·CONTENTS.
Pages.
-
Prelace
Introduction
V---XX
प्रस्तावना
1--15
Text
III.
.
Appendices :
I. सूत्रांनुक्रमणी
II. तद्धितप्रत्ययानुक्रमागधा (चतुर्थोऽध्यायः
(पञ्चमोऽध्यायः
IV. रमाहरणानुक्रमणी (चतुयोऽध्यायः)
(पञ्चमोऽध्यायः)
VI. हृदयहारिपयुद्धतवाक्यानि
VII. - Suggestions
VIII, पाठभेदाः
1. शुद्धिपन्नम्
५.
11
1-7
1-7

·PRETACE. The fourib pari of Bhoja's Sarasvatikanthähharana, containing chapters V and VI, with Daudauatha Nārāyama's commentary is now issued os No. 154 of the Tripandrun Sanskrit Series, in continuatiou of Nos, 117, 127 and 140. The author of Sarasvatikanthābharana is the famous Bboja of Dhar of the Para mara dynasty. Indian History records that he was a great warrior who had to fight with many rival princes like Jayasimha {I Chalukya of Kalyanis Indradatta, a feudatory of the Gaigas of Kalinga and the rulers of North Konkan. De was able to conquer Kunauj. He triumphed over Bimbadeva I Solanki but was defeated by the joint efforts of Sordebyar. I of Kalyani, Bimbadeva of Auhilwad aud Lakşmikarņa of Tripuri, The original capital of the Paramaras was Dhara (Dhar in Dhar State, Ceutrał ludia), shich was remodelled by Bhoja. His chief minister was ore Rohaka, Elis generuls Kulacandra, Sada and-Surxditya contributed much to the expansion of bis kingdom which extended from Banswara Nasik and from Kaira to Bhilsa, Bhoja's geneology is known from historical works is Am follows:

·Upendra (founder of the Paramara dynasty) Vairisimha 1 Siyaka I Vākpatıraja I Vairisimha II (first half of the 10th century) ,1 (Harsa) Siyaka II (948-974 A. D.) (Catron of Dhana. påla, the author of the Prākpt diction. ary. It was be who mide Ujjain the chief city.) VAkpatirāja II Muñja (974-995 A. D.) (A good poet and patron of Padmagupta, author of Navasähasänkacarita and of Dhanika and Dhananjaya, the joint authors of Dasarūpaha. Sindhiraja Navas&basanka (395—1010 A. D.) BROJA (1010-1055 A. D.) Jayasinha (1055-1065 A D.) As he was a reknowned warrior, 60 was be a great patron of art and learning, and a distinguished author of many works on diverse subjects. The following works are known to be his though it is probable that some of them are the productions of scholurs under his patronage who passed them on in the Dame of their royal patron. 1. Literatura : Salikatha, Srngaramanjarī, Vifran. tavidyavinoda; 2. Literary Criticism : Sarasontilanthabharana and Śrngarasaptašati ; 3. Grammar: Sarasiatīkanthabharana ; 4. Nighanțu · Sathyaminamamalikā, Amaravyakhya; 5. Dharmasastra Rajamārtanda, Yuktikalpalaru, Vyarahārasamuccaya, Ratnāiali ; > ·6. Syautişa. Rajumsganka, Vidvajjanavallabhā, Bhujabalan bandha;' Prašndcintamani ; 13 : 7. Yoga: Yogasūtravrtti ; 8. Vaidya : Rajamţgāňka, Cărucarya,'' Ayurveda.' sarvasva 3. 9. Technical Sciencès : Samarāúkunasätradhárd, Salshotronnaya ; 10. Saiva : Tattva prakāśa ; 11. Dhanurveda: 'Kodandamandana ; *12. Music: Exact name not known, The Ramayanacampu or Bhojacampu is believed to be written by this Bhoja, but the colophone in the printed edi. tions declare its author a8 a native and king of the Vidarbhag 'which is identical with modern Berar., Sarasvati kanthabharana is a common name for two important works of Bhoja, one a great grammatical work and the other a work on literary criticism ; the work on grammar is also known by the name Sabdānusasana, as expressed by the author himself in his commentary on the Yogasütras: शब्दानुशासनं विदधता पातञ्चले कुर्वता ! वृत्ति राजमृगसंज्ञकमपि व्यातन्वता वैद्यके ।। It is said that in addition to these works, Bhoja's Parişad Hail, one of his cowherds and a few scholars of his court bore the name or title of SarasvatIkanthābharaña (the pecklace of Goddess Sarasvati). The commentator Dandanūtha Nārāyapa, generally known as Daydanātha or Nātha is certainly carlier than Madhavicārya (middle of the 19th century) the uuthor of Dha tuvridi which contains several quotations from the work. Dandanātha quotes several sections from Mugdhabodha (vide Sanskrit Introduction) of Bopadeva who flourished during the latter part of the 13th century. Daņdauütlın may, therefore, be taken to have flourished during tlie firet bait of the 14th century.

·IV - The editorial work of this volume was originally entrusted to Pandit A. Yajnaswami Sarma, Vyakarana Mabo. padhyaya and then to Pandit K. S. Mahadera Sastri, Vyakarána Mlahopadhyaya, when the former was transferred to H. H. the ifaharaja's Sanskrit College, Trivandrum. Seve. ral Anubramanis were propared by them for useful reference: the Satrānukramani, the Pratyayānukramayt, the Udaharanānukramapl, etc. A Sanskrt Introduction has been written to the work by Pandit Mahadeva Sastri emphasising the importance of Vyakarapa ng a chief accerbory of the Vedas and as a guide to all students of Sanskrit language. The special features of Saraspatikanthābharana such as the recasting of several Pāṇinlyan sutras, the change of order in the sutras, the additional elements introduced in the body of the sutras to make their more comprehensire, etc, have been explained in this Introduction. I have supplemented it with mine own in English tracing the Aistory of Sanskrit grammar from the time of Påņini to that of Bhoja and explaining the special features of each work known so far. I have great pleasure in recording my sincere thanks to Pandits A. Yajnaswami Sarmı nad K, S. Mahadeva Sastri for their co-operation and help in bringing out this work, A University Mas. Library, Irisaniram, 27-1-1948) V. A. Ramasrami Sastri, Honorary Director.

·- INTRODUCTION The systematic study of grammar forms an important part of the study of Sanskrit in all ages in India. The study of the Vedas is not complete withont the study of their accessoriesmthe six Vedāngas of which Vyakarana is the most importanti. Nearly 2500 years ago flourished Bhagavan Pápini, the son of DākṣT2 and ancestor of Vädi, the author of Sangrahas; and he composed the great work Aộta. dhyāyī which gave him the unique honour of being rem garded as the greatest grammarjan of India. No donbt be bas drawn on the works of several of his predecessors in the field-Sakalya, yana, A piſali, Gárgya, Galata, Cakravarmana, Sphotāyana, Bbäranvāja, Kåbyapa, Sauraka, etc., all of whom are mentioned in the Aştädhyāyī. Some others he mentiong by the title Acāryas. He has also borrowed some technical terms like pratyaharas und anubandhas from their worka. In fact the main work of Pž nini consists in - the systematisation of the rules with reference to the gram- * matical changes of words which were current during his time. Bie satras pre-suppose the dhatupātha and gananātha which many bolieve are his own productions. Some opine that they are pre-Pāṇinlyan works which are made use of by him. He does not belong to the rank of extremists among grammarians like Yáska bo try to give some kind of etymology in all instances and establish the vyutpattipakệa. Sakatāyava who is supposed to be the author of Unādi tütras tries to explain all words by giving some derivation 1. Vida Hakabha sya' Paspatáhnika, ET EGY 7624TH I 2. Quares AİThe rotat:'- Mahabhasya, 1.1-20. 2. Ha az zistenia rectala: Wahabhasyo, II-3-06. 4. Vide 'Panini-His place in Sanskrit Literature by T. Goldsluster, pp. 88, 141; '7're structure of Astadhyayi'by Pawatc, pp. 5-31, 86-88, 110-114; Lectures on Patanjali's Mahabhaaya' by Dr. P. S. Subrahmanya Ssstri, Vol. I, A. U. S. 8. No. ? Int, PD. xvi-xiỹ• 1493 ·INTRODUCTION So the or other That 19 why Papini observes <317441 477 which Bignifies that they may be accepted or rejected. As far as possible, uc explains the peculiar chinges of the Vedic languge d'eo though lie uses the worden in some rütras like 124c4hr 26T, 107gfa' in those instinces there generalisation or systematisation is absolutely impossible lt eritber very unfortunate that the modern student of Sanskrit grom. mar omits to study the svaramakriya and Vardıkn prakriya of the Pannian system suce they are of httle use to under. stand the classical Sanskrit All sätras are sery brief, suggestore and free from any ud of rep tition5 In this point Panmi's katrs are the greatest and it is sud that the saving of half of a matrā would give a giammarian the eame pleasure eren as at the birth of a son-'अर्धमाजालाघवेन पुनात्सव मयन्त वैयाकरणा'। satı 18 frecly borrow words from other sūtras and sometimes eren full sutrus from the previous ones and this process 18 known as '301? ', if words are borroned from a succeeding satrn the process is known as $34974. Sometimes words are borrowed from sätras not inmediately precedmg and then it 19 knonn as 'This indic tes tho brevity and economy of words in a sutra suggestiveness of the satrag us borne out by what is tochnically known as 'siya' in Pandiyan system There are manyinapala sutras u the Aštadhyavi, for prample, the sutra 'zat gar h ch enjoins the assimilative change to 34 of the sound s and the tavarga then it 18 in close associition with sounds & and cavalga Eurothert 13 yaha sankya betreta ile sihön und eine adea and not be ween the sthani and the numita suggccted by the sutra 'ta which negates the same to tarr ya preceded by the spirart 6 If there be yathasankhya bte u the sthani and the numita, there is no possibility of operating 7 to the tatpiga preceded by á So also the rord al in the sūtil '5 SAAT 19 spoken of for Compare जपाक्षरमसदिग्ध सारवद्विश्वतामुखम् । अस्तोगमनवद्य च सून सूनविदो विदु । The This 15 8 5 t ·INTRODUCTION Vii niyama (restriction of the prātipadika samjñā) to the combinations like sentences, all of wbich have got prätipadika samiñù by the pactie Sowe sütras are known as; suggestive of certain parıblaşās or rules of interpretation accepted in the Vyakarana Sastra. The reparate men:ion of the two roots wj and bhraj in the sūtra--79547994*1197975). Galicz' though rāj is found in ihe body of õhräj, suggests the general rule 'अर्थवद्महणेनानर्थकस्य ग्रहणम्'; since the purt raj within blıräj docs not convey any senče, bhraj which courey's the sense of shining candot include the root rāj (io slzine). Instances can be multiplied to indicate the suggestive asik ct of the Päņini's suiras. But it should also be siated that there are also sútras which are difficult to understand without a proper commentary. So says Patañjali in lie Bhäsya : 'न्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्ति: न हि सन्देहादलक्षणम्': the suras cannot lve declared unauthoritative in that they are enigmatic or doubtful; their full significance can be made out by a reference to their commentaries Not only had the extreme brevity of the sūtras made them Yery difficult to understand but their arrangement in a particular order complicated the system very much. For the sake of anurrtti Pāṇini bad to study many unconnected sütras together. The two sütras "Gafalù vi ' and aluza' cxplain fully the importance of the order of the sairas in which they are.studied. If in tue tilpada-samadhyāyi ibere be any conflict between 'one sutra aud azotlicr in one inslance, the latter sutra is to be applica (by the sutra a igua que apresent); and if there be a conílict beiween a sūta in the sapūda-saptadhyāyī and auoiher in the tripūdī of the cighth adhyāya or between two rúlras in the trijsāstī itself, the latter is to be rejected (by the sūtra realizam") ard the former, is to be applied, ·1 siii INTRODUCTION into, voguo after Pāņini. Both Katyāyanag and Patanjali? refer to Vyadi, the author of Sangraha containing one lakh of granthas (52 syllables). He is known as Nākṣāyana and is likely to be a descendent of Pāṇini. Patanjali refers to bim in the paspasáhnika of the Mahabhâsya and states that he has discussed in detail in his work Sangraha tbe question of relatge7, the eternal nature of Sabda He is also koown as the author of many paribhasās. Some take Sangrahakara and the Värttikahāra to be contemporaries. The Vārttikas, some believe, contain only adverte.cri. ticism on Pāṇini's sūtras. A close study of Patañjali's Mahabhāşya which is an elaborate and critical commentary on both the sūtras and hur vårttikas would convince the readers that the rarttikas do in many instances explain the full scope of the sūtras by starting diêcussions in the forms of parva-paksas and siddhāntas, Hence there are many pūrva paksa-váitlikas and many siddhanta-värttikas under cach sūtra which involves a long discussion. Thus they are defined : उफानुमदुरुक्तार्थचिन्ताकार तु वार्तिकम् । It must be said, therefore, that's the object of the vārttikas is then no other than this, without bias or prejudice, to discuss such objections us might be raised to the rules of Paạiui's grammar and on the one hand to justify Papini by defeading against anfounded criticism and on the other to correct, reject and add-to, the rules laid down by bim where defence and justification were considered poasia, ble."! It 18 believed that during Pāṇini's time Sanskrit was even a spoken language and that to explain many new 'द्रव्याभिधानं ध्याडि: वार्तिक on I. 2. 84 i. शोभना खल दाक्षायणस्य सङ्ग्रहस्य कृतिः' 1.3 .26. pat gaala mifaqı Mahabhaşya, Paspsea boika सङ्ग्रहे तारकार्यप्रतिद्वन्द्विभावान्मन्यामहे Mai Mahabhäsya, Paspaſāhnika, 2. Tide Dr, Keilkorn's 'Katyayani and Patanjali' p. 58. 6. नित्यायवाचिनो प्रहण- ·INTRODUCTION ** changes that might have been introduced into the language between the time of Pāṇini and that of Katyāyana the line ter might have naturally introduced some emendations to the sūtras or completely replaced them by his vārttikas. For example, the optional rule of natalisation is that 17' Las been emended with reference to suffises by the värt- Lika--Hari fich: that nasalisation is to take place always in the instances of suffixes (like mayat! in the languages spoken by people (eg. finan, France). 16 Kpty£yann) bad supplemented Pāṇini's satras to explain the new chenges in the Sanskrit during his time, Palanjali also did the same to account for those that had been newly introduced since the time of Kātrāyana. We can assume that Senekrit w€ a spoken langunge during the times of Panini, Kātyāyana and Patañjali and it is not an admitted fact that Sanskrit cereed to be a spoken language only by the time of the advent of Christian era. This fact would give the most entisfnctory explanation of the wellknowo maxim among the grammarions 'ययोत्तरं मुनानां 1997'-of the three grammariade, Pāṇini, Kātyüyain and Patañjuli, the last is the greatest authority since he tras able to nccount for all changes introduced during the time of Papini and Katyüyana better than those two ĀcāryRf. Patanjali's Mahabhasya is the best of the Bhaiya work: in Sanekrit. It deals with grammar vul its beautiful language and critical method of explanation are beyond parallel. It is an exhaustive and original commitary ou both the sätras and the raritikas, In many placenic introduces his own istís and either declares both tlir satras Alst udrtlikas sf superfluou: or.jut duces Forenu miativa. Most of the paris laza: Kir mxplainch live him a fujtar; pukoosted from the sifras or the tarttiing "एनज्ञापयत्याचाों भक्त्तपा परिमापा- लायानतो विशेषतः पपिनहि सन्देरादलान् इति।" (प्रत्याहारादि-ग) ·able position INTRODUCTION 7 The very fact thit Sanskrit had become merely a literary written language after the time of Patanjali and that ho, as the greatest commentator on these sutras of Pãnını and the vārtubas of Katyajana, was able to systematise all the changes in that language, gave him a rare and honour. as a grommarian, which eveu Paum angl Katyāyana do not enjoy. All later writers on Pånınıyan system considered him to be the highest authority qatate Tirat 9111047 and they were not able to express or establish any view which rent against the authority of the Bhi ya. bara Among the Bhāspašaras in Sanskrit be alone is generally known 29 the Maba-bhasyalara, and his work alone is given the name Vanabhasya Now it has become a p.overo in Sunshav among the grammarians 'HETTI AT पाठनीयम् महाराज्यं वा शासनापम्' that the study and the teaching of Dichābhisya are equn alent to the ruling of a kingdom as an independent sovereign. One important doctrine of the gramwirians 19 T- 6:42-Lternity of Sound, Patañjalı says that this had been very zealously pleaded and established by Vyadi, in his Sangraha, kātrāyana lid elucidated the gapect of cabda very clenrly in b18 oening värttika 'नि शम्दार्थसम्बन्भे', that the sabda 15 nitya, its arina 158, akrti 18 nitya and their relation is also nitya. In this respect shuis varttika stands on a par with the Jaimini sUtra; 'औत्पत्तिक्स्तु शब्दस्थान सम्बन्ध (I 1 5) While commenting on this tārttiha Patanjalı Waxes eloquent with regard to the meaning and eigőr ficance of the word 'hear that it meira nitya and signifies mangala at the beginning of the bastra: "मङ्गलार्थम् । मालिक आचार्यों महतः शानौपस्य मझलार्थ सिद्धराब्दमादितः प्रयुके । मारादीनि हि शास्त्राणि प्रयन्ते वीरपुरुषाणि च भवन्ति आयुप्मात्सुरुषाणि च । अध्येतारश्च सिद्धार्था यथा स्युः ॥" Patañjalı a'eo speaks of Sabda-nityatla in many places. In the paspatabuik. he describes the nature of Labda ·INTRODUCTION I "यनोच्चारितेन सास्नालाङ्गुलककुदखुरविषाणिनां सम्प्रत्ययो भवति स शब्द!"- Sabda is that on whose manifestation tha correct knowledge of the object which has derrlap, tail, hump, hoof, horns, etc., is produced. The eternal éarda, according to the Vairā. karanas, is the spota, the manifested sabda. The mani. festing agents of sabducare dhvanis which pre produced by the speaker on a proper adjustment of his vocal organs. While commenting on the taparasūtra he speaks of two kinds of dhuanis, the prakrta-dhvani and the vaikytitdhvani, which manifest the sphota-sabda ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिश्च सल लक्ष्यते । अल्पो महांश्च केपाश्चिदुभयं तत्स्वभावतः ॥" It is the Prakrta-dhvani that when experienced by the Srotrendriyo (ear marifests the true sabda which yben fully manifested is capable of conveying its artha. The properties like ge977, 7829 belong to the prākrta-dhvani and they are superimposel on the spon-sabda as is a general practice that the properties of the manifestar are fuperinposed on the manifested object. The properties like drutatva and vilambitatva beloug to che vajkrén-dhrani and they are also alike superimposed on the sphota. The doctrine of sphota je further elaborated by Bhartphari (7th century) in his Vakyapzdīya. Betreen Patañjali and Bhartrburi there was no prominent writer on Panini's grammar so far known and it can h: oven said fron a story of Vakya padīja that there was lack of care and enthusiasın among scholars to study grammar, particularly the Vahabhaoya, which is known as Ace; on the orlier hand, there was general enthusias'n to study logic under the guidance of some Acāryas like Baiji. Sanbluita and! 9. Vidic the author's paper on 'The Dostrine of Sphoto-Amamalai University Jounal Yol. I. 10. 2. pp. 231-10; Yol. I. No. I. pp. 109--19.

·INTRODUCTION www Hargaken whom Bhartphari characterises as gredzigartzats followers of dry logic and blames them as responsible for the complete neglect of the study of grammar, It is Candrācărya of Capdragomin, the author of Candra Vyd. harana, who revived the studs of the Papiniyan system after many years. It is said that he got some agama.grantha, probably the Mahābhaaya itself, at the mountain Trikütacf. TátrClassr Bhartrbari who is believed to have fourished in the former half of the serenth century, is probably the earliest commentator on the Mahabhasya. His work Tripodi, as the name goes, contains the commentary on the first three pādas of Mahabhasya It is still unpublished and preserved in fragments in the Government Orieatal Januscripts Library, Madrag His other great work is Vakyapadiya which is in verges with the author's OTD commentary in prose It deals with in the first kānda, called Brabmakända, the doctrine of sphota. Sabda in the form of spbota is the ultimate reality and is eren considered the cause of this universe. Sabda is equated with the Upanigadic Brahman. It creates, preserves and destroys the phenomenal world at Its will with Its supreme power called Kalasakti which cau be equated with the Advaitin's Māyā or Azidya. It is the reslisation of this Šabdabrchman that is considered to be the highest bliss or moksa :- . अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विक्तेऽथेभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ।। 1 The authoritativeness of the Vedas' on supernornal human .valu& lite dharma and, molsa and their superiority to other promanas (authoritie) like prutyaksa and anumana, and the minifo'd aspects of babda as tarifester and the manifested are the important topics on which Blartphari, as A dabda-monist, waxes eloquent.

·INTRODUCTION on On the authority of It-sing, the Chinese (raveller, soma believe tilat Bhartphari was a Buddhist and so it was argued that he was different from the author of the Subhasito. frisati the assumption that the latter ought to be Hindu. It has already been proved beyond doubt that the author of Vškyapadiya cannot be a Buddhist and that he may be identified with the author of the three centuries 10, To the middle of the 7th century belonged Jayaditya who wrote the famous commentary Kastka on Panini's Aştādhyäyż in collaboration with Vamana. Jayāditya and his Kasika are mentioned by It-sing. Jayaditya's collabo rator Vamana must be a different person from his namesake, tho author of Kavyalarikāra-stītras and their artti for the latter quotes verses from Magka's Sisupalavadha, thích refers to Nyasa, a comprentary on the entire Rastkarrtti. Next to Mahābhāşya Kâsikdvrtti is the most authoritåtive commentary on Panini's sútras and some vārttikas of Kätzayana. It is most popular among studente of Sanskrit grammar. Even today the beginners of Sanskrit gratamar study Kašika in North India as's text book, tlough in the south, 'Bhattoji Diksita's Siddhantakaumudi bas replaced it since it is an casi e commentary with a subject-war arrangement of the sůtras. The popularity of this work cannot be better cvilenced than by its two authocitative commentariesı Nyasa by Jinendrabuddhi and Padamañjarī by Haradatta, the former belonging 10 the 9ih century and the latter to thg 12th. I hese works gave the students of gralniar a great relief and stimulus for the study of Paninigan süt186, especially when they were not in a positiou, in their initial stages, to follow all appreciate the most masterly yet in. 5 10. Vide the writer's article 'Bhartrhari a Bauddba? Proceedings and Transactions of the All India Oriental Conteronco, VIII, Mysort, 1937; and 'Buartthari -- I'm Saokars Adraitin' - Proceedings and Transactions of the All India Oriental Conferenco, IX, Tritaperun, 1959, 195 ·zirl INTRODUCTION volved method of argumentation adopted in the Mababhagya in spite of its simple, majestic and beautiful style in the form of questions and answers. The Kadikärrtti, though an independent commentary on the sairas, follows the Mababhāgya at every stage, omits the long discussions under several sutras, Though Bhartrhari bas commented on the three padas of Mahâbhâsya and added much to the authoi itativeness of the work as an original and critical commentary on the sutras of Paņini and the vărttikas of Ka'yāyana, yet a systematic study of the work became possible only in the 17th century wben Upadhyāya Kaiyata; sun of one Jaiyața, wrote, his brief, popular and analytic commentary on it, callod Pradīpa. He pays great homage to Hari or Bhartrhari who is spoken of as having built a dam to cross the deep ocean of the Bhagya und says that he has written in his commentary only the essence of Bhartạbari's work :- 'तथापि हरिवर्तन सारेण मन्यसेतुना । क्रममाणः शनैः पारं तस्य प्राप्तास्मि पङ्गुवत् ॥' (Pradīpa-verse 7). IL It has already been obse. ved that the study of the Paninigan sútras along with the varitikas and the Bhäşya threon had become very difficult that not only new conimentaries were written on them, but noy systems of grammar based on thie works of the Trio of the grammatian 8 (giazů) with the sūtras simpler in form and technique came into existence. Of such eystems the Candra-vyäkarana is the e.srliest. Its author Candragomin flourished in the Leginuing of the 6th century and is reported t. be the teacher's teacher of Bhartpları, the author of Pahyapadīya. He was also responsible for the popularisation of the study of the Paniniyan system in the North, particularly the Mahabhasya, ** which was in vogu, uliy uuong the Souillerneis, during ·XY INTRODUCTİON his time, owing to the overstudy of the dry logic of Baiji, Saubhava aud Haryakşa. He is known througbout'as a Puddhist and his system which contains the sūtmas with his own vrtti was very popular in India, in Tibet and other countries where Buddhism prevailed. A few translations of this work appeared in the Tibetan larguage about 1000 A.D. His systein omitted the vdidika-prakriya, introduced some modifications in the fourteen Maheśvara-sútras by simplifying the sülras EART' and' ' into one sutra $uatuT and replaced some fåņiniyan pratyāhāres by fis own. His system has been made use of by the authors of the Kasikāvrttill. There are other systems of grammar by Juin writer's, Jainendra-vyā karana by ond Pujyapāda, Sabdänušāscını by Jaina Sakata yana and Sabdanuśasana by Hemacandra. The Jainendra-vyakarana is as old as the Candravyökarana and it refers to Isyarakrşņa, the author of the Sarikhyakärikas (4: 3 A.D.) and is presupposed by Kasika. vrtit of the 7th century. It at'emps to condemn the Päņiniyan sūtras and the varttikas of Kalyāyana. It retains the Pāņiniyan pratyahālas though it omits tho vaidika-prakriya. It has two commentaries, one by Abhayānandi (c: 750 A. D.) and the other called Sabdarnavacandrška by Somadeya12 *Jaina Sakatāyana's Sabdanjabăsana is again a compilation from the works of Papivi, Katyāyong, Pataſijali, Candragomir Bud Pujyapäda. Many Pāṇiniyan sätras are incorporated in this work by Sūkatayana without any change. His work has four adhyā pas of four padas each. He has given thirteen pratyābštu-satras and following the suggestion of Katyāyana omitted the correl and assigned therein & place to ayogavābab. Be bas also omitted the 11. vise Dr. S. K, Belyalkar, Syslems of Sanckil Grammar, pp. 12. ibid, pp. 62-68. 57-82 ·Ivi . INTRODUCTION vuidic section. This author is also credited with the authorship of another tvork, Amoghavrtti. It bus two good commentarjes, (1) Nyasa, (quoted in Nūdhaviya-Dhati. vrtti), by Prabhā candrācārya, and (2) Cintamani-by Yahşavarman"3. flemacandra's Sabda nusa sana is another work which .contains important matter on the subject drawn from the works of all his predecessors. He has also written a commentary on the sūtras, Sabdarusa sana-Brhadvrtti. His work has eight adhyāyas of four padas cach. His date is about 1100 A. D. He wrote his "Sabdanu. sa sana at the request of king Jayusinha who died in 1143 A.D. He wrote his Yogaśāstra to please Kumalapāla, the nephew and successor of Jayasim? a. The last adhyāya of bis work deals exclusively with the Prakrt languages which nyere then in the most flourishing condition. Like his predecessors he has also written his Dhātupatha, Unadi sufras, Lingūnusāsana, Ganapatha and Paribhasa patha. Aroth:r independant school known as Katuntra, Kaumara or Kalapa was etarted by one Sarvavarman about 800 A, D, or a little earlier. The Kātantra grammar was not the creation of a school, but was rather meant to xatisfy a real popular need; and looking to che intrinsic merits of the work itself, as also to the host of commantators that have been attracted towards 11, it is clear that the work must have served its purpose pretty well, at least for a time's. The work has four parts : 9, 777, 2169a and oct. Some commentators like Durgasimha say that the last section is by a later author, Here also the vaidika. prakriya is omived. Some prat; aharas are dispensed with in the work and simpler safinas like svara, vyañjana and samāsa are used in their places. There is the topical arrangement of sutras instead of the artificial one of Papini. 13.1.141.13-8. Eitte y 821 7 ·INTRODUCTION ayi There is anothier school of grammar known as the Sarascata sclical v hicli flourished alont 1950 A. D. It is said that this school roze uid came to prominence under the patronage of ouce Aubammadan rulers of India who felt it necessary to promote the study of Sarakrit. This system is both brief and simple. It is conjectured by some that the 'nathor of tlic Gūlrns of the Sárasvata grummar is one Norendrācārya, Anubbūtikvarūpárarya is known as having arranged tlie Sarasvata-sairas iu a better and logical order. He is earlier than one Panjurāja (1450 1. D.) the earliest commentator ou Sarasvati-sütras: Tbere are other commentarios on this work : (1) Amptabhāiati's Subodhila, about tlie 15th century, which mentions Narendra, (2) Kętmeudra's commentary (about the 16th century) which also mentions Narendra, (3) Candrak Irti's Subodhika or Dāpika (16th century). It has several other commentaries which show the pop.larity of the' work at the particular period to meet the need of the times. It has even attracted 'some early European scholars like Wilkins who attempted to write Anglo Sauskrit gratt mars. By the appearance of Siddhantakaumudi in the field, it has lost all its popularity and has very lit'le following. Bopadeva's Mugdhabodha (13th century) was another attempt' on the model of the Kätantra. He presumed Panini's pratyāhāras but witted the sedio peculiarities. The striking feature in this work is the new method of illustrations giving only the names of. Haris Hara and other Gods. He has dispensed willi che its or indicatory sounde adopted in the Paniniyan system ; so his pratyaharas bave become very dificul. to understand. His system was never popular though it enjoyed currency in its original place just before the rise of the Maratha power, which hown ever, gave a fresh stimulus for the revival of Pāṇipiyan system all over India. Like other systems wang commentaries and digests on this work were produced and the most prominent commentary is that of Rawatarkayagika, ·sul INI RODUCTION • a profound logician and grammarian of the 16th or 17th century. B pidevna's other work is Kavikalpadia za brch contains a list of roots arra ged according to their endings He has also written a commentary on it which contains numerous quotations from early works A similar attempt but of a mole exhaustive character has been made by King Bhoja in his famous Sarastati kanthabharana which may be considered a brilliant L.CCLES among the imitators of Pämni The most noteworthy feature of the work is that it contuns the carcfully unified lesult of the author's comparative study of the unique Trio of the grammarians and thei commentators before his time and the imitations of Paņini, such 75 the Candra Just like the Asgadhyayı, thi work has eight adhyayas and it bas not omitted the Vardzka praharana But to make his systum ersier to follow, Bhoja has copied Panınıyan sutras in many places and his composed many sūtras containing the sum-total result of the Pamınıyın bütras, Katyayuna's Varttıkab the Ganapā tha, etc The Panınıyan kütra, 5164 is converted by Bhoja as 'प्रपरापसमन्ववनिर्घान्यधिप्रतिपर्युपात्यपि. सूदभय (S. K. Pt I, p 39 - I 1 127) by mcorporating into the satrı all the ni pätas beginning with * studied by Panni in his Ganapatha Some of the well known parıbhasās und nyd yas are included wong the eutras The well known definition of apavada or badhaka is giren 18 a sūtra: 7 ASTÀ a Referataga a afy eye' (I 2 107) and the superiority of the apavad: lastra to tlie utsarga 18 explained by the sutra 'उत्सगापवादयोरपवादो विधिलीयान्'। The Game is aguin explained by another sutra "7297171 171axira (1 : 110) on the ground of the niravalăsatva Similarly the superiority of the nitya sastra to the anitya sastra and that of the antaranga to the bahiranga is explained by the sutras 'बउन्नित्यमनित्यात्' (I 2. 108), 'Back CTETTY (I 8 109) and wide af Kati (1 2 84). Such Nell. 1 15. tbid PP 104 110 ·INTRODUCTION known rules do not find a place in the. Paninigan sūtras though in certain instances the Varttikakára has supplimen. ted them by his vārttikas. The pariulāşa 'cylenc fearquia. पतिर्नहि सन्देहादलक्षणम् ' has been incorporated as a sutra 'व्यास्या- à adresaaret:' (I. 2-132) with the omission of the latter part of the paribhāşā- Similarly the well-known nyâya is incorporated as a sutra : free Fairy Fart: Fhich is already illustrated by the worr! Here is the sūtra 'rilga- RAIETT! The maxim ageret: Ja rad:' (1. 2-86) is apother sūtra and the necessity to adopt it is suggested by the part तम in the word साधकतम in the Paninisutra 'साधरुतम FIWE '- Such instances can be multiplied to prove that what Pāṇini and his followers used to explaiu by 37199 or suggestiveness, Bhoja explained by separare siītras in order to make his systım fasily understood hy all. Though he also adopts the anuertti procues as found in the Pāṇini. yan sūtras he does not make his system very liuch comjilicated. His subject-war arrangeinent of the sūtrne into Adhy.. yas and Pädag is as follows : Adhyāya Pada Subject: 1 i Sarajñas Paribbäşa3 ii iii-iv IL i Křt-pralyayas Vibhakti-pratyayas Sarnūkas Strl-patya yas 72 11-11 iy IV V i-jy its Tadd bit:1-yratyayas i-iv VI VIL Padakaryas ineluding sandbi, aluk-zamāsı 1310 Xmas 1 Miya tidhi VIL Valika nod Syara prakriyaa, ·INTRODOOTION. Even on a cursory glance of Bhoja's arrangement of 1 sūtras given above by thorough subject-war basis one would feel very much relieved of the heavy burden that one has to bear in the study of Pāṇiniyan kūtras which may be more scientiac from the point of view of the conception of sutras. Pāṇini has studied all the labara-pratyayas (personal sufixes) in the third adhyāya together with their substitutes tip, tas, ghi etc , se for thas, etc., bat a few others in the seventh adhyāya under the anyadhikara Similarly the caseaffixes su, au, jas, etc., are studied in the fourth adhyaya but a few substitutes for them like ai's for this are given in the soventh adhyāya. Bboja, however, studies them all in one place, in the Ill adhyāya. Patañjali himself questions the propriety of Paņini studying a few sufixes in the III adhyāya and the rest in the VII adhyâya ; and after a due discussion de concludes that much 18 not gained by Payini by putting a few in the angadhikära zince the £o-called uscs of the arga dhikara can be even otherwise achieved : Cf. "कानि पुनरमाधिकारस्य प्रयोजनानि ! अप्राधिकारस्य प्रयोजन सम्प्रसारणदीर्घत्वे । लिइयत्वे प्रयोजनम् । अतो भिस ऐस्त्वे प्रयोजनम् । लादि- वडाटौ प्रजोजनम् 1 इयडुवइयुष्मदस्मचातानिनुदानेमुक्केहस्वमिदीर्घमित- TATAI नसानि सन्ति प्रयोजनानि । कथम् ! अर्थवद्रहण- प्रत्ययमहणाभ्यां सद्धम् । अर्थवद्रहणप्रत्ययग्रहणाभ्यामेवैतानि सिद्धानि । कचि दर्भवदहणे नानर्थकस्येत्येवं न भविष्यति । कचित्प्रत्ययग्रहणेऽपत्ययस्य fa" (Mahabhasya, VI. 4-1). More instances of Bhoja's attempts at deviation from and simplification of the Påņımıyan atraogement of sucras are given in the Sanskrit Introduction. A more commendable attempt of Bhoja is his, justifcatioll of such usages us would require grammatical canction * especially when they are rejected as uuscientific and false by the Bhagyakara and the Vrttıkārt, but which were accepted by great poet and other priters in Sacskrit. In suc instances he follors the Katastra syatem of graminar which ·INTRODUCTION धुंवद्धाय । had already advanced ia this direction. The formation sima: in the sense of apir gata! Eta galais: is objec-ed to by the Vrtukara in the ground that there is po provision for So the popular formations :, isi, sifgai, Faure: are also objected to. Similarly the forms teafi, menit, cannot be called correci in as much as the word eft finde a place in the priyādi gana and as such the forms and me in the compound cannot have pumzadbhāva wher they are followed by the word nie! But Bhoja, following Katantra systep, makes special attempts to form these words in the rollowing sūtras : 'टे आम्नायी', 'पपिदम्यावधिविश्वसिभ्यश्च', "विश्रमर्वा', 'भक्तौ च कर्मसाधनायाम् । The formation of words tole in the alternate senta of पूर्वतरे परतरे वा अहनि, पररि in the alternate sense of पूर्वतरे परतरे वा संवत्सरे, परुत् in the alternate sense of पूर्वस्मिन् परस्मिन्, वा संवत्सरे by separate sutras 'पूर्वतरपरतराभ्यामेधविः परश्च', 'आरिः संवत्सरे', suaigu, satraz' (V. 3. 30-33) are very interesting, especially when these words are explained in the Bhäęya in a restricted sense पूर्वन्मिनहनि, पूर्वतरे। संवत्सरे, पूर्वस्मिन् संवत्सरे respectively. Again certain formations like ftag: in the sense "Reed', are explained by Bhoja in the opposite sense ; cf. ſąHTCHEN : (V. 2-226). All these deviations and departures from the Bhäşya and other texts are the results of his over-- anxiety of and care for making his system up-to-date by incorporating all changes of words both phonetic and semantic from the times of those Acāryas to his day. In this respect Bhoja bas done a signal service to the cause of Sanskrit language and its grammatical literature. Thus king Bhoja's Sabdanubāsana, otherwise known as Sarasvatikanthābharana, is an able, popular and very successful compendium of all grammatical roles in Sanskrit available in his time, That bis work was well received is attested by the statement of the great Keraja poet and grammarian Melputtar Nārāyaṇa Bhattatiri who makes the following observations in bis works : 149€

·xx1
INTRODUCTION
दृष्ट्वा शाम्रगणान प्रयोगसहितान् प्रायेण दाक्षीमुत्तः
प्रोचे तस्य तु विच्युतानि कतिचित् कात्यायनः प्रोकवान् ।
तद्रष्टान्यवदरपतञ्जलिमुनिम्तेनाप्यनुक्तं पचि.
ल्लोकात् प्राकनशास्त्रतोऽपि जगदुर्विज्ञाय भोजादय ॥
(अपाणिनीमप्रमाणता)
पाणिन्युक्त प्रमाणं न तु पुनरपरं चन्द्रमोगादिसूत्रं
केऽप्याहुस्तस्लधिष्ठं न सलु बहुविदामम्ति निर्मूलगाक्यम् ।
बीमारगेदो मवति गुणवशात्पाणिने. प्रामयं वा
पूवाकै पाणिनिधाप्यनवदति विरोधेऽपि कल्प्यो विकल्सः ।
(प्रक्रियासर्वस्वम् )
VA RAMABIAYI SASTFI.

·॥ श्रीः॥ प्रस्तावना , तुरीयोऽयं भागः श्रीदण्डनाथनारायणभट्टसमुद्भूतया हृदयहारिण्या- स्त्यया वृत्त्या समुद्दीपितस्य श्रीभोजदेवंविरचितस्य सरस्वतीकण्ठाभरणस्य । भागे चास्मिन् प्रत्येकं पादचतुष्टयोपरिमितौ पञ्चमषष्ठावध्यायौ परिपूर्णौ ।'तंत्र पञ्चमेऽध्याये तुरीयाध्यायप्रपञ्चितावशिष्टस्तद्धितैकदेशः, समासान्तविधया, पष्ठे चाध्याये सन्धिकार्याणि, अलुक्समासः, समासाश्रयविषयः, अङ्ग- कार्यकदेशश्च सङ्गृह्यन्ते । समायोजिता चान्ते काचित् सूत्राणां तद्धित- प्रत्ययानामुदाहरणादीनामप्यनुक्रमणी सौकर्याय । इहखल निखिलपुरुषार्थमूलत्वेनाम्नातत्य परब्रह्मणो निश्वसितस्य शब्दात्मकस्य वेदस्योपकारकतयाङ्गत्वेन परिगणितेषु शिक्षादिषु पटवर्षि व्याकरणमेव प्रधानं भवति । तथाच महाभाष्य ' प्रधानं च पदस्व पु व्याकरणं, प्रधाने च कृतो यत्नः फलवान् भवति? इति । प्राधान्यं च व्याकरणस्य 'मुखं व्याकरणं स्मृतम्' इति वचनाद् यथा शरीरावयवेषु अन्न- पानादिपवेशनद्वारा शरीरनिर्वाहकत्वाद् मुखस्य, एवं शब्दार्थोमयप्रतिपत्ति- साधनतया वेदस्वरूपनिर्वाहकत्वेन मुखस्थानीयत्वात् । व्याकरणं हि नाम व्याक्रियन्ते विशेषेण प्रकृतिमत्ययादिविभागकल्पनया साधुतया बोध्यन्तेऽनेनेति व्युत्पत्त्या पदपदार्थावगमद्वारा वाक्यवाक्यार्थप्रतिपचिहेतुतया वेदार्थनिर्णायक भवति । न सन्यहते व्याकरणात् शब्दार्थप्रतिपत्तिसाधनं किमपि । तथामि- युक्ताः शब्दार्थसम्बन्धनिमित्ततत्त्वं वाच्याविशेपेऽपिच, साध्वसाधून् । साधुप्रयोगानुचितांच शिष्टान् नबेद यो व्याकरणं न वेद ॥" इति । किञ्चार्थज्ञानमन्त! केवलानुपूपिठनमात्रेण न किमपि फलशुत्पद्यते । ।

·स्थाणुरयं भारहारः किलाम्-
दधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् ।
योऽर्थज्ञ इत् सकलं भद्रमश्नुते
नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥"
"एकः शब्दः सम्यम् ज्ञातः सुष्टु प्रयुक्तः स्वर्ग लोके कामधुग्
भवति ।
-
.
१
"यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते ।
अनम्नाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलति कर्हिचित् ॥"
इत्यादिभिः प्रमाणशतैरर्थज्ञानपूर्वकाध्ययनस्यैवाभ्युदयहेतुत्वस्मरणात् ।
किश्च न केवलं पदपदार्थज्ञानमेव व्याकरणाध्ययनस्य फलम् , अपि
वेवार्थज्ञानपूर्वकं शुद्धतत्तन्मन्त्रैस्तद्विहितकानुष्ठानेन स्वर्गादिसुखमाति: उपनि-
पदर्थज्ञानेन परमपुरुषार्यावाप्तिश्च । तथाच वाक्यपदीयम्
"आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसामुत्तमं तपः ।
प्रथमं छन्दसामन पाटर्याकरणं बुधाः ॥
प्राप्तरूपविभागाया यो वाचः परमो रसः ।
यत् तत् पुण्यतमं ज्योतिस्तस्य मार्गोऽयमाञ्जसः ॥
अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम् ।
तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणाहते ॥
तद् द्वारमपवर्गस्य वाड्मलानां चिकित्सितम् ।
पवित्रं सर्वविद्यानामधिविध प्रकाशते ॥
यथार्थजातय. सर्वाः शब्दाकृतिनिवन्धनाः ।
तथैव लोके 'विद्यानामेपा विद्या परायणम् ॥
इदमाचं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् ।
इयं सा मोक्षमाणानामजिझा राजपद्धति ।।
'चित गति । गवारा सरकारत्वाद् अपरिज्ञानाद् वा' इति
पटा

·अत्रातीतविपर्यासः केवलामनुपश्यति । छन्दस्वश्छन्दसां योनिमात्मा छन्दोमयी तनुम् ।। ... .... .... यदेकं प्रक्रिया दैबहुधा प्रविभज्यते । तद् व्याकरणमागम्य परं ब्रह्माधिगम्यते ॥ (का. १. श्लो०११-२२.) इति । उक्तं च "शब्दब्रह्माणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (पदमञ्जरी- Page 9. Benares edition) इति । एवञ्च पदपदार्थावगमहेतुतया परम्परया परमपुरुषार्थप्रापकतया 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडझो वेदोऽध्ययो ज्ञेयश्च' इत्यागमाच्चाध्येयं व्याकरणमिति स्थितम् । अपिच, 'अपदं न प्रयुञ्जीत' इति वाक्येनापरिनिष्ठितस्य शब्दस्य प्रयोगनिषेधात् , 'न लेच्छितवै नापमापितवै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः इत्यादिश्रुत्यापशव्दभाषणप्रतिषेधात् , "दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥" इति शिक्षावचनेनापशब्दभाषणे प्रत्यवायदर्शनात् , 'यदधीतम् -' इत्यादिना वचनेन निगदपाठस्यानर्थक्यश्रवणात् , “यस्तु प्रयुङ्क्ते कुशलो विशेषे शब्दान् यथावद् व्यवहारकाले । सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्रं वाग्योगविद् दुष्यति चापशब्दैः ।" 'एकः शब्दः --' इत्यादिना साधुशब्दज्ञानस्य प्रयोगस्य चाभ्युदयहेतुत्व- श्रवणात्, "यश्च व्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसतेऽध्वरम् । तावुभौ पुण्यकर्माणौ पङ्क्तिपाचनपावनौ ।।" (पदमञ्जरी- Page 9.) इत्यादिवचनेन श्रेयोहेतुत्यप्रतिपादनात् , 'चत्वारि शृगाः' इति मन्ने शब्दपरि- ज्ञातुर्महादेवत्वश्रवणाच शब्दसाधुत्वज्ञानस्यात्यन्तापेक्षितत्वात् , किं बहुना "उपासनीयं यत्नेन शास्त्रं व्याकरणं महत् । प्रदीप भूतं सर्वासां विद्यानां यदवस्थितम् ।।" (पदमञ्जरी- Page 13.)

·- 3 . -- इत्याधभियुक्तवचनेन सर्वशास्त्रोपकारकत्याचावश्यमध्येयं व्याकरणमिति निर्वि- वादम् । अत एवच पुराकल्पेषु वेदाध्ययनवद् व्याकरणाध्ययनमपि प्रावर्तिष्ट । तथाच महाभाप्यम् - 'पुराकल्प एतदासीत् - संस्कारोचरकालं ब्राह्मणा व्याकरण साधीयते । तेभ्यस्तत्तत्स्थानकरणनादानुप्रदानज्ञेभ्यो वैदिकाः शब्दा उपदिश्यन्ते । तदधत्वेन तथा । वेदमधीत्य त्वरिता वक्तारो भवन्ति ' इति । तदिदं व्याकरणमैन्द्रं चान्द्रमित्यादिप्रस्थानभेदभिन्नमष्टधेति 1 "इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्लापिशली शाकटायन ।। पाणिन्यमरजेनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ॥ इति चोपदेवीयकविकल्पद्रुमादवगम्यते । परं तु , "अष्टादशपुराणानि नव व्याकरणानि च । निर्मथ्य चतुरो वेदान् मुनिना भारतं कृतम् ॥" इति पद्येन , 'सोऽयं नवव्याकरणार्थवेसा' इति वाक्यात् , स्फोटायनस्य, सेनकस्य, भारद्वाजस्य इत्यादिनाष्टाध्याय्या पाणिनिनवाचार्यान्तराणां स्मरणाचा- न्यान्यपि व्याकरणान्यासन्निति स्फुटमनुमीयते । एवं सत्स्वपि प्राचीनेषु पाणिनिपूर्वकालिकेषु बहुषु व्याकरणेगु तेषा- मसम्पूर्णतया कालाननुगुणत्वाच 'नियतकालाश्च स्मृतयो व्यवस्थाहेतवो भवन्ति' इति वचनानुसारेण भगवान् पाणिनि. तपसा महेश्वरम राध्य तत्प्रसादात् चतुर्दशसूत्री व्याकरणशास्त्रमूलभूतां सम्प्राप्य महता प्रणिधानेन प्राचीनाचार्य- मतान्यन्यनूद्य 'द्धिरादैच्' इत्यारभ्याष्टभिरध्यायैौकिकवैदिकोभयविधशब्दसा- धुत्वप्रतिपादिमा व्याकरणस्मृतिमुपनिववन्ध । यद्यपि साकल्येन सर्वेषां वैदि- कानां शब्दानामनुशासनं न कियते तथापि सर्वशाखासाधारणा लक्षणानि सइगृहीतान्येवति लोकवेदोभयानुप्राहकसमस्याव्याहतमेव । तथाचोक्त भाष्ये- सर्ववेदपारिदं हीदं शास्त्रम् ' इति । अथ शब्दानुशासनं, केषां शब्दाना लौकिकानां चदिकाना च' इति च । किञ्च प्रतिशाखं तचद्विशेषलक्षणप्रतिपादक- पातिशाख्याल कलक्षणस्य विद्यमानत्वात् तेषामेव पुन प्रतिपादने वैयर्थ्य च । प्रातिशाख्याना सगा छन्दोमानविषयत्वेन शाकटायनादीना च केपाचित् लौकिक- गात्रविषयत्वेन च पाणिनीयस्येव तन्त्रस्योभयानुप्राहकस्य सर्वोपास्यता समभूत् । अथेदमपि पाणिनीय व्याकरणममम्पूर्णमिव मन्यमानो भगवान् कात्यायनः उक्तानुक्तदुरकचिन्तनादन मि निरय गम्पूर्णमकरोत् । सूत्राणामति- .

·.. 11 गहनतया दुझेयार्थतया चाध्येतृजनानुग्रहाय कुणिप्रभृतिभिराचार्यः 'सूत्रार्थप्रधानो अन्यो. वृत्तिः ' इति लक्षणलक्षितं वृत्तिसंज्ञितं विवरणमकारि । व्याडिनाम्ना- चार्येण लक्षग्रन्थपरिमितमष्टाध्यायीविवरणात्मकं सङ्ग्रहास्यं च ग्रन्थरत्वं व्यराचि । एवं, कात्यायनीयवार्तिकेनोपवृहितं विवरणादिभिश्च समुद्दीपित्तं पाणिनीय तन्त्रं सर्वतो लब्धप्रचार प्रावर्तत । अथ च गच्छति काले जनानामालस्यदोपाद् वेदवेदाङ्गाध्ययनविमुखतया . च सङ्ग्रहेऽस्तं प्राप्ते पाणिनीयमपि तन्त्रं विनष्टकल्पमवर्तिष्ट । तदात्वे च परमकृपालुभगवान् पत्तञ्जलिराचार्या जीशप्रायं पाणिनीयं दर्शनमुद्धर्तुकामः सङ्ग्रहप्रतिपादितान् निखिलानप्यर्थीन् सङ्गृह्य न्यायजटिलैर्वाक्यः "सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वय॑न्ते माप्यं भाप्यविदो विदुः "यद् विस्मृतमदृष्टं वा सूत्रकारेण तत् स्फुटम् । वाक्यकारो प्रवीत्येव तेनादृष्टं च भाप्यत् ॥" इति लक्षणलक्षितं महाभाष्यग्रन्थं विरचय्य शिष्यानध्यापयामास । अथास्मिन्नपि कालवशेन दुर्दशां नीते ग्रन्थमात्रावस्थिते चन्द्रादिभिराचार्महाभाष्यमनुरुन्धा- नरेव स्वं स्वं व्याकरणं विरचय्य महामाप्येण सह प्रवर्तितमासीत् ।* प्रायेण संक्षेपरुचीनल्यविद्यापरिग्रहान् । • सम्प्राप्य वैयाकरणान् संग्रहेऽस्तमुपागते ॥ छतेऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना । सर्वेषां न्यायधीजानां महाभाज्य निवन्यने । अलब्धगाथे गाम्भीर्यासान इत्र सौष्टचात् । तस्मिसकृतयुद्धीनां नैवावास्थित निधयः । वैजिसौभवक्षः शुष्रतर्कानुसारिभिः । आप विप्लाविते प्रन्थे 'सहप्रतिकञ्चुके it य: पतञ्जलिशिम्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः । छाले स दाक्षिणात्येषु अन्थमाने व्यवस्थितः ॥ पर्वतादागम उध्यां भाष्यवीजानुसारिभिः । स नीतो बहुलाखत्वं चन्द्राचार्यादिभि पुनः ।। वाक्यपदोयम् का. २. इला- ४८४-८९. चन्द्राचार्यादांमलब्धादेश तस्मात् तदागमम् । प्रवर्तितं महामाध्यं वं च व्याकरणं महन् । राजतरङ्गिणी I-176. " ·३ -- एवं चन्द्राचार्यादिभिः पुनरुज्जीवितमिदं पाणिनीय तन्त्रं भर्तृहरि- वामन - जयादित्य-न्यासकार--कैयटादिभिरनकैः पण्डितमकाण्डैर्वृत्त्यादि- भिल्पबृहित ण्ठनपाठनादिभिर्बहुशः प्रचारपदवी प्रापितं सुप्रतिष्ठितमभूत् । अथच गच्छति काले जनानां संक्षेपाभिरुचिं पश्यन्तः पागिनीयस्य तन्त्रस्यातिविपुलता बहायाससाध्यतां च मन्वानाः केचनाचार्याः कातन्त्रादि- कानातिविस्तृतान् ग्रन्थान् विरचय्य लोकाननुजगृदुः । एवमपि लोकवेदोभयानुप्राहकत्वादापत्वाद् बहुभिरादृतत्वाद् व्याख्या- शतरुपहितसाच सर्वतोमुखी प्रतिष्ठामास्थाय प्रावर्तमानेऽस्मिन् पाणिनीये तन्त्रे वार्तिकगणपाठादिसापेक्षतयाध्येतॄणामतीव क्लेशजालं पश्यन्नाचार्यदेशीयो भोजदेवः बहुमन्थालोडनमन्तरा एकेनैव अन्येनाधीतेन कृत्सस्यापि व्याकरण- शास्त्रस्य लघुनोपायेन प्रतिपत्तावभ्युपायं चिन्तयन् प्रायेण पाणिनिमेवा. नुरुन्धानः तत्र तत्र चान्द्रकातन्त्रादिगतानप्यर्थान् यावदपेक्षं सञ्चित्य वार्तिक- गणोणादिपरिभाषापाठफिट्स्त्रादिकं निखिलमपि संगृह्य पाणिन्यननुशिष्टानां तत्समयसमुच्चितानां महाकविभिरन्यैव साधुतया प्रयुज्यमानानां शब्दाना- मप्यनुशासनं विदधत् सरस्वतीकण्ठाभरणाख्यं प्रन्थरनं विनिर्ममे । - , तथाचोक्तं वैयाकरणशिरोमणिभिर्नारायणभट्टपादैः- "दृष्ट्वा शास्त्रगणान् प्रयोगसहितान् प्रायेण दाक्षीसुतः प्रोचे तस्य तु विच्युतानि कतिचित् कात्यायनः प्रोक्तवान् । तद्भष्टान्यवदत् पतञ्जलिमुनिस्तेनाप्यनुक्त क्वचि. लोकात् प्राकनशास्त्रतोऽपि जगदुर्विज्ञाय भोजादयः ।।" इति । (अपाणिनीयप्रमाणताया 13) अमिंश्च सरस्वतीकण्ठाभरणेऽध्येतृजनसौकर्याय महान् यत्नः कृतो दृश्यते भोजदेवेन । इहहि पाणिनीय तन्त्रमधिजिगांसमानानां महान् क्लेश. सम्मपते । तथाहि -क्वचिद् ज्ञापकेन क्वचिद् योगविभागेन कुत्रचिद् व्याख्या- नेन कंचन पदानामनुकण क्वचिच्च मण्डूकप्लुत्या क्यचिच परिगणनेन एकत्र भाष्यार्थपरिशीलनेन इतरत्र वार्षिकपरिचिन्तनेन अपरत्र च गणपाठादिशीलनेन वे page ·, तेऽर्थीः साधनीया दृश्यन्ते । तानेतान् क्लेशान परिजिहीं भोजदेवः । गणपठि- तान् शब्दान् , परिभाषाः , ज्ञापक-भाष्येष्टि-बार्तिक-व्याख्यागम्यानर्थांश्च: सूत्ररूपेण ग्रन्थंशरीर एवं समयोजयत् । क्वचित् तत्र तत्र विप्रकीर्णानां सूत्रा- णामेकत्रैव समावेशेन, क्वचिच्च प्रकरणादिविनिमयेन , सूत्राणां प्रदेशविनिमयेन पौर्वापर्यविपरिणामादिना च महती सौकर्यसम्पत्तिः सम्पादितां । स्थालीपुलाक- न्यायेन कानिचन परमुदाहियन्ते :- पाणिनिर्हि वृद्धिरादै इत्येवमादिकानि संज्ञासूत्राणि कानिचन प्रथमे- ऽध्याये , तत्पुरुषः, सळ्यापूर्वो द्विगुः इत्येवमादीनि कानिचन द्वितीये, सना- धन्तो धातवः इत्यादीनि तृतीये, पूर्वोऽभ्यासः इत्यादीनि च कानिचन पठे इत्येवं विप्रकीर्णतया संज्ञाः समसूत्रयत् । नचैतेषामेवं विप्रकीर्णतया तत्र तत्र पाठे विशिष्य किमपि प्रयोजनं दृश्यते । एकत्रैव समाहारेण पाठे महत् सौकर्य स्यादध्येतृणामिति मन्वानो भोजदेवः शास्त्रप्रक्रियानिर्वाहोपयोगितया संज्ञा- सूत्राणां शास्त्रारम्भ एव पाठः समुचित इति प्रथमाध्यायप्रथमपाद एव तानि पपाठ । यानि पुनस्त्रिचतुराणि सूत्राणि 'अव्ययीभावः' इत्यादीनि तृतीयाध्याये पठ्यन्ते तानि चाधिकारसूत्राणीति न कोऽपि दोषः । एवं पाणिनिना तत्र तत्र पठिनानि परिभाषासूत्राणि भाप्यवार्तिकयो- निबद्धानि ज्ञापकन्यायसिद्धानि वाचनिकानि च परिभाषारूपाणि सर्वाण्यपि सङ्क- ध प्रथमाध्यायद्वितीयपाद एव पपाठ । तथोणादीनां कृत्सु, फिटसूत्राणों स्वरप्रकरणे, गणपठितानां च शब्दानां यथायथं तत्र तत्रैवं चं प्रकरणे सूत्र- शरीरेप्वेव समावेशनेन च वार्तिकगणपाठादिबहुप्रन्धपरिशीलनपरिक्लेशं दूरी- कुवता मह दुपकृतमध्येतृमण्डलस्य । तथा पाणिनीयात् प्रस्थानात् सूत्राणां केपांचन प्रदेशविनिमयेन च महत् सौकर्यमापादितम् । यथा--पाणिनिर्हि तृतीयाध्याये लस्य , तितंझि इति लादेशत्वेन तिवादीन् विधाय तेषामेव तिवादीनामागमादेशादीन् थासः से इत्येवमादीन् कांचन तत्रैव पठित्वा काश्चन परं झोऽन्तः अदभ्यस्तात् इत्यादि- कान् सप्तमाध्याये पपाठ । तथा तुरीयाध्याये घ्याम्प्रातिपदिकात् स्वीजसिति मुपं विधाय तदादेशादीन् अतो भिस ऐस् इत्यादिकान् सप्तमेशाधिकारें पपाठ । भोजस्तु तानेतान् पाणिनीयाङ्गाधिकारगतान् सकलानपि विधीन् तृतीयाध्याये एवं तत्तत्प्रत्ययविधिसमनन्तरमेव पपाठ । मन्ये युक्तं चैतत्-यत् ·-- ar तत्तत्प्रत्ययविघानानन्तरमेव बोद्धृजनानुग्रहाय तदादेशादीनामपि विधानम् । किश्च नह्येतेषामगाधिकार एव पाठे विगिप्य फलं दृश्यते । अत एव च भाष्ये 'कानि पुनरङ्गाधिकारस्य प्रयोजनानि । अङ्गाधिकारस्य प्रयोजनं सम्प्रसारण- दीर्घत्वे । लिड्येत्वे प्रयोजनम् । अतो मिस ऐसे प्रयोजनम् । लुडादिष्व- डाटौ प्रयोजनम् । इयडुवड्युष्मदस्मत्तातडामिनुडानेमुव्हस्वयिदीर्घमितत्त्वानि' इति प्रपश्चितेषु प्रयोजनेषु 'नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । कथम् । अर्थवद्- ग्रहणप्रत्ययग्रहणाभ्यां सिद्धम् । अर्थवद्रहणप्रत्ययग्रहणाभ्यामेवैतानि सिद्धानि। कचिदर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येत्येव न भविष्यति। क्वचित् प्रत्यनग्रहणेऽपत्ययस्य नेति' (६-४-१) इति अतो भिस ऐस् इत्येवमादिषु केपुचिदर्थपद्माणप्रत्यय प्रहणपरिमापाभ्यामेवानिष्टनिवारणसम्मनात् नेपामझाधिकारपाठे फलाभाव उप- पादितः। तथा पाणिनिना द्विनीयाध्याये आर्धधातुके इति प्रकृत्य पठिता अदो जग्धिरित्येवमादिकाः प्रकृत्यादेशा प्रकृत्यधिकारे एवान्त विता भोजेन । प्रकृत्यादेशानां प्रकृत्यधिकार एव पाठस्यौचित्यात् । एपा च पुनः सूत्राणां प्रकृत्यधिकारपाठे कैयटादिभिः समुद्भाविता दोपाश्च यत्नान्तरेण मन्ये परिहताः । तथाहि-सूत्राणामेपामङ्गाधिकारीयार्धधातुकाधिकारपाठे वक्ष्य- माणो दोष उद्भावितः कैयटेन । तथाच तद्वाक्यम्-(६-४ ४६-सूत्रे) 'श्रम द्वितीयाध्यायविहिता आर्घघातुकनिमिता आदेशा इहैव कसानोक्ताः । एवं हि द्विरार्घधातुग्रहणं न कर्तव्यं भवति । नैव शक्यम् । मामाच्छास्त्रीय कार्ये कर्तव्ये नेपामसिद्धत्वासनात् । ततश्चाम्त्यादेशस्य भुवो वुग् न स्याद्, अनादेश- सैव तु स्यात् । तथा चख्यतुरित्यादौ ख्याज्ञोऽसिद्धत्वादाल्लोपाप्रसङ्गः' इति । एतावता चानाधिकारगतमाधिकारान्तर्भूतार्धधातुकाधिकारपाठ एव दोपोद्भावनं कृत नवनाधिकारपाठे । तत्परिजिहीर्षया च भोजेन भाधिकाराद् बहिरेवैते पृथंगार्धधातुके इत्यधिकृत्य समावेशिताः। यद्यप्येतावता कैयटप्रदर्शितदिशा द्विरार्धधातुकाग्रहणरूपं लाघन न भवत्येव, यतो भोजीयेऽस्मिन् प्रस्थानेऽपि दोषपरिहाराय भाधिकारे तद्वाहिश्चेति द्विरार्धधातुकग्रहणम्यावश्य- फर्तन्यतैव; अथापि प्रतिपतिसौकर्यमस्तीति परमर विशेषः । अनाधिकार एतेषां पाठे च 'स्यसिच्-' इति सूत्रभाप्योकहनिपिडादेशानां वारणं च 'चिण्वद्भावाभिमानय कार्य भवति । लाश्रयं तु न भवति ।

·यथा " - तथानुपूर्वी विपरिणामश्च कचिद् व्युत्क्रमपरिहारायाभ्युपेतः तथाहि इड्विधौ प्रथमं पाणिनिना 'नेड् वशि कृति' इति प्रतिषेध- काण्डपाठानन्तरम् 'आर्धधातुकस्वेड् बलादे रिति विधिकाण्डः प्रस्तुतः । तस्य चास्य पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भम्य प्रयोजनमेवं प्रपब्चितं भाण्या- दिपु । यथा 'इण्मात्रमनाश्रितविषयविशेषमनारम्याधीतेन प्रतिपेधेन बाध्यते' इति । तथाच. तुष्टोथ, द्रोथ इत्यादौ थलि भारद्वाजनियमपापित. स्यापाटो निवारणेन समीहितसिद्धिः, इति । इदमत्राकृतम् - पपिथ इत्यादौ प्रथमं वलादिलक्षणेन प्राप्त इट् एकाच इति प्रतिषिद्धः पुनश्च क्रादिनियमात् प्राप्तोऽचस्तास्वदिति प्रतिपिद्धः, तत्र ऋत एव भारद्वाजस्य नान्येभ्य इति नियमात् पक्षे भवति, एवं तुष्टोथत्यत्रापि प्राप्नोति । येन नाप्राप्तन्यायेन हि स्तुद्रुसुश्रुवां ग्रहणं क्रादिनियमप्राप्त - मेवेटं बाधेत नतु भारद्वाजनियमप्राप्तमपि । सोऽयं विकल्पेन प्राप्तः इट् पुरस्तात्पतिषेधकाण्डकरणात् इण्मात्रस्यानाश्रितविधानविशेषस्य वाधविज्ञा- नाद् निवार्यते इति । भोजस्तु प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य, विध्यु तरकालस्येव च प्रतिषेधस्य न्याय्यत्वात् पाणिनीयं क्रमव्यतिक्रममसाम्प्रतं चिन्तयन् सूत्राणां पौवापर्यविनिमयनान्यथा करणेन च तमिममर्थ साधयित्वा दोपमिम परिजहार । तथाहि - 'कसभृवस्तुद्रुसुश्रुवो लिटि अबस्तास्वत सत्यनिटो नित्यम् , उपदेशेऽत्वतः, तो भारद्वाजस्य' इत्ये- बमष्टाध्याय्यां पाठक्रमः । एवं पाठे ऋदन्तानामपि थलि अचस्तास्वदित्यने- नेनिषेधस्य सिद्धत्वात् ऋतो भारद्वाजस्येत्यस्य नियमार्थता सम्भवति । भोजस्य तु 'सुभृस्तुद्रुसुश्रुभ्यो लिटः । कञोऽधुटः । ऋतस्तासि नित्या. निटस्थलः । अचो वा । पाठेऽत्वतः' इत्येवं सूत्रपाठः । अत्र पक्षे सादि- नियमप्राप्तस्पेटः प्रतिषेधार्थतव ऋतस्तासीति सूत्रस्य, न नियमार्थता । इमिपेधस्याप्राप्तवान् । ततः नादिनियमेन लिटि सामान्येन प्राप्तस्येट: मचो वा इति थलि विकल्पः । स चाय विकल्पः मादिसूत्रे स्तुद्भुतुश्रुवां ग्रहणेन तुष्टोत्यादी न प्रवर्तते इति । उक्तं च दण्डनाये- नापि--- "स्तुद्रुख़ुश्रुभ्यस्थलः (अचो ने इति नियमाद् )य इट् प्राप्तः सोऽपि प्रतिपिध्यते' इति । ............ .

·१. एवं यत्र यत्र पुरस्तात् प्रतिषेधकाण्डारम्भप्रयोजनतयेडभावः साधितः, तत्र सर्वत्रापि पौर्वापर्यादिविनिमयेनैव भोजेन सोऽर्थः साध्यते । यथा स्कृत्वेत्यादौ स्वरत्यादिसूत्रेण कित्यपि परत्वात् प्राप्तो विकल्पः ,युकः कितीति पुरस्तात् प्रतिषेधारम्भाद् वारितः पाणिनीयैः । गोनेन तु स्वरत्यादिसूत्रात परमेव ,युगणुभ्यः कितः इति पाठाभ्युपगमेन परबलीयस्त्वेनैव किति प्राप्तो विकल्पो निवार्यते । एवमितरत्रापि । एवं लापवैकदष्टिोजः नात्यर्थयुपयुज्यमानान् कित्त्वाचतिदेशा- नपि परित्यजति । पाणिनिर्हि 'असंयोगालिद किद्' इत्यादिना केपाश्चित् कित्त्वमतिदिश्य तत्फलत्वेनानिदितामित्यादिना नलोपादिकं विधत्ते । इदमेव हि कित्त्वातिदेशस्य फलं-- यद् गुणवृद्धिप्रतिपेधसम्पसारणानुनासिकलोपा. दिकम् । एतानि चेत् कार्याणि येषां कित्वमतिदित्सितं तेष्वेव परतो विधीयन्ते तर्हि स्यान्महल्लाघवं प्रक्रियायाः । यथा मृडमृदेति सेटः क्वः कित्त्वातिदेशम्य फलमुपधागुणाभायः । तत्र कित्त्वमतिदिश्य पुनः विक- तांतिगुणप्रतिपेभाद् वरम् एषां क्त्वि परे गुणाभावस्यैव विधानम् । एवं सम्प्र. सारणादीनामपि । एवं हि प्रक्रियालाघवं ग्रहणसौयं च भवति । तथ, मसर्वनामस्थानादिकाश्च संज्ञाः प्रक्रियालाघवार्थ भोजेन त्यक्ताः । पद्धतिश्चेयं मन्ये फातन्त्रानुसारेण मोजेन स्वीकृता । तथा जापायोगविमागादिना पाणिनीयैः साव्यमाना अप्यर्थाः अन्यशरीरे एव मोजेन गुम्भिताः । 'अष्टन आ विभक्तो। इहात्वस्य वैकल्पिकत्वाद् अष्टभिः अष्टाभिः इति उपद्वयं सिद्धयति । तदिदं वैकसिकरवं ज्ञापकसाध्यं पाणिनीयानाम् । नहि सूत्रे विकलावार पद- मुपलभ्यते । नाप्रनुचिसाध्यम् । अष्टनो दीर्यादिति सूत्रम्थदादेन वैक- लिपकर ज्ञाप्यते । यदि स्यानित्यमात्वं दीगोदिति विशेषणं व्यर्थ स्याद् न्यावाभावात् । तथा अष्टाभ्य औशिति कृतात्वनिर्देशोऽपि । तथाच दीर्घग्नहणात् कृतात्वनिर्देशाच वैकन्धिकलं नाप्यते । भोजन्तु शमिम परिजिहाँपुः 'अष्टनो वा मुप्यात्' इति वायदघटितमेघ समसूत्रयत् । तथा अनदीयम् भन्यत्कारकम् इत्यादिसिदधर्यम् 'अषष्ठयतृतीया- इति सूत्रे मोगविभागधोदितो भाष्ये- 'अपठ्यतृतीयास्पस्सेत्युच्यते । यथा ·तत्रेदं न सिद्ध्यति । अन्यस्येदमन्यदीयम् । अन्यस्य कारोऽन्यत्कारक इति । एवं तर्हि अविशेषेणान्यस्य दुक् छकारकयोरित्युक्त्वा ततो वक्ष्यामि अषष्ठ्यतृतीयास्थस्याशीराशास्थास्थितोत्सुक्रोतिरागेष्विति' इति । तदेतदेवा- भिप्रेत्य सूत्रितं भोजेन ‘छकारकयोरन्यस्य दुक् । अपठीतृतीयास्थस्या- शीराशास्थास्थितोत्लुकोतिरागेषु' इति । एवं व्याख्यानावृत्तिभाष्येष्ट्यादिभिः साध्यमानानर्थान् भोजो ग्रन्थश- रीर एव समयोजयत् । अपिच माशिकाकारादीनामनभिमताः क्वचिच्च क्लिष्टतयानुशिष्यमा- णाश्च शब्दाः मतान्तरपालोचनया साधुतयानुशिप्यन्ते मोजेन । यथा अमायी देवता अस्य आग्नेयः स्थालीपाकः इत्वन 'भस्याढे तद्धिः' इति हे तद्धित पुंवद्धावप्रतिषेधात् 'कर्तव्योऽत्र यत्न.' इत्याह काशिकाकृत् , भाज्यकारश्च । तथा वमितः, जपितः, आश्वसितः, विश्रामः इत्यादीनामसाधुतां मन्यते काशि- काकारः । तथाहि आदितश्चेति सूत्रे ‘चकारोऽनुक्तसमुञ्चयार्थः । आश्वस्तः वान्तः' इति इडभाववटितमेव रूंपमुदाजहार । 'नोदात्तोपदेश - इति सूत्रे 'सूर्यविश्रामभूरित्येवमादिकं अयोगमन्याय्यमेव मन्यन्ते' इति चाह ।' ' तथा भक्तिः दृष्टगक्ति इत्यादिकानां भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठात् पुंवद्भावाप्राप्त्या साधुत्वान्वाख्यानाय 'दृढभक्तिरित्यवमादिषु स्त्रीपूर्वपदस्थाविव- क्षितत्वात् सिद्धमिति समाधेयम्' इति चाह । भोजस्तु एवमादिकानां शब्दानां महाकविभिः साधुतया प्रयुज्यमानानाम् *आचार्यान्तरमतावलम्बन हे आनायी', 'जविषम्याश्वसिविश्वसिभ्यश्च- 'विश्रमेवा', 'भक्तौ च कर्मसाधनायाम्' इत्यादिभिः सूत्रः साधुत्वं ख्यापयति । एवं समाननामा, सनामा, उपदिदीपते, उपदित्सते इत्यादीनामपि । - - . *कातन्त्रे (दुतिः) 'चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन जपिवमिभ्यां वा । जप्तः' अपितः । वान्तः, वमितः । व्याइभ्यां श्वसः । विश्वस्तः विधसितः । मावस्तः आश्वसितः' निर्दियस्यानित्यत्वात् । विश्रामः । इति । page 452,300. 'वी अमेः नना ·- .. . स्वस्य तथा कचित् सूत्रवार्तिकमाप्यादिष्वदृष्टचरी गन्दव्युत्पत्ति प्रदर्शयति । तयाहि- 'पूर्वतरपरतराम्यामेद्यविः परश्च' (५. ३ ३०) 'आरेः संवत्सरे (५. ३. ३१) 'पूर्वादुच्च' (५. ३. ३२) 'परात्' (०५ ३. ३३) इति सूत्रः पूर्वतरे परतरे वाहनि परेद्यविशब्दं पूर्वतरे परतरे वा संवत्सरे पररिशब्द पूर्वस्मिन् परास्मिन् वा संवत्सरे परुच्छञ् च व्युत्पादयति । भाप्यादी तु परस्मिन्नहनि परं परेधविशव्दः, पूर्वतरे संवत्सेर परं पररिशब्दः, पूर्वस्मिन् संवत्सरे परं परुच्छन्दश्च व्युत्पादितो दृश्यते । ( भाप्य० ५- ३- २२) तथा पाणिनीयानुशासनेऽदृष्टानां विखुविखादिशब्दानामनुशासनं विदषता भोजेन समेपागपि साधुशब्दानां तत्कालप्रसिद्धानां सङ्घहणे महानमिनिवेशो व्यक्तीकृतः । कचिच्च भाष्यादिविरुद्धोऽप्यर्थ उल्लिखितो दृश्यते । यथा हिम न सहते हिमेलुः । हिमं सहते हिमेलः। 'हिमाच्चेल: 'हिमाचलवात 'हिमात् सहते चेल:' (५- २- ब्यस्तन्न सहत इत्येतस्मिन्नर्थे' इति । (भा. वा०५-२०१२२) नासिकाया नते निविडम् 'नेर्षिनिरीसी नीरन्ये इति (काशिफा ५.२.३२) (मोजः ५.२.४०) पचिच पाणिनीये सूत्रेऽनुपपत्तिं पश्यन् सूत्रविपरिमामं करोति यथा-भसोरल्योपः । अत्र हि भ + अस् अनयोः अकः सवर्णे दीर्घ इति सवर्णदीर्घ इनासोरित्यैव भाव्यं नतु इनसोरिति निर्देशेऽनुष्पत्ति पश्यन् काशिकाकारः 'श्नसोरिति पररूपं शकन्ध्वादिपु द्रष्टव्यम्' इत्याह । भोजस्तु परं शफन्ध्वादित्वकल्पनात् कतदीर्घसवोच्चारणमिति 'नासोरल्लोपः' इत्येव सूत्रयामास । किं बहुना । भाष्यवार्तिककाशिकादिसारांशसहलनेन मतान्तरसं- प्रयनेन ततत्कालसमुचितानां नैषां शब्दानां संग्रहणेन च गहनतरल्या. करणाम्भोधिमुतितीर्पणां भवति च ४३२ परमोपकारकमपूर्व मोनीय मिदं सरस्वतीकण्ठागरणाख्यं मन्यनम् । २२६) मोजः ·न च बहुभिः प्रमाणतयाजीकृतत्वाद् आपत्वाच पाणिनीयस्यैव प्रामाण्यं, भोजीयस्य चास्यावाचीनत्वादप्रामाण्यमेव इति वाच्यम् । "पाणिन्युक्तं प्रमाणं, न तु पुनरपरं चन्द्रमोजादिसूत्र फेऽप्याहुः, तल्लषिष्ठं; न खलु बहुविंदामस्ति निर्मूलवाक्यम् । बहानीकारभेदो भवति गुणवशात् ; पाणिनेः प्राक्कथं वा पूर्वोक्तं पाणिनिश्चाप्यनुवदति विरोधेऽपि करप्यो विकल्पः ।।" (प्रक्रियासर्वस्वम्) इति पद्येन, 'भाष्यादिकथितमुकललक्षणानुकथनादिपरिनिश्चितबहुविभावा हि भोजादयः शास्त्रान्तरमहाजनप्रयोगादिमूलमालम्ब्यैव शास्त्राणि प्रणीतवन्तः इति पाणिनीयवत् तेषामपि प्रामाण्यमेव" इत्यनेन वचनेन च वैयाकरण- शिरोमणिभिर्नारायणमट्टपादैः प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । कृष्णलीला- शुक-वर्धमान-क्षीरस्वामिप्रभृतिभिरनेकैस्तत्र तत्र भोजसूत्रस्य प्रमाणतया स्वीकृ- तत्वाच्च । एवं बहुभिः प्रमाणतया स्वीकृतं वचन कारे' लब्धप्रतिष्ठमपीदं ग्रन्थरत्नं पाणिनीयस्य व्याकरणस्यार्पत्वात् श्रुत्यपरपर्यायचतुर्दशसूत्रमूलकत्वाद् व्याख्यापरम्परायाश्च प्रसृतत्वाद् बहुभिरङ्गीकृतत्वाच्च कुहचन कोणे निलीनं नाममात्रावशेषं सदिदानी प्रकाशपदवीमधिरूढमिति महदिदं प्रमोदस्थान पण्डितमण्डस्याः। जीवितसमयादिकं च भोजराजस्य विमर्शकैर्निगीतमेवेति नात्र तदि- चारः प्रस्तूयते । वृत्तिश्चेये दण्डनायनारायणभट्टसमुद्धृता नामा हृदयहारिणी सरसल. लितोदारमधुरया वाचा समुचितोदाहरणप्रदानेन च मूलार्थ विवृण्वती प्रमाणभून- प्राचीनाचार्यगतान्यप्याविष्कुर्वती तत्र तत्र यावदपेक्षं लघुना विवरणेन गत्रका- राशयं विशदयन्ती च मन्ये हृदयहारिणत्विं स्तस्यान्वयति । सूत्रार्थवर्णन उदाहरणप्रदर्शने न वृत्तिरिय काशिकावृत्तिमयोपजीवति । यहा भूया काशिकावामयान्येवानुवदनीयपि नासाम्प्रतम् । मन्ये नान एव दमनाभेन समुदतागाम' इति समुश्ताद युनामुपयुक्त मनु विभिन्न यामिनि । कचित्र कैयनारयान्यप्यनुवदति । यथा- ·१४ दण्डनाथः कैयटः 'अत्र शुक्लत्वमधुरत्वादयो मतु 'अभिन्नरूपाः शुकादयो मतु- ब्लुकि विज्ञायमाने यद्यपि तद्धितान्ता- ब्लकि विजायमाने यद्यपि तद्धिता- स्तथापि गुणगुणिनो तिनद्वतोरिव सो- तास्तथापि तेभ्यो भावप्रत्ययो गुण ऽयमित्यभिसम्पन्धेन लोकनिरूढेन भद- एव भवति न तु सम्बन्धे । गुण. सम्बन्धस्य न्यम्भावाद् व गुणिनोर्जातितद्वतोरिव सोऽयमित्यभि. गुणभाव एव प्रत्ययो भवति नतु सम्बन्धेन लोकनिरुढेन भेदसम्बन्धस्य सम्बन्धे । न्यग्मावाद् , गुणवचनेभ्यो लुगिति यते ।। ... ... ... ... 'अव्यभिचरितसम्बन्धाः प्रायः कृ- 'अव्यभिचरितसम्बन्धात् सतो रस्वेव भवन्ति । सतो भारः सत्त्वं भावः सत्तेति जातादेव भावप्रत्ययः । सत्ता विद्यमानत्वं विद्यमानतेति । नहि सद्वस्तु सतासम्बन्धं व्यभिचर- मत्रापि जातावेव भावप्रन्ययः । नहि तीति सत्तासम्बन्भानपेक्षणाद् न स- सद्वस्तु सत्तासम्बन्धं व्यभिचरतीति म्बन्धे प्रत्ययः । राजपुरुषयोस्तु स- सत्तासम्ब धानपेक्षाणां सम्बन्धे (न प्र- म्बन्धस्य कादाचित्कत्वात् तदपेक्षो त्ययः) पाचक इत्यादौ तु सम्बन्धस्य राजपुरुषशब्दः स्वार्थमभिधत्त इति कादाचित्कलात् तदपेक्षाः पाचकादि- ततः सम्बन्धे प्रत्ययो युक्त: । तस्मात् शब्दाः स्वार्थमभिदधत इति ततः सर्वेषु पदार्थेषु नित्यसमवायिनी शब्द- सम्बन्धे प्रत्ययो युक्तः । तस्मात् स- प्रवृत्तिहेतुः सत्तेव भावात्ययवाच्या । रस्वेव विद्यमानेषु पदार्थेषु नित्यसम- न तु सत्सत्योः सम्बन्धः समधा- वायिनी शब्दप्रवृत्तिहेतुः मतैव भाव- याख्यः ।' प्रत्ययवाच्या । न तु सत्सत्तयोः (५-110) सम्बन्धः । (७९.३३) 'तथाहि -- अन्तादिशब्दावश्यर 'तथाहि -अन्तादिशन्दाववयव. विशेषवाचिनी । तत्र यदि पूर्व प्रत्य- विशेषवाचिनौ । तत्र यदि पूर्व प्रत्य- वयवबुद्धया एकादेश आधीयते तदा वयवबुद्धया एकादेश आधीयते तद ।

·कैयटः। - दण्डनाथ: तस्यैव परं प्रति कथगादिवता च तस्यैव कथं परं प्रत्यादिवद्भावः स्यात् । स्यात् । एवं परं प्रत्यादिवत्त्वे पूर्व एवं परं प्रत्यादिवत्त्वे पूर्व प्रत्यन्तव- प्रत्यन्तवद्धावाभावात्' । 'यदि हि वर्ण- झावो न स्यात्' । 'यदि हि वर्णाश्चयो रूपाश्रयो विधिरनेनातिदिश्यत तदा- विविरनेनातिदिश्वेत तदाधीत्य प्रत्ये- धीत्य प्रेत्येसादावेकादेशस्य हवं त्यादौ एकादेशस्य हस्वत्वं प्रत्यादिव- प्रत्यादिवद्भावात् तुकः सिद्धत्यात् तु- द्भावात् तुकः सिद्धत्वात् तुस्यसिद्धत्वं क्यसिद्धत्वं न ब्रूयात् ।' न चूयात् ।' ( 'ननु च संज्ञाशब्देकदेशे लुमे 'अत्रेद बोध्यम् - संज्ञाशब्दक- संज्ञास्वरूपानुपल मात, कथं संजिनो- देशे लुते संज्ञास्वरूपानुपलम्भात् कथं ऽवगमः । नहि यस्य देवदत्त इति संजिनोऽवगमः । नहि यस्य देवदत संज्ञा कृता स पूर्वशब्दादुत्तरशब्दाद् इति संज्ञा कृता स देवशब्दाद् दस- वा प्रतीयते । न चैकदेशानुमीय- शब्दाद् वा प्रतीयते । न चैकदेशेन मानसमुदायोऽर्थस्य वाचक इति वाच्य, समुदायोऽनुमीयते समुदायस्त्वर्थवाचक प्रत्ययार्थस्य प्रत्यायकत्यायोगाद्वि प्रधान इति युक्तं कल्पयितुम् , शेषभावमनुभवति । माणस्य प्रत्यायकत्वात् ।' (५-३-१८) 'यदापि क्रियैकदेशापवर्माश्रयेण 'तथा तिङन्तादपि पतिकस्य. भूते तो विधीयते तत्रापि भवति कृत- मेति । यदापि क्रियकदेशापवर्गाश्रयेण कल्पं वस्त्रमिति । एवं तिङन्तस्य भूते को विधीयते तदापि कल्पादयो तदभ्युपगन्तव्यम् । न बन्या कृताः भवन्ति कृतफल्म वस्वमिति । एवम कृतादयः कियकदेशकरणाकरणाश्रयाः भयोगा उपपद्यपि भलत्रयविष प्रयोगा उपपन्नाः येभ्योऽपि तिकतेभ्यः कल्यादयो भ एबा कालत्रयविपये न्यस्तिदन्तेभ्यः या पचतिकरूप, पक्ष्यातहल्यम् , कल्पादयो भवन्ति परतिकर, प. अपाशीलस्वामिति । क्ष्यतिकरूपम् अपाशीफलानिति । उचार्य- कृताकृतादयः एकदेशकरणाकरणा- श्रयाः इत्यादि।

·. ... ... यथा -- . क्वचित् पुनर्महाकविप्रयोगानुसारेण भाष्यकारापनमिमतामपि शन्द- व्युत्पत्ति प्रदर्शयति । यथा सरजसशब्दे -"सरजसमिति साकल्येऽव्ययी- भावः सरजसमभ्यवहरति । बहुव्रीहि । सरजसमपहार केतकीनां प्रसवम् ।" इति । नैव भाष्ये नवा काशिकादापव्ययीमावादन्यत्र बहुवीली सरजसशब्दो . व्युत्पाद्यते । तथाहि 'अचतुर-' (५-४ ५७) इति सूत्रे भाष्यम् ततोऽव्ययीभावः । सह रजसा सरजसम्' इति । काशिकापि --- 'साकल्ये- सरजसमभ्यवहरति । बहुब्रो हो न भवति । सह रजसा सरज परजम्' इति । कववस्तु बहुलं प्रयुनते । 'सरजसमकरन्दनिर्भरासु' 'सरजसतामवनेरपा निपातः' इत्यादि । प्रकाशवर्षादयः पुन केचन बहुबीहावपि प्रयोगमनुमन्यन्ते । तथाहि --"सह रजसा यद् वर्तते तत् सरजसम् । अत्र समासान्तश्चिन्त्य । 'अचतुरे'त्यादिना- व्ययीभावेऽस्य निपातितत्वात् । प्रकाशवर्षस्तु सरजस इत्यव्ययीभाव इति मतं प्रायिक, बहुवीहावप्यनेकत्र दर्शनादित्याह" इति सरजसठामवनेरित्यस्य व्याख्याने (किरातार्जुनीय १०-२०) देवराजः । तथा सरजसमकरन्द इति पपव्याख्याने "सह रजसा सरजसम् । अचतुरे इत्यादिना साकश्यार्थे- ऽन्ययीभावः समासान्तनिपातः । तेन सरजस्क इति बहुव्रीद्यर्थो लक्ष्य', मुख्यो वा महाकविषयोगबाहुल्यात् । अव्ययीभावदर्शनं तु प्रायिकम्त्युिक्तं प्राक्" इति मल्लिनामोऽपि । तथा “सरजसमिति बहुप्रीहावच् समासान्तीय नयः । साकत्येऽव्ययीभावे तस्य निपातितत्वात् । अथवा नैतत् सूत्रकारस्य वचनम् । पद्मनाभादिवद् 'अच्' इति योगविभागेन साध्यम् । प्रयोगा अपि दृश्यन्ते । यथा भारवे:- 'सरजसमपहाय कीर्णाम् । 'विरह निपात' इति" इति चान्ये व्याख्यातार सरजसशब्दः समासान्तरेऽपि' इति शाकटायनव्याख्याने प्रक्रियासंग्रहेऽपि । सथाच महाकविमिर्चहुलं प्रयुज्यमानत्वाद् व्याख्यातृभिश्च साधुस्वान्वाख्यानाद् दण्डनाथेनापि काशिकाधनभिमतापि व्युत्पत्तिः प्रत्यपादि । मोजीय कण्ठामरणं विपरीत प्रवृत्ते ऽव्ययं वृत्तिकारः नैकेषु स्थलेषु * l'ag: 90 l’ubl shed by Gusi troppo r1b Dindris ...

·पाणिनीयरेच सूत्रैर्व्यवहरति । यथा--- श्रेण्यादयः कृतादिभिः, 'मोस्योहतुभये' 'अतो दीपों यमि' * इत्यादि । वृत्तिकारक्षायं कदा फ वा प्रदेशं स्वजन्मनालचकारेत्यत्र न किमपि प्रमाणमुपलभ्यते । परं तु माधवीयधातुवृत्त । "चपो वृक्ष इति मैत्रेयः । वेणुविशेष इति दण्डनाथः" इति माधवाचार्येण स्मस्रमाणत्वात् तत्पूर्वभावीति निश्वप्रचम् । माधवीयमपीदं वचनमर्थानुवादरूपमेव । यतः 'चपो नाम वंशवि- * शेषः तस्य विकारश्चापः' इत्येवानुपूर्वी दृश्यते मुद्रितग्रन्थे (2-8-१०)। 'मद्रपुरीयविश्वविद्यालयप्रकाशिताया उणादिवृत्तपोद्धाते ब्रह्माश्री.ति.रा चिन्तामणिमहाशयः दण्डनाथास्त्रय आसन्निति सरस्वतीकण्ठाभरणव्याख्या - वरस्य दण्डनाथस्य जीवितकालश्च कित्त्वब्दीयद्वादशशतकपूर्वार्ध इति सावरावा. पण्डितसमकालिकश्चायमित्यभ्यूहितं दृश्यते । प्रमाणे स्वत्र न किमणि तैरुपवर्णितम् । + परं तु अघोनिर्दिष्टैः प्रमाणैः मुग्धबोधकोप्पदेवादर्वाचीनत्वमस्या- स्माभिरम्यूछते । तथाहि --- "केचित् णलि थत्यपि विशेषनिर्देशेनैव सिद्धेः अलिटीति सामान्येन निर्देशाद् व्ययतोर्लटि सम्प्रसारण परपूर्वत्वं वा विभाप- यन्ति । तेन संदिव्ययतुः संविन्ययुः इत्यापपि भवति । तद्यथा - $ 'संविव्ययुर्वसनचारुचमूसमुत्यं पृथ्वीरजः करमकण्ठकडारमाशाः इति (६-१-५६) तमसूत्रे मतान्तरमनुवदति दण्डनाथः । नैव भाप्ये नवा काश्चिकादिषु प्राचीनेषु ग्रन्थेषु व्ययतेलिटि सम्प्रसारणविकल्पः अपश्चितः । नापि च फातन्त्रे शाकटायने वा सम्प्रसारणस्य विकलो निषेधो वा निरूपितः । माधव्याख्याता वल्लभदेवश्च केचित् संविध्ययुर्वसननारुचमूसमुत्थमिति पदन्ति । तः सम्प्रसारणामाचे युक्तिवक्तच्या' इति वदन स्वजीवितसगये संविध्ययुरेति ' ‘নূভুলিবিগিলিয়ানমালা- सामरियपट्पण्डितकुशलचपलानिपुगादच्यर्थे तिमतमिताभूतसमागतानाताया- सम्भानितावशारितावकसितमरितानेरास्तापतापातादादतोदितपिशुनाविनः। 'मास्मिभ्यो देवमययास्त 1.1.११६ 'भत भाद् अमि' ..२.२८ ते भोन वाद । है ' ' इति भाये। Paye 12d 1ST :"ides , परम्पराविका पत्रमा टिलर ५-६.

·- पाठान्तरस्य सर्ग सूचयन् सम्प्रसारणविकल्प युक्त्यमा प्रतिपादयति । मुग्धबोधे परं विकल्पः प्रतिपाद्यते - यथा 'जि वान्त्यः किति (सु. ६६६). देयंत्रोऽन्त्यो भागो जिवा मामोति ठयां किति । विन्यतः, विन्ययतुः इति । तथाच वोपदेवेन सम्पसारणस्य वैकल्पिकताप्रपञ्चनेन विव्ययतुरिति सम्मसारणा- भावे रूपं साधितम् । प्रक्रियाकोमुर्दाव्याल्याने प्रसाद 'व्येोऽन्यभागस्य किति लिटे सम्प्रसारण वति केचित्' इति मूलवाक्यस्य केचित् इति प्रतीक- मुपादाय "केचिदिति । महाकवयो मुग्धबोधकारश्च । तथाहि वक्त्रैः से. वित्र्ययुर्वेहान् । संबिन्ययुर्वसनचारुचमूसमुत्थमित्यादि महाकययः । 'जिं यान्त्यः "किति' इति" इति प्रतिपादयता विठ्ठलाचार्येण च सम्प्रसारणविकल्पस्य मुधोधोपज्ञत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । तथान दण्डनायेनापि केचिदित्यादिगत्येन मुग्धयोधकारमतमेवाविष्कृतमिति सम्भाव्यते । तथा स्फायः स्फी' (६-१-३७) इति सूत्रे पूर्वसूत्राद् वेत्यनुवयं स्फायनिष्ठायां स्फो इत्ययमादेशो वा भवति । स्फीतः स्मीतवान् ; स्मात :: •स्फातवान् इति रूपद्वयमुदाहारि दण्डनाधेन । काशिकादिषु च स्फीतः स्फीत. वान् इत्येकमेव रूपमुदाहतम् । दुसिंहेन परं कातन्त्रव्याख्यात्रा स्फाति इदनुबन्धबलादादेशोऽयमनित्यः इति स्फातः' इत्यभिहितम् । अत्रापि च प्रसादे 'वैति केचित्' इति कौमुदागतं प्रतीकमुपादाय 'तभोक्तं मुघवाधे फायः स्फी या' इति मुग्ववोध एव प्रमाणीकृतः । तथा समानस्य पक्ष- (६-२-१२२) इति सूत्रे 'आदिप्रणान् सलोहितसकुक्षिसवण्यादयो भवन्ति' इति काशिकादावदृष्टान् मुग्धयोधमात्रो- 'दाहतान् सलोहितादिशब्दान् पादिग्रहणेन संगृहाति दण्डनाथः । अत्रापि सादे विडयलोहितऐणि रहीपक्षे यति केचिन्' इत्यत्र पिण्डेत्यादि । तथोक मुग्धयोघे ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिवन्धुगन्धपिण्डलोहितकुक्षिवेणीजमचारि- तीर्यपत्तीपक्षे समानस्य स इति । इति मुग्धयोधीपक्रमत्वं कुश्यादेः प्रतिपाद्यते । तयांचवमादिस्थलेषु दण्डनायेन मुंग्धबोध एवानूदित इति तत्मणे. 'तुर्वोपदेवात् त्रयोदशशतकमध्यजीविनोऽवर्वाचीनत्वं चतुर्दशदातकोचरापजीवि- माधवाचार्याद माचीनत्वं चानुमायते । जिरिति सम्प्रसारणस्य ठीति लिटर संज्ञा । + नव्यो लिटि (६.९४Page 174, 2nd Part. 7 ·अघोनिर्दिष्टः प्रमाणैाख्यानान्तरमप्यस्य सरस्वतीकण्ठाभरणस्यासी- दित्यभ्यूयते । तथाहि --'धूप्रीमोनुम् वेति केचित्' इति प्रक्रिया- कौमुदीवाक्यं व्याचक्षाणेन प्रसादकृता केचिदिति प्रतीकमुपादाय केचिदिति । संथाच सरस्वतीकण्ठाभरणप्रक्रियायां पदासिन्युसेनावित्युक्तं वाक्यतीत्येके पाययतीत्येके इति च' इति वर्णितत्वाद् पदसिन्धुसेतुनामकं व्याख्यान्तर- मासीदित्यनुमीयते । तथा दण्डनाथेनापि, केचित् कर्मकर्तरीति नानुवर्तयन्ति - तेषां दोपान्धकारभिदुरः, दृमारिपाच्छिदुरः' (१-४-२३३) इति, 'केचिदभ्य- वाभ्यामिति तृतीयां वाचक्षाणाः तद्योगे समा व्यवधाने विकल्पमिच्छन्ति, (६-१.३६) 'केचित् णलि थल्यपि विशेषनिर्देशनैव सिद्धेः अलिटीति सामान्येन निर्देशाद् व्ययतेलिटि सम्प्रसारणं परपूर्वत्वं वा विभाषयन्ति (६-१.५६) इति यहुए स्थलेषु व्याख्यानान्तरप्रदर्शनाच्च व्याख्यानान्तरसत्ता दण्डनाथप्राकाली- नता च तस्याः स्फुटमनुमीयते इति । अन्ततश्च इदमेकं पण्डितमण्डली शिरसाभ्यर्थयन् प्रकृतमुपसंहरामि--- यद् - अशुद्धप्रायमातुकैकशरणतया मातृशान्तरस्य चालाभन मतिमान्या- दज्ञानाद् हटिदोपादालायादनवधानाद वा समुत्पन्नाः सर्वेऽपि स्खलिताः निर्मत्सरैर्गुणैकपक्षपातिभिः सद्भिर्मपणीया इति । सुबहु धारयन् यथावसरं समुचितोपदेशादिना सरस्वतभिण्ठा भरणस्या- स्योपोद्घाते मां चोदितवद्भयो मीमांसकरन सीमांसाविशारदनालाश्री वि. ए. रामस्वामिशानिमहोदयेभ्योऽस्मदधिकरणाध्यक्षेभ्यः सदयसमा मन्यमिममवतारयामि । के. एस. महादेवशास्त्री. भनन्तशयनम् । २२.११.१९४६. Pure 313. Vol. II.

·॥ श्रीः॥ श्रीभोजदेवप्रणीतं सरस्वतीकण्ठाभरणं श्रीनारायणदण्डनाथविरचितंया हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या संनाथम् ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः। प्रथमः पादः। प्राग्वतेष्ठञ् ॥ १ ॥ 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्वतिसंशब्दनात् येऽर्थास्तेयु ठप्रत्ययोऽधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति--- 'पारायणतुरायण- चान्द्रायणेभ्यो वर्तयति' पारायणिकः । तोरायणिकः । चान्द्रायणिकः ।। सङ्ख्यादेवालुका ॥२॥ अतः परं प्राग्वतर्यतः प्रातिपदिकात् प्रत्ययविधिस्ततः केवलात् सहयादेश्यालको वेदितव्यः। तदुक्तं 'सङ्घयापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकि' इति । द्वैपारायणिकः । पारायणिकः । अलुक इति किम् । द्वाभ्यां शूपाभ्यां क्रीतं द्विशूर्पम् । द्विशूर्पण क्रीतं द्विशोपिकम् । शूपीदो लुकि न पुनर भवति । सामान्यविहितष्ठभेव भवति ॥ आदिगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणाट्टक् ॥ ३ ॥ मईति इति वक्ष्यति । प्रागेतस्मादहसंशव्दनाघेऽधास्तेषु गोपु. च्छादीन् वर्जयित्वा ठप्रत्ययोऽधिकृतो वेदितव्यः । अभिविधी चायमा कारः । तेनाईत्यर्थेऽपि ठग् भवति । उनधिकारमध्ये तदपवादार्थ. P.T.166500, 13.4.1 ·५ सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या०५. (४१ स्वात् ठग्विधेः । स्वरे चैतयोविशेषः । वक्ष्यति-तेन क्रीतम् । आश्विकम् । मौद्रिकम् । आपूपिकम् । शाप्कुलिकम् । अगोपुच्छादेरिवि किम् । गोपुच्छेन फीतं गौपुच्छिकम्। सप्तत्या मीतं साप्ततिकम् । पा(शशी)तिकम् । प्रस्थेन क्रीतं प्रास्थिकम् । कौडुपिकम् । ठञ् भवति । निष्कपाणिपादमापवाहद्रोणपष्टिभ्यश्वासमासे ॥४॥ निष्कादिभ्यः शब्देभ्योऽसमासे वर्तमानेम्य आहीयेध्वर्थेषु ठक्प्रत्ययो भवति । नैष्किकम् । पाणिकम् । पादिकम् । माविकम् । वाहिकम् । द्रौणि- कम् । पाप्टिकम् । असमास इति किम् । परमनष्किकम् । उत्तमनष्किकम् । ठमेव भवति । निष्काणां परिमाणार्थत्वात् । पष्टेश्य सङ्ख्यात्वात् पूरेणाप्राये वचनम् । इहासमासग्रहणं पूर्वत्र तदन्तविधिरस्तीति ज्ञापयति । (स? ग). व्यं सुगव्यम् । अपूप्यं •यवापूप्यम् । दन्त्य राजदन्यम् । तिल्यं-कृष्ण तिल्यम् । माष्यं-राजमाप्यम् । इति ।। कंसार्धाभ्यां टिठन् ॥ ५॥ आभ्यामाहीयेष्वर्थेषु ठिन्प्रत्ययो भवति । केसिकः - कंसिकी । अधिका-अधिकी। टकारो डीयर्थः । इकार उच्चारणार्थः । नकारः स्वरार्थः।। कापणात् प्रतिश्चास्य वा ॥ ६ ॥ कार्पापणशन्दादाहीयेप्वर्थेषु टिठन्प्रत्ययः प्रतिश्चास्यादेशो वा भवति । कार्षापणिकः-कापीपणिकी । प्रतिकः--प्रतिकी ॥ शूर्पादञ् ॥ ७॥ शूर्पशव्दादाहीयेष्वर्थेषु अनत्ययो भवति । ठोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । शूर्पण क्रीतं शर्पि-शौपिकम् ॥ सहस्रवसनविंशतिकशतमानेभ्योऽण् ॥ ८ ॥ सहस्रादिभ्य आईयिष्वथैवणप्रत्ययो भवति । ठक्टो(र)पवादः । साहस्रः। वासनः । बैंशतिकः । शातमानः ॥ 4 ·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । शतात् केवलात् ठन्यतावतस्मिन् ॥ ६॥ शतशब्दात् केवलादाहीयेष्वर्थेषु ठन्यतौ प्रत्ययौ भवतः। कनोऽप- पादौ । तचेत्तदेव शतमभिधेयं भवति । शतिकः । शत्यः । केवलादिति किम् । द्वौ च शतं च द्विशतं तेन क्रीतं द्विशत(काम् । अतस्मिन्निति किम् । शतं परिमाणमस्य शतकं निदानम् । अत्र हि प्रकृतार्थ एवाध्याय- शतं प्रत्ययेनाभिधीयते । अन्यमिस्तु शते भवत एव । शनि क्रीतं शाटक- शतं शत्यं शतिकम् ॥ सङ्ख्याया अतिशतः कन् ॥ १० ॥ त्यन्तशदन्तवर्जितायाः सङ्ख्याया आहीयेश्वर्थेषु कन्प्रत्ययो भवति । ठोऽपवादः । द्वौ परिमाणमस्य द्विकः । त्रिकः । चतुष्कः । पञ्चकः । पोडशकः । शतकः । बहुकः । गणकः । अध्यर्धकः । अर्धपञ्चमकः । अतिशत इति किम् । आशीतिकः । चात्वारिंशत्कः ।। कतेश्च ॥ ११ ॥ कतिशब्दाचाहीयेष्वर्येषु (१)कन्प्रत्ययो भवति । कतिकः । त्यन्तत्वात् प्रतिपेधे प्राप्ते पुनर्वचनम् ॥ वतोरिट् च वा ॥ १२॥ 'यत्तदेतदभ्यो वतुव्' इति वक्ष्यति । तदन्तात् प्रातिपदिकादाही- येष्वर्थेषु कन्प्रत्ययो भवति । इडागमथास्य वा भवति । यावतिकः या- घरका । तावतिकः तावत्कः ।। विंशतित्रिंशद्भ्याम् ॥ १३ ॥ आभ्यामाहीयेप्वयंपु कन्प्रत्ययो भवति । निशदन्नवादप्रामे व. धनम् । विंशतिकः । त्रिंशत्कः ।। असंज्ञायां ड्वन् ॥ १४ ॥ विंशतित्रिंगदयामाहीयेय वसंवायां विषये इयनान्यत्रो भवति । विंशत्या फ्रीतः (विंशकः । त्रिंशकः । अमंजायानिति किम् । विमतिकः । त्रिंशस्का । संज्ञायां पूर्वमन्त्रण गनेव भवति ।

·सरस्वतीकण्ठाभरण हिंगोलुंगहिः ॥ १५ ॥ द्विगोः समासादाहीयेप्वर्थेपूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य सकृल्लुम् भवति । नतु द्विः। द्वाभ्या शूर्पाभ्यां क्रीतं द्विशूर्पम् । त्रिशूर्पम् । पञ्चशूर्पम् । अध्यर्थेन शूर्पण कीतमध्यर्धशूर्पम् । अर्धपनमः शूर्पः क्रीतमपनमशूर्पम् । अध्यर्ध- पूर्वपूरणात् समासकन्विधाविति सख्यासंज्ञान्तात् 'तद्धितार्थ' इति द्विगुः । भद्विरिति किम् । द्विः शूर्पण क्रीतं द्विशौपिकम् । अध्यर्धशौर्पिकम् । असंज्ञायामित्येव । पञ्च लोहिन्यः (प्र? परिमाणमस्य पाञ्चलोहितिकम् ।। कार्षापणसहस्रसुवर्णशतमानाद्वा ॥ १६ ॥ दिगोरध्यर्धपूर्वाच कार्पापणायन्तात् प्रातिपदिकादाहीयेप्चर्येषु उत्प- नस्य प्रत्ययस्य लुग् वा भवति । द्विकार्षापणं द्विकापिणिकम् । अध्यर्ष- कार्षापणम् । अध्यर्धकार्षापणिकम् । द्विसहस्रम् - द्विसाहनम् । अभ्यर्ध- सहस्रम् । अध्यर्धसाहस्रम् । द्विसुवर्णम् । द्विसौवर्णिकम् । द्विशतमानम् । द्विशातमानम् । अध्यर्धशतमानम् । अध्यर्धशातमानम् ॥ द्वित्रिबहादेर्निप्कविस्तात् ॥ १७ ॥ यादिपूर्वाभ्यां निष्कविस्ताभ्यामाहीयेष्वर्थे पूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्वा भवति । द्विनिष्क-(निष्क ? दिनष्किकम्) | त्रिनिष्कं --- (त्रैनिष्क? बिनैफिकम् ।) बहुनिष्कं - बहुनैष्किकम् । द्विविस्तं- द्विवैस्तिकम् । त्रिपिस्तं त्रिवैस्तिकम् । बहुविस्तं-बहुचस्तिकम् ॥ विंशतिकात् खः ॥ १८ ॥ द्विगोरध्यर्थपूर्वाच विंशतिकान्तात् प्रातिपदिकाद् आहीयेप्चर्येषु खप्रत्ययो भवति । द्विविंशतिकीनः । विविंशतिकीनः । मध्यर्धविंशति. कीनः । विधानसामादस्य लुङ् न भवति ।। केवलाभ्यां च खारीकाकणीभ्यामीक ॥ १९ ॥ द्विगोरध्यर्धपूर्वाञ्च पारीकाकण्यन्तात् प्रातिपदिकात् केवलान्यो चैताभ्यामाहीयेप्वथैवीकन्प्रत्ययो भवति । द्विखारीकः । त्रिखारीकः । १. द्वि । द्विप', २. ३ क. पाठः - 'मि' ख. ग, पाठ, ·पा० 1.j हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समैतम् । (अर्ध अध्यर्ध)खारीकः । द्विकाकणीकः । (अर्ध ? अध्यर्थ)काकणीकः । खारीक: । काकणीकः ॥ पणपादमाषेभ्यो यत् ॥ २० ॥ द्विगोरध्यर्धपूर्वाञ्च प्रजायन्तात् प्रातिपदिकाद् आहीये वर्षेषु यत्प्रत्ययो भवति । द्विपण्यम् (अव? अध्यय)पण्यम् । द्विवायम् । (अर्थ ? अमर्व). पाद्यम् । अप्राण्यङ्गत्वान्न पदादेशः । द्विमान्यम् । (अर्थ ? अध्य)माध्यम् ।। शताद्वा॥ २१ ॥ द्विगोरध्यपूर्वाच शतान्तात् प्रातिपदिकादाहीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो वा भवति । द्विशत्यं-द्विशतम् । अध्यर्धशत्यस् -- अध्यर्धशतम् । कनो लुक् ।। शाणात् ॥ २२ ॥ द्विगोरध्यर्धपूर्वाञ्च शाणान्तात् प्रातिपदिकादाहीयेष्वर्थेषु यत्प्रत्ययो वा भवति । द्विशाण्यं-द्विशाणम् । अध्यवंशाण्यम्-अध्यर्धशाणम् ।। द्विव्यादेरण ॥ २३॥ द्विन्यादेः शाणान्तात् प्रातिपदिकात् आीयेष्वथैवाप्रत्ययश्चकाराद यञ्च वा भवति । वैशाणं-द्विशाण्यं-द्विशाणम् । वैशाणं--निशाण्यं-- विशाणम् ।। तेन क्रीतं मूल्यात ॥ २४ इतः प्रभृति प्रा(वि ? ग्व)तीनां ठनादीनां समर्थविभक्तयः (प्रत्य- थार्था) श्च निर्दिश्यन्ते । तेनेति तृतीयान्तात् मूल्यवाचिनः क्रीतमित्येत- स्मिन्नर्थे यथाविधि ठभादयो भवन्ति । प्रस्थेन क्रीतं प्रास्थिकम् । साप्ततिकम् । नैष्किकम् । पाणिकम् । कांसिकम् । कापिणिकम् । शत्यम् । शतिकम् । मूल्यादिति किम् । देवदत्तेन क्रीतं पाणिनिना क्रीतम् । वृत्तौ संख्याविशे- पानवगमात् प्रस्थाम्यां क्रीत प्रस्थैर्वा क्रीतमिति न भवति । तदवगमे तु भद- त्येव । द्वाभ्यां क्रीतं द्विकम् । पञ्चभिमुद्गः क्रीत मौद्दिकम् । माषिकम् । न ऐकेन मुद्गुन मापेण वा क्रयः सम्भवति । ३. 'दा। शिवाभ्याम् । शाणान्। १. पच वा । न', ग, पाठः, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५५ तस्य वाप:॥ २५ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थात् वाप इत्येतास्मिन्नर्थे यथाविधि नदियो भवन्ति । उप्यतेऽस्मिन्निति वापः क्षेत्रम् । प्रस्थस्य वापः प्रा. स्थिकम् । द्रौणिकम् । मौद्रिकम् । सारीकम् ॥ पात्रात् छन् ॥ २६ ॥ पात्रशन्दात् तस्य वाप इत्यर्थे ठन्प्रत्ययो भवति । ठोऽपवादः । पात्रस्य वापः पात्रिकः । पात्रिकी । पकारो कीपर्यः ॥ वातपित्तलेष्मसन्निपातेभ्यः शमनकोपनयोः॥२७॥ वातादिभ्यः पष्ठयन्तेभ्यः शमने कोपने वार्ये ठसत्ययो भवति । वातस्य शमनं कोपनं वा वातिकम् । पैचिकम् । श्लैष्मिकम् । पथ्यमपथ्य- द्रव्याद्यभिधीयते ॥ तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ ॥ २८ ॥ । तस्येति पठयन्तानिमित्तमित्यस्मिन्नथे यथाविधि उनादयो भवन्ति । पत्तनिमित्तं संयोग उत्सातो वा यदि स भवति। सम्बन्धः संयोगः । प्राणिनां शुभाशुभसूचको महाभूतपरिणाम उत्सातः । सनामस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वा साझामिकः । श(क्यः १ त्यः) । श(कितः १ तिकः) । साहसः1 संयोगोत्पाताविति किम् । शतस्य निमिचं देवदत्तः ।। यचोऽसङ्ख्यापरिमाणवेगणवसूोमाभैङ्गावर्षा- श्मनो यत् ॥ २९॥ बचः प्रातिपदिकात् पाठचन्तात् सइंयादिवर्जितानिमित्त संयोगों। स्पातावित्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । उादीनामपवादः । धनस्य निमित्त संयोग उत्सातो वा धन्यः । स्वर्यः । यसस्यः । वायुष्यः । असलयादेरिति किम् । पम्चानां निमितं संयोग उत्सातो वा पञ्चकः । अष्टकः । प्राथिकः । खारीकः । धागणिकः । वासिकः । औरण १ णि)कः । बौमिकः । १. ', २ 'स्व', ', ४. 'म' य. ग. पाटा * 'माक्षेति काशिका ·पा...] हृदयहारिण्यात्यया वृत्या समेतम् । भाङ्गिकः । वार्षिकः । आश्मिकः । यच इति किम् । विजयस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वा वैजयिकः ॥ ब्रह्मवर्चसात् ॥ ३०॥ ब्रह्मवर्चसशब्दात्तस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वेत्यस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । अयजथं च वचनम् । ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वा ब्रह्मवर्चस्यः । कथं गोनिमित्तं संयोग उत्पातो वा (गु.१ ग)व्यः । 'गोरचि . यद्' इति भविष्यति ॥ पुत्राच्छ च ॥३१॥ पुत्रशब्दात् तस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वेत्यर्थे छप्रत्ययो भवति पकारायच । पुत्रस्य निमित्तं संयोग. उत्पातो वा पुत्रीयः । पुत्र्यः ॥ पृथिवीसर्वभूमिभ्यामञणौ ॥ ३२ ॥ आभ्यां तस्य निमित्त संयोग उत्पातो वेत्यस्मिन्नर्थे यथासमयमाणों प्रत्ययौ भवतः । पृथिव्या निमित्तं संयोग उत्पातो वा पार्थिवः । सार्व- भौमः । 'सर्वाद् भूमिपुरुषयोश्च' इत्युभयपदवृद्धिः ।। ईश्वरैः ॥ ३३ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थान्यां पृथिवीसर्वभूमिभ्यामीश्वर इत्यस्मिन्नर्थे यथा- सयममणौ प्रत्ययौ भक्तः । पृथिव्या ईश्वरः पार्थिवः । सर्वमूमेः सार्वभौमः।। तत्र विदितः ॥ ३४॥ तोति सप्तम्यन्ताभ्यां पृथिवीसर्वभूमिभ्यां तत्र विदित इत्यस्मिन्नर्थे यथासमयम(णनौ ? मणौ) प्रत्यया भवतः । पृथिव्यां विदितः पार्थिवः । सर्वभूमौ सार्वभौमः ॥ लोकसर्वलोकाभ्यां ठ ।। ३५ ।। लोकसर्वलोकशब्दान्यां तत्र विदित इसम्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्यये। भवति । ठकोऽपवादः । लोके विदितः लौकिकः । सर्वलोके विदिनः सावलौकिकः । 'साद भूमिपुरुपयोग इनि चकारादुमयपदवृद्धिः ।। १. २... शे' २. .. पारः । माय .:

·सरस्वतीकण्ठाभरणं सिध्या०५. तदत्रास्मै वृद्धयायलाभशुल्कोपदं दीयते ॥ ३६ ॥ तदिति प्रथमान्तादत्रास्मै इत्येतयोरर्थयोर्ययाविधि ठञादयो भवन्ति । पत्तत्प्रथमान्तं तवृद्धयादीनामन्यतमं दीयत इति चेद् भवति । अवमर्णे। नोत्तमणीय गृहीतधनातिरिक्तं देयं वृद्धिः । ग्रामादिषु स्वामिग्राह्यो भाग आयः । पण्यादेमूल्यातिरिक्तद्रव्यं लामः । रक्षानिर्देशो राजभागः शुल्कम् । उत्कोच उपदा । प्रस्थोऽस्मिन्नस्मै वा वृद्धिरायो लाभ. शुल्कम् उपदा वा दीयते प्रास्थिकम् । द्रोणिकम् । (कं? कां)सिकम् । कार्यापणिकम् । शत्यं शतिकं पञ्चकं दशकमिति । वृद्धपादय इति किम् । पञ्चमूल्य- म(स्मै तस्मिन्न)स्मै वा दीयते ॥ पूरणार्धाट्ठन् ॥ ३७॥ पूरणप्रत्ययान्तादर्धशब्दाव प्रथमान्तादस्मिन्नस्मै वा दीयत इत्यन- योरर्थयोष्ठन्प्रन्ययो भवति । यत्तत् प्रथमान्तं वृद्धयादि चेत् तद् भवति । पञ्चमोऽस्मिन्नमै वा वृद्ध्यादि दीयते पञ्चमिकः । थर्धिकः ॥ भागाधञ्च ॥ ३८॥ मागशब्दादम्मिनस्मै वा वृद्ध्यादीनामन्यतमं दीयत इत्यर्थे यत्- प्रत्ययश्चकारात् ठश्च भवति । मागोऽस्मिन्नस्मै वा वृद्ध्यादीनामन्यतमो दीयते भाग्यः । भागिकः ।। तदस्य परिमाणम् ॥ ३९ ॥ तदिति प्रथमान्तादस्येति षष्ठचर्ये यथ विधि ठञादयो भवन्ति । यत्चत् प्रथमान्तं परिमाणं चेद् भवति । प्रस्थः परिमाणमस्य प्रास्थिकः श्रीहिः । द्रौणिकः खारीकः खारशतिकः ।खारसहस्रिकः । तदिति वर्तमाने पुनस्तद्ग्रहणं पुनर्विधानार्थम् । तेनोत्तरसूत्रे 'द्विगो गद्विरि'ति न लुग् भवति । द्वे पष्टी जीवितपरिमाणमस्य द्विपाष्टिकः । द्विसाप्ततिः ॥ १. पाट. * 'तदस्य परिमामिलर योगविभाग. फर्तग्य इति दर्शयितुं भन्ये योनी श्यते स्वारसतापर्यमिति वार्षिकगारवचनार खारदादोऽकारान्तोऽस्तीति विज्ञायने ।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । जीवितस्य च ॥ ४० ॥ जीवितस्य च यत् परिमाणं ततः प्रथमान्तादस्येति षष्ठ्यर्थे सर्वे यथाविधि ठभादयो अवन्ति । षष्टिर्जीवितपरिमाणमस्य षाष्टिकः । वार्ष- सप्ततिकः इति ! कथं पुनः पयादयो जीवितपरिमाणं भवन्ति । वृत्ती वर्षशब्दलोपात् । यथा 'शतायुवै पुरुषः' 'शतायुषा हविषेमं पुनरिति । एवन्तर्हि तदस्य परिमाणमित्यनेनैव सिद्धस् । न सिद्धयति । प्रस्थिक इत्यादौ बीमादय एवं परिमेयास्त एव प्रत्ययार्थाः । अत्र तु जीवित परिमेयं पुरुषस्तु प्रत्ययार्थ इति ॥ सङ्ख्यायाः सङ्घसूत्राध्ययनेषु ॥ ११ ॥ सङ्ख्याशब्देभ्यस्तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्नर्थे यथाविधि उनादयो भवन्ति । यत्तदस्येति निर्दिष्टं सहसूत्राध्ययनानि चेत् तानि भवन्ति । पञ्च परिमाणमस्य सङ्घस्य पञ्चकः । सप्तकः। अष्टावध्यायाः परिमाणमस्य पटकं, पाणिनीय सूत्रम् । त्रिकं काशकृत्स्नम् । दशकं वैयाघ्रपद्यम् । शतक निदानम् । पञ्चकः पाठोऽधीतः । सप्तकः । दशक । त्रिक इति स्वार्थ एवात्र प्रत्ययो भवति । नन्वध्यायानां समूहः सूत्र तब सचान्न भिद्यते । नैवम् । प्राणिनां समूहे सङ्घशब्दो रूढः । अध्ययनात् तर्हि न भिद्यते । तदपि नास्ति । अधीतिरध्ययनं पाठस्तच सूत्रं न भवति ।। संज्ञायां च ॥ ४२ ॥ संज्ञायां च विषये सङ्ख्याशब्देभ्यस्तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्नर्थे यथाविधि ठनादयो भवन्ति । पञ्च सङ्ख्या परिमाणमेषां पञ्चकाः शकुनयः । त्रिकाः शालकाय(नः १ नाः) | सप्तको ब्रह्मवृक्षः । अष्टको राजर्षिः । योग- विभागकरणात् संज्ञायां पञ्चैव पञ्चकाः । वय एव त्रिका इति स्वार्थ एवात्र प्रत्ययो भवति॥ २ पतिः॥४३॥ पञ्चन्शन्दात् तदस्य परिमाणमित्यर्थे संज्ञायां तिप्रत्ययप्टिलोपश्च १. '।। संज्ञायां च ।.ग' पाठः. २. 'झिविंशति' स. ग. पाक ·१० सरखतीफण्ठामरणं [अध्या० ५. निपात्यते । पञ्च पादाः परिमाणमस्याः पतिः छन्दः । कथं ब्राह्मणपङ्क्तिः पिपीलिकापङ्क्तिरिति । पचि विस्तार इत्यस्मात् किनेव भविष्यति ॥ विंशतित्रिंशञ्चत्वारिंशत्पश्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीति. नवतिशतम् ॥ ४४ ॥ विंशत्सादयः शब्दाः संज्ञायां विपये तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्न साधवो भवन्ति । द्वेर्दशरर्थे विन्भाव. शतिश्च प्रत्ययः । द्वौ दश(१ तौ) परिमाणमेषां समयेयानामस्य वा सङ्ख्यानस्य विंशतिः । नि(न)भावः शच प्रत्ययः । त्रयः दंशतः परिमाणमेषां सङ्येयानामस्य या सख्यानस्य त्रिंशत् । चतुरश्चत्वारिन्मावः शच्च प्रत्ययः । चत्वारो दशत परिमाणमेषां सख्येयानामस्य वा सङ्ख्यानस्य चत्वारिंशत् । पञ्चन आत्वं च । पञ्च दशतः परिमाणमेषां सङ्ख्येयानामस्य वा सड्- ज्यानस्य पञ्चाशत् । पपस्ति पथ । पड् दशतः परिमाणमेषां सङ्ख्येयाना- मस्य वा सध्यानस्य पष्टिः । सप्तनस्तिः । सप्त दशतः परिमाणमेपां स- ल्येयानामस्य वा सङ्ख्यानस्य सप्ततिः । अष्टनोऽ( शिशी)च । अष्टौ दशतः परिमाणमेषां सहयेयानामस्य वा सहचानस्याशीतिः । नवभ्यस्तिः । नव दशतः परिमाणमेषां समयेयानामस्य वा सहयानस्य नवतिः। दशानां शभावस्तब्ध । दश दशतः परिमाणमेषां सत्येयानामस्य वा ससयानस्य शतम् ॥ सहस्रायुतनियुतप्रयुतार्बुदन्यर्बुदादयश्च ॥ १५ ॥ सहसादयः शब्दास्तदस्य परिमाणमित्यर्थे संज्ञायां साधवो भवन्ति । दश शतानि परिमाणमेषां सङ्ख्येयानामस्य वा सहयानस्य सहस्रम् । एवं दशसहस्राणि अयुतम् । दशायुतानि नियुतम् । दश नियुतानि प्रयुतम् । दश प्रयुतानि अर्बुदम् । दशार्बुदानि न्यर्बुदमिति । यादिग्रहणालक्षकोटि- खर्व निखर्वमित्यावयो भवन्ति । यदन लक्षणेनानुपपन्नं तत्सर्व निपा- तनात् सिद्धम् । लिङ्गससथानियमश्च विंशत्यादीनां निपातनादेव भवति ।।

·पा.१.J. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पब(द)दशती वर्ग वा ॥ ४६॥ पञ्च(द) दशदित्येतौ शब्दौ तदस्य परिमाणमित्यस्मिन् विषये वर्गेभिधेये वा निपात्यते । 'सङ्ख्यायाः' इति कनि प्राप्तेऽ(न् ? द). प्रत्ययो वा निपात्यते । पञ्च परिमाणमस्य वर्गस्य पञ्चद्वर्गः । पञ्चकः । दश परिमाणमस्य' वर्गस्य दशत् । दशकः ॥ स्तोमे डट् ॥ ४७ ॥ संख्यावाचिनः प्रातिपदिकात् तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्नय डट्- प्रत्ययो भवति । ऋगादीनां समूहः स्तोमः । पञ्चदश ऋचः परिमाण- मस्य पञ्चदशस्तोमः । पञ्चदशी पङ्क्तिः । हकारप्टिलोपार्थः । टकारो सीबर्थः ॥ त्रिंशच्चत्वारिंशद्भ्यां ब्राह्मणाख्यायां डण् ॥ १८ ॥ आभ्यां तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्नर्थे डण्प्रत्ययो भवति । प्रत्यया- न्तश्चेद् ब्राह्मणानामाख्या भवति । त्रिंशदध्यायाः परिमाणमेषां त्रैशानि प्रापणानि । चत्वारिंशानि । कानिचिदेवोच्यन्ते । आल्याग्रहणं किम् । त्रिंशत्कानि चत्वारिंशत्कानि ॥ भृतिवस्नांशाः ॥ ११ ॥ सङ्ख्याया इति वर्तते । तद्वाचिनः प्रथमान्तादस्येति षष्ठयथै यथा- विधि ठजादयो भवन्ति । यत्तत् प्रथमान्तं मृत्यादीनामन्यतमं चेद् भवति । भृतिर्वतनम् । वस्नो नियतकालक्रयमूल्यम् । अंशो भागः । पञ्चास्य भृतिर्वा वस्नो वा अंशो वा पञ्चकः । सप्तकः । अष्टकः । शत्यः । शतिकः । (ससा)हसः॥ तत् पचति गोणादण च ॥ ५० ॥ तदिति द्वितीयान्ताद् द्रोणशब्दात् पचतीत्यस्मिन्नर्थेऽण् चकाराद यथाविहितं च ठञ्प्रत्ययो भवति ! द्रोण पचति द्रौणी ब्राह्मणी । द्रौणिकी । सम्भवत्यवहति च ।। ५१ ॥ तदिति द्वितीयान्तात् प्रातिपदिकात् सम्भवत्यवहरति चकारात ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० ५. पचतीति चार्थे यथाविधि ठनादयो भवन्ति । तनाधेयस्य प्रमाणानतिरेकेण धारणं सम्भवः । अतिरेकेणावहारः । प्रस्थं सम्भवत्सवहरति वा प्रास्थिकी स्थाली । प्रास्थिका कटाइः । खारिकः । प्रस्थं पचती प्रास्थिकी ब्राहाणी॥ पात्राचिताढकेभ्यः खो वा ॥ ५२ ॥ पात्रादिभ्यो द्वितीयान्तभ्यः सम्भवत्यादिष्वर्येषु खप्रत्ययो वा भवति । पक्षान्तरे तु यथाविधि ठादयः । पात्रं सम्भवत्यवहरति पचति वा पात्रीणा-पा(त्री १ विकी)। आचितीना-आचितिकी । आठकीना- आद(ति? कि)की । द्विगोः ठंश्च ॥ ५३ ॥ पात्राचितादाढकान्ताद् द्विगोदितीयासमर्यात् सम्भवत्यादिष्वर्थेषु (38)न्प्रत्ययश्चकारात् खश्च वा भवति । पक्षान्तरे ठञ् । तस्य च 'द्विगो(रनपत्येऽजादे) गद्वि.' इति लुक । द्विपात्रे सम्भवत्यवहरति पपति वा द्विपात्रिकी द्विपात्रीणा-द्विपात्री । व्याचितिकी-याचितीना-याचि (ती? ता)। व्याढकिकी-याढकीना-याढकी। पकारो डीपर्थः । नकारः स्वरार्थः ।। कुलिजाल्लुक् च वा ॥ १४ ॥ कुलिजान्ताद् द्विगोदितीयासमर्थात् सम्भवत्यादिष्वर्थेषु (ठ? छोन् प्रत्ययः खश्च वा यथाविहितस्य च ठञो लुग्वा भवति । तेन चातूरूप्यं सम्पद्यते । द्वे कुलिजे सम्भवत्यवहरनि पचति वा द्विकुलिजिकी - द्विकुलि- जीना - द्विकलिजा - द्वैकलिजिकी । 'परिमाणस्य शाणाकुलिनस्य संज्ञायाम् ' इत्युत्तरपदवृद्धवभावः ॥ हरतिवहत्यावहति वंशकुटजबल्बजमूलखट्वा- स्थूणाश्लक्ष्णाक्षाश्मेक्षुभ्यो भारात् ॥ ५५ ॥ वंशादिभ्य परो यो भारशब्दस्तदन्ताद् द्वितीयासमर्थात् हरति बह- त्यावहतीत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । वं(शे १३) भारं हरति 1. 'म' क. पाठ ।

·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वहत्यावहति वा वांशभारिकः । कौटजमारिकः । वाल्वभारिकः । मौल- भारिकः । खाट्वाभारिकः । स्थौणाभारिकः । श्लाक्ष्णभारिक ! आक्षमारिकः । पाश्मभारिकः । ऐशुभारिकः ।। भारेभ्यश्च वंशादिभ्यः ।। ५६ ॥ भारभूतेभ्यश्च वंशादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो हरत्यादिप्वर्थेषु यथा- विहितं प्रत्ययो भवति । मारभूतान् वंशान हरति वहत्यावहति वांशिकः । कौटजिकः । वाल्वजिकः । मौलिकः । स्वाविकः । स्थौणिकः । छाणिकः । आश्मिकः । ऐषिकः । भारेभ्य इति किम् । वंशं वहति ॥ द्रव्यवस्नाभ्यां कन्ठनौ ।। ५७ ॥ द्रव्यवनशब्दाभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां हरत्यादिष्वथैपु यथासङ्खधं कन् उन् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । द्रव्यं हरति वहत्यावहति वा द्रव्यकः । वस्त्रिकः ॥ अर्हति ॥ ५८ ॥ तदिति द्वितीयान्तादईतीत्यास्मिन्नर्थे यथाविधि ठञादयो भवन्ति । धेशमर्हति वैशिकः । वात्रिकः । वैतच्छत्रिकः । चामरिकः । शत्यः शतिकः ॥ छेदभेदगोहदोहनर्तकर्षसम्प्रयोगविप्रयोगविप्रकर्ष- प्रेषणसम्प्रश्नेभ्यो नित्यम् ॥ ५९ छेदादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो नित्यं सर्वकालमहतीत्यस्मिन्नर्थे यथा- विधि ठञादयो भवन्ति । नित्यं छेदमईति वैदिकः । भैदिकः । द्राहिकः । दौहिकः । नार्तिकः । कार्पिकः । साम्प्रयोगिकः । वैप्रयोगिकः। वैप्रकर्षिकः । प्रैपणिकः । साम्प्रश्निकः ॥ विरागाद्विरङ्गश्च ॥६०॥ विरागशब्दाद द्वितीयान्तान्नित्यमईतीलर्थ यथाविधि प्रत्ययस्तत्सन्नि- योगेन च विरागस्य विरझादेशो भवति । नित्यं विरागमर्हति वैरशिकः ॥ १. 'आईतभाजनादिम्परा, ग. पाठः.

