·KASHI SANSKRIT SERIES.
( HARIDĀS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ)
112
( Nyaya Section No. 17)
Gudharthatattvaloka
A COMMENTARY
On
SĀMĀNYANIRUKTI GĀDĀDHARI
By
SARVATANTRA SWATANTRA
MITHILĀ MANDAL MANDAN PANDIT KULPATI
Sri Dharmadatta ( Bachha gha) Sarma
Edited by
Pandit Sri Lansnminatha Pha
Professor Benares Hindu University
and
Nyāvāchārya
Pandit Sri Jagadis'a Sarma
PUBLISHED & SOLD BY
JAI KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office
Vidya Vilas Press
Benares city.
1935

·Rogistered According to Act XXV of 1862
All Rights Reserved by the Publisho.]
PRINTED BY
JAI KRISHNA DAS CUPTA
Vidya Vilas Press,
Benares City.

·हरदास संस्कृत ग्रन्थमा लाममा ख्य- EHIMIRECIA काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः ११२ न्यायविभागे (१७) सप्तदशपुष्पम् । * श्री* सामान्यनिरुक्तिगादाधरी- गूढार्थतत्त्वालोकः। सर्वतन्त्रस्वतन्त्रमिथिलामण्डलमण्डन- पं० कुलपति झोपाख्य श्रीधर्मदत्त- [श्री बच्चा झा] शर्मविरचितः। ग्रन्थकर्तुःशिष्येण- हिन्दूविश्वविद्यालयीय न्यायवेदान्ताध्यापक- पण्डित श्रीलक्ष्मीनाथ झा शर्मणा ग्रन्थकत्तुंस्तनुजन्मना- न्यायाधनकशास्त्राध्यापकश्रीजगदीश शर्मणा च संशोधितः। - प्रकाशक: - जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। १९९२ राजशासनानुरोधेन सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः।

·सर्वविधपुस्तक प्राप्तिस्थानम्-
-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः
"चौखम्बा संस्कृत सीरिज़” आफिस,
विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी ।
,

·भूमिका। . यः स्मृतः शरणार्थिभ्यः कल्पद्रुम इवेष्टदः राधालिङ्गितवामाः सकृष्णः शरणं हि नः अहो विदितमेव समेषां विषयविषमेषुखिन्नमनसां, यत्सर्वेऽ पि निसर्गत एव दुःखं जिहासवः सुखाभिलाषुकाश्च प्राणिनः । प्राणिमात्रस्य, तादृशेच्छाया औत्सगिकत्वात् , तदुपायमधिजिगमि पन्त आत्मतत्त्वावबोधमेव सर्वानुमतं, श्रुतिसम्मतं मतमवगच्छन्ति ! सचानात्मभ्यो भेदेनामावगतिरेव, सा चानात्माशानेऽशक्यैवेति, दुपायतयैवानात्मप्रमाणविषयविचारपहिलानामेषामनात्मप्रमाणाङ्ग- विचारसमारम्भः । वादिविजयादिकन्तु आनुषङ्गिकमेवास्यफल- मिति मोक्षदर्शनाङ्गभूतमेव हेत्वाभाससामान्यलक्षणविवेचनम् । अस्य दर्शनस्य मोक्षोपयोगिता श्रुत्यापिसमथिता, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यभिदधत्या । तरतिशो. कमात्म वित् , शोकेनात्यन्तं विनुक्तश्चरति इत्यादि श्रुतिशतेनैकबिश. शतिदुःखात्यन्तविमुक्तः पुमर्थताच्चैरुट्टङ्किता च । एवं विधे, मोक्ष विवेकिनो विरक्तस्दैवाधिकारस्तदुक्तं मणिकारेण ईश्वरानुमाने,-- तस्मादविवेकिनः सुखमात्रलिप्सवो बहुतरदुःखानुविद्धमपि सुख- मुद्दिश्य शिरोमदीयं यदि याति यातु इतिकृत्वा परदारादिषु प्रवर्त- माना, वरं वृन्दावने रम्ये इत्यादि वदन्तो नात्राधिकारिणः । ये च, विवेकिनोऽस्मिन् संसारकान्तार कियन्ति दुःखदुर्दिनानि, कियती वा सुखखद्योतिकेति कुपितफणिफणच्छायोपमं संसारसुखं मन्यमानाः सुखमपि हातुमिच्छन्ति तेत्राधिकारिण इति-- अतः भोगार्थिनाम नुपादेयत्वेऽपि प्रात्यन्तिकदुःखनिवृत्तः पुरुषार्थता न हीयते । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनामृतत्वमानशुः, परीक्ष्यलोकान् कर्म चितान् ब्राह्मणानिर्वेदमायात् नास्त्यकृतः कृतेन, दुःखेनात्यन्तं विमुक- श्चाति, तरति शोकमात्मवित् , अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृ. शत इत्यादिश्रुतिशतसमर्थितश्चायमर्थ इत्युपरम्यते ।

·२ भूमिका। तरतस्य प्रन्यरत्नस्य सर्वातिशायिस्पृहणीयविचाररत्नाकरस्य यो जनकगुणगौरवेण जननीलोकोत्तरमाहात्म्येन च सर्वानतिशयानस्थ श्रन्योर्दुरापां भूमिकां नीतस्य विवेचनसार्वभौमस्य गुणगणवर्णने के वयम् । अस्मिश्चधिवेचने तत्र तत्र ते तेऽपूर्वा अंशा निवद्धा येषां निव- धनम् न कैश्चित्प्रारुदीच्योरपि विद्वद्धौरेौर्मनसापि चिन्ततम् । अत्र तत्र तत्र पूर्वरतुद्धता अपि अशा शङ्काकलङ्ककवलीकृता उद्धृता इति विदितमेवतर्ककर्कशविचारचातुरोचमत्कृतचेतसाम् । एतनिव- द्धभिर्वादमहोत्सव स्वकालोनाः प्राच्या प्रतीच्याश्च विद्वत्सार्वभौ- माः तेसु तेषु समयेषु तुलिता इति विदितमेवागोपालाङ्गनमाचविद्वद- जनमिति नैप विषयः प्रतन्यते । तदरय निर्माता मैथिलान्बयक्षीरोदधिसम्भूतः विद्वभुवनविसा- रियशोमहाः कल्पनाकामिनीकमनीयकान्तः कविताकलाकुलभूमिः ता. कककुल कमलिनोकमलिनीनाथः कलाकुमुदिनीकलाकर इव पूर्वोत्तर. मीमांसाकान्तारविहारकमनीयकेशरो वाग्देवोपरमाश्रयः श्री १०६ धर्म. दत्तझापरपर्यायः प्रसिद्धश्रीक्षवञ्चमानामधेयः शङ्करावतार इव विभू. तिधवलः अद्वैतनिष्ठस्तत्प्रतिष्ठश्च, गोष्यतिमपियं वुवा अवनिगोष्यति. मभिमन्यते । इमे च कवितार्किकसार्वभौममौलिमणयः अतीव लहृदयाः अतीवादारचित्ताः सुतनिर्विशेष शिष्येषु आत्मनिर्विशेष वन्धुषु किव. वहुना आकोटपतङ्गं दययाऽनुकम्पमानाः मैत्रो ब्राह्मण उच्यते इतिस्मृ. तिं सत्यापयन्तः सर्वेषां हृदयाण्यधिवसन्ता मिथिलामुद्योतितवन्तः । एषाञ्च जन्म १९१७ तमे वैक्रो सम्वत्सरे चैत्रेशुक्लनवम्याम् इति । एषां च पितामहाः श्रीमहामहोपाध्यायरत्नपाणिझा शर्माणः श्रीदर- भङ्गधिपतेः श्रीरुद्रसिहमहाराजस्य द्वारपण्डिता महर्षय इव अनेकस्मृ. तिनिवन्धनिवन्धारः श्रासन्। तस्कृतनिबन्धाश्च-प्राचारसंग्रहः पार्वणः चन्द्रिका-प्रायश्चितपारिजातः कृन्यसागरः रामचन्द्रप्रतिष्ठासुवाधिनी मिथिलाह्निकम्-मिथिलेशचरितम्-कृष्णार्चनचन्द्रिका क्षयमासादिवि. चारः नाडीविचारःमहादानवाक्यावली एकोदिष्टलारिणी इति । एतेषु पञ्चषा मुद्रिताः सन्ति । एते सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा अपि धर्मनिवन्धानेव निबवन्धुः धमकरुचित्वादिति विदितमेव विदुषाम् । एषां पुत्राः श्रीगु रुणां पितरः श्रीदुर्गादत्तभाशर्माणः गौतमप्रतिमाः तपश्विनश्च परः सहस्त्रैः शिष्यैः समुपासिता अल्पायुषः सजाता इति तैनिवन्धी निव- ·भूमिका । ३ द्धः । एतेषां तनयरत्नभूताः जगद्गुरवः श्रीधर्मदत्तोपाध्यायारप- या॑याः प्रसिद्ध श्रीक्षवच्चामाशर्माणःएतैर्लक्षाधिकश्लोकसङ्ख्यातानि नि. वद्धानि प्रत्यरत्ननिनि । तानि च व्याप्तिपञ्चकविवेचनम् १ सिद्धान्त- लक्षणविवेचनम् २ अवच्छेददत्वनिरुक्तिविवेचनम् ३ । व्याप्त्यनुग- मविवेचनम् ४-व्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्त्वालोकः ५ शक्तिवादटिप्पणम् ६ सामान्यनिरुक्तिगूढार्थतत्त्वालोकः ७ पक्षताटिप्पणम् = सन्यभिचार- टिप्पणम् १. सत्प्रपिश्वटिप्पणम् १० अवयव टिप्पणम ११ : खण्डन. खाद्यटिप्पणम्-१२ ईश्वरमहाविद्यानुमानविवेचनम् १३ कुसुमाञ्जलि. वर्धमानटिप्पणम् १४ न्यायभायटीका-१५ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका- १६ गीतामधुसूदनोगूढार्थतत्त्वालोकः १७ कुण्डमण्डपसिद्धिटीका १८ अद्वैतसिद्धिचन्द्रिका टिप्पणं १६ सुलोचनामाधवं चम्पू काव्यं २० च । इष्टापूर्तेषु च सचतुश्चरणयचपुष्करिणीनिमितिः शिवालयनिमि तिःतत्प्रतिष्ठा अनेकारामनिर्मितिश्च । एतनिर्मितेषु ग्रन्थेषु व्युत्पत्तिवा. दव्याप्तिपञ्चकावच्छेदकत्वनिरुक्तिसामान्यनिरुक्तिमधुसूदनीगृढार्थत. स्वावलोका मुद्रिता एव, खण्डनटिप्पणञ्च प्रारब्धमुद्रणम् । एते गु- रवः प्राजीवनम् स्वगृहवाहिर्वेदिकायामेव परोविशतिछात्रान् अन्नव. स्नायुपकरणैः सुतनिर्विशेषं पालयन्तः अध्यापयन्ति स्म । अपरे च नानादिग्देशेभ्यः समागत्य यतया विशिष्टमतयो द्विजातयश्च साक- मध्ययनायवसन्तोऽधिगच्छन्तः शास्त्रणि काशिकादिमहाविद्यापी स्मारयन्तः गृहीतक्षेत्रन्यासा इव येषां गृहाण्यध्यवात्सुःइदानीमेतेषां श्रीगुरुणां शिष्योःप्रशिष्ौस्तच्छिष्यः परः सहस्राप्तमिदं भुवनत. लमिति विदितमेव समेषां न किञ्चिदत्र वक्तव्यम् । श्रीगुरुः आजी. वनम् अथिसमविभागं स्वीयं मुजानो लोकोत्तरतां स्वचरिततति नयन् पुरुषोत्तम इव ब्राह्या श्रिया पूर्णः सरस्वत्या च सदाश्रितः स्नात्मप्र- तिष्ठः कदाचिदपि जैकल्यं नान्वभूत । श्रीगुरोः द्वौ तनयो तयाये। टः गुणज्येष्ठः श्रीप जगदीशझाशर्मा अस्माकं सतोर्थ्यः अतीवसुशी. लः सुविनीतः सर्वेषु दर्शनेषु निष्णातः श्रीगुरुणां स्मृति इदानी. तनामां चेतस्सु संदधानः श्रीगुरुपीठमेवालङ्करोति इत्यस्माकं पर प्रमोदस्थानम् इतिसंक्षिप्तः गुरुकुलपरिचयः ॥ एष च निबन्धः वाराणस्यां चौखम्बाकाशोसंस्कृतग्रन्थमालायां श्रे- ष्ठिहरिदासगुप्तात्मजजयकृष्णदासगुप्तमहाशयेन स्वीये विद्याविलास- ·भूमिका। नानि-यन्त्रालये संमुद्रय प्रकाशितः अस्य च संस्कर्ता श्रीगुरुणां प्रिय- शिष्यः श्रीप०लक्ष्मीनाथझाशर्मा काशिकहिन्दूविश्वविद्यालये न्यायवे. दान्ताध्यापकः षड्दर्शनीसमाश्रयः अनेकनिवन्धानां निवद्धा। अत. एव सम्भावये चास्य संस्करणं चेताहरणं विदुषामुपकरणमेवेति । प्रार्थये च नव्यन्यायविवेचनचणान् न्यायरसिकान् यदेतद्विवेचनं संगृह्य श्रीगुरुणां कल्पनाकलाकलितमपरिमेयवैदुष्यवैभवमनुशीलयन्तः नयन्तश्च स्वकल्पनाः प्रौढिप्रकर्षम् अनुभवन्तु तर्ककर्कशविचार- जितवादिनजविजयानन्दम् ।। * इति* योद्गुरुवरवच्चाझाचरणसेवाशिवलङ्कल्प:-- काशीस्थगोयनकासंस्कृतमहाविद्यालये धर्मदर्शनाध्यापको- हरिनाथ शास्त्री- दर्शनाचार्यः।

·श्रीगणेशायनमः ॥ सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रारभ्यते। मुदा। व्याजस्वीकृतसेवया विधुरभूदप्रेसरः श्रीमतां मानव्याहतिकैतवावनमनादीशस्त्रिलोकीपतिः । सम्भिन्नाब्जकुलप्रसूति विभवादम्भोजमजालयो यस्य श्रीगिरिजापदाम्बुजयुगं तत्स्यादभीष्टप्रदम् ॥ १ ॥ हेत्वाभासीय सामान्यलक्षणालम्विनी गदाधरकृतव्याख्या धर्मदत्तेन वर्ण्यते ॥२॥ अथ दोषेतरभेदानुमापकप्रकृतलक्षणात्मकहेतोय॑र्थविशेषणघटि- तत्वे व्याप्यत्वासिद्धिरूपदोषस्यालक्षणताप्रयोजकस्य समुदयो- भवेदिति लिङ्गाशनिवेशस्य व्यर्थत्वमेवोद्भावयितुं युज्यते, नयुज्य तेऽसम्भवात् नच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वघटितलक्षणे त. सम्भव इत्याशङ्कथम् तस्यातिव्याप्तिदोषणालक्षणत्वात् , ज्ञानां शस्यापि व्यर्थत्वापत्या तत्परित्यागस्याप्युचितत्वप्रसङ्गाश्च । न. व कामिनीशानान्यज्ञानत्वावच्छिन्न प्रति कामिनी जिज्ञासात्वेन त. ल्लिङ्गकानुमितौ तदन्यलिङ्गकानुमित्सात्वेन च प्रतिबन्धकत्वेन च कामिनीज्ञानानुमित्यादावतिप्रसङ्गइति तद्वारणाय ज्ञानपद- सार्थक्यामितिवाच्यं तत्प्रतिबध्यतायाः कामिनीविषयकतादृशानु मितौ तदन्यलिङ्गकानुमिती चासत्त्वेनानुमितित्वाव्यापकत्वात् समा. नविषयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति समानविषयकप्रत्यक्षसामप्रत्वेि- प्रतिबन्धकताया विशेषणविषयकत्वावच्छिन्नतया विशे. षणेऽतिव्याप्तेरप्येकदेशातिव्याप्तिविलक्षणत्वेन वार्यतायास्तुल्य. तया ज्ञानपदोपादानोपि तस्या वारणस्याशक्यत्वेनेहशातिव्या प्तेरनुद्भावनीयत्वाच्च विषयित्वसामान्यनिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाव. च्छेदकत्वघटितलक्षणस्य कथञ्चित्क्षोदक्षमत्वेपि लिङ्गविषयज्ञा. नीययद्विषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य यद्विषयि.

·२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तच्च सावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावतो भेदेन व्यर्थत्वासम्भा वात् । नच समानाकारकज्ञानीयविषयत्वयोरैक्यपक्षे लिङ्गविषयकस मूहालम्वनज्ञानमादाय लिङ्गविषयकशानीयत्वस्य यद्विषयित्वसामा. न्य एव सत्वेन द्वितीयाभावस्यापि तत्र सत्तया न तयोर्भेदहतिवाच्यं तथासति लिङ्गघटितोक्तावच्छेदकत्वत्त्वस्य सम्भवदतिप्रसङ्गाद्य. नापादकलघुधर्मान्तरकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तदव च्छिन्नाभावस्याप्रसिद्ध्या तघटितलक्षणरूपहेतोरप्यप्रसिद्धतया कस्य व्यर्थविशेषणघटितत्वमुद्भावनीयं स्यात्। वस्तुतो नतिरिक्त. वृत्तित्वस्य स्वव्यापकतत्कवरूपस्यैव लक्षणे प्रविष्टतया तत्र वे यीशङ्काया एवानुन्मेषात् यद्विषयकनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगिताव. च्छेदकत्वाभावात लिङ्गविषयकत्वावृत्तेः तवृत्तिलिङ्गविषयकयाविषयक निश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य भेदादित्याशयेनाह लिशाशनिवेशस्थनिष्प्रयोजनकतयेति, अनतिप्रयोजनकतयेत्यर्थः उ. स्कटेच्छानधीनेच्छाविषयत्वमनतिप्रयोजनकत्वं तद्विशे. षणे स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्त्वरूपसम्बन्धस्य दुष्टल क्षणधटकस्य सूचनेनापाततः फलवत्तया दोषलक्षणघटकेपीच्छा. विषयत्वमिति वर्तते औत्कट्यं जातिविशेष: विषयिताविशेषो. निःप्रयोजनत्वञ्च न फलाभावानबन्धनच्छानर्धानेच्छाविषयत्वं निष्फले फलानात्मके चेच्छाविषयत्वस्यैवासम्भवात् किन्तु फलामा- वानिवन्धनेच्छाविषयत्वाभाव एवेति बोध्यम् ॥ अथ लिङ्गाशानं लिङ्गमानमितिविग्रहाश्रयणेन लिङ्गाजनितं. यज्ज्ञानमितिविग्रहाश्रयणेन वा लिङ्गजन्यत्वस्य लिङ्गविषयकज्ञाननिष्ठा व्यवहितोसरत्वसम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकताकजन्यत्वरूपस्य लाभे. नानुमितित्वस्य लाभाद् यविषयकानुमितित्वव्यापकत्वघटितलक्ष- लाभ इति संशयाहार्यज्ञानमादायासम्भक्चारणस्यैव लिङ्गोशनि वेशनप्रयोजनत्वेन न निष्प्रयोजनस्वसम्भव इति ॥ यतु वह्निरवृत्तिरित्यत्र वह्निमदूपबाधेऽव्याप्तिः वहिमत्त्वावच्छिन्नवि षयकवानस्य निर्मिमतावच्छेदककस्यानुमितित्वविरहात् पर्वतत्वा विधर्मितावच्छेदककशाने च वह्निमत्त्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकधि. षयिताशून्यत्वस्य विषक्षणीयस्य विरहात् । नच वयसंयुक्तवाहिध मिके वाहमानवह्विरिति ज्ञाने ऽनुमितावस्यापकविषयताया अभावा- वा, ·सामान्यनितिविवेचना ३ भाव्याप्तिसम्भव इति वाच्यं प्रमेयत्वमवृत्तीत्यत्र प्रमेयरूपवाधे स्वरूपेण प्रमेयमवृत्तीत्यत्र प्रमेयवद्रूपवाधेचाव्यातेरसुद्धारात् तहोषविषयका. व्यापकविषयताशून्यानुमित्यप्रसिद्धरिति । नच तादृशस्थले सर्व त्रैव प्रमेयवदादिविशेष्यकस्वरूपतः किञ्चित्प्रकारकभ्रमानुमितेरेष तादृशत्वान्नाव्याप्तिरितिवाच्यं यादृशवस्तुपक्षकावृत्तित्वसाध्यकस्थले तादृशवस्तुमद्रूपबाधविषयकशानं न भ्रमस्तकाव्याप्ते१रुद्धरत्वात् ॥ यत्नु किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयत्वा ब्यापकविषयिताशुन्यत्वनिवेशनीयं वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितत्वस्वाव च्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम्। यद्वा किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वा- व्यापकविषयताशून्यत्वं विवक्षणीयम् तत्र ताहशाभावश्च न वस्तु त्वसमानाधिकरणावच्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रति योगितानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपकत्वनिष्ठा वच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्पाव छिन्ननिरूपितविषयित्वन्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धो वस्तुत्वसामानाधि- करण्यनिष्ठावच्छेदकाताभिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव. च्छेदकत्वानिरूपितावच्छेदकतया परम्परानिरूपितप्रतियोगिताकोऽस. म्भवात् रूपमात्रस्यैवावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्त्वात्। किन्तु वस्तुत्वसमानाधिकरणाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. भिन्नावच्छेदकतास्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्बानिरूपितावच्छे- दकतया परम्परानिरूपितप्रतियोगिताकः तथाच वहिरवृत्तिरित्या- दौ वहिमानपर्वत इत्यादिदोषविषयकानुमितेर्वह्निमत्पर्वतत्वादिनिष्ठा- बच्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरूपित. परम्परावच्छेदकतावद्पावच्छिन्नविषयित्वाभाववत्त्वाभाव्याप्तिरिति तत्तुच्छम् उक्ताभाववदनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वन्ना- स्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावस्य लक्षणघटकत्वे प्रतिबन्धकतायान्तस्या- सम्भवेन लक्षणासम्भवापत्तेः जातिमान्वयभाववानित्यनुमिते- रपि वहयभाववज्जातिमत्त्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटिताभाववत्वादिति ताशाभावव्यक्तिमदनुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वन्नास्ती- तिप्रतातिसिद्धाभावाः ताहमाभाववृत्त्युभयावृत्तित्वसमानाधिकरण. निरवाग्निावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिरूपितानुमितिनिष्ठाव- बछेदकाया परम्पपनिरूपितप्रतियोगिताकाभावत्वेनानुगतन ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना लक्षणे निवेश्याः तथाच वाभाववद्धदत्वनिष्ठावच्छेदकताकविष. यताकत्वसमानाधिकरणभेदघटिताभावव्यक्तिमदनुमितिवृत्तिभेद प्र. तियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य प्रतिबन्धकतायां सत्वेन लक्षण. समन्वय इव पर्वतोवह्नयभाववानित्यत्र वह्निमत्पर्वतत्वनिष्ठाव. च्छेदकताकविषयताकत्वसमानाधिकरणभेदघटिताभावव्यक्तिमत्व- हित्वावच्छिन्नविषयताकानुमितिवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभा वस्य वाधप्रतिवन्धकतायां सत्वेन वह्नित्वावच्छिन्ने बाधैकदेशेऽ. तिव्याप्तिरपि स्यात् सिद्धान्ते चानुमितित्वाप्रवेशेन वह्निरित्याका. रके ताहशामावव्यक्तिमान्निश्चये प्रतिवन्धकत्वासत्वेन नातिव्या. प्तिः ॥ नच वह्निविशेष्यकसमवायेन स्वरूपतः पर्वतत्वादिप्रकारकानु. मितेस्तादृशत्वानात्रापि पक्षे दोष इतिवाच्यं याहशवस्तुप्रकार कंयाशवस्तुविशेष्यकञ्चज्ञानन्न भ्रमस्तादृशवस्त्वभावसाध्यकपर्वता दिपक्षकस्थले ताशवस्तुमत्पर्वतरूपवाधैकदेशे ताशवस्तुन्य. तिव्याप्ते१रुद्धरत्वादिति किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय- ताशुन्यत्वनिवेशेऽतिव्याप्तिः यद्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयि. ताशून्यत्वनिवेशे प्रमेयमवृत्तीत्यादावव्याप्तिरित्युभयतः पाशारज्जु. रिति हेयल्लिङ्गाज्ज्ञानमितिविग्रहेण व्याख्यानम् ॥ अथेयम्वाचोयुक्तिरयुक्ता जगदीशव्याख्यायां तन्मतेऽव्यापकवि. षयताशून्यत्वस्य लक्षणघटकत्वाभावात् तथाच दीधित्युक्तलिङ्गांशनि. वेशाविवक्षितत्वे तयाख्यायाङ्कथन्ताया अनिवृत्तिरिति ॥ यत्तु महान सपक्षकमहानसीयवह्नयमावलाध्यकमहानसीयवहीतरवह्नयभाववन्म- हानसकालीनधूमहेतुकस्थले बह्निमन्महानसेऽतिव्याप्तिः प्रकृतलिङ्ग. ज्ञानजन्यवह्निमन्महानसविषयकानुमितेमहानसीयवह्नित्वावच्छिन्नप्र. कारकत्वेन प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकत्वात्।गदाधरमते तु वह्नयभाव. साध्यके प्रागुक्तपक्षहेतुके वह्निमन्महानसे व्याप्तिरेव प्रकृतलिङ्गशा नजन्यदोषविषयकानुमितेर्महानसीयत्वावच्छिन्नविषयकत्वेनाव्यापक. विषयताशून्यत्वविरहात् । नच लिङ्गांशे प्रकृतत्वनिवेशे प्रयोजन विरहेण नोक्तदोषयोस्सम्भवइतिवाच्यं महानसीयवह्नतिरवह्नयभा. ववन्महानसपक्षके प्रागुक्तदोषयोस्लम्भवात् वह्निमत्तादृशमहानसा विषयकानुमितेर्महानसीयवाहित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वादिति तत्तुच्छम् पक्षे महानसीयवहयभावग्रहकाले पक्षधर्मिमकवयनुमितेर्महान- ·सामान्यनिरुक्तितिवेचवा सीयवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारकत्वासम्भवात् वाधेनेतरवाधस्य दुर्व- लत्वातू वह्नित्वावच्छिन्नविधेयताप्रयोजकस्य च परामर्षस्थ प्रति वन्धकाभावस्य च सत्त्वेन तन्निरूपकत्वस्य च सम्भबाद् दोषयो रभावात् ॥ यदिचानुभववलात्तत्रानुमितिरेव नस्वीक्रियत इत्युच्यते तदापि प्रकृतलिङ्गजन्याया अपि वह्निमत्ताशमहानसादिविषयि. ण्या वह्निमत्तादृशमहानसत्वाधवच्छिन्नविधेयतानिरूपिकाया महा. नसीयवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताशून्याया अनुमितेस्लम्भवेन तत्र प्र तिवन्धकत्वाभावान्नातिव्याप्तिलम्भवइतिगृहाण ॥ नच गदाधरमतेs. व्याप्तिः स्वरूपसम्बन्धेन वहिमत्तादृशमहानसविधेयकमहानसोहे. श्यकानुमितेरेवाव्यापकविषयताशून्यत्ववत्याः सम्भवात् ॥ यत्तु यदि स्वरूपत्वादिना संयोगाद्यवगाहिससर्गभ्रमस्यासम्भवो यदि च प्रमेयत्वेन वह्निमनिखिलताशप्रमेयावगाहिज्ञानस्यैव यदूपाव. च्छिन्नविषयताकत्वं यदिवा प्रमेयत्वादिना गुणादीनामपि न संयोगा दिनाभ्रमस्तदा वहिमदनुयोगिकस्वरूपेण महानसीयवहीतरवह्नय. भाववत्प्रमेयपक्षकवह्नयभावसाध्यकस्थले ताहशप्रमेयत्वावच्छेदेन वह्निमत्तादशप्रमेयवाधे गदाधरमतेऽव्याप्ति?रुद्धरा दोषघटकस म्वन्धमात्रेणैव तादृशप्रमेयवत्त्वप्रसिद्धिसम्भवेन तदवच्छिन्नविष- यताया अव्यापकीभूताया दोषविधेयकानुमितौ नियमेन सत्त्वात् । वह्नयभावश्चात्र कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः तेन स्व. रूपेण वृत्तिमतोध्वंसादिरूपप्रमेयस्यापि वह्निमत्त्वेन दोषघटकत्व सम्भव इति तन्न तादृशप्रमेयोहोश्यिकायाः स्वरूपेण महानलीय वह्निप्रकारिकाया अनुमिते स्तथात्वस्य सम्भवात् इति चेन्न अनुमि तेस्संशयाकारतामते संशयाकारानुमितौ प्रतिबन्धकत्वासत्त्वेनास म्भववारणाय संशयान्यत्वस्य अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितानुमितिमादा. याव्याप्तिवारणायाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वस्य च ज्ञानपदार्थता. वच्छेदकतया विवक्षणीयतया लिङ्गशानजन्यत्वस्य व्यावाभावे. न लिङ्गपदस्य तत्र निष्प्रयोजनलक्षणास्वीकारस्यानुचितत्वात् ॥ अथाहाय॑ज्ञानमेव व्यावय॑मितिचेत् सत्यम् परन्तु वानपदल. क्षणाया आवश्यकत्वे संशयान्यत्वाप्रामाण्यवानानास्कन्दितत्वक- पधर्मद्वयविशिष्टज्ञानलक्षणायाङ्गौरवात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूः ताभाववदन्यत्वविशिष्टज्ञानलक्षणेवोचिता अभाववत्ताच स्वप्रति- ·६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना योगितादात्म्य स्वप्रतियोगित्ववस्वान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगित्ववत्ता. च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धेन । इदन्तुबोध्यम् भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽनियताहार्यस्योत्पत्ति. क्षणमात्रावच्छेदेनाप्रामाण्यज्ञानवतो झानस्यापिचाहाय्यभेदवत्त्वाद. प्रामाण्यवानवदन्यत्वाञ्च भेदएव प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतोऽभाव, इति स्वप्रतियोगितादात्म्यमानं संसर्गः । यदि भेदोव्याप्यवृत्तिस्त- दाऽप्रामाण्यवानाभावादिवत्संशयत्वाभावस्यैव प्रतिवन्धकतावच्छेद कत्वमभ्युपेत्य स्वप्रतियोगित्ववत्वमेवसंसर्गइति एवञ्चाहाय॑ज्ञान- स्याप्यतएववारणसम्भवे दुर्वारमेवाव्यावर्तकत्वं लिङ्गशानजन्य. स्वस्य ॥ एतेन संशयाकारानुमित्यस्वीकारेऽपि नक्षतिः अप्रामाण्य. ज्ञानास्कन्दितानुमितिवारणाय ज्ञानपदलक्षणाया आवश्यकत्वेऽ. भाववदन्यत्वविशिष्टशान एव तस्या उचितत्वादशास्त्रसमासाथ- यणापेक्षया यद्वा लक्षणाया आवश्यकत्वेऽनिरूढाया अप्रामाण्य. शानामावविशिष्टानुमितावेव तस्करणमुचितमत्वनुमितित्वलाभार्थ. लिङ्गपदोपदानमित्याशयः॥ यादशपक्षलाध्यकदोषविषयकानुमितेरप्रसिद्धिस्तादृशस्थलेड. व्याप्तिरितितु ऋजवइत्यलम् ॥ यद्यप्यत्र अव्यापकविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वावश्यक. त्वे हेत्वघाटितदोषमात्र लक्षणासम्भव एवाविवक्षितत्वबीजत्वेनोद्भाव- यितुमुचितः तथाप्यव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य विषयताविशे. षणत्वेन विवक्षायान्दोषासम्भवादनतिप्रयोजनत्वमेव तद्वीजरवेनोक्त- म् ॥ यद्वा लिङ्गविषयकत्वं न लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताकत्वक पं हदोवह्निमानवह्निमधंदादित्यत्र दोषविषयकलिङ्गविषयकज्ञानस्या- हार्यत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः॥ यत्तु इदोवह्निमाजलवद्भदादित्यत्र बढ्य भाववज्जलवत्यतिव्याप्तिः. वयभाववज्जलवद्विषयकनिश्चयस्य ज- लवज्रदत्वावच्छिन्नविषयकस्य निश्चयविशिष्ठनिश्चयत्वेन प्रतिवन्ध- कत्वादिति तनुच्छम् विवक्षणीयस्थ विशिष्टयाघटितत्वस्य फ. लतो निश्चयविशेषणताया एव लाघवेन युक्ततया अतिप्रसक्तरसम्भ बात् तस्मादध्याप्तिबारणाय लिङ्गनिष्ठविषयताकत्वमेव निवेश्यन्त. थाचनहेस्वघटितदोषेष्वप्यध्यातिसंभवइति ॥ केचित्वव्यापकविषयतायो लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताव. .

·ৰামানিঝিনিলা ज्ञानस्य हिभूतत्वम्बिशेषणन्तथाच न दोष इतिवदन्ति तदसत् होवलि. मान्वयभाववजातिमत इत्यत्र जातिमान्वयभाववानितिज्ञानस्य तथासत्यवारणादच्याप्तेस्तदवस्थानादिति ॥ अत्र वाधादिज्ञानस्य लिङ्गाविषयकत्वाद्वयर्थत्वात्यमिहि. तं मथुरानाथेन चिन्तामणिव्याख्याने तस्यायमाशयः याद्विष. यकत्वेनेतितृतीयया यद्विषयकत्वस्येवोद्देश्यविधेयभावमहिम्ना लि. ऋविषयकत्वस्याप्यवच्छेदकत्वलाभसम्भवेन तद्विवक्षायाम्बाधादि लिङ्गविषयकत्वानियमेन तत्प्रतिवन्धकतायान्तस्यानव. च्छेदकत्वादव्याप्तिः लिङ्गविषयकत्वेऽवच्छेदकत्वाविषक्षणे चानति. प्रयोजनकत्वमिति ॥ तृतीयार्थोवच्छेदकावमिति अथात्र विषयोघटो विषयिज्ञानमित्यु: भयविधानुभवादनुव्यवसाये भासमानाविषयसम्बन्धस्य विषय. तारूपत्वे विषयितारूपत्वे वा क्षत्यभावाच विषयत्वमतिरि. तं तनिरूपकत्वं विषयित्वं विषयित्वमतिरिक्तन्तनिरूपकत्वमेव वि. षयत्वमित्यत्र विनिगमकाभावाद्विषयत्वविषयित्वयाद्वयोरेव वि लक्षणयोस्सिद्धौ कस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकावमिति विमर्षे वि. षयित्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकौरवात् तथाहि पर्वतोवह्नि- मानित्यस्य पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितप्रकारितावनिश्चयत्वेन, प्रतिबन्धकत्वम्वाच्यं नहि तत्र प्रकारत्वविशष्यत्वे अप्रवेश्य पर्वतनिरूपितविशेयित्ववहिनिलापत. प्रकारित्वयोस्साक्षादवच्छेदकत्वसम्भवः पर्वतांशे वह्नयनवगाहिनो. पि वह्निप्रकारकपर्वताविशेग्यकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तेः । नच प्रकारविशेष्ययोर्मध्ये विशेषणावलम्बत्वेन विशेष्यस्य प्रधानत. या विशेष्यतारूपविशेष्यसम्बन्धावच्छिन्ने प्रकारित्वलक्षणविशेष णसम्बन्धाभ्युपगमात् प्रकारित्वावच्छेदकविशेष्यिताबनिश्चयत्वेन, प्रतिबन्धकत्वे न गौरवम् । अस्तुवा परस्परमवच्छेद्यावच्छेदकभाष- स्तावतापि न नोहानिः कल्पनागौरवमितिचेत् ममावच्छेद्याव- च्छेदकभावस्य कल्पनं तव निरूप्यानरूपकभावस्येत्यविशेषादेकसद भावेऽपराकल्पनस्याप्युभयोस्तुल्यत्वादितिवाच्य द्रव्यनिरूपितप्रका. रिताया वह्निनिरूपितत्वेन द्रव्यवानपर्वतइत्यस्य प्रतिबन्धकत्वाप. स्या बहित्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितप्रकारित्वावच्छिन्नत्वं प्रवेश .

·८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना नीयमितिवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वघटितस्यावच्छेदकत्वापे- क्षया गौरवात् ॥ नचाविषयीभूतस्यावच्छेदकत्वासम्भवनाव. च्छेदकनिरूपिताया अपि विलक्षणविषयितायाः स्वीकृततया त. स्याः प्रकारितायाश्चावच्छेद्यावच्छेदकभावेन वह्नित्वनिरूपितविष यित्वावच्छेद्यप्रकारित्वावच्छेद्यत्वप्रवेशेन गौरवाभावः यद्विषयत्वयो. निरूप्यनिरूपकभावस्तन्निरूपितविषयित्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभाव- स्याभ्युपगम्यत्वेन सर्वसामञ्जस्यादितिवाच्यं प्रमेयत्वादिना वह्नि त्वमवगाहमानस्यापि प्रतिबन्धकत्वापत्तेः तज्ज्ञानवृत्त्यवच्छेदकता. निरूपितविषायताया वाहत्वनिरूपितत्वात् निरवच्छिन्नावच्छेदकता निरूपितत्वप्रवेशे गौरवात् इतिकेचिदाहुः । तदपरे नमन्यन्ते तथाात्र यद्यपिविषयितायानिरबच्छिन्नत्वमव. च्छेदकत्वानिरूपितत्वं तच्च नावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे सम्भवति प्रकारनिरूपितविषयित्वस्यावच्छदकत्वात् तथाप्यवच्छेदकनिरूपित विलक्षणविषयित्वानवच्छिन्नत्वरूपं तत्कार्यकारिविशेषणन्तत्राप्य. स्त्येव नच प्रमेयत्वेनप्रमेयस्यावच्छेदकत्वे प्रमेयत्वानरूपितविषयित्वे तदसम्भवः तस्य प्रमेयनिरूपितविलक्षणविषयित्वावच्छेद्यत्वादिति वाच्यम् विषयित्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायामप्येतत्पर्य्यनुयो. गस्य परस्परनिरूप्यनिरूपकभावानभ्युपगमेन तत्रैवात्रापि परस्प. रावच्छेद्यावच्छेदकभावानभ्युपगमेन परिहारस्यापिच तुल्यत्वात् पर. स्परनिरूप्यनिरूपकभावाङ्गीकारे ऽवच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकता. निष्ठनिरवच्छिन्नत्वं यथा स्वनिरूपितत्व स्वभिन्नावच्छेदकतानिरूपि. तत्वोभयसम्बन्धेनावच्छदकताविशिष्टान्यत्वं तथा तनिरूपितवि. षयितानिष्ठमवच्छेदकनिरूपितविलक्षणविषयितया स्वावच्छेद्यत्व स्वभिन्नावच्छेद्यत्वोभयसम्बन्धेन विशिष्टं यत्तदन्यत्वं तद्वाच्यम् ॥ वस्तुतो विषयतानिष्ठं विशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वमिव विषयितानिष्ठं विशेष्यित्वानवच्छिन्नत्वमेव तद्विवक्षितम् नचास्माकमेकमेवतत् भ. वतान्तु विशेष्यतावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे विशेष्यित्वानवच्छिन्नत्वा. सम्भवेन यथायथाम्बलक्षणविषयित्वानवच्छिन्नत्वं तद्विशिष्टान्यत्व ञ्च तद्वाच्यमित्यनेकरूपत्वं तत्र तत्र गौरवञ्च किञ्च साक्षात्पर म्परासाधारणनिरूपितत्वाभ्युपगमे प्रमेयवतोविशेष्यतावच्छेदकत्वे प्रमेयस्वरूपावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे त्रिपकारस्य तस्यासम्भवः ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना नच विशेयित्वानवाच्छन्नत्वस्य सम्भवः प्रमेयत्वनिष्ठावच्छेदक- ताया विशेष्यतानिरूपितत्वस्य कथञ्चित्सत्त्वे तन्निरूपितविषयि- स्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावलम्भवादितिवाच्यं पर्वतोवह्निमानित्य अपर्वतत्वे पारतन्त्र्येण वह्निभानस्य स्वीकृततया भवत्कल्पपि पर्वतत्वादिनिष्ठावच्छेदकतायाम्बिशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वासम्भवादि. ति पारतन्त्रीयविशेष्यत्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिष्ठनिरवच्छिन्नत्व: स्यान्याहशस्यैव वाच्यतयाऽनेकरूपतायास्तुल्यत्वादवच्छेद्यावच्छेद कभाववैलक्षण्याभ्युपगमेन तत्सम्पादननैकरूपतोपपादनस्यावच्छे- द्याबच्छेदकभावापन्नस्वातन्त्रीयविषयत्वद्वयनिकापितविषयित्वयोरव. च्छेद्यावच्छेदकभाववैलक्षण्यमभ्युपेत्य तादृशावच्छेदकत्वानिरूपित त्वप्रवेशेनैक्योपपादनेन तुल्यत्वाच ॥ अस्तुवा विशेष्यतावच्छेदकनिरूपितविषयित्वे विशेष्यत्वान. वच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वमेव निरवच्छिन्नत्वकायकारित. थापि नगौरवं संशयस्याप्रतिबन्धकतया तद्वारणाय प्रकारित्वा. नवच्छिन्नत्वस्य प्रकारितायामस्माभिः प्रवेश्यत्वात् भवद्भिश्च- प्रकारित्वानवच्छिन्नप्रकारितानिरूपितत्वस्य प्रवेशनी. यतया साम्यात् ॥ नच दण्डाभाववान्दण्डातिबुद्धिम्प्रति रक्त- दण्डवान् पुरुषहतिबुद्धेः प्रतिवन्धकत्वापत्तिः दण्डस्य प्रकार: स्वाद्विशेष्यत्वाच्च तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावे तन्निरूपितविष. यित्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्भवात् प्रतिबन्धकतावच्छेदक- स्य दण्डत्वावच्छिन्ननिरूपितप्रकारित्वावच्छिन्नदण्डत्वावच्छिन्ननिरू- पितविशेष्यित्वस्य सत्वादितिवाच्यम् साक्षात्तत्सम्बन्धेन तदभा. ववत्ताबुद्धौ परम्परासम्बन्धेन तेन तद्वत्ताबुद्धेः प्रतिबन्धकतावार• णाय विषयत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वपक्षे संसर्गनाद्वारका कारतानिरूपितत्वावशिष्टविशेष्यत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वमि. व विषयित्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेपि संसर्गतानिरूपितवि. षयित्वद्वारकप्रकारित्वावच्छेद्यत्वविशिष्टविशेष्यित्वस्यैव तत्त्वम्बाच्य मिति तदोषासम्भवात् ॥ नच तत्र निरूपितत्वस्य प्रकारत्वसंसर्ग तया प्रवेशोऽत्रचावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य प्रकारित्वसंसर्गतयेत्य: त्र गौरवमितिवाच्यम् अवच्छेदकतावदतिरिक्तस्यास्त्रण्डावच्छेद्य. त्वस्यैवात्र संसर्गतया प्रवेशेन गौरवाभावात् एवञ्च विनिगमकामा. २ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . समका वात् विषयत्वम्विषयित्वञ्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकमस्तु॥ अथवा घटा- भावज्ञानन्न वह्निमत्ताबुद्धिप्रतिवन्धकं प्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मशुन्य स्वादित्यादिप्रयोगविषयप्रतिबन्धकतावच्छेदकधाभावस्य निरूप. कत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रति योगितानवच्छेदकत्वपक्षेऽप्रसिद्धः स्वरूपण विषयित्वमेव प्रतिबन्ध कतावच्छेदकमभ्युपेयम्विषयतानिरूपकत्वश्च गौरवादेव न ता. दशमिति यद्विषयकत्वशब्दलभ्यस्य यन्निष्ठविषयतानिरूपकत्वस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया लक्षणवाक्यार्थासम्भव इति पूर्वपक्षे प्र- तिबिधानमुच्यते तात्पर्य्यान्यथानुपपत्त्या निरूपकत्वसम्बन्धेन यद्वि. षयताविशिष्टस्य, यनिरूपितविषयिताविशिष्टस्य वा लक्षणया समस्तयद्विषयकशब्दघटकशब्दार्थवाहोषस्य नसम्भव इति । तदाऽसम्भव इति नच सर्वपक्षकावृत्तित्वसाध्यकस्थले रक ज्ञानमात्रस्यैव सर्वमिकावृत्तित्वग्रहप्रतिवन्धकत्वेन गुरुत्व त्वविशिष्टनाऽव्याप्तिः तद्विषयकस्य निर्विकल्पस्य चासम्भवा- दिति वाच्यम् यत्राधारताप्रतीतिस्तस्यैव सप्रकारकस्य प्रमेय. त्ववानित्यादिरूपस्य प्रतिबन्धकत्वात् स्वरूपतः प्रमेयत्वप्रकारक- स्य प्रमेयमिति ज्ञानस्यप्रतिवन्धकताया अनुभवातीतत्वात च गुरुत्वविषयकतयाऽव्याप्तेस्सम्भवात् स्वरूपतस्तत्तद्धर्मप्रका. रकस्यापि ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वे उक्तस्थलस्याहार्यस्थलतयैतल्ल. क्षणे तत्र दोषस्यानुद्धार्यत्वेन तत्स्थलस्यानुपन्मसनीयत्वादि. ति भावः। शुद्धह्वदत्वेति वह्नयभावाविशेषितेत्यर्थः तेनाभाववान्हद इत्यादि ज्ञानमादाय दोषसम्भवेपि नक्षतिः । असम्भवभयेनेति प्रतिवन्धकतावच्छेदकताया हदविषयताति रिक्तवह्नयादिविषयत्वेऽपि सत्वेन वह्नयभाववज्रदविषयत्वस्य प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वालम्भवादित्यादिः। नच प्रत्येकविषयत्वस्यावच्छेदकतापर्याप्पयनधिकरणत्वे तदनतिरिक्त समुदाये तदभावापत्या प्रत्येकस्य तथात्वे कुतोऽसम्भब इति वाच्यम् तथैव वह्वयादावतिप्रसङ्गात् तद्वारणाय च यद्विषयता. मात्रगतरूपन्तादृशावच्छेदकतापपित्यनुयोगितावच्छेदकमित्यस्य बिवक्षितत्वेऽसम्भवस्य जागरूकत्वादिति भावः।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ११ यद्रूपावच्छिन्नेति, यद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद कताकेत्यर्थः तेन वह्नयभावविशिष्टहदत्वस्य हृदत्वानतिरिक्तत्वेऽपि नासम्भयः तादृशञ्च रूपं वह्नित्ववढ्यभावत्वाभावहदत्वगतसमु. दायत्वमेव नच तद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता. कत्वमभावविशेषितवह्निविशेषितहदत्वावच्छिन्नविषयतायामपीति दो. ष शति वाच्यं वह्नित्वसमवायवहिप्रतियोगित्वाभावत्वस्वरूपाभावहः दत्वगतसमुदायत्वमेव हि यद्रूपपदेनोपादेयं विषयतानिरूपिताव च्छेदकत्वञ्च साक्षात्परम्परासाधारण धर्मसंसर्गसाधारणञ्च विव क्षितं तथाचोक्तविषयतायास्ताहशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकप-. तिकावच्छेदकताकत्वविरहाददोषः पटाभावपक्षकघटसाध्यकस्थले घटत्वसमवायघटप्रतियोगित्वाभावत्वस्वरूपाभावपटत्वपटप्रतियोगि- स्वाभावत्वगतसमुदायत्वस्य पटत्वसमवायपटप्रतियोगित्वाभावत्वा. भावघटत्वघटाभावत्वगतसमुदायत्वस्य च समानजातीयसमपदा. र्थवृत्तित्वेनाभिन्नत्वप्रतीतावपि न वस्तुतोऽभिन्नत्वम् एकस्य घटाभाव. वृत्तित्वादपरस्य च पटाभाववृत्तित्वात् तथासति प्रथमप्रदर्शित- समुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वस्य पटा. भाववद्धटाभावत्वावच्छिन्नविषयतायामभावान्न तत्रापि दोषसम्भा- वना 'एवमभावपक्षकसंयोगेन वाच्यत्वलाधकस्थले वाच्यत्वत्व- स्वरूपवाच्यत्वप्रतियोगित्वाभावत्वाभावाभावत्वगतसमुदायत्वावच्छि. नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वस्य स्वरूपेण बाच्यत्वव. दभावेन प्रतियोगितया विशिष्टाभावत्वावच्छिन्नविषयतायान सत्वम् । यद्यपि तादृशविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद कत्वम्वाव्यत्वत्ववाच्यत्वस्वरूपाभावाभावत्वप्रतियोगित्वगतसमुदा. वत्व एव तथापि प्रागुक्तसमुदायत्वस्य वाच्यत्वत्वावच्छिन्ना. तियोगित्वे ऽस्य वाच्यत्वविशिष्टाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वे स- त्वमित्युभयोभदात्, नचाभाववद्वाच्यत्वाभावत्वावच्छिन्नविषय ता. या उक्तरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वादिति वाच्यं वाच्यत्वत्ववाच्यत्वप्रतियोगित्वाभावत्वाभावस्वरूपाभावत्वग. तसमुदायत्वे भावत्वाभावस्वरूपवाच्यत्वत्ववाच्यत्वप्रतियोगित्वाभा. वत्वगतसमुदायत्वाद्धेदस्योक्तविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगि तानवच्छेदकत्वस्य च स्वीकारात् वाच्यत्वाभाववभावत्वावर .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना था च्छिन्नविषयतायां वाच्यत्वाभाववत्वस्याभाववद्वाच्यत्वाभावत्वाव च्छिन्नविषयतायां चाभाववत्वस्यावच्छेदकत्वे सर्वथैव दोषास. म्भवादुक्ताधिकरणत्वयोर्भेदात् नचाधिकरणताघटितधविच्छिन्न. विशिष्टविषयत्वस्याधिकरणताप्रकारकशानेपि सत्वेन तत्र प्रतिव. न्धकताविरहादोष इति वाच्यं तज्ज्ञानीयविशिष्टाविषयताया अधिः करणत्वत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्यैवावच्छेदकत्वात् प्रकारतया भा. समानधर्मनिरूपिताधिकरणत्वस्यैव सर्वत्र विशिष्टविषयतावच्छे. दकत्वाङ्गीकारात् । इदच साक्षात्परम्परासाधारणैकनिरूपितत्वाङ्गीकारेण अन्य- यदूपविशेषितयद्रूपावच्छिन्नविषयत्वम्प्रतिवन्धकतावच्छेदक. न्तद्रूपविशेषिततद्रूपावच्छिन्नत्व यद्यद्रूपविशेषितयद्रूपावच्छिन्न या. दृशरूपविशषितयद्रूपावच्छिन्नश्च विषयत्वम्प्रतिवन्धकतावच्छेद- कन्तत्तद्रूपविशषितयद्रूपावच्छिन्नत्वं तादृशरूपविशेषिततद्रूपावच्छि. नत्वञ्चाननुगतमनेकमेव लक्षणम्वाच्यंगत्यन्तराभावादिति ध्येयम् । यद्यपि वह्नयभाववज्रदादिप्रकारकत्वेन प्रतिवन्धकत्वन्ना. स्ति तथापि हृदेवह्वयभाव इति ज्ञानस्य हदप्रकारकत्वेना. नुमिति प्रतिवन्धकत्वमास्ति तत्वस्य च वह्नयभाववध्रदेपि स- स्वाद्विशिष्टस्य विशेष्यत्वानतिरिक्तत्वान्नासम्भवः तेन दोषप्रका- रत्वस्य प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्त्या यत्प्रकारत्वेने. स्यादिवक्तुमशक्यमितिशङ्कानिरस्ता एवञ्चोक्तविवक्षायां पक्षवि शेषणकभ्रमविषयसाध्याभावे दोषसम्भवेपि पक्षे यद्यप्यतिव्या. तिर्भवत्येव तथापि सद्धत्वादिनिष्ठ इत्युक्त्या दुष्टलक्षणातिव्या- प्तिपर्यन्ततान्दीधित्युक्तातिव्याप्तेराकलय्य पक्षविशेषणकभ्रमविषय. मादाय प्रसिद्धसद्धेतावतिव्याप्त्यभावातपक्षविशेष्यकेत्युक्तमित्याह यत्प्रकारकत्वेनेत्यादि ननु पर्वतत्वावच्छेदेन पक्ष त्वे वः साध्यताया. धूमस्य सद्धेतुत्वविरहात् पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पक्ष- तायां सद्धेतुत्वेपि ताशपक्षसाध्यहेतुकानुमितिम्प्रत्यवच्छेदकाव. च्छेदेनैव वह्नयभाववत्ताबुद्धोविरोधितया तदवच्छेदकप्रकारताव च्छेदकीभूतस्य पर्वतत्वव्यापकवडयभावप्रतियोगिकस्वरूपस्या प्रसिद्धत्वात् तेन च वह्नयभावस्य धूमेऽसत्वात् पक्षविशेष्य- कनममादायापि न दोषाति चेन्न प्रकारतानिरूपितसंसर्गता.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वच्छेदकताया पर्याप्तिनिवेशेप्रयोजनाभावात् तन्निष्ठनिरूपकतानिरू. पितसंसर्गतायां प्रकारतानिरूपितंसंसर्गतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमा. त्रनिवेशेनैवान्यतरसम्बन्धेन पर्वतादिमत्वमादाय दुष्टत्वापत्तिवार• णसम्भवात् तथाच स्वरूपत्वावच्छिन्नेन संसर्गेण वयभावस्य धूमे सत्वान्नासङ्गतिः । नचैवं, स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वनिष्ठसं. सर्गतायाम्प्रतिबन्धकतावच्छेदकपर्वतनिष्ठप्रकारतानिरूपितायामव. च्छेदकीभूतं यदाधेयतात्वं तदवच्छिन्नसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधे. यत्वसम्बन्धन पर्वतस्य धूमे सत्तया पक्षविशेषणकभ्रममादायाप्य. तिव्याप्तिरितिवाच्यम् प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितसंस. तानिरूपितसाक्षादवच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयाोगतावच्छेद- करूपवृत्तित्वस्य निरूपिकतानिरूपितसंसर्गतायाम्बिवक्षितत्वात् त. थाच वयभाववान्पर्वतइतिज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंसर्गताया. श्व वह्वयभावप्रतियोगिकत्वस्वरूपत्वे एव साक्षादवच्छेदक इति तद तिप्रसङ्गसङ्गतिः । पर्वते वह्वयभावइतिज्ञानीयप्रकारतानिरूपितसंस. र्गतायाञ्चाधेयतात्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वे धूमनिष्ठसम्बन्धितानि. रूपितपर्वतनिष्ठनिरूपकतानिरूपितसंसर्गतायाञ्च संयोगावच्छिन्नाधे. यतात्व इति न तस्यास्तादृशरूपवृत्तित्वमिति न पर्वतमादायातिप्रसङ्ग- अथ संयोगेनवह्वयभावव्याप्यपर्वतइतिज्ञानीयपर्वतनिष्ठप्रकारता. निरूपितायां तनिष्ठनिरूपकतानिरूपितायाञ्च ससर्गतायां संयोगसम्ब• न्धावच्छिन्नत्वाधेयतात्वयोरेव साक्षादवच्छेदकत्वान्निरूपकत्वनिरूपि तसंसर्गत्वस्य तादृशरूपवृत्तितया पक्षविशेषणकभ्रममादायापिधुमे- प्रतिप्रसङ्गः इतिचेदत्रकेचित् । विधेयसंसर्गे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वमिवोद्देश्यतावच्छेद- कसंसर्गे विधेयव्यायत्वमपि भासते तुल्ययेग क्षेमत्वात् त. थाच प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टनिरूपक- ताकसम्बन्धितावत्वमेव दुष्टत्वव्यवहारनियामकम्वाच्यम् । वैशि. ट्यञ्च स्वसामानाधिकारण्य स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व स्व. निरूपितावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गनावच्छेदकतावावच्छिन्नपा. त्यनुयोगितावच्छेकरूपवृत्तिसंसर्गताकावच्छेदकताकत्वैतत्रितयसंब. न्धेन तथाच पर्वतेवह्नयभावव्याप्य इतिज्ञानीयपर्वतप्रकारता निरूपितावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गताया वह्वधभावब्याप्यव्याप्य ·१४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना पर्वतत्वप्रतियोगिकसमवायत्वाभयधर्मावच्छिन्नतया तन्निरूपिताव. च्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्ते निरूपकता वच्छेदकतानिरूपितससर्गत्वस्याप्रसिद्ध्या न पर्वतमादायातिव्याप्ति रितिवदन्ति ॥ वस्तुतस्तु पक्षविशेष्यकेति यदुक्तं तत्पक्षविशेष्यकस्यैव भ्रमः स्य प्रकारीभूतौ साध्याभावहेन्वभावाववादाय प्रसिद्धधूमादावति. व्याप्तिप्रसङ्गो नतु तद्विशेष्यकपक्षविशेष्यकभ्रमस्य प्रकारीभूतम्प क्षम्विशेष्यीभूतसाध्याभावहेत्वभावावयादायेत्याशयेन नतु पक्षविशे. षणकस्यकस्यापि भ्रमस्य प्रकारीभूतम्पक्षामादाय नातिप्रसङ्गइत्यभि- प्रायेण तथासति प्रागुक्तप्रकारताविशिष्टत्वविवक्षयामपि द्रव्यवान् वह यभाववानिति ग्रहकालीनस्य पर्वतेद्रव्यमितिज्ञानस्य प्रतिबन्धक तया तदीयपर्वतप्रकारतामादायातिप्रसङ्गस्य दुर्वारतयाऽसङ्गतेदु रित्वात् । नच तज्ज्ञाननभ्रम इतिवाच्यं भ्रमपदस्य निश्चयपरताया उक्तत्वात् द्रव्यत्वादिना पदार्थान्तरावगाहित्वेन भ्रमत्वस्यापि सम्पा दनीयत्वाच्च एवमुद्देश्यतावच्छेदके विधेयव्याप्यत्वभानं तत्संसर्गघट- कतयानुभवविरुद्ध पर्वतवह्नयभावव्याप्य इतिज्ञानानन्तरम्पर्वतत्व विशिष्टस्वैवानुव्यवसीयमानत्वात् पर्वतत्वांशे भ्रमत्वे तथात्वन्न स्यादन्यथा वह्वयभाववान्पर्वत इतिज्ञाने पर्वतत्वव्यापकतावच्छेद- कवन्यभावत्वप्रतियोगिकस्वरूपं वह्नयभावत्वस्य संसर्गतयाभासेत. तथासति पक्षविशेष्यकभ्रममादावपि नदोषःस्यादित्यलम् ॥ अथ धूमत्ववान्पर्वतोवह्विमान्धूमादित्यत्र अनुमितिप्रतिबन्ध कतावच्छेदकप्रकारताश्रयस्य धूमत्वाभावस्य धूमे विरहात् दुष्टत्वानु. पपत्तिः नच धूमाभाववान्पर्वतइति ज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया त. प्रकारस्य धूमाभावस्य सत्तयैवास्तुदुष्टत्वमितिवाच्यं धूमाभावस्य. दोषानात्मकतया तेन दुष्टत्वव्यवहारोपपादन स्यापत्तिपर्थ्यवसायि- त्वात् । नच धूमत्वनिष्टपर्वतवृत्तित्वाभावस्य दोषतया प्रतिबन्धकी. भूतस्य धूमत्वम्पर्वतावृत्तीतिज्ञानस्य प्रकारीभूतन्तमादाय दुष्टत्वमुप- दपादनीयम् धूमस्य समवायेनपर्वतावृत्तित्वादितिवाच्यम् रूपत्ववान् पर्वतोपहिमान्तद्रूपादित्यत्राव्याप्तेस्तथापिसम्भवात् । रूपेसमायः सम्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावविरहात् ।। न च रूपत्वनिष्ठाधे- यत्वे पर्वतनिरूपितत्वाभावस्यापिदोषतया तस्य रूपे सत्वान्न दोष ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १५ . इति वाच्यं निरूपकत्वसम्बन्धन पर्वतनिरूपिताधेयत्वनिरूपिताधेय. स्वविशिष्ट पर्वतपक्षकवह्निसाध्यकपर्वत निरूपिताधेयत्वहेतौ पक्षता. वच्छेदकनिष्ठपर्वतावृत्तित्वस्य पर्वतनिरूपितभावस्य पक्षतावच्छेदक- निष्ठाधेयत्वनिष्ठस्य पक्षनिष्ठपक्षतावच्छेकाभावस्य च हेतावसत्त्वा. दव्याप्तेढुवारत्वादितिचेन्न पक्षतावच्छेदकाभावव्याप्यनिष्ठपक्षवृत्ति त्वस्योक्तेषु दोषतया दोषज्ञाने प्रकारीभूतपक्षवृत्तित्वस्य प्रागुक्तस. बहेतुषु सत्वाभावाहोषाभावादिति ॥ तेनसेद्धत्वादीत्यादीति तेनेदमुक्तम्भवति आदिपदग्राह्ये वाधिते. हेतौ पक्षविशेष्यकसाध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वेन पक्षविशेष्यकभ्रमवि- षयसाध्याभावासत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहादसङ्गतिः भ्रमपदस्य निश्चयप. रत्वे पक्षविशेष्यकप्रमाविषयसाध्याभावादेरेव सवेनातिव्याप्त्यान भवतीति तदिदमसङ्गतं पक्षविशेष्यकनमविषयसाध्याभावस्यापि बाधिते सम्भवात् वह्वयभाववान् इदोघटवाँश्चेति ज्ञानस्य पक्षविशेष्य. कत्वाइमत्वाच्च नच पक्षविषयसाध्याभावेत्युक्त्या विशिष्टान्वयम हिम्ना पक्षे साध्याभावभ्रमस्यैव लाभेनोक्तभ्रमस्य न तथात्वमिवाच्यं विशिष्टान्ययविवक्षायाम्प्रयोजनाभावात् पक्षविशेष्यकेत्यस्यापि पक्ष तावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकार्थकतया पक्षतावच्छेदकाशे भ्रमरूप- तायाअपि विवक्षितत्वस्य वाच्यत्वात् अन्यथा पर्वततत्वेन जलाधवगा. हिवयभाववानपर्वत इत्यादिभ्रमविषयसाध्याभावमादायापि दोषस. म्भवे तदप्रदर्शनेन न्यूनतास्यात्तथासति हृदत्वेनपर्वताद्यवगाहिवह्नय भाववान्हदे इतिम्रमविषयसाध्याभावसत्वेनासङ्गते१रत्वात् स्व- रुपसमवायोभयसम्बन्धेन वह्वयभाववान् हृदइति भ्रमविषयसाध्या- मावस्यापि सम्भवाच्चेति प्राप्ते प्रतिविधीयते आदिपदग्राह्ये ऽसद्धतौ भ्रमाविषयसाध्याभावासत्वेनातिव्याप्तिविरहादसङ्गतौ न तात्पर्य किन्तु प्रमविषयेति विशेषकीर्तनाल्लब्धस्य सद्धेतौ भ्रममात्रविषयसाध्याभा. धमादायातिप्रसङ्गस्यादिपदग्राह्येऽसद्धेतौ प्रमाविषयसाध्याभावादेरपि सत्वादसम्भवेनासङ्गतौ सा च भ्रमपदस्य प्रतिबन्धकत्वोपयोगि निश्चयत्वविशिष्टपरतया न सम्भवति तथासत्युक्तार्थस्यालाभात् त देवाह प्रमाविषसाध्याभावादेव सत्वेन भ्रमपदस्य यथाश्रुतार्थे याs. सङ्गतिः सा भ्रमपदस्य निश्चयसामान्यपरत्वे प्रमाविषयसाध्याभावा. देरेव सत्वेन न भवतीत्यर्थकेन तेनेत्यादिग्रन्थेन । एवञ्चैवकारोपि सङ्ग- ·सामन्यानिरुक्तिविवेचना च्छते ऽन्यथा भ्रमविषयसाध्याभावसत्वस्यासङ्गत्यप्रयोजकत्वेनाव्या वर्तनीयतया व्यावयाभावेन तदुक्तर्विफलत्वापत्तेरिति । केचित्तु अत्रैवकारोप्यर्थकस्तथासति नासङ्गतिलेशोपीति व. दन्ति । ऋजवस्तु नच पक्षविशेष्यकभ्रमविषयत्यादिना यत्प्रागत्रोक्तं तावन्मात्रतात्पर्य्यमवलम्व्य तेनेत्याधुक्तमित्याहुः । वहथभावविशिष्टहृदत्वावच्छिन्नविषयताया इति यद्यपि प्रकारतादिविलक्षणवि- शिष्टविषयताया अभावेष्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वपक्षेन क्षतिः वह्नयभाववद्धदवानितिज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धके वह्नयभाववद्धदत्वा. वच्छिन्नप्रकारत्वात्मकविषयत्वसत्वेन लक्षणसम्भवात् नच तत्र शाने वक्ष्यमाणस्याव्यापकीभूतविषयताशून्वत्वस्थाभाव इति वाच्यं प्रकारत्वविशेष्यत्वादिभिन्नस्य वह्नयभाववद्धदवत्त्वावच्छिन्नविषयत्व स्याभावात तादृशस्य च वह्नयभाववद्ध्दवद्वानितिज्ञाने एव सत्वात् वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य प्रकारतात्वादिना व्यापक स्वेपि विषयतात्वेनैवाव्यापकत्वस्य प्रकृते प्रवेश्यतया क्षतिविरहात् वह्नयभाववद्धदस्य स्वरूपसम्वन्धेन प्रकारत्वेऽव्यापकविषयतायास्त त्राशङ्कितुमप्यनहत्वाञ्च तथापि स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविलक्षणविषयत्वाङ्गीकारस्यावश्यकत्वम न्यथाऽसम्भवापत्तेः प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतवह्नयभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वस्य तादृशप्रकारताया स्विरहात् तादृशविशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्यैव स्वीकारात् नच विलक्षणविशिष्टविषयत्वाङ्गीकारेपि तथैव दोषताद वस्थ्यमितिवाच्यं प्रमीयवह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशे प्यतात्मकस्यैव तस्य स्वीकारात् विशिष्टविषयतात्वविशेष्यतास्वयो. स्तद्धर्मयोरेवातिरिक्तयोरभ्युपगमात् । अथ प्रकारतात्वविशेष्यतात्वादिभिन्ने विषयतात्वव्याप्ये वि शिष्टविषयतात्वरूपधर्म इति चेन्न वह्नयभावव भ्रंदमहानामात्यनुव्यवसाये विशिष्टवुद्धित्वस्यैव तत्र मानत्वा. त् तथाहि वह्नयभाववध्रदत्वविशिष्टस्य ज्ञाने विशेषणतयाऽव श्यमेव तत्सम्बन्धेन विशिष्टज्ञाने भासमानेन भवितव्यं सच व. हुयभावविशिष्टहदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वेन भासमानोवह्नयभा- मानाभाव ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना धवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतानिकीपतीवयितात्मक एव भविष्यति. अन्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वविषयत्वादेरन्यधर्मावाच्छन्नसंसर्गत. द्घटकत्वयोरनभ्युपगमात् । नचातिरिक्तविर्षायत्वकल्पनामपे. क्ष्य हृदत्वावच्छिन्नविषयित्वस्य क्लप्तस्यैवससर्गत्वमस्तु वह्नयभावा विशेषणकहदज्ञानानन्तरन्तादृशानुव्यवसायश्च विशेषणतावच्छेदक वह्नयभावहदत्वोभयज्ञानविरहादेव न भविष्यतीतिवाच्यं वह्नयभाववा नह्नदइतिज्ञानानन्तरम्वह्नयभावाविशेषणकहदशाने जाते वह्नयभावव द्मदमहानामीत्यनुव्यवसायापत्तेः विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्य पूर्वसत्तयैव कारणतया तस्यापि सत्वात् ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतासंसर्गेण वह्नयभावाविशेषणकहदशानस्यापि वह्नयभावव नदविशिष्टत्वेन विषयतया तस्य कार्यकालवृत्तितयापिसत्वाच्च । नच वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यते. वास्तु संसर्गघटिका तथासति वह्नयभाववान्हद इति ज्ञानस्यैव विषयत्वेन तस्य कार्यकालेऽभावनापत्त्यभाव इति वाच्यं वह्नयभा- वत्वेनघटाभावाद्यवगाहिनो वह्वयभाववान् हद इति ज्ञानस्याप्रामा ण्यज्ञानास्कन्दितस्योत्तरं वह्नयभाववध्रदमहानामीत्यनुव्यवसा. यापत्तेः। भ्रमात्मकशानेपि वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहद- स्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वरूपसंसर्गसत्वन वह्नयभाववद्मदस्य स. त्तया ऽनुव्यवसायस्य प्रमात्वेनाप्रामाण्यग्रहाभावरूपदोषस्यानपेक्ष णात् । विशिष्टविषयत्वस्य संसर्गत्वेतस्य प्रमानिष्ठस्यैव कल्पिततया तेन च संसर्गेण भ्रमविशेष्यकविशिष्टहदप्रकारकानुव्यवसायस्य भ्रमत्वेनाप्रामाण्यग्रहाभावरूपदोषस्यापेक्षितत्वेन तदभावनानुव्यव सायासम्भवात् । नच वह्नयभावत्वावच्छिन्नवह्नयभाववृत्तिप्रकारतानि. रूपितहदत्वावच्छिन्नहदवृत्तिविशेष्यतैवास्तु संसर्गस्तथाच नोका. पत्तिरितिवाच्यं तत्तद्धर्मेषु बहुषु संसर्गतावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया लाघवेनातिरिक्तविषयतात्वस्यैव संसर्गतावच्छेदकत्वकल्पनस्योचि. तत्वात् । किञ्च वह्वयभाववान्पर्वत इति ज्ञानादप्रामाण्यग्रहास्कन्दिता. दनन्तरं वह्नयभाववत्पर्वतमहानामीत्यनुव्यवसायापत्तिः वह्नयभा. वत्वावच्छिन्नवह्नयभाववृत्तिप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ठविशेष्यताका त्वसम्बन्धस्य भ्रमे सत्वेन तदंशे नमत्वविरहेणाप्रामाण्यग्रहाभावरूप. ३ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना दोषानपेक्षणात् पर्वतांशे वह्नयभावावगाहित्वेन भ्रमन्वेपि तदंशे व्य. वसायप्रयोजकदोषस्यैवापेक्षितत्वात् विलक्षणविषयित्वस्य संसर्गत्वे च तस्य भ्रमावृत्तित्वेन तदंशेपि भ्रमतया प्रामाण्यग्रहाभावरूपदो. षस्य स्थलान्तरवदपेक्षितत्वेन तदभावेनापत्यभावात् । एवम्वह्नयभाव वान् हद इति ज्ञानम्प्रमात्वेन जानानो वह्नयभाववद्धदमहञ्जानामीति प्रयुक्त नाप्रमात्वेनेत्यनुभवसिद्धं ततश्च तादृशशब्दो भ्रमात्मकज्ञान म्वोधयन्नप्रामाणं प्रमाणञ्च प्रमाम्बोधयन्निति विज्ञायते तत्र द्वितीयार्थे विषयित्वे न निरूपितत्वमात्रस्य संसर्गता वयभाववद्धदनिरूपि तविषयित्वस्य हृदमात्रज्ञानपि सत्वात् विशिष्टधर्मावच्छिन्ननिरूपि. तत्वमेव संसर्गस्तस्माद्वाच्यः सच विशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयतानि. रूपितविषयित्वएववर्तत इति सिद्धम्विशिष्टविषयत्वम् । नच वह्नय. भाववत्पदसमभिव्याहृतहदपदोत्तरद्वितीयाया वह्नयभावत्वावच्छि- ननिरूपितविषयित्वावच्छेद्यविषयित्वमेवार्थो वह्नयभाववत्पदश्च ता त्पर्यग्राहकं शुद्धहदत्वावच्छिन्नस्यैव निरूपितत्वं संसर्ग इति न त सिद्धिरिति वाच्यं तथासति वह्नयभाववत्पर्वतमहानामीत्यादेरपि वाक्यस्य साधुतापत्तेः उक्तञ्च व्युत्पत्तिवादे लोहितवहिानामीत्या दिवाक्यस्यासाधुत्वम् । केचितु इद ज्ञानं वयभाववद्ध्दवदितिज्ञानं प्रमाविशेष्यक प्रमा भवीत भ्रमविशष्यकम्भ्रमः तस्य भ्रमत्वप्रमात्वे विलक्षणविष- यित्वरूपसंसगतन्त्र एव वह्नयभावादिवृत्तित्वविशेषितविषयतात्वा- दिना संसर्गत्वे मानाभावादिति वदन्ति ॥ परेतु प्रकारावच्छिन्नत्वमते इदत्वावच्छिन्नविशेष्यताया एव व- यभावावच्छिन्नत्वेन वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नतया प्रतिबन्धक तावच्छेदकत्वान्न दोष इत्याहुः । तन्नातिमनोहरम् विशेष्यतायाम्प्र कारावीच्छन्नत्वे वह्नयभाववत्वेनहदमहानामीत्यभिलापस्यावच्छिन्न- स्वार्थकतृतीयाघटितस्यैव मानत्वेन तृतीयायाः प्रकारार्थकत्वे तत्र मानाभावात् । वह्निमान्हदत्ववानितिज्ञानम्प्रति वह्नयभाववान् हृद. त्ववानयीमत्येकत्रद्वयंरीत्या जायमानस्य प्रतिवन्धकत्वापत्तेः इदन्निष्ठ विशेष्यताया हृदत्वरूपप्रकारावच्छिन्नत्वात् वह्नयभावत्वावच्छि- नप्रकारतानिरूपितत्वाञ्च । वयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वावच्छि अनिरूपकतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वावच्छिन्ननिरूप्यता .

