग्यायतम् । तत् खलुयधूयधुभिः न पान्यम् । Kanta-Having considered tell that we have penance as our wealth, that your family is high and that the flow of affection of this maidea totvards you was not in any way influenced by relatives, she deserves to be esteemed by you with a regard commoul to all wives More than this depends on late and should not be expressed by wife's relatives . फरव-हे राजा, तूहमे तपोधनी और अपने को बड़ा कलीन जानकर तया जो प्रोति इसकी तुझ में बिना किसी माधव के अनुरोध के हुई उमे सोचकर इस लड़की को सब रानियों के समान श्रादर में रखियो। हमारा इतना ही कहना है । इससे अधिक जो कुछ हो इसके भाग्य के अधीन है-लड़की के बन्धुत्रों के कहने योग्य नहीं है। व्याख्या-संयमः तप एष धनं येषां तांकान अस्मान पितृत्वेन मम्वन्धिनः माधु सम्यक घिधिमय, प्रात्मनः स्वस्य उन्नत प्रविनिमय, त्वयि अस्याः शकुन्तलायाः फेनापि प्रकारेण तां त्वया अनुभूना यांधवैः रितमामादिभिः न मृतां पंधु जनानुगंध पिनेर घटिना स्नेहप्रवृत्ति अनुरागादयं माधु विनार्य श्य शकुन्तला गजपत्नी साधारणगौरयपूर्षक या परिगाह- नीया । अस्मात अधिकंदेवाधागम् तत्खलु यथा:घंधुभिःपितृमात अमृतिमिः न पर मुचितम्।

( ७७ )
Notes: -सयमघनान-सयमः श्रात्मदमनम् एव धन येषा ते सय
मधना तान् सयमधनान्सयम ही है धन जिनका , nhose weath
in self restraint , अवान्धयकृताम-बान्धवैः कृता बान्धवकृता न
बान्धरकता अबान्धवकृता-संवधियों से न की हुई, not brought
{bout by relatives , शकुन्तला का प्रेम स्वयम् किया हुआ था।
स्नेहप्रवृचि-प्रेम-love%3 साधु-अच्छी
तरह ; weil | दारेषु-
स्त्रियों में ; Among wues , दार शब्द इमेशा बहुवचनान्त होता है।
सामान्यप्रविपत्तिपूर्वकम् -सामान्या साधारया तुल्या इत्यर्थ या प्रति
पति गौरवम तत्पूर्वकम् -सब के बरावर equs to all : भाग्यायचम्
-भाग्य के आधीन depending on luck , अत: परम्-इसके
stit ; more than this
शाईषः-गृहीतःसंदेशः।
काश्यपः-परमे, त्वमिदानीमनुशामनीयासि । धनौफोऽपि
सन्तो बोकिरायम।
'म-न खलु धीमतां विधिपयो नाम ।
Sharangravs-I hire grasped the message.
Kanva--Daughter, how are you to be instructed.
Though we live in a forest, we are acquainted with
the ways of the world
Sharingrava-Nothiug can possiblt be beyond
the rench of an intelligeat person
साङ्गरव-यह सदेश मैंने समझ लिया।
कएच-बेटी, भव तुझे मी शिवा देनी है । वनवासी होकर मी इम
लौधिक व्यवहार जानते हैं।
शाहरव-विद्वानों से क्या दिपा है।

.. Notes.---गृहोन '-समझ लिया; grasped ; गृह-+ अनुशासनीया-शिक्षा देने के योग्य , able to be instructed वनौकस --ने प्रोको गृहयेपाम ते वनौकस :-नवासी dweller in the forest; अविषयः-प्रशात; not known. काश्य:-सा त्यमितः पतिकुलं प्राप्य- शुश्रूषस्व गुरूकुरु प्रियसखी वृत्ति सपत्नीजने पतु विप्रकृतापि रोपणतया मा म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येषनुत्से किनी यान्त्येव गृहिणीपदं युवतयो वामाःकुलास्यायः ॥२८ कथं पा गौतमी मन्यते । अन्धय :-गुरुन् शुश्रूषस्थ; सपनोजने प्रियसखोवृत्ति कुर विप्रतापपि रोपग्यतया मर्तुः प्रतीपं मारमगमः परिजने भूयिष्ठ दक्षिणा मय; माग्येषु अनुत्मकिनी भष; पषं युषतया गृहिणीप यान्ति, घामाः पुरतस्य प्राधयः। Kanya-On reaching the houec of your hos band from here, serve your superiors, have the be haviour of a dear friend towards your fellow-wives even though offended do not, out of anger, g agninst your busband ; be extremely polite towards attendants and never be pufied up in the time o prosperity ; thus young women get the title ol matrons ; those who act contrary to this, are the hanes of their families. How does Gautami think?