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या०५. शीर्षच्छेदाचच ॥ ११ ॥ शीर्षन्छेदशन्दाद् द्वितीयान्तानित्यमहतीत्यर्थे यत् चकारायांवि. हितच उत्प्रत्ययो भवति । शीर्पच्छेदं नित्यमईति शीर्पच्छेद्यः चोरः ।। शैर्षच्छेदिकः॥ यज्ञाद् घस्तत्कर्म च ॥ ६२ ॥ यज्ञशब्दाद् यज्ञं यशकर्म चाहतीत्यर्थे घप्रत्ययो भवति । यज्ञम- ईति यज्ञियः यजमानः । यज्ञकर्माईति यज्ञियः ऋत्विक् ॥ पात्राद्यश्च ॥ ६३ ॥ पात्रशब्दाद् द्वितीयान्तादईतीत्यर्थे यप्रत्ययः चकाराद् पथ भवति । पात्रमईति पात्रियः । पान्यः॥ दण्डमुसलमेघवधमधुपर्कार्घमेघोदकेभकशायुगेभ्यः ॥ १४ ॥ दण्डादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्योऽईतीत्यस्मिन्नर्थे यास्ययो भवति । दण्डमर्हति दण्ड्यः । मुसल्यः । मेध्यः । वध्यः । मधुपयः । अयः । मेध्यः । उदक्यः । इभ्यः । कश्यः । युग्यः ।। दक्षिणकडङ्करस्थालीबिलेभ्यश्छ च ॥६५॥ दक्षिणादिम्यो द्वितीयान्तेभ्योऽईतीत्यर्थे छश्चकारायश्च प्रत्ययो भ- वति । दक्षिणामहति दक्षिणीयः प्राधणः दक्षिण्यः । कडकरीयः कड- झर्यः । स्थालीपिलीयास्तण्डुलाः । स्यालीमिल्याः ॥ आविज्यं चविजः खम् ॥ १६ ॥ ऋविक्छन्दालिजं तत्कर्म चाहतीत्यर्थे खञ्नत्ययो भवति । अविजमईति आदि(जि? बी)नो यजमानः । ऋविकर्माहति आखि. (जिजी) नो ब्राह्मणः ।। अधृष्टाकार्ययोः शालीनकौपीने ॥ १७ ॥ शालीनकौपीन इत्येतौ तदहतीत्यर्थे यथासङ्खथमधृष्टाकार्ययोरमिधे. ययोनिपात्येते । शालाः प्रवेष्टुमर्हति शालीनोभृष्टः । कूपं प्रवेष्टुमर्हति " 'सिंच' स. प. पार: ।

·. पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कौपीनमकार्यम् । तत्साधादन्यदपि गोपनीय गुह्यादि कोपीनम् । तत्साह- चर्यात् तदान्छादनमपि कौपीनमुच्यते । आयाणां पूर्णोऽवधिः । अतः परं प्राग्वतः ठनेव भवति ।। पारायणतुरायणचान्द्रायणेभ्यो वर्तयति ॥ ६८ ॥ पारायणादिभ्यो द्वितीयान्तेभ्यो वर्तयतीत्यस्मिन्नथें. . ठञ्प्रत्ययो भवति । पारायणमध्ययनविशेषः । तं वर्तयति अधीते पारायणिकः छात्रः । तुरायणं यज्ञविशेषः । तं वर्तयति प्रारभते तौरायणिकः । चान्द्रायणं प्रतविशेषः । तं वर्तयति समापयति चान्द्रायणिका तपस्वी !! संशयादापन्नः ॥ ६९ ॥ संशयशब्दाद् द्वितीयान्तादापन्न इत्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवंति । संशय- मापनः प्राप्तः सांशयिकः ॥ योजनाद् गच्छति ॥ ७० ॥ योजनशब्दाद् द्वितीयान्ताद् गच्छतीत्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । योजनं गच्छति योजनिकः ।। कोशयोजनादेः शतात् ततोऽभिगमनाहे च ॥ ७१ ॥ कोशपूर्वाद्योजनपूर्वाच्च शतशब्दात् तद्गच्छति ततोऽभिगमनमईति इति चार्थे ठञ्प्रत्ययो भवति । क्रोशशतं गच्छति कोशशतादमिगमनमई- तीति वा कौशशतिकः । एवं यौजनशतिकः ।। पथः *ठन् ॥ ७२ ॥ पथिन्शब्दात् तद्गच्छतीत्यस्मिन्नर्ये ठन्प्रत्ययो भवति । पन्धान गच्छति पथिकः । पकारो कीपर्यः 1 पयिकी । णः पन्धश्च नित्यम् ।। ७३ ॥ पाथिन्शन्दाद् द्वितीयान्तानित्यं गच्छत्तीत्यर्थे जप्रत्ययः पन्था- देशश्वास्य भवति । निसं पन्धानं गच्छति पान्धः । पान्या ।। * मनु दि काशिकातिराठा.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५. अजशकूत्तरवारिजाङ्गलकान्तारादेस्तेनाहृते च ॥७४ ।। अजायादेः पथिन्शब्दात् तृतीयान्ताद् गच्छत्याहत इत्यनयोर- र्थयोः ठप्रत्ययो भवति । अजपथेन गच्छत्याहतो वा आजपथिकः । शाकुपथिकः । भौत्तरपथिकः । वारिपथिकः । जागलपथिकः । कान्तार- पथिकः॥ स्थलादेः ॥ ७५॥ स्थलादेः पथिन्शन्दात् तृतीयान्तात् गच्छत्याहृत इत्येतयोरर्थयोः ठन् ?)प्रत्ययो भवति । स्थलपथेन गच्छत्याहृतो वा स्थालपथिकः । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ मधुकमरिचयोरण ।। ७६ ॥ सलादेः पथिन्शब्दात् तेनाहते मधुके मरिचे चाणप्रत्ययो भवति । स्पलपथेनाहृतं मधुकं मरिचं वा स्थालपपम् ।। कालात् ॥ ७७॥ अभिकारोऽयम् । 'तस्य महानाम्न्यादिभ्य' इतिवत् कालवाचिनः शन्दाः प्रकृतित्वेनाधिक्रियन्ते ॥ तेन निवृत्तम् ॥ ७ ॥ तेनेति तृतीयान्तात् कालवाचिनो निर्वृत्तमित्येतस्मिन्नर्थे ठप्रत्ययो भवति । अहा निवृत्तमाह्निकम् ।मासिकम् । आर्षमासिकम् । सांवत्सरिकम् ।। तस्मै (ह? भृतोऽधीष्टः ॥ ७९ ॥ कालवाचिनः शब्दाचतुर्थ्यन्तात् (ह? भृ)तोऽ(भी? घी)ष्ट इत्यनयो- रर्थयोः ठप्रत्ययो भवति । मासाय (हृभृतः मासिकः कर्मकरः। मासा- (द्धिायाधी) मासिकः । उपाध्यायः । एवं वार्षिकं सावत्सरिकम् ॥ तं भूतो भावी ॥ ८ ॥ कालवाचिनो द्वितीयान्ताद् मतो भावीत्यनयोरर्थयोष्ठ(न् ? प्रत्ययो भवति । मासं मूतो भावी वा मासिकः । आर्धमासिकः । वार्षिकः । सांवत्सरिका । अतः परं निवृत्तादिषु पञ्चस्वर्थेषु यथासम्भवं प्रत्यया भवन्ति ।।

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । मासाद् वयसि यत्खौ ॥ ८१ ॥ मासशब्दाद् द्वितीयान्ताद् भूत इत्यथै वयसि गम्यमाने यत्खजौ प्रत्ययो भवतः । मासं भूतो दारकः मास्यः मासीनः । वयसीति किम् । मासिकः सम्भोगः । अकारः 'तद्धितावृद्धिहेतुररक्तविकारयोः' इति पुंवद्भावप्रतिषेधार्थः । मासीना दुहितास्थ मासीनादुहितृकः ॥ द्विगोर्यप् ॥ ८२ ॥ मासान्ताद् द्विगोस्तं भूत इत्यर्थे वयसि गम्यमाने यप्प्रत्ययो भवति । द्वौ मासौ भूतः द्विमास्यः दारकः । पकारः स्वरार्थः ।। षण्मासापण्यच्च वा ॥ ८३ ॥ षण्मासशब्दात् तं भूत इत्यर्थे क्यसि गम्यमाने ण्यञ्चकाराद् यप् • प्रत्ययश्च वा भवति । षण्मासान् भूतः पापमास्यः । षण्मास्यः । पाण्मासिकः।। अवयसि ठश्च ॥ ८४ ॥ षण्मासशब्दाद् वयसोऽन्यत्र निर्वृत्तादिष्वर्थेषु ठन् चकारा(द्य ? ण्ण्य)- च्च प्रत्ययो भवति । षड्मिीसैनिवृत्तः पड्म्यो मासेभ्यो भृतोऽधीप्टो वा पण्मासान् भूतो भावी वा पण्मासिकः । (प? पा)मास्यः ।। समायाः खः॥ ८५ ।। समाशब्दात् कालवाचिनो निर्वृत्तादिध्वर्थेपु खप्रत्ययो भवति समया निवृत्तः समायै भृतोऽधीष्टो वा समं भूतो भावी वा समीनः ॥ द्विगोर्वा ।। ८६ ॥ समाशब्दान्ताद द्विगोनिवृत्तादिवर्थेषु खप्रत्ययः खस्रो लुक् च वा भवति । द्वाभ्यां समाभ्यां निवृत्तो भृतोऽधीष्टो वा द्वे समे भूतो भावी वा द्विसमीनः । द्वैसमीनः ॥ १. व । सजी दि', २. ' स ग पा.. D ·१८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. राज्यहरसंवत्सराच्च ।। ८७॥ राज्यायन्ताद् द्विगोनिर्वृत्तादिप्वर्थेषु खप्रत्ययो भवति । द्वाभ्यां रात्रिभ्यां निवृत्तो भृतोऽधीष्टो वा द्वे रात्री मूतो भावी वा द्विरात्रीणः---द्वैरा- त्रिकः । यहीनः । द्वैयह्निकः । द्विसंवत्सरीण । द्विसांवत्सरिकः । 'सङ्ख्या- या. संवत्सरसहचयोः' इत्युत्तरपदबृद्धिः ।। वर्षाल्लुक् च ।। ८८ ॥ वर्षशब्दान्ताद् द्विगोनिवृत्तादिप्वर्थपूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य ... ॥ चित्तवति नित्यम् ॥ ८९ ॥ .. प्राणिन्यभिधेये नित्यं लुग् भवति । द्विवर्षों दारकः । चित्तवतीति किम् । द्विव(पपी)णः सरघः ॥ - तेन पच्यन्ते पष्टिरात्रात् कन् रात्रलोपश्च संज्ञायाम् ॥ ९० ॥ पष्टिरात्रशब्दात् तृतीयान्तात् पच्यन्त इत्यस्मिन्नर्थे संज्ञायां कन्- प्रत्ययो रात्रशब्दलोपश्च भवति । पष्टिरात्रेण पच्यन्ते पष्टिकाः शालयः । संज्ञाग्रहणान्मुगादिप्वतिप्रसङ्गो न भवति । बहुवचनमतन्त्रम् ।धेकयोरपि भवति ॥ परिजय्यलभ्यकार्यसुकराणि ॥ ९१ ॥ तेनेति तृतीयान्तात् कालवाचिनः परिजय्यादिप्वर्थेषु ठञ्प्रत्ययो भ- वति । मासेन परिजयो लम्बः कार्यः सुकरो या मासिका सांवत्सरिकः ।। तदस्य ब्रह्मचर्यम् ॥ ९२॥ तदिति द्वितीयान्तात् कालवाचिनः शब्दादस्येति पष्ठयर्थे ठन्प्रत्ययो भवति । ब्रह्मचर्य चेत् प्रकृत्यर्थस्य व्याप्तं प्रत्ययार्थस्य च द्योत्येन सम्बन्धि भवति । मासं ब्रह्मचर्यमस्य मासिको ब्रह्मचारी । आर्धमासिकः । सांवत्स- रिकः॥ 'या'. ग. पाठ १.

·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सोऽस्य ब्रह्मचर्ये ।। ९३ ॥ स इति प्रथमान्तात् कालवाचिनः शब्दात् अस्येति पष्ठयर्थे ब्रह्म- चय अभिधेये ठञ्प्रत्ययो भवति । मासोऽस्य ब्रह्मचर्यस्य मासिकं ब्रह्म- चर्यम् । आर्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् ।। तस्य महानाम्न्यादित्यव्रतगोदानादिभ्यः ॥ ९४ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थेभ्यो महानाम्न्यादिभ्यो ब्रह्मचर्येऽभिधेये ठञ्. प्रत्ययो भवति । महानाम्न्यो नाम ऋचः तासां सम्बन्धि ब्रह्मचर्य माहा- नाम्निकम् । आदित्यमादित्यवतिकम् । गौदानिकम् । आदिग्रहणाद्यथा- दर्शनमन्येभ्योऽपि भवन्ति ॥ तञ्चरतीति चैतेभ्यो व्रतवृत्तिभ्यः ॥ ९५ ॥ महानाम्न्यादिभ्यः शब्देभ्यः साहचर्याद् व्रतवृत्तिभ्यस्तदिति द्विती- यान्तेभ्यश्चरतीत्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । महानाम्नीश्वरति माहानाग्निकः । आदित्यव्रतानि चरति आदित्यवतिकः । गौदानिकः ।। देवव्रततिलवतावान्तरदीक्षादिभ्यो डिनिः ॥१६॥ (देवव्रतादिभ्यो) द्वितीयान्तेभ्यश्चरतीत्यर्थे डिनिप्रत्ययो भवति । देवव्रतानि चरति देवव्रती । तिलवती । अवान्तरदीक्षी । आदिग्रहणान्महा- व्रती इत्यादयो भवन्ति । डिल्करणमुत्तरत्र टिलोपार्थम् ।। ड्व॑श्चाष्टाचत्वारिंशतो वर्षाणाम् ॥ ९७ ॥ वर्षाणां सम्बन्धिनोऽष्टाचत्वारिंशतो वर्षशब्दाद् व्रतवृत्तेद्वितीयान्ता- चरतीत्यर्थे ड्छन् चकाराद् डिनिश्च प्रत्ययो भवति । अष्टाचत्वारिंशद्वर्ष- सहचरितं व्रतमष्टाचत्वारिंशत् तच्चरति अष्टाचत्वारिंशकः । अष्टाचत्वारिंशी ।। चातुर्मास्येभ्यो यलोपश्च ॥ ९८ ॥ चातुर्मास्यशब्दाद् बहुवचनान्ताद् अतवृत्तेस्तञ्चरतीत्यर्थे डुबुन् डिनिश्च प्रत्ययो यलोपश्च भवति । चातुर्मास्या नाम यज्ञाः । तत्सहचरि- तानि व्रतानि चातुर्मास्यानि तानि चरति चातुर्मासकः चातुर्मासी ।। १. 'इ'ख. ग, पाठः, ·२० . सरस्वतीफण्ठाभरणं [अध्या० ५. तस्य दक्षिणा यज्ञेभ्यः ॥ ९९ ॥ यज्ञवाचिभ्यस्तस्येति षष्ठयर्थे दक्षिणेत्येतस्मिन्नर्थे ठप्रत्ययो भ- वति । अमिष्टोमस्य दक्षिणा आग्निष्टोमिकी । वाजपेयिकी । राजसूयिकी । ऐकाहिकी । द्वादशाहिकी । तत्र दीयते ॥ १०॥ तत्रेति सप्तम्यन्तेभ्यो यज्ञवाचिभ्यो दीयत इत्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । अमिष्टोमे दीयते आमिष्टोमिकम् । वाजपेयिकम् । राजसूयिकम् ॥ कालीत् कार्य च भववत् ॥ १०१ ॥ कालवाचिनः सप्तम्यन्तात् कार्य दीयत इति चानयोरर्थयोर्भव इव प्रत्ययविधिर्भवति । यथा मासे भवं मासिक सांवत्सरिकं वासन्तिकं प्रावृ- पेण्यं वार्पिक हैमनं सायन्तनमिति ह भवति , एवं मासे दीयते कार्य वा मासिकम् । वासन्तिकम् । प्रावृपेण्यम् । वार्षिकम् । हैमनमिति भवति ।। व्युष्टनित्यनिष्क्रमणप्रवेशनतीर्थसङ्ग्रामसङ्घाताग्नि- पदपीलुमूलादिन्योऽण् ॥ १०२ ॥ व्युष्टादिभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः कार्य दीयत इत्यनयोरर्थयोरण्प्रत्ययो भवति । व्युष्टे दीयते कार्य वा वैयुष्टम् । नैत्यम् । नैष्क्रमणम् । प्रावे- शनम् । तैर्थम् । साङ्गामम् । सादातम् । आग्निपदम् । पैलुमूलम् । दिग्रहणात् प्रावासम् । औपवासमित्यादयो भवन्ति ।। यथाकथाचाण्णः॥ १०३ ।। यथाकथाचशब्दोऽव्ययसमुदायोऽनादरे वर्तते । तस्माद् दीयते 'कार्यमित्यनयोरर्थयोः णप्रत्ययो भवति । यथाकथाच दीयते कार्य वा. याथाकथाचा दक्षिणा ।। तेन हस्ताद्यत् ॥ १० ॥ तेनेति तृतीयान्ताद्धस्ताद् दीयते कार्यमित्यनयोरर्थयोर्यप्रत्ययो भवति । हस्तेन दीयते कार्य वा हस्त्यम् ॥ १. 'या' ख. ग. पाठः ·पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । शोभते ॥ १०५ ॥ तेनेति तृतीयान्तात् शोभत इत्यस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति । कर्ण- वेष्टकाभ्यां शोभते कार्णवेष्टकिकं मुखम् । वात्रयुगिकं शरीरम् । असगर्थ- नसमासश्चास्मिन् विपये भवति । कर्णवेष्टकाभ्यां न शोभते अकार्यवेष्ट- किकम् । अवास्त्रयुगिकम् ॥ कर्मवेशाभ्यां यत् ।। १०६ ॥ आभ्यां तृतीया(न्ताभ्यां शोभते इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । कर्मणा शोभते कर्मण्यः । वेशेन शोभते वेश्या । असमर्थनसमासश्च भ- वति । अकमय: 1 अवेश्या ।। तस्मै प्रभवति समस्तापनाहग्रामयोगवेशपेषघातपराय- मोदनेभ्यः ।। १०७ ॥ समः परे ये तापादयस्तदन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यश्चतुर्थ्यन्तेभ्यः प्रभवतीत्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति । सन्तापाय प्रभवति सान्तापिकः । सान्नाहिकः । सानामिकः । सांयोगिकः । सांवेशिकः । साम्पेषिकः । साझातिकः । साम्परायिकः । साम्मोदनिकः । 'सर्वत्र पर्याप्त्यथैः' इति चतुर्थी ।। निरः पेषघोषाभ्याम् ॥ १०८ ॥ निरः परौ यो पेपघोषौ तदन्ताम्यां प्रातिपदिकाभ्यां तस्मै प्रभव- तीत्यर्थे र प्रत्ययो भवति । निरपेषाय प्रभवति नैपेषिकः । नर्घोषिकः ।। निव्युपेभ्यः सर्गात ॥ १०९ ॥ निव्युपेभ्यः परो यः सर्गशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् तस्मै प्रभव- तीत्यर्थे ठन्प्रत्ययो भवति । निसर्गाय प्रभवति नैसर्गिकः । वैसर्गिकः । औपसर्गिकः ॥ प्रोपाभ्यां वासात् ॥ ११० ॥ प्रोपाभ्यां परो यो वासरन्दरतदातात् प्रातिपदिकात् तस्मै प्रभवती. ११. शरयो २.६ति । प्रवासाय प्रवति प्रामावि.: । औपचारिक.म् ।।

·२२ सरवतीकण्ठाभरणं [अध्या ०५. सक्तुमांसौदनमांसौदनेभ्यश्च ॥ १११॥ सक्वादिभ्यश्च तस्मै प्रभवतीत्यस्मिन्नर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति । सक्तुभ्यः प्रभवति साक्तुकम् । मासिकम् । औदनिकम् । मांसौदनिकम् ।। योगाद्यच्च ॥ ११२ ॥ योगशब्दात् तस्मै प्रभवतीत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति चकारात् उच्च । योगाय प्रभवति योग्यः । यौगिकः ॥ कर्मण उकञ् ॥ ११३ ॥ कर्मन्शब्दात् तस्मै प्रभवतीत्यर्थे उकन्प्रत्ययो भवति। कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् ॥ सोऽस्य प्राप्तः समयात् ॥ ११४ ॥ समयशब्दात् प्रथमान्तात् अस्येति षष्ठ्यर्थे ठप्रत्ययो भवति । योऽसौ प्रथमासमर्थः प्राप्तश्चेत् स भवति । समय प्राप्तोऽस्य सामयिकः ।। ऋतूपवस्तृप्राशित्रादिभ्योऽण् ॥ ११५ ॥ 'ऋत्वादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः सोऽस्य प्राप्त इत्यर्थे अण्प्रत्ययो भवति । ऋतु प्राप्तोऽस्य आर्तवम् । उपवस्ता प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रम् । प्राशिता प्राप्तोऽस्य प्राशिवम् । आदिग्रहणायथादर्शनमन्येऽपि भवन्ति ।। कालाद्यत् ॥ ११६ ।। कालशब्दात् सोऽस्य प्राप्त इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । कालः प्राप्तोs. स्प काल्यम्॥ प्रकृष्टष्ठञ् ॥ ११७ ॥ काल्शदात् प्रथमान्तादरयेति पाचर्थे उन्प्रत्ययो भवति । यो सौ प्रथमान्तः प्रकृष्टश्चेत् स भवति । प्रकृष्टः कालोऽस्य कालिकमृणम् । कालिकं वैरम् ॥ प्रयोजनम् ॥ ११८ ॥ स इति प्रथमान्तादरयेति पष्टयर्थे ठव् प्रत्ययो भवति । यत् तत् है ·पा० १.] हृदबहारि प्रायः वृत्वा सतर। प्रथमान्तं प्रयोजनं चेत् तद् भवति । इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकन् । देवोत्साविकम् ॥ एकागाराच्चौरे ॥ ११९ ॥ एकागारशब्दात् तस्य प्रयोजनमित्यथै चौरेऽभिधेये ठम्प्रत्ययो भवति । एकागारं प्रयोजनमस्य ऐकागारिकचौरः । ऐकागारिको ।। आकालात् ठंश्च ॥ १२० ॥ आकालशब्दात् तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे ठन्प्रत्ययश्चकारात् (ठंश्च ? ठञ्च) भवति । आकालं प्रयोजनमस्य आकालिको नाम अध्यायः । आकालि- की विद्युत् । आकालिका । य एतयोरुत्पत्तिकालस्तमेव यावद् भवत इत्यर्थः ॥ चूडाश्रद्धांदिभ्योऽण् ॥ १२१ ॥ चूडादिभ्यस्तदस्य प्रयोजनमित्यर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । चूडा प्रयोज- नमस्य चौडम् । श्राद्धम् । आदिग्रहणायथादर्शनमन्येऽपि भवन्ति ।। विशाखाषाढाभ्यां मन्थदण्डयोः ॥ १२२ ॥ विशाखापांढशब्दाभ्यां तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे यथासङ्ख्यं मन्थ- दण्डयोरभिधेययोरण्प्रत्ययो भवति । विशाखा प्रयोजनमस्य वैशाखो मन्थः । आषाढा प्रयोजनमस्य भाषाढो दण्डः ।। उदुपाभ्यां स्थापेरनान्ताच्छः ॥ १२३ ॥ उदुपाभ्यां परो यः स्थापिस्तस्मादनान्तात् तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे छप्रत्ययो भवति । उत्थापनं प्रयोजनमस्य उत्थापनीयम् । उपस्था- .पनीयम् ॥ अनोर्वचिवचिवासिविशिभ्यः ॥ १२४ ॥ अनोः परे ये वच्यादयस्तेभ्योऽनान्तेभ्यस्तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे छप्रत्ययो भवति । अनुवचन प्रयोजनमस्य अनुवचनीयम् । अनुप्रवच- नीयम् । अनुवास नीयम् । अनुवेशनीयम् ।।

·२४ सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या०५. रुहेः प्राङ्भ्यां च ॥ १२५ ॥ प्राङ्झ्यामनोश्च परो यो रुहिस्तस्मादनान्तात् तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे छप्रत्ययो भवति । प्ररोहणीयम् । आरोहणीयम् । अनुरोहणीयम् ।। समाङो विशिरभिभ्याम् ॥ १२६ ।। समाङः परौ यो विशिरभी तान्यामनान्ताभ्यां तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे छप्रत्ययो भवति । समावेशनं प्रयोजनमस्य समावेशनीयम् । समारम्भणीयम्॥ विशिपूरिपदिरहिसमापिभ्यः सपूर्वपदेभ्यः ॥ १२७॥ विश्यादिभ्योऽनान्तेभ्यः स(पू)वपदेभ्यस्तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे छप्रत्ययो भवति । गृहावेशनं प्रयोजनमस्य गृहप्रवेशनीयम् । प्रपापूर- णीयम् । अश्वप्रपदनीयम् । प्रासादारोहणीयम् । व्याकरणसमापनीयम् ।। स्वर्गधनायुर्यशःकामेभ्यो यत् ॥ १२८ ॥ स्वर्गादिभ्यस्तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । स्वर्ग: प्रयोजनमस्य स्पर्यम् । धन्यम् । आयुष्यम् । यशस्यम् । काम्यम् ।। पुण्याहस्वस्तिशान्तिभ्यो वाचनाल्लुक् ॥ १२९ ।। पुण्याहादिभ्यः परो यो वाचनशब्दस्तस्मात् तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे विहितस्य उनो लुग् भवति । पुण्याहवाचन प्रयोजनमस्य पुण्याहवाचनम् । स्वस्तिवाचनम् । शान्तिवाचनम् । प्राग्वतीयानां पूर्णोऽवधिः ॥.. तेन तुल्यं किया चेद्वतिः ॥ १३० ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् तुत्यमित्येतस्मिन्नर्थे पतिप्रत्ययो भवति । यत्तत् तुल्यं क्रिया चेत् सा मवति । ब्राह्मणेन तुल्यमधीते ब्राह्मणवदधीते । क्षत्रिपण तुल्य वर्तते क्षत्रियवर्तते । राजा तुल्यं व्यवहरति रांजपधव हरति । अत्र ब्राह्मणादिशब्दा ब्राह्मणादिसहचरितास्वध्ययनादिक्रियास वर्तमानाः प्रत्ययगुत्सादयन्ति । न मिश्या क्रियायास्तुल्यत्वं भवति । क्रियाग्रहणं किम् । गवा तुल्यो गवयः । गिरिणा तुल्यो वलाहकः ।।

·। पा] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । રે, तत्र तस्येव ॥ १३१ ॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थात् तस्येति षष्ठीसमर्थादिवाथै वतिप्रत्ययो वति । मधुरायामिव पाटलीपुत्रे प्रासादः मधुरावत् । सुन्न इव साकेते परिघा बुन्नवत् । देवदत्तस्येव यज्ञदत्तस्य गावो देवदत्तवत् । ब्राह्मणस्येव क्षत्रियस्य दन्ताः ब्राह्मणवत् । पूर्वेण क्रियया तुल्यायां क्रियायां प्रत्ययो विधीयते । अनेन तु प्रकृत्यर्थवाद्यनामवेयानां सम्बन्धिना. च तुल्यताया- मिति । देवदत्तवत् स्थूल इत्यादौ तु भवत्यादिक्रियाध्याहारे प्रत्ययो भवति ॥ तदर्हम् ॥ १३२ ॥ तदिति द्वितीयान्तादहमित्येतस्मिन्नर्थे वतिप्रत्ययो भवति । यदह क्रिया चेत् सा भवति । राजानमर्हति वृत्तं राजवत् । ब्रालणवत् । क्षत्रिय- वत् । क्रिया चेदिति किम् । राजानमर्हति छत्रम् । अत्र द्वितीयान्तांदाहणस्य कर्तुः क्रियायां चेति विधीयते न सादृश्ये । तेन पूर्वसूत्रेण न सिध्यतीति वचनम् ॥ तस्य भावस्त्वतलौ ॥ १३३ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाद् भाव इत्यास्मिन्नर्थे त्वतलौ प्रत्ययौ भवतः । कः पुनर्भावः । भवतोऽस्मादभिधानप्रत्यया(वि)ति भावः । शब्दस्य प्रवृ- त्तिनिमित्तम् । द्रव्यसंसर्गभेदको गुणः । यदाह-“यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः तदभिवाने त्वतलावि"ति । तंत्र जातिगुणाज्जाति(ग? गु)- णे समासकृत्तद्धितात् सम्बन्धे डित्यादेः स्वरूपे त्वतलादीनां विधिर्भवति । तत्र जातिवचनेभ्यो जातौ गोशब्दस्य भावो गोत्वं गोतेति गोशब्दजातिः । गोरर्थस्य भावो गोत्वं गोतेति गवार्थजातिः । शुक्लत्य गुणस्य भा(वे ? वः) शुक्लत्वं शुक्लतेति शुक्लगुणजातिः रूपस्य रसस्य वा भावः रूपत्वं रसत्वमिति रूपादिगुणजातिः पत्वं (गु?) णत्वमिति भिन्नवर्णव्यक्तिसमवेता जातिः । कुत्वं चुत्वमिति ककार वर्गन्यक्तिसमवेता जातिसंहतिः । गुण- शब्देम्यो गुणे, शुलत्य गुणस्य भावः शुक्लत्वं शुक्लतेति मतुपो गुण एव । शुक्तरत्वं शुक्लतमतेति स एव प्रकृष्टः । भगुत्वं गुरुत्वमिति परिमाणादि- F ·। । सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. लक्षणो गुणः। एकत्वं द्वित्वमिति संख्यालक्षणः । पृथक्त्वं नानात्वमिति मेद- लक्षणः । उच्चैस्त्वं नीचस्त्वमिति उच्छायादिलक्षणः । समासात् सम्बन्धे . राजपुरुषत्वं चित्रगुत्वमिति स्वस्वामिसम्बन्धः । कृतः सम्बन्धे । पाच- कत्वं पत्तृत्वम् (इति)। क्रियाकारकसम्बन्धः । तद्धितात् सम्बन्धे दण्डित्वं विषाणित्वमिति दण्डादिसम्बन्धः । डिस्थादेः स्वरूपे डित्यत्वं डित्यतेति डित्याद्यर्थस्वरूपम् । एवं गोजाते वः गोत्वं गोतेति गोशब्दस्वरूपम् । शुक्लजातेः स्वरूप शुक्लत्वं शुक्लतेति शुक्लशब्दस्वरूपम् । गवादयो यदा जा- तिमात्रवाचिनस्तदा तपां स्वरूपमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । तथाद्यर्थगतो शन्दस्वरूपमध्यवस्यते यो गोशब्दः स एवार्थ इति। एवं देवदत्चत्वं चन्द्र- त्वं सूर्यत्वं दिक्त्वम् आकाशत्वममावत्वमिति शब्दस्वरूपमेवोच्यते । भन्ये तु-डित्थत्वं देवदत्तत्वमिति वयोवस्याभेदभिन्नव्यक्तिसमवेतं सामान्य चन्द्रत्वं सूर्यत्वमिति कालावस्याभेदभिन्नव्यक्तिसमवेतं सामान्यं, दिक्त्व- माकाशत्वमिति उपचरितभेदव्यक्तिसमवेत सामान्यं प्रत्ययाय वदन्तोऽत्रापि जातिमेव त्वतठादिप्रत्ययाभिधेयां वर्णयन्ति । अनु च समासकृत्त- द्धितभ्योऽपि भावप्रत्ययेन जात्यभिगानं दृश्यते गौरखरत्वं लोहितशालित्वं सप्तपर्णत्वं धवखदिरत्वमिति । अत्र शुक्लत्वमधुरत्वादयो मतुल्लुकि विज्ञायमाने यद्यपि तद्धितान्तास्तथापि गुणगुणिनोर्जातितद्वतोरिव सोऽय- मित्यभिसम्बन्धेन लोकनिरूढेन भेदसम्बन्ध(रूप?)स्य न्यग्भावाद.. वगुणभाव एव प्रत्ययो भवति नतु सम्बन्धे । एवं गर्गाः पक्षाला इत्यादा- वपि गर्गादयः शब्दा य (आयओ) लकि यद्यपि तद्धितान्तास्तथापि मूल- प्रकृत्या सहविवक्षायामभिन्नरूपत्वातक्रि..... मण्डुललमक (१) इत्यादिवत् प्रत्ययोत्पत्तिहेतुः । सम्बन्धोऽन्यत इत्यपि भिन्नशब्दाभिधेये. नैव भावप्रत्ययात् प्रतीयते । अन्वाख्यानप्रक्रियाश्रयणे चैतदुच्यते। परमार्थ- तस्त्वेते शब्दाः परस्परसम्वन्धानपेक्षा एव गुणजात्यादनिमित्तात् प्रकृति- प्रत्ययार्थेषु वर्तन्ते । यथामलकादयः फले वृक्षे • च लुग्विधानद्वारेण चैते- पां भेदरानया(त्) प्रत्ययोत्पत्तिः कदाचिदपि मा भूदित्यास्यायते । अथ पञ्चालादिशब्दा युगपदपत्यजनपदवाचिनो भावप्रत्ययेन किमभिधीयते । ...............

·पा० १]. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रवृत्तिनिमित्तसङ्घातः । यथा कुत्वं धवखदिरत्वमिति जातिसंहतिः । एते- नाक्षत्वं मापत्वं पादत्वमित्यादीन्यपि व्याख्यातानि भवन्ति । अन्यभिचारे. तसम्बन्धाः प्रायः कृत्स्वेव भवन्ति । सतो भावः सत्त्वं सत्ता विद्यमानत्वं विद्यमानतेति । अत्रापि जातावेर भावप्रत्ययः । नहि सद्वस्तु सत्तासम्बन्ध व्यभिचरति इति सत्तासम्बन्धानपेक्षाणां सम्बन्धे (न प्रत्ययः) । पाचक इत्यादौ तु सम्वन्ध (स्य) कादाचित्कत्वात् तदपेक्षाः पाच- कादिशब्दाः स्वार्थमभिदधत इति ततः सम्बन्धे प्रयोगो युक्तः। तस्मात् सत्स्वेव विद्यमानेषु पदार्थेषु नित्यसमवायिनी शब्दग्नवृत्तिहेतुः (तत्रै? सत्त)व भावप्रत्ययवाच्या, नतु (त ? सात्सत्त्योः सम्बन्धः । स एवा........ ख्यमिति भावे वेति वचनात् । स्त्रीपुंसाभ्यां पक्षे नमनावपि भवतः । स्त्रीत्वं स्त्रीता क्षैणं पुंस्त्वं पुंस्ता पोस्नम् इति । लकारः स्वरार्थः ।। नादेत्तत्पुरुषात् ॥ १३ ॥ नादेस्तत्पुरुषात् तस्य भाव इत्यर्थे त्वतलादेव भवतः । न वक्ष्यमा- णा यगादयः । वक्ष्यति-(यत्तदेते पत्यन्ते)भ्यो यक् । न पतिः अपतिः अस्य भावः अपतित्वम् अपतिता । 'इको लघुपूर्वादकवेरिति चे १) त्यण् । न मृदुः (अमृदुः) तस्य भावः अमृदुत्वम् अमृदुता ! 'यापेवाद् गुरूपोत्मादसुप्रख्या- द्रुम्' । न रमणीयः अरमणीयः, तस्य भावः अरमणीयत्वम् अरमणीयता । नादेरिति किम् । सैनापत्यं चाहत्या। तत्पुरुषादिति किन् । नास्या मृदवः सन्ति अमृदुः तस्या भाव आमृदवम् ॥ चतुरसङ्गतलवणबडबुधकतरसलसेभ्यो वा ! १३५ ।। चतुराधन्तेभ्यो नत्रादिभ्यस्तनुरुपेभ्यस्तस्य भाव इत्यर्थे त्वतलो प्रत्ययौ (वा) भवतः । पक्षे गुणवच(न)वात् प्यम् । अचतुरत्वम् मचतुरता आचतुर्यन् । असगतत्वम् असक्तता आसत्यम् । अलवणत्वम् अल- वणता मालवण्यम् । अवडत्वम् अघडता आयव्यम् । अबुधवम् अयु. यता भायुध्यन् । अझतत्वम् अकतता बाकत्यग । अरमान अामना पारस्वम् । अलसत्वर यल्सता आलस्यम् ।।

·२८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५. पृथुमृदुपटुपाण्डखण्डचण्डस्वादुसाधुबहुमहदणु- तनूरुगुरुलधुभ्य इमनिच ॥ १३६ ॥ पृथ्वादिभ्यस्तस्य भाव इत्यस्मिन्नर्थे इमनिचप्रत्ययो वा भवति । पृयोर्भावः प्रथिन पृथुत्वं पृथुता पार्थक्म् । प्रदिमा मृदुत्वं मृदुता मार्दवम् । पटिमा पटुत्वं पटुता पाटया । पाण्डिमा पाण्डुत्वं पाण्डता पाण्डवम् । खण्डिमा खण्डत्वं खण्डता सा(ण्ड ? पड्यम् ।) चण्डिमा चण्डत्वं चण्डता (च? चाण्ड्यम् । स्वादिमा स्वादुखं स्वादुता । साधिमा साधुत्वं साधुता । भूमा बहुलं बहुता । महिमा महत्त्व महत्ता । अणिमा अणुवं अणुता (भाणवम् I) तनिमा तनुत्वं तनुता तानवस् । उरिमा उरुत्वं उरुता (औरवम्)। गरिमा गुरुत्वं गुरुता गौरवम् । लपिमा लघुत्वं लघुता लाघवम् ॥ इति ।। होडवत्सपाकाकिञ्चनर्जुचार्वाशुवक्रवृद्धकालतप्रक्षि- प्रक्षुद्रहस्वप्रियेभ्यश्च ॥ १३७ ।। होडादिभ्यस्तस्य भाव इत्यर्थे इमनिच्प्रत्ययो वा भवति । होडिमा होडलं होडता । वसिमा वत्सल वत्सता । पाकिमा पाकर पाकता । बकिचनिमा अकिञ्चनत्वम् अकिञ्चनता । ऋजिमा ऋजुलं ऋजुता आर्जवम् । चारिमा चारुत्वं पारुता। आशिमा आशुत्वम् आगुता । पक्रिमा वकलं वक्रता ! व(दि १ पिं)मा * वृद्धत्वं वृद्धता । कालिमा कालत्वं काठता । अपिमा तृप्रत्वं तृप्रता । क्षेपिमा क्षिप्रत्वं क्षिप्रता । क्षोदिमा क्षुद्र- खं क्षुद्रता । हसिमा हस्वत्वं हस्वता । प्रेमा प्रियवं प्रियता । प्रीणाते- रौणादिके मनिनि प्रेमशन्दो नपुंसकलिङ्गोऽप्यस्ति ।। वर्णदृढपरिवृढकृशभृशाम्लचुक्रलवणमधुरशीतो. प्णजडेभ्यः प्यञ्च ॥ १३८ ॥ सदस्य वादिपु पाटी न तिवारस्य सम्मतः । अत एव प्रियादि. सूत्रे (६.४.१५४) वृत्ती दादस्य वर्षिष्ठः पीयान् इति स्पद्वयं प्राय "प्रियार बहुनीशः पृथ्वादिषु पन्ते तनान्येपामिममिज न भयनीति गोदायिते" इत्युतवान् ।।

·। पा०] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २० वर्णविशेषवाचिभ्यो दृढादिभ्यश्च तस्य भाव इत्यस्मिन्नर्थे प्यम् चकारादिमनिप्रत्ययो वा भवति । शुक्लस्य भावः शौक्ल्यं शुक्लिमा शुक्लत्वं शुक्लता । कार्य कृष्णिमा कृष्णत्वं कृष्णता । दार्य द्रढिमा दृढत्वं दृढता । पारिवृत्यं परि(वृत्रि)ढिमा परिवृहत्वं परिवृढता । काश्य (क) शिमा कृशत्वं कृशता । भाय (भृ? भ्रोशिमा भृशत्वं भृशता । आम्ल्यं अम्लिमा अम्लत्वं अम्लता ! चौक्रयं चुक्रिमा चुक्रत्वं चुक्रता । लावण्यं लव- णिमा लवणत्वं लवणता । माधुर्य मधुरिमा मधुरत्वं मधुरता । शैत्यं शीतिमा शीतत्वं शीतता । औष्ण्यन् उणिया उष्णत्वम् उष्णता । जाड्यं जडिमा जडत्वं जडता । पकारो जीयर्थः । शौक्ली लौहिती ।। बालतरुणमन्दमूलमूलकालमूर्खपण्डितस्थिरबहुल, बधिरदीर्वेभ्यश्च ॥ १३९ ॥ चालादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यस्तस्य भाव इत्यस्मिन्नर्थे प्यञ् चकारादि मनिचप्रत्ययो वा भवति । बालस्य भावः वाल्यं बालिमा वाल य? स्त्रम् ) बालता। तारुण्यं तरुणिमा तरुणत्वं तरुणता । मान्ा मन्दिमा मन्दत्वं मन्दता । मौक्यं मूकिमा सूकत्वं मूकता । मौल्यं मौलिमा मूलत्वं मूलता । काल्य कालिमा कालत्वं कालता । मौख्यं मूर्खिमा मूर्खत्वं मूर्खता । पा- ण्डित्यं पण्डितिमा पण्डितत्वं पण्डितता । स्थैर्य स्थेमा स्थिरलं स्थिरता । बाहुल्यं (वह्नि १ वंहि)मा बहुलत्वं बहुलता । वाधियं वधिरिमा बधिरत्वं बधिरता । दैयं (दीर्घ ? द्राघि)मा दीर्घत्यं दीर्वता ।। वेर्यातलोतशारदेभ्यः ॥ १४० ॥ वेः परे ये यातादयस्तदन्तात् प्रातिपदिकात तस्य भाव इत्येत- स्मिन्नर्थे प्यञ् चकारादिमनिच्प्रत्ययो वा भवति । वैयात्यं वियानिमा वियातत्वं वियातता । वलात्यं विलातिमा विलातत्वं विलातता । वैशारचं विशारदिमा विशारदत्वं विशारदता !! 'स्थविर'क पाठः, २. 'लाभेति मुदितवृत्तिपाठः ।

·३० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५ समश्च मतिमनोभ्याम् ॥ १४१॥ वेः समश्च परौ यौ नतिमनश्शब्दौ तदन्तात् प्रातिपदिकात् तस्य भाव इत्यस्मिन्नथें व्यञ् चकारादिमनिच् वा प्रत्ययो भवति । वैमत्य विम- तिमा विमति विमतिता । वैमनस्यं विमानमा विमनस्त्वं विमनस्ता। साम्मत्यं सम्मतिमा सम्मतिलं सम्मतिता । साम्मनस्यं सम्मनिमा सम्मनस्त्वं सम्मनस्ता ॥ गुणवचनेभ्योऽसमासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनामसं. (ख्या ? ख्ये)भ्यः कर्मणि च ॥ १४२ ॥ गुणवचना विशेषणशन्दास्तेभ्यः समासादिवर्जितेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः कमणि चकाराद् भावे चाय प्यञ्प्रत्ययो (वा) भवति । जडस्य भावः कर्म वा जाध्यं मौढ्यं दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं शौर्यम् औदार्यम् । वावचनात् पक्षे त्वतला- वपि भावे भवतः । जडत्वं जडता। मूढत्वं मूडतेति । केचित्त्वा च लादिति वदन्तः कर्मण्यपि स्वतलाविच्छन्ति । पृथ्वादिभ्यः पृथग्वचनात् भगुण वचनत्वेऽपि प्यम् न भवति । वर्णदृदादिभ्यस्तु विशेष विधानात् कर्मपि न भवति । कथं तर्हि क्षुद्रस्य भावः कर्म वा क्षौद्यं क्षौद्री क्षुद्रस्य (ज? जा)ध्यमिति । ह्रस्वोष्णशब्दसाहचर्यादल्पपरिमाणसविशेपवाचिनोः क्षुद्र जडशब्दयोस्तत्र ग्रहणम् । इह तु दुराशयापाजवाचिनोरिति । गुण- वचनेभ्य इति किम् । गोत्वं वृक्षवं डित्यत्वं चन्द्रत्वमिति । असमास इति किम् । चित्रगुत्वं मीरपुरुषत्वम् । असमा(सा)दिम्य इति किम् । पाचकतं कर्तृत्वम् । औपगवत्वं दण्डित्वम् उच्चस्त्वं पृथक्त्व सर्वत्वं द्विलं बहुत्वम् । कथमस्यमिति । नायं संख्यावचनो नापि सर्वनाम । किन्तद्य- भिन्नपयायो सहायपर्यायो वान्य एवैकशब्दस्ततो गुणवचनान् ष्यन् मवि- प्यति ॥ ब्राह्मणमाणवयाडयधूर्तचोरचपलकुशलनिपुणसु. हितपिशुनवालिशाल(स्ये ? से)म्यः ॥ १४३ ॥ 1, 'सद्-पः' स. ग पाट: .

·-- पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ब्राह्मणादिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो भावे कर्मणि चार्थे ध्यप्रत्ययो (वा) भवति । ब्राह्मणवालिशशब्दौ प्राणिजातिवयोर्थों ताभ्यामञ्वाधनाथ, मा- णवयाश्वशन्दौ रणवचनौ ताभ्यां बुवाधनार्य, चोरधूर्तशब्दौ मनोज्ञादी ताभ्यां वुड्समावेशार्थ, चपलकुशालनिपुणा युवादयस्तेभ्योऽण्समा वेशार्थम् , अलससुहितौ समासौ ताभ्यामप्राप्तप्रापणार्थ वचनम् । ब्राह्मणस्य भावः कर्म वा ब्राह्मण्यम् । माणव्यम् । बाडव्यम् । धौर्यम् । चौर्यम् । चापल्यस् । कौशल्यम् । नैपुण्यम् । सौहित्यम् । पैशुन्यम् । वालिश्यम् । आलस्यम् । पक्षे ब्राह्मणतेत्याद्यपि भवति ।। गडुलदीनदायादविदग्धोंचितसमनशीलतत्परेत- म्परयथातथयथापुरपुनःपुनरभीक्ष्णतरतमप्रकामयथाकामेभ्यश्च ॥१३४॥ गडुलादिभ्यः षष्ठीसमर्थम्यो भावे कर्मणि चार्थे ष्यप्रत्ययो वा.. भवति । गडुलशब्दस्तद्धितः, दीनोचितौ कृदन्तौं, दायादविदग्धसमग्र तत्परेदंपराः समासाः, यथातथं यथापुरं पुनःपुनः अभीक्ष्णं प्रकामं यथाकाममित्यव्ययानि । तरतमे(त्यादि १ त्यति)शयितप्रत्ययार्थोपलक्षणं, शीलशब्दस्तु विशेषणत्वात् अगुणवचन इत्येतेभ्योऽप्राप्तः प्य विधीयते । गहुलस्य भावः कर्म वा गाडुल्यम् । दैन्यम् । दायाद्यम् । वैदग्ध्यम् । वैदग्धी । औचित्यम् औचिती । सामग्र्यं सामग्री । शीलस्य भावः शैली । तत्परस्य भावस्तापर्यम् । इदम्परस्यैदम्पर्यम् । यथातथमित्यस्य भावः याथातथ्यं याथापुर्यम् । पुनःपुनरित्यस्य भावः पौनःपुन्यम् । अभीक्ष्णमि- त्यस्य भावः आभीक्ष्ण्यम् । तरतमेत्यस्य तारतम्यम् । यथाकाममित्यस्य याथाकाम्यम् । याथाकामी । पक्षे गडुलत्वं गडुलतेत्याद्यपि भवति । एकद्वित्रिस्वान्येभ्यो भावात ॥ १४५ ॥ पिशुनशब्दोऽपि युवादिषु पठ्यते । तेन 'कशालीपशुननिपुणा' इति । अन्न पिशुन शब्दोपसृष्टः पाठः कल्प्या. इत उत्सरं सूत्रपाटानुरोधेन 'प्रकाममित्यय भावः प्राकाम्यम्' इत्यपि पच- * म्यम्।

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. एकादिभ्यः परो यो भावशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकाद् गावे कर्मणि चाथै व्यञ्प्रत्ययो (वा) भवति । समासत्वादप्राप्ते यचनम् । एकमावत्य भावः ऐकभाव्यम् । द्वैभाव्यंम् । त्रैमाव्यम् । अन्यमाव्यम् । पक्षे एक. भावत्वमेकमावतेत्याद्यपि भवति ॥ तस्वसमविषमपरममध्येभ्यः स्थात् ॥ १४६ ॥ तदादिभ्यः परो यः स्थशब्दस्तदन्तात्प्रातिपदिकाद् भावे कर्मणि चाथै प्यप्रत्ययो भवति का । तत्स्थस्य मावस्तास्तथ्यम् । स्वास्थ्यम् । सामस्थ्यम् । वैषमस्थ्यम् । पारमस्त्य्यम् । माध्यस्थ्यम् । समासत्वादप्राप्ते वचनम् । नर्थ च मास्वस्थ्यम् । आसमस्थ्यम् इति । पक्षे तत्स्थत्वं तत्स्थतेत्याधपि भवति ॥ निर्दुभ्यां ? भ्या) कुलात् ॥ १४७ ॥ निर्दु(म्यां ? भ्या) परो यः (कू? कु)लशब्दस्तदन्ताद् भावे कर्मणि चार्थे व्यञ्प्रत्ययो भवति । नैष्कुल्यम् । दौठकुल्यम् । समासत्वादप्राप्ते वचनम् । पक्षे नि(कू ? कु)लत्वं नि(प्कू? कु)लतेत्याद्यपि भवति ।। दुष्काराजन्यः पुरुषात् ॥ २८ ॥ दुष्प्रभृतिभ्यः परो यः पुरुपशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकान् भावे कर्मणि चाथै प्यप्रत्ययो भवति । दौप्पुरुष्यम् । कापुरुष्यम् । राजपौ. रुप्यम् । 'ध्यञ् राजपुरुष' इत्यादिनोत्तरपदवृद्धिः । समासत्वादप्राधे वचनम् । पक्षे दुष्पुरुपत्वं दुष्पुरुषतेत्याद्यपि भवति । व्याङपेम्यो रावयात् ॥ १४८ ॥ (व्यजु ? व्याकु)पेभ्यः परो यो रावयशन्दस्तदन्तात् पष्ठीसमासाद् भावे कर्मणि चार्थे प्यप्रत्ययो वा भवति । विरावयस्य भावः कर्म वा वैरा- .. 'त्र', २. 'कू' क. पाठ: ३. 'व्यापेभ्यो' रा. ग. पाठ..

·पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वय्यम् । विरावयादयो जनपदसमाननामानः क्षत्रियाः । अस्मादेव निपा- तनात् अ(?)ो लुग भवति । तेभ्योऽपत्यार्थे विहितस्यानः 'कम्बो- जादिभ्यो लुग' इति लुक् । ततो गोत्रलक्षणस्य खुनो बाधकः प्यञ् भवति । पक्षे विरावय(व १)त्वं विरावय(व?)तेत्याद्यपि भवति ॥ गणाधिभ्यां पत्युः ॥ १५० ॥ गणाधिम्यां परो यः पतिशब्दस्तदन्ताद् मावे कर्मणि चार्थे ध्यञ्- प्रत्ययो वा भवति । गणपतेर्भावः कर्म वा गाणपत्यम् । आधिपत्यम् | आभ्यां पत्यन्तलक्षणो यक् न भवति । पक्षे गणपतित्वं गणपतितेत्याद्यपि भवति ।। वेः शायशस्तिभ्याम् ॥ १५१ ॥ वेः परो यो शायशस्तिशब्दौ तदन्तात् प्रातिपदिकात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे प्यप्रत्ययो वा भवति । विशायस्य भावः कर्म वा वैशाय्यम् । वैशस्त्यम् । अनयोरपि विशेषणत्वेनागुणवचनवादासे वचनम् । त्वतलौ वनभिधानान्न भवतः ॥ स्वधिस्वर्जनमहावभ्यो राज्ञः ॥ १५२ ॥ स्वादिभ्यः परो यो राजनशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकात् षष्ठीसम- र्थाद् भावे कर्मणि चाथै व्यस्प्रत्ययो वा भवति । सुराज्ञो भावः कर्म वा सौराज्यम् । आधिराज्यम् । स्वाराज्यम् । जानराज्यम् । माहाराज्यम् । यौवराज्यम् । समासत्वादप्राप्ते वचनम् । केवलात् तु राज्ञो भावः कर्म वा राज्यमिति पुरोहितादिपाठायग् सवति । पक्षे अधिराजत्वम् अधि- राजतेत्याद्यपि भवति ।। सम्राजः ॥१५३ ॥. सम्राटशब्दात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे ध्यप्रत्ययो वा भवति । सम्राजो भावः कर्म वा साम्राज्यम् । कृत्वादप्राप्ते वचनम् । पक्षे सम्राट्त्वं सम्रादतेति ॥ अर्हतो नुम् च ॥ १५४ ॥ १. 'सा' स.ग, पाठ:. T ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. बईच्छब्दात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नये व्यञ्पत्ययो (वा) भवति । तत्सन्नियोगेन च नु(गा? मा)गमः ! बहतो भावः कर्म वा आई- न्त्यम् । कृत्वादप्राप्ते वचनं नुमर्थं च । पक्षे अर्हत्त्वम् अर्हत्तेत्यपि भवति ॥ समो वदिविशिभ्यां णिनः ॥ १५५ ॥ समः परौ यो वदिविशी ताभ्यां णि(ल १ नोन्ताभ्यां तस्य भावः कर्म वेत्यास्मिन्नर्थे प्यन्प्रत्ययो वा भवति । संवादिनो भावः कर्म वा सा. वायम् । सांवेश्यम् । कृत्त्वादप्रावे वचनम् । पक्षे संवादिलं संवादिते- स्यापि भवति ॥ बहोश्व भाषः ॥ १५६ ॥ बहोः : समश्च मरो यो मापशब्दस्ततो णिनन्तात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे प्यमप्रत्ययो वा भवति । बहुभाषिणो भावः कर्म वा पाहुभा- प्यम् । सांभाष्यम् । कृत्वादप्राप्ते वचनम् । पक्षे बहुभाषित्वं पहुमापिते- त्यापपि भवति । शीर्षनिविभ्यो हनः ॥ १५७ ॥ शीनिविभ्यः परो यो हन्तिस्ततो णिनन्तात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे व्यन्प्रत्ययो वा भवति । शर्पिघातिनो भावः कम वा शैषघा- त्यम् । नेघात्यम् । वैघात्यम् । कृत्वादप्रा वचनम् । पक्षे शीर्षपातित्वं शीर्षघातितेत्याद्यपि भवति ॥ नञः क्षेत्रशेश्वरविदूरपिशुननृशंसयथातथयथा- पुरेभ्यः ॥ १५८ ॥ नञः परे ये क्षेत्रज्ञादयस्तेभ्यस्तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे भ्यञ्- प्रत्ययो वा भवति । आक्षेत्रश्यम् अक्षत्रइयम् । बानेश्वर्यम् अनैश्चर्यम् । 'नमः शुचीश्वरक्षेत्रज्ञ' इत्यादिनोत्तरपदवृद्धिः पूर्वस्य वा । आविर्यम् आपिशुन्यम् । आनृशंस्यम् । आयथातथ्यम् (अयाथातथ्यम् I) आयथा- पुर्यम् । अ(य? या)यापुर्यम् । यथातथयथापुरयोः पर्यायेण' इति वृद्धिः । * 'नमस्तसुरुषादिति नियमादप्राठे वचनम् । पक्षे अक्षेत्रज्ञत्वम् अक्षेत्रज्ञ. तेत्यायपि भवति ॥ 'नादेस्तत्पुरुपाद' इति सूत्रस्वरूप पूर्व सम् । .

·। पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सधर्मानुकूलपरिमण्डलविश्वरूपविंगुदासीनेश्वरप्रति- भूसाक्षिमानुषास्तिकनास्तिकेतियुगपत्पूर्वीपरोत्तराधरादिभ्य- श्व॥ १५९ ॥ सधर्मादिभ्यो यथादर्शनमन्येभ्यश्च समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनाम- भ्यस्तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे ध्यप्रत्ययो वा भवति । साधर्म्यम् । आनुकूल्यम् । पारिमण्डल्यम् । वैवरूप्यम् । आविज्यम् । औदासीन्यम् । ऐश्वर्यम् । प्रातिभाव्यम् । साक्ष्यम् । मानुष्यम् । आस्तिक्यम् । नास्तिक्यम् । ऐतिह्यम् । योगपद्यम् । पौर्वापर्यम् । औत्तराधर्यम् । आदिग्रहणाद् वैधम्य प्रातिकूल्य पारिशेष्यम् आमिरूप्यं पारिखाद्यम् आभिजात्यं सौकर्य सादृश्यं ज्यैष्ठ्यं श्रेष्ठयं प्राकट्यं नैकव्यं पारम्पर्यम् आनुपूर्व्य (य?या थातथ्यमित्या- दयो यथादर्शनमन्येऽपि भवन्ति । पक्षे सधर्मत्वं सधर्मतेत्यायपि भवति ।। चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यचातुर्वेद्यत्रैलोक्यत्रैसन्ध्यत्रैकाल्य- त्रैशब्द्यत्रैस्वयंघाडगुण्यसैन्यसान्निध्यसामीप्यौपम्यसौख्यसा- वैवैद्यादीनां स्वार्थे ॥ १६० ॥ चातुर्वण्यादीनां सम्बन्धी व्यञ् स्वार्थे भवति । चत्वार एव वर्णा- चातुर्वर्ण्यम् । चातुराश्रम्यम् । चतस्र एव विद्याश्चातुर्वैद्यम् । व(ध्या? ध्यो)गादित्वादुमयपदवृद्धिः । नयो लोकास्त्रैलोक्यम् । त्रसन्ध्यम् । - काल्यम् । त्रैशब्धम् । त्रैस्वयम् । पडेव गुणाः पाड्गुण्यम् । सेनैव सैन्यम् । सन्निधिरेव सान्निध्यम् । समीपमेव सामीप्यम् । उपमैवौपम्यम् । सुखमेव सौख्यम् । सर्ववेदा एव सार्ववैद्यन् । 'राजपुरुष'-इत्यादिनोमयपदवृद्धिः । भादिग्रहणान्मणिक एव माणिक्यमित्यादयो भवन्ति ।। १. 'धर्मा', क. स्व. ग. पाटः * नेदमादिप्रहणसाच्यम् । यतः पूर्व 'गदुलदीनदायाद--' इत्यादिसूत्रेऽस्य परिगण- नेनेव मंसिष्यति ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. पत्यन्तपुरोहितवैर्षिकग्रामिकचर्मिकर्मिकसिलिकसू- चिकसूचकखण्डिकदण्डिकॉजनिकाजलिकप्रचिकछत्रक- राजन्सरतकसारथिभ्यो य(त् ?) ॥ १६१ ॥ पत्यन्तेभ्यः पुरोहितादिभ्यब्ध षष्ठीसमर्थेभ्यो भावे कर्मणि चार्थे य(त? क् )प्रत्ययो वा भवति । सेनापतेर्भावः कर्म वा सैनापत्यम् । पार्हसत्यम् । प्राजापत्यम् । गाईपत्यम् । पौरोहित्यम् । वार्पिक्यम् । ग्रामिक्यम् । चार्मिक्यम् । धार्मिक्यम् । सैलिक्यम् । (सौचिक्यम् ।) सौचक्यम् । खाण्डिक्यम् । दाण्डिक्यम् । भाजनिक्यम् । आअलिक्यम् । प्राचिक्यम् । *छात्रिक्यम् । राज्यम् । सा(म१)त्क्यम् । सारथ्यम् । पक्षे सेनापतित्व सेनापतितेत्याद्यपि भवति । ककारो वृद्धिस्वरार्थः ।। सखिदतवणिरभ्यो यः॥ १६ ॥ सख्यादिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो भावे कर्मणि चार्थे यप्रत्ययो वा भवति । सख्युर्भावः कर्म वा सख्यम् । दूत्यम् । वणिज्यम् । पक्षे सखित्वं सखितेत्याद्यपि भवति ॥ स्तेनाद् यन्नलोपश्च ॥ १६३ ॥ स्तेनशब्दात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे य(त्पत्ययो वा भवति। तत्सन्नियोगेन च नलोपः । स्तनस्य भावः कर्म वा स्तेयम् । पक्षे स्तनत्वं स्तेनतेत्याधपि भवति ।। दूतादिभ्यः प्यञ्च ॥१६४ ॥ दूतवाणिस्तेनेभ्यस्तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे व्यञ् चकाराध- (मच) भवति । दूतस्य मावः कर्म वा दौत्यम् । वाणिज्यम् । स्तैन्यम् । पक्षे दूत्यं दूतत्वं दूततेत्यादि यथोदाहृतमेव भव(न्ति ? ति) ॥ 'पर्विक' स. ग पाठ.. २ वर्मक' ख, 'यर्मिक' ग. पाठः, ३. 'कख', बचविकरा' स, 'कचतिकारा' ग. पाठः. ७. 'नाम' क, पाठ सूत्रपाटानुरोधेन तु 'तात्रयम्' इति स्यात् । हानिकाम्ज' ख. ग. पाट: रसा' स.ग. पाह. 4. .

·पा.१] हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । कपिज्ञातिभ्यां ढक् ॥ १६५ ॥ कपिज्ञातिभ्यां तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे ढक्प्रत्ययो वा मवति । कर्भावः कर्म वा कापेयम् । ज्ञातेयम् । पक्षे कपित्वं कपितेत्यायपि भवति ।। प्राणिजातिययोर्थोद्गात्रुन्नेतृप्रतिहर्तृकर्तृहोतृप्रशा- स्मध्वर्युवधूसुष्ठदुष्ठुरथगणकपत्तिगणकेभ्योऽञ् ॥ १६६॥ प्राणिजातिवाचिभ्यो वयोवाचिग्य उगात्रादिभ्यश्च : तस्य भावः कम वेत्यस्मिन्नर्थे अप्रत्ययो वा भवति । अश्वस्य भावः कर्म वा आश्चम् । औष्टम् । कौमारम् । कैशोरम् । औद्गात्रम् । औन्नेत्रम् । प्रातिहर्बम् । कार्बम् । होत्रम् । प्राशास्त्रम् । आध्वर्यवम् । (बान्ध ? वाध)वम् । सौष्ठवम् । दौष्ठवम् । राधगणकम् । पात्तिगणकम् । पक्षे अश्वत्वमश्वतेत्याद्यपि भवति । हायनान्तयुवस्थविरभातृयजमानमिथुनपिशुन- निपुणकुशलचपलकुलीनानृशंसेभ्योऽण ॥ १७ ॥ हायनान्तेग्यो युवादिभ्यश्च षष्ठीसमर्थेभ्यो मावे कर्मणि चार्थे अण्- प्रत्ययो वा भवति । द्विहाय नस्य भावः कर्म वा द्वैहायनम् । त्रैहायणम् । यौवनम् । स्थाविरम् । भ्रात्रम् । याजमानम् । मैथुनम् । पैशुनम् । नैपुणम् । कौशलम् | चापलम् । कोलीनम् ।.आनृशंसम् । पक्षे द्विहायनत्वं विहायन- तेत्याद्यपि भवति । ब्राह्मणादिपाठात् पिशुननिपुणकुशलचपलानृशंसेभ्यः ध्यापि भवति॥ सह(:)श्रवणेकुतुककुतूहलवृषलकण्डुककमण्डलु- कितवपोतुक्षेत्रज्ञपरिवाजकसब्रह्मचारिभ्यश्च ॥ १६८ ॥ सहाप्रभृतिभ्यश्च तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थेऽण्प्रत्ययो वा भवति । सहसो भावः कर्म वा साहसम् । श्रावणम् । कौतुकम् । कौतूहलम्। वार्षलम् । काण्डुकम् । कामण्डलवम् । कैतवम् । पौतवम् । क्षैत्रज्ञम् । पारिवाजकम् । साब्रह्मचारम् । 'कलाप्यादि'(त्यादि १ त्वात् टि)- लोपः । पक्षे सहस्व सहस्तेत्याधपि भवति ।। 1. 'होतृय', २. 'पहर कु स. ग. पाठः, ·। सरस्वतीकण्ठाभरणं अभ्या. ५. सुदुा हृदः ॥ १६९ ॥ सुदुभ्यां परो यो हृच्छब्दस्तदन्तात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे- ऽण्प्रत्ययो भवति । सुहृदो भावः कर्म वा सौहार्दम् । दौर्हदम् । 'सुदुईदो- मित्रामित्रपपियो'रुत्तरपदवृद्धिर्न भवति । सोहदम् । दौईदम् । पक्षे सुद्दत्वं मुहत्तेत्यायपि भवति ॥ भ्रातुध ॥ १७०॥ सुदुपरो यो भ्रातृशब्दस्तदन्ताच्च तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्ये अण्प्रत्ययो वा भवति । सौमात्रम् । दौत्रिम् । पक्षे सुभ्रातृत्व सुम्रा- तेत्याधपि भवति ॥ कोश्च स्त्रियाः॥ १७१॥ सुदुा कोष परो यः श्रीशब्दस्तदन्तात् तस्य भावः कर्म वेसस्मिार्थे अण्प्रत्ययो वा भवति । कुनिया भावः कर्म वा कौस्त्रम् । सौलम् । दौत्रम् । पक्षे ।कुत्रीत्वं कुस्त्रीतेत्यापपि भवति । पुरुषहृदयाभ्यामसमासे ॥ १७२ ॥ पुरुषहदयशब्दाभ्यामसमासविपये प्रयोगे तस्य भावः कर्म वेत्स- स्मिन्नर्थे अण्प्रत्ययो वा भवति । पुरुषस्य भावः कर्म वा पौरुषम्। हार्द 'हृदयस्य हृयदण्लासेपु' इति हृदादेशः । पक्षे पुरुषत्वं पुरुषतेत्याद्यपि भवति असमास इति किम् । सत्पुरुषः सौहदव्यं सौहार्यम् । 'प्यशोकरोगमूलमत्यादिषु वा' इति हृदयस्य वा इदादेशः । श्रोत्रियाद् यलोपश्च ॥ १७३ ॥ श्रोत्रियशब्दात् तस्य भावः कर्म वेत्यर्थे अप्रत्ययो वा मवति , तत्सन्नियोगेनास्य यलोपश्च । श्रोत्रियस्य मावः कर्म वा श्रौत्रम् । पर्छ श्रोत्रियत्वं श्रोत्रियतेत्यायपि भवति । मनोज्ञादिपाठाद् (वि) । श्रोत्रियकम् ।। इको लघुपूर्वादकवेः ॥ १७ ॥ लघुपूर्वी य इक् तदन्तात् कविशब्दवर्जितात् तस्य भावः कर्म के. त्यस्मिन्नर्थे प्रत्ययो वा भवति । शुर्भावः कर्म वा शौचम् । मौनम् ।

·पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पाटवम् । लाघवम् । पक्षे शुचित्वं शुचितेत्याद्यपि भवति । इक इति किम् । रसत्वम् । घटत्वम् । लघुपूर्वादिति किम् । पाण्डुत्वम् । अकवेरिति किम् । कवेभीवः कर्म वा काव्यम् । गुणवचनत्वात् ष्यन् ।। योपधाद्गुरूपोत्तमादसुप्रख्याद् बुञ् ॥ १७५ ॥ यकारोपधाद् गुरुषोत्तमात् सुप्रख्यवर्जितात् प्रातिपदिकात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे वुञ्प्रत्ययो वा भवति । रमणीयस्य भावः कर्म वा रामणीयकम् । दार्शनीयकम् । योपधादिति किस् । विमानत्वम् । गुरुपोत्तमादिति किम् । क्षत्रियत्वम् । असुप्रख्यादिति किम् । सुप्रख्यत्वम् । (सुस)धर्मादिषु दर्शनात् ष्यञ् । सौमुख्यस् । पक्षे रमणीयत्वं रमणीयते- त्याधपि भवति ।। सहायात् ष्यञ्च ॥ १७६ ।। सहायशब्दात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे प्रत्ययः व्यञ्च वा मपति । सहायस्य भावः कर्म वा साहायकम् । साहाय्यम् । पक्षे सहायत्वं सहायतेत्याद्यपि भवति ॥ द्वन्द्वमनोज्ञप्रियरूपकल्याणाढ्यमेधाविछात्रच्छान्द- सश्रोत्रियचोरधूर्त्तविश्वदेवयुववृद्धामुण्यकुलावश्यंबहुलेभ्यः ॥ द्वन्द्वसंज्ञकेभ्यो मनोज्ञादिभ्यश्च तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे बुन्- प्रत्ययो वा भवति । शिष्योपाध्याययोर्भावः कर्म वा (शि? शै)ध्योपाध्या- यिका । गौपालपशुपालिका । मनोज्ञस्य भावः कर्म वा मानोजकम् । वैरूपकम् । काल्याणकम् । आब्यकम् । मैधाविकम् । छात्रकम् । छान्द- सकम् । श्रोत्रियकम् । चौरिका । धौर्तकम् । चौर्य धौयमिति ब्राह्मणादि- पाठात् ध्यापि भवति । वैश्वदेवकम् । यौव(नि ? न)कम् । 'अके राज- न्यमनुप्ययूनाम्' इति प्रकृतिभावः । वार्द्धकम् । आमुण्यकुलिका । आवश्यकम् । 'अन्ययस्यानगिति टिलोपः । बाहुलकम् । दृढादिपाठात् . ध्यञ् इमनिच । बाहुल्यं (बहि? बंहि)मा । पक्षे शिष्योपाध्यायत्वं शिष्योपाध्यायतेत्याद्यपि भवति ।। १. 'श्य' स्व. ग. पाठ: प्रदर्शयिष्यमाणोदाहरणानुरोधात इह विस्पशन्दः स्यात् । - 1 ·४० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. कुलामुष्यसरसेभ्यः पुत्रात् ॥ १७ ॥ कुलादिभ्यः परो यः पुत्रशन्दस्तदन्तात् तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे प्रत्ययो वा भवति । कुलपुत्रस्य भावः कर्म वा कौलपुत्रकम् । आमुष्य- पुत्रिका । सारसपुत्रकम् । पक्षे कुलपुत्रत्वं कुलपुत्रतेत्याद्यपि भवति ।। ग्रामात् कुमारपण्डाम्यां च ॥ १७९ ॥ ग्रामशब्दात् परौ यौ कुमारपण्डशब्दौ ताभ्यां तस्य मावः कर्म वेत्यास्मिन्नर्थे बुञ्प्रत्ययो वा भवति । ग्रामकुमारस्य मानः कर्म वा प्राग- कुमारकम् । ग्रामपण्डकम् । ग्रामपुत्रकम् । पक्षे ग्रामकुमारत्वं ग्रामकुमारते. त्यायपि भवति । गोत्रचरणाच्छ्लाघात्याकारप्राप्त्यवगमेषु ।। १८० ॥ गोत्रवाचिनश्चरणवाचिनश्च प्रातिपदिकात् पष्ठीसमर्थाद् भावे क मणि चार्थे श्लाघादिपु विषयभूतेषु बुन्प्रत्ययो वा मवति । (गार्गिकया) गर्गस्य मावेन कर्मणा वा श्लाघते । काठिक(पाठिक ? )या विकत्यते । गार्गिकयात्याकुरुते । काठिकया विक्षिपति । गार्गिकां प्राप्तवान् । काठि- कामधिगतवान् । गार्गिकामवगतवान् । काठिकां विज्ञातवान् । पक्षे गाय॑वेन श्लाघते इत्याद्यपि भवति । श्लाघादिनिति किम् । गर्गलम् । कठत्वम् ॥ मैत्रावरुणामीधाच्छावाकनेष्टुपोतृव्राह्मणाच्छसि- भ्यश्छः॥ १८१ ॥ मैत्रावरुणादिभ्यस्तम्य मावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे छप्रत्ययो भवति वा । मैत्रावरुणस्य मावः कर्म वा मैत्रावरुणीयम् । अग्नीध्रीयम् । अच्छा- वाकीयम् । नेष्ट्रीयम् । पोत्रीयम् । ब्राह्मणाच्छंसीयम् । पक्षे मैत्रावरुणत्वं मैत्रावरुणतेत्यायपि भवति ।। 'भ्याम्' क. पाठ ·पा०२. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ब्रह्मणस्त्वः ॥ १८२ ।। ब्रह्मन्शन्दान्मत्रावरुणादिप्रस्तावादविग्विशेषवाचिनस्तस्य भावः कर्म वेत्यस्मिन्नर्थे त्वप्रत्ययो भवति । ब्रह्मणो भावः कर्म वा ब्रह्मत्वम् । बाबणादिपर्यायाद् ब्रह्मतेत्यपि भवति ॥ इति श्रीदण्डनाथनारायणभट्टसमुद्धृतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य व्याकरणस्य लघुवृत्तौ हृदयहारिण्यां पन्चमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः।। . अथ द्वितीयः पादः। धान्येभ्यो भवने क्षेत्रे खञ् ॥ १॥ तस्येत्यनुवर्तते । भवन्त्यस्मिन्निति भवनम् । धान्यविशेषवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो भक्नेऽभिधेये खप्रत्ययो भवति । यत् तद् भवनं क्षेत्रं चेत्तद् भवति । कुलुत्थानां भवनं क्षेत्रं कौलुत्थीनम् । मौद्गानम् । कौद्रवीणम् । गौधूमीनम् । धान्येभ्य इति किम् । तृणानां भवनं क्षेत्रम् । क्षेत्र इति किम् । मुद्रानां भवनं कुसूलम् ।। वीहिशालिभ्यां ढक् ॥२॥ नीहिशालिशब्दाभ्यां तस्य भवने क्षेत्रेऽभिधेये ढक्प्रत्ययो भवति । खमोऽपवादः । ब्रीहीणां (भ)वनं क्षेत्रं त्रैहेयम् । शालेयम् ।। थवयवकषष्टिकेभ्यो यत् ॥ ३ ॥ यवादिभ्यस्तस्य भवने क्षेत्रेऽभिधेये (ख) यत्प्रत्ययो (य?) भवति । यवानां भवन क्षेत्रं यव्यम् । यवक्यम् । पष्टिक्यम् ॥ तिलमाषोमाभङ्गाणुभ्यो वा ।। ४ ।। तिलादिभ्यस्तस्य भवने क्षेत्रेऽभिधेये यत्प्रत्ययो वा भवति । तिलानां G ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या०५. भवनं क्षेत्रं तिल्यं तैलीजम् । माष्यं मापीणम् । उम्यम् औमीनम् । मङ्गय भाङ्गीनम् । अणव्यम् आणवीनम् । उमाभङ्गयोरपि धान्यत्वाश्रयणात् खुञ् भवति ॥ अश्वादेकाहगमे खञ् ॥५॥ अश्वशन्दात् षष्ठीसमर्थादेकाहगमेऽर्थे खन्प्रत्ययो भवति । गम्यत इति गमः । एकाहस्य गमः आश्वीनोऽध्वा ।। गोष्ठाद् भूतपूर्वे ॥ ६॥ • (गोष्ठशब्दाद् भूतपूर्वे)ऽर्थे वर्तमानात् खप्रत्ययो भवति । स चानिर्दिष्टार्थत्वात् स्वार्थे भवति । भूतपूर्वो गोष्ठः गौष्ठीनः ।। सप्तपदात तेनावाप्यं सख्ये ॥७॥ सप्तपदशब्दात् तेनेति तृतीयासमर्थादवाप्यमित्यस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति । सख्येऽभिधीयमाने गम्यमाने वा । सप्तभिः पदैरवाप्यते साप्त- पीनं सस्यम् । साप्तपदीनः सखा । सर्वचर्मणः कृतः खश्च ॥ ८॥ सर्वचर्मन्शन्दात् तृतीयासमर्थात् कृत इत्यस्मिन्नर्थे खः, चकारात् खञ् च प्रत्ययो भवति । असमर्थसमासोऽयम् । सर्वश्चर्मणा कृतः सर्व- चर्माणः स्थः । सार्वचणिः ।। यथामुखसम्मुखाभ्यां तद् दृश्यतेऽस्मिन् ॥५॥ यथामुखसम्मुखशब्दाभ्यां तदिति प्रथमासमर्थाभ्यामस्मिन्निति सप्तम्यर्थे खप्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थ दृश्यं चेत् तद् भवति । यथामुखं दृश्यतेऽस्मिन् यथामुखीनः । आदर्शनादिः । समं सम्यग वा मुखं दृश्यतेऽस्मिन् सम्मुखीनः । यथामुखमिति निपातनादव्ययीभावः ।। सर्वादिपथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्याप्नोति ॥ १० ॥ पथ्यादिभ्यः सर्वपूर्वेभ्यो निर्देशादेव द्वितीयासमर्थेभ्यो व्याप्नोती- यस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति । सर्वप(थ्य १५) व्याप्नोति सर्वपयानो स्थः ।

·पा०२ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सर्वाङ्गीण आकल्पः । सर्वकर्माणः पुरुषः । सर्वपत्रीणो योद्धा । सर्व- पानीण ओदनः ॥ आप्रपदं प्राप्नोति ॥ ११ ॥ प्रपदमिति पदस्याग्रम् । बाङ्मयांदायामभिविधौ वा । तयोरव्य- यीभावः । आप्रपदशब्दानिर्देशादेव द्वितीयासमर्थात् प्राप्नोतलिस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति । आप्रदं प्राप्नोति आप्रपदीनः परः ।। अनुपदं बद्धा ॥ १२ ॥ अनुपदशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् बद्धा इत्येतस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भ- वति । अनुपदं बद्धा अनुपदीना उपानत् । पदप्रमाणेत्यर्थः ।। अयानेयं नेयः ॥ १३ ॥ अयानयशब्दाद् द्वितीयासमर्थान्नेय इत्यस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति । अयः प्रदाक्षिणम् । अनयः प्रसव्यम् । तदुभयं नेयः अयानयीन: शारः । फलकशिरसि स्थित उच्यते ।। सर्वान्नमत्ति ।। १४ ॥ सर्वान्नशब्दाद् द्वितीयासमर्थादत्तीत्यस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति । सर्वशब्दः प्रकारकास्न्ये । सर्वप्रकारमन्नं सर्वान्नं, तदनाति सर्वान्नीनः । परोवरपरम्परपुत्रपौत्रमनुभवति ॥ १५ ॥ परोवरादिभ्यो निर्देशादेव द्वितीयान्तेभ्योऽनुभवतीत्यस्मिन्नर्थे ख- प्रत्ययो भवति । परं चावरं च पंगवरम् । निपातनादुत्वम् । तदनुभवति परोवरीणः। परं च परतरं च परम्परम् । निपातनात् पूर्वपदस्थामावस्तर - लोपश्च । तदनुभवति परम्परीणः । पुनश्च पौत्रश्च पुत्रपात्रम् । तदनुभवति पुत्रपौत्रीणः ।। अत्यन्तानुकामं गामी ॥ १६ ॥ १, 'न में क, पाठ.

·४४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. असन्तानुकामशब्दाभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां गामीत्येतस्मिन्न ख- प्रत्ययो भवति । अत्यन्तं गामी अत्यन्तीनः । अनुकामीन ॥ पारावारं व्यस्तविपर्यस्तं च ॥ १७ ॥ पारावारशब्दाद् व्यस्तविपर्यस्ताञ्च द्वितीयासमर्थाद् गामीत्येतस्मि- नर्थे खप्रत्ययो भवति । पारावारं गामी पारावारीणः । पारीणः । अवारीणः । अवारपारीणः ॥ अनुग्वलम् ॥ १८ ॥ अनुगुशब्दाद् द्वितीयान्तादलं गामीत्यस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति । गवा पश्चादनुगु । तदलं गामी अनुगवीनो गोपालकः ॥ अध्वानं यच्च ॥ १९ ॥ अध्वनशब्दाद् द्विनीयान्तादल गामीत्यस्मिन्नर्थे यत् चकारात्, खश्च प्रत्ययो भवति । अध्वानमलं गामी अध्वनीनोऽध्वन्यः । 'अभावकर्मणोरनो ये आत्माध्वनोःख' इति च प्रकृतिभावः ।। अभ्यमित्राच्छ च ॥ २० ॥ अभ्यमित्रशब्दादाभिमुख्याव्ययीभावाद् द्वितीयासमर्थादलं गामीत्य. स्मिन्नर्थे छप्रत्ययो भवति । चकारायखौ च । अभ्यमित्रमलंगामी अभ्य मित्रीयः अभ्यमित्र्यः अभ्यमित्रीणः । अमित्राभिमुख सुलू गच्छतीत्यर्थः ।। समां समा समायां समायां विजायते पूर्वपदालुग यलोपौ च ॥ २१ ॥ समां समामित्यस्मात् समायां समायामित्यस्माच वाक्याद् विजायत इत्यस्मिन्नर्थे खप्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन च यथासह्वयं पूर्वपदालर यलोपश्च भवति । समां समा विजायते समांसमीना गौः । गर्भधारणवचनो विजनि , तेन च समा व्याप्यत इत्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । समायां समाया विजायते समांसमीना वडवा । अत्र गर्भधारणविमोचनवचनो विजनिरित्यत्यन्तसयोगामावादधिकरणे मतमी । अत्र पूर्वपदे य(द?)लोप- वचनादवशिष्टस्यालग् भवति ॥ , ·पा०२] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अधश्वो भवति च ॥ २२ ॥ अश्वशन्दाद् भवतीत्यस्मिन्नर्थे चकाराद्विजायत इति (चाय) खप्रत्ययो भवति । अद्य वा वो वा भवति अबश्वीनो भावः । अद्यश्वीना घडवा।। आगोः कर्मकारिणि ॥ २३॥ गोशब्दादापर्वात् कर्मकारिण्यर्थे खप्रत्ययो भवति । तत्र साम- वा॑द् गोः प्राप्तिः प्र(धारदा)ने वा आधित्वेन प्रतीयते । आ गोः प्राप्तेः मदानाद्वा अवश्यं कर्म करिष्यति आगवीनः ॥ अपडक्षाशितङ्वलङ्कलिंपुरुषाध्युत्तरपदादिभ्यः॥२४॥ अषडक्षादिभ्यः प्रातिपदिकम्योऽध्युत्तरपदाच स्वार्थ खप्रत्ययो भवति । अविद्यमानानि षडक्षीणि अस्य अपडक्षीणो मन्त्रः। सक्थ्यक्ष्णः स्वाङ्गादिति षजन्तात् खः । आशिता गावो अस्मिन्निति आशितनु । अस्मादेव निपातनात् पूर्वपदस्य सुम् । ततः खः । आशितजवीनमरण्यम् । अलं कर्मणे अलं पुरुषाय इति 'पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्य'ति समासः । ततः खः । अलंकर्मीणः । अलंपुरुषीणः । राजन्यधि ब्राह्मणेष्वधि इति अधिशब्दस्य शौण्डादिपाठात् समासः । ततः खः । राजाधीनः । ब्राह्म- णाधीनः । अधिष्ठितोऽधीन आयत्त इत्यर्थः ।। अदिश्यञ्चो वा ।। २५ ॥ अञ्चत्यन्तात् प्रातिपदिकात् अदिशिवर्तमानात् स्वार्थे खप्रत्ययो भवति । प्राक्, प्राचीनम् । प्रत्यक्, प्रतीचीनम् । उदक, उदीचीनम् । अवाक्, अवाचीनम् । प्राचीन ब्राह्मणी । अवाचीना शिखा । अदिशीति किम् । प्राची दिक्॥ तस्य पाकः पीलुकर्कन्धुशमीकरीरकुवलबदराश्वत्थ- खदिरेभ्यः कुणप् ॥ २६ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थेभ्यः पीत्वादिभ्यः पाक इत्यस्मिन्नर्थे कुणप् प्रत्ययो भवति । पीलूनां पाकः पालुङ्गुणः । कर्कन्धुकुणः । शमीकुणः । करीरकुणः । कुवलकुणः । बदरकुणः । अश्वत्थकुणः । खदिरकुणः ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. कर्णाक्षिनखमुखकेशपादगुल्फभूशृङ्गदन्तोष्ठपुप्पेभ्यो मूले जाहच् ॥ २७ ॥ कर्णादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तस्येति पष्ठयन्तेभ्यो मूलेऽर्थे जाहन् प्रत्ययो भवति । कर्णस्य मूलं कर्णजाहर । भक्षिजाहम् । नखजाहम् । मुख- जाहम् । केशजाहम् । पादजाहम् । गुल्फजाहम् । भ्रूजाहम् । शृङ्गजाहम् । दन्तजाहम् । ओष्ठजाहम् । पुप्पजाहम् । पक्षात तिः ॥२८॥ पक्षशब्दात् पठीसमर्थान्मूलेऽर्थे तिप्रत्ययो भवति । पक्षस्य मूलं पक्षतिः ॥ तेन वित्तश्चञ्चुपचणपौ ॥ २९ ॥ तेनति तृतीयासमर्थाद् प्रातिपदिकात् वित्त इत्यस्मिन्नर्थे चुन्चुप्- चणपो प्रत्ययौ भवतः । वित्तः प्रतीतः ज्ञात उच्यते । विद्यया वित्तः विद्या- धुन्चुः । विद्याचणः । केशचन्चुः । केशचणः ।। विनम्यां नानाजी नसह । ३०॥ विनजित्येनाभ्यां नसहार्थे पृथग्मावे वर्तमानाभ्यां यथासंख्यं ना नाभित्येती प्रत्यया भवतः । यिना नाना ।। वैविस्तृते शालच्छङ्कटचौ॥ ३१ ॥ विशब्दाद्विस्तृतेऽर्थे वर्तमानात् शालच्छवटचौ प्रत्ययौ भवतः । विशालः । विशङ्कटः । विस्तृत इत्यर्थः ।। कटच ॥ ३२ ॥ विशब्दाद्विस्तृतेऽर्थे वर्तमानात् कटम प्रत्ययो भवति । विकटः ।। समः सङ्कर्णेि।। ३३ ॥ संशब्दात् सङ्कीर्णेऽर्थे वर्तमानात स्वार्थे करच्प्रत्ययो भवति । सङ्कटः ।। प्रात् प्रकाशे ॥ ३४ ॥ प्रशब्दात् प्रकाशेऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थे करचप्रत्ययो भवति । प्रकटः ।।

·पा० २.] . । हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । उदोऽधिके ॥ ३५ ॥ उच्छब्दादधिकेऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थ कटच्प्रत्ययो भवति । उत्कटः नेः समीपे ।। ३६ ।। *उत्कटात्(?) समीपेऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थ कटचप्रत्ययो भवति । निकटः ।। अवात् कुटारच्चावनते ॥ ३७ ॥ अवशब्दादवनतेऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थे कुटारच् । चकारात् कटच प्रत्ययो भवति । अवकुटारः । अवकटः ।। नासानतौ टीटश्नाटभ्रटचः ॥ ३८ ॥ अवशब्दान्नासिकानतो याच्यायां टीटच् नाटच् भ्रटच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । अवटीटम् । अवनाटम् । अवघ्रटम् ।। तद्वति च ॥ ३९ ॥ नासिकानतिर्यस्मिन् स तद्वान् नासिकापुरुषोऽवकृष्टस्वार्थः तस्मिन् वाच्ये अवशन्दात् टीटनाटभ्रटचः प्रत्यया भवन्ति । अवटीटा नासि- का अवनाटा, अवभ्रटः । अवटीटं ब्रह्मदेयम् । अवनाटम् अवभ्रटम् । अप- कृष्टमपि वस्तु दृष्ट्वा लोको नासिकां नामयति ।।. नेडिज्विरीसचौ लीरन्ध्रे ॥ ४० ॥ निशब्दान्नीरन्धेऽर्थे विडच् विरीसच् इत्येतो प्रत्ययौ भवतः । निविडः । निबिरीसः । घनः पदार्थ उच्यते ।। इनपिटकाचिकचिचिकायास्य स्थपुटे ॥४१॥ निशब्दात् स्थपुटेऽथें इनच् पिटच् क इत्येते प्रत्यया भवन्ति । तत्स नियोगेन चास्य यथासंख्यं चिक चि चिंक् इत्येते आदेशा भवन्ति । (चिकिनः) । चिपिटः । चिक्कः ॥ १. 'विकचिचकश्चास्म'ल.ग. पाठः, * 'निशब्दाद्' इति स्यात् ।

·४८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. क्लिन्नाल्लश्चिलपिल् चुलश्चास्य चक्षुपि ॥ १२॥ किन्नशब्दाबक्षुपि वान्ये लप्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन च क्लिन्न- शब्दस्य चिल पिल् चुल् इत्येते आदेशा भवन्ति । चिलं चक्षुः । पिलम् । चुलम् । तद्योगात् पुरुषोऽपि चिलः पिलः चुल्ल इति मवति ॥ पर्वतासन्नारूढभुवोरुपाधिम्यां त्यकन् ॥ ४३ ॥ उपाधिशब्दाम्यां पर्वतासन्नायामारूढायां भुवि त्यकन्प्रत्ययो भवति । उपत्यका । अधित्यका ! 'मयन्तत्यकानामितीत्वप्रतिषेधः ।। अलावूतिलोमाभङ्गाभ्यो रजसि कटच् ॥ ४ ॥ अलावूप्रभृतिभ्यः सामर्थ्यादेव पाठयन्तेग्यो रजस्यभिधेये कटच्- प्रत्ययो भवति । बलाधूनां रजः अलाबूकटम् । तिलकटम् । उमाकटम् । भङ्गाकटम् ॥ अवेः सङ्घाते ॥ १५ ॥ अविशब्दात् सदातेऽर्थे कटच्प्रत्ययो भवति । अवीनां सहातः भविकटः॥ विस्तारे पटच् ॥ ४६॥ अविशब्दाद्विस्तारेऽर्थे पटअत्ययो भवति । अवीनां विस्तार अविपटः॥ पशुनामभ्यः स्थाने गोष्ठच ॥ १७ ॥ पशुनामभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः स्थानेऽर्थे गोष्ठन्प्रत्ययो भवति । गवां स्थान( (गो)गोष्ठम् ।। द्वित्त्वे गोयुगच् ॥ १८॥ पशुनामभ्या षष्ठीसमग्यो द्वित्वे गम्यमाने गौयुगप्रत्ययो भवति । गोगोयुगम् । उष्ट्रगोयुगम् ।।

·पा.२.] तैलम् ।। हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । षट्वे षड्गवच् ॥ ४९॥ पशुनामभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः पट्त्वे गम्यमाने पड्गवच्प्रत्ययो भवति । उष्ट्रपड्गवम् ॥ तिलादिभ्यः स्नेहे तैलच् ॥ ५० ॥ तिलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः सामर्थ्यादेव पष्ठीसमर्थेभ्यः स्नेहेऽमि- धेये तैलच्प्रत्ययो भवति । तिलतैलम् । सर्पपतैलम् । इनुदीतैलम् । एरण्ड- इक्षुमूलकादिभ्यः क्षेत्रे शाकटशाकिनौ ॥ ५१ ॥ इक्ष्वादिभ्यो मूलकादिभ्यश्च षष्ठीसमर्थेभ्यः क्षेत्रेऽभिधेये यथासङ्घय शाकटशाकिनौ प्रत्ययौ भवतः । इक्षुशाकटम् । जीरकशाकटम् । मूलशा- किनम् । वास्तुकशाकिनम् ।। तत्र घटते कर्मणोऽठच् ॥ ५२ ॥ कर्मन्शब्दात् सप्तमीसमर्थाद् घटत इत्यस्मिन्नर्थेऽठच्प्रत्ययो भ- वति । कर्मणि घटते कर्मठः । अकार इकादेशाभावार्थः ॥ तदस्य सञ्जातं तारकापुष्पमञ्जरीमुकुळकुड्मळकुसुमको रकाङ्कुरहस्तकस्तबकपल्लवकिसलयेभ्य इतच् ॥ ५३ ॥ तदिति प्रथमासमर्थेभ्यस्तारकादिभ्यः शब्देभ्योऽस्येति षष्ठचर्थे इतन्प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थ सञ्जातं चेत् तद् भवति । तारकाः सज्ञाता अस्य तारकितं नमः। पुष्पितो वृक्षः । मजरितः । मुकुळितः । कुड्मलितः । कुसुमितः । कोरकितः । अहरितः । हस्तकितः । स्तपकितः। पल्लवितः। किसलयितः॥ कण्टकपुलकरोमाञ्चहोत्कर्षगर्वोत्कण्ठाकल्लोल तरङ्गाङ्गारकशृङ्गारान्धकारेभ्यः॥ ५ ॥ कण्टकादिभ्यस्तदस्य सजातमित्यर्थे इतंच्प्रत्ययो भवति । कण्ट- कितः । पुलकितः । रोमाञ्चितः । हर्षितः । उत्कर्पितः । गर्वितः । उत्क- टित 1 कल्लोलितः । तरङ्गितः । अनारकितः । शृङ्गारितः । अन्ध- कारिता ॥ । II ·५. सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० ५. कन्दलशैवलकुालयकुतूहलकळसकज्जलकर्दम- सीमन्ताभरागवेगऋजीपेभ्यः ॥ ५५ ॥ कन्दलादिभ्यस्तदस्य सन्जातमित्यर्थे इतप्रत्ययो भवति । कन्द- ठानि सजातान्यस्य कन्दलितः। शैवलितः । कुवलयितः । कुतूदलितः । कलक्षितः । कज्जलितः । कर्दमितः । सीमन्तितः । अम्रितः । रागिता । देगितः। ऋजीपितः ॥ क्षुचूडबुभुक्षापिपासानिद्रासन्दाज्वरगरव्याधि- व्रणसुखदुःखेभ्यः ॥ ५६ ॥ क्षुधादिभ्यः शग्देम्यस्तदस्य सम्ञानमित्यर्थे इतव्यत्ययो भवति । शुजातास्य क्षुधितः । तृपितः । बुभुक्षितः । पिपासितः । निद्रितः । तन्द्रितः । ज्वरितः । गरितः । व्याधितः । व्रणितः । सुखितः । दुःखितः ॥ मूत्रपुरीषद्रोहदोहशास्त्रपण्डामुकुरमुद्रागफलति- लकचन्द्रकादिभ्यश्च ॥ ५७॥ मूत्रादिभ्यः शब्देभ्यस्तदस्य सजातमित्यर्थे इतच्प्रत्ययो भवति । मूत्रं सम्जातमस्य मूत्रितः । पुरीपितः । द्रोहितः । दोहितः । शास्त्रितः। .मण्डितः । मुकुरितः । मुद्रितः । गर्धितः । फठितः। तिलकितः । चन्द्र- कितः । आदिग्रहणाद् यथादर्शनमन्येऽपि भवन्ति गर्भादप्राणिनि ॥ ५८॥ गर्भशब्दात् तदस्य सन्जातमित्यर्थे इतन्प्रत्ययो भवति । न चेत् प्राणी प्रत्ययार्थो भवंति । गर्मितो नीहिः । अप्राणिनीति किम् । गर्भ: सन्जातोऽस्या दास्या इति वाक्यमेव भवति ।। मानान्मांत्रट् ॥ ५९ ॥ मीयतेऽनेनेति मानं प्रमाण परिमाणमुन्मानं सङ्घया च । तद्वाचिन प्रातिपदिकात् प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठयर्थे मात्रट्प्रत्ययो भवति । इस्तः 3. 'जिगवेभ्यः', २. '', . 'त्रम्' ख.ग. पाठ.. ॥

·पा०२.] इदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रमाणमस्य हस्तमात्राम् । प्रस्था परिमाणमस्य प्रस्थमात्रम् । पलमुन्मानमस्य पलमात्रम् । शतं मानमस्य शतमात्रम् । टिकरणं डीबर्थम् । प्रादेशमात्री समित् ॥ लुक चास्य वा ॥ ६ ॥ योऽयं माने मात्रट्प्रत्ययो विहितस्तस्य लुक् च वा मवति । हस्तः काष्ठं इस्तमात्रम् । प्रस्थो ग्रीहिः प्रस्थमात्रम् । पलं सुवर्णं पलमात्रम् । शतं गावः शतमात्रम् ॥ न संशये ॥ ६१ ॥ मानादिहितस्य मात्रटः संशये गम्यमाने लुङ् न भवति । हस्त- मात्रं वितस्तिमात्रं वा खातम् । प्रस्थमात्रं कुडुपमात्रं वा धान्यम् । पल- मात्र धरणमात्रं वा स्वर्णम्। शतमात्रमशीतिमात्रं वा गा(लाः ? वः)। उध्वं दानद द्वयसटै च ॥ ६ ॥ तदिति प्रथमान्तादूर्वमानवाचिनः प्रातिपदिकाद् अस्येति पष्ठयर्थे दमद् द्वयसद मात्रट् च प्रत्यया भवन्ति । अस्दनम् । जरुद्वयसम् । ऊरमानम् । जानुदनी । जानुद्वयसी । जानुमात्री ।। हस्तिपुरुषाभ्यामण च ।। ६३ ॥ हस्तिपुरुषशब्दाभ्यामूर्ध्वमानवृत्तिभ्यां तदिति प्रथमासमभ्या मस्येति षष्ठ्यर्थेऽम् चकारान्मात्रडादयश्च प्रत्यया भवन्ति । हस्ती प्रमाणमस्स हास्तिनम् । 'इनोऽनपत्ये च' इति प्रकृतिभावः । हस्तिदघ्नम् । हस्तिमात्रम् । हस्तिद्वयसम् । पौरुषम् । पुरुषमात्रम् । पुरुषदनम् । पुरुषद्वयसम् ।। द्विगोर्खा ॥ ६ ॥ द्विगोर्मानादुत्पन्नस्य मात्रडादेः प्रत्ययस्य लुग् भवति । द्विहरतम् द्विप्रस्थम् । द्विपलम् । द्विशतम् । विह(स्त ? स्ति)। द्विपुरुषम् । द्विवस्थी। द्विकाण्डी । द्विपुरुषी परिखा । द्विपुरुपी सौधाभित्तिः ।। १,२. '' स. ग, पाठः ·(मण्या०५० ५२ सरस्वतीकण्ठामरणं शनशच्छतिम्या डिनिर्वा ॥६५॥ शनन्ताच्छदन्ताच्छत्यन्ताच मानवाचिनः प्रातिपदिकात् प्रथमा. समर्थादसेति पथ्यर्थे डिनिप्रत्ययो वा भवति । पञ्चदश दिनानि परि- माणमैपां पञ्चदशिनोऽर्धमासाः। निशिनो मासाः। विशिनोऽङ्गिरसः । पक्षे पञ्चदशमात्राः । त्रिंशन्मानाः । (विंशतिमात्राः) । डकारप्टिलोपार्थः । इकारो इल्परित्राणार्यः॥ यत्तदेतेभ्यो वतुप् ॥ ३६॥ यदादिभ्यस्तदस्य परिमाणमित्यस्मिन्नर्थे वतुप्प्रत्ययो भवति वा । (यावदेव यावन्मानं यावद्द्वयसम् । तावन्मात्रम् । १ ) यत् परिमाणमस्य यावान् । तावान् । एतावान् । 'भा सर्वनाम्न' इत्यात्वम् । पक्षे यन्मानम् । तन्मात्रम् । एतन्मात्रम् । अयमाने यद्दनं यद्वपसं इत्यायपि भवति ।। किमिदम्यांवो घः ॥ ६७ ॥ किमिदंम्यामुत्तरस्य वतुपो वकारस्य धकारादेशो भवति । इयान् कियान् । एतदेवादेशवचनं ज्ञापकं किमिदंभ्या वतुवस्तीति ।। वतोः स्वायें मात्रईयसटौ वा ॥ ६८ ॥ वत्वन्तात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे मात्रड्व्यसटौ प्रत्ययौ वा भवतः। यावदेव यावन्मात्रम् । यावद्द्वयसम् । तावन्मानं तावदयसम् । एताव- न्मात्रम् एतावद्द्यसम् । कियन्मानं कियद्वयसम् ।। किमः सङ्ख्याप्रश्ने डॅति च ॥ ६९ ॥ किमः सङ्ख्याप्रश्ने वर्तमानात् प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठपर्ये इति- प्रत्ययः चकारादतुम् च भवति । का साया एपां मामणानां कत्येते ब्राह्मणाः । कियन्त एते ब्राह्मणाः । प्रश्न इति किमर्थम् । ज्ञाने मा मूत् । केयमेषां सहया दशानामिति ॥ अंशे सङ्ख्यायास्तयत् ॥ ७० ॥ १. 'तद्यो व', २. 'च', २. 'ही' स. ग पाठ . ४. 'ह' क. पा.

·. 1 पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सङ्ख्याशब्देभ्योऽवयववृत्तिभ्यस्तदिति प्रथमासमर्थेभ्योऽस्येति प- ष्ट्यर्थे तयट्प्रत्ययो भवति । अवयवस्यावयविना सम्बन्ध इति सामर्थ्यादवयवी प्रत्ययार्थो गृह्यते । पञ्चावयवा अस्य सङ्घस्य पञ्चतयः सहः । दशतयः । पञ्चतयी माला । चतुष्टयी शब्दप्रवृत्तिः ।। हित्रिभ्यामयड् वा ॥ ७१॥ द्वित्रिभ्यामवयववृत्तिभ्यां प्रथमासमर्याभ्यानस्येति षष्ठ्यर्थे अयट्- प्रत्ययो वा भवति । द्वाववयवावस्य द्वयं द्वितयम् । त्रयं त्रितयम् । द्वयी त्रयी। उभान्नित्यम् ।। ७२ ॥ उगशब्दादवयववर्तिनः प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे नित्यमयट्- प्रत्ययो भवति । उभाववयवावस्योमयो मणिः । उभये देवमनुष्याः । उम(यी) स्थितिः ॥ निमाननिमेययोर्मयट् ॥ ७३ ॥ निमाननिमेययोरंशे वर्तमानायाः सङ्ख्यायाः प्रथमासमर्थाया अ- स्येति षष्ठ्यर्थे मयट्प्रत्ययो भवति । द्वौ यवांशी निमानमस्योदश्वितः दिमयमुदश्वियवानाम् । त्रिमयं चतुर्मयम् । द्वादश्चिदशौ निमेयमेषां यवानां द्विमया यवा उदधितः । त्रिमयाः । चतुर्मयाः । निमाननिमेय- सम्बन्धे षष्ठी । इह कस्मान्न भवति द्वौ यवांशी निमानमेषामुदश्चिदंशाना- मिति । समुदितानां यवांशसङ्ख्यासम्बन्धाभावात् । प्रत्येकं सम्बन्धे तु भवितव्यमेवम् । तदा द्वावुदश्चिदंशौ निमेयमेषां यवांशानामिति । एको यवो निमानमस्योदश्चित इति न भवति । एकस्यांशांशिकल्पनाभावात् । सामर्थ्यात् तदावगम्येत । अंश इत्येव । द्वौ व्रीहियवौ निमानमस्यो- दश्चितः । सङ्ख्याया इत्येव । अंशो निमानमस्योदश्वितः ।। तदस्मिन्नधिकं समानजातीयमिति शतिशदशा- न्तायाः.शतसहस्र व्यस्तसमस्ते डः ॥७४ ।। तदिति प्रथमासमर्थायाः शतिशइशान्तायाः सङ्ख्याया अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे उप्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थं समानजातीयमधिकं चेत् ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [वण्या० ५. तद् भवति । यत्तदस्मिन्निति निर्दिष्टं तचेच्छतं सहस्रं शतसहसं वा भवति । विंशतिराधिका अस्मिन् शते विशं शतम् । त्रिशम् । पोडशम् । एवं विशं शतसहसं त्रिंशं पोडशमिति । शद्ग्रहणेन दशग्रहणं केवलनिवृत्त्यर्थम् । शतिशदन्तात् केवठाच भवति । एकविंशं शतम् । एकत्रिशं सहस्रमिति । शतिशद्दशान्ताया इति किम् । पडधिका अस्मिन् शते । अधिकमिति किम् । पञ्चदश हीना अस्मिन् शते । समानजातीयमिति किम् । एकादश पणा अधिका अस्मिन् कार्षापणशते । अस्मिन्नितीति किम् । विंशति- रधिका अस्माच्छतात् । शतसहस्रमिति किम् । एकादशाधिका अस्यां विंशतो॥ तस्य पूरणे डट् ।। ७५ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थायाः सन्यायाः पूरणेऽर्थे डट्प्रत्ययो भवति । सङ्ख्या पूर्यते येन स पूरणः एकादशानां पूरणमेकादशम् । द्वादशः । सहयापूरणग्रहणादिह न भवति । एकादशानामुष्टकाणां पूरणों घटः ।। विंशत्यादिभ्यस्तमड् वा ॥ ७६ ।। विंशत्या * (नित्यं शतादिमासार्धमाससंवत्सरेभ्यः।। ७७ ॥ पष्ठयादेरसङख्यादेः ।। ७८ ॥ नो मट् ॥ ७९ ॥ षटकति(कति)पयेभ्यस्थट् ॥ ८॥ चतुरो यच्छौ चलोपश्च ॥ ८१ ।। द्वेरतीयः॥ ८२॥ त्रेत च ।। ८३ ॥ बहुपूगगणसम्यस्तिथट् ॥ ८ ॥ यतोरिथट् ।। ८५॥ भागेऽष्टमादचौ वा ॥ ८६ ॥ • ६२ उत्तर पतिपयांगा गालाः प्रतिमानिधनदिनानि च मत्रानि सूत्रा. ठाउदस लिसितानि ।

·१ पा०२. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । षष्ठात् ।। ८७॥ माने कंश्च ॥ ८८ ॥ तेन ग्रन्थं गृहातीति ॥ ८९ ॥ पूरणाल्लुक चास्य वा ॥ १० ॥ ग्रहणे वा ॥ ९१ ॥ एकादाकिनिच्चासहाये ॥ १२ ॥ तत्र कुशलमित्याकर्षात् ॥ ९३ ॥ त्सरुपिशाचपिचण्डनिचयाश्माशनिशकुनिजपतपहा- दह्लादपादेभ्यः कन् ॥ ९४.॥ पथः पथ च ॥ ९५ ॥ भनहिरण्याभ्यां कामे ॥ ९ ॥ स्वानेभ्यः सक्ते ॥ ९७ ॥ दन्तकः नखकः । केशादिरचनायामभिनिविष्ट इत्यर्थः । बहुवचन- निर्देशात् स्वाह्नसमुदायादपि भवति । दन्तोष्ठकः । केशनखकः ।। उदराठगाधूने ॥ ९८॥ उदरशब्दात् तत्रेति सप्तमीसमर्थात् सक्त इत्यस्मिन्नर्थे ठक्प्रत्ययो भवति । योऽसौ सक्त आघुनः अविजिगीपुश्चेत् स भवति । उदरे सक्तः औदरिकः । आधुन इति किम् । उदरकः ।। सस्येन परिजातः ॥ ९९ ।। सस्यशब्दानिर्देशादेव तृतीयासमर्थात् परिजात इत्यस्मिन्नर्थे कन् प्रत्ययो भवति । सस्येन परिजातः सस्यकः खड्गः । सस्यको मणिः । सर्वतः सारेण सम्बद्ध इत्यर्थः ।। अंशं हारी ॥ १..॥ १. शमवश्यं दा' य. ग. पाठः.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. अंशशब्दानिर्देशादेव द्वितीयासमीदवश्यं हारिण्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति । अंशमवस्य हरति अंशको दायादः ॥ तन्त्राचिरोद्धृते ॥ १.१॥ तन्त्रशब्दानिर्देशादेव पञ्चमीसमर्थात् अचिरोधृत इत्यस्मिन्नर्ये कन्प्रत्ययो भवति । तन्त्रात् पटवानोपकरणात् तदानीमेवोधृतः तन्त्रका पटा । प्रत्यग्र उच्यते ॥ ब्राह्मणात् संज्ञायाम् ॥ १०२॥ ब्राह्मणशन्दात् पञ्चमीसमर्यादचिरोद्धृत इत्यस्मिन्नर्थे संज्ञायां विषये (यत्? कन् )प्रत्ययो भवति ।' सदाचारमाह्मणेभ्यस्तदानीमेवोधृत्य पृथक् कृतः बामणको नाम देशः । यत्रायुधजीविनः काण्डस्पृष्टा नाम प्राक्षणा भवन्ति ।। उष्णात् ॥ १०॥ उष्णशब्दात् पञ्चमीसमर्थादचिरोधृत इसस्मिन्नर्थे संज्ञायां विषये कन्प्रत्ययो भवति । उप्णाद्-अग्नेरचिरोद्धृता उष्णिका यवागूः । अल्पा- (धी १ना) पेया विलेपिकेति यावत् । उष्णकुण्ड: १ण्डात्) निस्सृता नदीति केचित् ॥ शीताच्च कारिणि ॥ १०४ शीतादुप्णाच द्वितीयासमर्थात् कारिण्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति । शीत मन्दं करोति शीतकः । अलसः । उष्णममि(वत् क्षि)नं करोति उष्णकः दक्षः । संज्ञामहणानुवृत्तेः शीतोष्णशब्दाविह मान्यशैत्यवचनी गृह्यते । न सर्शवचनी । क्रियाविशेषणत्वात् कर्मलम् । कारीत्यवश्यं कारिणि ।। अधेरारूढे ॥ १.५॥ अधिशन्दादारूडेऽथे वर्तमानात् स्वार्य कन्प्रत्ययो भवति । आरुट- शन्दश्च कर्तरि कर्मणि च प्रत्यये सिद्धः । तत्र यदा कर्तरि तदा १. 'परश्यहा' स.ग. पार, ·. पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ५७ भधिको द्रोणः खार्याः । अधिको द्रोणः खार्यामिति च भवति । यदा कमणि तदा अधिका खारी द्रोणेन इति ॥ अनोः कमितरि ॥ १०६॥ अनुशब्दात् कन्प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत् संज्ञ(क)मितरि गम्यते । अतुकामयते अनुकः ।। अभेदीर्घश्च वा ॥ १०७ ॥ अभिशब्दात् कन्प्रत्ययो दीर्घश्च वा भवति । समुदायेन चेत् संज्ञा गम्यते । अभीक अभिकः ।। पार्थेनान्विच्छति ॥ १०८ ॥ पार्श्वशब्दान्निर्देशादेव तृतीयासमर्थाद् अन्विच्छतीत्यस्मिन्नथें कन्- प्रत्ययो भवति । पार्थेनानृजुनोपायेनोत्कोचादिकेन योऽर्थमन्विच्छति स एवमुच्यते । अयं चार्थविशेषः संज्ञाप्रस्तावाल्लभ्यते ।। अयश्शूलदण्डाजिनाभ्यां ठक् ॥ १०९ ॥. अयश्शूलदण्डाजिनशब्दाभ्यां निर्देशादेव तृतीयासमर्थाभ्यामन्वि- च्छतीत्यस्मिन्नथै उक्प्रत्ययो भवति । तीक्ष्ण उपायोऽयश्शूलम् तेनान्विच्छति आयश्शूलिकः साहसिकः । दम्मा दण्डाजिनं तेनान्विच्छति दाण्डाजिनिकः दाम्भिकः । संज्ञाप्रस्तावादयमर्थविशेषो लभ्यते । तेन शिवभागवतादौ न भवति॥ सोऽस्य ग्रामणीः ॥ ११०॥ दृष्टानुवृत्तिसामर्थ्यात् कनेवानुवर्तते । तेन (न) ठक् । स इत्ति प्रथमासमर्थाद् अस्येति षष्ठयथै कन्प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थ ग्रामणी चेत् स भवति । देवदत्तो ग्रामणीरेषां त इमे देवदत्तकाः । ग्राम- णीरिति किम् । देवदत्तः शक्त एपाम् ।। १. 'थास्य वा' ख, ग, पाठः, * अस्योदाहरणं मातृभायां न दृश्यते । y ·........ .... .... सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५ शृङ्खलौद् बन्धनं करभे ॥ १११ ॥ शृङ्खल शब्दात् प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थ वन्धनं चेत् तद् भवति । यत्तदस्येति निर्दिष्टं करमश्वेत् स भवति । गृहलं बन्धनमस्य शृङ्खलकः करमः । (करम इति किम् ।) भूलं वन्धनमस्य गोः ।। उत्क उन्मनाः ॥ ११२ ॥ उत्क इति निपात्यते उन्मनाश्चेद् भवति । * उच्छन्दात्त धा(१)नमिति क्रियावचनात् स्वार्थे प्रत्ययः । उत्कण्ठत इत्युत्कः । उन्मना इत्यर्थः ॥ कालहेतुफलेभ्यो रोगे ॥ ११३ ॥ कालविशेषयाचिभ्यो हेतुवाचिभ्यः फलवाचिभ्यश्च प्रथमासमर्थेभ्यो- ऽस्येति षष्ठभ्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति । यतदस्येति निर्दियं रोगधेद् भवति तृतीयायहोऽस्याविभीवाय तृतीयको ज्वरः । चतुर्थकः । विषपुष्पं हेतु- रस्य विषपुप्पकः । काचपुष्पकः । शीतं फलं कार्यमस्य शीतकः । उष्णकः । रोग इति किम् । द्वितीयमहोऽस्य जातस्य पालक(स्या १स्य)। प्रोयोऽन्नमस्मिन् संज्ञायाम् ॥ ११४ ॥ स इति प्रथमासमर्थेभ्योऽ(स्यति षष्ठ्यर्थे १ स्मिन्निति सप्तम्यर्थे) कन्- प्रत्ययो भवति । यचत् प्रथमासमर्थमन्नं चेत् तत्(प्रत्ययो ? प्राय)विषयं भवति । (प्रायो वा?) । गुडापूपाः, प्रायेणासमस्यां पौर्णमास्यां गुडापूपिका कृसरिका | त्रिपुटिका । संज्ञायामिति किम् । सक्तवः: प्रायेणान्नमस्मि- निति ।। कुल्माषादञ् ॥ ११५ ॥ कुल्मापशब्दात् प्रघमासमर्थात् प्रायोऽन्नमस्मिन् संज्ञायामित्य- स्मिन्नर्थे अन्प्रत्ययो भवति । फुल्मापाः प्रायेणान्नमस्यां पर्णिमास्यां कोल्मापी ॥ १. 'लय', २. 'प्रयोजनमारमन्' क. पाठ, 'उरसम्दात् संसाधन क्रियावचनात् तदति कन्प्रत्यय' इति वृत्तिः ।

·१. पा.२.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्या समेतम् | घटकादिनिः ॥ ११६ ॥ वट(कान्ता ? कशब्दा)त् प्रथमासमर्थादनमस्मिन् संज्ञायामित्यस्मि- नर्थे इनिप्रत्ययो भवति । वटकानि प्रायेणान्नमस्यां पौर्णमास्यां क्टकिनी । साक्षाद् द्र(ष्टा ? टरि) ॥ ११७ ।। साक्षाच्छब्दाद् द्रष्टेत्यस्मिन्नर्थे संज्ञायां विषये- इनिप्रत्ययो भवति । साक्षाद्रष्टा साक्षी साक्षिणौ साक्षिणः । 'अध्ययस्यानगच्छत्स्वसतीति टिलोपः । संज्ञायां किम् । साक्षाद् द्रष्टौ । श्राद्धमनेनाध मुक्तं ठंश्च ॥ ११८ ॥ श्राद्धशब्दात् प्रथमासमर्थादनेनेति तृतीयाथै ठन् चकारादिनिश्च प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमासमर्थमय भुक्तं चेत् तद् भवति । श्राद्ध- मनेनाद्य भुक्तं श्राद्धी श्राद्धिकः । अद्यग्रहणादय भुक्त एव । (श्रामनेनाय ?) श्वः श्राद्धी श्राद्धिक इति इन् न भवति ॥ पूर्वादिनिः ॥ ११९ ॥ पूर्वशब्दादनेनेति तृतीयाथै कर्तरि इनिप्रत्ययो भवति । पूर्वमनेन कृतं भुक्तं पीतं वा पूर्वी पूर्विणी पूर्विणः । नाक्रियः कतीस्तीति सामर्थात् कृतादिकिया गृह्यते । पूर्वमिति च तद्विशेषणं भवति । इनिग्रहणं ठनो निवृत्त्यर्थम् ॥ सपूर्वात् ॥ १३० । विद्यमानपूर्वीत् पूर्वशब्दादनेनेति तृतीयाथै इनिप्रत्ययो भवति । सामीलभ्ययैव च क्रिययास्य पूर्वस्वमुपपद्यते । कृतं पूर्वमनेन कृतपूर्वी कटम् । यदि वा कृतः पूर्वं कटोऽनेन कृतपूर्वी कटम् । गतपूर्वी ग्रामम् । भुक्तपूर्वी दिनमिति ॥ इष्टपूर्तश्रुतगृहीतोद्गृहीतार्चितपठितानुपठितव्या- कुलितनिराकृतोपाकृतोपकृतावधारितामकाल्पितावकीर्णेभ्यः [॥ १२१ ॥ १. 'व्या । श्रार्द्ध ख. ग. पाठः.

·३ ६० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५ इष्टादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽनेनेति तृतीयार्थे इनिप्रत्ययो भवति । इष्टमनेन इष्टी यज्ञे । पूर्ती दाने । श्रुती इतिहासे । गृहीती वियाम्यासे। उद्गृहीती उद्योगे । अर्चिती सद्वृत्ते । पठिती वेदे । अनुपठिती मीमांसा- याम् । व्याकुलिती प्रजने । निराकृती शत्रौ । उपाकृती पशौ । उपकृती मित्रे । भवधारिती शास्त्रार्थे । अवकल्पिती जल्पे । अवकीर्णी दुर्नये । सर्वत्र 'क्तस्य चेन्विषयकमणि' इति कर्मणि ससमी ॥ आयुक्तासेविताम्नातपरिगणितानुगणितंगणितनि- कथितनिपादितोपसादितपरिगदितपरिक(ल्पि ? लि)तपरिर- क्षितसङ्कलितसंरक्षितेभ्यश्च ॥ १२२ ।। आयुक्तादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्योऽनेनेति तृतीयाथै इनिप्रत्ययो भवति । बायुक्त युद्धमनेन आयुक्ती युद्धे । आसेविती राजनि । आमाती छन्दसि । परिगणिती याज्ञिक्ये । अनुगणिती पदे । अनुगणिती निरुक्ते। गणिती ज्योतिपि । निकथिती कथायाम् । निपादिती भा..के । उप- सादिती सदसि । परिगदिती परषु । परिकलिती कलासु । परिरक्षिती परिजने । सङ्कलिती पदार्थेषु । संरक्षिती प्रजासु । पूर्ववत् सर्वत्र कर्मणि सप्तमी ।। अनुपधन्वेष्टा ॥ १२३ ॥ भनुप दीति निपात्यते अन्वेष्टा चेद् भवति । अनुपदमेति, अनुपदी गवाम् । अनुपदी उष्ट्राणाम् ।। क्षेत्रियच् परक्षेत्रे चिकित्त्यः ॥ १२४ ॥ परक्षेत्रे चिकित्स्य इत्यस्मिन्नर्थ क्षेत्रिय इति निपात्यते । परक्षेत्र- शब्दात् सप्तग्यन्तात् घप्रत्ययः परशन्दलोपश्च । परक्षेत्रे जन्मान्तर- शरीरे चिकित्स्यः क्षेत्रियो व्याविः । पाशरीरं सङ्गमय्य चिकित्स्यते क्षेत्रियं विषम् । सस्वार्थ परक्षेने जातानि चिकित्स्यानि नाश्यानि क्षेत्रियाणि तृणानि । परक्षत्रे परकलो चिकित्स्यो निग्राधः क्षेत्रियः पारदारिकः । चकारः स्वरार्थः।। 'थि' स.पाठः १. 'गु, २ 'तनि' ग. ग पाठ क.पाठ. ५. 'स्याः'राग पाठ.

·पा. २.४ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते ॥ १२५ ॥ छन्दोऽधीत इत्यस्मिन्नर्थे श्रोत्रियन्निति निपात्यते । (शब्दो ? छन्दो) वेदस्तमधीत इत्यस्मिन्नर्थे श्रोत्रभावो घन्प्रत्ययः । छन्दोऽधीते श्रोत्रियः। नकारः स्वरार्थः । प्रकरणभेदेन विधानात् छन्दोऽधीते छान्दस इत्याप्रत्य- योऽनेन (न) बाध्यते ॥ इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमि- न्द्रदत्तमिति वा ॥ १२६ ॥ इन्द्रियमित्यन्तोदात्तः । इन्द्रशब्दात् षष्ठीसमर्थात् लिङ्गमित्यास्मि अर्थे पच्प्रत्ययः । इन्द्रस्य लिङ्गमिन्द्रियम् । इन्द्र आत्मा। चक्षुरादि- करणेनानुमीयते नाकर्तृकं करणमस्तीति । इन्द्रेणात्मना दृष्टमिन्द्रियम् । स हि चक्षुरादीनि मनसा दृष्ट्वा मनसा संयोज्य विषये योजयति । इन्द्रे- मात्मना सृष्टमिन्द्रियम् । आत्मकृतेन हि शुभाशुभेन कर्मणा तथाविध- विषयोपभोगाय यानि चक्षुरादीनि भवन्ति । इन्द्रेणात्मना जुष्टमिन्द्रि- यम् । आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थनेति', तद्द्वा- रेणास्य विज्ञानोत्पादात् । इन्द्रेणात्मना विषयेभ्यों यथायथं ग्रहणाय समर्पितमिति इन्द्रियम् । इतिकरणः प्रकारार्थः । सति सम्भव इत्यादि- व्युत्पत्तिः कर्तच्या । रूढेष्वनियमादि(ति) । वाशब्दः प्रत्येकमभिसम्ब- ध्यमानो विकल्पानां स्वातन्त्र्यं दर्शयति । तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् ॥ १२७ ॥ -तदिति प्रथमासमीदस्येति षष्ठ्यर्थेऽस्मिन्निति सप्तम्यर्थे च मंतुष्- प्रत्ययो भवति । यत्तत् प्रथमांसमर्थमस्ति चेत् तद् भवति । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेन विषयो नियम्यते ॥ तयां "भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः ॥" भूम्नि तावद गावोऽस्य सन्ति गोमान् देवदत्तः । वृक्षा अस्मिन् सन्ति वृक्षवान् पर्वतः । निन्दायां- ककुदावर्तिनी। प्रशं- .