·सामान्यनिरुकिविवेचना वद्विशेष्यताकजानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे गौरवापत्तेरित्यास्तान्तावत् ॥ सशयादौसत्वात्पुनरिति ननु इदपक्षकवहिसाध्यकसंयोगसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवह्नयभाबपदभावहेतुकस्थले ह. दोवह्निमान्नवेतिसशयस्यापि हेतुमत्वग्रहप्रतिवन्धकन्वाव्याप्तिवि रहेण नासम्भवसम्भवः यदिचासमानप्रकारकज्ञानस्याप्रतिवन्धक- त्वपक्षे साध्याभाववदवृत्तित्वविषयकत्वस्यापि प्रकृतानुमितिविशेष. णत्वेनोपादेयतया प्रकृतस्थले तदप्रसिद्ध्या न तत्रेदानीड्कोपि प्रसङ्गो युज्यत इत्युच्यते तदापि वह्निमद्ध्दपक्षकघटसाध्यकोक्ताभावहेतु. कस्थले नाव्याप्तिसम्भव इति चेन्न विशेषणांशे संशयस्वीकारे ऽभा. वाशे वयादिसंशयात्मकहदोवह्निमान्नवेतिसंशयमादायासम्भवस्य सम्भवात् ॥ यद्वा संशयादीत्यत्रादिपदात् अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दि- ताहार्ययोःसग्रहातेषामसम्भवे समुच्चितानामेव हेतुत्वविवक्षितं तथाचोक्तस्थलेऽप्रामाण्यशानास्कन्दितज्ञानमादायाव्याप्तिः संशय. मादायच गुणोद्रव्यामित्यत्र द्रव्यभेदवहुणरूपवाधविषयकस्थ स्वरू. पतोव्यत्वद्रव्यभेदोभयकोटिकस्य गुणोद्रव्यन्नवेतिसंशयस्याप्रति वन्धकतयाव्याप्तिर्वाध्या ॥ यद्यपि हृदोवह्निमान्धूमादित्यत्रापि संश- यमादायाव्याप्तिः सम्भवति तथाप्यव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य निश्च. यविशेषणत्वे तदसम्भवात्तन्नोतमिति ॥ ज्ञानपदमनाहाऱ्यांप्रमाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयपरमिति इदमुपलक्षणम् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वमपि प्रवेश्यं नातोवह्नयभाववध्र दादावसम्भवः भ्रमत्वनिवेशाद् वृक्षः कापसंयोगवानित्यत्र कपिसं- योगाभाववद्वक्षे नातिव्याप्तिः अनतिप्रसकत्वस्यदुर्घटत्वादिति नन्वनाहाऱ्यांप्रामाण्यवानाना. स्कन्दितनिश्चयीययद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधि. करणत्वे प्रतिबन्धकताशून्यावृत्तित्वस्य विवक्षायानासम्भवावकाशः विशिष्टाधिकरणताया विलक्षणत्वेनाप्रमाण्यज्ञानाद्यास्कन्दितज्ञाने विरहादितिचेन्न अधिकरणताया अधिकरणभेदेन भिन्नत्वे इदादा. वतिव्याप्तेः ह्रदत्वावच्छिन्नतादृशविषयतात्वावच्छिश्ननिरूपकताका. धिकरणताया वह्नयभाववान्हदहतिज्ञाननिष्ठायाः प्रतिवन्धकताशून्या. वृत्तित्वात् । यत्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वतादृशनिश्चयीयत्वाद्यतिरिक्तधर्मा.

·२० सामान्यनिरुक्तिविवेचना नवच्छिन्नतत्तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणतात्वं प्रतिवन्धकता. शून्यज्ञाननिरूपितवृत्तितानवच्छेदकमिति विवक्षायानासम्भवो ना. प्यतिव्याप्तिरिति तत्तुच्छं विशिष्टाधिकरणतात्वस्याधिकरणतात्वान. तिरिक्ततया ऽसम्भवतादवस्थ्यात् तादृशाधिकरणतात्वावच्छिन्न निरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपे ता दृशवृत्तितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपय्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकत्वनि वेशस्य तादृशाधिकरणतावद्वृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वापे. क्षयाऽतिगुरुत्वात् गौरवस्यैवच परिस्कृतोपेक्षावीजत्वेनानुसत- व्यत्वात् । तादृशविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतावच्छेदकतात्वा वच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपे प्रतिवन्धकत्वाभाववनिष्ठा धिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितानव च्छेदकत्वस्यापि तादृशनिरूपकताकाधिकरणतावद्वृत्तिभेदप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वाच । नच यद्रूपावच्छिन्नत्ववि. षयतात्वतादृशानश्चययित्वगतसमुदायत्वे प्रतिबन्धकत्वाभाववन्नि ष्ठाधिकरणनानिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगिता. नवच्छेदकत्वम्विवक्षणीयं तथाच न दोषोनापि गौरवमितिवाच्यं हृदत्वावच्छिन्नत्वविषयतात्वतादृशनिश्चयीयत्ववढयभावत्वावच्छिन्न- विषयतानिकापतत्वगतसमुदायत्वस्यापि ताहशसमुदायत्वरूपतया तस्योक्तानवच्छेदकत्वेन हदेऽतिव्याप्तेः। यदपावच्छिन्नत्वादिमात्रवृ. त्तिसमुदायत्वस्य निवेशेच गौरवप्रलङ्गात् यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्व स्य तादृशाधिकरणतात्वस्य वा ब्यापकत्वस्य प्रतिवन्धकताशुन्या वृत्तित्वे निवेशे इदाद्येकदेशातिव्याप्तिवारणेपि तादृशविषयिताव्या पकत्वापेक्षया सुतरामवगुरुत्वात्तस्यहयत्वमवसेयम् ॥ अथ प्रतिबन्धकताशून्यावृत्तित्वं यद्रूपएव निवेश्यं संसर्गश्च स्वा. वच्छिन्ननिरूपितविषयितावत्वम्वृत्तितावच्छेदकोवाध्य इतिचेश परम्प. रायाः ससर्गत्वे मानाभावात् अनाहा-प्रामाण्यवानानास्कन्दितनि. श्चयवृत्तित्वविशिष्टविषयितावत्वस्य संसर्गत्वे प्रतिवन्धकताशुन्य. स्योकनिश्चयात्मकत्वे वा वृक्षाकपिसंयोगवानित्यत्राव्याप्यवृत्तित्वज्ञा. नस्योत्तेजकतापक्षे कपिसंयोगाभाववत्कपिसंयोगवद्वक्षत्वावच्छिन्नवि. षयकज्ञानस्याहार्य्यतया ताशवृक्षत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तेश्च । एतेनोक्तपरम्परायास्संसर्गवाभावेपि ताशप्रतिबन्धकतान्य- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना लाघवात्त. निरूपितवृत्तितावद्विषयितानिरूपकतानवच्छेदकमेव निवेश्यम् । नच प्रमेयत्वावच्छिन्नवृत्तितामादाय दोषइतिवाच्यं प्रतिवन्धकत्वाभावव निरूपिता या विषयितात्वावच्छिन्नवृत्तिता तन्निरूपकत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावस्यैव नि- वेश्यत्वादितिनिरस्तम् । अत्राव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्यानुत्तेजकत्वपक्षे निरवच्छिन्नस्वरूपेण कपिसंयोगाभावस्यैव कपिसंयोगविरोधित्वेन ताशसम्वन्धेन क. पिसंयोगाभावप्रकारककपिसंयोगवद्विशेष्यकज्ञानस्यैवाहार्यत्वात्तद्वि षयविशिष्टस्याप्रसिद्धत्वात् शुद्धस्वरूपेण कपिसंयोगाभाववत्कपिसं. योगवद्वक्षस्य प्रसिद्धत्वेपि तज्ज्ञानस्यानाहाय॑तयाऽतिव्याप्तरेभावात् तत्पक्षमवलम्व्यैव जदीशेनानतिरिक्तवृत्तित्वं स्वव्यापकतत्कत्वरूप- नाभिहितमितिप्रतिभाति । यत्तु स्वव्यापकतत्कवरूपमेवानतिरिक्तवृत्तित्वं स्याप्यभिमतम्वाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित. प्रतिवन्धकत्वाभावस्यैकस्यैव यद्रूपाबच्छिन्नविषयकनिश्चयवृत्ति भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वात् तथाहि तादृश. प्रतिवन्धकत्वघटोभयाभावं तत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकत्वा- भावं तत्प्रतिवध्यतावृत्तित्वविशिष्टव्यापकतारूपाभावं चादाय दोषमात्रेऽव्याप्त्यापत्तिरतस्तद्वारणाय प्रतिवध्यतानिरूपितत्बप्र- तिवन्धकतात्वातिरिक्तधानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताया व्या. पकत्वप्रतिवध्यतात्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिवध्यत्वनिष्ठ- वच्छेदकतायां व्यापकत्वनिष्ठावच्छेदकतायां तादृशप्रतियोगिता. कत्वाभावत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वस्य चनिवेशावश्यमेवकार्यः अ नुमितित्वव्यापकतारूपाभावोपि न्यूनवारकेतरवारकपर्याप्तिसहित- एवावच्छेदकत्वेनोपादेयोन्यथाधिकरणभेदेनाभावभेदपक्षे तद्यक्तित्वे नोपादाने तत्प्रतिवध्यतानिष्ठस्य व्यापकतारूपाभावस्य भिन्नतया त. ब्यक्तिमत्प्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकत्वाभावस्य वाधादिक्षाने स. त्वादोषमात्रे ऽव्याप्त्यापत्तेः स्वव्यापकतत्कत्वपक्षेप्राणाण्यवाना. भावादीनामवच्छेदकतया प्रविष्टत्वेपि तेषां तद्यक्तित्वेनावच्छे. दकत्वेपि क्षत्यभावात् प्रतिवन्धकतावच्छेदकाभावविशिष्टान्यत्वक- पैकाभावस्यैववा तद्यक्तित्वेनावच्छेदकतया प्रवेशान तदर्शनाधि. क्यम् तथाच स्वव्यापकतत्कत्वापेक्षया गौरवं ताशप्रतिवन्ध ·२२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना . कत्वाभावविचारएव तच्छून्यावृत्तित्वेऽभिव्यक्तं किमु वक्तव्यं. वृत्तित्वाभावरूपसमुदिततद्विचारे तादृशगुरुभूतप्रतिवन्धकत्वाभा. वस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया प्रवेशात् । यद्विषयिताव्याप कत्वशरीरेऽनुमितित्वव्यापकत्वादीनामवच्छेदकतयाऽप्रवेशेन लाघ. वस्य व्यक्तत्वात् तत्रच यद्विषयितावदृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकता उभयावृत्तिधर्मातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वेनैकधर्मावच्छिन्नप्रतिवन्धक त्वस्यैक्यपक्षे तनिश्चयवृत्तिप्रतिवन्धकतावान्नोतभेदमादायाव्याप्तिवा रणाय यदा निविशते तदेदलाघवम्वोध्यम् प्रतिवन्धकताभेदपक्षस्तु जघन्य एव । नच गौरवं दोषतयाकिमितिभट्टाचार्येण नोक्तामतिवाच्य गौरवापेक्षयाऽसम्भवस्यवरिष्ठत्वात् यावन्तोदोषाः सम्भवन्तीतिन्या यादेकस्योद्भावने क्षत्यभावात् प्रतिवन्धकताभेदपक्षेच तादृशप्रति. वध्यत्वनिष्ठनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्न प्रतिवन्धक तात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वेन तस्या विशष. णीयतया तदपेक्षया तच्छून्यावृत्तित्वे गौरवस्य नावकाशइति तन्न प्रतिवन्धकताभेदाभावपक्षेपि गौरवासम्भवातू प्रतिवन्धकतावृत्तित्वेन सामानाधिकरण्येन ताशवृत्तित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकतद्यक्ति त्वनिष्ठावच्छदकत्वस्य प्रायशोदोषमात्रेऽव्याप्तिप्रसङ्गेनोपादानासम्भ- वेपि वृत्तित्वाभावप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयतव्यक्तित्वनिष्ठाव च्छेदकतायास्तेनरूपणोपादानसम्भवेन प्रतिवध्यत्वादीनामत्राप्यवच्छे दकत्वेनाप्रवेशात् अतएवानतिरिक्तवृत्तित्वस्य तत्रतत्रोपादित्सापि सङ्गच्छतइति ॥ शुद्धह्रदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गाच्चेति अथ यदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्या. पकविषयताशून्यशानीययद्रूपावच्छिन्नविषयत्व एवोक्तावृत्तित्वस्य विवक्षितवेन ताशइदत्वावच्छिन्नविषयताया इदइतिज्ञानएव प्रतिबन्धकताशून्ये सत्वेन कथमतिब्याप्तिरिचन्मैवम् । अत्रकल्पे स. र्वेषामेव जानविशेषणानामनाहार्यत्वादीनां प्रतिबन्धकताशून्य. ज्ञानविशेषणत्वेनाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्यापि तद्विशेषणत्वस्यैब विवक्षितत्वेनातिप्रसङ्गसम्भवात् ॥ किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्या. पकविषयताशुन्यत्वस्यैव सिद्धान्तत्वेन तद्वज्ञानवृत्तित्वस्य यद्पा वच्छिन्नविषयत्व विशेषणत्वेप्यतिव्याप्तस्सम्भवाच्च ॥ केचित्तु संयोगपक्षकसयोगसम्बन्धावच्छिन्नसंयोगाभावसाध्य .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना कस्थले संयोगस्संयोगेन संयोगवानितिवाधभ्रमविषये संयोगेऽति- व्याप्तिः उक्तजानस्य संयोगत्वावच्छिन्नविषयस्वाज्यापकविषयता. न्यत्वात् एवं सम्बन्धस्य स्वरूपतोभानाभ्युपगमे गुणपक्षकद्रव्यभेद. साध्यकस्थले गुणोद्रव्यमितिवाधभ्रमस्य स्वरूपतोद्रव्यस्वप्रकारक. स्य स्वरूपतस्समवायससर्गविषयकस्य च विषये गुणेऽतिव्याप्तिः कि- ञ्चाभावपक्षकतादात्म्येन भेदसाध्यकस्थलेऽभावत्वेनघटावगाह्मभावोभे दमेदवानित्याकारकाभावत्ववत्स्वरूपसम्बन्धेन भेदभेदविषयकज्ञान- विषये भेदभेदवत्यतिव्याप्तिः उक्तज्ञानस्याव्यापकविषयताशुन्यत्वात् अतएव यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयता यद्रूपा- वच्छिन्नविषयत्वाच्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपाव च्छिन्नविषयताशून्यत्वविवक्षायामपि न प्रतीकार उक्तस्थलयोरति. व्याप्ते१रुद्धरत्वाद्भेदत्वस्याभावगर्भत्वादिति ॥ अनुमितावविरोधितयाऽसम्भव इति ननु इदत्वावच्छेदेनवह्नः सा ध्यतायां इदत्वसामानाधिकरण्येन वह्यभाववज्रदेव्याप्तिसम्भवे पि ह्रदत्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्धदस्यापि तत्र दोषत्वेन न तत्रा. व्याप्तिसम्भवः इदत्वसामानाधिकरण्येनवह्वेस्लाध्यतायान्तु स एव. दोष इति स्वतरान्तत्राव्याप्त्यभाव इत्यसम्भवाभिधानमनुचितम् तथाहि स्वरूपतोहदत्वधर्मितावच्छेदककस्य वह्नयभाववान्हद इति ज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकतया तत्र इदत्वनिष्ठनिरवच्छिन्ननिरूपकताका धिकरणत्वघटितहदत्वव्यापकत्ववद्वह्नयभावप्रतियोगिकस्वरूपस्य भा. समानतया तद्घटितस्यैव दोषत्वेन दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वा वच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जाति. स्वादिनाहदत्वावगाहिज्ञाने विरहादुक्तविषयताकत्वस्यानतिरिक्तवृ. त्तित्वाक्षतेः लक्षणसमन्वयादितिचेन्न यद्यद्विषयतायाः प्रतिवन्धक- तावच्छेदकत्वन्तत्तद्धटितस्यैव दोषत्वं नतु प्रतिवन्धकज्ञानविषयमात्र. घटितस्य एवञ्च निरवच्छिन्नहदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटितसंसर्गावगा. हिज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वे निरवच्छिन्नत्वादिनिष्ठसांसर्गिकविषयता- याः प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वापत्त्या गौरवात् लाघवेन निरवच्छिन्न इदत्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यताकज्ञानत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वम्वाच्य- मिति हदत्वनिष्ठनिरूपकत्वघटितसंसर्गेण वह्नयभाववद्धदस्यैव दोष. तया दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपतिका ·सामन्यानिरुक्तिविवेचना वच्छेदकताफविषयताकत्वस्य जातिमानवह्नयभाववानितिशानेपि स. वेनाव्याप्तस्सम्भवादिति ।। यद्वा हरत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकत्वविशेषितस्य प्रमेय स्वेन स्वरूपत्ववतो यत्रसंसर्गतया भानं यत्र वा स्वस्वरूपिस्वरूपेण दहत्वावच्छेदेन वयभावस्यभानम्प्रकृतानुमित्यप्रतिवन्धके वह्नयभाववान्हदइत्याकारकशाने ताशस्वरूपत्वघटितदोषतावच्छे दकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकवि यताकत्वस्य सत्वेनाव्याप्तिसम्भवादसम्भवाभिधानन्नानुचितमिति ॥ केचित्तु वह्नित्वावच्छिन्नतद्वह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नतद्ध दनिष्ठविशेष्यताकज्ञानत्वावच्छिन्नम्प्रतिवह्नित्वावच्छिन्नतद्वह्निनिष्ठवि षयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नतद्ध दनिष्ठविशेष्यताकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकत्वपक्षे ह्रदत्वव्यापकत्वविषय. स्वादीनां प्रतिवन्धकतानवच्छेदकतया तदाश्रयघटितस्यादोषत्वेन शु. द्धस्वरूपघटितदोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातिमान्वह्नयभाववानिति ज्ञाने सत्वादव्याप्तिरितिवदन्ति ॥ यत्तु इदत्वव्यापकत्वत्वस्यप्रमेयत्वेनावगाहमानं प्रमेयविशि. टवद्वाह्वयभावप्रतियोगिकस्वरूपावगाहिशानमादायाव्याप्तिरिति तन्न हृदत्वसामानाधिकरण्यभेदत्वभेदप्रतियोगित्वतत्वावच्छेदकत्वादिध. टितधर्मगतसमुदायत्वस्यैव दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वेन तदवः च्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्योक्तज्ञाने बिरहादिति ॥ पक्षतावच्छेदकाद्यंशेऽन्याप्रकारकेति अथ किनाम पक्षतावच्छेदकायंशेऽ. न्याप्रकारकत्वं नतावत् पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकार. ताशुन्यत्वं वह्नयभाववान्हदतिज्ञाने विरहात् इदत्वे पारतन्त्र्येण व. हृयभावस्य प्रकारत्वात् नच प्रकारतायां सामानाधिकरण्यसम्वन्धान वच्छिन्नत्वनिवेश्यं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन जातित्वेन प्रमेयत्वेन वा हृदत्वावगाहिज्ञानस्य तथात्वापत्तेः विशेष्यत्वावच्छेद्यपक्षतावच्छे दकनिष्ठप्रकारताशुन्यत्वमपि वह्नयभाववान्हृदइतिज्ञानासंग्रहेण हेयम् पारन्त्रीयविषयत्वमवच्छेद्यमेव नत्ववच्छेदकामिति यदि प्रामाणिक स्यात्स्यादपीदग्निदृष्टं तदेव नास्ति प्रमाणाभावात् इतिचन्न पक्षताव ·सामान्यनिक्तिविवेचना च्छेदकनिष्ठीशष्यतीधीश प्रकाशयत्वस्य विवक्षितत्वात वैशि. ट्यञ्च स्वनिरूपितत्व स्वावच्छद्यावच्छदकतानिरूपिताषयतानिरूपि तप्रकारत्वानवच्छिन्नावाभयसम्बन्धन तथाच हृदत्वनिष्टविशष्यता- निरूपितवह्नयभावनिष्ठप्रकारताया: तादृशप्रकार वानवच्छधत्व. विरहान्नदोषः। यत्तु पक्षनावच्छेदकाशे इत्यत्रादिपरग्राह्यलाध्यतावच्छेदकहे. तुतावच्छदकांशयोरन्याप्रकारकत्वं नस्वातन्त्र्येण निवश्यं किन्तूक्त. निवेशे पक्षतावच्छेदकनिष्ठत्वन्न देयं तावतैव सर्वसाधारण्यसम्भ. वात् इदनिष्ठविशेष्यतायाः स्वावच्छंद्यावच्छेदकत्वाप्रसिद्धः वह्निनि. ष्ठविशेष्यताया अभावनिष्ठविशेष्यतायाश्च स्वावच्छद्यायाः प्रकार. तावच्छेदकताया विशिष्टविषयतानिरूपितावच्छेदकतायाश्च प्रसिद्ध स्वेऽपि तन्निरूपितविषयतानिरूपितप्रकारत्वाप्रसिद्धः न वह्नयभाव. वान्हद इति शानासाहः । जातित्वेन वह्नित्वाधगाहि जातिमदभाव. वध्रदज्ञानस्य जातित्वेन वह्नित्वावगाहि धूमाभाचवद्वस्तिजातिम. द्विषयक ज्ञानस्य च हित्वनिष्ठविशेष्यत्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपि- तावच्छेदकत्व विशेष्यत्वान्यतरात्मकविषयतानिरूपितवह्नयभावप्र. कारत्व तादृशवृत्तित्वप्रकारत्वान्यतरानवच्छिन्नजातित्वनिष्ठप्रकार. तानिरूपकत्वेन वारणसम्भवेन साध्यतावच्छेकांशे हेतुतावच्छेदकां. शेचान्याप्रकारकत्वनिवेशस्य गतार्थत्वादिति । वह्नयभावसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वते. ऽव्याप्त्यापत्तेः जातित्वेन वह्नित्वावगाहिजातिमद्वान्पर्वत इति ज्ञानस्य वारणासम्भवात् न पृथक्तया साध्यतावच्छेदका- शेन्याप्रकारकत्वनिवेशेपि कागतिः वह्नित्वस्य साध्यतावच्छेदक घटकत्वेन साध्यतावच्छेदकत्वेपि स्वाबच्छेद्यावच्छेदकताकवि. पयतानिरूपितप्रकारत्वस्याप्रसिद्धत्वेन जातित्वनिष्ठप्रकारताया सा. ध्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यताविशिष्टत्वासम्भवात् तार्णवह्निसाध्यक- स्थले तार्णवह्नयभाववान्हदइति ज्ञानस्य धर्मिपारतन्त्र्येण वह्नित्वांचे तार्णत्वावगाहिनः साध्यतावेच्छदकांशेऽन्याप्रकारकत्वसम्पत्तये वै- शिष्ट्यघटकतया स्वावच्छेद्येत्यादिसंसर्गस्योपादेयत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयत्वानवच्छेद्यत्व. स्यैव संसर्गतया प्रवेशात् स्वावच्छेद्यावच्छेदकतानिरूपितप्रकारतानि. ४ सा०वि० तत्तुच्छम् पर्वतपक्षक ·२६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना रुपित सांसर्गिकविषयत्वम्य प्रसिद्धत्धेन जातिमत्त्वान् पर्वतइतिज्ञानवा. रण सम्भवात् न च साधारणनिवेशपपि स एवास्तु ससर्गइतिवाच्यं वह्नयभावधानह्रदइतिज्ञानस्यापि साडम्य दुश्शक्यत्वात् वह्निनिष्ठ- विशेष्यत्वावच्छद्यावच्छदकतानिरूपितप्रकारतानिरूपितसांसर्गिक विषयत्वस्य प्रसिद्धत्वात नवं प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वावगाहि ज्ञा- नस्यावारणं विशेषपक्षे, सामान्यपक्षे च प्रकारतास्थाने विशेषणता. निवेशेन तद्वारणस्यापि सम्भवातिवाच्यं समवायादिनिष्ठविशेष्य तायानिरूपितत्वस्य तदवच्छद्यावच्छेदकतानिरूपितवह्नित्वादिनिष्ठा. बच्छकतानिकांपतप्रकारत्वानच्छिन्नत्वस्य च समवायत्वादिनिष्ठः विशेषणतायां सत्वन नच्छून्य त्वम्य वह्नयभावत्रद्धदादिज्ञाने विरहेण प्रायशो दोषविषयकज्ञानमात्रम्यवासङ्ग्रहापत्त्या प्रकारत्वम्यैव विव क्षणायतथोक्तज्ञानावारणस्य तुल्यत्वादतस्तहोषानुपादानस्य दोष. विषयकज्ञानालङ्ग्रहण दोषापेक्षया दुर्बलत्वात्तदोषस्येनि भट्टाचार्येण तदु पेक्षाकृतेत्ये तस्यैव भवतापि गव्यतया प्रमेयत्वादिना स्वरूपाव. गाहिशानमादाय दोषस्यष्टत्वात यत्र साध्यतावच्छेदकपक्षतावच्छे. दकहेतुतावच्छेदकादीनां स्वरूपतो दोषघटकत्वं नत्र किञ्चित्प्रकारेण तद्विषयकशानमादाय दोषस्येवानिष्टत्वात् एवं साधारणनिवेशपक्षे व्यभिचारमात्रासङ्गहरूपदोषसत्वे स्थलविशेषे कस्यचिहोषस्या. साहप्रदर्शनेन न्यूनतास्यात् । तस्माद्विशिष्यनिवेशएवकार्यइति ॥ ननु पक्षतावच्छेदकत्वाभाववनिष्ठत्वं, पक्षतावच्छेदकनिष्ठविशे. यताविशिष्टप्रकारतायां निवेश्यमभावश्चावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छि. नप्रतियोगिताकोबोध्यः तथाच जलवज्रदोवह्निमानित्यत्र दोषाभा. वादाह । अविशेषितधर्मावच्छिन्नपक्षकेति येन रूपेण पक्षतावच्छेद. कस्य दोषघटकत्वं तद्रूपानवच्छिन्नधर्मावच्छिन्नपक्षकेत्यर्थः नतु रवच्छिन्न्पक्षतावच्छेदकताकेत्यर्थः तथासति ह्रदत्वाश्रयोवह्निमाजा. तेरित्यत्रापि दोषसम्भवे तदुपेक्षाया निजित्वापत्तेः नचोक्तनिवेशे प्रमेयस्य पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकतास्थले पक्षतावच्छेदकत्वाभा. वाप्रसिचाव्याप्तिसम्भवे तावानुधावनमयुक्तमिति वाच्यं स्वा. वच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वस्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्ववत्त्वान्यतरसम्ब. धेन स्वनिरूपितावच्छेदकतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकपा ·सामान्यनिरूतिविवेचना २७ . तावच्छेदकत्वाभावस्यप्रकारतायामेव विशेषणत्वात् नच हेतुता. वच्छेदकत्वाभावत्वादिकमप्युक्तप्रकारताविशेषणमस्त्वविशेषितधर्मा वच्छिन्नपक्षकस्थलेपि न दोष इति वाच्यं इदोवह्निमाजातिमत इत्यत्र जातिमान् वह्नयभाववानिति ज्ञानमादायाव्याप्ते१रुद्धत्वात् ॥ अथ प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यप्र कारताशून्यत्वम्विवक्षणीयम् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्य स्वावच्छेद्यत्वा. न्यतरसम्बन्धेन तथाच न कोपिदोषः वह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयत्वानवच्छेद्यत्वेपि हृदत्वनिष्ठप्रकारताया। प्रतिबन्धकतावच्छेदकहदत्वनिष्ठावच्छेदकतातादात्म्याभावेपि चव. हृयभाववान्इद इत्यादिज्ञानानानासङ्ग्रह इति चेन्न यद्यपि सामानाधिक रण्येन वह्नयभाववज्रदविषयकस्य जातिमान् वह्नयभाववानिति शा. नस्य ज्ञानविशिष्टत्वेनाप्यप्रतिबन्धकतया तदीयाविषयता न प्रतिब. घकतावच्छेदिका तथापि हदत्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्धदत्वाव. च्छिन्नविषयकस्य जातिमान् वह्वभाववानितिज्ञानस्य जातिमान्हद. इतिज्ञानविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकतयां जातित्वावच्छिन्नविषयता जाति- त्वादिविषयतापि प्रतिबन्धकतावच्छेदिकैवेत्यव्याप्तितादवस्यात् ॥ अथ विशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकतैतविशेषणघटकप्रतिबन्धकतयोरै। क्यम्विवक्षणीयम् तथासति प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनि. श्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनि. रूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छे. दकतावदूपवत्वं लक्षणम् वैशिष्ट्यञ्च स्ववृत्तिव्यापकतारूपाभावी. यप्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनि. ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्व स्वावच्छे. दकविषयताविशिष्टान्यप्रकारताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वो. भयसम्बन्धेनेति चेन्न बघभाववद्वयभाववज्रदे कथञ्चिदतिव्या- तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य वक्ष्यमाणस्य वह्नयभाववज्जल. वत्कालीनहदोवह्निमानित्यत्र जलवत्ताशवदे ऽतिव्याप्तिवारणाय वि. शिष्टदयाघाटेतत्वस्य सार्थक्यसम्भवात् तन्निवेशे परिष्कृते यथाना- यन्दोषस्तथाव्यक्तीभविष्यत्युपरिष्टात् तथामति लाघवानवकाशात । यत्रदोषविषयकज्ञानस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताकस्वनियमः तत्राध्याप्रयापत्तेश्च वक्ष्यमाणाध्यापकविषयताशून्यत्वानिवेशेचैतहो.

·२८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना षाभावादिति ॥ तादृशविशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्येति तथासति प्रकृतलक्षणनिवेशश्व. यदूगविशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावः प्रतिबन्ध कत्वेऽस्ति तद्रूपावच्छिन्नवत्वं वैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिन्ननिरूपितविष. यित्व स्वावच्छिन्नाबच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेद- कत्वाभाववनिष्ठविषयताशून्यत्वोभयसम्बन्धेनेति ॥ यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्ययस्येत्यादि सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ पूर्व बदोषवारणाय यद्यदू पावच्छिन्नेति तथाच सर्वत्वावच्छिन्नानामेव घ. टादीनां दोषघटकतया तद्रूपार्वच्छिन्नविषयताभेदस्य घटत्वावच्छि. नविषयतायां सत्वान्नदोषः। हदपक्षकजातित्ववद्घटत्वकालीनवह्निसा. ध्यकस्थले ताशवयभाववद्धदत्वावच्छिन्नघटकत्वस्य जातित्वाव. च्छिन्नेसत्वेन तदवच्छिन्नविषयताभेदस्य जातित्वेन हदत्वावगाहि. जातिमान्ताहशवह्नयभाववानिति ज्ञानीयजातित्वावच्छिन्नइदत्वनि ष्ठविषयतायाम्बिरहीदव्याप्त्यापत्तिरतायस्य यस्येति तत्तद्रूपावच्छि ' नविषयताभेदस्य निरवच्छिन्नविषयतायां सत्वेन तच्छ्न्यः त्वस्य दोषविषयकज्ञाने विरहादसम्भवः स्यादतउक्तं किञ्चिदवच्छि नेति तत्कल्पति लक्षणार्थः पूर्ववदेवबोध्यः वैशिष्ट्यघटकसम्बन्धयो. मध्ये द्वितीयश्च सम्बन्धः स्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगितानि. रूपितावच्छेदकताविशिष्टान्यकिञ्चिद्वच्छिन्नविषयताशुन्यत्वरूपः वै शिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्व स्वसामानाधिकरण्योभय- सम्बन्धेन । यत्तु स्वावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरू- पितविषयतानिष्ठावच्छेदकताविशिष्टान्यविषयतामिन्नकिञ्चिदवच्छि. नविषयताशून्यत्वंसम्बन्धः वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वसम्ब. न्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपावच्छिन्नत्व स्वनिरूपिताधेयत्वनिष्ठाव. च्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावनिष्ठत्वोमयलम्बन्धेनोत तत्तुच्छं चालनीन्यायेन वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाधिकरणे हृद. त्वेन त दावगाहिज्ञाने हृदत्वावच्छिन्नैतद्धदनिष्ठविषयताकत्ववाने. तिभेदस्य तादृशविषयित्वाधिकरणपतध्रदविषयकवाने हृदत्वाव. च्छिन्नतद्धनिष्ठविषयताबानोतिभेदस्य च सत्वेन इदत्वावच्छिन्नइ. दत्त्वनिष्ठविषयत्वस्य ताशावच्छेदकताविशिष्वान्यभिन्नत्वात्तन्यत्व ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना २२ स्य वह्नयभावव्रद्धदत्वाच्छिन्नविषयताकज्ञाने बिरहादव्याप्त्यापत्तेः । नच इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताक समुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिकस्वरूप- घटित लामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वह्नयभावविशिष्टहदत्वस्यैव दोष. तावच्छेदकतया तद्पावच्छिन्नविषयकत्वस्य इदत्वेन निखिलहदा. वगाहिशाने एक सत्वान्न दोषइति वाच्यं इदत्वसामानाधिकरण्येन वह्नयभाववद्धदस्यापि दोषतया तत्रोक्तलामानाधिकरण्येन वह्वयभा. वविशिष्टहदत्वस्य दोषतानवच्छेदकत्वात् पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वह्नयभाववत्पर्वतस्य दोषत्वेन तत्रोक्तरीत्या ब्रहृयभावविशिष्टपर्वत. त्वस्याप्रसिद्धत्वात्तत्राव्याप्ते१रुद्धरत्वादिति । अत्रच येन सम्बन्धेन यद्यद्रूपावच्छिन्नस्येति वक्तव्यमन्यथास. म्बन्धान्तरण जातित्वावशिष्टहदत्वस्य दोषघटकत्व स्वरूपेण जाति त्वेन ह्रदत्वावगाहिजातिमाञ्जातित्ववद्ध्दत्वकालनिवह्नयभाववानि. तिचानवारणासम्भवादितिध्येयम् ॥ ० ॥ तथासति ह्रदोजात्यभावेति । अथ प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टा. न्यत्वघटकवैशिष्ट्यघटकस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकता. स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगतावच्छेदकरूपवृत्तित्वरूपं वाच्य तथाच हृदपक्षकजात्यभावसाध्यकस्थले जातिमद्ध्दत्वाव छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगतानिरूपितावच्छेदकताविशिष्टा न्यत्वस्य जातिमजातिमत्वावच्छिन्नविषयताया सत्वान्नाव्याप्तिः जा. तिमद्ध्दत्वगतसमुदायत्वस्य जातिमजातिमत्त्वगत समुदायत्वस्य चपरस्परम्भेदस्य स्वीकरणीयत्वात् अन्यथा वक्ष्यमाणाव्यापकवि. षयताशन्यत्वनिवेशेष्यप्रतीकारादितिचेन यत्र बाधज्ञानमवश्यं प. दार्थान्तरसम्बद्धवाधविषयकमेवजातं तत्रोक्त विषयताया एवं बाधज्ञाने सत्वेनाव्याप्त्यापत्ते. । यद्पावच्छिन्नावच्छेदकतेत्यस्या- पि याशसमुदायत्ववृत्याच्छेदकत्वार्थकत्वस्य जातिमज्जाति. मत्वावच्छिन्नावच्छेदकतावारणाय वक्तव्यतया पदार्थान्तरविशेषि. तवाधत्वावोच्छन्नावच्छेदकताया लस्यतावच्छेदकगत समुदायत्ववृ. त्तित्वविरहात् तथाविधावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वस्योक्तज्ञानीय विषयतायां सत्वात् । न च तत्र पदार्थान्तरघटितवावस्य विशिष्टान्त. राधाटतत्वेनापि न वारणामतिवाच्यं यत्र पदार्थान्तगविशेषितवाध. झोनमप्रामाण्यवानास्कन्दितमेव तद्विशेषितवाधज्ञानच न तथा .

·३० सामान्यनिरुक्तिविवेचना वाच्यम् तत्राव्याप्तेरेबैतस्य परित्याज्यत्वात् पदार्थान्तरघटितेऽतिप्रसङ्गाभावेन तादृशस्थलाङ्गीकारे सत्यभावात् नच वक्ष्यमाणकल्पे कागतिरिति- अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयवृत्तित्वविशिष्टस्वाव च्छिन्नविषत्वाव्यापकत्वस्य तत्र निवेशेन दोषाभावात् ॥ वस्तुतस्तु वाधवानङ्कदाचिद्धटकालीनत्वविशेषितवाधविषय. क मठविषयकञ्च कदाचित् पटकालीनत्वविशेषितवाधविषयकं मठ विषयकञ्च तत्राव्याप्तिरत्रवोध्या सिद्धान्ते च किश्चिद्रूपावच्छिन्न. विषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया नदोषः घट कालीनवाधत्वावच्छिन्नाविषयकपटकालांवाधत्वावच्छिन्नविषयकप्र तीतिविषयतावच्छेदकवाधत्वस्यलद्भावादतिव्याप्तेरपि न सम्भवः । अतएव किञ्चिद्रूपावच्छिन्नावच्छेद कताकप्रतियोगितावच्छेदक. ताविशिष्टान्यविषयताशुन्यत्वस्य ज्ञाने प्रागुकविषयताशून्यज्ञानीय स्वस्य वा विषयतायां निवेशे पूर्वोक्तस्थले दोषाभावात्कथमेतत्परि. त्यक्तमितिनिरस्तम् उक्तस्थले दोषस्य वारणासम्भवात् ॥ एतेन या. दृशसमुदायत्ववृत्तिविषयताकत्वमेव लक्षणघटकं नतु यादृशसमुदा. यत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वं तथाच वह्नयभाव वाजातिमानतज्ज्ञानयिविषयत्वस्य जातित्वघटितवह्नयभाववद्धदत्वस मुदायत्वबृत्तितया दोषासम्भवेनैतद्वक्ष्यमाणाव्यपकविषयताशून्यत्वम पि च न निवेश्यमितिपरास्तम् प्रागुक्तस्थलयोरव्याप्तर्दुरुद्धरत्वात् । यद्वा यद्धटविषयकं ज्ञानं वाधविषयक पृथक्चेदप्रामाण्यज्ञाना. स्कन्दितन्तत्रघटेऽतिव्याप्तिरतोवक्ष्यमाणाव्यापकविषयताशून्यत्व नि. वेशइति । मैवंयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वमिति यनिष्ठविषयतात्वमित्युक्तौ सर्व अगनवद्वाच्यत्वादित्यत्रवाधविषयितासमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकयनिष्ठविषयतात्वस्याप्रसिद्धरब्याप्तिरतो यद्रूपावच्छि- नेति यदूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदक ताकेत्यर्थः अन्यथा हदोजात्यभाववानित्यत्रजातिमज्जातिमत्वस्य जातिमत्वानतिरिक्तता या तपावच्छिन्नविषयत्वस्य जातिमान् इदइतिज्ञानेपि सत्तया यद्रूपपदेन जातिमज्जातिमत्वस्योपादातुमशक्यतया जातिमद्धदेऽ. व्याप्ते१रुद्धरत्वात् । अत्र यपविशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगिताव च्छेदकत्वनास्तीतिप्रतीतिसिद्धोः यः प्रतिवन्धकतावृत्यभावस्तदी.

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना यप्रतियोगितानिरूपित परम्परावच्छेदकतावद्रूपवत्वं लक्षणमित्येक यद्रूपमध्ये वह्नयभाववध्रदत्वगतसमुदायत्वमपरयद्रूपमध्ये वह्नय भाववज्जातिमत्वगतसमुदायत्वमादाय नासम्भवतादवस्थ्यम् वैशि ट्यश्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताक- त्व ताशीवषयताकत्वसमानाधिकरणाभावीयधर्मत्वसमानाधिकरणा. धेयत्वसम्बन्धाच्छन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेद- कताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे. दकत्वानिरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्र. तियोगित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितावच्छेदकत्वनि. ष्ठावच्छेदकताभिन्नविषयतात्वनिष्टावच्छेदकत्वभिन्नावच्छेदकत्वानिक- पितविषयतात्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगितानिरूपितावच्छे. दकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित. पर्याप्तिनिष्टावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि. तावच्छेदकता निष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदक. ताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभि. नावच्छेदकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितानुयोगि. त्वादिनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिततत्तनिष्ठावच्छेदक तानिरूपितविषयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववत्वोभयसम्बन्धेन तथाच वह्नयभाववद्धदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकतज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावस्य तत्क्षण. त्तित्वविशिष्टताशसमुदायत्वनिष्ठावच्छेदकत्वादिघटितविषयत्वा- भावानां च वह्नयभाववज्रदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतासमानाधिकरणत्वेपि वह्नयभाववज्जा. तिमत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक- नज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविषयत्वाभावतत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टताशसं मुदायत्वनिष्ठावच्छेदकत्वघटितविषयत्वाभावानाञ्च जातिमान्वय. भाववानितिज्ञाने सत्त्वेपि च नासम्भवः अधिकञ्चात्रावच्छेदकलक्षण विवेचितरीतिमनुसृत्योह्यं प्रतिवन्धकतावृत्यभावश्च तत्तत्पदार्थनि. ष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकाभावत्वनैव नि. वेश्यो नतु तत्पदार्थनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावत्वेनापि लक्ष्य. तावच्छेदकगतरूपे तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्राप्तये तत्तद.