की सेवा करना; करव-बेटी, जब यहाँ से जार नुसराल में पहुँचे। सबबड़े बूढो सौतों के साथ प्रिय सखी का सा बर्ताव रखना, तेरा अपमान किया जाय तो भी गुस्सा होकर पति के प्रतिकूल कुछ मत करना, नौकर-चाकरो के साथ सरलता से रहना, सपत्ति के समय गर्व मत करना । जो युवतियां इस प्रकार रहती है वे गृहिणी का पद प्राप्त करती हैं और जो इससे उलटा चलती है वे अपने कुल को क्लेश देती हैं। श्रन्छा, गौतमी को क्या राय है ! व्यारय-गुरुन् पन्यु गुम्भूनान् मेघस्य समान एक: पतियस्या:मा सपत्नी तासां जन मनुदाये प्रियसख्या: हादस्य वृत्ति व्यवहार कुरु । भर्धा अपमानिना पि कोपननया पत्यु' प्रतिकूल मागाम निकननिनी मा म ।भृत्यवर्ग प्रत्यर्थ मरला मष । सप सु गहिना मघ । अनेन प्रकारेण युवतय गृहियया पदं अधिकार प्राप्नुन्ति । विरुद्धाचारमाय वनः कुतस्य धास्य प्राधया कलादायका मन्ति । क्यवस्तु तपे महिम्ना लोकव्यवहार विचार्य शकुन्तलाये उपदेश दत्तवान् । किन्तु श्रीयां विषये स्त्रियाः प्रमाणम् । प्रतः गौतमी स्वानुभवेन अस्मिन् विपये स्वमत पतुमर्हति । गौतम्या मतस्य महत्वधोतनाय उक्तं क्वेन कयमिति ।नयात उपदेशः वधूजनाधितो धर्तन न पा~अस्मिन् पिपये गौम्या स्वमत प्रटी करीयम् । या विकल्प। Notes -शुश्रषस्व सेवा करो, serre | सपत्नीजने-सपत्नीनानने सरलीजने-सौती मे, co-mires | समानः पतिः प्राताम् इति सपत्नय । प्रियाप्तम्वीवृत्तिम्-प्रियसख्या वृत्तिम् प्रियससोवृहिम्-प्रियसखी का व्यवहार- behaviour of a loring friend विपकता-अवमानिता अपमानित होकर;being-insulted रोपपतया-कोप से; through anger | प्रतीरम्-प्रतिकल , against + परिजन-मेवक cerrents ( ८० ) - भूयिष्ठम् -ज्यादा extremely दक्षिणा-उदारा-उदार; generous | मोगेषु-सम्पत्ति में ; in prosperity | अनुत्सेकिनी- अमिमान रहित ; without pride | गृहिणीपदम् -गहिण्याः पदम् गृहिणीपदम् - status of a matron ; गहिणी का पद । वामा:-- प्रतिकूल चलने वाली ; the perrerse अाधयः-रोग; दुःस; banes ! गौतमी-तिम्रो याम्स उघदेसी। जादे, पद पखु मध्य श्रीधारेहि।। एतायाधुजनस्यापदेशः । जात, पतम्बल मर्यमेध धारय । काश्यपः-मे, परिणजस्व मा मखीजन च। शकुन्तना-नाद, एव्य किं विगंधदामिस्मानो महीनी णिपत्तिस्मन्नि। [नात, इन पप कि प्रिययदामिश्राः सख्यो निधति ध्यन् । काम्यप:-परमे, इमे अपि प्रष्टेये । न युक्तमनयोस्ता गन्तुम् । त्वया सागौनमी यास्यति । मकुम्लाता-(पिपरमामिलस्य । ) यह वाणि तादस्स प्रदायी परिकमहामनप्रतटीम्मतिमा चन्दग्णालदा मिश्र देमन्तरे जीविभं धाररस्म [कर्यामदानी तानस्याङ्कारपग्भ्रिष्टा मलयतटोन्मूलिता चन्दनल तय देशान्तर जाषितं धारयिष्ये । Gautami-Thie adrice is enough for a bride. Remember it well, my daughter. Kauva_Embrace me as spell 9 yonr friends Shakuntula-Father, are Priyamvada and others to return from this very place ? Kanva-Child, they are also to be given in mirringe. It is not proper for them to go tliere. Gantimi Brill go with you.

Shakuntala–(Embraciog her father) Hon shall
I support my life now in a foreign place, being
removed from the arms of my father, like a sandal
plant, uprooted from the side of the Malaga moun
tain ?
गौतमी-कुल बधुओं को इतनी ही शिक्षा काफी है । बेटी, इसे सूच
ध्यान में रखना ।
करव-पेटी, मुझसे और अपनी सखियों से मिल ले ।
शकुन्तला-पिता, स्या प्रियंवदा आदि सखिया यही से लौट
मायँगी?
करव-बेटी, इन्हें भी विवाह में देना है। इनका वहां जाना उचित
नहीं है। तेरे साथ गौतमी जायगी।
शकुन्तला-(करव से भेंट करके ) अब मैं पिता की गोद से बुदी
होकर मलयागिरि से उखाड़े हुए चन्दन के पौदे की भाति परदेश में
कैसे जीवन धारण करूँगी
Notes -पतावान्-तना,
So much | नाते-कन्या
daughter | अवधारय-याद रखो , remember | परिप्वजस्व-प्रक
लगायो, embracel, प्रियवदा मिश्रा -प्रियंवदा आदि, Prayamvada
etc. प्रदेये-व्याहने योग्य , have to be given in marriage
बोलिन दिवचन है (अपमा) मलयवटोन्मुनिता मलयवटात् उन्मूलिवा
इति-मलयगिरि से उखाड़ो हुई, plucked from the side of
the drilay देशान्तरे-अन्यो देश देशान्तर -परदेश a foreign
,
land 1
काश्यप-परमे, किमेष कातरासि ।
प्र.श..-

{ ८२ ) अभिननवतो भर्तुःश्लाध्ये स्थिता गृहिणीपदे विमवगुरुभिः कृत्यैस्तस्य प्रतिक्षणमाला। तनयमविरात्माचीवार्क पसूय च पावन मम विरहनां न त्वं वत्से शुचं गणयिष्यसि ॥२१॥ (शकुन्तला पितुः पादयोः पतति) यदिच्छामि ते तदस्तु। '.-पसे, अभिजनघता मर्तुः श्लाये गृहिणीपदे स्थिता तस्य धिमवगुरुभिः कृत्ये. प्रतिक्षणं पाकुला अचिरात् प्राची अर्क इव पापनं तनयं प्रस्य षं मम पिरजां शुचन गणयिष्यति। Kanva-Child, why are you so afraid ? Placed in the respectable position of a wife to a busband of noble birth; occupied every moment with several affairs, important on account of his dignity ; und having soon given birth to a holy con, jast as the Eust does the san ; you will not, my child, mind the sorrow, caused by separation from me. (Shakuntala falls at her father's feet) Muy al be realised that I wish for you i फरव-बेटी, ऐसी विकल स्यों होती हो। भर तू बड़े कुलीन पति को गहिणी के-प्रशंसा के योग्य-पद पर स्थित होगी और समृद्धि के कारण बड़े बड़े कार्यों में निग्मार लगी रहेगी तया योहे ही दिनों में पुत्र मी ऐसे जनेगी जैसे पूर्व दिशा सूर्य को जनती है तब तू मुझ से जुदे होने के दुःख की परवा नहीं करेगी। (शकुन्तला पिता के पैरों में गिरती है।