·सरस्वतीकंठाभरणं [मध्या० ५. साय- रूपवती कन्या। शीलवती । नित्यगोगे-क्षीरिणो वृक्षाः। कण्टकिनः । अतिशायने- उदरिणी कन्या । बलवान् मल्लः । संसर्ग- दण्डी छत्रीति । प्रायिकं चैतत् । तेन सन्मानेऽपि भवति । (यु? य)व- मतीमि(रद्धि)यूपं प्रोक्षति' अस्तिमानयमद्यापि नः प्रतिददातीति । अस्तीति वर्तमानकालोपादानाद्वर्तमानसत्तायां प्रत्ययो भवति । न भूतभविष्यत्स- त्तायाम् । गावोऽस्यासन् गावोऽस्य भवितार इति ।। शैषिकान्मतुवर्षीयाच्छैपिको मतुपर्थिकः । सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान्न सनिध्यते ॥ रसरूपवर्णगन्धस्पर्शशब्दस्नेहेभ्यो गुणेभ्यः ॥ १२८॥ रसादिभ्यो गुणवृत्तिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे मतुष्प्रत्ययो में- वति । पुनर्वचनमिनादिनिवृत्यर्थम् । रसवान् । रूपवान् । वर्णवान् । गन्ध- वान् । स्पर्शवान् । शब्दवान् । स्नेहवान् । गुणेभ्य इति किम् । रसी इक्षुः । रसिको नटः । द्रवद्रव्यसम्बन्धो भावयोगध प्रतीयते । गन्धी गन्धिक इति सम्बन्धित्वम् । चन्दनानि वार्ता च प्रतीयते ॥ तद्विशेषेभ्यो लुक् ॥ १२९ ॥ रसादिविशेपेभ्यो मधुरतत्त्वादिभ्य) उत्पन्नस्य मतुवादेर्लग् भवति । मधुरो रसोऽस्यास्तीति मधुरः । अम्लः । शुक्लः । कृष्णः । सुरभिः । असुरमिः । शीतः । उष्णः। तारः । मन्द्रः । चिक्लिदः । चक्लसः । इति । प्राण्यङ्गादातो लज वा ॥ १३ ॥ प्राण्यगवाचिनः शब्दादाकारान्तात्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे लन्प्रत्ययो भवति वा । चूडालः चूडावान् । शिखालः शिखावान् । प्राणिग्रहण किम् । शिखावान् प्रदीप जावान् प्रासादः । अङ्गग्रहणं किम् । इच्छा- वान् वासनावान् । भात इति किम् । इस्तवान् पादवान् । प्रत्ययस्वरे. गैव सिद्धे चकारः 'स्वरितो वानुदाते पदादौ' इति स्वरितबाध- नार्थः ॥ जटाघंटाम्यां क्षेप ॥ १३१ ॥ १, 'या' क.पाठः.

·- पा. २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । जटाघटाशब्दाभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे क्षेपे गम्यमाने लच्प्रत्ययो भवति । जटालः । घटालः । *ऋत्वन्तात् (१) क्षेपस्या(न)वगमात् वि- (कार? कल्पेऽपि) लजेव ॥ क्षुद्रजन्तूपतापेभ्यश्च ॥ १३२ ॥ क्षुद्रजन्तुवाचिभ्य उपतापवाचिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यस्तदस्यास्त्य- स्मिन्नित्यर्थे लच्प्रत्ययो भवति । यूकालः । विपादिकालः । विचर्चिकालः । मूीलः । आत इत्येव । मशकवान् : मत्कुणवान् । श्यारावान् । कासवान् ॥ सिध्मगडुमणिकर्णपर्णपांसुमांसनाभिपशुप्रज्ञासक्थि- हनूदकबीजस्नेहेम्यः ॥ १३३ ॥ सिध्मादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तदस्यास्यास्मिन्नित्यर्थ लेच्प्रत्ययो भ- वति । सिध्मान्यस्य सन्ति सिध्मलः । गडुलः । मणिलः । कर्णलः। पर्णलः । पांसुलः । मांसलः । नाभिलः । पशुलः । प्रज्ञालः | सक्थिलः । हनूलः । उदकलः । वीजलः । स्नेहलः । पक्षे सिमवानित्याद्यपि भवति । शीतश्यामकृष्णपिङ्गपेशपक्ष्मपृथुमृदुम पत्रपुष्क. निष्पावचटुकपिकपडूभ्यः ॥ १३४ ॥ शीतादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे लच्प्रत्ययो भवति । शीत. मास्मिन्नस्ति शीतलः । श्यामलः । कृष्णलः । पिङ्गलः ! पेशलः । पक्ष्मलः । पृथुलः । मृदुलः । मञ्जुलः । पत्रलः । पुष्कलः । निष्पावरः । बटुलः ! कपिलः । कण्डूलः । पक्षे शीतवानित्याद्यपि भवति । पाणिधमन्योर्दीर्घश्च ॥ १३५ ।। पार्णियमनिशब्दाभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे लच्प्रत्ययो (वा) भवति तत्सन्नियोगेन च तयो? भवति । पार्णीलः पाणिवान् । धमनील धमनिवान् ॥ वातदन्तबलगलललाटानामू च ।। १३६ ॥ ३. 'म्हु' क. ग. पाठ:. १, २. 'घा' क, पाठः. ३. 'मतुवन्ताद्' इति पाठः स्यात् ।

·६४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या. ५. वातादिम्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे लच्प्रत्ययो म. वति वा, तत्सन्नियोगेन चैपामूकारो भवति । वातूलः । दन्तूलः । वलूलः । गलूलः । ललाटूलः । पक्षे वातवानित्यायपि भवति ॥ वत्सांसाम्यां स्निग्धवलिनोः ॥ १३७ ॥ वत्सांसशब्दाभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे यथासतचं स्नेहवति वल- वति चाभिधेये लच्प्रत्ययो भवति । वत्सलः स्नेहवान् । अंसठः घलवान् । न चायमर्थो मतुपा प्रतीयत इति विकल्पाधिकारेऽपि लन् भवति । फेनात् ॥ १३८ ॥ फेनशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नियर्थे उच्प्रत्ययो भवति । फेनलः । फेनवान् ॥ पिच्छोरःपर्णोदकधुवकाधूवकाप्रज्ञाभ्यश्चेलच् ॥ १३९ ॥ पिच्छादिभ्यः फेनशब्दाच तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इठच्प्रत्ययो भवति । पिच्छिलः । उरसिठः । पर्णिलः । उदकिल. । धुवकिलः । धूव- किलः । प्रज्ञिलः । (फेनिलः 1) पक्षे पिच्छवान् । फेनलः । फेनवान् । न चायमों मतुपा प्रतीयते इति विकल्पाधिकारेऽपि लजेव भवति ।। जटाघेटाकालाम्यः क्षेपे ॥ १४० ।। जटादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे क्षेपे गम्यमाने इलच्प्रत्ययो भवति । जटिलः । धैटिलः । कालिलः । मतुपा क्षेपानवगमाद्विकल्पाधिकारेऽपि क्षेपे इलजेव भवति ॥ तुन्दोदरपिचण्डकैलापङ्ककाकयवव्रीहिंग्रहगुहाभ्यः ॥११॥ ५ १. पृथुकाध्रुवकाप्रज्ञापिण्डेभ्यश्चे' स. ग. पाठ २, ३. 'घा' क ख. पाठः का' क.पाठ 'हिशालिन' स ग, पाठ ·पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तुन्दादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इलच्प्रत्ययो वा भवति । तुन्दिलः । उदरिलः ! पिचण्डिलः | कलिलः । पङ्किलः । काकिलः । यविलः । व्रीहिलः । अहिलः । गुहिलः । पझे तुन्दी (कृति ? तुन्दि)क- स्तुन्दवानित्यायपि भवति । स्वाड्रेभ्यो वृद्धौ ॥ १४२॥ वृद्धाविति प्रकृतिविशेषणम् । वृद्धिविशेषवाचिभ्यः स्वाङ्गेभ्यः प्राति- पदिकेभ्यस्तदस्थास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इलच्प्रत्ययो वा भवति । बृद्धौ महान्तौ कर्णी यस्य स्तः (स) कर्णिलः । पा(टि ? दि) लः । पक्षे कर्णवान् कर्णी कर्णिकः । इत्याद्यपि भवति ।। लोमरोमपप्लुब हुकुरुरुहरिकपिकन्यः शः ॥ १४३ ॥ लोमादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थ शप्रत्ययो वा भवति । लोमशः । रोमशः । पप्लुशः । बभ्रुशः । हुकुशः । रुरुशः । हरिशः । कपिशः । कर्कशः । पक्षे लोमवानित्याद्यपि यथाविधानं भवति ।। पामवामहेमशामालेष्मोमगुक्रिमिवलिभ्यो नः ॥ १४ ॥ पामादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे नप्रत्ययो वा भवति । पायनः । वामनः । हेमनः । शामनः । श्लेष्मणः । (ऊप्मणः ।) गुणः । क्रिमिणः । बलिनः । पक्षे पामवानित्यायपि यथाविधानं भवति ।। शाकीपलालीकद्रूणां ह्रस्वश्च ॥ १४५ ॥ शांक्यादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे नपत्ययो भवति तत्सन्नि योगेन चैषां ह्रस्वो भवति । शाकी अस्मिन्नस्ति शाकिनम् । पलालिनम् । कद्रुणम् । महत् शाकं शाकसमूहो वा शाकी । महत् पलालं क्षोदो वा पलाली । नागमाता गृहगोधा वा कद्रूः ।। विश्वचोऽकृतसन्धेरुत्तरपदलोपश्च ॥ १४६ ॥ विष्वच्छब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे नप्रत्ययो भवति । अञ्चतीति विष्वञ्चयोगेनाकृतसन्धेरुत्तरपदस्य लोपो भवति । विष्व(स्व?)ञ्चतीति विवक् तदस्यास्तीति विषुणः । पक्षे विष्वग्वान् ।। १. 'मवश्रुभुस्कु' ख. ग. पाठः, K ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५ भङ्गात् कल्याणे ॥ १७ ॥ अङ्गशब्दात् कल्याणेऽर्थे वर्तमानात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे न- प्रत्ययो भवति । कल्याणान्यज्ञान्यस्याः सन्ति अगना । कल्याण इति किम् । अङ्गवती ॥ लक्ष्म्या अच् ॥ १४८।। लक्ष्मीशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे नप्रत्ययो भवति । तत्सनि- योगेन चाकारोऽस्यान्तादेशो भवति । लक्ष्मीरस्यास्ति लक्ष्मणः । पक्षे लक्ष्मीवान् ।। प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः॥ १४९ ॥ प्रज्ञादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे णप्रत्ययो भवति वा । प्रज्ञास्या- स्तीति प्राज्ञः । श्राद्धः । आर्चः । वार्तः । पक्षे प्रज्ञावानित्यादि ।। तपस्सहस्राभ्यामण् ॥ १५० ॥ आभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नर्थे अण्प्रत्ययो वा भवति । तपोऽस्यास्तीति तापसः । पक्षे तपस्वी । असन्तत्वाद् विनिः । साहस्रः सहस्रवान् सहस्री। अदन्तत्वादिनिः ।। ज्योत्स्नातमिनाकुण्डलकुतुपविसर्पविपादिकाम्यः॥१५१॥ ज्योत्स्नादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे अण्प्रत्ययो वा भवति । ज्योत्स्ना अस्यास्ति ज्योत्स्नः । तामिस्रः । कौण्डलः । कौतुपः । वैसर्पः। वैपादिकः । पक्षे ज्योत्स्नावानित्यादि । सिकताशर्कराभ्याम् ॥१५२ ॥ आभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थेऽण्प्रत्ययो भवति वा । सिकता अस्मिन् सन्ति सैकतो घटः । शार्करः । सिकतावान् ।। देशे लुबिलचौ च ॥ १५३ ॥ सिकताशर्कराम्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थै देशेऽभिधेये लुविलचौ चकारादण्प्रत्ययश्च वा भवति । सिकता अस्मिन् देशे सन्ति सिकता १. 'जौक, पाठ, . ।

·पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ६७ देशः । सैकतः । सिकतावान् । सिकतिलः । शर्करा देशः । शरिलः । शार्करः । शर्करावान् । चातुर्थिकेनैव संज्ञायां वचनम् । संज्ञार्थं तत्र हि तन्नाम्नीत्यनुवर्तते ॥ दन्तादुन्नतादुरच् ॥ १५४ ॥ दन्तशब्दादुन्नतोपाधिकात् . तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे उरच्प्रत्ययो भवति । उन्नता दन्ता अस्य दन्तुरः । उन्नतादिति किम् । दन्तवान् ।। ऊबसुपिमुष्कमधुबन्धुनख मुखपांसुपाण्डुभ्यो रः॥१५५ ॥ ऊपादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे रप्रत्ययो वा भवति । ऊपरः । सुपिरः । मुष्करः । मधुरः । वन्धुरः । नखरः । मुखरः। पांसुरः । पाण्डुरः। इतिकरणस्य विवक्षार्थत्वाद् ऊपवान् घटः । मधुमान् वृक्ष इति ॥ खनगसिन्धुकुञ्जभ्यः संज्ञायाम् ॥ १५६ ॥ खादिभ्यः शब्देभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे संज्ञायां विषये रप्रत्ययो भवति । खमस्यास्ति खरः रासभः । नगरं पत्तनम् । सिन्धुरो हस्ती ! कुञ्जरः स एव । संज्ञायामिति किम् । खवान् । नगवान् । सि- न्धुमान् । कुलवान् ॥ कच्छ्वा हस्वश्च ॥ १५७ ॥ कच्छूशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे रप्रत्ययो वा भवति । तत्स- न्नियोगेन ह्रस्वश्चास्य भवति । कच्छुरः । कच्छूमान् ।।. धुदुभ्यां मः ॥ १५८ ॥ युटुशब्दाभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे मप्रत्ययो भवति । धुमः द्रुमः ! विकल्पाधिकारेऽपि रूढिशब्दत्वादनयोर्मतुव् न भवति ॥ केशमणिहिरण्यराजीकुमारेष्टकाबिम्वेभ्यो वः॥१५९ ॥ केशादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे वप्रत्ययो वा भवति । केशवः । मणिवः । हिरण्यवः । राजीवः । कुमारवः । इष्टकावः । विम्बवः । पक्षे केशवान् केशी इत्यादि । 'म्बादिभ्यो' स.ग. पाडस ·सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या०. अर्णसो लोपश्च ॥ १६०॥ अर्णस्शब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थं वप्रत्ययः लोपश्चास्य भवति । अर्णवः । रूढित्वान्न मतुप् ।। गाण्ड्यजगाभ्यां संज्ञायाम् ॥ १६१ ॥ गाण्ड्यजगशब्दाभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे संज्ञायां विषये वन- स्ययो भवति । गाण्डीवं धनुः । संहितासाम्याद हस्तान्तादपि भवति । गाण्डिवम् । अजगवम् । संज्ञायामिति किम् । गाण्डी | गाण्डीवान् । अजगवान् ॥ मेधारथाभ्यामिरः ॥ १६२ ॥ आन्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इरः प्रत्ययो वा मवति । मेधिरः मेधावान् मेधावी । रथिरः रथवान् ॥ काण्डाण्डाभ्यामीरच् ॥ १६॥ आभ्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे ईरच्प्रत्ययो वा भवति । काण्डीरः काण्डवान् । अण्डीरः अण्डवान् ।। कृप्यासुतिरजःपरिपभ्रातृपुत्रोत्सङ्गेभ्यो वलच॥ १६ ॥ कृप्यादिभ्यस्तदस्यास्यस्मिन्नित्यर्थे वलच्प्रत्ययो वा भवति । कृपी- वलः । आसुतीवलः । रजस्वला । परिपद्बलः। भ्रातृवलः । *पुत्रावलः। उत्स- गावलः । 'अणन्तानां चले' इति दीर्घत्वम् । पक्षे कृपिमानित्यादि । इतिकरणस्य विवक्षार्थत्वात् क्वचिद्विपये वलञ् न भवत्येव । कृपिमत् क्षेत्रं । रजस्वान् वायुः ।। दन्तशिखाभ्यां संज्ञायाम् ॥ १६५ ॥ दन्तशिखाशब्दाम्यां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे संज्ञायां विपये वलच्- प्रत्ययो भवति । दन्तावलो धौम्यो हस्ती च । शिखावलं नगरं मयूरश्च ॥ * 'अन्तानां वरे' इत्यत्र संताग्रहाणानुवृत्त संज्ञायामेव दीर्घविधिः प्रवर्तते । भसंज्ञायां तु दी भाव । एतदभिप्रायेणैव काशिकायती 'पुत्रवल' इत्युदाहृतम् । एवमु- । - पर्यपि। t 'सैन्य इति वृत्ति ।

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । ज्योत्स्नातमिस्रो स्विन्नूर्जस्वलमलीमसाः ॥ १६६ ॥ ज्योत्स्नादयः शब्दास्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे यथाविपयं निपा- त्यन्ते । ज्योतिश्शब्दान्नप्रत्यय उपधालोपश्च । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा । अ- न्यत्र ज्योती रात्रिः । तमस उपधाया इत्वं रश्च प्रत्ययः । तमिस्रा रात्रिः तामिस्रः पक्षः । ऊर्जशब्दाद्विनिवलच्प्रत्ययोऽसुगागमश्च । ऊर्जस्वी ऊर्जस्वलः । रूढालङ्कारः । अन्यत्र ऊर्ज(वा)न् । मलादीमसच् मलीमसः बहिरन्तश्वाशुद्धः । अन्यत्र मलवान् ॥ नौसभाकुमारिकाकरणयवखदाभ्यष्ठन् ॥ १६७ ।। नावादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे ठन्प्रत्ययो वा भवति । ना- विकः । समिकः ... .... यवखादकः । पक्षे नौमानित्यादि । व्रीहिशालिशीर्षमायाभ्य इनिश्च ॥ १६८ ॥ श्रीह्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिश्चकारात् ठन्प्रत्ययो वा भवति । व्रीही व्रीहिकः श्रीहिमान् । शाली शालिकः शालिमान् । शीर्षी शीर्विकः शीर्षवान् । अदन्तत्वादेव सिद्धे वचन मत्वर्थीयेऽपि शिरसः शीर्षादेशार्थम् । मायी मायिकः मायावान् । मायावी ॥ अतः ॥ १६९ ॥ अदन्तात् प्रातिपदिकात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिठंश्च प्रत्ययो वा भवति । दण्डी दण्डिका दण्डवान् ॥ धनादुत्तमणे ॥ १७ ॥ धनशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे उत्तमणेऽभिधेये इनिष्ठंच प्रत्ययो भवति । धनी धनिकः । उत्तमर्ण इति किम् । धनवान् ।। १. 'काभ्य' क. पाठ ·७० मरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०.५.. न द्रव्यादिभ्यः ॥ १७१ ॥ द्रव्यादिभ्योऽदन्तेभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिठनी प्रत्ययौ न भवतः। द्रव्यवान् । व्यवान् । सख्यवान् माल्यवान् । धान्यवान् । पुण्य- वान् । सत्यवान् । अपत्यवान् ॥ कृद्भ्यश्चाकार्यगृहदात्रपोत्रभोगतरविजयसंयमादिभ्यः ॥ कृदन्तेभ्यश्च कार्यादिवर्जितेभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिठनौ प्र. त्ययो न भवतः । हव्यवान् कृत्यवान् भृत्यवान् गव्यवान् लाव्यवान् । कारकवान् हारकवान् कुम्भकारवान् धान्यमायवान् हिंसवान् ईश्वरवान् स्नेहवान् शब्दवान् प्रचयवान् स्वनयवान् । हसवान् । अकार्यादिभ्य इति किम् । कार्यो कार्यिकः । गृही गृहिकः । दात्री दानिकः । पोत्री पोनिकः । भोगी भोगिकः । तरी तरिकः । विजयी विजयिकः । संयमी संयमिकः । आदिग्रहणात् स्थानी स्थानिक इत्यादयो भवन्ति । जातेरतण्डुलादेः ॥१७३ ॥ जातिवाचिनः शब्दात् तण्डुलादिवर्जितात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिठनौ न भवतः । व्याघवान् । सिंहवान् । पतण्डुलादेरिति किम् । तण्डुली तण्डुलिकः । आदिग्रहणात् कर्पटी कर्पटिक इत्यादयो भवन्ति ।। लैजादिविषये चाबीजपर्णपिण्डतुन्दोदरादिभ्यः॥१७४ ॥ दन्तेभ्यो वीजादिवजितेम्यस्तदस्या- स्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिठनौ न भवतः । सिध्मठ. सिध्मवान् । फेनिलः फेनवान् । अवीजादिभ्य इति किम् । पीजी बी(ज?जि)कः । पर्णी पण? णि)कः । पिण्डी पिण्डिकः । तुन्दी तुन्दिकः । उदरी उद- रिकः । मादिग्रहणात् कर्णी कर्णिक इत्यादयो भवन्ति ।। एकाचः ।। १७५ ॥ एकारान्ताद(?)एकाचस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिठनी न भवतः । स्ववान् । खवान् ॥ १. 'ललजा क. पाया, ·पा. २.] हृदयहारिण्याख्यया वृस्या समेतम् । सप्तम्याम् ॥ १७६ ।। अदन्तात् सप्तम्यर्थे इनिठनौ न भवतः । दण्ड(वती शाला वीरवान् ग्रामः॥ एकगोपूर्वादनेकद्रव्यात् ठञ् ॥१७७ ।। एकपूर्वाद गोपूर्वाधाकारान्तात् एकद्रव्यवर्जितात् तदस्यास्यस्मि- नित्यथै ठञ्प्रत्ययो भवति । ऐकवस्त्रिकः । ऐकशतिकः । (नौ ? गौ) सह- खिकः । अनेकद्रव्यादिति किम् । एकद्रव्यवान् । अत इत्येव । गोविंश- तिमान् । कथमैकरात्रिकः । समासान्ते टचि कृते भवति । कथं गौश- कटिकः । शकटीपर्यायः शकटशब्दोऽस्ति । ततो भविष्यति ।। निष्कादेः शतसहस्रातः ॥ १७८ ।। न्तात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे ठम्- प्रत्ययो भवति । निष्कशतमस्यास्ति नैप्कशतिकः । नेप्कसहस्रिकः ।। नवयज्ञादिभ्यः ॥ १७९ ॥ (नवयज्ञादिभ्य)स्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवति । नव- यज्ञोऽस्मिनस्ति नावयज्ञिकः । पाकयज्ञिकः । वर्तत इति न वक्तव्यं यो हि यत्र वर्तते स तत्रास्त्येवेति ॥ पूर्णमासोऽण् ॥ १८० ॥ पूर्णमा शब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे अणप्रत्ययो भवति । पूर्ण- माश्चन्द्रमा पस्यामस्ति पौर्णमासी । वर्तते इति न वक्तव्यम् । यो हि यत्र वर्तते स तत्रास्त्येवेति ॥ द्वन्द्वोपतापगर्यात् प्राणिस्थादस्वाङ्गादिनिः ॥ द्वन्द्वसंज्ञादुपतापवाचिनो गहितार प्रातिपदिकात् प्राणिस्थादस्वा अयाचिन इनिप्रत्ययो भवति तदस्यारत्यस्मिन्नित्यधे । नाटकवलपिनी । शरकावादिनी ! कुष्ठी । किलासी ! ककुदावती । कारतालुको । प्रानि- स्थादिति किम् । पुष्पफलवान् वृक्षः । अस्वाभादिति किम् । स्तनक- ·७२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. शवती । अत इत्येव । चित्रललाटिकावती । अदन्तत्वादेवेनौ सिद्ध पुन- वचनं ठनादिधापनार्थम् ।। वातातिसारपिशाचांनां कुक् च ॥ १८२ ॥ वातादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्षे इनि प्रत्ययः कुक धागमो भवति । वातातिसारयोरुपतापत्वात् पूर्वेणैव सिद्ध कुगर्थं वचनम् । वातकी । भतिसारकी । पिशाचकी ।। वयसि पूरणात् ॥ १८३ ॥ पूरणे यो विहितस्तदन्ताद् वयसि गम्यमाने इनिप्रत्ययो भवति । पञ्चमो मासः संवत्सरो वा अस्यास्ति पञ्चमी बालकः । दशमी कलमः ।। सुखदुःखतृप्रकृच्छ्राश्रकक्षकृपणसोढप्रतीपप्रणयहुला- लीकेभ्यः ॥ १८ ॥ सुखादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो भवति । सुखी। दुःखी । सुखदुःखी । तृषी । कृच्छी । पश्री । कक्षी । कृपणी । सोढी। प्रतीपी । प्रणयी । हुरी । अठीकी ॥ मालायाः क्षेपे ॥ १८५॥ ब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे क्षेपे गम्यमाने इनिप्रत्ययो भवति । माली । क्षेप इति किम् । मालावान् । मालाशब्दः शिखादिपु पठ्यते । इह तु पाठः पक्षे मतुल् मा मूदिति ।। बलाद् वाहूरुपूर्वात् ।। १८६ ॥ पलान्तात् वाहूरपूर्वात् प्रातिपदिकात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनि- प्रत्ययो भवति । बाहुबली । ऊरुवली ।। १. 'त' क. पाठ.. १. 'ग, पाटः ·। पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सर्वादेर्धनबीजकेशात् ॥ १८७ ॥ सर्वार्धनाद्यन्तात् प्रातिपदिकात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो भवति । सर्वधनी वाधुपिकः । सर्वचीजी कर्षकः । सर्वकेशी नटः ।। अर्थाद् याञायाम् ॥ १८८ ॥ अर्थशब्दाद् याज्ञायां वर्तमानात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो भवति । अर्थनमर्थः सोऽस्यास्तीत्यर्थी । यामायामिति किम् । अ)र्थिक अर्थवान् ।। तदन्ताच ॥ १८९॥ तदन्ताच प्रातिपदिकात् तदस्यास्यस्मिन्नित्यथै इनिप्रत्ययो भवति । धान्यार्थी । विद्यार्थी ।। धर्मशीलवर्णान्तात् ॥ १९० ॥ धर्माद्यन्तात् प्रातिपदिकात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो भवति । ब्राह्मणधर्मी । ब्राह्मणशीली । ब्राह्मणवर्णी ।। हस्तकरदन्तेभ्यो जातौ ॥ १९१ ॥ हस्तादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो भवति, समुदायेन चेज्जातिरभिधीयते । हस्तोऽस्यास्तीति इस्ती । करी । दन्ती । जाताविति किन् । हस्तवान् पुरुषः । करवान् ।। वर्णाद् ब्रह्मचारिणि ॥ १९२।। वर्णशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे ब्रह्मचारिण्यभिधेये इनिप्रत्ययो भवति । वर्णी ब्रह्मचारी । त्रैवर्णिको विप्रः । स हि विद्याग्रहणार्थं स्ववर्णा- श्रमविहितेन धर्मेण नियमानाचरति । ब्रह्मचारिणीति किम् । वर्णवान् ॥ पुष्करपद्मोत्पलतमालकुमुदकैरवनलिनहिरण्यकदम- करीपशिरीषकपित्थतटतरङ्गकल्लोलशालूकेभ्यो देशे ॥१९३ ।। १. 'को' . पाठक, ·। सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. पुष्करादिम्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे देशे अभिधेये इनिप्रत्ययो भवति । पुष्कराणि सन्त्यस्यामस्या वा पुष्करिणी । पमिनी । उत्पलिनी। तमालिनी । कुमुदिनी । कैरविणी । नलिनी । हिरण्यिनी । कर्दमिनी । करीषिणी । शिरीपिणी । कपिस्थिनी। तटिनी । तरङ्गिणी। कल्लोलिनी। शालूकिनी । देश इति किम् । पुष्करवान् इस्ती ॥ कमलसरोरुहसरोजाम्भोजराजीवारविन्दपङ्कजाज- पुटकनालीकमृणालविसतामरसयवासमन्मान्तेभ्यो नाम्नि ॥ ॥ १९४॥ कमलादिम्यो मन्नन्तेभ्यो मान्तेभ्यश्च तदस्यास्स्यस्मिन्नित्यर्थे संज्ञा- यामिनिप्रत्ययो भवति। कमलिनी । सरोरुहिणी । सरोजिनी । अम्भो- जिनी। राजीविनी । अरविन्दिनी । पकजिनी । अब्जिनी । पुटकिनी । नालीकिनी । मृणालिनी । विसिनी। तामरसिनी । यवासिनी । मन्न- न्तेभ्यः- प्र(शथि)मिनी । महि(मि)नी । सामिनी । मान्तम्यः-- यामिनी । (मोहिनी?)। कामिनी । नाम्नीति किम् । कमलवान् । बिसवान् । सामवान् । सोमवान् ॥ शिखाशाखाकेकामालामेखलाबलाकापताकाष्टका- चूडावडवाघृणावीणाजरागदासंज्ञासूनामनीपादंष्ट्राभ्यो वा ॥ - शिखादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो वा भवति । शिखी। शाखी । केकी । (का? मा) ली । मेखली । बलाकी । पताकी । अष्टकी। चूडी । बडवी । घृणी। (वीणी ।) अजरी । अगदी । संज्ञी सूनी । मनीषी । दंष्ट्री । पक्षे शिखावानियाद्यपि भवति ॥ बलकुलोत्साहोदांसायासायामप्रयामव्यायामोपयांमारो- हावरोहपरिणाहेभ्यः ॥ १९६ ॥ भलादिभ्यस्तदम्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो वा भवति । वली । कुली । उत्साही । उदासी । आयासी । आयामी । प्रयामी । व्यायामी। १. 'या' क. पाठः १ 'दोसोया' स, ग. पाठः, * 'महयोयत्ययेन होमिनी' इति स्यात् ।

·७५ पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । उपयामी । आरोही । अवरोही । परिणाही पक्षे बलवानित्यादि । अदन्त- त्वात् सिद्धे पुनर्वचनादिनिः ठनं बाधते । वावचनान्मतुम् च भवति ।। उद्यमस्तबकालफलनिचुलमुकुलमाननतकर्मचर्म- वर्मधर्मधन्वभ्यश्च ॥ १९७ ॥ उद्यमादिभ्यश्च तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनिप्रत्ययो वा भवति । उद्यमी । स्तबकी। अली । फली । निचुली । मुकुली । मानी । व्रती । कर्मी। चर्मी । वर्मी । धर्मी । धन्वी । पक्षे उद्यमवानि- त्यादि ! अत्राप्यदन्तेभ्य इनिः ठनं बाधते । मन्नन्तेभ्यस्त्वसंज्ञार्थ वचनस् । व्यवस्थितविभाषया फलिनी धन्विनीति संज्ञायामिनिर्भवति ।। रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ॥ १९८ ॥ (रूपशब्दा)दाहतप्रशंसोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात् तदस्यास्त्यस्मिन्नि- त्यर्थे यप्प्रत्ययो भवति । आहतं रूपमस्यास्ति रूप्यः कार्षापणः । प्रशस्तं रूपमस्यास्ति रूप्यो गौः । आहतप्रशंसयोरिति किम् । रूपवान् । व्यवस्थितविभाषया असंज्ञायां रूपवती कन्येति भवति । आइते न भवति ।। हिमादिभ्यः ॥ १९९ ॥ हिमादिभ्यस्तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे यप्प्रत्ययो वा भवति। हिम्यः हिमवान् । गुण्यः गुणवान् ॥ अस्मायामेधास्त्रजो विनिः ।। २० ॥ असन्तेभ्यो मायादिभ्यश्च तदस्यारत्यस्मिन्नित्यर्थे विनिप्रत्ययो वा भवति । यशस्वी । तपस्वी । पयस्वी । मायावी । मेधावी । स्नग्वी । पक्षे यशस्वान् । मायावान् । मायी इत्यादि ॥ आमयाद् दीर्घश्च ॥ ३०१॥ आमयशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे विनिप्रत्ययो दीर्घश्वास्य वा भवति । आमयावी । आमयी । आमयवान् ।। वृन्दादारकन् ॥ २०२॥ १. 'एवमादि' ख. ग. पाठः, ·७६. 'सरस्वतीकण्ठागरणं [अध्या० ५. वृन्दशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे भारकन्प्रत्ययो भवति । वृन्दारकः । वृन्दवान् ॥ शृङ्गात् ॥ २० ॥ शृङ्गशब्दात् तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे आरकन्प्रत्ययो वा भवति । श्रद्गारकः । शृङ्गवान् । शृङ्गी ॥ फलबहमलाञ्चेनच् ॥ २० ॥ फलादिभ्यः शृङ्गाच तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे इनअत्ययो वा भवति । फलिनः । फली । फलवान् । बहिणः।पहीं। बईवान् । मलिनः । (मलीमसः?) मलवान् । भृङ्गिणः । शृङ्गवान् ।। पर्वमरुद्भ्यां तप् ॥ २०५॥ पर्वमरुद्भयां तदस्यास्त्यस्मिन्नित्यर्थे तप्प्रत्ययो या भवति । पर्वतः । पर्ववान् । मरुतः । मरुत्वान् ॥ स्वामिन्नीशे ॥२०६॥ स्वशब्दादीश इत्यस्मिन्नर्थे आमिनिप्रत्ययो निपात्यते । स्वमस्या- स्तीति स्वामी । ईश इति किम् । स्ववान् ॥ गोमिन् पूज्ये॥ २०७ ॥ गोशब्दात् पूज्येऽभिधेये मत्वर्थे मिनिप्रत्ययो निपात्यते । गावोs. स्य सन्ति गोमी। पूज्य इति किम् । गोमान् ॥ वाचो ग्मिनिः ॥ २०८ ॥ वाक्छन्दान्मत्वर्थे ग्मिनिप्रत्ययो भवति । वाग्ग्मी । पूज्य इत्येव आलजाटचौ कुत्सायाम् ॥ २०९ ॥ वाचः कुत्सायां मत्वर्थे भालजाटचौ प्रत्ययौ भवतः । वाचालः । पाचाटः । बहुभाषिणीति वक्तव्ये कुत्सायामिति किमर्थम् । यो हि सम्यग् बहु मापते स वारगम्येव मवति ॥ वाग्वान् ।।

·७७ पा. २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । अर्शसुरश्चतुरतुन्दपलितानजटाघटाम्ललवणादिभ्यो- ऽच् ॥२१॥ - अर्शस्त्रभृतिभ्यो मत्वर्थे अच्प्रत्ययो वा भवति । अस्यिस्य सन्ति अर्शसः । उरसः । चतुरः । तुन्दः । पलितः । अभ्राणि सन्त्य- स्मिन्नभ्रमाकाशम् । जटनं जटा सा अस्त्यस्मिन् जटा केशविन्यासः । घटनं घटा सा अस्त्यस्मिन् घटा व्यूहविशेषः । अम्लो रसोऽस्यास्ति अम्लः । लवणः । आकृतिगणोऽयम् । तेन यत्राभिन्नरूपेण शब्देन (शब्द ! तद्व)तोऽभिधानं तत् सर्वमिह द्रष्टव्यम् । अभेदोपचारान्मतु- ब्लोपाचे गुणवचनेभ्यः सिद्धे स्वरार्थ आरम्भः॥ स्वाङ्गाडीनात् ॥ २११ ॥ हीनस्वाङ्गवाचिनः शब्दान्मत्वर्थे अच्प्रत्ययो भवति । काणं चक्षु- रस्यास्तीति काणः । खक्षः पादोऽस्यास्तीति खजः । कुण्डः पाणिरस्यास्ती- ति कुण्डः । खल्वाटं शिरोऽस्यास्तीति खल्वाटः ।। वर्णात् ॥ २१२ ॥ वर्णवाचिनो मत्वर्थे अच्प्रत्ययो भवति । शुक्ल: । कृष्णः । कपिलः । कहार:॥ तुन्दैिवलिबटेर्भः ॥ २१३ ॥ तुन्धौदिभ्यो मत्वर्थे भप्रत्ययो भवति । तुन्दिमः । बलिभः । वटिभः । वानुवृत्तिस्मरणाद् वलिमान् । पा(रा? मा)दिपाठाद् वलिन इत्यपि भवति ।। कंशंभ्याम् ॥ २१४॥ कं शम् इत्येताभ्यां मत्वर्थे भप्रत्ययो भवति । कम्भः । शम्भः । तितुवयस्ताः ।। २१५ ॥ कंशंभ्यां तितुवयस्ताः प्रत्यया मत्वर्थे भवन्ति । कन्तिः शन्तिः । कन्तुः । शन्तुः । कंवः । शंवः। कंयः । शंयः । (कन्तः शन्तः)। सकार- करणाडिलोपो न भवति ॥ 'त् । तुन्दि' ख. ग. पाठ २. 'ण्डि', ३. 'एट्या क. पाठः. । १.

·र , सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ५. युस् ॥२१६ ॥ कंशंभ्यां मत्वर्थे युस्प्रत्ययो भवति । कंयुः । शंयुः। सकारकरणात् योरनादेशो न भवति ॥ ऊर्णाहंशुभंभ्यः ॥ २१७ ॥ ऊर्णादिभ्यो मत्वर्थे युस्प्रत्ययो भवति । ऊर्णायुः । अहंयुः शुभयुः । वानुवृत्तिस्मरणादसंज्ञायामूर्णावानित्यपि भवति ॥ सूक्तसाम्नोश्छः ॥ २१८ ॥ सूक्तसामोरभिधेययोर्मत्वर्थे छप्रत्ययो भवति । अच्छावाकशब्दो- ऽत्रास्ति अच्छावाकीयं सूक्तम् । यज्ञायज्ञीय साम । कथमस्यवामीयं सूक्तं, कयानभित्रीयं सामेति विभक्तिोपो न भवति । अनुकरणशब्दानां खरूपार्थ एवेयं विभक्तिः ॥ अध्यायानुवाकयोलुंग्वा ॥ २१९ ॥ अध्यायानुवाकयोरभिधेययोर्मत्वर्थे कस्य लुग् वा भवति । गर्द- भाण्डोऽध्यायः गर्दभाण्डीयः । दीर्घजीवितः दीर्घजीवितीयः। पलितस्तम्भो- ऽनुवाकः पलितस्तम्भीयः॥ विमुक्तदेवासुररक्षोसुरास्यहत्यपरिसारकोपसत्सत्व- दिडोर्वशीदशार्णदशाहेभ्योऽण् ॥ २२० ।। विमुक्तादिभ्योऽध्यायानुवाकयोरभिधेययोर्मत्वर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । विमुक्तशब्दोऽत्रास्ति वैमुक्तः । दैवासुरः । राक्षोसुरः । आस्यहत्यः । पारि- सारकः । औपसतः । सात्वतः । ऐडः । औवंशः । दाशार्णः । दाशार्हः ॥ वसुमन्तुपत्नीवन्तुबर्हवन्तुवृत्रहन्तृवयःपतत्रिसुपर्ण- सोमापूपन्हविर्धानामाविष्णुम्यश्च ॥ २२१ ॥ वसुमन्त्वादिभ्यपाध्यायानुवाकयोरभिधेययोर्मत्वर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । वासुमन्तः 1 पालीवन्तः । वाईवन्तः । वार्त्रहन्त्रः । वायसः। पातत्रिणः । सौपर्णः । सौमापौष्णः । हाविर्धानः। आग्नावैष्णवः । 'देवताद्वन्द्वे चे'त्युभय- पदवृद्धिः॥ - ।

·पा० २... ७९ २ हदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । गोपदिषेत्वाकृष्णोस्यादेवीरायदेवस्यत्वादेवीधेयतदे- वेभ्यो वुन् ॥ २२२ ॥ गोषदादिभ्योऽध्यायानुवाकयोरभिधेययोर्मस्वर्थे बुन्प्रत्ययो भवति । गोषदकः । इपेत्वकः ! कृष्णोस्यका ! देवीरायका । देवस्यत्वकः । देवी- धेयकः । तदेवकः ॥ प्रतूर्त्तमातरिश्वन्सहस्रशीर्षावाचस्पतकृशानुरक्षोहण- ." स्वाहाप्राणेभ्यश्च ॥ २२३ ॥ प्रतादिभ्यबाध्यायानुवाकयोरभिधेययोमत्वर्थे बुन्प्रत्ययो भवति । प्रतूर्तकः । मातरिश्वकः । सहनशीर्षकः । वाचस्पतकः । कृशानवकः । रक्षोहणकः । स्वाहाप्राणकः ।। निद्रातन्द्राश्रद्धादयाहृदयेभ्यो वालुच् ॥ २२४ ॥ निद्रादिभ्यो मत्वर्थे आलुच्प्रत्ययो वा भवति । निद्रालुः । तन्द्रालुः । श्रद्धालुः । दयालुः । हृदयालुः । पक्षे निद्रावानित्यादि । ताच्छीलिके- नैवालुचा सिद्धे निद्रादिभ्यः पुनर्षिधानमर्थ मेदात् ।। शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तन्न सहते ॥ २२५ ।। शीतादिभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्यो न सहत इत्यस्मिन्नर्थे आलुच्- प्रत्ययो भवति । शीतं न सहते शीतालुः । उष्णालुः । तृपालुः ।। *हिमात् सहते चेलुः ॥ २२६ ।। हिमशब्दात् द्वितीयासमर्थात् सहत इत्यस्मिन्नर्थे चेला प्रत्ययो भवति । हिमं सहते हिमेलुः । चकारः स्वरार्थः ।। 1. 'प', २. 'दैवीषियमोत', ३. 'चिस्यवा', ४. . 'प्रे भूमनिन्दा- प्रशंसानित्ययोगेभ्यस्तन सहते । भूमनिन्दाप्रशंसानित्ययोगादित्याशय: 1 संश्लेपतो बहुलम् । नार्थक्ये द्विः । नार्य शैक्षिकव्वस्तम्न सहते । हिमा' ख. ग. पाठः. 'तम सइत इति हिमाचेलुः । हिमं न सहत हिमेलुः' इति वृत्तिकारः ।

·. सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ५. बलवाताभ्यां चूलः ॥ २२७ ॥ माभ्यां द्वितीयासमर्थाम्यां सहत इत्यर्थे चूलप्रत्ययो भवति । वलं सहते चलूलः । वातूलः ॥ इति श्रीदण्डनाथनारायणमट्टसमुद्धृतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य व्याकरणस्य लघुवृत्ती दृदयहारण्या पञ्चमस्याध्यायस्य द्वितीय पाद: ।। अथ तृतीया पादः । षष्ठ्या व्याश्रये तस् ॥१॥ नानापक्षसमाश्रयो व्याश्रयः, तस्मिन् गम्यमाने पष्ठयन्तात् प्राति- पदिकात् तस्प्रत्ययो वा भवति । देवा अर्जुनतोऽभवन् । आदित्याः कर्णतोऽभवन् । अर्जुनपक्षे कर्णस्य पक्ष इत्यर्थः । व्याश्रय इति किम् । वृक्षस्य शाखा ॥ रोगात् प्रतीकारे ॥२॥ रोगवाचिनः प्रातिपदिकात् पष्ठयन्तात् प्रतीकारे अपनयने गम्य- माने तस्प्रत्ययो भवति । प्रवाहिकातः कुरु । प्रच्छर्दिका(याः १ तः) कुरु । प्रवाहिकायाः प्रच्छर्दिकायाश्च चिकित्सां कुर्वित्यर्थः । प्रतीकार इति किम् । प्रवाहिकायाः प्रकोपः॥ अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः ॥ ३॥ अतिक्रम्यातिशयेन वा अहोऽतिग्रहः । अचलनमव्ययनम् । क्षेपो निन्दा। अकर्तरि या तृतीया तदन्तात् प्रातिपदिकादतिगहादिष्वर्थेषु गम्यमानेषु तस्प्रत्ययो वा भवति । वृत्ततोऽतिगृह्यते, वृत्तेनातिगृह्यते ।

·पा० ३.] हृदयहारिण्यास्ल्यया वृत्त्या समेतम् । ८१ भन्यानतिक्रम्यातिशयेन वा गृह्यत इत्यर्थः। (वृत्तेन न व्यथते) वृत्तो न व्यथते न चलतीत्यर्थः । वृत्तेन क्षिप्तः (वृत्ततः क्षिप्तः)। वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः । अकर्तरीति किम् । देवदत्तेनातिगृह्यते ॥ हीयमानपापयुक्तात् ॥ ४॥ हीयमानेन पापेन युक्ताद् अकर्तरि तृतीयान्तात् प्रातिपदिकात् तस्- प्रत्ययो (वा) भवति । वृत्ततो हीयते (वृत्तेन हीयते)। वृत्ततः पापः । वृत्तेन पापः । क्षेपस्याविवक्षायां तत्त्वाख्याने च यथा स्यादिति वचनम् । अकर्तरीति किम् । देवदत्तेन हीयते ।। प्रतिना पञ्चभ्याः ॥५॥ प्रतिना कर्मप्रवचनीयेन युक्ता या पञ्चमी तदन्तात् तस्प्रत्ययो वा भवति । अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, अर्जुनात् प्रति मिाषानस्मै तिलतः प्रयच्छति ।। अपादाने चाहानुहोः ॥ ६ ॥ अपादाने या पञ्चमी तदन्तात् तस्प्रत्ययो वा भवति । त- चापादानं हाग्रुहोः सम्बन्धि न भवति । ग्रामत आगच्छति ग्रामादागच्छति। चोरतो विभेति (चोराद् विभेति)। अहाहोरिति किम् । (सार्धा ? सार्था)- द्धीयते । पर्वतादवरोहति । ककारः किम् । हाङः प्रतिषेधो मा भूत्। भूमे- 'रुज्जिहीते, भूमित उज्जिहीते ।। सर्वोभयार्थे पर्यभिभ्याम् ॥ ७ ॥ पर्यभिशब्दाभ्यां सङ्घयासर्वशब्दार्थे वर्तमानाभ्यां तसप्रत्ययों भवति । परितः । सर्वत इत्यर्थः । (अमितः । उभयत इत्यर्थः ।) सर्वोभयार्थ इति किम् ।वृक्षं परि विद्योतते, वृक्षममि ।। तृतीयासप्तमीभ्यां चादिमध्यान्ताग्रपक्षपार्श्वपृष्ठ- मुखसर्वविश्वोभयान्यपूर्वयत्तदेकेदंप्रमाणादिभ्यः ॥ ८॥ यथासम्भवं तृतीयान्तेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्चकारात् पञ्चम्यन्तेभ्यश्चा- धादिभ्यस्तस्प्रत्ययो वा भवति । (आदिना) आदौ आदेर्वा आदितः । एवं 31 ·. ८२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५. मध्यतः । अन्ततः । अग्रतः । पक्षतः । पार्थतः । पृष्ठतः । मुखतः । सर्वतः । विश्वतः । उभयतः । अन्यतः । पूर्वतः । यतः । ततः। एकतः। इतः । प्रमाणेन (प्रमाणे) प्रमाणाद्वा प्रमाणतः। आदिग्रहणाद्यथादर्शनमन्येभ्योऽपि भवन्तिीति)। अद्यादिसर्वनामदिभ्यः पञ्चम्याः ॥९॥ धादिवर्जितेभ्यः (पञ्चम्याः) सर्वनामभ्यः किंशब्दाच्च या पञ्चमी तदन्तात् तस्प्रत्ययो (वा) भवति । सर्वस्मात् सर्वतः। विश्वस्मात् विश्रतः । यस्मात् यतः । तस्मात् ततः । कस्मात् कुतः । सर्वनामत्वेऽपि धादि- त्वात् किमोन प्राप्नोतीति पृथग्विधानम् । ययादिभ्य इति किम् । द्वाभ्याम् । कथं त्वत्तो मत्तः युष्मनोऽस्मत्त इति । 'अपादाने चाहाग्रहोरि ति भविष्यति । सर्वनामभ्यस्तु पञ्चमीमात्राद् यथा स्यादिति वचनम् । सर्वतो हीयते । सर्वतो रोहति । सर्वतो हेतोः । सर्वतः पूर्वमिति बहोश्च सङ्ख्यायाः ॥ १० ॥ सडल्यावाची यो बहुशब्दस्ततः पञ्चम्यन्तात् तस्प्रत्ययो वा भवति । बहुभ्यः बहुतः । सङ्ख्याया इति किम् । बहोः सूपात् । भदोः कालात् ।। सप्तम्यास्त्रल ॥ ११ ॥ अध्यादिसर्वनामकिंभ्यः सप्तम्यन्तभ्यो यहांश्च सङ्ख्यावाचिनः ससम्पन्तात् प्रत्ययो वा भवति । सर्वस्मिन् सर्वत्र । अन्यस्मिन् अन्यत्र । यस्मिन् यन्न । कस्मिन् कुन । बहुषु वहुन । सख्याया इत्येव । *बहुभ्यः सूत्रेभ्यः । पहुभ्यः काले(भ्यः) । पयादिग्य इत्येव । द्वयोः युवयोः । त्वयि मयि । लकारः स्वरार्थः । ततस्तु लित्स्वरं स्वराधिकारे वक्ष्यति ॥ इदमो हेः ॥ १२ ॥ इदमः सप्तम्यन्तात् प्रत्ययो वा भवति । त्रलोऽपवादः । अस्मिन् । इस सप्तम्यन्ततयोदाहर्तग्यम् ।

·पा० ३.)
हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
किमोऽत् ॥ १३ ॥
किमस्सप्तम्यन्तादत्प्रत्ययो वा भवति । कस्मिन् क्च । किमः प्रति
पदविधानात् कुत्रेति बल् न वाध्यते । तकारः स्वरार्थः ।।
भवदीर्घायुरायुष्मदेवानांप्रियस्तेऽन्याभ्यश्च
॥ १४॥
भवदादिभियोग अन्यविभत्त्यन्तेभ्यश्वाट्यादिसर्वनागकिंवहुभ्यस्ते
तसादयः प्रत्यया भवन्ति । समवान् तत्तोमवान् तत्रभवान् । तंभवन्तं
ततोभवन्तं तत्रभवन्तम् । तेनभवना । तनोमवता । तत्रभवता । तस्में
• भवते ततोमवते तत्रमयते । तस्माद्भवतः ततोभवतः तत्रभवतः ।
तस्यभवतः ततोभवतः तत्रभवतः । तस्मिन् भवति ततोभवति तत्र-
भवति । एवमयं भवान् इतोभवान् अनयवान् । कोभवान् कुतोभवान्
कुत्रभवान् । (को?स्व)गवानित्याधुदाहायरम् । तथा सदीर्घायुः ततो-
दीर्घायुः तत्रदीर्घायु: । सआयुष्मान् ततआयुष्मान् तत्रायुप्मान् । स-
देवानांप्रियः ततोदेवानांप्रियः तत्रदेवानांप्रियः । अयंदीर्घायुः इतो-
दीर्घायुः इहदीर्घायुः । कोदीर्घायुः कुतोदोघीयुः कुत्रदीर्घायुः क्व-
दीर्घायुः । एवमायुष्मद्देवानांप्रियाभ्यामपि योगे सर्वा विभक्तय उदाहार्याः ।।
तेष्विदम इश् ॥ १५ ॥
तेषु तसादिषु परत इदम इश् इत्ययमादेशो भवति । इतः इह ।
शकारः सर्वादेशार्थः ।
एतदोऽश् ॥ १६ ॥
एतदस्तसादिषु परतोऽशित्ययमादेशो “भवति । एतस्मात् । अतः
अत्र।।
किमः
कु: ॥१७॥
किमस्तसादिषु परतः कु इत्ययमादेशो भवति। कृतः । कुत्र ।
1
स्वाति ॥ १८ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [माया०५ भति परतः किमः क्व इत्ययमादेशो भवति । क्व ॥ . एकान्यकियत्तदयः सप्तम्या: काले दा ॥ १९ ॥ एकादिभ्यः कालवृत्तिभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो दाप्रत्ययो वा भवति । अलादेसवादः । एकस्मिन् काले एकदा । अन्यस्मिन् काले अन्यदा। कस्मिन् , कदा । यस्मिन् , यदा । तस्मिन् , तदा। काल इति किम् । एकत्र देशे । क्व ग्रामे ॥ सर्वात् स चास्य वा ॥ २० ॥ सर्वशब्दात कालवृत्तसप्तम्यन्तात् दाप्रत्ययः सव)शन्दश्च सर्व- . शब्दस्य वा भवति । सस्मिन् काले, सर्वदा सदा। काल इत्येव । सर्वत्र देशे॥ तदो दानीम् ॥ २१ ॥ तदः कालवृत्तेस्सप्तम्यन्ताद् दानीरत्ययो वा भवति । तस्मिन् काले तदानीम् । प्रतिपदोक्तलादनेन दा न पाध्यते। काल इत्येव । तत्र देशे । इदम इश च ॥ २२॥ इदंशब्दात् कालवृत्तेः सप्तम्यन्तात् दानीप्रत्यय इशादेशश्च (वा) भवति । अस्मिन् काले इदानीम् । काल इत्येव । इह ग्रामे ॥ अधुना च ॥२३॥ इदमः सप्तम्यन्तात् कालवृत्तेरधुनाप्रत्यय इशादेशश्च वा मवति । पस्मिन् काले अधुना ॥ किंयचदेतदन्येभ्योऽनयतने हिल्ला ॥ २४ ॥ किमादिभ्योऽनद्यतनकालवृत्तिभ्यः सप्तम्यन्तम्यो हिलपत्ययो वा भवति । कम्मिन् काले कहिं कदा। यहि यदा । ताहे तदा । काठोपाधि- ·पा०३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ८५ रस्यान्यः प्रयोगो नास्ति । अन्यहि अन्यदा। अनयतन इति किम् । कदा॥ .. एतश्चेदमः ॥२५॥ इदमः कालवृत्तेः सप्तम्यन्तात् हिल्प्रत्यय एतादेशश्च वा भवति । अस्मिन् काले एतर्हि इदानीम् । अधुना ।। घश्चाहन्यश्च ॥ २६ ॥ इदमः सप्तम्यन्तादहनि कालविशेषे वर्तमानात् प्रत्ययः नशा- देशश्च वा भवति । अस्मिन् अहनि अद्य ।। समानस्य धः सश्च ॥ २७ ॥ समानशम्दस्याहाकालवृत्तेः सप्तम्यन्तस्य यस्प्रत्ययः सशब्दया- देशो वा भवति । समानेऽहनि सद्यः ।। पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोत्तरेभ्यः एयुस् ॥ २८ ॥ पूर्वादिभ्योऽहाकालवृत्तिभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः एयु (न स्) प्रत्ययो वा भवति । पूर्वस्मिन्नदनि पूर्वेयुः । अन्येयुः । अन्यनरेघुः । इतरेयुः । अपरेयुः । अधरेयुः । उत्तरेयुः ।। उभयाधुश्च ॥ २९ ॥ उमयशब्दादह कालवृत्तेः ससम्यन्तात् द्युश्चकारादेद्युस्प्रस्ययो वा भवति । उभयस्मिन् महान उभयद्युः । उभयेयुः ।। पूर्वतरपरतराभ्यामेद्यविः : परश्च ।। ३०॥ पूर्वतरपरतरशब्दाभ्यामहःकालवृत्तिम्यां सप्तम्यन्ताभ्यामद्यविः प्रत्यया परादेशश्चानयोर्वा भवति । पूर्वतरे परतरे वाहनि परेद्यवि ।। आरिः संवत्सरे ॥३१॥ पूर्वतरपरतरशब्दाभ्यां संवत्सरकालवृत्तिभ्यां सप्तम्यन्ताम्यामारि- प्रत्ययो वा भवति । पूर्वतरे परतरे वा संवत्सरे परारि ।। पूर्वादुच्च ॥ ३२ ॥ ''ख.ग. पाठः, ·८९ सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० ५. पूर्वशन्दात् संवत्सरस्वृत्तेः सप्तम्यन्तात् उत्प्रत्ययः परादेशश्च का भवति । पूर्वस्मिन् संवत्सरे (परुत् ।। परात् ॥ ३३.11 परशब्दात् संवत्सरवृतेः सप्तम्यन्तादुत्प्रत्ययो वा भवति । पर- स्मिन् सेवत्सरे परुत् । इदमः सम(सि ?स)णिश्च ॥ ३४॥ इदमः संवत्सरवृतेः सप्तम्यन्तात् सम(सि १ सणप्रत्यप शादेशश्च वा भवति । भस्मिन् संवत्सर ऐपमः । णकारो वृद्धयर्थः ।। तृतीयायाः प्रकारे थमिच्च ॥ ३५ ॥ सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारस्तवृत्तेरिदमः तृतीयान्तार .. प्रत्यय इदादेशश्च या भवति । बनेन प्रकारेण इत्यम् ।। किमः ॥ ३६ ॥ किमः प्रकारवृत्तेस्तृतीयान्तात् थंप्रत्ययो वा भवति । केन प्रकारेण कयम् ॥ सर्वोभयान्येतरापरयत्तदादिभ्यस्थाल ॥ ३७ ॥ सर्वादिभ्यः प्रकारवृत्तिभ्यस्थालप्रत्ययो वा भवति । सर्वेण प्रकारेण सर्वया । उभयथा। अन्यथा । इतरया । (अपरथा।) यथा । तथा । आदि- महणायमादर्शनमन्येभ्योऽपि भाति ॥ कियाप्रकारे धा सङ्ख्यायाः ॥ ३८ ॥ सङ्स्याशब्देभ्यः क्रियाप्रकारवृत्तिभ्यस्तृतीयान्तेभ्यो धाप्रत्ययो वा भवति । एकेन प्रकारेण एकदा । द्विधा । विधा। चतुवी। परवा । दशधा । सहस्रधा । पहुधा । कतिधा ।। अधिकरणविचाले च !! ३९ ॥ अधिकरणं द्रव्यं तस्य विचालः समयान्तरागदान तस्मिंघ गम्यमाने सामात् प्रथमान्ताया द्वितीयान्ताया वा सहयाया धाप्रत्ययो वा भवति । एको राशिः (मंत्रियः द्वौ त्रयः) पचधा मवति । एकं राशि दी श्रीन पम्चवा ·। पा. ३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । करोति । पञ्च राशयत्रयः द्वौ वा एको वा भवन्ति । पञ्च राशीन् प्रान् दावेकं वा करोति (विधा) द्विधा करोति एकया करोति । बहुधा । गणधा। कतिधा । शतधेति ।। षोढा वा ॥ ४०॥ घोडेति वा निपात्यते । पप उत्वं प्रत्ययादेश्च पत्वम् । पाढा पद्धा ।। एकाध्यमुज ॥४१॥ एकशब्दात् प्रकारेऽधिकरणविचाले च ध्यमुञ्प्रत्ययो वा भवति । एकेन प्रकारेण ऐकध्यम् एकवा । हौ राशी एकं करोति ऐकध्यं करोति । एकधा करोति ।। द्वित्रिभ्यां धमुज ॥ ४२ ॥ द्वित्रिशब्दाभ्यां प्रकारे अधिकरणविचाले च धंमुष्प्रत्ययो वा भवति । द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां द्वैधं द्विधा । त्रैवं त्रिधा करोति ।। एधाच्च ॥ ४३ ॥ द्वित्रिभ्या प्रकारेऽधिकरणविचाले च एधाच्प्रत्ययो वा भवति । द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां द्वेधा द्विधा देवम् । त्रेधा । त्रिधा । त्रैम् । एक राशि हो श्रीन् वा करोति द्वेधा द्विधा द्वैधं करोति, त्रेधा त्रिधा धं करोति ।। तहति धण ॥ ४४ ॥ प्रकारवत्यधिकरणविचालवति च द्वित्रिशब्दाभ्यां धण्प्रत्ययो वा भवति । मतिद्वैधानि वर्तन्ते मतित्रैधानि । राजधानि राजनैधानि । प्रकारवति जातीयः ॥ ४५ ।। सामान्यस्य विशेषः सादृश्यं च प्रकारः । तद्वत्यथै तत्सामान्यवा- चिनः शन्दाज्जातीयः प्रत्ययो भवति । पटुजातीयः । मृदुजातीयः ।। स्थूलेषुमणिमधुधान्यतिलकालपुण्ड्रेरण्डचण्डचञ्च- बृहन्महद्भ्यः कन् । ४६ ॥ । १. 'म्' स. पाठः, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या. ५. स्मूलादिभ्यः प्रकारवत्सर्ये कन्प्रत्ययो भवति । स्थूलकः । इषुकः । मणिकः । मधुकः धान्यकः । तिलकः । कालकः । समस्ताच तिलकाठकः। पुण्डकः । एरण्डकः । चण्डकः । चञ्चत्कः । वृहत्कः । महत्कः ॥ कुमार्याः पुत्रश्वशुराभ्याम् ॥४७॥ कुमारीशब्दात् परौ यौ पुत्र(श्चतु श्वशुरशब्दौ तदन्ताभ्यां प्रकारवति कन्प्रत्ययो भवति । कुमारीपुत्रकः । कुमारी(श्चंतु वारकः ।। पत्रमूलाद् व्यस्ताच्च ॥४८॥ पत्रमूलशन्दायस्तात् समस्ताच प्रकारवत्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति । पत्रमूलकः । पत्रका मूलकः।। अवदातात् सुरायाम् ॥ १९ ॥ अवदातशन्दात् सुरावृत्तेः प्रकारवत्यर्थे कन्प्रत्ययो भवति । भवदातिका सुरा।। मुराया अहौ । ५०॥ सुराशब्दात् प्रकारवत्यर्थे कन्प्रत्ययो मवति । असौ प्रकारवानहि- येत् । सुरेव अहिः सुरकः ।। गोमूत्रादाच्छादने ॥ ५१ ॥ गोमूत्रशन्दात् प्रकारवत्याच्छादनविशेपे कन्प्रत्ययो :मवति । गो. मूत्रकम् । गोमूत्रवर्णमान्छादनम् ॥ जीर्णाच्छालिपु ॥ ५२ ॥ जीर्णशब्दात् प्रकारवत्यथै कन्प्रत्ययो भवति । योऽसौ प्रकारवान् शालयश्चेत् ते 'मवन्ति । जीर्णप्रकाराः शालयो जीर्णकाः ।। यवाद् व्रीहिषु ॥ ५३ ॥ यवशब्दात् प्रकारवत्सु ग्रीहिष्वाभियेयेपु कन्मत्ययो भवति । पक्का ब्रीदयः ।। १,१. 'चतुरा' क. पारः, ·पा. ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।। कृष्णात् तिलेषु ।। ५४ ॥ कृष्णशब्दात् प्रकारवत्सु तिलेष्वभिधेयेषु कन्प्रत्ययो भवति । कृष्णकास्तिलाः॥ अणोर्माषेषु ॥ ५५॥ अणुशब्दात् प्रकारवत्सु मायेप्वभिधेयेषु कन्प्रत्ययो भवति । अणु- का मापाः॥ भाषात् परिमाणे ॥ ५ ॥ मापशब्दाद् अंकारवति परिमाणविशेषेऽर्थे कन्प्रत्ययो भवति । माषकः सुवर्णपरिमाणम् ॥ दिकुछब्दाद् दिग्देशकालार्थात् सप्तमीपञ्चमीप्रथमा- भ्योऽस्तातिः ॥ ५७ ॥ दिशि प्रसिद्धः शन्दो दिक्छन्दस्तस्मात् दिग्देशकालेषु वर्तमा- नात् सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तादस्तातिप्रत्ययो ना भवति । पूर्वस्यां दिशि वसति पूर्वस्या दिश आगतः पूर्वा दिनमणीया । पुरस्तावसति पुरस्तादागतः पुरस्ताद्रमणीया(: १) । पूर्वस्मिन् देशे वसति पुरस्तावसति । पूर्वस्माद्देशा- दागतः पुरस्तादागतः । पूर्वी देशो रमणीयः पुरस्ताद्रमणीयः । पूर्वस्मिन् काले भवति पुरस्ताद् भवति । पूर्वस्मात् कालादागतः पुरस्तादागतः पूर्वः कालो रमणीयः पुरस्ताद्रमणीयः । दिक्छन्दादिति किम् । ऐन्यां दिशि वसति । दिग्देशकालार्थादिति किम् । पूर्वस्मिन् गुरौ वसति । सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्य इति किम् । पूर्व प्रामं गतः । दिग्देशकालार्थादि- त्यस्य दिक्छन्दादित्यनेन सम्बन्धात् सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्य इत्यनेन सम्बन्धे सति यथासंख्येन न भवति ।। अञ्चो लुक् ॥ ५८ ॥ अञ्चत्यन्तात् दिक्छब्दात् परस्यास्तातेः प्रत्ययस्य लग भवति । मान्यां दिशि वसति । प्राग वसति । प्रागागतः, प्राग्रमणीया । 'लक .

·-- सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. तद्धितलुक्यगोणीसूच्योः (३.३-१४४) इति डीपोऽपि लुक् । प्राचि देशे वसति प्राग्वसति । प्रागागतः । प्राग्रमणीयम् । प्राचि काले गतः प्रा- चो (वा) (प्राग्गतः) । प्राग्रमणीयम् । एवं प्रत्यगुदगित्याद्यपि भवति ॥ पूर्वाधरयोः पुरधौ च ॥ ५९॥ पूर्वाधर इत्येतयोरस्तातौ प्रत्यये परतः पुर् अधू इत्येतावादेशी भवतः । पुरस्तात् । अधस्तात् ।। आभ्यामसिश्च ।। ६० ॥ पूर्वाधराभ्यामस्तात्यर्थे असिप्रत्ययः पुरधौ चादेशौ मवतः । पुरो वसति । पुर आगतः । पुरो रमणीयम् । अधो वसति । अध आगतः अधो रमणीयम् । एवं देशकाठयोरप्युदाहार्यन् ।। अवरस्याव च ॥ ६१॥ अ(ध? व)रशब्दस्यास्तात्यर्थेऽसिप्रत्ययोऽ(ध ?व) आदेशश्च भवति । अ(ध? वारस्यां दिशि वसति । अ(धो ? वो) वसति । अ(ध१३) आगतः अधिो? वो) रमणीयम् । एवं देशकालयोरप्युदाहार्यम् ॥ वास्ताति ॥ ६२ ॥ अस्ताती प्रत्यये परतोऽ(ध? वोरशब्दस्य वा(ध ? वा)देशो भवति । अ(ध ? वास्ताद्वसति । अ(धच)रस्तावसति । अस्यादेशविकल्पविधाना दसिरस्तातिं न वाधते ॥ अपरस्यातिः पश्वा च ।। ६३ ॥ अपरशब्दस्याम्तात्यर्थे आतिप्रत्ययः पश्चादेशश्च भवति । अपरस्यां दिशि वसति पवादसति । पयादागतः । पश्चाद्रमणीयम् । एवं देश. कालयोरपि ॥ दिक्पूर्वपदस्य च ॥ ६ ॥ .१. 'नि.' र ग. पाठ ·पा० ३. हृत यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । दिक्पूर्वपदस्थापराब्दस्यास्तात्यर्थे आतिप्रत्ययः पश्चादेशम वा भवति । दक्षिणापरस्यां दिशि वसति दक्षिणपश्चासति । दक्षिणपनादा- गतः । दक्षिणपश्चाद्रमणीयम् । उत्तरपश्चाद सति। उत्तरपश्चादागतः । उत्तर- पनाद्रमणीयम् ॥ अर्धे लुक् ॥ ६५ ॥ अर्धशब्द उत्तरपदे पश्चाशब्दादुत्तरस्यास्तातलग भवति । पयार्थ पश्चाधः । दक्षिणपश्चाधः । उत्तरपश्चार्यः ।। ऊर्ध्वस्य रिटिष्टातिलावुपश्च ॥ ६६ ॥ ऊर्ध्वशब्दस्यास्तात्यर्थे रिलरिष्टातिली प्रत्ययावुपादेशश्च भवति । अवीयां दिशि वसति उपरि वसति । उपयोगतः । उपरि रमणीयम् । उप- रिष्टादसति उपरिष्टादागतः उपरिष्टाद्रमणीयम् । एवं देशकालयोरपि । विशेषविधानादस्तातिमवती चाधते ।। परावराभ्यामतसुज्या ॥ ६७ ॥ परा(ध ? व)रशब्दाभ्यामस्तात्यर्थे अतयुच्प्रत्ययो वा भवति । परस्यां दिशि वसति परतो वसति । परस्ताद्वसनि । अधि? वारस्थान अ(ध ? वीरतो वसति । अधिवारस्तावसति अधि? वास्नाद्वयति । - (धो ? वो)वसति । एवं पञ्चमीग्रथमयोदेशकालयाध द्रष्टव्यम् । अकार: 'पठ्यतसर्थप्रत्ययेने ति विशेषणार्थः । उकार उचारणावः । चकारः स्वरार्थः ॥ अघरादातिः ॥ ६८ ॥ अवरशब्दादस्तात्यथै आतिप्रत्ययो वा भवति । अस्यां दिगि वसति । अधरस्तावमति । अधी वसति । अामनि । एवं पश्यागी- मयार्देशकालयोष द्राव्यम् ॥ दक्षिणोत्तराभ्याम ।। ६९ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या. ५. दक्षिणोत्तरशब्दाभ्यामस्तात्सर्ये यातिप्रत्ययो भवति वा । दक्षिणस्यां दिशि वसति दाक्षिणाद्वसति दक्षिणादागतः दक्षिणाद्रमणीयम् | उचरा- इसति उत्तरादागतः उत्तराद्रमणीयम् ।। तसिश्च ॥ ७॥ दक्षिणोत्तरशब्दाभ्यामस्तात्यर्थे तसिप्रत्ययो भवति । दक्षिणतो बसति । दक्षिणत आगतः । दक्षिणतो, रमणीयम् । उत्तरतो वसति । उचरत थागतः । उत्तरतो रमणीयम् ॥ आच्चापश्चम्याः ॥ ७१ ।। दक्षिणोत्तरशब्दाम्यामपथम्यन्ताभ्यामस्तार्थ पाचप्रत्ययो भवति। दक्षिणा वसति । दक्षिणा रमणीयम् । उत्तरा वसति उत्तरा रमणीयम् । षपञ्चम्या इति किम् । दक्षिणादागतः दक्षिणत आगतः । उत्तरादागतः उत्तरत आगतः । चकारो दिक्छन्दाञ्चूत्तरपदाजाहियोगे इति विशेष- णार्यः॥ आहि च दूरे ॥ २ ॥ दक्षिणोत्तरशब्दाभ्यामपञ्चम्यन्ताम्यामम्तात्पर्थे आहिश्वकारादाच प्रत्ययो भवति । दूरे दवधिमान् भवति । दक्षिणस्यां दिशि दूरे वसति दक्षिणाहि वसति दक्षिणा वसति । दक्षिणाहि रमणीयं दक्षिणा रमणीयम् । उचराहि वसति उत्तराहि रमणीयम् । उत्तरा वसति उत्तरा रमणीयम् । रादिति किम् । दक्षिणतो वसति । अपञ्चम्या इति किम् । दक्षिणत पागतः॥ एनबदरे वा ! ७३ ॥ अधरदक्षिणोत्तरेम्योपवम्यर्येभ्योऽस्तात्यये एनप्प्रत्ययो वा भवति । परे चेदवधिमान् भवति । अधरस्यां दिश्यदूरे वसति अधरण वसति । अधरेण रमणीयम् । अधरादसति अपराद्रमणीयम् । अपस्तादसति अधस्ताद्रमणीयम् । दक्षिणेन वसति दक्षिणेन रमणीयम् । दक्षिणादसति रक्षिणाद्रमणीयम् । दाक्षिणतो वसति, दक्षिणतो रमणीयस् । दाक्षिणा यसति दक्षिणा रमणीयम् । उचरेण क्मति उत्तरेण रमणीयम् । उत्तरा- ·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । दूसति उत्तराद्रमणीयम् । उत्तरा वसति उत्तरा रमणीयम् । केचिदत्रावरादी- (नप्य ? मा)नुवर्तयन्ति । तेन दिन्छन्दमात्रादेनव् भवति । पूर्वण ग्रामम् । अपरेणाहवनीयमिति ॥ याप्ये पाशप् ॥ ७४.॥ याप्यो निन्धः । तस्मिन्नर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थ पाशप्- प्रत्ययो भवति । कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः । याप्य इति किम् । साधुर्वैयाकरणः । प्रवृत्तिनिमि(तं? त)कुत्सायामेवायमिष्यते । तेनेह न भवति । वैयाकरणश्वोरः । नात्र चौर्येण वैयाकरणत्वं कुत्स्यते । किन्तर्हि शीलमिति ।। भूतपूर्वे चरट् ॥ ७५॥ भूतः पूर्वं भूतपूर्वः । तस्मिन्नर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे चरट्प्रत्ययो भवति । आत्यचरः दर्शनीयचरः । टकारो डीपर्थः । आय- परी ॥ षष्ठया रूप्य च ।। ७६ ॥ घष्ठघन्तात् भूतपूर्वार्थे रूप्यश्वकाराचरट् च प्रत्ययो भवति । देव. दसस्य भूतपूर्वो गौः देवदत्तरूप्यः । देवदत्तचरः ॥ हिबहुषु सजातीयाविदूरपकर्षे गुणक्रियावचनेभ्य- स्तरप्तमपौ ।। ७७ ॥ प्रकोऽतिशयः । स च स्पर्षायामन्योन्यापेक्ष एव भवति । तस्मिन् सजातीयापेक्षेऽविदूरवर्तिनि गुणक्रियावचनेभ्यो द्विविपये तरप (अङ्गीबहु)- विषये आर्थिकस्तमप्प्रत्ययो भवति । उमाविमौ शुक्लौं । अयमनयोरति- शयेन शुक्लः शुक्लतरः । अयमनयोरतिशयेनाढ्यः आब्बतरः । अयमनयो- रतिशयेन पाचकः पाचकतरः । अयमनयोरतिशयेन प्रकृष्टः प्रकृष्टतरः । सर्व इमे शुकाः । अयमेषामतिशयेन शुक्लः शुक्लतमः । इमौ द्वाववातिशयेन शुक्लो शुलतमौ । इमे त्रय एवातिशयेन शुल्लाः शुक्लतमाः । एवमान्यतमः आख्यतमौ भाब्यतमाः । पाचकतमः पाचकतमो पाचकतमाः । प्रकृष्टतमः प्रकृष्टतमौ प्रकृष्टतमाः । सजातीयग्रहणं किम् । शुक्लात् कृष्णे मा भूत् ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. कथं तर्हि शुक्लकृष्णयोः कृष्णो (भारत ?) इति । भास्वरत्वमेकजातीय, तदपेक्षो भविष्यति । कथमन्धानां काणतमः । कणे नि अनार्थत्वादे- शात् सजातीयं गुणस्य (?) । कथमध्वर्युर्व श्रेयान् । पापीयान् प्रति- प्रस्थातेति । तरवर्यजेयसुन् भवति नैतयोः परस्परस्य वा । किन्तर्वन्या. पेक्षः । अध्वर्युवे श्रेयानन्येभ्यः प्रशस्येभ्यः। पापीयान् प्रतिप्रस्थाता वान्येभ्यः पापेभ्य इति । अविदूरप्रकर्ष इति किम् । महत् सर्पपं महान् हिमवान् इत्यत्र मा भूत् । गुणक्रियावचनेभ्य इति किम् । जातिद्रव्य- वाचिभ्यो मा भूत् । वृक्षोऽयं प्लक्षोऽयमिति ॥ ईयसुन्निष्ठन्भ्याम् ॥ ७८ ॥ आतिशायिकान्तादातिशायिको न भवतीत्युक्तम् । ततोऽपि तरप्तमपी यथा स्यातामित्ययमारम्भः । ईयसुनन्तादिष्ठनन्ताच प्रकर्षे तरतमौ प्रत्ययौ भवतः । श्रेयसितरा श्रेयसीतरा। श्रेयस्तरा । श्रेयसितमा। श्रेयसीतमा । श्रेयस्तमा । देवो व सविता प्रापयतु श्रेष्टतमाय कर्मणे । युधिष्ठिरः श्रेष्ठ- तमः कुरूणाम् । ज्यायस्तमो ज्येष्ठतमाय मान इति ॥ किमेत्तिङव्ययेभ्य ओभ्यामामद्रव्ये ॥ ७९ ॥ किम एकारान्तभ्यस्तिन्तेभ्योऽव्ययेभ्यश्चाद्रव्यवृत्तिभ्यो यौ तरप्त- मपौ तदन्तात् स्वार्थिकादाम्प्रत्यये भवति । अतिशयेन किं किन्तराम् । किन्तमाम् । ग्राहृतरां (प्रातमा ।) पूर्वाहेतराम् (पूर्वाद्धेतमाम्)। प्रगेतरां प्रगतमाम् । यग्रेतराम् अग्रेतमाम् । पचतितरां पचतितमाम् । नितराम् (नितगम्) । सुतराम् (सुतमाम) अतितराम् अतितमाम् । अतीवतराम् भतीवतमाम् । नतरां नतमाम् । उचैस्तरां उच्चैस्तमाम् । अव्ययेभ्य इति किम् । उच्चस्तरो वृक्षः उत्तरः उत्तमः । अस्मादेव वचनात् तिङन्तादपि यर्थप्रकर्षे तरप (द्वि ?)बहुप्रकर्षे तमप च भवति ।। विभज्योपपदे तरम् ॥ ८० ॥ . १. 'ना' क. पार. * भास्वरतर' इति पाठः स्यात् ।

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । विभागमर्हति विभज्यम् । स्वकीयमित्यादि विभज्य उपपदे गुणक्रियावचनेभ्यो द्यर्थप्रक(प?) तर प्रत्ययो भवति । दन्तोष्ठस्य दन्ताः स्निग्धतराः । पाणिपादस्य पाणी सुकुमारतरौ । अत्र दन्ताश्च ओष्ठौ च पादौ चेत्यर्थबहुत्वेऽपि द्वैराश्यकल्पन विभाग इति पूर्वेणाप्राप्तस्तरब् भवति । एवमस्माकं च देवदत्तः सुकुमार(तर) इति । यदा त्वस्माकमि त्यस्मदो द्वयोश्च' (३-१-१५६) इति यथै बहुवचनं, तदा अस्माकं देवदत्तः सुकुमारतर इति पूर्वेणैव भवति । एवं प्लक्षन्यग्रोधस्य प्लक्षाः स्निग्धतराः । यत्र पुनरितरेतरयोगस्तत्रोद्भूतावयवत्वेन विभागत्वेन पूर्वसिद्धत्वाद बह्वयंप्रकर्षे तमवेव भवति । यथा गवां कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमेति । कथं तर्हि माधुराः सौन्नेभ्य आब्यतराः अभिरूपतरा इति । अत्रापि 'पञ्चमी विभक्ते' इत्यनेन निर्धारणस्य विभक्तत्वाद् विभागो लक्ष्यते । यत्र तु पञ्चमी नास्ति तत्र निर्धारणस्य विभागाविभागसद्भावात् तरब् न भवति । माधुराणां च पाटलिपुत्राणां च माधुरा भभिरूपतमा इति । इह कथं सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रकेभ्यश्च माधुरा अभिरूपतरा इति । द्वयोयो- रेकस्य प्रकर्षविवक्षया मविप्यति । बहपेक्षे तु प्रकर्ष तमवेव भवति ।। अभिन्नस्यापि भेदे ॥ ८१ ॥ अभिन्नस्यापि वस्तुनो अवस्थाभेदानेदे सति गुणक्रियाप्रकर्षविव- क्षायां तरपप्रत्ययो भवति । परुद् भवान् पटुरासीत् । पटुतर ऐपमः । अन्य एवासि सम्पन्न इति भेदस्योपचरितत्वात् पूर्वेण न प्राप्नोतीनि व- १ चनम् ॥ स्वार्थे चाभिन्नोपपन्नादिम्यः ॥ ८२ ॥ मभिन्नोपपन्नप्रकारेभ्यः स्वार्थे चशब्दाद्यथाप्राप्तश्च .. तर प्रत्ययो भवति । अभिन्नमेवाभिन्नतरम् । उपपन्नमेवोपपन्नतरम् । आदिग्रहणा- दल्पान्तरम् । उच्चस्तराम् । स्ववसहारे(१) उदात्तस्वरितपरस्य सङ्गावर तस्थगुणवचनेभ्यस्तरवर्थ ईयसुन् वा ॥ ८३ ॥ वि। स्वाथेरा. ग. पाट..

·९६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५. द्रव्यस्था(ने११)व गुणा(न् ? :) शुक्लादिवस्त्वर्पिताः तत्स्था गुण- बचनाः पटवादयः तेभ्यस्तरबर्थ ईयसुन्प्रत्ययो वा भवति । अय- मनयोरतिशयेन पटुः पटीयान् पटुतरः । गरीयान् गुरुतरः । लघीयान् लघुतरः । प्रदीयान् मृदुतरः । माधुरेभ्यः पाटलिपुत्रकाः पटीयांसः पटुतराः । परुद्रवान् पटुरमूत् । ऐपमः पटीयान् पटुतरः । तत्स्थग्रहणं किम् । शुकतरः कृष्णतरः इत्यादौ तरबेव भवति ! शुक्लादयो हि स्वातन्त्र्येणाप्यधी- यन्ते । यथा पटस्य शुक्लः काकस्य कृष्णः । नतु मतुवादयः। नहि भवति देवदत्तस्य पटुः । सुवर्णस्य गुरुरिति । गुणग्रहण किम् । क्रियावचनेभ्यो मा मूत् । भयमनयोः पाचकतरः । दन्तोष्ठस्य दन्ताः स्निग्धतराः । परुद् पवान् विद्वानासीत् । विद्वत्तरोऽधुनेति ।। तमवर्थ इष्ठन् ॥ ८॥ तत्स्थगुणवचनेभ्यस्तमपर्थ इन्प्रत्ययो भवति । अयमेपा पटिष्ठः पटुतमः । इमावेषां पटिष्ठौ पटुतमौ । इमे एपां पटियाः पटुतमाः । तत्स्थ- ग्रहणात् शुक्लतमः कृष्णतम इति इ(४)न्न भवति । गुणग्रहणात् प्लक्षन्य. प्रोधानां प्लक्षाः स्निग्धतमाः । अयमेषां पाचकानां पाचकतमः इति क्रियावचनेभ्यो न भवति ।। तयोविन्मतो क् ॥ ८५ ॥ तयोरीयमुनिष्ठनोः परतो विन्मतोलग् भवति । अयमनयोरतिशयेन सम्वी सजीयान् । अयमेभ्यः प्रकर्पण सग्वी सजीयान् । सर्व इमे सग्विषः अयमेपामतिशयेन सजिष्ठः । अयमनयोरतिशयेन वसुमान् वसी- यान् । अयमेपामतिशयेन वसुमान् वसिष्ठः । एवं मुचीयान् सुचिष्ठः । स्वचीयान त्वचिष्ठः । अस्मादेव वचनाद्विन्मत्वन्ताद अगुणवपनादपि ईयमुनिष्ठनी भवतः । एवमुत्तरेष्यपि योगेषु प्रशस्यादिम्य ईयसुनिष्ठनो- विधानाद् भवति ॥ प्रशस्यस्य श्रः॥८॥ तयोरीयमुनिष्ठनोः परतः प्रशस्यशब्दस्य श्र इत्ययमादेशो भवति । अयमनयोः प्रशस्यत्तरः श्रेयान् । अयमेषां प्रशस्पतमः श्रेष्ठः ।।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वृद्धस्य च ज्य: ।। ८७|| ईयसुनिधनोः परतो वृद्धस्य चकारात् प्रशस्यस्य च ज्य इत्ययमा- देशों भवति । अयमनयोरतिशयेन वृद्धतरः प्रशस्सतरा वा ज्यायान् । अय- मेषामतिशयेन वृद्धतमः प्रशस्यतमो वा ज्येष्ठः । वृद्धस्य वर्षादेशमपि वक्ष्यति । वर्षीयान् वर्षियः ।। अन्तिकबाढयोनंदसाधौ ॥ ८८ ॥ ईयसुनिछनोः परता अन्तिक बाह हत्येतयोः स्थाने नेद साव इत्ये- ताबादेशी भक्तः । अयमनयोरन्तिकतरः नेदीयान् । अयमेपामन्तिकतमः नेदिष्ठः । अयमन्योाढतरः साधीयान् । अयमेषां वाढतमः साविष्टः ॥ युवाल्पयोः कन् वा ।। ८१ ॥ ईयमुनिष्ठनोः परतो युवाल्पयोः स्थाने कनित्ययमादेशो वाम- पति । अयमनयोर्युक्तरः कनीयान् यवीयान् । अयमेषां यूनां युवतमः कनिडः यविष्ठः । अयमनयोरल्पयोरल्पतरः कनीयान् अल्पीयान् । अयमे- पामल्पतमः कनिष्ठः अल्पिष्ठः ॥ प्रशंसायां रूपप् ॥ १० ॥ प्रशंसाविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिका रूपपप्रत्ययो भवति । प्रशस्तो वैयाकरणः वैयाकरणरूपः । याज्ञिकरूपः । प्रवृत्तिनिमित्तवैशिष्टये प्रशंसा भवति । वृपलखपोऽयं; यः पलाण्डना तुरां पिबति । (तत् सुरापो? घोररूपो)ऽयं, योऽक्ष्णोर(प्य)जनमपहरति । तिजाम ॥ ९१ ॥ तिबन्तात् प्रशंसानिशिष्टेऽर्थ वर्तमानादु ६पप्रत्यया भवति । प्रशस्त चति पचतिरूपम् । पचतोरूपं पचन्तिरूपम् । तिरन्तानां क्रियाप्रधानत्वात् तस्याश्च साध्यरूपत्वात् साध्यत्वेन लिमसाल्याभ्यामयोग्यं रूपं, तस्योत्स- गिकगेकवचनं नपुंसकलिङ्गं च भवति ।। ईदसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयरः ॥ १९ ६. रामभ्ययानां रा.ग, पाठ ७ ·मरम्पतीकण्ठाभरणं [मच्या ५. यापूर्णता पदायानां समाप्तिः। सा किचिना ईषदसमाप्तिस्त- विशिष्ट वर्तमानात् प्रातिपदिकात् तिडन्ताच कल्पदेश्यदेशीयरः प्रत्यया भवन्ति । ईपदसमाप्तः पटुः पटुकल्पः पटुदेश्यः पटुदेशीयः । ईपदसमाप्त पचति पचतिकल्पं पचतिदेश्यं पचतिदेशीयम् । पूर्ववनपुंसकठिामेक- वचनं प भवति । द्रव्यवचनेभ्योऽप्युपचारेणान्तिरवृत्तिभ्यो गुणवरनतार्या कन्पादयो भवन्ति । गुडकल्पा द्राक्षा । तैलकत्या प्रसन्ना । पयारूत्पा यवागूः । चन्द्रकल्पं मुखमिति । अयेह कथ कृतकल्प भुक्तदेश्यं पीतदेशी- यमिति । यावता भूतकाल क्तः, न पाति मम्मवः । तद् भूतकालं चासमाप्तं चेति । नप दोषः । 'आशंसायां भूतवञ्च' इत्यत्र तो भविष्यति । यदा मनिघुद्धिपूजार्थेम्य' इत्यादिना वर्तमाने क्तः. तचेदसमाप्ती कल्पादयः सिद्धा एव । यदापि कियैकदेशापवर्गाश्रयेण भते तो विधीयते, तदापि भवति कृतकल्प वसमिति । एवं तिङन्तस्य तदभ्युए. गन्तव्यम् । न धन्यथा कृतास्तादयः क्रियैकदेशकरणाकरणाश्रयाः प्रयोगा उपपयन्ते । एव कालयविषयेभ्योऽपि तिअन्तभ्यः कम्पादयो भवन्ति पचतिकल्पं पश्यतिकल्पम् अपाक्षात्कन्पमिति। नप पटुकत्पमित्यादी कथमीपदसमाप्तिः । निर्मातस्य झर्यस्य (समाप्तिर)समाप्तिवी भवति । 'गुणश्चानिनीत' इति । लोकव्यवहारं दृष्ट्वा गुणस्य निर्जातत्वम्। तयथा पदुरय मारण इत्युच्यते, यो लघुनोपायेनार्यान् निर्वतयति । पटुक्ल्पोऽयमित्युच्यते यो न तथा करोति । गुरुकन्पा द्राधे- स्यादावपि कथं नितित्वम् । पावता तोके माधुर्यन द्राक्षाया गुडन्यवहारवदीपदसमाप्तिः माभवति । अथवा, गुहमाधुर्याश्रयणाद द्राक्षाया गुहत्वारोपाइ गुटजात्यभावादीपदममाप्तौ गुड इवेयं द्राक्षा गुट. कन्या द्राक्षेति भवति ॥ वा मुपो बह पुरस्तात् ॥ १३ ॥ पदसमाप्तिविशिष्टेऽयं वर्तमानात् सुपन्तान् बहुप्रत्ययो वा भवी, सच पुरस्तादव भवति । गहुपदः । पहुः । पहुकृतम् । बहु- पीतम् । पहुगुडा द्राक्षा । बहुतैलं प्रसना । बहुपयो यवागूः । पहुचन्द्रो - .

·पा. ३.. दुपयहारिष्णाव्यया कृत्या समेतम् । मुसमिति । मुग्रहणं किम् । तिजन्तेभ्या मा भूत् । तिरन्तेषु च कृता वकाशाः कल्पादयो बहुचा मा पाविपतेति वचनम् । चित्करण सुभ- कृतेरन्तोदा(ता)यम् । अथ यथा गुडकल्पा द्राक्षेत्येवगादीनां कल्पादि- प्रत्ययोत्पत्ती द्राक्षादिगतलिङ्गयोगों भवति, एवं बहुगुडा द्राक्षेत्येगा. दीनां बहुजुरपती कस्मान भवति । उच्यते । गुटखादयो हि यदा माधुर्यादेनिमित्ताद् गुड ए गुढो द्राक्षमि दाच्ये उत्तानसाइये - नामदोपचारात् द्रामादिषु गुडत्वाधारोपेण प्रयन्ते आरोगणनिमित्तस्य माधुदिरीपदसमाप्तिर्भवति, तदा अन्यन्याय स्वार्थिकाः कल्पादय उत्प- अन्ते । तन यपि गुणवृतयः शब्दा उपमेरेषु वलिङ्गपरित्यागनेन पर्तन्ते, तया(पि) परस्तादुत्पद्यमानः कल्पादिभिः तत्त्वरूपं तिरोहित- मिति लादिक्षान्दवद्रिशेष्यद्राक्षादिगतहिशेषधाविनो भयन्ति । बहुप पुनः पुरस्ताद रश्यमानप्रकृतिस्वरुपं तिरोधातुमयरत इति तात्पत्तावपि गुरादयो द्राक्षादिषु परिमेयेषु स्वलिहापरित्यागनेक वृत्तिमनुभवन्ति । यदि या शब्दशक्तिरेपा, यदुत स्वार्थिकाः केचित् प्रकृतिलिशान्यतिवर्तन्त । तथथा--- कुटीर: शीरः शुशारः । देवता । दैवता । (धूपयिक रुपरं?) वाचिकमिति- केचिदत्रापि वर्तन्ते-यादकः । मणिकः । गृहतिका । वृत्तिका । मृत्तिका । कासूरतरी 1) गोणी(रपि?तरी ) व्यावकोशी व्यावहामीति । तदुत्तं लिहा- मशियं लोकाश्रयत्वालिहस्येति ।। मागू दरः कः॥ ५४॥ वस्ते मिति वक्ष्यति । प्रागतम्मायऽया वक्ष्यन्त नए पोत्यष सुभ- न्तात कात्ययो भवति ।। वक्ष्यति मनात मातोशः गचकः । उस्यका ।। तिशामकच नाक देः ॥ ९५ ॥ शाग दनी येास्तए द्याव्ये पाक टकामको पानि मायावादः ! अशात पति पचनकि । गित पनि पटना। प्रकार: मुक्तलीदाताः ।। मर्वनाम्नाममा मादिर पर च ५.६ ।

·सम्बनण्याभरणं
[पत्या. ५.
प्राग ढनो येऽयान्तेषु द्योत्येप मर्वनामा प्रातिपादकानां सकारी-
कारमका(रादि)वर्जितसुवन्तानां च तेषां प्राक टेरकच्प्रत्ययो भवति ।
सर्वकः। विश्वकः । यकः। सकः । सर्पकस्मै विधकस्मै । सर्वकस्मात् विश्व.
कस्मात् । सर्वकस्मिन् विश्वकस्मिन् । युप्मकस्मात् अम्मकम्मात् । युवकयोः
भावफयोः। युप्मकाभिः (अस्मन्नाभिः) । युप्मकभ्यम् भस्मकभ्यम् । सुपः
खल्वपि-त्वयका मयका। त्वयकि मयकि। युप्माकम् अस्माककम् ।
मवतका मवतके भवतकामवताक ।।
अव्ययानां कश्च दः ॥ १७ ॥
प्राग हो येऽस्तेिषु द्योत्येप्वव्ययानां प्राक् टेरकप्रत्ययो भवति ।
तत्मनियोगेन च (कोकारान्ताना दकारः अन्तादेशो भवति । उच्चकैः नीरकैः
अनकैः धकित् हिरकुन् । पृयकन् ।
तूणीमः काम् ॥ १८ ॥
प्राग् नो येास्तेपु पोत्येषु तृप्णीमोऽय्यपस्प काम्प्रत्यपो
भवति । थकचोऽपवादः। तूष्णीकाम् । मकारो 'मिदनोऽन्त्यात् परः'
इति विशेषणार्यः ।।
शीले को मलोपश्च ॥ १९ ॥
शाले गम्यमाने तृष्णींशब्दात स्प्रत्ययो मठोपत्र भवति । तृष्णाशीतः
तूष्णीकः । (क्षामोकिमामा.)कृतपोः कस्मान भवति-। समानदेशानां पुत्स-
गीणामपवादे(न) माधन युज्यते, न मिनदेशानाम् । अविकारादने नापि
पाययेन प्रदीप (नेन) पटादेरकस्यागस्यावद्योतन दृश्यते । यथा-लि.
स्म गार्यायनी । कारीपणन्धीति । नैप दोप. । विरो(पिसीधमान्तरेणापि
सामान्यफललात् कृतार्थत्वे सति सामान्यविपिविपिापको भवति ।
यपानामणेभ्यो दविदीयतां तक कौण्डिन्यायेति । एवर कृत्वा यया भिन्न-
देशोऽपि इनमा शय् दाध्यते, यहुचा कल्पयादयः, तया का(१)कामा
पकप्रत्ययो बाधिप्यत इति । गाग्र्यायीत्यादिप पित्करणमामात्
सन्दापचयमा दीपादिना नियत इति ।।
मनाते ॥ १० ॥

·म्हदयहारिण्यालयया वृत्त्या समेतम् । 24257 अज्ञातत्वोपाधिकऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् तिडा यथाविहितं कादयो भवन्ति । कस्यायमश्वः, अन्धकः । उष्ट्रका ! शन्दस्वरूपसामध्यात् स्वरूपेण ज्ञातोऽपि स्वामिविशेषस्याजातवाद धादिरज्ञाना सवति । एव- अन्यत्रापि यथायोगमज्ञातता विजेया। उसकैः नीचौः सर्वक विशः। लयका मयका । पचतकि ! जल्पतकि । तूणीकाम् । कुत्सिते ॥ १०१॥ कुत्सितो निन्दितो गर्हितः । प्रकृत्यर्थविशेषणमेतत् । कुल्लितत्व . विशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् तितश्च यथाविदिन कादयो भवन्ति । कुत्सितोऽश्वः अधका । उष्टकः । उपकः नीयकैः । सर्वतः विक। त्वयका । मयका । पचतकि जल्पतकि तूष्णीकाम् । संज्ञायां कत् ।।.१०२॥ कुत्सितस्तोपाधिविशिष्ट वनगानात् प्रातिपदिकान कनप्रायो गति (तदन्तेन चेत्) संज्ञा गम्यते । शुद्रकः । राषकः । पूर्णकाः ।। भवक्षेपणे च ॥ १०१॥ भवक्षिप्यते न्यक्रियतेऽनेनलारक्षेपणम् । तद्विशिष्टे चार्य वर्तमा- नात् प्रातिपदिकात् कन्हत्ययो गति । वैयाकरणकपन त्वं वापसे । भेत्रियकत्वेन न्वं गर्वितोऽसि ! (44)याव पणयुत्तगयोः को विशेषः । प्रवृत्तिनिमित्तमकुस्सित्तमपि परस्य कुत्सनागपाटीपने य त तदक्षपणग। दियन्तु कृत्सितमेव (यत्) तत पल्लनम् ।। अनुकम्पायाम॥ १० ॥ अनुकम्पा दया । परस्य का मावनाभ्युपपनिः । तस्यां गन्यमा- नायो प्रातिपदिकात तिचन्तार यथाविधि कादयो मनिपुत्रान- स्म । लयः । मनः । लक्षितकः : तुम मितिः ।।

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. ra क) पदाकि गृहाद् दूरं मा गाः इह नु ते धानकाः । इह नु ते गुटकाः । इद नुते तिलकाः । पूर्वेण प्रत्यासत्तेरनुक(पम्प्य) मानादेव प्रत्ययः । मनेन तु सम्पन्धाधवहितादपि मवति । ननु च कुत्सितकोऽनुकम्पितक इति कुस्सानुकम्पयोपशब्देनैवोकत्वात् कप्रत्ययो न भवति । नैष दोषः । कु- सितस्यानुकम्पायामनुकम्पितस्य कुत्सायां भविष्यति । यदि वा यथा प्र- कृष्टतरः प्रकृष्टतम इत्यादापन्य एव तु प्रकत्तिरवादिभिः, एवं कुत्सितक इत्यन्येव शन्दप्रवृत्तिनिमित्तमता कुत्सा प्रकृत्याभिधीयते । मन्या । प्रवृत्तिनिमित्तकृत्सा प्रत्ययेनेति । तदुक्तम् प्रकृष्ट इति शुक्लारिप्रकर्षस्याभिधायकः । प्रकृष्टस्य प्रकर्षे तु तरपादिविधीयते ॥ देवदत्तादिकुत्सायां वर्तते कुत्सितश्रुतिः । कुत्सितस्या तु या कुत्सा तदर्थः को विधीयते ॥ कुत्सितत्वेन वा झत्सा न सम्यग्वापि कुत्सितः । स्वरान्दाभिहिते केन विशिष्टोऽर्यः प्रतीयते ।। एषमनुकाम्पितक इत्पत्रान्यैव रामप्रवृत्तिनिमिठभूता। अन्या च प्रयो- क्तृधर्मः प्रत्ययपोत्येति ॥ बहचों मनुप्यनामुष्ठधनिलचो वा ॥ १०६ ।। पहचः प्रातिपदिकान्मनुष्यनामधेयादनुकम्पायां नीती पतपु- कायां गम्यमानायां ठप पन् इलर इत्येते प्रत्यया भवन्ति वा । भनुक- पितो देवदरः माणोऽपि वा देविकः देवियः देनिलः । वावष- नात् फोऽपि भवति । देवकः देवदत्तकः । उत्तरपदलोपममतो वक्ष्यति । मदर इति किम् । (देवी)दत्तकः । गुप्तकः । मनुष्यनाम इति किम् । गद्रवाटुकः ॥ उपादेरडज्युचौ च ॥ १.७ ॥ उपादेर्मनुष्यनामधेयाद् वाचः प्रातिपदिकाद् अनुकम्पा नीती प तयुक्तायामडए बुच रत्सेनी प्रत्ययो भवनः । चकारात् टल्पनिल- पण या भवन्ति । अनुकम्पित उपेन्द्रदचः शिक्ष्यमाणोऽपि वा उपर: उपकः । उपिक उपियः उपिलः । उपेन्द्रदासकः ॥

·०१ पा. ३. बुदयहारिण्याध्यया इत्या समतम् । जातिनाम्नः कन् ॥ १८ ॥ वान इति नानुवर्तते । जातिशब्दा यो मनुष्यनामधेयस्तम्मादनु- कम्पायां नीती च तयुक्तायां कन्प्रत्ययो वा भवति । व्यायो नाम नास्ति सोऽनुकम्पितः शिक्ष्यमाणो वा व्यामका । सिंहकः । पक्षे व्यामिशः च्याप्रियः व्यानिलः इत्यादयो भवन्ति ।। अजिनान्तादुत्तरपदस्य चाकृतसन्धलोपः ॥ १०९ ॥ अजिनान्तान्मनुष्यनामधयात प्रातिपदिताद नुकम्पायां नीती १ तात्तायां कन्प्रत्यय उत्तरपदस्य चराकृतसन्चेोपो भवति । (व्यामाजि- नो नाम कम्बित् सः) अनुकम्पितः शिक्ष्यमाणोऽपि वा व्यापकः । सिंहकः । शरभकः । भकृतसन्धेरिति वचनादकारो निवर्तते ।। ठाजादायकाचपूर्वपदानाम् ॥ ११ ॥ अस्मिन् प्रकरणे यg; अजा(ति ? दिशा प्रत्ययः तस्मिन् परतः प्राग इलः पूर्वपदानां प्रातिपदिकानामुत्तरपदस्य लोगो मवति । पन्या- मिता वागाशीर्दया वारिमाः । वारियः बाचितः । ठाजादाविनि लिन । नागाशीदत्तकः ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरण [मध्या० ५. सपिलः उपि(डीकः)इत्यादि (न?) मवति । फर्वग्रहणं सर्वलोपार्थम् । पूर्वस्त्रेषजादावित्येव (सिद्धे) ठग्रहणम् उको द्वितीयत्वे ठस्य कादेशार्थम् । भानुदत्तोऽनुकम्पितः भानुकः । पितृकः । मजादिलक्षणे हि लोपे यथा मयितं पण्यम् अस्य माथितिक इति कृतेऽपि 'यस्य'त्यकारलोप तकारा- न्तलक्षणः कादेशो न भवति , तयेहा (प्य?प्यु)दन्तलक्षणो न स्यात् ॥' पद्वितीयत्वे तदादेः ॥ ११ ॥ अजादावनुकम्पाप्रत्यये परभूत मनुष्यनामधेयानां प्रातिपदिकाना- मेद्धितीयत्वे सति तदादेः शब्द(स्वोरूपस्य टोपो भवति । कृपेरदत्तोऽनुक- म्पितः कुविका कुनियः कुविलः । कहोगेऽनुकम्पितः - कहिका कहियः कहिलः ॥ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् ॥ दोवलायादीनां मनुष्यनामासजादावनुकम्पाप्रत्यये परतस्तृतीयादच जन्य लोपो भवति । अनुकम्मित. शेवलदत्तः शेवलिका शेवलियः शेव. लिलः । मुपरिकः सुपरियः सुपरिलः । विशालिकः विशालिया निशालिकः । वरुणिका परुणियः वरुणिलः । अर्थमिकः अमिया अमिलः । श्रादिन- हणादिशाखिलः । कुमारिलः परस्पतिक इत्यादयो भवन्ति । गकृतसन्धे - रित्येव । शेवलेन्दत्तोऽनुकम्पितः शेवलिक इति यया स्यात्, शेव(लियः ठयिक) इति मा भूत् । सुपाशीर्दचोऽनुकम्पितः सुपरिक इति यया स्यात् । सुपररिपि)क) इति मा भूत् ।। प्रजापतिदत्तादीनां चतुर्यात् । १११४ ॥ प्रजापतिदत्तादीनां मनुष्यनासाम् बजादावनुकम्पाप्रत्यये परतश्य- तुर्थादच जर्ष लोपो भवति । प्रजापतिदतोऽनुकम्पितः प्रजापतिका प्रमा. पतियः प्रजापतिठः । वृहस्पतिकः वृहस्पतियः वृहस्पतिलः । अकृतसन्धेरि- स्पेर । प्रजापत्याशीर्दत्तोऽनुकम्पितः प्रजापतिक इति यया स्यात् प्रजाप- (वित्यिक इति मा भूत् ।। पूर्वपदस्य च ॥११५॥ १ रिक, ''प. ग. पाठः, ·पा० १.] - हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । मनुप्यनाझा प्रातिपदिकानां सम्बन्धिनः पूर्वपदस्याजादावनुकम्पा- प्रत्यये परतो लोपो भवति । देवदचोऽनुकाम्पितः, दत्तिकः । दतियः । इचिलः॥ हलादावुत्तरपदस्य च वा ॥११६ ।। इलादावतुकम्पाप्रत्यये परतो मनुष्यनाम्नां प्रातिपदिकानां सम्ब- धिनः पूर्वपदस्योत्तरपदस्य च लोपो वा भवति । अनुकम्पितो देवदत्तः देवकः । दत्तकः । देवदत्तकः । व्यानका । अजिनकः। व्याघ्राजिनकः । अप्रत्यये च ॥ ११ ॥ प्रत्ययमन्तरेणापि मनुष्यनाम्नां पूर्वोत्तरपदयोलोपो वा भवति । देवः । दत्तः। देवदत्तः । विष्णुः। मित्रः विष्णुमिनः । व्यवस्थितविभाषा- विज्ञानात् कचिद्युत्तरस्यैव । भीमः भीमसेनः । सल्ला सत्यभामा । कचित् पूर्वपदत्त्यैव । मिण्ठः । भर्तृसिष्ठः । हरिः, भर्तृहरिः ।। उगन्तादुत्तरपदलोपे घनिलचोरादिलोपः ॥ ११८ ॥ मनुप्यनाम्नां सम्बन्धिन उगन्तात् पूर्वपदाद् उत्तरपदस्य लोपे सति पनिलयोरादेलोपो मवति । भानुदत्तोऽनुकास्पितः गानुपः भारनिनु) उ: । वासुयः वासुलः । आतृयः मातृलः । सवितृयः सवितृलः। ननु च संज्ञा- शन्दैकदेशे लुसे संज्ञास्वरूपानुपलम्मात् कथं संजिनोऽत्र(ग)मः । न हि यस्य देवदत्त इति संज्ञा कृता स पूर्वगव्दादुत्तरशब्दाद्वा प्रतीयते । न चैकदेशोऽनुमीयमानः समुदायार्थस्य वाचक इति वाच्यम् । प्रत्यया. धस्य प्रत्यायकत्वायोगाद्रि प्रधानं शेषमावमनुभवति । नैप दोपः । संजा- पामिति नियोगकाल एवानुनिष्पादितत्वात समुदायपदश्ववानामपि संना- त्वेन विनियोगात् । नन्वेषं सति पदेरित वगैरपि समुदायामिवानं प्राप्नोति । तता ज्येष्टा आविशश इत्यादीनां योऽर्थः राहीत्यादी. 'नामपि स एव स्यात् । नेवर । एदनादीनां मानेगान मनवानात् । तयाहि- तुत्वायासननिष्पनी छान्तिा इत्यादयः । नयन्यायायते शालेन्दु दनादिवट् गरेत् ।। इनि ।। । -- ·सरस्वतीकण्ठाभरणं पच्या० अल्पे ॥११९॥ अपचितं परिमाण चारूपत्वं, तद्विशिरोऽर्थे वर्तमानात् मातिपदि- काल्लटश्च यथाविधि काको प्रत्ययो भवतः । अस्पं तैलं तैलकर । धृत- कम् । पचतकि । उधकः ॥ हरवे ॥ १२० ॥ दैर्यप्रतियोगिता हस्वत्वं, तद्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् यथाविधि काकची प्रत्ययो भवतः । वृक्षकः । प्लक्षकः । उच्चकैः । पचतकि ।। संज्ञायां कन् ॥ १२१ ॥ हस्वत्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् सज्ञायां विषये कन्- प्रत्ययो भवति । वंशकः । नडका । वेणुकः ।। कुटीशमीशुण्डाम्यो रः ॥ १२२ ॥ हुस्वत्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानेभ्यः कुट्यादिभ्यः स्वाथै रप्रत्ययो भवति । हस्वा कुटी, फुटीरः। शमीरः । शुण्डारः। प्रकृतीनां स्त्रीलिङ्गत्वेऽपि स्प्रत्ययान्तानां शब्दान्तरत्वात् लिगस्य शब्दधर्गत्वात् पुलिस भवति ।। कुत्वा डुपच् ॥ १२३ ॥ कुतुशब्दाद्भस्वत्वविशिरोऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थे दुपच्प्रत्ययो भवति। *हस्वः कुतुः कुतुप. । कुतुरिति धर्ममयं तैलादिपात्रमुच्यते ॥ फासूगोणीभ्यां प्टरच ।। १२४ ॥ कासूगोणीशब्दाभ्यां हस्योपाधिकेऽर्थे परन्प्रत्ययो भवति । हस्वा कासः कास्तरी। गोणीतरी । कासूरायुधविशेषः, यो शक्तिरित्याच- क्षते। गोणीति धान्याचावपनगुच्यते । पकारो टीपर्यः ।। वत्सोक्षर्षभाश्वेभ्यः स्वार्थतनुत्वे ॥ १२५ ॥ 'परित्यूकारान्तीगिरान्द र यभिधानदारा । तेन हरा कुलरि ति पाठ - मीनान प्रतिभानि ।

·। पा० ३.] दयाहारिमात्माया वृत्या चमेलम् । वत्सादिभ्यः शब्दभ्यः प्रवृत्तिनिमित्तस्य तनुत्ते बोलले हरप्रत्ययो यवति। वत्सतरः । उक्षतरः । अयपतरः । अपतरः । प्रथमच्या गोवत्सः । तस्य तनुत्वं द्वितीयवयमातिः । तम उक्षा । तस्य तनुत्वं *द्वितीयवयत्राप्तिः । अनड्यानृपमः । तस्य तनुत्वगनोवदने गन्द- शक्तिता । अश्वेना बायां जातोऽतः। तस्य तनुत्वमन्यपितृकता । स्वार्थ- ग्रहणं किम् । कृशो वत्सो वत्सतर इत्यारित मा मृत् ।। दियत्तदेकारले यो हबोरेकस्य निर्धारणे इत- .. जातिगुणक्रियासंज्ञामिः समुदायादेकदेशस्य पृथकारण निधारणा । तन जातिनिर्धारणस्योत्तरसूत्रेऽप्युपादानात् गुगादिनिर्धारणमिह गृयते । किमादिभ्यः प्रातिपदिकम्यो चोरेकस्य निवारण गम्यमाने उतरवप्रत्ययो भवति । स शामिवानशक्तिस्वागाव्यानियिमाणाचिभ्यो विज्ञायते । कतरो भवतोः पटुः पाचको देवदत्तो वा । भतरो स्वतः पटुः पाचको देवदत्तो वा, ततर आगच्छनु । तयोरेशतरः पटुः पापको देवदत्तो वा आग- छ(न?त) ! अनयारन्यतरः पदः पाच देवदत्तो वा आगच्छन?तु) महाविभापानुष्कृतेः प्रत्ययो विकल्प्यते । को भवत: पहा । यो भवतः पटुः, सपागच्छति तु)। एको भवतोः पतुः । सर्वनामाठितोऽन्य. तरशब्दी पहुवाविषयोऽपि भवति ।।

·१०८ सरस्वतीफण्ठाभरणं [माया, किमो उतरच ॥ १२८ ॥ बहूनां मध्यादेकस्य निर्धारणे गम्यमाने किमो दतरच्प्रत्ययो भवति । कतरो मवतां कठः । कतरः कालापः । किमः क्षेपार्थवृत्ते. निर्धारणामावात् परिप्रश्नार्थवृत्तरेव ग्रहणं भवति ।। इवे संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ इवार्यः सादृश्यं, तद्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कन्प्रत्ययो भवति । (संज्ञायां गम्यमानायाम्) । अश्वसदृशस्य या संज्ञा अश्वकः । गर्द- भक इति॥ प्रतिकृतौ च ॥ १३०॥ प्रतिकृतिः प्रतिरूपकं प्रतिच्छन्दकः । तद्विशिष्ट इवार्थे. वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कन्प्रत्ययो भवति । अश्व इवायमश्वस्य प्रतिकृतिः षश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दमकः । प्रतिकृताविति किम् । गौरिख गवयः । इत उत्तर संज्ञायां (प्रतिकृताविति च) प्रतियोगं यथासम्भवमुपतिष्ठते ।। लुम्मनुष्ये ॥ ११ ॥ इवार्थविहितस्य प्रत्ययस्य मनुष्येऽभिधेये ल(ग) भवति। चम्चा तृणमयः पुरुषः, यः क्षेत्ररक्षणाय क्रियते । चम्चेव चम्चा। एवं वधिका । दासी । खरकुटी । लुपि युक्तवद्भावात् पलिऽप्यर्थे स्त्रीलिङ्ग- तैव भवति । मनुष्य इति किम् । जीविकाथें चापण्येऽर्चाचित्रध्वजेषु ॥ १२ ॥ जीविकार्य यदपण्यमर्याचित्रध्वजरूपं तस्मिन्नभिधेये करय - (ग) मवति । विमीयते यत् तत् पण्यं, ततोऽन्यदपप्यम् । अर्ना- मु-वासुदेवः । स्कन्दः। आदित्यः । देवठकानां जीविकार्यदेवताप्रति कृतय उच्यन्ते । चित्रेषु-रामः । युधिष्ठिरः । अर्जुनः । दुर्योधनः । ध्वजे-विजः) गरुडः । हनुमान् । सिंहः । पपश्य इति किम् । वासु. "' इति पाउसात्। यश्वकः॥

·पा. ३.
इत्यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
देवकान् विक्रीणीते। अर्चादिग्विति किम् । हस्तिकान् बन्धकान् इंस-
कान् मयूरकान् छायादर्शको दर्शयति !!
देवहंसवारिजलाजराजशतशङ्खभ्यः पथात्
॥१३३॥
देवादिभ्यः परों यः पशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकादिवार्थे विहि-
तस्पः कस्य लु(?)मवति । देवपथ इव देवषयः । हंसपथः । वारि-
पथः । जलपथः । यजपथः । राजपथः । शतपथः । शकुपधः ।।
सिद्धगत्युष्ट्रगीवावामरज्जुमत्स्येन्द्रादिभ्यश्च
सिद्धगत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इवार्थे विहितस्य कस्य लुब्
भवति । सिद्धगतिः । उष्ट्रग्रीवा । वामरज्जुः । मत्स्यः । इन्द्रः । आदि-
अहणात् कङ्कमुखकाकतुण्डादयो भवन्ति ।।
न हस्तदण्डपुप्पादिभ्यः ॥ १३५ ।।
हस्तादिभ्य इनार्थे विहितस्य कस्य लुन भवति । हस्तकः । दण्डका
पुष्पकः । पूर्वसूत्रे आदिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात् प्राप्तो लुवनेन नियिष्यते ।
मादिग्रहणात् तिलकदन्तकादयो भवन्ति ।
वस्तेढं ।। १३६ ॥
संज्ञाप्रतिकृत्योरिति निवृत्तम् । इत्येवानुवर्तते । पत्तिशब्दा.
दिवाथै धोत्ये प्रत्ययो भवति । वस्तिरिव वास्तेयः वास्तथी ।
शिलाया दश्च ।। १३७ ॥
शिलाशब्दादिवायें दमत्यय चकारात् तर प्रत्ययो भवति । शिठे
दधि । शैव्यं हिमम् ॥
शाखामुखमेघजघनचरणस्कन्धारश्शिराङ्गायशर०
जेभ्यो यः ॥१३८॥

·सरस्वतीकण्ठापरणं [मध्या. शिमो उतरच ॥ १२८ ॥ बहूनां मध्यादेकस्य निर्धारपे गम्यमाने किमो डतरच्प्रत्ययो भवति । कतरो भवतां कठः । कतरः कालापः । किमः क्षेपार्थवृते. निर्धारणामावात् परिप्रश्नार्थवृत्तेरेव ग्रहणं भवति । इवे संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ इवार्यः सादृश्य, तद्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कन्प्रत्ययो भवति । (संज्ञायां गम्यमानायाम्) । अश्वसशस्य या संज्ञा अश्वकः । गर्द- भक इति ।। प्रतिकृतौ च ॥ १० ॥ प्रतिकृतिः प्रतिरूपकं प्रतिच्छन्दकः । तद्विशिष्ट इवायें. वर्तमानात् प्रातिपदिकात कन्प्रत्ययो भवति । अव इवायमश्वस्य प्रतिकृतिः बाधकः । उष्ट्रकः । गर्दमकः । प्रतिकृताविति किम् । गौरिव गवयः। इत उत्तर पंशयां (पतिस्ताविति च) प्रतियोगं यथासम्भवमुपतिष्ठते ।। लुम्मनुष्ये ॥ ११ ॥ इवार्यविहितस्य प्रत्ययस्य मनुष्येऽभिधेये लु(गाय) भवति। चम्चा सृणमयः पुरुषः, यः क्षेत्ररक्षणाय क्रियते । चम्चेव चचा। एवं वधिका। दासी । सरकुटी । लुपि युक्तवद्भावात् पलिङ्गेऽप्यर्ये स्त्रीलिङ्ग- तैव भवति । मनुष्य इति किम् । यश्वकः ।। जीविकाथै चापण्येऽर्चाचित्रध्वजेषु ॥ १२ ॥ जीविकार्य यदपण्यमर्याचित्रध्वजरूसं तस्मिनभिधेये करय - (ग) मवति । विमीयते यत् तत् पण्यं, ततोऽन्यदपण्यम् । अर्चा- मु-वासुदेवः । स्कन्दः। आदित्यः । देवलकानां जीविकार्यदेवतामति- कृतप उच्यन्ते । चित्रेषु-रामः । युधिष्ठिरः । अनः । दुर्योधनः । ध्वजे-(प्रजागडः । हनुमान् । सिंहः । पश्य इति किम् । पासु. : ' इति पाठ; स्यात् ।

·पा. ३.] हृदयहारिण्याच्यया वृत्या समेतम् ।
देवकान् वित्रीणीते ! अादिग्विति किम् । हस्तिकान् बन्धकान् हंस-
कान् मयूरकान् छायादर्शको दर्शयति ।
देवहंसवारिजलाजराजशतशङ्खभ्यः पथात्
देवादिन्यः परों यः पथशब्दस्तदन्तात् प्रातिपदिकादिवा विहि-
तस्य कस्य लु(गीबोमवति । देवपथ इन देवपयः । सपथः । वारि-
पथः । जलपथः । अजपथः । राजपथः । शतपयः । शकुपयः ।।
सिरगत्युष्ट्रग्रीवावामरज्जुमत्त्येन्द्रादिभ्यश्च
सिद्धगत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इवार्थे विहितस्य कस्य लुन्
भवति । सिद्धगतिः । उष्ट्रप्रीवा । वामरज्जुः । मत्स्यः । इन्द्रः । बादि-
अहणात् कनकमुखकाकतुण्डादयो गवन्ति ।।
न हस्तदण्डपुप्पादिभ्यः ।। १३५॥
हस्तादिन्य इनार्थे विहितस्य कस्य लुन भवति । हस्तकः । दण्डन्तः
पुष्पकः । पूर्वस्त्रे आदिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात् पाठो लुबनेन निषिध्यते ।
भादिग्रहणात् तिलकदन्तकादयो भवन्ति ।
वस्तेढंञ् ।।१३६ ॥
संज्ञाप्रतिकृत्योरिति निवृत्तम् । श्वेत्येवानुवर्तने । वस्तिशब्दा-
दिवाथै योत्ये प्रत्ययो भवति । बस्तिरिय वास्तेयः वातवी ॥
शिलाया ढश्च ।। १३७ ॥
शिलाशब्दादिवा दात्ययमकरान रन प्रत्ययो भवति ।
रपि । शैव्यं हिमम् ॥
शाखामुखमेघजधनचरणस्कन्धारशिशरामशर,
न्यो यः ॥१८॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या० ५. शाखादिम्य इवार्थवृत्तिभ्यः स्वार्थे यप्रत्ययो भवति । शाखेर शाख्यः।मुख्यः।मेष्यः जपन्यः । चरण्य.। स्कन्ध्यः । उरस्यः । शिरस्यः । भूमथः। अव्यः । शरण्यः ।। द्रोभव्ये ॥ १३९॥ द्रुशन्दादिवार्थवृत्तेभव्येऽभिधेये स्वार्थे यप्रत्ययो भवति । दुरिख द्रव्यमयं राजपुत्र । इन्द्रद्रुमः पुष्पपलवादिमिरथिनः कृतार्थयति । एवमन्योऽपि यः स एवमुच्यते । स हि भवनमस्तीति भयो भवति । पात्मवानपि दून्यमुच्यते । 'क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्य- मिति । प्रकर्थिकर्तृ(1)साधकत्वाद्धिरण्यादिकमपि द्रव्यम् । 'निर्द्रव्य (प्र)पुरु(पस्त्य१पं त्यजन्ति गणिका' इति । कुशाग्रार्धजरतीघुणाक्षरादिग्यश्छः ॥ १४० ॥ कुशाग्रादिभ्य इवाथें द्योत्ये छप्रत्ययो भवति । कुशाग्रमिव तीक्ष्णा कुशाग्रीया वुद्धिः । अधजरतीशब्दोऽर्धनरतिकामनुवर्तते । तदिव तद- (धी १)जरतीयम् । घुणोत्किरणात् कथमपि निप्पनमक्षरं तदिव यद- (ले? शले)न दैवानिष्पाद्यते तद घुणाक्षरीयम् । आदिग्रहणाद् गोम(यी)- यवायसीयादयो भवन्ति ।। समासाच्च तद्विषयादाकस्मिके ।। १४१॥ तदित्यनेन इवार्थविपयस्तद्धितो निर्दिश्यते । तद्विपयो यः समासः 'काकतालादय इवार्थ'(३-२-५)इति विहितस्तस्मादिवार्थे चोत्ये आकस्मि- कविषये छप्रत्ययो भवति । काकतालमिलन(म् ) इव देवदत्तस्य मिलनमाक- स्मिकं तत् काकतालीयम् । अजाकृपाणीयम् । अन्पार्तिकीयम् । खति- मिल्वीपम् । अन्ये काकतालयोरागमनपतनाभ्यां यन्मिलनं यच देवदचस्प (दस्यूना) चागमनोपनिपाताभ्यां (मी १ मि) लन, तहेतुकेन च (येन ?) साधारणधर्मेप तुत्यमिपार्थे सार्यकमुत्सादयन्ति । अन्ये लिवार्थविषयात् समासादपरस्मिनिवार्ये प्रत्ययमिन्छन्ति ॥

·पा० ३.] हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । शर्करोकपालिकाकपाटिकासिकतानकूलनाराचशत- पत्रपुण्डरीकेन्योऽण् ॥ १४२ ॥ शर्करादिभ्यः प्रातिपदिकेश्य इवार्थवृत्तिभ्यः स्वार्थेऽण्प्रत्ययो भवति । शर्करेव शार्करम् । कापालिकम् । कापार्टिकम् । सैकतम् । नाकुलम् । नाराचम् । शातपत्रम् । पौण्डरीकम् ।। गोर्लोमपुच्छाभ्याम् ॥ ११३-11 गोशब्दात् परौ यो लोमपुच्छशब्दौ ततः प्रातिपदिकाश्विार्थवृत्तेरण- प्रत्ययो भवति । गोलोमेव गौलोमम् । गोपुच्छमिव गौपुच्छम् ।। अलपत्न्याः।। १४४ ॥ सपत्नीशब्दादिवार्थवृत्तेरप्रत्ययो भवति । सपलीव सपत्नः । प्रति- पक्ष उच्यते ॥ अङ्गुलिभरुजाव वल्गुमण्डरमण्डलमुनिहरिकपि- खलोदश्विगुरुतरश्शेषकुलीकुलिशगोणीच्यष्ठम् ॥ १४५ ॥ अङ्गुल्यादिभ्यः शब्देश्य हवार्थवृत्तिभ्यष्ठप्रत्ययो भपति । अङ्गु- लिरिव आङ्गुलिकः । भानजिकः। वाचकः । वाल्गुका माण्डरिकः । माण्ड- लिकः । मौनिकः । हारिकः । कापिरल १)कः । खालिकः । गोदविकः । रोरुकः । ता(र)सिकः । शाकुलिकः । कौलिशिकः । गौणिकः ।। एकशालायाष्ठ(न् ? च्च) । १४६ ॥ * एकान्दाद् स्यालार्थ(?)वृत्तष्ठच्, चकारात् ठक् च प्रत्ययो भवति । एकशालेव एकशालिकः, एकशालिकः ।। कर्कलोहितान्यामीक ॥१४७॥ । 5. पाठ:. ४. १. रारलगार' ख, ग, पाट: प, ग. पाठ.. 'एकसानारामयादिवायत्तेरिति पाटः स्याद ।

·.
सरखतीकण्ठामरणं [षा
फर्कठोहितशब्दाम्यामिवार्यवृषिभ्यामीकात्ययो मवति । कर्फ इस
कार्कीकः । लौहितीकः । स्फटिकादिरकर्कठोहितवर्णोऽप्युपामपपयात्
तयावमासते, स एवमुच्यते ।।
पूगादग्रामणीपूर्वाभ्यः ॥१४॥
इवेति निवृत्तम् । नानाजातीया अनियतवृत्तयोऽयकामप्रधानाः
सहाः पूगाः । पूगवाचि(नः) प्रातिपदिकात् स्वार्य ध्यप्रत्ययो भवति, न चेत्
ग्रामणी पूर्वावपवोऽस्य भवति । लौहप्वज्यः लोहश्वज्यौ । बहु लुके
पश्यति । लोहध्वजाः । शैन्यः शैव्यों शिययः । पातपः पातक्यौ चात-
काः बिमामणीपूर्वादिति किम् । देवदत्तो प्रामणीरस्य देवदत्तकः देवदत्तको
देवदचकाः भवति देवदतशब्दः पूगवचनः । किन्तु देवदत्तः पूर्वावयवोऽस्य
सामणीरिति न्यो न भवति ।।
घातादस्त्रियाम् ।। १४९॥
नानाजातीया अनियतवृत्तय उत्सेपजीविनो वाताः । तदाचिन:
पातिपदिकाद् अस्त्रीवृते स्वार्य ध्यप्रत्ययो भवति ।
....
.
...
वाहीफेप्वग्राह्मणराजन्यादायुधजीविसङ्घायट् ॥
..
...
....
कौण्डीवृस्यः कौण्टीवृस्पी फुण्डीसाः । बौद्रायः
धोक्यो क्षुद्रकाः । मालव्यः मालव्यो माठवाः । टित्करणसामाद-
सियामिति नानुवर्तते । कौण्डीसी । धौद्रकी। मालवी याहीवेष्विति किम् ।
समरः शपरी शपराः । पुलिन्दः पुलिन्दी एठिन्दाः । यायुधजीविग्रहर्ण
किम् । महः मल्लो मलाः । शपाण्डः शयाण्डा श्याण्डाः । सदाहणं
किम् । सम्राट् । पत्रायणराजन्यादिति किम् । शाहापनः शालापनी
शालढापनाः राउन्य. राजन्यो यन्याः॥
वृका?ण्यण ॥१५॥

·[ध्या सरस्वतीकण्ठामरणं पशुरक्षोमुरपिशाचवाहीकवयोवसुमरुत्सत्त्वदशाही- शनिकार्षापणन्निगर्तभरतोशीनरेभ्योऽलियामण् ।। १५४ ॥ पश्वीदिन्य भायुधजीवियचनेभ्योवृश्चिभ्यः स्वार्थेऽप्रत्ययो भवति । पाकः पार्शयों (पापोर्शवः । राक्षस: राक्षसौ (राक्षसाः? रक्षसः) । आसुरः आसुरी (आ? ब)सुराः । पैशाचः पैशाचौ (१:पि)- शाचाः । पाहीकः वाहीको वाहीकाः । वायसः वायसी (वा? वयसः । पासवः वासी (वासवाः १ वसवः) । मारुतः मास्तौ (गास्नाः १ मरुतः) । साखतः सात्वतौ (सात्वताः सत्वत )। दाशाईः दाशाही (दाद)शाः । भाशनः भारानी (पाशनाः १ शनयः) । कार्यापणः कापीपणी कापणाः । गतः त्रैगतो (बै? त्रिगतीः । मारतः भारती भरताः । औशीनरः यौग्री- नरौ (औ? उशीनराः । अस्त्रियामिति किम् । पशुः रक्षाः ।। यौधेयशौक्रेयशोऽयज्यावनेयधात्याचेंयेभ्योऽन् ॥ १५५ ॥ यौपयादिन्य आयुधजीविवाचिभ्योऽस्त्रियां स्वापिकोऽप्रत्ययो भवति । स्वरार्थ वचनम् । यौधेयः यौधेयौ यौधेयाः । शौक्रियः शौक्रेयो शौकियाः । गौश्रेयः सौमेयौ शोभेयाः । ज्यावनेयः ज्यावनेयी ज्यावनेपाः । धायः धार्चयों घायाः। घर्तियः घातयो घार्तेयाः ।। ज्यादीनां बहुपु लुक् ॥ १५६ ॥ पूगाल्यो ग्रामणीपूर्वादिसत आरभ्य ये प्रत्यया विहितास्तेपामशी- पहुपु रुग् मनति । लोप्चनाः । कपोतपाकाः । कुण्डीसाः । वृकाः । रामनयः । कुण्डोपरथाः । पर्शयः । यौवेयाः । अस्सियामित्येव । टोद- ध्वज्यः पिया । कोण्डीवृन्यः । वाण्यः ।। 'अभिजिद्विदयालाबच्छिसाबच्छमीवदर्णावच्छ- मद्योऽपत्याणी यञ् ॥ १५७ ।। २६. समारोहमायम्। । . 1. 'ना' रा.म.पाद:.