·सामान्यनिरुकिविवेचना वच्छेदकत्वनिरूपितत्वस्य निवेश्यतया गौरवात् । अथैवमपि अभात्वेनहदत्वावगाहिवयभाववानभाववानितिज्ञाने हृदांशे इदत्वस्य भासमानतया वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषय- त्वस्य सत्वेन तत्राव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य च सत्त्वेनासम्भवनाद. वस्थ्यमितिचेदत्रकेचित् भ्रमत्वशुन्यत्वस्य निवेशे यद्याप यथार्थ स्वघटितत्व तथापि तत्प्रथमलक्षणे भ्रमसामान्यभिन्नत्वरूपम् अत्रच प्रकारप्रकारतावच्छेदके विशेष्यतावच्छेदकेच भ्रमत्वस्याभावरूप मिति नक्षतिः तन्निवेशश्चावच्छेदकताविशष्टविषयताशून्यत्वेन बोध्यः वैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितत्व स्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववनिष्ठत्वोभ. यसम्बन्धेन वैशिष्टयश्च स्वावच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छि- नत्वोभयसम्बन्धेन एवञ्च घटोनद्रव्यमित्यत्र घटोद्रव्यमितिज्ञानवि षयीभूतद्रव्यत्ववद्धटरूपवाधतावच्छेदकगनसमुदायत्वावच्छिन्ना. नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य घटत्वेनद्रव्य. त्वावगाहिघटवान्घटइतिज्ञाने वह्निमत्पर्वतत्वगतसमुदायत्वाच्छिन्नानु. योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य पर्वतत्वेनवह्नित्वाव गाहिपर्वतवद्वान्पवतइतिज्ञानेच सत्वपि न तत्तस्थलवव्याप्तिः वृत्य- नियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे विषयताविशि- प्टावच्छेदकताकत्वशुन्यत्वमेव तद्वैशिष्टञ्च स्वनिरूपितत्व स्वाश्रयः निष्ठसंबन्धितानिरूपितनिरूपकताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धन वै. शिष्ट्यञ्च प्रसिद्धचतुष्टयेषु यावदादेयन्तावद्भिस्लम्बन्धैरितिवदन्ति वस्तुतस्तु वह्नयभाववजातिमन्तञ्जानामीत्यनुव्यवसायस्याभ्रान्ता नाजायमानत्वेन वह्नयभावजात्युभयावच्छिन्नविशिष्टविषयता जाति मान् वह्नयभाववानितिज्ञाने स्वीक्रियते वह्नयभाववानभाववानिति भ्रभम्प्रमात्वेन जानत एवच वह्नयभाववदभाववन्तआनामीत्यनुव्यव सायान्न तत्र विशिष्टविषयतास्वीक्रियते भ्रान्तवुद्धर्विषयासाधकत्वात् तत्स्वीकारोपिवा, न सा विषयता हृदत्वांशेभासमानाभावत्वेन नावच्छि द्यते इतिवक्तुंशक्यते तथाचतज्ज्ञाने वह्निवह्नित्वाभावत्वस्वरूपह्रदत्वग. तसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताया एवाभावोभावेपि वा तदध्यापकत्वस्य वह्नित्ववह्नथभाव वाभावस्वरूपा. भावत्वहदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदक ताकविषयतायां सत्वेन तादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपा ·सामाम्यनिरुक्तिविवेचना षयत्वामावस्य प्तिकावच्छेदकनाकविषयताया अपि भाव इति यद्रूपावच्छिन्नविषयता कत्वस्य तादृशविषयताविरहस्य वा तज्ज्ञानेऽभावान्नाव्याप्ति. उक्तलमु दायत्वयोरपेक्षाबुद्धिविशेषविषयतारूपतया तार्णवह्नित्वगतद्वित्वव. ह्नितार्णत्वगतद्वित्वयोरिव परस्परम्भेदस्यानिवार्यत्वादिति ध्येयम् ॥ ननु जात्यवच्छेदेन वह्नःसाध्यतास्थले वह्नयभाववजातिमदपबाधे- ऽव्याप्तिः वह्निवह्नित्वामावाभावत्वस्वरूपजातिजातित्वगतसमुदाय त्वस्यैव यद्रूपपदेनोपादेयतया तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा प्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य जातित्वेन ह्रदत्वादितत्तजात्यवगा हिज्ञानेपि सत्वेन चालनीन्यायेन वहिवह्नित्वाभावाभावत्वहदत्वा दिगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविः तत्समानाधिकरणतया कस्यापि दोषविषय कज्ञानस्याव्यापकविषयताशून्यत्वविरहात् । वह्नयभाववद् वृत्तिजातिमात्रस्यैव दोषघटकतया तादृशनिखिलजानिघटितसमु. दायपर्याप्तसमुदायत्वस्यैव दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वरूपतया यद्रूपपदेनोपादेयत्वानोक्तरीत्याऽव्याप्तिसम्भव इति वाच्यं प्रतिव. न्धकप्रमाविषयस्य प्रतिबन्धकतानुपयुक्तपदार्थाघटितस्य विशिष्ट मात्रस्यैव दोषतया जातित्वेन तत्तजात्यवगाहनेकप्रमाविषयतजाति- घटितानेकविशिष्टस्यापि बाधत्वेन तेषां सर्वेषां वह्नयभाववजातिम. त्वेनैकरूपेणैव बाधताया अनुभवसिद्धत्वात् । तद्घटकतत्तत्पदार्थध. र्मिकैकत्वप्रकारकस्य जातित्वेनानुगतीकृतजातिधर्मिकैकत्वप्रकारकस्य एकाजातिरित्याकारकस्यैकस्यापिज्ञानस्यापेक्षाबुद्धिवेन तद्विशेषवि षयत्वरूपसमुदायत्वस्य प्रातिस्वीकरूपेण समुदायरूपेणच निखिलजा तिपर्याप्तस्यैकस्यैव यत्पदेनोपादेयत्वात् तस्यच जातित्वेनानेकजाति विषयकज्ञानीयविशिष्टविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कत्वमिव जातित्वेन तत्तजात्यवगाहिज्ञानीयविशिष्टविषयतावच्छेदक तापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमपि स्वीक्रियते यथा घटत्वेनानुगती कृत्यघटविशेष्यकस्यैकोघटइत्याकारकस्य घटान्यप्रमेयत्वेनानुगतघ टान्यप्रमेयविशेष्यकस्यैकोघटान्यप्रमेयइत्याकारकस्य चैकस्यापेक्षाज्ञा नस्य विषयत्वलक्षणं द्वित्वं बहुपदार्थवृत्ति प्रातिस्वीकरूपेण तत्तदुभयप. दार्थपर्याप्तद्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वेन स्वीक्रि यतइति दोषस्य दुरित्वात् ॥ यदिच बहुपदार्थवृत्तिद्वित्वादिकं नस्वी. ५ सा०वि० ·सामान्यनिरुकिविवेचना क्रियते घटघटान्यप्रमेयोभयत्वादिकञ्च घटघटान्यप्रमेयवृत्तिद्वित्वत्वे. नानुगतीकृतमेवैश्यव्यवहारंलभते अपेक्षाबुद्धिश्चेदन्त्वावच्छिन्नविशे ज्यिकैवेति स्वीक्रियते तदा तत्तजातिघटितदोषतावच्छेदकगतसमु दायत्वस्यैव यत्पदेनोपादेयतया नाव्याप्तिसम्भवः । परन्त्वपेक्षाबुद्ध. रिदनवावच्छिन्नमात्रविशेष्यकत्वे द्वेद्रव्ये द्वेहमेद्रव्ये द्वेइमे इतिप्रत्ययाणां सामग्रीवलक्षण्यं नस्यात तथासति इदन्त्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नवि षयकशान इदमेकमिदञ्चकामतिज्ञानादुक्तानां प्रत्ययाणामापत्तिस्यात् तस्मादपेक्षाबुद्धलक्षण्यमङ्गीकार्यमिति यदा घटजातीयमेकं प्रति सन्धत्ते पटजातीयञ्चकन्तदोत्पन्नन्द्रित्वं तत्तद्घटतत्तत्पटगतानेकद्वि स्वावच्छेदेनानेकघटपटपय्यप्तिमेव भवति यत्किञ्चिदुभयमात्रबृत्तित्वे विनिगमकाभावादित्ययमेव पक्षासमुचित इव प्रतिभाति एव संख्या- रूपाणान्वित्वादीनाम्पदार्थद्वयादिवृात्तत्वनियमेष्यपेक्षाबुद्धिरूपाणा तथात्वस्य वक्तुमशक्यतया प्रकृते ज.त्यादिसाधारणसमुदायत्व- स्यैवोपादेयत्वेन जातित्वेनानुगततत्तयक्तिवृत्तित्वं सम्भवति भवति. चैवम्वाधस्यैकरूपत्वमपीतिचेत् यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या पकविषयिताशुन्यत्वमेव निविशतां यद्रूपावच्छिन्नविषयकज्ञाने तथा चैकजातिघटितरूपमादाय लक्षणगमनसम्भवादितिविभावनीयम् । अत्र धर्मत्वसमानाधिकरणावाच्छन्नत्वलम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद- कताभिन्नविषयतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्र तियोगिताकाभावा यद्रूपावच्छिन्नविषयितासमानाधिकरणास्तादृशा भावकूटवत्वनिवेशेनापि यद्यपि जातिमान् वयभाववानितिज्ञानस्य हदोवह्निमानित्यादिस्थलीयवाधविषयकस्य वारण सम्भवति तथा. प्यव्यापकविषयताशुन्यत्वा निवेश कूटत्वेनाभावनिवेशनम्विनापि ग. तिसम्भवेन लाघवात्तदुपेक्षाकृतेतिबाध्यम् ॥ ० ॥ अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयितायामव्यापकत्वन्न यद्रूपावच्छिन्नविष यिताया निवेश्यमपितु यद्पावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता वच्छेदकविषयिताया. तथा सति विशिष्टान्तराघटितत्वविशिष्टद्वया घटितत्वयोरपिप्रवेशे नप्रयोजनम् मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छि- नविषयित्वाबाच्छन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारत्वावच्छि: नविषयित्वाव्यापकमेयत्वावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य मेयत्वविशि- व्यभिचारचाने विरहेण तत्रातिव्याप्त्यभावात् वयभाववजलादिम- ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना दृत्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदक वह्नयभाववजलवत्कालीनजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकव. यभाववजलवद्धृत्तित्वाद्यवच्छिन्नविषयिताशुन्यत्वस्य वह्नयभावव ज्जलवद्वृत्तिजलवध्रदत्त्वावच्छिन्नविषयकज्ञाने विरहेण तत्रापिचा तिव्याप्तिविरहात् । यत्तु वह्वयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वसामान्यस्यैव वह्वधभा. वबान्धूमाभाववानित्याकारकनिश्चयविशिष्टवयभाववान्हदहत्याकार. कनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तादृशविषयित्वसा मान्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकधूमाभाववद्वह्नयभावत्वावच्छि नविषयित्वाध्यापकवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वस्य बाधशाने विरहेणाव्याप्तेर्नान्तरेणानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं ता- दशविषयित्वसामान्यावच्छिन्नत्वनिवेशेपि वारणमिति तन्निवेशनीय तथाच व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिः व्यभिचारप्रतिबन्धकताया अपि. ताहशवाधविषयित्वावच्छिन्नतया तदवच्छेदकब्यभिचारविषयित्वा व्यापकत्वस्य वाधविषयितायांसत्वात्।नच वह्निव्यापकीभूताभावप्रति. योगिजलत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नासाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छे दकजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वस्यासाधारण्यविषय तायां सत्वेनाव्याप्त्या द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपताया वाच्यतया ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय दर्शितवाधाव्या तेरप्रसत प्रथमावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतायां प्रयोजना. भावेन व्यभिचारघटितवाधविषयिताया व्यभिचारप्रतिबन्धकतानव. च्छेदकतया नाव्याप्तिरितिवाच्यं विशेषगुणवद्घटरूपाश्रयासिद्धौ वा. धघटितायामव्याप्ते१रुद्धरत्वात् असिद्धिविषयितायां गुणवघटत्वा. वच्छिन्नविषयतात्वेन वाधप्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वेन तदवच्छे दकविषयित्वाव्यापकत्वस्याश्रयासिद्धिविषयितायांसत्वादिति तत्तुच्छम् स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्या. बच्छेदकत्वस्य विवक्षिततयाश्रयासिद्धिप्रतिवन्धकत्वे बाधविषय. ताया अनवच्छेदकत्वादाश्रयासिद्धिविषयिताया एव ताशप्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकत्वेन दोषाभावात् । नच बाधबिशिष्टव्यभिचा रेऽतिप्रसङ्ग तद्विषयित्वावच्छिन्नत्वस्य व्यभिचारप्रतिबन्धकतायामेव सत्वेन ताशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकव्यभिचारविषयित्वाच्या ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना पकत्वादुक्तविशिष्टविषयितायाः। यद्वा यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतात्वेन निवेशः कार्यस्तत्रापि न को ऽपि दोषो न गौरवमितिचेन्मैवम् सर्वङ्गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्र गगनाभाववद्धटपटादीनाम्बाधत्वेन तत्राब्याप्त्यापत्तेः सर्वालास्वाधबुद्धीनाङ्गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया तादृशम तिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वाव्यापकत्वस्य निखिलबाधविषयितायां सत्त्वात् न चाप्रमाण्यज्ञानोत्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिबन्धकताभेदएव न्या ययइतिवाच्यं सिद्धाविच्छाबदप्रामाण्यज्ञानस्यापि बाधज्ञाने यादृश यादृशाप्रामाण्यग्रहसत्वे वाधनिश्चयलत्वे सर्वधर्मिकगगनप्रकारकबु. युत्पत्तिस्तत्तयक्तित्वेनोत्तेजकत्वे कथञ्चिदेकप्रतिबन्धकताया आप सम्सवात् यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वघटितलक्षणस्योभयपक्ष. निर्दुष्टत्वेनाभ्यर्हितत्वात्॥ नच तादृशप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयित्वे यद्पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीवत्वन्निवेश्यन्त्रोक्त दोषइतिवाच्यम् वह्नयभाववजलादिमवृत्तिजलवध्रदेऽतिव्याप्तेः ज. लवज्रदत्वाद्यवच्छिन्नविषयितायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् वह्नयभावबजलवत्कालीनजलवद्रदत्वावच्छिन्नविषयितायाश्च यद्रूपा. वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् नच वि शिष्टद्वयाघटितत्वनिवेश्यं विशिष्टान्तराघटितत्वानिवेशाच लाघव मितिवाच्यमेतस्यावोधविजृम्भितत्वात् वस्तुत आलोचने विशिष्टा न्तराघटितत्वनिवेशापेक्षयात्रैव गौरवस्य पर्यवसन्नत्वात् प्रतिः वन्धकतासामान्यनिवेशपक्षे वह्निधूमवानवतेरित्यत्र धूमाभाव वधूमाभावववत्तिवह्नावतिब्याप्तेविशिष्टान्तराघटितत्वमवश्यमेव नि वेश्यम् तादृशवह्नित्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासा मान्यावच्छेदकत्वस्य वाधविषयित्वव्यभिचाराविषयित्वयारेभावात् विशिष्ठविषयित्वान्तरस्य ताशवहित्वावच्छिन्नविषयित्वाव्या पकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् यत्किञ्चित्प्रतिवन्धकतानि. वेशपक्षेच मेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयकं ज्ञाननियम तोवाधविषयकं वाधज्ञानमपि नियमतः किञ्चित्पदार्थान्तरविषयक मेव तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तेः स्वविषयित्वावच्छिन्न वाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकवाधविषयित्वस्यान्यज्ञानीयस्य मेयत्ववि ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना शिष्टव्यभिचारविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहात् न. ज्ज्ञानीयस्य तथात्वेपि तदव्यापकविषयताशून्यत्वस्य मेयत्वविशि ष्टव्यभिचारशाने सत्वात् यदपावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धके. त्यत्रावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे साध्याभाववत्लाध्याभाव वद्वृत्तिहेतुरूपपक्ष एवोक्तयुक्त्या स्थल विशेषे ऽध्याप्तिर्वोध्या। नच वाधे दोषस्तत्रसिद्धान्ते दुरुधर बाघज्ञानस्याव्यापकविषयताशुन्यत्व विरहादितिवाच्य किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व स्यैव ज्ञानविशेषणत्वात् किञ्चिद्रूपमध्येऽलक्ष्यतावच्छेदकोक्तधर्ममा दाय लक्षणसम्भवात् । नच सर्वगगनवद्वाच्यत्वादित्यत्राव्याप्तिवारणाय किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न विषयता ताशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिस्तद्पावच्छिन्नविषयतायां न स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वविशेषणं द्वि. धाऽव्यापकविषयताशुन्यत्वप्रवेशे गौरवादपितु लक्ष्यतावच्छेदकीभू तयद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न विषयत्व तादृशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तद्पावच्छिन्नविषयि. त्वमेव निवेश्यम् । नचाननुगमः यद्रूपविशिष्टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक- स्वाभावस्यैवनिवेश्यत्वात् वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयताकत्व स्ववि शिष्टनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू. पितनिरूपकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छि- नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वोभय सम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकता वृत्यभावीय प्रतियोगितानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपि तभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्व स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वनिष्ठावच्छेदकताक त्वोभयसम्बन्धेन नोक्तस्थलविशेषेऽतिव्याप्तिरितवा च्य वह्नयभाववजातिमत्कालीनवह्नयभाववद्धदेऽतिव्याप्तेः तादृश हृदत्वा वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकवियिताशुन्यवह्नयभाववज्रदत्वाव- च्छिन्नविषयताकत्वस्य जातिमान् वह्नयभाववानितिज्ञानेपि सत्वेन तन प्रतिबन्धकत्वाभावात् वह्नयभाववज्रदत्वावच्छि- विषयित्वस्य तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् तादृशः বগম ·३८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना यतया दत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य वह्नयभाववजा. तिमत्कालीनवह्नयमाववाातिमानितिक्षाने विरहात् तादृशविशि. टजातिमत्वावच्छिन्नविषयत्वस्यैव तत्राव्यापकस्यसत्त्वादिति व. यभाववजातिमत्कालीनवह्नयभाववद्भदत्वस्यैव यद्रूपपदेनोपादे तद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्योक्तवि शिष्टज्ञाने सत्वात् तस्मात्तद्रूपावच्छिन्नाविषयताविशेषणमेवाव्यापक विषयताशून्यज्ञानीयत्वस्वाच्य तत्पक्षेच स्वावच्छिन्नविषयताकत्व स्व विशिष्टविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वोभयसम्बन्धेन यद्रूपविशि टनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो लक्षणघटकः स्ववै शिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वघाट तेन स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगि तयापरम्परया निरूपिता या किश्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषः यिताशुन्यत्वव्यक्तिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकता परम्परया तन्निरूपितावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वघटितेन चोभयसम्बन्धेन तथाच प्रागुक्तस्थलविशेषातिव्याप्तिर्दुरुद्धरतिदिक् । विशिष्टविषयिताव्यापकत्वनिवेशनमेवोचितमितीति । अथ विषयितात्वव्या पकत्वं विषयितावृत्यभावघटितं विषयिताव्यापकत्वञ्च विषयित्वाधि करणवृत्यभावघटितमित्यत्राधिकरणस्याधिकस्यावच्छेदकतया प्रवे. शात्तत्कल्पापेक्षया न लाघवमितिचेन्न इच्छीयविषयित्वस्थ प्रतिबन्ध कतानवच्छेदकत्वेनासम्भववारणाय ज्ञानीयत्वस्य विषयिताविशेषण. ताया वाच्यतया शानस्य विषयित्वाधिकरणस्वरूपस्यावच्छेदकतया ऽवच्छेदकाधिक्यविरहात नचाधिकरणत्वस्य विशिष्टविषयित्वनिरू पितस्यावश्यनिवेशनीयतयाऽवेच्छेदकाधिक्यामतिवाच्य ज्ञानीयवि षयतात्वव्यापकत्वशब्दप्रतीतस्य ज्ञानीयत्वविशिष्टतादृशविषयतात्व. निरूपिताधिकरणतावद्वृत्तित्वघटिताभावस्य व्यापकतायास्तदधिकर- णवृत्तित्वघटितार्थकत्वेपि ज्ञानीयत्वस्य विषयिताविशेषणत्वमङ्गीक. स्य विबक्षिततादृशविषयितावृत्तित्वघटिताभावापेक्षया गुरुत्वेन त्या ज्यताया भवत्पक्ष व शब्दतःप्रतीतस्य तादृशविशिष्टविषयित्वनिरू. पिताधिकरणतावदृत्तित्वघटिताभावस्य विषयिताविशेषणानाहार्य स्वादीनामाश्रयविशेषणत्वमङ्गीकृत्य विवक्षिततादृशविषयितावत्ताह शज्ञानवृत्तित्वघटिताभावापेक्षया गौरवेणास्मत्पक्षेपि त्याज्यताया एवा

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना
ङ्गीकारादधिकरणत्वप्रवेशप्रयुक्तगौरवाभावात्।
यत्तु ज्ञानीयत्वस्यविषयिताविशेषणत्वे पुच्छलग्नतया साक्षा.
स्परम्परासाधारणनिरूपितत्वपक्षइतरवारकनिवेशेऽधिकस्य तद्भेदस्य
प्रवेशनीयतया गौरवमेवेति तन्न साक्षात्परम्परासाधारणनिरूपि.
तत्वाङ्गीकारेऽभावप्रतियोगितायामेव यावदवच्छेदकातिरिक्तधर्माः
नवच्छिन्नत्वमेकदैव निविशत इति पुच्छलग्नत्वप्रयुक्तगौरवाभावात
न च व्यापकत्वांशे साम्ये व्यापकत्वस्यावच्छेदकत्वसम्बन्धेन प्रति-
बन्धकतायामुक्तौ न गौरवस्यावकाशइतिवाच्यं अवच्छेदकत्वस्य वृ.
त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धया व्यापक
स्वस्यासम्भवात, पारिभाषिकस्यान्यत्रदर्शितसमशीलत्रितयाभाव
रूपस्यावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रवेशे गौरवापत्तेः नच
भेदघटितमेवास्तु व्यापकत्वं वृत्यनियामकसम्बन्धस्य भेदप्रतियो-
गितावच्छेदकतावच्छेदकतायाः सर्वानुमतत्वादितिवाच्यम् अत्य-
ताभावघटितब्यापकत्वस्याप्रतियोगित्वगर्भतया प्रतियोगितानवच्छे-
दकत्वघाटतभेदगर्भब्यापकत्वाल्लघुभूतस्यास्मत्पक्षे प्रवेशात् ।
यद्यप्यत्यन्ताभावगर्भव्यापकतापक्षेपि तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्ट
तिबन्धकत्वाभावमादायाव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितायांताशप्रतिब.
न्धकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वन्ताशप्रतिबन्धकनात्वे ताश.
प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वम्वा निवेशनीयमेव तथा-
पि भेदघटितव्यापकत्वपक्षे तज्ज्ञानवृत्तित्त्वविशिष्टप्रतिबन्धकतावाने.
ति भेदमादायासम्भववारणाय भेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक.
तापर्याप्त्यनाधिकरणत्वस्य तादृशप्रतिबन्धकतात्वे प्रतियोगितायाञ्च
प्रतिबन्धकतावत्तज्ज्ञानभेदवारणाय प्रतिबन्धकत्वतदितरोभयानव.
च्छिन्नत्वस्यनिवेशः कार्य एवेतिगौरवम् प्रतिबन्धकतैक्यपक्षेपि प्रति.
योगितायामुभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकत्वान्यावच्छेदकत्वानिरू-
पितत्वमवच्छेदकतायां तादृशधर्मातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वम्भेदगर्भ
व्यापकताशरीरे निवेश्यमत्यन्ताभावगर्भव्यापकतागर्ने प्रतिबन्धक-
तावृत्युभयावृत्तिधर्मातिरिक्ततद्वृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वमेव प्रतियोगि-
तायाम्प्रवेश्यमिति न साम्यं भेदगर्भे लाघवप्रवादश्च प्रतियोगिवे.
यधिकरण्यानिवेशप्रयुक्तस्तदत्रात्यन्ताभावगर्भेऽपि न निविशतइति
निःप्रत्यूहमेव लाघवमिति ॥ ० ॥

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना समानकारकज्ञानेन्विति समानाकारकत्व विशेष्यताविशिष्टविशे. ध्यताकत्वं वैशिष्टयश्च स्वविशिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकरूपवृत्तित्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन स्व वैशिष्टपञ्च स्वनिरूपितत्व स्वावच्छेद्यनिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धेन स्व विशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धेन विषयतावत्ता च प्रसिद्धचतुष्टयस म्बन्धेषु येषा प्रयोजनन्तैर्वाच्यम् तथाच संशये कोटिद्वयप्रकारतानि मपितविशेष्यताद्वयस्याभ्युपगततया तत्तकोटिप्रकारतानिरूपितवि शेष्यताविशिष्टविशेष्यताकत्वस्य तत्तकोटिप्रकारताकनिश्चये स त्वेन संशयनिश्चययोस्समानाकारकत्वनिर्वाहः वडवभाववान्दोव हिमानितिज्ञानस्य वह्वथभाववान्हदइतिज्ञानीयहदनिष्ठविशेष्यतावि शिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिवलयभाववि. षयताइदत्वविषयतागतद्वित्व उक्ताहार्यज्ञानीयहदविशेष्यताया वृत्तित्वविरहात् तस्य स्वविशिष्टविषयतात्वावच्छिन्नानुयोगिताकप र्याप्तिकत्वसम्बन्धेन वह्नयभावविषयतावह्निविषयताइदत्वविषयता गतत्रिन्वे सत्वादिति नोक्तानाहार्यशानसमानाकारकत्वम् । एव इ दोवह्निमानितिज्ञान समानाकारकत्वमपि इदत्वेन इदावगाहिनो वह्नथ भाववान् हृदइतिज्ञानस्य इदत्वेनघटावगाहिवह्नयभाववान्हदइतिज्ञा नसमानकारकत्वाभावे स्वसामानाधिकरण्यं हृदत्वेनतद्धदावगाहि हदत्त्वेननिखिलहदावगाहि ज्ञानयोरसमानाकारकत्वे स्वसामनयत्य- मेव प्रवेश्यं हृदइत्याकारकज्ञानयोसमानाकारकत्वरक्षायै स्वावच्छे. दकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वस्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्वान्यतरमेव संसर्गतयो पादेयमिति ॥ आहाय॑ज्ञानीयविषयितासाधारणविशिष्ट विषयितात्वव्यापकत्वमिति । अथ हृद त्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयकजातिमान्वयभाव वानित्याकारकज्ञानीयविषयतायाः जातिमानह्नदइत्याकारकनिश्चयवि शिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेपि हदत्वसामानाधि. करण्येन वह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयकजातिमान्वयभाववा नित्याकारकज्ञानीयविशिष्टविषयितायाः प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वे नाव्याप्तिवारणाय अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य निवेशनीयत. या तस्य यदूपावच्छिन्नविषयतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्नविषयता य. दूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रू- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . पावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानीयत्वरूपत्वे वयभाववान्हदोवह्निमानि त्याहार्यशानीयविषयितामादाय दोषासम्भव इतिचेन्न हदपक्षके ता- दात्म्येन वह्निसाध्यकस्थले वह्निभेदवद्धदस्य वाधतया तद्रूपावच्छि नविषयकस्य वह्रिभिन्नोहदोवह्निरित्याहार्यज्ञानस्य निरुक्ताव्यापक विषयताशुन्यतया तदीयविषयतामादायाव्याप्तेस्सम्भवात् । नच व- ह्निभिन्नह्रदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसमवायत्वावच्छिन्नविषयतैव तत्राव्यापकविषयतास्तीति नदोष इति वाच्यं संसर्गस्य स्वरूपतो. पिभानस्वीकारात् हृदपक्षकभेदत्वसाध्यकस्थले भेदभिन्नोहदोभेद इति ज्ञानेऽव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य सत्वात् इदत्वावच्छिन्नविष- यतानिरूपितस्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतायास्तादृशहदत्वावच्छिन्नविष- यत्वाव्यापकत्वविरहात् ताशहदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितस्वरू. पत्वावच्छिन्नविषयतापि नाब्यापिका यद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः शुद्ध हृदत्वावच्छिन्नविषयताया एव विशिष्टविषयतारूपत्वेन तन्निरूपित. स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टदोषज्ञाने सत्वात् यद्रूपावच्छि. नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावद्यद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वविवक्षणे च भेदोहदोभेदभिन्न इति ज्ञाने भेदभेदवद्ध्दत्वा- वच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावत्स्वरूप. त्वावच्छिन्नविषयताविरहात् तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य इदोभेदभिन्न इति ज्ञानेपि विरहेण विव. क्षितुमशक्यत्वादिति। अथैवमब्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य विषयितायामवश्य- विशेषणत्वे वयभाववान्हद इति ज्ञानीयहदत्वावच्छिन्नविषयिताया स्तादृशज्ञानीयत्वबिरहात हृद इति ज्ञानीयायाश्च प्रतिवन्धकतान- वच्छेदकत्वादेकदेशातिप्रसङ्गस्याभावेन सामान्य पदम्व्यर्थम् नच गो. स्वाभावो गोत्ववानित्यत्र गोत्वाभाववत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकवि- षयताशून्यस्य गोत्वाभावत्वेन धर्मितया घटाभावाद्यवगाहिगोत्वा- भावो गोत्वाभाववानितिज्ञालस्य गोत्वाभाववत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वेनातिव्याप्तेस्तनिवेशः कार्य इति वाच्यम् । अव्यापकतया यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषतायाः प्रवेशे दोषाभावात् नच स्वरूपपक्षकभेदत्वसाध्यके भेदभेदवत्स्वरूप- मितिक्षाने भेदभेदवत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकस्य यद्रूपावच्छिन्न ६ सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना विषयतानिरूपितयदूपावच्छिन्नविषयत्वस्य विरहात् भेदभेदवत्वाव च्छिन्नेऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यं स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितस्व रूपत्वावच्छिन्नविषयताया एवाव्यापकविषयताया उक्तज्ञाने सत्वात् नच स्वरूपवत्स्वरूपवत्वम्भेदत्वविशेषणमास्तान्तत्रैव दोषः स्वरूप. पक्षकस्वरूपवत्स्वरूपाभावसाध्यकस्थले स्वरूपं स्वरूपवत्स्वरूपव- दितिज्ञानविषये स्वरूपवत्स्वरूपवत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं यदूपाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविशेष्यत्वविवक्षायामतिप्रसङ्गा- नवकाशादिति चेत् । अत्र केचित् अयंघटभिन्नोगुणो द्रव्यभिन्न इत्यादिस्थले स्वरूप. तोघटत्वप्रकारकस्यायं घट इति प्रमाज्ञानस्य स्वरूपतोद्रव्यत्वप्रकार. कस्य गुणोद्रव्यमितिभ्रमस्य च विषय इदन्त्वावच्छिन्ने गुणत्वाव. च्छिन्ने चातिप्रसङ्गान्निवेश्यमेव सामान्यपदमिति वदन्ति । अत्रेदमवधेयम् यद्विषयताविशिष्टप्रकारतानिरूपितयदूपावच्छिन्न- विशेष्यत्वं यद्पावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकं तद्विषयतानिरूपिततत्तद्रू. पावच्छिन्नविशेष्यताशुन्यत्वमेव विवक्षणीयम् वैशिष्टयञ्च स्वसामाना. धिकरण्य स्ववृत्तिनिरवच्छिन्नत्वोभयाधिकरणत्वघटितेन स्वविशि ष्टवृत्तित्वघटितेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वघटितान्यतरस म्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वाधिकरणनिरूपितत्व स्ववृत्तिनिरवच्छि. नत्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन एवञ्च घटत्वद्रव्यत्वादिनिष्ठनि रवच्छिन्नविषयताििशष्टनिरवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदनवावच्छिन्न- विशेष्यताया अव्यापकत्वान्नातिव्याप्तिः स्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गि कविषयताविशिष्टप्रकारतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अव्या. पकत्वादसम्भवापत्या यद्विषयतापि प्रकारतात्वेनैव निवेश्या वह्नि. रवृत्तिरित्यत्र वह्निमद्रपराधज्ञानस्य वह्नित्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक निरुक्तविषयताशुन्यत्वेन वह्नावतिव्याप्तिवारणाय यद्पावच्छिन्नवि- शेग्यतापि यद्विशेष्यताविशिष्टविशेष्यतात्वेन प्रवेशनीया वैशिष्टयञ्च पूर्ववत् तथाच वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिकापतनिरवच्छिन्नविशेष्य- तैव तत्र वह्नित्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापिकास्तीति न दोषः विशष णीभूतविषयताया विशेष्यतात्वेन निवेशात् बह्नयभावत्वावच्छिन्न प्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितस्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषय ताविशिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वस्य वयभाववद्धदत्वावच्छिन्नar ·सामान्यनितिविवेचना विषयित्वाध्यापकत्वेपि नासम्भवः एवञ्चानाहार्यशानीयत्वमपि न निवेश्यम् तथाच सामान्यपदार्थनिवेशपक्षेप्यव्यापकविषयिताशुन्य. त्वस्य निविष्टतयात्रापि तनिवेशस्तुल्य एव परन्त्वत्र यत्प्रकारतावि. शिष्टप्रकारतानिरूपितत्वस्य यद्विशेष्यताविशिष्टरवस्य तत्प्रकारतानि कपितत्वस्य च प्रवेशो यद्यपयधिक एवास्ति तथापि ताशवि. षयताशून्यानाहार्यज्ञानीययदूपावच्छिन्नविषयतावृत्यभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाभावस्य स्वकोटिप्रविष्टनिखिलपदार्थनिष्ठावच्छेदकता. भिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितप्रतियोगिताकस्य तादृशप्रतिवन्धकताव: च्छेदकतात्वतदितरोभयानवच्छिन्नत्वघटितस्य प्रतियोगितावच्छेद. कतापर्याप्तिघटितस्य वा निवेशापेक्षया लाघवमस्त्येव सिद्धान्तक. ल्पेपि यद्यप्येतादृशाव्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशे संशयाहार्यशा- नयोर्वारणसम्भवः तथापि तदपेक्षया लाघवेन संशयान्यत्वानाहा य॑त्वयोर्निवेशनमेव समुचितम् । यत्तु प्रमेयत्वादिना स्वरूपत्वादिरूपसंसर्गतावच्छेदकावगाहि- ज्ञानावारकत्वानिवेशयितुन्नशक्यं तादृशाम्यापकविषयताशून्यत्वमि- ति तत्तुच्छम् तद्घटकविषयतायाः प्रकारतात्वादिना निवेशनमवि- धाय उक्तान्यतरवत्वस्वसाजात्योभयस्य विषयतावैशिष्टयनयोपादे. यत्वादित्यलम् । प्रकृतमनुसरामः अयंघटभिन्न इत्यादौ स्वरूपतो. घटत्ववदिदन्त्वाद्यवच्छिन्नलक्षणासम्भव: येदवगतलमवायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक- विषयताकत्वस्य प्रमेयवानयमिति ज्ञाने सत्वेन तत्रायंघट इति ज्ञा. नीयनिरवच्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितेदन्त्वावच्छिन्नविशे- ध्यताविशिष्टविशेष्यताया अभावेनाव्यापकतया तद्विषयतानिक पिततद्विषयताशुन्यत्वस्य प्रतिबन्धकक्षाने विरहादिति चेन्न यति. शेष्यत्वप्रकारत्वयोवैशिष्टयस्य स्वतादात्म्यापन्ननिरवच्छिन्नविषय. तासामानाधिकरण्यस्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्यतरसम्वन्धेन वाच्य- स्वादोषाभावात् तस्मात् वह्नित्वसमवायसमवायत्ववह्निप्रतियोगित्वा. भावत्वाभावस्वरूपत्वस्वरूपवदत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक. पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयभाववत्कालीनहदत्ववानय- मितिज्ञाने सत्वेन तत्र वयभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्ठप्रकारता- अथ घटत्वसमवायत्वसमवा.

·- सामान्यनिरुक्तिविवेचना निरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताविशिष्टविशेष्यताविरहात् तत्प्र. कारतानिरूपिततद्विशेष्यताया वह्नयभाववान्हद इति ज्ञाने सत्वाद सम्भव एव दोषत्वेनात्रस्वीकरणीयः लच यद्पावच्छिन्नविषयता निरूपितयद्पावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठाव्यापकत्वघटितकल्पेपि सम्भ वतीति स एवोद्भावयितु योग्यः । सिद्धान्ते च प्रागुक्तसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिका वच्छेदकताकविषयत्वस्याव्यापकत्वविरहातू कालीनत्वादिघटितस मुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्या व्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य वह्नयभाववानितिज्ञाने सत्वात् वह्नयभावव- त्कालीनहदत्ववानितिज्ञाने विरहाच न दोषः यादेचाभावपक्षकसं. योगेन वाच्यत्वसाध्यकस्थले वाच्यत्वाभाववानभाव: अभावबान् वाच्यत्वाभाव इति ज्ञानयो विभिन्नरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति. कावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य रूपभेदस्य च प्राक्दर्शितत्वेन तथै व हृदत्वावच्छिन्ने वह्नयभावस्य यत्र विशेषणत्वं तज्ज्ञानीयविषयता- वच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव वह्नित्वव हृयभावत्वाभावहदत्वगतप्रागुक्तसमुदायत्वे स्वीक्रियते तथासति न दोषः एवन्तत्तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकतत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कसंसर्गस्य भिन्नत्वे दोषघटकत्वे च ताशसंसर्गसाधारणसमुदाय- स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयत्वस्य वह्नयभा. ववत्कालीनदत्ववानितिज्ञाने विरहानासम्भव इत्युच्यते तदाप्यधि करणत्वघटितस्य दोषत्वमङ्गीकृत्य अभावोवाच्यत्वाभाववानित्यत्र दोषवारणस्य प्रागुक्तत्वेन तत्पक्षेऽसम्भवस्तदवस्थ एव एवं यत्र दोष घटककिञ्चित्पदार्थविषयकं ज्ञाननियमतोदोषविषयकं तत्र ताशाक- श्चित्पदार्थेऽतिव्याप्तिः सामान्यपदार्थस्य लक्षणघटकत्वे च दोषवहि र्भावेण तत्पदार्थविषयकशानीयतद्विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छे- दकत्वान्नदोष इति गृहाण । नच सिद्धान्ते तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्य- मेतत्कल्पाङ्गीकृतस्थलविशेषस्य सिद्धान्तेऽङ्गीकारे सिद्धान्तेऽङ्गीकृत. स्यात्राप्यङ्कीकरणीयत्वात तथासत्यव्यापकविषयताशून्यत्वस्यावश्य. विवक्षणीयत्वे योभिहितोरुपवृत्तित्वनिवेशेऽव्याप्तिरूपदोषः प्रयोजकत. या तस्यात्रप्रसङ्गेन किश्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्य शानीयत्वस्य प्रवेशनीयतया हृदाघेकदेशातिव्याप्तिदुरुद्धरेति बोध्यम् ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना मैव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व इत्यादि । अथात्र ज्ञानवैशिष्टयानव- च्छिन्नत्वनिवेशे प्रतिहतुव्यापक साध्याभावलमानाधिकरणप्रतिहेतु. मत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्र लाध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृत. हेतुरूपासाधारण्ये चाव्याप्तिमुद्भाव्यानतिरिक्तवृत्तित्वस्था वश्यवि वक्षणीयता प्रतिपादिता तन्नयुज्यते तत्पक्षे विशिष्टद्वयाघटितत्वनि- वेशस्यावश्यकतया तत्र बहुतरसत्प्रतिपक्षादिलक्ष्यविषयता लक्ष्य विषयताभेदनिवेशस्यावश्यकतायाः प्रतिपादनीयतया लाघवेनैत स्पक्ष एवसत्प्रतिपक्षविषयताऽसाधारण्यविषयताभिन्नत्वयोरलाधा रण्यविषयताभिन्नत्वस्यैव वा निवेशमाहत्य यद्रूपावच्छिन्नविषयता- सामान्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वासाधार ण्यविषयताभिन्नत्वोभयाभावनिवेश एव कार्यस्तावतैव पाषाणमयत्व वत्पर्वतादावतिप्रसङ्गस्य अलाधारण्येऽब्याप्तश्च वारणसम्भवात् । नच नद्धयप्रवेशो व्यर्थः स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयता. शुन्यज्ञानीयताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकघटत्वावच्छिन्नविषयता सामान्य एवोभयाभावसत्वेन घटत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवारकत्वात् यदिचात्राव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्य न प्रयोजनमि त्युच्यते तदास्तुतावत्तथा तथापि पर्वतत्व समानाधिकरण्येन वह्नः साध्यतायान्धूमस्य हेतुत्वे वह्निमद्वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतेऽतिव्या प्तिः तद्विषयकज्ञानस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वासम्म वात् तथाविधस्याहार्थत्वात् धूमाभाववान्दधभाववान्वह्नयभाववा न्हदइतिशानयोः निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया वाधादिवि. षयताया अपि ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वाद्वाधा दावव्याप्तिरपि अतएव वह्निमद्भदोघटवान् जलव्यापकवह्नयभावलमा नाधिकरणजलाभावादित्यत्र तादृशजलवद्धदरूपस्वरूपासिद्धी ना. व्याप्तिः ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नस्वरूपासिद्धिनिश्चयप्रतिबन्धकतायां तद्विषयत्वस्यावच्छेदकत्वात् । यद्यपि सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशप. क्षे तस्य प्रकृतानुमितित्वब्यापक प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताव. च्छेदकीभूतविषायत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविष यता भेदरूपत्वमेववाच्यम् । अन्यथा वह्निमद्भदपक्षकस्थले हदपक्षक वह्निहेतुकस्थले वह्निमहदलाध्यकस्थले वह्निमहदहेतुकस्थले च ताह शजलवद्धदएवपक्षाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिसाध्याप्रसिद्धिहत्वप्रसि ·सामान्यनिरुतिविवेचना द्धिरूपे नद्वयविवक्षायामपि दोषस्य दुर्वारत्वात् तथाचोक्तस्वरू- पासिद्धौ न दोषः तथापि हृदोवह्निमान्वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलाभा वादित्यत्र स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः नञद्वयाप्रवेशे दुरुद्धरा तद्विषयताया साध्यवत्तावुद्धिप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्ध कतावच्छेदकत्वात् ताहशविषयताभिन्नत्वाच्च । नचैवमपि ववयभाववद्वह्निव्यापकाभाववत्कालीनत्वे सति वह्वयमा ववद्वह्निमदवृत्तिमत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्निव्यापकामा ववत्तादृशहद वह्निमवृत्तिमत्तादृशहदयोबीधरूपत्वपक्षे तयोरव्याप्तिः तवुद्धनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् व्यावर्त्तकधर्म दर्शनरूपत्वादिति वाच्यम्बयभावस्येव वह्निव्यापकाभावस्यापि स्वरू पत एव वह्निविरोधित्वात् । अन्यथा वाधवानुपपत्तेरिति तादृश. इदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्निव्यापकाभावत्वावच्छिन्नप्रकार. ताकविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाम्बाधकाभावात् ताशहदे वहिव्यापकाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे व्यावर्त्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धक ताया इव वह्निव्यापकाभाववतिवह्नयभावस्याव्याप्यवृत्तित्वग्रहे विशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताया अप्यावश्यकत्वात् वह्नयभावे- व्याप्यवृत्तित्वग्रहे ऽप्रतिवन्धकत्वस्यानुभविकत्वे व्यापकाभावेऽपि स्व. रूपतोविरोधिन्यव्याप्यवृत्तित्वग्रहे तथात्वे किमितिहिनेत्रनिर्मालनम्। वस्तुतो व्यावर्तकधर्मदर्शनविधयाप्रतिवन्धकत्वेपि यद्यपि नाव: श्यनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वन प्रतिवन्धकताकल्पनमुचितम् तथाप्ये. तद्विचारस्य प्रदर्श्यमाणशिष्यबुद्धिवेशद्यार्थप्राक्रेयाविरोधित्वेनोपे- क्षैव समुचितेदानीम् नच इदपक्षकवह्विसाध्यकजलाभावहेतुकस्थले. विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशवार्य्यतयोक्ते वयभाववजलवत्कालीन जलवद्धदेऽति व्याप्तिः तद्विषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नासिद्धिप्र. तिवन्धकतावच्छेदकत्वात् ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नतादृशप्रतिबन्ध कतानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयताभिन्नत्वनिवेशे तद्दोष- वारणेपि वह्वयभाववज्जलवत्कालीनत्वाभाववज्जलकालीनजलाभा. वहेतुकस्थले निरुक्तविशिष्टेऽतिव्याप्तेर्नवारणम् कालीनत्वविषयताया अप्यसिद्धिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वादिति बाच्यं ताहप्रतिवन्धक ताविशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात् वैशिष्ठ्यश्च स्वानवच्छेदकीभूत विषयताशुन्यबानीयत्वसम्बन्धेन तथाचोक्तविशिष्टविषयतायां निल ·सामान्यनिरुकिविवेचना तसम्बन्धेनासिद्धिप्रतिवन्धकत्वयोर्मध्ये कस्याप्यसत्वात् वस्तुतस्तूक्त विवक्षायामपि वह्नयभाववद्वह्नयभाबवज्रदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवार• णाय विशिष्टान्तगघटितत्वस्यावश्यविवक्षणीयतया तेनैवासिद्धिद्वय घटितोदासीनेऽतिप्रसङ्गवारणसम्भवेन निरुक्तविवक्षाया अनावश्यकत्वं नचोक्तज्ञाने वह्नयभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकतैव प्रतिबन्धकतानवच्छे- दिकास्तीति नावश्यकताविशिष्टान्तराघटितत्वस्येतिवाच्यं दत्वादि. प्रकारतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदिकाया वन्ह्यभाववद्धदादिज्ञा. ने सत्वेनासम्भववारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य- स्वरूपस्यैव प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वावच्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । यत्त मेयत्वविशिष्टासाधारण्यविषयतायामसाधारण्याविषयता भिन्नत्वविरहादति व्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वनिवेश्यामि ति तन असाधारणण्य प्रतिबन्धकतानबच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयवि. षयता भिन्नत्वस्य विवक्षितत्वे तदोषासम्भवात् अतएव घटोगगनाभा- ववदभाववत्कालीनगगनवानित्यत्र बाधबुद्धावर्त्तकधर्मदर्शनरूपत्वेन तत्प्रतिबन्धकतयैवनिर्वाहे विशिष्टबुद्धित्वेन प्रतिबन्धकतायाम्मानाभावे. न वाधषियतायास्ताशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन ताशबाधेऽव्या. प्तिरितिनिरस्तम् शुद्धगगनाभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायाम्बिशिष्ट गगनाभावे तदभावेन विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाः सम्भवा. दावश्यकत्वाच्च दोषासम्भवात् ! अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र बाधेऽव्या. प्तिः बाधज्ञानस्य व्यावर्त्तकधर्मदर्शनत्वेन ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रति. बन्धकत्वात् अभाववतिगगनाभावोऽध्याप्यवृत्तिरितिज्ञाने ज्ञानविशिष्ट. ज्ञानत्वेनेव विशिष्टज्ञानत्वेनापि प्रतिबन्धकन्वासम्भवात् तत्सत्वएवबा. धज्ञान एवाभाववत्वेन घटस्यभानात् तथासति तस्यप्रतिबन्धकताया अनुभवातीतत्वात् यथा जलावच्छेदेन वह्नयभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहेज लवत्तया गृहीतहदे वहयभाववत्तानिश्चयस्य वह्निमत्ताबुद्धिप्रतिबन्धक- ताया आनुभविकत्वानङ्गीकारस्तथात्रापि तस्यानङ्गीकरणीयत्वात् न च निश्चयविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः । तादृशघटत्वाव- च्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या गगनाभावत्वेनाभावत्वेन वावच्छिन्नप्रका. रता तन्निरूपकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतयैव निर्वाहादिवाच्य जलवान् ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना गगनाभाववान् जलवान्तादृशघटइतिनिश्चययो निश्चयविशिष्टनिश्चय- स्वेन प्रतिबन्धकताया आवश्यकतया तथाविधानामनन्तज्ञानानामनन्त प्रतिबन्धकत्वापेक्षया ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैकप्रतिबन्धकत्वकल्पनस्यैव समुचितत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वसमानाधिकरण्य स्वीयगगनाभावत्वाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपिनविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकारतानिरूपि. तताशघटत्वाबच्छिन्नविशेष्यताकत्वोभयसम्बन्धेन अवच्छेदकतावै. शिष्ट्यञ्च स्वावच्छेदकम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिताबच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा प्तिप्रतियोग्यवच्छेदकत्ताकत्वोभयसम्बन्धेन तथाच ताशप्रतिबन्धकतय. व निर्वाहे विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकतायाम्मनाभाव इत्युक्तदोषोदु- रुद्धर इति चेन्न प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वस्या. प्युक्ताभावप्रतियोगित्वेन विवक्षितत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वनिरूपितप्रति. बन्धकतावच्छेदकत्व स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपि. तप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन तथाच तादृशघटोगगनवानि- ति बुद्धिम्प्रति तादृशघटोगगनाभाववानितिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वे- न प्रतिवध्यत्वेन च तदीयविषयतायास्तदुभयावच्छेदकत्वान्नाव्याप्ति सम्भवः एवञ्च साध्याभाववदवृत्तिवरूपव्याप्तिघटितस्यैव सत्प्रति. पक्षत्वे सत्प्रतिपक्षविषयताभेदस्यानिविष्टत्वेन तत्राव्याप्तिवारणाय प्रति. हेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रति हेतुमत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्ष त्वे सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशस्यावश्यकत्वेपि वह्विव्यापकाभाव- वद्धदएवाव्याप्तिवारणाय ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानव- वच्छेदकत्वस्य प्रतियोगितयाप्रवेशः पर्वतपक्षकवह्नयभावव्याप्यसा. ध्यकस्थले वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रथमसम्बन्धनिवेशः। नचैवमपि वन्ह्यभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति जलाभाववाह्निम- कालीनहृदपक्षकवह्निलाध्यकस्थले जलवत्ताहशहदेशव्याप्तिः । तन्निश्चयस्य साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति जलवान्वन्मभाववानिति. निश्चयविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वात् प्रानेबध्यत्वाच तद्विषय- तायास्तदुभयावच्छेदकत्वेन प्रतिवध्यताविशिष्टान्यत्वविरहात् । यद्यपि प्रथमसत्यन्तस्य प्रकृते नास्तिफलं तथाप्युक्तप्रक्रियाया असम्भवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वेप्यनुसतव्यतया तदभिसन्धा. नाल्लाघवात्तदुपयोग्यपिविशेषणमत्रैव प्रदर्शितं प्रदर्शयिष्यतेचेति ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना बोध्यम् । यत्तु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वं स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रति. बन्धकताविशेषणम्वाच्यमिति नोक्तदोष इति तन्न वह्निधूमोभया. भाववद्वह्निधूमोभयाभाववत्कालीनत्वेसति वह्निधूमोभयवर्धमवः स्कालीनहदपक्षकवद्विधूमोभयसाध्यकस्थले वह्विधूमोभयाभाववत्ता- दृशहदेऽव्याप्न्यापत्तेः वाधबुद्धिम्प्रति साध्यवत्तावुद्धनिश्चयवि. शिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् स्वविशिष्टनिश्चय त्वव्यापकत्यत्रस्ववैशिष्ट्य न स्वरूपमात्रेण किन्तु स्वावच्छे- दकमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नधर्मि- काव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितत्व स्वरूपोभयसम्बन्धेन वाच्यम् तथासत्युक्तोभयसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरू- पितपक्षतावच्छेकावच्छिन्नविशेष्यताकग्रहत्वावाच्छन्नप्रतिबध्यत्वस्य जलामावो वह्निमत्यव्याप्यवृत्तिरिति ज्ञानास्कन्दितज्ञानेपि सत्त्वेन तत्र जलव्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धकताया अभाववत्त्वादुक्तापत्तेरस- म्भवात् । नच वलयभावव्याप्याभाववद्वह्निमत्कालीनपर्वतपक्षकवलय. भावव्याप्यसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः तद्विषयतायां प्रतिब. ध्यताविशिष्टत्वस्यैव सत्वात् साध्यवत्ताबुद्धेरुक्तविषयताकबुद्धिम्प्रति विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वात् उक्तविषयताकानिश्चयस्य च साध्यतत्ताबुद्धिम्प्रति वह्नयभावव्याप्याभाववान्वह्निमानित्याकारकनि श्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वादितिवाच्यम् विशिष्टान्यत्वघटक वैशिष्ट्यस्य स्वविशिष्टप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वाच्यत्वात् स्ववैशिष्ट्यश्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितत्व स्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब न्धकतानिरूपितत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यञ्चोभयत्रैव निश्चये प्रागु- क्तताहशोभयसम्बन्धेनेत्युक्तदोषविरहात । अथ निरवच्छिन्नस्वरूपेण वह्नयभाववजलवत्कालनित्वेसति निरवच्छिन्नस्वरूपेण जलाभाववद्वह्निमत्कालीनह्नदो वह्निमानित्यत्र ज. लवत्ताशहदेऽतिव्याप्तिःतादृशहदधर्मिकस्य वह्निमत्त्वनिश्चयस्य जल. वत्वनिश्चयस्य च वयभावजलाभावाव्याप्यवृत्तित्वग्रहानास्कन्दित स्यैवानाहार्यत्वेन तत्तत्प्रतिबध्यताविशिष्टानाहाय॑निश्चयत्वव्याप. कत्वस्य तत्तत्प्रतिबन्धकतायां सत्त्वादितिचेन्न प्रतिबध्यताविशिष्टान्य- ७सा०वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना स्वम्विहाय प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्या. नवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतान- वच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वात् वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति वलय. भाववज्जलव्याप्यवत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले जलवत्ताश. हदेऽतिव्याप्ति. साध्यवत्ताबुद्धिं प्रति तादृशहदो जलव्याप्यवानिति ज्ञानस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयन्वेन प्रतिबन्धकतया तज्जन्यतावच्छे दकत्वस्यैव तादृशहदविषयतायां सत्त्वादतो ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न- स्वनिवेशः । न चैवमपि वहिव्याप्यवद्वह्निमत्कालीन पर्वतपक्षकवह्निव्या. प्याभावसाध्यकस्थले वह्निमत्ताशपर्वतेऽतिव्याप्तिः तद्विषयताया निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि सा. ध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकवह्निव्याप्यवत्ताशानजन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् प्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वस्य विवक्षि- त्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजन कतानिरूपितत्वस्ववृत्चित्वोमयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वावच्छे दकावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नजन: कतानिरूपितजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तथाच वह्निम भनाशपर्वतनिश्चयप्रतिबन्धकनिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वस्य सा. ध्यवत्ताज्ञानविषयतायामिवरहानातिव्याप्तिः वह्यभाववद्वह्निब्याप्या भाववत्कालीनहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्निव्याप्याभाववद्भदेति व्याप्तिः तनिश्चयप्रतिबन्धकवह्निव्याप्यवत्ताज्ञानजन्यतावच्छेदकत्व. स्थ साध्यवत्ताज्ञानीयविषयतायां सत्वादतः प्रथमसम्बन्धनिवेशः । यत्तु वन्यभाववज्जलवत्कालीनत्वे सति वन्यभाषवज्जलव्या. वत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वह्निव्याप्यवत्कालीनहदोवह्निमानि. त्यत्र जलवत्ताशहदेऽतिव्याप्तिः साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति निश्चयवि. शिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतादृशहदधर्मिकजलव्याप्यवत्ताज्ञानज. न्यतावच्छेदकत्वस्य जलवत्तादृशहविषयतायां तन्निरूपकग्रहम्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकताहशहदधर्मिकवाहिन्याप्यव. तानिश्चयजन्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यवत्वज्ञानविषयतायाञ्च सत्त्वादु. क्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य ताशहदविषयतायाम्बिरहात् । नच हदो. वह्निमानित्यत्रैव जलवद्धदेऽतिव्याप्तिः वह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति जलव्या. प्यवत्ताबुद्ध लवत्ताबुद्धिम्प्रति वहिव्याप्यवत्ताबुद्धर्वह्नयभावावच्छेदक- ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना . जलव्याप्यवत्त्वबुद्धिविशिष्टत्वेन जलाभावावच्छेदकवहिव्याप्यवत्वज्ञान विशिष्टत्वेन च प्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नतत्तज्ज्ञा ननिष्ठजनकनानिरूपितजन्यतावच्छेदकत्वस्य जलवान्हदइतिज्ञानवि षयत्वे साध्यवत्ताज्ञानविषयत्वे चसत्त्वादितिवाच्य वह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति हृदोवह्नयभाववाञ्जलव्याप्यवानित्येकत्रद्वयमिति रीत्या जायमानज्ञानस्य वह्नयभावजलव्याप्योभयवानितिज्ञानस्य चप्रतिबन्धकतया तदीयविष- यतायास्तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् जलवत्ताशानजनकतावच्छे दकत्वाच्च एवञ्जलवत्ताबुद्धिम्प्रति जलाभाववान्वहिव्याप्यवानित्येक अद्वयमितिरात्याजायमानस्य जलाभाववह्निव्याप्योभयप्रकारकस्य च ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तदीयविषयनायाश्च ताशप्रतिबन्धकता. च्छेदकत्वाद्वयनुमितिजनकतावच्छेदकत्वाच्च जलवद्ध्दविषयता यास्ताहशजन्यतानवच्छेदकत्वविरहेण जलवज्रदेऽतिव्याप्तेरनन्यवा रणीयाया निवारणाय प्रतिवन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणविष यतापर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य वाच्यतयोक्तरीत्याऽतिव्याप्त्यसम्म वात् । नच विषयत्वमनन्तर्भाव्य पर्याप्तिरवच्छेदकतयावाच्या ताव तैव ताहशहदपक्षकस्थलेपि न दोषः जनकतानवच्छेदकज्ञानवैशिष्ट्य. स्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादितिवाच्यं जनकतानवच्छेदकाव्याप्य वृत्तित्वज्ञानामावस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन सर्वत्रासम्भवाप- त्तेः पर्यापत्यधिकरणतया विषयत्वस्यैव निवेश्यत्वात नच प्रतिबन्ध कतानिरूपितप्रकारतात्वावच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्तिविवक्षणानोक्त. दोषःज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतायां प्रकारताद्वयस्य जनक तायामेकप्रकारताकत्वस्यावच्छेदकत्वादितिवाच्यम् इदानीमेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्याभ्युपगमेन धर्मिविशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानयोरेकरूपे- ण प्रतिबन्धकत्वानुरोधेन विषयत्वघटितधर्मस्यैव प्रतिबन्धकताब- च्छेदकत्वेनासम्भवापत्तेरिति । वह्नयभाववाजलब्याप्यवानितिज्ञानीयविषयत्वेपि प्रति बन्धकतावच्छेदकत्वपर्याप्तः सत्त्वेन तत्र जनकतावच्छेदक- पर्याप्तिविरहेण ताशइदपक्षकस्थलेपि दोषवारणमितिचेन्न व. धभावव्याप्यवान्हदोघटाभावव्याप्यवानितिज्ञानस्य घटाभावा मिते. रेव जनकत्वावह्निमत्ताबुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वात् वह्नयभावानुमित्तेज- नकत्वेपि वा तस्य नियतद्वेषविषयानुमितिविषयसियात्मकवानस्य.' अथ ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रतिबन्धकत्वेपि जनकत्वविरहात् आव्याप्यवृत्तिग्रहकाले वह्नयभा. वव्याप्यवान्वह्निमानितिज्ञानस्य जनकत्वेपि वा प्रतिबन्धकत्वविरहा. दसम्भवापत्तेः यद्यपावच्छिन्नविषयतात्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदक. तावच्छेदकत्व तत्तद्पावच्छिन्नविषयतात्वे जनकतावच्छेदकताव च्छेदकत्वस्य विवक्षणीयत्वात् तादृशहदपक्षके ऽतिव्याप्तेर्दुरित्वात्। नच विषयतात्वपर्यन्तं न वाच्य तथालति निश्चयविशिष्टनिश्चया- नामकरूपेण प्रतिवन्धकत्व एवोक्तविचारस्योपक्रान्तत्वेन वह्नयभावा. दिधर्मितावच्छेदकीभवच्छैवालादिविषयत्वेपि प्रतिबन्धकतावच्छेदक वसत्वेन तत्र जनकतावच्छेदत्वविरहेण नोक्तदोषसम्भव इतिवाच्यं प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयतानिरूपकयावद्वयाप्यसमुदायप्रकार कज्ञानमादायैतद्वाातिव्याप्तितादवस्थ्यात् यद्रूपावच्छिन्नात्वविशेषि तविषयतात्वेऽवच्छेदकत्वस्थ वाच्यतया धर्मितावच्छेदकीयविषयता याः किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदके ऽप्रवेशा तहोषसम्भवादिति तन्न यद्यपवृत्तिविषयत्वे ऽवच्छेदकत्वविवक्षा. यामुक्तातिव्याप्तेरसम्मवेन तदतिव्याप्तेरप्यसम्भवात् । केचित्तु प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य वाच्यत्वा. नोक्तदोष. नच तदेकत्रैव विशेषणमस्त्वितिवाच्यम् तस्य प्रथमप्रतिब न्धकताविशेषणत्वे वयभाववद्वहिन्यापयाभावव्याप्यवत्कालीनपर्वतप क्षकवह्निव्याप्याभावसाध्यकस्थले वद्धिमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः द्वितीयप्रति बन्धकताविशेषणत्वे वह्नयभाववद्वाह्नव्याप्याभावव्याप्यवत्कालीनहद. पक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्निव्याप्याभावद्धदेचातिव्याः वह्निमत्ताबुद्धि- म्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतादशपर्वतोवहिव्याप्या. भावव्याप्यवानिति ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यवत्ताबुद्धिविषयत्वे साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकहदोवा न्हिव्याप्याभावव्याप्यवानितिज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वस्य वहिव्याप्या. भाववद्धद विषयतायाश्च सत्वात् । नच ताशप्रतिबध्यताविशिष्टज नकतानिरूपितजन्यतानवच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं नतु जनकता द्वयघटितौरवादत्राप्युक्तदोषाणामभावाच्च वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपि तज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वावच्छे. दकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकी भूतधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितत्वोभय सम्बन्धेनेतिवाच्यं वहिव्या. .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्यवद्वह्निमत्कालीनपर्वतपक्षकवह्विव्याप्याभावलाध्यकस्थले वह्निमत्प. र्वतावषयतायां साध्यवत्ताबुद्धिम्प्रति प्रतिबन्धकस्य निश्चयविशिष्टनि. श्चयत्वेन तम्प्रति प्रतिबन्धकताशपर्वतोवह्निमानितिज्ञानजनकस्य च ताशपर्वतोवह्निब्याप्यवानिति ज्ञानस्य जन्यतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वा. द्वह्निमत्ताशपर्वतेऽतिप्रसङ्गादिति वदन्ति । अथ सत्प्रतिपक्षविषयताभेदानिवेशपक्षे वयभावव्याप्यवद्वह्नयः भावब्याप्यवत्कालनिहदोवह्निमानित्यत्र वह्नयभावव्याप्यवत्तारशहदे- ऽव्याप्तिः ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनावश्यकल्प्यप्रतिबन्धकतयैव तज्ज्ञानाद. पि कार्यप्रतिबन्धनिर्वाहे विशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकतायां मानाभावेन तद्विषयतायामसाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छि. नप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य तादृशजन्यतानवच्छेदकत्वस्यैव स. त्वादेतद्वारणायैव सत्प्रतिपक्षविषयताभेदनिवेशे स्वावच्छेदकत्व. स्वावच्छेदकाबच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकत्वान्यतरस. म्बन्धेन ताशजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य वा निवेशे साध्यव्यापकाभाव. वत्यक्षस्य वाधतामते वह्निव्यापकाभाववद्वहिव्यापकाभाववत्कालीनहद. पक्षकवह्निसाध्यके वह्निव्यापकाभाववत्तादृशहदे ऽव्याप्ति१रुद्धरेतिचेन्न सत्प्रतिपक्षविषयताभदवदुक्तवाधविषयताभेदस्यापि प्रवेश्यत्वात एवं साध्यवदबृत्तिमत्पक्षस्य वाधत्वे तद्विषयताभदोऽपिनिवेश्यएव । न चात्र विशिष्टद्वयाघटितत्वघटितानतिरिक्तवृत्तित्वकल्पापेक्षया गौर. वमितिवाच्यं तत्रापि विशिष्टद्वयविषयतायामसाधारण्यविषयताभे- दस्य सत्प्रतिपक्षादिदिषयताभेदस्य निरुक्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य चावश्यनिवेश्यताया वक्ष्यमाणत्वात् यदातु तद्भावस्तदापि यद्पा. वच्छिन्नेऽननवालक्ष्यभेदानान्निवेश्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । यत्तु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वमेव ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्व प्र. कारताविशिष्टप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वाभयाभावरूपम्वाच्य वैशिष्ठ्यच स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्व स्वा वच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व स्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताव. च्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिः ताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वैतत्तृयसम्बन्धेन तथाच गगनाभाववदभा. क्वानितिज्ञानीय गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टस्य गगनाभा. ववान्ताहशघटइतिज्ञानीय गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारत्वस्य वाधम ·सामान्यनिवकिविवेचना . तिबन्धकतायामवच्छेदकत्वेन तत्रोभयाभावसत्त्वेन गगनाभाववदभाव. वत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिविरहात् प्रतिवध्यताविशि ष्टान्यत्वादिकन्न निवेश्यमिति तत्तुच्छम् वह्नयभाववजलवबृत्तिजल. वध्रदेऽतिव्याप्तेः ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामुक्तविषय शाननिष्ठायां वह्नयभाववानभाववानितिज्ञानीयवह्नयभावत्वावच्छिन्न- प्रकारताविशिष्टस्य वह्नयभाववान्हदइतिज्ञानीयवह्नयभावत्वावच्छि- नप्रकारत्वस्यावच्छेदकत्वात् निश्चयविशिष्टनिश्चयप्रतिवन्धकता. स्थल एकरूपेणैव प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकारात् अन्यथा गगनाभाववदभा. ववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राव्याप्तेरेवाप्रसक्तरिति । अत्रोच्यते एकरूपेण निश्चयविशिष्टनिश्चयप्रतिबन्धकत्वं न सम्भवति तत्तदप्रमाण्यज्ञानानामुत्तेजककोटिप्रविष्टत्वन प्रतिबन्ध कताभेदकत्वात् नच यद्यदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तिसत्वे स्वाव्यवाहितो. त्तरक्षणे प्रतिवध्यीभूतबानमुत्पद्यते तत्तदभावकूटस्य प्रतिबन्धक तावच्छेदकघटकत्वेन प्रतिबन्धकताभेदो न प्रामाणिक इतिवाच्यं -ताशकूटत्वस्य दुर्जेयत्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकाघटकत्वात् तस्य तथात्वे प्रवृत्तिनिवृत्तिफलककार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिबन्ध कभावयोर्विलोपापत्तेः। एवमेकरूपेण प्रतिबन्धकतास्वीकारे गगनाभावदभावत्कालीन वेसति गगनाभाववदभावविशिष्टकालीनघटपक्षके गगनसाध्यकस्थ. ले गगनहेतुकस्थलेच गगनाभाववत्तादृशघटेऽव्याप्तिः गगनाभाव. व्याप्यवत्ताबुद्धरपि निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् गग. नाभावव्याप्यवत्ताबुद्धौ गगनाभावधर्मितावच्छेदकीभूतस्याभाववतः प्रकारत्वात् प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकत्वविरहात्। शब्दैक्या. दरपक्षे गगनाभाववत्ताहशघटाद्यनन्दविषयताभदस्य गौरवापादक स्यापि यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगितया व्या. तिवारणाय ननिवेशसम्भवः तथासति इदोवह्निमानित्यत्र ताश. घटादावतिव्याप्तेः नचासाधारण्यविषयतासत्प्रतिपक्षविषयताभदेवत् बाधस्वरूपासिद्धधादिविषयताभेदोपि प्रतियोगिविधया प्रवेशनीय इतिवाच्यं तथासति यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वन्यापकोबाधसत्प्रति. पक्षादिविषयताभेदपशकाभाव इत्यत्र पर्यवसानात् तत्र बाधत्वा. दरवां बहुषभावज्जलवत्कालीनजलवद्धदादिषु वारणाय बाधत्वादि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना प्रत्येकशरीरे उक्तरीतेरनुसरणीयतया उक्तघटपक्षकगगनादिसाध्यक स्थले पुनरपि निपातप्रसङ्गात् । शब्दैक्यानादरपक्षेतु उक्तप्रकारस्य सर्वथा व्यर्थत्वात् याहशपक्ष साध्यकस्थले हिदोषज्ञानस्य न निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध कत्वं ताशस्थले ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वं प्रतिबन्धकतायां यादश. स्थले तादृशप्रतिबन्धकत्वं तत्र ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नत्व तत्तहोषवि. षयत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वमेव निवेश्य लाघवात् अतएवानति. रिक्तवृत्तित्वनिवेशपक्षेपि शब्दक्यानादर उक्तरीत्या निवेशसम्भवेन विशिष्टद्वयाघटितत्वस्यैव व्यर्थत्वापत्या यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसिद्धि स्तत्र भिन्नान्तमनुपादेयमेव साध्यादिभेदेन लक्षणभेदादिति पक्षम्प. रित्यज्य भ्रमात्मकहानीयेत्यादिना पक्षान्तरमनुसृतं तथाच शब्द. क्यादरपक्षमालम्ब्यैव सर्वविचाराणामुपक्रमइतिवक्तव्यं तत्रैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे गगनाभाववत्ताहशघटेऽव्याप्तिर्दुरुद्धरा एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावे च गगनाभाववत्ताशघटज्ञानस्य निश्चयविशिष्ट निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायाम्मानाभावेनोक्तप्रकारस्थ वैफल्यम् अभा ववान्तादृशघटइतिज्ञानस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया भाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयतायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रति- बन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेणाभावसत्त्वात् तादृशघटेऽतिव्याप्तिश्च नच यद्रूपावच्छिन्नविषयतायां तादृशघटविषयताभिन्नत्वनिवेश्यमिति वाच्यं तादृशघटपक्षकाभावाभावलाध्यकस्थले तस्य बाधत्वेनाव्या. प्त्यापत्तेः नच विशिष्टद्वयाघटितत्वपक्षेऽव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वोक्तस्थले इतिवाच्यं तत्प्रतीकारस्य तद्विचारावसरे प्रदर्शयिष्यमाणत्वात नचो. तातिव्याप्तिवारणाय प्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वप्रतियो. गिकाभाव एव निवेश्यो न तत्प्रतियोगितया ताशप्रतिबन्धकतान- वच्छेदकत्वमपीतवाच्यं वह्निव्यापकाभाववध्रदेऽज्याप्त्यापत्तेः। यचु वह्वयभाववज्जलबत्कालीनत्वे सतीत्यादिनोतस्थले प्रथ. मसत्यन्तविरहिते जलवत्ताशहदेऽतिव्याप्तेरेवमपि दुर्वारतापत्तश्च ॥ परेतु गोत्वमवृत्तीत्यत्र गोत्ववद्रूपबाधेऽव्याप्तिः गोत्ववानितिज्ञानस्य गोत्वत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया गोत्वप्रकारता या एव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् गोत्ववत्त्वावच्छिन्नविषयताया अ तथात्वादित्याहुः ·५६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयता. विशिष्टत्वं वाच्यं वैशिष्टयञ्च स्वतादात्म्य स्वनिरूपितविषयता. तादात्म्यान्यतरसम्बन्धेन तथाच गोत्ववत्त्वावच्छिन्नविषयतावि. शिष्टविषयता प्रतिबन्धकतावच्छेदकगोत्वत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपितविशेष्यतातादात्म्यस्य सत्त्वान्नाव्याप्तिः यत्रो- दासीनपदार्थविषयकज्ञानम्बाधादिसम्बद्धोदासीनपदार्थविषयकमे. व नियमेन जायते तत्रोदासानपदार्थाविषयतायाः प्रतिबन्ध कतावच्छेदकबाधादिविषयतानिरूपितविषयत्वाभिन्नत्वेनोदासीनेड. तिव्याप्तिः उदासीनपदार्थश्च विशिष्टद्वयाघटितत्ववार्यस्वरूपो नातः सिद्धान्ते तत्रानिव्याप्तितादवस्थ्यामतिबाच्यं विशिष्टान्त. राघटितत्वेनैव तत्रातिव्याप्तिवारणात् वाधादिज्ञानस्य तद्विषयक त्वनियमाभ्युपगमे विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहेण ब्राधएवाव्याप्तिः स्यादित्यवध्ययम् ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्व इति अथ शानवैशि ष्टयावच्छिन्नत्व सत्प्रतिपक्षविषयत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्वं प्रति. बन्धकताविशेषणमस्तु ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नाया अपि सत्प्रतिपक्ष. प्रतिबन्धकतायास्तावता सङ्ग्रहसम्भवेन सत्प्रतिपक्षे दोषासम्भवा. दितिचेन्न जलव्यापकवह्नयभावकालीनजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः निश्च यविशिष्टनिश्चयावच्छिन्नस्यैकस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्य सत्प्रतिपक्ष. निश्चयोक्तविशिष्टविषयकनिश्चययोः सत्त्वात् नच व्यापकसामानाधि करण्यघटितविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षतानङ्गीकारेण सत्प्रतिपक्षविषय. स्वानवच्छिन्नत्वन्न निवेशनीयं परमसाधारण्येऽव्याप्तिवारणायासा धारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्वन्निवेशनीयमितिवाच्यम् एकरूपेण प्रति. बन्धकतापक्षे वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवालवद्धदेऽतिव्या. से वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्धदस्य विशिष्टान्तराघटित- त्वेन वारणसम्भवेपि वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवालस्य जल हेतुकस्थलेऽसाधारण्यानात्मकस्य तादृशविशिष्टान्तरत्वस्य च दुरुप पादत्वेन तेनोक्तविशिष्टस्य वारणासम्भवात् नचासाधारण्यज्ञान विशिष्टान्तरज्ञानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षावलम्वनस्यावश्य कर्तव्यताया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेपि वाच्यतयात्रापि स एवास्तु. पक्षइतिन दोषइतिवाच्यं गगनाभावववदभाववत् कालीनत्वेसति गगना- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना भाववदभावविशिष्टवत्कालीनघटपक्षकगगनमाध्यकस्थले वाधनिश्चय तदन्यनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिवन्धकत्वपक्षे प्रतिवध्यताविशिष्टज. न्यतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्नस्यस्य पूर्ववनिवेशेपि पूर्ववदेवाव्याप्तः प्रतिबन्धकताभेदपक्षेऽभाववान्ताघट इत्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वे न प्रतिवन्धकतयाऽभाववत्तादृशघटेऽतिव्याप्तश्चेति ॥७॥ ननु यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्व प्रकृतानुमिनित्व व्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताविशिष्ट नपावच्छिन्न त्वमेवास्तु लक्षणं वह्नयभाववजलवृत्तिजलवदनदेऽतिप्रसङ्ग स्थासम्भवात् विशिष्टाविषयकनिश्चपि पनिवन्धवम्य लत्त्वात् স্বাহাত্ম্য হালক, এবানী জানায়, च्छिन्नत्वन्ननिवेशनीयम् हाघेकदेशातिव्याप्तिवारणायन यद्रूपा वच्छिन्नविषयत्वाव्यापकाविषयनाशून्यानेश्चयवृत्तित्व प्रतिवन्धक দৰ ৰিহাৰ স্বাভয় না যানালিস্থযাহাম্ব तु वाच्य तथासति वाघाद्यव्याप्त प्रतिबन्धकत्व. स्य वह्नयभाववज्रदकालीनघटादिज्ञानेपि सत्त्वात्। नच वलय- भाववजलवत्त्वावच्छिन्नविषयनाशालिोनश्चयविशिष्टजलवज्रदत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतामादाय जलव. ध्रदे तद्विपरीतप्रतिबन्धकतामादाय वह्नयभाववज्जलवति चातिव्या प्तिरितिवाच्यम् स्वविशिष्टप्रतिबन्धकताव्यापकत्वस्य संसर्गत्वात् वैशिष्टयश्च स्वतादात्म्य स्वसम्बन्धित्वान्यनरसम्बन्धेन सम्बन्धिता च स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छे. दकविषयत्वावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकविषयत्वाचच्छिन्नसामानाधिक रण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वोमयसम्वन्धेन तथाच विपरी. तप्रतिबन्धकताया अपि स्वविशिष्टत्वान्नानिव्याप्तिः नच साधारण्ये कागतिरिति वाच्यम् वैशिष्टयस्य स्वाभाववस्व स्वरूपोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टप्रतिबन्धकताविशिष्टनिश्चय वृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वसम्बन्धेन वाच्यत्वात स्वाभावश्च स्वतादात्म्यापनासाधारण्यवि षयत्वानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतावत्व सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका स्वाभाववत्त्व स्वकालीनासाधारण्यविषयताशून्यत्वाभय सम्वन्धावच्छि नप्रतियोगिताक इति न ढोषः प्रतिबन्धकत्वाधिकरणच प्रमात्मक स्विवक्षितं नातो वाधादिभ्रममादाय बाधादावव्याप्तिः एवञ्च गुणपक्ष. ८सावि० ·सामान्यानरुक्तिविवेचना कद्रव्यभेदसाध्य कस्थले गुणोद्रव्यमिनिवाधभ्रमविषयैकदेशेगुणेऽपि नातिव्याप्तिरितिचन्न किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशू न्यज्ञानीयत्वम्य प्रवेश हुदायकदेशातिव्याप्त१रुद्धरत्वात प्रमात्वाध टितैतल्लक्षणे प्रमात्वप्रवेशस्याप्यनौचित्यात् वाधविपरीतवाधज्ञानयोरे करूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽसम्भवापत्तेश्चति ॥ अत एव स्वव्यापकत्व सम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वघटितोभय सम्बन्धेन वैशिष्टयवाच्यमिति नातिव्याप्तिरितिनिरस्तम् तथापि वाधविपरीतवाधयोरेकरूपेण प्रति बन्धकत्वे वाधादिवसम्भवापत्तेः अभाववत्ताशघटादावतिप्रसङ्गा पत्तेर्वा एतस्योपेक्षायत्वादिति ॥ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमिति । यद्रपाव च्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च येन सामानाधिकरण्येन विशिष्टोयो यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक. विषयताशुन्ययदपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयस्तत्वमित्यर्थः जा तिमद्वान्वयभावनानितिनिश्चयविशिष्टस्य जलवान्हदइतिनिश्चयस्य जलवान्वयभाववानितिनिश्चयविशिष्टस्य जातिमाञ्जलवानित्यादि निश्चयस्याप्रतिबन्धकतया तयोरिणायाव्यापकविषयताशुन्येति । अथ यद्रूपवृत्तिविषयतैबात्र निवेशनीया व्यर्थमव्यापकविषयताशून्य त्वनिवेशनमितिचत्प्रागपि यद्रूपवृत्तिविषयतानिवेशस्य सम्भवदु तिकस्य सम्भावितस्थलविशेषे दोषसम्भावनयैव परित्यक्तत्वेन तादृश- सम्भावनाया अत्रापि जागरूकत्वात् तथाहि यादृशपक्षलाध्यकस्थले साध्याभावावच्छेदकधर्मस्य केवलस्य न पक्षांशे भानमपितु किञ्चि. त्पदार्थविशेषितस्यैव तत्र साध्याभाववत्तद्धर्मवद्धृत्तितद्धर्मवत्पक्षे ऽतिव्याप्तिः तद्धर्मवपक्षतावच्छेदकगतसमुदायत्वस्य यद्रूपमध्ये धा रणासम्भवात् तद्रूपवृत्तिविषयत्वाप्रसिद्धः परस्परस्वावच्छिन्नविष यताशुन्यत्वस्य लक्षणघटकतापक्षेऽलक्ष्यतावच्छदकोक्तविशिष्टधर्म वत्पक्षतावच्छेदकगतमुदायत्वस्यापि धारणासम्भवात् किञ्चिद्विशे षिततद्धर्मवत्पक्षतावच्छेदकगतसमुदायत्वस्य धारणसम्भवेपि तद्रू. पावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताशुन्यत्वस्य वि. शिष्टज्ञाने सत्त्वात् । अत्र किश्चित्पदार्थ उक्तविशिष्टघटकाधेयत्वा तिरिक्त एव ग्राह्य उक्तविशिष्टघटकपदार्थविशेषित तज्ज्ञानस्योक्त विशिष्टज्ञानात्मकत्वस्यैव स्वीकारात् तेनाधेयत्वविशेषिततद्धर्मवत्पक्ष ·सामान्यनिरूतिविवेचना तावच्छेदकगतसमुदायत्वमादाय नातिव्याप्तिवारणसम्भवः ।। यद्वा यत्र स्थलविशेषे बाधज्ञान नियमनोदोषाघटकनियतवस्तु द्वयविषयकमेव तादृशवस्तुविषयकशानञ्च पदार्थान्तराविशोषितस्त्रा शकतद्वस्तुविषयकमेकञ्चत्तादृशवस्वन्तरविषयकापरज्ञानकालीनमे वानुमितिप्रतिबन्धकवाधभ्रमरूपमेव चजायते स्वांशे किञ्चित्पदार्थ विशेषिततद्वस्तुविषयकञ्च वाधघटकेनापि किञ्चित्पदार्थेन विशे. षितस्वांशविषयक तत्तद्वस्तुज्ञानञ्च नियमेन वाधघटकसकलपदा- र्थानां विशकलिततया विशिष्टतया वावगाहमानमेवच जन्यते तत्र तत्तद्वस्तुनिष्ठविषयतावच्छदकधर्मगतसमुदायत्वद्वयमादाय वाधेऽ. व्याप्तिबोध्या।। एतेन परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वनिवेशस्य दृष्यत्वेन लक्षणाघटकत्वानोक्तातिप्रसङ्गसम्भवः अव्यापकविषयताशुन्यत्वनि वशेपि नोक्तातिप्रसङ्गस्य किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषय ताशून्यत्वा निवेशनाहने वारणम् एकत्र तनिवेशेनैवातातिसङ्ग वारणसम्भवात् दलान्तरेसार्थक्याय स्थलान्तरन्तत्रैव वा सा ध्याभाववत्तद्धर्मवत्त्वावच्छिन्नविषयकस्योक्तविशिष्टज्ञानान्यस्य कि चिद्विशषितताद्विषयकत्वानियतमधिकङ्कल्पनीयमित्युक्तीनानावकाश अत्रैकवाव्यापकविषयताशून्यत्वस्यापरत्र रूपवृत्तित्वस्य प्रवेशेपि चातिव्याप्तितादवस्थ्यम् रूपवृत्तिविषयताकस्य वाघभ्रमा स्मकस्यापरतादृशज्ञानकालीनस्यैव सम्भवात् अव्यापकविषयताशू वाधघटकविषयताया अव्यापकत्वविरहात् वाध- विशिष्टविषयतायाश्चाव्यापकत्वेपि भ्रमे तदभावात् उभयत्रा. व्यापकविषयताशुन्यत्वनिवेशेच तादृशनिश्चयत्वस्य स्वांशेवाध. घटकपदार्थावगाहिविशकलितबाधघटकसकलपदार्थावगाहिज्ञानद्वः येऽप्रतिबन्धकेऽव्यापकविषयताशुन्यसत्वेन तत्तद्वस्तुत्वद्वयस्य धार- णासम्भवात् प्रतिबन्धकत्वैक्यपक्षे परस्परविषयताशुन्यत्वादिसक- लनिवेशपक्षेचास्यदोषस्य सम्भव इतिवोध्यम् ॥ यदिच प्रास्थलवि. शेषकल्पनं युज्यतेऽव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य ग्रन्थकृता शिष्यबुद्धि वैशद्याय कृतत्वादत्रतु तथात्वाभावेन स्थलोत्प्रेक्षणस्यायुक्तत्वात् अ- न्यथा निःकारणतदुत्प्रेक्षणस्याध्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशदूषक- स्यापि सम्भवादित्युक्तिरनुमता स्याद्विदुषान्न तदा निवेशनीयमन्याप. न्यत्वाच्च ·६० सामान्यनिरुक्तिविवेचना कविषयताशून्यत्वं यद्रूपवृत्तिविषयताकानेश्चय एव यादृशविशिष्टवि- षयकनिश्चयशब्दार्थावाच्य इनि एवञ्च जलवान्वनयभाववानवा ह्रदो. जलवानवेतिसशयवारणायोभयत्र निश्चयत्वनिवेशनम्। परन्त्वयमत्रविवेक. विशेणांशे सशयस्वीकारे यद्रूपाप्रलिद्धयाऽस म्भवो न्यथा वहृयभाववज्जलवत्कालीन घटत्वादिकमादायातिन्याप्ति रिति अध्यापकविषयताशून्य त्वनिवेशपक्षेच जलवावह्निमान्नवेति सं. शयस्यापि वलयभाववज्जलवत्त्वावच्छिन्नविषयकत्वेनाव्यापकविषय. ताशन्यत्वेन च तद्वारणायैकत्र निश्चयत्वनिवेशनम् उभयत्र च वयभा. ववत्तेजोभावववृत्तितेजोभाववद्धदादौ तेजोभाववान्वह्निमान्नवेतिसं. शय इदस्तेजस्वीनवेतिसंशयश्चादायातिव्याप्तिवारणाय नचाव्याप. कविषयता यदपावच्छिन्नविषयतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वेन निवेशनीया तथाच नोकातिव्याप्तिरितिवाच्य भेदत्वाभावत्वादीना. मखण्डोपाधित्वे तादात्म्यने भेदलाध्यकहृदपक्षकस्थले भेदभेदवद. भावभेदवबृत्यभावभेदवद्धदे स्वरूपतोभेदत्वभेदभेदकोटिकमभाव. भेदवान्भेदोनवेतिसंशयं स्वरूपतोऽभावत्वाभावभेदकोटिक हृदोड भावोनवेतिसंशयश्चादायातिप्राप्तिवारणाय तत्सार्थक्यसम्भवात भेद स्वादीनां सखण्डत्वेतु हृदपक्षकतयक्तिलाध्यकस्थले तद्यक्तिभेद वद्धट भेदवद्वविघटमेदवद्धदेऽतिव्यातिर्बोध्या ॥ अथवामानाधिकरण्यसम्बन्धेन निश्चयवैशिष्टयनवाच्यमपितु तादात्म्येनैव तथालति संशयान्यत्वरूपन्निश्चयत्वमपि सकृदेव प्रवेश्य वस्तुतो यदपावच्छिन्नविषयताकत्वे सति यदूपावच्छिन्नविषयकत्व वनिश्चयत्वमव प्रवेशनीय लाघवात् । यस्वव्यापकविषयताशून्यत्वनि वेशनस्थावश्यकतायाः प्रागेव दर्शितत्वेनोक्तविषयतानिरूपकत्वद्वय- शालिनस्समूहालम्बनस्याध्यापकविषयताशुन्यत्वविरहेण बदूपमध्ये वयभाववज्जलवत्त्वादे. लनिवेशासम्भवः न च किश्चिद्रूपावच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकविषयहाशून्यत्वमेव विशेषणम्वाच्यं समूहालम्बन स्यापि वयभाववडजलववृत्तिजलवहदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयताशून्यत्वसम्भवहतिवाच्यं हृदोजलवज्जातिमत्काली. नवहिमान् जलादित्यत्र तादृशवयमाववज्जलववृत्तिजलवद्धः देऽतिव्याप्तेः जलवान्तादृशवह्नयभाववाञ्जलवाजातिमानितिसमू- हालम्बनस्याप्युक्तविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशू.