-
जो तेरे लिये मैं चाहता हूँ वह सब पूरा हो।
व्याख्या-हे परसे, महाकुलीनस्य दुष्यन्तस्य स्पृहणीये
महिषी पद पतमाना तस्य पत्यु विमवन समृद्धया गुरुमि. महमः
कार्य तणे तणे व्यस्त शोघ पूर्वादिकं सूर्य इस पवित्र पुत्रं
उत्पाधस्थ मद्वियागमय व्यथा न चिन्तयिष्यति।
स्वदर्थे य ममामा तत्सर्व सफलीभवत् । मभीरव
"ययाते." इत्यादिना श्लाकनाकम् ।
Notes -वरमे-वेरी , child | अभिजनवत -कुलीन , of a
noble family | अभिजन मनुस् । श्लाध्ये-प्रशसनीय, gralsewor.
thy | गृहिणीपदे-position of a wife , स्त्री के स्थान में। विभव
गुरुमि -विमवेन समृद या गुरुमि. महमि. इति विमवगुरुभिः-समृद्धि
के कारण बड़े , momentous through exuberance of wealth
प्रतिक्षणम्-निरन्तरम्-रावर , at every moment | अचिरात्-
बहुत शीम , very soon | प्राचोहव-पूर्व दिशा के समान ; like
the east | पावनम्-पवित्र ; prious , holy । प्रसूय-प्र+8+
स्यप-पैदा करके , giving birth to: अई-सूर्य , san; विरह
जाम्-विरहात् जाताम् विरहजाम्-वियोग जनित , caused by the
separation+शुचम्-योक; sorrow
शकुन्तला-(मख्यायुपेत्य ।) हन्ना, दुवे विम सम पव्य परि-
स्सनद । हिला, अपि मा सममेव परिवजेपाम् ।
सख्यो-(नया कृत्या) साह, महणाम सारामा पहियणा.
समन्यरो भये तदा से इमं अत्तणामहेतिम श्रद्ध गुनोमध
दसेहि। [मखि, यदि नाम स राजापत्यभिज्ञानमघरी भषेच
तस्तस्येदमारमनामधेयांकितमगुतीयक दर्शय।]
शकुन्तला-रामणा सदेहेण पा प्रारम्दि सि ।[अनेन
संदेहेन गामाकम्पितास्मिा )

सख्यो-मा भाप्राहि तसिणही पापसंकीमा भैपो स्नेहः
पापगंकी।
शाहरधः-युगान्तरमास्टः सविता । परतामा भवती।
शकुन्तरता- आश्रमामिमुखी स्थित्या ) ताद, कदा भूप्रा
तपोषणं पेविखस्संतात, कदा नु भूयस्तपोवन मेक्षिष्ये ।]
Shakuntala-( approaching her friends ) Both of
you embrace me together.
Friends---( doing 50 ) Friend, If by chance the
King be slow in recognising you, show liim this ring
with the stamp of his dame.
(They give the ring)
Shakuntala-1 am made to shudder by this
suspicion of yours.
Friends---Don't be afraid. Aftection suspects eril,
Sharngaraya.-The sun has ascended the second
division of the day. You are to make haste.
Shakuntala-( standing with her face towards
the hermitage ) Father, when eball I see the hermit.
-
age again?
शकुन्तला-(दोनो सखियों के पास जाकर ) पात्रो दोनों एक साथ
हो मुझ से मिल लो
दोनों मसियो- (मिल कर ) कदाचित् यह राना तुझे पहचानने
में धानानी करे वो यह मुंदरी, जिस पर उसका नाम खुदा है, दिखा
देना।
(मुंदरी देती है।

( ५ ) शकुन्तला तुम्हारे रहम से तो मैं काप उठी। दोनों सखिया-कुछ डर की बात नहीं है । स्नेह में बुरीशका होती । - शाख --अब सूरज दूसरे पहर में प्रागया । जल्दी करो। रान्तला-(श्राभम की ओर मुंह करके खड़ी होती है ) पिता, अर मैं पिर तपोवन का दर्शन क्व करूँगी। Notes -सख्यो-सखियों के पास , near the (female) friends | उपेश्य-जाकर , going | उप+kण + ल्यप । मम्-- साप माप , together , simultaneously , परिणयाम्- मिल लो, embrace| प्रत्यमिशानमन्पर -प्रत्यभिशाने समर इति प्रत्यभिशानमम्पर-पहचानने में थाना कानी करने वाला-slow at recognition | प्रात्मनामधेयाहितम-प्रामन नामधेयेन अहितम् इति आमनामधेयाद्वितम् --उसके नाम से अहित-stamped with his own name | दर्शय-दिखलायो-how वामाकरितास्मि-वाम् पाकम्पितास्मि वाम्-तुम दोनों के | OF rours! आकम्मिा परिम- कम्मित (र) हा रहा हूँ। •m startled | मा भैषी -दरो मत do not fear | पाण्डो-पार की (बुराई की) शहा करने वाला (affection) suspects erill युगान्तरम् -अन्य युग-दूसरा पर , another stage काश्यप-ध्यताम् । भूत्वा चिराय चतुग्न्तमहीसपत्नी दीप्यन्तिममतिरय तनय निवेश्य । भर्वा तदर्पितकुटुम्बभरेण साप गान्त वरिष्यसि पद पुनरायपेऽस्मिन् ।।२।।

भन्यय :-चिराय चतुरन्तमहीसपनो भूत्वा अप्रतिरथ दौम्यन्ति तनयं निवेश्य तदर्पितकुटुम्ब मरण भत्रां साई शान्ने प्रस्मिन् प्राश्रमे पुनः पदं करिष्यसि। Kanya-Listen, Having been for a long tirne the co-wife of the Earth, bounded on all sides by water, and having settled the son of Dusliyanta, who will be without a rival, you will again enter this tranquil cottage with your husband when he has handed over the burden of the family to his son. करव-सुन- जब त यहुत दिन तक चारों ओर समुद्र से घिरी हुई पृथ्वी की सपनी होकर रह लेगी और अपने-दुण्यन्त से पैदा हुए-ग़र वीर पुत्र को राग्य दे लेगी तब तेरा पति कुटुंब का भार उसे सौप देगा और तू पति के छाय फिर इस शान्ति पूर्ण आश्रम में भावेगी। प्याख्या-चिरकालपर्यन्तं चापारा अन्नाः प्रान्तमागा यस्याः तथाभूठायाः समस्तायाः पृथिव्याः एकमत का भूत्वा नास्ति प्रतिरयः प्रतिपक्षः यस्य तं दुष्यंतस्याङ्गपुरै निमेश्य प्रमिपिव्य तस्मिन् पुत्रे अर्पिता न्यस्त्र. कुटुंबस्य योधषजनस्य भरः भारः येन ताशेन पाया माध शमप्रथाने अस्मिन् तपायने पुनः पास करिष्यसि पाक्ये तनये राज्यमारविन्यस्य भर्ना सह अप्रैव त्वया भागन्तव्यम्। Notes:-चिराय-बहुत काल तकfor a long time | चतुरन्त महीसपनी-चत्वारा मन्ता. प्रान्तभागाः यस्याः तथा विधाया. मला: सपनी इति चतुरन्तमहीसपत्री-चारों ओर समुद्र से पिरी दुई पृथ्वी की sta; the co-wife of the earth surrounded on all sides by the real दौम्यन्तिम्-दुष्यन्तस्य अपत्यम् पुमान् इति दोप्यन्तिः तम् । .