·10. हदराहारिण्याच्यया वृत्त्या समेतम् । ११५ अभिजिदादिभ्योऽपत्ये योऽप बदन्तेभ्यः स्वा” यजगत्ययो भ- वति । तस्य च पञोऽशीबहुछु लुए भवति । पाभिनित्यः पाणिजित्यौ माभिजिताः । मृत्यः वैदत्या वैदमृताः । शालावत्यः शालावत्यौ शालावताः । राखावत्यः शैखनिलौ शेखावताः । (शामीवत्यः शामीत्त्या शामीवताः ।) औणीवत्यः सौणीवत्यो औविताः । औगल्यः शौगत्यो- शौमताः । अलियामित्येव । श्रीमत्याः शियः ।। इति श्रोदण्डनायनारायणभट्ट समुदधृतायां सरस्वतीकण्ठाभरणत्त्व 'ध्याकरणस्य लंधुत्तौ पंचमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः। : बहल्यार्थात् कारवान्मङ्गले सस्था ॥१॥ पहर्थादत्पार्थीच कारकाविटोपवाचिनः प्रातिपदिकामाले गम्यमारे शुस्प्रत्ययो वा भवति । बहु देहि बहुशो देहि । गभूतं देहि प्रस्तशो देहि । अल्पं देहि अल्पको देहि । स्तोकं देहि स्तोकशो देहि । बहुभिर्देहि बहुशो देहि । अल्पैदहि अल्पशो देहि । बहुभ्यो देहि बहुशो देहि अल्पभ्यो देहि अल्पशो देहि । बहुभ्य एहि बहुश एहि । अल्पेभ्य एहि । पल्प एहि । पहुपु देहि (बहुशो देहि ! ) अल्पेश, देहि ! अल्पशो देहि । पहपा(र्था) दिति किम् । (गां ददाति । कारकादिति किम् ।) बहना खागी । बहुः सपः । सकल इति किस् । बहूनि श्राद्धानि देहि । लल्पमारसदायकं देहि पहाविभाषाधिकारेऽपि वावचनं ज्यादीनां निसलमापनायन् ।। सङ्खचेकार्थाद्वीप्सायाम् ॥ ३॥ संख्यावाचिन एकार्थवचगाम कारकाभिधायिनः प्रातिपदिकादीप्सायां गम्यमानायां शस्प्रत्ययो वा भवति । द्वौ द्वौ देहि, टिशो देहि । कमशः । (क)त्रिशः । मापशः । प्रस्थशादापापणः । पणशः । पलः पादशः। वर्धशः । पर्वशः । लवश | तिलशः । संयशः । पूगशः । वृन्दनः । पशिशः।

·सरस्वतीकाठामरण' - [अभ्या०५ क्रमशः । मापादयो हि परिमाणशब्दा सुवर्णादेवस्वन्तरम्यावच्छहार्यमु. पादीयमाना वृत्तावप्येकार्थी भवन्ति । काशयति कमवता गेदात् कन- ति.वीप्सा गवति । सहकार्थादिति तिम् । मापी मापौ ददाति । घटं घटे पश्यति । वृक्ष वृक्षं छिनत्ति । वीप्सायामिति किम् । द्वौ ददाति । कारका दित्येव । द्वयोर्द्वयोः स्वामी । कापीपणस्य कापीपणस्येप्टे । सङ्ख्यापूर्वेभ्यः पादशतभोदकादिभ्यो वुन् ॥ ३ ॥ माझ्यापूर्वन्य पादशतमोदकादिभ्यो वीप्तायां गम्यमानायां पुन प्रत्ययो भवति । द्वौ द्वौ पादौ ददाति द्विपदिकां ददाति । (द्विशतिका ददाति ।) द्विमोदकिकां भक्षयति । द्यपूपिकामनाति । स्वभावतः सी. लिमाः । सहभापूर्वन्य इति किन् । पाद पाद ददाति । वीप्सायामिति किम् । हो पादौ ददाति । द्वावपूपावनाति ।। दण्डदानयोः॥४॥ दण्डो दमनम् । दानं व्यवसर्गः । दण्डे दान घ गम्यमान संख्या - म्यः पादादिभ्यो वुनप्रत्ययो मिति। दी (हो) पादौ दण्डितः द्विपदिका दण्डितः । निपदिकाग । हो पादौ ददाति द्विपदिका ददाति । निपदिकां । व्यवस्जति । द्विशतिको दण्डितः। द्विशतिका ददाति। द्विमोदकिकां दण्डितः । द्विमोदकिका व्यजति ।। वारसंख्यायाः कृत्यसुच ॥ ५॥ सजातीयक तकमियोत्पत्तिची कियाभ्यावृत्तिरिति यागत् । तन- तोना(मिका ? धिकसा)धारणा संख्या। तद्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदि- कात् साथै कृत्वमुच्प्रत्ययो भवति । पत्र वारान् पचति परकृत्वः पचति । तकृत्वो मुहे । विशतिकृतः शृणोति । तलाऽधीते । पहुकृत्वः गणकृत्वः तावत्कृत्वः । कात्विा । दारग्रहण किम् । पञ्च मुले. ..पठ- पारान् भुसे (१) । सइयाया इति किन् । भरिवारान् भुते । प्रभृतान् (भारान्) पचति ॥ वहोरीविश्कर्षे धा च ॥ ६ ॥ n 'रादशी',पठ.. - अST- ·या० ४.J. एव्यहारिवाया वृत्या संमतम् । बहु बाद गप्पे वर्तनात बाराणामविनको अविरल्यगम्यमाने स्वाथै धाप्रत्ययश्वकागत् कृत्वाच्च भवति । बहुन् चारानहि मुझे बहुधा भुते । पत्रिका इति स् । पक्रत्वो गासस्य भुझे ।। द्वित्रियनुयः सुच् ॥ ७॥ बादिभ्यो बारगणने वर्तमानेभ्यः स्वार्थ सुचनत्ययो शवति । कृत्युचोऽपवादः । हो गारों मुझे दिक्षु । त्रिभुत। चतुर्भुते ।। एकस्य स॥८॥ बारसंगच्याहत्तरेकशब्दात सुस्प्रत्ययः, तत्सन्नियोगेन चास्य सक्न- बादशा भवति । कृत्वन्नुवोऽपवादः । सकृद् सुई । सकृदयीत ।। तत् प्रकृतमिति नयट् ॥४॥ तदिति प्रथालियर्थात् प्रहातत्योपाधिके वर्तमानात स्वायें मयट प्रत्ययो भवति । अन्नं प्रकृतमन्नमयन्द ! सवागूः प्राकृता यवागूगया। टकारो जीर्थः ।। अस्मिति : १० तदिति प्रथमासमर्थात् महतलोवाधिकऽर्थ वतमानात बस्मिन्निति सप्तम्यर्थं च मयझल्लया गपति । महतमास्मिन अन्नमयो नजः । अपूपमयं पर्व । बटवायी यात्रा । अवामगबी " ॥ 1 .. .... DAAN ... धः । चकारः पूर्वार्थानुरूपगायः । तनोतर योरप्यनुत्तिर्मयति ।। सगृहवच बहुप।। ५।

·११८ सरस्वतीकण्ठामरग (पघ्या०५. मौदकिकः । माठिकः । धेनुकः । अपूपमयः । मोदकमयः । शकली. मयः । धेनुमयः॥ अनन्तावनथेतिहभेपजाभ्यः ॥ १२ ॥ अनन्तादिभ्यः शन्देभ्यः स्वार्थे व्यप्रत्ययो भवति । अनन्तमेवान. न्त्यर। आवसय एवावसथ्यम् । इतिह एवैतिद्यम् । भेषजमव भपज्यम् । 'इतिद इति निपातसमुदाय उपदेशपारम्पर्य वर्तते ।। तीयादविद्यायामीकक् ।। १३ ॥ तीपप्रत्ययान्तादविद्यालक्षणेऽर्थे वर्तमानात् स्वाय ईकात्यया घा मवति । द्वितीयमेव द्वैतीयीकम् । तृतीयमेव तार्तीयीकम् । अवि- पायामिति किम् । द्वितीया विया । तृतीया विया । ककारो वृद्धिस्वरार्थः ।। यावमण्यविपीडितास्थिचन्द्रतध्वजाताजातजान्वादि- म्यः कन् ॥ १४॥ यावादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति । याव- एप यावकः । मणिकः । अविकः । पीडितकः । अस्थिकः । चन्द्रकः । सप्वकः । जातकः । अजातकः । जानुकः । आदिग्रहणात् मृतकाभिक्षुकाद- पो भवन्ति । तात्रुष्णशीताभ्याम् ।। १५ ।। उम्मशीतशब्दाभ्यामृतुवृत्तिम्यां स्वार्थे कन्प्रत्ययो वा मयति । राणा ऋतु: उप्णकः । शीतः अनुः शीतकः । पदो लूनवियाताभ्याम् ॥ १६ ॥ नषियातशब्दाम्यां पशुचिम्यां स्वायें कन्प्रत्ययो भवति । ख्नः पशुः ठूनकः । वियानः पशुः बियातरः । पयाविति किम् । ठूनो पवः। वियातो बदः।। जाती नियचित्रगुप्तागोलकुंजादिभ्यः ॥ १० ॥ प्रियादिभ्यः प्राविपदिकम्यो जातिवृत्तिम्यः कन्प्रत्ययो(वा)मवति । .पिक: चित्रकः मृगजातिः । गुशकः देवजातिः। गांठक: माशगजातिः। १. 'a'क. य.ग. पाठक, १. 'य, ग. पा. ३. 'उमा' ग. पाठ..

·पा०४.] वयहारिण्यास्थया एत्या साम्। १२९ । कुञ्जकः गजजातिः। जाताविति किम् । प्रिया चित्रः । गुहः । गोमा । शजः । धादिग्रह्णात् पुलकपुस्तकादयो भवन्ति ।। अणोनिपुणे ॥ १८ ॥ अणुशब्दानिपुणार्थवृत्तेः कन्प्रत्ययो (वा) भवति । अणुरेवाणुकः । निपुण इति किं । अणुहिः ।। पुन्नात् कुनिले ॥ १९ ॥ पुत्रशब्दात कृत्रिमार्थवृत्तेः स्वार्थे कन्प्रत्ययो वा धाति । हनिमः पुनः पुत्रकः । कृत्रिय इति किछ । पुनः सूनुः । साताद् वेदसमाप्तौ ॥ २० ॥ स्वातंशब्दात् वेदसमाप्ती गम्यमानायां स्वार्थे कन्प्रत्ययो वा भवति । वेदवतानि च समाग्य सातः सातकः । वेदसमाप्ताविति किम् । तीर्थ खातः ।। शून्याद्भिक्त ॥ १६॥ शून्यशब्दाद रिक्तार्थवृत्तेः स्वार्थे कन्प्रत्ययो वा भवति । शून्यकं । रिक्तम् । रिक्त इति किम् । शुने हितं शून्यम् ।। दानात् कुत्सिते ॥ २२ ॥ दानशब्दात् कुत्सितार्थवृत्तेः स्वार्थे कन्प्रत्ययो या गवति । कु- रिस दानं दानकम् । इलित इति किम् । दानं ददाति ।। तनोः सूत्रे ॥ २३ ॥ तनुशब्दात् सूत्रार्थवृत्तेः स्वार्थे कन्प्रत्ययो (वा) मवति । तनु सूत्रं तनुकम् । सूत्र इति किम् । तनुर्वत्सः ।। वृहत्या आच्छादने॥२४॥ वृहतीशब्दादाच्छादनार्थवृत्तेः स्वार्थ कन्प्रत्ययो भवति । पह- तिका पाच्छादनविशेषः । व्यवस्थितविभापया नित्यम् । आच्छादन इति किम् । वृहती ओषविः ।। कुमारकीडनकेभ्यः ॥ २५ ॥ 1 ·१२० सरस्वती ठाभरणं [गण्या० ५. इमारतीडनकवाचिन्यः स्वायें कन्प्रत्ययो भवति । कन्दुकः भ्रमरकः ॥ चह्नभिन्नोपपन्नसुकरायादत्तरपः ॥ २६ ॥ यहाद्यादम्तरसन्नात प्रातिपदिकान् स्वायें कन्प्रत्ययो वा मवति । महुतरमेव बहुतंग्कम् ' अभिनन्कम ' अपना कन् मुकरतरकन । ईयसश्च ॥ २७ ॥ ईयसन्तात् प्रातिपदिकात् स्यायें कन्प्रत्ययो वा भवनि । श्रेया- नेव श्रेयस्कः । ज्यायानेव यायस्क ! लोहितान्मणा ।। २८ ॥ लाहितशद्धान्मगावथे स्वार्थ कनप्रन्ययो वा भवनि । लोहित एव ठोहितकः मणिः । मगायिनि क्रि । लोहिता गाः ।। रक्त ॥ २९॥ लोहिनशब्दालाशादिना रक्तेऽर्थे वर्तमानान् गार्य कन्प्रत्ययो भवति । लोहित एव लेहिक पटः ! प्रातिपदिकादगे लिनिशिष्टस्यापि प्रहणात् लोहि(नानि)का : "टी निका पटी।। अनित्यवणे च ॥ ३० ॥ भनित्यवर्गे चार्य पनि नामोहिनयन्दात् स्वार्धे कन्प्रत्ययो पा भवति । लोहितक. कोरन । लोदितक. पाईनन । लि जानिमिष्टयपालोहि- तिका कोपेन । लोहिनिका पाउनेन । अनिच ति कि । लोहितः टोहिता । (लोहितिका कापन)। कालात ।। ३१॥ कालान्दा वा जलादिना रक्तनिया में चार मिानात् स्वायें कन्प्रत्ययो(पानानि । बाल मुर, चलेग कालम् ।। सादनासन्ति ॥ ३२॥ प्रत्ययानपादनापनि पिणिऽयं योगाना वा कन्मापी वा मदनि । नात्यन्त भितः मिर, जिनका । मायनिक पति किम् । मिन्दाजिनः ।।

·पा.४ १२१ हृदयहारिण्याल्यया तृत्त्या समेतम् ।। न सामिनेमार्घयोगे ॥ ३३ ॥ साम्यादियोगे 'क्तादनात्यन्तिक' इति कन्प्रत्ययो न भवति । सामिकृतम् । नेमकृतम् । अर्धकृतम् । मामिभिन्नम् । नेमभिन्नम् । अर्धभिन्नम् इति । उपपदात् प्रतीनेऽप्यनात्यन्तिकत्वे स्वार्थिकत्वात् कन् स्यादेवेति प्रतिषेधः ॥ जात्यन्ताच्छ बन्धुनि ॥ ३४ ॥ घध्यन्ते समवयन्ति जात्यादयोऽर्था इति वन्धु द्रव्य, तस्मिन् वर्त- मानात् जात्यन्तात् प्रातिपदिकात् स्वार्थ छप्रत्ययो भवति । ब्राह्य गजा- तीयः । क्षत्रिय जातीयः । वन्धुनीति किम् । शोभना ब्राह्मण जातिः । ब्राह्म- णादिप्रकरणार्थेन जाती या येन) जातिशब्देन च बहुव्रीहिणा विकल्ये सिद्धे छविधानं नित्यार्थम् । तेन बन्धुनि ब्राह्मणजातिरिति न भवति ।। स्थानान्तात् पूर्वपदार्यतुल्ये ।। ३५ ।। स्थानशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् पूर्वपदार्थतुल्येऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थे छप्रत्ययो वा भवति । पितुरियास्य स्थानं पितृस्था(नीनः) पितृस्था- नीयः। (पुत्रस्थानः) पुत्रस्थानीयः । पितृतुल्यः पुत्रतुल्य इत्यर्थः । पूर्वपदार्थ- तुल्य इति किम् । गवां स्थानम् ॥ विनयसमयाकस्मात्कञ्चिदत्ययविशेषव्यवहारोपचा- रागादिभ्यष्ठक्॥ ३६॥ विनयादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थे ठकात्ययो वा भवति । विनय एव वैनयिकः । सामयिकः । आकस्मिकः । को न । (अ) क-माद् (पष्ठादा- न्त) इति कादेशाभावः । काथञ्चित्कः । आत्ययिकः । वैशेषिकः । व्यावहा- रिकः । औपचारिकः । आनुगादिकः ॥ समो गत्यूहाचारोत्कर्षप्रदानेभ्यः ।। ३७ ॥ । १. 'नुराग' ख. पाठः, ।

·१२२ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ५. मम परे ये गत्यादयस्तन्मात् प्रातिपदिका ठाययो भवति । सहतिरेव साशनिकम् । सामूहिकम् । सामाचारिकम् । सामुत्कर्पिकम् । साम्प्रदानिकम् ।।. उपायाद्मनश्च ॥ ३८ ॥ उपायशब्दात् स्वार्थे ठस्नत्यपो हृततत्सम्बन्धिनो दीर्षस्य मरति । उपाय एनायिकम् ॥ वाचः सन्देशे ॥३९॥ वाक्छन्दात् सन्देशे वर्तमानात् स्वार्थे ठक्प्रत्ययो भवति । सन्दे- शरूपा वाक्, वाचिकम् । सन्देश प्रति किन् । मधुरा (वा) देवदतस्य ।। तयुक्तात् कर्मणोऽण् ॥ ४॥ तेन वाचिन युद्धमन्देशेन युकोऽर्थे वर्तमानात् कर्मशब्दात् स्वार्थेऽप्रत्ययो वा भवति । कर्मेव, कार्मणम् । यद्वाचितं श्रुत्वा वशीकर- पादिकमनुष्ठीयते तदेवमुच्यते ॥ ओपधेरजातौ ॥ ४१॥ ओपधिशब्दादजानिवृत्ते स्वार्थेऽणप्रत्ययो वा भवति । चौपध ददाति । औपच पिमति । अजातापिति किम् । ओपधय क्षेत्ररूढा भनन्ति ।। णजिनुणभ्यां नित्यम् ॥ १२ ॥ गजन्तादिनुणन्ताय स्वार्थे प्रन्ययो नित्यं माति । न्यायकोशी । च्या(च)चौं । सारारिणम् ! साफूटनम् । कृद्ग्रहणे गीतकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति सगतिकेभ्योऽप्यण् इति तदादेवृद्धिर्भवति ।। प्रज्ञवाणिगुशिप्रत्यक्षदेवताविद्यामनश्चक्षुःश्रोनशत्रु- योधचोरेभ्यो वा ॥ १३ ॥ प्रजादिभ्य. स्गधेश्यत्ययो वा भवति । प्रन र मान. । पणिगेव वाणिज। उशिंगवीशिग, सक्षम प्रात्यक्षमा सार देवतम् । वियैव - ·पा०४. हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । १२३ वैद्यम् । मन एवं मानसम् । चक्षुरेव चाक्षुषम् । श्रोत्रमेव श्रोत्रम् । शत्ररेख शात्रवः । योध एवं यौधः । चोर एवं चौरः ।। षोडविजुवीचकीर्षसुमरुत्सत्वदशाहाँशनिबन्धु- वयानुङ्मयः ॥ ४ ॥ पोडदादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वाऽप्रत्ययो वा भवति । पोड- देव पौडतः । विदन्नैव वैदतः । सहदेव जौहतः । चिकीर्यदेव चैकीर्पतः । वसुरेव वासवः 1 मरुदेव मारुतः । सत्त्वानेव सात्वतः । दशाह एवं दा. शाहः । अशनिरेवाशनः । बन्धुरेव बान्धवः । वय एवः वायसः । कुद क्रौञ्च इति..॥ रक्षापिशाचासुराग्रहायणायणसाधारणविकृतव्या- तसन्तपनहिताग्नीच्छन्दोनामादिभ्यः ॥ ४५ ॥ रक्षःप्रभृतिभ्यश्छन्दोनामभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वार्थ (कन् अण) प्र. त्ययो वा भवति । रक्ष एव राक्षसः । एवं पैशाचः। (आसुरः ।) आग्रहायणः । आग्रयणः । साधारणः । वैकृतः। वैयाकृतः । सान्तपनम् । द्वैतम् । आग्नीधः छन्दोनामभ्यः खल्वपि ---- गायव्येव गायत्रम् । औष्णिहम । आनुष्टुभम् | चाहतम् । पाङ्क्तम् । त्रैष्टुभम् । जागतम् । आदिग्रहणाचाण्डालादयो . भवन्ति । कृष्णान्मृगे ॥ ४६॥ कृष्णशब्दान्मगार्थवृत्तेः स्वार्थे (कन् ? अण्) प्रत्ययो वा भवति । कृष्ण एव कार्णः । मृग इति किम् । कृष्णा गौः ॥ विसारिणो मत्स्य ।। ४७ ॥ विसारिन्शब्दान्मत्यार्थवृत्तेः स्वार्थेऽण्प्रत्ययो भवति । वैसा- गो मत्स्यः । मत्स्य इति किम् । विसारी देवदत्तः ।। मृदस्तिकन् ॥ ४८ ॥ मृच्छब्दात् स्वार्थे तिकन्प्रत्ययो वा भवति । मृदेव मृत्तिका ।

·१२५ ... सरस्वतीकण्ठामरण: [अध्या० ५. सैरनौ प्रशंसायाम् ॥ १९॥ मृच्छब्दात् प्रशंसोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात् तस्नी प्रत्ययो वा भवतः । प्रशस्ता मृत् , मृत्सा । मृत्स्ना । केचिद्रूप(व)मपीच्छन्ति । मृद्रूपा । प्रशंसायोमिति किम् | मृत्तिका ।। मनोऽहंभ्यां कारः ॥ ५॥ मनोऽहंशब्दाभ्यां स्वार्थे कारप्रत्ययो वा भवति । मन एव मनस्कारः । अहमेवाहबारः ।। वर्णाव्ययभ्यः स्वरूपे ।। ५१ ॥ वर्णेभ्योऽव्ययेग्यः स्वरूपार्थवृत्तिभ्यः स्वार्थ कारप्रत्ययो भवति । अकारः। इकारः । उकारः । ककारः । खकारः । ककारादिप्वकार उच्चारणार्थः । : अव्ययेभ्यः खल्पपि ~~ हुंकार । वपट्कारः । स्वाहाकारः। स्वधाकार. हन्तकारः । नमस्कारः । चकारः। इदिति)कारः। एवकारः । एवंकारः। , फूत्कारः । शूल्कारः । सत्किार इति । ननु च यथा हुड्कृति फूत्कृति सीत्कृत- मिति भवन्ति, तथा कारशब्देन घनन्तेन समासे हुकारादयो भविष्यन्ति । सत्यमेतत् । किन्तु हुड्सार नारयति । वपटकारमभिधत्ते । हुङ्कारं करोति सीत्कार करोति इत्यादयो न सिध्यन्ति । स्वरूप इति किम् । षः विष्णुः । इः कामः । कः ब्रह्मा । राम् आकाशम् । हुं मस । वडिन्द्राय । स्वाहामये । स्वधा पितृभ्य इत्यर्थपरतायां मा भूत् ।। रादिफः ।। ५२ ॥ (र)शब्दावर्णस्वरूपवृत्तेः स्वार्थे इफप्रत्ययो भवति । कारस्याप वादः । र एक रेफः॥ नामरूपाभ्यां धेयः ॥ ५३ ॥ नामरूपशब्दाभ्यां स्वार्थे धेयप्रत्ययो वा भवति। नामेव नाम- धेयम् । रूपमेव स्पधेयम् ॥ 'म' म.ग, पाठ ·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । भागाधच॥ १४ ॥ मागशब्दात् स्वार्थे यत्, चकाराद् धेयप्रत्ययश्च वा भवति । मागा एव भाग्यानि । भागधेयानि ॥ सूरमर्तक्षेमयविष्ठेभ्यः ॥ ५५ ॥ सूरादिभ्यः स्वार्थे यत्प्रत्ययो वा भवति । सूर एव, सूर्यः । मर्त्यः । क्षेम्यः । यविष्ट्यः । 'राजसूयस्यौं यज्ञदेवतयोः' (१.३.१६०) इति सिद्ध स्वरार्थ वचनम् ॥ नवात् ॥ १६ ॥ भवशब्दात् स्वार्थे यत्प्रत्ययो वा भवति । नवमेव, नव्यम् ।। नातनखा नच॥ ५७ ॥ नपशब्दात् स्वार्थे त्नप्तनखाः प्रत्ययाः न चास्यादेशो भवति । नूनम् । नूतनम् । नवीनम् ।। प्रात् पुराणे नश्च ॥ ५८ ॥ प्रशब्दात् पुराणार्थवृत्तेः नप्रत्ययश्चकारात लप्तन भवन्ति । प्रणा । पल। प्रतनम । प्रीणन् ।। देवात तल ।। ५९ ॥ देवशब्दात् स्वायें तलप्रत्ययो वा भवति । देव एव देवता ।। देवतान्तात्तदर्थ यत् ॥ १० ॥ देवताशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् सामादेय चतुर्थीसमर्थात् तदर्थेऽभिधये यत्प्रत्ययो भवति । अग्निदेवतायें इमग्निदेवत्वम् । पितृ- देवत्सम् ।। पादाभ्यां च ॥ ११ ॥ पादाशब्दाभ्यां चतुर्थीसमर्थान्यां तदा अनिये यत्प्रत्ययों भवति वा। पादाभ्यामिदं पायसुदन् । अचमिदमध्य दधि । १. ग. पाठः २. 'भय उ.म. पाठ ·1 सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० ५. अतिथयः ॥ ६२ ॥ अतिधिशब्दात चीसमर्थात् तदर्थेऽभिधेये न्यप्रत्ययो भवति । अनिथय इदम् आतिथ्यम् ॥ विशो जातौ ॥ ६३ ॥ विशित्यतस्माज्जात वर्तमानात् व्यग्रत्ययो वा भवति । विश एव वैयः । जाताविति किम् । विड्याचिनः प्रजावाचिनश्च मा मूत् । विण्मूत्रम् । विशां पतिरिति !! अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे विकारात चिः ॥ ६४ ॥ अवम्यावतोऽवस्थान्तरेणाभूतस्य तदात्मना सम्पत्तिरभूततद्भावः । तस्मिन् गम्यमाने प्रकृती विकारावस्थां प्राप्नुवत्यां प्रकृतिविकारभेदविव- क्षायां विकारवाचिनः शब्दात् प्रकृती वर्तमाना कृम्वस्तियोगे सति स्वार्थे विप्रत्ययो भवति । (भाशुलं शुक्लं सम्पद्यमानं विक्रियते तत् करोति भवान् , (शुक्लीकरोति ।) (यदा) भवतिना अस्तिना वा योगस्तदा प्रकृतिरेव विकारात्मतामापधमाना विकारभेदेन विवक्ष्यमाणा भवन क्रियायां की पनि अशुलः शुक्लः सम्पद्यते शुह भवति । शुक्लीच्या र। एव- मनमीपः समीपः सम्पद्यते समापी रोति । समीपीभवति । समीपीस्यात् । एव काठं च भरमीकरोति, भस्मीभवति, भस्मीत्यात् । दुग्धं दधीकरोति । दीभवति । दधीस्यात् । सुवर्ण बुण्डलीकरोति । मुण्टलीभवति । कुण्डली- स्यात् । मृदं घटीकरोति । मृद घटीभवति । घटीस्यात् । एवं ग्रामणाः सरः सम्पयन्ते सहामवन्ति ग्राह्मणाः। पीभवन्ति तन्तवः । अत्वं वं पचते स्वद्भवति । बनमहं सम्पद्यते मद्भवति । बमहान् महान् FEREहदभूतयन्द्रमा इति । सर्वत्र चिमत्ययान्तेन , "पूर्वावस्यामपिजहत् संरधान धर्मगुत्तरम् । सम्भूचित कार्यात्मा जायते नोऽनिधीयते ।" पभूतनमाप इति किम् । हर करोति । घटो भवति । (तस्य ? ६षरित । इम्वस्तियोग इति किम् । वाम शुलो जायते । अपटो ·- हृदयहारिण्याख्यया कृत्या समेतम् । घटा सम्पचते । अघटो घटोऽभिनिवर्तते । विकारादिति किम् । कारः- दिभ्यः प्रकृतिशब्देभ्यो मा मृत् ।। अरुमनश्चक्षुश्वेतोरहोरजसा लोपश्च ।। ६१ ॥ अरुभूतीनां विकारवाचिनामभूततद्भावे कृन्वस्तियोगे त्रिमत्यवः सलोपश्च भवति । प्रत्ययः पूर्वणव गिद्धः, सलो पार्थ वचनमिति तदन्ते. भ्योऽपि भवति । अनरूरः करोति, अरूकरोति । अरूभवति । अरूस्यात् । उन्मनीकरोति । उन्मनीभवति । उन्मनीस्यात् । उच्चस्करोति । उच्चभवति । उचर्स्यात् । विचेतीकरोति । विचेतीभवति । विचेतीस्यात् । (विरही- करोति । विरहीमवति । विरहीस्यात् :) विरजीकरोति । विरजीभवति । विरजीस्यात् ।। अभिविधौ सम्पदा व सातिर्वा । ६६ ।। एकदेशेन सर्वात्मना वा अभिव्याप्तिरभिविधिः । तस्मिन् गम्यमाने विकारवाचिनः प्रातिपदिकादभूततद्भावे सम्पदा चकारात् कृम्वस्तिमिश्च योगे सातिप्रत्ययो वा भवति । अननिरनिः सम्पयते अग्निमात्सम्पद्यते । शस्त्रम् । अग्निसाकरति । अनिसाभवति । अग्निसात्स्यात् । अग्नी- करोति अन्नीभनति अग्नीयात् । शिला त् सम्पयते जल र । शिलासात् करोति । शिलासाद् भवति । शिलासात् स्यात् । शिलीकरोति । शिलीयवति । शिलीस्यात् । एवं भस्मसात्सम्पद्यते काष्ठम् । भरमसात् करोति । भस्माद् भवति । भस्मसात् स्यात् । भस्मीकरोति । भस्मीभवति । भरमीरयात् । उदकसात् सम्पद्यते लवणम् । उद कसाद करोति । उदकसान भवति । उदकसात् स्यात् । उदकीकरोति । उदकी गवति । उदकीम्यात् । अभिविधाविति किम् । शुक्लीकराति पुनर्वावचनं विसमावेशार्थम् ।। तधीने ॥ ६७ ॥ तदधीनं तदायत्तं नल्दामिकमित्यर्थः । तस्मिन्नभिधये स्वामिवा- चिनः प्रातिपदिकात् कृभ्वस्तिभिः सम्पदा च योगे यातिप्रत्ययो भवति । राजाधीनं करोति, राजसाकरोति । गजाधीनो भवति, राजसाद्भवति । राजसात्म्यात् । राजसात्सपद्यते । एवं ब्राह्मणलाकरोति । बामणसाद- भवति । ब्राह्मणसात्स्यात् । ब्राह्मणसात्सम्पद्यते ।

·.
सरस्वतीकण्ठामरणं
[मध्या०
देये त्राच ॥ ६८ ॥
तदधीने देयेऽभिधेये स्वामिविशपवाचिनः मातिपदिकात् कृम्व-
स्तिमिः सम्पदा च योगे त्रा, चकारात् मातिश्च प्रत्ययो भवति । देवाधी-
नं देयं करोति देवत्राकरोति । देवघाभवाते । देवत्रास्यात् । देवत्रासम्पद्यते ।
देवसात्करोति । देवसाद्भवति । देवसात्स्यात् । देवसात्सम्पद्यते ।।
देवमनुप्यमर्त्यपुरुषपुरुबहुम्यो द्वितीयासप्तम्यन्ते.
भ्यो बहुलम् ॥ ६९ ॥
देवादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः सप्तम्यन्तभ्यश्च कृम्ब-
स्तिमियोंगे स्वार्थे त्राप्रत्ययो बहुलं भवति । देवान् करोति देवत्राकरोति ।
देवेषु भवति देवत्राभवति । देवेषु स्यात् देवत्रास्यात् । एवं मनुष्य
करोति मनुप्यत्राकरोति । मनुष्यनाभवति । मनुष्यत्रास्यात् । मलंत्रा.
करोनि मर्त्यत्राभवति मर्त्यत्रास्यात् । पुरुपत्राकरोति पुरुषत्राभवति पुरु-,
पत्रास्यात् । पुरुत्राकरोति पुरुषाभवति पुरुत्रास्याः । बहुत्राकरोति
पहुबाभवति बहुत्रास्यात् । बहुलग्रहणादन्ययागेऽपि भवति देवान
गच्छति देवनागच्छति । देवेषु वसति देवत्रावसति । एवं गनु-
प्यत्रागच्छति । मनुप्यत्रावसति । मयं वागच्छति । मर्त्यत्रावसति ।
पुरुषमागच्छति पुरुपत्रावसनि । पुरुत्रागच्छति पुरुतावसति । यहुनाग-
च्छति बहुनावसति ।।
अव्यक्तानुकरणादनेकाचोऽनितौ डाच ॥ ७० ॥
'यस्मिन् बनावकारादयो वर्णा विशेषरूपेण नाभिव्यज्यन्ते सोऽव्य-
का तम्यानुकरणम् अव्यक्तानुकरणम् । तस्मादनकाचो डाच् प्रत्ययो भवति ।
पटपटाकरोति पटपटाभवेति पटपटास्यात् । दमदमाकरोति दमदमाभवति
दमद मास्यात् । अव्यक्तानुकरणादिति किम् । पत्करोति। अनेकाजिति
किम् । सत्करोति । अनिताविति किम् । पटिति करोति । चकारो
'नित्यं डापूर्वस्येति विशेषणार्थम् ।।
कृतो द्वितीयतृतीयशम्बवीजाद कृषौ ॥७१ ॥

·. 'पा. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । द्वितीयादिभ्यः करोतिना योगे कृपापभिषेयायां डाचप्रत्ययो भवति । घेनस्य रितीयां कृषि करोति, क्षेत्रं द्वितीयाकरोति । तृतीयाकरोति । शम्बा. करोति । अनुलोमकृष्टं पुनस्तिर्यक् कृपतीत्यर्थः । बीजांकरोति । बीजमपक- (ष्य?)तीत्यर्थः । कृपांविति किम् । द्वितीयं पटं करोति । कृग्रहणं भ्वस्तिनिवृत्चयम् ॥ सञ्जयादेर्गुणात् ॥ ७२ ॥ गुणशब्दात साधापूर्वात् करोसिना योगे कृपावाभिधेयायां डाच- प्रत्ययो भवति । विगुणं कर्षणं करोति क्षेत्रस्य, द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् । त्रिगुणाकरोति । कृषाविति किम् । द्विगुणं १ णा) रज्जु, करोति ।। समयाधापलायाम् ॥ ७३ ।। काठहरणे गम्यमाने समयशब्दात् करोतिना योगे डाचप्रत्ययो मलति । समयाकरोति । कालक्षेप करोतीत्यर्थः । याएनायामिति किम् । समय करोति॥ सपनलिप्पनाभ्यामतिव्यथले ।। ७४ ॥ सपञ्चनिष्यत्राभ्यां जरोतिना योगे अतिव्यथने गम्यमाने डाचप्रत्ययो भवति । सपनाकरोति मृगम् । सपलं शरमस्य शरीरे प्रवेशयतीत्यर्थः । निष्पनाकरोति । शरपत्राणि मृगशरीरादपरपार्थेन निष्कामयतीत्यर्थः । भतिव्यथन इति किम् । सपन्न शरं करोति । निष्पन्न शरं करोति ॥ निष्कुलान्निष्कोपणे ॥ ७९ ॥ निष्कुलशब्दात् करोतिना योगे निष्कोपणेऽथे डावप्रत्ययो भवति । अन्तरययवानां चहिनिष्कासनं निष्कोषणम् । निम्बुलाकरोति फलम् । निएकोषण प्रति किम् । निष्कुलं करोति शत्रुम् ।। प्रियसुखान्यामानुकूल्ये ॥ १६ ॥ मियसुखशब्दाभ्यामानुकृत्यै गम्यमाने करोतिना योगे डाचप्रत्ययो भवति । प्रियाकरोति । सुखाकरोति ! स्वाध्यादेरानुकूल्यमाचरतीत्यर्थः । मानुकूल्य इति किम् । प्रियं करोति साधुपचनस् । सुखं करोत्यो गन- पानम् ॥ -

·सरस्वतीक्ण्ठाभरणं
[अध्या ० ५.
दुःखात् प्रातिकूल्ये ॥ ७ ॥
दुःखशब्दात् प्रातिकूल्ये गम्यमाने करोतिना योगे डावप्रस्ययो
भवति । दु.खाकरोति । अनभिमतमाचरतीत्यर्थः । प्रातिकूल्य इंति
किम् । दुःखं करोति रोगः॥
शूलात
पाके ॥ ७८ ॥
शूलशब्दात् पाके गम्यमाने करोतिना योगे डाच्प्रत्ययो भवति ।
शूले पचति, शू(ला) करोति मांसम् । पाक इति किम् । शूल करोति
कदन्नम् ॥
सस्थादशपथे ॥ ७९ ॥
सत्यशब्दात् शपधादन्यन्न वर्तमानात् करोतिना योगे डाव्प्रत्ययो
भवति । सत्याकरोति वपिम् भाण्डम् मयावश्यमेतत् तिव्यामिति
विक्रेतारं प्रत्याययति । अशपथ इति किम् । सत्यं करोति ग्राझणः ।।
मद्रभद्राम्यां वपने ॥ ८ ॥
मद्रमद्रशब्दाभ्यां वपने गम्यमाने करोतिना योगे' बाप्रत्ययो
मपति । मद्राकरोति, भद्राकरोति नापितः । शिशोमशल्यं केशम्छेदनं
करोतीत्यर्थः । वपन इति किम् । मद्रं करोति ॥
समासान्ताः ॥ ८१ ।।
अधिकारोऽयमापादपरिसगाशेः । मनापर ये प्रत्ययास्ते समास-
स्यान्ता अवयवा एकदेशा भवन्ति, तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते । प्रयोजनमध्यपी-
मावादिसंज्ञा । अधिराजम् । उपराजम् । 'नाव्ययीभावादत' इत्येते विषयो
भवन्ति । (विधु । द्विपु)री । निपुरी। 'द्विगोरिति डीय माति । वाग्दृष-
दिनी सक्त्वधिनी ! 'द्वन्द्वोपतापे'त्यादिना इनिर्भवति । विधुरः । प्रधुरः ।
'तत्पुरुपे तुल्यार्थे त्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरा माति । उच्चधुरः । नीचेधुर ।
इति । 'बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वमित्येतद् भवति ॥
न किमः क्षेपे ॥ ८२॥

·। - . पा० ४. । सवयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । यान् शब्दान् राजादीनुपादाय जादयः समासान्ता विधास्यन्ते ते यदि क्षेपवाचिनः किंशुब्दात् परे भवन्ति (तदा त न भवन्ति)। क्षेपो निन्दा । कुत्सितो राजा किंराजा, यो न रपति ! किंसखा, योऽभिद्धति । किंगौः, यो न वहति । क्षेप इति किम् । रूपा राजा, विराजः। किंसखः । किंगवः ॥ पूजास्यतिभ्यां प्राग् बहुव्रीहेः ॥ ८३ ॥ पूजार्थी यौ स्वतीशब्दो ताभ्यां परो यः समासान्तहेतुः तस्मिन् पहुचीहिप्रसनशब्दनात् प्राग् यः समासान्तविविः स न भवति । सुराजा । अतिराजा । सुसखा अतिशखा : सुगौः। अतिगाः ()पूजाग्रहणं किम् । अतिक्रान्ती राजानमतिराजः । अतिसखः । अतिगवः । स्वतिभ्यामिति किम् । परमराजः । परम : परमगवः । प्राग् बहुव्रीहेरिति किम् । सुसक्या, अतिसक्थः । स्वक्षः ॥ . . ) नअस्तत्पुरुषे ।। ८४ ॥ नमः परो यः समासान्तहेतुस्तस्मात् तत्युरूपसमासे समासान्तो न भवति । पराजा । असखा । अगौ। तत्पुरुष इति किम् । अनृत्यो माण- पका । अधुरं शकटम् ।। पथो वा ॥ ॥ • नमः . परो यः पथिन्शब्दस्तनस्तत्पुरुषसमासे समासान्तो वा भवति । न पन्थाः, अपधाः । अपथम् । तत्पुरुप इति किम् । अपयोऽय- मुदेशः ॥ पुरप्पणियोऽ ।। ८६ ॥ पुराचन्तात् समासादचनत्ययो भवति समासान्तः । द्विपुरी त्रिपुरी, । द्वीपं; समीपम् । वेदपथः कृष्णलपथः । अकारान्तेन पुरशब्देन सिद्धे रेफ्रान्तस्य पूर शब्दस्य समासान्ताश्रवणं माभूदिति वचनम् ।। धुरोऽनक्षस्य ।। ८७ ॥ धुरन्तान् समासादप्रत्ययः समासान्तो भवति, सा चेद् धूरक्ष- १. 'रपथि' इति स. ग, पा .

·-- सूक्तम् ।। .. १३२ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० . सम्पन्धिनी न भवति । राज्यधुरा । रणधुरा । द्विधुरी । त्रिधुरी । मनक्षस्येति किम् । पक्षधः । दृढधूरक्षः ॥ ऋचः॥ ८८ ॥ अक्सन्दान्तात् समासादयपन्ययः समासान्तो भवति । सप्तरी सूक्तम् । भर्धर्चम् ॥ नञ्वहुभ्यां माणवचरणयोः ॥ ८९ ॥ नपहुभ्यां परो य ऋक्लन्दन्तदन्तात् समासाद्ययासंख्यं माण- यचरणयोरभिधेययोरच् समासान्तो भवति । यनृचो माणवकः । पहवृच. धरण: । माणवचरणयोरिति किम् । थनृक् साम । पवृक् प्रत्यन्वयेभ्यः सामलोमभ्याम् ॥ ९ ॥ प्रत्यन्वषेभ्यः परी यो सामठोमशब्दी तदन्तात् समासाद.पन् प्रत्ययो भवति समासान्तः । प्रतिसामम् । अनुसामम् । भवसामम् । प्रतियोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् ॥ भक्ष्णोऽचनुषः ॥ ११ ॥ अचक्षुर्वाची योऽधिशब्दस्तदन्तात् ममासारच्प्रत्ययो भवति । वणाक्षम् । कबराक्षम् । पुष्कराक्षम् । वचक्षुप इति किम् । माधणाक्षिण स्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्यजुपर्कसामवाङ्मनसाक्षिध्रुवदार- गोष्टीवपदष्ठीवाहोरात्ररानिन्दिवनक्तन्दिवाहर्दिवसरजसपु. रुपायुपध्यायुप यायुपजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः ॥ स्त्रीपुंसादयः समासा यन्प्रत्ययान्ताः सापवो मयन्ति । तत्रामा- ग्रयोदश इन्द्राः । सी च पुमांश्च सीपुंसो । तत्पुले न भवति । खियाः पुमान् । धेनुमानइवांध धेन्वनदुही । इह न भवति । धेनोरनदान् । कक् च यजुथ ऋग्यजुपम् । म च माम च ऋक्सामे । वाक् प मनश्च वाग्मन से । यक्षिणी न अवौ च अक्षिाम् । दाराश्य गावय . दारगम् । जर पाठीवन्तौ च धीम् । (पादा च मष्ठीवन्तौ प ·१३३ पा०. ४.. हृदयहारिण्याच्या वृत्त्या समेतम् । पदष्ठीवा ।। निपातनाहिलोपः पदादेशच । अहश्च रात्रिधाहोरामः रात्रिश्च दिवा च रानिन्दिवम् । नक्तब दिवा च नक्तन्दिवम् । निपा- तनात् पूर्वपदस्य मुयागगः । अहश्श. दिवाचाहर्दिवम् । निपातनात् पर्याययोरपि वीप्साथै द्वन्द्वः । अनरहरित्यर्थः । रानिपर्यावो वाहाब्दः । सरजसमिति साकल्येऽव्ययीभावः । सरजसमभ्यवहरति । नहुनीहिर्वा । 'सरजसमपहाय केतकीनां प्रस(पीच)म्' इति । पुरुषस्यायुः पुरुषायुपमिति पष्ठीतत्पुरुषः । हे आसपी - समाइते, त्रीण्यायूंषि समाहृतानि, स्पायुर्व घ्यायुषमिति द्विगुः । जातः उक्षा जातोक्षः । वृद्धः उक्षा वृद्धोक्षः । महा- 'नुक्षा महोक्षः । इति यः कर्मधारयाः । बहुबीही न भवति । जातीक्षा महोक्षा वृद्धोक्षा बाहाणः । शुनः समीपे उपशुनायित्यव्ययीभावः । निपा. तना(लोहिलो)पाभावः सम्प्रसारणं च । गोष्ठे श्वा मोठश्व इति तत्यु रुपः । समासनियमों निपातनसामर्थ्यालयते ।। ब्रह्महरितराजपल्ल्येभ्यो वर्चसः ।। ९३ ॥ भाषादिभ्यः परो यो वर्चश्शब्दस्तदन्तात् समासादष्प्रत्ययो भवति । बावर्चसम् । हस्तिवर्चसम् । राजवर्चसम् । पल्ल्यवर्चसम् । पल्ल्यमिति हस्तिविधोच्यते ॥ अबसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ९६ ॥ अवादियः परो यस्तमश्शब्दस्तदन्तात् सरहासादअत्ययो भवति । अवतमसम् । सन्तमसम् । अन्धतमसम् ।। श्वसो वसीयसः ॥ २५ ॥ सः परो यो वसीयशदस्तदन्तात् समासादअत्ययो भवति । योवसीयसं, कल्याणम् ॥ निराश श्रेयसः || ९ ॥ निसकारात् बसश्च पसे यः श्रेयशदातदन्तान् समासाद- अत्ययो भवति । निश्श्रेयस, निवाणम् । आयत, कल्याणम् ।। अन्ववततेभ्यो रहसः ॥ ९७ ।। -- ·सरस्वतीकाठाभरणं [सम्पा०/५. भन्वादिभ्यः परो यो रहशब्दस्तदन्तान समासादअत्ययो भवति। - धनुरहसम् । भवरहसम् । तप्तरहसम् ।। प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ॥ ९८ ॥ प्रतिशब्दात् परो र उरदशब्दः सप्तम्यर्थवृत्तिस्तदन्तात् समाधा- बच्चत्ययो भवति । उरसि, प्रत्युरसम् । विभात्यर्थेऽव्ययीभावः । सधमी- स्थादिति किम् । प्रतिगतमुरः, मत्युरः ॥ अनुगवमायामे ॥ ५५ ॥ गनुगवमित्यन्प्रत्ययान्तो निपात्यत आयाम गम्यमाने । मनु गा. मायतमनुगतं शकटः । 'अनुः सामीप्यायामयोरि'त्यन्ययीभावः । आयाम इति किम् । गवां पश्चाद्, भनुगु ।। द्विस्तावा विस्तावा वंदिः । १००॥ द्विस्तावती विस्तावतीत्यस्मिन्नर्थे द्विस्ताया त्रिस्तावेत्यप्रत्ययस्ती. शब्दलोपथ निपात्यत वेदिओत् सा मवति । द्विस्तावा । त्रिस्तावा वेदिः । यावती प्रकृती वेदिस्तावती द्विगुणा त्रिगुणा वा कस्यांचिद्विकृती भवति । वेदिरिति किम् । द्विस्तायती रज्जुः ।। उपसर्गादध्वनः ।। १०१॥ उपसर्गात् परो योऽध्वन्शब्दस्तदन्तात् समासादच्प्रत्ययो भवति । प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः । प्राय शकटम् । अत्यध्वं निरध्वम् । उपसर्गा- दिति किम् । परमाध्वा ॥ पाण्डूदकृष्णेन्यो भूमेः ॥ १०२ ॥ पाण्ड्यादिभ्यः परो यो भूमिशमस्तदन्तात् समासादप्रत्ययो भवति । पाण्हभूमः । उदग्भूमः । कृष्णभूमः ।। सङ्ख्याया नदीगोदावरीभ्याञ्च ॥१०३ ।। सायाशब्देन्यः परौ या नहीगोदावरीशब्दो चकाराद् भूमि- शब्दय तदन्तात् समासादयत्यया भवति । पञ्चगदम् । समगोदावरम् । द्विम्मः प्रासादः । दशभूमकं स्यन् ।। अव्ययाच्चाङ्गुलेस्तत्पुरुषे ॥ १० ॥ . .

·पा० १.] हदयाहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । अव्ययात् , सकारात् सङ्ख्याया परो याऽझालेशव्दस्तदन्तात् तत्पुरुपेऽच्प्रत्ययो भवति समासान्तः । निर्गतमङ्गुलिभ्यो, निरालम् । जत्यङ्गुलम् । द्वे अङ्गुली समाते बङ्गुरुम् । व्यङ्गुलस् । चतुरङ्गुलम् । तत्पुरुष इति किम् । उपाङ्गुलिः । पञ्चाङ्गुलिहरतः । कथं व्यङ्गुलं काठम् । द्वे ठाङ्गुली प्रमाणमस्येत्यर्थे मात्रडादे कि कृते तखिताथै हिगुस्तत्पुरुषोऽन्यपदार्थ वर्तते, नत्वयं बहुव्रीहिः ! अङ्गुलशब्दो का प्रमाणवाची प्रकृत्य(न्तं ? न्त- रम्) । यथा --- 'स्वेनाङ्गुलप्रमाणना(प्य)ङ्गुलानां शतं पुगान् । हस्तो- हलिविंशत्या' इति । हचकुलावयवोनहस्त इति समुन्द्राया बहुचीहिः । अङ्गुलान्तात् समाहोर द्विगुस्तत्पुरुष इत्याच भवि(ज्योति ।।. सवैकदेशसङ्गयातपुण्यवादीभ्यश्च रात्रेः ॥ १०५ ॥ सदिभ्यश्चकाराव्ययात् संख्यायाश परो यो रानिशब्दस्तदन्दात् तत्पुरुष समासेऽचालयो भवति । सर्दा रात्रिः सवरात्रः। पूर्व रात्रेः पूर्व- रात्रः।। मध्यरात्रः । अर्धरानः । अपरानः । पश्चिारानः । संख्यातरात्रः । पुण्यरात्रः । वर्षाराबः । दीरात्रः । त्रिरात्रः पञ्चरानो बहुरात्रः । गणरात्रः । अतिरात्रः । नाराबः । तत्पुरुष इति किम् । दीर्घरानिमन्तः । उपरात्रिः ।। सख्यहोया टच ॥ १०६ । सख्यन्तादहश्शब्दाच प्रातिपदिकात् तत्यु समासे टचप्रत्ययो अवति । राज्ञः सखा राजसखः । बाह्मणसखः । परंगाहः । उत्तमाः । पुण्याहम् । सुदिनाहम् । तत्पुष इति किम् । इन्द्रः सखा यस्येन्द्रसखा । 'सख्युः समीपमुपसखि । दीर्घाण्यहान्यस्मिन् , दीर्घाहा निदाए । दीर्वाही .० . शरत् ॥ राशोऽसियार ।। १०७ ॥ असीलिझो यो राजन्शन्धस्तदन्तात् तत्पुरुषाय टच् समासान्तो भवति । देवराजः । मद्रराजः परमराजः । अत्रियामिति किम् । मद्राणां राज्ञी, मद्रराजी महाराजी ॥ गोरतद्धितलुकि ॥ १०८ ॥ १. 'दुरगाहों स. ग. पाठः ·३ .. सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या०५. गोशम्दान्तात् प्रातिपदिकादतद्धितलुकि सति (तत्)गुरुपे तद्धिते टच् समासान्तो म(विष्य ?व)ति । राजगवः । परमगवः । पञ्चगवधनः । दशगवप्रियः । अतद्धितलकीति किम् । सुन्लुकि प्रतिषेधो मा भूत् । राज- (गागोवमिच्छति राजगवीयति । लन्ग्रहणं किम् । पञ्चभ्यो गोन्य आगतं पथगवरूप्यम् । पञ्चगवमयम् । तत्पुरुष इति किम् । उपगु । चित्रगु अजा(शीमगावः ॥ उरसोऽग्रये ॥१०९॥ अध्यं प्रधान तस्मिन्नुरश्शठदो वर्तते । तदन्तात् तत्पुरुषे टच्- प्रत्ययो भवति । अश्वानामुरः, अश्वोरसम् । श्वानां प्रधानमित्यर्थः। हस्त्युरसम् । रथोरसम् । अत्र्य इति किम् । अधोरः ।। अनोरमायस्सरसा जातिसंज्ञयोः ।। ११० ॥ अनःप्रमृतीनां तत्पुरपे जाती संज्ञायां च टच समासान्तो भवति । उपानसमिति जातिः। महानसमिति संज्ञा । अमृतांश? ताश्म) इति जातिः । पिण्डाश? ण्डाश्म) इति संज्ञा । कालायसमिति जातिः । लोहितायसमिति सज्ञा । मण्डूकसरसमिति जातिः । जलसरसमिति संज्ञा । जातिसंज्ञयोरिति किम् । सदनः । सदश्मा । कथं 'विन्दुसरो पकसर' इति । नपा संज्ञा । रूमात्र मज्ञाविज्ञान शूर्पण(की ? खे)तिवत् ॥ ग्रामकोटाभ्यां तक्ष्णः ॥ १११ ॥ ग्रामकोटाम्या परो यस्तक्षन्शन्दस्तदन्तात् तत्पुरुपे टचप्रत्ययों मपति, समासान्तः । प्रामस्य तक्षा, ग्रामतक्षः । पहूनां साधारण इत्यर्थः । मां भवः कौटः, सौटस्तक्षा कौटतक्षः । स्वतन्त्रः, न कस्यचित् प्रति. पद इत्यर्थः । ग्रामकोटाभ्यामिनि किम् । राजस्तक्षा राजतक्षा । तत्पुरुष इति किम् । ग्रामश्च तथा च ग्रामतक्षाणौ । कौटम्तक्षास्य कौटतशः ।। अतेः शुनः ।। ११२ ॥ श्रतः परो यः श्वन्शन्दम्नस्मात् तत्पुरुपे टच ममासान्तो भवति । भतिकान्तः पानमनियो वराहः । अतिवासर्यः । नतिषः सेवकः अतिधी सेवा । बतिनीचेसमः ।।

·पा...! . हृदयहारिण्यात्यया वृत्या समेतम् । ... उपमानावाणिनि ॥ ११३ ॥ .. अग्राणिविषय उपमानो यः भवाब्दस्तदन्तात् तत्सपे घर समासान्तो भवति । आवपिः धव, आकर्षयः । फलकावः । * * उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति समासः । उपनानादिति किम् । न था, आमा लोप्टः । सामाणिनीति किम् । पुरुषः श्वेव, पुरुपन्छा ।। पूर्वोत्तरमृगेभ्यश्च लक्ष्नः ॥ ११४ ॥ पूर्वादिभ्यश्चकाराछपमानाच परो यः समिधशब्दस्तदन्तात् तत्पु- रुपे टच समासान्तो भवति.। पूर्वसक्यम् । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थर ! फलकसस्थम् ॥ नावो द्विगोः ॥ ११५ ॥ नौशब्दान्तात् द्विगोष्टच समासान्तो भवति । द्वे नावी समाहते, द्विनावम् । त्रिनावम् । द्विनावधनः । पञ्चनावप्रियः । द्विनावरूप्यम् । द्विनावमयम् । द्विगोरिति किम् । हगोनोद्विनौः । राज्ञो नौः, राजनीः । वे नावावस्य द्विनौकः . । (अ)तद्धितलकोत्येव । 'पञ्चभिनीमिः नीतः, पञ्चनौः । दशनौः ॥ अर्धाच्च ॥ ११६ ॥ पर्धशब्दात् परो यो नौशब्दस्तदन्तात् तत्पुरुपे टच समासान्तो भवति । अर्धनावम् । चकागे द्विगोरित्यस्यातुकर्षणार्थः । तेनोत्तरसन्ने द्वयमप्यनुवर्तते ।। खायो वा ॥ ११७॥ खारीशब्दान्तात् द्विगारदाव्दाकारात् खारीशब्दात् नरपुरुपे टच् समासान्तो वा सवति । हिवारम् । द्विखारि । अर्थखारम् । अर्धवारि । विधानशासध्यादेव टजन्तस्य न स्त्रियां वृत्तिः । द्विगोरित्येव । द्वयोः खारी, द्विखारी । द्वे वार्यावस्य, द्वितारीकः ।। द्विविध्यासजले ।। १२८ ।। * इदं पाणिनीवसृष्टम् । 'उपम नि व्यायम गमगुनगंकर पाकिएल. येन्दचन्द्रादिभिः समान्यप्रयोग' (२.२.८२) इति सस्यानाम यसपाटा । ग ·-- । -- ३ १३८ सरस्वतीकण्ठाभरणं } (मध्या५॥ द्वित्रिभ्यां परो योऽअलिशन्दस्तस्माद द्विगोष्टच समासान्तो वा मवति । धजलं, बन्जलि(: १)। व्यञ्जलं व्यन्जलि: १)। द्विगोरित्येव । द्वयोरञ्जलिः, यजलिः । द्वावमली अस्य, व्यन्जलिकः । अतद्धितलुकी. सेव । द्वाभ्यामञ्जलिम्यां क्रीतः, श्यललिः ॥ कुमहनयां ब्रह्मणः ॥ ११९ ।। कुमहद्भ्यां परो यो ब्रानशब्दस्तसात् तत्पुरुपे टच समासान्तो वा मवति । कुनाः । कुमझा । (महानद्यः)। महानसा । तत्पुरुष इत्येव । कुलमास्मिनिति कुनाको देशः। महावाकः ।। जनपदेभ्यो नित्यम् ॥ १२० ॥ जनपदशब्दभ्यो यो भन्शब्दस्तदन्तात् तत्पुरुपे टच् समासान्तो नित्यं गवति । सुराष्ट्रवाः । अवन्तिनमः । काशीब्रह्मः । जनपदेम्य इति किम् । देवब्रह्मा नारदः । तत्पुरुष इत्येव । अवन्तयश्च प्रमाणश्च अवन्तिब्रह्माणः । अवन्तयो ब्रह्मास्यावन्तिब्रह्मकः॥ इन्धाच्चुदपहान्तात् समाहारे ।।१२१ ॥ समाहारे यो द्वन्द्वस्तस्माययर्गदकारपकारहकारान्तात् टच् समासान्तो भवति । वास्त्वचम् । वक्त्वचम् । श्रीस्रजम् । इजम् । समिपदम् । वाक्त्विपम् । वाग्विनुपम् । उत्रोपानद्दा । धेनु(शोमहं ! गोदुहम्) । समा- सान्तत्वेन प्रत्ययस्य द्वन्द्वावयवत्वाच्छनोपानहीति द्वन्द्वलक्षणो मत्वर्याय इनिर्गवति । द्वन्द्व इति किम् । पश्य वाचः समाहता., पञ्चवाक् । विद्यत् । जुदपहान्तादिति किम् । वाक्समित् । यकृन्मेदः । समाहार इति किम् । प्रावृटारदा । अश्वानइवाही ॥ शरद्विपाडेनस्मनमुपानद्धिमवदनपथियुदिग- दृग्यत्तच्चतुभ्योऽव्ययीभावे ॥ १२२ ॥ शरदादिभ्योऽव्ययीभाये टच् समासान्तो भाति । उपशरदम् । उप- विपाशन् । प्रत्यनसम् । अघिमासम् । उपोपानहन् । अभिहिमपतम् । " क. पा.

·: - सरस्वतीकण्ठामर [अध्या०५. झयन्तादच्ययीमावे टचू समासान्तो वा भवति । उपसमिधम् । उपसमित् । उपपदम् । उपयत् । उपसुचम् । उपतुक् । मधिसजम् । पाधिस्रक् । उपलघटम् । उपलघट् । उपसविडम् । उपडविट । प्रतिमरुतम् । प्रतिमत् । अनुफकुभम् । अनुककुप ॥ निसः शतो उच् ॥ १२९ ॥ निसः परो कः शदन्तस्तस्मात् उन् समासान्तो भवति । निर्गतानि त्रि(शानि ? शतो) वर्षाणि निसिंशानि । निश्चत्वारिंशानि । निर्गतस्त्रिंशतो- ऽगुलिभ्यः, निरिंशः सड्गः । निसिंग इव मूरकर्मा निस्त्रिंशः खलः । भभिधानसांमध्यात् तत्पुरुष एवाय समासान्तो भवति ॥ अवहोः सङ्ख्येयबहुवीहेः ।। १३० ।। साये (यो) चहुबाहिरपहुशब्दान्तस्तस्माइच समासान्तो भवति । उपदशाः । आसनदशाः ! अदूरदशाः । अधिकदाः। द्विदशाः। त्रिदशाः द्विवाः । पचपाः । अबहोरिति किम् । उपयवः । सहयग्रहणं किम् । प्रियपपः । प्रियपधानः । पहुनीहरिति किम् । द्वादश । प्रयोदशें ॥ सक्थ्यक्ष्णः स्वाङ्गात् पच ॥१३१ ।। स्वाप्रवचनी यो साध्यक्षिशको तदन्तात् पहनीहेः पच् समा- सान्तो भवति । दर्पिसक्या, दीर्घसक्यी । विशालाक्षः, विशालाक्षी । सस्थ्यक्ष्ण इति किम् । दीर्घजानः । महावाहुः । स्वाशादिति किम् । ( दिदीघ)मक्यि शरुटम् । स्थूलाक्षिरिक्षुः । पहुबीहेरिति किम् । परम सविध । पचः पकारी टीवधः ।। अङ्गुलेदारणि ॥ १३२ ॥ थालिशब्दान्तादमीहेरिणि वर्तमानान् पन् समासान्तो भवति । ध्यहुलं दारु। पचाजुलम् । बलिप्रशावयव धान्यादिविक्षेपणकाष्ठमुच्यते।। हिनिम्यां मृHः ॥ १३३ ॥ द्विनिमा परो यो मन्गिन्दरलदन्नानीहेः पम् समासान्तो भवति । ही मूर्धानावग्य, हिमूध । निमूधः । बहु हरिलेर । योर्मयां रिमूपा ॥ .

·पा० ४.j -- . हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अप्पूरण्यारतमाथान्ये ॥१३४ ॥ पूरणप्रत्ययान्तमलिशब्दः पूरणीत्युच्यते । तदन्ताहुनीहस्त- आधान्ये वृत्तावप्यन्तर्भाव अप्प्रत्ययो भवति । कल्याणी पञ्चमी आसा रात्रीणां कल्याणीपञ्चमाः । कल्याणीदशमाः । न प्रधानपूरण्यास्' इति पुंवद्रावाभावः । तत्प्राधान्य इति किस् । कल्याणी पञ्चगी मस्मिन् कल्या(णी ? ण)पञ्च(मिमी)क: पक्षः ।। प्रमायाः ॥ ११५॥ प्रमाणीशब्दान्तात् बहुत्रीहेरम् समासान्ता भवति । खी प्रमाणी एषां स्वीप्रमाणाः डुम्बिनः । भार्यासाणाः श्रेणयः । प्रमाणशब्देन सिद्धे प्रमाणीशब्दान्तात् कवभावार्थ वचनम् ।। अन्तर्वहिन्या लोन्नः ।। १३६ ॥ अन्तर्वहिन्यां परो यो लोगशब्दरतदन्ताद बाबीहेरम् समासान्तो भयति । अन्तर्गतानि लोगान्यस्यान्तलनिः प्राचारः । बादलोंगः (पटः) । नक्षत्रानेतुः ॥ १३७ ॥ नक्षत्रशब्दात् परो या नेतृशब्दमादन्ता हुनाहरण समासान्तो भ- पति । मृगो नेता गाटा सुगनेका रात्रयः । पुप्यनेमाः । अनादिति निन् । देवदत्तनेतृकः । ननु च नत्रशब्दनद सिहं-- "प्रायेण हिणीनत्राः वाया मुस्मिनः ।" इति । सत्यमेतत् । किन्नु ने(बागान का मा भूदिति वचनम ।। नन्मुव्युपनि यस्तुरो ।। १६८ ॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०:५. सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रेणीपदाजपदप्रोष्ट- पदभद्रपदाः ॥ १४०॥ सुप्रातादयो पहुनीयोऽप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । शोभनं प्रात. रस्मिन् सुप्रातः । शोभनं योऽस्मिन् सुन्धः । शोभनं दिवास्मिन् सुदिवः । शाररिव कुक्षिरस्य शारिकुक्षः । चतसः अश्रयोऽस्य चतुरभः । एण्या इव पादावस्य एणीमदः । एवमजपदः । प्रोष्ठो गौः, तस्येच पादा(यव)स्य प्रोष्ठपदः । भद्रः पादोऽस्य भद्रपदः । निपातनसामर्थ्यात् टिलोपपद्भाव- नियमादयो भवन्ति ॥ नन्दुस्सुभ्यः स(क्यो ?क्थ्नों) वा ॥१४१ ॥ नांदिभ्यः परो यः सक्थिशब्दस्तदन्तात् बहुव्रीहेरच् समासान्तो घा भवति । अविद्यमानं सक्थ्यस्य असक्थः । दुस्सक्थः । सुसस्थः । पक्षे बस(पथी ? क्यिरि) त्यादि । नादिभ्य इति फिम् । दीर्घसक्थि शकटम् । बहुप्रीहेरित्येव । न सक्थि, असक्थि ॥ हलिश त्योश्च ॥ १४२॥ नत्रादिभ्यः परौ यौ हरिशक्तिशब्दौ तदन्तादहुबीहेरच् समासान्तो (वा) भवति । अविधमाना इलिरस्य बहलः । अहलिः । दुईलः । दुईलिः । सुदलः । सुहलिः । अशक्तः । अशक्तिः । दुश्शक्तः । दुश्शक्तिः । सुशक्तः । गुशक्तिः । हलशन्देन शक्तशब्देन च सिद्धे स्वरार्थ वचनम् ॥ नित्यमसिच् प्रजायाः ॥ १४३ ॥ नत्रादिभ्यः परो यः प्रजागन्दस्तदन्ताद्महुवाइनित्यगसिच् समा- । सान्तो.भवति । भविद्यमाना प्रजा अस्व, भाजा. । दुष्प्रजाः । सप्रजाः ।। मन्दाल्पाभ्यां च मेधायाः ॥ १४४ ॥ भन्दाल्पाग्यां चकारामादिभ्यश्च परो यो मेधाशब्दस्तदन्तादहु- धीरासिच्प्रत्ययो भवति । मन्दा मेघा भस्य, मन्दमेधाः । वसमेघाः । (अमेधाः) । दुर्मेधाः । सुमेधाः ।। पर ·408.1 दियहारिण्यााल्यया पत्त्या समेतम् । नाम्नि नालिकाम. नसोऽस्थूलात. ॥ १५ ॥ स्थूलादन्यस्यात् परो यो नासिकाशब्दस्तस्य बहुव्रीहिसमासे संज्ञायाम(ति ?)चप्रत्ययः समासान्तो नसादेवाश्च भवति । मौरिव ना- सिका अस्य, गोनसः । झुरिव (नासिका अस्य) गुणसः । वाधी(व) नासिका अस्य, वा (धी ? श्री)णसः । कुम्भीनसा । नाम्नीति किम् । तुङ्गा नासेका घस्य, तुम्नासिकः । अस्थूलादिति किछ । स्थूलनासिकः । कथं गोनासः । यद्यस्ति, नासाशब्देन अनियति ।। उपसाच्च ।। १४६ ॥ 'उपसर्गात् परो यो नासिकाशब्दस्तदन्तस्य पहुवीही नसादेश- समासान्तो भवति । प्रणसं सुखम्म । उन्नसम् ! असंज्ञार्थ वचनम् ।। कः खुरखनाः ॥ १७ ॥ देखरसात् परागा नासिकाया बहुव्रीहौ गु, ख, अ,, हत्येते भादेशाः समासान्ता भवन्ति । विशुः, विगतनासिकः । विखः । विग्रः ॥ खरखुराश्यां नस् वा ॥ १८ ॥ 'खरखुराभ्यां परस्या नासिकायाः संज्ञायां नस् इत्ययमादेशः समा- सान्तो वा भवति । खरणाः, खरणसः । खुरणाः । वरणसः ।। धर्मादनिच केवलात् ॥ १४९ ॥ केबलात् पूर्वपदा यो धर्मशब्दस्तदन्ताद् बहुव्रीहरनिच् समासान्तो षा भवति । कल्याणवर्मा। कल्याणधर्मकः । तद्धर्मा 1 तद्धर्मकः । दिप- रीती। विपरीतधर्मका । केवलादिति तिम् । प्रमः स्वो धोऽस्य परयलधर्मकः ॥ सुहरिततृणलोमेग्यो जम्मात् ।। १५० ॥ खादिन्यः परो यो जम्मशब्दस्तदन्ताद् बहनदि रनिच समासान्तो मदति वा । जम्मानोऽन्यवरवचनो दन्तवचनो वा । शोपनो लगी (जन्म वा १)ऽस्य, सुजम्मा । हरितजम्मा ! तृणममा । दन्तपक्षे तृण- जम्मा, तृणभिव जम्मोऽस्य । सोमणम्भा । स्वादिश्याति किम् । पतितजम्मः।। १ गया.ग. पाटः ·। सरस्वतीकण्टाभरणं [अध्या दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ १५१ ।। दक्षिणेमत्यनिजन्तो बहुव्रीहौ निपात्यते लुब्धयोगे गम्यमाने । दक्षिणमीममस्य दक्षिणेमा मृगः। ईर्म व्रणमुच्यते । दक्षिणमझं वणित मस्य व्याधेनेत्यर्थः । लुब्धयोग इति किम् । दक्षिणेम शकटम् ॥ इच क्रियाव्यतीहारे ।। १५२ ॥ क्रियाव्यतीहारे यो पहुबीहिस्तस्मादिप्रत्ययः समासान्तो भवति । केशेषु च केशेषु च गृहीत्वा युद्धं वृत्तं केशाकशि ! वाहगाहवि । दण्डैब्ध दण्डैश्य प्रहत्य वृत्त युर दण्डादण्डि । मुष्टीमुष्टि । तस्यापत्यादिसू- नेण (१) इजन्तस्याव्ययत्वाद्विमक्तेलृक् ।। क्रियायां हे दण्डमुसलाभ्याम् ॥ १५३ ॥ द्विशब्दात् परी या दण्टमुसळशब्दौ तदन्तात् पहुनी क्रियापां वर्तमानादन्यपदार्थ इच् समासान्तो भवति । द्वौ दण्डावस्यां दण्डकि- यायां द्विदण्डि प्रहरन्ति । द्विमुसलि। क्रियायामिति किम् । द्विदण्डा शाला ॥ उभोभयाभ्यामञ्जलिपाणिहस्तदन्तकर्णेभ्यः ॥ उभोभयाभ्यां परे ये असल्यादयातदन्ताद पहुनीहः क्रियायां वर्त-' मानात् इच् समासान्तो भवति । उमाक्सली अस्यां क्रियायामुभाधलि । उभयाखलि । उभााणि । उभयापाणि । उभाहस्ति प्रयच्छन्ति । उभयाहस्ति । उभादन्ति भन्ति । उभयादन्ति । उमाकर्णि शृण्वन्ति, उभयाकर्णि । ननु चोभयशब्दस्य द्विवच(न? ना) विपयत्वमुभयोऽन्यत्र , स्मर्यते । तत् कथमुत्तरपदे प्रयोगः पृथगुपादानसामर्थ्याद् भविष्यति । घाहोलृक् ॥ १५५ ॥ उमोभयाम्यां परो यो बाहुशब्दस्तदन्ताद् पहुनीहेः क्रियायां वर्त. मानात् इच्प्रत्ययो लुक चास्य भवति । उभावाहु युध्यन्ते । उमयापाहु । सर्वत्रात् । 'इन्यनचिदपिधेति पूर्वपदस्यात्वम् ।। . 'रे। उभोम' श.ने कठ ·" अपहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । संहतपुच्छयेकपद्याढ्यपद्यादयः ॥ १५६ ॥ संहतपुच्छ्यादयो बहुव्रीहौ क्रियायामिच्प्रत्ययान्तास्साधबो भवन्ति संहतपुच्छि गच्छति । एकपदि गच्छति । आध्यपदि धावति । निपात- 'नादात्त्वाभावः पदादेशश्च भवति ॥ प्रोह्यपदिनिकुच्यकणि च । १५७ ॥ प्रोद्यपदि निकुन्यकर्णि ईयेतौ समासौ क्रियायां निपात्येते । प्रोह्य पादावास्ते, प्रोह्यपद्यास्ते । निकुच्य कर्णी धावति, निकुच्यकर्णि धावति । योगविभागकरणं बहुव्रीह्यर्थम् । उत्पत्यपाकलादित्वाच्चान्यपदार्थेऽपि क्वचित् तत्पुरुपो भवति ॥ मासाद् भृतिप्रत्ययादेष्ठच् ॥ १५८ ॥ भृतिप्रत्ययान्तपूर्वपदान्मासशब्दात् बहुव्रीहेष्ठच् समासान्तो भवति । पञ्चभृतिर्दीयतेऽस्मिन्नित्ति पञ्चको मासः । 'सङ्ख्याया अतिशतः कन्' (५-१-१०) पञ्चको मासोऽस्य पञ्चकमासिकः ।। असभ्यां जानुनोर्जुः ॥ १५९ ॥ प्रसंभ्यां परो यो जानुशब्दस्तस्य. बहुव्रीहौ समासे झुरित्ययमा. देशो भवति । प्रगते जानुनी यस्य प्रजुः । संजुः ।। ऊर्ध्वाहा ॥ १६० ॥ अवंशब्दात् परो यो जानुशब्दस्तस्य जुरादेशः समासान्तो वा भवति* ॥ (धनुषोऽनङ् ॥ ११ ॥ वा संज्ञायाम् ॥ १६२ ॥ उपमानात् ॥ १६३ ।। पादस्य पादहस्त्यश्वाजदासीमहेलागणिकाकुसूल- जालकटोलगण्डोलकेभ्यः ।। १६४ ॥ इत उत्तर कतिपयांशा गलिताः । धोलानर्गतानि सूत्राणि मनपाठाल विसितानि ।

·'सरस्वतीकण्ठाभरणं संध्या ५ कुम्भजालशतसूत्रस्थूणामुनिशियाईगोधाकलशी- दासीभ्यः ॥ १६५ ॥ विष्णुकृष्णकुणिगुणद्राणीशकत्सूकरसूच शुचि- विननिरष्टाम्यश्च ॥ १६६ ॥ संख्यादेः ॥ १६७ ॥ वयसि दन्तस्य दत् ॥ १६८॥) वयसीति किम् । सुदन्ता दाक्षिणात्याः । द्विदन्तः कुन्जरः । अकार उगिकार्यार्थः।। पोडन् ॥ १६९ ॥ पपादेर्दन्तान्तस्य बहुव्रीहि ! हे)दन्तस्य दत्रादेशः, पप उत्वं च निपात्यते । षड् दन्ता भस्य पोडन् । वयसीति नानुवर्तते ॥ स्त्रियां संज्ञायाम् ॥ १७० ॥ बहुव्रीहौ सियां संज्ञायां विषये दन्तशब्दम्य दनादेशः समा- सान्तो भवति । अयोदती। फलदती । संज्ञायामिति किम् । समदन्ती सुदन्ती ॥ अग्रान्तशुशुभ्रवृषवराहा(हि भूपिकश्यावशिखरारो- केभ्यो वा ॥ १७१ ॥ अग्रान्तेभ्यः शुद्धादिम्यश्च परस्य दन्तशब्दस्य बहुव्रीही दनादेश- समासान्तो वा मवति । कुइमलापदन् । कुइमलाउदन्तः । कलिकापदन् । कलिकाप्रदन्तः। शुसुदन् । शुभदन्तः । शुम्रदन् । शुम्रदन्तः । वृपदन् । वृपदन्तः । यराहदन् । काइदन्तः । अहिदन् । महिदन्तः । मूपिकदन् । मक्किदन्तः । श्यावदन् । श्यावदन्तः । शिवरदन् । शिखरदन्तः । भरोकदन् । भरोकदन्तः । अरोको निर्दीतः ॥ ककुत् ककुदस्यावस्यायाम् ।। १७२॥

·। पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम्। १४७ कालादिकर्मकृता वस्तुधर्मा वयःप्रभृतयोऽवस्थेत्युच्यते । तस्यां गम्यमानायां ककुदशब्दस्य बहुप्रीहौ ककुदित्ययमादेशः समासान्तो भवति । असञ्जातककुद्, चालः । यष्टिककुइ, युवा । पूर्णककुद्, मध्यमः । पत्रककुद्, जीर्णः । स्थूलककुद्, बलवान् । अवस्थायामिति किम् । श्वेत- ककुदः। ककुच्छन्देन सिद्धे ककुदशब्दस्यास्मिन् विपये प्रयोगो मा भूदिति वचनम् ॥ त्रिककुत् पर्वते ॥ १७ ॥ वेः परस्य ककुदशब्दस्य बहुत्रीही समासे पर्वतेऽभिधेये ककु- दादेशस्समासान्तो निपात्यते । त्रीणि ककुदान्यस्य, त्रिककृत् पर्वतः । 'वेः पर्वत' इति सिद्धे निपातनं पर्वतविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनान्यस्त्रिक- कुद एव भवति ॥ उद्विभ्यां काकुत् काकुदस्य ।। १७४ ॥ उद्विभ्यां परस्य काकुदस्य बहुव्रीही काकुदित्ययमादेशः समासान्तो भवति । उद्गतं काकुदमस्य, उत्काकुत् । (विकाकुत् । ) काकुदं ताल उच्यते ॥ पूर्णाहा ॥ १७५ ॥ पूर्णशब्दात् परस्य काकुदस्य बहुव्रीही काकुदित्ययमादेशः समा- सान्तो वा भवति । पूर्ण काकुदमस्य, पूर्णकाकुत् । पूर्णकाकुदः ।। सुहृदुहृदौ मित्रामित्रयोः ॥ १७६ ।। स्वादेर्दुरादेश्च हृदयशब्दस्य वहुबीही यथासङ्ख्यं मित्रामित्रयो- ईदादेशः समासान्तो निपात्यते । शोभनं हृदयमस्य सुद्ध, मित्रम् । दुष्ट हृदयमस्य दुहृद्, अमित्रम् | मित्रामित्रयोरिति किम् । मुहृदयः साधुः । दुईदयोरः । निपातनसामर्थ्यादवयवानर्थक्ये सौहदं दो- ईदमिति 'हृद्रगसिन्धोः पूर्वपदस्य च' इत्खुत्तरपदवृदिर्न भवति ।। उरःसपिर्दधिमथूपानच्छालिभ्यः कप ॥ १७७ ॥ १. 'धुपा २, गह

·.
सरस्वतीकण्टाभरणं ।
अध्या० ५.
उरःप्रभृत्यन्तीद वहुबोहे: कप्प्रत्ययः समासान्तो मवति । व्यूह-
मुरोऽस्य, न्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिप्कः । प्रियदधिकः । प्रियमधुकः। एव-
मत्रमुक्तोपानकः । सम्पन्नशालिकः॥
पुमनडुन्नौपयोलक्ष्मीभ्य एकत्वे ॥ १७८ ॥
एकत्वविषया ये पुमादयस्तदन्ताद् बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययः समासान्तो
भवति । प्रियः पुमानस्य, प्रियपुंस्कः । प्रियानडुकः । प्रियनौकः । प्रिय-
पयस्कः । प्रियलक्ष्मीकः । एकत्व इति किम् । द्विपुमान् । द्विपंस्कः ।
(बहुलक्ष्मी) व लक्ष्मीकः । शेषादिति विकल्पो भवति ।।
नोऽर्थात् ॥ १७९ ॥
नमः परो योऽर्थशन्दस्तदन्ताबहुव्रीहे: कप्प्रत्ययः समासान्तो
भवति । अविद्यमानः अर्थोऽस्यानर्थकः ।।
इनः लियाम् ॥ १८०॥
इन्नन्ताबहुप्रीहेः स्त्रियां वर्तमानात् कप्प्रत्ययः समासान्तो भवति ।
पहवो दण्डिनोऽस्यां शालायां बहुदण्डिका शाला । बहुच्छत्रिका सेना ।
बहुस्वामिका नगरी । बहुवाग्मिका सभा । 'अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता
चानकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति' । शियामिति किम् । यहुदण्डी
राजा । बहुदण्डिकः ॥
ब्यूवृतः ॥ ११॥
यन्ताहन्ताहकारान्ताय बहुवीहेः कप्प्रत्ययः समासान्तो मवति।
बयः कुमार्योऽस्मिन् बहुकुमारीकः । पहुबन्धूकः । बहुकर्तृकः ।।
शेपाहा ॥ १८२॥
यस्माद बीहेः समासान्तो न विहितस्तस्मात् कप्प्रत्ययः समा-
सान्ता वा भवति । पहव्यः खट्वा अस्मिन् बहुखट्वकः । पहुपदः ।
बहुमालकः । पहमालः । पटुवीपकः । (बहुवीगः ।) शेषादिति किम् ।
प्रियपथः । प्रियधुरः ।।
न सुभ्वादिभ्यः ॥ १८३ ॥

·पा०४.j : हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सुभ्वादिभ्यो बहुव्रीहिन्या का समासान्तो न भवति । सुमः । लेखाभूः । कोमलोरूः । जातिवचनत्वादुङन्ता एते । एवं हि सम्मुद्धौ हस्वो भवति । हे सुभ्र । हे वरोरु । आकृतिगगत्वात् करभोरूः संहितोरू-.. रित्यादिभ्योऽपि न भवति ॥ संज्ञायाम् ॥ १८४ ॥ संज्ञायां विषये बहुव्रीहौ का समासान्तो न भवति । विश्वदेवः । विश्वयशाः॥ ईयसः ॥ १८५ ॥ ईयसुन्नन्ताद वहुप्रीहेः कप् समासान्तो न भवति । वहवः श्रेयांसो- ऽस्मिन् बहुश्रेयान् । बहुज्यायान् । बहुगरीयान् ।। या ईच्च ॥ १८६ ॥ ईयसः परो यो ङीप् तदन्तस्य बहुव्रीहेरीकारोऽन्तादेशश्चकारात् कप्प्रतिषेधश्च भवति । वढ्यः श्रेयस्योऽस्य, बहुश्रेवसी पुरुषः । ईद्वि- धानसामर्थ्यादुपसर्जनहूस्वो न भवति ।। स्तुतौ भ्रातुः ॥ १८७ ॥ भ्रातृशब्दान्ताद् बहुव्रीहेः स्तुतो गम्यमानायां कप् समासान्तो न भवति । शोभनो भ्राता अस्य सुभ्राता । पटुभ्राता । स्तुताविति किम् । मूर्खम्रातृकः ।। नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे ॥ १८ ॥ स्वाङ्गवाचिनौ यौ नाडीतन्त्रीशब्दौ तदन्तस्य बहुव्रीहैः कप समा- सान्तो न भवति । वड्यः नाड्योऽस्मिन् बहुनाडिः कायः । बहुतन्त्रीः श्रीवा । तन्त्र्यो धमन्य उच्यन्ते । स्वाङ्ग इति किम् । बहुनाडीकः स्तम्बः । बहुतन्त्रीका पीणा अन्ये स्वागशब्देन बहुब्राह्मवियवमाडुः । तेनात्रापि कब् न भवति । बहुनाडिः स्तम्यः । बहुतन्त्रीः वीणा । प्रत्यु- दाहरणं तु नहुनाडीको ग्रहः । बहुतन्त्रीको नटः ॥ 1 ·. १५० सरस्वतीकण्ठाभरणं : [अध्या.. निष्प्रवाणिः ॥ १८९ ॥ निष्प्रनाणिरिति बहुव्रीहिलक्षणस्य कपः प्रतिपेषो निपात्यते प्रोयतेऽस्यामिति प्रवाणी, तन्तुवायशलाका । निर्गता प्रवाणी अस्य, नि- प्रवाणिः पटः । दन्तादचिरापहृतः (समाप्तवा)न इत्यर्थः । निर्गतःप्र. वाणेरिति तत्पुरुषेण सिद्धे यहुवीही कच मा भूदिति वचनमर्थवद्भवति ।। इति श्रीदण्डनायनारायणभसमुद्धृताया सरस्वतीकण्ठाभरणस्य व्याकरणस्य लषुवृत्ती हृदयहारिण्या पञ्चमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पन्बमाध्यायः .॥ अथ पष्ठोऽध्यायः । । प्रथमः पादः। सन्यङोराद्य एकाज द्विः॥ १ ॥ सन्नन्तस्य यन्तस्य च यः प्रथम एकाजवयवः स द्विरुष्यते । तितिक्षते । चिकीर्षति । लोलूयते । पापच्यते ॥ श्लुचङि ॥२॥ श्लौ चडि (च) परतः पूर्वस्य प्रथम एकाजवयवो द्विरच्यते । •जुहोति । जिहीते । अपीपचत् । अचकमत ।। लिट्यनामि ॥ ३॥ अनामि भूते लिटि परतः पूर्वस्य प्रथम एकाजवयवो द्विरुच्यते । बजागार । पपाच ! इयाय । आर । पपाचेत्यत्रायन्तवत्त्वं व्यपदेशिव- भावात् । इयाय बारेत्यत्र तु एका घ्त्वमपि व्यपदेशिवद्भावात् । एकाजिति हि तद्गुणसंविज्ञानो पहुव्रीहिः । एकः अच् यस्य सोऽयमेकाजित्सवयवेन विग्रहः । समुदायः समासार्थः । अभ्यन्तरश्च समुदायेऽवयवस्तेन साक- स्यैव द्विवचनं भवति । तत्र पपाचेसादी येनैवाचा पजित्यादिसमुदाय एकाच तेनैव तदययवोऽच्शन्दादिः पशब्दादिश्च । तर पृथगवयवै. फाचो न द्विरुच्यन्ते । किन्तर्हि समुदायकाजेव । एवं हि सकृच्छाब ·पा० १ .. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रवृत्या सावयवः समुदायोऽत्र गृह्यते । तथा च चराचरेत्यादयः सिद्धा भवन्ति । अनामीति किम् । यकासांचकार । पाचयाञ्चक्रे ।। अजादईितीयः ॥ १॥ अजादेर्विचनभाजः सम्बन्धी य एकाच (तद् ? स) द्विरुच्यते । न प्रथमः । अटिटिषति । अशिशिपति । अटाट्यते । अशाश्यते । आटिटत् । आशिशत् । (प्रापोण् न ?) अरिखिति । (न कुरुचे?) अर्तेः 'अस्मिपूज्वशु- कृगृधृप्रच्छिभ्यः सनः' इतीटि कृते गुणे च 'द्विवचनेऽचि' (१-२-५०) इति स्थानिवद्भावः प्राप्नोति । नैष दोपः। द्विवचनानमित्तेऽचीत्युच्यते । न चात्र द्विर्वचनस्य निमित्तमिट् । किन्तर्हि कार्य ? यीं।) (न च कायी) निमित्तत्वेनाश्रियते । तथा च क्लिन्निमित्तयोर्गुणवृद्धयोः प्रतिषेधो विधीययानः शायक इत्यत्र न भवति । न हि का (?र्थि) ः शीडो सुणं प्रति निमित्तभावः । अनादेरिति किम् । जजागार ।। न न्द्बाः संयोगादयः ॥ ५॥ नकारदकारचकारा द्वितीयस्यैकाचोऽवयवभूताः संयोगादयो न द्विरुच्यन्ते । (उन्दिदिपति) (भड्डिडिपति । अटिटिषति ? 1) उब्जिजिपति । (न्द्राः? न्दुवाः) इति किम् । ईचिक्षिपते । संयोगादय इति किम् । प्राणि- (नि ? णि)पति । द्वितीय इत्येव । दिद्रासति । ननु च इन्दिद्रीयिपतीति यथा नकारस्य संयोगादेर्दिवचनं न यवति, तथैव दकारस्यापि न प्राप्नोति । समुदायस्य संयोगान्तोऽयं (न) संयोगस्यादिः किन्तर्हि मध्यम इति भवि- प्यति ॥ अयि रः ॥ ६॥ अयकारे परतः रेफः संयोगादिद्वितीयस्यैकाचोऽवयवभूतो न द्विर- च्यते । अचिंचिपति । (दी? दि)दिपति । अयीति किम् । अरा- (म्यन्ते १ यते) संयोगादिरित्येव । अरिरिपति ।। पुनः॥ ७ ॥ यद् द्विरुक्तं तत् पुनर्न द्विरुच्यते । जुगुप्तिपते । लोलूयिपते ।।

·ܕ. सरखतीकण्ठाभरणं --[अध्या० ६. ईप्यो यिः सन् वा ॥ ८॥ ईयतेः समस्तस्यापि यिशब्दो वा सन् वा द्विाच्यते । ईयियि. पति । ईयिषिषति ॥ सुधातूनां यथेष्टम् ॥९॥ सुब्धातूनां यथेष्टमेकाबवयवतः प्रथमो द्वितीयस्तृतीयादिवा द्विरु- च्यते । पुपुत्रीयिषति । पुतित्रीयिषति । पुत्रीयियिपाते । पुत्रीयिषिपति ।। अजादीनां द्वितीयात् ॥ १०॥ मजादीनां सुब्धातूनां द्वितीयादारम्य एकाजवयवो यथेष्टं द्विरु- ,च्यते । अशिश्वीयिषति । अधीयियिषति ।। कण्ड्वादीनां तृतीयात् ॥ ११ ॥ एभ्यस्तृतीयादारभ्य एकाजवयवो द्विरुच्यते । न प्रथमद्वितीयादिः । कण्डूयिथिपति ॥ दाश्वानसाहान्मीदवांश्च ॥ १२ ॥ दाश्चानित्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति । 'दाच दान' इत्येतस्य क्वसावद्वित्वमनिट्वं च निपात्यते । दावान् दाश्चासौ दावांसः । 'पह मर्षण' इत्येतस्य परस्मैपदमुपधादीर्घत्वमावलमनिट्त्वं च । साहान् सा- हांसो साहांसः । 'मिह सेचन' इत्यस्याद्वित्वमनिट्त्वमुपधादीपवं (डत्वं) 'च । मीद्वान् मीढ्वांसौ मीदवांसः ॥ क्लिदे के ॥ १३॥ क्लिदेर्धातोः कप्रत्यये परतः प्रथमोऽवयव एकाच द्विरुच्यते* कस्यति चक्षुपम् (१)॥ चरिचलिपतिवदीनों वाक् चाभ्यासस्य ॥१४॥ . १ k १. 'नामम् वाभ्यामस्य क. पाठः, इत उत्तरं कियाविद् ग्रन्थमागो गलितः प्रतिभाति । 'कृपेरवि दधि' इत्येकं सूत्रं चाशुद्धप्रायं ख. ग. मातृकयोरधिकतया दृश्यते। * ·पी० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । चरिप्रभृतीनां धातूनामचि प्रत्यये परतः प्रथम एकाजवयवो वा द्विरुच्यते । अभ्यासस्य चाक् चागमो भवति । चरतीति चराचरः । चलाचलः । पतापतः । वदावदः । आगमविधानसामर्थ्याद् ‘हलोनादेः' इति लोपो न भवति । लो हि सत्यागमादेशयोर्विशेषो न स्यात् । पक्षे चरः पुरुषः । चलं यानम् । पतः पक्षः । वदो मनुष्य इति ।। हन्तेईश्च धः ॥ १५ ॥ हन्तेीतोरचि परतः प्रथमोऽवयव एकाञ् वा द्विरुच्यते । हकारस्य घकारादेशः । आक् चाभ्यासस्य भवति । हन्तीति घनाधनः । पक्षे हनः । पाटेणिलुग् दीर्घ ऊक् च ॥ १६ ॥ पटतेय॑न्तस्याचि परतः प्रथमोऽवयव एकाज वा द्विरुच्यते । णे- लुंग वभ्यासस्य दीर्घ उक् चागमो भवति । पाटयतीति (फ्टा ? पाह) पटः । पक्षे पाटः चक्रः । (वभूयारि इट्यौणादिकाः १) ॥ प्यङः प्रधानस्य सम्प्रसारणं पुत्रपत्योः केवलयो- स्तत्पुरुषे ।। १७ ॥ पुत्र पति इत्येतयोः केवलयोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषसमासे प्यङः प्रधा- नस्य सम्प्रसारणं भवति । यणः स्थान इन भवतीत्यर्थः । कारीपगन्धी- पुत्रः । कारीपगन्धीपतिः । कौमुदगन्धीपुत्रः । कौमुदगन्धीपतिः । करीप- स्येव गन्धोऽस्येति बहुत्रीहिः । 'उपमानादिति गन्धस्येदन्तादेशः । करीप- गन्धेरपत्यमित्यण् । तस्य स्त्रियां घ्यङ् । ततो “यमाप्' (३-४-१२६) । तस्यापि विहिते पष्ठीसमासः । ततोऽनेन सम्प्रसारणम् । आकारस्य परपूर्व- त्वात् 'सम्प्रसारणस्ये ति दीर्घः । एवं कौमुदगन्धीत्यादावपि सर्व भवति । प्या इति किम् । इभ्यापुत्रः । क्षत्रियापतिः । प्रधानस्येति किम् । अति: फ्रान्ता कारीगन्ध्यामतिकारीपगन्ध्या तस्याः पुत्रः, अतिकारीपगन्थ्या- पुत्रः । प्रिया कौमुदगन्ध्या यस्याः सा प्रियकौगुदगन्ध्या । तस्याः पतिः प्रियको मुदगन्ध्यापतिः । यत्र तु प्यन्तस्य प्राधान्यं तत्र भवत्येव । परमकारीपगन्धीपुत्रः । उत्तमकौमुदगन्धीपतिः । पुत्रपत्योरिति किन् । . 'न्तेष पः रा. ग. पाहः ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । अध्या०६: (अतिक्रान्ता ?) कारीपगन्ध्याकुलम् । केवलयोरिति किम् । कारीपगन्थ्या- पुत्रकलम् । कारीपगन्च्यापरमपतिः । तत्पुरुष इति किम् । कारीषगन्ध्या पविरस्य ग्रामस्य कारीपगल्यापतिः । यद्यपि व्यडन्ते बहवो यणः सन्ति तथापि निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति व्यङ एव (मप्रसारणम् )। सम्प्रसारणमिति चाधिकारः 'प्रारमातोरि ति यावत् ॥ वन्धुनि बहुव्रीहौ ॥ १८ ॥ वन्धुशन्दे केवले उत्तरपदै बहुव्रीही समासे प्यङः प्रधानस्य सम्प्र- सारणं भवति । कारीपगन्ध्या मन्धुरस्य, कारीषगन्धीबन्धुः। कौमुदगन्धी- गन्धुः । प्यङ इति किन् । इभ्या वन्धुरस्य, इभ्यावन्धुः । प्रधानस्येति किम् । अतिकारीपगन्ध्यापन्धुः । प्यडन्तप्राधान्ये तद् भवत्येव । परम- नारीपगन्धीनन्धुः । यन्धुनीति किम् । कारीपगन्ध्यादुहितकः । केवल इलेव । कारीपगन्ध्या बन्धुधनमस्य कापिगन्ध्यावन्धुवनः । कारीपगन्ध्या- परमवन्धुः । बहुव्रीहाविति किम् । कारीपगन्ध्याया बन्धुः कारीपगन्ध्या- बन्धुः । बन्धुनीति शुन्दरूपापेक्षया नपुंसकलिङ्गता ।। मातज्मातृकमातृपुवा ॥ १९॥ मातजादिपु केवलेयूत्तरपदेषु बहुव्रीही समासे प्यडः प्रधानस्य सम्प्रसारणं वा भवति। कारीपगन्धी माता अस्य,कारीपगन्धीमातः। कारीप- गन्ध्यामातः । कारीगन्धीमातृकः । कापिगन्ध्यामातृकः । कारीपगन्धी- माता । कारीषगन्ध्यामाता । एतस्मादेव ववनात् बहुव्रीही मातुर्मा (न्दा १ तजा)देशः । समासान्तः कवपि दन्तलक्षणो विकल्पेन भवति । मतिजसकारः अन्तोदात्तार्थः । प्य इत्येव । इभ्यामातः । इभ्या- माइकः । इभ्यामाता । योऽपि 'सम्बुद्धौ मातुमांतच् पुत्रे श्लाघ्ये' इति नित्या मातजादशस्तत्रापि हे कारीपगन्धीमातः । हे कारीपगन्धीमातेति सम्प्रसारणविकल्पो भवति ॥ वचिस्वपियजादीनां लिट्यपिति ॥ २० ॥ वचिस्वपियादीनां लिख्यपिति परतः सम्प्रसारणं भवति । वचिरिति 'बच परिभाषणे' चूनादेशम । ऊचतुः ऊचुः । ऊचे जताते 'निवप् शये' सुघुपतः सुपुपुः । यजादीनां खत्वपि --- ईजतुः ईः । . - ·-ऊदतुः अदुः। श्वयतेः ७ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । हुवप् --अपतुः अपुः । (वह ~) ऊहतुः अहुः । वेजः 'अपिति वा' इति विकल्पेन प्रतिषेधे वक्ष्यति । लवतुः ऊचुः । ववतुः वदुः । वेआदे- शस्य वयो 'वयो य' इति यकारस्य प्रतिषेधावकारस्य भवति । ऊयतुः आयुः । व्येञ् – संविव्यतः संविव्युः । हेमो द्वित्व इति सामान्येन वक्ष्यति । (जस ) ऊपतुः आयुः । बद सामान्येन विकल्पं वक्ष्यति । अपितीति किम् । उवाच इयाज । अहिव्यध्योः ॥ ११ ॥ ग्रहेय॑धेश्च लिट्यपिति परतः सम्प्रसारणं भवति । जगृहतः, जगृहुः । विविधतुः, विविधुः । अपितीत्येव । जग्राह । विव्याध ।। शिन्डितोः ॥ १२ ॥ शिति (लिति) व सम्प्रसारणं भवति । गृह्णाति । जरीगृहाते । (वि. व्यधे वैविध्ये ? विध्यति वेविध्यते) ॥ ज्यानश्वनस्जाम् ॥ २३ ॥ ज्यादीनां शिति किति च सम्प्रसारणं भवति । (जि)नाति । - अति । भृज्जति । जेजीयते । वरीवृश्च्यते । बरीभृज्ज्यते ।। पृच्छेरनङि ॥ २४ ॥ पृच्छे(वा ? धी)तोश्शिति ङिति च नवहिते परतः सम्प्रसारणं भवति । पृच्छति । परीपुच्छचते । पृच्छा । अनहीति किम् । प्रश्नः वशेड्यपिति ॥ २५ ॥ वशेड्र्थपिति च परतः सम्प्रसारणं भवति । उष्टः । उशन्ति । उशन् उश(ति? ती) व्येचोऽणित्यनसि ॥ २६ ॥ 'व्यच व्याजीकर (णे)' इत्यस्य धातोरणिति प्रत्ययेऽसुन्वजिते सम्प्रसारणं भवति । उद्विचिता । उद्विचितुम् । उति- १. स्तिपत्य' क., स्तिशिय' ज. ग, पाठ:. २. 'र' क, पाठः, . परतः ..

·- , . .... १५६ सरस्वतीकण्ठामरण [अध्या०६. चितव्यम् । अणितीति किम् । व्यापकः । अनसीति किम् । उह- व्यचाः॥ किति चैतेषाम् ॥ २७ ॥ एतेषां पट्सूत्रनिर्दिष्टानां वच्यादिधातूनां किति च प्रत्यये परतः सम्प्रसारणं भवति । उक्तः उक्तवान् । सुप्तः, सुप्तवान् । इष्टः, इष्टवान् । उप्तः, उप्तवान् । अहः, ऊढवान् । उतः, उतवान् । संवीत', प्रवीतवान् । हूतः, हृतवान् । उषितः, उपितवान् उदितः, उदितवान् । शूनः, शूनवान् । गृहीतः, गृहतिवान् । विद्धः, विद्धवान् । जितः, जितवान् । वृ(प्णः१वणः), वृष्णि ? क्ण)वान् । (भृष्टः, भृष्टवान् ।) पदः, पृष्टवान् । उ(चि? शि)तः, उचि? शि)तवान् । विचितः, विचितवान् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्य विज्ञायते । तेनेह न भवति । वार- मिच्छति वाच्यति । व्याहृतार्थावकेहयवाचीति कित् । अथाक्विवन्तसु (0 विधानादिहापि प्राप्नोति ।। लिट्यश्विनामभ्यासस्य ॥ २८ ॥ एतेषां वच्यादीनां विवर्जितानां लिटि परतोऽभ्यासस्य सम्प्रसारणं भवति । उवाच उवचिथ । सुप्वाप सुष्वपिथ । उवाप उवपिथ । उवाह उवहिथ । संविव्याय संविव्यायथ । (व्यो ?)यो 'द्वित्व' इति सामान्येन वक्ष्यति । तेनापि जुहाव जुहविथेति भवतः । उवाद उवदिय । जग्राह जग्रहिथ । विव्या(थी घ) विव्यधिथ । जिज्यौ जिज्यिथ । ववश्च ववश्चिय । पम्रज्ज वभ्रज्जिय । पप्रच्छ पप्रच्छिथ । उवास उवसिथ । विव्याच विन्यचिथ । इडर्थमिदं वचनम् । अपिति कृतसम्प्रसारणानां द्विवचनेन जिनादेरपिदर्यमविजित्यक्ष्यतुजियः (१)। विपर्युदासः किम् । शिवाय शिश्वयिथ । न(सुव? नु 'होलोऽनादेरिति वकारलोपेनापि तत् सिध्यति । एवं तईनेनैतद् ज्ञापयति – (नह) लोऽनादेठापात् सम्प्रसारणं, वलीय इति । तेन ध्येञ्ज्याव्यषिव्यचीनामभ्यासे यकारस्य सम्प्रसारणं भवति । अहिच्छिननां तु रेफस्य सम्प्रसारणे लोपे वा नास्ति विशेषः । वश्वतेस्तु यदि सम्प्रसारणमकृत्वा 'हलोऽनादि'ठोपेन रेफो निवर्त्यते, (तदा) वकारस्य सम्प्रसारणं प्राप्नोति । अय रेफस्य सम्प्रसारणमुरदलं परत्वं ·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । 'हलोऽनादि' लोपः क्रियते, तदा उरदत्वस्य स्थानिवद्भावात् ('न) तस्मिन्' (६-१-४६) इति वकारस्य सम्प्रसारणनिषेधो भवतीत्यस्त्रि विशेषः ॥ ग्रहिस्वपिप्रच्छां सनि ॥ २९ ॥ ग्रहादीनां सनि प्रत्यये सम्प्रसारणं भवति । जिघृक्षति । 'सनि ग्रहगुहोश्च' इतीडभावः । सुषुप्सति । पिपछिपति । 'कृगृप्राच्छिभ्यश्च' इतीडागमः॥ स्वापेश्चडि।। ३०॥ खापर्ण्यन्तस्य चडि परतः सम्प्रसारणं भवति । असूयुपत् असूपु- पताम् असूपुपन् । अत्र सम्प्रसारणं गुणः हस्खत्वं द्विवचनमभ्यासदीर्वश्चे- (स्वामि १)ति क्रमः1 चङीति किम् । स्वापयति ॥ स्वपिस्यमिव्येां यङि ॥ ३१ ॥ स्वप्यादीनां धातूनां यङि परतः सम्प्रसारणं भवति । सोषुप्यते । सेसिम्यते । वेवीयते ॥ चायः की ॥ ३२॥ 'चाय पूजानिशामनयोरि 'त्यस्य धातोर्यङि परतः की इत्ययमादेशो भवति । चकीयते । दीर्घोच्चारणं यङ्लगर्थम् । चेकीतः ॥ प्रस्त्याप्रसंस्त्योनिष्ठायाम् ॥ ३३ ॥ प्रपूर्वस्य संपूर्वस्य च स्त्यायतेर्निष्ठायां परतः सम्प्रसारणं भवति । प्रस्तीतःप्रस्तीतवान् । (प्रसंस्तीतः, प्रसंस्तीतवान्) सम्प्रसारणे कृते (यण्वत्ता) विहि ? होतेति निष्ठानत्वं न भवति । 'प्रस्त्यो म' इति तु पाक्षिकं मत्वं म. वति । प्रस्तीमः प्रस्तीमवान् । सोपसर्गनिर्देशः किम् । स्त्यानः स्त्यानवान् ॥ स्पर्शद्रवमूत्योः श्यः ॥ ३४ ॥ स्पर्शे द्रवमूर्ती च 'श्यैङ् गतावि'त्यस्य धातोर्निष्ठायां परतः सम्प्र- सारणं भवति । शोतं वर्तते । शीतो वायुः । गुणमात्रे तद्वति चार्थे स्पर्श- विषयो भवति । शीनं घृतम् । शीनवद् वृतम् । द्रवावस्थायां काठिन्यं गत- मित्यर्थः । स्पर्शद्रवमूत्योरिति किम् । संश्यानो वृश्चिकः । शीतेन संकुचित इत्यर्थः ॥ :

·। सरस्वतीकण्ठामरणं मित्रा०६. प्रतेः॥ ३५॥ प्रतेरुत्तरस्य श्यायतेनिष्ठायां परतः सम्प्रसारणं भवति । प्रतिशीनः । प्रतिनिवान् । प्रतिपूर्वोऽयं रोगे वर्तते इति पूर्वेण (न) प्राप्नोति ।। वाभ्यवाभ्याम् ॥ ३६ ॥ भमि अव इत्येताभ्यामुत्रस्य श्यायतेनिष्ठायां परतः सम्प्रसारणं वा भवति । अभिशीनः बभिशीनवान् । अभिश्यारः, अभिश्यानवान् । अव- शीनः, अवशीनवान् । अवश्यानः, अवश्यानवान् । स्पर्शद्रवमूोरप्यनेन परत्वाद्विकल्पो मवति । अमिशीतो वायुः । अमिश्यानः । अवशीतमुदकम् । अवश्यानम् । अभिशीतं धृतम् । अभिश्यानम् । अवनीनं हिमम् । अव- स्यानम् । 'श्योऽस्पर्श' इति । केचिदम्यवाभ्यामिति तृतीयां वाचक्षाणाः तयोगे समा व्यवधाने विकल्पमिच्छन्ति । अभिसंशीनः, षभिसंशीनवान् । अभिसंश्यानः, अभिसंश्यानवान् इति ।। *स्फायः स्फी ॥ ३७॥ स्फायतेनिष्ठायां परतः स्फी इत्ययमादेशो (वा) भवति । स्फीतः । स्फीतवान् । स्फातः स्फातवान् । निष्ठायामित्येव । स्फातिः॥ श्रातः शृतं क्षीरहवियोः ॥ ३८ ॥ श्रातेधीतोः क्तप्रत्यये परतः क्षीरे हविपि चाभिधेये शृतं वा निपा- त्यते । शृतं धीरम् । शृतं हविः। क्षीरइविरिति किम् । श्राणा यवागूः ।। श्रपेबैकत्र हेतौ ॥ ३॥ अपरेकस्मिन् प्रयोजकघ्यापारे सति क्तप्रत्यये परतः क्षीरहविषो-. रथयोः शृतं वा निपात्यते । शृतं क्षीरं देवदत्तेन । श्रातिरयमकर्मकः । कर्मकर्तृविषयस्य पचेरथें वर्तते । म ण्यन्तः प्राकृतं पच्यर्थमाह । यदा पाये प्रयोजके द्वितीयो णिजुसद्यते तदा न भवति । अपितं क्षीरं देव. दत्तेन यज्ञदत्तेन वेति । क्षीरहविपोरिति किम् । श्रपिता. यवागूः ।। * दाभ्यराभ्यामिति मूत्रानन्तरमस्य पाठादयमादेशो वैकल्पिक एवन्मते । पाणिनि- मते तु विभाषाभ्यवपूर्वस्येति सूत्रात प्राग् निर्देशाभित्य इति विशेष । + !

·१.] हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । प्यायः पीरनुपसर्गस्यः॥ ४० ॥ 'योप्यायी वृद्धावि'त्यस्य धातोरनुपसर्गस्य निछारों परतः पी इत्ययमादेशो भवति ! पीनं मुखम् । पीनौ बाहू । पीनमुरः ! पीनी स्तनौ । पीना आणिः । पीनो देवदत्तः । अनुपसर्गस्यति किम् । प्राण्यानो मेवः । प्राप्यानश्चन्द्रमाः ॥ आङोऽन्धूधसोः ॥११॥ आऊ उत्तरस्य प्यायतेरन्धावूधसि चार्थे निष्ठायां परतः पी इत्यय- मादेशो भवति । आपीनोऽन्धुः ! आपीनमूधः । आङ इति किम् । प्रप्या- नोऽन्युः । परिप्यानमूधः । अन्धूधसोरिति किम् । प्राप्यानश्चन्द्रमाः । थाङ एवेति नियमात् प्राप्यानमूध इत्यत्र न भवति । अनुपसर्गस्य पूर्वेण भवत्येव । पीनोऽन्धुः । पानमूधः ।। लिड्यङोः ॥४२॥ प्यायतलिटि यङि च परतः पी इत्ययमादेशो भवति । आपिप्ये मापिप्याते आपिपियरे । आपेपीयते । अपेपीयते । परत्वात् पीभावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद् द्विवचनम् ॥ वा श्वः ।। ४३ ॥ श्वयतेीतोलिड्योः परतः सम्प्रसारमं वा मदति । शुशान शुशु. वत्तुः शुशुवुः । शिक्षाय शिश्वियतुः शिधियुः । शोशूयो, शेवीयते । लि- ख्यपिति यजादित्वात् प्रा पिति लिटि बडि चाप्राप्त इत्युभवत्र विभापेयं भवति ॥ जौ संश्चकोः ॥४४॥ श्वयतेर्धातोः सनि परे, चछि परे (च) णौ परतः सम्प्रसारणं वा भवति । शुशावयिषति । अशुशवत् । (शिवायविपति । अशिश्वयत्) । । *सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च बलीयो सवति (इति शाच्छासा- हावेपामिति) युङ् न भवति । इति । योगविभागों नित्यार्थः (8) ॥ * अन्न कियांश्चिद् व्याख्याभागो गलितः प्रतिभाति ।। - -- ·। सरस्वतीकण्ठामरण [अध्या. द्वित्वे ॥ ४६॥ हयतेर्षातोदि(क)चनविपये सम्प्रसारणं भवति । जुहाव जुहु- वतुः जुहुवुः । जोहूयते । जुहूपति । 'द्वित्वे हे' इत्येव सिद्धे प्राग्योगस्य पृथक्करणं णिचोऽन्यस्मिन् द्विवचननिमित्तप्रत्ययस्य विधायके सम्प्रसारणं मा भूदिति । तेनेह न भवति । हायकमिच्छति हायकीयति । ततः सन् । जिहायकीमिपनि ॥ न तस्मिन् ॥ १७ ॥ तस्मिन्निति सम्प्रसारणं निर्दिश्यते । सम्प्रसारणे परतः पूर्वस्य य(प): सम्प्रसारणं न भवति । विद्धः । विचितः । संवीतः । वृक्णः । एकयोगलक्षणमपि सम्प्रसारणमत एव वरनात् प्रथमं परस्य यणः क्रियते । पूर्वस्य च प्रसक्तं प्रतिषिध्यते ।। लिटि वयो यः॥४८॥ वेनादेशस्य वयो यकारस्य लिटि परतः सम्प्रसारणं न भवति । ऊयतुः। ऊयुः॥ वेत्रः॥४९॥ वेनो लिटि परतः सम्प्रसारणं न भवति । ववौ (विविधः१)॥ अपिति वा ॥ ५० ॥ अपिति लिटि परतो बेञः सम्प्रसारणं न वा भवति । ऊवतुः ऊचुः । ववतुः वः॥ ल्यपि ॥५१॥ वेनो ल्यापे परतः सम्प्रसारणं न भवति । प्रवाय । उपवाय ।। ज्य:॥ ५२॥ जिनातेर्त्यपि परतः सम्प्रसारणं न मरति । प्रज्याय । उपज्याय ।। व्यः ॥ ५३ ॥ व्यसो त्यपि परतः सम्प्रसारणं न भवति । प्रन्याय । उपव्याय ।। परेर्वा ॥ ५॥ -- ·पा. १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । 'दीड क्षय' इत्येतस्य सनि. परतो वा आत्त्वं सवति । उपदिसते । उपदिदीपते । अनेज्हेतुत्वादप्राप्ते केषाञ्चिन्मतेन विकल्पोऽयमारभ्यते ॥ “अपगुरो णमुलि ॥ ६३ ॥ गुरी उधमन' इत्यस्यापपूर्वस्य णमुलि परत एच आत्त्वं वा भवति । अपंगारमपगारम् । अपगोरमपगोरम् । आभीक्ष्ण्ये णसुलि द्विवचनं च । अस्यपगारम् अस्यपगोरं युध्यन्ते । द्वितीयायाम् (२-४-२७०) इति णमुल् ।। चिस्फुरोणौ ॥ ६॥ चिनोतेः स्फुरतेश्च णौ परत एच आद् वा भवति । चापयति । चाययति । स्फारयति । स्फोरयति ।। प्रजने वियः ॥६५॥ 'वी गतिजनकान्त्यसनखादनेवि त्यस्य धातोः प्रजने प्रथमगर्भ- ग्रहणलक्षणेऽर्थे वर्तमानस्य णौ परत एच आत्त्वं वा भवति । पुरोवातो गां प्रवापयति । प्रवाययति । गर्भ ग्राहयतीत्यर्थः ।। लियो हेतुभये ॥ ६६ ॥ हेतोः स्वतन्त्रप्रयोजकाद् भयं हेतुभयं, तद्वृत्तेः 'मिनी, भय' इत्यस्य धातोर्णी परत आत्त्वं वा भवति । मुण्डो भापयते । मुण्डो भीषयते । जटिलो भापयते । जटिलो भीषयते । “भोम्योहेतुभये' (१-३-६८) इत्यात्मनेपदम् । 'मियो हेतुभये पुग्' इत्यनात्त्वपक्षे पुक् । हेतुभय इति किम् । करणाद् भये मा भूत् । कुञ्चिकयैनं भाययतीति ।। स्मः स्मये नित्यम् ॥ ७ ॥ स्मयतेर्धातोर्यः स्मयस्तस्मिन् वर्तमानस्य जो परतो नित्यमेच आत्त्वं भवति । मुण्डो विस्मापयते । जटिलो विस्मापयते । हेतोरित्येव । तपसैनं विस्माययति ॥ १. 'तोर्भय' स्. ग, पाठा. .. 'स्मे स्मयतेनित्य स. ग.पाठः, * इदं पाणिनीयसूत्रम् । 'भौस्मिभ्या हेनुभययोस्तदर्थे (३ १.११६) हदि न सरस्वतीकण्ठाभरणस्वसूचपाठः ·4 सरस्वतीकण्ठाभरणं [माया. ६. लियः पूजाप्रलम्भनाभिभवेषु ॥ ६८ ॥ लियो धातोः पूजादिषु गम्यमानेषु णौ परतो नित्यमेच यावं भवति । जटाभिरालापयते । पूजामधिगच्छत्तीत्यर्थः । कस्त्वामुल्लापयते । पक्षयतीत्यर्थः । श्येनो वर्तिकामुल्लापयते ॥ क्रीजीनाम् ॥ ६९ ॥ कोणातेरिको जयतेश्च णौ परतो नित्यमेच यात्वं भवति। झापयति । अध्यापयति । विजापयति । सिध्यतेरपारलौकिके ॥ ७० ॥ परलोकः प्रयोजनमस्य पारलौकिकः । ततोऽन्यस्मिन्नर्थे वर्तमानस्य 'पिधू * संराद्धारित्येतस्य पौ परतो नित्यमेव आत्त्वं भवति । अचं साधयति । ग्रामं साधयति । अपारलौकिक इति किम् । तपस्तापर्स सेधयति । सिध्यति तापसः । परलोकायोजन ज्ञानविषयमासादयति । तं तपः प्रयुक्त इत्यर्थः । एवं स्वान्येवैनं कर्माणि सेधयन्ति । कथमन्त्रं सापयति बामणेभ्यो दास्यामीति । अत्रापि सिध्यतेनिप्पत्तिमात्रमैहिक- मेवार्यः । पारलौकिकत्वं तु पदान्तरसन्निधानात् प्रतीयते । कयं तपः सा- धयति । धर्म साधयति । ज्ञानं साधयति । साधिना भविष्यति । कयमचं सेषयति ग्राम सेधयति । सेधतिना भौवादिकेन भविष्यति । एवं तईि धातुभेदेनोभयत्र प्रयोगद्वयसम्भवाद् नार्थः स्त्रारम्भेण । सिध्यतेरपार- लौकिके ग्राम सेधयतीत्यादिप्रयोगो मा भूत् । भौवादिकस्य तु गत्याव- थस्य सिध्यत्ययों न सम्भवति ।। अष्ठिवुप्वष्करादेः पः सः ॥ ७१ ॥ टिवुष्वप्किवर्जितस्य धातोरुपदेशे आदिपकारस्य सकारादेशो भवति। 'पह सहने 'पिच रक्षणे । पह--सहते । पिध-सेपति । पुञ्-सुनोति । अष्ठियुप्वप्केरिति किम् । ष्ठीवति । ष्ठीव्यति । प्वकते। • आदिग्रहणं किम् । कपत्ति । लपति । प्ठिवुश्वप्किसदृशग्रहणादिह न भवति । पोढीयति । पण्डीयति ।। 'राइमा मामाइस' शत दायता। - r , ·दयाहारिमालयना वृत्मा समेतम् । परेः परस्य व्येनः सम्प्रसारणं वा भवति । परिदीय । परिव्याय ।। धातोरुपदेश एचोऽशिदेशोरात् ॥ ५५ ॥ पातोपदेश एजन्तस्याशियेशि विषये आकारः अन्तादेशो यति । दाता दातुम् । निशाता निधातुस् । ग्लाता ग्लातुम् । अग्ले मम्ले । धातोरिति किम् । गोम्यां नौम्याम् । उपदेश इति किम् । रेता स्तोता । एच इति किम् । कर्ता हर्ता । अशिदेशोरिति किस् । दयते ग्लायति इति । अशिदेशोरिति विषयसप्तमीनिर्देशात् प्रागेद प्रत्ययोत्पत्ती सत्यामाकारान्तलक्षणाः प्रत्यया भवन्ति । सुग्लः । सुम्लः । पाणिनः मछुलिनः । दुरवसानोऽरिभवता । दुरवसानो भवानरिभिः ॥ अलिटि व्यः ॥ ५६ ॥ व्ययते(तोरलिटि चाशित्यापदं भवति । संव्याता संन्यातुस् । भलिटीति किम् । संविव्याय । संविव्ययिथ । पित्युदाहियते । अपिति सम्प्रसारणे परपूर्वत्वे च कृते आत्त्वानात्त्वयोर्विशेषो नास्ति । संविल्यतुः, संविव्युः । केचिण्णलि थल्यपि विशेषनिर्देशेनैव सिद्धेः, अलिटीति सामान्येन निर्देशात् व्ययतेर्लिटि सम्प्रसारणं परपूर्वलं वा विभाषयन्ति ।' तेन संविन्ययतुः संविव्ययुः इत्याद्यपि भवति । तयथा- "सीवव्ययुर्वसनचार चमूसमुत्थं पृथ्वीरजः करभकण्ठककारमाशाः । मशितीत्येव । संव्ययति । १. 'एकाचो' स. ग. पाठ:: संविब्युरम्बरविकासि चम्समुत्थं पृथ्वीरज: करमकण्ठकदारमाशाः। (शिशुपालवधः सर्गः ५. ठोक. ३. Nirnaya Sagar Proes, Bombay Edition). इत्येव पाठो दृश्यते । अयमेव पाटः केरलाभिजनेन श्रीकण्टेन देवराजमहिनाधारित्र- वर्धनात्यातृभिरप्याहतः । आनन्ददेवायनिवासमदेवकृत सन्देहविषोपयौ तु मित्र के. चित् -- संविव्ययुर्वसनबार चमूसमुत्यमिति पठन्मि; तैः सम्प्रनारणाभावे युकिर्वकम्ये" स्युकम् । अमेन बालभदेवकाले उभावपि पाठायास्तामिति, अन्येषां काले 'संदिग्ययुः इति पाठो कप्तप्रचार इति, दण्डनाथकाले तु 'संविध्ययु'रिस्येव पार इति च सम्भाव्यते । - - स ·-१५२ सरस्वतीफण्ठाभरणं [मध्या०६. स्फुरफुलोर्षभिः ॥ ५७ ॥ स्फुर स्फुल इत्येतयोर्धात्वोपनि परत एच आत्वं भवति विष्फारः विष्फालः । 'स्फुरस्फुलोनिनिविभ्य' इति पत्वम् ।। दीङ एज्झेतौ ॥ १८ ॥ दीङ्क्षय इत्यस्य धातोरेज्झेती प्रत्यये विषयमूते ए(:१चः) प्रसझे आत्त्वं भवति । उपदाता उपदातुम् । उपदातव्यम् । उपा(दास्त । विषयसप्तमीनिर्देशात् पूर्वमेवात्त्वे सति ई(4)दुपदानः' 'उपदायो वर्तत' 'इति आकारान्तलक्षणो युज् भवति । धजन्तलक्षणवाद् भवति । १. एन्झेताविति किम् । दीनः । उपदीयते । उपदेदीयते । उपदिदीपते ।। ल्यपि च ।। ५९ ॥ त्यपि च परतो दीब आत्वं भवति । उपदाय । भनेझेतुत्वात् पूर्वेण न प्राप्नोति ।। मिम्योरखलचि ॥१०॥ मियोरिति मिनोमीनातेमीयतेश्च ग्रहणम् । तयोयपि परे खल- ज्वजित एज्शेती च प्रत्यये विषयभूते एचः प्रसरे भाव भवति । 'निमाय । निमाता । निमातुम् । निमातव्यम् । न्यमासीत् । अखठचीति किम् । ईपन्निमयः । दुप्पमय । निमयो वर्तते । मिनोति मानाति मीयते वा मयः । ए-इताविति किम् । प्रमितः । निममीयते । मिनोति. मानातिमीयतेः सनीसादेशाद्विशेषाभाव. । निमित्सति । प्रमित्सति ।। लियो वा ॥१॥ लीयतेलिनातेध ल्यपि परे खटज्वर्जिते एजोती च विषयमूते एचः प्रसो का आत्त्व भवति । मिलाप, पिलीय । विलाता, विठता विलातुं, (वितुम्) । विरातन्य, विलेतन्यम् । व्यलासीत् । यसलचीत्येव । ईप- यो भवता । विठयो वर्तते । लय. आलयः । प्रलयः । एज्वेतावित्येव । लीनः । विलीन.लेलीयते । टिलीपति । लिनाति । लीयते ॥ सनि दीटः।। ६२॥ " ·।" पा. हृदयहारिण्यास्थया वृत्त्या समेतम् ।। एङन्ताद् हस्वान्ताच परस्य सम्बुद्धिसंजस्य सोरनकारभाविनो लोपो भवति । हे अन्ने ! । हे वायो।। हे प्रभो! हे नटि ! । हे वंधु।। हे कुण्ड इति परत्वादम्भावाल्लोपः । एहस्वादिति किम् । हे श्रीः । हे भूः। सम्बुद्धेरिति किम् । वृक्षः । अग्निः । शनत इति किम् । हे कतरत् । नित्यत्वात् परत्वाच्च सम्वुद्धिगुणो बलीयानित्वेमहणं क्रियते ॥ इस्वस्य पिति छुति तुल् ॥ ७९ ॥ ह्रस्वान्तस्य धातोः पिति कृति प्रत्यये परतस्तुगागमो भवति । जगत् अग्निचित् सोमसुत् । पुण्यकृत् । आगत्य । विजित्य । प्रसुत्य । प्रहत्य । ह्रस्वस्येति किम् । ग्रामणीः । आलूयं । पितीति किम् ! चितं शृतस् । हृतम् । कृतीति किम् । पचति । अश्वति । पटुषु पटुतरः । ग्रामणि कुलमिति बहिरङ्गस्य हस्वस्यासिद्धत्वात् , (वृत्त ? ब्रह्म)कुलमिति च न- लोपस्य पूर्वबासिद्धत्वान भवति ।। संहितायां छे ।। .८० ॥ परः सन्निकर्षः संहिता । तस्यां विषये छे परतो ह्रस्वस्थ तुगागमो भवति । गच्छति । इच्छति । ऋच्छति । राजच्छत्रम् । वृक्षच्छाया । संहितायामिति किम् । वृक्षस्य छाया । ब्राह्मणस्य छन्नम् । क्व पुनरियं संहिता भवति । उच्यते "संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ।।" इति । ह्रस्व एवागमी, न तदन्तः । तेन चिच्छिद्तुः चिच्छिदुरित्यत्र तुगभ्यासग्रहणेन न गृखत इति हलोऽनादेरिति तस्य लोपो न भवति । आङ्माङोः ॥ ८१ ॥ आडो माङच के परतस्तुगागमो भवति ! आच्छाया । आच्छिनत्ति । आच्छायायाः। मा छैत्सीत् । माच्छिदत् । डिना ग्रहणं किम् ! याच्छायां मन्यसे, आ छायाम् । आच्छाया मा भून , आ छात्रा ! माच्छिदत, मा छिदत् भवान् । प्रमाच्छन्दः, प्रमाछन्दः । पदान्तस्य वेति विकल्प एवं भवति ।। दीर्घस्य ।। ८२ ॥ .