·सामान्यनिरुकिविवेचना न्यत्ववत्त्वेन यद्पमध्ये ताइशवह्नयभाव जलवत्वादेर्धारणासम्भवादि ति तत्तुच्छम् यदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्व स्यैव यद्रूपावाच्छन्नविषयिताविशेषणत्वोपगमेन समानाकारकशानी यविषयितयोरक्येनाव्यापकविषयिताशून्यप्रत्येकज्ञानयित्वस्य समूहा लम्बनशानीयविषयत्वे सम्भवाहोषविरहात गगनाभाववदभावव- त्कालीनघटोगगनवानित्यत्र गगनामाववत्तादृशघटे हेतुमत्पक्षघटि- तासाधारण्ये चान्याप्तिवारणं समानाधिकरण्य सम्बन्धन निश्चयवि. शेषणत्वपक्षवद्वोध्यमितिचेन यादृशस्थलविशेषेवच्छेदकधर्मदर्श नविषयालक्ष्यविशिष्टघटकभागव्यस्य समूहालम्बनशानकदापि न जा यते तत्रोक्तविशिष्टेऽतिव्याप्तेः अन्सापकविषयताशून्यज्ञानीयतत्त. द्भागविषयताकत्वस्य प्रत्येकाने विशिष्टशाने चासत्त्वात् तत्तदूपस्य पद्रूपपदेन धर्तुमशक्यत्वादिति ॥ ननु यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्यननिवेश्यं वय. भाववज्जलबद्वत्तिजलबभ्रदत्वावच्छिन्नविषयताया यदूपावच्छिन्न. विषयतात्वेन तामुपादायातिव्याप्तिवारण सम्भवादिनिचेन्न वयभा. ववद्धदादावसम्भवापत्तेः गगनाभाववद्गगनाभाववत्कालीनघटेs. व्याप्त्यापसेश्च । एतेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्त तित्वविवक्षणेनासम्भवइत्युक्तविवझानेर्दुष्टेतिनिरस्तम् उक्तबाधा नस्य निश्वयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेन तत्रा व्याप्तेर्वारयितुमशक्यत्वात् तज्ज्ञानस्य विशिष्टनिश्चयत्वेन प्रति. बन्धकत्वपक्षेऽभाववत्ताशघटेऽतिव्याप्तेरेव प्रसङ्गात् नच विशिष्ट द्वयाघटितत्वनिवेशेप्युक्तासम्भवोव्याप्तिरतिव्याप्तिनिवाच्यं तदुपा दानवलादेव प्राक्परिकृतप्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदक त्वस्य वक्ष्यमाणविशेषणान्तरस्य च विषयताविशेषणत्वलाभेनोक्तदो. षाणामुक्तविशेषणवैयर्थस्य च वक्तुमशक्यत्वादिति परमार्थः । येतु ऋजवः तानप्यनु किञ्चिदुच्यते यत्र स्थलविशेष साध्याभा. ववत्पक्षविषयक ज्ञानं यदा यदोत्पद्यते तदा जलवद्धदादिकि ञ्चिद्वस्तुविषयकमेव तादृशवस्तुविषयकमपि ज्ञान बाधविषयकमेव तज्ज्ञानञ्च कदाचिदपि न बाधघटकस्वघटकतत्तत्पदार्थमात्रविषय ज्ञानकालीन तत्राव्याप्त्यापत्तेः यदूपपदेन जलवद्धदत्वस्य धारण सम्भवेन तद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य वाधवाने विरहात् वि.

·६२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना शिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशे रूपद्वयमध्ये वह्नयभाववद्घटत्वजलवद्ध दत्वयोर्धारणासम्भवात वह्नयभाववघटत्वावच्छिन्नविषयतायां वक्ष्य- माणतादृशजन्य तानवच्छेदकत्वादिविशेषणविर हात् स्वावच्छिन्नविषयः त्वाव्यापकविषयताशून्यवाहित्वाईतत्तद्धर्मावच्छिन्नविषयताकनिश्चय कालीनत्वस्य जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयताकनिश्चये विरहेण यद्रूपम- ध्ये वह्नित्वादेरपि धारणासम्भवातू जलवद्ध्दत्वस्यैवोभयथोपादानस्य. रूपत्वयोर्मेद विवक्षया वारणसम्भवात् अन्यथा द्विधानिवेशवैफल्यात् । नच यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वपक्षस्या. भ्यर्हितत्वेन तत्र यदूपपदेन वह्नित्वस्यापि धारणसम्भवातू जलवद्ध दादिविषयकज्ञानस्यैव वह्नधभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशुन्यत्वात् वह्नित्वावच्छिन्नविययकत्बाश्चेतिवाच्यम् निश्च ययोर्भेदस्य विवक्षितत्वात् एकदा बाधज्ञानद्वयाभावस्यैव च क ल्पनात्। यद्वा किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वन्न निवेश. नीयमपितु याशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताकवि षयितालमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदिका भवति याशरू पावच्छिम्नानुयोगिताकपर्याप्तीयविशेष्यत्वानवच्छिन्नावच्छेदकताक विषयिता ताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकतादृशावच्छेदक ताकविषयताशुन्यत्वमेव तथाच जातिमत्पक्षकस्थले जलवजातिमत्वा वच्छिन्नविषयताके जातित्वादिना तत्तजात्यवगाहिज्ञाने तदन्यजा तिजातित्वादिगतसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद कताकविषयतावद्भेद सत्वेपि ताशसमुदायत्वस्य धारणासम्भवात् तदवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताया जातिनि. ष्ठाया विशेष्यत्वावच्छिन्नत्वात् जलत्वसमवायत्वसंयोगत्वजातित्व. गतसमुदायत्वस्य धारणसम्भवेपि तद्वच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति कावच्छेदकताकत्वस्य जातित्वेन तत्तज्जात्यवगाहिनिखिलज्ञानी. यविषयतायामेव सत्त्वेन ताशविषयतावद्भेदस्य तत्रसत्त्वासम्भ- वात् जलत्वहदत्वादिगतसमुदायत्वस्य धारणसम्मवेपि तदव. च्छिन्नानुयोगिताकपातीयताहशावच्छेदकताकविषयत्वत्वस्य ज. लवान्हदइतिज्ञान एव सत्वाश्चेति तद्वारणीयाया वह्नयभाववज्जल- वदत्तिजलवज्जातिमत्थतिव्याप्तेारणादिति ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना अथैतादृशस्थलस्वीकारे जलवज्रदेऽतिव्याप्तिरितिचेत् प्रकृतपक्ष साध्यहेत्वघटितभिन्नत्वस्य यदपावच्छिन्नविशेषणत्वोपगमान्नानि. व्याप्तिरितिकेचित् । परेतु वाधविषयक ज्ञानं कदाचिद्घटकालोनज लवध्रदविषयक कदाचित्पटकालीनजलवज्रदविषयकञ्च तादृश जलवज्रदानमपि वाधविषयकमेवान्यत्सर्वपूर्ववत् कल्पनीयमि त्येताहशस्थलएवाव्याप्तिर्वोध्या नच तत्र घटकालीनजलवज्रदेऽति- व्याप्तिः विशिष्टान्तरबाधघटितत्वादिति । एतेन विशेष्यदल उक्तभेदनिवेशस्यावश्यकत्वे एकविशिष्टाघटि. तत्वघटकविशिष्टपि तद्भेदो निवेश्योऽप्तारणसम्भवादित्युभयत्र गुरुतरघाटतत्वथाटतभेदनिवेशनगौरवदुस्थमपि नितरानिरस्तम् अ भेदनिवेशस्य प्रयोजनाभावात् । अथवा यत्रस्थलविशषे साध्यव्या. पकाभाववत्पक्षरूपबाघज्ञाननियमतो वाधांश किञ्चित्पदार्थविषयक- मेव जायतेऽन्यत्सर्व पूर्ववत्तत्र वाधेऽव्याप्ति वाधविषयतायां लक्ष्यता. वच्छेदकगतसमुदायत्ववृत्तित्वविरहेण वक्ष्यमाणोभयाभावम्य ता. शजन्यतानवच्छेदकत्वस्य वासत्त्वात् विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेच पूर्ववदेव वारणसम्भवादितिप्राहुः। केचित्तु हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्येऽव्याप्तिवारणस्य विशि ष्टद्वयाघटितत्वकल्प परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वनिवेशेने व सम्भवेन तस्यावश्यनिवेशनीयनया भाववत्कालीनघटादिपक्षकगगनादिसाध्यकस्थलीयवाधादेर्वारणस म्भवेन प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वस्य गुरुतरस्य न. निवेशः कार्य एकविशिष्टाघटितत्वकल्पे च वह्नयभाववज्रा. दादौ ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्त्वप्रवेशादेवाच्याप्तिवार णसम्भवेपि तादृशघटपक्षकस्थलीयवाधेऽव्याप्तिवारणाय जन्य तानवच्छेदकत्वस्यानन्ततादृशवाधविषयताभेदम्य वा निवेशः कार्यः एवमसाधारण्यविशेषाव्याप्तिवारणाय गुरुभूतानुगतासाधारण्यत्व विशिष्टविषयताभेदस्यानन्तासाधारणविषयताभेदम्य वा प्रवेशो विधेय इत्यस्मिन्नेव पक्षे महागौरवमिति । नच विशिष्टद्वयाधटितत्व कल्पेऽभाववत्ताशघटे नीलरूपाभाववन्नीलादावनिव्याप्तिधारणाय तेषां भेदनिवेशस्यावश्यकतया क्वगौरवमितिवाच्यम् उक्तालक्ष्य विषयकलानानां विशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतायाः समुचितत्वेन तावतैव गगनाभाववद ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तद्विषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वविरहे. जातिव्याप्त्या तेषांभेदनिवेशस्यात्राप्यवश्यकरणीयत्वात् ताशबा. धज्ञानस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वनैव प्रतिबन्धकतया तान्याप्तिविरहण तसद्विषयतामेदनिवेशम्यानावश्यकत्वेप्यनन्तासाधारण्याविषयताभ- दनिवेशस्यावश्यकरणीयतया गौरवस्य दुर्वारत्वात् । यत्वेकविशिष्टाघटितत्वकल्पे यत्त्वतत्वयोरननुगततया वह्नयभा. ववज्जलवद्वृत्तिजलबद्ध्दत्ववह्नयभाववज्जलवत्कालीनजलवद्धद. स्वाधनन्तधर्मावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटस्य निवेशो विशिष्टद्वयाघ. टितत्वकल्पे च तत्स्थाने वयभाववज्जलवत्वावच्छिन्नविषयतावि. शिष्टजलवद्धदत्वावच्छिन्नविषयत्वाभावस्यैकस्यैव निवेश इति लाघवमिति तन्न प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतनिरूपितान- वैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतीयोगितया परम्परानि. रूपिता या निश्चयनिष्ठावच्छेदकता तद्विशिष्टविषयताशून्यत्वरूपस्यै कस्यैवाभावस्य प्रवेशात् गौरवविरहात वैशिष्टयञ्च स्वनिरूपि तपरम्पराबच्छेदकतावत्व म्वलमानाधिकरणाव्यापकविषयताशून्य. स्वरूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्योभयस. म्बन्धेन स्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनेति । न च सामान्याभा. वस्यास्वीकारे उक्तनिवेशासम्भवात् कूटनिवेश एव कार्यस्तत्रो. तमेवगौरवमितिवाच्यं सामान्याभावास्वीकारे वह्नयभाववज्जलव त्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टविषयत्वाभावस्याभावात् तस्यापि तत्तद्विषयत्वाभावकूटपर्यवसायित्वात् तस्यविशिष्टधर्मावच्छिन्नवि षयत्वाभावकूटापक्षगुरुत्वेन विपरीतगौरवात् परम्परायाः ससर्ग स्वानभ्युपगमे निवेशदुःकरत्वस्यापि तवैवं प्रसङ्गादिति वदन्ति । तदसत् परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिवेशस्यालक्ष्यभेद निवेशापादकस्यानिराकरणोयत्वात् असाधारण्याव्याप्तिवारक प्रकारान्तरस्य वक्ष्यमाणस्यात्रापिसम्भवादिति ॥ अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तीति प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवि शेष्यतानिरूपितप्रकृतलाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्वे सति प्र कृतसाध्यतावच्छेद कावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहेतुतावच्छे. दकावच्छिन्नप्रकारताकप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताकानुमि तित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिष्ठव्यापकतानिकप- ·सामान्यनिरुकिविवेचना ६५ . कमित्यर्थः। अत्र शानादिगोचरेच्छाम्प्रति विषयस्यैव प्रतिवन्धकतया शानमात्र एवेच्छानिरूपित प्रतिबन्धकत्वसत्त्वेन यदपवयमध्ये वहित्व- हुदत्वादेर्ग्रहणसम्भवेन सर्वत्रालम्भवापत्तेः निरुकप्रतिवध्यतानिक- पितत्वेन प्रतिबन्धकताधिशोषिता । नच शाननिरूपित प्रतिबन्धकतैव प्रवेश्यतामुक्तप्रतिवध्यतानिवेशो व्यर्थ इच्छाप्रतिवन्धकताया वार. णादितिवाच्यं हृदत्वावच्छिन्नविषयनाशालिनिश्चयविशिष्टवह्नयमाव. त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयेप्यभावर्मिकप्रतियोगितासम्बन्धेन वयभाववत्ताशाननिरूपित प्रतिबन्धकतायास्सत्वेन लक्षणासम्भवा. पत्तेः। नच प्रकृतानुमितिनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितत्वनिवेशोपि सम्भ. वदुक्तिक उक्तदोषादिति' तादृशानुमितित्वव्यापकत्वनिवेशः तत्रापि सत्यन्तानुपादाने वह्नयभाववज्जलवद्धृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः स्या तत्प्रतिवध्यतायास्तादृशानुमितित्वाव्यापकत्वात् अतएव पक्षतावच्छे. दकसाध्यतावच्छेदकयोस्तत्र निवेशः कृतः यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न. विशेष्यत्व यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रकारत्वयोःप्रवेशे हदोवहिमान् वह्नथ. भाववज्जलवदत्तिजलाभाववद्धटादित्यत्र ताशजलवद्धदोवह्निमान् घटाभाववत्तद्यक्तिमदत्तितध्यक्त्यभावादित्यत्र ताशतद्यक्तिमद्भः दे चाव्याप्त्यापत्तेः किञ्चिद्धर्मपदेन घटत्वमादाय तद्धर्मावच्छिन्नवि. शेष्यकवहिप्रकारकानुमिति तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वा वच्छिन्नविशेष्यताशात्यनुमितिञ्चादाय दोषघटकविशिष्टद्वयनिश्चय. प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतायास्तादृशानुमितित्वव्यापकत्वस्यो पपदानसम्भवात् विशेष्यानिवेशे धूमाभाववद्वृत्तित्ववदयोगोलकसंयो गववृत्ययोगालकसंयोगवह्नौ वधभावधज्जलवद्वृत्तिजलवद्धदे च हदोधूमवान् वहरित्यत्रातिव्याप्तिः स्यादिति तनिवेशः त. त्रापि साध्यतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकपक्षतावच्छेदकानामुक्तदोष वारणायैव प्रवेशो बोध्यः यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्यादेः प्रवेशे गगनाभावववृत्तित्ववदभावववृत्तित्ववत्कालीनधूमवान् वहे रित्यत्र व्याभिचारेऽज्याप्तिः स्यात् गगनत्वावच्छिन्ननिरूपितव्याप्ति. विशिष्टरहित्वावच्छिन्नप्रकारकग्रहप्रतिवध्यताया गगनत्वात्मककि. श्चिद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्यवगाहिताशानुमितित्वव्यापकत्वमा म्भवादेवभन्यदप्याम्॥ ननु ताडशानुमित्यवृत्ति याशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टया- ९सा०वि० ·६ सामान्यांनरुक्तिविवेचना ता. दृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ताशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वमेवो पादेयमलम्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वान्तोपादानेनेतिचेन्न पर्वत. पक्षकवह्नयभावव्याप्यनाध्यकपर्वतीयवह्नयभावहतुकस्थले पर्वतीयव ह्निमत्पर्वतेऽव्याप्तः पर्वतीयवाहित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चय विशिष्टवह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रकृतानु: मित्यवृत्तित्वात् प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यहेत्ववगाहिज्ञानस्य दृशनिश्चयात्मकस्याहार्यत्वेनानुमितित्वविरहात् अयश्च दोषो ग. गनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र बाधे हेतुमत्पक्षध टितासाधारण्ये चाव्याप्तिवारणाय परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्य त्वस्य घटकतया प्रवेशे बोध्यो न चान्यथा प्रतिवध्यताविशिष्टज न्यतानवच्छेदकत्वस्य विशिष्टद्वयविषयताविशेषणत्वे च वय. धिकरणवृत्यभावनिरूपितत्वामावव्याप्यवत्प्रतियोगिताकालीनजल हेतुकहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वहिव्यापकाभाववज्रदेऽव्याप्तिः व्यापकाभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टवयधिकरण. त्यभावनिरूपितत्ववत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चय त्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वात् तादृशविशिष्टद्वयविषयनयोर्जन्य- तानवच्छेदकत्वाञ्च बाध्या । अग्रे वक्ष्यमाणस्योभयाभावस्य विशिष्ट द्वयविषयताविशेषणत्वे च हृदः प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमाभावव्या प्यवदभावकालीनत्वे सति प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नाभावा- भावव्याप्यवदभावकालीनत्वे सति वा वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमा. भावव्याप्यवद्धदे साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिघटितायां स्वरूपा. सिद्धावप्यव्याप्तिः धूमाभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टा. भावत्वावच्छिन्नविषयतानिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तितया ता- दृशविशिष्टद्वयविषयतायां धूमाभावव्याप्यवद्धत्वगतसमुदायत्व. वृत्तित्वविरहेणोभयाभावस्यापि लत्त्वाच्च । अयञ्च दोषो जन्यतानव च्छेदकत्वस्थाने स्वनिरूपितजनकतावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकत्वा- न्यतरसम्बन्धेन जन्यताविशिष्टान्यत्वविवक्षणे तत्र न सम्भवत्यन्य. था कल्पत्रयषि बोध्यः । तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानावृत्तित्वनिवे- श्यं तावतैवोक्तदोषवारणादितिचेन्न वहयभाववधूमवत्का- लीनवह्निसाध्यकाभावपक्षकधूमहेतुकस्थले प्रागुक्तस्वरूपासि- খস্থ ·सामान्यनिरूतिविवेचना द्धावव्याः प्रतियोगितासम्बन्धेन धूमवनिश्चयोत्तरम्प्रकृतानुमित्युः त्पादासम्भवादनुमितेरभाव वह्नयवगाहित्वात् वह्निमत्ताबुद्धश्च प्रति बन्धकसद्भावादिति । वस्तुतस्तु पर्वतपक्षकवह्नयभावव्याप्यसाध्यकस्थले वह्निमत्पर्वते व. हयभाववज्जलवत्कालीनधूमहेतुकहदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले च जलव- ध्रदेऽतिव्याप्ति स्यादिति विशेष्यदले प्रकृतानुमित्यवृत्तित्वस्य प्रकृ. तानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानावृत्तित्वस्य यदूपावच्छिन्नविषय. ताशालिनिश्चयत्वे विवक्षितुमशक्यतया प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र- तिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकत्वप्रवेशस्यावश्यकतया विशेष्यद. लघटकविशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्रतिबन्धकत्वैक्यस्यावश्यविवक्षणी यताया अग्रेवाच्यत्वात् द्विधा प्रकृतानुमितित्वव्यापकत्वस्याप्रविष्टत्वेन तत्प्रयोजनानुसन्धानं वायसदशनानुसन्धानसमशीलमेवेति बोध्यम्। अथ प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व स्वरूपसम्बन्धरूपमेव वाच्यं ला. घवात् नच वह्नित्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टहदत्वावच्छि नविषयताशालिनिश्चयत्वादेः वाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनास म्भवापत्तिरिति वाच्य प्रतिबन्धकनाविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य विव- क्षितत्वात वैशिट्यश्च स्वारच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व. स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यलम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदक विषयतावच्छेदकधर्मावन्छिसविषयतासामानाधिकरण्याभयसम्ब न्धेन । वस्तुत. स्वावच्छेदकत्व स्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धा. वच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकविषयतासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धे. नैव वैशिष्टयम्बाच्यम् नेन वह्नित्वहदत्त्वाद्यवच्छिन्नविषयताया ज्ञान वैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेपि नासम्भवः ॥ नचैवमपि वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः तद्धटकव. द्वित्वजलवाद्यवच्छिन्नविषयताया असाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वादितिवाच्यम् । अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वएव प्रतिव. न्धकतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् तथाविधवाहित्वजलत्वाद्यच्छिन्न. विषयतायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् एवञ्च प्रथमकल्पोपि समी. चीन एव सएवच यथाश्रुतग्रन्थलभ्यः । नच संयोगवज्जलपक्षकव. हिसाध्यकेसयोगेन संयोगवज्जलहेतुकस्थलेऽसाधारण्येऽव्याप्तिः सं. योगवजलत्वेन घटावगाहिनस्संयोगवज्जल सयोगवज्जलवदित्याका.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना रकज्ञानस्य संयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्य त्वातू संयोगवज्जलवस्वावच्छिन्नविषयत्वस्याव्यापकत्वपि सनाने प्रकारांशे भ्रमात्मके विरहात यदूपपदेन संयोगवज्जलत्वस्य धारणस. म्भवात् द्वितीयरूपमध्ये च वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगितयोगवज्ज. लत्वस्यैव धृतत्वादिति वाच्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितयद्रूपा- वच्छिन्नविषयत्वेऽव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च स्वरूपेण जलव ज्जलं स्वरूपवज्ञलबज्जलकालीनवढिमान स्वरूपवज्जलादिलवासा धारण्येऽव्याप्ति जलवज्जलं स्वरूपवज्जलवदितिशाने स्वरूपवज्जलव. ज्जलवावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्योक्तस्यापि सत्त्वेन यदूपण्देन स्वरूपवजलवज्जलत्वस्य धारणसम्भवादितिवाच्यं याहश. रूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतानिरूपित. यादशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविष यत्वस्याव्यापकत्वेन विवक्षितत्वात् विशिष्टपक्षतावच्छेदकस्य प्रकृते. प्रसिद्धत्वेपि जलत्वजलस्वरूपजलत्वगतसमुदायत्वस्य प्रसिद्धत्वेन तस्य स्वरूपवत्त्वजलत्वगतसमुदायत्वस्य च यारशरूपपदेनोपादान. सम्भवेनोकक्षाने ताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेद- कताकविषयतानिरूपितताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपय्याप्तिका- वच्छेद कताकविषयताशून्यत्वविरहात्॥ वक्ष्यमाणपरस्परस्वावच्छि भविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य यदपावच्छिन्नविषयताद्वयेऽत्रापि विशे. षणत्वेनोपादाने नैतदोषावकाश इत्यपि कश्चित् ॥ यत्तु रूपवृत्तित्वोपादानपक्षेऽध्यापकविषयताशून्यत्वनिवेशस्याप्रयो. जनत्वेन स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे दोषैकदेशविषयतामा- दाय सर्वत्रासम्भवोऽनतिरिकवृत्तित्वमनिवेश्याव्यापकविषयताशून्य- त्वद्वयस्य निवेशे च विपरीतमेव गौरवमिति तत्तुच्छम् तद्रूपावच्छिन्नवि. षयत्वेऽसाधारण्यविषयताभेदस्य स्वघटकविषयताव्यावृत्तस्य प्रति- वध्यताविशिष्टजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य चावश्यविवक्षणीयस्थात्रापि विवक्षणेदोषस्यासम्भवात् विशिष्टद्वयाधीटतत्वस्यैकविशिष्टाघटित. त्वपर्यावसितत्वे यदूपावच्छिन्नविषयतासामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छे. दकत्वस्य विवक्षयाप्युक्तासम्भववारणसम्भवात् असाधारण्यविषय- ताभेदस्यैकदेशविषयताव्यावृत्तस्यानिवेशे जन्यतावच्छेदकत्वस्यैक. देशसाधारण्यप्रतीक्षाया अकृतत्वेपि च नक्षतिः॥