पति के साथ ( ६७ ) दुष्यन्त+इभ । दुभ्यन्त का लड़का । con OF Dushyantar अप्रतिरपम् -प्रतिगत रय अस्य इति प्रतिरथः भविद्यमानम् प्रतिरप यस्य तम् अतिरयम्-विना दुश्मन का, without a rivali निवेश्य-राज्ये स्थापयित्वा , राज्य देकर , having settled | तदतिकुटुम्ब मरेण-तस्मिन् दोष्यन्तो अर्पित निक्षिप्त कुटुम्बानाम् बान्धवानाम् भर पोषणकम येन तथा विधेन-ठसे कुटुम्ब का भार देकर with bim who has placed the burden of relatures on him | शान्ते--qualifies आभम । पुन पद करिसि-फिर पदार्पण करोगो-take residence गौतमो-जादे, परिहीअदि गमगायेला । णिवत्तेहिपिदरं । महधा निरमा वि पुणा पमा पब्ध मन्त्र सिदि । गिायत मध । [जात, परिहीयनगमन वेला । निधर्तय पितरम् । अथषा चिरेडापि पुन पुनरपेव मन्त्रयिष्यत । निवर्तता भवान् ।] काश्यप -चामे, उपरुध्यत तपाऽनुष्यानम् । शकुतना-(भूय पितरमाश्तिय ।) तथचरणपोरिद तादसरीर ता मा प्रतिमेत मम किद उकपिठहु । [तपशरण पीडित तानगरीम् । तन्मातिमान मम त उस्कपिठतुम् 1) Gautamı-Child, the time of departure 19 passe ing away. Let your father retorn Or even for a long time, she will go on speaking like this , let your reverence return Kanrn-Child, my practice of penance is being obstructed Shakuntla--( embracing her father again ) Your body has been emanated by the practice of । (५) penance. Don't therefore be much grieved on my account. गौतमी-बेटी, अब चलने का मुहूर्व निकला जाता है। पिता को नाने दे। अथवा महात्मा जो, श्राप जाइये । यह तो देर तक दरार ऐसे ही कहती रहेगी। करव-बेटी, मेरे तप के अनुष्ठान में विप्न होता है। शकुन्तला-(पिता से फिर मिल कर ) पिता, तुम्हारा शरीर तपस्या से दुबला हो गया है इस कारण मेरे लिए बहुत धोक मत करना । Notes. - परिहीयते-बीतता जा रहा है; 19 passing away | गमनवेला-गमनस्यवेला-जाने का समय ; timle of departure | चिरेण अपि-पड़ी देर तक | for a long time | निवर्वताम्-लोट माय । उपरुभ्यते-विघ्न पड़ रहा है ; is obstructed | तपोऽनुशानम् -तपसः अनुष्ठानम्-इति तोऽनुष्ठानम् तपस्या का अनुदान practice of penance | तपश्चरणपोरितम्-तपश्चरणेन पोटिवम् - तपस्या से पीहित emaciated by practice of penance | अतिमात्रम् -- अत्यधिक । excessively | ममवे-मेरे वास्ते ; for my sake a काश्यपः-(मनिम्म्यानम्।) शपयेष्यति मम शोकमय नु वत्से त्वया रचिनपूर्वम् । स्टनदारविरुद नीवारयलिं विलोफयतः ॥२३॥ गर। शिवास्ते पन्धानःसन्तु ।। सम्पय-या रचितपूर्व उपधारविन्दं नौधारयलि पिलोफयतः मम शोकः कथं नु गर्म पति । Kanya-( with a sigh ) My child, How will roy grief come to an end when I shall see the sacred ।

offering of Nivir grains presiously mide by you and Dow sprouting up at the entrance of the cottage? You may go now; mag your path be free from trouble. (Exeunt Shakuntala and the attendants) कारपप-(गहरी सांस लेकर ) बेटी, पहले जो तू नीवार का उपहार दिया करती थी वह पर्यशाला के द्वार पर उगाया है। उसे देख कर मेरा शोक कैसे दूर होगा। मन ना तेरा मार्ग मुखकारी हो। (यकुन्तला और उसके सापी नाते हैं। व्याख्या- परसे, स्वया पूर्व रचित विहितं उदजस्य पर्णशालायाः द्वारे द्वारदेशे विरुद्ध प्रपितं नोधारमयं पूजोपहार पश्यन. मम शोका फयं नु शान्ति गमिपति कथमपि न गमिष्य- तीत्यर्थः। पंथान: मार्गाः शिवा मङ्गलकराः सन्तु । Notes.--रनितपूर्वम्-पूर्वम् रचितम् रचितपूर्वम्-पहले से बना हुमा, previously inades उटजवारि-उटजस्यवारि उटजदारि- फुटी के दरवाजे पर, at the door of the cottage! विदम्- महरितम्-उगा हुआ , grown | नीवारवलिम्-नोवारमयम् लिम् - नौवार का उपहार; offering of Nivara | दिलोज्यतः-वि+मुक +I+शमम्-ग्रान्तिम्-शान्ति। पन्यान:-रास्ता; शिवा:-कल्याणकारी-Eafes सरूपो-(शकुन्तला विजोक्य ) हदी इसी। अन्तनिहिदा - । ways सरन्दना पणराईए । [ हा धिक्दा धिक् । प्रतिदिता शकुन्तजा पतराज्या काश्यपा--(सनिःश्वासम् ) [अनध्ये, गतपनी सहधर्मा- चारिगी। निगृह्य शोकमनुगच्छतं मां (प्रस्थितः) उमे-ताद, सन्दताविरदिदं सुपणं विप्र तपोषणं कहं पधि- सामे । [ तात, शकुन्जनाविरहित शून्यमिष तपोवनं कर्थ. प्रविशामः ] काश्यपः-स्नेहप्रवृत्तिरयदर्शिनी । ( सविर्मशं परिकम्य ) हन्त भोः, शकुन्तला पतिकुलं विमृग्य जमिदानी स्वास्थ्यम् । कुतः। Friends-( looking towards Shakuntala.) Alus ! Alng I Shakuntala is hidden by the trees of the forest. Kanya--( with a sigh) Anasuya, your sister has goue. Restrain jour grief and follow me back to the bermitage (Starts.) Both-Father, How can we enter the hernitage which is, as it were, desolate without Shakuntalı ? Kanva-Your affection for lier makes you think like this. (Walking thoughtfally.) Now that I hive sent Shakuntala to her hngband's house, I am free from anxiety ; because दोनो सखिया -(एकुन्तला को और देखकर) हाय हाय ॥ वन के दो ने राइन्तला को दिपा लिया।