·. क ६८ सरस्वतीण्ठाभरणं [मध्या... दीपस्य छे परतस्तुग्भवति । हीच्छति । म्लेच्छति । चान्छापते । पोछुप्यते । पदान्तस्य वा ॥ ८३॥ पदान्तस्य दीर्षस्य छे परतस्तुगागमो वा भवति । शिशपाच्छापा, शिंशपाछाया । पदरीन्गया, नदरीगया । जम्मूच्छाया, जम्मूगया ॥ इको यणचि ॥ ८४ ॥ इका स्थानेऽचि परतः सहितायां विषये यणादेशो भवति । 'स्थानेऽन्तरतम' (१-२-३९) इतीवर्णस्य यकारः । दध्यत्र । नयेषा । उवर्णस्य वकारः ! मध्यत्र । बध्वाननम् । ऋवर्गस्य रेफ. । कथम् । शादयः । लवर्णस्प उकारः । अनुषन्धा() लाकृतिः । संहितायामित्येन । दधि अत्र । मधु अत्र॥ एचोऽयवायावः ॥ ८५॥ एचः स्थानेऽचि परतो यथासयम् अय् अन् आय आव् इत्येते भादेशा भवन्ति । चयनम् । लवनम् । चायकः । लावकः ॥ यि प्रत्ययेऽवावी ॥ ८६ ॥ यकारादौ प्रत्यये परे एचो यथास्वमवावादेशौ भवतः । गन्यति । नाव्यति । गव्यम् । नाव्यम् । वामध्यम् । शव्यम् । यीति किम् । गोम्यां, नौम्याम् । प्रत्यय इति किम् । गोयानम् । नौयानम् । अवावाविति किम् । रायमिच्छति रैयति ॥ धातोस्तनिमित्तस्यैव ।। ८७ ॥ धातोः सम्पन्धिन एव यकारादिप्रत्ययनिमित्स्यैव विप्रत्यये परतो ययास्त्रमवावादेशी भवतः । उन्यम् । पन्यम् । अवश्यलाच्यम् । धातोरिति किम् । प्रातिपदिकस्य नियमो मा मूत् । तथा सति पाल्पा शकन्य इत्सव स्यात् , नतु गव्यं नाव्यमिति 1 तानिमित्स्येति किम् | उपोयते। भौयत । लौयमानिः । एवकार इष्टतोऽवधारणार्थः । विपरीतावभारणे पानन्य इति न स्यात् । व(वावावि)त्येव । चेयं जेपर ।। .

·ram - हृदयहोरिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । . सृपिसजिसृस्तृस्तृस्त्यासेकृवर्जमज्दन्सपरसादिस्मिस्विदिस्वादिस्व. विस्वपयः वोपदेशाः। 'इकुभ्यामपदान्तस्यादेशप्रत्ययस्य सः ६' इत्यादिपवण्यय- स्पार्थ सादयो धातवः केचित् पोपदेशाः केचिदयोपदेशाः पठ्यन्ते । तानाचार्यः सुहृद् भूत्वोपदिशति । सृप्यादिवर्जिताः अज्दन्त्यपराः सका- रादयः स्मिडादयश्च पोपदेशाः प्रत्येतन्याः । पच्पाः-- सहटिचसु- मादयः । दन्त्यपरास्तु स्थादयः । 'स्मिद ईपद्धसने । 'विदा गात्रप्रक्षरणे । 'वद बास्वादे' । 'वन परिष्वने । 'निष्वर भये । एतेषामादेशस्य इणादिनिमित्तसद्भावे पत्वं भवति । विषहते । नि- विश्चति । अभिषुणोति । अमिष्टौति । तिष्ठासति । विसिष्मिये । सिष्वेद । असिम्वदत् । परिप्वजते । सुष्वाप । अज्दन्त्यपरा इति किम् । सुस्राव । मुस्पति । सृप्यादिवर्जमिति किस् । 'सृप्ल गतौ' । सिप्पति । 'सृज विसर्गे' सिसृक्षति । 'सृ गतौ' सिसीति । 'स्तृञ आच्छादने' । तिस्ती- पति । 'स्तम् आच्छादने' झैयादिकः । तिस्तीति । 'स्त्यै शब्दसक्षाते' तिस्त्यासति । 'सेकृ गत्यर्थः । सिसेकियते । विदादीनां पृथगुपादानाद् पकारस्य दन्त्योष्ठस्य दन्त्यग्रहणेन ग्रहणं न भवति । (पुस्)शब्दे । सपूर्वति । 'स्व(स? )न-' असि(प्वनः? स्वनत्) ।। णो नः॥ ७२ ॥ धातोरुपदेश य आदिणकारस्तस्य नकारः अन्तादेशो भवति । मनमति । णीञ्जयति । ---नौति । आदिरित्येव । अमति । र(ण)ति । ठिवुनष्किसदृशाहणादिह (न) भवति । णकारमिच्छति बकारीयति । गकार इवाचरति पणकारायते ।। नृति नन्दिनदिनछिनादिनाधूनायूवर्ज मादयो णोपदेशाः ।। 'उपसर्गाददुरो गोपदेशस्य' (इति) मत्वव्यवस्थार्थ नादयो धातवः कैचिपणोपदेशः पठ्यन्ते । तानाचार्यः सुहृद् भूलोपदिशति । नृत्यादीन वर्जयित्वा सर्व एव (णा नादयो णोपदेशाः प्रत्येतच्या इति । प्रणमति । प्रणयति । प्रणोति । नृत्यादिवर्जमिति किम् । 'नृती गात्रविक्षेप अनृत्यति । 'टुनदि सम्झौ' मनन्दति । 'नई शब्द' मनदेति । 'नक नागने' धनक- ·-- . सरस्वतीकण्ठाभरणं (मध्या०६. यति । 'नट अवस्कन्दने' । चुरादिर्णिजन्तः । प्रनाटयति । 'ना ना पानोपतापैश्वर्याशीप्पु' । प्रनाधते । प्रनाथति । (न? ना)टिग्रहणाद् 'नट नृत्ताविति भौवादिको गोपदेशः । प्र(न ? ण)टति प्र(ना? पा) टयति ॥ व्योवलि लोपः ॥ ७३ ॥ यकारवकारयोर्कलि परतो लोपो भवति । क्नूयी-क्नोपयति । जयी-ऊतम् । गोधाया हुक्' । गीधेरः । पचेत् । दिदिवान् । शिशिवान् । 'धास्रमाणम् । (किरददुः १ जीरदानुः) । वलीति किम् । कुप्यन्ति । दिश्यते ॥ वेरनचः ॥ ७ ॥ विरित्येतस्यानच्कस्य लोपो भवति विच शुभंयाः । किन्- घृतस्पृक् । विधृक् । क्विप् – ग्रामणीः । (विपः१) अश्यति । अनच इति किम् । दर्विः । जागृविः ॥ हलस्तिप्सिपः ॥ ७५ ॥ हल उत्तरस्य तिप. सिपश्चानफस्य लोपो भवति । भविमर्भवान् । पजागर्भवान् । अभिनोऽत्र । '(दा? दो) रुरिति रुत्वम् । हल इति 'किम् । अपचत् । अपचः । तिप्सिप इति किम् । पौत्सीत् । अरौत्सीत् । अनच इत्येव । जागति । जागर्षि । विचे बटेटिथ (6)R सोः ॥ ७६ ॥ हल उत्तरस्यानच्कम्य सोलोपो भवति । राजा । तदा । रपत् । विद्युत् ।' हल इत्येव । वृक्षः । अनच इत्येव । पत्सु ।। ड्यापो दीर्घात् ॥ ७७ ॥ दीर्घात् ड्यन्ताद् दीर्घादावन्ताच परस्यानच्कस्य सोर्लोपो भवति । डीप-कुमारी । बी-गौरी । डीन्- शहरवी । टाप् -खट्वा । डा- बहुराना । चाप् - कारीपगन्ध्या । ज्याप इति किम् । सो प्रामणीः । कीलालपाः । शुभंयाः । दीर्घादिति किम् । निष्कौशाम्पिः । मतिसवः । अनच इत्येव । कुमारीपु । खट्वासु ॥ एश्ववाद सम्बुद्धेरनतः ॥ ७ ॥ - ·३ पा..] हृदयहारिण्याक्ष्यमा शुन्या समेतम् । गन्यूतिरित्यध्वमाने ॥ ८॥ गयतिरित्यध्यमाने निपात्यते । गवां यूतिः गब्यूतिः, क्रोशयुगम् । अवमान इति किस् । गोतिः । कथं शरव्यम् । शरुशब्दात् शरसमानार्थीद उवर्णान्तलक्षणो यत् । शरान् व्ययतीति वा कोपपदः को भविष्यति ।। शक्ये क्षिज्योरय् ॥ ८९ ॥ क्षिज्योः सम्बन्धिनः एचः शुक्याथै यो यकारादिप्रत्ययस्तस्मिन् परतः अय् इत्ययमादेशो भवति । शक्यः क्षेतुं, क्षय्यो व्याविः । शक्यो अतुं, जय्यः । शक्य इति किम् । क्षेय पापम् । जेयो वृषलः । क्षिज्यो- रिति किम् । शक्यचेतुं चेयोऽग्निः क्रियः क्रियायें ।। ९० ॥ कोणाते(रचिौरेचो थि) प्रत्यये परतः अयादेशो भवति, क्रियाप्रयो- जनं चेत् समुदायार्थी भवति । क्रय्यो गौः । क्रथ्यः कम्बलः । ऋयार्थ यः प्रसारितः स एवमुच्यते । क्रियार्थ इति किम् । क्रेयं नो धान्यं, न चास्ति क्रय्यम् ।। एकः पूर्वपरयोः ॥ ९१॥ द्वयोः स्थाने एक आदेशो भवतीति वेदितव्यम् । वक्ष्यति 'आद्- गुणः' (६-१-९६) । तत्रा(चि) पूर्वस्यावर्णस्थावणात् परस्य (वा ? चा) चः स्थान एको गुणो भवति । देवेन्द्रः। गोदकम् । पूर्वपरग्रहणं द्वयोरपि युगपदादेशप्रतिपत्त्यर्थम् । एकैकस्यैव हि. स्यात् , नोभे सप्तमीपञ्च- स्यौ युगपत् प्रकल्पिके च भवत इति ॥ अन्तादिवञ्च ।। ९२ ॥ योऽयं पूर्वपरयोर्गुणादिक आदेशः स पूर्वम्यान्तवद् भवति । (परस्या- दिवद् भवति ।) द्वादशान्यिकः । अत्र सवर्णदीर्घस्य पूर्व अत्यन्तवद्भावात् 'बहपूर्वपदात् (४-४-१२३)इति बहुबद्भवति(?) । क्षीरपणेत्याद्गुणः । १. 'न्यूलमा'. U, S पाठ. ज्योग्त्र: ख, ग पाठः. ३. '' २ M.U..याठः : इतः परं फियाधित ग्रन्यो गलितः प्रतिभाति ।

·! १७० सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या०६. पूर्व प्रत्यन्तवदुभावात् 'उदके मिश्रे'(८-४-१०९) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं भवति । प्राणितेति गतिक(त! दन्त)योरेकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवभावात् 'गत्युपपदकारकेभ्यः (८-४-१५५) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं भवति ।। नाभ्यासोपसर्जनसम्बुद्धिनपुंसकहरवत्वोभयाश्रयवर्ण- विधिपु ॥ ९३ ॥ मुखातिपत्यर्थमारभ्यमाणेऽन्तादिवद्भावेऽतिप्रसङ्गोगा भूदिति प्रतिषेध आरम्यते । अभ्यासादीनां ह्रस्वविधौ (उभयाश्रयविधौ वर्णविधी) चान्तादिवभावो न भवति । उपेयाज । उपोवाह । अत्रोप(देशा शब्दा) भ्यासयोरेकादेशस्याभ्यासं प्रत्यादि(ना? वद्)भावाद्, 'हस्वः (७-२- १२३) इति हस्यो न भवति । निष्कौशाम्पीदं, निवाराणसीदम् । उपसर्जने- दमोरेकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावादुपसर्जनबस्वो न भवति । थम्बान कुमारीदमिति सम्शुद्धिपरपदयोरेकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावाद् अम्बार्थानां इस्वो न भवति । एवमाराशस्त्रीदं, ग्रामणीदं कुलमिति पूर्व प्रत्यन्त- बद्भावान्नपुंसकहस्वो न भवति । प्रोद्यते । उपोद्यते । अभीयात् । परीयादिति । धातूपसर्गयोरेकादेशे कृते 'उपसर्गादूहो इस्वः', (७-२-७३) (एतेर्सिडि ? लिहीणः) (७-२-७४) इति च धातुमुपसर्ग चाश्रित्य प्रत्यये- वर्तमाने उमयाश्रयहस्वो न भवति । अथ वर्णविधयः-खट्वाभिर्मालाभिरि- सादावकारयोरेकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्धावाद् 'अतो मिस ऐस' (३-१- १५७) न भवति । जुहावेति हुयतेः सम्प्रसारणाकारयोरेकादेशस्य परं प्रत्या- दिवद्भावाद् ‘ात औ णलः' (३-१-१२)इत्यात्वं न भवति । (अस्या अश्व इति) (तुथ्योरेका-देशस्य? स्यचतुर्योरेकादेशस्य) (परं) प्रत्यादिवशावाद् 'एकोऽति पदादी' (६-१-१२९) इति परपूर्वत्वं न भवति । एतदपि न वक्तव्यम् । उपेयाजेत्यादिग्रामणीदामतिपर्यन्तेपु द्विपदाश्रयत्वादेकादेशो पहिरणः, हस्वोऽन्तरः । तर 'यसिद्धं पहिरङ्गमन्तरङ्गे (१-२-८४) इत्येकादेशम्यासिद्धत्वाद्धस्यो न भवति । प्रोद्यते उपोलते अभीयात् परीयादित्येक योभ(पापेक्षायां) पारतन्त्र्याविरोधादेवान्तादिवभावो न भविष्यति । तथाहि-यन्तादिशब्दावयपवविशेषशाचिनी । तर यदि पूर्व प्रत्यवयवयुद्धया एकादेश पाश्रीयते, तदा तस्यैव परं प्रति कयमादिवता च ·- पा० १.] हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतन् । स्यात । एवं परं प्रत्यादिवत्त्व पूर्व प्रत्यन्तवना(वाभा)वात् अत भात एक इति वर्णविशिष्टरूपाश्रया ऐसादयोऽन्तादिवद्भावस्य रूपानतिदेशादन्तवद् (न) भविष्यन्ति । रूपानतिदेशत्वे चास्य तुक्यसिद्धवचनं ज्ञापकम् । यदि हि वर्णरूपाश्रयो वि(धे ? घि)रनेनातिदिश्येत, तदाधीत्य प्रेत्यादावेका- देशस्य हवं प्रत्यादिवद्भावात् तुकः सिद्धत्वात् तुल्यसिद्धत्वं न ब्रूयात् । तदेतदपि इमं न्यायमप्रतीनां प्रत्यर्थ(१)सुपदिश्यते ।। षत्वतुकोरसिद्धः ॥ ९४ ॥ पत्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशोऽसिद्धो भवति । कोऽसिचत्। कोड स्वपत् । अत्र 'एडोऽति पदादौ (६-१-१२९) इति एकादेशस्य परं प्रत्या- दिवद्धावादिण उत्तरस्यादेशसकारस्य षत्वं प्राप्नोति । तदसिद्धत्वान्नभवति । • एवं कोऽस्य योऽस्य इति प्रत्ययसकारस्य । उपेत्य अधीत्येत्येकादेशस्या- सिद्धत्वात् 'हस्वस्थ पिति कृति तुम् (६-१-७९) इति तुम् भवति। एतदपि न वक्तव्यम् द्विपदाश्रयस्यैकादेशस्य पहिरङ्गस्यान्तरङ्गयोः पत्व तुकोरसिद्धत्वात् । एवन्तर्खेतदेव ज्ञापयति बचोरानन्तर्ये 'असिद्धं, वहिरङ्ग मन्तरङ्गे' (१-२-८४) इति परिभाषा नोपतिष्ठते । तेनाक्षः हिरण्ययूरित्यत्र अढोऽसिद्धत्वाभावाद् यणादेश उपपन्नो मवति ॥ न सम्प्रसारणङीदसु ॥ ९५ ॥ सम्प्रसारणे डौ इटि च एकादेशः (सपकारो ?) असिद्धो न भवति । सरप्रसारणे- शकहूषु । परिवीषु । अत्र सम्प्रसारणपूर्वकैकादेशस्यासिद्ध- वद्धावप्रतिषेधादिण उत्तरस्य प्रत्ययसकारस्य पत्वं भवति । (वृक्षेञ्छत्र) वृक्षे छत्रं, पचेच्छनं पचे छत्रमिति सप्तम्येकवचने लडात्मनेपदोत्तमैकवचने (चा? च) गुणेकादेशस्यासिद्धत्वप्रतिषेधाद दीर्घस्य ‘पदान्तस्य वा (६-१-८३)इति तुविकल्पः सिद्धो भवति ॥ माद्गुणः ॥ १६ ॥ अचीत्यनुवर्तते । अवर्णात् पशे योऽच् अनि पुर्वी गेऽवर्णस्तया पर्व परपोरवर्गाचोः स्थाने (गुण) एकादेशः । तत्र स्थानेऽन्तरतम इवावर्णयो. रेकारः, (उवर्णावर्णयोरोकारः) शेरे अकारः । तदम् । तवे । - ·.. सरस्वतीकण्ठामरण विध्या ६. खट्वयम् । खट्वेदशी । तवोदकम् । (तवीदनं १) खट्वोदकम् । प्रज्ञोहते । तवर्षभः । खट्वीरः । तवल्कारः । खट्वल्कारः । धवणे दीर्घ वक्ष्यति , एचि वृद्धिमित्यचामिक एवावशिष्यन्ते अचीति किम् । देवगृहम् । गङ्गा वहति । 'अदेगुणः' (१.१.८१) इति गुणसंज्ञाविधौ तपरकरणात् त्रिमात्रचतुर्गात्राणां स्थानिनां त्रिमात्रचतुर्माना भादेशा न भवन्ति । वृद्धिरेवाद्यटः॥ ९७॥ पदादेरटः परो योऽच् अचि च पूर्वो योष्ट तयोः पूर्वपरयोरडचोः स्थाने वृद्धिरेवैकादेशो भवति । तत्राप्यन्तरतम्यादिवर्णे एकारैकारयोश्च ऐकारः, उवर्णे ओकारौकारयोश्चौकारादेशो भवति । शेषेष्वाकारः । ऐग्छत् ऐच्छ(त? ताम्) ऐच्छन् । ऐश्वर्यमैच्छन् । यौहिष्ट । औपिणत् बौपष(मि? मैच्छत् , औषधीयत् । आटत् । आस्थत् । आर्नोत् । 'क गती' (ऊया ? भौवा) दिकः । आत् ि। एक्कारः किम् । (उ? मो) द्वारमैच्छत् । औडारीयत् । भोढामैच्छत्, भौढीयत् । (और उसामैच्छन्, औघीयत् । (आसीयम् ?) ऐजत् । 'ओमागेः' (६-१-११३) उस्यपदादौ' (६-१-११४) 'मतो गुण' (६-१-११५) इति पररूपं (पाधित्वा) भादिवृद्धिरेव भवति । आदिग्रहणं किम् । अस्वपोऽत्र । अश्वसोत्र । 'कदिस्वपिश्वस्यनिजक्षिम्योऽट् च' (७-२-३४) इसस्य न भवति । कथमायन आसन् इनि । अत्र हीणस्त्योर्यणलोपयोः कृतयोरनजादित्वाद वृदिर्न प्राप्नोति । अन्तरमत्वात् प्रागेव भावप्यति । . । एचि ॥ ९८ ॥ थवर्णाच परो य एच तयोः पूर्वपरयोईतिरेकादेशो भवति । भाद्गुणस्यापवादः । कहँडका । स्वधैडका । ब्रह्मौदनः । खद्वौदनः । प्रतिकायनः । सवैतिकायनः । ब्रह्मोपगवः । सदापगवः । वृक्षौ । भवयो। सट्वाये । सर्वस्यै। (अवर्णादि)त्येव । दध्येतत् । दध्यैच्छन् । दध्योदनः । साध्वौषधम् ॥ १. 'चिप्रापणे नि ,पाठ..

·H हृदयहारिण्यास्पया वृत्त्या समतम् । इणेधोः ॥ ९९॥ अवर्णात् परो य इणेवत्योरेच् तस्मिन् पूर्व यदवर्ण तयो- वृद्धिोकादेशो भवति । उपैति । उपैधते । एचीत्येव । उप इतः, उपेतः । 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् ‘बाधन्ते न परान्' (१-२-१०३) इति 'एङि पररूपम् । (६-१-१०८) एवानेन वाध्यते न तु 'ओमान' (६-१-११३) इति । आइहि, एहि, उप एहि, उपेहि ॥ ऊठि ॥ १०॥ अवर्णात् परो य ऊ तस्मिन् ऊठि पूर्वं यदवर्ण तयावाद्धरकादशा मवति । धौतः। धौतवान् ॥ अक्षादहिन्याः॥ १०१ ॥ अक्षाहिन्यां परतः अवर्णाचोवृद्धिरेकादेशो भवति । अक्षौहिणी सेना ॥ स्वादीरोरणोः ।। १०२॥ स्वशब्दादीरोरणोः ः परतः अवर्णाचोर्वृद्धिरेकादेशो भवति । स्वैरः । स्वैरी । स्वैरिणी । स्वैरशब्दान्मत्वर्थीयेन हि (इ)ना सिद्धे पृथगीरि- ग्रहणं ताच्छीलिकादिनन्ते गुणो मा भूदिति ।। प्रादूढोढ्येषेष्येषु ॥ १.३॥ प्राद् अढ ऊढि एप एष्येषु परतः अवर्णाचोवृद्धिरेकादेशो भवति । गुणपररूपयोरपवादः । प्रौढः । प्रौतिः । प्रैषः । प्रैष्यः ।। ऋते तृतीयासमासे ॥ १०४ ॥ ऋतशन्दे परतो यदवणं तस्मात् परो योऽच् तयोस्तृतीयासमासे घुद्धिरेकादेशो भवति । सुखेन ऋतः, सुखातः । दुःखातः । ऋत इति किम् । सुखेतः । तृतीयाग्रहण किम् । परमतः । समास इति किम् । सुखेनतः॥ प्रदशार्णवसनकम्बलवत्सतराहणे ॥ १०५ ॥ १. सग पाड ।

·१७१ सरस्वतीकण्ठामरणं [अव्या०६. मण परतो ये प्रादयस्तेभ्यश्च परो य ऋवर्णस्तत्रावर्णाचा- वृद्धिरेकादेशो भवति । प्रगतमृणं, प्राणम् । दशाण, दशानामृणम् । दश ऋणान्यस्य दशार्णः क्षत्रियः, तस्यापत्यानि दशाणाः, तेषां निवासो दशाणी जनपदः। दश ऋणानि जलदुर्गाणि य (स्व ? स्याः) दशाणी नदी । ऋणे ऋणमृणाणम् । वसनानामृणं वसनार्णम् । एवं कम्बलाणं, यत्सतरार्णम् ॥ उपसर्गादति धातौ ॥ १०६ ॥ यवर्णान्तादुपसर्गाहकारादौ धातौ परतः पूर्वपरयोरवर्णाचोर्बुद्धि- रेकादेशो भवति । पार्छति । पराईति। प्राध्नोति । उपाति । उपसर्गा- दिति किम् । खदवछति । आदित्येव । (परपर्छति ? पर्वृच्छति) मतीति किम् । प्रेजति । तपरकरणं किम् । उप ऋकारमिच्छति, उपकारीयति । उत्तरसूत्रेण विकल्पः । 'यक्रियायुक्ताः प्रादयस्तत् प्रत्युपसर्गाः' | तेनेह न मवति । प्रगता ऋच्छका यस्मात् प्रछको देशः । उपसर्गसम्बन्धादेव धातौ लन्धे पुनीतुग्रहणं 'ऋद्लत्यकः' (६-१-१४३) समासेऽपी'ति पधे प्रकृतिभावो इस्वश्च धातोर्मा भूदिति ।। वा मु(ब्ल्यु ब्ले)ति च ॥ १०७ ॥ सुब्धाता ऋकारादौ लकारादौ च परतः यः अवर्णान्त उप- मर्गस्तयोरवर्णाचोवृद्धिरेकादेशो वा भवति । पार्षमीयति । प्रर्षमीयति । उपाल्कारीयति । उपल्कारयति ।। एडि पररूपम् ॥ १०८॥ अवर्णान्तादुपसर्गादेङादी धातो परत एडवर्णयोः पररूप- मकादेशो भवति । प्रेलयति । प्रोपति । पोखति । वा सुपीत्येव । उपेडकी- पति, उपैडकीयति । उपोदनीयति । उपौदनीयति ।। अनियोग एवे ॥१०९॥ }. म्यनुनानि' क. 'न्युति' ग, ५ U. S पाठः, ·.... पा०१.. हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । नियोजनं नियोगो व्यापारणम् । बनियोगोऽच्यापारणं तस्मिन् गम्यमाने (वृत्ता? वर्णा) न्तादेवशब्दे परत एकवर्णयोः पररूप- मेकादेशो भवति । अद्येव यास्यसि । इहेव स्थास्यति । अनियोग इति किम् । अद्यैव गच्छ । इहैव तिष्ठ । 'स्वस्यैवैतन्मतं न पाणिनिभाष्यकार- योरिति केचित् । तथा हि तत्प्रयोगा दृश्यन्ते- 'अमेवाल्ययेन (पा० २. २-२०) 'धातोस्तन्निमित्तस्यैव' (पा० ६.१-८०) 'तपस्तपःकर्मकस्यैव' (पा० ३-१-८८) 'लङः शाकटायनम्यैव' (पा० ३-४-१११) येनैव हेतुना वाक्यं भवति तेनैव वृत्तिः प्राप्नोति । 'यथैव तर्हि इजैव स्यात्' इति । नच लौकिकेप्वपि प्रयोगेषु क्वचित् पररूपं दृश्यते । तद्यथा---- यदैव पूर्व ज्वलने शरीरम् .... चारुः र(१) अधैव वा रणरणमुपागतरसैव कोपि वने पुरुषः स्थास्यतीति।। ओष्ठोत्वोः समासे वा ॥ ११० ।। अवर्णादोष्ठोत्वोः परतः (य ? ओ)दवर्णयोः पररूपमेकादेशः समासे वा भवति । विम्योष्ठः, विम्वोष्ठः । स्थूलोतुः, स्थूलौतुः । समास इति किम् । हे छात्रौष्ठं पश्य । अद्योतुं पश्य ।। शककुलपतादिभ्योऽन्ध्वटाञ्जल्यादिषु ॥११॥ शकादिभ्योऽकारान्तेभ्योऽन्ध्वादिषु परतः पूर्वपरयोः पररूपमेका- देशो भवति । शकानामन्धुः शकन्धुः । कुलान्यटतीति कुलटा । पतोऽ- अलेः, पतन्जलिः । आदिग्रहणाद्धलीपा लागलीपा मनीपा इत्यादिभ्यो भवन्ति । कथं वै तुवै इति । निपातान्तरत्वाद् भविष्यति ।। सीमन्तः केशेषु ॥ ११२ ॥ केशविपये सीमशब्दादन्तशब्दे परतः पररूपं निपात्यते । सीमन्तः । केशेविति किम् । ग्रामसीमान्तः ॥ ओमाडोः ॥ ११३ ॥ अवर्णोदोमाओः परतः पररूपमकादशी भवति । अथ ओम् भयोम् । का भोन इत्यवोचत् , कोमित्यवोचत् । आ उहा ओहो । प्रय भोता पद्योढा । (बोमाओरिति किन् ।) सा उहा । सोढा । बा - 1 ·१७६ सरस्वतीकण्ठागरणं [अध्या० ६. श्यात् , अात् । खदवा (ओर्यात् खट्वात् । दीर्घत्वमपि बाधते । आहि पररूपवचनमन्तरङ्गवलीयम्ल ज्ञापयति ।। उस्यपदादौ ॥ ११ ॥ भवर्णादुस्यपदादौ परतः पररूपमेकादेशो भवति । मिन्युः । छिन्धुः। अदुः। अधुः । अपदादाविति किम् । का उसा, कोसा । का उपिता, कोषिता । आदित्येव । चक्रुः । अविमयुः ।। अतो गुणे ॥ ११५॥ अकारादपदादौ गुणे परतः पूर्वपरयो पररूपमेकादेशो मवति । पचन्ति । दीव्यन्ति । पचे । सम्पधे । अत इति किम् । यान्ति गुण इति किम् । वृक्षे । अपदादाविति किम् । दण्डानम् ।। अव्यक्तानुकरणस्यानेकाचोऽत इतौ ॥ ११६ ॥ अव्यक्तस्यापरिस्फुटवर्णस्य शब्दस्य यत् परिस्फुटवर्णमनेकान्करण तस्याच्छब्दस्य इतौ परतः पूर्वपरयोश्चा(चै दि)कारयोः पररूपमेका- देशो भवति । पटत् इति, पटिति । टसत् इति, रसिति । अन्यक्तानुकरण- • स्येति किम् । जगदिति । अनेकाच इति किम् । सदिति । अत इति किम् । मरुदिति । तकारः किम् । दकारान्तस्य मा भूत् । इताविति किम् । पटदन ।। न द्वित्वे ॥ ११७ ॥ अव्यक्तानुकरणस्य शब्दस्य इतौ परत. द्विर्वच(न ?ने) न भवति । पटपटदिति । भाभीक्ष्ण्ये द्विर्वचनम् । समुदायानुकरणस्य द्विवच(न? ना) भावान प्रतिषेधः । पटपटेति करोति ।। तो वा ॥ ११८ ॥ अव्यक्तानुकरण(स्य चरा ? स्याच्छ)ब्दान्तस्यानेकाचो द्विले सति योऽन्त्यम्तकारस्तम्येतो परत. पररूपमेकादेशो वा भवति । (पटपटेति)। पटत्पटदिति करोति ।। A .

·। पा०१) हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । १७० निलं डाचि पूर्वस्य ॥ ११९ ॥ साचि प्रत्यरे परतो (योऽत)शब्दरतस्याव्यकानुकरणस्य द्विल्दै सति पूर्वस्य रूपस्य योऽन्त्यस्तकारस्तस्य (परस्य) चाद्यस्य वर्णस्य नित्यं पररूपसेकादेशो भवति । पटत्पटदिति करोति, पटपटाकरोति ।। औतोऽमशालोरीत् ॥ १३०॥ ओकारात् परो योऽमशसो(र)व तस्मिन् परतः य धोकारस्तयोराकार एकादेशो भवति । (गां पश्य ।) गाः पश्य । यां पश्य । (याः पश्य ।) साहचर्यादमिति तीयेकवचनं गृहाते । सचिनवम् । असुनवल ।। अकः सवणे दीर्घः ॥ १२ ॥ अकः सवर्णेऽचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने दीर्व एकादेशो भवति । तवाभ्युदयः । तवायुवृद्धिः । खट्वान्न । सागता । ( ? )धीदम् । नदीहते । 'मधूदकम् । वधू (पाहा ।) पितृषभः । मातृकार । भक इति किम् । (अग्रे ? ग्नये) । नावौ । सवर्ण इति किम् । दध्योदनः । मध्वत्र । मनीत्येव । खट्वा हस्तः । कुमारी शेते । 'लाल्झलो' (१-१-१०२) इत्यत्र पदजिति प्रत्याहारग्रहणं. तत्र 'यविधीयमानोऽण् ससवर्णः' (१-२-४) इत्यस्यानिप्पत्तित्वेनाप्रवृत्तत्वात् सवर्णत्वमाकारहकारयोरीकारशकारयो- श्वाप्रतिपिद्धमिति , ऋत्यृत शवा ॥ १२२ ॥ प्रतः ऋति परतः पूर्वपरयोः ऋ वा दीर्घो भवति । होत अकारः, ' होतृकारः । (होतृकारः)। (ल तल्ल ? लुति ल) ॥ १२३ ॥ कृति परतः पूर्वपरयोः ल वा दीर्थो भवतिः होत लकारः, होस्ट- । .. 1 है. 'सोवा। शरि' व १. 'जातो' ख, पाठः... 'राम्' 1. U. S. पाट: म.पाद: । Y ·सध्या ६ १७८ सरस्वतीफण्टामरणं फारः । होतृकारः । समुदायान्तरतमस्य वर्णस्य प दीर्घायावाद फारः मियते ॥ शसि पूर्वसवर्णः ॥ १२४ ॥ यकः शसि परतः पूर्वपरयोः पूर्वसवर्णदीर्घ , एकादेशो भवति । वृक्षान् । बग्नीन् । कर्तृन् । खदाः । शालाः । वधः । नदीः । मातृः । दुहिः । पक हति किस् । रापः । वनानि ।। ततः शसो नः पुंसि ॥ १२५ ॥ तस्मात्(शसि ?) पूर्वात् सवर्णदी|दुचरस्म(शसो) वर्णस्य पुसि नकारादेशो भवति । वृक्षान् । मग्नीन् । पाय्न् । कर्तृन् । तत इति किस् । (एतद् गायत्प!? एतान् गाः पश्य !) पुंसीति किम् । युद्धीः । धेनुः ।। माज्जसि ॥ १२६ ॥ अवर्णावसि परतः पूर्वपरयोः पूर्वसवर्णदीप एकादेशे भवति । वृक्षाः । खट्वाः । आदिति किस् । नयः । वनः । 'अतो गुणे(६-१- ११५) इति पररुपं याषते ॥ इदुद्यामौति ॥ १२७ ॥ इकारादुकाराध प्रथमाद्वितीययोरौकारे परतः पूर्वपरयोः पूर्वसवर्ग- हर्षि एकादेशो मवति । अनी तिष्ठतः । वायू तिष्ठतः । इदुयामिति किम् । वृक्षौ । सट्वे । कुण्डे । तपरकरणं किम् । नयौ । वध्वौ । 'लक्षण- (प्रतिपदोक्तयोः) प्रतिपदोक्तस्य' (१-२-७५) इति वचनादिह न भवति । सख्यो । पत्यौ। अणोऽमि पूर्वः ॥ १२८ ॥ मणोऽमि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो मवति । वृक्षम् । घट्याम् । ममिम् । नदीम् । वायुम् । वधूप । मुद्धिम् । नुम् । पण शति किम् । रायम् । नावम् ।। सम्प्रसारणात् ॥ १२९ ।। सम्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः पूर्वपमेकादेशो भवति । पम् । - ·वा हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । गृहीतम् । अन्तरको जेड)विकृतार्थ पूर्वलं वाशे पश्चात् सन्निपतिते न भवति । परिव्यर्थ, शुकवर्थमिति ।। एकोऽति पदादौ ॥ १० ॥ पदस्यादिभूते (ए ? ज)कारे परतः एकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व) एकादेशो भवति । तेऽत्रः । यजन्तेऽत्र । कोऽर्थः । एक इति किम् । ध्यत्र । अतीति किम् । वायविति । तपरः किम् । वायवायाहि ।। पदा- दाविति किम् । वयनम् । लवनम् ॥ ङसिङसोः ॥ १३१ ।। एडो सिकसोरति परतः पूर्वपरयोः पूर्वरूपमेकादेशो भवति । भामेरागच्छति । वायोरागच्छति । अग्नेः स्वस् । वायोः स्वम् ।। ) ऋत उत् ॥ १२३॥ ऋकारान्ताद सिब्सोरति परतः पूर्वपरयोः स्थाने उकार एका- देशो भवति । पितुरागच्छ । पितुः स्वम् । उभयोः स्थाने यो भवति, मते सोऽन्यतरव्यपदेशमिति रपरत्वम् । 'रात् सः' (६-३-६९) इति सलोपः । उदिति तपरकरणं द्विमानस्य समुदायस्य स्थाने द्विमानो मा भूदिति । 'एकः पूर्वपरयोः (६-१-९१)इत्यस्य पूर्णोऽवधि ॥ ख्यत्यातू परस्य ॥ १३३ ।। ख्यत्यात् परयो (1) आगन्तुनाकारण कृतयणादेशयोरिदं ग्रहण न्यादिति । ताभ्यागुत्तरस्य असिङसोरकारस्योकारादेशो भवति । सख्यु- रागच्छति । सस्युः स्वम् । सखीयतेः पतीयतेः क्विवन्तात् सख्युराग• छति, सख्युः स्वम् । पत्युरागच्छति, पत्युः स्त्रम् । एवं लूनीयतेः पूनी- यतेश्च तत्वस्यासिद्धत्वात् लून्युः पून्युरिति भवति । विकृतिनिर्देशः किम् । पत्र यणादेशस्तत्र (तीय)या स्यात् । इह मा भूत् । अतिसखेरागच्छति , अतिसखेः स्वम् । अधिपतेरागच्छति, अधिपतेः स्वर ।। हशि चातो रोः ॥ १३ ॥ 2, 'सारीलातो', 4. U. 5, पा, ·. -- सरस्वतीफष्ठामरणं [माया यतः परस्य रोईशि च चकारा(दोचे १दति) च परत उकारादेशो भवति । (यत्वविध)रपवादः । देवो हसति । देवो याति । पयोभ्याम् । देवोध । हशि चेति किम् । कः सनति । देव इह । तपरः किम् । क आस्ते । प आहिदतः । यत इति किम् । भनियोति । ममिरत्र । तपरः किम् । मेघा यान्ति । वृक्षा भत्र । मुसोता३ भन न्वासि | स्वरसन्धि- प्रतिषेपात् (झाप्होतस्य सिद्ध(व)मिति (चत)कारेण निवर्तते । उकारा(इन्धुम्ययो: नुवन्धस्यो)पादानाद् भस्य न भवति-प्रातांति । पुनरत्र । रोराश्रितत्वात् सिद्धलं भवति ।। गोरो वा ॥ १३५.॥ गोशन्दस्य पदादावति परत ओकारादेशो वा भवति । 'एमति पदादौ (६-१-११) इति पूर्वत्वम् अण्डन्न्दपक्षे माधकम् । गो भयम् । गोऽयम् । (गा ? गो य) जिनम् । गोऽजिनम् । पदादावित्येव । गौरिवार- रीत गवति ॥ अच्यवङ् ॥ १३६ ॥ (गोशब्दस्य पदादावचि परतः अवश्पदेशो वा भवति । गवानम् । गो)ऽयम् । गवाजिनम् । गोऽजिनम् । गवोष्टम् । (गो १ गबु)एम् । गवौदनम् । (गवोदनम्) । पदादावित्येव । गावः । गावी । गवाम् । गवि | सकारो- ऽन्तादेशार्थः ॥ नित्यमिन्द्रे ॥ १३७ ॥ गोशन्दस्य इन्द्रशन्दे परतो नित्यमवहादेशो मवति । गवेन्द्रः । गवेन्द्रयजः ।। अक्षे संज्ञायाम् ॥ १३८ ॥ गोरन्दस्याक्षशन्दे परतः संज्ञायां नित्यमवहादेशो भवति । गाय वातायनम् । संज्ञायामिति किम् । गवामक्षाणि गोऽयोनि गवाक्षांनि ।। प्रगृधः प्रकृत्या ॥ १३९ ॥ 'ईदेद्विवचनम् (१-१-१०४) इति प्रगुणसंज्ञा परि परतः ।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रकृत्या भवति । न सन्धीयत इत्यर्थः ! अग्नी इति । नायू इति । अमू आयाते । ब अपहि.। इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । या एवं त्वं मन्यसे । आ एवं किक तत् । महो आश्चर्यम् । उताहो (अ)त्र ! मानो इ(इ ?ति) पटो इति । उ इति । प्लुतोऽनितौ ॥ १४॥ (प्लुतः) इतिशब्दादन्यस्मिन्नचि परतः प्रकृत्या भवति । देवदत्त३ इ(१) । (अत्र?) यज्ञदत्त*३ इह । अनिताविति किम् । सुश्लोक ३ इति (सुश्लोकेति) । सुमङ्गल ३ इति (सुमङ्गलेति) । रोरुत्व इव प्लुत्त- स्वाश्रयात् सिद्धत्वमिति ॥ वा ॥ १४१ ।। ई इति प्लुतोऽचि परतो वा प्रकृत्या भवति । इतावप्राप्तें अन्यत्र प्राप्ते उभयत्र विभाषेयम् । अस्तु ही ३ इति । अस्तुहीति । चिनुही ३ इदम् । चिनुहोदय ॥ आ३ च क्वचित् ।। १४२ ॥ आ३ इत्ययं प्लुतः क्वचिदेव प्रकृत्या सवति । वशा३ इयम् । पशेयम् । स्वपिटूचनादन्यत्र नित्यमेव प्रकृतिभावो भवति । अप्लुतादीनामिकोऽसवणे ह्रस्वाथासमासे ॥ 'जुतादीनामन्ये इकोऽसव(?णे) अचि परतोऽसमासे प्रकृत्या इसाप्प वा अवन्तिं । कुमारि पत्र । कुमार्यत्र । दधि अत्र । दध्यत्र । मधु का मध्वन । वप्लुतादीनामिति किम् । हे कुमारी ३ अत्र । अग्नी ३ अत्र । बापू ३ अत्र । अमू ३ मत्र । इक इति किम् । खट्वेह । असवर्ण इति किम् । कुमारी इयं कुमारीयम् । असमास इति किम् । वाप्यवः । नधादिः ।। १. नि यार. ग पाठ.. 'स्वर' य. It. E.S. पाठः । इत्यरय स्थाने मादकायो मला त्यने । इदं निवारपा. गया तापात्मकपन्य सोतं विधम् । एमुपदि ।

·१८२ मरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या०६. ऋदलत्यकः ॥ १४४ ॥ ऋति लति (च) परतः अकः प्रकृत्या, हस्वश्च वा मवति । (सन अच्छति) । खट्वे ? योर्छति । खट्वा ? ट्व)ऋश्यः । खट्वर्यः । होतृऋषमः । होवृषभः । खट्विा अ? ट्व ल)कारः । स्व(ट्वा ? ट्वल्)- कारः । ऋदल(ती)ति किम् । खदवौदनः । थक इति किम् । (खद- वेकः ।) वटो (वृ१)शः । वटवृक्षः । सवर्णार्थमनिग समासार्य च बचनम् ॥ तदः सोलोपोऽचि पादपूरणं चेत् ॥ १४५ ॥ तद उत्तरस्य सोरचि परतो लोपः पादः पूर्यते चेत् । सैप दाशरथी रामः, सैष राजा युधिष्ठिरः । सौ(व१)धीरनुरुध्यसे । पादपूरणं चेदिति किम् । स एवायं गौः।। एतदश्चानकचोऽनसमासे इलि ॥ १६॥ (हलि ) (एतदः) तदयावर्जितानन्समासवृत्तेः परस्य सोईलि , परतो लोपो भवति । एष ददाति । स ददाति । एष भुते । (य? एत)चदो- रिति किम् । को भुङ्क्ते । यो भुङ्क्ते । यो ददाति । सुग्रहणं किम् । (तो) तिष्ठतः । एतौ गच्छतः । तदनुबन्धप्राणादिह न मवति -एतेषु चरति । तेषु गच्छति । अनकच इति किम् । एपको ददाति । (स) को गृह्णाति । 'तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते'(१-२-८०) इति साकको रूपभेदेऽपि एतत्तदावेवेति प्रतिषेधः । अनन्समास इति किन् । ब(नयो- नेपो ददाति)। भसो गच्छति । नसमासत्योचरपदार्थप्रधानत्पादेतचा- (दावेदोरेवायं सुरिति लोपः स्याद् (इति) प्रतिषेधः । हठीति किम् । एषोऽन । सोत्र ॥ पदान्ते दिव उत् ॥ १४७ ॥ (पदान्त) दिवोऽवयव उकारादेशो भवति । युकामः । द्युयानम् । धु(मान्) । विमलद्यु दिनम् । यूद्यानम् । (दिवश्रायः १) । उत्त्वे. कृते ''कधार ·1 पा०१. हृदयहारिण्यास्पया वृत्त्या समेतम् । सवर्णहीपों यणादेशन मदति । 'सुपि वलि तद्वत्' (७-३-६७) इत्य- तिदेशात् धुभ्यां धुषु घुमान् धुंकल्पः इति ततो भवति । दिवि भदं दि: व्यम् । ज(न्य मोतुन भवति । पदान्त इति किम । दिवौ दिवः । दिवमिच्छति दिव्यति, धौरिचामरति दिव्यते इत्यादौ तु सुवन्तत्वेऽपि 'क्ये' (७-३-६४) शति नियमान गवति । निरनुपन्धग्रहणादिह न भव- ति-पक्षयूभ्याम् । अषयूः तपरकरणं किम् । शुभ्यां युभिरित्यादी परत्वात् कृतेऽप्यूठि माशानालो यथा स्यादिति ॥ सम्परिभ्यां शुञः झुट् ॥ १४८ ॥ सम्परिभ्यागुतरस्य करातेः सुडागगो मवति । संस्करोति । संस्कृतम् । संस्कार । परिष्करोति । परिष्कृतम् । परिष्कारः । 'पूर्व धातु रूपसर्गेणे युज्यते पयात् साधनेन' इति द्विवचनादडागमा पूर्व सुडेद भवति । सबस्कार । परिचस्कार । (सं १ सम) स्करोत् । पर्यस्करोत् । समस्कापीत् । पर्यस्कात्त् ि। समविस्करत् । पर्यचिस्करत् । 'जडादीनां व्यवस्थार्थ पृथक्त्वेन प्रयतनम् । धातूपसर्गयोः शायो धातुरेय तु तादृशः ।।" संकृतिरिति गीदिपाठात् । संकरः परिकर पति किरतेरचा भविष्यति । कथं संकारः । अत एक पहुलाधिकारात् (य१ घ) ॥ उपाद् भूपणसमवायप्रतियत्नविकृतवाक्याध्याहारेपु.॥ उपात् परस्य कोतेपणाघर्थवृत्तेः सुडागमो गवति । भूषणे उप- स्करोति । समवाय -तम न उपस्कृतम् । समुदाय इत्ययः । सतो गुणा- न्तराधानमाधिक्याय, वृद्धस्य वा ताइवाध्याय (स)सहा प्रतिवनः । काण्डगुणस्योपस्ने । वैकृत ---- उपस्कृतं मुझे विश्नं सम इत्यर्थः । वाक्याच्याहारे---- सोपस्कार गते । एतेविति विम् । उपकरोति ।। किरती लवने ॥ १५ ॥ पात परस्य किरतातोः सुडागमो भवनि वनविषयोत् तदनों भवति । उपरकार मद्रका नन्ति । विक्षिपदोलनन्तीदाः । मान का मटेना।

·१८४ सरस्वतीकण्ठागरण नया 'उपात् किरो लवने' (२-४-२६३) इति णमुल् । लवन इति किम् । उपकिरति ॥ हिंसायां प्रतेश्च ॥ १५१ ॥ प्रतेपात् परस्य च किरतेहिंसायां गम्यमानायां । सदागमो भवति । प्रतिस्कीणं ह ते वृषठ भूयात् । हिंसानुषन्धी विशेपस्ते भूया- दित्यर्थः । हिंसायामिति किम् । प्रतिकीर्णम् ॥ अपाचतुप्पाच्छकुनिहृष्टान्नकुलायार्थिषुः ॥ १५२ ॥ मपात् परस्य किरतेश्चतुप्पाच्छकनिकर्तृके मर्थे वर्तमानस्य सुधा- गमो भवति । ते चतुष्पाच्छकुनय हृष्टा पचार्थिनः कुलापानिया भवन्ति । अपस्किरते कुनकुटो भधार्थी । अपस्किरते(या)निवासार्या । चतुष्पात् --~-मपस्किरते वृषभो हरः । हृष्टान्नकुलापार्थिष्विति किम् । पपकिरति वा बोदनपिण्डं चूर्णितः ।। अपरस्पराः क्रियासातत्ये ॥ १५ ॥ अपस्परा इति निपात्यते क्रियासातत्य चेत् गम्यते । पपरस्पराः सार्था गन्छन्ति । प्रपन्धेन गच्छन्तीत्यर्थः । क्रियासातत्य इति किम् । थपरपरा: समच्छन्ति । अपरे (परे) चाप्रतिपन्धेन गच्छन्तीतार्थः ॥ पारस्करो देशे ॥ १५ ॥ पारस्कर इति देशेऽभिधेये सुद् निपात्यते । पारस्करो नाम देशः । पार(?) करोऽन्यः । कारस्करो वृक्षे ॥ १५५ ॥ कारस्कर इति निपात्यते वृक्षेऽभिषेये । कारस्करो नाम वृधः । कार(:१)करोऽन्यः ॥ वनस्पतिश्च ॥ १५६ ॥ वनस्पतिरिति वृक्षेऽभिधेये सुण्णिपात्यते । वनस्पतिषः । यः पुष्परहितः फलति । वनपतिरन्यः । .

·हृदयहारिण्यालयमा पत्त्या समेतम् । स्थस्या नद्याम् ॥ १५७ ।। रथस्येति नबर्थे सुण्णिपासते ! रथस्या नदी । रथयान्या ।। किण्कु प्रमाणो. १५८ ॥ किष्कुरिति प्रमाणेऽथे निपात्यते । किसः कोप्पुड्मले.पश्च, वितस्तो हस्ते वा। किमः परस्य चैकायः (सुट्) पत्वं मलोपश्च निपात्यते ।। किष्किन्धा गुहाथाम् ॥ १५९ १ .. किष्किन्वेति गुहायागयें निपात्यते । लिमप्यन्तर्दधातीति किमो द्विवचनं पूर्वस्य मलोपः, उत्तरस्य सुण्णिपात्यते । किष्किन्या गुहा ॥ गोष्यद सेवितासेवितप्रमाणेषु ॥ १६० ॥ सेविते असेविते प्रसाणविण्ये गोप्पदमिति सुट् , जस्य च पत्वं निपात्यते । सेविते. गावः पद्यन्तेऽस्मिन्निति गोप्पदो देशः । असे. वितेअगोष्पदान्यरण्यानि । असेवितग्रहण नन्सगासार्थम् । तेन यानि महारण्यानि येषु गवामयन्तासम्मवस्तान्येत्रमुच्यन्ते । प्रमाणे- गोप्पद- मानं क्षेत्रम् । गोष्पदपूर वृष्टो देवः । नात्र गोष्पदं स्वार्थप्रतिपादनार्थमु- पादीयते, किन्तर्हि क्षेत्रस्य दृष्टश्च परिच्छेत्तुमियताम् । सेवितासेवित- प्रमाणेष्विति किम् । गोः पदं (गोपदम्) ॥ आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ॥ १६१ ॥ आत्मनो (यापनाय) स्थान प्रतिष्ठा । तस्यामर्थ आजः परस्य (पदेः) सुणिपात्यते । आस्पामनेन प्राप्तमित्यर्थः । प्रतिष्ठायामिति किम् । आपदात् , आपदम् ॥ आश्चर्यमद्भुते ॥ १६२ ॥ आश्चर्यमित्यद्भुतेऽर्थे निपात्यते । शाश्चर्यमद्भुतम् । आचर्यमन्यत् ।। अवस्करो वर्चस्के ।। १६३ ॥ कुत्सितं वचों वर्चस्कन् . अन्नमलम् । कना निर्देशो (दिव्यादि? १. पर्चस्के' MU.S. सुत्रपाठ ·- १८६ सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या दीप्त्यार्थनि)वृत्त्यर्थः । तस्मिन्नर्थे अवस्कर इति सुण्णिपात्यते । अव- कीर्यत इत्यवस्करः, पुरीपम्' । तत्सादृश्यात् तत्साहचर्याच देशादिरपि तथोच्यते । वर्चस्क इति किम् । अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गे ॥ १६ ॥ स्थावयवेऽर्थे अपस्कर इति निपात्यते । अपस्करो रथार, यत्र युगं बध्यते । रयान इति किम् । अमकरः ।। मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः ॥ १६५ ॥ वेणौ परिव्राजके चायें यथासाचं मकरमकरिशब्दयोः सुण्णिपा- त्यते । मस्करो वेणुः । मस्करी परिव्राजकः । वेणुपरिव्राजकयोरिति- किम् । मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः । अन्ये तु. मा क्रियते, प्रतिषि- ध्यतेऽनेनेति निपातनात् करणे सुट, माश्च स्वत्वम् । मस्करो वेणुः, दण्डो वा । तथा मा(थै ?ये)व करोतेस्ताच्छीलके णिनि सुटं इस्वत्वं च निपातयन्ति । माकरणशीलो मस्करी परिवाचकः । स शेवमाद- 'मा कृत कर्माणि भवान् , शान्तिः श्रेयसी' इति ।। प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी ॥ १६६ ॥ प्रस्कण्वहरिचन्द्रयोः सुण्णिपात्यते, ऋषी चेत् तौ भवतः । प्रगतं कण्वं पापमस्मात् प्रस्कण्वः, ऋषिः । हरिश्चन्द्र इवाहादकः हरिश्चन्द्रः, पिः । (कपी इति किम् । प्रकण्वो देशः) । हरिचन्द्रो माणवकः ॥ कास्तीराजस्तुन्दे नगरे ॥ १६७ ॥ कास्तीरमजस्तुन्दंमित्येतो नगरेऽर्थे निपात्यते । ईषत् तीरमस्स, कास्तीरं नगरम् । कातीरमन्यत् । अजस्येव तुन्दमस्य, अजस्तुन्दं नगरम् । अजतुन्दमन्यत् । कुस्तुम्वुरुरोपधौ ॥ १६८॥ कुस्तुम्बुरौ सुण्णिपात्यते । कुस्तुम्बुरुरोपषिः । धान्यकम् । तत्क. लानि कुस्तुम्बुरूणि । ओपधाविति किम् । कुत्सितानि तुम्वुरूणि फलानि कुतुम्बुरुणि ॥ bur mr ·हठयहारिण्याझ्यया वृत्त्या समेतम् । शष्कुली कृतान्नम् ॥ १६९ ॥ शकुलीति शष्कुलशब्दस्य कृतान्नेऽथै सुणिपात्यते । शुष्कुली कृतान्नम् । गौरादित्वात् ङीष् । कृतानमिति किल् । शकुली मत्स्यविशेषः ।। वौ विकिरो वा ॥ १७० ॥ (नृ?) वो शकुनावणे विष्किर इति वा झुण्णिपात्यते । वि(क? किर)- तीति विष्किरः, शकुनिः । विकिरः शकुनिः । * शकुनेरन्यत्रास्य प्रयोगो नास्ति। प्रतिष्कशः प्रष्टसहायदूतेषु ॥ १७१ ॥ प्रष्ठादिष्वर्थेषु प्रतिपूर्वस्य कशेरचि सुणिपात्यते । प्रति(किर १- कश)तीति प्रतिष्कशः । अग्र(या ? गा)मी सहायो दूतो वा प्रष्ठादि- विति किम् । प्रतिगतः कशा प्रतिकशोऽश्वः ।। तस्करबृहस्पती चोरदेवतयोः ॥ १७२ ।। देवता । .... चोरदेवतयोरिति किम् । तत्करः । वृहत्पतिः । प्रात् तुम्पतेर्गवि ॥ १७३ ॥ प्रात् परस्य तुम्पतिशब्दस्य गव्यभिधेये सुडागमो भवति । प्रस्तु.. म्पतिौः । प्रतुम्पतिरन्यः । अन्ये -- प्रात्. परस्य तुम्पते तोगवि कर्तरि सुट् भवतीति व्याचक्षते । प्रस्तुम्पति गौः । प्रस्तुम्पति वत्स इति । (गवीति किम् ।) प्रतुम्पति वनस्पतिः, ॥ प्रायश्चित्तिचित्तयोः ॥ १७ ॥ प्रायशब्दादुत्तरयोश्चित्तिचित्तयोः सुडागमो भवति । प्रायश्चित्तिः । प्रायश्चित्तम् ॥ वृत्तिकारमतानुरोधेनेदमुक्तम् । वस्तुतस्तु निस्किार शकुनी या' १६-१.१५०) इति सूत्रस्थमाध्यादन्यत्राप्यर्थे प्रयोगोऽस्तालदगम्यते । नया च 'विकिन श्वबिकम्' इति वैदिकप्रयोगोऽयुपलभ्यते ।

·. • १८८ सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या०६. परश्शतपरस्सहस्रादयश्च ॥ १७५ ।। परश्शतपरम्सहबादयः शब्दाः ससुटकाः साधवो भवन्ति । शतात् परे, परश्शताः । सहस्रात् परे, परस्सहस्राः । राजदन्तादिषु पाठात् पूर्वनि- पातः । आदिग्रहणादचोवचपरोवरादयो भवन्ति ।। इति श्रौदण्डनाय नारायणभरामुद्धृतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य ध्याकरणस्य लघुत्तो हृदयहारियां पत्याध्यायस्य । प्रथमः पादः॥ अथ द्वितीयः पादः। अलुगुत्तरपदे ॥६॥ अधिकारोऽयम् । अलगिति प्रागानः उत्तरपद इत्यापादपरि- समाप्तेः॥ पञ्चम्याः स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्रेन्यः ॥ २ ॥ स्तोकाद्यर्थेभ्यः कृच्छ्शब्दात् (च) परस्याः पञ्चम्याः उत्तरपदे परतः अलुर भवति । स्तोकान्मुक्तः । अल्पान्मुक्तः । कतिपयान्मुक्तः । अन्तिका- दागतः । समीपादागतः । दुरादागतः । विप्रकृष्टादागतः । कृच्छान्मुक्तः । 'स्तोकान्तिकदूसर्यकल्लाणि क्तन' (३-२-५४) इति.समासः । तत्र 'सुपो लुगेकाय'(३.१-१९७) इति प्राप्तो निषिध्यते । समासे सङ्ख्याविशे- पानवगमात् स्तोकाल्पकृच्छकतिपयेभ्यस्त्वसत्त्ववचनेभ्य एव करणे पञ्चमी- विधानात् तस्य वचनसमानाभ्यना (1) ....... द्विवचन बहुवचनं च भवति । उत्तरपद इति किम् । निष्कान्तः स्तोकात् , निःस्तोकः ॥ ब्राह्मणाच्छंसी ॥३॥ माझगाच्छेसीत्पन्न पञ्चम्या अलुन्निपात्यत । प्रायशादाबाय शस- तीति ब्राह्मणाच्छंसी, ऋतिविशेषः । उपादानविषयमेतदपादानम् । यथा- कुसूलात् पचति । अत एव निपातनात् समासः || ........... , ''क. पाठः, ·। , 'प० २. हृदयहारिण्याख्या वृत्त्या समेतम् । खितीच एकाचोऽमः ॥ ४ ॥ खिदन्त उत्तरपडे परत इजन्तादेकाचः परस्यामोऽलुम् भवति । गांमन्यः । नावंमन्यः । स्त्रियंमन्यः । स्त्रींमन्यः । ध्रुवमन्यः । (घूमन्यः १) अथेह कथं भवितव्यम् । श्रियमात्मानं मन्यते । बामणकुलं श्रियंमन्यमिति श्रीशब्दस्यात्मसमानाधिकरणस्य वृत्त्यभावात् डीलिङ्गत्वाच श्रिमन्यमि- त्यपरे । अत्र विपये यथा प्रष्ठादयः पुंयोगात् स्त्रियां वर्तमानाः स्वलिङ्गं विहाय त्रीलिङ्गमुपाददते, तथा श्रीशब्दो ब्राह्मणकुले (प्व? स्व)लिङ्गपरि- त्यागेन वर्तते इति । न चायं स्वमोलकोऽपवादः । उत्तरपदाधिकारदैकार्थ्य- लुक एवानेन वाधनात् । खितीति किम् । स्त्रीमानी । इच इति किम् । आमन्यः । क्ष्यम्मन्यः(१)। त्वन्मन्यः । वसन्यः । एकाच इति किम् । हरिणींमन्याम् ।। ओजस्तहोम्भस्तमोजसेभ्यस्तृतीयायाः ॥५॥ ओजस्प्रभृतिभ्यः परस्यास्तृतीयाया उत्तरपदे परतः अलुग् भवति । ओजसाकृतम् । सहसाकृतम् । अम्भसाकृतम् । तमसाकृतम् । अञ्जसा- कृतम् ॥ मनसः संज्ञायाम् ॥ ६ ॥ मनसः परस्यास्तृतीयाया उत्तरपदे परतः संज्ञायामलुग भवति । मनसादेवी । मनसागुप्ता । मनसादत्ता । संज्ञायामिति किम् । मनोदत्ता कन्या । १ -- आज्ञायिनि ॥ ७ ॥ आज्ञायिन्युत्तरपदे मनसः परस्यास्तृतीयाया अलग् भवति । मनसा अज्ञातुं शीलमस्य, मनसाज्ञायी ॥ - पुजनुचीमनुजान्धयोः ॥ ८ ॥ पुंजनुभ्या परन्यारतृतीगागा यथासमय मनुजान्धयोरुत्तरपदयोरलु भवति ! सुंगा अनुजः, पुंसागुजः । अनुपा जन्मना अन्धः, अनुपान्धः ।। 2. 'मी'.E.S. सूत्रपाठः, ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० मात्मनः पूरणे ॥९॥ आत्मनः परस्यास्तृतीयायाः पूरणप्रत्ययान्त उत्तरपदे अलग्भ- पति । भात्मनातृतीयः । आत्मनापञ्चमः । आत्मनापष्ठः । प्रकृत्यादिलात् तृतीया। 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (३-२-४४)इति बहुलवचनात् समासः॥ पराच्च वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः ॥ १० ॥ परशब्दादात्मनश्च परस्याश्चतुर्थ्या उत्तरपदे परतः वैयाकरणाख्या- यामलग् भवति । परस्मैपदम् । परस्मैभाप।। (आत्मनेपदं) आत्मनेभाषा । वादय चतुर्थी । अस्मादेव वचनात् प्रकृतिविकारभावादन्यत्र समासः ॥ सप्तम्यास्तत्पुरुपे कृति बहुलम् ॥ ११ ॥ तत्पुरुष समासे कृदन्त उत्तरपदे परतः सप्तम्या बहुलमलग् भ. वति । स्तम्बरमः । कर्णेजपः । गोषुचरः । अप्सुचरः । हृदिस्पृक् । पाने- समितः। गेहेनर्दी । गेहेक्ष्वेडी । अम्भसिहुतम् । प्रवाहेमूत्रितम् । उदके विशीर्णम् । अवतप्तेनकुलस्थितम् । क्वचिन्न भवति । कुरुचरः । क्वचि- द्विकल्पः । खचरः, खेचरः । पङ्करहं (पकेरुहम् ) । घुसत् , (यो ? दिविषत् । तत्पुरुष इति किम् । कल्याणाभिनिवेशः । धर्मरुचिः । कृतीति किम् । अक्षशौण्डः । अक्षकितवः ।। हृदन्तात् संज्ञायाम् ॥ ११ ॥ हलदन्ताच्च परस्याः सप्तम्या उत्तरपदे परतो बहुलमलुग् भवति । (संज्ञायां गम्यमानायाम् ।) गविष्ठिरः । युधिष्ठिरः । अरण्येतिठकाः अरण्येमापाः । वनेकशेरुहाः । पनेवल्वजफाः । पेपिशाचिकाः । मध्याह्र- स्फोटकाः । यहुलाधिकारात् क्वचिद्विकल्पः । त्वचिसारः, त्वक्सारः। कचिद् (न) भवति । जलकुक्कुटः । ग्रामसूकरः। हलदन्तादिति किम् । भूमि- पाशः । नदीकुक्कुटिका | संज्ञायामिति किम् । तीर्थवायसः । नगर- वायसः। तपरकरणं किम् । शाखामृगः । सालावृकः॥ प्राचां कारे हलादौ ॥ १३ ॥ राजलभ्यो रक्षानिवेशः कारः । तस्मिन् प्राचां देशे या संज्ञा .

·पा०३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतन् । तस्यां विपये हलादावुत्तरपदे हलदन्तात् परस्याः सधम्या अलग भ- वति । सूपेशाणः । सुकुटेकापिणः । दृपदिमापकः । हलेद्विपदिका । प्राचामिति किम् | यूथपशुः । कार इति किम् । अअभ्याकुपशुः । हला- दाविति किम् । अविकटोरणः । इल(दोन्तादित्येव । ननयां दोहनी- नधीदोहनी ॥ मध्यान्ताभ्यां गुरौ ॥ १४ ॥ मध्यान्तशब्दाभ्यां परस्याः सप्तम्या गुराखुत्तरपदे परतः अलग भ. वति । मध्येगुरुः । अन्तेगुरुः । केचित्तु बहुलग्रहणानुवृत्त्या मध्यगुरुरन्त- गुरुरित्यपीच्छन्ति ।। अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गादकामे ॥ १५ ॥ मूर्धमस्तकवर्जितात् हल(द)न्तात् स्वाशवाचिनः परस्याः सप्तम्याः कामशब्दादन्यस्मिन्नुत्तरपदे परतः अलग् भवति । कण्ठेकालः । उरसिलोमा। उदरेमणिः । स्कन्धेपुनः । वहेगड्डुः । अमूमस्तकादिति किम् । मूर्धशिखा, मस्तकशिखः । स्वाङ्गादिति किम् । अक्षशौण्डः । अकाम इति किम् : मुखकामः । हल(द)न्तादिति किम् । अङ्गुलिव्रणः । जङ्घावलिः ।। अपो यद्योनिमतिषु ॥ १६ ॥ अपशब्दात् परस्याः सप्तग्या यत्प्रत्यये योनिसत्योन्बोत्तरपदयोरलुग् भवति । अप्सु भवः, अप्सव्यः । अप्सुयोनिः । अप्सुमतिः ॥ द्युप्रावृवर्षाशरत्कालेल्यो जे ॥ १७ ॥ दिवादिभ्यः परस्याः सप्तन्या जे उत्तरपदे बलुम् भवति । दिविजः। प्रावृषिजः । (वर्षासुजः । शरदिनः । कालेजः ।) बहुलग्रहणस्यैवायं प्रपञ्च:॥ वर्पक्षरशरवराप्सरप्रभृतिभ्यो बा ॥ १८ ॥ वर्षादिभ्यः परस्याः सप्तम्या जे उत्तरपद परतः अलुग्वा भवति । वजः, वर्पजः । क्षरेजः, क्षरजः । शरेजः, शुरजः । वरेजः वरजः । अप्सुजः अजः । सरसिजः, सरोजः । प्रभृतिग्रहणान्मनसिजः। (मनोजः) उरलिजः । उरोजः । इयादवो भवन्ति । अयमपि प्रपञ्चः ।। * सभ्यर्हितपशुः कारादन्यस्यैतद् देवस्य नाम' इति काशिका । :

·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या: ६.। बन्धे धनि ॥ १९ ॥ पन्धशब्दे घनन्त उत्तरपदे हल(दोन्तात् परस्याः सप्तम्या अलुग या भवति । चक्रेवन्धः, चक्रबन्धः । हस्तेवन्धः, हस्तबन्धः । वन्ध इति किम् । पुटपाकः । मनोरोगः । घनीति किम् । अजवन्धः, चक्रवन्धः हल(द)न्तादित्येव । गुप्तिवन्धः । तारावन्धः ।। घतनकालेषु कालनाम्नः ॥ २० ॥ (पसंज्ञकतनदेहलन्तात् परस्यास्सप्तम्या १) घनत्यये (तनप्रत्यय) कालशब्दे चोत्तरपदे हळदन्तात् कालनाम्नः परस्याः सप्तम्या अलुम् भवति वा । पूर्वाह्नेत(रा?रे) पूर्वाह्नतरे । पूर्वाह्नेत(माः १ मे) पूर्वाह्नतमे । (पूर्वालेतने पूर्वाह्नतने ।) पूर्वाहेकाले (पूर्वाहकाले ।) कालनाम्न इति. किम् । शुक्लतरे, शुक्लतमे । हलदन्तादित्येव । रात्रितरायां निशातमायाम् । रात्रिकाले । उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं न भवति । 'हृद- यस्य हलेखेषु' इति लेखग्रहणालिङ्गात् । तेनात्र घतनयोः पूर्वत्र वयत्युत्तर- अप (१) स्वरूपेणैव ग्रहणं भवति ।। शयवासवासिष्यकालात् ॥ २१ ॥ शयादिपूतरपदेपु परतः (अ)कालवाचिनः परस्याः ससम्या अलुग् (वा) भवति । बिलेशयः (विलशयः ।) खशयः । (खशयः)। ग्रामेवासः । ग्रामवासः। वनेवासः। वनवास ।ग्रामवासी. ग्रामवासी । अन्तेवासी, अन्त- वासी । बहुलग्रहणानुवृत्तर्मनसिशयः । (उशे १ खेश)य इत्यलुक् । हृच्छयः चिचशय इति तु नित्यं लुग् भवति । अकालादिति किम् । पूर्वाणेंशयः अपराहणेशयः । हल(द)न्तादित्येव । भूमिशयः । गुहाशयः ॥ नेन्बन्धिसिद्धशस्थेषु ॥ २२ ॥ इन्प्रत्ययान्ते चन्धिप्रकृतौ च सिद्धश(स्ते स्थि)पूचरसदेषु भलुग न भवति । स्थण्डिलवर्ति, स्थाण्डिलशायि । चक्रवन्धः, चरकपन्धः । वनाति । 7 १. 'स्त' क. पाठः * पचायजन्तमिदम् ।

·पा० ३.] हृदयहारिष्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यासिद्धः । गिरिंशः । कृशः ? 1) समस्यः । कयं परमेष्ठी दिविष्ठ इति । बहुलवचनाद् भविष्यति ।। षष्ट्या भाकोशे ॥ ३३॥ याकोशे गम्यमाने उत्तरपदे परतः षष्ठया अलुग् भवति । चोरस्य- कुलम् । दासस्यभार्या । वृपल्या पतिः । माक्रोश इति किम् । मास(ण)- कुलं, दासमार्या, वृषलीपतिरिति तत्त्वाख्याने न भवति ॥ पुत्रे वा ॥ २४॥ पुग्ने उत्तरपदे आक्रोशे गम्यमाने पठ्या अलुर वा भवति । दास्याःपुत्रः, दासीपुत्रः । वृपल्या:पुत्रः, वृपलीपुनः । आक्रोश इति किम् । ब्राह्मणपुत्रः ॥ वादिपश्यद्भ्यो युक्तिदण्डहरेषु ॥ २५ ।। वाक् दिक् पश्यत् इत्येतेभ्यः परस्याः षष्ठया यथासङ्कथं युक्ति- दण्डहर इत्येतेषु पदेषु परतोऽलुग् भवति । वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः । पश्यतोहरः॥ अदसः फग्बुओः ॥ २६ ॥ अदसः परस्याः षष्ठयाः फकि बुनि च प्रत्यये परतः अलुर भवति । अमुप्यापत्यमामुप्यायणः । नडादित्वात् फक् । आमुप्यकुलिका । आमुष्य- पुत्रिका । मनोज्ञादित्वाद बुञ् । अदसः परो बुञ् नास्तीति व्यवधानेऽपि . पचनाद् भवति ॥ देवानांप्रियः ॥ ३७॥ देवानांप्रिय इति षष्ठया बलुनिपात्यते । देवानांप्रियः ।। शुनः शेषपुच्छलाङ्गलेषु संज्ञायाम ॥ २८ ॥ श्वशब्दात् परस्याः पछ्याः शेषादिषु उत्तरपदेषु परतः संज्ञाया- मलुग भवति । शुनश्शेपः । शुनःपुन्छः । शुनोलाजूलः । संज्ञायामिति किस, । श्वपुच्छः ॥ 21 ·- सरस्पतीकारणं (पम्पा०६. दिवोदासदिवस्पतिवाचस्पतिवास्तोष्पतयः ॥ २९॥ दिवोदासादयः शुन्दा अलुक्पष्ठीसमासाः संज्ञायां साधवो म. पन्ति । दिवोदासः । दिवस्पतिः। वाचस्पतिः । (वास्तोप्मतिः ।) संज्ञाया- मित्येव । धुदासः । शुपतिः । वाक्पतिः । वास्तुपतिः ।। ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धिनरतस्मिन् ॥ ३०॥ अकारान्ताद्विधासम्बन्धिनो' योनिसम्बन्धिनश्च परस्याः षष्ठया- स्तस्मिन्नेव विधायोनिसम्वन्धिन्येवोत्तरपदेऽलुग् भवति । होतुःपुत्रः । होतुरन्तेवासी । पितुःपुत्रः । पितुरन्तेवासी । ऋत इति किम् । आचार्य- पुत्रः । मातुलान्तेवासी । विद्यायोनिसम्पन्धिन इति किम् । दातृपुनः । गन्यन्तेवासी । तस्मिचिति किम् । होतृधनम् । पितृहम् ॥ स्वस्पत्योर्वा ॥ ३१॥ भरतो विधायोनिसम्बन्धिनः परस्याः षष्ठमाः स्वस्पत्योरुत्तरपदयोः परतः अलुग्या भवति । मातुस्स्वसा, मातृष्वसा । दुहितुःपति दुहितृपतिः ।। आनङ् ऋता द्वन्द्वे ॥ ३२॥ कारान्तानां यो द्वन्द्वस्तस्मिन्नुत्तरपदे परतः पूर्वस्यानणदेशो भवति । होतापोतारौ । नेष्टोदातारौ । प्रशास्ताप्रतिहत्तारौ । मातादुहितरौ । स्वसाम्रातरौ । ननान्दायातरौ । अथेह प्रथमयोः कस्मान्न भवति । होतृपोतनें (टुहो? टोद्गातार इति । अन्त्यस्यैवोत्तरपदत्वात् । कथं तहि होतापोतानेटोद्गाता (र) इति । योयोर्द्वन्दे पुनर्बन्दो भविष्यति मत इति किम् । पतिभ्रातगै । पितृपितामहो । मातुलस्वसारौ । द्वन्द्र इति किम् । मातृप्वसा । विद्यायोनिसम्बन्धिनामित्येव । दातृभातरौ । पितृ. भोक्तारी । कर्तृ कारपितरौ(१) । नकारो रवनिवृत्त्यर्थः । कारोऽ- न्तादेशार्थः ॥ पुने ॥ ३३ ॥ पुनशब्द उत्तरपदे द्वन्द्वे ममासे प्रकारान्तानामानादेशो भवति । मानापुत्रौ । पितापुत्री । दुहितापुत्रौ ॥

·हृदयहारिण्यास्नया वृत्त्या समेतम् । मातुः पितरङ् च ॥ १४ ॥ द्वन्द्व समासे पितयुत्तरपदे मातृशब्दादर, 'वकाराद्, पानस् चादेशो मवति । मातरपितरौ । यातापितरौ । देवतानामवायूनां वेदे सहश्रुतानाम् ॥ ३५ ।। देवतावाचिनां वायुवर्जितानां वेः सहश्रुतानां यो द्वन्द्वस्तत्रोत्तर- पदे परतः पूर्वपदस्यानादेशो भवति । इन्द्रासोमौ । सोमारुद्रौ । सूर्या- चन्द्रमसौ ; मित्रावरुणौ । देवतानानिति किम् । यूपच(पा)लौ । उलूख- लमुसलौ । अवायूनामिति किम् । अग्निवाबू । वाग्वनी । वेद इति किम् । शिववैश्रवणौं । स्कन्दविशाखौ । ब्रह्मप्रजापती । सहेति किम् । विष्णुशकौ । श्रुतानामिति किम् । चन्द्रसूर्यौ । दिवाकरनिशाकरौ । अग्नेः सोमवरुणयोरीत् ॥ २६ ॥ अग्निशब्दस्य देवतानां द्वन्द्वे सोमवरुणयोक्त्तरपदयोरीकारोऽ- न्तादेशो भवति । अग्नीपोमौ । अग्नीवरुणौ।। इद् बृद्धिमत्यविष्णौ ॥ ३७॥ विष्णुवर्जिते वृद्धिमत्युत्तरपदे परतः देवताना द्वन्द्वे अग्निशब्दस्थे- कारः अन्तादेशो भवति । ईदानडोरपवादः । आग्निदारुणीमनड्वाही- मालमेत । मानिमारुतं कर्म । वृद्धिमतीति किम् । अग्नामरुनौ । अवि- ष्णाविति किम् । आग्नावैष्णवं चरू निर्दपेत् ।। दिवो द्यावा ॥ ३८ ॥ दिवशब्दस्य देवताद्वन्द्वे तूत्तरपदे परतः पावा इत्ययमादेशो मदति । यावाभूमी ।। दिवस् पृथिव्यां वा ॥ ३९ ॥ दिव इलेतत्य पृथिव्यामुत्तरपदं देवताद्वन्दू दिवम् इत्ययमादेनो (वा) भवति । दिवस्पृथिब्यौ, द्यावापृथिन्यो । सकार (स्य वृकस्य ? स्याचिकृ. तस्य) निर्देशो सत्वनाधनार्थः ॥

·१९६ सरस्वतीकण्ठामरणं [पया.६. उपासोषसः॥४०॥ देवताद्वन्दे उससदे परत उपाशन्दस्य उपासा इत्ययमादेश भवति । उपाश्च नक्तं च उपासानक्तम् । उपासासूर्यम् ॥ गुणः स्त्र्यनूङ पुंवत् स्त्रियामेकाधिकरणे ॥ ११ ॥ विशेषणं सुणः तद्वचनः शब्दोऽपि गुणः यस्याश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । गुणवचनः स्त्रीलिङ्ग जवर्जितः ग्रीलिङ्गे सगानाधिकरणे उत्तर- पदे परतः पुंवद् भवति । पुंशब्दस्येवास्य रूपं भवतीत्यर्थः । कुमारी- भार्या यस्य कुमारभार्यः। पटुमायः। दर्शनीयमार्यः । प्रस्तमार्यः । प्रजातभार्यः । गर्भिभार्यः । दीर्घजदः । युवजानिः । गुण इति किम् । खट्वाभार्यः । कुटीमार्यः । ग्रामणीमार्यः । स्त्रीति किम् । प्रामणिकुठं दृष्टिरस्य प्रामणिदृष्टिः। अनूनिति किम् । प्रपन्धमार्यः । करमोरू भार्यः । रियामिति किम् । कल्याणी प्रधानमेषां कल्याणीप्रधानाः | गृहिणीनेवाः । एकाधिकरण इति किंम् । खरवामार्यः। कल्याण्या माता कल्याणीमाता । दर्शनीयामाता ॥ अल्तश्चरट्पकल्पप्देश्यरूपप्पाशप्रयन्क्य मानिषु ॥ ४२ ॥ (त्रिता १ बल्तसा)दिषु प्रत्ययषु मानिशन्दे चोत्तरपदे परतो गुण- वचनः स्त्रीलिङ्गशब्दोऽनूब पुंवद् भवति । प्रल् --- तस्यां तत्र । तस् तस्याः ततः। चरद् - भूतपूर्वा पटवी पटुचरी । घा- इयमनयो- गतिशयेन दर्शनीया दर्शनीयतरा । इयमासा मतिश्पेन दर्शनीया दर्श- नीयतमा । कल्पप ----- प्रदर्शनीयकल्पा । देश्यः -- दर्शनीयदेश्या । रूपम् दर्शनीयरूपा । पाशप्–दर्शनीयपाशा । शस् --वहीभ्यो देहि पहुशो देहि। तद्धितसाहचर्याद विभक्तौ शसि न भवति थ्यन्-मजाभ्यो हिता अजथ्या । क्या क्षेनी इवाचरति घेतायते । मानिन् दर्शनीयां मन्यते दर्शनीयमानिनीति । अयमस्या दर्शनीयमानी ।

·1 । पा०.२.] : हृदयहारिण्याख्यया. इत्या समेतम् । मानिनग्रहणमत्युत्तरपदार्थमसमानाधिकरणार्थ च दर्शनीयामात्मानं मन्यते दर्शनीयमानिनीति तु सामानाधिकरण्येनैव भवति । यचि तद्धिते ॥ १३ ॥ यकारादानजादौ च तद्धिते परतो गुणवचनः सीलिागुब्दोऽतूर मुंबद गवति । श्येन्याः भावः स्यैत्यम् । रोहिण्याः (मावः) रौहि- त्यम् । इयमासामतिशयेन पदवी पटिठा । गाविष्टनावात् इयेनी- माचष्टे श्येत्तयति । हल्ति(नी)नां समूहो हास्तिकम् । कौण्डिन्यः, मा. नाच्यः, सापत्नः, (एन ? यौ)वतमित्यादौ तु गर्गादी शिवादौ भिक्षाघा- दिए झुण्डिनी(म)नायीसपत्नीयुक्त्यादीनां स्त्रीलिज्ञानामेव पाटात् पुंवर भावो न गवति । तखित इति किर । हस्तिनीमिच्छति हस्तिनीयति । हस्तिन्यः । यचीति किम् । पट्च्या आगतः पट्वीरप्यः । पट्वीमयः ।। दे अग्नाची ।। ४४ ॥ ढे अजादौ तद्धिते परत अमाय्येव सी पुंवद् भवति । अन्नाच्याः पपल्समाग्नेयम् । अन्नायी देवता सस्य थाग्नेयः स्यालीपासः । नियमः किम् । चैनेयः । रौहिणेयः ॥ ल प्रधानपूरण्याम् ॥१७॥ पूर्णप्रत्ययान्ता सी पूरणी तस्यां प्रधानसूतायागुत्तरपदे नी वन भवति ।: कल्याणी पञ्चमी बास कल्याणीपञ्चमा राज्यः । सल्याणी- दशमाः । मन्त्रावयवन विग्रहः समुदायः समासार्थ इत्यन्यपदार्थे पूरण्या चन्तावात् प्राधान्यम् । प्रधानग्रहणं किम् ! कल्याणी पनी अस्मिन कल्याणपश्चगीका पक्षः॥ भक्तौ च कर्मसाबनायाम् ॥ ४६ ॥ बर्मसाधनायां मही चोत्तरपदे सी मुवन भवति । गिरितनया भक्तिरस्य गिरिवनयापक्तिः । मलानीगक्तिः । कालाधनायामिति किन हदानितः स्थिरगतिः।

·। १९८ सरस्स्तीकण्ठामरणं [यध्या०३. प्रियामनोज्ञाकल्याणीसुभगादुर्भगास्वाक्षान्ताकान्ता- वामावामनासमासचिवाचपलायालातनयादुहित' ॥ ४ ॥ प्रियादिपत्रपदेषु सी पुंवन्न भवति । कल्याणी प्रिया यस्य क- त्यापीप्रियः । भन्यामनोज्ञः । प्रियाकल्या(णि ? णी)कः । प्रियासुभगः । कल्याणीदुर्भगः । कल्याणीस्वः । कल्याणीक्षान्तः । दर्शनीयाकान्तः । प्रियावामः । प्रियावामनः । प्रियासमः । प्रियासचिवः । प्रियाचपलः । प्रियापाठः । कल्याणीतनयः । कल्याणीदुहितकः ॥ वुतद्धितकोपघासंज्ञापूरण्यः ॥ १८ ॥ पोस्तद्धितस्य च ककार उपधा यासां ताः, संज्ञापूरण्यस्ताः (च)स्त्रियः पुंवन्न भवन्ति । कारिकाभार्यः। पाचिकामामुः। कारिकाकस्पा । पाचिकारूपा । पाचिकायते । पाचिकामानिनी । विलेपिकाया धम्यं वैलेपिकम् । मद्रिकामार्यः । वृजिकाभार्यः । लाक्षिकीकन्या । रोचिनिकी- रूपा । मद्रिकायते । वृजिकामानिनी । दत्ताभार्यः । गुप्तामार्यः । दत्ता- रूपा गुधापाशा । दत्तायते । दत्तामानिनी । द्वितीयाभार्यः । पञ्चमीभार्यः। , द्वितीयाफल्पा । पञ्चमीयते । द्वितीयामानिनी । कोपयस्य तद्धितविशेषणं किम् । पाकभार्यः। जल्पाकमार्यः । कामुककल्पा । जागरूकरूपा । लुण्टाकायते । कुहासमानिनी । तरितोऽवृद्धिहेतुररक्तविकारे ॥ १९ ॥ अच्स्थानिकाया वृद्धेनिमित्तं य (त् सिद्धिः स्तद्धितः) रक्त- विकारवर्जितेऽर्थे विहितस्तदन्तः स्त्रीलिङ्गः पुंवन भवति। माधुरीभार्यः । नादेयीभार्यः । वैदर्भीभार्यः । सौतमीभार्यः । सौनीभार्यः माधुरीकल्पा । (ना.देयीरूपा । सौतङ्गमीयते । वैदर्भीमानिनी । तद्धित इति किम् । कुम्भकारी१२)मार्यः । काण्डलावमार्यः । वृद्धिहेतुरिति किम् । मध्यमा मार्या अस्य मध्यममार्यः । अर्धप्रस्थे भवा आर्षग्रस्थी मार्या यस्य थर्ध- प्रस्थमार्यः । 'नातः' (७-१-४५) इति वृद्धिप्रतिपेधः । अज्ग्रहणं किम् । तावद्धार्यः । वैयाकरणमार्यः । अरक्तविकार इति किम् । कापायी वृहतिका अस्य कापायवृहतिकः । लाही ईपा अस्य लौहेपः । सादिरेपः ।। १. पुरन चुरा,ग, पाठः ·(हृदयहारिण्याख्दया वृत्वा समेतस् । रवानादीदमानिनि ॥ ५० ॥ स्वाजात पसे य ईकारस्तदन्तः सोशब्दोऽमानिनि परतः पन यवति । दीर्घकशीभार्यः । चन्द्रमुखीमार्यः । कलकण्ठीकत्या ! तनुमात्रीरूपा । चन्द्रमुखीयते । कलकण्ठीयते । स्वाङ्गादिति किम् । (पटुभार्यः। इदिति किन्न । बाकेश भार्यः । मानिनीति किम् । दीर्घ- केशमानिनी॥ जातियतद्धितेच ॥ ११ ॥ जातिशब्दः सीठिङ्गः अमानिन्युत्तरपदे थयकारादायनजादौ । तद्धिते परतः पुंवन्न भवति । कठीभार्यः । अहवृचीमार्यः । कठीकल्पा । बवृचीरूपा । अयच्तद्धित इति किन् । हरदोऽपटा रही दारदी तस्यां साधुः दारयः । औपिज्यः । घुबद्धावात् डीपो लुग अवति । हस्तिनीनां समूहो हास्तिकम् । गार्यायण्याः कुत्सितमपलं गागों जाल्मः । गार्गिकः । तद्धित इति किम् । कठीयते । पढचीयते । अत्र जातिलक्षण प्रतिपेो भवत्येव । चकारः विगू । काठमानिनी ।। पुवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ ५२ ॥ गुणवचनः सीलिक्वान्दोऽनु निगामेकाधिकरणे उत्तरपदे करंधा- एवं मरमाले जातीयदेशीययोश्च प्रत्यययोः परतः पुंबद । यति । प्रतिपिता भारम्भः । कल्याणी चासौ(कल्या? पक्षमी कल्याणपरमी । फल्याणभक्तिः । कल्याणप्रिया । कल्याणमनोज्ञा । पाचावृन्दारिका । मकवृन्दारिका। पारसजातीया । मद्रकजानीया ! पापादेशीया । मठकदेशीया ! दत्तवृन्दा- रिका । गुसवृन्दारिका । दत्तकेशीया । गुप्तकेसीया । पञ्चमबन्दारिका । पष्टवृन्दारिका । पञ्चमदेशीया ! पष्ठदेशीया । होमवृन्दारिका । माधुरवृन्दा- रिका । सौमजातीया । भाइरदेशीया । शरणमुसहन्दारिका दीर्घकश- मृन्दारिका । उपमुखजातीया । दीर्घकेशदेशीया । कवृन्दारिका । पहलवृन्दारिका । जानीमा । कारदगीगा ! पनपतचन्दादि । गार्गवृन्दारिका । मान्यवृन्दारिता । मातरववृन्दारिदा । नानगला.

·. शुक्लत्वं २०० सरस्वतीम्ठाभरणं .. [मध्या०६. तीया । गार्यदेशीया । इडविडवृन्दारिका । ऐडविडवृन्दारिका । पृथुत्र- न्दारिका । पार्यवृन्दारिका । उपिजवृन्दारिका । औपिजवृन्दारिका । ऐडविडजातीया । दारददेशीया । पार्थजातीया । भौशिजदेशीया । कपो- तपाछवृन्दारिका । कपोतपाक्यवृन्दारिका । कौशायन (वृन्दारिका) कौमायन्यवृन्दारिका । कपोतपाक्यजातीया । कौञ्जायन्यदेशीया । (आवभ्यो वृन्दारिका गाग्र्योवृन्दारिका (१) । गार्यवृन्दारिका । बङ्गीप्रकाराः अन्जा- तीयाः)। ईपदसमासा गाग्र्याःग(गि:ग)देशीयाः। गुण इत्येवाखट्वान्दा- रिका । कुटीजातीपा । द्रोणीदेशीया । अनन्दिश्येव । ब्रह्मबन्धूवृन्दारिका । करमोरुजातीया । मद्रपाहूदेशीया ।। त्यतलोर्गुणः ।। ५३ ॥ गुणवचनः श्रीलिङ्गस्वतलोः परतः पुंवद् भवति । पट्न्या भावः--- पटुत्वं पटुता । मृध्या मावः मृदुत्वं मृदुता । शुक्लायाः शुक्लता । थे(त्यान्याः) तत्वं श्वेतता । पाचिकायाः पाचकलं पाचकता। मद्रकाया: मद्रकत्वं मद्रकता । अनुकूलिन्याः- अनुकू- ठिकत्वं अनुकूलिकता । माक्षिक्याः आक्षिकत्वम् आक्षिकता। द्वितीयायाः-- द्वितीयत्वं द्वितीयता । पञ्चम्याः पञ्चमत्वं पञ्चमता। माधुर्याः माधुरत्वं माधुरता र सौन्या:-- सौनवं सौनता । चन्द्र- मुख्या: चन्द्रमुखत्वं चन्द्रमुखता । गुण इति किम् । कठिी ठी)त्वं काठिठी)ता ! गागीत्वं गार्गीता । दन्तवं दन्तता (2) रुक्मिणीत्वं रुक्मिणीता । गुणग्रहणेऽनुवर्तमाने गुणग्रहणं जातिसज्ञानिवृत्त नतु पशुशादिगुणविशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनान्येऽपि समासकृत्तद्धिता विश्वे- पणशन्दास्त्वतलोः पुंवद् भवन्ति । तयथा- "कामिनां मण्डनश्रीजति हि काफलत्वं वहभालोकनेन" । " सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्यकत्वं. मिथ्यावादममृजागनिम्नगानाए ।" "भौ चहुच्छत्रतपा पताफिनी।" "पाकोशकोकनदतां दक्ते नलिन्यः ।" "सा धवे चरति दुःखशील. साम् ।" "इयेप सा कथुमलापशीलताम्" । “यदनानारूपसरूपतायाः"। "रचितामृतरिचारवो मन ...बनना (१)। "निरीक्ष्य मेने शरदः कृता- यताम् ।" "वपुरन्वलिप्त परिरम्भसुसन्यवधानभीलुकतया न वधूः' 'मर्तु- विप्रकृतापि रोपणतया मास्म प्रतीपं गमः" । "शिप्यतां निधुवनोपदेशिनः -- ·242 पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया (कुमा० ६.६४) बद्धकोपविकृतारपि गमायात ताभिमततामुपनिन्ये । वश्यतां मधुमदो दयितानामात्मवर्गहितमिच्छति सर्वः" (कि० ९. ६४) "धृष्टता रहसि भर्तयु *ताभिः क्लीयतामुपगतास्वनु- वेलम्"। गुणपूगपूरितमतमतया । अतिमुरभिरमानि पुष्पश्रियामतनु- तरतयेव सन्तानकः ।" (शिशु० स० ६. श्लो० ६७) "तव प्रिया सच्चरितापमत्तया विभूपणं धार्यविहांशुमत्तया । रतोत्सवामोरविशेषवत्तया न मे फलं किं वनकान्तिमत्तया ।।" (:) इति । त्वतलोरिति किम् । पट्वीरूप्यः । पदवीमयः । अनूकित्येव । पशवं, पणूता । करभोरुत्वं, करभारूता ।। सर्वनामानि वृत्तिमात्रे ॥ ५४ ॥ सर्वनामसंज्ञानि वृत्तिमात्रे पुंवद् मवन्ति । सर्वासां प्रियः सर्वप्रियः । भवत्याः पुत्रः भवत्पुत्रः । तस्या मुखं तन्मुखम् । एकस्याः धीरमवाक्षारम्, एकस्या आगतमकरूप्यम् । एकमयम् । भवत्या इदं भावत्कं भवदीयम् । सर्वामिच्छति सर्वकाम्यति । अवकाम्यति । एककाम्यति । तामिच्छति तत्काम्यति। प्रतिषेधविषयेऽपि भवति । सत्रिका चार्ग अस्य स(विका - वैक)मायः । विश्वकभार्यः । सर्वा प्रिया अस्य सर्वप्रियः । सर्वमगोला !!

·२०२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ६. गार्गिरूपा । ब्राक्षणिकल्पा । गार्गिकल्या । ब्राह्माणचेली । गार्गिचेली । बाह्याणबुवा । (गार्गिनुवा) । (प्राहाणगोत्रा)। गार्गिगोवा । ब्राह्मणिमता । गार्गिमता । प्रायणिहता । गार्गिहता । परत्वात् पुंवद्भावो बाध्यते । कालि(क )तरा । गौरितमा । रोहिणी १ णि)रूपा । हविह)कल्पा । चेल वगोत्रहतानां 'कुत्सितानि (कुत्सितैः स्वार्थकुत्सनैः) (३-१-८३) इति समास । मतशब्दम्य *"श्रेण्यादयः कृतादिभिः' इति । ब्घ इति किम् । दत्तातरा । गुप्तातमा । कारिकारूपा, मद्रिकाकल्पा । प्रामणीतरा। सेनानीतमा । लक्ष्मीतरा । तन्द्रीतमत्यादावगुणवचनत्वादेव न भवति । गुण इति किम् । थामलकीतरा । आमलकीतमा । बदरीतमा । एकाधि- करण इत्येव । ब्राह्मण्या हता (माझणीहता ) . वैकाचः॥ ५७ ॥ एकाचः परा या डीप तस्या घादिषु प्रत्ययेषु चेलादिषु चोत्तरपदषु एकाधिकरणेषु वा हस्वो भवति । खीतरा । (स्त्रितरा । स्त्रीतमा) वितमा । ज्ञस्य भार्या ज्ञी जीतरा । (ज्ञितरा । ज्ञीतमा) ज्ञितमा । ईरूपा, इरूपा । ईकल्पा इकल्पा । स्त्रीकल्पा, (खिकल्पा) । सीगोत्रा, सिंगोत्रा । हिमता, ज्ञीमता । इहता, ईहता । एकाच इति किम् । कुटोतरा द्रोणीतमा । ब्य हत्येव । श्रीतरा, श्रीतमा । विरूपा, विकल्पा()। एकाधिकरण इत्येव । स्त्रिया इता स्त्रीहता ॥ उगितः पुंवच्च ॥ ५ ॥ उगितो विहिता या ही तस्या घादिपु प्रत्ययेषु प्लादियु चोचर- पदेषु हस्वः पुंवच वा भवति । विदुषीतरा । विदुपितरा विद्वत्तरा। श्रेयस्तरा, भयसितरा श्रेयसीतरा । श्रेयस्तमा, श्रेयसितमा, श्रेयसीतमा। पचतिन्ति)- रूपा पचन्तीरूपा पचद्रूपा । गोमतीकल्या गोमतिकमा गोमत्कल्पा । वृह- तीचली वृहतिचेली वृहचेली । महतीबुवा महति वा मह वा । पृथती- गोत्रा पृथतिगोत्रा पृथद्गोत्रा । भवतीमता भवतिमता मवन्मता। द्विपतहिता विपत्तिहता द्विपद्धता । उगित इति किस् । किचोरितमा । कुमा- *, "श्रेण्येकपूगः ---"(३.२ १.३) इति सरस्वतीकण्ठाभरणसूनस्थाने पा.मे. भीयं पूर्व दण्डनाथेन अनूदितम् ।

·, पा०२. हृदयहारिप्याख्यया वृत्त्या समेतम् । रितरा। विहितविशेषणं किम् । प्राचीतरा ! प्राचीतमा । भोगवतस्पिा गौरिम(ति ? ती)कल्पा । नात्र 'उगित' (३-४-१६) इति विहितः । अपि तु 'अञ्च' (३-४-१७) इति भोगवौरिमतोः संज्ञायाम्' (३.४-१२४) इति च । यस्त्वसंज्ञायामुगित इति विवीयते । तस्य भोगवतीतरा भोगव- तितरा भोगवत्तरा । गौरिमतीतरा गौरिमतितरा गौरिमत्तरेत्यादि भवति । ऊडः॥ ५९ ॥ धादिषु परत ऊङन्तस्य वा ह्रस्वो भवति । मावन्धुतरा, मान- धूतरा । वामोरुतमा । (वामोरूतमा)। मद्रबाहुरूपा, मद्रवारूपा । कस- ण्डलुकल्पा, कमण्डलूकल्पा । कण्डुचेली, कण्डूचेली । पङ्गुब्रुवा, पछुवा । श्वश्रुगोत्रा, (श्वभूगोत्रा) । कुरुतमा, कुरूतमा । भीरुतमा, भीरूतमा ॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोरंव्यर्थे ॥६॥ महच्छब्द(स्य चास्याच्च्योर्थवृत्तेः समानाधिकरण उत्तरपदे जातीय- प्रत्यये च परत गाकारोऽन्तादेशो भवति । महादेवः, महादेवी । महाराज्ञी । महाबाहुः । महाकीर्तिः । महाजातीयः । समानाधिकरणजातीययोरिति किम् । महतः पुत्रः महत्पुत्रः । महत्याः पतिर्महतीपतिः । अच्छ्यर्थ इति किम् । अमहान् महान् सम्पन्नः मद्भूतश्चन्द्रमाः । अमहती महती सम्पन्दा महद्भूता ब्राह्मणी । ननु चात्र सामानाधिकरण्यमेव नास्ति । विविषये प्रकृतिः कर्ची न विकृतिः । तथा सहीभवन्ति ब्राह्मणाः पटीभवन्ति तन्तव इति प्रकृति संख्याश्रयं बहुवचनं दृश्यते, न विकृति- संख्याश्रयमेकवचनम् । तथा भवं वं सम्पयते त्वद्भवति (अनमहं संपद्यते मद्भवति) इति प्रकृत्याश्रयः प्रथमपुरुषो दृश्यते, न विकलाश्रयों मध्यमोत्तमाविति । ततश्च भूत इति निष्ठाप्रत्ययो भवनक्रियायाः कर्य- महत्युत्पन्नो न महति । (अतो) वैयधिकरण्यादात्वं न भविष्यतीति नार्थः न्यथप्रतिपेधन । नेतदस्ति च्चिप्रत्ययोऽपि ? हि) परिणामविषयः । परि- णामश्च यदेकोऽर्थः प्रकृतिविकारात्मतया रानात्मको विकृत्यात्मना सम्प. धमान आश्रीयते तदा भवति । यदाह "जहद धर्मान्तरं पूर्वमुपादत्ते यदा पान, ।

·२०४ सरस्वतीकण्ठाभरण [अध्या० . तत्र विना - "पूर्वावस्थामविजहत् संस्पृश(द्ध ? न् घाममुत्तरम् । संमति इवार्धात्मा जायमानोऽभिधीयते ॥" एवच प्रकृतिविन्याभेटे विकारस्य मूतशब्देन सामानाधिकरण्यम् । अत एव महद्भूता वाहा नीति पुंबद्भावो भवति । बद्वदात्वमपि स्यादिति ध्यप- प्रतिषेध आरभ्यते । इयं तु प्रकृत्याश्रय वचनं पुरुपश्च दृश्यत इत्यकृत- ज्य तस्य गतित्वेन क्रियाविशेषणत्वन्()। तदन्तर्भाये सति सद्दीभवन- लक्षणायां (तन्म?म) हद्गव(ल्ल ? नल)अणायां क्रियायां च प्रकृतरेव कर्तृत्वमिति युज्यत इति एवं गोमतीभूता महाशूद्रीति पुंवद्भावः । कस्मान मवति। उच्यते-पादिपूत्तरसदेयु द्वयीविवक्षा । कदाचिद् प्रकृतिभागस्यो- ट्रेकः कदाचिद् प्रत्ययभागस्य । द्वयमपि कचित् दृश्यते । यथा तीत्राः पाका तीवः पाक इति । तत्र यदा प्रत्ययार्थविशिष्टपकृतिभागोद्रेकाधिवक्षा तदाविकारेण गतित्वात् क्रियाविशेषणतामापनेन च तस्य सामानाधिकरण्या मरतांति पुंवद्रावो भवति यथा महमूता ब्राह्मणीति । यदा तु प्रकृत्यर्यविशिष्टप्रत्ययार्थोद्रेकविवक्षा तस्य विकारिपा कर्तृभूतेन सह सामानाधिकरण्ये विकारेण सह वैयधिकरण्यात् पुपद्भावो न भवति यथा गोमतीभूता महाशूद्रीति ॥ घासकरविशिष्टेषु वच्च ॥ ११ ॥ पासादिपूत्तरपदेपु महत्याः पंपाववकारादाकारोऽन्तादेशो भ- पति । पुंवदिति वचनाद् वासादीनां पुल्लिमत्वादारम्भसामर्थ्याच्च व्यधि करणार्थोऽयमारम्भ इत्ययसीयते । महत्या घासो महापासः । महत्या झरो महाकरः । महत्या विशिष्टो महाविशिष्टः । कोचित् पुनरन्वाचये चशब्दं मन्यमाना 'महतो घासो महापास' इत्यादाप्यावं वर्णयन्ति । न पुवन्निषेधे ॥ ६२ ॥ महत्तीशब्दस्य पुंबन्निपेषविषय उत्तरपदे जावं न भवति । प्राति- पक्किमहणे विज्ञविशिष्ठमणप्राप्त प्रतिपदनिषेधः । महती प्रिया बस्य महतीप्रियः । महतीमनोज्ञः ॥

·शा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २०५ इच्यनचि दीर्घश्च ॥ ६३ ॥ इच्प्रत्ययान्ते अनजादावुत्तरपदे पूर्वपदस्य दीर्थ यात्वं च भवति । केशाकशि । दण्डादण्डि । झुष्टीमुष्टि । वाहवाहवि । दीर्घत्वाचयोरनका- (रस्ते ? रान्ते)षु विशेषः । दीर्घसाहचर्यादात्त्वमप्यनजन्ता(दा?)न भवति । दोर्दोषि, धनुर्धनुपि । अनचीति किम् । अस्यसि, इज्विपवि ॥ दशस्यैकस्य ॥ ६ ॥ दशन्शब्द उत्तरपद एकस्यात्त्वं भवति । एकादश । दशस्येति किम् । एकविंशतिः । एकस्येति किम् । पञ्चदश ।। अष्टनः संज्ञायाम् ।। ६५ ॥ अष्टन्शब्दस्योत्तरपदे परतः संज्ञायामात्त्वं भवति । अष्टावको मुनिः । अष्टापदं हेमादि । संज्ञायामिति किम् । अष्टदंष्ट्रः ।। कपाले हविषि ॥६६॥ (अष्टनः) कपाल उत्तरपदे इविष्यभिधेये आवं भवति । अष्टसु कपालेषु संस्कृतम् मटकपालं हविः । अष्टाकपालः पुरोडाशः । हवि- पीति किम् । अष्टानां कपालानां समाहारः अष्टकपालम् । पानादित्वात् स्त्रीत्वाभावः ।। गवि युक्ते ॥६७ अष्टनशब्दस्य गव्युत्तरपदे तद्युक्तेऽभिधेये बात्त्वं भवति । अष्टागवं शकटम् । अष्टौ गावो युक्ता अस्मिन्निति त्रिपदे बहुव्रीही कृते उत्तरपदे परतः द्वयोर्डिंगुः । 'गोरतद्धितलुकि (५-४-१०८)इति टच् समासान्तः । तत्र दीर्घत्वेन युक्तार्थसम्बत्ययात् गतार्थत्वाद् युक्तशब्दस्य गव्युत्तरपदै तयुक्तेऽभिनिवृत्तिः । अथवा समाहारे द्विगुः । तत्र साहचर्यादभेदोपचा- रादष्टगवेन युक्तं शकटमष्टागवमुच्यते । युक्त इति किम् । अष्टगचं नावण- धनस् । अष्टगुर्देवदत्तः ।। इंश्च सख्ख्यायां प्राक्छतावनीक्षाशीत्योः ।।६८॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरण भध्या०५. द्वेश्चकारादष्टनः प्राक्छताद् या सङ्ख्या तस्यामुत्तरपदे आवं भवति, न चेद् बहुव्रीहिसमासोऽशातिवातरपदं भवति । द्वादश। द्वाविंशतिः। द्वात्रिंशत् । अष्टादश । अष्टाविंशतिः। अष्टात्रिंशत् । द्वश्चेति किम् । पञ्चदश। संख्यायामिति क्रिम् । द्वैमातुरः । आप्टमातुरः । प्राक्छ तादिति किम् । द्विशतम् । अष्टशतम् । द्विसहलम् । अष्टसहस्रम् । अबहुप्रीशी सरिति किम् । द्विवाः । द्विदशाः। अष्टनवाः । चशीतिः ॥ चत्वारिंशदादौ वा ॥ ६९ ॥ दे: अष्टनः (च) प्राक्छताच्यत्वारिंश(तोः ? दादौ) संख्यायामुत्तरपदे थमहुव्रीएशीयोराच वा भवति । द्विचत्वारिंशत् । द्वाचत्वारिंशत् । षष्टा- चत्वारिंशत् । (भष्टचत्वारिंशत् ) द्विपञ्चाशत् द्वापचाशत् । अष्टापञ्चाशत् । अष्टपञ्चाशत् । द्वापष्टिः द्विपष्टिः । अष्टापष्टिः, अष्टपष्टिः । द्वासपतिः,(द्वि- सप्ततिः) । अष्टासप्ततिः, अष्टसप्ततिः । दानवतिः, द्विनवतिः । अष्टानवतिः । अष्टनवतिः । अबहुव्रीशीयोरित्येव । द्विचत्वारिंशत्, द्विचत्वारिंशाः । अष्टौ चत्वारिंशतोऽस्मिन्निति अष्टचत्वारिंशत् । मशीति। अष्टाधीति ।। त्रेलयस्तयत् ॥ ७० ॥ घटनशब्दयोर्यस्मिन् निमित्ते यथात्वं भवति तथा त्रिशब्दस्य प्रयसादेशो भवति । क्वचिन्नित्यः । क्वचिद्विकल्पः । क्वचित्र भवति । तत्र नित्यम् - त्रयोदश। त्रयोविंशतिः। त्रयस्त्रिंशत् । विकल्पः त्रयश्चत्वा- रिंशत् त्रिचत्वारिंशत् । त्रयःपञ्चाशत्, त्रिपञ्चाशत् । अयष्पष्टिः, त्रिपष्टिः । प्रय स्सप्ततिः, त्रिसप्ततिः । त्रयोनवतिः विनवतिः। (क्वचिन्न भवति-) त्रिचतुराः । त्रिदशाः । त्र्यशीति । त्रिशतम् । त्रिसहस्रम् । त्रैमातुरः । इति ॥ हृदयस्य हृद् यदण्लेखलासेषु ॥ ७१॥ हृदयशब्दस्य यदणोः प्रत्यययोः परतः लेखलासयोश्चोत्तरपदयो: परतो हदित्ययमादेशो भवति । हृदयस्य प्रियः हयः । हृदयस्य पन्धनो मन्त्रः हृद्यः । हृदये भवं हृयम् । हृदयाय हितं हृद्यम् । हार्द सौहार्दम् । हृदयं लिखे ? सोति हलेखः । हृदयस्य लासो हल्लासः । अणसन्निधाना- लेखशन्दः वणन्तो गृह्यते । तेनेह न भवति . -हृदयस्य ठेखो ·-- पा७ २.. हृदयहारिण्यास्यया वृत्या समेतम् । २०७ हृदयलेखः । अणीति च सिद्ध लेखग्रहणं ज्ञापकयुत्तर पदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं न भवतीति ।। ग्यशोकरोगशूलशल्यादिषु वा ॥ ७२ ॥ ध्यप्रत्यये शोकादिषु चोत्तरपदेषु परतो हृदयस्य हृदादेशो वा भवति । सौहाई, सौहृदयम् । हृच्छोकः । (हृदयशोकः) । हृद्रोगः । हृदयरोगः । हृच्छूलः । (हृदयशूलः) । हृच्छल्यः । हृदयशल्यः । मोद- ग्रहणाद हहाहो, हृदयदाहः । हृदुःखं, हृदयदुःखम् ! इत्या(दयो भवन्ति) ||* . 000. इस्तिनोऽपत्याणि ॥ ७३ ॥ अपत्याणि परतः पदादेशो मवति । हस्तिपादस्यापत्यं हास्तिपदम् । शिवादिपाठादंण् ।। पत् कापिहिमहतिष्ठन्सु ।। ७४ ॥ काप्यादिपूतरपदेषु ष्ठनि च प्रत्यये परतः पादस्य पदित्ययमादेशो भवति । पत्कापी । पद्विमः । पद्धतिः । पादाभ्यां । यत्यतदर्थाहीये ।। ७५ ॥ इति किस् ! पादार्थसुदकं पाद्यम् । 'पादा- भ्यिाम्' (५-४-६१)इति य(म् ? त्)। द्वाभ्यां पादाभ्यां कोतं द्विपाद्यम् । 'पण(मा? पा)दमापेभ्यो यत्'(५-१-२०)इत्याहीचो यत् ।। क. मातकामानित उपरि थियांश्चिद ग्रन्गे लतः । '...दन उत्तरं ग्रन्भपातः सम्भाच्यते । ས ·२०८ -- ... सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या०६. सङ्ख्यादेवुनि ॥ ७६ ॥ संख्यादेः पादस्य बुन्प्रत्यये परतः पदित्ययमादेशो भवति । द्विपदिकां ददाति । द्विपदिकं कापणं ददाति ।। ऋचः शसि ॥ ७७॥ ऋचः सम्बन्धिनः पादशब्दस्य शसिप्रत्यये परतः पदित्ययमादेशो भवति । पच्छो गायत्रीं शंसति । पादं गायन्याः शंसतीत्यर्थः । वाक्य- गम्यस्य गायन्याः पादसम्बन्धस्य वृत्तौ निवृत्तत्वात् स्वाभाविकमेव शंसन- क्रियायां कर्मत्वं भवति । प्रञ्च इति किम् । पादश्छोकं न्याचप्टे पादशः ॥ वा घोषनिष्कमिश्रशन्देपु ॥ ७८ ॥ पोपादिपूत्तरपदेषु परतः पादस्य पदित्ययमादेशो वा भवति । पद्घोपः, पादघोषः । पन्निष्कः, पादनिष्कः । पन्मिनः, पादमिश्रः। पच्छन्दः, पादशन्दः॥ नस् नासिकायास्तस्क्षुद्रयोः ॥ ७९ ॥ नासिकाशब्दस्य तस्प्रत्यये क्षुद्रे चोत्तरपदे परतो नसित्ययमादेशो भवति । नासिकायाः नस्तः । नासिकायां क्षुद्रः नस्क्षुद्रः॥ यत्यवर्णे ॥ ८॥ नासिकाशब्दस्य यति प्रत्यये परतो वर्णादन्यस्मिन्नभिधेये नसित्यय- मादेशो भवति । नासिकायां भवं, नासिकायै हितं नस्यम् । अवर्ण इति किम् । नासिक्यो वर्णः । नासिक्यं नगरम् । सक्षाशादित्वाचातुरधिको प्यो भवति ॥ शिरसः शीर्षन् ॥ ८१॥ शिशब्दस्य यत्प्रत्यये परतः शीर्पमित्ययमादेशो भवति । शिरसि भवः परिर्पण्यः । शिरस्सः । शीर्पण्या: केश शिरस्या लताः । मग- ·। पा०३ हृदयहारियाया वृत्वा समेतम् । शिर(स्य सः) शिरण्यास्तरक्षा ताः । यत्तीले । शिर इद शिरस्यः । शाखादित्वादशः नीलादि तहिले । ८३ ॥ अजादी तखित परतः शिवः सीदिशो मदति ! (ना? हा)स्ति- शीपिः । पैनुशीर्षिः मौलतीवियचीति कि । समिकः । शिरस्कः । कथं हास्तिशीळ पैलुध्यिति । शीपाद कृते इलः ध्यादेशो भविष्यति । तद्धित इति बिम् । शिरसा शित्तः । थूलशिरसमाचष्टे स्थूल- शिरपति । कथः इत्वला समापिथः इति शार्दशब्दः प्रहलन्तरमस्ति । तबमा एमाशी मणिनि' (१, ४, ७६) । (शीर्पयोगिनिः सुसाहस सब्यासानिति.) उनुकल्याचा संशयारह ॥ ८३ ॥ विकाशयोत्तरपने परतः संसायां विषये उद इत्ययमादेशो भवति । उमेघो नाम मगाइमविः पुत्रः । उत्पादः । उदधिः । उहवाहः समुद्रः ! संज्ञासमिति कि । उदागिरिः । उदकोदतः ॥ उत्तरपदश्य 188|| उदकशब्दस्मारपदस्तस्य संज्ञायां विषये उद इत्ययमादेशो. भवति । क्षीरोदः समुद्रः । यच्छो सरः । शीतादम् । अरुणोदः । लोहि- तोदः ॥ पेणंचासबाहनेषु ।। ८१ ॥ पेपलादिपूत्तरपदेषु परतः लट्कशब्दस्योद इत्ययमादेशो भवति । डदपेपं पिनष्टि । उदहालः । उदवाहनम् । असंक्षार्थ वचनम् ॥ एकहलाहौ साण्डे का !! ८६ ॥ एकहलादो भाण्डवाचिन्युत्तरपद परतः उदलशब्दस्योद इत्ययमा- देशो वा अनति-! उमः, उन्बामः । उपात्रम् , उदकपात्रम् । एकहलादाविति किम् । उदकस्याल ! भाण्ड इति किल । उदकफेनः ।। मन्धोदनलक्तविन्दुजमारहारबीबधगाहेषु ॥ ८७ ॥ विधानस.स. या १ १. 2c ·. ত্তিা (अध्या भ्राष्ट्राग्न्योरिन्धे ॥ १८ ॥ इन्ध उच्रपदे परतः ब्राष्ट्राग्न्या मागी भवति । भ्राष्ट्रमिन्धः । चमिमिन्धः ॥. अगिलस्य गिले ॥ ९९ ॥ गिलशब्द उत्तरपदं परतः नागरशन्दस गुमागमो भवति । तिमिलिः । सांगलस्यति किन् । गिटन्य गिलं. गिलगिलः । गिलान्त- स्यापि भवति । तिमिलिगिलः ॥ भद्रोष्णयोः करणे ॥ १० ॥ भद्रोगाब्दयोः करणशल उत्तरपद परती नुमागमो मनति । मद्रदरणम् । सपकरणम् ॥ मध्यस्य दिने ॥ १.१ ॥ मध्यशब्दस्य दिने उत्तरपद परतों मुमानमो भवति । मध्य- न्दिनम् ॥ दयेनतिलयोः पाते ॥ १०२ ॥ श्येन तिल इत्येतयो, पातशब्द उत्तरपद अन्त्यपे परतो मुभागमो भवति । श्येनपातोऽस्या क्रियानां नाडापावा इनपाना। लंगाना । ब इति किम् । श्येनपात. तिलपातः ।। रानेः कृत्वखिति वा ॥ १०३ ॥ रात्रिशब्दत्य सितोऽन्यस्मिन् कृदन्त उत्तरपद परत सुमागमो वा भवति । रात्रिश्चरः, रात्रिचरः । रात्रिमः। रायटः। (ची खित)ति क्रिम् । रात्रिमन्यः॥ धेनोव्यायाम् ॥ १० ॥ घेनोमव्यशब्द उत्तरपदे मुनागमो वा भवति । धेनुभच्या, धेनुमच्या ॥

·पा०२.] हृदयहारिमाग वृत्त्या समेतम् । सूतोगराजयोजमजकुलोलादियो दुहितुः पुत्र सूतादिश्व उत्तरपनन्य भिकादशी बा भवति । सूतस्य दुहिता सूत्री, मृतदुहिना ! माझी, अनुदिता जानी, राज- दुहिता । भोजपुत्री, भोजदुहिता न: श्री. मनहन्ति ! बुलपुत्री, कुल- बुहिता । शैलपुत्री, शैलदुहित. मात्र गाद पन्त्यादयो भवन्ति । टकारी डीवर्थः । विचार पुत्रानन्द गाठता सूत्रमिदं नारमन्ते । लथा च भी इत्यपि भवति । मांसद विघल्टोला ०६ ॥ पचिप्रकृती लगन्त गुरुन्त चोत्तरपद परतो मांसाहान्त्यस्य लोपो वा भवति । सांरपाका, मांसपाका जापचनी, सांसपकानी । गनीति किम् । मांसदाहः, मांसदहनी । घर रिति कि पासपतिः ।। सगरसतहितमाः ।। १०७॥ समस्त हित हत्येतदारवर पाय ८६ लाई र गति सततं सन्ततम्, सहित रहिता ॥ तुंगन्ताय काम करताना नित्यान्ट स्य लोपो भवति । गोदामोधोयानाः । सरका। मोऽन्य सकामः । समताः पयाहादि तरनितिक गहिरेवावति ।। कृत्यप्रत्ययान्त उत्तर पावर कालोप पति अव- रयकरणीयम् । अवयवत्यः । संवा अवकासप्रपा' (३-२-१) इति समासः । ।

·सरस्वतीकण्ठमरणं अध्या०६ नमो नः ॥ ११० ॥ ना उत्तरपदे परतो नकारस्य लोपो भवति । अनायगा। अबृपलः अब्राह्मणको ग्रामः । अचोरः पन्थाः ।अमक्षिके "यसमकः। अकारः किम् । नेकः । पामनपुत्रकः ॥ तिड्यवक्षेपे ॥ १११ ॥ तिडन्त उत्तरपदे अवक्षेपे गम्यमाने गो नकारस्य लोपो भवति । अपचसि वं जाल्म । अकरोपि लं पल । अस्मादेव ज्ञापकात् तिना स. हावक्षेपे समासो भवति ॥ तस्मान्नुडचि ॥ ११२॥ तस्मात् कृतनलोपान्ननः परस्याबादेरुत्तरपदस्य नुडागमो भवति । अनन्धः । अनुष्टः । अनीम्वरः । अनेकः ।टकारोऽद्वित्वार्थः। पूर्वान्तत्वे हि तद् द्वित्वं स्यात् ।। नमाणनपानवेदोनासत्यनसुचिनकुलनखनपुंसकन- क्षननकनामनग्ननागनभागनाराचनाचिकेतनापितनमेएन- नान्हनान्तरीयकादिषु प्रहत्या ॥ ११ ॥ नभ्राडित्येवमादिषु शब्देपुन प्रकृत्या भवति । नलोपो न भवतीत्यर्थः । न भाजत इति नाट् । विववन्तः । न पातीति नपात् । शवन्तः । न वेत्तीति नवेदाः । असुनन्तः । सत्सु साधुः सत्य । यदन्तः । न सत्यः असत्यः न असत्यः नासत्यः । न मुफ्तीति नगुचिः । (क्विाकि)प्रत्ययान्तः । नास्य कुलमस्तीति नकुलः । नास्य खमस्तीति नखः । नपुमान्न खीति नपुंसकम् । अत एव निपातनात (सी)पुंसयोः (पुमापुंसका)देशः । नक्षीय- ते न क्षरति वा नक्षनभ् । आँपादिके ट्रनि तत्वमन्त्यठोपो वा निपात- नात् । न क्रामतीति नकः । क्रमईप्रत्ययोनिपातनात् । नास्ति अकमास्मिन्निति नाकः । न विद्यन्ते ग्नाः श्रियः सदाशिवा भस्य नग्नः । (नगः1) अनागः अस्य थाशिलता प्रतिभाति।

·पा०२. हृदयहारिण्याच्या कृत्या समेतम् । न वितते सागोऽस्य नभागः। (अमुलागायतीति चाशयः । नन चिति नाचिकेतः । अम्गादेव निपातनात 'जित ज्ञान इत्यानन्... "चयोपयानात् संज्ञायां सन्नत्ययो गुणा राजति(?) । न साप्यते असाविति नापितः । न मीयतेऽसाविति नमसः । नाभिनन्दति वधमिति ननान्दा । नान्तरेण भवतीति नान्तरीयकम् । आकिंग्रहणान्नभोनारहना- स्तिकादयो भवन्ति । एबादशाही दिल्यास : ११ एकसवाल राय नमः सुखायामलने का मादी) इत्येताबोदशौं भजाएकेन न विगति एकालगति: : एकान्नत्रि- शत् । एका(मविंगः । एका जहानिशा । 'एका विशवलिग:'( ३- ४-४३) इतिवृत्तीयासमायः । झन्डावारिति किं । कोका)बामणः ।। गो प्राणिनिका !! ११५ ॥ अगाणिन्यभिधेचे नग इत्यत्र बलोपासावो (बा) निपात्यते । नगा वृक्षाः । नगाः पर्वताः । अगाः पर्वताः । अाणिनीति कि । अगो वृपला शीतेन सहस्य को पहुही बा । १.१६ ।। सहशब्दस्य बहुबीहा समारे उत्तरगटे परतः स इत्यादेशो वा भवति । सहपुत्रण सपुत्रः (सहपुत्रः।) सछात्रः, सहच्छात्रः । बहुव्रीहाविति किर । सहयवा । हत्या का सत्याधिः । शियः सह)कृत्येति हुनाही समाय यत्तापद वत्सरः महान्दो न भवतीति पादेशो न गवति ।। संज्ञायाम ।। ११० ॥ संज्ञायां विपये महादस्योत्तरपदे गारनः साइनो भवति । साथ- स्थम् । सालाराम सशिशुपा हुदाविरोन बदन का । सद दीव्यतीनि सादेवः कुरु महदेवा गार, सहजन्या अपराः ॥ १. सौ.न, पाठ ·- . जातीकारणं [अध्या०६. अनुपाख्याधियोः॥१.८ ।। न उपाख्या यस्वास्ति मोऽनुपात्यः नुमेयः। गाविसढोऽधिकन्तद्वा: चिनाचरपदयोनीही समा गहशदव मादेशो भवति । अनुपान्व्ये सान्निः कपातः । सापाचा वात्या । सरायसीका विद्युत् । अधिक सद्रोणा तारी । समापः पापापणः । मकाकिणीको मापः ।। अव्ययीभावे चाकाले।। ११९ !! अन्ययीभावे च समान काल माचिन्युत्तरपद रहगन्दम्य सादेश भवति । (प्रकाशवाणाम् । सान शालकायनानाम् । सम्प- चावल्याभावः । सरकाहे । (रुधुर च) ! योगपयेऽव्ययीभावः । सतृणमभ्यवति । गुरुवात हति । साकल्यऽव्ययीभावः । अकाल इति. किन् । सहपूताई त सहाराह शेते। अयमपि साकल्य एव ।। अन्यान्ने च ॥ २२० । ग्रन्धमान्नः सन्थान्तः । तद्बाचियुत्तरपदेऽव्ययीमावे सहशब्दस्य सादेशो भवति । सकर ज्योतिपमधीते । काष्ठं समुहूर्त।। कलार्थ आरम्भः । अन्तवचनेऽव्ययीभावः ॥ नाशिघ्यगोवत्सहले ।। १२१ ॥ आनिपि गम्यमानायां गयादिवर्जित उत्तरपदे परतः सहशब्दस्य सगावो न भवति । स्वस्ति गरले सह गुबाला सहच्छाबाय । स्वस्ति मवते सहराष्ट्राय सहसैन्याय । पानि नोति किन् । रपुर आगंतः । अगोवत्स- हल इति किम् । स्वस्ति भक्त (सगवे) सहगवे, (सवत्साय) सहवत्साय सहलाय) सहहलाय॥ समानरय पक्षज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिवन्धुगन्धपि- ण्डपत्यादिपु ॥ १२२ ॥ समान पक्षादिवृत्तपदेषु परतः स इत्ययमादेशो भवति । समानः पक्षोऽस्य समानः पक्षो वा समक्षः । सज्योतिः । संजनपदः ·पा०२ हृदयहारिभ्याख्यया वृत्या समेतम् । सरात्रिः । सनाभिः । सबन्धुः । सगन्धः । सपिण्डः । समानः पतिरस्याः सपनी । मादिग्रहणात् सलोहितसकक्षि(स)वण्यादयो भवन्ति ।। चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ १२३ ।। चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिण्युत्तरपद परतः समानत्य सादेशो भवति । ब्रह्म वेदः तदध्ययनार्थ व्रतमपि अला, तचरति ब्रह्मचारी वन- (२-४-१११) इति णिनिः । समानो ब्रह्मचारी समचारी । चरण शक्ति किम् । प्रज्ञादिना समानो ब्रह्मचारी सत्रमचारी(?) !! तीथे ये ।। १२४ ॥ चप्रत्ययान्त तीर्थशब्द उत्तरपदे परतः समानस्य सादेवो भवति । समानतीय वसति सतीर्थः। 'समानतीर्थाचः (४-४-२३४) इति यः ।। उदरे वा ॥ १२५ ॥ उद्रशब्दं यत्प्रत्ययान्न उत्तरपदे परतः समानशब्दस्य सादेशी वा भवति । समानादरे शयितः मोदवः समानोदर्थः । 'समानादर शयित---- (४-४-१८१) इति यन् ।। नामगोत्ररूपस्थानवर्णवायचनधर्मजातीयेषु र ·२२८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ५. 'किमिदंभ्यां वो घर (५-२-६७) इति बतोर्वस्य घादेशः । इशिति शकारः सर्वादेशार्थः । ईश् की इत्यसन्देहार्थः अविभक्तिको निर्देशः । अपवादत्वादालं बाधते। आ सर्वनाम्नः॥ १२९ ॥ वती गादिषु च परतः सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशो भवति । यावान् । तावान् । एतावान् । यादृक् । यारशः। यारक्षः । तादृक् । ताः । ताक्षः । अमूदक । अमूदृशः । अमूदृक्षः । अन्याइन् । अन्यादृशः । मन्यादृक्षः । भवादृक् । भवादृशः । मवादृक्षः । स्वाहा । खादृशः । त्वादृक्षः । मादृक् । मादृशः । मादृक्षः । एतादृक् । एतादृशः। एतायः॥ विष्वग्देवयोश्च टेरदिरञ्चतो वौ ॥ १३० ॥ विष्वादेवयोः सर्वादीनां (वार्थ ? चाञ्च) तावप्रत्ययान्त उत्त- रपदे परतष्टेः स्थाने अद्रिरित्ययमादेशो मवति । विष्वगञ्चति विध्वघड् । देवद्यड् । इदद्य । विप्वग्देवयोरिति किम् । अष्टाची विप्पाची । अन्चताविति किम् । (विष्वायु) देवयुक् । वाविति किम् । विप्वगाव (१) समः समिः ॥ १३१ ॥ समः अञ्च तावप्रत्ययान्त उत्तरपदे परतः समीत्ययमादेशो मवति । सम्यक् । सम्यञ्चौ । समीचः । समीचीनः ।। सहस्य सधिः ॥ १३२॥ सहस्याच तावप्रत्ययान्त उत्तरपदे परतः सध्यादेशो भवति। सहा(त्व !ञ्च तीति सध्यत् । सध्यञ्चौ । सधीचः । सधीरीनः ।। तिरसस्तियति ॥ १३३ ॥ तिरश्शन्दसान्चताकारा(दापति? दो वाप्रलयात उत्तरपदे पर. तस्तिरि इत्ययमादेशी मवति । तिरोऽवतीति नियंद । तिर्यो । .. 'मि. ग. पाठः, ·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया हल्या समेतम् । तिर्यग्भ्यां तिर्यग्भिः । अतीति किम् । (तिरयः १) तिरश्वः । तिरश्चीनम् ॥ यन्तरनवर्णान्तोपसर्गेभ्योऽप ईत् ॥ १३४ ॥ द्वि अन्तर् इत्येताभ्यामुपसभ्यश्चानवर्णान्तेभ्यः परस्याप इत्येतस्यो- तरपदस्व उत्तरपदादेरी इत्ययमादेशो भवति । द्विर्गता आपोऽस्मिन्निति द्वीपम् । अन्तरीपछ् । समीपम् । (सद्वीपम्:) अनवर्णान्तेभ्य इति किम् । (प्रापम् । उपसर्गेभ्य इति किम् । शोभना आपः स्वापः । पूंजिता आपः अत्यापः । स्वती पूजायां नोपसगौं । अतः समासान्तो न भवति ।। ऊदनोदेशे । १३५ ॥ (अनोःपरस्यापः)देशेऽभिधेये आदेरूकारादेशो भवति । अनुगता भापोऽस्मिन्नित्यनूपो देशः । देश इति किस् । अन्वीपः । दीर्घोच्चारणमव- प्रहार्यम् ॥ आत् समो देवयजने ॥ १३६ ॥ समः परस्यायः देवयजनेऽभिधेये आदेराकारादेशो भवति । समी- पः देवयजनन् । समीपमन्यत् ॥ छकारकयोरन्यस्य दुक् ॥ १३७ ॥ छप्रत्यये कारकशब्दे चोत्तरपदे अन्यशब्दस्य दुगागमो भवति । अन्यस्यायमन्यदी(यं यः) । गहादित्वाच्छः 1 अन्यस्य कारकः अन्य (त्) कारकः।। अषष्ठीतृतीयास्यस्याशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिरागेषु ॥ १३८॥ अषष्ठीस्थस्य(अ)तृतीयास्थस्य वान्यशब्दस्य(रागा आशीरा)दिपूत्त- रपदेषु ढुगागमो भवति । अ(न्यस्यान्या)आशीः अन्यदाशीः । अन्या आ- शा अन्यदाशा । अन्या आस्था अन्यदास्था । अन्य आस्थितः अन्यदा- स्थितः । अन्यस्मिन् उत्सुकः अन्यदुत्सुकः । अन्या अतिः अन्यदतिः । अन्यस्मिन् रागः अन्यद्रागः । अपाठीतृतीयास्थस्येति किम् । अन्यस्य आशीः अन्याशीः । अन्येनास्थितः भन्याग्थितः ।।

·२२० सरस्वतीपण्ठाभरण [थापा ६ अर्थे वा ॥ १९३ ॥ अर्थशन्दे परतोऽन्यस्य दुगागमो भवति वा । अन्यस्मै इदम् अन्यदर्थम् अन्यार्थम् । अन्यः अर्थोऽस्य अन्यदर्थः । (म)षष्ठीतृतीयास्य- स्येत्येव । भन्यस्यार्थः अन्पार्थः । अन्येनार्यः (अन्याः ।।) कोः कत् तत्पुरुषेऽचि ॥ १४०॥ तत्पुरुष समासेऽजादावुत्तरपदे परतः कुशन्दस्य कदित्ययमादेशे भवति । कुत्सितोऽश्वः कदश्वः । कुत्सितमन्नं कदन्नम् । कदशनन् । कदुधः। अचीति किम् । कुप्राह्मणः । तत्पुरुष इति किम् । कूष्ट्रो राजा ॥ त्रिरथवदेषु ॥ १४१॥ ध्यादिप्तरपदेषु परतः कुशब्दस्य कदादेशो गवति । कुत्सितास्त्रयः कन्नयः । कद्रयः । कद्वदः । बहुव्रीहावपि भवति । कुत्सितानि श्रीग्यस्य कविः । कद्रयः। कद्वदः॥ तृणे जातौ ॥ १४२ ॥ कुशन्दस्य तृण उत्तरसदे जातावभिवयायां कदादेशो भवति । कत्तम रोहिपास्या तृणजातिः ।जाताविति किम् । कुत्सितानि तृणानि(अतृणानि)। का पथ्यक्षयोः॥ १४३ ॥ पपिन् मानिइत्येतयोहरपदयोः कोः का इत्ययमादेशो भवति । कुत्सितः पन्या कापयः । कुत्सितः पन्या अस्मिन् कापयो देशः। कुत्सिनोऽक्षः काक्ष । कुमिते यक्षिणी (कामोक्षाणि वा अस्प काक्षः । कथं कुपथं वनमिति । पथिन्शन्दसमानार्थः पयशब्दोऽन्युत्पन्नोऽस्ति । तेन भविष्यति । अनीपदधि वचनम् ॥ ईपदर्थे ॥ १४४॥ ईपदर्थे वर्तमानस्य युशन्दस्योचरपदे परतः का इत्ययमादेशो मवति । ईप-मधुरं (कामधुरम् ) । काठवणम् । अवादावपि परत्वादीषदर्ये काभाव एव भवति । काध ताक्षन (1)॥

·पा० २.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । पुरुषे या ॥ १४५ ॥ पुरुषशब्द उत्तरपदे परतः कुशब्दस्य का इत्ययमादेशो भवति वा । कुत्सितः पुरुषः कापुरुपः कुपुरुषः । अप्राप्तविभाषेयम् । ईपदर्थे तु पूर्व- मेणे) नित्यं भवति । ईपत् पुरुषः का पुरुषः ।। कवं चोष्णे ॥ १४६ ॥ उष्णशब्द उत्तरपदे परतः कुशब्दस्य कादेशः, चकारात् कवादेशश्च वा भवति । ईपत् कुत्सि(तोत)वा उष्णं कोणम् । कोष्णम् । कदुय्यम् । दिक्छब्दात् तीरस्य तारः ।। १४७ ॥ दिक्छब्दादुत्तरस्य तीर इत्येतस्य तार इत्ययमादेशो वा भवति । दक्षिणतारं दक्षिणतीरम् ! उत्तरतारं उत्तरतीरम् । दिक्छब्दादिति किम् । गातीरम् ।। पृषद उदरोद्धानयोलोपः ॥ १४८ ।। पृपच्छब्दस्योदरोद्धानयोरुचरपदयोः परतोऽन्तलोपो भवति । पृष(त) उदरं पृषोदरम् । पृपद् उदरमस्य पृपोदरः । पृष(द्)उद्धानं (पृषो- द्वानर)॥ - अवाप्योस्तंसनद्वादिष्वादेर्वा ॥ १४९ ।। तसादिषु चोत्तरपदेषु परतः यथासंख्यमवाप्योरादिलोपो वा भवति । वतंसः अवतंसः । वक्रयः अवक्रयः । पिनद्धम् अपिनद्धम् । पिहि- तम् अपिहितम् ! पिधानम् अपिधानम् ।। जीवनस्य मूते वादेः ॥ १५० ॥ मूतशब्द उत्तरपदे परतो जीवनशब्दस्य वकारादेरवयवस्य लोपो भवति । जीवनं जलं तस्य मूतः घुटवन्धः जीमूतो मेवः ।। वारों वाहके लश्चोत्तरपदादेः ॥ १५१ ॥ , वारिशब्दस्य वाहकशन्ह उत्तरपदे परतो व इत्यादेशः उत्तरपदा- देव लकारादेशो मवति । वारिणो वाहका वलाहकः मेवः ॥ । १. 'त्या', २. केवल स.ग. पाठः.