·सामान्यनिरुतिविवेचना बन्धकतया अत्र नीलोत्पलवान्हदो रक्तदण्डवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिः समान- विषय कानुमितिम्प्रति समानविषयकप्रत्यक्षसामग्रयाः प्रतिबन्धक त्वेन तस्याश्च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानत्वेन नीलोत्पलत्वा वच्छिन्नविषयकज्ञानस्य रक्तदण्डत्वावच्छिन्नप्रकारकझानस्य निविष्टतया तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः स्वरूपसम्बन्धरूप. प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वे यद्रूपपदेन ताशरूपद्वयस्य ग्राह्यतया बाधज्ञाने तत्तदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वविरहात् एवं हृदः कृतसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनवाहमान ज लादित्यत्राप्यव्याप्तिः चिकीर्षासामग्रघा विशिष्टबुद्धिम्प्रति प्रति. तस्यां कृतिसाध्यतावत्पाकत्वावच्छिन्नविषयज्ञानस्ये. ष्टसाधनतावत्पाकविषयज्ञानस्य चान्तर्भूततया ताशपाकत्व रूपधर्मद्वयस्य यद्रूपपदग्राह्यत्वेन तत्तदूपावच्छिन्नविषयताशुन्य त्वस्यासाधारण्यज्ञाने विरहात् । यदिचोक्तस्थलद्वये विशिष्यच्छात्ते जनकत्वानुरोधेन विशिष्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावस्य वक्तव्यत्वेन तत्र प्रकृतानुमितिम्प्रति प्रत्यक्षसामग्रथाश्चिकीर्षासामग्रवाश्च प्रतिब. न्धकत्वे सामग्रीकोटौ ताहशनिश्चयद्वयप्रवेशस्यानावश्यकत्वात् अ. नुमितिसामग्रथा आवश्यकत्वेन तस्याश्च तद्घटितत्वानयमात्तद- भावदशायामनुमित्यनुत्पत्तेरिष्टतया तदतिरिक्तप्रत्यक्षादिसामग्रीदशा- यामनुमित्यनुपपत्तेरयोगान्न दोषसम्भव इत्युच्यते तदापि हृदोवह्नि- मान्कृतिसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनजलादित्यत्रासाधार. ण्येऽव्याप्तिः तत्र इदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्र. कारताशाल्यनुमितिसामग्रथाश्चिकीर्षासामग्रीघटककृतिसाध्यतावत्पा. कादिनिश्चयाघटितत्वेन तादृशानुमितिम्प्रति चिकीर्षासामग्रघाः प्रतिबन्धकतायां सामग्रीकोटौ निरुक्तनिश्चय प्रवेशस्यावश्यकत्वात् सामग्रीत्वकविशिष्टापरत्वमेवेति तदवच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपि. तसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य प्रसिद्धिसम्भ. वादिति निवेशनीयमेवानतिरिक्तवृत्तित्व तथासति ताडशनिश्चय. स्ववति फलेच्छाविगमकालीननिश्चये सामग्रीप्रतिबन्धकताविरहेण कृतिलाध्यतावत्पाकत्वादेयत्पदेनोपादानासम्भवेन नाव्याप्तिसम्भव इतिकेचित् तदप्यसत् विशेष्यदलघटकविशिष्दयाघटितत्वघटकप्रति- ·सामान्यनिरूतिविवेचना बन्धकत्वयोरैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वेन सामग्रीप्रतिबन्धकतामादाय दो. षस्यासम्भवात् तदनुगमश्च प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनि: श्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेद कतानिरूपिताव- च्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्रूपवत्वं समुदायार्थ. वैशि ट्यश्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितयापरस्परानिरूपिनत्वसहितेन स्वा. भाववत्त्वसम्बन्धेन स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाभाववनिष्ठत्व सम्बन्धेन वा स्वाभावप्रतियोगित्व स्वनिष्ठप्रकारत्वञ्च स्वविशिष्ट विषयतावत्वसम्बन्धावच्छिन्नम्बोध्य वैशिष्ट्यञ्च प्रथमाभिहितानु गमघटकप्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यनियामकसम्बन्धाभ्यामेव बोध्यम् एव च वाधादिप्रतिबन्धकतायाः स्वविशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धस्य व्य. धिकरणत्वेन नकापिक्षतिः उक्तविशेष्यत्वाभाववनिष्ठत्वस्य संसर्गा नुधावनात्यनियामकश्याभावप्रतियोगितानबच्छेदकत्वेपि तिः विशेष्यस्वाभावश्च प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपलम्ब न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोबोध्यः नन्वेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्यैव वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजल जलवान्हद वह्निव्यापकीभूताभा. वप्रतियोगिशैवालं शैवालवान्हद इत्यानिनिश्चयानां लाघवेन वक्तव्यः त्वात इदः शैवालवद्धदकालीनवाहिमान् जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्या. प्तिः तादृशवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नविषयताया अव्यापकविषयताशून्यज्ञानीयाया इव शैवालवद्ध्दत्वावच्छिन्नवि- षयतायास्तादृश्या एकस्यामेव प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वात् नच प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्यानुगतस्याभावनिकरूपेणप्रतिबन्धकत्वमि. तिवाच्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वस्यैव तादृशत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्व. सामानाधिकरण्य स्वीयताहशवह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वप्र कारताविशिष्टप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वोभयस- म्बन्धेन प्रकारतावैशिष्टयञ्च स्वाश्रयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धा वच्छिन्नत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्ब. न्धेन नचा परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यज्ञानयित्वस्य तदुभयवि षयतायां प्रतिबन्धकतावच्छेदिकायान्न सम्भव इतिवाच्य हेतुमत्प- क्षघटितालाधारण्याव्याप्तिवारणाय असाधारण्यप्रतिबन्धकतातिरि- तवृत्तित्वस्य विशेषणत्वपक्षे तद्विशेषणस्य प्रयोजनविरहेण दोषापा. दकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन च परित्याज्यत्वात् ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यत्तु नाशवह्निमत्ताबुद्धिम्प्रति वह्निब्यापकाभावप्रतियोगित्वेन वह्निसामान्याभावव्यतिरेकव्याप्त्यात्मकेन विशिष्टजलबुद्धपि जलव. ध्रदनिश्चयकालीनाया. प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविकतया शैवालय. ध्रदत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नवह्नित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदक. स्वानिरूपितविषयतात्वेन वह्निविष तायास्संसर्गघटकतामुपगम्य त स्याप्येकप्रतिबन्धकत्वोपपादने वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिज. लत्वावच्छिन्नविषयत्वशैवालवद्महत्वावच्छिन्नविषयत्वयोः परस्प- रस्वावच्छिन्नविषयताशुन्याव्यापकविषयताशून्यज्ञानीययोरपि प्रति. बन्धकतावच्छेदकत्वस्यापितम्भव इति । तदसत् विशिष्टवहिव्यापकतायाः शुद्धवह्निव्यापकतायाश्च भिन्न- त्वेन तत्तद्विशिष्टाभावप्रतियोगिजलज्ञानीययोविशिष्टविषयत्वयोरव. च्छेदकत्वस्यैकस्मिन् विशिष्टजलत्वेऽसम्भवात् तत्सम्भव एवचोक्तरी. तेरक्षुण्णत्वादितिचन्न अप्रामाण्यज्ञानोत्तेजकत्वानुरोधेनैकरूपेण प्र. तिबन्धकत्वासम्भवस्य पूर्वमेवोक्तत्वात, विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवे- शस्यैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षीयताया एव वाच्यत्वाच एक- रूपेण प्रतिबन्धकत्वोपगमे द्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वसोवाच्यत्वस्ववा- न्धाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीनद्वितीय क्षणावच्छिन्नध्वंसादित्यत्र वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिता. दृशध्वंसरूपासाधारण्येऽव्याप्तेः वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियो- गिप्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयत्वप्रातयोगित्ववद्वितीयक्षणावच्छिन्न ध्वंसत्वावच्छिन्नविषयत्वयोः परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानी. यत्वप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वाजन्यताविशिष्टान्यत्ववक्ष्यमाणो. भयाभाववत्वासाधारण्यविषयताभिन्नत्वादीनाम्मध्ये यस्य स्यादुपा- देयता तस्य सर्वस्य तत्र सत्त्वात् तदेकतरनिरूपकनिश्चयविशिष्टा. परनिरूपकनिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति. त्वाच्च। नच पृथक्प्रतिबन्धकत्वेपि पक्षधर्मिकहेतुमत्वग्रहासाधारण्यग्र. हयोरतिरिक्त प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभाव. प्रतियोगित्वेन प्रतियोगित्वग्रहस्य प्रतियोगित्ववत्तया च द्वितीयक्ष- णावच्छिन्नध्वंसग्रहस्य च परस्परविशिष्टत्वेन क्लप्तप्रतिबन्धकताक. स्य तत्रसत्तया तेनैव प्रतिबन्धककृत्यस्य कार्यानुत्पादस्य निर्वाहात् ·७२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तथाच तदसाधारण्याव्याप्तेर्दुरित्वेन तद्वारणाय विशेषणकिमपि. वक्तव्यं तस्यालस्यत्वस्वा तच्च प्रतिवन्धकतैक्यपक्षेपि समानमिः तिवाच्यं तद्विशेषणस्यासाधारण्यघटकविषयताभेदरूपस्यैव वक्तः व्यतया सत्यपि प्रतिबन्धकतैक्ये स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे. पि दोषासम्भवादलक्ष्यत्वाङ्गीकारस्याप्युभयचैव समानत्वात् । किञ्च प्रतियोगित्वस्य विशेषणान्तरानवच्छिन्ने द्वितीय क्षणावच्छिन्नध्वले प. क्षभूते प्रकारत्वविरहात् ताशपक्षधम्मिकसाध्यवत्ताबुद्धौ पक्षताव. च्छेदकव्यापकत्वानवगाहिन्यां पक्षतावच्छेदकाघटकधर्मावच्छिन्नता. दृशपक्षविशेष्यकस्य साध्यवत्ताविरुद्धत्वेन गृहीतधर्मप्रकारकस्य साध्याभावप्रकारकस्यवा शानस्थ प्रतिबन्धकत्वाननुभवात् पर्वतत्व व्यापकतानवगाहिनि पर्वतोवह्निमानितिज्ञान नीलपर्वतोवह्नयभाववा- नितिशानस्येव द्वितीयक्षणावच्छिन्नपर्वतोवह्निमानितिक्षाने द्वितीय क्षणावच्छिन्ननीलपर्वतो वह्नयभाववानितिज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकत्वन्न केषामप्यभिमतम् एवञ्चासाधारण्यप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतानुमितिः प्रतिबन्धकेपि वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वनिश्चयः कालीने स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यप्रतियोगित्ववति तीयक्षणावच्छिन्नध्वंसत्वावच्छिन्नविषयकशाने विरहेण यद्रूपमध्ये ताशप्रतियोगितात्वताशश्वसत्वयोःप्रवेशासम्भवात् विनैव विशेष- णप्रक्षेपालस्यत्वाभ्युपगमौ प्रतिबन्धकताभेदपक्षेऽव्याप्तेरसम्भवः । यदिचोक्तरीत्या प्रतिबन्धकत्वमानुभविकं देशकालादिमिताव. च्छेदकस्थले विशेषगुणाभाववान् द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटो गुणसामा. न्याभाववानित्यत्र गुणवविनीयक्षणावच्छिन्नघटरूपवाधघटितासि. दौ दोषप्रतिपादकग्रन्थाभिमतञ्च तदापि तादृशप्रतियोगित्बकाली. नवाच्यत्वत्वसाध्यकोक्तपक्षकद्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वंसहेतुकस्थलेऽसा. धारण्येऽन्यप्ति१रुद्धरैव । नच तत्रासाधारण्यनिश्चयस्य पृथक्प्रतिब न्धकत्वासम्भवः, वाच्यत्वत्वसामान्याभावेऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहे ताह शाभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्त्यात्मकशुद्धवाच्यत्वत्वव्यापकीभूता. भावप्रतियोगित्वविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् विशेषा. भाव चाव्याप्यवृत्तित्वग्रहाभावेन, विशेषाभावनिरूपितव्याप्तिप्रकार कनिश्चयविशिष्टहेतुमत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वात् सामान्यनिरूपितव्यापकत्वविशेषनिरूपितव्यापकत्वावगाहिग्रहयोरे- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना करूपेण प्रतिबन्धकत्वञ्च प्रागेव पपादितम् अत्र प्रतियोगित्वं हेतुत्व. श्व स्वपर्याप्तप्रतियोगिताश्रयवाच्यत्ववत्त्व स्वरूपान्यतरसम्बन्धाव. च्छिन्नम्बोध्यं तेन प्रतियोगित्वस्य वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रति. योगित्वनिर्वाहेण दोषघटकत्वानर्वाहः । कालविशेषस्य पक्षतावच्छेदक- तयोपादानात् ध्वसत्वावच्छेदेन तादृशवाच्यत्वत्वसाध्यकस्थलेपि प्रकृ. तानुमितित्वव्यापकसामानाधिकरण्येन बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यता. निरूपितासाधारण्यप्रतिबन्धकतामादाय न दोषासम्भवः अन्यथा व्यापकत्वाघटित सम्बन्धन प्रतियोगित्ववद्धसत्वेनावच्छिन्नविषयत्व. स्याप्रतिबन्धकज्ञानसाधारणत्वेन यद्रपपदेन तस्य धारणासम्भवात् शुद्धप्रतियोगित्वनिष्ठव्यापकताघटितसम्बन्धन प्रतियोगित्ववद्धंस- त्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्यासाधारण्यज्ञाने सत्त्वात् विशिष्टप्रतिः योगित्वनिष्ठव्यापकताघटितसम्बन्धेन प्रतियोगित्वरभृसत्वावच्छि नविषयतायाश्च परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहात्त. स्पक्षे दोषोनस्यादिति । इदञ्च तत्पक्ष दोषसम्पत्तय एव असाधारण्य. विषयत्वादिभेदनिवेशपक्षेच नोपादेयमवतिबोध्यम् । यदिच सामान्यव्यापकत्वावगाहि विशेषव्यापकत्वावगाहित. थाविधानश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे विशेषस्यानन्ततया विनि गमकाभावेन तत्तद्विशेषब्यापकतावगाहिनिश्चयसामान्यब्यापकत्वा- वगाहिनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यतया तत्सम्पत्त्यर्थ तत्तद्विशेषणनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वेन व्याप कताघटकाधिकरणविशेषणनिष्ठविषयताया इव सामान्याभावमिका व्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावस्थापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वम्बाच्यमित्या नेकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वतत्सम्बन्धयो. तत्र तत्र कल्पनापेक्षया लाघवेन सामान्यधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वमात्रविशषितप्रका रताकबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति सामान्यव्यापकत्वावगाहितथाविधनि. श्चयस्यैकमेव प्रतिबन्धकत्वकल्पनीयमित्युच्यते तदा वाच्यत्वत्वन्या. पंकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीनद्वितीयक्षणावच्छिन्नध्वं. सहेतुकस्थल एव प्रागुक्काव्याप्तिर्बोध्या असाधारण्यज्ञानस्य पृथक्- प्रतिबन्धकताच वाच्यत्वत्ववति प्रतियोगित्वाभावोऽव्याप्यवृत्तिरित्य. व्याप्यवृतित्वज्ञान काले वाच्यत्वत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रति १० सा०वि० ·सामान्यांनरुक्तिविवेचना योगित्वप्रकारताशालिनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्वकारकज्ञानत्वेन प्र. तिबन्धकत्वासम्भवात् तत्प्रतिबन्धकतायामुक्ताव्याप्यवृत्तित्वग्रहः स्याप्युत्तेजकत्वात् तहशाव्याप्यवृत्तित्व प्रतिसंहिते वाच्यत्वत्वव. वृत्तेरपि प्रतियोगित्वस्याभावे वाच्यत्वत्वव्यापकतायाः कपिसंयो. गवद्वत्तः कपिविभागस्याभावे कपिसयोगाव्यापकताया इव गृही तत्वेन वाच्यत्वत्वताशप्रतियोगित्वयोर्विरोधभङ्गात् यत्र यत्र कपिसं योगस्तत्र कपिविभागाभाव इत्यन्तानां व्यतिरेकनियमदर्शनातू कपिसयोगाभावनिरूपितव्यातिरकव्याप्तेः सद्धती कपिविभाग उप पादनीयतया तदनुगुणव्यतिरेकव्याप्तिघटकविशेषणस्य वाच्यत्वा त साध्यसाधनभेदेन भेदस्वीकाराञ्चातिप्रसङ्गविरहाद्वोध्या । अथ यदि केवलान्वयिसाध्यकस्थलवदेतस्यापि न व्यतिरेकच्या प्तिलक्षणलक्ष्यतेत्यन्याहशव्यतिरेकव्याप्तिनोपपादनीया तथासति प्रागुक्ताव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्योत्तेजकतायाम्मानाभावानोक्तरीत्यापि दोषसम्भव इति विभाव्यते तदा तद्ध्वसतद्भदोभयपक्षकव- हित्वसाध्यके वह्निप्रतियोगिकत्वस्ववृत्तिवाच्यत्ववत्त्वसम्बन्धेन वह्नि स्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रतियोगत्वकालीनतद्ध्वंसहतो वद्धि त्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगितादृशतद्ध्वसेऽव्याप्तिराकलनीया अ. तद्ध्वंसतध्रदोभयत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्व. प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति वह्नित्वव्यापकीभूताभावप्रति. योग्यखिलधर्मज्ञानानां तध्वंसतध्रदोभयविशेष्यकेण तद्ध्वंस विशेष्यकेण तद्भदेविशेष्य केण च तत्तद्धर्मप्रकारज्ञानेन विशि. टानामकरूपेणैव प्रतिबन्धकत्वम्बाच्यं तद्भदत्वनिष्ठावच्छेदकताभि- मतद्ध्वंसत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नोभयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव च्छेदकत्वानिरूपितावच्छिन्नविशेष्यतात्वेनैकरूपेण ताशसकलवि. शेष्यत्वोपादानसम्भवात् नचानुगमनम्व्यर्थम् तद्धदत्वावच्छिन्नधि शेष्यकबुद्धित्वेन किञ्चित्पदार्थविशेषिताविशोषिततध्रदविशेष्यक सकलज्ञानम्प्रति लाघवेन तभ्रंदत्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नविशेष्यता. कनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायास्तद्धदधातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नविशे ध्यताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति तद्भदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशा. लिनिश्चयत्वेन किश्चित्पदाविशेषिताविशोषिततद्ध्दत्वावच्छिन्नविशे. - ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना यताकसकलनिश्चयानां लाघवेन प्रतिवन्धकत्वान्तरस्य च क्लप्ततया. तावतैव प्रत्येकधर्मिकबुद्ध प्रतिवन्धकस्यनिर्वाहादैक्यकरणायानिरू- पितत्वेन विशेष्यत्वोपादानस्य गौरवमात्रसम्पादकत्वादितिवाच्यं त. द्वदतद्धसोभयघटादिकालीनत्वादिविशषिनतद्ध्दतवसादिवि. शेयकवुद्धीः प्रति तादृशविशेष्यकविरोधिनिश्चयानामुक्तप्रतिवन्ध- कताद्वयानाश्रयाणां प्रतिबन्धकत्वान्यतिरिक्तानि तृप्तप्रतिबन्धकत्वा. भ्याङ्कल्पनीयानि तत्र विशेष्यतायास्तत्तदवच्छेदकत्वानिरूपितत्वमा. त्रेणोपादाने तद्ध्दत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितप्र तिबन्धकत्वतद्ध लत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितप्रति. बन्धकत्वयोरकल्पनेन लाघवात् शुद्धतद्ध्दविशेष्यकवुद्धिम्प्रति त. द्ध्दविशेष्यकनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकतायाः प्रागुदिनप्रतिबन्धकनाद- यघटकचरमप्रतिबन्धकतया निर्वाहसम्भवात् तत्क्षणविशिष्टताहशो. অৰিহাৰামৰঘৰঞ্জামানাহামঘৰহৰূলিখ प्रतिबन्धकतावारणाय नाहशानिरूपितत्वेन विशेष्यतायाः प्रति बन्धकतावच्छेदकघटकताया अवश्यम्बाच्यस्वेन तत्पयुक्तगौरवस्या. सम्भवात् तद्धदस्य धर्मिणएकत्वेन शुद्धे विशिष्टे वा तत्राव्याप्यवृ त्तित्वग्रहस्य प्रतिबन्धकनाभेदेपि तत्तत्प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वस्या- वश्यकतया तदभावे प्रतिबन्धकतावच्छेदककल्पनप्रयुक्तगौरव. स्यापि प्रतिबन्धकतैक्यपक्षे ऽसम्भवात् । अथ प्रतिबन्धकताभेदपक्षे कथमसाधारण्यनिश्चयस्यातिरिक्तप्र. तिबन्धकतासम्भव इतिचेत् तवसे वह्नित्वामावस्याव्याप्यवृत्ति त्वग्रहदशायां तद्ध्वंसवान्तद्धदइतिनिश्चयविशिष्टासाधारण्यनि- श्चय तद्ध्वसर्मिकप्रतियोगित्वप्रकारकनिश्चयविशिष्टप्रतियोगित्वधः र्मिकवह्नित्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध कत्वस्यासम्भवेन तद्भिन्न प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यवक्तव्यतया तत्सम्भ. व इतिगृहाण एवञ्च तत्प्रतिबन्धकतामादायासाधारण्ये लक्षणसम्भ- व तत्प्रतिबन्धकताया उपदर्शितनिश्चयत्वव्यापकत्वासम्भवन य मध्ये ताशप्रतियोगित्ववत्प्रतियोगितात्वस्य प्रतियोगित्ववत्तद्धंस. स्वस्य च धारणासम्भवादित्यास्ताम् वस्तुतो नैकरूपेण प्रतिबन्धक तायास्सम्भवोपि विस्तरण तस्यप्रागेव निराकृतत्वात् । यत्तु व्यतिरेकव्याप्तिघटकहेत्वभावप्रतियोगित्वस्य हेतुतावच्छेद- ·७६ सामान्यनिरुतिविवेचना कावच्छिन्नस्यैव वाच्यतया हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्र' तियोगित्वप्रकारकग्रहस्याप्रतिबन्धकनया प्रतियोगित्वप्रकारताया हे. तुताववच्छेदकावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वेनैव प्रवेशनीयत्वान्नैकरूपेण प्रति वन्धकत्वस्यैव सम्भव इति तन्न स्वीयसाध्यव्यापकीभूताभावप्रति योगित्वप्रकारताविशिष्ट प्रकारताकविशेष्यताविशेषनिरूपितत्वस्यैव. निश्चयवैशिष्टयघटकतयोपादानात् वैशिष्ट्यस्वनिरूपितत्वस्वनि- रूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नत्वोभय सम्वन्धेन स्वविशिष्टविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वनिरूपिता. वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयस. म्बन्धेन बोध्यम् ॥ अथ प्रतिवन्धतैक्यस्य वृत्त्यनियामकसम्बन्धे प्रतियोगितावच्छेदक. त्वं विशेषरूपेण संसर्गत्व वा स्वीकृत्योपपादितत्वेन तयोरभावे प्रति. बन्धकतैक्य मेवादरणीयम् तत्र च तादृशप्रतिवध्यताविशिष्टनिश्चय निष्ठावच्छेदकतानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्रूपवत्वं समुः दायार्थः वैशिष्ठ्यश्च निरूपितप्रतिवन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगि. तया परम्परानिरूपितत्वस्वावच्छेदकावषयत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यता- निरूपित प्रतिबन्धकताविशिष्टविषयताशून्यवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन नि. श्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च पूर्ववद्वोध्यम् एवञ्च वाधादिप्रतिव. ध्यतावच्छेद कीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्याव च्छिन्नप्रतिबन्धकत्वस्य प्रसिद्धवान्न क्षतिः तथासति हदो वह्निमान् कृतिसाध्यतावदिष्टसाधनतावत्पाककालीनजलादित्यत्र प्रागुक्ताव्या. प्तिस्सुस्थिरैव पूर्वपक्षे। यत्तु ज्ञानसामान्यप्रत्येवेच्छासामग्या विरोधितया न तत्प्रतिवध्यः तावच्छेदकम्बिषयत्वमिति ताब्याप्तिरिति तन्न इच्छासामग्यामिच्छो त्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिवध्यतावच्छेदकतया विषयत्वोपादानस्याव- श्यकत्वात् प्रतिवध्यतायामिच्छोत्तेजकतापक्षो हि सत्प्रतिपक्षे भट्टाचा. येण निगृढन्दूषितोऽस्माभिश्च व्युत्पत्तिवादगूढार्थतत्त्वालोके सच दोषः स्पष्टीकृत इति चेन्न प्रतिवध्यतावच्छेदकतापाप्त्याधिकरण. धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य विवक्षितत्वात् इच्छासामग्रीप्रतिवध्य. तायास्तत्तद्विषयकप्रत्यक्षविशेषत्वानुमितित्वशाब्दत्वाद्यवच्छिन्नत्वात् विपरीतनिश्चयनिरूपितप्रतिवध्यतायाश्च प्रत्यक्षविशेषत्वप्रत्यक्षान्यवि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना शिष्टबुद्धिवाद्यवच्छिन्नत्वात् प्रकृतानुमितित्वव्यापिकायाः प्रत्यक्षान्य" विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नाया असाधारण्यनिश्चयानरूपितप्रतिवध्यता. या अवच्छेदकतापाप्त्याधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्ये. च्छासामग्रीप्रतिवध्यतायाम्बिरहादव्याप्त्यसम्भवात् अवश्यविव. क्षणीयतयासाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्यासाधारण्यघटकविषयता. भिन्नत्वरूपस्य वा विवक्षितत्वादुक्तदोषस्यालम्भवादितिचेत । अत्रोच्यते गगनाभाबवत्कालीनघटो गगनवानित्यत्राभाववत्ताह शघटेऽतिव्याप्तिः तादृशघटज्ञानस्य विशिष्टबुद्धित्वेन प्रतिवन्धकत्वेना भाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यांच्छन्नप्रति. बन्धकतावच्छेदकत्वासम्भवेन यदूपपदेन तादृशघटत्वस्य धारणा सम्भवात्, यदि ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकतान निवेश्यते तदा यदूपवृत्तिविषयतानिवेशपक्षेऽसाधारण्यविषयताभिन्नत्वसहितस्यो तजन्यताविशिष्टान्यत्वस्य वक्ष्यमाणोभयाभावस्य वा विवक्षायामपि हृदो बहिमानित्यत्र वह्निव्यापकीभूतामाववदरूपवाधे वह्नित्वगतकत्वइ. दत्वगतैकत्वचादायाव्यप्तिः एव किञ्चिद्रूपावाच्छन्नविषयत्वाव्यापक विषयताशुन्यत्वनिवेशपक्षेपि यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषय ताशून्यत्वनिवेशपक्षपि साध्यव्यापकाभावविषयकंपक्षविषयकञ्च ज्ञा न यत्र स्थले नियमेनैव तादृशाभावपक्षोभयविषयकमेव तत्र ला ध्यव्यापकाभाववत्पक्षरूपवाधेऽम्याप्तिः, साध्यध्यापकाभावत्वपक्षताव च्छेदेकयोर्यत्पदाथत्वसम्भवात् पक्षाशे साध्यव्यापकाभावत्वेन पदा. ऑन्तरावगाहिज्ञानस्य तत्तद्रूपावच्छिन्नविययत्वाव्यापकावेषयताशु- न्यतया तदीयतत्तपावच्छिन्नविषयत्वस्य स्वरूपसम्वन्धरूपप्रतिव. धकतावच्छेदकत्वसम्भवात् अनीतरिक्तवृत्तित्वस्य निवेशेच तत्तद्रूपा वच्छिन्नविषयताशालि समूहालम्बने प्रतिबन्धकताविरहेण तत्तद्रूप स्य यत्पदार्थत्वस्यासम्भवानाव्याप्तिः एवमेवरीत्या साथारण्योपि स्थलविशेषेऽध्याप्तिर्वक्ष्यमाणाऽत्रापि वोध्या। विशिष्टवयाघटितत्वस्यैः कविशिष्टाघटितत्वपर्य्यवसायित्वपक्षेपि यत्रस्थले साध्यव्यापकीभूता भावप्रतियोगिहेतुविषयकं ज्ञानानियमतो हेतुमत्पक्षकविषयकमेव हेतुमत्पक्षविषयतासामान्यस्यैवासाधारण्यघटकविषयता. भिन्नस्यासाधारण्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तद्विषयताशुन्यत्व. स्यासाधारण्यक्षाने विरहात् असाधारण्ये च्याप्तिः, अनतिरिक्त. .

·७८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना । वृत्तिनिवेशेच, प्रतिबन्धकताशून्योपे हेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयत्व सत्वेन यत्पदेन हेतुमत्पक्षतावच्छेदकस्योपादानासम्भवानाव्याप्तिः ।। वस्तुतस्तु ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धकत्वस्याप्रवेशे यदूपाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्यस्योपलक्षणतयैव प्रवेशेन नत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य लक्षणाघटकतया जन्यतानवच्छेदकत्वपक्ष. स्यापि दूभ्यतया चशैवालवजलपक्षकजलाभावसाध्यके वाधेऽव्याप्तिः- शैवालवावच्छिन्नविषयनाशालिनिश्चयविशिष्टशैवालवजलत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्य प्रतिवन्धकतानिरूपितस्वरूपसम्ब धरूपावच्छेदकतावत्वात् शैवालवजलत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशून्यत्वस्य शैवालबजलत्वावच्छिन्नविषयनाशालिनि शैवा. लवज्जलविशेष्य के जलत्वेन वम्त्वन्तरप्रकारकेशाने प्रतिवन्धकतावति सत्त्वात् निरुक्तरूपद्वयावच्छिन्नविषयताद्वयस्यासाधारणघटकविषय. ताभिन्नत्वात् वक्ष्यमाणोमयाभाववत्वाच्च तदुभयशून्यत्वस्य वाधवाने विरहात् उक्ताव्याप्तिवारणोपायस्यानितिरिक्तवृत्तित्वाल्लघुभूतस्यास' स्वादिति । यदातु हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये दोषस्यान्यथैव वारण वक्ष्यते नत्वसाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वनिवेशमालम्ब्य तदा हृदो. जलकालीनवह्निमाञ्जलादित्यत्रासाधारण्येऽव्यव्याप्तिः जलत्वावच्छि भविषयताशालिनिश्चयविशिष्टतादृशवह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगि. तात्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्थ प्रतिवन्धकतावच्छेदक स्वाद तादृशप्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व स्य तादृशप्रतियोगितात्वावीच्छन्नविषयताके ताशप्रतियोगितात्वेन घटादिप्रकारकजलविशेष्यके प्रतिबन्धक ज्ञाने सत्त्वात स्वावच्छिन्न. विषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वपरिकारे च दोषोन्वेष्टव्य एव यदूपवृत्तित्वनिवेशपक्षे, किञ्चिद्धर्भावच्छिन्नविषयत्वाब्यापकविषय. ताशून्यत्त्वपक्षे च वाधादावसम्भव, एवं बोध्यः इत्येषादिगित्यु परम्यते ॥ ननु गगनवदभावो गगनाभाववद्वपधिकरणनिरूपितवृत्तित्वका लीनवह्निमान्जलादित्यवासाधारण्येऽव्याप्तिः प्रकृतानुमितित्वव्यापक गगनत्वावच्छिनप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालि. बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकताया गगनाभाववत् ताशवृत्तित्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयावशिष्टताशवृत्ति.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना त्ववदभावत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकतयाऽसाधार. ण्यनिश्चये तादृशविशिष्टद्वयाविषयताशून्यत्वविरहादितिचेन्न विशेष्य. दलघटक विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्रतिवन्धक्ततयारक्यस्यविवक्षि तत्वात् तथालति तादृशप्रतिबन्धकनाविशिष्टरूपवत्वंसमुदित लक्ष णार्थः वैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टनिश्चयनिष्ठाच्छेदकतानिरूपितवि. षयित्वनिष्ठावच्छदकतानिरूपितनिरूपकतानिष्टावच्छेदकतानिरू. पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नाबच्छेदकतावत्वसम्बन्धेन वैशिष्ट्यञ्च स्ववृत्यभावीयप्रतियागितया परम्परानिरुपितत्वघ टितेन स्वाभावसामानाधिकरण्यघटितेन चोभयसम्बन्धेन । स्वाभा वश्च स्ववृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छे दकतावविशिष्टविषयतावत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितावच्छेदकतावद्विषयतावच्छेदकावच्छिन्नत्व स्वनिरुपित. सामानाधिकरण्यसम्बन्धावछिन्ननिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताव. च्छेदकतावद्विषयतावच्छेदकतावच्छिन्नविषयतालामानाधिकररण्यो. मयसम्बन्धेन एवञ्च वाधप्रतिवन्धकताया निश्चयावशिष्टविशि. निश्रयत्वाव्यापकत्वेपि न क्षतिः । यद्वा प्रतिवध्यताविशिष्टरूपवत्त्वमेव समुदायार्थोवाच्यः वैशि- स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्यमावीयप्रतियोगितानिरूपित परम्परावच्छेदकतावत्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरू. पितप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परानिश्चयनि- ष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयस म्वन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च पूर्वोक्तसम्बन्धेन तथाच वाध प्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताया निश्चयविशिष्टविश्चयत्वब्यापकत्बसम्भवेन न कापिक्षतिः ॥ नच प्रति योगित्वम्वह्निमवाभाववद्वयधिकरणवृत्यभावनिरूपितत्ववत्कालीन- जलादित्यत्रालाधारण्येऽध्याप्तिः असाधारण्यप्रतिवध्यतावच्छेदक. धर्भावच्छिन्नवाह्निमत्प्रतियोगत्वबुद्धिनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिब. न्धकताया वह्नयभाववत्ताशनिरूपितत्ववत्वावच्छिन्नविषयताशालिनि: श्चयविशिष्टतादृशनिरूपितत्ववत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नविषयताशा- लिनिश्चयत्वव्यापकतया ऽसाधारण्यनिश्चये ताशधर्मावच्छिन्नविष. यताद्वयशून्यत्वविरहादिति वाच्यम् प्रतियोगितात्वावच्छेदेन प्रतियो. ट्यञ्च ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना गितात्वसामानाधिकरण्येन वा वस्लाध्यतापां प्रकृतानुमितित्वव्या. पकसामानाधिकरण्येन वह्निमत्वबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय लक्षण सम्भवात् तादृशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः प्रति. योगितात्वावच्छेदेन तादृशनिरूपितत्वावगाहिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाव. वत्ताशनिरूपितत्ववत्त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वस्येव व्या. पकतया तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्यासाधारण्यनिश्चये स. त्वात् तस्य प्रतियोगितात्वावच्छदेन ताशनिरूपितत्वानवगा हित्वादिति । अत्रेदमवध्येयम् प्रतिवध्यतैक्यपक्ष द्वितीयक्षणावच्छिन्नीध्वंसो वाच्यत्वत्ववान् वाच्यत्वत्वाभाववत्प्रतियोगित्ववत्कालीनताश ध्वसात् वाच्यत्वत्वव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिप्रतियोगित्वकालीन तादृशध्वंसावत्यादावसाधारण्येऽव्याप्तिदुरुद्धरैवेति प्रतिवन्धकतै क्यपक्ष एवादरणीयः नच तत्र वृत्यानयामकसम्बन्धस्य प्रतियोगिः तावच्छेदकत्वम्बिना विशेषरूपेण सलगत्वाभ्युपगमम्बिनावा न गतिर्न चतत्स्वीक्रियेत इतिवाच्यं वक्ष्यमाणपरस्परस्वाच्छिन्नविषयताशून्य स्वनिवेशपले धूमाभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्ट वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वादिव्यापकत्वस्य वाधादिप्रतिवन्धकतायं सत्त्वेनोक्तहदत्वात्मकरूपद्वयावच्छिन्नविषयः ताशुन्यत्वस्य वाधादिनिश्चये सत्त्वेन वाधादावब्याप्त्यसम्भवात् स्वाभाववत्त्वस्य प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वघटकससर्गत्वानभ्युपगमात् वक्ष्यमाणोभयाभावविवक्षायां घटकालीनवयभाववध्रदत्वपटकालीन वाभाववद्धदत्वे यद्रूपपदेनोपादाय लक्षणसङ्गतिराकलनीया वक्ष्य माणजन्यतानवच्छेदकत्वपक्षेपिच न दोषसम्भवः तथाहि हृदत्वा वच्छदेन वह्नस्साध्यतायां हृदत्वसामानाधिकरण्येन वढयभाववजलव. द्वृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः तादृशहदो वह्नयभाववानित्यनुमितिनिष्ठज न्यतायास्ताशप्रतिवध्यताविशिष्टत्वात् इदत्वावच्छेदेन वह्निमत्ताबु द्धिम्प्रति ताशहदो वह्नयभावव्याप्यवानिति निश्चयस्य तादृशह दोवह्नयभाववानिनिवुद्धिप्रति इदत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यवत्त्वबुद्धश्च प्रतिवन्धकत्वात तथासति निरुक्तजन्यतानवच्छेदकत्वस्य तादृश. हृदो वह्नयभाववानित्यनुमितीय जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायाम्बि रहेण ताशविषयताद्वयशुन्यत्वस्य वह्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्ध ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . दत्वावच्छिन्नविषयताकत्वस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयः ताशून्यत्वस्य च वयभावत्वेन घटाभावाद्यवगाहिनिरुक्तानुमितौ प्रकृ. तानुमितिप्रतिबन्धिकायां सत्वात् अतः स्वनिरूपितप्रतिबन्धकता. वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपप्तिावच्छेदकताकजनकत्वस्यैव वै. शिष्टयघटकतया प्रवेशोङ्गीकार्यः तथाच तादृशहदत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितवधभावत्वावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुभितित्वाव च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायां निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न. प्रतिबन्धकताया हदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्मभावव्याप्यत्वा वच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया वा अव. च्छेदकतापर्य्यप्त्यधिक्तरणधर्मपर्यापावच्छेदकताकत्वविरहान्नाति. व्याप्तिः एवञ्च वह्नयभाववद्ध्दत्वहदत्वादीनां यद्रूपपदेनोपादानस. म्भवात् , वह्नयभाववद्धत्वात्मकतद्रूपावच्छिन्नविषयत्वस्य वह्वय. भाववज्रदो जलवानितिज्ञानीयस्य ताहशजन्यतानवच्छदकत्वेन. तत्सहितहदत्वाद्यवच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य वयभाववान्हदति ज्ञाने सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः॥ अथ ह्रदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाववद्ध दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वब्यापकत्वस्य वाधप्रतिबन्धक तायां सत्त्वेन वाधेऽव्याप्तिः नचोक्तनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छे- दकतात्वापेक्षया निश्चयवैशिष्टयाघटिततादृशावच्छेदकतावस्य लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकतयोक्तावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाभावो ऽप्रसिद्ध एवतिवाच्य हृदत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शुन्यहृदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयवैशिष्ट्ये ताशवैशिष्टया. घाटेततादृशावच्छेदकतावावच्छिन्नाभावासत्वेन तादृशावच्छेदक. तात्वस्यातिप्रसङ्गाद्यापादकत्वेनानवच्छेदकत्वात् । यत्तु परस्परयदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टयपा. वच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वम्विवक्षणीयम् वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टहदत्वाव. च्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वस्थ प्रतिबन्धकतायामिव रहान्न दोषः नचाननुगमः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टनि- श्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् प्रथ. मवैशिष्ट्यञ्च श्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितापरम्परानिरूपितत्वस्ववृ. तथाच ११ सा०वि० ·सामान्यानरुक्तिविवेचना त्तित्वामयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वसम्ब न्धेन स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिता. वच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयताशा. लिनिश्चयसामानाधिकरण्यस्वनिरूपितसामानाधिकरण्यसम्बन्धाव. च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छि. नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयताकत्वोभय. सम्बन्धेन व्यापकता च स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावत्प्रकृतानुमितित्व. व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावत्वसम्बन्धत्वेन द्वितीय. वैशिष्टयञ्च प्राग्वदिति तत्तुच्छम् वह्नयभावद्धदत्वमेवोभयथा यद्रूप. पदेनोपादाय दोषस्य सम्भवात् । नच वह्नथभावववद्ध्दत्वाव च्छिन्नविषयतालिनिश्चयविशिष्टवनयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविष. यतालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुत्वेन तद वच्छिन्नाभावाप्रसिद्धिरितिवाच्यं गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक- त्वे यद्रूपवृत्तिविषयतानिवेशपक्षे वह्नयभाववज्जल वत्कालीनहदपक्ष कवह्निसाध्य कस्थले जलवत्तादृशद्रदेऽतिव्याप्तेः वह्नयभाववज्जलव स्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवत्ताशहदत्वावच्छिन्न विषयताशालिनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुत या तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धेः यद्रूपपदेन जलवत्ताशहदस्वस्योपा. दानासम्भवात् जलवध्रदत्वस्य च हृदत्वव्यापकजलप्रतियोगिक सम्बन्धघटितस्यैवोपादेयतया तपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य जलवत्तादृशहदत्वावच्छिन्नविषयनाशालिनिश्चये लत्वात् अतोगुरु धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायाः प्रकारान्तरस्य वानुसतव्यतया वह्नयभावबभ्रदत्वादिकमुपादायासम्भवस्य सम्भवातू अव्यापकीभूत. विषयताशून्यत्वनिवेशपक्षे यद्यपि गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदक. स्वाङ्गीकारे नास्तिप्रयोजन,नथापि तदङ्गीकारस्य दीधितिकृतसिद्धा. स्तत्वं गगनाभाववदभाववत्कालीनघटपक्षकगगनसाध्यके वाधेऽध्या. प्तिश्चेति चेदत्रकेचित् । प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्टत्वान्यत्वस्य तादृश- जन्यताविशिष्टान्यत्वपर्यन्तस्य प्राक्परिकृतस्य विशिष्टद्वयविषयता. विशेषणत्वे प्रागुक्तासम्भवस्य वारणसम्भवात् । यत्त ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वस्य विषयता V ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ८३ विशेषणत्वे नोक्तदोषइति तन्न गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गग. नवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटेऽव्याप्तः तज्ज्ञानस्य निश्चयविशि- निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् बिशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वे चा. भाववत्तादृशघटेऽतिव्याप्तेः जन्यतानवच्छेदकत्वविवक्षणे चाभाव. वान्ताहशघटइतिज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायास्ताहशत्वेन तच्छ्र न्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहात गगनाभाववान्तादृशघटइति ज्ञानस्य ता. इशविषयत्ताद्वयशुन्यत्वेप्यभाववत्ताहशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वाव्या पकविषयताशून्यत्वविरहादतिव्याप्त्यसम्भवात् यद्पावच्छिन्नविष- यत्वाव्यापकविषयता शून्यत्वस्यापि निर्दोषत्वप्रकारस्य प्रागभिहि तत्वात् किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य विव. क्षितत्वेपि विशिष्टद्वयविषयतायां यद्रूपवृत्तित्वताशजन्यनाविशिष्ट त्योभयाभावस्य विशेषणतया विवक्षितत्वात् गगनाभाववान्ताहशघ. टइतिज्ञाने गगनाभाववद्धटत्वात्मककिञ्चिदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या पकविषयिताशुन्यत्वस्याभाववत्तादृशघटत्वगतसमुदायत्वावच्छिन्ना- नुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्य च सत्वेपि तज्ज्ञानीयाया जन्यतावच्छेदिकाया अपि विषयताया उक्तसमुदाय. स्ववृत्तित्वविरहेणोभयाभाववत्तयोक्तज्ञानस्य तादृशविषयताद्वयशू भ्यत्वविरहादतिव्याप्तेर्वारयितुशक्यत्वात् । नचाननुगमः तादृशप्रति. बन्धकताविशिष्टरूपावच्छिन्नवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् वैशिष्ट्यश्च स्व. वृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वस्वविशिष्टन तियोगिताविशिष्टान्यत्वोभयसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यञ्च स्ववृत्त्यभावी। यप्रतियोगितानिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टविषयतात्वाव च्छिन्नत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च विषयतायां पूर्वोक्तस. म्बन्धेन प्रतियोगितावैशिष्ट्यञ्च स्वविशिष्टनिरुक्तोभयाभावीयता दृशजन्यताविशिष्टत्वत्ववृत्तितात्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपि- तनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वस्वनिरूपकामाववत्प्र. तीतिविषयतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदक- त्वोभयसम्बन्धेन प्रतियोगितावशिष्ट्यञ्च स्वलामानाधिकरण्यस्वाव च्छेदकविषयतानिष्ठत्वोभयसम्बन्धेनेतिवदन्ति । अत्र साध्यव्यापकाभाववत्पक्षस्य बाधत्वे तस्येव हेतुव्यापकाभा. ववत्पक्षस्य स्वरूपासिद्धत्वे च तयोरव्याप्ति१रुद्धरा तद्विषयताया !

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . जन्यतानपच्छेदकत्वेनोभयाभाववत्वात् एवं साध्यवदवृत्तिमत्पक्षस्य पाधत्वे तत्राप्यव्याप्तिः एवमीहशस्य स्वरूपासिद्धत्वे तत्रापि चाव्या. प्तिर्दुवारा स्यादिति तेषामलक्ष्यत्वमभ्युपेत्य सत्प्रतिपक्षविषयताभेद निवेशवत्ताहशवाधादिविषयताभेदनिवेशनम्वा समात्य निदोष. तोपपादनीया भवतीतिचिन्त्यम् वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वेसति जलाभाववह्निमत्कालीनत्वेसति वह्वयभाववज्जलव्याप्यवत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वहिव्याप्यवत्कालीनहृदो वह्निमानित्यत्र जल. वत्ताशइदे एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वानभ्युपगमपक्षे ताशजन्यता विशिष्टत्वस्य जलवत्ताशहदत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेन विशिष्ट- द्वयविषयतानन्तर्गततयाऽतिव्याप्तः, जन्यताविशिष्टत्वपरिकारेणा- पि वारणासम्भवात्तद्विषयताभेदघटितत्रितयाभावनिवेशे जलाभाव. हेतुकोक्तस्थले तत्राव्याप्त्यापत्तेरिति । परेतु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वम्विशिष्टद्वयवि षयताविशेषणमिति वह्नयभाववद्ध्दत्वाद्यवच्छिन्नविषयतामादाय न दोषसम्भवः यद्वा परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशून्यज्ञानीयत्वं यद्रूपाव. छिन्नविषयताविशेषणम्वाच्यम् तथापि न वाधाद्यव्याप्तिः नचाननुग- मः निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्टयस्य विषयतायां स्वविशिष्टरूपाव. च्छिन्नत्वस्वविशिष्टरूपावच्छिन्नविषयतासामानाधिकरण्योभयसम्ब- न्धेन वाच्यत्वात प्रथमवैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छे दकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वस्वनिरू. पितसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतासामानाधिकरणा. भावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता. यत्वोभयसम्बन्धेन द्वितीयवैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितसामानाधिकरण्य सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरू पितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्व स्वसामानाधिकर णाभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद. कतावत्त्वोभयसम्बन्धेनेत्याहुः । तदसत् गगनाभाववभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्राभावव. चारशघटे रूपन्नीलरूपवादित्यत्र नीलरूपाभाववन्नीलेऽभावो वह्निमा. नित्यत्र वयभाववति वह्निमति वह्नयभाववजलवत्कालीनहदो वह्निमानि- त्यत्र जलवत्ताशइदे हदश्शेवालवध्रदकालीनवह्निमाजलादित्यत्र ता.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना दशवाहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिशैवाले चातिव्याप्त्यापत्तेः तत्र विशि. टद्वयविषयतायाःप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वावरहात् तद्रूपावच्छिन्न- विषयताकनिश्चययोः परस्परस्वावच्छिन्नविषयताद्वयशुन्यत्वविरहात नच नीलरूपाभाववन्नीलज्ञानस्य वह्नयभाववद्वह्निमद्विषयकज्ञानस्य च कथं प्रतिवन्धकम्विरोध्यविषयकत्वादितिवाच्यं नीलत्वावच्छेदेन नी. लरूपाभावावगाहित्वस्य रूपे नीलत्वावगाहित्वस्य च प्रतिवन्धकता. प्रयोजकस्य प्रथमज्ञाने वयवच्छेदेन वह्नधभावावगाहित्वस्याभावे वह्निमत्त्वावगाहित्वस्य च तथाविधस्य द्वितीयज्ञाने सत्त्वात् नच यद् पावच्छिन्नविषयतायामभावबत्तादृशघटत्वाद्यवच्छिन्नविषयताभेदा निवेशनीया इतिवाच्यम् एतल्लक्षणस्य शब्देक्यादरपक्षीयतायाः प्रागेव व्यवस्थापितत्वेन तादृशघटपक्षकाभावाभावलाध्यकेऽभावव तादृशघटरूपवाधेऽव्याप्त्यापत्तेरिति ॥ अन्येतु यद्पवृतित्वप्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्ट प्रतिवध्यतानिकपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकता. विशिष्टान्यत्वोभयाभाववत्वम्बिशिष्टद्वयविषयतायां विवक्षणीयम् प्र. तिवध्यतावैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप ययान्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रकारत्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदक- विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वाभयलम्बन्धेन अ वच्छेदकतावैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता- त्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तिप्रकारताकत्वस्वाश्रयः प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन कृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतायाः ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्नप्रतिब न्धकतावच्छेदकत्वस्य ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे- दकत्वस्य वा विशिष्टद्वयविषयतायां प्रवेशे गगनाभाववभावव स्कालीनघटो गगनाभाववानित्यस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव वि. रोधित्वपक्षे वाधे याऽव्याप्तिर्या च ताशघटोऽभाववानित्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽतिव्याप्तिस्तयोर्मतद्वयेप्य. त्र नावकाशा नच धूमवान् इदहतिबुद्धिम्प्रति धूमाभाववान् वह्नय भाववानितिनिश्चयविशिष्टवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयताशा लिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया तन्निरूपितावच्छेदकविषयतानिष्टा.

·सामान्यनिरुकिविवेचना वच्छेदकताविशिष्टत्वस्यैव वह्नयमाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेनोक्तोभयाभाववत्तया वाधाद्यव्याप्तिः स्यादिति विशेष्यदलघटक- प्रतिवध्यत्वोभयाभावघटकप्रतिवध्यत्वयोर्विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकप्र. तिवन्धकत्वविशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकत्वयोरैक्यं विवक्षणीयम्विवक्षि तश्च तथाचनानुगमइतिवाच्यं प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धकताविशिष्टरू. पवत्त्वस्य समुदायार्थतया विवक्षितत्वात् वैशिष्टयश्च स्वबृत्यभावीय. प्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्त्वस्वविशिष्टाधेयतात्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टत्वोमयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वनिरूपि. तप्रतिवध्यताविशिष्टप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रति. बन्धकतावच्छदकताविशिष्टान्यत्वत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन प्रतियो गितावैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितनिरूपितत्वलम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक तावत्वस्वविशिष्ट प्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छेदकता पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयञ्च स्वनि रूपकभाववत्त्वस्वावच्छेदककोटिप्रविष्टप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्र. - तियोगितानिरूपितपरम्परानिश्चयनिष्ठावच्छेदकतावत्वोभयसम्बन्धेन अभाववत्ताच स्वावच्छिन्नत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठावच्छेदकताक त्वोभयसम्बन्धेन अवच्छेदकतावत्ताच स्वविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वनिष्ठ। बच्छदकताकरवस्वनिरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपावच्छि- नविषयत्वनिष्ठ सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वो भयसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयमवच्छेदकतावैशिष्टयश्च स्वसमानाधिकर णाव्यापकविषयताशून्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्पराव च्छेदकत्वस्वनिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्व सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावत्त्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् अत्रच सा. ज्यव्यापकाभाववत्पक्षादौ नाव्याप्तिः नवाऽभाववत्ताहशघटादाव. तिव्याप्तिः। अथात्र वयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानीय अलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायां ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतानि कपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकपर्याप्त्यनुयोगिता. वच्छेदकजलत्वगतैकत्ववृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वानवच्छिन्न त्वात् तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्यैव संस. गतयोपादाने गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनाभाववानिति.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना জানবিৰিছিৰিষ্যাথামবি লিখৰিছিলিখবালম্বিমান- बन्धकतावच्छेदिकायामभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन गगनाभावत्वा. वच्छिन्नप्रकारताया अन्यूनानतिरिक्तधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित विशेष्यत्वावच्छिन्नत्वेनाव्याप्तिरेव स्यात् प्रतिबध्यताविशिष्टप्रतिब ध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषय नाविशिष्टान्यत्वप्रवेशपि तादृशघटो गगनाभाववानितिज्ञानीयप्रकार तायास्तज्ज्ञानस्य प्रकृतानुमितिप्रति निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वमितिपक्ष सर्वथैव तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वे. नाव्याप्तितादवस्थ्यम् तादृशप्रतिवन्धकतावच्छेदकप्रकारताविशिष्टा- न्यत्वमेव विषयतायान्ताहशानवच्छेदकत्वम् वैशिष्ट्यश्च पर्याप्ति. घटितस्वावच्छेदकावच्छिन्न वादिसम्बन्धेनेत्युक्तौ घटो गगनवानि. तिबुद्धिम्प्रति या ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकता तदवच्छेदक- प्रकारताविशिष्टत्वस्यैव सत्त्वेन गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताया अ. संग्रहेपि ताशघटो गगनवानितिज्ञानप्रतिबध्यता अपि प्रतिबध्यता. विशिष्टत्वेनाभाववान्तादृशघट इत्यस्यापि विशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रति. बन्धकत्वपक्षे तत्प्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्ध कतावच्छेदकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टत्वस्यैवाभावत्वावच्छि- नविषयतायामपि सत्त्वेनातिव्याप्तिरेव स्यादितिचेन्न वह्निव्यापकाभा- वान्वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवान्तादृशजलवान्हदइत्यस्य जलव. तिवह्नयभावोऽव्याप्तिवृत्तिरित्यव्यावृत्तित्वग्रहे निश्चय विशिष्टतादृशज. लत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यतया ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकताविशिष्टत्वस्य विशिष्टजलवद्ध्दत्वा- वच्छिन्नविषयतायां सम्भवादतिव्याप्त्यभावात्प्रतिबन्धकतावच्छेद कप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्याविवक्षणीयत्वात् । यदिच जलावच्छेदेन वह्निसामानाधिकरण्ये गृहीते जलवत्तया गृहीते इदे वह्निमत्वपर्यवसानेन तत्र वह्निव्यापकाभावस्यापि वहिवि. रोधभङ्गात् निश्चयविशिष्टतादृशनिश्चयत्वेन न प्रतिवन्धकत्वमित्यु. च्यते तदापि तादृशघटोगगनाभाववानभाववानित्यादीनां विशिष्टनि श्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वपक्षस्यादृतत्वेन तत्पक्षे प्रतिवध्यताविशिष्ट प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकप्र. कारताविशिष्टान्यत्वस्य पर्याप्तिघटितस्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना रूपितत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन स्व. विशिष्टविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन विवक्षायां दोषाभावात तादृश. घटो गगनामाववान् घटोगगनाभाववानित्यादिज्ञानीयायाः कस्याश्चिद पि प्रकारतायास्तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् घटोऽभाव. वानित्तिज्ञानीयायाश्च तादृशत्वात वह्नयभात्रवज्जलववृत्तिजलवज्र. दज्ञानीयजलस्वावच्छिन्नप्रकारतामादायैव तत्राप्यतिव्याप्तिवारणात् । किञ्चिदपावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकाविषयताशून्यत्वनिवेशपक्षे ताह शघटोगगनाभाववानितिज्ञानमादायाभाववत्ताशघटेतिव्याप्तिवार णाय यद्रूपवृत्तित्वघटितोभयाभावपर्यन्तानुधावनम् नच हृदोवहि व्यापकाभाववानितिज्ञानस्य हृदे वह्निव्यापकाभावोऽव्याप्यवृत्तिरि तिज्ञानकाले वह्नयभाववानवह्निव्यापकाभाववानितिनिश्चयविशिष्टत्वे न प्रतिबन्धकत्वे वह्निव्यापकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतायास्तादृशप्र. तिबन्धकतावच्छेदकत्वेन तत्राव्याप्तिरितिवाच्यं इदेवह्निसामानाधि करण्यग्रहस्यैव वह्निव्यापकाभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतायामुत्तेजक स्वस्यौचित्येन तत्सत्वे निश्चयविशिष्टत्वेनापि प्रतिवन्धकत्वासम्म वात् वहिव्यापकसामानाधिकरण्यप्रहस्यैवात्तजकत्वे च तादृशप्रति वध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिवन्धकतानवच्छेदकप्रका- रताविशिष्टान्यत्वस्यैव प्रवेशनीयत्वात् समानाकारकज्ञानीयाविषय. तयोरक्येन तत्र दोषासम्भवात् । एतेन गगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकार: ताया अभावत्वावच्छिन्न प्रकारतात्वेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिब. न्धकतावच्छेदकन्वेपिन क्षतिः । वस्तुत ताशघटोगगनाभाववान् ताशघटोऽभाववानितिनि श्चययोः विशिष्टबुद्धित्वेनैव प्रतिबन्धकत्वनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वे. नैव वा प्रतिबन्धकत्वमितिमतद्वयसाधारण्येनापि शक्यते परिस्कर्तु तथाहि प्रतिवध्यतावैशिष्ट्यघटकस्वाबच्छेदकविशेष्यतावच्छेदका. वच्छिन्नविशेष्यत्वे एकत्ववृत्तित्वं प्रवेश्यम् तादृशप्रतिवध्यताविशि प्रतिवध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदक प्रकारताविशिष्टान्यप्रकारताविशिष्टान्यत्वञ्चोपादेयम् एवंसति गग. नाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानितिप्रतिवध्यता न भवति प्रतिवध्यताविशिष्टा तदवच्छेदकविशेष्यताया एकत्वावृत्तित्वात् च कालीनत्वप्रकारतानिहापत्तैकत्वबृत्तिः सा नावच्छेदिका ·सामानितिधिवेचना ८९ घटो गगनवानितिग्रहप्रतिबध्यतानिरूपिता च घटो गगनाभाववानि. तिनिश्चयनिष्ठाविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नैव अभाववान्घट इतिनिश्चयनि- ष्ठा ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नैवेति ताशघटो गगनाभाववानितिज्ञानी. यायामपि प्रकारतायां ताशप्रकारताविशिष्टत्वेन विशिष्टान्य. प्रकारत्वासम्भवात् तादृशघटोऽभाववानित्यत्र तत्प्रकारतायास्त. स्तम्भवाहोषाभावात् पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छदेकघटकजलाभा. धादिनिष्ठप्रकारतायाः हृदो जलाभावकालीनवह्निमान् जलाभावकाली. नइदो वह्निमानित्यादिबुद्धिप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वन्न सम्मवति तदव- च्छेदककोटौ तत्तनिष्ठावच्छेदकत्वस्यैव प्रवेशाविषयत्वयोरभेदस्यत. न्मतेऽभावात् तन्मतावलम्बने सम्बन्धघटकप्रकारतायामवच्छेदकता. नात्मकत्वस्य प्रवेश्यत्वात् अवच्छेदकांशज्ञानप्रतिवध्यताचावच्छेद- कमुख्यप्रकारकज्ञानसाधारिणीति तदवच्छेदकतादृशविषयताया अ. प्रसिद्धिविरहात् एवञ्च जलाभावकालीनहदोवह्निमानित्यादौ जला- भाववान्हदइतिबुद्धिप्रतिवध्यतायाः प्रतिवध्यताविशिष्टत्वाभावानव. यभाववज्जलवद्धृत्तिजलवध्रदेतिव्याप्तिरितिमाहुः ॥ ॥ अथ परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वादिनिवेशस्योपेक्षितत्वेऽ. भावो गगनत्ववानाघेयत्वादित्यत्र हेतुमत्पक्षघाटितासाधारण्येऽध्या. प्तिः तनिश्चये तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहादितिचेन वि. शिष्टद्वयविषयतायामसाधारण्यविषयताभिन्नत्वस्यासाधारण्यप्रतिव. न्धकतातिरिक्तवृत्तित्वस्य वा विशेषणतया विवक्षितत्वादुक्तदोषस्या- सम्भवात् अतएव वद्धिमाजलादित्यत्र वहिव्यापकभूिताभावप्रति योगिजलवद्ध्दे नातिव्याप्तिः अन्यथा वहिव्यापकीभूताभावप्रतियो- गिजलत्वावच्छिन्नविषयताया असाधारण्यविषयताभिन्नत्वविरहेण तनिश्चये विशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वस्य सत्वात् अथवा विशिष्टान्त. राघटितत्वनिवेशेनैवोक्तविशिष्टातिव्याप्तिवारणसम्भवात् पूर्वनिवेशो. पि साधीयानेव। परेतु पक्षेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिहेतुवैशिष्ट्यावगाहिग्रहाविरो. धिवं सति प्रकृतानुमितिविरोधित्वरूपन्यभिचारसामान्यलक्षणस्य पक्षवृत्तित्वविशेषिते साध्यन्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतेहेती स. त्यन्तविरहेण पक्षवृत्तित्वाविशेषितविशेष्यदलविरहेणासत्त्वमाशङ्ख्य सत्यन्तदलघटकप्रतिबन्धकतायामसाधारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्वनि. १२ सा०वि० ·९० सामान्यनिरुकिविवेचना बेश्यात्रकेचिदित्यादिना पक्षवृत्तित्वसहितस्य व्यभिचारत्वमुपपादि. तं तन्न तत्र विशेष्यदलस्यास्तिपरिकारः पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानका. लीनत्वप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वाभाववत्त्वोभयाभाववत्वघटिततया विशेष्यदलं परिष्कृत्य पक्षवृत्तित्वाघटितस्य व्यभिचारत्वमुपपादितं परेत्वित्यादिना सव्यभिचारमन्थेन तत्र विशेषणदलपरिस्कार। अत्र च विशिष्टद्वयाघटितत्वकल्पस्य परेस्वित्यादिग्रन्थावल. म्बिता पक्षवृत्तित्वासहितताहशविशिष्टस्यासाधरण्यताम्वदता स्व. यमेव प्रकटीकृता तत्र च पक्षे विशेषणदलविरहेण हेतुमत्पक्षघटित. म्य साध्यव्यापीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्य व्यभिचार• स्वविरहेणासाधारण्यत्वाभाव इवाभावो गगनत्ववानाधेयत्वादित्यत्र गगनत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोग्याधेयत्वस्यापि हेतुमत्पक्षघटितस्य विशेषणदलविरहप्रयुक्तव्याभिचारत्वविरहेणासाधारण्यत्वाभावोगी. कार्यः परिस्कृतस्य च विशेषणदलस्य पक्षवृत्तिघटिते सर्वस्मिन्नेवा. साधारण्ये सम्भवेन तस्यासाधारण्यघटकत्वाभावोक्तरुन्मत्तकृतता पत्त्याऽपरिस्कृतस्यैव विशेषणदलस्य लक्षणघटकताया अवश्यव. क्तव्यत्वात् यथाच हदोवह्निमान्वयभाववदवृत्तिद्रव्यत्वादित्यत्र सा. ध्याभाववद्धृत्तित्वविशिष्टहेतोर्हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुग्रहविरोधि. त्वेन व्यभिचारलक्षणानाकान्तत्वेन साधारण्यानात्मकत्वमसिद्ध्या हे तोर्दुष्टत्वञ्च तत्रोक्तन्तथाताहशाधेयत्यस्य विशेषणदलावरहेण सामा- न्यव्यभिचारणलक्षणानाक्रान्तत्वेन साधारण्यानात्मकत्व साध्यासा मानाधिकरण्यविरोधेनैव हेतो ष्टत्वञ्चाभिमतन्तत्राभ्युपेयं तथाच काव्याप्तिशङ्का ततिवदन्ति । ननु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यत्वं यदू पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशेषणतयोपादेयं तथासति वह्नयभा ववजलादिमवृत्तिजलवदनिश्चये तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदका. धेयत्वविषयतायाः सत्वेन मेयत्वविशिष्टव्याभिचारनिश्चये तथाविधा. या मेयत्वविषयताया विद्यमानत्वेन जातिमान्वयभाववानितिज्ञाने जातित्ववह्नयभावादिविषयतायास्तादृश्याः सत्वेन निरुक्तविषयता. शून्यत्वासम्भवात् तन्निश्चयमादाय दोषस्थासम्भवेन विशिष्टद्वया. घटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वानान्निवेशो न कार्य्यस्तत्तविशेषणापेक्षया चैतस्यातिलघुत्वात् नच वह्नयभाववा.