। - करव-( श्वास लेकर ) हे अनुसूया, तुम्हारी सहेली गई। अब तुम यो छोड़कर मेरे पीछे पीछे चली पात्रो। (चलते हैं) दोनों सखिया-हे पिता, शकुन्तला बिना तो तपोवन सूना सा लगता है। इसमें कैसे चलें। करव-ठीक है, प्रौति में ऐसा ही दीखता है। Notes --अन्तहिता-छिप गई, • hidden | वनराज्या वन भैरया; वन के वृक्षों से , by the forest trees | सनिश्वासम्- सास लेकर , with a eigh | गतवती-चली गई, 18 gone । सहधर्मा. चारिणी-सह एकत्र धर्म चरति या सा महभर्माचारिपी-सहेली , fellow worker in religion | निग्रह्म-रोक कर , haring checked | अनुगच्छ-पीछे पीछे प्रायो, follow (me)| शकुन्तला विरहितम्-शकुन्तलया विरहितम् शकुन्तबाविरहितम् शकुन्तला से रहित ; deprived of Shakuntala | स्नेह प्रवृत्ति.-स्नेहस्य प्रवृत्तिःप्रवाह -स्नेह का प्रवाह , flow of affection 1 व दशिनी-एव दर्शपति -ऐसा दिखाती है; shors thus | एव+र+पिच्+पिनि । अर्थो हि कन्या परकीय एवं तामघ सप्रेष्य परिग्रहीतुः। जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास गन्तरात्मा ॥२४॥ (इति निष्कान्ता सर्वे) चतुर्थोऽह। मन्वय-हि कन्या परकीय पष अर्थ प्रिय मम पन्तरात्मा प्रचंता परिग्रहीतुः संप्रेष्य प्रत्यर्पितम्यास इष प्रकामं विशदा जाता। -

A girl is certainly another's property and having
Eent her today to her husband, by conscience has
become free from anxiety as if I bave restored a
deposit.
(Exeunt).
यकुन्तला को ससुराल भेजकर अब मैं निश्चिन्त हुआ क्योंकि मेटी
पराया धन होती है । बाम उसे पति के पर भेजकर मेरा अन्त:करण ऐसा
निश्चिन्त हो गया है जैसे किसी की परोहर फेर दी हो।
। सर बाहर जाते हैं।
व्याख्या-हि यतः कन्या परकीय पथ परस्य अन्यस्य पर्यः
धनम् अयम् एप मम अन्तरात्मा प्राभ्यन्तरम् स्वरूपम् अधना-
न्यामापाम् कन्याम् परिग्रहीतुः परियोतुः संप्रेष्य विसृज्य
प्रत्यर्पितन्याम प्रत्यर्पितः नितितः न्यास: निक्षेपो येन तथाविधः
থে এচাম আযখন বিঃ মদ, সা: বনমালিসা
हिनमप्रसनम् चेतः अध प्रसन्नम् जातम् ।
Notes.---परकीय-दुसरे का; of another | अर्प-धन;
property 1 परिमीत:- स्वामी के पास to the husband | सप्रेष्य
-भेज कर ; haring sent; प्रकामम-ज्यादा; very mucli |
विशदः-प्रसन्न ; happy 1 प्रत्यर्पितन्यास-प्रत्यर्पितः न्यासः येन सः
प्रत्यर्पितन्यास-परोहर फेरने वाला; one who has restored
a depositi

Model Questions with answers
Intermediate Examination, 1927
(1) Translate into English
शुभ्रषस्व गुरुन् कुरु प्रियसखावृत्तिम् सपनोजने
भविष्कृतापि रोषपक्षया मास्मतीपं गम
भूमिष्टम् भव दक्षिणा परिजने माग्येश्चनुत्से किनी
याम्त्येवं गहिणीपद युवतय वामाः कुलस्याधय ॥
कप वा गौतमी मन्यते।
(2) Give in Simple English or Sanskrit the porport
of the following
यास्यत्यय शकुन्नलेति हृदयम् पस्पृष्टमुत्कण्ठया
कण्ठ स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजः दर्शनम्
वैस्लव्यम् मम तावदीरशमहो स्नेहादरण्योकस
पोड्यन्ते गृहिण कय नु तनयाविश्लेषदु खैन
(3) Explain the following in Sanskrit giviog the
context
अस्मान् साधु विचित्य संपमधनानुन्चै कुल चारमन
वध्यत्या कयमप्यवान्धवकृता स्नेहप्रवृति च ताम्
सामा यतिपचिपूर्वकामयम् दारेषु श्या वया
भाग्यायसमत पर न खलु तद्वान्य वष धुमि ॥
(4) (9) Ixpound and name the samnis in सपत्नी
जने question (1) and तनयाविश्लेषदु सै (42)
(b) Conjugate the roots of 249 in lit firat
person only and मन्यत 10 लुड, third person only.

(©) Decline the bases of grig in faatai only żyd यन्धुमिः in सप्तमी only. (d) Write grimrnatical notes on भाग्यायस Q 3. (e) Derive eger in Q 2 and (in Q 3. Answers 1927 Having reached thy husband's residence froin hence, thou shouldet always wait upon thy superiors; shouldet adopt the behaviour of a loving friend towards the group of thy cowives; shouldst 10t through peevishness go against thy husband even if insulted; shouldst be extremely courteous towards thy attendants, shouldst be without arrogance iu enjoyments. Thus do young females rench the status of matroas. The perverse are the banes of cheir family. How does Gautami think? (2) Wheu Shakuntala was about to go to her husband's homc Kanva expressed his sorros telling "Because Shakuntala will go today my heart is, filled with grief, my tears have been checked and go I cannot speak a word and my sense have been paralysed with anxiety. If such is my lielplezanegg who am un ascetic, how alas, are the householders afflicted by the grief of first partiag with their daughters. It means that the sorrow of liouseholder: is unbesrable when their daughter, leaving tbeir fathers' liome go to their husband's lio'r c.