·२२३ सरस्वतीकण्ठाभरणं [माया० ६. आडो ध्यःष्टुः ॥ १५२॥ आठ परस्य ध्य उत्तरपदस्यादेः ष्टु इत्ययमादेशो भवत्ति(१)- -- (दुरो दाशनाशदभध्येपूच्च ॥ १५३ ॥ पषो दशसु ॥ १४ ॥ मह्या रौति मयूरः ॥ १५५ ॥ शेते महिषः ॥१५६ ॥ मद्यां शेत इत्यस्मिन्नर्थे महिप इति निपात्यते । महिषो लुलायः । मयूरमहिपशब्दावुणादिष्वन्वाख्यातावपि पुन[पादयन्नने(धोका)शब्दा. नां व्युत्पत्तिर्मवति इति दर्शयति ॥ पिशाचश्मशाने पिशिताशशवशयनयोः।। १५७ ॥ पिशाचः श्मशा(नानम्) इत्येतो शन्दों यथासंख्यं पिशिताशः शवशयन(म्)इत्येतयोरर्थयोर्निपात्यते । पिशितमचीति पिशाचः। शवानां शयनं श्मशानम् ॥ वाग्वादस्येनि वाड्वलः ॥ १५८ ॥ वाग्वादस्यनि परतो वाड्वलादेशो भवति । वाग्वादस्यापत्यं वाड्वलिः ॥ ब्रुवन्तोऽस्यां सीदन्ति वृसी ॥ १५९ ।। (जुवन्तः) मस्यां सीदन्तीत्यस्मिन्नर्थे वृसी इति निपात्यते । ग्रुवन्तः प्रवक्तारोऽस्यां सीदन्तीति वृसी ! अर्व खमस्योदूखलमुलूखलं वा ॥ १६० ॥ अर्व खमस्यास्तीत्यस्मिन्नर्थे उखलमुलूखलमिति वा निपात्यते । अवं समस्योदूसठमुल्खलं वा । यत्र पहुबीद्यादयः सुधन्ते ।। दिव्योक एपां दिवौकसः ॥ १६१ ॥ दरा. परमात्रयं कमातृस्या नरपते । धनमान्नगंगानि सूरापाठाश्च रिसितानि ।

·तिष्ठति पा० २.] .. हृदयहारिण्याख्यया हत्या समेतम् । २२३ दिव्योक एपामित्यस्त्रिज्ञर्थे दिवौकस इति निपात्यते । दिवि स्वर्ग ओक एषां दिवौकसो देवाः ॥ कपित्थदधित्थमहित्थाश्वत्थादयश्च ॥ १६ ॥ कपित्यादयश्च शब्दाः साधवो भवन्ति । कपयोऽस्मिस्तिष्ठन्ति कपित्यः । दनि तिष्ठति दधित्थः । मयां तिष्ठति महित्यः । अश्च इव अश्वत्थः । आदिग्रहणान्मुहूर्जरग्वधावामनिल्वयन्यादयो(?) भवन्ति ॥ सङ्ख्याविसायादेरहस्याहन डौ वा ॥ १६३ ॥ संख्यादेरहशब्दस्य दो परतोऽहनादेशो क्षा भवति । द्वयोरहो वो ध्यक्षः । तस्मिन् छहनि । व्यहि । यहे । व्यहनि । यहि । व्यते । विगत- महळहः । तस्मिन् व्यहनि ! व्यहि । व्यह्ने । सायमहः सायाह्नः । तस्मिन् सायाहनि । सायाहि । सा(याह)* ॥ सायं लोहतरयोः ॥ १६४ ॥ सप्तम्यां वा सा च ॥ १६५ ॥ विश्वस्य, वसुराटोदीर्घः ॥ १६६ ॥ नरे संज्ञायाम् ॥ १६७ ऋषौ मित्रे ॥ १६८ ॥ कोटरमिश्रक्रतिनकपुरगशारिकाणां वने ॥ १६९ ॥ अञ्जनभञ्जनकिंशुककिलुकसाल्वलोहितकुक्कुटखडू- ननलपिङ्गलानां गिरौ ॥ १७ ॥ मतौ वहचोऽनजिरखदिरखपुरस्थाविरपुलिनमलयकार- ण्डवचकवाकादीनाम् ॥ १७१ ॥ शरवंशशुचिकुशधूमाहिकविहतुमुन्यादीनां च ॥१७२॥ त्रयोदयसूत्राणि तवृत्तयश्च क मातुकायां न दृश्यन्ते । रात्रपाठानुसारेण सूत्राणि पर.लिखितानि ।

·२२४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० । ६. वलभ्यनुत्साहभ्रातृपितृणाम् ॥ १७३ ॥ चितेः कपि ॥ १७४ ॥ ठूलोपे पूर्वस्याणः ॥ १७५ ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ १७६ ॥ कणे चिह्नरयाविष्टाष्टपञ्चभिन्नच्छिन्नच्छिन्द्रसुवस्वस्ति- कस्य ॥ १७७ ॥ कर्णशब्द उत्तरपदे परतश्चिवाचिनो विटादिवर्जितस्य दीपों भवति । यत् पश्चादीनां स्वामिविशेषसम्बन्धज्ञानाय लक्षणं क्रियते तचिहम् । दात्राकर्णः । द्विगुणाकर्णः। यहुलाकर्णः । व्यङ्गुलाकर्णः । चिह- स्येति किम्। (गोत'शोभ)नकर्णः।लम्बकर्णः । अविष्टादेरिति किम् । विष्टकर्णः अष्टकर्णः । पञ्चकर्णः । भिन्नकर्णः । छिन्नकर्णः । छिद्रकः । सुवकर्णः । स्वस्तिककर्णः॥ नहिवृतिवृपियधिकचिसहितनि क्यौ ॥ १७८ ।। नयादिपु क्विवन्तेयुत्तरपदेयु परतः पूर्वपदस्य दीर्घा भवति । उपा- नत् । परीणत् । नीवृत् । उपावृत् । प्राट् । परीवृट् । श्वावित्। मर्मावित् । नीरुक । अमीरुक् । ऋतीप(हकं?) । परीतत् । 'गमयमतनादीनां पचौ' (६-३-४७) इत्यनुनासिकलोपः । क्याविति किम् । (उपतध्वं वित? परिणहनम् । )... उपसर्गस्य पनि बहुलम् ॥ १७९ ॥ (उपसर्गस्य) घनन्त उत्तरपदे परतः बहुलं दीपों मवति । प्रतिवेशः। प्रतीवेशः । प्रतिपोधःप्रतीयोपः । प्रतिहारः प्रतीक्षारः। प्रतीकारः प्रतिकारः। षतिसारः अतीसारः । क्वचिद् भिन्नविषये । प्राकारः प्रकारः । प्रासादः प्रसादः । विमार्गः बीमार्गः । अपामार्गः। अपमार्गः । क्वचित्र मवति ।

·। पा० २.] हृदयहारिण्यालयया वृत्त्या सगतम् । २२५ विषादः । निपादः । प्रतापः । प्रभावः । क्वचिद् भवत्येव --नीवारः । नीदारः । नीराारः । प्राचारः ।। इका काशे ॥१८॥ इगन्तस्योपसर्गस्य काशशब्द उत्तरपदे दी| गवति । नीकाशः । प्रतीकाशः । इक इति किम् ! प्रकाशः । बहुलमित्येव । निकाशः । अ(योज)यं भारम्भः ।। इश्ति ॥ १८१ ॥ दा इत्येतस्य यस्तकारादिरादेशस्तरिमन् परत इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घा भवति । नत्तिम् । वीत्तम् । परीतम् । तीति किम् । (शदन्त सुदत्तम्) । इक इत्येव । प्रत्तम् । अवत्तम् । द इति किम् । विकीर्णः १ (अचः) उपसर्गा- द(ज? च)स्ता' (७-२. ९८) इति यद्यप्यन्त्यस्य तकारः क्रियते तथापि वर्वस्याश्रयात् सिद्धत्वमिति तकारादिरादेशो भवति । अपीलुदा देवहे ॥ १८३ ॥ वहशब्द (स्यो ? उत्तरपदे परतः पीलुदावा दिवर्जितस्य पूर्वपदस्य दी! भवति । कपीवहः । अपीवहः । गुनीवहः । अपीलुदादेरिति किस् । पीलबहः । दारवहः । आदिग्रहणाचारुवहमित्यादावपि न भवति । इक इत्येव । पिण्डवहम् । काटनम् ॥ अन्येषामपि दृश्यते ॥ १८३ ॥ अन्येषामपि शब्दानां बहुलमुत्तरपदेऽनुत्तरपदे च दीर्घो भवति । क्षादन्तः । श्वादंष्ट्रा । श्वाकर्णः । क्वचिद भवति - वफल्कः । श्चमुखः । क्वचिद् विकल्पः श्वपुच्छः, शापुच्छः । क्वचिहिषयान्तरे ----श्वपदं, श्वापदम् । क्वचिदनुत्तरपदे---पुरुषः, पूरुषः । नरका, नारकः । दृशिग्रहणं प्रयोगानुसारार्थम् । तेनायं विषयविभागो भवति । चौ ॥ १८४ ॥ चावित्यञ्चतिर्खप्ताकारनकारो गृयते । तस्मिन्नुत्तरपदे परतः पूर्वस्व दीर्थो भवति । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । अधूचः पश्य । मधूचा ।

·२२६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०६ मधूचे । प्राची। (प्रा'प्रतीची। अन्तरन्नोऽपि यणादेशो विधानसा- माद्दीपण पाध्यते ।। सम्प्रसारणस्य ॥ १८५ ॥ सम्प्रसारणान्तस्योत्तरपदे परतो दीर्घा मवति । कारीपगन्धीपुत्रः । कारीगन्वीपतिः । कारीपगन्धीबन्धुः । कौमुदगन्धीबन्धु ॥ शन सादण्डनापनारायण भट्टसमुद्धृतायां सरस्वतारण्ठाभरणस्य इय करणघ माती परयाप्यायस्य द्विताय ·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २२७ " ' अथ तृतीयः पादा। प्रकृतेः ॥ १ ॥ अधिकारोऽयम् , 'पदस्य वीप्सायां दे' (७.३- १)इति यावत् । ततः प्राग यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, प्रकृतरित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति - हलादेरन्त्यस्य' (६. ३. २) हूतः ! जीनः । प्रकृतेरिति किम् । निरुतम् । दुरुतम् । 'नामि-(६-३-३) अग्नीनोस् । वायूनाम् । प्रकृते. रिति किम् । क्रिमिणां पश्य । पामनां पश्य । 'ना संयोगादे(व ? रस्थः)' (६.३-७८)- ग्लेयात् । ग्लायात् । प्रकृतरिति किम् ! निर्यायात् । (पुरुट.. सूक्ष्यधमारव्योडे ? 'लुल्लङ्लवडमोड्योगे) (६-३-८२)- अकार्षीत् । (एहि ? हिष्ट) । प्रकृतेरिति किम् । प्राकरोत् । उपैहि(छ) । 'अचि अनुधातु- झुवां रबोरियुयौ' (६-३-८२)- श्रियः । ध्रुवः । प्रकृतेरिति किम् । श्य- धम् । स्वर्थम् । ('के तद्धितेऽणो हस्वः') (७-२-६९)-कुमारिका । प्रकृतेरिति किम् । कुमा(रीय ? रौं)कायति कुमारीकः । * युवोरनाकाबुपदेशे'- नन्दनः । कारकः। प्रकृतरिति किम् । (प्रकृती १)। दीव्यन् । 'उरत्' (७-३- १२३)- ववश्च । ववश्रतुः । अतुसि, अति उत्तरस्य प्रत्ययस्य निमित्तत्वात् 'अचः परस्मिन् -' (१.२.४४) इति स्थानिवद्भावे वकारस्य 'न तस्मिन्' (६- १- ४.७) इति संप्रसारणप्रतिषेधः सिद्धो भवति । प्रकृते- रिति (किम् १ ) सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । सा यथायथ प्रदेशवाक्येषु सम्ब- ग्धविशेषानुपस्थापयति । 'अष्टनो वालु(यात्' (६- 3- ५३), 'त्यदादीनां तसादिपुत्वार्थ थे ? द्वेरः) (६-४-७१) इति स्थानपष्ठी । 'हलादेरन्त्यस्य' (६-३-२) + 'ऊोतेश्वोपधायाः' (१) इत्यवयवपाठी! .'अष्टनोर निजलि' (१) *'युवोरनाकावुपदेशे' इति निमित्तपष्ठीति ।। हलादरन्त्यस्य ॥२॥ सम्प्रसारणस्य दीर्घ इति चानुवर्तते । हलादिप्रकृतिसम्बन्मिनोऽन्त्यस्य संप्रसारणस्य दीपों भवति । हृतः । जीनः । संवीतः । (शु ! शू) नः । *'युवोरनाकावस:' (६.४.१) इत्येवोपरिष्टादानुसूची दृश्यते ।'उल् गोहोऽना' (६-३-९२) उपधायाश्च' (६. ४. ४) इति स्वान्, । 'अञ्जनोः सनि ललि' (६.६. ११) इति स्यात ·, . २२८ सरस्वतीकण्ठामरण (पम्या.. हलादेरिति किम् । उतः । उतवान् । (कान्त अन्त्योस्येति किम् । विद्धः । (निवि)चितः । प्रकृतोरत्येव । निरुतम् । दुरुतम् ॥ नाम्यतिसृचतस्रोः ॥ ३ ॥ नामिति षष्ठीबहुवचनमागतनुट्कं गृह्यते, तस्मिन् तिसृचतमृवर्जि तायाः प्रकृतेरन्त्यस्याचो दीर्घा भवति । वृक्षाणाम् । अग्नीनाम् । वायूनाम् । कर्तृणाम् । अतिसूचतस्रोरिति किम् । तिसृणाम् । चतसृणाम् (मौः सनुद्)- कस्य निर्देशः कृते नुटि दीर्घप्रतिपत्त्यर्थम् , अन्यथा नुइभावः स्यात् । उत्तरार्यश्च ॥ 'नुर्वा ॥४॥ न उपधायाः ॥ ५॥ नान्तायाः प्रकृतेर्या उपधा तस्या नामि परतो दीर्थों भवति । पभानाम् । सप्तानाम् । नवानाम् । दशानाम् । न इति किम् । चतुर्णाम् । पण्णाम् । नामीत्येव । चर्मणाम् । पर्वणाम् ।। शिमुट्यशीसम्बुद्ध्योः॥६॥ शौ मुटि च शीसम्बुद्धिवर्जिते परतो नान्तायाः प्रकृतेः उपधाया दर्षों मवति । सामानि तिष्ठन्ति । सामानि पश्य । वेमानि । लोमानि । पामाविह नान्तत्वं 'तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनानि-' (१. १. २२) इति लिगात् (?)। कुण्डानि । वनानि । वाराणि । दधीनि । मधूनि । पूणि । राजा। राजानौ । राजानः। राजानम् । राजानौ । सीमा सीमानौ । सीमानः । सीमानम् । सीमानौ । अशीसम्बुद्ध्योरिति किम् । चर्म(गिणी) तितः । चर्म(गिरणी) पश्य । वारिणी । मधु (नि ! नी । हे राजन् । हे सीमन् ॥ स्महतोर्नुमि ॥ ७ ॥ सान्ताया महतः प्रकृतेः शो सुटि चाशीसम्बुद्धयोः परतस्तन्निमिचे नुम्पुपधाया दीर्षो मवति । श्रेयांसि तिष्ठन्ति । अयासि पश्य । पयामि । यि । महान्ति तिष्ठन्ति । महान्ति पश्य । श्रेयान् । श्रेयासौ । श्रेयास म् । श्रेयांसी । महान् । महान्तौ । महान्तः । परममहान् । 'म सूपमिदं नियम, मानायो न रो।

·सासः॥ पा० ३० हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सधिकारे महदादिभिः (१.१.२२) इति तदन्तविधिः । नुमीति किम् अप्सरसः । सुमनसः । शिसुनिमित्तस्य नुमो ग्रहणादिह न भवति । सुहिंसौ । सुहिंसः । सुकंसी । सुकंसः। अशीसम्बुद्धयोरित्येव । हे श्रेयन । हे महन् । अप्रीस्वसृनप्तनेष्तृत्वष्टाहोलपोतप्रशास्तृप्रस्तोत्रु- नेत्रुद्भातृपतिर्तृप्रतिप्रस्थातृणाम् ॥८॥ तृन्नि ? इ)वि तृन्वृचोर्ग्रहणम् । अपशब्दस्य तृन्नन्तस्य तृजन्तस्य च स्वरादीनां च शौ सुटि च शीसम्बुद्धिवर्जिते परत उपधाया दीर्घा भगति । आपः । स्वापः । स्वाम्पि । समासान्तविधैरनित्यत्वादन भवति । नित्यमपि नुममकृत्वा दीर्घरचमिप्यते । पूर्ववत् तदन्तविधिः । एवं कीरौ । परमकर्तारौ । परमस्वसारी । जामातारौ । पशीसम्बुद्धथोरियेव । कर्तुणी । हे कर्तः । हे अत्वसन्तस्याधातोः सौ ॥ ९ ॥ अत्वन्तस्यासन्तस्य च धातुवर्जितस्य सावसम्बुद्धौ परतः उपधाया दौर्षो भवति । भवान् । कृतवान् । गोमान् । यवमान् । सलुपः न पुनः पन्यशब्दश्चेत्यनापि भवन्ति (१) । अत्न सत्त्वात् कृते दीर्चे नुमागमः । असन्तस्य भतराः । बझिराः । चन्द्रमाः । स्थूलशिराः । सुमनाः । अधातोरिति किम् । पिपलं नसते पि- घडा(ह ?): । चर्म वस्ते चर्मवः । 'अर्थवग्रहणे नानर्थकस्य' (१-२-७३) इति सिद्धे पक्षातोरिति वचनम् * गनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवत्ता चानकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्तीति परिभाषाज्ञापनार्थम् । तेनानापि भवति - खरणाः । खुरणाः । असम्बुद्धापित्येव 1 हे मवन् । हे सुमनः ।। इन्हन्पूषार्थरुणां शौ च ॥ १० ॥ इन्नन्तस्य हनादीनां च (शौ) सारेच चासम्बुद्धौ परत उपधाया दीपो भवति । दण्डीनि । लत्रीणि । दण्डी । छत्री । भ्रूणहा । बहुपूपाणि । पूषा ! महर्यमाणि । (अर्यमाणि:)। पर्णमा । सी (शा)चेति किम् । दण्डिना । १. 'तृन्तन्त' 'क. पाठः, * ट्यं २ मागिनीया परिभाषा । 'न वर्गनिनन्मन महणे (1.2.५४) इति तैवदर्यानुवादकं भोप्रसूत्रम् ॥ ....

·.... - २३० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ६. दण्डिनः 1 वृत्रणम् । बसम्मुद्धावित्येव । हे दण्डिन् । हे (पुत्र ? वृत्रह) न् । हे पपन् । हे अर्थमन् ॥ अज्झनोः सनि झलि ।। ११ ॥ भजन्तायाः प्रकृतः हन्तेष अलादो पनि परतोऽचो दीधी भवति । चिचीपति । तुएपति । चिकीर्षति । जिमानानि । मलीति किम् । पिपविए- (तिते ।) प्रकृतरित्येव । दषि.... सनोति ॥ इडो गमः ॥ १२ ॥ इनदेशस्य गमेप्रवादी सनि परतः अचा दीपों भवति । अधि- जिगांपते वेदम् । इछ इति किम् । सजिगसते वरसो.मात्रा ॥ तनोर्वा ॥ १३ ॥ तनातझलादी पनि परतो वा दीर्घा मदति तितामति वितंसति । झालीयेव । तितनिपति । 'मनि 'इवन्तर्व--- (६. ४. १२६) इत्यादिना इविकलः॥ “क्रमः क्वि ॥ २४॥ समः प्रकृतेः क्ताप्रत्यये झलार्दा परता वा दीर्को मवति । कन्या मान्ला। अलीत्येव । ऋमित्वा। 'उदितो वा' (६-४-१२४) इताइभिकल्पः । म(कृत्ये कम्ये) त्यादी 'मापिनि (६-४. ६) इति वचनान् पहि- रमोऽपि स्यान्तरङ्गान् विधीन साधित्वा (पत्व ? प्रथम)मेव भवति ।। महनमस्तिड्यापिति किति वौ च ॥ १५ ।। अमन्तायाः प्रातः रवर्जिताया यो अलादी च ति(पि)ति (किति) प्रत्यये परतः दीर्णो भवति । प्रश्चान् । प्रतान् । (प्रयु ?) । झटादौ- शान्तः शान्तान् । शन्या। शान्तिः । (अम इनि किम् ।) पक्त्वा । इन्- प्रतिपेषः किम्। बदणि । भ्रूणहनि । किनीति किम् । गन्ना । (कृती()इली) क्षेत्र । गम्यते । मंगान्तः (शादंदा) न्त इति पीचरगन्तस्य सान्दसलाद दीपों भविष्यति ॥ अमि च श्छ्वोः शूटौ ॥ १६ ॥ अमादी वौ अलादी च प्रत्यये परतः गतुमनस्य (इकारस्य) पका- रस्य र ययासस्थंक इत्येतावादेवी भवतः । नाविभाारन्दप्राट् ! "काय.ग, पाठ ·। पा० ३.] हुण्यहारियागया गुत्त्या समेतम् । गोविट् । पृष्ठ । पृष्टवान् । प्रष्टः । (पृ? प्रष्टुम् । स्योनः । स्योमा ! विवेदी णादि (के ? कौ)लमानन्प्रत्ययेन यो) । लघूपधाश्रयत्वाच(नोवार्णात् प्राकृतं चलीयो भवति । अक्षयः । हिरण्यपुः । 'यसिद्धं बहिरमन्तरङ्गे' (१-२- ८४) इति 'नाजानन्तर्ये' (१.२-८५) इति प्रतिषिध्यत इति यणादेशो भवति । धूतः । द्यूतवान् । धूपति । करं शुभ्यां द्युभिरिति । (जठि कृते 'पदान्ते दिव उत्' (६-१.१४७) इति तपरत्वान्मात्राकालो) भविष्यति । अमि चेति किम् । (प्रयते ? पृच्छय)ते । दीव्यते । ठकार 'उठि' (६.१.१००)वति विशेषणार्थः ।। स्त्रिव्यविमविज्वरिपराष्ट्रपधायाथ ॥ १७ ॥ शिव्यादीनां जमादौ वौ झलादी चा प्रत्यये परतः वकारस्योपधाया- थोठादेशो अवति । (स्योमायो ? सोगा ओमा) मोमा । जूर्मा । तूर्मा । स्नूः । सुगौ । (धूर्ग: ) सुचः । 'यो । उवः । मू । मुवी । मुवः ।) जुः । जूरौ । जूरः । तुः । तूरौ । तरः ! नृतः । सूतवान् । सूतिः । अतिः । मूतिः । जूर्तिः । (तितु ? हेर)मह-६-४-१३६) इत्यादिना इटातिषेधः । तूर्णम् । तूर्णवान् । तूर्तिः ॥ राल्लोपः ॥ १८ ॥ रेफात् परयो (त्वा ? श्छयो:) जमादी वौ झलादी प प्रत्यये परतः लोपो भवति । हर्मा । मूी । तूर्मा । धूर्मा । हू: । हुरौ । हुरः । मूः । मुरौ । मुरः । तुः । तुरौ । तुरः । धूः। धुरौ । धुरः । हूर्णः । हूणवान् । हूर्तिः ।) मूर्तः । मूर्तवान् । मूर्तिः । तृणः । तूर्णवान् । तूर्तिः। धूर्णः । पूर्णवान् । तिः । अनि चेत्येव । मूळ धृर्षिता ।। प्राग्युयोरयुगबुगसिद्धं समानाश्रये ॥ १९ ॥ (गु १ यु)योरिति संशब्दनात् प्रा... कार्य समानाश्रये प्रत्यये कार्यान्तरे कर्तव्ये मसिद्धं सवति । पसिद्ध- बचनमुत्सर्गरक्षणमावाई मादेशलक्षणप्रतिषेधार्थ छ । एधि । शधि । मस्ति- शास्त्योरेत्वदशाभावयोः कृतयोझलक्षण धित्वं न प्राप्नोति । यसिद्धत्वादु भवति । जहि गतमानिति जभावे अनुनानिवलीप च ने बादशलक्षणों (नि? हि)लुगल्लोपौ प्राप्नुतः । सिद्धत्वान भवतः । नत्र तत्य र भावात् सरता माना अयत्त मैतमाम । समानावयलक्षणयान विधिः । नल्या ? .... .... रवर्जित ·- सरस्वषिष्ठीजरणं ... जप्या०६ व्या)श्रयलक्षणप्रतिषेधः । प्राग्युवारिति किन् । अभाजि । रागः । वृद्धौ कर्तव्यायां नलोपः सिद्ध एव । अयुगबुगिति किम् । बभूवतुः । उपदिदीये । (ग)युकोः सिद्धत्वाद् (बुग? उप ) यणादेशी (न) भवतः । समानाश्रय इति किम् । पपुषः पश्य । चिच्युषः पश्य । लुलुवुपः पश्य ! वसोः सम्प्रसारणं विभक्त्याश्रयं तदादिना श्रयालोपयणुवडादेशेषु कर्तव्येषु नासिद्ध भवति । यस्मादेव वचनाद् असिद्धं पहिरङ्गमन्तरजे (१-३-८४)इति परिभाषाप्यत्र नोपतिष्ठते । मन्तरवाहिन्योयुगपत् समवस्थानामावात् ।। मान्नः॥२.॥ श्रमः परस्य नकारस्य ठोपो मवति । मनक्ति । व्यक्ति । हिनस्ति । कारः किम् । यज्ञानाम् । यत्नानाम् । प्रत्ना १ श्रा) नां निश्नानामिति लाक्षणिकलादनपकत्वाच न भवति ।। हलोऽनिदितः विडत्युपधायाः ॥२१॥ हलन्तायाः प्रकृतेरनिहितः विनि प्रत्यये परतो नकारस्योपधायां लोपो मवति । सस्तः । सस्तवान् । सस्यते । ध्वस्त । ध्वम्तवान् । ध्वस्यते। हठ इति किम् । नीयते । नेनीयते । बनिदित इति किम् । नन्दितः । नन्दान्य)ते । नानन्यते । वित्तीति किम् । संमिता। सिता । उपधाया इति किम् । नशते । नानद्यते। शित्यपिति ॥ २२ ॥ शित्यपिति प्रत्यये परतः हलन्तायाः यनिदित प्रकृतरूपपाया नकारस्य लोपो भवति । द...ति। (पुष्णाति । अनानि )| अपि नीति किम् । संसते । घंसते । भनिदित इत्येव । शिनानः । का....नः ।। श्रन्थिग्रन्थिवजीन्धीनां लिटि ॥ २३॥ अन्थ्यादीनां प्रकृतीनामपिति लिटि प्रत्यये परता नकारस्योपधाया लोपो भवति । श्रेषतुः । श्रेयुः। यतुः । प्रेयः । परिपस्यने । समीधे । ममी. धाते । भपितीत्येव । शुधन्य । जग्रन्थ ।। दम्भः सि सनि च ॥ २४ ॥ दम्मेः सकारादी मुनि लिटि चारिति परतो नकारस्य लोग भवति । विमति, धीप्यति । देमतुः । देभुः । मीनि किम् । दिद(यगि मिति ।। - - ·सा माई ३.] हृदयहाविम्यालयमा पुस्था समेतम् । दशिपजिवजी शापि ॥ २५ ॥ दंशादीनां प्रकृतीना (सनि ? शापि) प्रत्यये परतो नकारा लोपो अवति । दशति । व्यतिपजति । परिवजेते ।। जे वुधिनुणल्युननिए । २६ ॥ जो मृगरपणे ॥२५॥ रजयति मृगान् व्याधः । सिवादलत्वम् । नालन रगण)इनि, : (किन् ।) रज्जयति समां नमः ।। पनि भापकरणयोः ।। २८ । भावकरणवाचिनि पनि परतो रजेनझारर लोपो भवति । आवे -- आश्चर्यो रागः । विचित्रों रागः । करण ज्यतेजेनेति रागः । मावकरणयोरिति किम् । रज्यन्त्यस्यामिति रङ्गः ।। स्यदो जने ॥ २९॥ स्यद इति स्यन्देवनि नलोपो वृद्धव्यभावश्च निपात्यते जरेऽमिवेये। गोस्यदः । अश्वस्यदः । जव इति किम् । तैलस्यन्दः । वृतस्यन्दः ।। अवौधोद्मप्रश्रथमिश्रथाः ॥ ३० ॥ अवोदादयः शब्दा निपात्यन्ते । अयोदं इति उन्देरवपूर्वस्य पनि नलोपः । (एघ इति इन्धेपनि नलोपो गुणश्च 1) उन्म इति उन्देरौ- णादिके म(निन् प्रत्यये नलोपः । प्रश्रयः हिमश्रण इति म पूर्वमा हिमपर्वत च श्रन्येव नलोपो वृद्धयगावय ।। - जिन् ।। २६ ॥ १. स.ग. पाठः. .२. रोउन् ॥ २५ ॥ न्युनगुनविष्ट च ॥ २७ ॥ 'मा' 31. U.S. ठा, है समिदं सवृत्तिकम्परितनं व के. मानुजयां उसन् ।

·. " सरस्वतीकण्ठाभरणे : [अध्या० .. लोङ्गकम्प्योरुपतापशरीरविकारयोः ॥ ३१ ॥ लडिकम्प्योः प्रकृत्योरुपतापे शरीरावकारे , गम्यमाने नलोपो । गवति । विलगितः । विकापनः । उपनापशरीरायकारयोरित किम् । विल. जितः । विकम्पितः । बुहेरच्यानटीति न वक्तव्यम् । ( ? योहिः प्रकृत्य न्तरमस्ति । तेनैव पहयति नियहक इति भावष्यति । कथं ज्ञायते (-)हिः प्रकृत्यन्तरमस्तीति । अचीति लोप उच्यते । अनजादापि रयते । नि(व वृद्धोत । (नि हयति ?) आनटात्युच्यते । इडादावाप श्यते । नियहिता। निपाईनुम् । धचोत्युच्यते । अजादावाप (न) दृश्यते । *नि(पई ?ह)यति निवडक बनतितनाद्यानटां ल्यपि अमः ।। ३२ ।। पनतेस्तनोत्यादीनामनिटां च प्रस्तांना ल्याप परतः ममा लोपो भवति । प्रपत्य । प्र(कत)त्य । प्र(कृ? क्ष)त्य । प्रसत्य । प्रहत्य ! ममत्य । एपामिति किम् । पद्यते । (अक्षण्यते, हन्यते ॥ मो वा ॥ ३३ ॥ मान्तायाः प्रकृतेः ल्याप प्रत्यये परतो वा लोपो भवति । प्र(य). स, प्रवत्य यम्य) । प्रणत्य, प्रणम्य । आगत्य, आगम्य । झाल तिड्यापति ॥ ३४ ॥ शलादावपिति तिप्रत्यये परतो पनत्यादीनां प्रकृतीनां लोपो मपति । (अवत । अवघा.) थतत । अतथाः । थमत । अमयाः । हतः। इयः। (वीलीति किम् । प्रन्ति । तिठीति किम् । हन्ता । मन्ता । मपितीति किम् । इसिन्ति) | " . विडति ॥ ३५॥ इलादी (ति? पिट ति प्रत्यये परतो यनतितनापनिटां प्रकृतीनां लोपो भवति । वति । तति । क्तिचि प्रतिपय वक्ष्यति । अन्यत्र शादा. विटा भवितव्यम् । तत । ततवान् । सनोतराव वक्ष्यनि । क्षतः। क्षतवान् । (१)तः । (१ तवान् । यत । यतवान् । रतः । रतवान् । गतः । -- १. 'एनालानिमामिति ७. U.B पाठः, पत्र विचिम्लामे माति।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । गतवान् । (गमः ? मतः). मतवान् । विछतीति किम् । यन्ता । रन्ता। झलीत्येव । (पश्यः वन्योते । रम्यते । वनंतितनाद्यनिटामित्येव । शान्तः । शान्तवान् । कान्तः । कान्तवान् । (स? )म इत्येव । पक्का पकवान् । उक्तः। उक्तवान् । जनसनखनामात् ॥ ३६ ॥ बनादीनां प्रकृतीनां झलादौ किति (लिति) प्रत्यये परतो. नम धात्वं भवति । जातः । जातवान्। जातिः । सातः । सातवान् । सातिः खातः । खातवान् । खातिः । झलीत्येव । जनित्वा ।। : सनि ॥ १७ ॥ जनादीनां सनि झलादा प्रत्यये परतो मम आत्वं भवति । सि. (सा१ पा)सति । जनखनोरिटा भवितव्यम् इति झलादिः सन् न भवति । अलीलेव । सिसनिपति ॥ ये वा॥ ३८॥ जनादीनां प्रकृतीनां यकारादौ प्रत्यये परतो मम आत्वं वा भवति । जायते, जन्यते । जाजायते, जजन्यते । प्रजाय, प्रजन्यं । सायते । सन्यते । सासायते, संसन्यते । प्रसाय, प्रसत्य । सायते, खुन्यते । चाखायते, चान्यते । प्रखाय(ते १) प्रखन्य ।। . A तनोतेर्यकि ॥ ३९ ॥ . . 'तनोतेर्यकि प्रत्यये परतो नम आत्वं वा भवति । तायते । तन्यते । यकीति किम् । तन्तन्यते ॥ सनः क्तिचि लोपश्च ॥ १० ॥ सनोतः क्तिचि प्रत्यये परतों अमो लोप आत्यं च या भवति । सतिः, सातिः, सन्तिः ॥ गमेलिङयात्मनेपदे ॥३१॥ धात्मनेपदरूपे लिडि परतो गमे(न ? में) लोपो वा भवति । सर्जन खौष्ट, सङ्घसीट । लिंडीति किम् । सजग्मे । आत्मनेपद इति अम्बात् ।।

·१ अध्या 1 सरस्वतीकण्ठाभरणं ६. सिचिच॥४२॥ सिच्यात्मनेपदपरे परतो गमः (सोमो) लोपो वा भवति । समगत, विमगरत ॥ हनो नित्यम् ॥ ४३ ॥ इनेः प्रतिरात्मनेपदपरे सिधि परतो लोपो निलं भवति । थाहत । आहसाताम् । आहसत ।। यमा सूचने ॥ ४॥ . सूचनं गन्धनं परदोपाविष्करण, तस्मिन् वर्तमानस्य यमेरात्मनेपदपरे सिधि परतो लोपो नित्यं भवति । उदायत । उदायसातास । उदायसत । सूचन इति किम् । व्यायंस्त । झलि तिपि न भवति । सि(चा? चौ) व्यवधानात् । धात्मनेपद इत्येव । अयंसीत् ॥ घोराहे ॥ १५॥ उद्धाहे वर्तमानस्य यग आत्मनेपदपरे सिचि परतो लोपो वा भवति । उगायत कन्याम, उपायस्त ।। गमयमतनमनादीनां कौ ॥ ४६॥ मादीनी प्रकृतीना की परतो (ज)मो लोपो भवति । जनगत् । फालिजगत् । अयत् । वियत् । परीतत् । उपा(ना? तात् । सम्मत् । विमत् । मादिग्रहणात् सनत् (विलन् ) इत्यादयो गवन्ति ।। गमेल च ॥ १७ ॥ गमेः प्रश्ते की प्रत्यये परतो मो लोप कारः अन्तादेशो म. पति । अग्ने गल्ठति अगः । (इलो १मलो पापवादो मा विज्ञायीति पवार: मियते । रोन ते मो सोपे अकारान्तस्योकारो भवति । नाः पूजायाम् ॥ ८ ॥ मंचतेः पूनायो वनमानस्य भगो लोपोन.भाति । यचितमिव सिरोवति । यचिता भस्य गुरवः । पूजायामिति किन् । भरनः? पत्त।)॥ • 'का'.ग. 7 ·मा० ३. हृदयहारिम्याख्यया वृत्त्या समैतम् ।. • २३६ क्तिचि दी। ? । -- - M {. 1 किन(च् प्रत्यये परतः प्रकृते(मोमो लोपः (स्तिांचे 1) दीर्घका व भवति । तनाधनिटानिति लोपस्य, गमः 'किति वो येति दीर्घस्स च प्रतिषेधः । दीर्वप्रतिषेधसन्नियोगेन लोपप्रतिपेधविधानात् संज्ञादीनां प्रतिषेधो न शवति । (शक्तिः भक्तिः १ वन्तिः तन्तिः) (चितो? क्तियों) ग्रहणं किम् । रतिः ।। . रित्व स्कन्दत्यन्दोः ॥५०॥ क्वायत्यये परतः स्कन्दस्यन्दोर्जमो लोपो (न) भवति ।'स्कन्वी, स्वन्त्वा । प्रस्कन्छ । प्रस्यन्छ । केचित् (कि? क्त्वी)ति द्वितकारनिदेशेन ल्यपि प्रतिषेधं नेच्छन्ति । प्रस्कय । अवस्कछ । प्रस्यद्य । अवस्यद्य । अनिडर्थ वचनम् । सेटि तूत्तरसूत्रेण स्यन्दित्वेति भवति ॥ सेटि ॥ ११ ॥ 'सैटि स्वागत्यये परतो अमो लोपो (न) भवति । अंशिया । . सित्वा ।' थफान्तवाञ्चिलुचीनां वा ॥ ५२॥ धकारफकारांन्तानां प्रकृतीनां वञ्चिलुञ्च्योश्च सेटि त्याप्रत्यये अनो लोपो वा भवति । श्रथित्वा, श्रन्थित्वा । अथित्या, प्रन्थित्वा । गुफि- ला, गुम्फित्वः । (रि १२)फिवा, (रि १)स्फित्वा । वचित्ला, कवित्वा । रूपित्या, ल.श्चत्वा ! कृति नलोपे लघूपधगुणः सन्निपातलक्षणो विधि- रनिमित्वं तद्रियातस्य' (१-२ ८२) इति न भवति । (अ.) लघुपयानां तु सेटि बाप्रलय गुणो भवत्येव ।। जास्तनशासनिटि ॥ ३ ॥ जान्तानां प्रकृतीनां नशेश्वानिटि वाप्रत्यये परतो नभो लोपो का भवति । चत्वा, रक्त्वा । भक्त्वा मङ्गत्वा । नट्या, नटवा " 1.

·"३३८ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० ६. 'नशो शठि' (६-४-१२) इति नुम् । अनिटीति किम् । अनिस्वा ।। भोश्चिणि ॥ ५ ॥ . मोधिणि प्रत्यये परतो नमो लोपो वा भवति । अमावि, पमालि॥ कावाशास इदुपधायाः ॥५५ ।। थालः शासु इच्छायामि'त्यस्य विप्रत्यये उपधाया इदादेशो भवति । आशीः आशिषौ आशिपः । क्वीति किम् । आशास्ते । पाशास्यमानः। तपरकरणं तत्कालार्थम् ॥ शासः क्डिति ॥ ५६ ॥ 'शासु अनुशिष्टावि'त्यस्य विडति प्रत्यये परत उपधाया इदादेशो मपति । शिष्टः। शिष्टवान् । अनुशिष्टिः । शिप्यते । आर्यशी: । क्षमशीः । पशिपत् । शेशिप्यते । क्तिीति किम् । शास्ता । शासनः ।। तिङि हल्यपिति ।। ५७ ॥ हलादावपिति तिहि प्रत्यये परतः शास उपधाया इदादेशो भवति । शिष्ठः । युवा शिष्टः । (यूयं शिमः १)। आवां शिष्यः । वयं शिष्मः । तिडीति किम् । शास्त्रम् । हठीति किम् । शशासतुः । अपितीति किम् । शास्त्रि॥ शाहो ॥ ५॥ उपपाया इति निवृत्तम् । तेन शास इति स्थानपष्ठी, नावपय. पष्ठी । हो परतः शासः शा इसपमादेशो भवति । शापि । प्रशादि। हनो जः ॥ ५९॥ इन्हों परतो व इत्ययमादेशो भवति । जहि शन्न् ।। आर्धधातुके ॥ ६ ॥ अधिकारोऽयं 'न त्यपि(६-३-७९) इति यावत् । प्रागेतस्मापदित .

·पाए ३ .: . हृदयहारिण्याख्यया इत्या समेतम् । वर्ध्वमनुक्रमिय्याम आर्धधातुक इत्येवं तद्बोदितव्यम् । ययावसमुदा- हरिष्यामः॥ ऑडि ? विङ)ति भरजो भर्ज वा ॥ ६१ ॥ प्रस्जः प्रकृतेरार्धधातुके (अक्जिति) प्रत्यये परतो ग इत्ययमा. देशो (वा) अवति । वभर्ज । बभजनः । चभर्जुः । बभ्रज्ज ! बन्नज्जतुः । बमज्जुः । भीष्ट, नक्षीष्ट । भ्रष्टा, भष्ट । विभर्जिपति, विभ्रजिपति । मर्जनं, प्रज्जनम् । अस्तिी(ति) किम् । भृष्टः, सृष्टवान् । भृज्यते । परीभृज्यते । भृत् । आर्धधातुकं इत्येव भृज्जति ॥ . लोपोतः ॥ ६२ ॥ आर्धधातुके प्रत्यये परतः अदन्तायाः प्रकृतेलोंपो भाति । चि. .फीर्वाञ्चकार । लोलूयाञ्चक्रे । चिकीपिता । चिकीर्षितुम् । पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धिदी घ? भ्यिा)मलोपो भवति । चिकीर्षकः । चिकीर्ष्यात् । तपरः किम् । याता । वाता। आर्धधातुक इत्येव । भवति । करिष्यति । पुत्रका 'भ्यति वृक्षः । यकिः॥ १३ ॥ यकि प्रत्यये परतः . (वा? अतः प्रकृतेलोपो भवति । कुपुभ्यति । (गम? मग)ध्यति । ककारः किन् । श्येनायते काकः । प्रातिपदिकप्रत्यय- खादार्धधातु(कं ? कत्व) नास्तीति वचनम् ॥ यस्य हलः ॥ ६४॥ हल उत्तर(स्य) प्रकृतेयेशुब्दस्यार्धधातुके परतो लोपो भवति । येमि- दिता । वेभिदितुम् । बेभिदायके । भिदिनीष्ट । यस्येत्यकारः किन् । (ईर्पिता मर्पिता ? ईप्यितामव्यिता)। हल इति किम् । लोयिता । अथवा हलन्तायाः प्रहतेनिहितस्य यज्ञारस्य लोपो भवति । हलन्ताया इति किम् । इयिता । कः पुनरनयोः सूनार्थयोर्विशेषः । तया सौसूत्रिता शाशयितेति भवितव्यम् । यय पर सीसत्या शाशयि- तेति (3) ! धार्धधातुक इति किम् | वेभिद्यते । चेच्छिद्यते ।। 'अमः लिति' स.ग.पा. .... १.

·२४० { सरस्वतीकण्ठाभरणे अध्या० ६, क्यस्य वा ॥६५॥ हल उत्तरन्य क्यप्रत्ययस्य लोपो वा भवति । समिधिता, समि- ध्यिता! सपदिता, पधिता । हल इत्येव । पटोयिता । आर्यघातक इत्येव । सामध्यति । सानिध्यते ॥ णेरनिटि ॥६६ ॥ अनिडादादार्थधातुके परतो गेलोपो भवति । इत्यु ? )यामा घृद्धिदीर्घाण मपवादः । अततशत् । अररक्षत् । आटिटत् आशि(पीशन । कारणा। हारणा । कारः। हारकः । कार्यते । हार्यते । ज्ञाप्सति । अनि. टोति किम् । कारपिता हारयिता । आपातुक इत्येव । कारमाते, हार । 11 यति॥ . निष्ठायां सेटि ॥ ६७॥ इडादौ निष्ठायां परतो गेलोंपो भवति । कारितः । कारितवान् । हारितः । हारितवान् । गणितः गणितवान् । सेटौति किन् । संज्ञपितः पशुः । सेड्ग्रहणसामध्ये (नात् १ न) पूर्वेणापि न भवति । सनि 'इवन्त' (६-४-१०६) इत्यादिनटि विकल्पिते 'यतोऽपतेवी'. (६-४-१५६) इति प्रतिषेधः । अयेकाच इत्यत्रानुवर्तते, तदा ज्ञपेरपि निष्ठायां भवितव्य- . मिडागमेनति सेइग्रहणमनर्थकं तत् क्रियते कालावयारणार्यम् । इडागने (लोपे १) कृते (णि)टोपो यया स्यात् । (गने हि तत्र गिटोपे सति) कारितमित्वनाप्येकाच्त्वात् प्रतिषेधः प्रसज्यते ।। अयामन्ताल्वाय्येत्नुपु ॥ ६८ ॥ सामादिप्वार्धधानुका परनो गायादेशो गति । कारयाशकार । मण्डपन्त । स्पृ यालः । सहाय्यः । सनयित्नुः ।। ल्यापि लघुपूर्वाद ॥ ६९ ॥ रः पो यस्मात् स पुर्वा वर्गस्तस्मात् परस्य पनि प्रत्यये परतोय इत्ययमादेश माते ! प्रशमग्य गतः। प्रणाप्य गतः ।अभिव्य गतः। मगनय गतः 1)जनप्य गतः । हसयडोपाडोशानामसमाना. वि गणपन्तः ·त " ३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अयत्वाइ गसिद्धत्वं नास्ति । (णेदहि ? णौ हि) हत्यलोपालोपाः, स्यपि जेरयादेशः । लघुपूर्वादिति किम् । प्रपाब गतः । प्रतिपाय गतः ।। आपो वा ॥ ७० ॥ मामोतेः परस्य गेल्यपि परतः (पायोः अय्) वा भवति । प्रापर गतः । प्राप्य गतः इति । लाक्षणिकरवादि(का)देशस्य न भवति । क्षेः क्षी।। ७१ ॥ क्षेल्यपि परतः क्षी इत्ययमादशो भवति । प्रक्षीय । उपक्षीय ॥ उपदेशेऽज्झनग्रहहशः स्यसिचसीयुट्तासीनां भावक- मकर्तृषु चिण्यदिड् वा ॥ ७२ ॥ उपदेशेऽजन्तेभ्यः प्रकृतिभ्यो हनादिभ्यश्च परेषां स्यसिच्सीयुद्ता- सीनां भावकर्मकर्तृविषयाणां चिण्वदिडागमो वा भवति । स्यस्य तावत्- चायिष्यते, चेष्यते । अचायिष्यत, म(चयि १३)प्यत । दायिष्यते दास्यते । अदायिष्यत, अदास्यत । शामिष्यते, शमिष्यते, शमयिष्यते । अशामिष्यत, अशमिष्यत, (अशमयिष्यत ।) पानिप्यते, हनिष्यते । मघानिष्यत, अहनिप्यत । ग्राहिण्यते, ग्रहीप्यते । अग्राहियत, अग्रही- प्यत । दर्शिप्यते, द्रक्ष्यते । अदर्शिप्यत, अद्रक्ष्यत । सि(:)-बचा- विधाताम् , अचेषाताम् । अदायिषाताम् , अदिषाताम् । अशामिपातास् , मशमिषाताम् , अशमयिषाताम् । भघानिषाताम् , अवधिषाताम् , अह- साताम् । अग्राहिपाताम् , अग्रहीषाताम् । अदर्शिपाताम् , पक्षाताम् सीयुट् --- चायिपीष्ट, पीष्ट । दायिपीष्ट दासीष्ट । शामिषीष्ट, शम- विपीट, (शमिषीष्ट) । पानिपीट, वधिपीष्ट । ग्राहिपीष्ट, महीपष्टि । दर्शिपीठ दृष्ट्रीट । तास् --- चायिता, चेता । दायिता, दाता । शामिता, शमिता , शयिता । घानिता, हन्ता । ग्राहिता, ग्रहीता । दर्शिता, द्रष्टा । उपदेश इति किम् । कारिप्यते । अत्र गुणे रपरत्ने च कृते (न) प्राप्नोति । उपदेश- महणा(न) भवति । अज्झनग्रहश इति किम् । (पीठप्यते ।) स्यसि सीयुट्तासीनामिति किम् । चेतव्यम् ।। भावादिष्यिति किम् । चेप्यात दास्यति । आर्धधातुके इत्येव । क्रियेत । हयित । चिवमावाचिणाश्रयं - . . . 'मो' क. पाठ: २. 'रभ्य: ग. पाहा, ·२४२ सरस्वतीकण्टाभरणं [पया कार्यं भवति, (डा? डा)भयं न भवति। पानिष्यते । आयिष्यते । मध्या. यिष्यते । पानिपीछेत्यत्रापि वधादेशो न भवति । यदि स्यात् , चिगवद्- भावोऽनर्थकः स्यात् ॥ दीडो लिटि युक् ॥ ७३ ॥ दीः प्रकृतेलिटि परतो युगागमो भवति । उपदिदीये । उपदि- दीयाते । उपदिदीयिरे । लिटीति किम् । उपदीयते ॥ लोपोऽचि क्ङिति चातः ॥ ७४ ॥ भजादौ विडत्यार्धधातुके (लिटि)। ईद्यति ॥ ७५ ॥ ...प्रकृतेरलोऽन्त्यस्य ईद् भवति ग्लेयः । म्लेयः । देयः (वै ?हे)यः ॥ मास्थासागापिबहागदाधा हलि ॥ ७ ॥ . मास्थादीनां प्रकृतीनां हलादौ विडसार्धधातुके परतः अठोऽन्त्य. 'स्येद् भवति । मीयते । मेमीयते । स्थीयने । तेष्ठीयते । अवसीयते । अब सेसीयते । गीयते । अंगीयते । पीयते । पेपीयते । हीयते । जेहीयते । दीयते । देदीयते । धीयते । देधीयते । पायते 1 हाङ:--हायते । हलीति किन । गोदः । विन्तीत्येव । दाता ! आर्धधातुक इत्येव । (महि?) 'दोऽपः' (१-२-५) इति प्रतिषेधात् दाब्दैपोर्न भवति ॥ लिङयेत ॥ ७७ ॥ विति लिच्यापधातुके परतो मादीनां प्रकृतीनामलोऽन्त्यस्पैद भवति । मेयात् । स्यात् । अवसयात् । गेयात् । (पेयात् ।) हेयात् । देयात् । धेयात् । किटनीत्येव । दासीप्ट ! आर्धधातुक इत्येव । (ठामा) - चेति किम् | पातेः . यात् ॥ वा संयोगादेररथः ॥ ७८ ॥ संयोगादेराकारान्तायाः प्रकृतेः सावनिताया कित्सार्वधातुके- लोऽन्त्यस वा ए मवति । ग्ठेयात् , ग्लायात् । स्नेयात् , लायात् । .

·२३६ 9 हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । संयोगादेरिति किम् । यायात् । अस्य इति किम् । स्यात् । विन्तीत्येव । ग्लासीष्ट ! प्रकृतेरियेव । निर्यायात् ।। न ल्यपि ॥ ७९ ॥ ल्पपि परतो मादीनां यदुक्तं तन्न भवति । प्रमाय । प्रत्याय । अयसाय ! प्रगाय । प्रपाय । विहाय । प्रदाय । प्रधाय ॥ मेड इद्वा ।। ८० ॥ भेडो त्यपि परत इदादेशो वा भवति । अपमित्य, अपमाय ।। लुङ्लङ्लक्ष्वडमायोगे ॥ ८१ ॥ लुडादिषु प्रत्ययषु प्रकृतेरडागमो भवति, माझ्योगश्वेन भवति । थकापीत् । अकरोत् । अकरिष्यत् । अमाझ्योग इति किम् । मा मवान् कार्षीत् । मास करोत् । प्रकृतरित्येव । प्राकरोत् ॥ अचि इनुधातु वां बोरियुवौ ।। ८२ ॥ णजादौ प्रत्यये परतः अनुधातुभ्रुवां सम्बन्धिनोरिकारोकारयोर्यया- संयमिय उव् इत्येतावादेशौ भवतः । आप्तुवन्ति । राध्नुवन्ति । चिक्षि- यतुः । चिक्षियुः। नियो । नियः । लुलवतुः । लुलुवुः । श्रियौ । श्रियः । ध्रुवौं । भुवः । अधीति फिस् । भाप्नुयात् । राप्नुयात् । लः । मूः । स्नुधातुश्रुवामिनि किर । लक्ष्म्यै । बच्चे .वेरिति किम् । चक्रतुः । प्रकृतेरित्येव । यर्थम् । भूवर्थम् । इ(दुद् ? युक्) भ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन । चयनम् । नयनम् । चायकः । लावकः ।। अभ्यासस्यासवणे ॥ ८३ ॥ अभ्याससम्बन्धिनोवारसवर्णेऽचि परत इयू उव् इत्यतावादेश भवतः । इयेष । उदोष । असवर्ण इति किम् । ईपतुः । ईपुः । ऊपतुः । अपुः । अचीति किम् । उवाच ॥ स्त्रियाः ।। ८४ ॥

·२४४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या. ,स्त्री इत्यस्याः प्रकृतैर्य इंवर्णस्तत्याजादौ प्रत्यये पर्स इय् इत्य यमादेशो मवति । स्त्रियों । स्त्रियः ।बचीत्येव । स्त्रीभिः (सीपीमित्यत्र , परत्वादियम्) वाम्शसोः ॥ ८५ ॥ अमि शसि च परतः स्त्रिया इवर्णस्येयादेशो (वा) भवति । विर खीम् । त्रियः, स्त्रीः॥ इणो यण ॥ ८६ ॥ इण् गतावि'त्यस्य प्रकृतेरचि परतो यणादेशो भवति । यन्ति । यन्तु । मा म यन् । इयादेशापवादोऽयम् । गुणवृद्धिभ्यां तु परत्वातं ६ पाप्यते । (वयनम् । आयकः ।) एरसंयोगादेरनेकाचः ॥ ८७ ॥ मसंयोगात परं यदिवर्ण तदन्तायाः प्रकृतेरनेकाचोऽपि परतो यणादेशो मवति । निन्यतुः । निन्युः । निन्ये। निन्याते । निन्यिो । एरिति किम् । लुलवतुः । लुलुवुः । पसंयोगादेरिति किम् । चिक्रियतुः । चिझियुः । पनेकार इति किम् । मधीयाते । षधीयते ।। ओश्च गतिकारकादेः सुप्यमुधियः ॥ ८८.॥ गतेः कारकाच परस्याः प्रकृतेरुवर्णान्ताया इवान्वायाश्च सुधी- वर्जितायाः सुप्यजादौ प्रत्यये परतो यणादेशो भवति । न नेद संयोगात् पराविवोवा भवतः । ग्रामण्यो । प्रामण्यः । खटप्यो । खटप्वः। धातुना संयोगविशेपणादिहापि भवति.। उ(धन्यौ) । उ(पो न्यः) सकृल्ल्वौ । सकृल्ल्यः । गतिकारकादेरिति किम् । परमनियो, परमनिया । परमलुवा, परमलुवः । पोति किम् । उपललवतः । उपलुलुवुः । असुधिप (इति किम् ) । सुधियो । सुषियः । अख्योगादेरित्येव । यवक्रियौ । यवक्रियः। कटगुवौं । कटमुवः॥ ..

·पा०३ हृत्युहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । वर्षाहपुनःकार यो सुत्रः ॥ ८ ॥ - वर्षादिन्यः परो यो-मुशब्दस्तदन्तायाः प्रकृतेः सुप्बजादौ प्रत्यये परतो यणादेशो भवति । वाग्वौ । वर्वाश्वः। दृगन्दौ । हराभ्वः । पुनवौं । पुनर्वः । कार(श्वौ । कारभ्वः ।) वर्षा(त्य ? दिस्य) इति किम् । आत्म- भुवौ । आत्मभुवः । प्रकृतिसुनौ । प्रकृतिभुवः ।। हुश्नुवोरलिटि ॥ १०॥ हुनु इत्येतयोर्यदुवर्णमसंयोगात् परं (तस्या)त्रिपादौ प्रत्यये परतो यणादेशो भवति । जुह्वति । 'जुह्तु । कतीह जुहानाः । मुन्वन्ति । सुन्यन्तु । कतीह सुन्वानाः । हुस्नुवोरिति किम्. । (*पुवन्ति पचन्तिः) अलिटीति किम् । जुहुवतुः । जुहुवुः 1 अचीत्येव । जुहुतः । अनुतः । संयोगादेरित्येव । आप्नुवन्ति । गुणवृद्धिभ्यां परत्वात् बाध्यते । जु(हा हवा)नि । जु(हा हवा)व । (लावनस् ? 1) असुनवम् ।। मुंवो वुगू लुङ्लिटोः ॥ ११ ॥ भुवः प्रकृते ब्लिटोरजादौ युगागमो भवति । अभूवन् । बभू- पतुः । बभूवुः । बभूव । वभूविवेति । कृताकृतप्रसशित्वेन नित्यत्वात् परे अपि गुणवृद्धी बाध्येते । शब्दान्तरप्राप्त्यानित्य इति चेदनवकाशला:- दागमत्वाद् भविष्यति ॥ ऊद् गोहोऽचः ॥ ९ ॥ गोह इति कृतगुणस्य गुहेरजादौ प्रत्यये परतः अचः स्थाने ऊका- रादेशो भवति । निगृहति । निगृहतः । निगृहयति । साधुनिगृही । निगू हम्। निगूइन्ति । गृहो वर्त्तते । (ज? ओकारनिर्देश) किम् । निजुगुहतुः । निजगुहुः । अथ इति कि । अन्त्यस्य मा भूत् । अचीत्येव । (अगू: बानिगोटा) दुपो णौ ।। ९३ ॥ १. '' स. ग. पाठः योयुवति रोपति' इति वृत्तौ प्रत्युदाहतए ।

·अध्याः १.
सरस्वाकण्ठाभग्णं
दुषः जो प्रत्यये परतोऽच ऊद् भवति । दुष्यन्तं प्रयुक्ते दूर-
यति । दूपयतः । दूपयन्ति ! णाविति किम् । दोपो वर्तते । धातोः स्वः
रूपमहणे तत्प्रत्यये विज्ञानार्दिह न भवति । 'दुष्यतीति दुषः, तमाचष्टे,
• 'दुपयति ॥
वा चित्ते ॥ ९४॥
चित्ते विषयेऽर्थे वर्तमानस्य (दुपः) णौ परत जद् वा मवति ।
चित्रं मनः प्रना वा दूषयति दोपयति ॥
गमजनखनघसां ले लोपोऽपिति ॥ १५ ॥
गमादीनां प्रकृतीनां (लो: लेडापित्यजादौ परतोऽचो ठोपो भवति ।।
'जग्मतुः । जग्मुः। बाग्मवान् । (जहतुः जहुः?) । जन्जे। ज्ञाते । घरूनतुः ।
पख्नुः । जातुः । नक्षुः । अक्षिवान् । ठ इति किम् । अगमः । अप-
सन् । गमनम् । अपितीति किम् । जगाम । चखान । अचीत्येव । बजन्त
जंजवार)।
किति च हनः ॥ ९६ ॥
किति लादेशे चापिति प्रत्यये चकारादजादौ प्रत्यये परतो हन्ते-
५ (न?)लोपो भवति । जायानः । पिनः । मन्ति । अन्तु । सामन् । कति
अषण्डून् (निदानाः । धातुः । जघ्नुः । जतिवान् । अचीत्येव । हतः ।
हयः । हन्ता । इन्तुम् ।।
हुझल्भ्योऽनिटो हेधिः ॥ ९७ ।।
लहोतेः(ह? इ)ठन्तायाथ प्रकृतेः परस्य (अनिटो) हेधिरादेशो स्वति ।
जुहुधि, । असि(ना) (इ ? भिन्धि । छिन्धि । शाधि । एपि । हुझल्भ्य इति
किम् । भीगीहि । याहि । अनिट इति किम् । रुविहि । स्वपिहि । हेरिति
'किम् । जुहोतु। अत्तु । गुगत् सं, (जं छदन्ता? छिन्तात् खमित्यत्रान्त-
गत्वात् तातड् । तस्य तु हेरिति शन्दग्रहणादिभावो न भवति ।।
अतो लुक् ॥ ९८ ॥

·. ॥ क्षुदयहारिया यया वृत्या समेतम् । थंकारान्तायाः प्रकृतेः परस्य हेलुग् भवति । पच । दीव्य । चारेल । बत इति किम् । इहि । विभृहि । तपरकरणं किम् ? याहि । पाहि ।। उतोऽसंयोगपूर्वाधातोः ॥ ९९ ॥ (अ)संयोगात् परो 'प उकारस्तदन्ताद (अ)धातोः परस्य हेतुंग भवति । सुनु । चिनु । तनु । कुरु । उत इति किम् । लुनीहि । पुनीहि । संसयोगपूर्वादिति किम् । थाप्नुद्दि । राध्नुहि । अधातोरिति किस् । मुहि । कहि ॥ वो चास्य बोलोपः ॥ १०॥ योऽयमुकारोऽसंयोगपूर्वस्तदन्तस्य वकारादौ प्रत्यये मकारादौ (च) प्रत्यये परतो लोपा वा भवति । सुन्वः, सुनुवः । सुन्मः, सुनुमः । तन्वः, तनुवः । तन्मः, तनुमः । अधांतोरित्येव । युवः । युमः । असंयोगपूर्वस्येत्येव । शक्तुवः । अश्नुमः। लुगिति वर्तमाने लोपग्रहणमन्त्यलोपार्थम् । नित्यं करोतेयें च ॥ १०१॥ करोतेः परस्य उकारस्य यकारादौ म्बोश्च परतो नित्यं लोपो भवति । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । कुर्वः । कुर्मः । कुर्वहे। कुर्महे ।। अत उत् तत्रापिति ।। १०२।। करोतेरकारस्थ तन उल्लारे परत उदादेशो भवति (अपिति ।) कुरुतः । कुर्वन्ति । कुरुथः । कुरुय । कुर्वन् । कुर्वाणः । कुरु । उदिदि तपरकरणं गुणनिवृत्त्यर्थम् । तत्रेति किम् । कती कर्तुम् | अ(ची? पितीति किम् 1 करोति । करोपि ' करोमि । कुर्वी, कुर्मः, कुर्यादित्युकारलोपस्या- सिद्धत्वाद् उत्वं भवति । यायुटो दुत्वं न भवति ।। नमसोलोपः ॥ १०३ ॥ नमोऽस्तेश्च सम्वन्धिनोऽकारस्यापिति प्रत्यये परतो लोपो भवति । रु(न्धि ?न्धः) । रुन्धन्ति । सन्ध्यात् । स्तः ! मन्ति । स्यात् । अपितीत्येव । रुणद्धि । अस्ति ॥ १. 'वास्य म्बोलो' ३. , पार, " ·सरस्पतीकण्ठागरण [भमा... श्नाभ्यस्तयोरातः ॥ १०४॥ स्ना इत्येतस्याभ्यस्तसंज्ञायाध प्रकृते ... 10 ... ... .. = ... ... . ई इलि तिच्यदाधः ।। १०५॥ दापावर्जिताया आकारस्य तिमि हलादौ अपिति प्रत्यये परत ईकारादेशो ममति । लुनीहि । पुनीहि । लुनीतः । पुनीत, लनीयः। पुनीयः। लुनीयात् । पुनीयात् । मिमीते । सबिहीते । अमिमीता समषि(हि । ही)त । हठीति किम् । टुनन्ति । पुनन्ति । यिमते । सजिहते । । तिहीति किम् (सजीना ? संगिहा)सती मदाध इति किम् । दत्तः । पतः ।' दमः । पात् । दध्यात् । पितीत्येव । पुनाति ।। श्द् दरिद्रः ॥ १.६ ॥ दरिद्रात लायौ तिमि अपिति प्रत्यये परत आकारस्पेकारादेशी भपति । दरिद्रितः । इरिट्रियः । दरिद्रय । दरिद्रिवः । दरिद्रिमः । दरि- पात् । हीरयेव । दरिद्रति । तिठी दरिद्रासति । अपितीत्येव । परिद्राति ॥ भियो या ॥ १०७ ॥ मित तिम्पपिति प्रत्यये परतोऽन्त्यम्पेकायदेशो वा भवति । पिमितः विमीतः निमिषः, विर्भाय । पिभियात्, पिभीयात् । इटीत्येव । पिम्पति' निभ्यतु । तिरीत्येव । विभीपति । विमीयते । अपितीसेव । विमेति । विमपि ॥ हाकः ॥ १०८।। वहादित्यपिदि प्रत्यये परतोप्टोग्न्यापदादेशो भवति । जहित, बीतः बहिषः बहीयः । हठीत्येव । वहति (जहाति १) (खा ! .

·पा०३.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । २१९ तिबी)त्येव । (ज? जि) हासति । जेहीयते । अपितीत्येव । जहाति । जहासि । ककारनिर्देशो हानिवृत्त्ययः ।। हौ वा ॥ १०९॥ जहातेही परत इ. ईश्च वा मवति । जहिदि, जहीहि, जहादि । लोपो.यि ॥ ११०॥ यकारादौ तिहि परतो जहातेरलोऽन्त्यस्य लोपो भवति । जयात् , जमाता, जाः । तिहीत्येव । हीयते । कथं हेयात् । लि(छे ? उयेत्') (६-३-७७)इत्यनवकाशत्वाद् भविष्यति ।। दरिद्रः किति ॥ १११ ।। दरिद्रातर्यकारादौ किति लोपो भवति । दरियते । दरियात् । कितीति किम् । दरिद्रियात् ॥ अच्ययुवौ ॥ ११२ ॥ यु(वा?)वर्जिते अजा(देशौ १दौ) प्रत्यये विषयमते दरिद्रातरलो. ऽन्त्यस्य लोपो भवंति । दरिद्रयनि । अदरिद्र(य)त् । दरिद्रता । दरिद्रितुम् । (दरिद्राणः १)। साधु दरिद्रि.... । दिदरिद्रिपति । विपयसप्तमीविज्ञा- नात् पूर्वमेवाकारलोपो भवति । दरिद्रातीति दरिद्रः । पचायजेव भवति । तथा दुर्दरिद्रमिति यु.... वु न(१) भवति । घनि युगागमो न भवति । अ(पी!ची)ति किम् । दिदरिद्रासति । अयुवा- विति किम् । दरिद्राणः । दरिद्रा(यि १ य)का । अपितीत्येव । दरिद्राति ॥ लुङिया ॥ ११३ ॥ लुङि प्रत्यये परतो दरिद्रातेरन्त्यस्य लोपो वा भवति । अदरि- द्रीत् , बदरिद्रासीत् । अदरिद्रि । अदरिद्रायि ।। असिदाधां हावेदादिश्च ॥ ११४ ॥ बसेषातो(धातो)श्च हौ परतोऽलोऽन्त्यस्य एवं द्विवचनाभा- धश्च (यथासंख्य ) भवति । एपि। देहि । धेहि ॥ 24 ·अिध्या०५ . २०० सरस्वतीकण्ठाभरणं लिट्यनादेशादेरेकहरूमध्येऽतः ॥ ११५ ॥ अपिति लिटि परत आदेश आदिर्यस्याः प्रकृतेनास्ति तस्या (अ) कारस्यासहाययोईलोमध्ये वर्तमानस्यत्वं द्विवचनाभावश्च भवति । रणतुः रेणुः । येमतुः । येमुः । पेचतुः । पेचुः । देमतु । देमुः । लिटीति किम् । संयम्यते । रम्यते । अनादेशादेरिति किम् । बभणतुः। बभणुः । चक- णतुः । चकणुः । (लिटः) आदेशविशेषण किम् । इदापि यथा स्यात् । नेमतुः । नमुः । सेहे। सेहाते । सेहिरे । अनैमित्तिके नत्वसत्वे इति तदादिरादेशादिर्न भवति । एकहल्मध्ये इति किम् । ततक्षतुः। ततशुः । अत इत्येव । दिदिवतुः । दिदिवुः । तपरः किम् । रासे । ररासाते । अपितीत्येव । यह पपच, अह पपठ । इह प्रकृतेर्दिरुक्तौ पूर्वस्यावयव. स्यादेशः प्रकृत्यादेश इत्यभेदा(द)न्यते ।। थालि च सेटि ॥ ११६ ॥ इडादौ थलि लिटि अनादेशादेरेकहरूमध्याकारस्य एवं द्विवचना- भावश्च भवति । पेचिय । शेकिथ । सेटि इति किम् । पपस्थ । भनादे- शादेरित्येव । बभाणिय । चकणिय । चक्षणिय । एकहरुमध्य इत्येव । ततक्षिय, रराक्षिय । अत इत्येव । दिदेविय । पिदयं वचनम् ।। तृफलभजत्रपः ॥ ११७ ॥ तरत्यादीनां लिट्यपिति थलि च सेटि परतोऽकारस्य एत्य रिर्वच- नाभावश्च भवति । तेरतुः । (तेरुः ।) तेरिथ 1 फेलतु । फेऊः । फेलिथ । मेजतुः। भेजुः। मेजिथ। त्रेपे। पाते । पिरे। पपितीत्येव । बहं ततर । सेटीत्येव । (दिदेविय, पिदर्थ वचनम् ?) । (पमज्वान् ?) । तरतेमुणित्वात् , फलिमज्यारादेशादित्वात् , अपेरप्पनेकइमध्यस्थत्वात् न प्राप्नोतीति- वचनम् ॥ राधो हिंसायाम् ॥ ११८॥ राधो हिंसार्थस्य यदवर्ण तस्य लिटयापति थलि च सेटि परत एत्वं द्विचनामावश्व मवति । अत इत्येतदिहोपस्थितमसम्भवात् तपर- 1. 'ददातिरा' क पाठ.. . . ।

·पा० ३. हृदयहारिण्याड्यया वृत्या समेतम् । २५१ त्वकृतं कालविशेषमपास्य वर्णमात्रमुपस्थापयति । अपरेधतुः । अपरेषुः । अपरोधिय । हिंसायामिति किम् । भारराधनुः । आराधु: । पारराश्यि । अपितीत्येव | अपराध ? वा जनसुत्रसाम् ॥ ११९ ॥ प्रभृतीनां लियपिति थलि च सेटि परतोन एत्वं (भवति?) द्विवचनाभावश्च वा मवति । जन्तुः । जेसः । रिय ! (जजरतुः । जजरुः) जरिय । भ्रमतुः । भ्रमुः। भ्रमिय । बभ्रमतुः । बभ्रमुः । बभ्रमिथ । सनुः बेसुः। बेसिथ । तत्ररातुः । तत्र ः। तत्रसिथ । यपितीत्येव । अहं जजर । सेटीत्येव । जजर्थ ॥ फणस्यलस्कनराधनाजत्राशन्लाशाम् -11 १२० ॥ फणादीनां सप्तानां लिव्यपिति थलि च सेटि परतो वास्य एवं द्विवचनामावस भवति । फेणतुः । फेगुः । फेणिय । पफणतुः । पफणुः । पफणिय । स्येमतुः, स्येमुः, स्वमिथ । उस्यमतुः । रास्यंमः । सत्यमिय । खेनतुः । स्वेनुः । स्वनिय । सम्बनतुः । यस्वनुः । संस्वनिय । रजतुः रेजुः । रेजिथ । रराजतुः । राजुः । राजिय । भेजे । भेजात । भेजिरे । बभ्राजे । समाजाते। चमाजिरे । नशे । अशात । अनि । वाशे । चनाशाते । नाशिर । भ्लोन्लेशाते म्लनि । बलाश । बन्लागात । बभ्लाशिरे । बपितीत्येव । अई एफग । भालथग्रथाम् ॥ १२१ दभादीनां प्रकृतीनां लिव्यपिनि प्रत्यये परतोऽत एवं द्विवचनामा. दश्च भवति । देभः। देनुः । श्लेयतुः । थुः । यतुः। प्रधुः। अपिती- सेव । ददम्भ । दभरपि नलोपस्यासिद्धत्वात नादमध्यसत्वं नानीति वचनम् । थलि च सेटि इति निवृत्तम् । ना नलोपामावान् ।। मनिपचिमचा नानि ॥ २२ ॥ . ।

·२५२ सरस्वतीकण्ठामरणं [मध्या०-६. नशोऽकारस्याहि प्रत्यये परत एतं भवति । भनेयम् । अमेति' किम् । नश्यति ॥ न शसददवादिगुणानाम् ॥ १२४ ॥ शसिदद्योर्वकारादीनां गुण इत्येवममिनिर्वतस्य च योऽकारस्तस्य एवं न भवति । विशशस्तुः । विशशसुः । विशशसिय । दददे । रददाते । दददिरे। ववमतुः । ववमः । ववमिध विवछे वक्शाते । ववशिरे । यवः । ववठाते । वलिरे। विशशरतुः । विशशरः । विशशरिय । निपपरतु । निपपरः, निपपरिय । (विवमिय :) निनयिय । उलविय ।। अर्वणस्त्रसावनञः॥ १२२ ॥ पर्वन इत्येतस्याः प्रकृतेरसौ परतस्य इत्यय सन्तादेशो भवति । पेषम् उत्तरान..... . ... मघोनः सौ च वा ॥ १२६ ॥ ... ...मघवन्तौ । मघवन्तः । मघरन्तम् । मघवन्तौ । यघवतः । मघवता । मघ- वयाम् । मधवद्भिः । मघवती। मायवतम् । पसे मघवा । मघवानी । मष- पानः । मघवानम् । मघवानौ ! मघोनः । मघोना । मपव-पार । मघ. वामिः । मघोनी । माघवनम् । केचित्तु मघवन्निति छन्दस्योदिति...... । यचि वादावाशमुटि ॥ १२७ ॥ .... पादः पत् ॥ १२५॥ पादशब्दो लप्ताकारः परिगृह्यते । तदन्तायाः प्रकृतचि स्वादा- (चि? शि)सुरि प्रत्यये परतः पदित्सयमादेशो भवति । स च निर्दिश्य- १. गणिनाम्' क. पाठः, २. मिपाठ:.

·-- पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समम् । २५३ मानस्यादेशो भवति' इति पाच्छन्दस्य भवति, न तदन्तस्य सर्वस्य । व्या- प्रस्येव पादास्य व्याघ्रपात , तस्यापत्यं वैयाघ्रपद्यः । द्वौ पादावस्य द्वि- पदः पश्य । द्विपदा । द्विपदे । विपदिका । विपदा ऋक् । यचीति किम् । द्विपाद्न्यां, द्विपादमिः । बगिसुटीति किम् । द्विपाद् प्राक् । द्विपादौ , द्विपादः । जस्सम्वन्धिनोऽपि शेविकृतस्य प्रतिषेधात् सुटः सीपी(:)कार- भावे प्रतिषेधो न भवति । द्विपदी कुले । स्वादाविति किम् । द्विपादमि- च्छति द्विप....ति । स्वादयः स्वाजासिन्यत आरभ्य आ कपः प्रत्यया गृह्यन्ते ॥ मतौ च वसोः सम्प्रसारणम् ॥ १२९ ॥ वस्वन्तस्य यचि स्वादावशिसुटि मतौ च प्रत्यये परतः सम्प्रसा- रणं भवति । विदुप्मान् । पेचुष्मान् । विदुषि साधुर्विदुष्यः । येचु(पी: पि) पेचुष्यः। विदुषः पश्य । विदुषा । (एष ? विद्वपे)। विदुषी कुले । विदुषी स्त्री । पेचुपः पश्य । पेचुपा । पेचुपे। पेचुपी कुले । पेचुपी खी । यचीत्येव । विदू- दुभ्यां विद्भिः । अशिसुटीत्येव । विद्वांसि कुलानि । विद्वांसौ । विद्वांसः । स्वादावित्येव । विद्वस्यति । विद्वयति ।। श्वयुवमघोनामताड़ते-॥१३० ॥ श्वादीनां यचि स्वा(दा)वशिसुटि तद्धितवर्जिते परतः सम्प्रसारणं भवति । शुनः। शुना । प्रियशु(नि ! नी) कुले । शुनी । यूनः। यूना | यूने । अतियू(नि ? नी) स्त्री ! मघोनः । मघोना, मघोने । आतमधोनी कुले । थतिमघोनी स्त्री । अतद्धित इति किम् । शौवनं मांसम । यौवनं वर्तते । माघवेनः स्थालीपाकः । नकारान्तनिर्देशः किम् । युवतीः पनय । युवत्या । यघवतः पश्य । मघवता । छन्दश्वना रातरिश्वने इत्यत्र 'अर्थवद्महणे नानर्थकस्य' (१. २.७३) इति न भवति ।। अल्लोपोऽनः ।। १३१ ॥ --- * 'द्विपादोयति' इति प्यार । इह स्यचः दादियु पाठाभावात् 'दादेशो न भवतीति प्रत्युदाहरणमिदं भक्तिमइति ॥

·) २५४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ६. अन्नन्तायाः प्रकृयाचे (परतः?) बादावशिमुटि प्रत्यये परतः ओ लोपो भवति । राजः पक्ष । राजा । राज्ञे । राजी । तयः पश्य तिक्ष्मा 1 तक्षणे । तक्ष्णी ॥ पपूर्वहन्तराज्ञामगि ॥ १३२ ॥ पर्वस्यानो हरन् 'नो धृतराजश्थ सम्बन्धिनोऽणि प्रत्यये परतो- ऽतो लोपो भवति । (यो? औ)श । ताण । श्रीननः । (धात? वात्र: तः । धार्तराजः । पपू दीनामिति कि । सामनः । वैमनः । अणि प्रक तिभावेन टिलोपालोपो द्वावपि न भवतः। अभीति किम् । ताक्षण्यः । 'अमावकमजोरनो ये (६.३.१७२) इति प्रतिमावः ॥ ङिश्योवा ॥ १३३ ॥ हिशी इत्येतयोः परतोऽनन्तायाः प्रकृतरेलोपो वा भवति । रानि, राजनि । सानी(सामनी । सान्नि)सामान 1 दामी(दामनी । दाग्नि)दामनि ॥ न संयोगाद् वमः ॥ १३४ ॥ वकारान्तान्मकारान्ताच संयोगात परस्यातो लोपो न भवति पवेगा । पर्वणे । अथर्वणा । अयनणे । कर्मणे । संयोगादिति किम् । प्रति- दीवना । साना ! वम इतिं किम् । तक्ष्णां । भी । अञ्चरनः ॥ १३५ ॥ अश्यतेलसनकारस्य यचि स्वादावशिमटि प्रत्यये परतोऽतो लोपो मवति । प्राप्त्यमावात् प्रतिषेधो नानुवत्तते । प्राचः। प्राचा। दधीरः । दीया । मधूचः । मधूचा । 'चौ' (६-२-१८४) इति पूर्वपदस्य दीर्घः । अन इति किम् । साध्वधः पश्य । साध्वधा । साध्वये । 'नाघेः पूजायाम्' (६. ३-१४८)इति नलोपप्रतिषेधः ।। उद ईत् ॥ १३६ ॥ उद उत्तरस्याचतेर(द? नः) अचि स्वादावशिसुटि प्रत्यये परतो. ऽत इंदादेशो मवति । उदीचः पश्य । उदीचा उदीचे ॥ आतोऽनापः ।। १३६ ॥

·पा० ३.] हड्यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । बालारन्तायाः प्रकृतेरचि स्वादावशिसटि प्रत्यये परत आप वर्ज- मित्वालोऽन्त्यस्य लोपो भवति । कीलालपः पच्छ । कीलालया। कीलालप। शुभंयः पश्य । शुभवा । शुभंये आत इति किम् । नदीः पश्य । नद्या । मना- प इति किम् । खट्वाः पश्य मालाः पश्य । अचीत्येव । कीलालपाभ्याम् । कीलालपामिः । अशिसुटीत्येव । लीलालपौ । कीलालपास्तिष्ठन्ति । कीलालपाः पश्यन्ति। विशतिर्डिति तेः ॥ १८ ॥ पचि स्वादा वशिसुटि(डिति च)प्रत्यये परतो विंशतेरवयवस्य ति- शब्दस्य लोपो भवति ।-विंशः । विंशतिरधिका अस्मिन् विशं शतम् ! एकविंशः । आसन्ना विंशतिरपामासन्नविंशाः । विंशतेरिति किम् । एकस. पतेः पूरणः एकसप्ततिः । एकाशीतिः। द्वितीति किम् । विंशत्या । विशतिः ।। टेरन्यत्रापि ॥ १३९ ॥ (प्रकृतेः सम्बन्धिनष्टिसंज्ञस्यावयवस्य पचि र स्वादावस्यादी च हिति प्रत्यये परता लोपो भवति । पाण्डोड्यंग्'(४-१-१७५) । पाण्डयः *(विंशतित्रिंशत्या युनसंज्ञामिति हन्?) त्रिंशता क्रीतः त्रिंश(ताकः) । मन जादावपि-कुमुहान् । देतवान् । नटवलम् । शावलम् ।स्वादावपि तुर(गः) तुरः । उपसरजः । मन्दुरमः ॥ नस्तद्धिते ॥ १४ ॥ यकारादायजादौ च तहिते परतो नकारान्तायाः प्रवृत्तेलोपा भवति । धाग्निशामिः । जीडलोमिः । मेधावः । मायावः । हात्तिक । काचि- कम् । न इति लिन् । शात्त्यतः पापः निहिताति किन शर्ममा । कलापिवुथुनिततिलिजाजलिलालिशिखण्डिसन- मचारिपीठदिसूकरमदमस पर्वणां च ॥ १४ ॥ ।

·२५६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०६. कलाप्यादीनां यकारादावजादौ च तद्धिते परतप्टेलोपो भवति । पत्र यइनन्तास्तेषाम् 'अनपत्ये' (६ ३-१८०) इति सूकरसद्मसुपर्वणाम्' आणि (६-३-१७३) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते विधानम् । कलापिना प्रोतमधी- यते कालापाः। कौथुमा । तैतिलिजाजालिलागलपंथाचार्याः । तत्कृतो अन्य उपचारा(त्त)च्छब्देनोन्यते । तमधीयते तैतिवाः जाजताः । लाहलाः। शिखण्डिन इमे शेखण्डाः। सब्रह्मचारिण' सानह्यचारीः । पीठसर्पिण. पैठसाः। सूकरसमनः सौकरसमा । सुपर्वणः सौपीः ॥ अश्मनो विकारे ॥ १४२ ।। अरमन्शन्दस्य विकारेऽर्थे यजादौ तद्धिते परतटेलीपो भवति । चश्मनो विकार आश्मः । विकार इति किम् । आश्मनो (ऽन्यः) । (म ? अश्म)नः 'अणि'(६-३-१७३)इति प्रकृतिभावे प्राप्ते वचनम् ॥ धर्मणः कोशे ॥ १३ ॥ चर्मन्शब्दस्य विकारविशेपे कोशेऽमिधेये यजादौ तद्धिते परतर्लोपो भवति । चर्मणो विकारः कोश चार्म । कोशादन्यत्र चोर्मणः॥ शुनोऽवयवसङ्कोचयोः ॥ १४ ॥ चन्शब्दस्यावयवसकोरयायजा(दौदि यस्तद्धितस्तस्मिन् परतष्टेः लोपो भवति । शीव पुन्छ । शौवः सोचः । 'अवयवसोचोरिति किम् । शौवनो वेगः॥ अव्ययस्य चानाराष्छश्वतोऽसिति ॥ १४५॥ पव्ययस्यारा छवर्जितस्यासिति यजादौ तद्धिते परतष्टेलोपो भवति। पहिर्भवति चासः । पा(हिही)का । सायंप्रातिकः । पौनापुनिकः । पोना. पुन्यम् । धनारावारिति किम् । बारातीयः। श्रावतिकः । मसितीति किम् । कंयुः । शंयुः । अहंयुः । शुभंयुः ।। भह्नः खे ॥ १४६ ॥ पहन्नित्येतस्य खे तदित परतटेलीपो भवति । द्वे अहनी भूतः 1 । . . 'स्याना'ग. पाठ.

·पा०३. हृदयहारिग्यात्यमा वृत्या समेत । वहीनः । व्यहीनः । राज्यहत्संवत्सराच (५-१-८७) इति खः । यहां समूह अहीनः । (अहः) खाती (४-२-७३) इति खः । इति (किम् ।) अहां समूहः (अ? आ)बा, मला निवृत्तमाहिकम् ।। अनव्ययसंख्यैकदेशसर्वेभ्यष्टे ॥ १७ ॥ अहन्शब्दस्य टप्रत्यये परतप्टेलीपो भवति न वेदव्ययादिश्या परो- ऽइन्शन्दो भवति । परमादः । उत्तमाहः । पुण्याइम् । सुदिनाहम् । सहयाताह । अनव्यय संख्यैकदेशसर्वेभ्य इति किम् । अत्यह्नः । निरहः यहनजातः । व्यहनप्रियः । पूर्वाहः । सायाह्नः । साहः। टे इति किन् । बनां समूह (अ? भा)हः । अहा निवृत्तमाह्निकम् ।। समाहारे ॥ १८ ॥ पहनशब्दश्य समाहारतत्पुरुषविषयस्य टे प्रत्यये परतप्टेोपी भवति । हे अनी समाइते व्यहः । व्यहः । समाहार इति किम् । दे भहनी जातस्य बजातः । उत्तरपदावगी न भवति ।। एकाच ॥ १४९ ॥ "एकशन्दात् परस्याहनशब्दस्य टे प्रत्यये परतष्टलापो भवति । एकाहः॥ अन्तिस्य तले तादेः ॥ १५० ।। कादेवहुलम् ॥ १५१ ॥ ओरोदरदयम्भुवः ॥ १५२ ॥ अकद्रुपाण्डो लोपः ॥ १५३ ॥ यस्वायुर्ति !! १५६ ॥

·२५८ सरस्वतीफण्ट मरणं [अध्या० ६. इयां मत्स्यस्य यः ॥ १५५ ॥ हलस्तद्धितस्य ॥ १५ ॥ सूर्यागरत्ययोइछे च ॥ १५७ ॥ तिप्यपुष्ययोर्नक्षत्रेऽणि ॥ १५ ॥ आपत्यस्य तद्धितेऽनाति ॥ ११९ ।। क्यच्योः ।। १६० ।। बिल्वकीयादीनामियस्य ॥ १६१ ।। टेरिमेष्ठेयस्तु ॥ १६२॥ स्थूलदूरयुवक्षिप्रक्षुद्राणां यणादेवोंर्गुणश्च ॥ १६३ ॥ ति। स्थविष्ठः । स्थवीयान् । दविष्ठः । दीयान् । यविष्ठः । यवीमान् । क्षेपिष्ठः। क्षेपीयान् । क्षेपिमा । होदिष्ठः । क्षोदीयान् । (लोदिमा) । गाविष्ठबद्भावात् (स्त ? स्थ)वयति । दवयति । क्षेपयति । क्षोदयति ।। बहोरेk चास्य ॥ १६४ ॥ पहोः परस्य इमेयसोरिवर्णस्य लोपः, तत्सन्नियोगेन चास्य यहोर्द इत्ययमादशो भवति । भूमा भूमानी भूमानः । भूयान् भूयांसौ मयांसः ।। इठे युक् च ॥ १६५॥ इठे परतो यहोर्भ इत्यादेशो युगागमधेवर्णलोपापवादो सवति । भूयिष्ठः भूयिष्ठौ भूयिष्ठाः । णाविष्ठवद्भावाद् भूययति ॥ ज्यादादीयसः ॥ १६६ ॥ ज्यशब्दात् परम्येयसुन आदेराकारादेशो भवति । ज्यायान् ज्या. यांसो ज्यापांसः॥ .

·पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्रियस्थिरस्किरोरुगुरुबहुळतप्रदीर्घहस्ववृद्धवृन्दा- रकाणां प्रस्थस्फवर्गहनन्द्राघहस्वर्षवृन्दाः ॥ १६७ ।। प्रियादीना(यथासङ्ग्य ?)मिष्ठेमयस्सु परतो यथासङ्खथं प्रादच आदेशा भवन्ति । प्रेमा श्रेष्ठः प्रेयान् । स्थेमा स्थेष्ठः स्थेयान् । स्फेमा स्फेष्ठः स्फेयान् । वरिमा वरिष्ठः वरीयान् । गरिभा गरिष्ठः गरीयान् । हिमा बहिष्ठः यहीयान् । त्रपिमा अपिष्ठः अपीयान् ! द्राधिमा द्राषिष्ठः दापीयान् । हसिमा हसिष्ठः ह्रसीयान् । बर्षिमा वर्षिष्ठः वर्षीयान् । थन्दिमा ऋन्दिप्ठः वृन्दीयान् । पाविष्ठवद्भावात् प्रापयति । स्थापयति । स्फापयति । वरयति । गरयति । यति । त्रपयति । द्राधयति । ड्स- यति । वर्षयति । वृन्दयति । र ऋतः पृथुमृदुकृशभृशदृढपरिचढानाम् ॥ १३८ ।। पृथ्वादीनामृतः स्थाने इष्ठमयस्सु परतः रशब्द आदेशो भवति । प्रथिमा प्रथिष्टः प्रथीयान् । मदिमा मदिष्टः प्रदीयान् । क्रशिमा ऋशिष्ठः माशीयान् । भ्रशिमा भ्रशिष्ठः भ्रशीयान् । द्रडिमा द्रविष्ठः द्रढीयान् । (परिवढिमा) परिवदिष्ठः परिवढीयान् । णाविष्ठबद्भावात् प्रथयति । अदयति । माशयति । भ्रशयति । द्रढयति । परित्यति । पृथ्वादीनामिति किन् । अजिमा प्राजिष्ठः माजीयान् । कृच्छ्यति । कृतयति ।। नैकाचः ॥ १६९ ॥ इमेष्ठेयस्सु परतो यदुक्तं तदेकाचो न भवति । सजिष्ठः सजीयान् । श्रुचिष्ठः सुचीयान् । सजयति । सुचयक्ति । 'टेरिमेष्ठेयरसु' (६-३-१६२) इति लोपो न भवति । 'यस्य---- (६.३-१५४) इत्यपि न भवति । श्रेष्ठः श्रेयान् । प्रेष्ठः प्रेयान् । एकाच इति किम् । वसुमत्तमो बसिष्ठः । वसुमत्तरो वरीयान् । वसुमन्तमाचष्टे वश्यति । इमेप्टेयस्वित्येव । अस्यापत्यमिः । जो देवता भस्य ज्ञः । इदं परिमाण(म)स्य इयान् । वियान् ।। अके राजन्यमनुष्य यूनाम् ।। १७० ॥ भके प्रत्यये परतो राजन्यमनुष्य यूनां यदुक्तं तद भवति । राज. न्यानां समूहो राजन्यकाम् । मानुप्यकम् । 'भापत्यस्य तद्धितेऽनाति' ·मुनि मवो सरस्वतीकण्ठामरण (पया, (६-३-१५९) इति यलोपो न भवति । यूनो भावः कर्म वा यौवनिका । 'नस्तद्धिते' (६-३-१९०) इति टिलोपो न मवति ।। आत्माध्वनोः खे ॥ १७१ ॥ पात्मन् यध्वन् इत्येतयोः खे प्रत्यये परतो यदुक्तं (तदु) न. मवति । मात्मने हित मात्मनीनः । अध्वानमलकामी अवनीनः । 'नस्तदिते (६-३-१४०) इति टिलोपो न भवति । ख इति किम् । मध्यात्मम् । प्राध्वम् ।। अभावकर्मणोरनो ये ॥ १७२ ।। भन्नन्तायाः प्रकृतेरमावकर्मवाचिनि यकारादौ प्रत्यये यदुक्तं तब भवति । सामनि साधुः सामन्यः । वेमन्यः । ब्रह्मण्यः मूर्धन्यः । शीर्षण्यः । तक्ष्णोऽपत्यं ताक्षण्यः। 'नस्तद्धिते' (६-३-१४०) इति टिलोपो न भवति । अमावकर्मणारित किम् । राज्ञो मावः कर्म वा राज्यम् । दौराल्यम ! य इति किम् । महाराजः । द्विसूर्यः। अन इति किम् । छत्रिणि साधुः छत्रियः॥ अणि ॥ १७३ ॥ (आणि परतः) अन्नन्तायाः प्रकृनैर्यदुक्तं तच मवति । सुत्वनोऽपत्य सौत्वनः। सामनि भवः सामनः । कमैव' •दिष्ट कर्माणि (१)। पर्वणि भवः पार्वणः । मणीति किम् । कर्म शील(म)स्य कामः । छत्रादित्वाण्णः । कर्मणे प्रभवति (कर्मकः कार्मुकम् ।) 'कर्मण उकन् (५-१-११३॥ मादर्मण एवापत्ते ॥ १७४ ॥ मात् परस्यानो वर्मण एवापत्यार्थे मणि यदुक्तं तन्न, भवति । पनवर्मणोऽपत्यं चाक्रवर्मणः । भ्रातृवर्मणः । मादिति किम् । सौत्वनः । याज्वनः । वर्मण इति किम् । सुपाम्नोऽपत्य सौपामः । अपत्य इति किम् । चर्मणा परिवृतः चार्मणो स्थः । कर्मणोऽयं कार्मणो रयः । पन्यत्र 'मणि' (६-३-१७३) इति प्रतिषेध एव भवति । एवकार इष्टतो. अवधारणार्थिः ॥ ..... .

·हृदयहारिण्याश्यया पुत्त्या समेतम् । हितनाम्हो या ॥ १७९ ॥ हितनामन्शब्दस्यापत्यविषये अणि यदुक्तं तता (न) भवति । स्तिनासोऽपत्यं हैतनामनः । हैतनामः ॥ ब्रह्मणो जातौ ।। १७६ ॥ मक्षावित्यस्याः प्रकृतेरपत्यविएये जानावाभिवेचायां च यदुक्तं तन्न भवति । बहाणोऽपत्यं बालापः । जाताविति किम् । ब्रह्माणोऽपत्यं (ह्मणो! मारो) नारदः । अपत्य इत्येव ! माली ओषधिः ॥ उक्षणः ॥ १७७ ॥ उक्षनित्यस्याः प्रकृतेः अपत्याणि यदुक्तं तन भवति । उक्ष्णो- ऽपत्यम् औक्षणः । 'पपूर्वहन्धृतराज्ञामणि' (६-३-१३१) इति पुनर्विधा- नादलोपो(न)भवत्येव । अपत्य इत्येव । उक्ष्ण इदमुपस्पर्श(न)म् (औक्षम्) ।। संयोगादिनः॥ १७८ ॥ संयोगात् परो य इन् तदन्तायाः प्रकृतेरपत्यविषयेऽणि यदुक्तं तन्न भवति । शहिनोऽपत्यं शाजिनः । चाक्रिणः । वाजिणः । (द्राविणः ? माद्रिणः) । संयोगादिति किम् । मेधाविनोऽपत्यं भैधावः । मायावः । भणीत्येव । प्राकारमर्दिनोऽपत्यं प्राकारगर्दिः ।। गाथिविदयिकेशिगणिपणिनाम् ॥ १७९ ।। गाधिप्रभृतीनामिन्नन्तानामपत्याणि यदुक्तं तन्न भवति । गाधिनो. ऽपत्यं गाधिनः । वैदथिनः । केशिनः । गाणिनः । पाणिनः ॥ अनपत्ये ॥ १८०।। इन्नन्तायाः प्रकृतेरपत्यादन्यत्रार्थे योऽण् तस्मिन् परतो यदुक्तं तन्न मवति । साङ्कटिनं वर्तते । * ते गविणः (१) । गर्भिगीनां समूहो गार्भिणम् । भिक्षादित्वादण् । सविण इदं नाग्विणम् । अनपत्य इति किम् । मेधाविनोऽपत्यं मैधावः । अणीत्येव । दण्डिनां समूहो दाण्डम् । गणिनां गाणम् । सग्विणो लाग्यम् । रथिनां रायम् । अनुदात्तादित्वाद ॥ पराविगार' इति स्यात् ।

·२५२ सरस्वतीकण्ठागरणं [संघ्या. दाण्डिनायनहास्तिनायनेजैमाशिनेयवाशिनायनि- मौणहत्यधैवत्यसास्वैवाहिरण्मयानि ॥ १८१ ॥ दाण्डिनायनादीनि शब्दरूपाणि निपात्यन्ते । दण्डहस्तियां नहादिपाठात् फकि टिठोपामावो निपात्यते । दण्डिनोऽपत्यं दाण्डिना- पनः । हस्तिनः हास्तिनायनः । निझाशिनः शुम्रादित्वात् कि टिलोपा- भावो निपात्यते । जैमाशिनेयः । वाशिनोऽपत्यं वृद्धाद(गन्तागो)वात् फिनिति फिजि टिलोपामावः वाशिनायनिः । श्रूयामो भाव इति प्यञ् । पलोपामावस्तत्त्वं निपात्यते । प्रौणहत्यम् । धैवत्यम् । सरखा भवमित्यणि (अयशब्द) लोपः । सारवम् । इक्ष्वाकोरपत्वं जनपदतुल्य- नामत्वादन । उकारलोपः । इक्ष्वाकोरयमिति वापि ऐक्याकः । हिरण्यत्य विकारार्थे मयटि (य)लोपः । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयमिति ।। रति धीदण्डनायनारायणमहममुदप्रताचा परस्पताटामरणस्य व्याकरणस्य मधुवृत्ती पस्याभ्यायस्य तृतीयः पाद. 1. 'मायक', १. 'मेयर' य, ग. पाठ..

·अथ चतुर्थः पादः युवोरनाकावसः ॥ १॥ सुवु इत्येतयोरसकारानुनन्धयोर्यथासङ्ख्यमन अक इत्येताबादेशी मवतः । नन्दनः । रमण ! गमनम् । करणम् ! सायन्तनम् । कारकः । हारकः । नर्तकः । खनकः । औपगदकम् । मोक्ष(का)। अस इति किम् । केयुः शंयुः । ऊर्णायुः । अण्वः युध्यति मृत्युरित्यर्थवद्ग्रहणान्न भवति । युतः युतवानिति यौतेः 'यवयवक--' (५.२-३) इति ज्ञापकान भवति । युवोरिति समाहारैकत्वादेकवचनम् । सौत्रत्वान्तुम् न भवति ।। आयनेयीनीथियः फढखछयां तद्धितादीनाम् ॥२॥ फकारादीनां यथासङ्ख्यमायनादय आदेशा भवन्ति । 'नडादिभ्यः फक् (४-१.९९) नाडायनः । 'चारायणः । 'तिकादिभ्यः फिन्' (४-१-२५४) तैझायनिः । कैतवायनिः । 'प्राग्वतेरमिकलिभ्यां ढ (४-१-१८) --- आग्नेयः । कालेयः । 'छगलिनो दिनुक्' (४-३- २३४). छागलेयिनः । कादिभ्यो ढकञ् - कात्रेयकः । 'पारावारात् खः । (४-३-३) पाणिः । अवारणः 'धान्येभ्यो सबने क्षेने खम्' (५-२-१) ---- कौलथीनम् । सैद्रवीणम् । 'वृद्धाच्छ:' (४-३-३७) शालीयः, मालीयः । तित्तिरिवरतन्तुसण्डिकोखाच्छण (४-३-२२८)--तित्तिरिणा प्रोक्तं वेदं (वेत्ति ? विदन्ति) अधीयते वा तैत्ति- शयारछात्राः । वारतन्तवीयाः । 'क्षत्राज्जाती घः' (४-१-१२७)-- क्षत्रियः । 'राष्ट्राद्धः' (४-३-२) --- राष्ट्रियः । 'शुक्राद् घन्' (४-२. ३०) शुक्रियः । 'शतरुद्रात् पश्च' (४-२-३२) --- शतरुद्रियम् । तद्धितग्रहणं किम् । ढोकते । खनति । छिनपि । घूर्णते । गुल्फा । पण्डः । शहः । गुच्छः । दीर्घः ॥ ठस्येकः ॥५॥ ठकारस्य तद्धितादेरिक इत्ययमादेशो भवति । साक्षिकः । शाला- किकः । तद्धितस्येत्येव । कण्ठः । आदेरित्येव । कर्मणि घटते कर्मठः । (अभाय)नादयश्चैते निनिमित्तत्वामुपदेशावस्थायामेव भवन्ति । कृतेप्येतेषु प्रत्ययाादाचत्वं प्रवर्तते । एवं च (8? घ)चलिरकरणमर्थवद् भवति ।।

·२६४ सरस्वतीकठाभरणं (अध्या. इसुसुग्दोभ्यः कः ॥ ४॥ इस उस् (उक्) इत्येवमन्तात् दोशन्दाग परस्य कारस्य ककार आदेशो गवति । सर्पिः पण्यमस्य सार्पिष्कः । पाहिष्कः । धनुः प्रहरण- मस्य धानुष्कः । निपादको भवः नेपादकर्षकः । सौयरजम्बुकः । मातुरागतं मातृकम् । पैतृकम् । दोभ्या तरति दौकः । याशिषा 'चरति आशिषिकः इत्यत्रानधकत्वालाक्षणिकलाच न भवति । तोऽनकस्माच्छश्वतः ॥ ५ ॥ तकारान्तायाः प्रकृतेरकस्माच्छप या विहितस्य उस्य स्थाने क इत्येवमादशो भवति । उदश्चिता संस्कृतः श्रौदश्चित्कः । भवतोऽयं भावरकः । धनकस्माच्छश्वत इति किम् । अकस्माद् भवमाकस्मिकमं । शाम्यतिकम् । विहितविशेषणं किम् । मथितं पण्यमस्य माथितिकम् ।। भाविनि गत्युपपदसमासे क्त्वो ल्यप् ॥ ६ ॥ . भाविनि गतिधमासे उपपदसमासे च वर्तमानस्य क्त्वाप्रत्ययस्य स्यवित्ययमादेशो भवति । प्रकृत्य ' अपहत्य । श्रद्धाय । अन्तर्धाय । अरी- कृत्य । सूक्ष्मीकृत्य । पटपटाकृत्य । कारिकाकृत्य । नमस्कृत्य । जीविका कृत्य । अच्छोध । उच्चःकृत्य | नीचैःकृत्य । पार्यतःकृत्य । पूर्वतोभूय । धानाकृत्य । तृणीभूय । अन्वगमय । गत्युपपदसमास इति किम् । अकृत्वा । परमकृत्वा । स्नात्वाकालकः पीत्वा (पिकरः१ स्थिरकः) समास- ग्रहणं किम् । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । माविनीति वचनादन्तरजानपि हिलदचात्य(स्वे)त्वदीपसठिचादीन् बदिर(हानीकोऽपि स्यप् प्राधते । प्रभाय । प्रदाय । प्रखन्य । प्रस्थाप । विहाय । निशम्य । प्रपृच्छप । प्रदीव्य । प्रपत्य इति ॥ ऋत इद्धातोः ॥ ७ ॥ प्राकारान्तस्य धातोः प्रकृतेरलोऽन्त्यस्येकारादेशों भवति । किरति । गिरति । दार्गम् । आस्तीर्णम् । विस्तीर्णम् । धातोरिति किम् । मातृषाम् । । - ·। पा०] हृदयहारिण्याख्यया पत्त्या समेतस् । २६५ पितॄणाम् । ननु च लोक्षणिकत्वादेवात्र न भविष्यति । एवं तर्हि ज्ञापय- त्याचार्यः लाक्षणिकालाच्या)एि ग्रहणं भवतीति । तेन चिकीर्यति, जिहीर्पतीत्यादावपि भवति । उपधाया।।८।। प्रकृतरुपधायाः मालारस्कारादेशो भवति । कीर्तयति । कीर्तयतः । कीर्तयन्ति। उदोष्ठ्यपूर्वस्य ।। ९॥ मोठयः पूर्वो यस्मात् स ओष्ठयपूर्व काकारः, तदन्तायाः प्रकृतेरलो- ऽन्त्यस्योदित्ययमादेशो भवति। त्रिपूर्ताः पिण्डाः । (पुरुः । पुपूर्वति) दन्त्योष्ठयपूर्वोऽष्योग्यपूर्वः । तेनानापि भवति--चूर्पते यात्विजम् । भावुवूषति कम्बलग ! ओष्ठयोऽत्र प्रत्यासातुसम्बन्ध्येव गृशते । तेनेह न भवति । समीर्णम् । तपरकरणं दीर्ष स्थानिनि दीर्घनिवृत्त्यर्थम् । इत्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी अवतो विप्रतिषेधेन । बास्तरपर भास्तारकः । निपरणम् । निपारकः । प्रावरणम् । प्रावारकः ।। इदितो नुस् ॥ १॥ इदितो धातोर्नुरागमो भवति । कुण्ठिता । हुण्डिता । वन्दिता । अयं च धातूपदेशावस्थायामेव भवति । अनैमितिकत्वात् । 'गुपो नि- न्दायाम्' हिसि हिंसाया'मित्यादेर्निदेशाल । तेन कुण्डा, हुण्डेत्यादौ 'गुरोईलः' (२-४-१३६) इत्यप्रत्ययः सिद्धो भवति । धातोरित्येद । मचेपामकारो देविध्यर्थः (?)॥ मुलुपलिपविदसिचकृतखिदपिपतृपहफगुफोभशुभां शे ॥ ११॥ मुचादीनां धातूनां शे प्रत्यये परतो तुमागमो भवति । मुञ्चति । लुम्पति । लिम्पति । विन्दति । सिञ्चति । कृन्तति । खिन्दति । पिपति । सम्पति । दृम्फति । गुम्फति । उमत्ति । (शुगाति ।) (अधति ?) नुं धानो:' ग. पाठः- ·. । । २६६ सरवतीकण्ठानरणं मध्या०. तृपादयः सानुपमा निरनुएलाय तु )दिपु पच्यन्ते । तत्र ये सानु- पङ्गाम्तयां (पिच्य ? पिठमानुपडलोपः यस्नु विधीयते तस्य विधान सामर्थ्यालोपो न भवति । मुगाई पर रेम् । (तुदति । नुदति । शे इति किम् ) । मोक्ता । मोपा ॥ नशो झलि ॥ १२ ॥ नर्धाताईलादौ प्रत्यले परमो तुराममा भवति । नंष्टा । नष्टुम् । नक्ष्यति । झलीति किम (पश्यति । नासा । मस्जोऽन्त्याव पूर्वः ।। ६३ ॥ मस्र्धातोशलादौ प्रत्यये परतोऽन्यात पूर्व नुमागमो भवति । मक्ता । मक्तुम । यति । निमनशन पन्त्यान् पूर्ववचनमनुपन- संयोगादिलोपार्थिन् । मसः। मावान । झठीत्यद । मजनम् ॥ रधिजभोरचि ॥ १४ ॥ रविजभोधीत्वोरजादा प्रायः परो नुमगनो भवति । रन्धयति । रन्धकः। साधुरन्धी । (रन्ध) रपम् । तिन । जम्भयति । जम्भकः । साधुजम्भी। जम्न जम्नस् । । लोवी रति किग । र (य! ध्य)ते । जम्यते ॥ रधेरिटि लिट्येव धीतो(लि ? रि,दादी प्रत्यये लिप नुन् भवति, नान्या | ररन्धिर । रन्धिम । लिटीति कि । गरगा रदिप्यति । एक्कार टतो. ज्वपारणार्थः थः । तेनेह नियमो न संपनि--सन्ध सन्पनुः रन्धरिति । रमेशलिटोः रमे(गः शवलिया निजादी का पो नुमागमा मपति । आरम्भयति । पारम्भः । नापामा मानमारम्भम् । बारम्मो पर्तते । परावटिटोरिति किग । पारम। मारे । शचीत्येव । थारधा। लमे ॥ १७ ॥ - . - ।

·पा०४.] कृपबहारियाणा इत्या समेतम् । लो शब्लिट्वाजतेऽजार अत्याचे पती जुनागना भवति । लम्भ- अति । लम्भकः । साधुलामी , (लर जम् । लम्भो वर्तते ।) यश- लिटोरिति किम् । लगते । (आ)ला : वचीत्येव । लब्धा । योगविभाग उत्तरार्थः साङो यि १८ आङः परस्य लयंकारादित्ययविषये नुमागमा अवति । आ- लम्या गौः । यालस्या बड्या या इति किम् . लभ्यः । ग्रीति किस् । आलवा ।। उपात प्रशंसाचाच ॥ ५ ॥ उपात् परस्य लभेर्यकारासिं प्रत्ययविपरी प्रशंसायां गन्यमानायां नुमागमो भवति । उपलरच्या विद्या भवता । उपलम्न्यानि धनानि । प्रशं. सायामिति किस् । उपलभ्यामस्माद बृपलान् किञ्चित् । यीति विषयसप्तमी- विज्ञानात् प्राक् प्रत्ययोत्पत्तेर्नुनि सति (विकृतम्) अदुपधत्वमिति (स? यत् प्रत्ययाभावाण्य( मल्यो सत्यन्तस्वरितत्वं भवति । यदि ? ति) पुन(रन्तो ? सत्तरपदाधु)दात्तत्वं स्यात् ।। उपसाव खल्बोः ॥ ३० ॥ उपसर्गात् परस्य लमे खलि बानेच प्रत्यये परतो भवति । ईपालम्भः ! दुष्ग्रलम्भः । सुमलम्भः । प्रलम्भः । उपलम्भः । दिलम्भः । उपसदिति कि । हेपत्सुलभः । लाभा वर्तते । 'लभेश्च' (६-४-१७) इति सिद्ध नियमार्थ वचन ॥ न सुभ्यां केवलास्थान ॥ २१ ॥ सुदरित्येत्ताभ्यां केवायासन्योपयुम हितान्या परस्य लभेर्नुमागमो (न) भवति । सुलभम् । दुलभः । शुभः । दुलीग । देवतास्यामिति किम् । अतिसुल(मा) । अलिबली नाभि । कथमतिसुलममति दुर्लभ- मिति । गतेः काश्मीरवार केवलादेवान लुदुशमिति नुस् न भवति ।। विष्णमुलोलुपतर्गत वा ॥ २२ ॥ .

·२६८ भारस्पतीङ्गण्टाचार [अध्या०६. धनुपसर्गस्य लमेश्चिणि णमुलि च प्रत्यये परतो नुमागमो (वा) भवति । जलाभि, अठगि लाभ लाभम् । लम्भ लम्भम् । अनुपसर्गस्पति किम । प्रालम्भि । प्रठम्भं प्रल-मम् ।। सुट्यधातोरुगितः पुंसि ॥ २३ ॥ उगितः प्रकृतेः पुंसि वर्तमानायाः धातुवर्जितायाः मुष्टि प्रत्पये परती नुमागमो भवति । श्रेयान् । श्रेयांसी । श्रेयांसः । श्रेयासम् । श्रेयांसौ । गोमान् । गोमन्नौ। गोमन्तः ! गोमन्तम् । गोमन्तौ । पचन् । पचन्ती। पचन्तः । पचन्तम् । पचन्तौ । सुटीवि किम् । श्रेयसः पश्य । पचत. पश्य । यधातोरिति किम् । उखासत् । पर्णवत् । उगित इति किम् । अमिचित् । अग्निचिती । पुंसीति किम् । अयसी कुठे । परती कुले ।। अञ्चेः ॥२४॥ अर्धातोः पुंसि विषय सुटि प्रत्यय परतो नुमागमो भवति । प्रात् ।प्राचौ । प्राश्वः । अञ्चतेरेपोगितो धातोर्नान्यस्येति प्रतिषेधे सिद्ध पूर्वत्र (अ)घातोरितिवचनमधातुभूतपूर्वादपि यथा स्यादिलेवमर्थम् । गोमत्यतर- प्रत्ययः । गोमान् । गोमन्त। गोमन्तः । पुंसीत्येव । प्राची कुले ।। युजेरसमासे ॥२५॥ युजेर्धातोरसमासे वर्तमानस्य मुटि परतः पुंसि नुमागमो भवति । युन् । युझौ । युद्धः । युजम् । बुन्जों : बसमास इति किम् । पपयुक् । पुंसीलेव । यु(जीजी) फुले । (इस्लानिर्देशः किम् ।) युजमापता मुनयः । सुटीसेव । युजः पश्य ।। शावयमः ॥२६॥ यमन्तादन्यन्याः प्रकृतेः शिप्रत्ययं परतो नुमागमो भवति । श्रेयांसि तिष्ठन्ति । श्रेयांसि पश्य । उदग्विन्ति । कुण्डानि । वनानि । साविति किम् । श्रेयसी फुले। गोदौ । अयम इति किन् । चत्वारि महानि । विमरदिवि । सुमणि ।।

·पा०४] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २६९ । -- बहूर्जि बहूनि ॥ २७ ॥ बहूर्षि इत्यस्याः प्रकृतेः अन्त्यात् पूर्व एव नुम् वा निपात्यते । बहर्जि वहल्जि ब्राह्मणकुलानि ॥ नपुंसकस्थेकोऽचि सुपि ॥ २८.॥ इगन्तस्म नपुंसकस्याजादौ सुपि परतो नुमागमो सवति । दमिनी। मधुनी । वारिणी । त्रयुणी । कर्तृणी कुठे । दारीणि । वारिणः । वारिणोः । वारिणि । अपुणी । पुणे पुणोः । ब्राणि । नपुंसकत्येति किम् । अग्नी । नयौ । इक इति किम् । काण्डे । कुट्थे। अचीति किम् । हे पो! अस्मादेव लिझाद् 'न लुमता---' (१-२-५९) इति सम्बुद्धिगुमप्रतिषेधो न भवति । सुपीति किम् । तौम्बरवं चूर्णम् ॥ गुणष्टादौ पुंवहा ॥२९॥ विशेषणं गुणः । तद्वचनः शब्दोऽपि । गुणस्य (मा)श्रयतो लिङ्ग- वचनानि भवन्ति । स इगन्तो नपुंसकलिअष्टादावजादौ सुपि परतः पुंवद् (भावो १ वा) भवति । यथा पुंसि तुम् न भवति, तथानापि न भवती- त्यर्थः । ग्रामण्या कुलेन, ग्रामणिना कुठेन । ग्रामण्ये कुठाय, आमणिने कुलाय । प्रामण्यः कुलात् , प्रामाणिनः कुलात् । ग्रामण्यः कुलस्य, ग्रामणिनः कुलस्य । ग्रामण्योः कुलयोः, ग्रामणिनोः कुलयोः । ग्रामण्यां कुले, ग्राम- णिनि कुले । एवं कर्ता, कर्तृगा । कर्ने, कव॒णे । कर्तुः, कर्तृणः । कोंः, कर्ऋणोः । कर्तृणि, कर्तरि । शुचये, शुचिने । मृदवे, मृदुने । शुचेः, शुचिनः । मृदोः, मृदुनः । शुच्योः, शुचिनोः। महोः, मृदुनोः। शुचौ, शुचिनि । मृदौ, मृदनि । चित्रगवे, चित्रगुणे । अतिराया, अतिरिणा । भतिनावा, यतिनुना । (अ )गुण इति किम् । त्रपुणे । जतुने । पीलुने । फलाय । टादाविति किम् । ग्रामणिनी शुचिनी कुले । मचीत्येव । ग्रामणिग्यां कुलाश्याम । ग्रामणिभिः कुलैः। इक इत्येव । कालालपेन कुलेन । नइसकस्येत्येव । कल्याण्यै ।। 'मि बर्षि' ग. पाठः , 1.