·सामान्यनिरूक्तिविवेचना हद इत्यादिज्ञानीयनिरवच्छिन्नदत्वप्रकारत्वदादिविशेष्यत्वादी. नाम्प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन सर्वत्रासम्भव इति वाच्यं प्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय. ताविशिष्टान्यत्वरूपस्य वाच्यत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वाव. च्छेद्यत्वान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । नचैवमपि वहिरवृत्तिरित्यत्र पहिमत्यव्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य वहित्वा. वच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया विशेष्यताया आ- श्रयनिष्ठायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतानात्मकत्वात्, तदनव- च्छिन्नत्वाच्च तादृशविषयताविशिष्टान्यतया तच्छून्यत्वस्य तज्ज्ञाने विरहादितिवाच्यं स्वनिरूपितत्वगन्यतमसम्बन्धेन वैशिष्ट्य. स्य वाच्यत्वादितिचेन्न वह्नयभाववान्हद इति ज्ञानस्यावच्छिन्नप्रति- योगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवाहित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छि भविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयताशालि. निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतापक्षे वह्निविषयताया निरुतान्यतमसम्ब- न्धेन तारशविषयताविशिष्टान्यतया वह्नयभाववज्रदत्वावच्छि. ने लक्षणस्यासम्भवात् , यदि तद्वारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितत्वस्या प्यन्यतमकोटौ प्रवेशः क्रियते स्यात्तदा धूमाभाववद्धृचिह्निद्रव्य मितिशानविषये स्वरूपतोद्रव्यत्वविशिष्टे धूमाभाववद्वृत्तिवहावति. व्याप्तिरिति विशिष्टान्तराघटितत्वं निवेश्यमेव एव संसर्गस्य स्व. रूपतोभानाभ्युपगमे वधभाववजलवद्विशिष्टजलवद्धदेऽतिव्याप्ति वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि निवेश्यमेव आधेयत्वनिष्ठसांस- र्गिकविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकजलादिप्रकारत्वाद्यवच्छेद्य. निरूपितत्वेन विशिष्टान्यत्वविरहात् । अस्तुवा धेयत्त्वसंसर्गस्याधेयतात्वेन भान तथापि वह्निसंसर्गत- या भासमानस्वनिष्ठप्रतियोगित्वविषताया, वह्नित्वसंसर्गतयाभास मानावच्छिन्न प्रतियोगित्वविषयतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावविरहे घ हिसंसर्गनिष्ठविषयता, तन्निरूपितप्रतियोगितात्वादिविषयतावारणा- य, स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वस्यापि वैशिष्ठ्यघटकतायावाच्या तया, प्रकृते नाधेयतात्वविषयतायामपि निरुक्तविशिष्टान्यत्वसम्भवः यदिचोक्तसांसर्गिकविषयत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावोङ्गीक्रियते त दापि धर्मिपारतन्ध्येण इदत्वादौ वहषभावादेवडयभाववाम्बद इति 4 ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना मानमात्रे भासमानतया सामानाधिकरण्यत्वादिविषयतावारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनाम्प्रवेशावश्यक एव । कि वह्नषभाववज्जलवत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवत्तादृश. इदेऽतिब्याारणं विशिष्टदयाघटितत्वनिवेशनस्विनादुश्शक्यमेव का. लीनत्वादिविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् स्वावच्छेद्य. निरूपितनिरूपितत्वादीनां वैशिष्ठ्याघटकत्वेप्येतहोषस्य सम्भवात् । केचित्तु गगनाभाववभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र गगना. भाववत्ताशघटेऽव्याप्तिः गगनविषयतागगनत्वविषयतयास्ताहशप्र. तिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् बाधशानस्याभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू. पिततारशघटत्वावच्छिन्नविशष्यताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धक- स्वादतः स्वावच्छेद्य निरूपिनिरूपितत्वादीनां ससर्गत्वेनोपादानस्याव श्यकतया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशआवश्यकः ॥यत्तु प्रकृतानुमिति स्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टा न्यत्वमेव वाच्यं नतु प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वं तत्र च स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनाम्प्रवेशो वैशिष्ट्यघटकतया नावश्यकः नच ताहशजलाभाववद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र हदो वह्निमान्वयभाववज्जलववृत्तिजलाभावव्याप्यादित्यत्र च वय भाववज्जलवद्वृत्तिजलबभ्रदेऽतिव्याप्तिर्दुारा तज्ज्ञानस्य तानुमितिप्रतिवध्यत्वादिति वाच्यम् प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्र. तिवध्यताविशिष्टप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वस्य ता. हशप्रतिबध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्यत्वस्य वा विवक्षितत्वादुक्कातिव्याप्तिवारणसम्भवात् ॥ एतेन सर्वगगनवदित्यत्र गगनाभाववज्जलवदादिरूपवाधेयाप्तिः तज्शाने गगनत्वावच्छिन्न. प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिकपितावच्छिन्नविशेष्यता शालिनिश्चयत्वेनैव प्रकृतानुमितिनिरूपितप्रतिवन्धकत्वप्रतिवध्यत्व. योः सत्वेन जलविषयता तन्निरूपितसमवायविषयता तन्निरूपि. तसमवायत्वविषयत्वानां प्रतिवध्यतावच्छेदकविषयताविशिष्टान्य. स्ववारणाय स्वावच्छेद्यनिरूपितनिरूपितत्वादीनां वैशिष्ट्यघटकतया प्रवेशस्यावश्यकत्वमेवेति निरस्तं जलत्वादिविषयतानामपि जन्य तावच्छेदकत्वेन तद्वैशिष्ट्यघटकतयोक्तसम्बन्धप्रवेशे प्रयोजनामा बादिति तनुच्छम् सत्प्रतिपक्षासाधारण्योर्हेत्वभावादिच्या यवत्पक्षा ·सामान्यनिरुतिविवेचना दिरूपस्वरूपासियादौ साध्यव्यापकाभाववत्पक्षादिरूपवाधादाव व्याप्ते१रुद्धरत्वादिति वदन्ति । अथ प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धक- स्वाव्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं यद्रूपे उक्तप्र तिबन्धकताशुन्यत्वं तादृशनिश्चये वा विशेषणन्देयं तथासति वह्नयभाववज्जलवत्त्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशिष्टजलवध्र दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताव्यापक स्य ताहशजलत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयता शालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वस्य वह्नयभाववज्जलवद्व. त्तिजलवद्मदनिश्चये सत्वेन निरुतविशिष्टेऽतिव्याप्तिविरहात विशिष्टद्वयाघटितत्वननिवेश्यम् एवं व्यभिचारप्रतिबन्धकत्वा. व्यापिकाया मेयत्वप्रकारतानिरूपितव्यभिचारत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतायां मेयत्वविशिष्टव्यभिचारनिश्चये विरहेण तत्राप्यतिप्रसक्तरेभा. वात् । विशिष्टान्तराघटितत्वमपि न प्रवेश्यं निरुक्तप्रतिबन्धकताशून्यत्व. स्य यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाविशेषणत्वेपिहदो जात्यभाववा. नित्यत्र जातिमाशातिमानित्यस्य ताहशप्रतिबन्धकताशून्यत्वेनाव्याप कविषयताशुन्यत्वन्निवश्यमेव नच वाधादिषु लक्षणासम्भवस्तनिश्चय प्रतिबन्धकताया निरुक्ताव्यापकत्वस्य सत्त्वादनुमितिप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपासिञ्चादिनिश्चयविपरीतवाधनिश्चये सत्त्वेन तत्र बावप्रतिबन्ध कताविरहादितिवाच्यं ताशयत्किञ्चित्प्रतिवन्धकत्वाव्यापकप्रतिबन्ध कताशुन्यत्वस्य विशेष्यदलघटकप्रतिबन्धकत्वविशेषणदलघटकप्रतिब. न्धकत्वयोरक्यस्य वा विवक्षितत्वात् नचैवमपि सर्वगगनवद्वाच्यत्वा. दित्यत्रवाधेऽव्याप्तिः सर्वेषामेव वाघनिश्चयानामेकरूपेणैव तत्र प्रति- बन्धकतया तदव्यापकस्य घटत्वादिधर्मविशेषावच्छिन्नविशेष्यता. निरूपितगगनाभावत्वावच्छिन्न प्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रति बन्धकत्वस्यैव तत्र सत्त्वादिति वाच्यम् अव्यापकत्वघटकप्रति. बन्धकताधिकरणीभूतनिश्चये स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशु- स्वत्वमिवशेषणवाच्य तथासति बाधान्तरनिश्चयस्य ताशप्रतिब. न्धकत्वाधिकरणतथाविधनिश्चयत्वाविरहण दोषासम्भवात् । यदिचाप्रामाण्यज्ञानोत्तेजकत्वानुरोधेनाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानोचजकत्वा. नुरोधेन च प्रतिबन्धकतायास्तत्रभेद एवाङ्गीकार्यइत्युच्यते तदा ·सामान्यनिरूतिविवेचना प्रतिबन्धकत्वाधिकरणे व्यापकविषयताशुन्यत्वन्ननिवेश्यम् नचासा धारण्येऽव्याप्तिः असारण्यप्रतिबन्धकत्वाधिकरणीभूते हेतुमत्पक्ष. निश्चये हेतुविशेष्यकप्रतियोगित्वाभावादिप्रकारकबुद्धिनिरूपितप्रति बन्धकत्वस्य विरहेणाब्यापकस्य साधारण्यनिश्चये सत्वादित्यव्याप कविषयताशुन्यत्वं निवदश्यमेवेतिवाच्य हेतुमत्पक्षनिश्चयविशिष्टासा धारण्यनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम्भवात् । एतेन हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्याविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्व. स्यासाधारण्यप्रतिबन्धकताश्रयत्वस्य च हेतुमत्पक्षनिश्चये सत्त्वाद. व्याप्तितावस्थ्यमिति निरस्तम् तत्र केवलहेतुमत्पक्षनिश्चयऽसाधा- रण्यप्रतिबन्धकताविरहाच्च नच गगनाभाववदभावत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र वाधेऽव्याप्तिः अभाववान्ताहशघटइतिनिश्चयस्या- पि वाधप्रतिबन्धकत्वाधिकरणतया तत्र बाधनिश्चयवृत्तेस्ताइशघटे गगनाभावोऽवृत्तिरितिबुद्धिनिरूपितप्रतिबन्धकत्वस्यासत्त्वादिति वाच्यम् । अव्यापकीभूतप्रतिबन्धकतायाः प्रकृतानुमितित्वव्यापक प्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयत्वानवच्छिन्नत्वस्य विशेषणत्वात् नच तादृशजलाभावबद्वह्निमत्कालीनहदो वह्निमानि त्यत्र तादृशजलवत्ताशहदेऽतिव्याप्तिः । यत्तु व्यभिचारविशिष्टमेयत्वे चातिव्याप्तिः तनिश्चयस्य प्रकृतानु: मितिप्रतिवध्यतया तनिष्ठाव्यापकप्रतिबन्धकतायाःप्रतिवध्यतावच्छेद कविषयित्वावच्छेद्यतया धारणासम्भवादिति तत्तुच्छम् प्रतिवध्यता नवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयविषयत्वानवच्छिन्नत्वविवक्षयापि वा रणसम्भवादिति वाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यताविशिष्ठ प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्य तादृशप्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेद कत्वस्य वा विवक्षितत्वात् । गगनाभावधर्मिकतादृशघटावृत्तित्वबु द्धिम्प्रति तादृशघटर्मिकाभाववुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वस्यानुभविक तया तत्रोकरीत्या दोषासम्भवेनोक्तरीत्या निवेशस्यैव वाडनावश्यक त्वादिति चेत् । उच्यते वयभाववज्जलवकालीनहुदो वह्निमानित्यत्र जलवत्ता हराइदेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य तादृशहदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरू पितजलवावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तद व्यापकत्वस्य तज्ज्ञाननिष्ठे प्रतिवन्धकत्वेऽसम्भवात् परस्परस्वाव.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना च्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकताया निराकृत. त्वेन तत्रोक्तस्थलेऽतिव्याप्त्यसम्भवात् , पर्वतत्वावच्छेदेन वाभाव. स्यसाध्यतायां वह्निमद्वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञाने वाधप्रतिबन्धक स्वाव्यापकप्रतिबन्धकताशुन्यत्वस्य सत्वादिति विशिष्टद्वयाघटितत्व. विशिष्टान्तराघटितत्वोभयन्निवेश्यमेवेति ॥ यत्तु परस्परस्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य निश्चयद्वयविशेषण. ताया विशिष्टवयाघटितत्वनिवेशे आवश्यकतया तत्परित्यज्य लक्ष्य तावच्छेदकत्वेनाभिमतयदूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वन्निश्चयविशेष णतयोपादेयं तथासत्येव मेयत्वविशिष्टव्याभिचारेऽतिव्याप्तिवारणस. म्भवात् विशिष्टान्तराघटितत्वन्नोपादेयम् । तथाहि व्यभिचारत्वाव च्छिन्नविषयकनिश्चयस्य तद्घटकप्रत्येकपदार्थविषयकनिश्चय विशिष्ट स्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतान्यत्वस्य व्यभिचारप्र तिबन्धकतावत्त्वेन यद्पपदेन व्यभिचारत्वतद्धटकवहित्वाद्योर्धारण सम्भवात् । तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतदूपावच्छिन्नविषयताश न्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारज्ञानेऽसत्त्वादिति तन्मन्दं परस्प- रस्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विशिष्टयाघटितत्वघटकताया एवा. भावेन तत्स्थानीयत्वोक्तरसम्भवात् नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽ. तिव्याप्तिवारणायैव तन्निवेश्यमितिवाच्यम् वयभाववजलवत्काली. नइदो वहिमानित्यत्र जलवद्वयभाववजलवत्कालीन हदेऽतिव्याप्ते१. वारत्वादेतत्पूर्वपक्षतन्निरासाय स्थलविशेषप्रकल्पनक्लेशस्त्वन्याय्य एव परषाम्बोध्य इति ॥ ॥ ननु यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्ध कताय स्वरूपस्वनिरूपितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छे दकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वोभयसम्बन्धेन वाच्यं तथातति वह्नय भाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्ध्दविषयकनिश्चये प्रतिबन्धकतायाः स्वा. वच्छेदकत्वसम्बन्धेन सवेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदक ताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसम्बन्धन प्रतिबन्धकताया विरहादतिव्या. प्त्यसम्भवात विशिष्टद्वद्वयाघटितत्वन्न निवेश्यं नवासाधारण्येऽ व्याप्तिः हेतुमत्पक्षविषयकनिश्चयविशिष्टासारण्यविषयकनिश्चयत्वा. वच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसम्भवात्तस्यावच्छेदकतासम्ब. धेनासाधारण्यनिश्चये विरहात् नच सहचारे मथुरानाथेन वाधादि.

·६ सामान्यनिरूक्तिविवेचना निश्चयविशिष्टात्मत्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्योक्तत्वेन तदवच्छेदकस्य वाधनिश्चये सत्वादसम्भवः स्वनिरूपितावच्छेदकतानिरूपितसामा. नाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य संसर्गत्वे वाधादावच्या. तिवारणेपि निश्चयस्य प्रतिबन्धकतापक्षे वयभाववज्जलववृत्ति जलवद्धदेतिव्याप्तिः एव साक्षात्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतादेव्यास. ज्यवृत्तित्वे निश्चयविशिष्टनिश्चयीयविषयितावत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्या- भ्युपगततया तत्पक्षेपि चातिव्याप्तिरितिवाच्यं स्वतादात्म्यापननिश्च यवृत्तिनिरूपितावच्छेदकत्वस्वतादात्म्यापन्ननिश्चयावृत्तिनिरूपिताव च्छेदकतानिकापतावच्छदकत्वस्वनिरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकता. निरूपितावच्छेदकतानिरूपितावच्छदकत्वान्यतमसम्बन्धने भेदनति. योगितावच्छेदकत्वस्य संसर्गघटकस्य वाच्यत्वात् स्वरूपस्थानेपि स. र्वमतसङ्ग्रहाय स्वरूपस्वावच्छेदकान्यतरवत्वसम्बन्धोनिवेश्यः वस्तु. तः सामग्येणाप्येतद्रन्थपर्यालोचने निश्चयप्रतिबन्धकत्वपक्षातिरि. तपक्षस्यानुन्मेषाद्यथाश्रुतमेव साधु ॥ नच गगनाभाववदभाववत्काली. नघटोगगनवानित्यत्र वाधेश्याप्तिः तत्र वाधनिश्चयस्य निश्चयविशि- टनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वेन स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन प्रतिबन्ध कतयास्तत्रसत्वादितिवाच्यं प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतावि. शिष्टविषयताशुन्यज्ञानवृत्तित्वेन संसर्गघटकावच्छेदकत्वस्य विशेष. णीयस्वात वैशिष्ट्यच स्वनिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व. स्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेद कत्वोमयसम्बन्धेन एतत्परिकारस्तु प्रागेवोक्तः नच हेतुमत्पक्षधति तासाधरण्येऽव्याप्तिरितिवाच्यम् असाधारण्यनिश्चयावृतित्वस्याप्यव. च्छेदकताविशेषणत्वादितिचेन्न वह्नयभाववज्जलवत्कालीनदो वह्नि- मानित्यत्र जलवत्ताशहदे नीलरूपाभाववन्नीलेऽभाववत्ताशघटे चा तिव्याप्ते१रुद्धरत्वात् । तनिश्चयानानिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिब न्धकत्वं मानाभावेनावच्छेदकत्वादिसम्बन्धेन प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कतायास्तत्रासत्वादितिदिक् ॥ ॥ तादृशविशिष्ठद्वयाघटितत्वस्येति । तद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टतद्रूपा. वच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्येत्यर्थः नतु ताशविषयता द्वयशून्यप्रतीतिविषयत्वस्येति तथासति वह्नयभावव्याप्तिनवृत्तिन्व वज्जले तिव्याप्तिः स्यानिरुकविशिष्टविषयकत्वस्य जलांशे हृदवृत्ति ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना का त्ववह्नयभावयोरेकत्रद्वयंरीत्याऽवगाहमाने ज्ञाने सत्त्वेन तस्यानुमिति. प्रतिबन्धकत्वात् नचोक्तविशिष्टज्ञानस्य सत्प्रतिपक्षत्वमेवेतिवाच्य विरोध्युन्नायकपरामर्षविषयस्यैव तत्त्वात् विशिष्स्य ज्ञानेषु व्याप्ति विशिष्ट पक्षधर्मत्वावगाहिना पक्ष वा व्याप्तिावाशष्टहतुमत्वावगाहिन एव परामर्शत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् व्याप्तावशिष्टइतुतावच्छेदका. স্বাম্বাবালিকাঘবপ্নবালুকানকিম্বাৰত্ববান্ধান त्वस्य कारणतावच्छेदकस्याक्तैकत्रदयंगतिशाने विरहात तज्ज्ञानीयवि शिष्टविषयताया द्वित्वविरहण विषयताद्वयशुन्यस्वस्य तत्र सरवपि ता. शविषयताविशिष्टविषयताशून्यत्वस्यासत्वेन तद्विवक्षायान्नदोषः य दिचापेक्षाबुद्धिविषयतावच्छेदकभेदात्तत्तद्धर्मविशिष्टेद्वित्वोत्पत्तिःस्वी. क्रियेत तदोभयाभावनिवशेपि नदोषइतिध्येयम् ॥ सत्प्रतिपक्षघटकतादृशविशिष्टद्वयविषयताभिन्नेति प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्ट साध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताभिन्नत्वस्य प्रतिहेतुमत्पक्षविषयताभिः नत्वस्य च प्रवेशे वह्नयभावोवह्निमाजलादित्यत्र वह्नयभाववज्जलव्या. पकतावद्वृत्तिजलव्यापकतावद्वयभावे इदोवह्निमाञ्जलादित्यत्र व. ह्रथभाववजलवद्वृत्तिजलवध्रदे चातिव्याप्त्यापत्तिः जलव्यापक- ताविशिष्टसाध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताया जलवज्रदत्वावच्छिन्न विषयतायाश्चोक्तविषयताभेटद्वयानाश्रयत्वात् जलव्यापकवह्नयभाव कालीनजलवद्धदेपि चातिव्याप्तिः स्यादिति सत्प्रतिपक्षघटकति । यद्यपि सत्प्रतिपक्षविषयिताव्यापकविषयिताकत्वरूपं सत्प्रति. पक्षघटकत्वं विशिष्टवस्तुविशेषणमेव शब्दतः प्रतीयते तथापि तत्रो. कातिव्याप्तिवारणस्याशक्यतया न तद्विक्षणायमपितु सत्प्रतिपक्षघट- कविषयतात्मकत्वरिवशिष्टविषयताविशेषणमेव वाच्यं । अथ किं तत् नतावद्विरोध्यनुमितिजनकतावच्छेदकत्वं तथासति भेदप्रतियोगिविषयतायास्तेनैवरूपेण निवेश्यतया यत्र सत्प्रतिपक्षाप्र. सिद्धिरित्यादिग्रन्थानुत्थानप्रसङ्गात् तत्रापिम्रमात्मकविरोधिपरामर्षी. यविषयत्वस्यैव जनकतावच्छेदकत्वसम्भवात् नापि सत्प्रतिपक्षविषय. स्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकन्वं सत्प्रतिपक्षक्षानीयखण्डविष. यताया अपि ताशत्वासम्भवात् निरूप्यनिरूपकभावापनविषयत्वा- वच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविवक्षणे यत्रेत्यादिग्रन्थानुत्थि. तिप्रसङ्गात् प्रतिहेतुमत्पक्षविषयकत्वप्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावविष १३ सा०वि० ·सामान्यानतिविवेचना यत्वयोः विशिष्टविषयत्वरूपयोरुक्तभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन सत्प्रतिपक्षाव्याप्तेश्च । यत्तु प्रतिहेतुध्यापकलान्याभावत्वावच्छिन्नविषयतानिहापित सामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपितपक्षविषय. स्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव तत् तथासति हेतुव्यापक. साध्याभावत्वावच्छिन्नविषयताया निरुक्तभेदप्रतियोगितावच्छेदक विषयताभिन्नत्वविरहेण सत्प्रतिपक्षाव्याप्तिविरहात् तदसत् उक्तभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य हेतुमत्पक्षविषयतायाम्बिरहेण सत्प्रति पक्षघटकताहशविशिष्टद्वयविषयतेति लेखविरोधात् विधेयान्वयस्यो हेश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वनियमेन यत्रेत्यादिग्रन्थसन्दर्भस्थासाधुत्व प्रसङ्गाश पर्वतोवह्निमाञ्जलादित्यत्रापि हेतुमत्पक्षाप्रसिधा सत्प्रति. पक्षाप्रसिद्धेस्तत्स्थलस्यापि यदर्थत्वेनोद्देश्यतया व्याप्तस्तत्रासम्भ. वाखेतुव्यापकसाध्याभावस्य प्रसिद्धत्वा तुमत्पक्षाविषयत्वस्य लक्ष- णानिविष्टत्वात् विधेयस्योद्देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्ववाधात् नच सत्प्र. तिपक्षविषयिताव्यापकत्वमेव विषयितायान्तत् असम्भवात् सत्प्रति. पक्षविषयितायास्तत्तद्विषयिताव्यभिचारित्वात् यद्रूपावच्छिन्नविष यता सत्प्रतिपक्षविषयताव्यापिका तद्रूपावच्छिन्नत्वन्तु दर्शिताति. प्रसङ्गभयेनैव परित्याज्यमिति चेदुच्यते । सत्प्रतिपक्षविषयताशुन्यज्ञानावृत्तित्वमेव तत् सत्प्रतिपक्षकाली- नवह्नयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवघ्दशानीयविषयताया निरुक्तशानावृ. तित्वेपि तज्ज्ञानस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्व विरहात् तमादाय वह्नयभाववज्जलवद्वचिजलवद्धदेतिप्रसङ्गाभा वात् विशिष्टद्वयविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य यदूप विशेषणत्वे तु यादृशसमुदायत्वे तादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदकता त्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयमिति नोक्ता. तिव्याप्तिः उक्तकालीनत्वविशेषितोक्तविशिष्टेऽतिप्रसङ्गश्च विशिष्टा- न्तराघटितत्वेन वारणीयः यद्वा प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावत्वाव. च्छिन्नविषयताविशिष्टप्रतिहेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाव. च्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं वैशिष्टयश्च स्वनि कपितसामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितहेतुविषयतानिरूपितविषयः स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तथाच नोक्तग्रन्थासङ्गतिः नवा दर्शिता.

·सामान्यनिरूतिविवेचना ९९ तिव्याप्तिश्च प्रतिहेतोरनेकत्वात् । यद्यपि ताशविषयताभेदकूट एव प्रवेशनीयस्तथापीदानन्तिदभिसन्धानन्नास्ति कथमन्यथाग्रे निरूप्यनि- रूपकभावापन्नविषयताभेदकूटमपेक्ष्य लघुभूतोजनकतावच्छेदकवि षयताभेदउपेक्ष्येत कूटानिवेशे च तदेव गुर्विति तदुपेक्षा घटते त त्रैवाग्रिमग्रन्थतात्पर्ये भेदकूटनिवेशोनुसन्धेय एवात्र सन्दर्भस्य परि शुद्धत्वादिति ॥ भ्रमात्मकज्ञानीयविषयतासाधारणेति । अत्र साध्याभावानुमितिजनकता बच्छेदकविषयतात्वेन किश्चिनिष्ठविषयतानिरूपिताधिकरणविषयता निरूपिताधेयत्वविषयतेत्यादिक्रमेण सामानाधिकरण्यविषयतानिरू पितहेतुविषयतानिरूपितपक्षविषयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छे दकविषयताविशिष्टान्यत्वेन वा निवेशनीया विशिष्टद्वयविषयतेति न दोषो नवा कूटादिनिवेशेन गौरवं वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नत्वस्वतादा. स्म्यान्यतरसम्बन्धेन बोध्यम् । ननुक्तरीत्योक्तसत्प्रतिपक्षे लक्षणस्योपपादनेपि विशिष्टान्तराघ टितत्वस्य तत्रासम्भवादलक्ष्यतैव वाच्यातथाचोक्तप्रयासो निःफलः स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकप्रतिहेतुव्यापकसाध्या भावाधिकरणनिरूपितवत्प्रतिहेतुमत्पक्षत्वात्मकताशरूपावच्छिन्न विषयकत्वस्यैव सत्प्रतिपक्षशाने सत्त्वेन हि न विशिष्टान्तराघटितत्व सम्भवइति चेन्न विशिष्टान्तरविषयतायां सत्प्रतिपक्षविषयत्वाव्यापक विषयताशुन्यज्ञानीयसत्प्रतिपक्षीवषयताभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । केवल सत्प्रतिपक्षविषयकज्ञानीयविशिष्टान्तरविषयतायामुक्तसत्पति सविषयताभिन्नत्वविरहान सत्प्रतिपक्षे लक्षणासम्भवः मेयत्वविशि. टसत्प्रतिपक्षशाने च विशिष्टान्तरविषयता ताशसत्प्रतिपक्षविषयता भित्रैवेति नातिप्रसङ्गइतिध्येयम् । साध्याभावप्रवृत्तिमपक्षात्मकविशिष्टस्यैवेति हेतुतावच्छेदकाप्रवेशेन सत्य तिपक्षस्यैकरूपतया लाघवादितिशेषः व्यापकसामानाधिकरण्येत्यादि अथ विरोध्यनुमितिजनकान्वयव्याप्तिवैशिष्टयपक्षधर्मत्वोभयावगाहिज्ञान- विषयस्यैव सत्प्रतिपक्षतास्वीकारेण विरोधस्यानुमित्यप्रतिबन्धक तापक्षे सामानाधिकरण्यघटितस्यैव व्याप्तित्वात् । तद्घटितध्याप्तिवि. शिष्टहेतुमत्पक्षस्यैव तत्वेन सत्प्रतिपक्षता न कालीनत्वादिघटितस्य न च विरोधस्यानुमितिप्रतिबन्धकतापक्षे लाघवेन हेतुव्यापकसाभ्यः . . - ·१०० सामान्यनिरुकिविवेचना कालीनत्वस्यैव व्याप्तिनया तद्घटितस्यापि सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वारमि तिबाच्यं मतभेदेनोभयोस्तथात्वे इष्टापत्तेरितिचेन्न विरोध्यनुमितिला- मग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य सत्प्रतिपक्षाने दीधितिकता निराकरणी त्वेन विरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव हि तद्वाच्यं विरोधित्वञ्च तत्तदा वयोरिव तत्तदभावव्याप्ययोरप्यनुभवसिद्धं तत्र व्यापकलामानाधिक रण्यरूपव्याप्तिघटितविशिष्टज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायान सामानाधिकर ण्यादिविषयकत्वं तन्त्रं तदविषयकवानस्यापि साध्याभावांशे हेतुव्या पकत्वावगाहित्ववतो हेतुमत्पक्षविषयत्वावगाहिशानकालीनस्य प्रतिः बन्धकत्वात् यद्विषयकत्वस्य हि प्रतिबन्धकताप्रयोजकत्वं तद्घटितवि शिष्टस्यैव दोषत्वं नचानथाभूतविषयघटितस्य मेयत्वविशिष्टव्यभि चारादिवत् भवति चातथाभूतविषयघटितो हेतुव्यापकसाध्याभावस मानाधिकरणहेतुमत्पक्षे इतिस न दोषः अतथाभूतवस्तुघटितस्यापि प्रतिबन्धकतोपयोगिविषयमध्यीकृतातथाभूतविषयकघीटतत्वमात्रेण सत्प्रतिपक्षत्वञ्चेत्स्वीकरणीयमतथाभूतकालीनत्वाद्यनन्तपदार्थघटित विशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षत्वङ्किामति न स्वीकरणीयमित्यसार्वज्ञ दुज्ञेयसत्प्रतिपक्षप्रसङ्गइत्याशयः। सम्पादनीयत्वादिति प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षर्मिकहेतुमत्ता. शानकालीनत्वोमयाभावस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्व. व्यापकत्वन्तद्रूपावच्छिन्नत्वस्यैव सामान्यलक्षणत्वमभ्युपेत्य सम्पाद. नीयत्वादित्यर्थ इति। अनुमितिप्रतिबन्धकताायद्रूपावच्छिन्नविषकत्वमवच्छेदकन्तद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थ इति. अथ प्रकृतानुमित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव लाघवाद्वक्तुमुचितं तथासत्येव दोषैकदेशेवारणसम्भवेन तद्वारका नतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकताघटितनिरुक्तविवक्षादरो व्यर्थ इतिचेन्न मेयत्वविशिष्टसत्प्रतिपक्षेऽतिव्याप्त्यापत्तेः सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य का. य॑सहभावेनानुमितावविरोधिताया यदिचेत्यादिना सत्प्रतिपक्षग्रन्थे- दीधितिकृतोक्तत्वेन सत्प्रतिपक्षविषयकप्रकृतानुमितेः सम्भवेन सत्प्र- तिपक्षत्वस्य प्रकृतानुमित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वविर. हात् अभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावव्याप्यवद्वहिकालीनपर्वतो धूमवान्वढेरित्यत्र व्यभिचारेऽव्याप्तेश्च प्रकृतानुमितेरभावाधिकरण तित्ववदाहित्वावच्छिन्नविषयत्वस्यासम्भवेन तादृशवह्नित्वे प्रकृतानु.

·सामान्यनिकिविवेचना मित्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य सम्भवात् । यत्तु सर्वत्रासम्भवापत्तिः इदोवहिमान्वह्निव्याप्यधूमवान् जाति मान्वयभाववांश्चेत्यादि समूहालम्बनानुमितेः सम्भवेन प्रकृतानुमि त्यवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य वधभावद्ध्दत्वादावस. म्भवात् । अव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य प्रकृतानुमितिविशेषणत्वस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्ध्या वक्तुमशक्यत्वादिति तदसत् स्वावच्छिन्नवि. षयत्वाव्यापकस्वावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य विवक्षि तत्वात अनुमितीयपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वादेः स्वावच्छिन्न- त्वविरहेण जातित्वादिना हृदत्वाचनवगाहिप्रकृतानुमितेर्निरुक्ताव्याप. कविषयताशुन्यत्वसम्भवादसम्भवाभावात्। नचाभावत्वेन इदत्वावगा. हिन्या हृदोवहिमान् वहिव्याप्यधूमवानभाववान्ववाहिव्याप्यधूमश्चेति स मूहालम्बनात्मिकाया अनुमितरव्यापकविषयताशुन्यतया तत्र वह्नयभा. ववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायाः सत्त्वेनासम्भवतादवस्थ्यमितिवाच्य स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यभ्रमभिन्नज्ञानीयप्रकृतानुमिः तिवृत्तिविषयताभिन्नत्वस्यावृत्त्यन्तेन विवक्षणात् समानाकारकशानीय. विषयतयारक्येन तथाविधदोषैकदेशमात्रविषयकज्ञानीयविषयताया- एव प्रकृतानुमितिवृत्तित्वसम्भवेन दोषविषयतायास्तद्भिन्नत्वादिति । ननु प्रकृतानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्त्यनाहाऱ्यांप्रामाण्यज्ञाना. भास्कन्दितनिश्चयावृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमेव निवेश्य तावतैव प्राग्दोषाणान्न प्रसक्तिरितिचेन्न इदोवहिमान्वयभावपद- भाववत्कालीनधूमादित्यत्र वलय भाववद्धदेऽतिव्याप्त्यापत्तेः विशि- ष्टान्तरतावच्छेदकाभाववध्रदत्वस्य ताहशत्वसम्भवात् अभाववा. महदइतिनिश्चयोत्तरं प्रकृतानुमित्युत्पत्त्यसम्भवात् । अथ प्रतिबन्धकत्वघटितनिरुक्त्यादरेपि गगनाभावबदभाववत्का. लीनघटो गगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटेऽव्याप्तिः अभावव ताशघटत्वस्य विशिष्टान्तरतावच्छेदकस्य तादृशरूपत्वसम्भवात् । यद्यपि विशिष्टद्वयविषयिताशुन्यस्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापक विषयताशून्ययदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वमेव प्र. तिबन्धकताया तादृशपदार्थघटकतया वाच्यं तथाचाभाववत्ताहश. घटत्वस्य न ताशरूपत्वसम्भवः नचैवं मेयत्वविशिष्टगगनाभावव. चाशघटेऽतिव्याप्तिः गगनाभावबत्तादृशघटत्वस्यापि ताशत्वा.

·१०२ सामान्यनिरुक्तिविवेचना त. सम्भवादितिवाच्यं विशिष्टद्वयविषयतायां प्राक्परिष्कृतस्य प्रकृता. नुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वस्य विशेषणत्वादभावचा. न्ताहशघटइतिज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायाः प्रकृतानुमितिप्रतिबन्ध कतानिरूपितप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वेन ताशविशिष्टान्यत्वादभाव: वान्तादृशघटइतिज्ञानस्य तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहात् गगनाभाववान्तादृशघटइतिज्ञानविषयत्वस्य ताशप्रतिवध्यतावच्छे दकत्वेन तादृशविशिष्टान्यत्वविरहात् तज्ज्ञाने तादृशविशिष्टद्वयविषय. ताशुन्यत्त्वस्य सम्भवाच्चाव्याप्त्यतिव्याप्त्योरसम्भवात् । नच गगनत्वेन घटाद्यवगाहिगगनाभाववान्तादृशघटहतिज्ञानस्याभावव त्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयतावत्वात् ताशीवषयत्वाव्यापकविष यताशून्यत्वात ताशविशिष्टद्वयाविषताशुन्यत्वाच्चाव्याप्तिरिति वाच्यं यादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छेदकताक विषयताद्वयगर्भाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । थापि जातिमान्वह्निमानित्यत्र मेयत्वविशिष्टे वह्वयभाववजा तिमति वाधेऽतिव्याप्तिवारणाय किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्या पकविषयताशून्यत्वस्यैव प्रवेश्यतया निरुक्तविशिष्टद्वयविषयता. शून्येऽभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषयताके गगनाभाववदभावव कालीनघटो गगनाभाववानितिज्ञाने गगनाभाववत्ताशघटत्वात्म ककिञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य सत्त्वेनाभा घवत्तादृशघटत्वस्य ताशरवसम्भवादव्यालाघवाञ्च स्वावच्छिन्ना विषयकप्ततीतिविषयतायां प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वं. विवक्षणीय वैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकविषयत्वावच्छि. नजनतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वाभावबत्व स्वनिरूपित प्रतिव ध्यताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यतानव: च्छेदकत्वैतत्रितयसम्बन्धेन एवञ्चाभाववान्ताहशघटइतिज्ञानीयविष. यतायां प्रकृतानुमितिनिरूपितप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वस्य सत्स्वान्द्र गनाभाववान्तादृशघटइतिचानीयविषयतायामसत्वाच्च प्रतिबन्धक ताविशिष्टान्यत्वस्य सस्वासत्त्वाभ्यानाव्याप्त्यतिव्याप्ती वाधादिवि षयतायां स्वरूपासियादिप्रतिबन्धकताविशिष्टत्ववारणाय स्वावच्छे दकत्बनिवेशः सत्प्रतिपक्षविषयतायान्ताहशविशिष्टान्यत्वसम्पत्तये द्वितीयसम्बन्धनिवेशः वाधादिविषयतायां वाधप्रतिबन्धकताविशि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १०३ टान्यत्वसम्पत्तये तृतीयसम्बन्धनिवेशः एवञ्च जलव्यापकवह्नयभा वाधिकरणनिरूपितवजलवध्रदत्वावच्छिाविषयताया जनकतान- बच्छेदकत्वेन विशिष्टान्यत्वासम्भवेन तादृशहदत्वात्मकविशिष्टान्तर. तावच्छेदकरूयमादाय न सत्प्रतिपक्षाव्यातिः नच मेयत्वविशिष्टासा धारण्येऽतिव्याप्तिः वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलमितिज्ञानीय. विषयताया जनकतानवच्छेदकत्वे विशिष्टान्यत्वविरहेपि वह्रिव्याप. कीभूताभावप्रतियोगिजल हदवृत्तीतिज्ञानविषयत्वस्य जनकता- वच्छेदकत्वेन विशिष्टान्यतया तटवच्छेदकत्वस्यालाधारण्यत्वे सम्भ- वात् नच जलाभाववद्वह्निमत्कालीनपर्वतो वह्नयभाववाञ्जलादित्यत्र मेयत्वविशिष्टवह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिः वह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषय ताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वादितिति वाच्यं स्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रकृतानुमिति स्वव्यापकप्रतिबन्धकताकालीनत्वसम्बन्धेन स्वावृत्तित्वस्यैव तृती यसम्बन्धतया विवक्षणात् । नचैवमपि शुक्लजलवज्जलवत्कालीनहदः शुक्लजलाभाववाचलाभा वव्यादित्यत्र शुक्लजलवत्ताहशहदरूपवाधेऽव्याप्तिः जलवद्ध्द त्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वावच्छिन्नपतिवध्यतानिरूपितजलाभावव्या प्यवत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धक ताकालीनत्वसम्बन्धेन स्वस्मिन् वृत्तित्वसत्वेन स्वावृत्तित्वस. म्बन्धविरहनिबन्धनप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यतया शानवीशष्ट्या- वच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया च जलवद्ध्दत्वस्य ताशवि शिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवादीतवाच्यं स्वावच्छेद्यप्रतिवध्यता विशिष्टतादृशप्रतिबन्धकताकालीनत्वस्यैव संसर्गत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रति वध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन तथाचोक्तसम्ब न्धेन स्वावृत्तित्वस्यैव जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेन विशिष्टान्यत्वासम्मवान्नाव्याप्तिः एवञ्चानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृ. त्तिनिश्चयावृत्तिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशेपि स्वावच्छिन्नाविषयक तीतिविषयतायां तदेव निवेश्यं तावतैव इदोवह्निमान् वयभाववदभा ववत्कालीनधूमादित्यत्राभाववद्धदत्वस्य ताहशविशिष्टान्तरताव. च्छेदकत्वविरहेणाव्याप्त्यप्रसक्तेः प्रतिबन्धकतागर्भलक्षणादरोव्यर्थः ·জামালিকিবিৰলা शक्यत्वान्न इदमत्र बोध्यं शुक्लजलवज्जलवत्कालीनहद शुक्लजलाभाववाअला. মাথাকিবানুবীকান্ত মহাথি মাহানাহানি रणं सम्भवत्येव नच प्रतिवन्धकत्वघटितनिरुक्तौ प्रतिबन्धकतैक्यवि. वक्षया तत्सम्भवति तदनुगमश्च कर्तुं शक्यते तथाहि स्वावच्छिन्नाविष यकप्रतीतीया या प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिकापतप्रीतब. न्धकताविशिष्टविषयना तदवच्छदकत्वं ताशविशिष्टान्तरतावच्छेद कत्वमिति वैशिष्ट्यञ्च स्वानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नत्वस्वविशिष्टान्यत्वोभयलम्बन्धेन विशिष्टान्यत्वघटकवैशिष्ट्य. च प्रागुक्तयथाश्रुतत्रितयसम्बन्धेषु यस्य यस्योपादेयता तेन तेन बो. ध्यम् अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्वघटितकल्पे च विशेष्यदलघ. टकप्रतिबन्धकतयैव सहेक्यस्य करणीयतया तदनुगमस्य दु:- तत्क योग्यमितिवाच्य অনুধামুদ্ধিমক্কাবা निरूपितयद्पावच्छिन्नविशेष्यताकं प्रकृतानुमितित्वव्यापकं तद्रू. पावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततपावच्छिन्नविशेभ्यताशाल्यनुमितित्व विशिष्ठत्वं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतायां निवेश्य बैशिष्ट्य. श्व स्वाश्रयाव्यवहितप्राकालीननिश्चयावृत्तिविषयितानिरूपकताव च्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकता. विशिष्टान्यत्वोमयसम्बन्धेन वैशिष्टयञ्च प्रागुक्तत्रितयसम्बन्धघटको. पादेयसम्बन्धेन बोध्यमित्थमनुगमस्य लम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रतिवध्यताविशिष्टजन्यतानवच्छेदकत्वजनकतानव. च्छेदकत्वोमयाभाववत्त्वमेव विषयिताविशषणम्बैशिष्टयञ्चो भूयः प्रागावेदितञ्च यदि साध्यव्यापकाभाववत्पक्षादेधित्वं तदा मेय त्वविशिष्टे तत्रातिव्याप्तिवारणाय ताशवाधादेविषयताभेदघटित तृतयाभावो निवेश्यः। यत्स्वनुमित्यनुव्यवहितप्राक्कालघटितकल्पे दोषघटितदोषेऽव्याप्तिवारणमशक्यमेव प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्तौ च प्रतिबन्धकतैक्यघटितलक्षणात्मकतेनेत्यादिकल्पे वक्ष्यमोण न दोष इति प्रतिवन्धकत्वाघटितकल्पस्योपेक्षाकृतेति तन यथाश्रुतप्रतिवन्ध कत्वगर्भनिरुक्तावेवैतस्य शङ्कितत्वादितिचन्मैवम् । यत्रस्थलविशेषे दोषैकदेशविशेषज्ञानमनुमितेः पूर्वस्वकारणविल म्बानियमेन नोत्पद्यते तत्र तहोषेऽध्यन्त्यिापत्तेस्तादृशदोषैकदेशस्यापि ताहशविशिष्टान्तरत्वसम्भवादिति ।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना सर्वस्य लक्ष्यत्वापात् येतु गगनाभाववदभाववत्कालीनघटो गगनवानित्यत्र घटत्वाव. च्छेदेन गगनाभाववद्घटएव वाधो नतु गगनाभाववत्तादृशघटः तथा. सति विशिष्टान्तरविषययितायां प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वादिनिवे. शस्य प्रयोजनाभावात् हृदोवह्निमान् वन्ह्यभाववदभाववत्कालीनधूमादि त्यत्राभाववज्रदत्वमादाय वाधेऽव्याप्तिधारणाय प्रतिवन्धकताघटित कल्प एवादरणीयः नच वन्यभाववद्धदएवाव्याप्तिवारणाय ताश प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वमेव विशिष्टान्तरविषयतायाम्बाच्यामि तिवाच्य प्रतिवन्धकत्वघटितताहशपदार्थापेक्षया तत्र लाघवादिति बदन्ति ते च विशिष्टवयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वघटित. लक्षणस्य यथाश्रुतस्यासस्वमात्रमालोच्य तस्य प्रतिबन्धकत्वानुप. युक्तभागेनाघटितस्य साध्याभाववत्पक्षात्मकस्यालक्ष्यतामाशंसमानाः चिन्तामण्यायुक्तयथाश्रुतलक्षणादीनां दोषेण वर्णनस्य जलाञ्जलिमपि दित्सन्ति तेषां यत्र लक्षणस्य सत्त्वं तस्य यत्र च तस्यासत्त्वं तस्यालक्ष्यत्वप्रसङ्गाच्च । न च लक्षणेनैव लक्ष्य विज्ञानम् इतरव्यावृत्तलक्ष्यस्वरूपविज्ञानस्य तदेकफलत्वात् तच्चे. ल्लक्षणं यत्र यत्र गत स कथमलक्ष्यत्वेनावधारयितुं शक्यः स्या च्चेत्तद्यावृत्तं धर्मान्तरे तदेव स्याल्लक्ष्यत्वेन कीर्तनमुभयोर्वि- निगमकाभावश्चेतिवाच्यम् ये हि लक्ष्यैक चक्षुषोऽपरिमितप्रशा महर्षयस्तद्विज्ञानमेव लक्ष्यालक्ष्यभावे प्रमाणम् जानन्ति च ते साध्याभाववद वृत्तित्वादिपर्यवसाय्यनैकान्तिकत्वमेव व्यभिचारम का- लात्यये साध्याभावप्रमाकालेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेतुबाधितः तद्गतं च साध्याभाववत्पक्षपर्यवसिते कालात्ययापदिष्टमेव वाधं प्रकरण- समत्वादिकमपि तथा च हेतोः साध्याभाववद्वृत्तित्वे साध्यस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगित्वात् तस्मिन् व्यभिचारत्वेनावगते तदपि तेनावगम्यते एव समानत्वाच्च एवं पक्षस्य साध्याभाववत्त्वे वाधत्वेनावगते साध्याभाववत्पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिसाध्यपक्षा. वृत्तिलाध्यादयोऽपि तेनरूपेणावगम्यन्ते एव तुल्यत्वात् साम्यञ्च ग्राह्यभूतायाः पक्षे साध्यवत्त्वहेतुमत्त्वयोः हेतौ साध्यव्याप्यत्वस्य च स्वरूपतो विरोधिविषयकत्वेन विरुद्धत्वेन गृहीतविषयकत्वेन वा प्रतिबन्धकतावज्ज्ञानकत्वमेव । न च तदोषैकदेशे व्यावर्तकधर्मादौ वेति न ते दोषोः पक्षसाध्यहेतूनां यत्त्वतत्त्वादितुल्येन प्रकृतत्वेन १४ सा०वि० ·सामान्यानतिविवेचना . ताहशघटत्वाव. सर्वेषां ग्रहसम्भवेन सर्वत्र ते दोषत्वेन सुज्ञानाः तथासति दोषत्वेन प्रातिस्विकरूपेण ज्ञायमानानां क्रियमाणमिद शब्दानुगमफल सकल साधारणं तत्पक्षसाध्यहेतुकस्थलीयानेकदोषानुगत चैकं लक्षणं तेवेव वर्तमानं वर्तमानमेव तेषु साधुत्वेन निर्णीयते इत्यव्या. प्स्यतिव्याप्न्योः स्वध्यवसानयोर्निरासाय परिः कृते तात्पर्यवर्णनीय. भेवेत्यलमप्रस्तुतेन । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकमिति । अथ स्वान वच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नार्थकमित्येव लाघवाद्वक्तुमुचित न च यत्रैकदोषविषयकं ज्ञानं नियमतो दोषान्तरविषयकं तज्ज्ञान मपि तद्विषयकमेव नियमतो जायते तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम अघ टितत्वस्याप्यनवीच्छन्नप्रकारतावच्छेदकावच्छिन्नरूपताया एव स्वी. कारात् । न च व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याप्तिः तादृशघटत्वानव च्छिन्नप्रकारतावन्छेदकतथाविधव्यभिचारत्वस्य च्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् साक्षात्परम्परासाधार णावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य स्वीकारात् अन्यथा याशसमुदाय स्वाधच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छदकताकविषयत्वटिनविशे ध्यदलस्यैव निर्वाच्यतया प्रकारान्तरस्यासम्भवेन चैतल्लक्षणास म्भवप्रसङ्गादितिचेन यत्र पदार्थान्तरविषयक ज्ञाननियमतोदोष. विषयकं स्यात्तत्र पदार्थान्तरे विशेषणविशेष्यदलयोस्सत्त्वेनाति व्याप्तिसम्भावनयोक्तप्रकारस्य गदाधरण परित्यक्तत्वात् ताह शपदार्थाविषयकप्रतीतिविषयकदोषविषयकत्वस्य पदार्थान्तरविषय कशाने नियमतस्सत्त्वेन तथाविधस्थलसम्भावनानिबन्धनातिव्या. तिसम्भावनाविरहात् । केचित्तु प्रतियोगित्वविषयत्वादिसाधारणैकावच्छेद्यत्वस्यामा वेन प्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभावप्रवेशेऽसम्भवस्यातिव्याप्तेर्वा प्र सङ्गेन विषयत्वनिष्ठावच्छेद्यत्वस्याभाव एव प्रवेशनीयस्तत्रापीच्छावि. षयत्वज्ञानविषयत्व साधारणैकजातीयावच्छेद्यत्वविरहेणेच्छाविषयः त्वनिष्ठावच्छेद्यत्वाभावप्रवेशेष्यसम्भवाद्यापत्त्या प्रतीतिविषयतानिष्ठः स्य तस्याभावएव निवेश्य इत्येतत्सूचनायोक्तरीत्योपन्यास इतिवदन्ति। शुद्धव्यभिचारार्मेयत्वविशिष्टव्यभिचाराभिन्नत्वेपिनक्षतिरिति । ननु विशेष्य. दले यत्पदार्यतया दोषतावच्छेदकगतरूपप्रवेशस्यैव सिद्धान्तितत्वेन ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना . विशेषणदले स्वपदार्थतयापि तत्प्रवेश एवं करणीयः तथाच स्वभिः नं यत्ताशरूपं तवच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताक विषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक त्वम्पर्य्यवसितं तत्र न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिप्रसङ्गलम्भावना पीत्युक्तग्रन्थसङ्गतिरिति । नच धीविशेषविषयत्वात्मकसमुदायत्वस्या नेकस्यापि विनिगमनाविरहेण वह्नयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नलकल विषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतया वह्नयभाववद्ध दत्वगतकसमुदायत्वभिन्नापरतादृशसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताकत्वस्यैव वढयभाववज्रदविषयका ने सत्त्वेनासम्भवापत्तिरितिवाच्यं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावृत्य भावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्विषयताविशिष्ट- रूपवत्वस्यैव लक्षणत्वात् वैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्या- प्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपय्यापित्यनुयोगि तावच्छेदकरूपभिन्नताशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिकावच्छे दकताकविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकताप्रतियोगिकपा पत्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्वन्धेनोतिचेन्न तादृशविषयताविशि- टवह्नित्वगैतकत्वादिकमादाय वह्नयादिरूपबाधैकदेशेऽतिव्यप्त्या- पत्तेः स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयतावच्छे कतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपमिन्नत्वविवक्षणे दो- षाभावपि तद्विवक्षायामप्यन्तरपदस्य पारिभाषिकत्वतादवस्थ्यात् । यत्र स्थलविशेष एकदोषविषयकवानस्य नियमतादोषान्तरविषयकत्वं तत्र तहोषऽव्याप्तेः सम्भावितत्वाश्चेतिध्येयम् । ननु विशेषणीयञ्च तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वेनेतिर्दाधितर्वि शिष्टान्तराघटितत्वस्य यद्रूपविशिष्टविशेषणताया एव प्रतीयमानत. या तदुपेक्ष्य निरुक्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वात्मकयद्रूपविशेषणे तत्तात्पर्य्यवर्णनवीजं दर्शयति । मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरपीति । एतेन प्रागुक्तस्वावच्छिन्नत्वादिव्या. वृत्तिप्रदर्शनमुल्लङ्य चरमोपात्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशन प्रयोजनस्य प्रथममुपदर्शनं रीतिविरुद्धमितिशङ्का निरस्ता उक्तग्रन्थ. स्य तत्परत्वाभावात् । केचित्तु व्यभिचारकालीनघटादावतिव्याप्तिवार. णाय चरमस्य प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयकत्व.

·सामान्यनितिविवेचना दलनिवेशानिवेशयोस्सार्थक्य सम्भवति स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणायोपादानन्तु प्रतीतिवि षयतावच्छेदकत्वोपादान एव सम्भवदुक्तिकमेतन्निवेशाभाव कृतेपि त निवेशेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यादिति व्युत्क्रमेण फलप्रदर्शनमितिवदन्ति । यद्यपि सर्वगगनवदित्यत्र गगनाभाववत्सर्वत्वाश्रयाविषयकप्रती त्यप्रसिद्ध्या वाधादावव्याप्तिवारणमपि स्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य फलं सम्भवति तथापि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारातिव्याप्तेः पुरस्फू. तिकत्वात् तदोषवारणोपात्तविशेषणघटितलक्षणे तदोषतावस्थ्यस्य प्रबलत्वाञ्च मेयत्वविशिष्टव्याभिचारातिव्याप्तिवारणमेव तत्प्रयोजन त्वेन कीर्तयति मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वाश्रयेति । दुर्घटत्वादिति नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्वेन घटाद्यवगाहिप्रतीतो ससम्भवेन दुर्घटत्वकथनमसङ्ग समिति वाच्य व्यभिचारत्वबावत्वाद्याश्रयाविषयकप्रतीतः व्यभिचा रत्वादिना घटादिविषयिण्या विषयतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारत्वा दौ सम्भवेनासम्भवापत्त्या तादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य. ताशप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्यैव वाच्यतया मेयत्वविशिष्टव्यभिचार. त्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्य व्यभिचारत्वेऽसम्भवेनानि. प्रसङ्गसम्भवात् व्यभिचारत्वस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन सा. ध्याभावववृत्तित्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकरूपतया तद्विषयकप्रतीते सामानाधिकरण्यघटकतया व्यभिचारविषयकत्वाचेतिभावः । यद्यपि प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया प्रतीतिविषय त्तित्वनिवेश एव गौरवात्स शङ्कितुमनहः तथापि विशेष्यदले यत्पदा यतया दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वप्रवेशे प्रतीतिविषयतावच्छेदक तायाः प्रतीतिविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छे. दकत्वरूपाया एव वाच्यतया प्रतीतिविषयवृत्तिवृत्तित्वापेक्षया तस्य गुरुत्वात् प्रतीतविषयतावच्छेदकत्वापेक्षया लघुगुरुवाभवतु अन्या- दृशनिवेशोहि न सम्भवति कित्येकमेव प्रतीतिविषयतावच्छेदक स्वनिवेशनमितिप्रौढिप्रकटनाशयाद्वा तथाशङ्कनस्य युक्तत्वमस्त्ये वेत्याशयेन प्रतीतिविषयवात्तत्वनिवेशनमाशंक्य दूषयति । स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वस्येत्यादिना ननु ताशप्रतीतिविष. यस्वस्य ताशप्रतीतिविषयवृत्तित्वापेक्षया लघुत्वेन तदेव शङ्कितुम ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १०२ तादृश. हमितिचेन्न अनुपदमेव तदाशङ्कनस्यास्वपरताया उक्तत्वात् तादृशम तीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव किमित्युक कथसम्भवदपि तदति रिक्तन्नावाचदित्याशङ्कन एवतात्पर्य्यात् । प्रमेयंगगनवद्वाच्यत्वादित्यादाविति नच वहयभाववध्रदत्वाद्यवच्छिन्ना विषयप्रतीतिविषयतावच्छेदकवह्नयभावव्याप्यवध्रदत्वाद्याश्रयाविष. यकत्वस्य वह्नयभाववध्रदत्वाधवच्छिन्नविषयकप्रतीती विरहाद सम्भवसम्भवेऽव्याप्त्युद्भावनमनुचितमितिवाच्यम् अन्यत्र प्रसिद्धस्य लक्षणस्य लक्ष्येऽसत्त्वनिबन्धनदोषापेक्षया लक्षणस्वरूपाप्रसिद्धिनिब- न्धनदोषस्य बलवत्वेन तदनुसन्धाय प्रमेयङ्गगनवदित्यादावव्याप्तेरेवा. द्भावनस्य कृतत्वादिनिध्येयम् । ज्ञानस्येत्यत्रज्ञानपदार्थइति ननु तादृशविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानपदार्थवि. शेषणत्वे तादृशविषयताशून्यनिश्चयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक त्वन्नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य विषयताशुन्यत्वतद्घटकसकलपदार्थेषु प्रसङ्गन दोषतावच्छेदकधर्म- विशेषणत्वापेक्षयात्रैव गौरवमितिचेन्न ताहशविषयताशून्यत्वस्य ज्ञानपदार्थ उपलक्षणतयैव निवेशागौरवाभावात् तथासति प्रकृतानु. मितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियो. गितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टरूपवत्त्वस्य स. मुदितलक्षणत्वम् वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितपरम्परीयावच्छेदकता वत्त्व स्वविशिष्टप्रतिबन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्प. रावच्छेदकत्वावच्छिन्नावच्छेदकतावृत्तित्वोभयसम्बन्धेन स्ववै शिष्ट्यञ्च स्वसमानाधिकरणतादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकविषयताशून्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितयापरम्परा. निरूपितत्वसम्बन्धेन अवच्छेदकतावृत्तित्वञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिता कपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकता स्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धन बोध्यम् दोषतावच्छेदकगतरूपविशेषणत्वे च तादृशप्रतिबन्धकताबू स्यभावायप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावदूपविशिष्टरूपा वच्छिन्नवत्वस्य समुदितलक्षणत्वम् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्ववृत्ति त्वोभयसम्बन्धेन वृत्तित्वञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छे. दकताकविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपाप्त्यः ·सामान्यनिरुकिविवेचना नुयोगितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्त्यभा. वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतात्वावच्छिन्नाबच्छेदक. तापरम्परा निरूपितत्ववत्प्रतियोगिताकाभाववत्प्रतीतिविषयतावच्छे. दकतात्वावच्छिन्नपदित्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन बोध्यमन- योलाघवं गौरवञ्च व्यक्तमेवेति । अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्थ रूपविशे. षणत्वापेक्षया स्ववाच्छन्नविषयताशून्ययद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनि- श्चयवृत्तिभेदप्रतियागितावच्छेदकत्वाभावःप्रतिबन्धकतायामस्ति ताह. शरूपत्वमेव निवेशनीयं लाघवात् एतदनुगमश्च प्रागुक्तानुगमद्वयघ. टकप्रथमानुगमवद्वोध्यः विशेषश्च निश्चयनिष्ठावच्छेदकतावैशिष्ट्य. घटकद्वितीयसम्बन्ध बोध्यः तथाहि स्वविशिष्टावच्छेदकतानिरूपि. तावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपितानुयोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकता निरूपितपर्याप्तिनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगि त्वनिष्ठावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे. दकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिष्ठावच्छे. दकतानिरूपितावच्छेदकतावत्मकृतानुमितिप्रतिबन्धकताबृत्यभावी- यप्रतियोगितानिरूपितपरम्परीयनिश्चयनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टत्वं लम्बन्ध स्ववैशिष्ट्यं पूर्ववत् अवच्छेदकतावैशिष्ट्यञ्च स्वसमाना. धिकरणस्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविषयता. शुन्यत्वरूपाभावीयप्रतियोगितया परम्परानिरूपितावच्छेदकत्वसम्ब- धेन बोध्यमितिचेन्न अत्रापि भट्टाचार्यतात्पर्योपवर्णने क्षत्यभावात्। यत्तु याशस्थलविशेषे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकज्ञानात्मकमे. वाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितव्यभिचारज्ञानं समूहालम्बनात्मकंजायते. अन्यथात्वप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितमेव तत्रातिव्याप्तिलम्भावनया ता हशविवक्षा न कृतेति तन्न प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविवक्षायामपि यः द्रुपपदेन व्यभिचारत्वस्य धारणासम्भवात् व्यभिचारत्वावच्छिन्नविष. यताशाल्यव्यापकविषयताशुन्यप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावनिश्चया प्रसिद्धरतिव्याप्तितावस्थ्यात् । नचाव्यापकविषयताशून्यत्वं यद्पा. वच्छिन्नविषयताशालिनिश्चये न निवेश्यमपितु यद्रूपावच्छिन्नविषयः स्वाध्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयतायामेव नि- ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना वेश्यामतिवाच्यं तथासति तद्घटकजान एव स्वावच्छिन्नविषयता. शुन्यत्वस्यापि विशेषणत्वोपगमेन दोधासम्भवात् प्रतीतिविषयताव च्छेदकत्वपर्यन्तधिवक्षाया निःप्रयोजनत्वतावस्थ्यात् विशिष्टान्तर- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य निश्चयविशेषणत्वेन तुल्य तायास्वावच्छिन्नाविषयकत्वस्य निश्चयविशेषणतायां सत्वेनात्र दो. षसम्भावनायां तत्रापि तस्यासम्भवात् सम्भावनया परित्यागस्यो भयत्र तुल्यत्वादिति। अथ शानद्वयसाधारणप्रतिबन्धकताम्प्रति प्रत्येकज्ञानविषयावशि- प्रत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावदिति प्रागुक्तस्ताशपदार्य. घटकप्रतिबन्धकतावच्छेदकताया अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपता प्रतीयते तत्रेदम्बिचार्य्यते प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्तायाः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे बाधायेकदेशविषयताया तथात्वापत्याऽसम्भवः स्यादतोऽनतिरि. क्तवृत्तित्वरूपता वाच्या तत्र तद्विवक्षायामपि विशिष्टान्तरताशरूपा- प्रतिचाऽसम्भववारणायाव्यापकविषय ताशुन्यज्ञानीयत्वं यद्रूपाव च्छिन्नविषयतायामवश्याटिवेशनीयं तधासति बाधायेकदेशविषय. ताया बाघज्ञानीयाया अव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहात् तद. न्यस्याश्च प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वासम्भवादसम्भवाप्रसक्तेरनतिरि- तवृत्तित्वन्न निवेश्यं नच संयोगवजलजलामावदित्यत्र जलवत्संयो. गवज्जलरूपवाधेऽव्याप्तिः जलत्वेन घटप्रकारके जलसंयोगवज्ज. लमितिज्ञाने संयोगवज्जलवावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्य. त्वस्य सत्वेन तदीयसंयोगवज्जलत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्ध कतावच्छेदकत्वादितिवाच्यं यद्पावच्छिन्नविषयतानिरूपितयट्टपाव. च्छिन्नविषयता यदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापिका तद्पावच्छिन्नविषय. तानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । नचैवमपि घटोनद्रव्यमित्यत्र द्रव्यत्ववाटरूपबाधेऽव्याप्तिः घटो- द्रव्यमितिज्ञानस्य स्वरूपतोव्यत्वप्रकारकस्य घटत्वावच्छिन्नविषयः स्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वेन तदीयघटत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रति. बन्धकतावच्छेदकत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेद्यत्वस्वनिरूपितत्वान्यता रसम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयदूपावच्छिन्नविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् स्वरूपतोद्रव्यत्ववद्घटत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टय. टत्वावच्छिन्नविषयताया अव्यापकीभूताया निरुक्ते झाने सत्त्वेनाव्या. दत्यसम्भवातू।