- शकुन्तलाया पतिगृहगमनकाले करवः कपयति-प्रय शकुन्तला यास्यति इति विचिन्त्य में हृदय दुखेन उत्कपिठनम् चिन्तया मे दर्शन राठिा गता अभुमवाहस्य अवरोधेन अहं वचमाळ यदि स्नेहा मम् इयम् अवस्था जाता ताई गृहिण तु दु खेन अवश्य पीयन्ते । 3 यदा शकुन्तला पतिगृहम् गच्छन्नासीत् तदा दुष्यन्त प्रति करवन इदम् सदिष्टम् । शानव कथयति मचनाद स राजा शकुन्तला पुरस्कृत्य वक्तव्य - अस्मान् तपस्विन विचिन्य स्वस्य च उच्चै कुलम् च विचिन्य स्वयि श्रस्या शकुन्तलाया कथमपि बन्धुजनप्रयास विनर घटिता ताम् अतिशयिताम् स्नेहप्रवृत्तिम् प्रेमाधिस्यम् सम्यक् विचिन्त्य स्वया दुष्यन्तेन इयम् शकुन्तला भन्यमहषीवत् रश्या अन्न परम् अगोखमेदेन दर्शनात् परम् अधिकम् भाग्याधीनम् वत् खलु बबन्धुमि रावा बन्धुमि पित्रादिभि न वाग्यम् न कपनीयम् । 4 (1) सपनोजने---समान पति प्रासाम् इति सपनय सपनोनाम जने अपनीजने (५० तत्पु)। वनयाविश्लेषदु खै -तनयाया विश्लेष वनयाविश्लेष, तनपा विश्लेषस्य दाखै इति तनपाविरलेषदु खै (प. तत्पु.)। (6) शुभपष—यह सन्नन्त भूधातु के मध्यम पुरुष का रूप है। मोतु- मिन्छति शुभपति लिट, ३ पुरुष में रूप -शुभूपयामास-शुभूषयामास शुभूषपामासुः या शुभषयाञ्चकार etc मन्यते-मन घात । लुत् प्रथम पुरुष प्रमस्त-प्रमंसाताम्--अमंसत । (c) दारेपु-यह दार शन्द के सप्तमो का रूप है यह हमेशा बहु- वचनान्त होता है। स्लिोया में इसका रूप दारा होता है। मधुमि-वधु शन्द के तृतीया का बहुवचा है। सप्तमी का रूप- बन्धौ-बना-बन्धुषु।

(d) माग्याय-भाग्य प्रायत्तम् इति भाग्यायच । प्रायचम्-मा
+यत+कर्मणि
(e) भूयिाम्-बहु (much) से इछन् प्रत्यय लगा। छन् का
यि हो गया यह काम हो गया। दोनों को मिलाकर भूषिष्ट बना।
वहीपो भूच बहोः। इछस्य यिट च यह सूत्र है। इसी से बहु का भू
बना और इटन का यिठ हो गया।
Intermediate Examination, 1928
1. Name and characterise all the Sanskrit worke
written by Kalidasa.
2 Explain in Tiko form the following:
रम्यान्तरः कमलिनीहरितः सरोमि
रछायाद्रुमैनियमिताईमरीचितापः
भूयात् कुरोशप रजोमूदरेणुरस्याः
शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च पन्थाः
3. Give injEnglish the purport of the following:--
प्रों हि कन्या परकीय एव
तामय सप्रेग्य परिग्रहीतु:
जातो ममायं विरादा प्रकार्म
प्रत्यर्पितत्यार इवान्तरात्मा
4. Trapelate the following in English:
अभिजनवतो मतः श्लाघ्य स्थिता गहियोपदे
विभवगुरुमिः कृत्येतस्य प्रतिक्षणमाकुला
तनयमाचरात प्राचीवाईम् प्रसूय च पावनम्
मम विरहान वं वरसे शुच गययिभ्यसि
5. (a) Gire the derivation of q: in Q. 2 and 4.

-
(6) Decline the base of great in it and of
In चतुर्थी
5 (d) Expound and name the Samartin कुरोशयरको
मदुरेणु
(e) What grammatical forms ire the following
भूयात् , सप्रेष्य भूयिष्ठम्, अचिरात्
(1) Account for the case ending in frila Q (3)
Answers
See the introduction
कमलिनीमि पद्मिनीभिः कमलवने हेतुमि हरित श्यामले सरोमि
जलाशयै रम्याणि श्यामत्वसवधात् मनोहराणि अन्तराणि अवकाया
यस्मिन् तथा विध छायाप्रधान द्रुमैः वृक्ष नियमित निवारित अमरीचे
रविकरस्य तारो यस्मिन् तथाविध प्रस्या राकुन्तलाया पया फुरोराय
पद्मम् तस्य रजामि परागा इव मृदव कोमनाः रेणव धूलय यस्मिन्
शान्त अपचएर अनुकूल सहपायी च पवनो वातो यस्मिन् तथाविष
व शिवश्च मजलकरश्च भूयात् । अस्ण वम मनोहरम सन्चायच
प्रायमामहे सुखप्रयाणामपि तस्या भूयात् गमने वातोऽनलो नातिचराहरच
अस्तु कल्याण सर्वाशीम मवतु ।
When hanya sent Shakuntala to her father
in law's home he was relieved of his anxiety and be
says
A daughter 19 the property of another, I have
aent her today to her father-in-lawys home and Dow
my heart has been relieved of a great anxiety Ass
man who returns the deposit of another is happy
प्र०२०१०-७
2
-

after returning it, similarly I have become happy after sending her to her husband's home. 4. Placed in the proud position of the chief wife of your husband of distingnislied ancestry; basy with his affairs that are momentous thronghi exuberance of weilth and having soon brought forth a holy son as the East does the Sun thon chalt nct, my child, mind the sorrow caused by separation from me, 5 (6) अर्क-अर्च+क "कदाधापांच कलिम्यः क.अकर्कपणे सटिके रखो ताने दिवस्पती। 5 (6) पथिन् शन्द के सप्तमी में रूप- पथि-पयो:-पयिषु । त्य में त्वद् शन्द है। इसका चतुर्थी का रूप-तुभ्यम् , -युवाम्याम् पाम् -युष्मभ्यम् । (d) कुशेशयरजोमृदुरेणुः--कुशे जले शेते इति कुशेशयम कुशेशयस्य रजासि इस मृदयः रेणयः यस्मिन् सः कुरोग्यरजौमृदुरेणुः (५० मी.)। (e) भूयात्-भू धातु के श्राशीलिंग में प्रथमपु. एक वचन का रूप है। सप्रेष्य अव्यय है । सम् ++इस+ल्यप् । अचिरात-क्रिया विशेषय है। (1) परिग्रहीतुः में सम्बन्ध सामान्ये षष्ठी है। Intermediate Examination papers 1929 1. Describe, giving fuitable illustrations the main characteristics of Kalidasa's poetry, 2. Explain the following in your own Sanskrit

श्रमी वेदि परित. क्लुप्तधिपण्या
समिदन्तः प्रान्तसस्तीमंदर्भा
अपनन्तो दुरित
हव्यगन्ध
वैतानारवा वलयः पावयन्तु
3. Translate the following into English
पादन्यास दितिघरगुरोमनिकृत्वा मुमेरो.
कान्तम् येन क्षयिततममा मध्यम धामविष्णो
सोऽय चन्द्रः पतनि गगनादल्पशेपेर्मयूरी
रत्यारुढिर्भवति महतामध्यपभ्रनिष्टा ॥
4. Explun in English with reference to the
context
(a) अहि कन्या परकीय एव
(b) स्मरिष्यति स्वा न स बोधितोऽपि सन्
कथा प्रमत्तः प्रथम कृतामित्र
(c) दुष्यन्तेनाहित तेजो दधाना भूतयेमुवः
अवेहि तनया प्रसन्नग्निगर्मा शोमिव ।
5 (1) Explain the allusion 10 Q 3
(b) Give the air. 2nd pt roou ringulor form of the
root in अपघ्नन्त. Int conjugate the root in पावयन्तु in
third
() Decline the bace of मूर्ध्नि in तृतीया and of धाम
in सप्तमी only.
(a) What grammatical forms are the folloring:
दघानाम् and परित
(e) In whut metre (छन्दम् ) is the श्लोक in Q3.
person onis.