·२७० सरपती टीम मध्या०६. अस्थिधिसन्थ्यदणां तदन्तानावानङ्॥३०॥ अस्थ्यादानां नपुमकानां तदन्नानां चगन्त'ना सादावजादी सुपि प्रत्यये परतोऽनगदेशो भवति । बस्ना। अम्थ्ने । भस्टिन, अस्थीन । दभा। दो दधि, दधनि। सपना। सक्ने । मकान, सक्थनि । अण्णा। मले। यक्षिण, पक्षणि। परमास्थ्ना । परमदभः । परमसक्य्ना ! परमाणा। पत्यस्ना । अतिदक्षा अनिसक्ना । अत्यक्षमा । प्रियदक्षा । इसक्ना शकटेन. । म्धूलाणा । अगत्येव । अस्थिभ्याम् । अथिभिः । टादामिल त्येव । धम्धिनी । बस्थीनि । नपुसकस्वत्येव । दधातीत्येवंगीठः दधिः । दधिना । दधये । इक इत्येव । गोरसकोन पभाशेण (त) दन्तानावेत्य- धिकारः पागार्धधातुकाधिकारात् ।(वित्युदाना चान्यत्रीयदादीनां च 'ना. न्यच) सोपसर्जना' (३ १.१६९) इति प्रतिषेधाटुपजनवं न भवति । कारोऽन्तादशार्थः। नाभ्यस्ताच्छतुः ॥३१॥ धभ्यस्तसंज्ञकायाः पते परस्य मनुभागमा न भवति । ददत् ददती : ददतः । ददतम् । ददता । एवं दधत् । जुहत। नक्षत् । जापत्। अन्यस्तादिति किम् । विहन् । लिहन्ती लिहन्तः ॥ शौ वा ।।१२।। मभ्यस्तादुत्तरस्य चतुःशी परती नुमागमा वा भवति । ददति कुलानि, ददन्ति कुलानि । दधति, दन्ति । जुति, शुदन्ति । जक्षति, जयन्ति । जाग्रति, जागन्ति ॥ आच्छीडयोः ॥ ३३ ॥ सकारात् परस्य रातः शीङयोः प्रत्यययोः परतो नुमागमो वा म. वति । तुदती कुनै नुदन्नी मुलं । तुदती ती. तुदन्ती सी । सरिप्यती कुळे, करिष्यन्ती कुले करिष्यती नी, अमिप्यनी ची। याती कुंठे, पान्ती कुले। याती नी, पान्नी गी। यादिति कि । मुन्वती कुले। मुन्वती खी। तन्वती फुले। तन्यती घी । सत्यती कुले । रुन्धतीगी। कीमती फुठे । श्रीमती सी मदती इले । बदती सी । बीचोरिति किम् । तदताम् ।।

·हृदयहारिवारमया त्या सगेतन् । शपयानोनियम । ३४॥ भपश्यनोरक्य बम्बा? यामागत परस्य गतः शीड्योः परतो नित्य नुमांगयो भवति । भवन्ती छ । अवन्ती खी। दीव्यन्ती मुले । दीन्यन्ती सी ॥ लावरहहः ॥ ३५ अनः प्रकृतिसम्बन्धिनि ती परतीजमात परो लुमागमो भवति । धनवान् । हे अनडयन् ! । कावान् । हे पहननन् ! । धादित्यनु- वर्तते । अनामोः कानयोर्तुग गाति । न नुग? मागी) न वा(ध्य?ध्ये)ते, आ(मा १ गंभ्या) स तुमिति ॥ दिक औत ॥ ३ ॥ दिवित्येतस्य प्रातिपदिकस्य प्रातः सम्बन्धिनि सौ परत बौदि- त्ययमादेवो भवति । द्यौः । इ यौः । नियथैः । निरनुपन्धकस्य ग्रहणा- द्धातोर्न भवति । अक्षः । सा(दि ! वित्येव । दिवं पश्य ।। पथिमवृक्षालात ॥ ३७॥ एथ्यादीनां प्रकृतिसम्वन्धिनि सौ परत आकारः अन्तादेशो भ पति । पन्थाः । सन्थाः । ऋभुक्षाः । १. पन्थाः । अपन्थाः । 'पथो वा' (५-४-८५) इति समासान्तागावः । साविनि किम् । पथिभ्यां पथिभिः ।। शिसुव्य)तु ।। ३८ शौ सुटि परतः पथ्यादीलामिकारस्यात् भवति । उपन्यानि ध- नानि । पूजा(यां?) स्वतिभ्याम्'----(५-४-८३) इति समासान्तप्रतिषेधः । अट्ठमन्थानि कलानि । अ(ति)ऋभुक्षाणि बलानि । पन्चानौ । पन्थानः । पन्धा- नम् । पन्यानी एवं मन्यानो । मन्थानः । भुक्षाणो । ऋभुक्षाणः । भेदेन शिग्रहणादन्यन्न सुटि नपुंसक न भवति । (घुपथि बने ?* । १ । १ व्ये ।'ग, थ्योत' क. पाठः, इत उत्तरं चतुझानामि नदानवच मातलायां न इश्यन्ते । कोटरान्तर्ग, तानि सूमाणि सूत्रपाठाइदुष्टस्य संयोजितादि ।

·. २७२ सरस्वतीकण्ठामरणं थो न्थः ॥ ३९ ॥ इनोऽचि लोपः ॥४०॥ पुंसोऽसुङ् ॥११॥ ओत औत् ॥ ४२ ॥ सख्युरितोऽशावत् ॥ १३ ॥ ऋदुशनस्फुरुदंसोनेहसा चानङ् सौ ॥ १४ ॥ न सम्बुद्धौ ॥ ४५ ॥ अच्च योशनसः ॥ ४६॥ कुशस्तुनस्तच ॥ १७ ॥ *टा (टा ! दा)वजादौ वा ॥ ४८ ॥ *स्त्रियाम् ॥ ४९ ॥ मामनडुहो वा ॥ ५॥ चितु(मुर) शि सुटि॥ ५१ ॥ (म) सम्बुद्धौ ॥५२ ॥ अष्टनो वा सुप्यात् ॥ ५३ ॥ पष्टन्शन्दस्य सुपि साकारोऽन्तादेशो (वा) मवति । अष्टामिः, 4. एभिः । प्रियाया। प्रियाप्टौ । प्रियाप्टानौ । सुपीति किम् । अष्टकः समः । षष्टत्वम् ॥ रायो हलि ॥ ५४॥ रेशन्दस्य हलादौ सपि परत आकारादेशो मवति ।राः। राम्याम् । रामिः । एकदेशविकृतस्यानन्यवादतिराभ्याम् । इठीति किम् । रायो। सुपीत्येव । रत्वम् ॥ सूसद्यमिदमकक्रिय पठितं 1. US. पाहे. । सुखमिदं विभग्य पारतं A. U.S. पारे. .

·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।। २७३ युष्मदस्मदोरनादशे ॥ १५ ॥ युष्मदस्मदित्येतयोरनादेशरूपे सुपि भाकारोऽन्तादेशो भवति । ' युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । प्रतियुवाभ्याम् । अत्यानाच्याम् । अनादेश इति किस् । युष्मभ्यम् । परमभ्यम् । रथ हलीत्यनुवर्तते तळत्तरार्थम् ।। गौशासम्मु ।। ५६ प्रथमाहिंतीयाद्विवचने ओंकारे शसि अमि व परतो युष्मदस्मंदो- राकारादेवो भवति । युवाम् । आवाहूं ।' मतियुवाद । मत्यावाम् । युष्मान् । अस्मान । अतिश्रुष्मान् । अत्यस्मान् । त्वाम् ! माम् । अतित्वाम् । अतिमाम् । पादेशत्वात् पूर्वेण न प्राप्नोति इति वचनम् । एप्विति लिम् । त्वर । पहलू ।। योऽचि ।। १७ ॥ युष्मदस्मदोरंजादौ (सुपि) परतो यकारोऽन्तादेशो मयति । त्वया । सया । त्वयि । मयि । युदयोः । पावयोः । अतित्वया । पतिम्या । अनादेश इत्येव । त्वत् । मत् ।। शेपे लोपः ॥ १८ ॥ यत्रा(कार)यकारी विहितो. ततोऽन्यस्मिन सुपि युष्मदस्मदोरन्त्यस्य सोपो भवति । त्वम् । अहम् । यूयम् । वयम् । गतिस्तम् । अत्यहस् । अतियूयम् । अतिवयमित्यादि । मान्तस्य युवादी हिदायाने ॥ ५९ ॥ द्वित्वविशिष्टे वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोर्मान्तस्य सुपि, यथासङ्घर्ष युव आव इत्येतानादेशौ भवतः 1. युवार लावाम् । युवाभ्याम् । भावाश्याम् । पतिझान्ती युनाम् गतियुवाम् । *यूयवयौ जसि ॥ ६ ॥ अस्मान, वा अतिय्यम् , अतिवयम् । मान्तस्यत्येव । यूयक वयकम् ॥ सूत्रमिदं तिन वगातृकाग लो। 1405 ·. मामावाम- २७१ सरस्वतीकण्ठाभरणं [भामा.. त्यादौ सौ ॥ ३१ ॥ युष्मदस्मदोर्मान्तस्य सौ प्रत्यये यमास लम् ?) बह(?) इत्येतावादेशौ भवतः । लम् । महम् । भतिक्रान्तस्वां युवा युप्मान् वा, माम् भावाम् भस्मान् मा अतित्वम् , अत्यहम् । मान्तस्पेत्येव । लकम् । महकम् ।। तुभ्यमद्यौ लयि ।। ६२॥ अमि प्रत्यये युष्मदस्मदोर्मान्तस्प तुम्य मय इत्येतापादेशौ भवतः । तुभ्यम् । मद्यम् । अतिकान्ताय त्वां (युर्वा) युग्मान् वा, मामावामस्मान् का' पतितुभ्यम् , मतिमद्यम् । मान्तस्यैत्येव । तुभ्याम् । मधकम् ॥ तवममौ ससि ॥ १३ ॥ युष्मदस्मदोर्मान्तस्य ससि प्रत्यये यमासयं तव मम इत्येताना. देशौ भवतः। तव । मम । मतिकान्तस्य त्वां युवा युष्मान् था, स्मान्वा मतितव, मतिमम । मान्तस्येत्येव । तव(क) । ममक ।। त्वमावेकस्मिन् ॥६॥ एकरवविशिष्टेऽथे वर्तमानयोर्यप्मदस्मदोः सपि मान्तस्य त्वम इत्ये- ताचादेशौ भवत्तः । त्वां माम् । त्वया मया। त्वत् मत् । त्वयि मयि। यतिक्रान्ती त्वाम् अतित्वाम् । अतिमाम् । भतिकान्तान् त्वाम् अति- सान् । अनिमान् । जस्सुडे (ड)स्सु पुमः पूर्वविप्रतिपेधेन यूपश्यादयो पयो- दादता एव भवन्ति । एकस्मिनिति किम् । युष्माकम् । अस्माकम् । भति. मान्तेन युप्मान् बतियुष्मया असस्मयेति ।। प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ॥ १५॥ एकस्मिन्नर्थे वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोः प्रत्यये उधरपदे च परतो मन्ति- स्य स्खमावादेशी मवतः । तवायं त्वदीयः । मदीयः । त्वया कृतं लकम् । मान्तस्यत्येव । त्वकं पिता मस्य लक्पितृकः । मकलितृकः । अन्तर खादाक्यावस्थायामेव प्रागेव पहुवीदेरकन मवति । ननु चान्तर्विन मुपमाश्रित्यकस्मिवर्षे वर्तमानयोर्मुपदस्पदोः प्रलयोररपदयोरपि खमी ·हएपरिप्याड्यथा इत्या समेत ! भविष्यतः । सत्यमेतत् । फिन्त्वनेनैतत् शापयति-अन्तत्तिनं सुपमानित प्रत्मयोत्तरपदयोटुवादयो न भवन्ति (पति) ।। भिचतुरोः सियां तिसूचतसृ ॥ १६ ॥ शि चतुरित्यत्तयोः पियां वर्तमानयोः स्वसम्बन्धिनि प्रकृतिसंवन्धिनि वा सुपि प्रत्यये परतो यथासङ्ख्यं तिसृ चतसृ इत्येत्तावादेशौ भवतः । तिस्त्र- स्तिष्ठन्ति । चतसः पश्य । प्रियास्तिस्रोऽसा प्रियति(सोसा) जाधणः । प्रिगतिलो । प्रियचतसा । प्रियचतसौं । नियति कुलम् । प्रियवतस(णि?) । शियामिति किम् । त्रयः । चत्वारः । त्रीणि । चत्वारि । प्रियारत्रयस्त्रीणि वा अस्याः प्रियत्रिः । प्रियचत्वाः । पत्र त्रिचतुरावस्त्रियाम् । समास एव स्त्रियामित्यादेशौ न भवतः । सुपीत्येव । तिसृभ्य आगतं निरूप्यम् । चतूरूप्यम् । तिसृणां प्रियः (निप्रियः । चतसृणां प्रियः अतुप्रियः । कयं तर्हि प्रियतिस्ट कुरुम् । प्रियशतमू इलमिति । क्वचिल्लुमता सप्ते प्रत्ययलक्षणं भवति। यथा हे त्रपो। इति सम्हाद्धिगुणः ।। तिसका संज्ञायाम् ॥ ६॥ संज्ञायां विषये अप्रत्यये त्रिशब्दस्य तिलभायो निपास्यते । तिसृका नाम ग्रामः॥ तो रोऽचि ।। ६८ ॥ तिसृ चतसृ (इत्येतयोः) ककारस्याजादौ सुपि रादेशो भवति । तिस्रः । स्तनः । प्रियतित आगतम् । प्रियचतन आगतम् । प्रियतिश्चः स्वम् । प्रियवतमः स्वम् । प्रियतिशि निधेहि । पूर्वसवर्णोत्वरिसुगुणान् अपवादवाद पाधते । (तुझ्नुीनुट्नु)भ्यान्तु पूर्वविप्रतिषेधेन बाध्यते । तिसृणाम् । चतसृणाम् । नियतिसृणि । पचीति किम् । तिमृभिः ।। चतसृभिः ।। जराया जरस् वा ॥ ६९ ॥ जराचन्दस्य स्वसम्बन्भिनि (प्रकृतिसंपन्विनि) वा मुप्यजादौ प्रत्यये जरसित्ययमादेशो या भवति । जरयौ । जसः । जरे। जराः । एकदेशविकृतo ·ri H. Fr - ir - सरस्वतीकण्ठामरण [प-पा०६. स्थानन्यसाद अतिजरसी, मतिजरौ । सन्निपातलक्षणपरिमाथाया,अतो मिस , . ऐस्करणेनानित्यत्वस्य ज्ञापितत्वात् अतिजरसेन, अतिजरेग । इतिजस्सः, अतिजरैः । अतिजरसे, अतिजराय बतिरसाम , पतिजराणाम् । नपुंसके सोरम्भावेऽतिजरसम् ।, अतिजरम् । अतिजरसी, मतिजरे । शेः, परत्वाज- रसादेशः। ततो नुम् । अतिजरांसि, अतिजराणि । खियान्तु या विभक्त ग़वधानात् न भवति । अचीत्येव । जराभ्याम् ॥ .. त्यदादीनी तसादिषु चाहेरः ॥ ७० ॥'' .. त्यदादीनां द्विपर्यन्तानां स्वसम्पन्धिनि.,सुपि तसादिषु प्रत्ययेषु अकारोऽन्तादेशो भवति । (त्यस्यः),। सः । यः । एषः । इमो । गम् । हो। परमस्यः । ततः । तत्र यतः । यत्र । त्यदादिसम्बन्धि विज्ञानादन न भवति । भतितद् अतितदी । आ द्वेरिति किम् । भवान् ॥ किमः कः ॥७१ ॥ किम स्वसम्बन्धिनिमुपि तसादिषुः प्रत्ययेपु-कादेशो भवति । का। कौ । के । कदा, कति । कथम् । परमका- स्वसम्पन्धिविज्ञानादिह न भवति-अतिकिम् । तस्य सः सौ ॥ ७२ ॥ . - Nirrl प्रियता देवदतः। अंदसो दः ॥ ७॥ अदसो दकारस्य,स्वसम्बन्धिनि सौ परतः सकारादेशो भवति । यसी । असौ ॥ औ मुलोपश्च ॥ ७ ॥ पदससौ परतोऽन्त्यस्याकार सोहोपो भवति । बसौ हे थसौ ।। " १, 'द'दति .. U. S पार .

·पा.. हदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २७७ अकचि पालौले सादुश्च ।। ७५ ।। अकचप्रत्यये सति भीमुलोपा वा गवतः । अनौत्वपक्षे... साढत्तर- स्योकारों भवति । यसको असुकः हे लवकों हे असुंकः । असकौं क्षी मसुका ॥ इदमः स्त्रीपुंलयोरियमयमौ ॥ ७६ ॥ इदमः सौ परतः त्रियां पुसि यथासङ्ख्यमियमयमित्येतावादेशौ. भवतः । इयं स्त्री । परगेयम् । अयं पुमान् । परमायम् । साविति किम् । इसे । इमौ । स्वसम्बन्धिविज्ञानादतीदं स्त्री । अतीदं घुसान् ।। दो मः ॥७७ ॥ इदमो दकारस्य स्वयम्बन्धिनि सुपि मकारो भवति । इमौ. । इमे ।.. इमको । परमेमौ । स्वसम्बन्धिविज्ञानादिह न भवति । (अ)तीदमौ । प्रिये- दमौ ॥ हल्यनकोऽश्ः ॥ १८ ॥ 'स्वसम्बन्धिनि हलादी सुपि परत इदमोऽन(क)च्कस्याशिययमादे- शो भवति । आभ्याम् । एमिः। नाभिः । अस्म । जस्य । स्वसम्बन्धिविज्ञाना-- दिह न भवति यतादम्भ्याम् । अतदिसु । हलीति किम् । हो । इमे । अनक: इति किम् । इसकाम्याम् । इमकस्यै । इमकस्यैः। तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन, गृगते (१-३-८०) इति साकचोऽपि स्यादिति प्रतिशेषः । शकारः सर्वा.... देशार्थः ॥ - टैरसोरनः ॥ ७९ ॥ टा ओसित्येतयोः स्वसम्बन्धिनोः परत इदमोऽनकच्कस्यान इत्यय मादेशो भवति । अनेन कृतम् । अनयोः स्वम् । अनयोनिधेहि । परमानेन । परमानयोः । स्वसम्बन्धिविज्ञानादिह न भवति---अतींदमा । अतीदमोः । अानक इत्येव । इसकेन ! इसकया। इसकयोः ।

·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० . एतस्य चान्वादेशे द्वितीयायां चैनः ॥ ८ ॥ एतच्छन्दस्वेदमयान्वादेशविषये द्वितीयायां विभक्तो टाप्रत्यये पोसि : च परत एनादेशो मवति । यत्र कस्यचित् किश्चिद्विधाय तस्यैव वाक्या- न्तरेणान्यद्विधीयते सोऽन्यादेशः । एतं वेदमध्यापय, यो एनं व्याकरण- मण्यापय । एतत् कुण्डमानय, अयो एनत् परिवर्त्तय । एतेने रात्रिरधीतां, भयो एनेनाहरप्यधीतम् । एतयोः शोभनं चीलम् , पयो एनयोः प्रभूतं स्वम् । एतयोमियोः सुखमवसाम, अथो एनयोः सम्यगयजामहि । इमम- यापय, अथो एनं भोजय । अनेन रात्रिरधीता, पयो एनेनाहरप्यभीतम् । अनयोः शोमनं शीलम् . अथो एनयोः (प्रभूत) स्वम् । यनयोमियोः सुखमय- साम, गयो एनयोः सम्यगयजामहि । पन्वादेश इति किम् । देवदत्तमध्यापय । एतं च यज्ञदत्तम् , इममपि विष्णुमित्रम् । यत्रापि रस्तुमात्रनिर्देशं कृत्वा विधानं क्रियते, तत्रोक्तलक्षणस्यान्वादेशस्पाभावान्न भवति--"अभिविषो च यः । एतमातं हितं वियाद्" । अयं दण्डो, हरानेनेति ।। - तृतीयादायश् ॥ ८१ ॥ इदम एतदक्षान्वादेशविषये प्रयोगे तृतीयादौ परतोऽशादेशो मरति । इदमो 'हत्यनकोऽ'(६-१७८) इति सिद्ध पुनर्वचनं साकच्कार्यम् । इम- काम्यां रात्रिरपीता, अथो थाम्यागहरप्पधीतम् । इममस्मै, भयो यस्मै । इमकस्मात् , पथो अस्मात् । इमकस्प, अथो अस्प । इसकेपाम्, अमो एषाम् । इमकस्मिन् , अयो अस्मिन् । इमकेपु, मयो एषु। एतदः सवपि- एताभ्यां छात्राभ्यां रात्रिरीता,, अयो बाभ्यामहरप्यधीतम् । एवमेतैः, एभिः, एतस्म भस्मै इत्यादि । पादनिशामासहृदययूषदोषां पग्निश्मास्हृयूषन् : दोषन् शसादौ वा ॥ ८२ ॥ पारप्रभृतीना शसादी मुपि यथासंध्यं, पदादय पादेशा (वा) मवन्ति । पदः, पादान् ।' पदा, पारेन । पदयां, पादाभ्याम् । निशि, ·२७९ हदयाहारिमारणा वृत्या समेलम् । शिक्षायाम् । माशि, मासे । हदि, हृदये । शूमा, यूपेण । दोणा, दोषा। शक्षादाविति किस् । पादः ! निशा । मासः । हृदयम् ।। आर्धधातुके !! ८३ ॥ अधिकारोऽवत् । प्राक्तिगहणाद्यदित ऊर्जगनुक्रमिप्याम आई- धातुक इत्येतत् ता द्रष्टन्गम् ।। अस्तेर्भूः ।। ८४ ॥ अन्तरार्धधातुके विपरासूले सूनित्ययमादेशो भवति । भन्यम् । भविता । भविष्यति ! आपधातुके इदेव । पस्ति । पकासासासेनादौ तु 'कृभ्वस्तीना'मिति पृथनिर्देशान भगति । प्रकृतान्तरेण सिझे वचनसार्ध- धातुकेऽस्तिनिवृत्त्यर्थम् ।। त्रुयो बचिः ॥ ८५॥ । छुव आर्धधातुले पिपये चिरादेशो भवति । पक्ता । वक्तुम् । उनाच । ऊधे । आर्धधातुक इत्येव । ब्रवीति । यूरो। इकार उच्चारणार्थः ॥ चक्षितः ख्याजवर्जने ॥ ८६ ॥ चतिको वर्जनादन्यत्र वर्तमानस्यार्पघातृकनिषये स्थाआदेशो भवति । आख्याला । आख्यातीप्ट : अवर्जन हति विस् । समय गतः । . परिचयुः । आर्धधातुके इलेद । आचष्टे ! आचक्षाणः । अकारः फल- पद्विवक्षायामात्मनेपदार्थः । केचित् तु क्शादिमादेश मन्यन्ते । थाक्- शाता आक्शातुम् । इत्यादि ।। वा लिटि ॥ ८७ ॥ लिख्यार्धधातुके परतन्धशियः स्यानादेशो वा अवति । आचख्यो। भामरूये । आचचक्षे । आजचक्षाते। क्शादिपले आरक्शौ । आचशे ।। . ख्याययशागाववर्जने' ग. पाठः.

·. , २८० सरस्वतीरण्ठाभरणं [मध्या० ६. नोससनेषु ॥ ॥ . उस् असु अन इत्येतेषु प्रत्येषु परत चक्षिक स्यानित्यादेश न भवति । चक्षुः । नृचक्षाः। विचक्षण ॥ अजेय॑घअपक्यप्सु ॥ ८९॥ अजेर्षनादीन वर्जयित्वा आर्धधातुकविषये वी इत्ययमादेशो भवति । प्रवायकः । प्रवयणीयः । विवाय । वीवान् । अघमप्क्यप्सु इति किम् । समाजः । समज । समज्या ।। तृवोर्वा ॥ ९ ॥ तृ यु इत्येतयोः परतः अजेवी इत्ययमादेशो (वा) भवति । प्रवेता, प्राजिता । प्रवयणो दण्डः, प्राजनो दण्डः । केचित्तु युदलायोवेति वदन्तः प्राजित्य प्राजितमित्याचपीन्छन्ति । तत् तु नात्यम् । 'आर्ध- धातुक इति विपय-सप्तम्याश्रयणात् प्रत्ययोत्पत्तेः प्रागेवारत्यादीनां मू ख्यान्वीभावा भवन्ति तेन भव्यम् आख्येय प्रवेयम् इति 'अचो यद (१-३-२३६) इति यद् भवति ॥ ख्यप्तिकित्यदो जन्धिः ॥ ९१ ॥ त्यपि तादौ च किति प्रत्यये परतोऽदेग्धिरादेशो भवति । प्रजध्य । जग्ध । जग्धवान् । जग्धा । त्यतीति रिम् । अयते । कितीति किम् । अत्ता । कथमन्नम् । अनेराणादिको नः । जग्धिरितीकार उचारणार्थः ॥ लुङ्सनच्यापसु घस्ल ॥ १२॥ पदेंः लुट् सन अप पन अप इत्येतेषु परतो घरल इत्सयमंदिशो भवति । अपसत् । जिपत्सति । अघसः । यासः। विषसः। 'अदेरपसर्गे' (२-४-८२) इत्यप । धावन्तरेण लुब्ादि५ वचनम् ॥ । दिनिवृत्यर्य . गोरस' क पाठ ·पा० २.] इलगहाण्याख्यया मृत्त्या रोगतम् । लिटिका ९३॥ लिटि प्रत्यये परतोऽदेवस्लादेशो वामपति ! जघास । जक्षतुः । आद । आदतुः ! धात्वन्तरेण सिहे लिटि बचनं, बसरसर्व विषयाव)- ज्ञापनार्थम् । तेन घरता घसार इसादादेव घसे प्रयोगों भवति ।। देशो बयिः ।। ९९ ॥ वेमो लिटि प्रत्यये पर्यायानेशो वा गवति । स्वाय । ऊयत्तुः । वगौ । ववतुः । अवतुः। ऊचुः । इकार उचारणार्थः ।। हलो चध लिङि ॥ ९ ॥ हन्तेर्तिड्यार्थधातुके परतो. १५ इत्यादेशो भवति । वध्यात् । वध्यास्ताम् । आवधिपष्ट । आवधिपीयास्तान । आर्धधातुकं इत्येव । . . हन्यात ॥ --- . लुङि ना ॥ ९ ॥ लुइझरे चार्धधातुके हन्तववादशो भवति । अदावीत् । अवधिष्टाम् । वधादेशस्यादन्तलादपधत्यलापणा वृद्धिर्न भवति । योगविभागो लुक एलोत्तमा नुवत्वर्गः ॥ आलानेपदे वा ॥ १७ ॥ आत्मनेपदगतलुपरे आपातको प्रतो हन्तेर्वादशो वा भवति । माधिष्ट । आवधिपादान । माइत छायातार । (अवधि) अघानि । लचीत्वेद आजो। इणिकोगा ।। ९८ ११ इण्' इन इत्येतयोलेशत्ययें गा इत्ययमादेशो भवति । अगात् । पाधि अवता । अध्यगात् । अरगामि। पो गरि रजोधे । इणिको धनादन्यत्राय गो गाँमेरित्ययमादेशो भवति । गमयति आगम् । अविरमगति वियर । लामोध इति किम् । वर्मान सम्प्रत्या- 1495 ।।

·[सध्या.६. - २८२ सरस्वतीकण्ठाभरणं ययन्ति । भबोध इति इणो विशेषणं नलिका, असम्भवात् । प्रकृत्पन्तरेण सिद्धे बोधादन्यत्र णाविणो निवृत्यर्थं वचनम् ।। सनि ॥ १०॥ इण इक् इत्येतयोर्योधनादन्यत्रार्थे सनि प्रत्यये परतो गमिरादेशो भवति । जिगमिपति ग्रामम् । मातुरधिजिगमिपति ग्रामम् । अपोध इसेव । मर्यान् प्रतीपिपति । योगविभाग उत्तरत्र सन एवानुवृत्त्यर्थः ।, इश्च ॥ १०१ ॥ • इडो धातोः सन्याधधातुके गमिरादेशो भवति । अधिजिगांसते विद्याम् । योगविभाग उत्तरत्र इट एवानुवृत्त्ययः ।। गाङ् लिटि ॥ १०२॥ इदो लिट्यावधातुके गाबादेशो भवति । अधिजगे । अधिजगाते । कारो 'गाढ ई स्य च'(७२-२६) इति विशेषणार्थः॥ लुङ्लङोर्वा ॥ १०३ ॥ लुधि लडि च प्रत्यये परत इडो गाडादेशो वा भवति । अध्य गीर, चध्यैप्ट । मध्यगीप्यत, मध्यप्यत । गाड 'ई स्यै च (७..२-२६) इति ईकाः ॥ गौ संबडोः ॥ १० ॥ सम्परे चड्परे च जिप्रत्यये परत इगे गायदेशो या भवति । अधिजिगापयिपति, मध्यापिपधिपति । अध्यजीगपत् , अध्यापिपत् । संघ- टोरिति किम् । यध्यापयति ।। वलादेरिट् ॥ १०५ ॥ थार्धधातुक इति यत् सम्वन्तमनुवृत्तं तदिह पप्या विपरिष- म्यते । वलादेरार्धधातुकरयेडागमो भवति । लविता । लुलविय । लवि. पीट 1 वटादेरिति किम् । लन्यम् । ल्वनीयम् । माधधातुकस्येत्येव । लम्याम् । भास्ते ॥ ।

·पा० महारिणयाममा पुरया समेतम् । भरत्यालिटि वीः ।। १०६६ ॥ ग्रहेः परत्यारोडो लिटोचलिन मत्राय दीन भवति । ग्रहीतुम् । गृहीतव्यम् । अत्येति किस् । हिण्यदिटो या भूत् । ग्राहिप्यते । अलिटीति किए । जयहिन जिगृहित ।। वृद्भ्यो वा ।। ६०७ ॥ वृद्धृभ्याम् ऋकारान्तेश्वर पररयेटी लिटोऽन्यत्र दीर्वो वा भवति । वरिता, रीता । प्रावरिता, माबरीता ! सरिता, रीता । आस्त- रिता, भास्तरीता ! वृदय इति किए। सारिणति । तकारो वर्णनिर्दे- सार्थः थालिटीलेन । नारिय । तेरिथ ।। नलिडि ॥१०८।। (वृ वृदभ्यः परस्रोटो निज प्रत्मने दीयों न भवति । वरिपीष्ट । पास्तविष्टि । सिंचि परस्मैपदे ॥१॥ परस्मैपदपरे विधि परतो गुदमः परयेटो दीयों न भवति । शावारिष्टाम् । शावारिपुः । नास्तारिद्वार । मास्तारिपुः । परसोगद इति किम् । अरिष्ट, पंवरीष्ट । प्रावरिष्ठ गावरीष्ट। आरतरिष्ट, भास्तरीक्ष ।। एट सनो का ।। २१०१३ बृदग्गः परस्य पच आगगो का भवति । बुचूर्णते, विवरियते । विवरीपते । शायुवति, भारिवरिपति, प्राविनीपत्ति । तितीर्पति, तितरिपति तितरीपति । सनि 'अहिगुहिन्यांचा' (६.४-१५२) इत्यनेन, (किति) (सुस्नु ? युगृणु)न्दः – (६-४-१९१) (इति च) प्रतिमेचे प्राप्ते वृद्धभ्योऽनेन पक्षे इडागो विधीयते ।। लिमिचोरात्मनेपदेषु ॥ ११ वृदुभ्यः परस्य लिललिखनमात्यनेपदहिएयरसेडागनी का भवति । वृपोष्ट. वरिपीट मापोट, मालिी. माजस्पिीट, पास्तीपीष्ट । गत / माग पाठः ·। २८४ सरस्वतीयामरण (मा. थवरिष्ट, अवरीष्ट । प्रावृत, पारिश, प्रावरोष्ट । जास्ती, मास्तारिए, आस्तरीप्ट । पात्मनेपदेग्विति किम् । प्रापरीन् ।प्रागरिताम् । निस्समा भवति ।। ऋतः संयोगादेरसुटः ॥ ११२ ॥ प्रकारान्तात् .... खरतिसूतिसूयतिधूदियः ॥ १३ ॥ म्यायोचरस्य बलादेरार्धधातुकत्येडागमो या गवति । स्वगिता, स्वची प्रसविता, प्रसोना । सविता, सोता। धदिना (धाता) । माष्टी. मानिता । सूतिस्पतीति विकरण- निर्देशान् तौदादिकम्प (नित्य)मवेद मपति । सविता । धूनः सानु- पन्धकस्म निर्देशात् 'धू विधूनने' इत्यस्य नित्यमिड् मवनि । पविता । स्दरतेरेतस्मात् विकरसाद् ‘5 (दनोप्य : इनिन्यः स्य)स्य (६-४-१८४), इति परत्वानित्यमिड मवति । वरिप्पति) कितस्तु प्रत्ययस्य 'श्रयुगूगुगः, कितः' (६-४-१५१) ६ति परत्वात् प्रतिषेक । स्मृत्वा । सूत्ला । धूता । रधनशतृपडपट्ठहमुहस्नुहमिहिभ्यः ॥ १५ ॥ रपादिभ्यः परस वटादेरार्धवातुकस्य इडागमो या भवति । रक्षा रपिता । नप, नशिता । ती, नप्ता तर्पिता । दशी, (द्रप्ता) दर्पिता । धादि- साहचर्यात् तृरिप्योदेवादिकयोहणम् । तौदादिकपा) स्तु नित्यमेरे मपति । निधायामपि 'गतोऽसनेमी (६-४-१५५) इति प्रतिपेधाभावात् तापते दृपितमिति । द्रोपा, द्रोरा, द्रोहिता । मोन्या, मोटा, योहिता । योग्धा, खोडा, योहिता । रोया, खेडा, मेदिता । लिटः परत्वे (नासा)दिनियमादिट् । रन्थिन । सन्धिम । निरः दुपः ॥ ११५ ॥ निकासगांत परस्य र उत्तरस्य दलादेरापंधानुकरपेमागमा (कार स्वति । निकोटा निमोदिता । निर इति भिन् । पारिता, प्रमो पिता । निझप इति दर पे निर इति वन रकान्तामन्तवादीति ·१ । दवालिया पक्ष्या समेतम् । ज्ञापनार्थम् । तेन निलयनमिति 'उपसर्गस्वावले' (७.१५) इति लतं अनाति । निसो हि अवस्यासिद्धत्वात् तित्राणमिति लत्वं न भवति ।। निहाया: ॥ ११६ ।। निरः उत्तरस्य यः परत्या निष्ठाया इसागमो भवति । निष्कु. पितः । निष्क्षुपितवान् । योगविभागों नित्यार्थः । तेन 'यत्तोऽपते(वा) (६-४-१९५) इति प्रतियोऽपि न भवति ।। पूड़ालिशिया जयश्च ।। ११७ ॥ पूनः विशेश्य परस्य क्त्वामत्ययस्य निष्ठाया वा इडागमा भवति । पूत्या, पवित्वा । लिवा, क्लिशित्वा । पूतः पूतवान् । पवितः । पवितवान् । लिएः । लिष्टवान् । लिशितः। हिंशितवान् । पुल इति उकारः पूनि- वृत्त्यर्थः । पूत्वा । पूतः । पूतवान् । 'लिश विवाधने' इत्यस्य उदित्त्वात् स्त्वानल्य (य)विकल्पः सिद्धः । निष्ठायां तु यतोऽपा (६४.१५५) इति निपेये प्राप्ते, 'क्लिश उपतापे' इत्यस्य (कृ? तु) करवायां निष्टायां र नित्यमिति टि) प्राप्ते विकल्पार्थं वचनम् ।। वधिबसिभ्यामिद ॥ ११८ ॥ क्षुधिवसिल्यामुत्तत्योः क्त्यानिष्ठयोरिडागमो भवति । क्षुधित्वा । छाधितः । क्षुधितवान् । उपित्वा । उपितः । अपितवान् । बत्तेरिखस्त्येव । शादणं विकल्पनिकृत्यर्थन् ।। अञ्चतेः पूजायाम् ॥ ११९ ॥ पूजायां वर्तमानात् अवरः पत्योः कलानिष्ठयोरिडागमो भवति । यश्चित्वा जानु जुहोति । अचिता अस्य सुरकः । गुरुः (स ? अहित- वान् । पूजयामिति कि । अक्ला, पहिला । उक्लनुदकं रूपान् ।। लुसो विमोहने ! ६० ॥ नभ इत्येतस्मादिमोहने पा(मोलले वर्तमानादुत्तयोः कता. निष्ठयारिजागो भवति । सुनिता, लोनिया । विलुमितः लीपतः । दिलभितवान् । विमोहन इनि हिज मा रत्तो नामः । (लभित्या ! लोमित्ता)। यः । अयान ।।

·...८६ . सरस्वतीकण्ठाभरणे [अध्या० ६. जूपः क्त्वः ॥ १२१ ॥ नृपः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्येडागमो भवति । (जुपि ! जरि) वा। 'युगणेभ्यः कितः' (६-४-१५१) इति प्रतिषेधे । प्राप्ते वचनम् । सानुबन्धनिर्देशात् 'दृ वयोहानावि'त्यस्य जीवेत्येव भवति । अश्वेरसम्प्रसारणं च ॥ १२२ । वः परस्य क्वाप्रत्ययस्येडागमसात्सन्नियोगेन सम्प्रसारणामा- पश्च भवति । वश्चित्वा गतः । अदित्वाद्विकल्पे प्राप्ते वचनम् ।। उदितो वा ॥ १२३ ॥ उदितो धातोः परस्य पत्त्वाप्रत्ययस्येडागमो भवति वा । शा. न्वा, शमित्वा । तान्त्वा, तमित्रा ।धूत्वा, देवित्वा । (स्यक ! स्यू) त्वा, सेवित्वा । उदितां सेट्त्वात् प्राप्तविभाषेयम् ॥ तादेः सहलुभेपुरुपरिपिम्यः ॥ १२४ ॥ सहादिभ्यो धातुभ्यः परस्य तकारादेरार्धधातुकत्येडागमो (वा) भवति । सोढा, सहिता । लोधा, लोभिता । एष्टा, एपिता । इन्धित्युदनुबन्ध- निर्देश दिय गती' 'इप आभीक्ष्ण्ये' इत्यनयोर्दैयादिककैयादिकयोनित्य- मेवेड् भवति । रोष्टा, रोपिता । रेष्टा, रेषिता । तादेरिति किम् । सहिष्यते । लोमिप्यति ॥ इवन्तर्धभ्रस्जदम्भुस्वृश्रिपूर्णभरज्ञपिसनितनिपतिद्- रिद्राम्यः सनः ॥ १२५ ॥ इबन्तेभ्यो धातुभ्यः ऋधादिभ्योत्तरस्य सन इडागगो वा मवति । दुापति, दिदेविषति । सुस्यूपति, सिसेविपति बिधु-ईसति अदिधिषति भ्रस्ज-विम्रक्षति, धिमक्षति, शिमज्जिपति, विजिपति । दम्मु-धिप्सति पीप्सति, दिदम्मिपति । श्रि-शिश्रीपति, शियिपति । स्व-सुस्वूपति, T ·पा० । 1 हृदयहारिणावया प्रत्या समेतम् २८ सिस्वरिपति । युयूपति, विश्विषति । उM-प्रोणुनूपति, प्रोणुनविपत्ति, प्रोनिविपति। भृञ्चुभूपति, निभरिपति । भरेति शमा निर्देशात् विभ(क्त ? ते) न भवति । ज्ञपि- जिनपयिमति, जीप्सति । तद्दस्वनिर्देशात् तु ज्ञापेजिज्ञापयिपतीत्येव भवति । सनि-सिपासीत, सिसन्पिति । (ताने-) तितंसति, तितांसति, (तितासति ? )तितनिपति! पति--विमति, पिप- तिपति । (दरिद्रा-) दिदरिद्रासति, दिदरिदिपति । सन इति किम् । देविता । अर्विता । भ्रष्टा । भृत्ववियूर्णनां 'अहिगुहियां च सना (६-४-१.५२) (बुभूपति।) इति प्रजभायोस्तु (१)वागायन प्रतिपे (पोधे)ऽन्येषां च नित्यमिटि प्राप्त विकल्यो विधीयते ॥ सादेरसिचः स्तवृतंवृतमृतदः ॥ १२६ ॥ यातादिभ्यः परस्त्र सकारादेः सिवर्जितस्यार्थधातुकवेडागमो वा भवति । कयति, कातप्यक्ति । (चस्यति, चरिष्यति) । निनृताति, निन- तिपत्ति । (छत्स्यति),छर्दिष्यति । तस्यति; तर्दिष्यति । तितृत्सति तितदि- पति । अतत्वत्, मतदिप्यत् । सांदरिति किन्न । कलिता । यसिंच इति किन । शहतीत ॥ सनिगेरिट !॥ २२० । (डा! लादेशवर्जिताद गरेनचरा सकारादेराधिधातुकलेागो भादति । गमिष्यति । अनामिप्यत । जिमिति ग्रासः । पिजिगनिए- ति गातः । मानि(डी कति चिन् । मषिविनामिना । इस्माकं विक- पनिवृत्यर्थम् । नात्मनेपदेश । २८ नो पाराभानामा मारित्याग । बिनो। अमिताधिकापिरमिक 1177::.1.1: .13/- ·। - २८८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० ॥ वृधु-~-वर्त्यति । अवस्य॑त् । विवृत्सति । अधु-शर्त्यति । अशय॑त् । शिशत्सति । स्यन्द-स्यन्त्स्यति । अस्यन्न्यत् । सिस्यन्त्स्यति । अन्तरङ्गो- ऽपि स्यन्देरुदिल्लक्षणो विकल्पो वचनादनेन प्रतिषेधेन वाध्यते । अन्यत्रेति किम् । वर्तिप्यते । विवर्तिपते। वर्धिष्यते । विवर्धिपते । शर्षियते । शिश- धिपते । स्यन्दिप्यते । स्यन्त्स्यते । सिस्यन्दिपते । सिस्यन्सते ।। तासश्च रूपः ॥ १३॥ कृपः परस्य तासः सकारादेश्वार्धधातुकस्यात्मनेपदादन्यत्रेडागमो (न) भवति । कत्सा। कत्सासि । (कल्सा?) कल्यास्मि । भकल्प्स्यत् । चिक्लयति । अदिलक्षणोत्तरो विकलो वचनात् प्रतिपेधेन ' वाध्यते । यन्यनेत्येव । कल्पिता, कल्प्ता । कलिष्यते, कल्प्स्यते ॥ लोरात्मनेपदे ॥ १३१॥ स्रोः परस्यार्धधातुकस्यात्मनेपदे सतीडागमो न भवति । प्रस्नोता । प्रस्रोतासे । प्रस्रोप्यते । प्रसोप्यमाणः । प्र(मु)स्नूपते । आत्मनेपद इति किम् । प्रसविता । प्रसवितासि । प्रसवितव्यम् । प्र(सु)स्नूपतीत्यत्र सनो 'अहिगृहिम्यां च-' (६-९-१५२) इन्युग्टक्षण. प्रतिषेधः ।। - ममः परस्य क्लादेरावधातुफम्यात्मनेपदे सति इडागमो न मवति । प्रमन्नासे । उपाहतामे । मसं. (मि.? सी) : प्रसंगने । (प्रसम्यते १) । विधिमंसते । भात्मनेपद इति किम् । मागिता । कमिप्यति ।। तद्विषयात्तुः ॥ १३३ ॥ पात्मनेपदविषयान् क्रमः परस्य तृपस्तृग मार्धमानुकत्येटागमो म भवति । बामनेपदविपया मागिः कर्मयतीदार राजतिसन्धादिए मोपाग्यां पूधाम्मादिगु गाति । मन्ता । पररा)मन्ना ! पानन्ता। विमना । तद्विपयादिति जिन पिता । निमिता । नुरिति किन् । समितियम ·एयहारिकारच्या वृत्या तमेराम् । (?)वैशुणादे कृतः ।। १३॥ कृतवाणत्ययस्य वशादणादेव 'बलादेशधातुकत्येखागयो न अगति ! पोन शरसारम् । (जसु ईश्वरः । दीपानस्तु ?) याना । यत्ला । उणादेः खल्वपि-शः । शहः । मुद्गः । दीर्घ इलादि । अवशुणादेरिति किम् । लविता । लवित्तुम् । कृत हति किम् । जरिसन्न । जमिम । कृवग्रहणं राशाद (रे)व विशेषणं, न तु ब्रोणादेः । अव्यभिचारात् ।। तेरग्रहरिलालचपठादसामारणदीधी(मा ? मशा)- तो तिना तिचो वा अनहादिभ्यो धातुभ्यः परस्येडागमो न भवति । दीप्तिः । ज्ञप्तिः । शान्तिः । वातिः। तिचः खल्वपि-कण्डूतिः । अग्रहादिभ्य इति लिम् । निगृहीतिः । उपलिहितिः । निकुचितिः । निपठितिः । उदितिः । (मण ? अणि तिः । (पतिः १ रणितिः)। दीधितिः । माथितिः । पादिग्रहणात् लिखितिः । उजिवतिः । कम्पितिः । (अ? आ). न्दोलितिः इत्यादयो भवन्ति ।। अच एकाचोऽनदृच्छ्विनिडीशीगुरुलुतु- क्षुक्षनः ॥ १३६ ॥ एकानोऽजन्ताद धातो(१ इ.१८)दन्तऋदन्त(स्याति ? च्यादि)- वर्जितातिहितस्य वलादेरार्धधातुकस्येडागमो न भवति । दाता । रोता । नेता । श्रोता । कती । अनूदादेरिति किम् । (त्वरिता ?) । तरिता, तरीता। श्व(पि.? यि)ता । अयिता । डयिता । शचिता । यविना । रनिता । प्रलविता । नचिता । सविता । सं(भुपि ? यदि)ता ! बरिता), चरीता । प्रावरिता प्रावरीता । अच इति किन् । पठिता । एकाच इति किम् । अवधिष्टार । दरिदिता। आदीधिता । विहितविशेषणं कि चिकीर्षति । बिहीपति ।। 'ग'. पा -- 1. २. नागपत २६. ग. पाठ:. ग. पार, ·सरस्वती लामा [अमा०६. शके लदितः ॥ १३७॥ शके: लकारानुवन्यात् परस्पार्धधातुकास्पडागमो न भवति । शता । माक्तुम् । लदित इी दिम् । 'शक मृग क्षमायाम् इगतः शकिता। विदेरलुकः ॥ १३८॥ लुम्विकरणादन्यो यो विदिस्तस्मात् परस्यार्पधातुकरयेडागमो न भवति । विद्यतेविन्तेवि(न्देन्दत)श्च वेत्ता वाक्यम् । अलुक इति किम् । पत्तेर्वेदिता ब्याकरणम् ॥ लिपिपुपिसिधिबुधि (स्व ? स्वि)दिमनः श्यना । १३९ ॥ श्यविकरणोपलक्षिवेन्यः (छिपादिभ्य.) परस्पार्धधातुकस्येडागमो नमवति । श्लेष्टा । पोष्टा । सेद्धा । बोद्धा । खेचा । मन्ता । श्यनेति किम् । शिष दाहे'--- पिता । पोपतः पुष्णातेश्च पोपिता । सेधनेः सेषिता । पोपतेषिता ।। पेटतः स्पंदिता । मनुतेमनिता ।। इन्वस्वसप्रच्छः ।। १४०१ हनादिभ्यो विहितस्थापानव स्वामी न भवति । हन्ता । (यन्ता ? पस्ता) । जिपत्सति । वस्त। । दस त शपा निर्देशात् वस्त्रेने भवति । वसिता बसम् । प्रष्ट । निदि विशेषणानादेशाद्वषेः प्रतिरोधी न भवति । अवधिष्टाम् ॥ परिमुसिविवाशः ॥ १४ ॥ परि गु सि वि व इन्येनेभ्यः परी ययकालदन्तादिहितस्या- धातुकरयेदागमो न भवति । पच-पक्ता । रिस-रेका'। मुच-मोक्ता । सिच-सेका । विच-वक्ता । 'वच पम्भिाषणे', यूनादेशो वा बक्ता । परिमुसिविवा(मिदिनि किम् । शोचिता । घ इनि किंग । पठिता ।। भ्रामस्मुरुरवंसंरम्भनिसत्ययुनिभाजः ॥ १४२ ॥ प्रसादिग्या पो यो जमानतदावत धातः परयार्धधानुकर- रागमो न भवति । प्रज-मरज-मलता । भुज-मजते.

·. यहाा प्यारा स्या समेतम् ।। (भभुनक्तेश्च मोक्ता ! गम-रोका ! -परिवक्ता सङ्क्ता । रज-रक्ता ) गज-प्रता : विजि-विवत्वा । 'ओविजी भयचलनयोः' इत्यताला(तदिति ? दीदि)त्यात् प्रतिपेधा न भवति । उद्विजिता । उद्विजितुर । सृज-- । त्यज-त्यत्ता १ यज-यष्टा । युज युज्यतेयुनतेश्य यो । निज-निर्णयका ! गज-भसा ।। अच्छिसखिन्तुरकंपनुभिलशाद दः ॥ १४३ ॥ (घ) इत्यादिश्यः परो यो वास्तदन्ताद् धाताविहितस्यार्धधातु- कस्येडागो न भवति । अन्न-अत्ता । छिन्न- छेत्ता । गद-सत्ता । खिद्यतेः खिन्दतेः खिन्ते-खेता ? (द)हद-इत्ता । तुह-तोत्ता । (स्क ? एकाद- हक(ता ? न्ता) । पद-एका । तुद-नोचा । निद-भेत्ता । क्षुद्-भोत्ता शाद्-शत्ता । एज्य इति किम् । खादिता ।। साराभवायुकुशव्याद धः ॥ १५ ॥ सादिभ्यः परो यो धकारस्तदन्ताद धातोः परस्यार्थधातुकस्येवागमो न भवति । साथ-साथ । राधराशा । चन--पद्धा। रूप-रोद्धा । क्षष-क्षोद्धा । सुध-योद्धा । क्रुष-कोला । शुध-शोद्धा । न्यध-व्यद्धा ।। एभ्य इति किंम् । वाषिता ।। आरकलिलुच्छुक्षितिकृतवाति सः ।। १४५ ॥ आप्रभृतिश्यः परो यः पकान्तदन्ताद बातोविहितस्गाधधातुकल्ये- सागमो न भवति । आप-पापा ! सप-7वा । लिप-लेप्ता । लप-हे -लोहा छुप-छोप्ता । वियतेः गितेश्य-शेत : लिप-तसा । सूप-सप्ता, सप्ता। नपतेन्तप्यत--तसा वर-वता । शप-अपतेः शुप्यता-शता । एभ्य इति किम् । पिता । (ए१५) ति किय । आश्रित सरसाद ! ११६ चरलमा त यो साता भानोविदिनस्यार्धपातुकस्ये- नागमो नमानि । मर (52-arm) या एभ्य इति ·- । २९२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. यरनगान्मः ॥ १७ ॥ यरनगेभ्यः वरो यो मकारस्तदन्ताद घातोविहितस्यार्धधातुकम्ये डागमो न भवनि । यम-पन्ता । रम-(र)न्ता । नम-नन्ता । गम- गन्ता । एभ्य इति किम् । कमितः । यरेत्यादिकेवलग्रहणात् (य?). मिता स्यमितत्यादौ प्रतिषेधो न भवति ।। लिविमृदिस्पृदन्दरुकुरेः शः ॥ १८ ॥ लिप्रभूतिम्यः परो यः शकारस्तदन्ताद थानोर्विहितस्यार्थधातुकम्ये: डागमो न भवति । लिश-लिश्यतेलिशतेश्च लेधा । विश-वेष्टा । मृश- ग्रष्टा, मर्दा । दिश-देष्टा । (पृश्-प्रष्टा (स्पष्टी 1) दंश-दंष्टा । दश-द्रष्टा । श-रोटा । पुश-आमोटा । रिश-रेष्टा । एभ्य इति किम् । ग्रंशिता ।। वितुदुत्विद्विशिशुकृपेः पः ॥ १४९ ॥ विप्रभृतिभ्यः परो यः पकारस्तदन्ताद् धातर्विहितस्यार्धधातुक- स्येदागमा न भवति । विष्-वेष्टा । नुप्-तोष्टा । दुग्- दोष्टा । विप्र- स्वेष्टा । द्विप्-दंष्टा । शिप्-गेष्टा । शुप्-शोष्टा । कृपतेः) कर्पतेश्च -कष्टा, की । पिप्-पेप्टा । [इत्यादि १] ॥ दिनमिवदरदुलिरिलोईः ॥ १५० ॥ रिप्रभृतिभ्यः परा यो हकारम्तदन्ताद् धानोविहितस्यार्धधातुकस्ये- डागमो न भवति । दिद-देगा । नानदा । (मिट्-मेढा । बह- दड्-दग्धा ।) सु-आरोदा । दुव- दोग्या । लिङ्-टेहा । रिह-रेगा। मुह-लोहा। रिहलुही मौत्री हिमायौं केचिदेवेच्छन्ति । एम्य इति किम् । गहिता । ६ उति किम् । देगिता ! कादि(वय ? ) का(रा)जित्यनुवर्य (ल)गन्तादिदप्रतिषेधो न भवति । शापलिता । ये(वि )दिता । शेक्षेपिता | जानिता । पारचि( तेत्यादि ।। श्रवणुभ्यः कितः ॥ १५१ ।। अयतेस्गन्तावाच उपातेश पिंहितस्य किा. माधभातम्य- हागनी न भवति । बिन्दा । श्रितः । युत्ला । युतः । लूला। दूनः । इ-चोरा।

·। . पा०४० हृदयहारिणाख्या कृत्या समेतम् । मृत्ला । वृत. तीली । तीर्णः । (पूर्ती) पूर्णः । पिहितविशेषणविज्ञानात् कृतयोरपि इसरोः प्रतिषेधो शवति । अर्गुला । ऊर्णतः । एकाच इत्येव । जागरित्वा । जागरितः । कित इति किस् । अयिता । यविता । नोण- विता ॥ अहिगुहिभ्यां च सनः ॥ १५२ ॥ अहिगुहिभ्यां यादिभ्योत्तरस्य सन इडागसो न भवति । जि- क्षति । जुधुक्षीत । रुरूपति ! ललूपति ! पुपूणति । विस्तृगृणुभ्यो (प्न ? वृद्भ्यश्च (* पूर्वकं १) एवेड्विकल्पो भवति । शिश्वीपति, शिश्रयिषति । सुस्तूपति, सिस्वरिपति । युवूमति, यियविति । प्रोणुनूपति, (प्रोणुनधि- पति), प्रोणुनविपति । बुबूपति, विवरिषति । तितीर्पति, तिवरिपति । दार्थे ।। १५३ स्वार्थे विहिवस्य सन इडागमो न भवति । तितितते । चिकि- सति । जुगुप्सते । स्वार्थ इति किस् । शियिषते । पिपठिपति ।। श्चिडीडीदियो निष्ठायाः ॥ १९४ ।। विडीभ्यामीदियध्व पराया निष्ठाया इहागमो न भवाते। शूनः । शुनवान् । बीनः । उनिवान् । वयतिना तत्तूनिमित्तेन साहन- याद औवादिकस्य ग्रहणं न भवति । डयितः । दयितवान् । ईदि- क्या- ओलस्जी- लग्नः । लग्नवान् । ओविजी-विनः। विनवान् । निष्ठायामिति किम् । श्ययिता । डयिता । वर्जिता । उद्विजिता ।। यतोऽपतेवा ॥ १५५ ॥ यस्यात् परस्यापधातुकत्येड् वा विहितस्तम्मात् पतिवर्जितादे- काचः परस्या निष्ठाया इडागमो न भवति । स्यूतः । स्यूतलान् । शान्तः । शान्तवान् । सोढः । सोदवान । हहः । हवाम् । अपतेरिति किम् । पतितः। पतितवान् । एकाच इत्येव । दरिद्रितः । दशिद्रितवान् । कयं प्रोणुतः । प्रोणुतवान् । 'युगूर्तुभ्यः कितः' (६- ४. १५१) इत्यनेन मविचति ।। । । । 'पूर्वण' इति स्यात् ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [मम्मा... आदितः ॥ १५६ ॥ थाकारानुबन्धाद् धातोः पाम्या निष्ठायाः इडागमो न भवति ।, मिमिदा-मिन्नः । मिनवान् । विधिवदा-- क्ष्विण्णः । शिवण्णवान् । भावादिकर्मणो ॥ १५७ ॥ भावार्थे आदिकर्मणि या या निष्ठा तस्याः आकारानुवन्पासातो. रिडागमो वा न भवति । मित्रमनेन, मेदिवमनन । प्रमित्रः, प्रमेदितः । प्रमिन्नपान् , प्रमेदितवान् । आदित इत्येव । विदितमनेन । प्रविदितः । प्रपिदितवान् ।। शकः कर्मणि ॥ १५८ ॥ शर्धातोः परा कर्मणि या निष्ठा तस्या इरागमो वा न भवति । रातो पटः कतुं देवदत्तेन, शकिनो घटः कर्तुं देवदत्तेन । कर्मणीति किए । शक्तो घटं कर्तुं देवदत्तः ॥ जपिवम्याश्वमिविश्वसिभ्यः ॥ १५९ ॥ जप्यादिभ्यः परा या निष्ठा तम्या इडागमो वा न भवति । जम: जपितः जपितवान् । वान्तः वान्तवान् , वमितः वमितवान् | आश्वस्त आश्वस्तवान् , आधसित आश्चसिनवान । विधस्तः विश्व- विश्वसितः विश्वसितवान् । यसेः सोपसर्गस्योपादानं किम् । पसितः। निःश्वसितः ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलमग्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थमनस्तमस्सत्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १६० ।। क्षुधादीनि निष्ठान्तानि शन्दरूपाणि ययासंध्यं मन्यादिप्वर्येषु निपारान्ते । क्षुब्धः मन्धयेत् । क्षुमितमन्यत् । 'शुन्धा नदी गिरि- तरी त्यादयस्तूपचारान भविष्यन्ति । स्वान्तगिति गनभेत् । स्वनितमन्यत् । (ध्वान्तमिति तमोत् । ध्वनितमन्यत् ) लग्नमिति सक्तयेत् । लगित- मन्यत् । लिष्टमित्यविस्पष्ट पेत् । ग्लेच्रितमन्यत् । विरिन्ध इति स्वरयेत् । विरभितमन्यत । फाण्टमित्यनायाससाध्योत् । फा(डिपि)त. मन्यत् । पादमिति भृशभेत् । (वाहितमन्यत् ।) क्रियाविशेषण पैतत् ।। जतवान्, . स्तवान् ।

·-- पा० ४. रूल्यहारिण्याच्या वृत्या समेतम् । २२५ कृषिशसिंभ्यां प्रागल्भ्यः ।। १६१ ॥ धृषिशसिभ्यां परा या निष्ठा तस्याः प्रांगल्य एवं गम्यमाने इखागमो न भवति । प्रागल्भ्यं वैवालम् । श्रृष्टः । विश(दस्तः) । प्रागल्भ्य इति किम् । बर्पितः । विशमितः ।। धृषेः आदितः' (६-४-१९६) इति, शसेर दिवाद 'यतोऽपते' (६-४-१५५) इति प्रतिषेधविघर्नियमार्थ वचनम् । भावादिकमणोस्तु प्रागल्ये धृपिर्नास्ति ।। ६ढः स्थूलबलिनोः ॥ १६१ ॥ दृढ इति हेहे; परस्य तार स्थूले ग्लवति चार्थे इडमावो ढत्वं प्रकृतेहलोपो दलोपा निपात्यते । दृदः स्थूलः। दृढो बलवान् । स्थूलपलिनोरिति किम् । हितम् । (वृ? हितम् ।। प्रभौ परिवृद्धः ॥ १६३ ॥ परिपूर्वस्य (हे.) हा पररर क्तस्य नमावर्षे पूर्ववदिडभावो निपासते । परिवृद्धः प्रभुः । प्रभाविति किस् । (परिवृहित) परिहितम् । दृढपरिवृत्योहलोपनिपातनं [टलोपस्य पूर्वनामिहत्वात् परिद्ढय्य गतः परिवहन्य गत इति 'ल्यपि लघुपूर्वत्' (६.३.६९) इत्यादेशो न स्याद् इति] . कृच्छ्रगहनयोः कपः ॥ १६४ ॥ कपेतो : परल्या निष्टायाः कृच्छ्रगहनयोयोरिडागमो न भवति । कृच्छू दुःखं तत्कारणं च । गहनं दुरवगाहम् । कटं वर्तते । काटोऽग्निः । कष्टाः पर्वताः । कष्टानि बनानि । कृच्छ्रगहनयोरिति किम् । फापितम्। धुपेरविशब्दने ॥ १६५ ॥ विशन्दनं नानाशुन्दनं प्रतिज्ञानं वा । ततोऽन्यत्राथै घुणेपरस्या निष्टाया इडारागा न भवति । घुष्टा रज्जुः । खुष्टौ पादौ । अविन्दन नि किम् । अ(विश्व)धुपितं वाक्यमाइ । अत एव विशुन्द्र(न प्रतिवारिलायंत..

·२९६ सरस्वतीकण्टाभरणं [आया० ३. न धुपेशिन्दनार्थस्य नित्यश्चुरादिणिनिति । तेनायं प्रयोगा- "जुषुषः पुष्यमाणवाः" इत्युपपनो मवतिः। मर्देः सन्निविश्यः ।। १६६ ॥ समादिभ्य परो योऽस्तित उत्तरस्या निठाया इडागमो न मवति । समर्ण. । न्यणः । व्यर्णः । सन्निविभ्य इति किम् । प्रार्दितः । मभेरविदूरे ॥ १६७ ॥ थमेः पसे योऽदिस्तस्मादुत्तरस्या निहाया अविदूरेय इदागमो न भवति । अभ्यर्णम् । अभ्यर्णा शरत् । भविदर इति किम् । सम्पर्दिता वृपलः । शीतेन पीडित इत्यर्थ । गेर्वृत्तं ग्रन्थे ॥ १६८ ॥ वृतेयन्तात् कात्यये अन्यविषये वृत्तमिति निपात्यते । पिठोपो गुणेट्सतिषेधौ च निपातनात् । वृत्तो गुणो देवदत्तेन । वृत्तं पारायणं देवरतेन । वृतेZवर्तमानस्साण्यन्तस्य कर्मण्यपि वृत्तमिति सिद्धे (पमा णिवैव स्मृलो? यदा णिचैव ण्यों)ऽभिधीयते तदा वर्तितमिति पपेह मा भूदिति निपातनम् । अन्य इति किम् । वर्तितमन्यत् । या दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः ॥ १६ ॥ दान्तादयः अन्दा प्यन्तेन्यो दमादिम्यः क्तप्रत्यये(वा)निपात्यन्ते । इडमायो (णि) लक । निपातनात् । दान्तः, दमितः । शान्तः, शमितः । पूर्णः, पूरितः । दस्ता, दासितः । सरः, साथितः । सन्जः, छादितः । नमः पितः। संज्ञप्ता, संज्ञपितः । रुपामत्वरसंधुपास्यनिम्यः ॥ १७० ।। पादिभ्यः परा या निछा तस्मा इडागमो या मवति ! रुपः, पवितः । पम्यान्ता, अभ्यमितः । तूप, लरितः । सशुष्टं वाक्यं, संपुषितं शल्पम् । घावान्ता देवदचा, चावनितो देवदयः । संघपास्वनिम्या- , ·पा० ५.] हृदयहारिण्यास्पया वृत्त्या समेतम् । २९७ मिटप्रतिषेधात् विकल्पो विप्रतिषेधेन भवति । तेनाविशब्दनादपि संपुष्टा रज्जुः, संघुषिता रज्जः । आस्वान्तं मनः, आस्वनितं मनः ।। होमकेशकर्तृकात् ॥१७१ ॥ होमकर्तृके केशकर्तृके चार्थे वर्तमानात् परा या निष्ठा तस्या इडागमो वा भवति । हृष्टानि लोमानि, इषितानि लोमानि । हृष्टं लोममिः, हपित लोमभिः । हृष्टाः केशाः हषिताः केशाः । हृष्टं कशैः, हृषितं केशैः । लोमकेशकर्तृकादिति किम् । इष्टो देवदत्त हसलीकार्थस्य । इपितो देवदत्त इति (तु)ध्यर्थस्य ॥ .. विस्मितप्रतिहतयोभे ॥ १७२ ॥ हषेर्धातोः परा या निष्ठा तस्या विस्मिते प्रतिहते चार्थे इडागमो या भवति । हृष्टो देवदत्तः, हपितो देवदत्तः । विस्मित इत्यर्थः । हष्टा दन्ताः, हषिता दन्ताः । प्रतिहता इत्यर्थः ।। अपाचायश्चिश्व ॥ १७३ ॥ अपपूर्वात् पायतेः परस्य कस्य वेदप्रतिपेधः, तत्सन्नियोगेन जायतेचिरादेशो भवति । अपचितः, गपचायितः ॥ क्तिनि नित्यम् ॥ १७४ आपपूर्वान्चायतेः क्तिनि नियंशिदेशो भवति । स्ट्यातिषेधस्तु 'के(र)ग्रह---(६-४-१५५) हत्यादिनव सिद्धः । अपचितिः पूजा ।। सृभृवस्तुद्रुस्नुश्रुभ्यो लिटः ॥ १७५ ॥ सादिभ्यः परस्य लिटो वलादेरिंडागमो न भवति । ससूत्र । सश्म। पभूव । बभूम । वव । वम । क्वृमहे । इति वृङ्घओः सामान्यग्रहणम् । तुष्टुव । दुद्रुव । सुनुव । शुश्रुव । स्तुद्रुवभुभ्य- स्थल:(अतोने?) इति नियमाद् य इट् प्राप्तः सोऽपि प्रतिपिठ्यते । तुष्टान । दुद्रोथ । सुस्रोथ । शुश्रोथ । वृनोर्वलादिलक्षणस्येटः प्रतिषेधः । अन्य यस्त्वेकाचोजन्तात् इति प्रतिपेयं सिद्ध नियमार्थ वचनम् । । -- घट । असा. ग. पाट..

·सरस्वतीकण्ठामरण [अध्या६ (था ? सा)दिभ्य एव परस्य लिट इण् न भवति । अन्येभ्यन्तु भवति ।- पपिव । पपिम | विन्यिव । विव्यिम । निन्यिवहे । निन्यिमहे । पेचिमहे । पेचिम ॥ कृशोऽसुटः ॥ १७६ ॥ असुटः करोतेः परस्य लिट इडागमो (न) भवति । चकृव । पकृम । पकृपे । चपृवहे । चकूमहे । (का १ ला)दिनियमात् प्राशो निषिध्यते । अमुट इति किम् । समस्करिव । सम्बस्करिम ।। ऋतस्तासि नित्यानिटस्थलः॥ ९७७ ।। कारान्ताद धातोस्तासे नित्यानिटो विहितस्य यल इहागमो न भवति । हता- जह(पीई ।) स्मर्ता - (सस्मत्तुं समर्थ) । • कृमोऽमुट इत्येव । संस्कर्ता- संस्करिथ । ऋत इति किम् । भेत्तापि. मेदिय । तासीति किम् । वृतः- ववस्थि । नित्यग्रहणं किम् । स्वा, स्वरिता-(म १स)स्वरिथ । अनिट इति किम्। जागरिता-जजागरिय । यठ इति किन् । जहिम। (नवोचे ? अघोराइ)ति विकल्पे प्रा प्रतिषेधः ।। अचो वा ॥ १७८ ॥ अजन्ताट् धातोस्वासि नित्यानिटः परस्य यल इटागसो वा न भवति । याता-पयाय, ययिय । चेता-चिचेय, चिचयिय । नेता- निनेय, निनयिय । तासीत्येव । युतः-- युयविध । नित्यमित्येव । सोता, सविता सुपविथ । धोता, परिता दुधविध । अनिट इत्येव । अपिता- शियिय । टविता- लुठविध । यठ इत्येव । यपिच । ययिम । (भा ? सा)दिनियमात् प्रा विकल्पः ।। पाठेऽत्वतः ॥ १०९ ॥ गरपाठे सूनपाठे वा थकारपतो धानोस्तामि नित्यानिटः परम्य पल इटागमो वा न भवति । पक्का-~~-पपस्थ, पेपिय । शुक्ता-शरथ, शेकिये । यष्टा-या, इयजिय । गन्ता--जगन्य, गमिय । पाठ इति - । - ·। हृदयहारिग्याल्यया वृत्त्या समेतम् । किस् । कर्मचकर्षिय । यत्यत इति किम् । भेना- विभेदिय । तरः किम् । राधिय । तासीत्येव । जिघृक्षतिबग्राहिय ! नित्यमित्येव । रद्धा, रविता--- रन्धिय । अन्ता,, अजिता- आ(नक्षिय । अनिट इत्येवं । पफणिध, फेणिय । थल इत्येव । पेचिव । पेचिम ।। सृजिशिभ्याम् ॥ १८ ॥ सृजिशिभ्यामुत्तरस्य थल इडागमो वा न भवति । सनष्ठ, ससर्जिथ । दद्रष्ठ, ददार्शय ।। अश्व्यादिभ्य इट् ॥ १८१ ॥ अर्तेो व्येजोऽदेश्च परस्य थल इडागमो भवति । आरिय । वव. रिघ । संविव्यग्निथ । आदिथं । अतः 'अतस्तासि नित्यानिटस्थलः' (६-४-१७७) इति, वृनः 'सृभृर-' (६-४-१७५) इति प्रतिषेधे प्राप्ते, ध्येञः 'अचो वा' (६-४-१७८) इति अदेः, पाठेऽत्वतः' (६-४-१७९) इति च विकल्प प्रा नित्यमिड् विधीयते । कसोरेकाजाद्घसिम्यः ।। १८२ ॥ कृतद्विवचनैकाजुभ्यः आकारान्तेभ्यो धसेश्च परस्य कोरिडागमों भवति । आदिवान् । आरिवान् । पचिवान् । शेकिवान् । कृतद्विवचना एते एकाचो भवन्ति । - आत:-- पपिवान् । ययिवान् । तस्थिवान् । घस:- बक्षिवान् । एकाजावासिभ्य इति कि । विभिद्वान् । बभूवान् । (आयशि आपसि ग्रहणमनेकानर्थम् । (आना)दिनियमादि(रि) प्राप्ते नियमार्थ वचनम् ॥ गमहनशविशविद्लभ्यो वा॥ १८३ ॥ गमादिभ्यः परस्य कसोरिडागमो वा भवति । जग्मिवान् ,. जगन्वान् । अभिवान् , जघन्वान् दिशिवान् , ददृश्वान् । विविशिवान , चिविश्वान् । (विचिसिवान् विपिस्वान्) । विपिदेिवार , विविद्वान् , लसारोपादनं लाभार्थस्य विदेहकार्यम् ।। ऋहनिन्धः त्यस्य ।। १८४ + ·- । ३००.. सरस्वतीकण्ठामरण: [मध्या. कारान्ते-यो इन्तेश्च धातोः परस्य' स्यप्रत्ययस्येडागमो मवति । करिष्यति । अकरिप्यत् । इनिप्यति । बहनिष्यत् । स्वरतेविकृत्वा पर- खादयभिड् पाधते। स्वरिष्यति । अस्वरिष्यत् । पटुपचननिर्देशाद- व महणं न भवति ॥ अजः सिचः ॥ १८५ ।। अखेः परस्य सिच इडागमो भवति । (आधीत् ।) आमिष्याम् । भाविपुः । सिंच इति किम् । वक्ता, अचिता । अदित्वादिकल्पे प्राप्ते नित्यार्थ वचनम् ॥ स्वसुधूञम्यः परस्मैपदेषु ।। १८६ ॥ स्तोत्यादिभ्यः परस्य सिपः परस्मैपदेषु परत इहागमो भवति । अस्तावीत् । अस्तापिष्टाम् । असावीत् । गधावीत् । परस्मैपदेविति किम् । भिस्तोष्ट । असोष्ट । अधोष्ट, अपविष्ट । स्तौतिमुनोत्योः प्रविषेधे, 'धूप्रस्तु विफल्पे प्राप्त वचनम् ॥ यभिरमिनमाता सुक् च ॥ १८७ ।। यमादीनामनन्तरस्य सिचः परस्मैपदपरस्येडागमस्तत्सन्नियोगेन पैषां सुगागमो भवति । अयंसीत् । मयंसिष्टाम् । व्यरंसीत् ।व्यरंसि- . साम् । आसीत् । यमादीनां विसिपोरिट सति वृद्धिप्रतिषेधो मव- तीति विशेषः । आताम् - अयासीत् । यदरिद्रासीत् । आलोपपधे पदरिद्रीत् । परस्मैपदेश्वित्येव । अयस्त । परस्त .। अनंत दय: स्वयमेव । श्रमास्त धान्य देवदत्तः ।। ऋस्मिपूङवश् गृहप्रच्छिम्यः सनः ॥ १८८ ॥ अर्यादिभ्यः परस्य सन इडागमो मवति । (अरिरिपति । स्मि- सिस्मविपते । (पूद )-पिपविपते । (अन्ज)-अनिजिपति । (अ)-अशि- शिष(ति?)। कृ -चिकरिपति । ग-बिगरियति । --दिदरिपते । '-दिधरिपत। प्रान्छ-पछिपति । किरादीनां परस्परसाहचर्यात कणातविकीपति, गृणादेजिंगीपति, परदिपीपति (दिधर्पति) इति भवन्ति ।। , । - ·245 पा०४. यहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । गदिस्वपिश्वस्यनिंजक्षियस्तिङः ॥ १८९ ।। रुदादिन्यः परस्य बलादस्तितः प्रत्ययस्येडागमा भवति । रोदिति । स्वपिति ! श्वसिति । प्राणिति । जक्षिति। तिख इति किम् । स्वप्ता । वलादेरित्येव । रुदन्ति ।। जनीशीडियः सेकयोः ॥ १९ ॥ जनादिभ्यः से ध्चे इत्यंतयोरिडागमो भवति । व्यतिजनिपे । व्यति- जनिचे । जुहोत्यादिलाद् द्विवचनम् । इशिपे। ईशिध्वे । ईदिये ईडिवे । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् पारस्य वमोः कृतयोरपि भवति । जति भ्यति ? "व) व्यतिजजिष्यम् । ईशिव । शिध्वम् । (ईडिब) (वि) ध्वम् | (घ? लोति(त्वो? ) भावान भवति । व्यत्यजज्ञम्बर । ऐइदयन् । इंडेरपि ऐड्ड्वम् ॥ आने सुगतः॥ १९ ॥ जाने प्रत्यये परत. प्रकृतरकारस्य मुगागमो भवति । पचमानः । कवचमुहमानः । करिष्यमाणः । अत इति किन् । शयानः । भुजानः । तपरः किम् । 'दार, लवने' व्यति(धा १ दा)नः । प्रकृतरित्त्येव । प्राणः । पूर्वान्तकरणम् अतो दीर्थो यजि' (पा० ७-३-१०१) इति दीनि- वृत्यर्शम् ।। इंदत्यासः ॥ १९२ ॥ अस्य धागस्य भासेवीतीः परस्यारीकारादेशी भवति । नामीनः । यच्यातीतः ॥ ATHEMATHer WE ATM all ·APPENDIX I. Alphabetical Index of the Sūtras स्त्रम् सूत्रसङ्गाया पाव १०० ५५ ५२ २ ७० ६ ४ ५२ १०४ ११ ६ २ ६ ४ २५७ २५९ १७० १०१ १ अंशहारी शे सहल्याया -...' सम्बुन्दौ भः सपत्न्याः संमः सवर्णे- अकचि ---- मकद्रुपाण्वो .. अझे राजन्य- सक्षाहिन्या: पक्षे संज्ञायाम् सदगोऽचक्षुषः सगिलस्य गिले अग्नेः, सोम-' अग्रान्तशु- अहि? कि) ति-' অভাকাটা अमात् फल्याणे अलिभरुजा- भच एकाचो- ६ ६ १ 12 ३ ६ ३ द . . ४ ३ " । " 44 । ३ आचि श्नुधात : अची दा : ८ अध वोशनसः अध्ययुवा अप्रवर . - .! अच्छिसति - द 1425 ·सूत्रम् सूत्रसंख्या पाश्वम् १ ३ १.९ १.1 ४ भज-' भजादीना- मजाद्वितीयः अगिनान्तादुर मजघम- महानाः सनि- मज्ञात भनते:- भः सरनः २९ ११ । ३ मचोक २५४ ३ २ २२१ ४ १८५ प थानमन- भः सिच: आणि अणोऽमि पूर्व. भगोनिपुणे मणोमा अतः १ 16 ३ ५ १०२ - भतिग्रहाम्पयन-' मसिधेश्या २ ४ (२ मना ४ अतो गुणे - १८ मठो भरपन्तानुकार्म-' मायसन्तस्याधातो- भरसः परयुभोः । ५ २१ भरसो २ ४५ “ मंदिस्ययो वा मापायानु- भए सो मति भयादिसर्व ८३ ·কুম, सूनसवस्या ধাগ ३ ३ अधरादातिः अधिकरण अधुना । घटष्टामाययो:-- अधेरारु सध्यान यध ५६ ५ ६ ३ १८० ६ २ १४७ Y ५ ५ ६ १ १०४ Pr १.४ . ४ २ १८ ३३ १२३ शनपत्ये अनन्तावसयदिन भनव्यय अनिमेरिद अनितावणेच भनियोग एवे अनुकम्पायाम अनुगय... अनुग्चलम अनुपद--- अनुपधन्वेष्टा अनुपाख्याधियोः मनोकामतर अनोवेन्धि धनोश्माया:-- अन्तर्थहिन्या- आन्तादिषध अन्तिपाद- अन्तिस्त्य- अन्येपामपि - अन्वबतप्तेन्यो- अपगुरो- सपरस्पराः-- अपरस्यातिः -- अपस्करो स्थाने १३६ १४१ १६९ ६ १ ९२ ८ २२५ ५ १ ६ १५३ १८४ ·सून सूनसङ्ख्या আমু ६ १८४ - ६ ४ १५२ १.३ ६ १ २ २२५ . ८ ४ १३४ १४१ १ १४३ १८१ मपाञ्चाष्पाच्छ भनि-' अपारचायशिक्ष अपादाने मपिति वा मगल- भयो यद्योनि--' अप्तम्पए- थप्पूस्पयारतत्- अप्रत्यय भालतादीनां - अपलो अमावसभा- अभिजिद्विद- मिनस्यापिः- अभिविधी नभूततभाये अमे विनूरे अगदान वा मम्पमित्राउ नम्यासत्यापवर्ग अर्धमस्तकाद- सहपय - २ १४. १४ , १२. ४ . १०७ . २. ३ २४० ६२ मयागनेय. ययामन्ता- मायर मरमन:-' भर्णमा टोपथ मछपा भायां पास याम् म. सारथिम्म भारप २ ६ १ भशुरु ५ २ ·सूत्रम् सूत्रसंख्या पार्थ मणिसावनमः मसुरश्चर- १२५ २१॥ ५ १ ५ २३ ४८ ६ १ ५५ १६१ ૮૮ २ १०६ महतो नुन मलाबूसिलोमा अलिटि व्य अलुगुचरपरे अल्मे भलोपोऽनः अवक्षेपणे च अवदाता - अवयसि ठश्च मदरस्याव अचसन-ते- भास्करी- मवाद फुटार- अवाप्योस्तंस-- ८" १७ १३३ १८५ सदेः सङ्कगरी ४५ २३३ १ ७० ६३ १४५ स्वादधोम- मयतानुकरणस्यानेकाचो अव्यक्तानुकरणाद्-' अध्ययस्य- थप्ययाच्चाङ्गुले-- अव्ययाना अन्यामादे- जश्मनो विकारे अमादेशास:- मनदक्षा- अपीतृतीया- अनःसंज्ञाया भटनो या ६ १. ११९. २५६ ५. २४ २१९ , मष्टि- ·सूत्रम् सूत्रसद्धया पार्थ ११४ ६ ४ ८४ भसंशायां- भसिदाधा-' मते भरिमधि- भस्मायामेधा- मस्मिमिति महम्मम-' . २०. १० १५ १४६ माकागत् 34 भागो: कर्मकारिधि मायः २३ १५२ २१२ ४ २६० १ ८१ ३ १ १२ ४ मान्यसो भाग यि मालमा भाषचापधम्या: भारतीयो भासि माशाविमि जातोनापर मारमनः परजे माननेपा भारमाप्नो १८९ ७ २५४ भाव समो- २९४ मादित बाग्रणः थान तो- ३१ मामे मुगः ४ बाग्माता-. भापत्यस्य- भापा दा .. २४॥ ४॥ भापपई मावि माम्यामलित ५ .

·सूत्रसंख्या पार्थ सामनडहो या ४ आमयाद् दीपंध ५ १ (० १२२ २ ४ ३ १४ ६० ८१ २४९ क्षायुकालेचिताम्नात- थायनेयी नीयिय - मारिः सदासरे आर्विज्य- आर्धधातुके आर्धधातुके भाहादगापुच्छ- आलसाटची आश्चर्यमद्भुते आ सर्वनाम्नः स्पदं प्रविष्टायो भास्वलिलु- भाहि च दूरे मा ३ च चित् २ १२९ ११८ २२२ १८२ १८१ इकः काशे २२५ ६ ८४ इको यणांच एको छघु- इको हवः ५ १४४ २ इको गमः ६३ इच किया --- हच्यनचि दीर्घत्र इट् सनो वा इणिको हणेधोः इणो यण इत्येऽनभ्याशस्य इदम इश च इदमः सम सनिश्च १ ५ ३ १४ ·सूत्रम् । सूत्रसरंगा पार्धम् ४ ५५ इदमोह इदितो नुम् ६ ४ ६ १२७ 1." ६ ३ १ १४ २ ४५ ४ ५ " म्यामोति इतिः इदि- हमः रिणम् हनीपटन्-' इनोघि लोपः इनियमिन्द्र-' इनान्-' इवन्त रे संज्ञाया एपीका- इष्टपूर्व- हछे युइ. इसुमुग्दोम्पैःक इंदस्यासः ६ १२५ २ ९१ १२१ ४ १९२ . ४१ ४ १४९ ११. ४ v यसः पस ईयसुमिष्ठम्याम् रः ईपदये पदमम तो २ १४४ ६ १ ६ है। था परगः बाम्तायुचर- रगिता धुपय हो सयोग- हममा ७ ५ ·सूत्रम् सूत्रसहया पार्थम् २०९ ८४ ६ ६ ar २ ९४ ६ ४ १२५ १२३ १२२ ५ १ २३ २ ४ ९ २६५ २ १८७ उत्तरपदस्य च उद ईत् सदकस्योदः संज्ञायाम् उदराठगाधूने बदरे वा पदितो वा उदुपाभ्यां • दोऽधिके उदोष्ठयपूर्वस्य स्थमस्तयकालफक उद्विभ्यां - सपदेवोझन-' उपधायाश्व छपमानात् उपमानामाणिनि उपसर्गस्य- तपसगांध अपसर्गात्- उपसर्गादध्वनः उपसर्गाहति धातो अपात् प्रशंसायाम् उपादेरड-' २५१ ३ ६ ४ २६५ १४५ ५ ४ ११ ६ ५४१४६ २२४ १४३ ६ ४ २० १.१०१ ५ ६ ४ ३ १०२ १ १४९ उपाद् भूपण- १८३ १२२ ५ ४ ५ ३ ४५ १५४ १४४ ४ सपायाधस्वन उभयादू शुश्च सभान्नित्यम् उभोभयाभ्यामजाति घरासर्पिदंधि- सरसोऽये उपासोपसः शणात् वस्यपदादौ ५ ४ १०.. २ ४० ५ २ . 1405

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सूमम् सुनसइया पार्यम् . ५० तस्पचशि होणादण् च तस्मकृतमिति सयट् सका कुशल इत्याकर्षात् १ ११४ ५ २ ५ २ सन्न घटते-- तन तस्येव . तत्र दायते तन्त्र विदितः १ ४ ६५ तत्त्वगुण-' सरस्वसम.. तदः सोकोपी- सदत्राम ५ १४६ १४५ १ १८२ ८ ६० १९९ २. १३२ २ ५३ १ ३९ ८ १ सन्ताच्च तम् तस्मिन्नधिकं-- तदस्य परिमाणम् तदस्य प्रशचर्यम् तदरप सज्जातं- सदस्यास्यस्मिन्- सदा दानीम् सद्वितोऽद्धि' तयुक्तात कर्मणोऽण सहति च ५ १ १२७ ८४ २ १९८ ४ ४ co तति घण् तरिशेपेभ्यो लुक् ५ १२९ २८८ ११९ तहिपयाँ: तमोः खुले तनोतेथे कि नोर्या सम्बादचिरोद्धृते तपस्सइनामधामण ६ ३ तमवर्थ इटन ८४ तयोविन्मतोलन ५ ar

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सूत्रसट्टयां पार्श्वग २२८ ६ । ४ ३६ नीतीच तयुक्शायाम नुवा ने: समीपे मेन्यभिसिद्ध- नेपिंद काचः १५२ ४७ २५६ नोमर २ ६ .८ मोससनेषु नौसमालमारिका १६५ पक्षात् तिः २ १ ५ ४३ पति पञ्चदानी - . ५ १८८ २ २ ५ १ २० पणपाद-' पत्काषि--- पस्यन्तपुरोहित ६ २ । ४८ २ पथः पन्य पथ:न् पधिमभुक्षामा १२ ६ पोया ४ A गदान दिया १ पसरदयावायां, C है ३ स

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सूत्रम् सुनसङ्ख्या पार्थम् १४२ सुप्रातसुम्ब- सुब्भातूनां ६ - सुराया अद्दी १५० १७६ १४३ १४० ५ २ ६ २ १०५ २१२ १२५ ५ ४ २५० सुहरित- सुहृदुहुँदो- सूकसानोश्छः सूतोगराज- सुरमर्द' सूर्यागस्य- सृजिशिभ्याम् सुवृस्तुह सेटि सोः सोऽस्य प्रामणी सोऽस्य प्राप्त:- सोऽस्य ब्रह्मचर्य ६३ १५७ ६ 966 ૦૬ .१० १ ११४ २२ १ १९ स्तुतौ भातुः ४ ५ ६ ४ ३०० स्वसुधूभ्यः स्तेनाद् यन्नलोपश्च स्तोमे हद १ ११ २७२ ५ ४ ५ ४ ९२ 1३१ ५ १ ४ १२१ सियाम् खियां संज्ञायाम खियाः नपुंसधेन्व- स्थळादेः स्थानान्तात्-- स्थूलदूर- स्थूले मणि-~- स्नातादू वेद-- स्नोरारमनेपदे स्पर्शव- स्फामः स्फी . १५८ ६ १६३ ३ 60 ४ ११९ २८८ ६ १ ३४ ६ 1 ७

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः पुरम् सूत्रम् ण! . - " २९० ११ १७१ णिनिः । काश्यपिनः " ५३ २३७ फाण्टाइतः सौवीरेऽपत्ये १६६ १ १ ११२ दाण्डा (क्रीडा) प्रहरणमस्यां क्रीडायाम् पाशवम् समूहे भारण्या: शेपेऽर्थे २१६/ १३२३ तदस्य शीलमित्यर्थे २८३/१४ ११९ मानः लपर्य) २.६ ४ १ १४५ तब साधुरित्यर्थे सार्वः तस्मै हितमित्यर्ये तेन प्रोळं वेदं कल्प वेत्त्यधीत२५४ ४ ३ २२९ इत्यर्थयोः पाराचरिणः, शैलालिनः तेन प्रोक्तं मिटुनटसूत्र वेत्त्य- २५६ ४ ३ २५६ धीते इत्यर्थयोः शाव्यायनिनः तेन के मासणं वेत्त्यधीते इत्यर्थयोः पट्टी तेन प्रोक्तमित्यर्थे कल्पेऽमिषेये, दैत्यः माग्जितीयेषु मथेषु कौरव्यः अपत्ये १६७ : ११५५ राजक्या पपत्ये गुर्वायत्ते स्त्रीवर्जिते १६८, ४ १ १५१ साम्राज्य: क्षत्रियेऽपत्ये कौरव्यः राजनि चापत्ये १७२ १ १ १७१ सायाश्यम् निवासादिषु चतुर्वर्थेषु २०७१ २.१२६ पारिषयः समचैतीत्यर्थे २७९/ ९५ पार्ययः तत्र साधुरित्यर्थे २९० ११ १७२ मामता समूहे सुवामतः तैनकारिगित्म પs प्य: १९८४२८१ 'वल् तसि. २५७५ परुनः ·प्रत्यया उदाहरणम् अर्थः पुटम् सूचन (. यप् . " " " " नः नञ् स्त्रैणम् त्यक दाक्षिणात्यः शेषेऽर्थे कत्यः निस्यम् ध्रुवार्थे ऐमस्त्यम् शेषेऽर्थ निष्टयः गतेऽर्थे गोत्रा समूह १९८४ २७७ थ्यन् अजथ्या(यूतिः),अविश्या) तस्मै हितमित्यर्थ २९४ ४ ४ १९१ दिनण् । आध्यन्दिनाः तत्र भंव इत्यर्थे अविदूसम दुग्धे पुराणम् શે २३३ १ ३ ११० प्राग्वतेरर्थेषु १४२१.११९ फ कोजायना स्त्री कौञ्जा- स्त्रियां बहुषु पौत्रादावपत्ये १५३, ४. ' मनावहवः नाडायन: पौत्रावावपत्ये 'कार्णायनः, राणायनः " ब्राह्मणवासिष्ठयोरमिययोः हारितायनः अपत्ये ७९ १५५ शारद्वतायनः, शौनका- पौवादावपत्ये, भार्गवे वाच्ये, यनः, दाभायणः वात्स्ये वाच्ये, आमायणे वाच्यो१५५ ४ १ फ आश्वायनः पौत्रादावपत्ये जातायन: पुसि ६५ शापायनः भारद्वाजायनः यात्रेयेऽपत्यविंशेये आत्रेयायणः भाग भागीयणः त्रैगन माण्डाहतायनिः सौवीरेऽत्ये फिन कायनिः अपत्ये काणायनिः निवासादिषु चतुर्वर्थेप २०८ " " " " " " " " "

·No text on this page.

·७ प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः पुटम् सूत्रम् यम् " यत् " सास्य देवता 2. . माधन्यः पौत्रादावपत्ये ब्राह्मणे बाम्रव्यः कौशिके काव्यः मसिरसोऽपत्यविशेपे पौत्रादौ केदार्यम् समूहे आप्यम विकारे २६८४४ २९ गव्यम् प्राग्जितीयेप्वर्थेषु १४२ ४ १ २१ राजन्यः अपत्ये जाती श्वशुर्यः अपत्ये ४१ १२९ मनुष्यः जातो शूल्यं मांसम् , उरव्यम् | संस्कृतं भक्ष्यम् २८७ ४ २ २१ वायव्यं हविः १९० ४ २ दिव्यः शेषेऽर्थे २१५/१३ २१ दिग्यः भव इत्यर्थे २४० १ ३ १४८ उदक्या भव इत्यर्थे संज्ञायाम् a अर्जुनवर्यः अशब्दे भव इत्यर्थे छन्दस्य: भवव्याख्यानयोः २४६ ४ ३ १८४ पित्र्यम् तत आगत इत्यर्थे २१८४ ३ १९५ तेनेकदिगित्यथे रथ्योऽश्वः २५८ ४ ३ २५२ रथ्यं चक्रम् तस्येदमित्यर्थे अशेऽभिधेये "१ ३२५४ एयम्यः विकारे द्रव्यम् विकारावयवयोः युग्यः वहतीत्यर्थे जन्याः संज्ञायाम अकरणेन तद्विध्यतीत्यर्थे १ १ १४३ " " " तस्य वोढत्ययें " " २६८ ४ " " एडाः शर्करा 1405

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·उदाहरणम् पुटम् प्रत्ययः सूत्रम् १०७ मडच् । उपडः अनुकम्पायां, नीतौ च तयुका-१०२) ५ याम् परिमाणे | निमित्तसंयोगोत्पातेषु दण् साहसः सार्वमोमः " " " तत्र विदितः " " वत् पचति " तेनाइते (मधुकभरिचयोः) कार्य, दीयते सोऽस्य प्राप्तः " २३, ५११२१ २८ ११ १२६ " . ६६ ५२१५० द्रोणी स्थाळपथम वैयुष्टम् आर्तवम् चौडम् पर्थिवम् डायना हास्तिनम् तापसः सनः वैमुक्तः शार्फरम् पार्शवः जोपधम् सांराविणम् कार्णः येसारिणः दशत्। वदस्य प्रयोजनम् तस्य मावः मारे कर्मणि च ऊर्धमाने मतुवर्षे देशे मतुवर्षे अभ्यायानुवायोमत्वयें | इवा स्वायें आयुधजीविवाचिनि स्वा अजाता (स्वाय) स्वायें मृग (स्था) मत्स्ये (म्बा) ७८ ५२ २२० . " १२२ " १२३॥ " पपद, । परिमाणे क्य स्वार्थे ८३ ·? प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः पुटर सूत्रम् मपाणिनि ५० ५२५८ ५७५२४१ ७६) ५२ २०१ ५९ ५.२ ११६ " " इतच् गर्मितो (बीहिः) इनन् चिकितः फलिनः इनिः | वटकिनी साक्षी मादी पूर्वी इटी अनुपदी नीही धनी पश्चमी माली | अर्थी हस्ती वर्णी पुष्करिणी कमसिनी मत्वर्थे प्रायोऽन्नमस्मिन् संज्ञायाम् द्ररि संज्ञायाम् मद्य मुकम् कृतादिक्रियायाम् भनेनेत्यय मन्देश ५२११९ " | मतुवर्षे ५२१२५ १९५२१६८ . " उत्तमणे मतुवर्षे वयसि मत्व क्षेप मत्वर्थे ७२) ५२१८३ " " मत्वर्थे याच्यापान् " ७३ ५२१८८ ५२ १९१ ५२ १९२ " " | मत्वर्थे माती मत्वयं ब्रह्मचारिण मत्वर्थे देशे मत्वर्थे नानि स्वरूप (स्वामें) पूरणे तस्ययावः मतुन मतव १२९५. ५२ इमट् यावतियः इमनिच प्रयिमा मेपिर. इछन् पिच्छिक जटिन कर्णितः ६८५२११२ " दो ६५५२ ११२

·No text on this page.

·प्रत्ययः उदाहरणम् मर्थः सुघर उत्करः निकट. भवकट । प्रकाशे (स्वा) अधिक (स्वायें) समीपे (स्वा) अवनवे (स्वा) रजसि संपाते " मलावूकटम् अविकटः परिमाणे पथकः " पप्रकाः " पक्षका परिमाणे सङ्घसूत्राध्ययनेषु परिमाणे संज्ञायाम् भृतिवनाशेष हरति दहत्यावहति पच्यन्ते माने द्रन्यका परिकाः (शालयः) " १८/५ १ ९० पाठकः प्रय गृहावि " " " " । पट्का द्वितीय द्विकम् एककः मापकः धनकः " " " " " " স मसहाये कुशतः कामे सक्ते परिजातः हारी | अबिरोठे संज्ञायाम् कारिणि मारुटे स्वार्थे कमितीर सस्यकः अंशकः तन्त्रक वासको देश धीतक: मषिको दाणे " " ५ २ १०५ " " " ·प्रत्ययः उदाहरणम् मर्मः घुटम् सूत्रम् । कन् (पार्श्वकः) | देवदत्तकाः ५७ ५२१.८ ५२ ११० " ५२१११ ५.२ ११३ " " मन्विच्छति सोऽस्य मोमणी बन्धन करमे स्वार्थे | रोगे प्रायोऽनमस्मिन् संज्ञायाम् प्रकारवति सुराया प्रकारचति अहौ प्रकारवति आच्छादने प्रकारवति शालिषु प्रकारवत्स प्रकारवत्सु व्रीहिषु " १९ " ५० तृतीयको ज्वरः गुढापूपिका स्थूलकः अवदातिका सुरका गोमूत्रकम् जीर्णकाः यवकाः(ब्राह्यः) कृष्णकाः (तिलाः) अणुका (माषा:) माषक: " " " " " . ८९ " प्रकारवत्सु तिलेषु प्रकारवत्सु माषेषु " " वैयाकरणकत्वं " " धनकाः, " " वंशकः प्रकारवति परिमाणे च कुत्सिते संज्ञायाम् अवक्षेपणे अनुकम्पायाम् नीतौ च तयुक्तायाम् इस्वे संज्ञायाम इवे पंज्ञायाम् इवे प्रतिकृती स्वार्थ ऋतौ (स्वा) पशौ (स्वार्थे) " अश्वका + १०८ ५३ १२९ . यावः उष्णतः " 1 " १५ लूलकः " ·८ उदाहरमम् अर्थः प्रत्ययः पुटम् सूत्रम् 4 कन् प्रियकः " । मणुकः पुत्रका स्नातकः शून्यकम् दानकन् ", " ५१ २१ " " जातौ (स्वार्थ) निपुणे (स्वार्थे) कृत्रिम (स्वाथें) वेदसमाप्तौ (स्वार्थे) रिके (स्वार्थे) कुत्सित्रे (स्वा) सूत्रे (स्वायें) याच्छादने (स्वार्थे) कुमारक्रीडनके (स्वार्भे) मणौ (स्वाथै) रक्ते (स्ला) भनित्यवणे (स्वा) अनात्यन्तिके (स्वार्थ) " " " ५१ २४ २५ "" " " वृहतिका कन्दुकः लोदितकः लोहितकः लोहितः मित्रक: ब्यूटोरस्कः मियपुस्कः फसः पटुारूपः काम् । तूप्णीकाम् मनस्कारः " २५८/५११४७ " एकत्वे ईपदसमाप्तो (स्वार्थे) अज्ञातपयषु धोत्पेषु १.०५३ ९८ ५० स्वाय अकार: म्वरुपे स्वार्थ अवनते स्वायें पापः क्रियाम्यावृत्तिगणने स्थायें वारातिपय स्वाय १७/ ५२ ७ १५/५२ २६ कुयारम् अवकुटारः इगप् पीनुषणः कृत्वमु' पचात्तः ६ " " आहीयाः -- ३ द्विविंशतिकीनः पात्रीण सम्मवायरहरति पचति का ·. प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः - " - कृत इत्यर्थः तद् दृश्यतेऽस्मिन् " or " F । " " 1 " " 7 d भ समीन: निर्वादिषु | सर्वचक्षणः यभामुखीन: सर्वपधीनः न्यानोति भाप्रपदीनः । पामोति अनुपदीना यद्धा अयानयीनः नेयः ". सर्वान्नीन भत्ति परोवरीण | अनुभवति अत्यन्तीन गामी | अनुगवीन मलंगामी समासमीना विजायते. मद्यधीनः। विजायते भवति च | भागवीनः । कर्मकारिभि | भषडक्षीणा, राजाधीनः स्वार्थे खन् आविजीनः ऋरिजतत्कर्म चार्हति शालीनः, कोपीनः ददर्हति मासीन भूत इत्यर्थे (वयसि) कोलस्थीनम् भड़ने क्षेत्रे আঞ্জাল एकाहगमे | गौष्ठीनः भूतपूर्वे | साप्तपदीनन् | तेनावाप्य सध्ये | सार्वचक्षणः गोयुगच् | गोगोयुगम् स्थाने मिनिः । वागमी मत्वर्थे पूज्ये ४५ ५२ २२ ५२ २३ ५२ २४ " -- " " । " -- १ का ५ " " ६ ७ - " कृत इत्यर्थे ४८ गोष्टच् गोगोष्ठम् . ७६५२ २०८ 1403

·No text on this page.

·प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः पुटम् सुन्नम् मा . व्य कौण्डीधृस्यः " - " " आष्टमः | भागे न्य लौहध्वस्यः आतिथ्यम् तादर्य ६२ स्वार्थ ११२५ ३ १५० राजसखः अश्वोरसन् उपानसम् , महानसम् जातिसंज्ञयोः वाक्रवचम् समाहारे १३८, ५४ १२१ टिठन् । कसिकः क्रीते टीट अवटीटस् , अवटीटा नासानतो, तद्वति च ५७५ २३८,३९ टेण्यण बार्केण्यः स्वार्थे ११३, ५ ३ १५१ ठक क्रीते वातिकम् शमनकोपनयोः वांशभारिकः | हरति वहत्यावइति , अर्हति नित्यमर्हति औदरिकः आयश्शूलिका अनिच्छति आङ्गुलिकः इवार्थे ३९ वनयिकः स्वार्थे वाचिकम् (सन्देशे) देविका अनुकम्पायां नातौ ११४५ ३ १४६ ४ निष्किकम् " " " | वैशिका ५ " आधुने सक्ते " " " इवायें " एकशालिकः पञ्चकमासिकः " प्रास्थिकम् ·प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थ: (पुरम् सूत्रन् । घः यशियः धन् । देवियः १०२५३१० यज्ञं तत्कर्म चाईति अनुकम्पायां नीतौ च तयुक्तायाम् वित्त इत्यमें मूतपूर्व स्वार्थे वित इत्यर्थे सहते चण। | विधाचणः चरट भाव्यचर: चुचुप | वियाचुन्चुः १६५२ २९ १६५२ २९ ८०५२ २२५ ७९५२ २२९ १२६.५१ १ " १०५१ १८९ ११५२१० ७८५१२१८. विः (शुक्रीकरोति) अभूततद्भावे स्वायें पुत्रीयः निमितसंयोगोत्सातेनु दक्षिणीयः मर्हति उत्थापनीयम् तदस्य प्रयोजनम् | मैत्रावरुणीयम् भावे कर्मणि च अभ्यमित्रीयः अहंगामी (तरीयः) प्रणे अच्छावाकीयं सूकं, | मत्वर्थे सूकसानोः यज्ञायझीय साम गर्दमाण्डीयोऽध्यायः, मत्वथें अध्यायामुवाकयो। पलितस्तम्भीमोऽनुवाकः कशाग्रीया बुद्धिः कामवाशीयम् | इवाथें आकस्मिके दामनीयः स्वायें मारामाजातीयः बधुनि स्वार्थ पितृस्थानीयः पूर्वपदार्थतुल्ये स्वार्थ प्रकारवति स्वार्थे जाहन्वर्णजाहम " " ५२२१९ + इवा घोत्ये " " " " जातीयः पटुजातीयः ८७ ५३ १५ १६/ ५२ २७ .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रत्ययः सदाहरणम् अर्थः पुटम् सूत्रम् " " " " 1 । ५२, ५२ ६५ १०६ ५३ १२३ सपत्राफरोति अतिन्यथने निष्कुकाकरोति निप्कोपणे मियाकरोति भानुकूस्ये दुःखाकरोति | मातिठूल्ये चूलाकरोति पाके सत्याकरोति अशपये मद्राकरोति वपने डिनिः/देवस्ती चरति पबदशिनः माने उप | कुतुपः हस्व स्वा वन् विशकः क्रीतेऽसंज्ञायाम् इन् । भटारखारिंशका चरति शिलय दधि इवाथै स्वायें वर कापेयम् मा फर्मणि च नेयम् भवने क्षेत्र हवा) जा पान्थ: नित्यं गच्छति याथाकयाचा दक्षिणा । दीयते कार्य प्रायः मतुवर्थे ण्यत् (पाण्मास्यः निचादिषु शतम् | परिमाणे संज्ञायाम् मत्वर्थे नूतनम् स्वार्थे पुराणे मत्वर्थे दा १०९४ ५ ३ १३७ " दन् । वास्तेयः " ६६ ५ २ १९९ " त तः तन १० ५१४४ ७७/५२२१५ ५७ ५८ ७६ ५२ २०५ तप प्रतनम् पर्वतः ·१५ प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः पुटम् सूत्रम् तमह तमपू विंशतितमः शुकतमः भयसितमा -परणे सजातीयाविदूरप्रकर्षे स्वार्थ " तयट् पवतयः ७७ " शुक्तरः श्रेयसितरा स्निग्मतराः पटुतरः अंश सजातीयाविदूरमक स्वार्थ प्रकवितां प्रकर्षे यथें प्रक अभिन्नस्यापि भेदे गुणक्रिया- | ९५ ५ ३ ८१ प्रकर्षविवक्षायाम् , " " ८० स्वार्थे । तस्य भाव इत्यर्थे २५ ५११३३ अभिन्नतरम् तथ् | गोवा जडता | देवता तम् | अर्जुनतः प्रवाहिकातः भावे कर्मणि च " १२५/ ५४ ५९ ८० ५३ १ " " - ૨ " ४ " " स्वार्थे न्याश्रये प्रतीकारे अतिग्रहान्यथनक्षेपेयु अकर्तरि अकर्तरि हीयमानपापयोगे स्वार्थ | सर्वोभयार्थ स्वार्थ (सम्यावाचिनि) अस्तात्म, परिमाणे संज्ञायांव " | मर्जुनतः अमितः बहुतः " ७ ८२ ५३ १० तसिः दक्षिणतः ७० .. ." " पक्षतिः कन्तिः तिकन् । मृतिका तिथद् (बहुतिश्रा) मत्वर्थे स्वार्थे 'पूरणे ४८ ·१५ प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः S पूरणे मत्वर्थे ५/ ५२ ८२ ७७५२२१५ १९५२ ५० तीया | द्वितीयः तु फन्तः तैलच तितैलम् लम् ननम् प्रानम् त्सकन् उपत्यका, अपित्यका ५. " स्वायें पूरणे पर्वतासनारूढमुवोः ५८ १८५२००६ . सर्वत्र स्पार्थे मा देवत्राकरोति १२८/१३.८ " | उदधीने ये स्वार्थे तस्य भाव. भावे कर्मणि च पूरणे प्रकारे ल, गोत्वम् जहत्वम् थत् । षष्ठः इत्यम् । २५/५११३३ " ५४४५२.८० पाळू / सर्वथा " M अदमाने | काले स्वार्थे ५२ ५२.६२ दमद | रुदनम् एकदा दानीम् तदानीम् देवीयर् पटुदेशीयः। देश्यः | पटुदेश्यः अद्य ईपदसमाप्तौ स्वायें ९८ ८५.५३ २६ 15 उभयद्युः " महनि कालविशेष | समानेऽहनि स्वार्थे महनि स्वार्थे सर्वमाने प्रकारवत्यधिकरणविचालवति चि दयसम् उद्वसंसम् । घण्' मतिद्वैधानि -

·No text on this page.

·१८ प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः पुटम् सूत्रम् ५३ मयट् द्विमयम् अन्नमयम् अन्नमयो यज्ञः मात्रट् हस्तमात्रम् उरुमात्रम् यावन्मात्रम् निमाननिमेययो | तत् प्रकृतमिति स्वार्थ तदस्मिन् प्रकृतमिति स्वार्थे माने उर्ध्वमाने स्वार्थे पूज्ये मत्वर्थे २०५२ मिनि गोमी ५२/५२६८ ७६/५२२०७ या पाभ्यः " " सख्यम् शाख्यः द्रव्यम् यम् कंयः यह सेनापत्यम् यञ् आभिजित्यः यत् शत्यः भावे कर्मणि च स्वार्थ इवार्थे ,, इवार्थे द्रव्ये मत्वर्थे १०९' ५ ३ ११८ ११०/ ५ ३ १३९ ७७ ५२२१५ भावे कर्मणि च धन्यः १२९ भाग्य: स्वार्थे 'आहीये क्रीतार्थे निमित्तसंयोगोत्पातेषु अनास्मै वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदं दीयते नित्यमर्हति भूत इत्यर्थ (वयसि) " शीर्षच्छेद्यः मास्यः हस्त्यः कर्मण्यः कार्य, दीयते १७५१८१ ११०४ शोभत इत्यर्थे तस्मै मभवति सोऽस्य प्राप्तः योग्यः काल्यम् स्वयम् २२ ५१११२ सदस्य प्रयोजनम् २५ ५१ १२८ ·प्रत्ययः उदाहरण अर्थ: सूत्रम् । कान्थका आरिहणम् " , प्रान्देशवाचिनि " " " " " रूप्यः ; देवदत्तप्यम् तत आगत इत्यर्थे २४८ ४ ३ १४६ वयः हृवयम् (मानम्) | विकारे माने २६८, ४ ४ . ३२ वलच् । शिखावलम् (नगरम्) | निवासादिषु चतुरर्थेषु विधल भौरिकिंविधा विषये देशे बुक् २१५.५३ १६ बुनः । औपगवकर समूहे राजन्यक विषया देशः निवासादिषु नतुयेषु २०४४ २ ११३ मालामस्थकः शेषेऽर्थे देशेऽभिधेये २२२४३ काकन्दका २२३/४३ ५४ दावकः, कालजरकः जनपदतदवध्योः याहावकः शेपेऽथे २२४ ४ कोलकः सौवीरेषु , ४३ ६२. सामुद्रिका नौः, सामुद्रको नौमनुष्ययोः मनुष्यः नागरकाः शेषऽर्थे (कुत्सामावीण्ययोः) (२२५ ४ ३ मारण्यक: पथिन्यायाध्यायहस्तिनर- विहारेषु आरण्यको गोमयः गोमये काच्छको मनुष्या, का. मनुष्यतत्थयोः २२३४३ ७१ च्छकमस्य हसितम् साल्वको गौः, सालिका गोयवारयोः २२७ ४३ यवागृ: शारदा मुद्राः बात इत्यर्थे संज्ञाया २३५ ४ ३ १२३ माश्वयुजका माषाः उसेऽर्थे २३८ १३ १३९ | श्रेष्मकम् देयमृणमित्यर्थे २३९, ४ ३ १५३ " " " P " " " " " 1195 ·२० प्रत्ययः उदाहरणम् अर्थः सूत्रम् २४८४ ३ १४ " " ४ " " " अधीते वेद वा वुन् भोपाध्यायकम् , पैता-तत आगत इत्यर्थे विद्यायो- महक्रम् निसम्बन्थे भोपगवकः तत आगत इत्य) सोऽस्य भक्तिरित्यर्थे ४ ३ २२० कौलालकम् न कृतमित्यर्थे संज्ञायाम् २५८ ४ ३ २५० ग्लौचुकायनकम् तस्येदमियर्थे धर्माम्नायसद्धे. २६० २६४ ध्वभिधेयेषु | तस्येदमित्यर्थेऽदण्डमाणवान्ते- २६॥ वासिषु औष्टकम् विकाराक्यवयोः २४ धुन् । क्रमकः कटापकम् दयमृणमित्यर्थे वासुदेवकः सोऽस्य मतिरित्य) यावसालझायनिका तस्येदमित्यर्थे वैरेऽभिधेये २५९, ४ ३ २५९ मत्रिमरद्वाजिका | तस्येदमित्यर्थे विवाहेऽभिधेये २६० ५ ३ २६० व्य / पितृव्यः मातरि व्यत् (माहत्यः अपत्ये व्यन् सपले पेण्यम् । सामिग्रेन्यो मन्त्रः तस्येदमित्यर्थे भाघानेऽभिधेयर २६२ शतपथिक | अधीते वेद वा पौरोडाशिकः भवव्याख्यानयोः पर्पिक तेन चरतीत्यमें मानिका | देन हरतीत्यर्थे दशैकादशिका | गई गृहातीत्यर्थे २८१/११. तेन चरतीत्यर्थे २६७/ ११ १९४४ २ ५१ २२८३ ३१४२ २५३/४ ३ २१९ " " ४११२२ ४३२७२ ५० " २७२/४. " २७८४४ ९१ किसरिका आकर्षिक: अस्य पश्यमित्यर्थ ५१ ·प्रत्ययः उदाहरणम् पुटम् । सूत्रम् " ५४१६ ४९, ५२४९ " " पन् दीर्घसक्थः यमुलं दारु पड्गवच् , उष्ट्रपङ्गवम् छन् पात्रिक: द्विपात्रिकी पथिकः ष्टरच कास्तरी वत्सतरः प्यन चातुर्वर्ण्यम् मृत्सा समसणिः | ऐपमः सातिः । । अमिसात् संपद्यते " जाड्यम् (दारुण्यभिधेये) षट्वे तस्य वाप इत्यर्थे सम्भवत्यवहरति पचति च तद्दच्छति स्वाथै हस्वे स्वार्थतनुत्वे भावे कर्मणि च स्वार्थे प्रशंसायां संवत्सरे अमिविधौ अभूततभावे स्वार्थ तदधीनवचने तदधीने देयेऽभिधेये वारगणने स्वार्थ प्रशंसायाम " स ३५ ५११६ १२१ ५४ ४९ ८६ ५३ ३४ १२७ ५४ ६६ १२७ ५४ ६७ १२८५४ ६८ " सातिः राजसास्करोति देवसात्करोति सुचू मृत्स्ना है १२४५४.४९ स्वार्थ

·No text on this page.

·उदादरणम् घटसाया । बदाहरणम् पुरसदस्या 1 " ক্ষণাবন্ধু अपूप्यम् अपोनप्नीयम् भरोपीया. अपेष्याः अप्सव्यः अभिजित् अभ्युपीयाः अभ्युष्या: अमात्यः 210 235 239 214,235 214 94 199 " " अमावास्यः अमावास्यका अम्मयम् अम्लिका 293 भदरोहितीयम् अवस्करका 189 | अवस्पन्दनीयः 293 अवारपारीण, अवारीण: 240/ अविथ्या 286 | अविदूसम् 293 अविमरीसम् थविसोडम् 216 | अशनिकम् 236 | जशोकम् अश्मका 268 अश्ममयम 269 श्मर 175/भश्मीयम् 206Jश्वस्यः 265| अश्वश्यक 2101 अश्वथाम. अश्वत्थामा 293 | अक्षत्यिकम् अवस्थिकः 253अवस्थिल: 243 [ अवस्थायः भवयुक् अधिका 176 अश्विकी 206 अश्विनः 288/ अश्विती 281 | अश्वीयम् 243| अव्यम् 236 अपाढा 292,294 अश्का 1781 अएक्यम् 235 अमुर्यम् अयस्स्थूणाः परटुकमू परमयम् धरणीयम् अर्शीयम् अर्गलीयम् अर्गल्यम् भर्जुनक भर्जुनवर्गीण. भर्जुनवीयः अर्जुनवर्यः ॥ 206 270 174 265 207 210 185 238 140 244 206 272 208 210 ..37 272 11 " अर्जुना. 237 भर्णस. अर्यम् " । 196,293 अय॑म् अलीक्यः भवरक अवासीयः अवन्ती अपम 293 237 195 992 ·3 उदाहरणम् पुटसया | उदाहरणम् पुटसध्या 188 154 172, 180 223, 253 195 208 224 294 221 196 223 अस्मदीयः अहीनः महिनकुलिका ओस्यम् आकरिकम् आकरिफ: आकर्षिकः आकर्षिकी आकशापेयः आफशापेयिः आकशापेयिकः आकाश्यः आकन्दिकः माक्षगतिकम् आक्षिकम् भाक्षिकः आक्ष्यः याख्यातिकम् आगस्तीयाः भागस्त्यम् आगस्त्यः आग्निदत्तेयम् आग्निवेश्यः आनिशर्मायणः आमिशमिः आमिशीयः भामिष्टोमिकम् आग्निोमिकः आनीधम् भानेयम् आमेयः आप्रभोजनिकः आमहायणकम् आमहायणिकम् 231 आग्रहायणिकः 197 | आग्रायणः 259थानः 207 | आइकः 247,280/आइविद्यः 284 आजारम् 272 आगयम् आचयकः 160 साचार्यभोगीणः 166 आच्युतिका आच्युतिकी 240 आवकम् 278| आजकन्दकः 275 आजकरोणः 371 आजधेनवः आजमायः 148| आजमीढकः 246 आजवस्तयः :78: आजबाहा 208 आजाद्यः 148 आवायन 207 : अजिकूलकः 147 आजिनीयः 153 आजिरिः 145 आजिरेयः 229: आजीगतिः 245 ाज्य: 192 'आस्थलका 262. आधारयः 185,258 मान्यकुलीनः 142 आणीवेयः 284 आण्डायनः 239 आण्डीवसायनिः आतपीयम् 204 144 167 228 161, 165 226 172 153 224 205 209 160 144 225 164 163 208 209 210 ·पुरसपाया उदाहरणम् पुटसङ्ख्या उदाहरणम् . आतियेयम् भातियेयः आतिश्वायनः भारमकामेयरः बारमनीन: भानेयः आत्रेयायन: आपर्वणम् 280 181 212 181 162 161 241 192,278 साधण: 241 242 " " 241 240 145 181 291 भानुचारकम् 161 | आनुतापनः 208| आनुतिस्पम् 200 भानुतिः 294 भानुदृष्टिवेयः 160 आनुदृष्टयः 152/ आनुपभ्यम् 195| आपदयः 256,260 आनुपदिकः 193,260 | आनुपद्यम् 189| आनुमड्पम् 139] आनुमाष्यम् 234 | भानुयन्यम् आनुयूप्यम् 243|आनुरहतिः भानुराहतायन: 229थानुराहतिः 243 | आनुलेपिकम् 15 | भानुलोमयः 246 नुहोमिकः 259 भानुवश्यम् 2091 आनुपण्डः 177 मानुष्टुभः 193| आनुसत्यम् 258| आनुसौर्यम् 145मानुसुक 147 | भाउसाधिनेपः 151 यानपः .209 भानृतः 1561 आहतका 224 आवृशंसीयः 158 आन्तःकरणम् 277 आन्तरगारिकम् 24 Jशान्तरायः माधवगिक: मादित्यम् भादित्यः आदिमः भावः आधिदैविकम् साधिभौतिरुम् । आष्यवीयः आध्यात्मिकम् आध्यरायणः आभ्यरिकम् मापर्यवम् भानकायनिः आनभिहितयः मानुगुणिकः भाबहुद्दकम् आनदिः आनाः आनहुद्यायन: आनडुयायनिः भानभिम्लानः आनर्तकः आनिन्द भानुकूलिकः आनुपामिकः " 281 177 276 242 226 140, 191 12 162 226 283 200 229 257

·No text on this page.

·to उदाहरणम् पुसङ्ख्या | उदाहरणम् "पुटगया 205 227 मालम्बिनः आलाप्यः 224/ आलीडेयः 256/ आल्वानि 255 149 160 270 236 147 205 172 235 220 285 आवकरः 255 बावट्यः 205 | आवनतीयम् 147 | आवन्यः 209 आवरसमकम् 151| श्रावस्सम्दनीयः 209] आवसयिकः 246भावसयिकी 255 आवसानः 246| भावस्पः 154 | आशुकायनः 182 | बायोकेगम् 200आशोकेयः 201 आश्मः " पारिहणकम् आरिहणकीयः आरणका भाषणपराजिनः भाषणपराजी भारुणिनः भाषीयम् भालूपः आर्कषायणिः माळयणः आकोयणिः आर्गयणः आचाभिनः पाकिम आर्यायनः भार्जुनायनः मार्जुनायनका भार्जुनावः आगँनावकः थार्जुनिः आतभाग: भार्षिः पाईक भारतीयम् आशयः मार्षमासिकम् मावाहिकः भार्यक्षेतः भाषः भाषभः थापिकः सायः भाषिणः भायन: . 224| भाइमकम् 144, 182, 209आत्मकि: 147 | आश्मनम् 278| आरमनः 935 भाइमरथ्यः 210 आदमापनः 168 ] श्राश्मयः 190,238 आधायणः 273 भाधम् 157 भाभ: 246 माश्वत्यम् 296 भावत्ययः 926 | आश्वस्यिम् 247 आवत्यिकः 146,156 आभपतम् 151 मापपतः 253 283 208 207 161 263 206 178 265 263 149 151 161 154 197 213,259 260 209 188 139 142

·No text on this page.

·उदाहरणम् ऐन्द्रावसानः शेरक्यः ऐरण्डानि ऐरावतः ऐरावतकः " फुटसइया उदाहरणम् मुदसङ्ख्या 140 | औत्तराहा 16 167| औत्पलः 203 270/ आपातः 246 158/ औल्पपः 208 222 औपुटः " 157 औत्पुटिकः 274 227 औरसम् 258 216| बोत्सः 140, ,142,285, 289, 247. 200| भोत्सशिकः 274 257 औदक्षिः 246) आंदजनकम् 205 242, 243 | औद्धि 145 167 औदनिकः 284 293 | औदनिकी " औदपानम् 258 240, 294 औदपानः 140, "18,235,239 192 औदमजिः 180 260| औदमतिः 196 आदमेधिः 170 औदमेधीयः 261 254 औदवापीयः " 160, औदशुद्धि 180 276 आदश्वितः 188 214 औदश्चिकः 180 आदस्थानः 111 1.10 औदुम्बरः 201,261 274 | बोदुम्बरकः 200 203 | औरम्परावणः 154 272,274 | भादुम्बरिः 173, 179 109 औद्गानं 280 157 | औद्गाहमानिः 180 आंदण्डकम् 205 231 आदालकिः 141 8 आंचातः 2 " ऐलुकीय ऐपमस्तनम् ऐपमस्त्यम् ऐपुकारिभक्तः ऐष्टकः ऐष्टिकम् ऐहलांकिकम् ऐह्यः मोदनीयम् રોળ્યું ओप्ठ्यं औक्थिकः औस्थिक्यम् औसक औसायनिः औलीयाः औग्रेयः औजसिकः आज्जयिनकः औजिहानिः आज्यः औटुपिका औडुप. औडुपिकः औतथ्यायनिः औत्कारवः भाक्षिपः औत्तरपदकीयः आंतरवार्दिक 1405 " " " ·- 10 पुरवमया 252,288 169 267 156 200 215 222 " 248 औरजानुकम् 146 113 205 उदाहरणम् युटसल्या उदाहरणम् { आदन्यायनि 169 पारसः भोपकार्णिम् # | औरसायनि औपकलाप्यः 241 मौर्णम् औपकायनः 153 भौर्णकम् सौपकायना. 1761 मौणनाम. औपगवम् 258| मौर्णनाभवः भोगवा 142 औहीयन. भाषगदकम् 186, 1-6, 249, | आवकीलका 260, 261. | भोर्ध्वकालिको धोपावक 248, 258 | और्वदेहिक्म् - औपगवीय. 219 आचन्दीमकम् 244 भौवे. ओरदशिक: 273 और्वि औपधेयम् 297 औलन्दकम् औपनिषदः 246 औलपः औपनीविकम् 244 औलापिनः भोपबाहविः 144 औलकम् जोपावेन्दविः औदस्य भोपमन्यव 146 भादखल औपचासिक 291 मोशनसम् भोपवेशिक 973ौशीनर. औपसार्यम् 242 औष्टकम् औपस्थानः 283 औषक औपस्थानिक 273 | औष्ट्रायणकम् भोपस्थूल्यम् 241 भौष्टिक. गौपहस्तिकः 273 औष्णिद. भोपाध्यायकम् 248 औषश्कः औपानह्यम् 296सीयम् भोपानहाः वाटिका श्रीमम् 267 कटी औमकम् एकीयम् भौम्भेयकः 214, 235 टक्यम् भौरभम् 1961 कटघोषाय 156 " 255 195 149 213 185,253 140 196, 267 2700 205 272 140 223 270 " 206. 207 293 " 227 और.

·No text on this page.

·12 उदाहरणम् काठरणीयः पुट सहया उदाहरणम् 229 | कापोतम् 163 | कापोत. 200 कामण्डलेयः काोय. काणेयविध. कागेरः पटसड्दया 195,264 270 159,165 218 163 कामलकीकरः 275 कामलदीरः काण्टकमदनिकम् काण्डधारः काण्डप्लविकः काण्डामकः कावा: पाण्य. 252 कामभिदः 272 कामलिनः 228 | कामुकायनः 218 याम्पिल्यम् 148 काम्पिल्यकः 168 राम्बलः काम्बलिकायन 148 बाम्बोजः 214,235 कायम कातरायणः 255 154 207 228 186 208 226,2521 189 221 घातलायन: कात्यः काव्येयका " 207 177 263,265 263 195 181 कामवय. काथिका झादम्बपुष्पिफम् कादरेयम् कारवेयः कानिष्ठिनेयः कानीन: कान्धक. कान्धिकः कापटवर्क कापटवक. सापाल: कापिटलः कापिक्षलादा: कापिजलादा कापिरथम कापिलवरतः कापिलिक: कापिशायना भपिलय: 148 फारणिका 290 कारणिकी 232 कारवीरेयम् 207 कारिजव्यः 160 कारीरम् 1621 कारः 159कारीषम् 1215 कारेणुपालायनः कारेणुपालिः 186 काटेलवः 249,253 | काव्यः 203 काकव्यकापनिः 157/पर्कपः 167 कान्धवम् 179 कार्कन्धवः 264 कार्कन्धुमतम् 202 कारायणः 202 149 171 247 209. 263 204 181 157कारिः 215 कार्कगसेयः 176, 161 144 काकील.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·20 उदाहरणम् पुण्या चामनः पामिकामगिः चित्रा 207 265 170 283 296 192,246 360 547 " चिलः चिरन्तनम् चिरन्तनः पूर्णिनः पूर्णिन्यः धोदका . " शयन: पुरसय उदाहरणम् 186 गलेयम् 11.लेयिनः 269, जाण्यापतिः 2297/IR छादिपेयाणि 2331छान्दसः छान्दोग्यम् शान्ोभापः 270 सान्दोमानः कन्दोविचितिः 201अन्दोविजितिः बहारथाः 138 जपन्यः 149 जटिलकाः 181 जतुमरम् 2181 अनकाय, 200जनता 169/जनमः 188,237|जयः 153.208/जम्या 188 अन्यायम् 11३ बम्न 209/वागतः 144बागन्धरायशः 200| आगिलिकः 169 सालाप्रहारिकम् 283 बाइदिकम् 1191बाद 2381सायनि: 246 बाटिलच्या 158.2521 जापयन: 1 जनहार 175 240 171 265 230 198 206 289 286 210 ਬਰਾਬਰਪਿਤ पदयतायनि. पेत्रः चैत्रायणः 212,268 140, 191 धनिकः चोळः चौडार्यम् घोषित पास्यविधः भापम पनि. चौरः 151 157 216 " उन्दरयम् उन्दरः पागल: णाले. 169 178 151 169

·No text on this page.

·No text on this page.