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना यद्यपि समवायादेम्संसर्गविधया स्वरूपतोभान उक्तवाध एव घट त्वेन गुणावगाहिघटोद्रव्यमितिवाधभ्रममादायाव्याप्तिस्सम्भवति त थापि यद्पावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविव क्षणे सर्वदोषवारणसम्भवात् । यत्तु वाधादौ सर्वत्राव्याप्तिः अभाववान्वयभावधानितिनिश्चयवि शिष्टाभाववान हृदइतिनिश्चयस्य प्रतिवन्धकस्वेनाभाववज्रदत्वावच्छि नविषयतासामान्यस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादिति तन्न गग नाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र गगनाभाववत्ताशघटक पवाधेऽव्याप्तिधारणाय मेयत्वविशिष्टताशवाधेऽतिव्याप्तिवारणाय च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताया प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य ताशजन्यतानवच्छेदकत्वपर्य्यवसितप्रकृतानुमितिप्रतिब- ग्धकताविशिष्टप्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वताशजनकतानवच्छेदकत्वो. भयाभावस्य वा विशेषणतायाः प्रागुक्तत्वेन तावतैव तहोषवारणस. म्भवादितिचेदत्रकेचित् । प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वापेक्षया प्रतिबन्धकताविशिष्टान्य. स्वादेरतिगुरुत्वादनतिरिक्त वृत्तित्वमेव निवेश्यं गगगाभावदभाववत्का लीनघटोगगनवानित्यत्र वाधस्य दोषान्तरघटितदोषतुल्यतया तत्रा- व्याप्तेरिदानीमिष्टत्वादिति वदन्ति । वस्तुतस्तु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वं निरवच्छिन्न. स्वरूपेण वह्नयभाववजलवत्कालीनत्वे सति निरवच्छिन्नस्वरूपेण ज. लाभाववह्निमत्कालीनहदो वह्निमाच्छुक्लजलाभावादित्यत्र शुक्लजल वत्ताशहदे तादृशप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यविशिष्टान्तरीभूतजलव तादृशहदत्वावच्छिन्नविषयतामादायाव्याप्त्या हेयं तादृशजन्यतानव. च्छेदकत्वघटितोभयाभावश्च वह्नयभाववजलवत्कालीनत्वेसति जला. भाववाहिमत्कालीनत्वेसति वह्नयभाववजलव्याप्यवकालीनत्वेसति जलाभाववद्वह्निव्याप्यवत्कालीनह्रदो वह्निमाञ्च्छुक्लजलाभावादित्यत्र शुक्लजलवत्ताशहदएकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षे तादृशोभया भाववद्विशिष्टान्तरजलवत्ताशहदविषयतामादायाव्याप्तिप्रसङ्गेन हेय इनि प्रागुक्तोभयाभावविशेषविशेषितविशिष्टवयविषयताशुन्यज्ञा नीययद्पावच्छिन्नविषयत्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमेव नाभावत्तादृशघटशुक्लजलवत्ताशइदादावव्याप्तिवारणायानुसरणीय: गग.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना ११३ तत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वादरेऽभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषय. तामादाय वयभाववज्रदादावव्याप्तिः स्यादिति तद्वारणायानति. रिक्तवृत्चित्वरूपावच्छेदकत्वमेवादरणीयम् एवञ्च विनापि स्थलविशेष सम्भावनां हृदोवह्निमान्वयभाववदभाववत्कालीनधूमादित्यत्राभाव. पद्मदे प्रकृतानुमित्यव्यवहिन नप्राक्क्षणवृत्तिनिश्चयावृत्तियदपाव. च्छिन्नविषयत्वविवक्षायां ताशविशिष्टान्तरत्वापरया वावेऽव्याप्तिः प्रसङ्गेनानुमितिप्रतिबन्धकत्वविवक्षा प्रन्थकृतां सङ्गच्छन इत्यवध्येयम्। यतु गोत्वमवृत्तीत्यत्र मेयत्वविशिष्टगोत्ववदपवाधेऽतिव्याप्तिः विशिष्टान्तरतापच्छदकगोत्ववस्वरूपधर्मावच्छिन्नविषयत्वस्य गोत्वप्र. कारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामनवच्छेदकत्वादिति तत्तुच्छ ताशावेषयतायां स्वरूपसम्बन्धपावच्छेदकतावत्वस्योपपादि. तत्वादिति । अथ धूमव्यभिचारिवद्धिमान्धूमवान्वहेरित्यादाविति यद्यपि धूमव्यभिचारि. वहिपक्षकस्थलेप्यव्याप्तिः सम्भवति तथापि तत्रताहशवह्नित्वसामाना. धिकरण्येन साध्यतायां वाधाभावादवच्छेदकावच्छेदन साध्यताया. मेवाव्याप्तिः ताशवह्निमतःपक्षत्वे चोभयथैव सेति ताहशवह्निमत्पर्य- न्तस्य पक्षत्वानुधावनम् इदमुपलक्षण हृदत्वावच्छेदेन बहेस्साध्य. तायां इदत्वावच्छेदेन वह्नयभाववद्मदे सामानाधिकरण्येन वाधघटि- तेऽप्यव्याप्तिस्सम्भवति । परेतु स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्व स्वावच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नसामानाधिकरण्येन या बुद्धिस्तत् प्रतिवध्यतानिरूपितप्र. तिबन्धकताभिन्नत्वं चैतदुभयसबन्धेन स्वाभाववत्वस्य प्रतिबन्ध कताविशेषणत्वे स्वपदेनावच्छेदकावच्छेदेन वाधत्वस्योपादानेऽ वच्छेदकावच्छेदेन बुद्धिप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतायां स्वा भाववत्वविरहात्स्वाभाववत्लामानाधिकरण्येन बुद्धिप्रतिवध्यता. निरूपित प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकत्वस्यसामाना धिकरण्येन बाधत्वे विरहानोक्तवाधेऽव्याप्ति. सामानाधिकर- ण्येन वाधत्वस्यस्वपदोपादेयत्वे ऽवच्छे कावच्छेदेन वुद्धिप्रतिवध्य- तानिरूपित प्रतिबन्धकतायां द्वितीयसम्बन्धस्यस्वपदार्थव्यधिकरण नेन स्वाभाववत्तया मेयत्वविशिष्ट ताशवाधत्वावच्छिन्ने नातिव्या. तिः द्वितीयलम्बन्धघटकविषयत्वे स्वावच्छिन्नत्वस्य स्वावच्छेद- १५ सा०वि० ·सामान्यानतिविवेचना . कतात्वावच्छिन्नपथ्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन दोषता. वच्छेदकघटकविशेष्यदलघटकरूपपरस्वपदार्थ वृत्तित्वरूपस्य विव- क्षितत्वेन सामानाधिकरण्येन बुद्धिप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति धन्धकतायां ताशस्ववृत्तिविषयत्वावच्छिन्नत्वस्यासम्भवेन द्विती. यसम्बन्धस्य व्यधिकरणत्वसम्भवात स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छि. नवस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतावेति विचारणी यमेतदनुगमश्च सुलभएतिवदन्ति । नचयद्रूपावच्छिन्नविष यतीमत्यादि अथात्र यद्यपि प्राथमिकप्रतिबन्धक. तावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे द्वितीय स्थापितस्य तद्रूपत्वे च इदोवह्निमान्धूमादित्यादी वह्नित्वावगच्छन्नविषयवावच्छिन्नप्रकृतानु: मितिप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकावषयतावच्छेदकाभावत्वावच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषय लावच्छेदकत्वस्य वह्नित्ये सत्वेन तदवच्छिन्ने अतिव्याप्तिः ताहविषयतावच्छेदकाभाववादिकमादाय वह्नयभाववद् ध्रदादी लक्षणालम्भवश्च द्वितीयस्य च तस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयत्व सामान्ये विवक्षायामम्भवः धूमाभावान्वयभाववज्रदकालीन জানাননিশ্ৰষাৰাজহুদাইলঞ্জাম্বিৰষযনাহান্তি লিহানুভঙ্কসবিস্কুলাঘা বি কায়সালাঙ্কি विषयत्वावच्छिणतया तदवच्छेदकत्वस्य वह्नयभाववज्रदत्वावच्छि. नविषयतासामान्येप्य सम्भवात् द्वितीयस्थानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे तु. सुतरान्तथा प्रथमस्यापि यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये विवक्षा- यां द्वितीयस्थानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे वडयभावभ्रदत्वावच्छिन्न विषयत्वसामान्यावच्छिन्नायां वाधप्रतिवन्धकतायां धूमभाववान् वयमाववानितिनिश्चयविशिष्टवलयभाववान्हूदइतिनिश्चयत्वावच्छि. नप्रतिवन्धकतायाञ्च कस्या अपि विषयताया अनतिरिक्तवृत्तिरूपाव. च्छेदकत्वा सम्भवेनासम्भवापत्तिः यद्पावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये. विवक्षितत्वेव पाषाणमयत्ववपर्वतादावतिव्याप्तिः एतस्यैव समुदित लक्षणत्वेन विशेष्यदलस्य स्वतन्त्रस्याभावादतः प्राथमिकमवच्छेदक. त्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव वक्तव्यम् यथाचोक्तातिव्याप्तेर्वारणाय प्रकारान्तर सम्भवत्यपगतदोषं लघुच तथोक्तमधस्तात, विशेष्यदलघ टकतद्विचारे तथापि द्वितीयन्तत् स्वरूपसम्बन्धरूपमेव वाच्यं तदपि वह्नित्वायेकदेशावच्छिन्नविषयत्वस्य वारणाय यदूपावच्छिन्नवि- .

·लामान्यनिहाकविवेचना षयत्वसामान्य विवक्षणीयं तथाच वयभावज्जलवद्वत्तिजलवद्धदेऽ निव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वमापे न निवश्वमतावतैव तद्वा. रणात अभाववद्धत्वावच्छिन्नविषयतामादाय वह्नयभाववध्रदादौ न पूर्ववत्र दोषसम्भवः अभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्याव. च्छिन्नप्रकृतानुमितिनिरूपितज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न निकायकताया व. यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वानरूपकनिश्चयन्वव्यापकत्वविरा- अथ गगनामावभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्रामाववत्ता. दृशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय प्रोक्षतिकृत विशिष्टद्वयविषयताशून्यज्ञानीयत्वं तु निवेश्यमेवेतिचेत् निवेश्षता- काक्षतिः। यत्तु धूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमवावहेरित्यत्र व्यभिचारघटितवाधे ऽध्याप्तिः ताशप्रतिवन्धकतासामान्यान्तर्गतव्याभिचारप्रतिबन्धक तायां बाधविषयत्वस्य तथाविधवाधप्रतिबन्धकतायाञ्च व्यभिचारप्रति वन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्थासम्भवादिति तत्तुच्छम् यद्रूपावाच्छिन्नविषयत्वसामान्ये ऽवच्छेदकतावत्वस्य स्वरू. पस्वाश्रयीनरूपितावच्छेद्यत्वस्याश्रयावच्छेद्यनिरूपितीवषयत्वावच्छद्य. स्वाद्यन्यतमघटकोपादेय सम्बन्धर्विवक्षायां दोषासम्भवात् वाधज्ञानीय ध्यभिचारविषयत्वस्य व्यभिचारप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तदाश्र यविषयत्वावच्छेद्यनिरूपितविषयत्वावच्छेद्यत्वस्य वाधविषयतासामा म्ये तत्र सम्भवात्,एतेन गोत्वमवृत्तीत्यत्र मेयत्वीवशिष्टगोत्ववद्रपवाधे ऽतिव्याप्ति. यथा वाधविषयत्वस्येव धर्मान्तरावच्छिन्नविषय सामान्य स्यापि स्वरूपसम्बन्धरूपतादृशप्रतिवन्ध कननिरूपितावच्छेदकत्व. विरहेण विशिष्टान्तरतावच्छदकताशरूपाप्रसिद्धया वार्यते तथैव तपाव्याप्तिः प्रसज्यते इत्यनतिरिक्तवृत्तित्वमेव वाच्यमितिनिरस्तम् गोत्ववत्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्य उक्तान्यतमलम्बन्धेन तादृश- प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वात् नच गोत्ववत्त्वस्याताशत्वेऽपि विशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वविरहात् विपरीतयाविषयत्वस्य गोत्व- स्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वास. सम्भवादव्याप्तिरितिवाच्यं समवायेन गोत्यप्रकारकनिश्चयस्थ सम. वायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतया धर्मिभप्रकारकगोत्वविशेष्यकनियश्चस्य ३ ·. ११६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना च पृथक्पृथकप्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया समवायसम्बन्धातिरिक्ति. सम्वन्धानवच्छिन्नगोत्वत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसमवायसम्ब धावच्छिन्नधियत्वसम्बन्धातिरिक्त सम्बन्धानवच्छिन्नविषयताकनि श्चयत्वेनैकस्यैव प्रतिबन्धकत्वस्य लाघवेन कल्पनीयतया आधेयतयेद म्बिशिष्टगोत्वत्वावच्छिन्नविषयतासामान्यस्य तादृशप्रतिबन्धकता. वच्छेदकत्वसम्भवेन ताहशगोत्वत्वस्य ताहशविशिष्टान्तर तावच्छे. दकत्वसम्भवादव्याप्तिीवरहादितिवेदत्रकेचित् । अभावो गगनत्ववानाधयत्वादित्यत्रासाधारण्येऽध्याप्तिः आधेय स्वावदभावत्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्यस्यैव ताशप्रतिबन्धकताव. च्छेदकत्वादिदानीमकरूपेण प्रतिवन्धकत्वस्यानिराकरणीयत्वात् अ. न्यथात्रासम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वात् एवं जलव्यापकवह्नयभावसमाना. धिकरणजलवद्धदस्य सत्प्रतिपक्षन्वे तत्रापि लजवध्र इत्वावच्छिन्न. विषयत्वमादायाव्याप्तिरतोनतिरिक्तवृत्तित्वरूपताद्वितीयाबच्छेदक तायामवश्यम्बिवक्षणीया अन्याहशतद्वारणप्रकारस्य गौरवानापाद. कस्य विरहात् नच कथमसाधारण्यविषवतायान्ताहशावच्छेदक. स्वसम्भव इति वाच्यं यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिविश्चयत्वव्याप. काभावयिप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्वस्य ताहशप्रतिबन्ध कतासामान्ये विवक्षितत्वात् अभावथ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकताशुन्यत्वासाधारणविषयताशून्यत्वोभयाभावरूपोविवक्षिा तः एतनिवेशप्रक्रियाचासदावेदितेतिनेहप्रतन्यते नचैवमनतिरि- क्तवृत्तित्वमनिवेश्य यद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वदलनिविशिष्टघि षयतायामलाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वमेव निवेश्यमितिवाच्य मे. यत्वविशिष्टासाधारण्येऽतिव्याप्तेः असाधारण्येऽव्याप्तिवारणायैव वा साधारण्यघटकविषयतात्वस्यासाधारण्यविषयताव्यावृत्तस्य ध्यतया ततोनतिरिक्तवृत्तित्वपक्षेऽविवक्षणीयसत्प्रतिपक्षेघटकविषय. ताभिन्नत्वस्य सत्प्रतिपक्षविषयतासाधारणस्य निवेशनीयतया तत. धानतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव लघुतयोपादेयत्वादितिप्राहुः ।। व्यभिचारत्वादिरूपस्वावच्छिन्नति ननु वयभाववान्हदः हृदेवयभाव इतिज्ञानयो स्वरूपलम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नवहयभाव. स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसभ्व. म्धातिरिक्तसम्बन्धानवच्छिन्नहदत्वावच्छिन्नविषयतानिकपकनिश्चय वा- ·सामान्यानतिविवेचना वनकमेव प्रतिबन्धकत्वम् एवं धूमाभाववनिरूपितवृत्तित्ववान्व. ह्रिर्वहौधूमाभावयत्तित्वमितिज्ञानयोरप्येकमेव प्रतिवन्धकत्वम्बो. ध्य नच स्वस्वनिरूापतस्वरूपेण बन्धभाववानदइति ज्ञानी यप्रतिबन्धकत्ववारणाय वयभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितलांस. र्गिकविषयतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेनैव प्रति धन्धकत्वस्य वाच्यतया नानुगमसम्भव इतिवाच्य वन्हाभाबत्वाव. च्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशिष्टस्वरूपत्वावच्छिन्नत्वाभावहदत्वा वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वविशिघियत्वत्वावच्छिन्नत्वाभावोमया. भाववत्वस्य संसर्गताविशेषणत्वनुगमसम्भवात्॥ अथवा स्वरूपत्वाव. च्छिन्नावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितवाभावत्वावच्छिन्न. विषयतानिरूपितसंसर्गतानिरूपिता या आधेयतात्वावच्छिन्नावच्छे. दकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविषयता तानिरूपकनि- श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य वाच्यत्वात् तथाच विपरीतवाधत्वमेव ताशरूपं प्रसिद्ध्यतीति नालम्भव इतिचेन्न अप्रामाण्यज्ञानानुरोधेन प्रतिबन्धकताभेदस्योक्तप्रायत्वात् । नचाप्रामाण्यज्ञानानुगमरीतेाप्ति ग्रहोपायजगदीशव्याख्याविवृतावुक्तत्वेन प्रतिबन्धकानाभेदो निःप्रमा णक इतिवाच्यं तत्रान्यतमत्वादिघटितपरम्परासम्बन्धघाटतवौशिष्टय स्यानुगमकताया उक्तत्वेन कार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिबन्धकमा. वावच्छेदककौटावन्यतमत्वादेः प्रवेशस्य निराकृतत्वेन ताशपरम्प. रायाः संसर्गतानभ्युपगमेन वा अप्रामाण्यज्ञानतद्धमिकाप्रामाण्यज्ञानत दमिकाप्रामाण्यज्ञानादीनामभावप्रतियोगितया प्रतिवन्धकतावच्छे दकोटौ प्रवेशस्य दुश्शक्यत्वेन चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् ॥ अस्तुवेकरूपेण प्रतिवन्धकत्वं तथापि मेयत्वविशिष्टध्यभिचारवारणा योपन्यस्तलक्षणे व्यभिचारविशिष्टवाधादावतिव्याप्तिवारणाय विशि. शान्तरतावच्छेदकरूपे स्वावच्छिन्नविषयत्वाब्यापकविषयताशुन्यप्रती. तिविषयतावच्छेदकत्वं देयं तथाच विपरीतवाधत्वस्य ताशविशि ष्टान्तरत्वेप्युक्तप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वाभावादसम्मवो दुरुद्धर. इय नच कथमुक्तविशिष्टेऽतिव्यतिरितिबाच्यं द्वितीयावच्छेदकत्व. स्याप्यनतिरिक्तवृत्तित्वात्मकताया व्यवस्थापितत्वेन वाधविशिष्ट ज्याभिचारत्वस्य ताहशविशिष्टान्तरत्वसम्भवेन तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारविशिष्टवाधत्वे सत्त्वात् य.

·११८ सामान्यनिरुकिविवेचना दूपावच्छिन्नविषयत्वसामान्येऽवच्छेदकत्वस्यान्यतमसम्बन्धेन विव. क्षायामपि वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतासामान्य एव वाधव्यभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकताद्वयावच्छेदकत्वस्थान्यतमसम्बन्धेन सत्वेनातिव्याप्तस्सम्भवाच्च । एतेन स्वावच्छिन्नविषयतत्यत्र स्वपदस्य दोषतावच्छेदकगतरूपपरत्वेन स्ववृत्तिप्रकारताशून्यप्रतीतिप्रकारता. बच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वमेव विवक्षणीयं तथाच वाधत्वगतसमुदायत्ववृत्तिप्रकारताशुन्यप्रतीतिप्रकारताव: च्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य तादृशमेयत्व. विशिष्टवाधत्वगतसमुदायत्वे सम्भवानासम्भवः एवं द्वितीयप्रतिब Fधकतावच्छेदकत्वस्य स्वव्यापकतत्कत्वरूपतया व्याप्यकताघटकल. सम्बन्धतया स्वनिरूपित प्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मपातावच्छेदक- ताकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावत्वस्य प्रवेशेपि नासम्भव प्रतिबन्धकताया अनेकत्वेपीतिनिरस्तम् । मेयत्वविशिष्टवायत्वगतसमुदायत्वे विपरीतवाधत्वगतसमुदाय. स्वे चोक्तातिव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्याव्यापकविषयताशून्यप्रतीति. विषयतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य विरहादस. म्भवस्य जागरूकत्वादिति । ननु स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्वावच्छि नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपक तावच्छेदकत्वोभयाभावः केवलान्वयि यम्य स्वस्य तद्धर्मवत्त्वमेव विवक्षणीयम् एवञ्चैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षे नाव्याप्तिरतिव्याप्ति- वैतिचेन्न स्वत्वस्याननुगततया व्यभिचारत्वादेः बांधत्वावच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वाव च्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वे. न चोभयाभावमात्रस्य केवलान्वयित्वासम्भवात् यत्किश्चिदुभयाभा. धस्य केवलान्वयित्वमादाय लक्षणसमन्वयस्येव वह्नित्वाद्यवच्छिन्ने ऽतिप्रसङ्गस्य सम्भवात् स्वतादात्म्यनिरुतोभयसम्बन्धावच्छिन्नः ताहशस्वाभाववस्वोभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टधर्मवस्वविवक्षायाञ्च घटत्वादेरुक्तोमयसम्बन्धस्य व्यधिकरणत्वेन तेन तद्भावस्य घटत्वा- दो सत्तया तमादायातिप्रसकेः एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावे यथा- श्रुतस्यैवैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे चेतस्याप्यसम्भवदोषेण सदोषतयो.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना - भयपक्षनिर्दोषवक्ष्यमाणैतेनकल्पस्यानुसमुचितत्वेनैतस्योपेक्षणी यत्वादित्यपि केचित् प्राहुः एतेन विशेष्यदलस्य स्वातन्त्र्येणोपादाने न घटादावतिप्रसङ्ग इनिनिरस्नम् । अथ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना यावत्यः प्रतिबन्धकता: प्र. त्येकं स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धेन यद्रूपघटकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न विषयतात्वव्यापिका' तद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक त्वमेवोच्यतां तावतेवालम्भवस्य वारणसम्भवात् मेयत्वविशिष्टवाध. त्वादीनां यत्पदेनोपादातुं शक्यतया तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवाधवादौ विरहात् बाधत्वादी स स्वाच नातिव्याप्तिरव्याप्तिश्च व्यभिचारघटितवाधत्वावच्छिन्नविषय. त्वावच्छिन्नयावत्प्रतिबन्धकत्वान्तर्गतबाधप्रतिबन्धकतावच्छदकत्व. स्य ताशवाधत्वघटकतावच्छेदकव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयवसा मान्ये विरहात स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वरूपध टकतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसम्भवात नच स्वावच्छिन्नाविषयक तीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयतात्वस्याप्रतिबन्धकीभूत कदेशादिज्ञानविषयतालाधारण्यादसम्भव इतिवाच्य तथाविध. यत्किञ्चिद्धविच्छिन्नविषयतात्वव्यापकत्वस्य विवक्षिनस्वात् न. चाननुगमः वस्तुविशिष्ट स्तुत्वस्यैव समुादेतलक्षणत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्यस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतात्वव्यापकरूपा. वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन व्यापक ताच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मविशिष्टत्व. सम्वन्धन धर्मवैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकत्व. त्वसम्बन्धेन ब्यापकताचावच्छेदकतासम्बन्धेन एवञ्च व्यभिचारवि. शिष्टवाधादावपि नातिव्याप्तिसम्भवः ताशवाधत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकताद्वय एव ताशवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयता. वच्छेदकवाधत्वव्यभिचारत्वरूपधर्मवैशिष्ट्य सम्भवात् सर्व गगन- वदित्यत्र गगनाभाववद्धटपटादिज्ञानानामेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे गगनाभाववद्घटस्वावच्छिन्नविषयत्वाच्छन्न प्रतिबन्धकत्वे गगना. भाववद्घटत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकगगनाभाव. वत्पटत्ववैशिष्ट्यसद्भावनिबन्धनाव्याप्तिवारणाय स्वशिष्टधर्मविशि तृत्वस्यैव संसर्गत्वात स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि ·१२० ৪ামানিকিনিলা षयतावच्छेदकत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयताशून्यज्ञानविष. यतावच्छेदकत्वोभयलम्बन्धन यद्वा स्वविशिष्टप्रतीतिविषयतावच्छे. दकत्वमेक एव सम्बन्धः स्ववैशिष्टश्च स्वावच्छिन्नाविषयकत्व. स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यपकविषययताशून्यत्वोमयसम्बन्धेन बोध्यं धर्मवैशिष्ट्यं प्राग्वत्। अथ गगनाभाववदभाववत्कालीनघटोगगनवानित्यत्र वाधे ज. लव्यापकवहयभावसमानाधिकरणजवद्धदरूपसत्प्रतिपक्षे हेतुमत्पः क्षटिनासाधारणत्वे चाव्याप्तिः वाधवाद्यवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकाभावघटत्वहेतुमत्पक्षत्वावच्छिन्नविषयत्व सामान्य स्यैव ताशवाधत्वाधवच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वसामान्यावच्छेदकत्वेन वाधवादेविशिष्टान्तरतावच्छेदकत्वसम्भवादितिचेदत्रकेचित् । स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताविशिष्टविषयत्तानच्छे- दकत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिबध्य-- तावच्छेदकधावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताविशिष्टविषयतानच्छेदकत्व स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतास्वव्यापकरूपावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतानवच्छेदकत्वैतत्तृतयाभावस्योक्ततृतयसम्ब. न्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वस्वतादात्म्योभयस. म्बन्धेन वस्तुविशिष्टत्वस्य समुदितलक्षणत्वेन विवक्षिततया नो. तदोषसम्भवः प्रतिबन्धकतावैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावि. शिष्टनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितवध्यतावच्छेदकत्व शप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयितावदन्यत्वैतदुभयसम्बन्धेन । अथवा ताशप्रतिबध्यताविशिष्टत्वमेकमेव सम्बन्धः वैशिष्ट्यं ञ्च स्वावच्छेदकत्वस्वाषच्छेदकविषयितावदन्यत्वोभयसम्बन्धेनेतिवो. ध्यम् विषयितावत्ताच स्वव्याप्यत्वस्वाव्यापकत्वोमयसम्बन्धेन ज. नकतावैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छेदकत्वस्वावच्छेदकविषयितावदन्यत्वोभ यसम्बन्धेन विषयितावत्ताचोकामयसम्बन्धेन वोध्या प्रतिबन्धक- तावैशिष्ट्यघटकप्रथमसम्बन्धोपादानात् अभाववत्ताशघटत्वावच्छि. नविषयतायास्ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकगगनाभाववत्तादृशघटत्वा. वच्छिन्नविषयताव्याप्यत्वविरहेण तथाविधविषयतावदन्यत्वेप्यभा. ववत्तादशघटे नातिव्याप्तिः द्वितीयसम्बन्धोपादानात् मेयत्वविशि.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १२१ . ष्टव्यभिचारत्वाधवच्छिन्नविषयत्वस्य तादृशप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वे. पि नातिव्यप्तिः तद्विषयतायास्ताहतिवध्यतावच्छेदकव्यभिचार. विषयतावश्वस्यैव सत्त्वात् नच स्वानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयत्व. स्यैवास्तु लघोस्संसर्गनिवाच्यं बढयभावह्नयभाववज्रदेऽतिव्या मेः स्वावच्छेदकविषयतावदन्यत्वस्य सलगताम्बिहाय ताशप्रतिव ध्यतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वस्य संसर्गत्वानुधावनात् प्रतिबन्धकता. वच्छेदकीभूताभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयतावत्वस्य गगनाभावव त्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयत्वे सत्त्वेपिन तादृशघटत्वावच्छिन्नेऽज्याप्तिः व्याप्यत्वस्थ संसर्गघटकतया प्रवेशात् गगनाभावदभाववत्कालीनल. पक्षकगगनसाध्यकस्थले गगनाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषय. तायां गगनाभाववत्पटवावच्छिन्नताशप्रतिबध्यतावच्छेदकविषय. तावत्वस्य स्वाव्यापकत्वसम्बन्धन सत्वेपिन ताशवाधेऽव्याप्तिः स्वा व्यापकत्वनिवेशात् ताशवाधविषयत्वस्य ताशप्रतिवध्यतावच्छेद- कस्ववैशिष्ट्यवत्त्वपि नदोषः जनकतावैशिष्ट्यघटकसम्बन्धव्यावृ. त्तिस्तुह्या तादृशप्रतीतिविषयतानवच्छेदकत्वस्य प्रवेशात् इदोमानि. त्यत्र वहिव्यापकाभाववद्धदादौ नाव्याप्तिः अत्र वयभाववान्हदह तिज्ञानी यवह्नित्वावच्छिन्नविषयतायां ताशप्रतिबध्यतावच्छेदिकायाः कस्या अपि विषयिताया व्याप्यत्वाव्यापकत्वोभयोर्विरहेण तादृश. प्रतिबध्यतावदन्यत्वलम्भवेन वह्नित्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिः स्यादि. ति स्वावच्छेदकत्वं यद्पावच्छिन्नविषयकत्व प्रतिबध्यतावच्छेदकं त. दूपावच्छिन्नत्वमेव वोध्यम् ॥ नच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छि- नविषयतायामपि ताशप्रतिबध्यतावच्छेदकव्याभिचारत्वावच्छि- विषयतायाः कस्या अपि व्याप्यत्वब्यापकत्वोभयविरहादति. व्याप्तिरितिवाच्यं स्वावच्छेदकविषयतावच्छेदकधर्मवदन्यत्वस्यै- व संसर्गतया प्रवेश्यत्वात् धर्मवत्ताच स्वावच्छिन्नविषयत्वाभावव. निरूपितवृत्तितानवच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयतात्वकधर्मावच्छिन्न स्वस्वावच्छिन्नविषयताकत्वलमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेद कतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयतात्वकधावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धे. न बोध्या। अथ जनकतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वमप्युक्तरीत्यैव परिष्का- र्य तथासति जनकतावच्छेदकत्वमपि न स्वरूपसम्बन्धविशेषः १६ सा० वि० ·सामान्यानक्तिविवेचना ताशजलत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टत्वस्यैव सत्प्रतिपक्षविषयता. यां सत्त्वेन तत्राव्याप्तिप्रसङ्गात आपित्वनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव यद्वा यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्ये जनकतावच्छेदकत्वं तद्रूपावच्छिन्नत्व. रूपमेव विवक्षणीयं तथाच मेयत्वविशिष्टासाधारण्येऽतिव्याप्तिः तथा. विधजनकतावच्छेदकत्ववद्वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवद्धद. त्वावच्छिन्नविषयतावदन्यत्वस्या मेयत्वविशिष्टालाधारण्यत्वावच्छि. नविषयतायां सत्त्वादिति चेन्न। तादृशजनकतानवच्छेदकत्वासाधारणविषयनाभिन्नत्वोभयाभा वस्यैव जनकतावच्छेदकविषयतावदन्यत्वघटकजनकतावच्छेदकत्व. रूपत्वात् ताशजनकतावच्छेदकत्वस्य पहिव्यापकीभूताभावप्रति योगिजलत्वावच्छिन्नविषयतायामपि सत्वेन तद्विशिष्टत्वस्यैव मे. यत्वविशिष्टासाधारण्यत्वावच्छिन्नविषयतायां लत्त्वादितिवदन्ति तश्चिन्त्यम् । वह्नयमाववजलपत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवत्ताशहदेड. तिव्याप्तेः जलवत्तादृशहदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक घावच्छिन्नविषयत्वसामान्ये प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यासम्म वादुक्तनिश्चयस्थ निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे भावेन वह्नयभाववालवानितिज्ञानीयविषयत्वस्यापि प्रतिबन्धकता वच्छेदकत्वासम्भवात नचैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे तत्सम्भवइति- वाच्यं तदभावपक्षसाधारण्येनैवैतल्लक्षणस्य शङ्कितत्वात् निरवच्छि नस्वरूपेण वह्नयभाववज्जलवत्कालीनत्वे सति निरवच्छिन्नस्वरूपेण जलाभाववद्वहिपत्कालीनहदो वह्निमानित्यत्र जलवत्तादृशहदत्वाव. च्छिन्नविषयतायाः प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वात् गगनाभाववत्ताहशघ. टत्वावच्छिन्नविषयतायां प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूतैकदेशविषयतावत्व- वारणाय प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यैव वाच्य त्वात् जन्यतावच्छेदकताघटितसम्बन्धनिवेशेपि वह्नयभाववज्जलव. कालीनस्वादिकालनित्वचतुष्ठयावशोषितहदपक्षकवाह्विसाध्यके प्रागु तस्थले जलवत्तादृशहदेऽतिव्याप्तेः नच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छि प्रतिबन्धकतात्रयान्तर्गतैकप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वशरीरे प्राक्ष रिकृतविशिष्टद्वयाघटितत्वप्रवेशे नकस्यापि दोषस्यावकाशइतिवाच्यं तथासतियद्रूपावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधम्मावच्छि माना ·सामान्यनिरुकिविवेचना नविषयत्वावनिष्ठावच्छेदकत्वमनतिरित्तवृत्तित्वरूपम्वक्तव्यं तच्छ. रीरोपि प्राक्परिस्कृतविशिष्टपथविषयताशून्यत्वमन्तर्भावणीयं ताव तैव गगनाभाववत्ताशघटेऽव्याप्तिवारणसम्भवादातेगुरुतरस्योक्त त्रितयाभावस्योपक्षणीयताया एवोचितत्वात् अथास्त्वेतदेव निवे. शनमेतत्परित्यागोनोचितइतिचन्मवम् । एतस्य वक्ष्यमाणतेनकल्पापेक्षया ऽतिगुरुत्वेनोपेक्षितत्वात् याह शस्थलविशेष व्यभिचारविषयकं ज्ञाननियमतोवाधविशिष्टव्यभिचा. रविषयकमेव तत्रात्र बाधबिशिष्टव्यभिचारेऽतिवमाप्तिः एतेनकल्पे तद्वा. रणञ्च सम्भवतीत्यतोपि वास्य परित्यक्तमुचितत्वात् किञ्च यत्रस्थल. विशेषे मेयत्वविशिष्टवाधविषयकं ज्ञानम्व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रमात्म कमेव व्यावर्तकधर्मविशिष्टपक्षात्मकविशिष्टादिशानमपिताशवाध. ज्ञानात्मकमेव तत्र मेयत्वविशिष्टबाधेऽप्यतिव्याप्तिः सम्भाव्यत एव मेय स्वविशिष्टवाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताद्वयान्तर्गत व्यावर्तकर्धर्मदर्शनप्रतिवन्धकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवाधत्वावच्छि नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्व विरहेण मेयत्वबिशिष्टवाधत्वस्योपादानानहत्वात् घटकालीनमेवत्व- विशिष्टवाधत्वस्यैवोपादेयत्वात् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव च्छेदकमेयत्वविशिष्टवाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्ध कताद्वय एव सत्वात् एतेनकल्पे च व्यावर्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्धक- तावच्छेदकव्यावतकधर्मविशिष्टयक्षविशिष्धविषयित्वस्य वाधप्रति बन्धकतावच्छेदककेवलबाविषयित्वस्य च मेयत्वविशिष्टबाध स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वान्नातिव्याप्तिसम्भावना इदश्च यत्किञ्चि त्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वे स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष यिताशून्यमानीयत्वस्याविशेषणत्व एव सम्भवतीति वस्तुतो यत्र न व्यभिचारः पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षपदार्थान्तरविशि- टहेत्वभाववत्पक्षयोर्नियमेनैकमेव शानन्तदपि व्यभिचारभ्रमात्मक मेव सदोत्पद्यते तत्र पदार्थान्तरविशिष्टवाधेऽतिव्याप्तिः एतेनकल्पेऽ. व्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य द्वितीयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविष. यत्वविशेषणत्वेपि च नातिप्रसङ्गः एतेन विशिष्टद्वयाघटितत्वे. यद्रूपवृत्तित्वघटितोभयाभावगर्भेऽवश्योपादेये व्यावर्तकधमविशि- ष्टपक्षविषयितायास्ताहशत्वविरहाट मेयत्वविशिष्टवाधविषयताया एव ·१२४ सामान्यनिरुक्तिविवेचना तादृशत्वेनातिव्याप्तिः एतेन कल्पेपि दुर्वारता स्यादित्येताहशस्थल. सम्भावनमनुचितमेव बाधविशिष्ट व्यभिचारशाने वाधवावच्छिन्न- विषयताविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयताया निरुकोभयाभाव. शालिन्धा एव सत्त्वेन विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविरहात् पूर्वपक्षे पिनदोष इतिनिरस्तमितिध्येयम् । नच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयताबच्छेदकः कश्चिदिति अत्रोभयत्रावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे वाधवा- दीनामपि स्वपदेनोपादातुं शक्यतया असम्भवः प्रथममात्रस्यानतिरि तवृत्तित्वरूपत्वेपि स एव द्वितीयमात्रस्य तत्त्वे च मेयत्वविशिष्टवह्नयभा. ववध्रदादावतिव्याप्तिः मेयत्वविशिष्टवलयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविष यत्वावच्छिन्नायां बाधप्रतिबन्धकतायां धूमाभाववान्मेयत्वविशिष्टव यभाववानितिनिश्चयविशिष्टमेयत्वविशिश्वत्यभाषवान्हदइतिनिश्च- यत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतायाञ्च कस्यापि यद्रूपावच्छिन्नविषयताया अनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्वविरहेण स्वपदेन मेयत्वविशिष्टव. यभाववद्धदत्वस्य ग्रहणासम्भवात् स्वपदेन पक्षविशेषणमेयत्व घटितवाधवात्मकविशिष्टधर्मस्यैवोपादेयत्वात् तद्धविच्छि. नविषयत्वावच्छिन्नप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वसामान्य एव धूमाभा- वववह्नयभाववत्कालीनवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य ताह- शावच्छेदकत्वात् तादृशस्वपदार्थावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविष. यतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टवयभाववज्रदत्वे सत्त्वात् यदि च मेयत्ववान् वह्नयभाववान् मेयत्ववान् हृदइतिनिश्चयविशिष्टनि. श्वषत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया अभाववान्धूमाभाववानितिनिश्चयः विशिष्टाभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्र तिबन्धकतायाश्च प्रतिबन्धकत्वसामान्यान्तर्गतायाः तादृशेकधर्माव. च्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वविरहात् ताशरूपाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्ति. रित्युच्यते तदा तद्रीत्याऽव्याप्तिरेवेतिगृहाण अतएवावच्छेदकत्वयोरु भयोः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वमेव विषयत्वसामान्ये च तद्विवक्षणान्ना. सम्भवइत्यपिनिरस्तम् । स्वावच्छिन्नविषयत्वसामान्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वे ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यसत्प्रतिपक्षविषयत्वद्वयानवच्छि. प्रत्वोभयाभाववत्त्वम्बिशेषणमित्युक्तरीत्या नाध्याप्तिरिति त.

·सामान्यनिरुकिविवेचना १२५ गगनाभा- न सत्प्रतिपक्षे हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये च हेतुमत्पक्षता. वच्छेदकावच्छिन्नाविषयत्वमादायाव्यापयापत्तेः एवं ववदभाववत्कालीनघटोगगनाभाववानित्यस्य निश्चयविशिष्टनि श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे मेयत्वविशिष्टगगनाभाववत्तादशवटत्व स्य स्वपदेनाग्राह्यत्वापत्तिः अभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्नविषय- ताशालि निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतापक्षे चाभाववत्ताशघटत्वावच्छिन्न. विषयतामादाय बाधे तत्राव्याप्त्यापत्तिः अतोनतिरिक्तवृत्तित्वस्यैव परिष्कृतविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वघटितस्य वाच्यत्वात् तद पेक्षया लघोरदुष्टस्प चोक्तदोषवारकप्रकारस्थासम्भवदुक्तिताया अ. सकृदावेदितत्वात् उक्तोभयाभावादिविशेषितप्रतिबन्धकत्वनिवेशा- पेक्षया विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वविनाकृतानतिरिक्तवृत्तित्वस्याति लघुत्वेन प्रथमावच्छेदकत्वस्याप्येवन्तद्रूपताया एव युक्तत्वादिति ध्येयम् ॥ ननूभयत्रावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमुपेक्ष्य अनवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वमेवोच्यतां लावादितिचेन्न यत्र वाधविषयकं ज्ञाननियमतो दोषान्तरविषयक तज्ज्ञानमपि नियमतो. बाधविषयकं तत्र वाधत्वस्थ स्वपदेन ग्रहणसम्भवात्तत्राव्याप्तिः स्यादिति प्राथमिकतादृशप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यावश्यानवे श्यत्वात् द्वितीयस्यापि यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञानन्नि यमतोव्यभिचाराविशिष्टवाधविषयकं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वा वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य स्वावच्छिन्नविषयत्वा. वच्छिन्नवाधव्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकत्वद्वयावच्छेदकविषयितानिरूप कतावच्छेदकस्य चाप्रलिया मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वस्य स्वपः देन ग्रहणासम्भवात् तदवच्छिन्नेऽतिव्याः नच व्यभिचारविशिष्टवा धत्वस्यैव तथाविधस्य प्रसिद्धिरितिवाच्यं ताशवाधत्वावच्छिन्न विषयकशानस्य नियमतोमेयत्वविशिष्टव्याभिचारविषयकत्वाभ्युप- गमात् नच वाधविशिष्टव्याभिचारत्वस्य ताशस्य प्रसिद्धिरित्यपि वाच्य सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यत्रगगनाभाववघटादौ वाविपरीतवा. धादिनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे दोषमात्रे चाव्याप्तिवारणाय ताहशविषयितानिरूपकतावच्छेदकधमै स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप. कविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यापि विशेषणताया वा.

·१२६ सामान्यनिरुकिविवेचना च्यतया वाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य तदभावात् यदिच प्रथमकल्पमे- करूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावव्यवस्थापनाशयाद दुषयित्वा द्वितीयस्यैत. स्कल्पस्यानुसृततयात्रैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमोनोचित इ. त्युच्यते तदा वाधविशिष्टव्यभिचारज्ञानस्यापि मेयत्वविशिष्टव्यभिः चारविषयकतादृशज्ञानात्मकता नियमेन स्वीकृत्य दोषोनुसन्धेयः न. च तत्र स्वपदग्राह्याप्रसिद्धिः व्यभिचारवैशिष्टयस्यैव तत्त्वादिति उ. तस्थलद्वयीयाव्याप्त्यतिव्यातिभ्यां स्वभिन्नत्वतद्रूपभिन्नत्वविवक्षापि निरस्ता वेदितव्या ॥ द्वितीये बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिरपि दोषः वाधविशिष्टव्याभिचारस्वगतसमुदायत्वस्य स्वपदेनोपादानास. म्भवात् बाधवैशिष्टयगतसमुदायत्वा भिन्नत्वस्य तादृशसमुदायत्वे स. ममवादिति बोध्यम् ॥ तथासति धूमव्यभिचारीत्यादि अथ तथाविधं यत्स्वं तदवच्छिन्नविष यतावस्वतदवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वामयाभाववत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चये निवेश्यं धूमव्यभिचारिवाह्निमत्वस्य स्वपदग्राह्यत्वेपि तदवच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्य बाधज्ञाने विरहेणो- भयाभावसत्त्वान्नैवन्दोषइतिचेश्न बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तेः तज्ज्ञाने स्वपदग्राह्यबाधवैशिष्ट्यावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयताशु न्यत्वीवरहणाभयाभावसत्त्वात् । ननु स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्ना यावत्यः प्रतिवन्धकतार तत्प्रत्येक स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदककिञ्चिद्धर्मा वच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नं तादृशस्वपदार्थस्यैव विवक्षितत्वे स्व. पदेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वस्य ग्रहणसम्भवात तच्छिन्न- विषयत्वाव्यापकबिषयताशुन्यत्वतद्पावच्छिन्नविषयतावत्वोभयास्त- ज्याने सत्वेनोक्तातिव्याप्तेन सम्भवः नचाननुगमः पदार्थविशिष्ट. पदार्थवदन्यत्वस्यैव यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयविशेषण- त्वात् वैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतात्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मवत्वलम्बन्धेन धर्मव. त्ताच स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नसम्बन्धेन पदार्थवत्ताच स्वाव. च्छिन्नविषयतावत्वस्वावच्छिन्नविषयत्वाब्यापकविषयताशुन्यत्वोभय. व्यापकता स्वाव.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना सम्बन्धेन अवच्छेदकताया अनतिरिकवृत्तित्वादिरूपता विचा. रितैव मेयत्वविशिष्टासाधारण्यत्वादीनां स्वपग्राह्यतासम्पत्तिः प्रागावेदितत्यत्राप्यूह्या गगनाभावषदभाववत्कालीनघटोगगवानि. त्यादी बाधाद्यव्याप्तिवारणप्रकारोपि परिदर्शित एवेति सोप्यत्रा नुसन्धेयइतिचेत् एतस्य वक्ष्यमाणैतेनकल्पापेक्षया गुरुत्वेनोपेक्षणी यत्वात् स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नेत्यादिप्रथमकल्पे स्थलविशेषी. यत्वेन सम्भावितातिव्याप्तेः प्राक्दर्शिताया अत्रापि दुरुद्धरत्वाञ्चेति ।। स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताघटितप्रथमकल्पस्य स- मुदायलक्षणत्वेन तत्र प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितत्वा दिव्यावृत्तेः विशेष्यदलघटकतद्यावृत्तिसमत्वादुपेक्षितत्वेप्यत्र तद्यावृत्ते- विलक्षणतया प्रदर्शनीयत्वेन साप्रदयते तथाहि ताशप्रतिबध्यतानि. सापितत्वाप्रवेशे मेयत्वविशिष्टबाधत्वाद्यात्मकस्वपदार्थाप्रसिद्ध्याऽसम्भ. वापत्तिः तादृशबाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य मेयत्वप्रका. रतानिरूपितबाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध कतायामपि सत्त्वेन तदवच्छेदकविषयतावच्छेदकस्य विशिष्टान्तर त्वासम्भवात् अनुमितिनिष्ठप्रतिवध्यतानिवेशेप्ययमेव दोषः साध्य तावच्छेदकादेः फलं यद्यपि यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटितत्वाव हदो. घटाभाववद्ध्दकालीनवह्निमान्वयभाववद्भूतलकालीनहदोवह्निमा. नित्यादौ वाधाद्यव्याप्तिवारणन्न सम्भवति तथापि मेयत्वविशिष्टवलय. भाववज्रदादौ प्रमेयत्वाभावप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशे. ध्यताकबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय वह्नयभावविशिष्टवह्नयभा. ववद्धदादौ वयभावत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्न- प्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतामादाय चातिव्याप्तिवारणमे. व फलं सम्भवति तत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वस्यापि तत्तद्वि- शिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नतया तद्घटिततादृशप्रतिबन्धः कतासामान्यावच्छेदकविषयतावच्छेदकतादृशप्रतीतिविषयताव. च्छेदकरूपाप्रसिधा तस्य तस्य स्वपदेनोपादेयत्वासम्भवात् साध्य. तावच्छेदकाप्रवेशे द्वितीयस्य पक्षतावच्छेदकाप्रवेशे प्रथमस्यैव स्व. पदेनोपादेयत्वात्सर्वेषां युगपदप्रवेशेतु स्वपदार्थप्रसिद्धिर्दुघटैव एवं हेतुतावच्छेदकादिप्रबेशफलमप्यूह्यम् ॥ स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकयत्किञ्चिद्विषयवमित्यादि ·१२८ सामान्यनिरुक्तिविवेचना अत्रापि प्रथमकल्पवदनतिरिवृत्तित्वापेक्षया लघुभूतविशेषणानि. वार्य पाषाणमयत्ववपर्वतातिप्रसङ्गवारकतया प्रथमस्य हेतुमत्पक्ष. घटितासाधारण्याहौ हेतुमा हतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वमादाया. व्याप्तेलघुभूतविशेषणान्तरान्निवारणीयाया निधारकतया द्वितीयस्य चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतावश्यस्विवक्षणीयेति बोध्यम् ॥ অভিনয়শিল্পান্নালালাবান্ধব तावच्छेदकमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताया मेयत्ववि হিৰন্যৰামানুস্কালাঘবনবমনাথ নাস্তুহানি षयतात्वसामानाधिकरण्येनानिरूपितत्वानवेशलाभाय यत्किञ्चिदि- ति अन्यथा शब्दस्वाभाब्याइवच्छदकावच्छेदनैव तत्प्रतीतिः स्या दितिभावः॥ नचैतस्य स्वत्वर्धाटतत्वादननुगमः धम्मविशिष्टधर्मवत्वस्यैव व समुः दायार्थत्वात् वैशिष्ट्यञ्च स्वतादात्म्य स्वावच्छिन्नविषयताशालिनि- श्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापकाभावीयप्रतियोगितानिरूपितप. रम्परावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्नविषयितानिरूपितस्वावच्छिन्नानि. पितत्वसम्बन्धावच्छिन्नलम्बन्धितावद्धविच्छिन्नाविषयकातीति विषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन बोध्यम् ॥ अथ तादृशसम्बन्धितावद्धर्मभिन्नत्वमेवास्तु द्वितीयसम्बन्धो. लाघवादिति तन यादृशस्थलविशेषे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषय कं शान नियमतोवाधभ्रमात्मकं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्या तः तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वावच्छिन्नवि षयतायामेव सत्वेन तस्याश्च धमन्तिरावच्छिन्नानिरूपिततया तत्त धर्मभिन्नत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वे सत्त्वात् तादृशधर्मावच्छि नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य संसर्गत्वे च तथाविधमेय. त्वविशिष्टव्याभिचारविषयितायाः स्वनिरूपकज्ञानविषयतदघटकपदा. थतावच्छेदकधम्मावाच्छिन्नेनाप्यनिरूपिततया तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीविषयतावच्छेदकत्वस्य तत्र विरहात् ।। एतेन ताशसम्बन्धिता. वद्धमानवच्छिन्नविषयितावच्छेदकत्वमेवास्तु सम्बन्धो लाघवा दित्यपि प्रत्युक्तम् अतएव तादृशपरम्परावच्छेदकतावद्धम्मावच्छिन्न- विषयितावृत्त्यभावत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिकूटत्वा ·लामाम्यनिरूक्तिविवेचना १२९ वच्छिन्नवद्विषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वमेवास्तु सम्बन्धः याशया. दृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितमित्युक्त्या कूटनिवेशम्य यथाश्रुतेपि प्रती. यमानतयाऽत्र लाघवस्य स्फुटत्वान् नव व्याभिचारत्वगनसमुदायत्व वृत्तित्वाभावमेयत्वविशिष्टव्याभिचारत्वगतसमुदायत्वाभावतत्तद्विषयि. तानिष्ठत तद्यक्तित्वामावानां चालनीन्यायेन तथाविधविषयतावृत्ति त्वन कूटान्तर्गतया तेषां स्वावच्छिन्नविषयितामात्रे विरहादसम्भव इति वाच्यं तादृशविषयितावृत्यभावस्य किञ्चिद्धावच्छिन्ननिरू. पितत्वाभावत्वेन प्रवेशात् तावतापिलाघवस्यानपायात्।। नचैवमध्यभा वानामधिकरणभेदेन भेदपक्ष तत्तद्विषयितावृत्त्यभावमात्रस्यैव तादृश. कूटान्तर्गतया तस्यैकत्र सत्वासम्भवादसम्भव इति वाच्यं तादृशवि. षयितावृत्त्यभावीयप्रतियोगिताकूटवत्त्वस्यैव ससर्गतया विवक्षितत्वात् कूटवत्ताच स्वनिरूपकाभाववत्वसम्बन्धेनेत्येषा दिगित्यप्यपास्तम् कुटत्वस्य तथाविधस्यासर्वज्ञदुर्शेयत्वात् वीप्साया सामान्याभावनिवे शे तात्पर्यग्राहकनया तदनुसारेणैवेहानुगमे सम्बन्धस्योक्तत्वेन कूटत्वघाटनत्वादुक्त सम्बन्धस्यैव गुरुत्वाच्च ।। लाघवादाह अथवेति अत्राप्यवच्छेदकत्वम्पूर्ववदेवानतिरिक्तवृत्ति स्वरूपमेवावसेयम् अत्रच द्वितीयसम्बन्धस्तादशपरम्परावच्छेदक. तावद्धर्मावच्छिन्नविषयितास्वनिरूपितस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्य. त्वसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धित्वं तादृशविषयितात्वनिकापतस्वाव. च्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकत्वम्बानुगम घटकोशेयः ॥ बाधविशिष्टव्यभिचारवायवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गादिति नच बाधविशिष्टध्यभि. चारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकव्य- भिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषायत्वस्य वाधविशिष्टव्यभिचार. त्वावच्छिन्नानिरूपितत्वान्न ढोष इति वाच्यं सर्वगगनवद्वाच्यत्वादि. त्यत्र बाधनिश्चयानामेकरूपेण प्रतिबन्धकतापक्षे तत्राव्याप्तिवार णाय स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वस्य प्र. तिबन्धकत्वसामान्यावच्छेदकविषयित्वे विशेषणत्वस्य वाच्यत्वात् एवञ्च स्वविशिष्टविषयितावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छे. दकतावद्धर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमनुगम कोद्वितीयः सम्बन्धोवोध्यः स्ववैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्वावाच्छन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध १७ सा० वि० 4 ·१ सामान्यानाकविवेचना स्वाव. कतात्वव्यापकाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावद्ध. विच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन नच प्रतिबन्धकताभेदपक्ष एवा स्ति ज्यायानिति न तत्र दोष इति वाच्यम् उभयपक्षनिर्दुष्टलघुभूत वक्ष्यमाणैतेनेत्यादिकल्पापेक्षयाऽस्य जघन्यत्वेन परित्याज्यभावस्यै वोचितत्वात्॥ अथ स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता यावत्यः त. प्रेत्येकं यद्धर्मावच्छिन्नानिरूपितकिञ्चिद्धावच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नमाधद्धर्मावच्छिन्नानिरूपितविषयित्वनिष्ठा छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नधर्मत्वसमानाधिकरणावच्छेदक ताभिन्नविषयितात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपिताव. कछेदकता तन्निरूपितनिश्चयनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्वादिनि ष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकव्यापकतारूपामाववत्तद्रूपावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वनिवेश्यं तथाच बाधविशि- व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नब्यभिचारप्रतिबन्धकतायां वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितव्यभिचारत्वावच्छिन्नवि- षयित्वावच्छिन्नत्वस्य तथाविधवाधप्रतिबन्धकतायां तथाविध वाधविषयित्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्त्वेन यत्पदेन बाधविशिष्टव्यः भिचारत्बस्योपादेयतया तदवच्छिन्ने नातिव्याप्तिः एतदनुगमश्चोक्त प्रायएवेति नोच्यत इति चेन्न एतेनकल्पापेक्षया गुरुत्वादेतस्य परि- त्याज्यताया एवोचितत्वात् यत्र स्थलाविशेषे नास्ति व्याभिचारः पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षपदार्थान्त रविशिष्टहेत्वभाववत्प क्षयोश्च शाननियमेनैकमेव तदपि सदैव व्याभिचारभ्रमात्मकं तत्र प्रागुक्तरीत्याऽतिव्याप्तश्चेति ॥ विशेषगुणत्वेन घटत्वव्यापकतायास्तत्र प्रवेशपीत्यादि घटत्वसमानाधिक. रणाभावीयविशेषगुणत्वतदितरोभयानवाच्छन्नप्रतियोगितानवच्छे दकविशेषगुणत्वावच्छिन्नत्वस्थ विशेषगुणत्वावच्छिन्ने व्यापक स्वरूपत्वात घटत्वसमानाधिकरणाभावीयगुणत्वतदितरोभयानवच्छि नप्रतियोगितानवच्छेदकगुणत्वावच्छिन्नत्वस्य गुणत्वाव. च्छिन्ने घटत्वव्यापकत्वरूपत्वादुभयोर्भेदन विशेषगुणवान्घट इति ज्ञाने संसर्गघटकतया विशेषगुणत्वावच्छिन्ने घटत्वव्यापकत्वाव गाहिनि गुणत्वावच्छिन्ने न घटत्वव्यापकत्वावगाहित्वसम्भवः ॥

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १३१ नच विशेषगुणत्वावच्छिन्नेपि घटत्वब्यापकतागुणवतदितरोभया नवच्छिन्नप्रतियोगित्वघटितवास्त्वितिवाच्यं विशेषगुणप्रकारकबुद्धौ स्वोद्देश्यतावच्छेदकधर्मव्यापकताया गुणवतदितराभयानवाच्छन्नप्र. तियोगिताया भाने द्रव्यत्वावच्छेदेन विशेषगुणवत्वावगाहिनोशानस्य. प्रमात्वापत्तेः घटत्ववापकता तथाविधा भासते द्रव्यत्वाव्यापकता. नेत्युक्तविशेषकाभावेनासम्भवात् । अथवा विशेषत्वगुणत्वोभयत्वा. पच्छेदेन ताहप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्त्यभाववद्विशेषगुणत्वा बच्छिन्नत्वरूपविशेषगुणत्वावच्छिन्नानेष्ठव्यापकत्वाबगाहिशाने गु: णत्वगतेकत्वावच्छेदेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववद्गुण- त्वावच्छिन्नत्वरूपस्य गुणत्वविशिष्टनिष्ठव्यापकत्वस्य न भानसम्म. व उभयोर्भेदात् उक्तापत्त्या च गुणत्वगतैकत्वावच्छेदेन ताशाभाव घटितव्यापकत्वस्य विशेषगुणत्वावच्छिन्ने व्यापकत्वात्मकताया वक्तुमशक्यत्वादिति भावः ॥ नच द्वितीयकल्पस्य धूमव्यभिचारिवह्निमान्धुमवावरित्यत्र वा. धाव्याप्तिप्रसङ्गेन दूषितत्वात् तद्दोषस्येदानीमिष्टत्वात् विशेषगुणव- घटे च तत्स्थानीये स्वपदेन विशेषगुणवघटत्वस्य गुणवद्घट. स्वस्य च धारणासम्भवेन दोषासम्भवात् तत्कल्पस्य कोदोष इति वाच्यं मेयत्वषद्विशेषगुणाभावयद्घटपक्षकस्थले मेयत्वव. घटेऽव्याप्त्यापत्तेः तविशेषगुणद्घटत्वस्य स्वपदेन ग्रहण लम्भवात् । वस्तुतोभावनान्योयोवायुवृत्तिवात्तस्पर्शाबृत्तिधर्मसमवायी तदन्यः स्वे सति गुरुत्वात् जलद्रवत्वान्यत्वरूपस्य गुणनिष्ठविशेषत्वस्य स खण्डतया भेदवद्गुणवद्घटत्वस्य स्वपदेनोपादानसम्भवेन विशेष. गुणवद्धट एव तत्राव्याप्तिबोध्या॥ विशेषगुणाभाववाद्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटोगुणसामान्याभाववानियादाविति दे. शकालादीनामुद्देश्यतावच्छेदकत्वे तदवच्छेद्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्ध रूपस्यैव भानाभ्युपगमेन व्यापकत्वाघटितस्यैव तत्र वाधाश्रयासि. द्धिरूपत्वाव्याप्तिसम्भव इति भावः । ननु गुणसामान्याभाववान्घटो विशेषगुणाभाववानित्यत्र घट- स्वसामानाधिकरण्येन गुणवघटरूपाश्रयासिद्धिघटिते बाधेऽन्याप्ति. सम्मव ईटस्थलानुधावनमनुचितमिति चेन्न सामानाधिकरण्येन वाधघटितवाधाव्याप्तिवारणाय प्रागुक्तेनोभयम्सबन्धावच्छिन्नप्रतियो.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना गिताकाभावेनात्रापि धारणसम्भवात् द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटघाट ताश्रयासिद्धिनिर्णयप्रतिबध्यतायास्सामानाधिकरण्येन बुद्धित्वानव च्छिन्नत्वात् प्रतिवध्याभूतज्ञानेपि सम्बन्धांशे कालरूपोहेश्यतावच्छे. दकावच्छेद्यत्वस्य भानात् तद्घटितोक्तसम्बन्धस्या श्रयासिद्धित्वव्य. धिकरणत्वेन तत्र दोषसम्भवात् व्यापकत्वानवच्छेद्यसंलगताकबु. द्धित्वस्यैव सामानाधिकरण्येन बुधित्वरूपत्वे च बाधनिर्णयप्रतिवध्य ताया अपि तादृशबुद्धित्वावच्छिन्नतया दोषसम्भवात् कालातिरिक्त पक्षतावच्छेदकसाध्ययोःप्रागुक्तस्यलतुल्यतयैव तत्स्थलस्यैव प्रथम बुद्धावारूढतयोक्तत्वादित्यपि केचित् ॥ गुणाभावादनामव्याप्यवृत्ति बेन कपिसंयोगसाध्यकवृक्षपक्षकस्थले कपिसंयोगाभाववद्वक्षस्येव गुणवघटस्यापि वाधत्वविरहात् कालिकाध्याप्यवृत्तिसाध्यके काल विशेषस्य पक्षतावच्छेदकतया बाधसम्पत्यर्थमनुसरणमित्यपरे त चिन्त्यं तथासति विशेषणगुणाभाववान्घटोगुणसामान्याभाववानित्ये. तत्स्थलपरित्यागवीजत्वेनैतस्याप्युद्भावनीयतयोपेक्षाया निजित्वाप. तः बाधस्थले तोरपक्षधर्मत्वानकान्तिकत्वान्यतरप्रवादं व्याप्यवृ. त्तिसाध्यकस्थलीयाभिप्रायकतया समर्थ्य कपिसंयोगाभावववृक्षस्य बाधताया मथुरानाथेनोपपादिततया दृष्टान्तवैषम्याच्चेतिध्येयम् ॥ अत्रेदञ्चिन्त्यते कालविशेषस्य यत्रोद्देश्यतावच्छेदकघटकता त प्रोद्देश्यतावच्छेदकमात्रावच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्वन्धरूपमेव किम्वा कालावशेषावच्छिन्नत्वमेव तथा नाद्यः घटमात्रस्यैव द्वितीयक्षणाव च्छिन्नतया तादृशे यत्किञ्चिद्घटे गुणसामान्याभावावगाहेनोगुग. बत्त्वावगाहिनश्च अहस्यापि सस्सवेन तयोरपि परस्परं प्रतिबन्धक स्वापत्तेः । तद्यावृत्तप्रतिवन्धकत्वस्यावच्छेदकावच्छेदेन व्यापकत्वा. धगाहिशानाभ्युपगमम्विना वक्तुमशक्यत्वात् नच यत्किञ्चिद्घटा घगाहि ताशशाननोत्पद्यत एव उत्पद्यमानमपि वा तथावि धविरोधिज्ञानमपि प्रतिवनात्येवेति वाच्यम् अनुभवविरोधात् अ. न्यथा घटत्वमात्रधर्मिमतावच्छेदकस्थलेप्येतस्य सम्भवेन पूर्वस्थल परित्यागे वीजाभावात् अतएव द्वितीयक्षणावच्छिन्नो घटो नीला त्यस्यावच्छेदकावच्छेद्यत्वावगाहनो भ्रमत्वं सामानाधिकरण्यमात्रा वगाहिनः प्रमात्वमप्यानुभविकश्मनाकुलमवतिष्ठते। द्वितीयं त्वङ्गीकु. मः तत्रचावच्छेदकावच्छेदेन बुद्धिस्थले संसर्गघटकतया द्वितीयक्ष ·सामान्यनिरुतिविवेचना णावच्छिन्नघटत्वव्यापकत्वमात्रं शुद्धघटत्वब्यापकत्वसहितस्वरूपस म्बन्धरूपद्वितीयक्षणावच्छिन्नत्वं द्वितीयक्षणावच्छिन्नघटत्वव्यापकत्व. सहितस्वरूपलम्बन्धरूपद्वितीयक्षणावच्छिन्नत्वम्वाभासत इति यथा-- नुभवमास्थीयतां सामानाधिकरण्येन बुद्धिस्थलेच विधये संसर्गघट. कतया स्वतोवा कालमात्ररूपोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वं स्वरूप, सम्बन्धरूपमेव भासत एवेदमेव च कालोद्देश्यतावच्छेदकस्थलस्य तदितरस्थलात्सर्वथावैलक्ष्य एवञ्चैतत्स्थलेपि नाव्याप्तिसम्भवः विशेषगुणाभाववद्वितीयक्षणावीच्छन्नघटत्वावच्छेदनापि गुणसा- मान्याभावावगाहिबुद्धोतियक्षणावच्छिन्नघटत्वलामानाधिकरण्यमा. त्रावगाहितया तादृशघटत्वावच्छेदेन गुणवद्धटस्यैव वाधरूपताया वक्तव्यत्वात् यदि तद्घटानुयागिकसम्बन्ध एव कालस्योहे. श्यतावच्छेदकताघटसम्बन्धोवाच्यः तत्र सामानाधिकरण्येन गुण- वघटस्य वाधरूपतया तत्र दोषसम्भव इत्युच्यते तदा विशेषगुणा भाववानयं गुणसामान्याभाववानित्यत्रैवान्याविरुद्भावयितुमुचितति कालविशेषस्य पक्षतावच्छेदकतयानुसरणं सामानाधिकरण्येन वाध. मात्रसम्पादनफल कमित्युक्तस्थलेप्यस्त्येव तात्पर्य तदनुक्तिश्च स मयविशेषाहितदोषप्रतिभावौचियादतितु गृहीमः । एतेन स्वावच्छिन्ननिरूपितवियित्वावच्छिन्नेति । अत्र द्वितीयावच्छेदकत्व. स्य स्वरूपलम्बन्धरूपत्वे सर्वत्रासम्भवः एकदेशविषयितायाम्प्रति बन्धकतावच्छेदकविषायतात्वस्य सत्त्वेन तत्र वाधवाद्यवच्छिन्न नि. कपितत्वविरहात् अतोनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव तद्वाच्यम् ॥ यत्तु यद् पावच्छिन्नविषयित्वसामान्ये तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व तद्रूपा. वच्छिन्ननिरूपितत्वमेव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं तथासति नाल म्भवः एवञ्च वह्नयभाववज्जल बत्तिजलबभ्रदत्वावच्छिन्ननिरूपित स्वस्य निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकजलव. ध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वे विरहेण तादृशविषयितात्वव्यापकस्वाव. च्छिन्ननिरूप्यताकत्वस्थ तादृशहदत्वे विरहात्तदवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्ग- विरहात् विशिष्टद्वयाघटितत्वमपि न निवेशनीयमिति तत्तुच्छम् हेतुमत्पक्षघटितासाधारण्ये सत्प्रतिपक्षे च हेतुमत्पक्षतावच्छेदका- वछिन्नविषयत्वमादायायायत्यापत्तेः असाधारण्यसत्प्रतिपक्षविषयि- तासाधारणासाधारण्यघटकविषयिताभिन्नत्वसत्प्रतिपक्षघटकविष.