(१००)
Answers
1. See Introduction
2. अमी घश्यमाणाः समिधः यशकाष्ठानि सन्ति ये साय: वेदि
यदि परितः तस्याः समन्तात् क्लृप्तपिप्पया: स्लुप्सानिधिष्पानि
विहितानिस्पानानि येषा तथा विघा विहितस्थाना: प्रान्तेयु पाश्पु सस्ती
प्रास्तृवाः दमाः कुशा येपाम् तथा विधाः प्रान्तसंस्तीर्णदर्माः घेतानाः
वितानस्य यशस्य इमे वैतानाः यशियाः यद्यः अमयः हव्यगन्धैः हव्यस्य
आहुतेः गन्धैः पुनः पुनः प्रासः गन्धैः दुरितम् पापम् अपनन्तः नाशयन्तः
सन्त. त्याम् पावयन्तु शोधयन्तु ।
3. See page 24 of the text
4. (6) अहि-These are the words spoken by
फयव | Hiving rent शकुन्तला to her husband he was
relieved of a great responsibility for a daughter is
not her father's property. She is the property of
come one clie (her lusband) and hence she is
like a deposit and just as a person is relieved of
his responsibility when he hands over the deposit
similarly Fo? pas relieverd of 1 great responsibility
after sending leer to her father-in-law's home.
(6) मरिम्पति ete -There are the words of दुर्वासा ।
When he came to the hermitage where शकुन्तला way
living, he was not greeted ho her for she was
thinking of 309 and hence she was abecot-minded.
At this he became angry and cursed up saying: -
He, of show you are thinking so attentively will

(tot) not remember you though he will be rernunded agun and again As a drunkard does not remember what he eays before dnnking sicarlarly lie (soprat) will also not remember (recognise you) though reminded again and again (c) garaalean etc--1bis 18 phat the merama told 7 These words are repeated by fight to अनुसूया when GETAT asked faqtrat 2 to bow $07 knew about the pregnancy of a then fyra sud to her that this is what the TF1RTITI told him- O Brahman know that your drughter bears the seed put by gang for the good of the world 18 the Bamni holds fire with It 18 8zid that the Sami contains fire within just as the fire is hadden in the tree similarly the child 19 present in the foetus of VRIGT (a) The allusion 12 AL A faut - forum AT44 914 19 the sky when God went to Bali, ter hng of the demons, to beg of hum three steps of land he is granted kus request In order to rheat 0.20 7 placed one step on the earth the other le HA 9 (step) on the sky Hence विष्णो मध्यम 978 19 the sky 5 (6) अपनन्त -अप+ra+यतू । मायम पुरुष एक वचन आशा में रूप-जाहि, हवात् । पावपन्न-पु पातु है । पुनाति पुनीत पुनन्ति । 3

(१०२ )
(c) मूनि में मूर्धन् शन्द है तृतीया का रूप मूर्ना मूर्धभ्याम्
पूमिः । यह पुनित है।
धामन शन्द-सप्तमी में रूप धानि, घामनि-
पानो:-धाम यह नपुसंकलिङ्ग है।
(d) दघानाम्-घा धातु से शतृ प्रत्ययान्त रूप स्त्रीलिन । कर्म
कारक एक वचन। परितः परि+तम —यह अव्यय है।
(e) प्रश्न तीन में मन्दाक्रान्ता छन्द है। उसका लक्षण है---
मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनर्गमोमनी तोग युग्मम्
म, भ, न,त, त ग ग-मगण, भगण, नगण तगण गण, गुरु गुरु
पादन्या क्षितिघर गुरोः मूनिकृत्वा मुमेरो:-
-लघु
Intermediate Examination, 1930
1. Translate the following into English.
अन्तर्हित शशिनि सेव कुमुदती मे
हनि नन्दयति संस्मरणीयशोमा
इष्टप्रवास जनितान्यवलाजनस्य
दुःवानि नूनमति मात्र मुदुःसहानि
2. Explain the following in your own Sanskrit.
अनुमतगमना शकुन्तला तरुमिरियम् वनयासबन्धुभिः
परमृतविस्त कलं यत. प्रतिवचनीकृतमेमिरात्मनः
3. Explain in English with reference to the
itext.
(a) चूतेन सश्रितवटी मवमालिकेयम्
अस्वामई त्वयि च संप्रति चौतचिन्तः

1 (b) भाग्यायत्त मत पर न खन्नु तदास्य वधुबन्धुभि (c) यान्त्येव गृहिणीपद युवतयो वामा कुलस्याघय 4 (8) Explain the allusion in ययानेरिव शर्मिष्ठा भर्तुबहुमता भव । (b) Give the fetz 3rd person singular form of the root in अन्तहिते (c) Wbat grammatical forms are the following वीतचिन्त , प्रतिवचनीकृतम् 5 Vention a few characteristic features of the poetry of Kalidasa as found w Shakuntala Act IV Answers See the text १ शकुन्तलाप्रस्थानकाले काश्यपस्येद वचनम् इयम् एषा प्रस्थानोन्मुखी शकुन्तला वनवासबन्धुभि वनवासस्य प्राश्रमवासस्थानस्य रधुभि स्निग्ध जने तरुमि वृदै अनुमतगमना अनुमत गमन पतिगृह- यात्रा यस्या तथा विधा जाता अर्थात् सर्वे वृक्षा ये अत्र सन्ति ताम् पतिराहगन्तुमाशापयन्ति कयमेव शायते इत्याह यत् यस्मात एभिा तमि कल मधुरम् परभृतस्य अन्यपुष्टस्य कोक्लिस्य विकत मजुजिदम् श्रात्मन स्वस्थ प्रतिवचनम् प्रत्युत्तरम् अतन तत् सम्पद्यमानम् कृतम् । यदि अनभिमत स्यात् गभवायसादीनाम् कटुरटितेन प्रत्युचरस्यात् कोक्लिकल कृजितेन तु गमनमनुमन्यते 3 (a) Ilhen Shakuntalı yas going to her hus band's home Kanya told her “By fortune you have been united with a worthy husband and this creeper (Navamalıba) has been united with the mango tree