·23 उदाहरणम् पुरसपा उदाहरणम् पुरसङ्गयां . गायनकम् गुणिक: मातुर वेधणीयम् विणः । प्रविषः গ: 224 232 231 232 228 . ध्यामायणभक: ज्यादावका त्वङ्मयम् त्वदीयः दक्षिणधुरीणः दाक्षिणार्यम् पटकम् दधित्यमयम् न्वाभाया दन्यम् दर्भमयम् दर्यम् 2051 दाक्षिणापथकः 278 दाक्षिणार्धाः 153 दाक्षिणाधिकम् 210 दाक्षिणाधिका; 158 दाक्षिनगरीयः 247 दाक्षिपसदीयः 226 दाखिहदीयः . 140/दागव्यायनिः 200/दाग्छमाहिक 224/दाण्डमाथिका 266 दाण्डा 231 दाण्डायनस्थलः 286 | दाण्डिका 231 दाण्डिनायनः 206| दात: 265. दाप्तमित्री 229 | वाच्यम् 210, 29-1/ दातयः 266 | दादरम् 292/दाधिकम् 195 पाभिकः 206/दाधियम् 278दाब दामहठयः 201, 213,261 दामकण्ठाः 248,261 दामोजीच्या 200,253) दारता 170 165 278 191 225 273 154 202 208 207 159 27 167, 271, 276 27 264 107 177 समामिकम् दर्शकादशिको दशकादशिक: दाक्षम् 107 252 218/दादी 155: दाम: 113दारिका 927 दादुर माहिमपी: दाधिपामाय 135 वर्ष ·उदाहरणम् पुरसयमा दादः 160 181 पुटसया उदाहरगम् 213] देवतरेयः 149/देवतायन: 209 देवतिः 208 देवदत्तम् 153 | देवदः 221/ देवदतिका " देवदत्तिो 200 / देवदर्शिनः 201 देवदारवन् 221/ देवनतायन: 248 219 221 " 254 261 181 "देवाति: " সার্মিনু दाशिनल्यम् दाइसायन: दासप्रामिका दासपामिनी पासमियमतः दामाभिधायनमकः दासमिनिया নিদ্দিকী दामेयः दासरः दिग्यः दिवातनम् दिव्यः पीपीयम् दा पम् दुमुलीन: रेत्यः पूवामयम् देवकीयः देवदत्तमयम् देवदतरूपम् देवदासीय: देवदारमयम् देवागारक: " 183 वियज्ञायनः दैदयहिः 240/ देवयानः 233 देवरथायनिः 215 दराजकम् 293 देवधर्मिः देवशीयः 164 देवासश्म् 216 दैवस्थानिः 265 देरहम्यः 230 दिदायुः 2481. देशेय. 219/दतिः 265 | दोपातनम् 284 दोयमः 240 दौभौमिनयः 160 दौमित्रिः 139,142 दर्विम् 202 | दीवारपालिका 181ोवारिक: दोधुलेपः HI,258| शैत्रिः 199 169 258 145 229 232 180 149 191 141 161 " देनेयः 252 233 153 162 144 265 165 264 164 देवरत्रः दैलीपादनः " देवम् ·is पुरसपा उदाहरणम् पुरमा उदाहरणम् यावापृथिवीयम् यावापृथिम्यम् द्रव्यम् 190 134 181 " " दुवयम् दृशाः होणायनः घान्वपतम् धारणायनः 268| धारणिः 269 धार्तराजकः ,268 | धार्मपतम् 175| धार्मिक 155| धार्मिणेयः धार्य: " दोहणकम् 205 | धुर्य: 156 283 धुवकी धूम्या 259 | धेनुप्याः 288| धेनवः द्वादशान्यितः हिरम्पः दिसौत्यम् दिहल्यः दीयः राणिक देपः 25.4 130 278 161 240 285 207 1.98 287 140, 147 197 224 161 205 147 151 285 207 289 धनुकम् 220 धीमकः 278 भौमायनः 186,226 धामीयः 224 धाभ्यः 231 पौमायणः 192 धीरेयः 283 ध्रुवकी धीयकिः 158 प्यामवतायनिः 200 221 पवानायन: 286 नगरम् 280,288 नरकीयम् ईयान्यिक: वैपायनः मातुरः माक्षामगमका 158 168 JbI 207 210 2016 धन्य: धम्यम् 1671 नटमः " मानाप्यः भानाम भादभिः 135 211 147 वधिमः 139/नया अमंदाराम 273,282/मदान 130दाम 1168 ·826 बाहरणम् पुटयदया उदाहरणम् • पुरसण्या , 282 210 216 1206 292 नास्तिक 281 नितान्तलीयम् 158, 180 नित्यम् 253 निधानकम् 225 | निबन्धकम् 145 निशातीयः 214 निपधाः निश्पः " 1210 मभ्यम् नलदि नाकुल: नाकुल: नागरका नागरमर्दिः नागरेयः नागरेयकः नाव्यम् नाडायन: नागयनकम् नाहि मातानतिकम् नादेयः नानावः पापितवास्तुकः नापितायनि: नापितिः 260 नीलम् 153 नकटिका 260,261 नकतः 143/गमः 245 नेचाकनीयम् 159, 214 नडायनिः 146/नस्य शब्दिकः 220 नधानः 170 नैपरकम् 174 216 • 184 285 217 246 210 169 280 203 209 "ममकम् नाभागः " 246 192 181 माभ्यम् नामदासकायः नामस्मः नामाख्यातिकम् नामिकम् 156/ नैमित्तः 294 नैमित्तिकः 151| नैमिशायन: 147 नैमिशिः 246 | नैयप्रोषम् नियत्वम् 280'नैयतः 257 नैयातयः 153 नैयायिक 158 नयासिक 214रुषः 272/वासिका निदेशः 238 नशम् 208 नया " 269 264 203 246 192 मारदीयम् नारायणः नार्मदः नावकौशाम्बेयः नाविकः नादिका नाम मणिक्यम् " 192,246 291 -203 282 239 " ·पदाहरणम् पुरषदल्या उदाहरणम् पुरवख्या 212 268 280 269 288 270 233 मंभिकम् मेशिका नेपथ्यः नेपादः - नैपादकम् नयादकर्युकः नेपादकिः मोवाहायनिः नौवाहिः न्यग्रोधकम् न्यप्रोधिकम् न्यप्रोधी न्यसमयम् न्याय्यम् पक्सिमम् पक्ष्यः पञ्चकपालम् पञ्चजनीन: 282 पम्पा 239 प्रयस्य: 172 परकीयः _146, 147परपक्षीयः 258: परमरथ्मम् 220 | परमसीत्यम् 146 परशव्यम् 170परारितनः परारिनः 2081 पराभ्यम् परिगूठकम् 207) परिवंशकम् 265 | परिवापिकम् 288| परिवृत्तकम् 275/पबत्तनः 240 परन: 141 पर्णकाः " 231 206 206 " *233 HT पघालाः 206 -281 210, 228 272 पटव्यम्. पतालयः पत्रीयम् पथ्य पध्यम् " "" 295/पर्णसः 174, 182,183, 211 पर्णिकः 294/पर्णीयम् 177 पापकः 293 पर्षिकी पर्वतीयः 288 पलाशिन: '240/पलाशीयम् 269/पदीय: 194/पश्रिमः 273 पारिन 193 पावादन 2281 208 210 पभ्यः 248 पध्या पदकः पदिकः पदोत्तरपदिकः 285 275 ·। पहरण पापा 196 161 पुसमा शाहरणम् 241, पादाम 208 पादायन 234/पादिकः 140, 172, 183 पादतम् 154 पाद्वारका 178| पात्यायन 183पाधागरिक 146 पामरम् 245| पायसिकः 217) पारकलीन: 263 पारवारिक 227 पारयुगीनः 270) पारलौकिकम् 223 पारावा 214 पारश्वधिका पापजन्य: पाधजन्यापनि पाम्वदशम् पाचाळ. पावालायनः पाचागीया মামলী पाधिः पापीदनिकम् पाटघर पारलः पाटलागीयः पाटलानि पाटलिपुत्रः पाठेयः पाठेयकः पाणविक पाणिनीपम् पाणिनीय पाणिनीया पाणिनीया पाण्डवः पाण्डवेयः पापहार पाण्डसम्पली पाज्यः पाताला: पारिकार्यः 173 195 224 208 181 207 '276 390 279 290 242,243 145,270 282 . 224) पारस्वैगेया 282 पारस्यकुलीन: 253,257) पारायणीयाः 1941 पारावारीणः 219 पाराशरपिका 194 पाराशरिणः 156,174 पाराशरीयम् 160 पाराशर्य। 163/पास्थि: • 186/पारिखेयः 173/पारियो 177 पारिमार्मिकः 168 पारिधेयः 291/पारिपन्यिका 224 पारिपारिका 192! रारिमुनिकः 78/पारिमुभ्यम् 246 पारिषदम् 2761 पारिपदा 162 290 219,254 213 193 256 205 149 218 297 " 242 161 278 277 पाषयम् पधेियक पादक्रमः पाददिकः पाएम्याध्यान: पाइपेइनिकम् 241 259 218 ·ठसङ्कमा अदाहरणम् 258 पाशुपतम् पुरसपा 939 215 198 176 210 292,296 298 . " 175 199 उदाहरणम् पारिषदकम् पारियणः- पारिनीयम् पारिहनम्यम् पारीणः पारेवन्धक पाणे: पार्णक्रयः पापः पार्थिवा पार्थिवी पारिवः पायिनः पार्याप्तिकः पायुलूलपम् पार्यौप्ठयम् पार्वतानि पार्वतायनः पार्वतिः पार्वतीपानि पार्थतः पार्वतीयः " 279 पावास्यः 242 पाश्या 241 पिङ्गलाः 214 पिचवीयम् 222 पिचव्यः 156.247 पिटक्या 177 पिटाक्या 157} पिण्डीजम्पाः 140,142 पितामहः 140 पितामही 147 पितृभागीणः 215 पितृभ्यः 280 पिश्यम् 241 पिप्पली पिप्पली मूलीयम् -228 पिप्पलीयम 155/ पिष्टकः पिष्टमयम् 228 पिष्टसुरीयम् 257 पिता 2301 पिधीया: 2017 पिष्टयाः 294 194 190,248 269 210 " " 267 " 294 177 298 पार्षतः 140,290 पीतकम् पार्षदः पायः पाली पालाशः पालाशकम् मालिनिनः 290 पीयूषिला 218| पुंस्त्यम् " 184. 206 142 286 283 203:263पुनर्वसुः 209 पुराणम् 255 पुरातनम् 224! पुरोडाशिक " 246 216 पुरोडाशिको 293 पास्वनतीरम् पावित्रायणः पाशवम् पाशिल! 151: पुरोठाशोया 157 : पुरोटाझ्याः " 206 पुष्करम् 212 ·30 उदारणम् पुटसलपा उदाहरणम् पुरवा पुष्करसदः पुष्कराती पूरयः पूर्वप्रमः पूर्वपक्षीयः पूर्वपदिकः पूर्ववार्षिकर पूर्वहैमनम् पूर्वाय॑म् पूर्वाहका पूर्वाह्नवनम् पूर्वाह्नेतनम् प्रयुकीयाः थुक्या: पृष्तः पृषः वैरायणः पालयः पैङ्गलादारनिः पालापन: 175 पैतृश्यम् 212 पैतृदयसेय 185, 236 | पैतृष्पषीयः 240 पैनदरम् 233 | पैप्पलव्यः 230 पैप्पलादकः 198 | पप्पलादाः 234 | पप्पलीकरणका पैगुरुः 231 पैरवायाः 235 पैलः 233लका पैलवहरूः 248 164 163 209 149 260 254 293 265 181 109,180 140 222 159 167 156 " 181 पैसाक्षापुत्रीयम् पानः 293 पेलेयः पैश्यः 257 पैगः 198 पैष्टाः 153 पंचायन: 176 पैसीतायन: 180 पोरनम् 153 पोस्नः 149| पीटायनः 189 पोटिक 250 पौण्ड्रः पौतिकः 156| पौरीिमाष्या 274 पौतृकम् 156 | पोत्रम् 274 पौत्रः 131 | पान 264 | पौनक्षिका 248 पोनर्भवः " 142,258 235,247 151 272 172 . 203 149 248 280 " 146 पैटका पेटकिक: पैटाका पैटाकिका पैण्डरायणः पैतदारयः पैतामहकम् पैतृष्म् पैहमायः 246 192 146 205 246 पौरटीयम् 187 परिश्वरणिकम् ·81 समाहरणमू पुटसखया उदाहरणम् पुटसया 879 177 215 294 पौरस्त्यः पौराणिक पौरपेयम् पौरुषेषः पौरोडाशिकः पारोडाशिको पौरोहितम् पौर्णमासम् पौर्यः पौर्वनगरेयः. पौर्वपदिकः पर्वमः पौर्यमग्री पावशाला पौर्धािः पौर्षिकम् पौवाधिकाः पातिकम् पौर्वयः पौलस्त्यः पौला पोलासा पौसिन्दम् 215 प्रतिपथिका 1931 प्रतिलोमाः 197.258,295 प्रतीच्यः 268 प्रदीपीयम् 246 प्रदीप्यम् प्रदोषक: 280 प्रद्युन्नागमनीयः 234 प्रहितनरकाः 167 प्राकारमर्दिः 214 प्राकारीयः 278. प्राकारीया 217 प्राकनम् प्रागद्यम् " प्राचीनयोग्यः "" 235 250 177 145 297 296,297 215 209 147 215 258 280 139 158 205 177 278 276 290 279 284 245 232 प्राच्या 231 प्राजापत्यम् 232 प्राजावतम् 233 प्राणपतम् 2141 प्राणायनः 147पातरीयम् 263 प्रातानया 203पातिकण्ठिकः 208 प्रातिकूलिका 184,185,293 प्रतिजनीन: 188 प्रातिपथिकः 184, 185| प्रातिपदसू 181 प्रतिपादकीयम् 145,181 प्रातिपदिकीयः 214 प्रतिबोषः 203 | प्रातिलोमयः 24 ! प्रतिलोमिकः- प्रातीपिका 233प्राश्यग्रथिः 177| प्राथमिकम् पौपम् पौषः पीपी पोकरसादायन: पोप्रमादित पोखरेयका पौडलः पौरख्यतः पोकीयाः मंगेतनम् प्रताना " 147 177 276 " " 476 246 ·82 बाहरणम् पुरसट्वथा उदाहरणम् 137 237 166 188,237 188 241 178 175 177 207 198 206 प्राथमिक पादोषम् प्रादोषः प्रादोषिकम् प्रादोषिक: प्रापोहायनः माधुम्निः प्राभूतिक पारोहः प्रालोपकम् प्रावासिकः प्रावाहणेयः प्रापिकः प्रावृषण्यम् মায়ায় प्रासापः मासादीयम् प्रासिकः प्रास्तारिक: प्रास्थकीयः माहतायमः माइगेतनम् प्रेक्षी धेयकः श्रेयाविक प्रैषणिक प्रौष्ठः भौष्टपदिकः प्रौधिक पक्षकीयम् नाव शाः अक्षिः 1931 फल्गुवा 232| पल्गुनी 239 फाण्टाहवः 232| फाण्यहतायनिः 239/ फाल्गुनः 181/ फारमुनिका 144/ फागुनी 280/ बकनखपादपरिणताः 283/ बकसक्या: 281 बधिरका 291 बन्धुको 160/ बन्धुता 233 / अग्धूलिला 190, 234 वरिल: 280 चर्दिष्यम् बलयः 285 297 बल्बजमयम् 282 वश्वजिकम् 285 बस्यम् बहुल: 231 151 बाकायमः 233 बाब्वम् 907 बाढवेयः याडम्यम् 193 यादरायणः 273 बादरिक: 156 बाधिरकम् 190 वाधिरकयः 156 याधिरिकः 210 . 292 206 266 206 208 936 • 195 153 बाकम् 195 161,215 147 197 154 977 205 177 -157 . 269 | अन्धकिनेयः 218| बान्धवकम् 143] पाप्रवाहवामानेका 162 258 259 207| माझम्यः 148, 150 ·ॐ उदाहरणम् पुटसरल्या राहरणम् पुदमाग वाभ्यः पानरः पार्यरकः पाईसम् याहतः माईतीफार्यः बाईदग्न्यः याहस्पतम् आर्हस्पत्यम् बाईस्सत्यः पालाकि: पालायनि: दालिशायन: चालीवर्दिनेयः बालीवयः 189, 258| वृहती 142 | जवापिः 144 | बैजवापीयः 169वेजावकः 154 धंदम् 162 | बैदः 161 | वैदकुलम् 296 | यदिः 232 | वेदो यालया. 200/विल्वकीयम 210 252 विसवान 212 224 विसिल 206 269 यतिकम् 206 140,149 युका 207 161 युल्यम् 208 149 बुसमः 206 253 बृन्दरम. 207 270 209 261 226 249,26) 146,162,183,2440251 174 143 188 201 141 | चैन्दवाः 178 151 बम्वकिः 146 144 बेलायन: 208 141,235 141 263,270 205 200 बन्यः 150,251 218ब्रह्मण्यम् 208 ब्राध्नायनाः 153 141,235, 247 बाध्नायन्यः 152 मानिः 148 2151 ब्राह्मकृतयः 160 260मामाक्षः 157 174 ब्राह्मणकम् 258 174, 182, 183 ब्राह्मणायनः 154 बालबाधिकः बाल्बजः . बाष्कयः चाखायन: चाहविः बाहीका बाहीकी मेल्वः • 209 रेल्वम् 272 बैल्ववनकः " बाहुको वाहुकोटः बाहुलः 147 बाहलायन: याच्यम् विदकुलम् . विदाः 1495 ·सदाहरणम् परमवया उदाहरणम् पुटसापा 246 भाण्डवम् 197भाण्डागारिक: 154 भाण्डितायन- 173 भाण्डित्यः भाण्डिलायन. भाण्डीजद्धि भाददारतम् प्रामणिकम् बामण्यम् माह्महत्तायन भडिता महिलाः भण्डिताः भण्डिलाः भरटिकः भरटिकी भरानिक: भलन्दनाः भवातकम् भवदीय भास्त्रक. भषिकी भस्नीयम् भस्ममयम् 204 284 151 149 15] 179 264 158 221 274 भाद्रमातुर "भारतिका " भारशिकी 175 भारतः 269 भारतेय 220 भारद्वाजः 274 भारद्वाजायन भारमेय 210 भारुम्च्छक 140,191 160 146 152 160 223 152 178 167 " " 156 215/भायण. 284,290 भार्गवीया 290/भार्यः 204भालन्दन 283/भादकीयः 221/महपाल. 205 भालालेयम् 144| भारावेनः 179 भाइयम् 206 207 256 207 220 माका भाफिक भाक्ष भाशासक भागल कम् भागलिः भागवित्ता भावित यनः मा वितिः भागीरथेय. माजनः भाजना भाडितायन भादियः मादिसायन, 166 भावतम् 166,179 भावत्कम् 159/माखायणकम् 147| मास्मनम् 178| मारमन 151| मास्मायन्य 149/मुगवः 161 ग्वाहिरसिका 151)निम् 205 265 263 152 176 260 275 ·कदाहरणम् घटसटख्या उदाहरणम् पुसदव्या भेक्षम् मैक्षः भैक्षुकम् भैतायनिः भैषज्य: भोजकटीयाः भौजीयः 234 230,243 243 171 175 176 265 190 - भौयिः भौरः भौरिकायनिः 'भौरिकिविभः भोलिकायनिः मौलिकिविधः भौलिहिः श्रेष्टककपिष्ठला: मटकाः श्रातकर आतृष्यः भ्रात्रीयः नाष्टकय: 195.मध्यमः '283) मध्यमीयः 195 मध्यीयः 169 मनुष्यः 149/मन्थकाः 251 मन्थरेषणाः 229 मयूरमयम् 157,247 मरुत्वतीयम् 1145 मक्त्वत्यम् 167 मरुत्वान् 169/मतिका 200 मशकावतो 169 मसूरकणाः 200 मसूराः 173,180 महाकुलीन: 178! महिष्मान 176 मही 248|महेन्द्रियम् 163 / महेन्द्रीयम् 112मांसिकाः 176/मासिकी 187| मांसौदनिकः 162 मोसौदनिकाः 174,211 मांसौदनिकी 1228 माकन्दक: 289/माकऐयः 211 मागद्यम् 231 [भागधः . 226 माधम् " 213 269 212 177 269 165 211 807 189 189 284 - . श्रौवेयः भगधा मगीयः " 291 284 223 161 209 172,180 184 . मत्यम् मत्स्याः मदीयः मनकः मद्री मधुमान मधुरा मध्यम् 173/माधी 212 माहव्यः माजमिका 934 माजिवम् माठरः 148 156 138 " " ·.36 उदाहरणम् पुरसच्या उदाहरणम् पुरससा माटरक: मारेषणिः 181 | माधुमतः माइडकिका मणवः माणवीनः माणग्यम् माणिपातम् माणिपालिकः 924 / माधुकार्णकम् 209 226, 252 282 माधुरम् 249 माधुरः 235,239,27, 171 249,250, 51, 552 295/माधूका 264 197 ] माध्यन्दिनः 141 280/ माध्यन्दिनाः 243 1651 माग्यमः 148 माध्यमकीयः 281 " 230 162 171 148 257 स 225 148 " 171 196 माह माण्डूकि: माण्डमा मातामह मातामहकम् मातामही मातुलः मातुलकम् मातकम् मातृकल्पिक भातृभोगीणः मातृष्वसेयः मातृभ्यस्त्रीयः मात्यः मात्स्यिक: माद्गुष्यः मादकरुपलक: मादकारि मादकूटकः माधकः माघन गरम माधवी मापव्य. माषीप्रभ 159] माध्यमाः माध्यमिनेयः मानवः 199मानदी 248 ] मानव्यः 1991मानसी मानस्थलकः 248|मानायी मानाध्या 198 मानुषः 294 मानुण्यकम् 164मान्तव्यः 163|मान्त्रित्य 167|मान्धविका 277 ] मान्धविकी 167 |मामकः 224 मामकीनः मायूरम् 224 | मायूरकर्णः 158 | मायूरिक 217मायेयः 00 मारिरकम् 150 मायः 217 माया 148 149 222 " 231 " 173 195,264 157 277 214 271 160 156 ·37 पुटसध्दया सदाहरणम् माहिपरुः मार्गशीर्थः मार्गिकः मार्जार्यम् मार्तिकः मार्दशिकः मामः मालती मालाप्रस्थकः मालिन्यम् माट: मालपर्तकः मान्दिकः मापस्थमकः 190,252 264 280 226 214 189 214 1.75 240 207 194 257 230 240 मापा: माषिः " 269 2371 माहाराजिकः 277 माहित्यम् 209 माहिपम् 263 282 | माहिष्मतेयकः 161/ माहेन्द्रम् 269/ माहेयः 222 मित्रयवः 208 मिभ्यः 187 मीनरम् 224 मीमांसकः 280 मुखतः 2251 मुसतीयः 269/ मुख्यम् 145 मुख्यः / 294 मुद्राः 190, 232,288 ! मुरलः 263 मुसलीयम् 177, मुसल्यम् 24 मूर्धन्यम् 228: यूलियम् मूलकः मूल्यम् 1411 मूल्य 165 मूल्याः मृगशिराः 2091 मृव्यम् 295/ मृद्वीका 290 मृन्मयम् 141 मध्यः मेध्यम् 209 मेयः 141/ मैत्रः 184 मैघायणः 173 293 " 240 265 235 208,287 287 , माष्यम् मासिकम् मासूर मासूरकर्णाः माइकस्थलका माहफिग्रामीयः माहकिनगरीयः माहकिपलदीयः भाहत:. माहाकुळ माहाकुलीन: माझाचित्तिः माहाजनिकः मादाजनीनः 'भावानदः माहानमः माहापुत्रिः माहाप्राणः माहाराजनम् । " 237 294 269 266 240 292 240 224 153 , ·38 पुटसरया उदाहरणम् मैत्रायणकम् 250 238 266 294 1969 294 206 याचितकम् मैत्राय मादीयाः मैत्रेयः मैनिकः मैमतः ममतापनः मैगतायनिः मौजापन: मन्यः मौरकः मौदकिषः मोदनिका मौदनिकी मौदनेयकः मौदमानिका मोदमानिकी मौदा: मौद्रः मोदत्यः मौद्रल्योयम् मौद्री मौनः मौनिश्चित्तिः मौनिस्पदिकम् नौजिकः मौर्यः मार्यम् मालासः मौपिषिः ਸੀ 205 यमसभीयः 251 बब्बुसकम् 165 यवमयम् 217 यवमरीयम् 16 यवा: 1*यवापूपीयम् 166वापूप्यम् 153 यवासिकम् 167: यव्यम्. 360 परवाः 281,284 221 याजमानम् याशः 214 यावश्यः 22. याज्ञायनिः पाक्षिकः ॐ4 | यशिस्यम् 263,276 | यातोपयानिकम् 1481 यादः 20.यादापनिः 275 यामळायनः 157 पामयः 2119 [ यामुनः यामुन्दायनिः 282 सामुन्दायनिकः यामुन्वायनीय 263,265 यायः 203 यायाता 14 यावक्रीतिकः 191 यावासः 149 ! याष्टीप: 146ष्टीको 948 । यास्कः 16 यासापडीयाः 294 175 276 2800 246 148 169 192 260 275 170 5" 208 161 158 169 166 . " 134 250 193 263 282 मौसमः " मोहर्व. मधमयम् पदस्खा 130 179 ·उदाहरण पुरसहया उदाहरण पुटमस्या यास्कायाः युग्दः । 215 196 230 24 246 294 164 196 19 196 203 294 " युग्यम् युधिष्ठिरः युदकी युष्मदीयः यूथ्यः यूपीयम् यूप्यम् यूपरः पौगम् योगन्धरः यौगन्धरकः यौगन्धरायणः यौगन्धरिः योगवस्त्रम् यौधिष्ठिरः यौधिष्ठिरायणः यौप्यम् यौवतम् यौवतेयः यौष्माका योमाकीयाः स्कोमुखाः, रथकड्या रथिकः स्थ्यम् 1794 राङ्कवायणः 28 राजंकम् 291 राजकीयः 176 | राजप्रकः 2071राजतः 231 राजदन्त्यम् 240 राजन्यः 293 | रांजन्यकम् राजन्यक: 207 | राजपुत्रकम् 195 राजमृतः 226 राजभोगीण: राजमाण्यम् 154 राजसूयः 178 राजस्थलकः 195 राज्जुकण्ठिन: 144 राटिमम् 182 राणायनः 207 | राणिः 195 | रायकारिकम् 159/राथनार्यः 231रार्थन्तरः राथीतरः 1751 राधः 198 राधा 272 राधानुराधीयः 259राधानुराधोया 258रामिः 198 रामोदायनः 294 रायस्पोषकम् 180 रावणः 240 रावणायनः 215,226 राष्ट्रपतम् 226 | राष्ट्रियम् " 244 225 254 275 154 180 209 167 141,147 147 287 . " 185 रथ्या रथ्याः 141 151 205 151 181 139 बन्धकः 249, 58 ·0 पाहाणम् पुटसहरूदा उदाहरणम् पुटसमा " 907 237 151 161 264 157 28 207 178 175 176 244 276 रेषतः " " राष्ट्रिगः 113, 235, 938,239,241,सम्याम् 249, 250 रोहिणः रासनः 13 | शहिणायनः रामम. 259] रोहिणेयः रासभरथम् रोहितकः राहक्षति 180/ रोहितिक राहूगण्य 148 रोहिषम् सहमयम् 265/ रोहेयम् राध. 251 लशान्तमुखार रिशिवान 213लभ्याः 297/लमा रेवती ललाटिका 156/लवण 147] लवणा 287 लाक्षणिः নৈর 205 लाक्षणिकः रैतिकः 165 लाक्षणेयः यतिकीयः 261 लाक्षण्य- रेवन्तायनि. 170लादिकम् रैवन्ति लाक्षिक: रोमवान् 212 लाशकायनिः रोहिण 237 लाहवामानः रोदिनी साठेरणीयः रोहितकमयम् 2651 लामकायनः रोहितगिरीयाः 251 लामकायना सक्मिणय. 161 लायटिका रौपानेका 184सालामिक पेढीया. 219 लावाणिष. 204 लाइक रौप्यायमिः 169 लाख रोमकः 217| त्यम् रोमकीमम् 205 लेखानुवः रोमीयम् रोमायन 208 लेखनः " 169 192 161 169 184 192 171 169 229 158 176 278 278 281 144 166 203 177 166 ·दादरणम् पटसबका . उगाहरणम् पुरसरल्या 212. साभ्रेयः लेखाप्रेयाः लैंगव्यः डायनः लोकापतिका लोमः लौमसायनि लौमायनः 161 लमी 177वतः 148वश्य: 153 वसिष्ठः 192 यसिष्टकाइयापिका 203 बसिष्ठाः 287 256 260 176 285 1.71 लोमायन्यः 170/ दोशकठिनिकः 208 याकिंनकायनिः 152/ वाकिनिः 2071वाग्रमापन: लौम्यम् लौहः मोहायनः 264 वायूप्यम् 151 216 172,180 223,258 266 लैहित्य: लौहिरयायनी ” 167 वसरमण्डीरथाः वताः बटाकाः पटावान् बताती वत्सशिविर परमाल: बस्याः परायः बरिस्नकः 153वाः 148/पादकः चाट्मयम् 240 वारयः 177 वाजपेयः 174,183,211 वाजपेयिफम् 228 वाजपेयिकः 1751 वाजप्यायन: 213 वाजसनेयिनः 150 दाज्य: 260/ वारमीकार्य: 236/ वाणिजकविधः 174वात 292,294 पातायः 274 वातवार 2001 पादलः 208 गाया 198बामा 287 आत्मधार: 244 246 192 169 254 149 168 200 166 148,150 222 198 " 196 230 143 170 211'मायाः 249 रनः नमः .

·42 उदाहरणम् पारस्पायनीयाः • बायोगः पुरषरख्या उदाहरणम् 179/बार्तिक बार्तिक 147) पार्तिनिकः 188वादालोमान् 186 बाधकम् 168 पाकिः पुरमस्या 102,291 198 918 196 169 " 278 पास्यः "बापिका "वाघ्रम् वामतेयः पामतेयक 296 " 952 214 171 वान्श्य: बामदेश्यम् दामरपाः वामरपानि यामरपी बामरप्य: वामरम्यायन: यामरम्पायनी थापण्यम् वापप्रविधिकः मायुदरोपम् पापुदतेवः कारणानि वारणायन: पारणारतम् वारतन्तनीया. बाराीय: যায়গঠয: • वाराहम् वापराविक 153 148 234,236 167,198 190वामिकायणिः 193 | वागगायन: 207| वागण्यः 160) वार्षिकम् 270) वार्षिक 181/वापिका 202) वायर्यायणिः 254 वार्ष्यायणिक 220 चाम्पायगीयः 214वालेपः 2001 बानगण्य 146/वात्मीकीयः 156 170 168 " 165 148 258 सासनेयम् 203 वासनका 169) बान्तम् 291 200 190,233,239 938 वारण: मारण्यापतिः पारंपारिक पापभिः पानि शिमूगिरः पात याम् 193 106 वामन्तहम् " बासन्दा 144 बारान्तिः 285 बासरदाता 221 | पासपतिक 208 220,258 पासवापारिक 148] कारण 166|विसमा 230 193 1FO 200 206 पा ·उदाहरणम् पुटमक्या उदाहरणम् पूटसण्या 274 227 226 284 206 210 212 210 211 211 206 233 " वासित्रम् वसिष्ठः वासिष्ठायनिः मासिकः वासुदेवः वासुदेशकः चाखवियः वास्तेयम् वास्ताप्पतीयम् वास्तोप्परयम् चानम् चानः वाबिकः अहीकः विकातिकम् विक्रयिकः विदारी विर्भातकमपम् - रिवधिका विवधिकी विशाखः विशालीयम् विधयः विभजनीनः विधामित्र विषपुटा: विषनमयम् विषय 185/ वीवीपकी 158,182, 256/ वृकगीयः 209 जिकः 245ष्यम् 1581 वेणुकम् 253| वेणुझीयम् 247 रेणुगान् 240 वेतसकीयम् 190| वैतस्वान् वेत्रकीयम् 195,256/ वेश्मकम् 186] चैकद्वतः 278/ वैकथिकः 2171 वैकरः .206) चैकर्णम् 273/ वैकर्ण: 2701 पैकर्णकः 205 वैकर्णायनः 274/ कर्णयः वैकर्यम् 236 | पैडम्मानीयम् 210 बेलिशकः 175| वैतायणः 295/मिः 256/ प्रेयः 175/जीयः 248र्य: 140 201 159 200 162 208 205 203 151 262 360 228: बैंगवः विध्यम unt औरलार ·. नदाहरणम् पुटसहयो। उदाहरणम् पुरसण्या वैतिलक: वैत्रकीयः वैषम् वैदर्भः । चैदइय वैदापनः दिशम् वैदेहः वैदेहक. वैयः वैश्वेयः बेधुमानी वैधदारव वैनतीयम् 200 वैरल्यम् 231 वैरलः 209 राकणीयम् 146 वैराजश्यः. 149 वैराटक 151 रूपाक्षः 201 / वैरोहित्यः 179वैलेपिकम् 234वधिक 247/वैदधिकी 161 दाम्पायन. 204 बैशनम् 264वैशायन्यः 205 | वैशासायन 159/वैवानीः 140/ वैशिकः 208 156 210 168 200 156 148 281 274 274 151 280 152 151 205 278 288 160 157 वैनतेयः वैन्यः वैपषम् वैपाशा पाशकम् वैपाशामन्या चिति. वैभमरम् वैमामित्रम् बैभीतका वैभुनामकः 167 पैशिखः 905वैिशेय 157 नपण 205 / चयः 157 वैश्वकपिकः 209 चमनीन 161, 165 291 200 201 वैश्वदेवमछ 288 '201 " 116 151 185 মালঞ্চ मात्रेय माकरण. बयामा বাসায় 280/ वैश्वधः 264 वैश्वधेनवभकः 224 देवमानदमकः 203 वैश्वानरः 05 वैधारायण, 161|देवामित्रम् 192,246 वैवामित्रः 186/वैश्वामित्रिमः 147/ वैमासम्यः 217 पुरेसा 140 देणारा 158,250 :45 147 160 पापक ·उदाहरणम् मुटसया , उदाहरणम् पुटवलमा वैहतायनः ग्यारीयः 181 शर्करकम् 229 273 शरिक शर्करीयम् 274 शर्याणवान् 294 शलाकावान शलाथलाः ज्यारिक: वातीन: नीहितण्डुलीरम् हितण्डुस्यम् श्रीहिमयः हः हिपलातिकम् 206,212 212 206,212 210,212 212 213 177 148 . 266 / शांशित्यः 263 शाशित्यायनी शकटिकः याकव्या शक्तिमान् शक्टरी 280 286 154 272 167 161 184,249 249,262 2321शाकजम्मुकः 173|शाफट: 206| शाकटावनः 198|शाकटिका 213/शाकन्यव्यः 207/शाकन्भेयः 292, 296 शाकलम् '294/गाकल 194 भाकलकम् शाकलकः " 237/शाकका 189/शाकलिकम् शाकलिका 267 शाकलिका शाकलिकी 210/चाकलेयः 212/खाकल्यः 200/ शाकायन्यः शाकुनिकः " 218| शाकुनेयः 200 | शाकुलादिका - 289 शाकुलादिकी 206 शाक्यः 266 शाकिक 213शाकांकः शहनाभ्यम् शतपथिक शतपथिको शतभिषक् शतरवियम् शतरुद्रीयम् शतिक: शत्यः शंफरीयम् . शमीवान् शमण्डभकः शयाण्डमकः शयाण्टी शायाभभफ: भारण्यः 262 218 154 235 222 " 160 148 152 277 161 181 भारनिलीनकम् " 201 278 262 शरमयम् कारखान् ·46 उगारणम् पुरसहख्या उदाहरणम् पुरसम्या " 232 235 173 938 292 193 " 147 शाफोकी पास्कम्बः पाव्या शाहग्या: पारध्यायनी शाहायनः चाड्डायन्यः पाहिः घातयः शाटाकविः शाययभ्य: प्राव्य- शान्यायनि: गव्यायनिनः शादीयः शादनम् पाणायनः थाविस्यः शायिस्यः शाण्डिस्यायनकम् शातः शावपतम् शातमिव पापायन, शारिक शाबरः परमगुरु धावर्गीयम् पामिल शामील पामाळी पारक. सायिक प्रारएम् 282/शारदः 148,187 धारदकाः महाः) शारदनिक 161 मारवाः पारदिकम् 161 शारदिक 151,152 चारतः 143शारतायन: 147,151,252 शारद्वतेयः 14 बारलोमिः 12 छारावा 147शाराविः lepon: 256 गाकरम् 229 रकम् । 21 पार्कराक्ष्यः 154 पारिकम् 253 शादि: 148 शाशबेरिक: 205शालामनः 308ढवायनकः 139पाल 237|घालाकानेवः 152 गाडिकम् 277शामसिक 141|शामाय: 220 ग्रासापलेयाः 20ग्रामम्पलेपः 177चालिपुरका 270बालीन्य: 267 पाळीयम् 147मालीयः 155 160 145 187. 146 203 212 209 149 209,919 145 272 154 200 145,180 161 271 " 161 177 160 912 161 210 219 160 213 273/पाटोदः 232गरमतयः ·पुटसल्या पुटसण्या पास्मलिकम् - शाल्मलिकीयः शास्यकायनिः शाल्वेयः शाशाकर्णम् शाशादनकः शाम्कुतिकम् शालिकः पापकः पापेयिनः शिक्षकः शिखरम् . शिखावलम् शिरीषकम् शिरीषमयम् शिरीषाः शिरीवाणि शिरीषिकम् शशुक्रन्दीयः शपिभीरकः शषिमायाः शीर्षेभारिक: शुक्रियम् शुक्रियः शुशी शुनासीरीयम् शुनासत्रम् 209 | शपः 227 | शैशपकम् 170 शैशपायनः 159 शैक्षः शैक्षितः 204 शखग्दम् 224/ शस्त्रायनिः 197| शैनवम् 253,281,282 284 | पौमवः 224 / शैग्रयाः 254 शैतियाहेयः 194 अफालम् 207|ौवः 211 श्रेरीपम् 212] भैरीषः 265 शैरीयकम् 211 शैरीपामि 270| शैलाक्यः 206 | शैलालिनः 250 चौलूषकः 263 205 154 246, 283 158 204 170 269 147 178 165 204 199,201 263,265 263 205, 209, 212 270 167 256 199 156,257 217 216 204 144 233 238 1.93 229 248 154 195 160 214शेषः 176 शैवपुरम् 271 शैवरूप्यम् 189| शैवलम् " शैवाकविः 212 शैशिरम् 190 शशिराः " शैशिरिका 293शैशिरीयः 178| शैष्यकम् 210 शोणायनः शूरसेनी शूर्पणायीयम् शूलपम् शही शेफाली 187] शौकम् 212 269 शौकेयः शौक्रिः 206.

·.. 48 पुरमापा शौकेया 25 161 178 210 168 शौचः शौशायः शौचि. शौण्डभक्तः शौण्डायन्यः शौधिकः ग्रौद्रायणमतः शौनकः शौनकायनः धानकिन. गौनेयः ঘী शोभायनिः शोभायन्यः शांप्रेयः " 191 293 237 185,237 287 284 पुरसवपा उदाहरणम् 160 श्यामायनिनः 159 यामेयः 229 श्याम्पका 209 स्थावनायीयम् 2001 च्यावनाध्यः 152 श्यविपुध्या 247 श्यावरथ्य 201 | यनंपाता 147 श्रपीया: 155 प्रप्या: 254 श्रवण 161 श्रवणा 258/ श्रविष्टः 169 श्राणिक 1521 श्राणिकी 160 धावणः 167 | श्रावणिक 172,186 / धावस्तेयः 218| श्राविष्ठः 207 / धाविष्टायन. 144। श्रादिष्ठीयः 168 278 मणिका 247,280 / गणिकः 281,284 गणिकी 195वार्यः 216,233 वयपालिका 285 श्वस्तनम् 147श्वस्यम् 147,265 यायणिकः 178 वागणिकी पौत्रपः चौरमसः शौरसेन. शौरसेन्यम् 188,213 188 214 237 161 237 246 192 कापणः 273 " 164 259 शौर्पणाय्यः शौक्कमाथिकः शोलशालिकम् शौलकमालिका शौवम् धौवस्तिकम् माशानिकः श्यापर्णः श्यामाक: श्यामाका: श्यामाविक. स्यामायनः श्यामायनकः 216, 233 " 273 277| श्वापी श्वापिसीयः " 178 261 . 158,180 151 225 ·48 पुटसदस्या उदाहरणम् पुटसल्या 269 सांवत्सरिकम् 190, 239, 288, 239 262 291 सांवाहिका 221 209 सांवहिनम् 194 साँचाहिक 224 सावाहिकी " 246 सांचौदम् 283 | सांस्कृत्यः 262 147 224 292 सांस्तीयकाः 285 285 सांस्थानिक 175 सांक्षितिक: 292 सावर्णकायनः 290 | साकर्णप्त्यम् 248 सालोमः 192 208 ” " उदाहरणम् શ્રેરણા श्वतगडिकि: परिपथिका पष्टिपथिकी पाण्डकः पावणविकम् संस्था सफख्याः सतीर्थ्य: सदामत्ताः सनजव्यम् सम्या सममयम् सममयी समरूप्यम् समानमामीयः, समानशाखीयः समीयम् समीयः सर्वजनीनः सर्वतनमः सर्वधुरीणः सर्ववेदः साय: सवार्तिक ससदः सहायता सांज्ञायनिः सोयातिका सोयातिको सोयुगीनः सांवत्सरम् सांवस्तर सवितारकम् साकेतकः साक्तकाः 229 | सास्तुसैन्धवः 230 साक्ष्यः 248/साखयम् 228 साल 218 224 291 226 240 207 203 144 207 222 25 254 295 साइर्षणिः 1194 साश्यम् 286सावाश्यकः 194 साहुचित 295 साजरविणः 194 साझाइसृनिकः 198 "सामहिकः 198 साझामिकः 170| सावाटिकः 221 साङ्घातिकः साव्यः 1290सात्वतः 234 | साल्य 246/साकिः 239 ग्रामवामिः 192,291 1,291. 192 291 251 140 283 144,180 180 ·50 पुरसछपा सदाहरणम् . पुरमामा 153 -233 207 168| सायकापनः 224 सायन्तनम् 203 | सारख्यम् 157| सारक्यम् 234 सारमेयम् 157,234 | सारसायनः भा/सारमेयम् 157सारस्यायनमकः 254 / सारवः 153 / सापविधिः 207/साः 145 / साकेश्यः 208 207 201 147 193 295 251 295 290 251 266 251 228.227, 252 227 139 दाहरणम् सायंकायः सानासाहनः सापोन सान्धः सन्धिवल: सान्ध्या सानियाशियः सापत्नः सायिनः साप्तलायनः साप्तयम् राप्ति: सामापतम् सामः सामयुगीनः सामलायन: सामनेयम् सामरूपम् सामवायिकः सामाजिकः सामानमामिकः सामानदेशिका सामानिक सामियनी: मानिधन्यः सामुदकः सामुदिक्षा मामहिक: मामराफ्गरम् पानीपष: सार्वजनिक 194 सार्वगनीनः 290 साईसेन्यः 208 सालगयम् 207 | सालानुरोपः 279/मान्याम् 277,279 सारयः 242/सालिका सास्वेषः " सावर्यः 262 साएम्यम् साहदेवः 2:5/ पाहदेव साइपितः 279/पादनम् 205 साहनः 172,214 149 207 158 253 276 195 267 201 236 250 265 200/पारी सामूपि: 144 मिन्धुतः 145 सीतान्देशमाप 159पसमयम् 168/गम्यम् 292 ·51 उदाहरणम् पुटसया उदाहरणम् 257| सैरिकम् 177 सैरिका 210/ सैरकायणः 1771 सैसः 250/ सौदर्यः. 208| सोममयम् 2937 मौकरिकः 259 286 208 264 292 266 277 205 156 280 सौकरीयम् " । " सुदामतः सुधासुकाः सुपर्णीयम् सुपिशः सुमनोत्तरा सुल्पम् सूपीयम् सम्यम् सगालगतायः सृायम् सेफिमम् सैहकर्णकः सैदिकरोणः सैकत: सैकयतविधः सैकयतायनिः सैद्धकायन: सैतिकेयः सैनकम् पैनापतम् सैनामस्थकः सैनिकः सैन्यम् सैन्यः सैन्दुकावतम् मैन्धवः सैन्धवक सैन्धवायनि: सैन्धुमित्रिका सन्धुमित्रिकी सैन्भुवस्त्रमा 273 205 154 209 229 203 160 203 160 227सौकः 266/ सौखरात्रिका .2751 सौखशायिकः 252/ सौसिकः 264/ सौखीयः 203) सौगत्यायनः 200/ सौतामिः 169/ सौत्रीयः 208) सौदक्षः 214 सौदक्षेयः 258/ सौदत्तः 139/ सौदस्तेयः 222 सौदर्शनिका 279/ सौदर्शनिकी 207| सौदर्शनीया 279/ सौदामिनी 202| सौदामेयः 226, 236,252| सौहशीयम् 226' औषातकिः 169/ सौधामित्रिका 221/ सौधामित्रिकी सौधायुष्यः 224 सौधावतानिका 263 सौषावतानिकी 258/ सौघापतिः 222. " 257 161 205 146 221 " 177 221 " परन्धिकम् 145 ·62 उदाहरणम् पुरसड़या उदाहरणम् पुरसङ्ख्या सौनव्या सौनामिः सोनामय सोनेर सोपम् भोप सौपथ्यम् सोपन्थ्यम् सापामायनिः 148 / छौवनायनः 145/ सौवर्गमनिक 161 | सौवर्चलीयम् सौवर्ग 203 सौवयं 245 सोपस्तिक. 208 सौवास्तवम् सीवीरभकः 169 गीरा. 276 सोवीर्य 151 280 205 140 149 280 204 200 174 172 205 227 289 172 212 " सौपिक 156 / सौदार्मकम् 177 | सौमुकीय 152 251 " सौविष्य सपिष्टा सौभद्र सौभागिनेय. सौभूमः सौभृतः सामङ्गल सौमतायन: जगतायनकम् स मनोत्तरिक समिति समितीयः सौम्यम् मान्यी पायाकम् सौयामायनिः सौयामायनिक सौचामायनीयः सौरभेया चौरसेयम् सारी सौर्यम् सोशामिय तापक्षया 191,250 सौनातिक. 162 सौम 203 सह सान्दायन्य " सानिधन 154 | स्वाम्भायन्य. 200 स्वयम् 193 ताम्यायन: 144, स्ताम्भिन 229 स्त्रीत्वम् 1901 पम् 152 292 154 251 142 142,258 235,247 281 205 स्थपलिय. 169 स्वशुमान् 212 100 स्थाण्डिल 187,247 298 " रायम् 105 स्यम् 2071 स्थूठयाहुकम् 957 स्थैरकायना 207 | स्पोर्य. 149| स्यालकम् 161 |सार्शन 206 151 149 209 313 ·पुटबरवा 259 286 165 154 208 197 221 उदाहरणम् पुरसदस्या उदाहरणम् स्फैगायनिः 209 हामित्रम् स्फैनिकः 273 हालिका स्यान्दनः 263 | हालेपः साव्यः 148 ! हांसकायनः स्त्रुग्यम् 2921 हास्तायन: सौधनम् 2497 हास्तिकम् स्नानः 235, 238, 239, 247, हॉस्तिहर्षका 249, 250, 251, 252, हास्तिकपुंकी स्वकीयः 230/ हास्तिनायनः स्वतीयः 163 / हास्तिपदः स्वागतिकः 280/ हास्तिपादः स्वातिः 236 | हारितशीतिः स्वापतेयम् 291 | हिमवत्तः स्वारनादिः 145/ हिमवान् हरिता 270| हृद्रोळीयाः हरिद्रिका 281 हवः हरीतकी 269 | हैमः हल्या 289 हैमनम् हल्या 198 | हैमनः हविष्यम् 292, 294 हेमनाः हस्तः 235 हेमन्तम् हाटकम् 265 हैमन्तिकम् हारिणिकः 277 | हैमन्तिकः हारितायन: बारितम् 183, 184 | हैमवती हारिप्रविणः हारिणिः 169 हरण्यका हारिषेण्यः हैरण्यिकी हारीतः 147 हारीतिः 144 होतृकम् हार्दिक्यः हार्यश्वः हाटेंयः हाल: 263विरागि हातबन्धम् 195| हैदराणि 154, 208 261 157 145 257 212 251 289 23 234,238 265 238 234, 238 . 155 | हैमवतम् 193 201 249,257 268 255 हैयनवीनम् 221. " 156 248 280 216 167 होत्रम् 147बस्तनम् 165 प्रस्त्यम् " 270 ·Appendix.v: उदाहरणानुक्रमगी। (पञ्चमोऽध्यायः ।) उदाहरणम् पुरसट्टया उदाहरणम् पुटसहया + गंशकः बसलः यकतता भकत्तत्वम् अकर्मण्यः 6. 45 141 27 । सकारः . 56: आना 64 अक्षारक्तिः 27 'अपनर अचतुरता मचतुरत्वम् 124 मचातुर्यम् 28 अच्छावाकीयम् अजगवम् मजपथः 27 भजपदः 46 अजरी. 132 मजाकपाणीयम् 34भजातकः अजिनकः . मणव्यम् " ধ্বনিরা अश्विनस्वम् भकिचनिमा मथत्वम् লামু बक्षिश्रुवम् রঙ্গারা अत्रत्वम् सक्षेत्रज्यम् अपदी " 40,78 68 109 142 74 110 118 1.05 42 28 89,119 28 25,28 68 74 चणिमा " भग्निदेवलम् अग्निसाबरोति अग्निसाद्भवति अग्निसात्सम्पयते . अग्निसास्वाद अग्नौरोति भरनीभवति अपनारपात " 131मणुकः 125/जपुता 137 भत्वम् भण्डवान् अण्डीरः भतः भतिगौः अतितमाम अतितराम् 82 मनिदिवम् अतिराजा भतिरात्रः 83 131 94 " 131 ध्रप्रदः 1 भप्रेतनाम् अप्रेतराम् 135 136 Ilo भातिनः 49 अतिश्वी महरितः " 1495 ·उदाहरणम् पुटमहया उदाहरणम् पुटसङ्ख्या 84,85 3 5 4 " 5 - - "" " 4 . 5 4 5 , " घतिसखा अतिसारका थतीवतमाम् अतीवतराम् अत्यनुलम् थायध्वम् अत्यन्तीन धन अनभवान् अदूरदशाः पव अद्यवानः अपधीना रुषः थघरस्वात् अधरा अपरेण पघरेयुः अवस्ताद बाधिक अधिकदशाः अधिना अधित्या आधिपौर्णमासम् यविपर्णिमामि अधिमनसम् अभिराजम् यधिरामता अभिराजत्वम् पपिसामम् धाघिसाम अधिना अधिनम् 131 अधुना 72 अध्ययंका 94 मध्यवंशकणीकः अध्यकापोपणम् 135 अध्यधंकापीपपिकम् 131अध्यघसारोक 44 सम्यधपण्यम् 83 अप्पर्धपाद्यम् मायधमाप्यम् 140 मध्यविशतिकीनः 85 अष्यपंधतम् 45 अध्यशतमानम् अध्यशत्यम् 90,91 आवंशाणम् 91 अभ्यर्पशाण्यम् 91,92 अध्यातमानम् 92 | अध्यधपम् 85 अभ्यवसहनम् 90,92 यध्यर्धशाहसम् 57|अपनानः 140 अध्वन्यः 57 अनर्धः *18 अनुक 139 भनुपर अनुक्कुभम् 138 अनुवामान: 130/अनुगणिती 33नुगवम् अनुगदी 189 अगिरम् " 4 " " 148 57 140 -- " GO 134 " 139 अनुगिी 110 अनदम् " धनुपठिती 60 ·उदाहरणम् पुंटसङ्ख्या उदाहरणम् पुटसलथा 139 | अन्गेयुः 60 अन्वक्षम् 85 139 43 अन्वनडुहम् 23 अपविता 139 अपतित्वम् . " 27 4 " 70 131 अनुपथम् अनुपदी अनुपदीना अनुप्रवचनीयम् अनुयदम् अनुरहसम् कानुरौहणीयम् अनुलोमम् भानुवचनीयम् अनुवासनीयम् अनुवेशनीयम् अनुसामम् भनृतः अनैश्चर्यम् यन्ततः अन्तर्गिरम् अन्तगिरि अन्तलामः अन्धकारितः अन्तमसम् गन्धवर्तिकीयम् शंन्नमयम् अन्नमयः 134 अपत्यवाम् 24 सपथम् 132 अपम्वा 23 अपरथा अपरराना "अपरेण 132 अपरेयुः "अपमयम् 34 अपूपमचः 82 अप्रजाः 139 अवडता अवडत्वम् 86 135 98 85 117 118 142 27 " 141 अधता १ ३ अन्यकः 74 26 57 81 139 95 120 138 57 अन्यतः 49गबुधत्वम् 13 अग्जिनी 110 अभावत्वम् 117अमिकः अभितः 107 अभिणम् 82| अभिनतरम् 107 अभिनतरफम् । अभिहिमवतम् 85 अभीरुः 82जम्नमित्रीण 80 अभ्यमित्रीयः 8.1,85 अभ्यमित्यः 85|अत्रम् 82जनित: अन्यतमः " भन्यतरः अन्यतरेयुः अन्यत्र अन्यथा अन्नदा अन्यहि अन्तस्मिन् *7 ·उदाहरणम् पुरमया उदाहरणम् पुटसक्तय 121 137 अमृतारमा अमदुता अमृदुत्वम् भमेधाः अम्भोजिनी अम्लः " 110 137 3 मम्लता -- " 121 132 135 115 1861 अर्धकतम् 27 अर्धपारम् अर्धचरि 142 भारतीयम् 74 अर्धनाव्यम् 62,77 मपनमः 29 अपसमपूर्वम् " अर्धभिन्नम् अर्धम् 83 रात्रः अशः 34 अर्षिक: अधिक 13 ! भर्चदम् 10 , ममिका 146/नमियः 27 अामलः मर्ससः 74 भत्ता 27 | महत्वम् भलंउमाणः 131 अगुषीणः 127 धपता परवयम् मटरता . " 2 अम्लत्वम् अम्लिमा भयदीर्घायुः श्रयं भवान अयाथातप्यम् अयायापुर भयानयीन: अयुतम् भयौदती भरमणीयता रमनपित्तम् मरविन्दिनी भरता भरमवम् भाजी रोति भरभवति मास्वाद भदिन अयम् 100 101 77 34 " 15 " . " " " " 116बलपत्यम् 125 G0ठी 103 प्रटीश " 48 75 72 115 भनुनः भगत भलाद 8081 प्रायम् 81 मत्समधा GS मरसता "माद ·or . पुटसहया 12 36 16 36 12 " 39 95 " -- " 145 28 उदाहरणम् बस्मकस्मात् अस्माभि अस्माकम् अस्मिन् अहंयु बहवार अहरु अहलिः अहर्दिवम् अहिदन बहिदन्त. बहारान आरुत्यम् आकर्षश्व आगस्मिक সাজাচ্ছি आकालिका आकालिकी आकाशस्वम् भाक्षमारिक সারথম आगवीन आग्नावष्णव भग्निपदम् आग्निोमिकम् आग्निोमिकी आग्नीष आग्नीध्रीयम् आप्रयण. आमदायण आलिक अ'चतुरम् बाचितिकी पुटसपया उदाहरणम् 1001 आचित्तीना आजनित्यम् आजपपिका 82 भाञ्जलिक्यम् 78 आढकिकी 124| आठकीना 142 आब्धकम् भाध्यचर 133 भाज्यचरी 146 भान्धतम आयतमा 133/ भाट्यवमा 21 आक्ष्यतर 137, मान्यपदि 121माणम् 23) आणधीनम् शातिथ्यम् आययक 26| आदित 13 आदिल 34 भादित्यवतिकम् 45 आदित्यनतिक 78 आधिपत्यम् 20/ आधिराज्यम् आध्वर्यवम् भानन्यम् 123 सानुकुल्यम् 40 भानुगादिक 128 | भानुपूर्यम् आनुष्टुभम् 111] भान्शसम् 139 आनुभस्यम् 12 भानैश्वर्यम् 126 121 81 108 19 " 37 118 35 121 35 123 37 34 " ·पुटसदस्या 16,19 16,18 34 27 27,31 100 39 118 34 . " " 113 " 114,123. 114 28 उदाहरणम् आन्यभाव्यम् आपिशुन्यम् आपूपिकम् आपूपिक आप्रपदीनः आवज्यम् आत्रुभ्यम् आभिजात्यम् आभिजिताः आमिजित्यः आमिजिल्यो आमिरुप्यम् जामाण्यम् धामयवान् आमयाची भामयी आमुष्यकालिका आमुष्यपुत्रिका आम्नाती आम्ल्यम् आयथातथ्यम् आयथापूर्यम् भायशालिकः आयामी आयासी आयुची भायुष्यम् आरयम् आरोहणीयम् आरोही आचः आईवम् आर्तवम् भारिपजीनः भाविग्यम् पुटसड़ख्या उदाहरणम् 32 | आर्धमासि 34 | आधमासिकः 117 आईन्त्यम् मालवण्यम् 13 आलश्यम् 27 आवकयोः आवश्यकम् 35 आवसथ्यम् 115 आविदर्यम् आविर्दन्तयः " आविर्दन्तीय 35 आशनः 31 आशनों 75 | आशितवानम् आशिमा आशुता आशुत्वम् 40 आदमभारिकः 60 आदिमकः आश्वम् 34 आदिवकम् आइवीनः 57 आपाह: 74 | आमालम् आमनदशाः 60 आममस्थ्यम् G,2.1 आसुतीगल: आमुरः 21 माधुरी 75 'मागविता 16 भास्त्रिय यम् भास्याहत. जास्वम्प्यम् 14 भाषिक 35 कार " 39 " 13 29 37 2 " 23 । 140 GS 134,128 16 124 ·8 पुटण्डल्या 49 उदाहरणम् शुशाकटम् दीदैलम् इटूखम् " " 147 135 92 91 137 92,93 इतरथा इतरेयु इतिकारः श्तोदीर्घायुः त्तिोभरान् हत्यम् इदानीम् १ 92 " 85. इन्द्रियम् इभ्यः इयान् 23 74 68 इपुका "इयेन्वक •टकाव: इष्टी पुटगत्स्या उदाहरणम् 49. उत्कण्ठितः उत्कर्पितः 1381 उत्वाकुन् 82,83, सत्तमाः 861 उत्तरतः 85/ उत्तरपघाघः 124| उत्तरणक्यम् 83 उत्तरा उत्तरात 861 उत्तराहि 84,85/तरेण 109] उत्तरेयुः 61 उत्थापनीयम् 14 उत्पतिनी 531 उत्सावल: 88 उरमाही 79 उदक् 67 उदुकलः 60/ उकसाकरोति 62,53| उक्साह्मवाते 83/ उदासात्मम्मयते 70/ उदकस रस्यात् 12.4 उदग्लि: 1077 उदीकरोति 100,101,1116 | उदकीभपति 127 उदोस्यात् उदस्य. उदाभूमः 130/ उरिणी 91 उदरिलः 91,95/ उदागी 26 रदीचीनम् 18| उदाहीती 1 मवान् 90 63 127 " हिदीर्घायुः श्वरवान " G1 127 " उशरः उपतरः रसः उपस्करोति খামারি उच्चसम्यान उल्धुरः उत्चस्तमाम् उत्तरा उरेलम् 134 60 75 उम्मट ·उदाहरण पुटपट्या 60 139 उधमी उच्चसम्. उन्मनीकरो उन्भनभिवा उन्मनीस्या उपकः उपचतुराः उपचर्मम् । उपचर्म उपजरसम् उपड: 186 102 2 . " " 140 उपत्यका .. पुरसत्या सदाहरणम् 751 उपकृती 1431 उपाकृती 127 उपाश्रहायणम् उपानहायणि उपानसम् 102 उपिका 141 पियः . 139 उपिलः उपेन्द्रदत्तक " उपडविट 102 उपडविचम् 48 .: उपोपानम् 140 उभयः " उभयतः : ". उभयपा' 139 उसयधुः उभयाफाणि 95 उभयाञ्जलि 120 .उभयादन्ति .75 उभयापाणि 130, 139 उभयावाहु 91 उभयाइस्ति उभयी 140 नभये उगयेशुः 138 उभाकर्णि उभाजलि 133 उभादन्ति उभापाणि उभाबाहु 60 उभाहस्ति 28 एमाकटम 140 " 138 58 82 86 85 144 . " ॥ उपददशाः उपहपत् उपहषदम् उपनदम् उपनदि --उपपडतरम् सपममतरकम उपयामी उपराज उपरि उपरिष्टात उपलपट उपकघदम् उपविपाशम् उपशरदम् उपशनम् उपसमित् । उपसमिधम् उपसादिती उपस्थापनीयम् उपयुक् अपगुचम् " 53 7 85 144 7 " " " 48 42 17 64 उरसः सरासलः 1405 ·10 उपाहरणम् घरमाया उदाहरणम् पुरमाथा 28 उरिमा उदता 110|ता 28 | ऋजुत्वम् ऋषगवर " 107 " एककः 114 62 56,58,99,118 एकतः एकतमः एकतरः 82 107 " उक्त्वम् दशीनरा उष्ण: उष्णका इग्णता उष्णत्वम् उष्णालः उष्णिका यामा 29 | एकत्रिंशम् । "एकत्वम् 79 एकदा 56 एकधा 29 एकपदि 101 एकभावता 48 एकभावत्वम् 109 एकविंशम् 49 एकशालिका 51 एकादशम् 26 84 86,87 145 32 "एणीपदः वष्ट्रगोयुगम् घष्ट्रमीदा उष्ट्रपड्गवम् ऊरुदनम् ऊपदयसम् ऊरवली अरमानम् ऊर्जस्वलः ऊर्जस्वी कर्णनाभः ऊर्णायुः ऊर्दछीवम् 111 54 142 52 85 72 एतन्मात्रम् 51 एहि 69 एतावद्वयसम् "एतावन्मात्रम 141 एतावान् 78 एरण्डका 88 132 | एरण्डतैलम् 124 रूपवान् 67 एक्कारः एवष्कार 65 ऐकभ्यम् 87 81 132 | ऐकमान्यम् 72 उष्मण: अक्सामे ऋग्यजुषम् ऋजिमा ऋजीषितः " " एकवीस्त्रका ऐकातिकः 28 ऐकशाठिका 50/ ऐकागारिक: 111

·No text on this page.

·• . उदाहरणम् पुटरहया उदाहरणम् पुरसझपा वडार: P4 15 C पण: कण्टोक्ता ਦੁਰਵਰ: सजूला कतम 40 68 65 " कति कविः कतिपरव. कनिया वपम् " 500 1 77 करीषिणी 115, कर्कन्धुकुणः 49/गः 62 वर्णजाहम् 63 र्गत 11र्णल: 107, 105, कर्गवान् कर्णिकः S'कर्गिल 116 को 86, 85 कर्दसिन 86 ( कदमिनी 84 कर्मठ. 65 कर्मण्यः 97भी रहि 77 लडित. कलिकाप्रान् कालकाप्रदन्तः 50 लिन. 20'स्पागधर्मक 37 कल्यागीदशमः 14 च्यापवर्मा 37 कल्याजापचन biii बोल्ट 65वलिनी 21 गुणम् पनिष्ठः कनीयात -- कम्ति " बन्दालित 03 शिपिनी कपित्यम् 19 करा. कपोतपाका. कपराधम् कमरिनी कामोक ५.83 132स्नान महिनन 1491कहिक 73 परिन. पर:

·13 उदाहरणम् पुरसस्या उदाहरणम् प्रया 5, 8 कार्षापगिफम् 5 ' कार्यापणिकः 5,8 2 कौसिकम् सामणी कामतालीयम् काकतालकी काफतुण्ड 110 । झापापणिकी 114 13 29 120 887120 " । 28,29 711 कापणी 109 । झार्षिक: 1131 जर्णः कार्यम् कालकम् कालकः 58 फालता 40 कालत्वम् 77 कालायसम् 68 कालिकम् कालिमा 37 चालिला 121 काल्पम् 16 फाल्याणकम् 111 শানিমঃ कास्तरी " 136 22 28, 29 कामन्दकीयः कापन्दकीयो काकिला हाचपुष्पका फाठिका काणा স্নান कारः काण्टकम् पायचिरकः कान्तारपथिकः हापाटिकम् कापालिकम फापिक: फापूपम्पम् पेयम् नामसलनम् " 22,29 39 138 106 131 94 " 39 फित्तमा 37 कतराम .. 131 स्मिता 24 'विपरमम् 58 काररूपान् " 112 हिन्मान " सानिदि 16 37 हिता 12दिभिम T = ·14 सदाहरणम् पुठसया, सदाहरणम् धुम्रा कमलामदन्तः अामलितः 146 फुशानीया 49 कुष्ठी 77 कुसुमितः 126| कुस्त्रोता कुस्त्रास्त्वम् 110 71 49 98 " कुमालीकरोति कुडलीभवति कुण्डलीस्यात् कुगइसाः कुण्डोपरया: 2 छो 12 59 TO 72 29 - मालित कोदायो। इतोमा 79 88 " . 112,114 कृतपूर्ण 114 | कृयवान् 82,83 करणी 106| कृशता 501 सितम् 83/इशानक | दिमान् 82,88 | इषाबलः 83 मः कृष्णता 104 कृष्णवम् कृष्णकाः " कृष्णाल: 119वपया 188 रुपमा कृष्णिमा G7 कायोस्यक 104 सरिश कुत्रषायुः कुत्रमयान इषिक: कृषियः कुरिलः 68,11 20 " 89 " " कुममः आमा कुमार कुमारिल कुमारीपुत्र कुमारीपरकः मुदिनी मुहम्मघापार भानः 68 181 194 39 19 58 74 46 88/केको शवः " 74/शः 70/ रेशमाहर 143] नयाः 40Jशमः 35 61 मात्रता समान " 74|शाकोशे पति: 50 नगर 37 ·पुरवण्या दादरणम पदपएश 128 65 15 74 कोमः 37 किमिणः Hशशतिका होप्टुहयः 149, मोटुकायः 49 कौटुडीयो . " 83,84 " " 121 24,25 28 " 62 112 28 " कोरम पोदीनाः कोमसान कोमजोर कोरस्तिः कोटलभारिक: पोटनिकः कौरतक्षः कौरतक्षा कोण्डलः कोयमेन्सी कोण्डीस्मः कोन्दीस्यौ कोग्योपरमाः कोडोपरपीयः कौनोपरबीयौ कौतुकम् कौतुपः कौतइलम् कोद्रवीणम् कौपानम् कौमारम् कौलपुत्रकम् कोलिशिक: कोलीनं कौलत्मीनं कोल्मापी कौशल कोशक्य कास्त्र क्रमशः मन्यवान् ऋधिमा 50 60 " पपदीर्घायु: 1866गवान् क्षत्रियणातीयः 661 क्षत्रिययत् 112 क्षिमता क्षिप्रलं क्षीरिणः 118 सदकाः क्षुद्रता क्षुदल 37 ] क्षुधितः 66 क्षेत्रिय 37 | क्षत्रियः 41क्षेप्रियाणि 15|क्षेपिमा 371म्मः 40 क्षेत्र 111क्षोदिमा 37 | क्षौद्रकी 43 क्षौद्रक्यः, 58 क्षौद्रक्यो 37सकार: 81 सभः 38 खण्यता 116 70 खण्डमा '29 दिरकुणः " X8 125 37 28 112 " 124 " 2 " 45 ·16 उदाहरण पुरसक्दया उदाहरणम् पुरमाया 108 67 168 14 " गाडा गर्दभक गर्दमाण्ड गर्दभाटीय गभित. 78 " 110 50 " परफुटी खरणस. খো। सातिविस्वीय खस्वाट. खवान् खट्वाभारिक साविक साध्य खापिडक्य खारशतिक सारबलितः चारिक पारीद 49 64 70 31 38 68 TO गर्विता 13 गलूल गम्यवान् 28 गाडल्य 36 | गाणपख 8 गाण्डिवं " | गाण्डीव 2 मायन 6 गगिक्या 5,8 111 गारयत्न 148 : गाईपाय गुकल्पा गुडका 31 गुडापूपिका गुणवान् 123 40 । गार्गिका U सातिक परण. " 36 परणा. गहुर 631 98 102 58 75 " गणका 31 गुप्य: गणस्व गणपा गणपतिता गणपति गणराम गणिती गतपूर्वी " 116 गुरुतर. 87 गुस्ता गुरुत्व गुरुजाह 135 गुहिला 60 गुन्ना 59 गृहप्रदेदानीय 62 गृहीती 50 गोगोयुगम् गोगोष्ट 96। गोगीतरी 96 28 25,28 46 63 118 24 60 48 गन्धयान् गरिता गरिमा रोयान् R 106 ·पुटमा " मानन् 110 दिनो fiगुनहरा मोमो 118 गोपदक गोटभः 30 111 चर: 105 " 3 111 चरिमा " 28 111 राम गनुरक्षा 711 तुर्मकः G5 पनुर्मा 10 भर्गीयम् 77 165 142 58 56 नौमारिकम् गौराधिका गोभूनानम् गौपानपापालिका गोपुरम् गौरम्परामम् गालम् गौकोमम् गोटीनः गौरतक्षिका ग्रहिला प्रामकुमारकम् प्रामकुमारता प्रामामारावं आमतः प्रामतक्षः सारापुत्रकम् प्रामपण्डकम् ग्रामात ग्रामिक्यं परा घटाना घटिलः घटीरोति बटीभवति 1495 ननुसाः 81 चतुष्टयां 136 चत्वारिंशत् 40[दन्द्रका चन्द्रकल्प 81 नन्दकितः 36 चन्द्रश्वम् चरण्यः 63चीं 6. चाक्षुषम् 126 चाण्यम् चातका 3 53 10 118 198 50 1126 110 *- 123 112 ·18 उदाहरणम् पुरस-या उदाहरणम् पुरसहया 29 " .. 123 112ौपम् चौरम् 35 चौरः 19 चौरिका चौर्यम् 35 रात्री डोपानद 11ोपावही 39 31 138 " 11,25/भत्रम् चातक्यः चातक्या पातुराश्रम्यम् चातुर्मासकः पातुर्मासी चातुर्वण्य चातुर्वेद्यम् पात्वारिंशानि चान्द्रायणिका पापलम् चापत्यम् নামৰিক चारिमा चाहता चारत्वम् चार्मिक्यम् चिरिन चित्रका पिपिलट 37 ! जानिक्यम् 31 जान्दसकम् 13 छिनमः 28 दिकः 89 36 39 120 13 110 77 63 64 29,30 अधन्यः 56 पटालः 17चटिठ. परता " 69 जनवम् " 29 चित्रगुत्वम् पिपिट विषम् 109 136 101 123 16 पुस्ता घुश्वम् चुरिमा 29,30 118 | पढिमा 26 जलपथ जलसरस 48जपताकि जागतम् 29भाइ पाब्यम् 11 पातक: 18 | जातोसः घातोहा पानकयः जाननीय: 74 'जानकीयो 123 जानराश्यम् 81 शानदानी 118 133 . " 113 . धूढावान् पूदी वीर्षतः 33 118 51 पोरतः ·20 उदाहरणम् परमिणी तरहिनः तमाता तरगत्वम् समेना पुरसध्या उदाहरणम् 74 | सिलतैलम् 19 तिलयती 20तिवः . नित्यम् पुटस 1- 49 19 115 12 65 " m 60. SH तुम्दवान् 52 दुन्दिन 83 | गुन्दिमः नुन्दिलः तुन्दी तूप्णीक: तूष्णीको तृणमम्मी सम्मान् तरमाइभवत' तस्मिन्मपति तम्भवते तम्यभवत तान नामः वामरसिनी तामितः " . 100,101 28 " तृतीयक 66 तृतीयाक्रोति 62प्रता 49 | तृप्रवम् 31तमाल 113 58 129 28 तार: नारसितम् तरसम्पम मानित तारगम् मान Fari 79 50 1 111 | फ्री 29 तिः 118 तेनभरता 31 10 105 28 गवार तार वादगम्मू 3लाल्पा 110 रामनिर . साप 524 I 18: 10 पिन: 50मा. 81 8 ·21 उदाहरणम् पुटसहय. 114 87 1 पुटसन्न्या । उदाहरणम् 117 गतः प्रगती 3 147 पारामाणिकः 9 भाव्यम् 4 त्रैलोक्यम् 114 विद्या 129 शणम् 141 त्रैभन् 53 वन्ध्यम् 140/ स्वयम् 84,87 ब्रहायण 82 35 5 123 35 132 व्यङ्गलम् '137 यजलम् 37 133140 138 त्रिः त्रिक त्रिज्ञा त्रिक त्रिकाः त्रिखारीकः विगतः त्रिगुणाकरोति त्रिचतुराः त्रितयं विदयाः निधा विधुरी निनावं त्रिनिक त्रिनैकिकं त्रिपदिकां त्रिपुटिका त्रिपुरी त्रिविस्त त्रियस्तिक त्रिमयं निमया: त्रिमूर्धः त्रिरात्रः त्रिविशतिझीनः निशः দ্বিা निशाण्यम् त्रिशूपम् निस्तावा वेषा शानि कायं 133 96 " 126 1,0,101 100 92 91 " व्यभलि "च्यायुपम् 116 त्वचिष्ठ 58 त्वचीयान् 130,131) त्वभवति 4 स्वयका त्वयादि 53(दक्षिणतः , दक्षिणपश्चात् 130 दक्षिणपश्चाः 135/दक्षिणा 4 दक्षिणात 115 दक्षिगादि ...दक्षिणीयः दक्षिणेन 4 दक्षिणमा. 134,दायिः 87/दण्डका 11 दण्डवती। 35/दण्डवान् 92 " 20 144 -106 71 69

·No text on this page.

·23 उदाहरणम् पुटमपा उदाहरणम पुटसल्या 18 79 102, 103 102 142 देवसारस्वार 147 देवस्यत्वकः 142 देविकः देवियः 32 देदितः देवीधेयक 142/ देवीरायकः दय॑म् 36 | दैन्यम् 7 79 " दैवतम् 29 31 122 78 23 50 31 " 38 दईत हुश्शक: दुश्शफिः दुप्पुरुपत्ता दुप्पुरुषवम् दु'प्रजाः दुसक्यः इतत्वम् तता दूत्यम् दृढता हवस्वम् देवः देवकः देवता देवत्राकरोति देवत्रागरछति देवत्रामवति देवासम्पद्यते বাবা देवदरः बेचदत्तकः देवदतकाः देवदप्तचरः देवदासत्वम् देवदत्तकप्यः देवदावत् देवपथः देवराज देवाती देवसास्करोति देवसाद्भवति देवसात्सम्पद्यते देवासुरः 29 दिवोत्पविकम् दोहितः 105 | दील्यम् 102, 105.दौीत्रम् 125/दौदं 128 दोकुल्यम् दीएवम् दोप्पृष्यम् दौलम् दौदिकः 105 घुमः 102, 105 ठिमा " " " 7 32 37 32 38 13 67 29 110 13 *70 29 143 67 50 2,6,8 57 | द्रव्यम् 93. द्रव्यकः 26 प्रव्यवान् 93द्राधिमा 25हुणसः 109 135 द्रोहितः 19 द्रौणिकम् 128 द्रौणिकः द्रोणिती द्रोणी " 11 " " - -- ·उदाहरणम् पुरसहल्या उदाहरणम् पुटसहया 51 12 18 द्विपलम् 53 द्विपानिकी " | द्विपात्री द्विपात्रीणा । द्विपाद्यम् . दूयम् द्वयी द्वादश. द्वादशाहिकी " " 5 118 द्विपुरी 130,181 51 दिपुरुषम् " 5 पुरुषी 51 | दिप्रस्यम् 4 | दिप्रस्थी " " *134 53 " द्विक হিণীঃ द्विवाडी द्विकार्षापणम् द्विामाणिकम् द्विहिमा हिकुगितिकी दिलिपीना द्विबारम् द्विखारि द्विखारीक: ঠিকীৰি द्वितयम् हितीयाकरोति दिनाः द्वित्वम् द्विददि हिदा हिमा द्विरी दिनावम् दिनारपन दिनावमयम् दिनादरूप्यम् दिनिणम् 17 141 140 116 । "द्विविस्तम् 8 द्विस्तिकम् 18 द्विभूम दूमपम् 137 द्विमया. द्विमायं 4 द्विमास्वः 129 द्विमुमती 53/द्विगंध. 129 द्विमोदरिकाम् 1101 द्विरानीणा 28 वर्ष 111द्विवियतिकनिः 140 दिदा 86, 87 द्विधनम् 132 द्विशतमानम् 1371द्विशावमानम् द्विशतिकाम् द्विपसम् निशाणम् 1द्विसाम्यम् 18 " 4 115 5,51 4 " 116 5 , दिपग्यम् विपदिसम् द्विवाधिक 116 दिसंरस 4 S 18 ·25.. पुटसुटल्या 12 " 133 100 69 , उदाहरणम् द्विसमानः द्विसहस्रम् द्विसांवत्सरिकः द्विसाप्ततिः द्विसाहनम् दिसबर्नम् द्विसावर्णिकम् द्विरतावा द्विहस्तम द्विस्ति द्विहायनता द्विहायनत्वम् दीपम् द्वेधा पुटसङ्ख्या । उदाहरणम् 17 यादी बाढछीना 18 व्यायुपम् 8 धकिन् 4 धनिकः धनी धन्यः " 134 धन्यम् 51 धन्वी धमनिवान् 37 धमनील: धरणमात्रम् " 6 . 63 " 51 " 131 धर्मी द्वैकुलिीजको . 87 धवखदिरत्वम् 12 धानकाः 87 धान्यकः 123 धान्यमायवान् । 118| घान्यवान् 26 102 88 70 देध 73 114 " 36 64 द्वैतायीकम् नियहिकः द्वेषमीन: देपारायणिकः द्वैमान्यम् हैरात्रिका देवाणम् द्वैहायनम् घडलम् बजलम् द्यमलि व्यपूपिकाम वहीनः याषिता धाचितिकी च्याचितीना आदविका 18 | धान्यार्थी 17 घासेयः 1 धायाः 32 धालयो 18 } पार्मिक्यम् 5 धुवाकलः 37 ] धूवकिल: 135 धेनुगोदुहम् 138 धेनुमयम् धनुमयः 116पन्दही 18/ धनुकम् 12 | धेनुका 138 117 118 182 117 118 89 धोर्तकम् पोलम् नफान्दिवम, . 10 1495 ·26 उदाहरणम् नसकः नसजाहम् नएर नगरम् पुरसवरी 10 135 134 60 140 133 60 32 नहर पुटसलपा उदाहरणम् 55 नियुतम् 46 निरगुरम् 67 निरध्वम् निराकृती 106निश्चत्वारिंशानि 94 | निश्पसम् निपादिती 124| निप्पुलता 74 नियुक्त्वम् 10 निप्पुलाउरोति 125 निष्पनाकरोति निप्पायल: नतमाम् नतराम् नमस्कार नलिनी नवति नवीनम् " " 129 " मव्यम् " 63 150 140 100,101 111 निष्प्रवाणि 46नेत्रिंशः 26 नियानि 63 नोव 124 | नीचधुरः 111 | नीस्वम् 13 | मारानः 74 | नूतनम् 711 नुन्नम् 69 | नेदीयान् 15 नेदिष्ठः 47 | नमकृतम 60 नेमभिन्नम् 145/नेष्ट्रीयम् 73/ नकट्यम् 93 | नेपात्यम् नाना नानासम् नामिल: नामधेयम् नारायम् नातिक नालादिनी नावयक्षिकः नाविकः नास्तिययम् निरः नि-विती नियुच्याणा निचुली निठमाम् नितराम् निद्रा निदावान् निद्रिट. 130 26 135 12 125 97 " 121 35 34 20 3 79 | नेपुणम् नपुण्यम् 50/नभाविक शतिका निष्कसहर्तिकः 31 21 77 मिचिरीमा ·उदाहरणम् এছ। पुटसंधा। उदाहरणम् 2,5 : 11 G 32 20 पृचदशः पददशमात्राः पञ्चदशिनः पञ्चदशी पवधा पवनदं 11 21 134 187 69 पचनावप्रियः ..10 पञ्चमिकः 26 एवमी :..82 पश्चरात्रः 16! पशुपम् 72 135 4 1.10 68पपाः नसल्यं नेष्यमणं नैरेषिक: जैसर्गिक नौमान् भ्यर्बुदम् पक्तृत्वम् पक्षतः । प्रक्षतिः पक्ष्मल: पराजिनी पछिलः पक्तिः पक्तिशः पचतकि पीतकम्प पचरितमा पचतितरां पतिदेशीय पतिदेश्य पचतिरूपं पचतो पचन्तिरूपं 74 पाहुलम् 65 पवाराव 10| पटपटाकरोति 115 पटपटाभवति 99,103,100 पटपटास्यात् 10 128 " " 98दिमा 94 पटिष्टः पत्रमयन्ति 98 पटीयान् पटीयांसः " 87 पटुगातीयः पतमाः " S 3,9,11, पगाः पारामासिकः पटना पढ़माना परकाः पागवायन: 16 दीपा पतयः ·सदाहरणम् पुटावा पुटलहया । उदाहरणम् 1157 परिषदूसः । 501 परत 68 86 85 139 43 63 64 76 पणशा पतिः पतिता पण्डितत्वम् । पगितिमा "पताकी पत्रक: पत्रकार पत्रमूलक परल: पथिकः पधिकी पदीयम् पानाभ. पद्मिनी पप्ठः पथपा पयरी परत' परमार परमराजा परमादः परम्परीन परस्ताव परारि परिकालनी परिगती परिवदिती परिणादी 115 114 63 51 116 65 " . 29 परेचदि परोक्षम् परोवरीणः 11 74/ पर्णला 88| पर्णितः 1471 पर्वतः 88/ पर्ववान् 63/ पर्वशः 15| पर्शवः पनीर 133] पछमात्रम् 111 पलश: 74 | पालिनम् .65! पलाली १९/ पलिन 75/ परिनस्तम्भ 11 पलिनस्तम्भीय. 136 पत्यरसम् 135 पवित पशुला -13 पचात् 91 पचाम् 95/ पापा 80 पश्मिरात्रः पामुरः पामुरः 75 पाकना 81 पापम् 60 पास्यदि 18 " 183 49 63 . 135 67 63 " " 71 S परिवार मितिमा " पावरनमः ·29 दाहरणम [उदाहरणम् पुरसट्सया 35 : " " .93 रावारीणः पारिवायम् गरिमाण्टल्यम् गरिवृश्यम् 28, 39 पारिमाजकम् 2,F : रिशेप्यम् भारिसारका 20- 29 37 - " 78 श। पार्थवम् 28 7 114 पार्थिवः पार्शवः " " पापकतमाः पाचस्तमौ पाचकतरः मांचकत्वम् पारवम् पाणिकम् पाण्डवम् पाण्डिसम् पाटिमा पाण्डता पाण्डुत्वं पाण्डममः पाण्डुरः पाटत्रिणः पातिगणकं पात्नीवन्तः पात्रिक: पात्रिकी पात्रियः पात्रीणा पाभ्यः पादमाइम् पादचम् पादशः पादिकम् पादिलः पायम् 134/पार्शवी 67 ] पार्वतः 782 पार्णिवान् 7 . पाल: 82 03 " " (65 6 पिचण्डिल: विच्छयान् 14 पिच्छिल 15 . .: डाइम ... 'पितृदेयत्यम् 4F पितृस्थानः 2. पितृस्थानीयः 115 : पिपासितः 130 125 121 48 " 1231 पिशानी 15 पिशाचा पान्थाः " पामनः 65 पाम: पामवान् पारमस्थ्यम् पारम्पयंम् पारापनिक 137 ·to चदाहरणम् पुटसलया। उदाहरणम् TO पुमकः 135| पुप्पजाइम् 24 पुष्पित. 88 पुष्यनेत्राः 101, 119 | पूगश. 43 पूर्णक 121 पूर्णकर पुटसलयाँ 109 46 49 141 115 101 1147 ॥ | पूर्णकाकुत् " 68 | पूर्णकाकुदः 7 | पूर्ती पूर्वत. 90 पूर्वरानः 89, 90 | पूर्वसस्यम् 50 पूर्वाहेतमाम् 130 पूर्वाहेतराम् पूर्विणः 60 82 135 137 94 . 59 पुण्यवान् पुण्याहम् पुण्याहवाचनम् पुण्ड्रक पुनक पुत्रपौत्रीणः पुत्रस्थानः पुत्रस्थानीयः पुत्रावल पुनीयः पुश्यः पुरः पुरस्वाद पुरीषित पुलावरोति पुरुनागच्छति पुरनाभवति पुरुनावसति पुल्नास्यात् पुरुषता पुरुषत्रारोति पुरुषत्रागच्छति पुरुषाभवति पुरुषत्रावसति पुरुषनास्यात् पुष्पवम् पुरुपदनम् पुष्पदयसम् पुरुपमान पुरुषायुषम् पुलकितः पुष्कराक्षम् पुष्करिणी " "पूर्वी . "पूर्वेण 38| पूर्वद्युः 128 J पृथक्त 93 65 100 26 28 " " पृथक्त्वम् पृथुता युत्वम् पृथुलः 38| पृरत. 51 पशल: 51 | पैतिकम् पैलमूलम् 133 | पैशायः 49 पैशाची 132 पैशनम् 74) येशुन्यम् 6Bोत्रयिम् " 63 82 63 6 20 114,123 114 37 31 40 ·पुटसनयाँ पटसया | उदाहरणम् 51 फलकसक्यम् 134 | फलती फलवान् 137 146 76 50 76. 20 फलितः 21] पलिनः 20 फ्ली 75,76 37 | फेनल দল 22 24 5,6,8 124 64 64,70 61,70 29, 39 8,12 74 12 94 उदाहरणमू प्रादेशमानी प्राणम् प्रापः प्रावामम् মাধিস্কমু प्राप्षण्यम् प्रावेशनम् प्रासाप्रम् प्राशिनम् प्रासादारोहणीयम् प्रास्टिकम् प्रास्थिका प्रारियकी प्रादेतमाम् प्राङ्गेसराम् प्रियक प्रियता प्रिपत्वम् प्रियदाधिक नियनौकः प्रियपयस्क: प्रियपुंस्क: प्रिपमधुरुः प्रियरमीका प्रियसपिकः प्रियाररोति प्रियानहरुः प्रोगम् प्रेमा प्रेमिका प्रोजन प्रोपदी फेनिलाः वहिमा ਬਦਕੀ बदरवुणः बधिरता चपिरत्वम् व धरिमा 29 118 28 " 28/ बन्धुरः 148षः 67 65 76 " " . " . 62,73 74 65 यईवान् चर्हिणः वहीं घलवान् दलाकी " चलिनः 129 बली 148 बदला 135 पहिठामः 28 13 142 बहुपर्तृकः 145 बहुकुमारीक: 1061 बड्नम् 13. परयः 64,8 141 115 3 118 98 ·"58 उदाहरणम् पुटसाल्पा उदाहरणम् पुटस 148 148 बहखट्दः बहुरट्वकः बहुगरीयान "बहुमालकः " 149 बहुमुटुः 98 बहुरातः 98 135 29 ... बहुचन्द्रः बहुच्छत्रिका पहुयायान् " 148 " 115 149 " बहुलता 148 | बहुलत्वम् 149बहुवारिमका 82बहुवीणः 149/बहुवीणकः 120 बहुशः 28 बहुश्रेयसी 98बहुश्रेयान् 82वहुए 128 बहुस्वामिका यवः याडव्यम् याधिर्यम् घान्धवः 28 वाकः 148 वार्हतम् .86, 87, 117 वाहवन्तः 149 बार्हस्पत्यम् 4 वालता बालस्वम् 1.48 बालिमा 4 बालिक्ष्यम् "बाल्यम् 34वाल्वजभारिकः चाल्वजिकः दहुतन्त्री: बहुतरकम् बहुता बहुतेलम् बहन बहुनाकरोति बहुप्रागच्छति बहुनाभवति बहुजातसति १.बहुत्रास्यात् बहुत्वम् वहुदण्डिका बहुधा बहुनाटि: बहुनिप्छम् वहुनेकिकम् बहुपन्धूकः बहुबिस्तम् वट्ठयास्तकम् बहुभाषिता बहुभाषितम बहुभिः बहुभ्यः बहुपट बहुपया 82 148 132 31 29 123 111 1.23 78 36 29 " . 31 29 13 . 115 याहुदली 82,115 बाहुभाष्यम् 98 माहुलकम् 72 34 39 29,39 144 बहुपीतम् "बाहुल्यम् माहूबाहदि 1195 ·94 उदाहरण पुटपा उदाहरणम् पुटसलवा 135 121 " " 40 45 31 पारहीकः बाहोगः बाहीको चिय: पिसिनी बीजनः बीजारोत सुभुक्षित. ক্লিন। दतिका पर वृहस्पनिक वृहस्पतियः वृहसतिलः सवारयः जवापीयः गयापांपा बेन्दययः बन्दनीयः चन्दबीयां 119 130 114 105 11 " " 100 114 प्राझणस्वा ब्रामणसारकरोति প্রাণঘর 67 ब्राह्मणमास्यात् 74 मानणसाद्भवति 63 ग्रागारमीयम् 129 ब्राह्मणाधीन 50 बादाण्यम् 101 भास्टम् 119भपम् 88 भद्रपद 10 भद्राकरोति भरताः भनमिष्ठः 113 महरिः भवदरः मरवा मदताई भयतक भस्मसात् गति अस्मसात् गापयते "मरमसात् स्यात 133/भगाभवात मोडरोनि 36/मामीमति 11भनोस्वाद भागपनि मागिः 121मारयः 31] भगवान नान 4.भानुः " " " 127 ॥ অংশঃ प्रभवत्यः 120,127 प्रामक: " 11 सामगणता. मदान्गुतीयः मागणुनीया माजातीयः 8 " 195 पी समापनी मारता ·381 उदाहरण पुटसङ्ख्या 113 . " " 72,74 पुटसवथा उदाहरण 28/मालवा माध्यः 126 माउन्यो 28 माली 74 माल्यवान् 136 माषक: 138|मापत्वम् माषश 19 माषिकम् 133माषीणम् 70 80 27 115 2 " 16, 19, 20 16,18 17 " 19 महत्वम् महदभूत महिमा महिमिनी मदानसम् महाना महामझा मदायती महोश. महाक्षा मामल मासिरम् मांसदनिकम् भाणव्यम् माणिक्यम् माण्डरिका माण्डलिकः मातरिश्वका माधुर्यम् माध्यस्म्यम् मानराम् मानी मानुप्यम् मानोरकम् मान्यम् मायावान् मायावी मादिष माया मारत मारती मादयम् माधम 33 15 63|मासिकम् 22/मासिकः मासीन. 31 मास्यः 35 माहानाम्निकम् 111 माहानाम्निका माहाराग्यम् 79| मिष्ठ 29 मित्रः 32 मुस्तिः 123 मुलितः 75 मुली 35] मुखजाहम् 39 मुरात 20/मुखरः 69, 75 मुख्यः " 50 49 75 46 S 67 110 50 G7 "मदितः 69 मुष्करा 69,75 मुष्टीमुष्टि 114, 123 मुसन्ध' 114 मूमना 11 TA 28, फावम् 112 किमा ·उदाहरणम् पुटरच्या रसाइरनम् पुटमएल 52 52/ यापम्मानम् यावान् " 84 युग्यः '108 100 यद्वयसम् यन्मात्रम् यहि पवका: याय यवसादिः यवागमयम् पवाग्मयी एवासिनी यविनः " " का 600 यविष्ठः 37 88 युधिष्ठिरः 41 युवकयोः 69 युप्मभ्यम् 117 युप्मकस्मात् युप्मकाभिः 74|युम्माकम् 65 यूका 97/योग्यः 125 योगपत्रम् 97, पौगिक 11 बीवनप्रतिक 24 योजनिकः 6/योध. 75 यौवेयः गचिया: 147 गौषेत्री 8"यौवनम् यौवनकम् 37 चौवरायम् 115 " 181 114 यविषय: स्वीयान् सम्पम् यहास्य यशस्य यावान् यशस्वी पष्टिकर यस्मात यस्मिन् याप्रमानम् यानिकरुप. মালাকমান मायाकार्मा माथाकाभ्यम् पापातम्यम् पावापुर यामिमी " " 97रशसः 37 39 33 114 79 68 189 68 20 एशोरणका 31 रजस्वला " रणधुरा 81,35| रमदान 31 रथि 71रपोरसम् 118 रमीयता रमीयत्वम् " 136 39 मावतिरः 23 69 पापस्यमम् 52 रसवान् ·: 0 सादरणम् पुरया पुटसहएयी उदाहरणम् बठिनः 112 बलिभः बलिमान् 29सकः " 112 |वपद्कारः लौकिक लौहपश्यः लोरध्वज्या लोहिती लीहितीकः पक्रता शवम् सक्रिमा बटक्गयो बटकिनी यटिभः বাগতম वत्सर. 106 14 18 114 96 " - 13 96 " 158 पत्सतर' মুশরা 28वस्तिक दसवः वसिष्ट 117|सायान् 59 पस्निकः 17वांशमारिका 36वांशिक 101 दाक्त्ववम् 107 याक्त्विपम् 28वाहपदिना वाग्मी 64 वाग्विषम् 28 दामन 14वायस्पतका 114,धाघाट: 146|पावाला याचिकम् 104वाचिः वत्सत्वम् वायला वसिमा 130 76 135 132 79 76 वयसः . 1.2 103 बराहदन् बराहरन्त. वरुणित: पहथियः बसणिल " "वाधियः " নাবান वाचिन: 62 वाजपविकम 13, वाजपेयी . 108| पाणिः बमा पनि बमा बांगर वर्षिमा बर्षियः पायान 75 पानिज्यम् 135 वाती 28 97 बातवान् + " गाविषम् ·उदाहरणम् पुटवल्या | उदाहरणम् घटसरत्या 18 54 3. 10 116 '52 धाराल: बाधवम् पाधीगस: भामनः पामरज्युः वायसः साथसीयम् वायसी पाण्यः वाण्यो वार्तः वार्धकम् पारिपयः नारिपंथिका पापलम् वापसमतिका वार्षिाम् वार्षिक: कार्पिश्यम् वाशुका वासनः वासन्तिकम् पासवः " 46 147 143 64,80/ वानिकः हावाहिकम, 1431 विंशम् 65 विशः 109 विंशतिः 78,114,123/ विंशतिकः 110/विंशतिहरवः 14 | विंशतिमात्राः 113 विशिनः विकट 66 विकाकुद 39 विखः 109/ विन्तुः 16 | विप्रः 37विचतुरः 9 विचाकाल: 76,20 | विचतीकरोति '16 विदेतामवाति 36वचेत स्यात् 111 बितस्त्रिमात्रम् 2 विद्यमानता 20 विद्यमानत्वम् 114,123 विद्याचगः 111विद्याचुचुः 108 विशायीं 781 पिपुरः " 141 03 127 " 54 27 46 নাতনী " वासुदेवः वामुमन्दः नामुषः 130 105वना 46 . 143 वास्तुशाकिंगम मारोतधर्मका पतिमा 109 বিতর: 21 पिनाविला जानोगी. " 30 वायुनिक 1195 ·वहरणम् पुटसएपया शहरम् प्रदाय 30 विश्वकरी " 100 101 82 149 . " विश्वकैः विश्वतः , विश्वदेवः विश्वयवाः 118 | विश्वस्मात् 29वषपुष्पकः विषाणित्वम् निपुणः विष्णुः [विष्णुमित्रः विप्वग्वान् " 82 58 26 65 105 " 127 | वाणी विरवान् वितित्वम् विमतिमा विमनस्ता पिमनस्वम् विमनिमा विमातकः चियातता बियातत्वम् दियातिमा विरजीकरोति विरजीमवात विरजीस्यात् विरहीकरोति चिरहोभवति विरहाँस्यात् दिरावयता विरादयत्वम् दिलातता दिलातत्वम् बिलातिमा विशश्टः विवाधिलः বিয়ায় যিয়াবধু विद्यारदिमा विपात: विशालाक्ष: विशाला पिसालिए: विधानियः रिपामिल: . 65 74 71 113,114 106 61 " वृहा: " 331वृक्षक: भवान् 291 वृत्ततः 80,81 न 80 28 दता 40 वचम् 104 पदोक्ष: 29 वृद्धाशा . 133 " 115 76 वृन्दवान् 46 140 वृषदन 118 " 50 104 वंगितः 106 131 21 100 वेश्या विशाः रिएमाद सिस्मिन , 123 ...

·दाहरणम् धुठसङ्ख्या उदाहरणम् पुटपाया 34 वैश्वरूप्यम् 31 वषमस्व्यम् वैसर्गिः 123 वैसर्पः वैघालं चैदग्धी वैदग्ध्यम् बदतः दमृताः बेदमुत्यः वैदयौ वैषम् धर्म्यम् पैनयिकैः पैपादिकः वैप्रकार्षिक: वैप्रयोगिक: मत्यम् बैमनस्यम् 115 | वैसारिणः व्यकरणसमापन यम् "व्याकुलिती. 123| व्याघ्रका 35व्याघ्रवान्. . 121 व्यावाजिनकः 66 व्याधिक । 13 व्यात्रियः 135 32 21 66 123 24 60 103,305 70। 105 103 " "व्याप्रिल: " 50 74 122 वैयाकरणकत्वेन पैयाकरणपाल बयाकरणरूपः वैयाकृतः. यात्यम् युष्टम् 121 148 50 75 69 30/व्याधितः 'व्यायामी 78 व्यावक्रोशों 101 व्यावची 93 व्यावहारिक 97 व्यूढारेस्कः 123वणतः 29 वती 20| नाहिक 13'ग्राहिमान 33महिला 39 मीई। 29/शेयः 38 गंयुः . 23|शंदः 33 शम्फुपयः 29 | शहकादिनी -13 शतम् 121 शतकम. 126 शतक: 39 तक बैराक्प्यम् वैरूपकम् मैसास्यम् यस्यम् देशा वैशाग्यम् देशारणम् 65 69 76 77 108 11. 10 8 'मेश्याः देशोदकम् ३ 118 ·दारिष पुटसदस्या उदाहरणम् पुरवाया 65 प्रतधा शतपः शतमात्रम् शतिकम् शतिः 115 87 | शान्तिवाचनम् 109 वामनः 51 शामीवता 5,8Jशामीवत्य 3,6,11,13|शामीवत्या 3,5,81 शारिमः 3,6 11,13 } शारम् पत्यम् सनरी शन्तः प्रन्तिः 142 111 66,67 115 " 100,101 शर्करः 77 | शालावताः कालावत्यः शालावला 62,70| पाटिका 45/शालिमान् " 69 ग 196 साली 129/ शालीन: 77 ] शाकिनी पन्दवान् धामीकृपाः शमीरः शम्बाकरोति शम्मः धरण्यः परभक परा परापान् मीठः शशलामयम् प्रपतीमय. शाचिनम् पारी शान्तकपः आइन्दकीय: शाइन्दडायरी 74 41 2,117 111,118 50 146 " 110द्यालयम् 103 | शालिकम् 67 शाकुलिकः शानित. शिखरदन् 117 शिवरदन्त 118] शिहालः 65 शिखादनम् शिखावान् 113 | शिखी शिवय " 63 68 62,74 " " 118 110 शिरस्य- " 127 प्रक पाइपपिक पानम् साइमामः 4] चिराषिणी 110शिलामालरोटि 16शिलासात्सम्मश्ते 111 | शिलामारस्यार शियमाद्भवति 123 शिडीयोति . वापर " ·उदाहरणम् पुटसया उदाहरणम् घुटसमस्या " 39 106 146 " 78 146 " शिलामवति शिलीस्यात् शिलयम् शिष्योपाध्यायता शिष्योपाध्यायत्वम् शीतः शीतक: शीतता . शीतत्वम् शीतल: शीतवान् चीताल: शोतिमा शीर्पयातिता .शीर्षघातित्रम् धोपच्छेद्यः शीर्षयान् वार्षिक: शी शीलता 127/ऋचित्तम् शुण्डारः 109शुपन् 39/शुददन्तः शुभयुः 62 शुभ्रंदन् 56,58,118शुभदन्तः 39/कार: शूदकः 63 शून्यम् शूलाकरोति 79 | शृङ्सलका 29 शुनजाइम् "34 पृष्वान् | शृक्षारकः 124 101 119 130 58 46 7 . 14 कारितः। 69 सृक्षिणः 49 76 11 शमी शृश्य: शेयलिकः शेवतियः रोपतितः 110 104 62 62,77 93 " 25 शशापवाः 115 मतमः शरुतमता सत्तमाः शालतमा 93 शिवत्यः शेलम् शेव्यः 25 पात्यम् 25,29/ पदिशः " 29 118 " . अखतरत्वं 31 109 50 करोति सोमनट अहोरमाए मिता 29 रोमेदम 126वलितः सम्पाष्पारिता " पोमिरः 105 ·दाहरणम् घटसएपा हारगम् घटपरब 108ोनियरवम् 114 श्रीयम् 29 धोनयका भ्रामवा. 38 धामला 114 इलाकामारिक: सश्किः 38 38,123 38,39 115 0 गोभिवः जकिय चौहली सोडल्यम् धौवम् सौनया पिम् चौकन शौर्यन श्यामल: श्यावदन श्यावदन्तः धदालः श्राद्धम् 13 सम्मनः 65 6 133, . 30/निकम् 63व |यसम् 146वतच्छत्रिक. " श्वापसीयसम् 79/पदिकः 23 पडिया 66 पहिल. 13 133 103 । थार. 59 पड्या " 87 17 " अधिक मानी भावगम् धीरजम् झुती मेसिठमा घेपसिठरा श्रेयतीतमा मेयसीतरा श्रेयस्कः पातमा प्रेमसरा श्रेयाम् पमासिक 37/मास्या 188ष्टः 60वशः 94/पष्टिक्यम् "पाहण्यम् 10 18 35 17 पारमासिक याप्मास्यः 124/पटिकम् 94 पाटिका षोडशम् 96) पोइन् १ 2 9 51 148 3 87 123 74 143 . बेहतमः धेपम् प्रिय मोत्रियालेन घोत्रियता 94/पोटर 35 पोतः 61 101 संजः 38रावेती 60 ·पुरसच्या অরুন্ধু फुटपट्मा समितः अंगादिशा पंवादित्वम् संइतपुरिक्ष संहितोरुः सकः 132 69 139 129 24 सत्रिपल: सम्धिता पतित्व सक्षम् सत्यवान " 1.38 17 131 126 " " 34 सप्तरी " 145) समक्षम् 149/ समयाकरोति 100,107 समांसमीना 117| समारम्भणीयम् 36. समावेश ग्यम् समिदृपदम् समानः समीपम् 70/ समापीकरोति 46/ सौपीभवति 60 समीपीस्यात् 18 सम्पन्नशालिकः 115/ सम्मतिता 120 सम्मतित्वम् 27/ सन्मतिमा 70/ सम्मनस्ता 130 सम्मनस्वम् 27 सम्मानमा 114 सनुत्तीना 84/ सम्राट्ता 85/ समाट्यम् 351 सरजसम् सरोजिनी सनलिती सहयातरानः एकदा: साभवन्ति 126 148 30 30 30 " सत्पदान् मुस्याकरोति सत्त्वम् सस्वतः 33 " 133 74 सदा सद्यः सपर्मत सधर्मत्यम् मन्तमस सपनाकरीति सपत्नः " 133 / भरोसंदिगी " 100 129 111 9,11 संबंकः सचरमाणः भयंकरमात् 100 मतगोदावरं सप्ततिः सतगालम् 134 / कान् 10पकी 26 रेशी " .

·दादरणम् पुटवड्या उदाहरणम् पुरसष्रया 11 सानुकम् 42 साक्षी 89] साक्ष्यम् साटिनम् 86 साहतिकम् 84 | साझामम् 73 | सामिड 43|ावातम् 22 39 35 1125 सर्वधर्मापः सर्वतः सर्वत्र सर्वपा सर्वदा सर्वधनी सर्वपत्रीणः सर्वपात्रीणः सर्वपपीनः " " 20 6,21 22 21 78,114,123 30 " साहातिकः सरोजी 42|सात्वतः 73|साहश्यम् 135 | साधर्म्यम् 43|साधारण 123 28 '97 " 28. " 123 21 . सरात्रः सारणः सामानः पिनेलन् पितृया पवितृट. सस्यकः घहस्ता सहस्यम् सहस्रम् सहसपा ফেন महावीपिकः सरसर सहायता सहायतम् सायोगिः पारापिगम् पवित्परिटम् परित्सरितः पोरापम् , साधिमा 49 साथिया 105| साधीयान् | साधुता 55 साधुत्वम् 37| सान्तपनम् सान्तापिकः 100 सान्नादिक 86/सान्निध्यम् 66 | साप्तविकम् 79 साप्तादीनम् 69/मापदनः 38 सानभचारम् सामग्री 21 सामप्यम् 122|सामतिः 35 5 42 .37 31 16,19,20] सामरप्यम् 16,18 सामागरिकम् 34 सामिातम् 91 सामिनी 16 | सानिमित्तम् 23,121 39 129 121 बांधि 181 ·उदाहरणम् पुरसङ्ख्या उदाहरणम् पुटसरख्य 66,67 67 103 68,70 " " सामीप्यम् सामुत्कर्षिकमू सामूहिकम् साम्परायेकः साम्पेपिकः साम्प्रदानिकम् साम्प्रयोगिकः साम्प्रदिनका साम्भाष्यम् साम्मत्यम् साम्मनस्यम् साम्मोदनिकः साम्राज्यम् . सायन्तनम् सारत्क्यम् सारथ्यम् सारसपुत्रकम् सपिचर्माण: सार्यनीमः सार्वलौकिक: सार्वतयम् सार्दसेनयः सर्विसेनीग: सांवशिकः सावित्रीपुत्राः साचिनीपु यः साहन्नम् चायः साहायकम् साहायमू 35 | सिनतावान् 122 सिकातिल सिद्धगतिः 21 सिमल:. सिध्यवान् 122 सिन्धुरः 13 सीत्कारः. सीनन्दितः 34 | सुकरतरकम् 30 सुकुमारतरौ "सुखदुःखी 21| सुसाकरोति 33 सुखितः 20 सुखी 86 सुचतुरः 67 1.21 50 120 95 72 129 50 72 141 1-13 135 .1.12 "सुजम्मा 40 सुदिनानम् 12 दिवः गुनराम् " सतनाम् 101 35 सुपरिकः 113 सुपरियः " नपरिलः "1 नुप्रजाः 118सुप्रातः 1.0 37नागना 26.11,66| मुत्रानुत्ता " 39स 18 108. 1031 सिया ៨ | ·50 . दाहरणम् पुटसइख्या उदाहरण पुटगया सुधतिः 142 | मोहित्यम् ॥ सौहृदम् 67 142 सुपिर मुसक्थः सुसक्यिा सुहला सुहलिः 31 38 108 110 +9 75 36 " स्तबक्तिः स्तवकी स्तनता 147 स्तेनत्वम् 38 स्तेयम् महत्ता सुहत्वम् सूनी स्तन्यम् " 115 27 सूर्यस्वम् सेनापतिता सेनापतित्वम् सैफतम् 74 स्वोकशः 125 स्त्रीता 26 स्त्रीत्वम् 36 स्त्रीपुंसौ स्त्रोप्रमाणाः 111 स्त्रैणम् 66,67 36 स्मिालपथम् स्थालपथिक 35 स्थालीपिलीया. 36 स्थालीविल्या 72 132 141 27 16 " 14 सनापश्यम् सैन्यम् सैलिफ्यम् सोटी যমত मोमिळा सौफर्यम् सोत्यम् सोचनम् सौचिक्यम् सोपर्णः सोधात्रम् माण 37 29 143 | स्थाविरम् 103 स्थिरता 35स्थिरत्वम् " स्थूलक. " 36/ स्थूलककुत् SS 147 29 स्थमा " 78 स्थैर्यम् 13 राज्यम् 58 स्थौवाभारिक, 7 स्थगिः 33 स्नातक स्निग्धतरा 18 स्नेहलः गोष्टरम् " 119 95 63 62,70 गौहार्दम् म्नेहवान् ·. APPENDIX VI. हृदयहारिण्युद्धृतवाक्यानि । वास्यानि अन्याः 'शतायुर्वं पुरुषः' 'शतायुषा हविषेमं पुन?' २५/ मस्य गुणस्य हि भावाद्---' " महाभाग्यवार्तिकम् (५. १. - महाभाष्यम् (५ २. ९४) ५. २. ९४) त. सं १. १.१. " .. 1 ६१ 'भूमनिन्दाप्रशंसासु- ६२ टोषिकान्मतुन यात- 'यवमतीभिरद्भिः-- 'भस्तिमानयमपापि- ९९ 'देवो वः सविता- 'निर्मातस्सं बर्थस्य- ९९ 'लिङ्गमशिष्यं लोका- १०२ 'कृष्ट इति नामादि- १०५/ 'तुल्यायामनु- ११० क्रिया हि दन्यं- महामान्यम् (५.१:६७) (२. १. ११) दाक्यपदीयम् (२. १) " निद्रव्यं पुरुष- ११३ 'कामक्रोधी मनुष्याणां १२६ 'पूर्वावस्थामविजहत्- : किरातार्जुनीयम (१०.२६) १५३/'सरजसमपदाय १३५ स्वेनाइलनमाणेन- १४१/प्रायेण गृहिणीनेना:- १५५/संगिल्यवानचार- | मिद्वापानमा ·पाच वाक्यानि ग्रन्थाः महाभाष्यम् (२.१.२०) " " कुमारसम्भवः ... महाभाष्यम् २.२. १९) वाक्यपदीयम् (२.१८०) शिशुपालवधः (११. ३३) " १७४ यत्कियायुक्ताः- १७५ स्वस्यैवैतन्मत- यथैव तर्हि इव स्यात्- यदेव पूर्व- चैव वा रणरण- १८२ सेप दाशरथी राम: सेप राजा युधिष्ठिरः १८३ पूर्व धातुरुपसर्गेण- "अडादीनां व्यवस्थाय- २०० कामिना मण्डनश्री- सैन्याः प्रियामनुपमोग- चमा बहुच्छयतया पदाकिनी व्याकोशकोकनदता- " सा घवे चरति दुःखशीलता , 'इयेप सा कर्तु- " मङ्गनारूपसरूपतामा रचितामृतमूरि- निरीक्ष्य मेने- वपुरन्थलिप्त- भर्तुर्विप्रकृतापि- 'शिष्यतां निधुवनो- २०१बद्धकोपविकृतीरपि- ... शिशुपालवपः (१.१६) ... कुमारसम्भव: शिशुपालवधः (३.१२) " " " (९.५१) किरातार्जुनीयम् - (0) शिशुपालवधः शाकुन्तलम कुमारसम्भवः किरातार्जुनीयम् शिशुपालवधः (१०.७१) (८.१७) घटता रहसि- (१०.१४) 'झीबतामुपगतास्वनुवेलें " गुणपूगपूरितमतृप्तत्या- " ·६ पाव वास्यानि अन्याः शिशुपालवधः २०२ भतिसुरभिरमाजि- " तव प्रियासञ्चरिता- २०३'जहद धर्मान्तर- २०९ हास्तिशीर्ष्या --- " इत्वला मृगशीर्षस्य २७ अमिवियौ च यः- २९६ जुधुषुः पुष्यमाणवाः महाभाष्यम् (१.१.१४) (७.२. २३) ·APPENDIX VII. Page Line Manuscript reading Suggested reading. ३ " ७ भूमिभ्यां विदित १६ २१/खसो " ४ तञ्चेत् न चेत् प्रकृतार्थ एव प्रकृत्यर्थ एव ११ पथ्यमपथ्य पथ्यापथ्य .२० भूमिभ्यां तत्र विदित २२ परिमाणस्य शाणाकुलिजस्य संवत्सरपरिमाणस्याशाणकालि- जस्या १५ नाम्न्यादिभ्य इतिवत् नाम्न्यादित्य इति यावत् ५/तद्धितावृद्धिहेतुररक्तविकारयोः तद्वितोऽज्यूद्धिहेतुररक्तविकारे ठो २३ समीनः द्वसमिकः ९ आदित्यमादित्यवतिकम् आदित्यनतिकम् आईणस्य फर्तुः बर्हणस्य को ननु जात्यमिधानं प्रयोगो प्रत्ययो १५ अस्य तस्य गुण तद्धितान्तः ४ अन्य आन्य १९ २५. २५ १५ अनु १६ जात्यभिमानम् १४ अगुण तद्धितः ३२ २२ समासाद् भावे समर्शद भावे पारिमण्डल्यं सौहार्द पारिमाण्डल्य सौदं इधदखलासेषु शूलशल्यादिप १८ हृद्यदलासेषु, २० मूलमत्यादिषु " ·Page Line Manuscript reading Suggested reaning . भोगाय चक्षु । २५/ अव्ययस्यानगिति अव्ययस्य चानारादिति १८ ९/मपन्तत्यकानां न यत्तत्त्यकानां; ... २०. अनपत्येच अनपत्ये । २१ तदा तथा ५? १शद्मणेन दश शद्ग्रहणेन सिद्धे दश १२ भवति पार्श्वन भवति । पार्श्वका । पार्थेन ७ अन्ययस्यानागच्छत्वसतीति अव्ययस्य चानाराच्छश्चतो- "ऽसितीति तस्य चेन्विषयकर्मणि तस्येन्विषयस्य कर्मणि १४ भोगाय यानि चक्षु २६/विप्वच्चयोगेनाकृत विष्वन्चुयोगेऽकृत ३/चातुरर्थिकेनैव संज्ञायां वचनं चातुरर्थिकैनैव सिद्धे वचनमसे संज्ञार्थ ज्ञार्थ २एको वा भवन्ति एको वा विधा द्विधा एकधा भवन्ति । सामान्यस्य मैदको विशेषः इत्यनेन ८९ इत्यनेना ९९ । १७ केचिदत्रापि वर्तन्ते इंचितातिवर्तन्ते । द्योत्येषु ति पाक्- ३ भकारादिवर्जितसुबन्तानां भकारादिसुचन्तवर्जिताना देशेनापि तथाकचा १४/प्राग्रहला पूर्व एकापूर्व १७/कुमारिल: बृहस्पतिक इत्यादयो कुमारिल इत्यादयो १०८ सहसस्य या संज्ञा को न । (माकस्माद् (पष्ठ : तोऽनकस्माच्छश्चन इति दान्त) इति ८७ २२ सामान्यस्य विशेषः २४ द्योत्येषु प्राक् " २५/देशोऽपि तथा कश सशस्य संज्ञा ·Inge inc: Muscript rearting Suggested reading " १२६ १७ समीपीकरोति समीपीमवति समीपीभवति समीपीकरोति १८ काष्ठं च काठं २५ जायते नो जायमानो १४३. १० नसादेशः सनासान्तो नसादेशोऽचमत्ययश्च समासान्त ५ सम्बन्धी य एकाच (तद्सद्वि सम्बन्धी द्वितीय एकाच द्वि १५१ २१ गन्धीमातः गन्ध्यामातः १५६ २२ इदर्थमिदं पिदर्थमिदं १५८ १८, शृतं वा निपात्यते शृतं निपात्यते २२ सांप्रत्ययोत्पत्ती प्रत्ययोत्पतेरावे १५८ २१/ एवं एच: १९२ १३ हृदयस्य हल्लेखेतु हृदयस्स हपदण्लेखलासेषु २११ १२ सित्संज्ञं भवति खित् संमवति २१८१३, अञ्चतावप्रत्ययान्त मचती वपस्ययान्त २२ . २३१ २ स्योमा ३/नमनिन् स्यूमा नमन् " ..

·पाठभेदाः। Ti- पा० मद्रनगरमातृलापाठः २० पा० अनन्तशयंनसातुज्ञापाठः ५ १ ६ ९ १२ ५२ ६२ ८२ निप्पणाद शतात् केवगन उन्यता चकित गतोरिङ् च पा पात्रान्नितादाढकेन्यः यजाद्धस्तत्कर्मच খ্রিসৗ वर्षाल्लुएच तेन. १२ ५२ ६२ ८२ निष्कपाणिपाद शतात् केवलात् ठन्यतावतसिन् वतोरिट् च वा पायाचिताढतेभ्यः यज्ञाद् धतकर्मच द्विगोर्यप् वर्षाल्लुक च चितवति नित्यम् तेन सदस्य नदाच सोऽस्य नामचर्ये ८८ ८८ ८९ तदस्य ब्रह्मचर्य १२ ९२ ·अपा० सू० मद्रनगरमातृकापाठ म.पा. सू० बनन्तवयनमारकापाठः ५ ११८ १५७ १५९ १०६ १२० ११९ अकारात् ठंध व्याजुपेन्यो पत्यन्तपुरहितवार्षिक सुहागुप्यसरोभ्यः किपिपिटपूचुल पो सइयायालयप् निमाननिमेययोः नो नट् पदा २ २ ४२ आकालात् उंच व्याडुपेभ्यो पत्यन्तपुरोहितवर्पित अलामुप्यसरसेभ्यः विनायश्चिल्पिलचुद अशे सदरूयायाम्तयद निमाननिमेययोः नो मट् पातिकतिपयेभ्यस्थट् महरो यच्छौ चोपश्च द्वेखीय. भागेऽष्टमादौ वा सट् । ८० ८० चतर यच्छी बलोपश्चाद्वेद्वितीयः ૮ ८४ भागेऽएमादो वा ·८७ तेन ग्रन्थं गृहातीति पूरणाल्लुक् चास्य वा वत्सासंभ्यां लोमरोमपप्लुवमुटुक्कुरुरुहरिकपि- } १३४ कर्णेभ्यः शः एकाद् यमुञ्। एवाच ५ ४२ ७६ १५१ तेन प्रन्यं गृहातीति पूरणारला नास्य वा वत्सांसाभ्यां १५३ लोगरोभणप्टन दुकुहरुहरिरूपित- भ्यः श: एकादू समुञ् ४२ द्वित्रिभ्यां धन् एधाव दिनहुपु सनातीगा १५२ दामन्गौगि....मोजागन २५१ पशुरक्षो...भरतोशीनरेभ्यः अवसमन्नेम्यः १०२ पापडूदकृष्णेभ्यः १०३. सइल्याया नदी १५७ सोयपदिनिकुच्यकर्णि १५८ प द्विबहुसजातीया दामन्यौलपि...मौज्ञ्यापनि पशुरक्षो...मशीनरेभ्यः अवसमन्तेभ्यः पाण्डदवणेभ्यः सङ्ख्यानदी प्रोपदिनिष्च्यवकीर्णी मासाद् मूति ९४ १०३ १५८ मासाद् मृति ·म ईगरमालापाठः य.पा. सु० अनन्तशयनमातृकापाठा १ १६१ १६६ तु नन विपु . . रिटाम्रर। उग्मीर पोपान १४४ - परि र. गुन ७ १० १३ इध्यने करवादीनां तृतीयः हरनिधि चरिचारितिवदीनामभ्यासम्य धनुपोडनर विणु...... निरटाम्यश्व उम्मर्दिधिमधूपानत् अयि र. पुनः ईयो यिः कण्ट्वादीनां तृतीयार । । सूत्रमिदं न दृश्यते फ, माटकायाम् । परिचलिपतिबदीनां पायाभ्यासस्य प्यदः... सम्प्रसारणं शिनधितोः। वर्णपिति २२ सिक्तिोः रोमापिति २२ ·४५ १५ द्वित्व यपि २० ल्यपि ज्यः ५२ ज्य: ८८ ८८ गव्यूतिरूवमाने किया कियार्थे वा सुन्स्युति, ओतोशसोराम् ईण्य वा आण्य च कचित् पत् छन् सु संख्यादेवुनि गन्यूतिरित्यध्वमाने कियः क्रियाथै वा खुच्लति ओलाशसोरात् १२० १०७ १२० १४१ १४२ ई ३ वा १४२ ७४ ७५ आ ३ च कचित् छन् सु यत्यतदाहीये संख्यादेवुनि विदेतबाश्च टेरदिस्तो पो सवाप्योस्तंसनद्धा विश्वग्देवयोम टेब्यञ्चतौ वा अवाप्योत्सनद्धा १४८ १४९ ·पा० मदनगरमातृकापाठः या पाव अनन्तशगनमातृकापाठः २ २ आहो शेते महिषः आगे ध्युःष्टः १५२ १५२ १५३ १५४ कोटरामिभक मती बदचोऽनजिरसदिरखपुरस्थवि- रस्पलिमल्यकारण्डवचकनाफा- दीनां शावंशशुनिकुशधूमाहि- करिहनुमन्यादीनां च दुरो दाशनारामध्येपूर पपो दशसु मां रीति म्यूरः शेते महिपः कोटरमिश्रक मतो दहचोऽनजिरसदिरखपुरस्थावि- रपुलिनमस्कारण्डवनरुवाका- दीनाम् शारवंशशुचिकुशघूमाहिकविहनुमुन्या दीनां च नाम्पतिसूचतसोः नुर्वा न उपधाया ३ ३ ३ / नाम्यातिष्ठचतमोः न उपधायाः । ३ ? प

·रज्जे धुनधिनुण्न्युडसुननिषु च
२५ रोः ष्युन्
२६ / धिनुण
२७ । स्युडसुविष्ट च।
१५६ | व्याः
१५७ मत्स्य यः
३८
४८
टाटाबादौ वा क्षिया
hap
शि सुट्येः।
१५५ ख्यां मत्स्यस्य यः
शि सुटयेरल
टादावजादी वा
खियाम्
४
चतुरश्च
५१ (वि सुटि
५१
१३५ क्तरग्रह..
१२९ / लिपि
त्पदादीनां तसादियुवाद्वेः
दीशी दिस्वः
स्थिदिमश्यना
१३५
चतुरब्ध शिसुटि
त्यहादीनां तसादिषु चाहेरः
फेरग्रह. ...दीधीमचादियः
लिपि.... स्विीदसनः श्यना

·APPENDIX, IX शुद्धिपत्रम् । पुटम् पशि अशुद्धम् . शुद्धम् ३ १८ दाही ४ ५,६, अध्यर्धपूर्वपूरणात -- द्विः शूर्पण १५ चत्वारिंशानि ४॥ पचती १२ चितावादका १२ दाही अध्यार्धपूर्वपरणाः द्विशर्पण चात्वारिंशानि पचति चितादसा ऋतूप दहणस्य बावनार्थ मैत्रावरुणानिदिच्छ अग्रीधीयम् अपकृत शत्तिस्यो पष्टयादेः २५ १३ दाणस्य ३ वाधनार्थ ४० " मैत्रावरुणाग्नीध्राच्छा २२ अग्नीधीयम् ११ भवकृष्ट २, शतिभ्या १८ पट्यादेः - कुशल इति कुशलमिति संज २१ तेन (न) उक् २ साय संना (त) न ठक " १६ लजेव २५ नात्ययो भवति यतीति सायां हलव न प्रत्ययः (भान । वि! वतीति सदस्यास्त्यमिगरियो १७ सदस्यास्त्यस्मिन्न ·मशुदम् पुटम् पतिः . शुद्धन् ६८ २५ प्रहाणा २६ 'दीर्घामात्र ६९ ६, विनियलम् ७१६ यात्रा ८१ १० पंचभ्याः प्रणा दार्थाभावः विनिर्वलम् यामा ८७. " पाचम्या: तस्मै ऐकध्यं स्वार्थिक নলেন नितमा ओटौ च पाणी च पादो मादिभ्यः " ऐकन्यं ९३ २२, आर्थिकः २५ १२ तरतमी २१ निसराम् ओटीच पादी २२ मादिग्यः २५॥ ९९, २२ १०१ २८ प्रापिदिकात् ३ चितं परि ११२ १५ भापीते १९३१ ९ स्वार्थि शतकत्सा " उष्णकः माविषदिक्षात् चिवारि भती साध शतहतो १२०१ २३ M मुग गुम पद विप १२८, विशेष १४१ १२ महिमा ·३ पशुहम् शुद्धग - "; २२ असभ्यां नादेश बराह विधीययानः द्वितीय द्विवचनं कण्डयिथिपति गान्धीमातेति निलार्थः (१) खरते प्रसंस्यां दत्रादेशः वराह विधीयमानः द्वितीय द्विवचनं कण्डसियिपति गन्धीमात इति निल्यार्थः " १५२, १३ १५४ २४ १५९ २७ १६० ३ " विधायक सत्यामाकागन्त १६१' व्यवधायक सत्यारारान्त संविन्ययुः सुस्पति हस्व सविव्यय " . १८ . १६५॥ १८ मुपति १७०५, ५२ " w Gm २३ ७४ १२९ प्रेत्यादा हत्वं ६ १३० प्रेत्येत्यादा हावं १३० बहि बहि तत्राप्यान्तर' वहिं वहि तत्राप्यन्तर " ३४ ·पुटम् पःि अचदम् शुद्धम् १९८ २५ आर्ध અર્ક " " । सत्रहा " २०२ २ बामणि প্লাগি ४/ ब्राह्मणि ब्राक्षणि २०१ १३ पाका पाकाः १५ सामानाधिकरण्या सामानाधिकरण्य २२ महत्या करो महत्याः करो २०५/१५ अटकपालं अष्टाकपालं २०६ ७ अशीत्यरिति अशीत्योरिति : २१० २० ह्रस्यो इस्वो ९ सबदा १५ कलार्थ कालार्थ २२० २२३, २३। चक चक्र १.२२४ १८ १७ २२९ ३० तेच चैत २३० १३, २६ २५ १२३ २३१, १५, १३६ . २३२. २१ (पुष्णाति नाति) (पुष्णाति अनाति :) ७ ( . ) (इं? ) २३८. १६ युवां शिष्टः (यूयं शिपमः ) (युवां शिष्टः । यूयं शिप्मः :) १२६ - २४० अवधिपातान २४१ १९, अवधिपातां २८. हीयेत " दियेत ·पुटम् पशिः मशुद्धम् शुद्धम् ५ वपावो २४७ चारेय " २४९/१६ विषय २५१ ५ जनमु २५२, ९ निपपरतु ८ स्वासित्यत १३ विहुपे २५४ १२ प्रकृतरेलोपो । २१ प्रव वर्षाम्बी चोरय किम् विष्य अभ्रम निपपरतुः स्याबसिस्यत विदुपे प्रकृतर सो)कोपो पूर्व " २५ सचि २ आकार-तायाः प्रकृतेरचि " , - २५६ ८ सौकरसद्मा २५७ ८ सइख्याताह यचि आकारान्तायाः प्रकृतेर्यचि सौकरसद्माः सरख्याताहः परतप्टेलोपो अपत्यं कवचादिभ्यो . कायकः अवधारणार्थः, १६ परतटोपो २६० १७ अपत्य २६३, १४ कादिभ्यो । फायफा २६६/२१. अवधारणार्थः २६८ किम २७१/ ९/न (गा ! माम) २७५/६ तिन २७८ २२ एतन्न २७० २१ स्यानरमाना नुमामा(मौ) तिस एतस्मै स्यान्नशाना

·पुटम् पद्धि
अशुद्धम्
शुद्ध
स्ये
२८२) १३ स्य
२६
"
, १५ गाडादेशो
गाउदेशों
ऋतः
स्य
इव
संजिगंसते
२८५४ हस्व
२५/ संजिगंसते
२८८ १६२
२९० २४ आदेशो -
२९४ १ मिन्नवान्
२९७, १५ प्रतिषेधः
१९ इत्यादिनैव
२९९ २७/ ऋहनि
आदेशो
भिन्नवान्
प्रतिषेधः
इत्यनेनैव
ऋहनि
"
।