( Pop )
Thus I have been relieved of my anxiety for you
und for it."
(b) While Shakuntala was going to her father.
in-law's home kanta sent a message to Dushyantan
Shakuntala's husband viz. “O king, thinking us to
be ascetics and considering the affection which she
las for you, you should honour her as you hopotit
your other wives. More than that depends on luck
and should not be expressed by the relatives of the
Wile". What Kanya means to say is that he won't say
anything more for all depends on luck , le has told
what lie ought to have told
(c) While giving advice to 79-971 at the time of
her departue Katya
serve you elders
be generous and being provoked do not be angry ctc."
and giving her this advice be says
“ The fernalce
rench the status of mattons by cultivating these
qualities and those who act otherwise arc the baules
of the family
4 (a) fa ung one of the founders of the
Lunar race He had tsvo wives agri, the daughter
of Y41914 the preceptor of the Danayas and other the
daughter of aria, the Danawa King. The latter
tyas the favourite. Hence y cursed him, ge his
youngest son by his took upon himsell the conse.
quences of the curse and relieved his father and as a
says to her "

1 ( १०५ ) reward of his devotion he obtained universal covercignty (d) अन्तर्हिने में 'घा' धातु है । इसका लिट , प्र. पु. एक वचन में दो रूप होता है। (e) वौतचिन्तः विगता चिन्ता यस्य सः बोतचिन्त ब. मी. समास प्रथमा का एक वचन है। प्रतिवचनीकृतम्-अप्रतिवचनम् प्रतिवचनम् कृतम् इति प्रतिव चनीकृतम् प्रतिवचन चि++ । प्रथमा का एक वचन । 5 See Introduction Intermediate Examination, 1932 Translate the following into English श्रावे वः कुसुमप्रति समये यस्याः भवत्युत्सवः संप याति शकुन्तला पतिगह सर्वेरनुशायताम् 2 L'xplain the following in your own Sinekrit उत्पत्मणोनयनयोरुपदचिम् वामम् कुर स्थिरतया विहतानुबन्धम् अस्मिन्नलक्षितनतोन्नतभूमिमागे मागें पदानि खलु ते विषमीमन्ति । 3. Explun in English with reference to the context. (a) मरिष्यति तानस बोधितोऽपि सन् कथा प्रमत्तः प्रथमम् कवामिव (b) तेजोदयस्य युगपद् व्यसनोदयाभ्याम् लोको नियम्यत वैध दशान्तरेषु ।

१०६ ) 1. See page 57 of test 2. Sec 041677 on page 71 of the text 3. (a) See answer toQ4b, 1929 (b) These are the words of the first when he was eent to sce the time, lie found that it was morning; On one side the moon was getting and on the other the sun was rising and seeing this the fra says- By the simultaneous rise and fall of these tivo luminaries manip, as it Vere, concilednthe changes of his condition Questions 1. Translate the following in Hindi or Englieli: (4) हाधिक । अप्रियमेव वृत्तम् । कस्मिन्नपि पूजा अपरादा एत्य हृदया शकुन्तला । न खलु यास्मन् कस्मिन् अपि । एष दुर्वासा: मुलमकोपो महर्षिः तया शप्त्या वेगालोबजया दुरिया गत्या प्रतिनिवृत्तः कोन्यो हुतबहाद्दग्धु प्रभवति । (b) derive अपरादा and name and expound the समास in शून्यहृदया Ind वेगबलोत्फुल्लया। (s) Account for the case ending in area and write granrmatical notes on हुतबह । 2. Translate in Hindi or English- यात्पेकतोऽस्तशिखर पतिरोषधीना- माविस्कृतोऽरुणपुर: सर एकतोऽर्क. तेजोदयस्य युगपद् व्यसनोदयायाम् लोको नियम्यत दवात्मदशान्तरेषु । - ( १०७ ) (a) Expound and name the समास 10 तेजोदयस्य,दशान्तरेषु। (b) Explain in Sanskrit- अन्तहिते शशिनि सैव कमुदती मे दृष्टिन नन्दयति सस्मरणीयशोमा इष्ट प्रवासजनिता यबलाजनस्य दुखानि नूनमति मात्र सुदु सदानि । 3 Translate in Hindi or English प्रतिबुदापि किं करिष्याम न मे उचितेवपि निजकार्येषु हस्तपाद प्रसरति । काम इदानीं मकामो मवतु । येनासत्यसधे जने शु.यहादया सखी पदं कारिता । अथवा दुर्वास कोप एप विकारयति अन्यथा कथ स राजर्षि तारशानिमायित्वै कालस्य लेखमपि न विसजति । 4 (.) Expount and name the समास 10 हस्तपादम् सकाम। (b) Conjugate the root of oricat in fere first person 5_Lxplana in Sanskrit- दौम के न चिदिन्दुपाण्डुतरुणा माङ्गल्यमाविस्कृतम् निष्ठ्य तश्चरणो पराग सुलभो लाक्षारस केनचित् म येसो वनदेवताकरतलैरापर्वमागोस्पित दत्तान्या भरणानि तकिसलयोगदप्रतिदन्दिभ. (a) Derive निछ यूतः। (b) Expound and uime the समास in the underlined 6 Irinslate in Hindi or English यस्य स्वया प्रणविरोपण मिडगुदीनाम् तैल न्यषिच्यत मुखे कुशाचविद्ध

श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति
सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवी मृगस्ते ।
7 (a) Conjugate the root of forega in ne and
fate first person und the root of stenta in fere second
person.
(a) Write grammatical notes on पुत्रशतकः।
(c) Account for the case ending in त्वया ।
8 Write is not more than one page the summary
of अन्तला Act IV.
Priated by RaxtAX ALI BAAN at the National Press, Allahabad.

Abhijnana Shakuntalam Act-iv

Author
Kalidasa's
Title
Abhijnana Shakuntalam Act-iv
File name
Abhijnana Shakuntalam Act-iv
Text
OCR done
Citation
1947
Published
2012/04
Publisher
Allahabad, Ram Narain Lal
Language
Sanskrit
Pages
123
Library
Government College, Kota
Classification
Literature
DLI number
407596
Barcode
99999990303524.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
mlBbfCSxjY0
Download PDF

Abhijnana Shakuntalam Act-iv