·१३४ सामान्यनिरूतिविवेचना यिताभिन्नत्वयोनिवेशापेक्षया अत्रानतिरिक्तवृत्तित्वस्य विशिष्टद्व. याघटितत्वस्य च निवेशस्यैव लाघवेन युक्तत्वात्॥ यद्यपि विशिष्टद्व याघटित्वनिवेशेपि सत्प्रतिपक्षासाधारण्यघटकविषयिताभिन्नत्वनि- वेश आवश्यकः तथापि सत्प्रतिपक्षासाधारण्यविषयितासाधारण- तनिवेशस्य न तत्राप्यावश्यकताऽत्रच तदेव तयोरव्याप्तिवारणाय निवेश्यं तच्चासारण्यविषयिताव्यापिका यद्रूपावच्छिन्ननिरूपित- विषयितासाधारण्यविषायताभिन्नतद्रूपावच्छिन्नानकापतविषायताभि प्रत्वमेवमेव सत्प्रतिपक्षघटकविषयिताभिन्नत्वमपि वक्तव्यम्भव. तिचैव सत्प्रतिपक्षत्वासाधारण्यत्वयोर्द्विधाप्रवेश इति गौरवम् । किच शब्दानुगमपक्षीयताया इदानींतनलक्षणाना व्यवस्था. पितत्वात्तत्पक्षे वा नैतस्य प्रकारस्य सम्भवः तथाहि यत्रासा- धारण्य सत्प्रतिपक्षयोरप्रसिद्धिस्तत्रासाधारण्यसत्प्रतिपक्षघटकविष. यित्वाप्रसिद्धथा तघटितनिरुक्तविशिष्टभेदाप्रसिद्ध्या तत्रत्यदोषेष्व. ध्याप्तिः विशिष्टद्वयविषयताविशेषणभेदस्येव भ्रमप्रमासाधारणविष. यिताया वाधवुद्धिजनकतावच्छेदकविषयित्वादिना भेदस्य ते. मैव रूपेण ताहशविषयित्वप्रवेशेपि सा- ध्याभावव्याष्यप्रतिहेतुविषयित्वस्य सत्प्रतिपक्षचानीयस्य कतावच्छेदकतया ताशविशिष्टभदवत्वात् तस्य सत्प्रति- पक्षनिरूपितत्वविरहात्मत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिः एवं हृदोवह्निमाजलादि- स्यत्रासाधारण्यघटकाविषयताभिन्नजलवभ्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वमा. दायाव्याप्तिः । अथ प्रकृतसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व. विषयतां निरूप्यनिरूपकभावापनविषयतात्वेन निवेश्य तन्निरूपि. तप्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितप्रकृतपक्षतावच्छे. दकावच्छिन्नविषयत्वतनिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानि. कपितपक्षवृत्तित्वविषयत्वद्वयव्यापिका यद्रूपावच्छिन्नविषयता भ्र. मप्रमासाधारणनिरूप्यनिरूपकभावापन्नासाधारण्यविषयिताभिन्ना त. द्रूपावच्छिन्नविषयितभिन्नत्वग्निवेश्यम् एवमेवच सत्प्रतिपक्षघटक विषयिताभिन्नत्वंनिर्वक्तव्यं, तथाच नोक्तदोषाणामवकाश इतिचेन्न ह. दोजलवद्धदकालीनवह्निमान् पङ्कजादित्यत्र जलवद्ध्दकालीनवह्नि व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलेऽतिव्याप्तेः जलवद्ध्दत्वावच्छिन्नवि- षयताया उक्तभेदवत्त्वविरहात् । तादृशप्रतियोगिजलत्वावच्छिन्नवि. व्याच्यतया च ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना तत्रा. षयितायाश्च तथाविधविशिष्टनिरूपितत्वात् उक्तयुक्त्या ताशवह्नयः भावधज्जलवत्यतिव्याप्तेश्च यदिचाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयितामा दाय गगनाभाववदभाववत्कालीनघटेऽज्याप्तिबारणाय स्वयापि प्रारूप रिस्कृतविशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञानीयत्वं यदूपावच्छिन्नविषयत्वे नि वेश्य तद्वारकप्रकारान्तरनिराकरणतिर्यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटित. त्वपरिष्कारावसरे दर्शितत्वात् तथाचास्माभिरपि तदेव निवेश्यसि ति नोक्तदोषसम्भव इतिविभाज्यते । तदाप्येकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे शैवालवद्धदत्वावच्छिन्नवि. षयित्वसामान्यस्य तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वादुक्तभेदववाउच तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वस्थ तादृशविषयितात्वाधिकरणतया साधारण्यनिरूपितत्वविरहात्तत्राध्याप्तिदुर्वारा। अतएव प्रकृतहेतुम- स्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयिताभिन्नत्वसत्प्रतिपक्षविषयिताभिन्न प्रकृतसाध्याभावव्याप्यप्रतिहेतुविषयिताभिन्नत्वतादृशप्रतिहेतुमत्प क्षविषयिताभिन्नत्वादिकमेव निवेश्यं नतूक्तरीत्याऽसाधारण्यादि. विषयताभिन्नत्वमपीत्यतिलाघवमिति निरस्तम् प्रतिहतोरनन्ततया तद्घटितविशिष्टविषयिताभेदकूटनिवेशेऽतिगौरवात्तदनुगमस्य दु श्शक्यत्वाच्च ॥ किश्चाभाववत्ताशघटादावतिव्याप्तिः तत्तन्निश्चयानां विशिष्टनिः श्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वपक्षे दुर्वारा गगनाभाववभाववत्त्वावच्छिन्नवि षयित्वसामान्यस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् विशिष्टद्वयविषय. ताशून्यज्ञानीयगगनाभाववत्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयितायाः तादृश. विशिष्टनिरूपितत्वादिति तद्वारणप्रकारान्तरस्य लघुभूतस्य विरहेण त्वयापि विशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वनिवेशनीयमेवेति लाघवादनति. रिक्तवृत्तित्वमेव वक्तव्यम् यदि च सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ वा. धनिश्चयानामेक रूपेण प्रतिबन्धकत्वे हृदोवढयभाववान् इदे वह्नय. भाव इत्यनयोरकरूपेण प्रतिबन्धकत्वे च ताशयत्किञ्चित्प्रतिबन्ध कतावच्छेदकवाधान्तरविषयतामादाय लक्षणासम्भववारणाय य. त्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वा व्यापकविषयताशुन्यज्ञानयित्वाग्निवेश्यं तथाचाभाववत्ताशघटे ना. तिव्याप्तिः ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्याभाववत्तादृशघटत्वावच्छि. नविषयित्वस्य विशिष्टद्वयविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहात् गगनाभा ·শ্রামানিকিনিলা ववत्तादृशघटस्वावच्छिन्नविषयित्वस्य तादृशाव्यापकाविषयिताशून्य ज्ञानीयत्वविरहात् । ताशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयि याप्रसिद्धरित्युच्यते तदाप्येतत्पक्षस्य प्रागदूषितत्वेन दोषस्यैवा भाषेन तन्निवेशस्य नास्त्येव प्रयोजनम् जातिमत्पक्षकवलिलाध्यके बयभाववजातिमत्यव्याप्तिवारणाय यत्किञ्चिदूपावच्छिन्नविषयि स्वाध्यापकविषयिताशुन्थशानीयत्वमेव निवेशनीय तथाच तत्रतत्रो. कदोषे धर्मविशेषावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्यत्वघटि- शताहशविषयितात्वव्यापकतारूपविशेषाभावमादाय लक्षणसमन्व- यस्येब गगनाभाववत्तादृशघटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविष. यिताशून्यत्वघटितताहशविषयितात्वव्यापकतात्मकविशेषाभावमा. दायातिध्यात्येरप्यस्त्येव सम्भवः । एतेन प्रतिबन्धकताघटितलक्षणपरमलिद्धान्तस्यैतत्कल्पस्यैक रूपेण प्रतिबन्धकत्वतदभावोभयपक्षनिर्दोषत्वमेवोचितमित्यपरितो. षवन्तोपि निराकृता:नच स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशू न्यत्त्वस्यापि निर्दोषतायाः प्रागुक्तत्वेन तदेव लाघवादेव निवेश्यं तया. सत्येकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावेपि नक्षतिः एवञ्च विशिष्टद्वयाटि. तत्वन निवेश्यमिति वाच्यम् एवंसति स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छि नत्वदलस्य व्यर्थत्वापत्त्यैतस्य लक्षणान्तरत्वापत्तेः तथाहि बाधादि निर्णयप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिवाविषयितात्वव्यापकस्वावच्छि. ननिरूप्यताकवदित्वाद्यवच्छिन्नत्वमादाय वह्नयाघेकदेशातिव्याप्ति वारणाय तन्निवेशितं न च स्वातिरिक्तधम्मनिवच्छिन्नस्वाब. च्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्वविवक्षणान्न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं वाधादिनिर्णयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितात्वस्य मेयत्ववि शिष्टवह्नयमाववज्रदत्वाधवच्छिन्नविषयितायां सत्त्वेन तत्र वह्नयभा ववद्ध्दत्वाद्यवच्छिन्ननिरूप्यताया विवक्षिताया विरहादसम्भवाप. त्तेः तदिदमेकदेशातिव्याप्तिवारण तद्दलप्रवेशफलमुक्तविधाव्यापक विषयताशुन्यत्वनिवेशेन सम्भवति वह्नयभाववद्ध्दत्वाद्यवच्छिन्न विषयिताया वह्नित्वाद्यवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञा नीयत्वविरहात् तस्मादेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षीयमव्यापक विषयताशून्यत्वाघटितमुभयपक्षीयम्बा किश्चिद्रूपावच्छिन्नविषयि. वाव्यापकविषयिताशून्यत्वधटितमेवेदं लक्षपामित्यकामेनापि वा.

·ঘানালিকিনিনা भिमतं तत्र रणाय च्यं तथासत्यभाववत्ताशघटेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाध. टितत्वं प्रथमइलेपि निवेश्यमेवेति हेतुमत्पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न. विषयत्वादिकमादायासाधारण्यसत्प्रतिपक्षाव्यासिबारणाय द्वितीय दलेपि विवक्ष णीयमेवानतिरिक्तवृत्तित्वम् ॥ यतु द्वितीयदिशि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमेवास्माकम. स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीय- त्वनिवेशपि पाषाणमयत्ववत्पर्वताभाववद्धदादावतिव्याप्तिवा प्रतिबन्धकताविशेषणमवच्छिन्नत्वान्तमनतिरिक्तवृत्तित्व. घटितमुपादेयमेव वह्नयभाववत्पाषाणमयत्ववह्नयभाववदभाववत्त्वादे. रप्रसिदितयाऽव्यापकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वविरहेण च तदवच्छि. अविषयित्वमादाय वारणासम्भवादिति तत्तुच्छम् तथासति द्विती यावच्छेदकत्वस्य लक्षणप्रबिष्टत्वेन तस्यैवानतिरिक्तवृत्तित्वरूपता. मात्रविवक्षया सर्वदोषवारणसम्भवे प्रतिबन्धकताविशेषणतयाऽव. च्छिन्नत्वान्तं निवेश्य तघटकावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तिरूपता. नुधावनस्य परमविवेचकभट्टाचार्यपरिशीलितत्वमयुक्तमित्थमाश- डायास्त्वया दुर्निवार्यत्वात् नचैवमाशङ्कास्मत्पक्षे समुन्मिषति अ. व्यापकविषयताशून्यत्वस्य प्रकृतलक्षणानिविष्टत्वात् तनिवेश्यस. म्पादितदोषविरहस्य प्रतिबन्धकताविशेषणावच्छिन्नत्वान्तविकल- तया लघुभूतस्य च लक्षणस्य लक्षणान्तरत्वादेकेनापरस्यान्यथा. कर्जुमशक्यत्वात् दोषवारणायोपरिष्टात्तस्य निवेशनीयत्वेपि ता. इशावच्छिन्नत्वघटितलक्षणदोषसम्पादिततया उपजीव्यविरोधपरि- हारमुखेन तथाविधलक्षणशरीराक्षतिसम्पादककिञ्चिद्रूपावच्छिन्नवि. षयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वाकारणव हि तन्निवेशनीयतामावहति किश्च भवदभिमतनिवेश्यभावाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशनमे. करूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्ष एव सम्भवदुक्तिकं तत्रासाधारण्ये शैवाल वद्धदत्वाद्यवच्छिन्नविषयितामादाय विशिष्टेजलात्मके प्रागुक्ताया अ. व्याप्तेः तन्निवेशे वारणसम्भवेपि हृदश्शेवालवद्ध्दकालीनवह्निमा- अलादित्यत्रासाधारण्ये तादृशवह्नयभावव्याप्यजलवद्ध्दरूपसत्प्र. तिपक्षे चाव्याप्त्यापत्तिर्दुारा तद्वारणाय च प्रागुक्तव्यापकत्वघटि. तासाधारण्यघटकविषयताभिन्नत्वादिकमेव निवेश्य तथाचता. दृशभेदनिवेशकदाविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशस्वावच्छिन्नविषयित्वा- १८ सा० वि० ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना व्यापकविषयताशून्यत्वप्रवेशगोत्ववद्रूपवाधाव्याप्तिवारकावच्छेदक- त्वनिष्ठव्यापकताघटकसम्बन्धविशेषप्रवेशापेक्षया लाघवात् प्रतिबन्ध कतैक्यतद्भावोभयपक्षेपि प्रतिबन्धकतानुपयुक्ततया भासमानाभाव. विशेषणगगनघटितगगनाभाववत्ताशघटस्य मेयत्वविशिष्टवाधादितु ल्यस्य दोषतामनभ्युपेत्यासाधारण्याद्यव्याप्तिवारणाय द्वितीयावच्छे. दकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं विशिष्टद्वयाघटितत्वाघटितं तदाश्रयः विषयित्वञ्च किञ्चिद्रूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्ववि. शेषितं वयायेकदेशातिव्याप्तिवारणाय विवक्षितमवच्छिन्नत्वान्तञ्चा- भाववत्ताहशघटेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयविषयताशुन्यत्वघटि- तेन वह्नयभाववजलववृत्तिजलवद्धदत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितयकि. ञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकतादृशविषयित्वमादाय जलवज्रदेऽतिव्या. तिवारणाय विवक्षणीयेनाननिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वेन घटित. वक्तव्यम्। एतेन अवच्छिन्नान्तपदोपादानगृहीतस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे दकत्वतात्पर्यवदवच्छेदकपदार्थस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतायावक्तु. मशक्यतया अनतिरिक्तवृत्तित्वस्यावच्छेदकत्वपदार्थत्वेपि तद्रूप. द्वितीयावच्छेदकत्वघटितस्य लक्षणान्तरता भवत्येव प्रकृतलक्षणवा- क्येनावोध्यत्वात् अन्यथा सिद्धान्तव्याप्तेः प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटि- ताया निरवच्छिन्नवृत्तित्वघटिते लक्षणे लक्षणान्तरता न स्यान्निरुक्त वृत्तित्वस्य लक्षणघटकहेतुसामानाधिकरण्यपरिष्कारात्मकताया व क्तुंशक्यतया लक्षणवहिर्भूतविशेषणत्वाभावप्रसक्तरित्युक्तावपिनक्ष तिः एवं द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे स्वावच्छिन्न विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य तदाश्रयविषयिताविशेष णत्वे च प्रथमावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं न वक्तव्यमित्याशङ्का निराकृता तथासत्यवच्छिन्नत्वान्तदलस्य व्यर्थत्वापत्त्या तटकाव. च्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वानतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वयोः परीक्ष णस्य वायसदशनपरीक्षणसपक्षत्वात् तस्मादुभयत्रवच्छेदकत्वमन तिरिक्तवृत्तित्वरूपमेव सिद्धमित्यलमाधिकावेशेन ॥ येतु घटायुदासीनविषयकं ज्ञानं यत्र बाधादिविषकं तज्ज्ञानमपि नियमतोघटादिविषयकं तत्र द्वितीयावच्छेदकत्वस्यानतिरिक्तवृत्ति स्वरूपत्वेऽव्याप्ति स्यादिति तदवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपमेव वा.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १३९ च्यं तथासति पाषाणमयत्ववत्पर्वतादावतिव्याप्तिवारणायानतिरिक्तवृ. त्तित्त्वरूपावच्छेदकत्वघटितमवच्छिन्नत्वान्तमुपादेयम्भवतीति द्विती. यावच्छेदकताया: स्वरूपसम्बन्धरूपता प्रथमायास्त्वनतिरिक्तवृत्ति. स्वरूपतैवेति वदन्ति ते च निष्कारणस्थलविशेषकल्पनया स्वरूप. सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे प्रदर्शितगौरवान नाकलनेन च प्रदर्शितसू. स्ममार्गासञ्चरणकौशला वेदितव्याः। यद्यपि द्वितीयावच्छेदकत्वस्य प्रकृतलक्षणघटकतया तस्यैव स्वरूपसम्वन्धरूपानतिरिक्तवृत्तित्वरूपोभयत्वोपगमे सम्भाविता. व्याप्तेः स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशुन्यत्वस्य भवदभिमत. त्वेन तेन वढयायेकदेशातिव्याप्तेश्च वारणसम्भवादवच्छिन्नत्वान्तो. पादानवैफल्यमस्त्येव नचात्र किलाघवमितिवाच्यम् । अनतिरिक्तव. त्तित्वघटितावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणतयोपादाने वयाये. कदेशविषयितामादायासम्भववारणाय द्वितीयावच्छेदकत्वस्य विष- यित्वसामान्ये विवक्षणीयतया व्यापकत्वस्यैकस्याधिक्यादस्मत्पक्ष तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिस्वरूपावच्छेदकत्ववत्येव तन्निरूपितस्व- रूपसम्बन्धरूपतावच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वादिति दोषो न लम्भवति. एतेनेत्यादिनैतत्परिहारस्योक्तप्रायत्वात् इदानींकिञ्चिदूपावच्छिन्नविष. यित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वस्याप्युको क्षत्यभावात् त्वयेव मयाप्यभा ववदटातिव्याप्तिवारणप्रकारस्यानुसरणीयत्वात् तत्र गौरवस्य स्वरू- पसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यावर्जनीयत्वेऽदोषत्वादित्येकदेशातिव्या. तिवारकतयाऽवच्छिन्नान्तस्य सार्थकत्वाच्च तथापि यत्र मेयत्ववि. शिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञाननियमतो मेयत्वविशिष्टव्यभिचारघटित. साध्याभावादिव्यावर्तकधम्मदर्शनात्मकमेव तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभि- चारविषयिताब्यापकज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकमे. यत्वविशिष्टव्यभिचारघटितव्यावर्तकधर्मवत्पक्षविषयित्वसामान्य मादायतिव्याप्तिवारणाय प्रथमादिश्येव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक- त्वम्वाच्यं तथाच मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवियित्वसामान्यावच्छि- नत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वे विरहान्न दोषः यद्वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकंशानं नियमतो वाधविषयक पाधज्ञानमपि ताशव्यभिचारकालीनसाध्याभाववत्पक्षविषयक कदाचित्ताशयभिचारसम्बन्धान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षविष..

·१४० सामान्यनिरुकिविवेचना यकङ्कदाचिज्जायते नतु केवल साध्याभाववत्पक्षविषयकं तत्र मे यत्वविशिष्टव्यभिचारविषवितानतिरिक्तवृत्तिकप्रतिबन्धकतावच्छेदक त्ववद्वाधविषयित्वमात्रे ताशव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपित्वस्य सत्त्वात् प्रथमावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वे च वाधप्रतिबन्ध कतायां ताहशव्यभिचारविषयित्वसामान्यावच्छिन्नत्वविरहान्न दोषः एवञ्च प्रागुक्तदोषसम्भावनया द्वितीयस्य स्वरूपसम्बन्धरूपता पतहो षसम्भावनया प्रथमस्य वेत्यत्र विनिगमनाविरहादेकस्यापि न तसि द्धिः स्यादुभयत्रैषावच्छेदकत्वस्योभयरूपता वा स्यादितिध्येयम् । नचालाधारण्ये कागतिः तद्विषयिताया अप्रतिबन्धकज्ञानसा. धारणत्वादितिवाच्यम् । उभयत्रैव निरूप्यनिरूपकभावापन्न- विषयतात्वेन भ्रमप्रमासाधारणासाधारण्यविषयतां निवेश्य तच्छून्यत्वप्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वोमयाभावस्यैव निवेश्यत्वात् यद्यपीदम्भूयः प्रदर्शितम्, तथापि निवेशरीतिविशेषप्रदर्शनाये. हाप्युक्तम् तथाहि स्वावच्छिन्नविषयताशालितादृशनिश्चयवृ- तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववद्भावीया याऽसाधारण्यविषयः स्वाभावत्वावच्छिन्नोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तन्निरूपिताभावत्व. निष्ठावच्छेदकतानिरूपिता या प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतात्वस- मानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्ना अथवा धिकरणावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताभिन्नप्रकारत्वनिष्ठा. वच्छेदकतामिन्नत्वे सति प्रकारत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वा ताशविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति विशेष्यत्वनि ष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वा निश्चयत्वनिष्ठावच्छिन्नत्वसम्बन्धाव: छिन्नावच्छेदकताभिन्न प्रतिबन्धकतात्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे. देकत्वानिरूपिता या प्रतियोगिता तत्सम्बन्धाबच्छिन्न प्रतिबन्धकत्व. निष्ठावच्छेदकता तदवच्छिन्ना तनिरूपितावच्छेदकतावदुभयावृत्ति. धविच्छिन्ना तरच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपातावच्छेद- कतानिरूपिता वा या प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदतानि. अपिताभावत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितोभयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिक पितासाधारण्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकाभाववृत्तिव्याप. कतारूपाभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरस्परीययकिञ्चिदूपावच्छिन्न- विषयित्वाध्यापकविषयिताशुन्यत्वनिष्ठाबच्छेदकतानिरूपितनिश्चय- धर्मत्वसमाना.

·सामान्यनिरुकिविवेचना निष्ठावच्छेदकता तन्निरूपितविषयित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूप. कत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद कतावद्धविच्छिन्ननिरूपितविषयितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदक. त्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धोयोऽभाव: तद्वत्स्वावच्छिन्ननिरूप्यता. कत्वस्वतादात्म्योभयसम्बन्धेन वस्तुविशिष्टवस्त्ववच्छिन्नत्वं समुदा यार्थः अत्र प्रतिबन्धकमेदेप्येकधर्मावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया अभिः नत्व उभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नेति तदपीतरवारकरूपमेव बोध्यं तेन तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टतत्प्रतिवन्धकत्वामावमादायासाधारण्य. भिन्नेषु न लक्षणासम्भवः प्रतिबन्धकभेदेन प्रतिबन्धकताभेदे चाथवे. त्याद्यनुशरणीयं तत्रापि साक्षात्परम्परासाधरणावच्छेदकत्व. पक्षे प्रथमसत्यन्तपक्षः साक्षादेवावच्छेदकत्वे द्वितीयसत्यन्तपक्षः तज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टवह्नयभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहदत्वा. वच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वाद्यभावमादाया. साधारण्यभिन्नेषु असंभववारणायावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानि. पितत्वप्रवेशः उक्तप्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वस्य द्वितीयोभया- भावप्रतियोग्यभावप्रतियोगिप्रतिबन्धकत्वविशेषणत्वे तदवच्छिन्न. वेन प्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकत्वप्रवेशः उपलक्षणत्वे प्रतिवन्धक स्वभेदाभेदपक्षानुसारात्स्वावच्छेदकतेत्यादिकल्पद्वयमुक्तम् एकरूपे. ण प्रतिबन्धकत्वतदभावोभयपक्षनिहोषत्वसम्पत्तिफलककिञ्चिद्रूपाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशुन्यत्वस्य तादृशविषयितात्वव्या. पकतारूपाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकोटौ प्रवेशात् विशेषाभावात्म. कताहशाभावमादाय सर्वगगनवदित्यादी बाधे लक्षणसङ्गतिः तन्नि बेशरीतिजगदीशकतावच्छेदकत्वलक्षणदीधितिव्याख्याविवरणे वि. स्तरेणास्माभिर्शितेति नेहोच्यते । लाघवादाह अथवेति अत्रापि द्वितीयावच्छेदकता पाषाणमयत्वव. पर्वतादौ ताशपर्वतत्वाधवच्छिन्नानिरूपितस्य विषयित्वस्य वह्य- भाववत्पाषाणमयत्ववदारप्रसिधाऽप्रसिद्धत्वेन प्रसिद्धस्य प्रतिब. न्धकतातिरिक्तवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तेर्विशिष्टविषाये. त्वस्य तादृशधावच्छिन्नानिसापितत्वविरहेण स्वावच्छिन्नानिक- पितविषयित्वानवच्छिन्नज्ञानवैशिष्ठयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदक स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयितासामान्यकधर्मावच्छिन्नेप्रतिप्रसङ्गवा- .

·१४२ सामान्यनिरुकिविवेचना रूप वाधत्वव्य- रणायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपैव वाच्या प्रथमापि सत्प्रतिपक्षाला. धारणाद्यव्याप्तिवारणाय पूर्ववदेव तथाविधा सर्वगगनवद्वाच्यत्वादि. त्यत्र वाघाव्याप्तिवारणाय वाधविपरीतवाधाधोरेकरूपेण प्रतिबन्ध. त्वेऽसम्भववारणाय वा स्वावच्छिन्नानिरूपितविषयितायां स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यबानीयत्वमपि निवेश्यं न चा- न्यथा अधिकम्प्राग्वदनुसन्धेयम् । प्रतिवन्धकत्वाघटितवक्ष्यमाणकल्पसाधारणविशिष्टान्तराघटित. त्वप्रकारम्परैरङ्गीकृतन्दूषयितुमुपन्यस्यति अत्रकेचिदिति हेत्वाभासविभाजकरूपेणेति । यथाश्रुताभिप्रायेणेदं वस्तुतो हे. स्वाभालविभाजकतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् तेषां हेत्वाभासवि. भाजकतावच्छेदकरूपत्वेन प्रवेशे हेत्वाभासत्वप्रवेशेनात्माश्रयापत्या वाधत्वत्वादिविशेषस्वरूपेण प्रवेश सूचयितुं तच्च भिचारत्वादीत्युक्तम् । वाधत्वत्वव्यभिचारत्वत्वादीति तदर्थः धूमामा. ववत्तिवाहित्ववह्निमनिष्ठधूमाभावत्वादिसाधारणस्वंसजातीयविशि. टान्तरतावच्छेदकरूपप्रसिद्ध्यै तच्च सर्वमनुगतम्बाच्यं व्यभिचारत्वत्वञ्च साध्यासामानाधिकरण्यस्यासाधारणत्वे सा. ध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकहेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुविषय. कप्रहत्वान्यापकप्रकृतसाध्यनिरूपितसकलव्याप्तिप्रकारकप्रकृतहेतुता- बच्छेदकावच्छिन्नहेतुविषयकग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति. बन्धकतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्वं तत्र साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्ध्यादावतिव्याप्तिवारणायोपात्तस्याव्याप. कत्वान्तस्य शरीरे प्रकृते सामान्यव्यभिचारिणोविशेषव्याप्यत्वास- म्भवेन विशेषसाध्यनिरूपितव्याप्तिग्रहे साध्यसामान्याभाववद्वत्तित्व- निश्चयस्य ग्राह्याभावानवगाहिनोप्यनुभवसिद्धप्रतिवन्धकत्वेऽभा- वाधिकरणनिरूपितवृतित्वाभाववजलकालनिवह्निमाजलादित्यत्राभा. बाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववज्जलरूपसाध्याप्रसिद्धिघटिते वढ्य. भाववद्वत्तिजलेऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकविशिष्टला. ध्यविषयकत्वमुपादेयं पहिमानभावाधिकरणनिरूपि. तवृत्तित्वाभाववज्जलादित्यत्र जलत्वावच्छेदन वन्ह्यभाववद्ध. चित्ववति जले जलत्वसामानाधिकरण्येनाभाववद्वत्तित्ववजल. रूपसाधनाप्रसिद्धिघटितेऽन्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकविशिष्ट नान्यथा ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना हेतुविषयकत्वमुपादेयमेव साध्यासामानाधिकरण्यस्य विरो. धरूपत्वे प्रकृतसाध्यव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्ष. स्थासाधारण्यत्वे च प्रकृतसाध्यनिरूपितसाध्यसामानाधिकरण्यां शाघटितसकलव्याप्तिप्रकारकप्रकृतहेतुविशेष्यकत्वे सति प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहिग्रहत्वव्यापिका या पक्षतावच्छेदक- विशिष्टपक्षविषयकत्वे सति साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवि. षयकत्वे सति हेतुतावच्छेदकविशिष्टहतुविषयकग्रहत्वाज्यापिका प्रतिवध्यता तन्निरूपिता या प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्ववैशिष्टयावगाहि. ग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितासाधारण्यविषियित्वानवच्छिन्नप्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्न प्रतिबन्धकता तवृत्त्यभा. वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वमेव तद्वाच्य तत्रा व्यापकत्वान्तदले साध्यतावच्छेदकविशिष्टबिषयकत्वहेतुतावच्छेद कविशिष्टविषयकत्वयोः पूर्ववदव्याप्तिवारणम्फलं पक्षतावच्छेदक- विशिष्टविषयकत्वस्य वाधातिव्याप्तिवारकप्रतिबन्धकताविशेषणवि. षयित्वानवच्छिन्नत्वस्य चाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववज्ज. लकालीनहदो वह्निमाजलाज्जलमभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभा- ववन्[भयवज्जलादित्यत्राभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववज्जलरूपाश्रयः सिद्धिघटिते ताशबाधघटिते च वन्यभावववृत्तिजलरूपव्यभिचारे- ऽव्याप्तिवारणायोपादानं बोध्यम् उक्तस्योभयसाध्यकस्थले व्यभिचा. रत्वाभावरूपत्वेयभावो वन्ह्याभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठप्रति योगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववन्युभयवानित्यत्र वन्हा भावाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वामावविशिष्टवदभावरूपे सत्प्र- तिपक्षे ताशवृत्तित्वाभावरूपवाधघटितेऽव्याप्तिवारणाय ताश. विषयित्वानवच्छिन्नत्वमवश्यमुपादेयम् पक्षवृत्तित्वाशेविषितसा. ध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेतोरसाधारण्यरूपत्वे वाधवारकदलघटकप्रतिबन्धकताया मसाधारण्याविषयि. स्वानवच्छिन्नत्वन्नविशेषणम् अपितु प्रकृतानुामित्यप्रतिबन्धकत्वासा धारण्याविषयिताशून्यत्वोभयाभावोयद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनि. श्चयत्वब्यापकोविशेष्यदलात्मकतयाविचक्षणीयस्तनिवेशप्रकारचा सक्दावेदितः साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकत्वादिनिवेश. फलम्प्रागवत् ।

·. सामान्यनिरुक्तिविवेचना आहार्यस्थलानुरोधेन निर्वक्ष्यमाणकल्पानुसारेण व्यभिचारत्व. त्वञ्च यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामा न्ये विरोधिविषयताप्रयुक्तस्तावद्वयातिविषयकत्वाभावस्तत्वं यदूपाव. च्छिन्नविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये साध्यतावच्छेद कादिविशिष्टसाध्यविषयकत्वाभावस्तद्भिन्नत्वविशेषितम्बोध्यम् प्रकृ तसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यासाधारण्यत्वपक्षे च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वतावद्यापत्यवच्छिन्नप्रकृत. हेत्ववगाहित्वसमुदायाभावो विशेग्यदलघटकः वाधवारकविशेषणञ्च असाधारण्यविषयिताशुन्धयदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यव हितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्तद्भि नत्वरूपमेवावसेयम् अत्रच पक्षे स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्व स्वावच्छिन्नत्वोभयाभाववत्प्रतियोगित्वकालीनवह्निमान्वाच्यत्वादि. त्यत्र ताशवह्यभाववदृत्तिवाच्यत्वेऽनुपसंहारित्वघटितेऽव्याप्तिः एवं वहिमान्वन्ह्यभाववद्वृत्तिजलादित्यत्र साधारण्यघाटतेऽसाधारण्ये प्यव्याप्तिः अतोव्यभिचारतात्वं न साजात्यघटकमपितु सा. ध्यतावच्छेदकादिविशिष्टविषयकाहाविरोधित्वे सति साध्यनिरूपितसकलान्वयव्याप्त्यवगाहिग्रहविरोधित्वरूपसाधारण्या नुसारेण प्रतिबन्धकत्वाघटितं साधारण्यतात्वं साध्यालामाना धिकरण्यस्यासाधारण्यत्व पक्षे उक्तग्रहाविरोधित्वे सति सा ध्यसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वरूपासाधारण्यत्वानुसारेणानुमि. तिप्रतिवन्धकत्वाघटितमुक्तरत्यिा निरुच्यमानमसाधारण्यतात्वं प्रकृतसाध्यब्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुमत्पक्षस्यासाधारण्य- तायामुक्तबाधवारकविशेषणसहितं यद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वा. भावस्तत्वमसाधारण्यतात्वं पक्षवृत्तित्वाघटितस्यासाधारण्यतायां प्रकृतहेतुम्मिकप्रकृतसाध्याभावनिरूपितव्यतिरेकव्याप्त्य भावा व. गाहिप्रहविरोधित्वानुसारेणोक्तरीत्या निरुच्यमानमसाधारण्य तात्वम् उक्तग्रहाविरोधित्वे सति प्रकृतसाध्यनिरूपितव्यतिरेकड्या प्त्यवगाहिग्रहविरोधित्वात्मकानुपसंहारितात्वानुसारेणोक्तरीत्योपव णितम अनुपसंहारितात्वत्ववान्यतमत्वादिना तद्घटकं तथा च नानुपसंहारित्वादिघटिते साधारण्यादौ दोषः। प्रकृत ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . अनुपसंहारित्वञ्च प्रतियोगित्वनिष्ठसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धा. वछिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नन्वोभयाभाववत्वं हेतुतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्वहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोभयाभाववस्वञ्च प्रकृत हेत्वादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिकञ्चन तथा दुर्वचत्वात् , इत्येतदनु पसंहारिग्रन्थे प्रपञ्चितम् प्रतिबन्धकत्वघटितकला चोक्तस्थलाना माहार्यस्थलत्वेन तत्रत्यदोषस्य परित्याज्यतया लाजात्यशरीरे न साधारण्यतात्वादीनां प्रवेशोऽपितु व्यभिचारितात्वस्यैव कार्योलाघ वादिति विभाव्यम् अत्र साधारण्यतात्वशरीरेऽविरोधित्वान्तकार्य कारिविशेषणफलं व्याभिचारिताम्वघटकतत्प्रागुक्तफलवदेव । असाधा. रण्यतात्वशरीरे च वहिव्यापकामावनिरूपितत्वाभाववत्प्रतियोगित्वका लोनवाह्नसाध्यके वन्ह्यभाववत्पश्वस्यापि वाधतया तदुन्नायकव्यतिरे- कव्याप्तिमद्धतोरण्यसाधारण्यत्वाचित्येन साध्याप्रासद्धिघटिते तत्रा. व्याप्तिवारणं वाधवारकस्य च प्रतियोगित्वं ताशनिरूपितत्वाभावव. ह्यमयवदित्यत्र प्रतियोगित्व निरूपितत्वाभाववत्तद्यक्तित्वादित्यत्र वाध. घटितासाधारण्येऽव्याप्तिवारणफलं वह्निमान काञ्चनजलादित्यत्रेव व. ह्निमान् ताशप्रतियोगित्वकालीनजलादित्यत्रापि वहिव्यापकीभूता भावप्रतियोगिजलस्यासाधारण्यत्वमनुभवसिद्ध नच काञ्चनजललिङ्ग. कस्थले हेतुमत्तानिश्चयस्यानाहार्यत्वमिति तस्य प्रतिबन्धकत्व युक्त मत्रतु न तथात्वमितिकुतोस्य दोषतेतिवाच्यं यस्य प्रकृतलाध्याभाव निरूपितया प्रकृतहेतुनिष्ठया तत्सामान्यनिष्ठया वाव्यतिरेकव्याप्त्या घटितस्य निश्चयोत्तरं प्रकृतानुमितिः प्रकृततुलिङ्गिका न जायते त. स्यैवासाधारण्यत्वादुक्त प्रतिबन्धकत्वस्य तत्रानुपयोगात् अन्यथा प्र तिबन्धकज्ञानविषयवयभाववह्नयभाववदादेर्वाधतापि न स्यादिति उक्तासाधारण्ये साधनाप्रसिद्धिघटितेऽव्याप्तिवारणञ्च उक्तयोरसा. धारण्यत्व यदि नानुभविक नदेयमेव तद्विशेषणम् अनुपसंहारिता. त्वशरीरे च तत्फलं स्वरूप सम्बन्धावच्छिन्नत्ववाच्यत्वत्वावच्छिन्न- त्वोभयाभाववत्प्रतियोगित्वकालीनकाञ्चनमयत्ववद्वह्निमान वाच्यत्वा- द्वाच्यत्ववान् तादृशवढेरित्येतत्स्थलयो साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसि. यो रनुपसंहारित्वघटितयोरव्याप्तिवारणमेवेत्यलम् । यच्चासाधारणतात्वमुक्तं तदेव मतभेदेन विरोधतात्वं तत्र सा. ध्यासामानाधिकरण्यस्य विरोधत्वे गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वा- १६सा० वि० ·सामान्य निरुकिविवेचना भाववदभावकालीनगोत्वस्य साध्यत्वे निरुक्तकालीनत्वविशेषिताश्व. स्वस्य हेतुत्वे च गोवासमानाधिकरणाश्वत्वेऽसिद्धिघटितेऽव्याप्ति. वारणमविरोधित्वान्तफलम्बोध्यम् । सत्प्रतिपक्षतात्वञ्च पक्षसाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वव्यापिका या साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यविषयकपक्षतावच्छेदकावशिष्टपक्षविष यकग्रहत्वाच्यापिका प्रतिबन्धकतातनिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छोदका सती तत्प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधावच्छिन्नम तिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यता निरूपितजनकतावच्छेदिका या विषयिता तन्निरूपकतावच्छेदकत्व तत्र च वह्नयभावाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववदभावकालीन इदपक्षकवह्निसाध्यके हृदपक्षक तादृशाभावकालीनवह्निसाध्यके च पक्षाप्रसिद्धिसाध्याप्रसिद्धिघटिते वह्नयभावव्याप्यवज्रदेऽन्याप्तिवा रणाय तादृशग्रहत्वाव्यापकत्वनिवेशनम् अभावोवह्नयभावाभावाधि करणनिरूपितवृत्तित्वनिष्ठप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिका भाववह्नयुभयवानित्यत्र ताशवृत्तित्ववभावात्मकबाधघटिते वय भावव्याप्यवभावरूपसत्प्रतिपक्षेऽब्याप्तिवारणाय तादृशजनकताव च्छेदकत्वात्मकविशेष्यदलम् द्रव्यत्वावच्छेदेन गुणव्याप्यव्याप्यवद् द्रव्यपक्षकगुणाभावसाध्यके गुणव्याप्यवद्रव्येऽध्याप्तिः तादृशद्रव्य गुणाभाववदिति बुद्धौ द्रव्यत्वावच्छेदेन गुणव्याप्यवत्ताबुद्धेः प्रतिब. न्धकतया तत्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरू पितजनकतावच्छेदकविषयितानिरूपकपक्षघटितत्वात्तस्येत्यतः त्यन्तोपादानम् पर्वतोवह्नयभाववह्निव्याप्यव्याप्याभावोभयवानित्यत्र वह्निव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतरूपबाधवारणाय सत्प्रतिपक्षलक्षणे विशेष्यद ले प्रतिबन्धकत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबध्यतानिरूपितत्वेनोपादानं परम्पराविशेषस्य ससर्गत्वाभावेपिलक्षणसम्पादकमुपेक्ष्य यत्तत्प्रति बन्धकतात्वनोपादानं तत् वह्निव्याप्यव्याप्यव्यापकवह्निसमानाधिकर गवहिव्याप्यव्याप्यवत्पर्वतस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्राव्याप्तिवारणाय प्रक तेपि कार्यमेव प्रतिबन्धकत्वाघटितञ्च तत् यद्रूपावच्छिन्नविषयता. शालिनिश्चयोचरानुमितिसामान्ये साध्यतावच्छेदकविशिष्टपाध्या- दिविषयकत्वाभावस्तद्भिन्नत्वेसति यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्च. याव्यवाहितोत्तरानुमितिसामान्ये पक्षे साध्यवैशिष्टयावगाहित्वा भाव.

·सामान्यनिरूतिविवेचना १४७ प्रयोजकोयदभावोस्ति तदभावो यद्पावच्छिन्नविषयनाशालिनिश्च. याव्यवहिनोत्तरानुमितिसामान्येस्ति तद्रूपावच्छिन्नविषय कानुमिः तित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयितानिरूपकता वच्छेदव. सतितत्त्वम् एतदनुगमश्च निरुक्तरूपभेदवद्रूपविशिष्टरूप वत्वम् वैशिष्टयश्च स्वतादात्म्य स्वावच्छिन्नविषयितावनिश्चयाव्य. वहितोत्तरानुमिहित्वव्यापकपक्षसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावप्रयोज- काभाववृत्तिव्यापकतारूपाभावीय प्रतियागितानिरूपितपरम्परीयाव. च्छेदकतावदूपावच्छिन्नविषयताकानुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपि तजनकतावच्छेदकविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेनेतिदिक् । असिद्धित्वत्वञ्च प्रकृतसाध्यप्रकृतहेतुपरामर्षत्वव्यापकप्रतिबध्य तानिरूपित प्रतिबन्धकता साधारण्यादित्रयानिरूपितयद्पावच्छिन्न निरूपितविषयितावन्निश्चयत्वव्यापिका तत्वं विरोधश्चैवं प्रकृतसाध्य व्यापकीभूताभावप्रतियोगिप्रकृतहेतुरेव अस्यासाधारण्यत्वे चासाधा- रण्यानिरूपितत्वस्थाने विरोधनिरूपितत्वाम्वशेषणमुपादेयम् असि द्विश्वपक्षाप्रसिद्धिः साध्याप्रसिद्धिः स्वरूपासिद्धिः साध्यव्याप्तिवि शिष्टपक्षधर्मत्वाभाववद्धत्वादिाप्यत्वासिद्धिश्च साध्यसाधनाप्रसि- द्धयोःव्याप्यत्वासिद्धौ स्वरूपासिद्धौ वान्तर्भावाङ्गीकाराम त्रैविध्यहा- निरित्यसिद्धिप्रन्थे दीधितिकृता वक्ष्यते अत्रच धूमाभावववृत्ययो गोलकीयवह्निधूमवान्वश्रेरित्यत्र पक्षाप्रसिद्धौ धूमामावववृत्त्ययोगोल कीयवह्नौ धूमाभाबवत्तिवयात्मकव्यभिचारघटितायामव्याप्तिवार णाय साधारण्यानिरूपितत्वोपादानं धूमाभावववृत्तिवह्निश्च नालि. द्धिः तवुद्धेः वह्नित्वसामानाधिकरण्येनैव धूमाभाववदवृत्तित्वावगा हिपक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकवुद्धावविरोधित्वात् नच प्रागुक्तरः भिचारतात्वस्योक्तासिद्धित्वलाधारणतया तत्राव्याप्ते१रुद्धरत्वेन त द्वारणायात्रासिद्धित्वत्वशरीरे साधारण्यानिरूपितत्वोपादानमफल. मितिवाच्यम् एवं सत्यत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यसाधनवत्वा. वगाहिग्रहाविरोधित्वघटितयथाश्रुतव्यभिचारतात्वस्यैवात्रोपादेय. त्वात् तथासत्युक्ताव्याप्त्यसम्भवात् एवं वह्निजन्यत्वं वह्निमवालिजन्य त्वादित्यत्र वह्निजन्यत्वामावनिरूपितव्यापकसामानाधिकरण्यरूप. ध्यातिमद्वहिव्यभिचारित्ववद्वतिजन्यत्वस्य स्वरूपासिद्धित्वे तत्राप्य व्याप्तिवारणाय साधारण्यानिरूपितत्वोपादान वोध्यम् ।

·सामान्यनिककिविवेचना । यदिचैवं विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितसाध्यसाधनमहाविरोधी यादिव्याभिचारलक्षणोक्तेः व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्त्युक्तेश्च सन्द. मविरुद्धत्वान्नैवमिति विभाव्यते तदापि धूमाभाववन्निरूपितवृत्तित्वा भावाधिकरणनिरूपितत्वाभाववदाधेयत्वं धूमवान्वरित्यत्र धूमाभा. वववृत्तित्वव्याप्यवह्नौ पक्षाप्रसिद्धिघटितासाधारण्येऽध्यातिवारणा य तदुपादानं सर्थक भवत्येव । गोत्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाव. बद्भावो गोत्ववानश्वत्वादित्यत्राश्रयासिद्धिघटिते गोत्वासमानाधि करणाश्वत्वरूपासाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय धूमत्वं वह्निमधूमत्वादि. त्यत्र धूमत्वाभावव्याप्यचह्निसामानाधिकरण्याभाववधूमत्वेऽसाधा रण्यघटितस्वरूपासिद्धावव्याशिवारणाय चासाधारण्यानिरूपितत्वो पादानम् स्वरूपलम्बन्धावच्छिन्नत्वबाध्यत्वत्वावच्छिन्नत्वोभयात्रष्ठः प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववदभावोवाच्यत्ववा. नित्यत्रानुपसंहारिणि पक्षाप्रसिद्धिघटितेऽव्याप्तिवारणायानुपसंहा. रित्वानिरूपितत्वप्रवेशः। विशेषगुणाभाववान् घटोद्रव्यं गुणसामा- न्याभावादित्यत्र स्वरूपासिद्धिघटितविशेषगुणवघटरूपाश्रयासि. द्धावव्याप्तिवारणायासिद्धित्वत्वं न साजात्यघटकमापितु पक्षाप्रास द्धित्वस्वरूपासिद्धित्वव्याप्यत्वासिद्धित्वत्वमेव तत्र पक्षाप्रसिद्धि त्वत्व पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविषयकग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानि. रूपित प्रतिवन्धकतावृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेद. कत्वं स्वरूपासिद्धित्वञ्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकहेतुतावच्छे दकविशिष्टविषयकाहत्वाव्यापिका या प्रकृतपक्षतावच्छेदकावाच्छन्न विशेष्यतानिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकाव च्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यता तन्निरूपित प्रतिबन्ध कतावृत्यभावीयप्रतियोगितानिकापितपरम्परीयावच्छेदकतावत्वं तत्र प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवहथभाववदभावो धूम- धान् वहोरत्यत्र पक्षाप्रसिद्धिधटिनस्वरूपासिद्धौ वह्निमध्रदकाली. नोभावोघटवानुक्तवह्वयभावादित्यत्र स्वरूपालिद्धिघटितपक्षाप्रसिद्धौ वाव्याप्तिवारणाय पक्षतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्वस्याव्यापकत्वश. रोरे प्रवेशः हृदपक्षकधूमाभावाभावाधिकरणनिरूपितत्वाभाववदाधे. यत्वकालीनधूमहेतुकस्थले हेत्वप्रसिद्धिघटिते धूमाभावव्याप्यवद्ध देव्याप्तिवारणायाध्यापकत्वशरीरे हेतुतावच्छेदकविशिष्टविषयकत्व ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना 1 स्य च प्रवेशः कृतः। प्रकृतसाध्यतावच्छेदमप्रसाद काविशिष्टविषय. कग्रहत्वव्यापकहेतुपक्षवौशष्ट्याचगाहग्रहत्पव्यापक प्रतिवध्यताभिः नप्रकृतपरामर्षत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावृत्त्यभा वीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्लाधारण्यादित्रयानि रूपितविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वं व्याप्यत्वासिद्धित्वत्वं तत्र भे. दप्रतियोगिशरीरेऽध्यापकत्वान्तनिवेशन लाध्यसाधनाप्रसिद्ध्योरव्या- तिवारणाय प्रागुक्तस्वरूपासिद्धिघटितसाध्याप्रसिद्धावव्याप्तिवारणाय प्रकृते ब्याप्यत्वासिद्धिलक्षणे च स्वरूपाविद्धावतिब्याप्तिवारणाय प्र तिवध्यताभिन्नत्वोपादानम् प्रतियोगित्वलम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता कवह्नयभाववदभावपक्षकवह्निमद्धदसाध्यकस्थले पक्षाप्रसिद्धिघटित साध्याप्रसिद्धावयव्याप्तिवाणसम्भवः साधारण्यादित्रयानिरूपितत्व. स्य च फलं यत्प्रापक्षाप्रसिद्धिघटितसाधारण्यादित्रिकेऽव्याप्तिवार णमभिहितं तदिदानी तत्पक्षस्य हेतुत्वे तद्घटकत्वे वा साधनाप्रसि. द्धिघटिते साधारण्यादित्रिकेऽव्याप्तिवारणम्बोध्यम् ॥ वहेतुताम्वि. हाय तत्रोक्तपक्षकालीनजलस्य हेतुत्वम्बोध्यम् । वस्तुतस्तूक्तवह्नयभाववदभाव हेतुकवह्निमदसाध्यके साधना. प्रसिद्धिघटितसाध्याप्रसिद्धावेवमप्यब्याप्तिवारणायोगात् साध्याप्र सिद्धित्वत्वं साधनाप्रसिद्धित्वत्वञ्च पृथगेव वक्तव्यं प्रतिवध्यतामे दशरीरेऽव्यापकत्वाप्रवेशेन व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभावव तुसा. ध्याभावववृत्तित्वसाध्यसामानाधिकरण्योभयाभाववद्धत्वादिसाध्य. हेतुनिष्ठावृत्तित्वादिसाधारणं प्रागुक्तव्याप्यत्वासिद्धित्वत्वञ्च सा. धारण्यादित्रयानिरूपितत्वमपि फलतः सामानाधिकरण्याविशेषि. तलाध्याभावववृत्तित्ववद्धतुहेतुव्यापकसाध्यादिविषयकत्वे सति केवलसाध्यसामानाधिकरण्यप्रकारकत्वे सति साध्यतत्त्वावच्छेदक. धर्मसम्बन्धावच्छिन्नत्वद्वयवत्प्रतियोगित्वाविषयकत्वे सति प्रकृतपक्ष प्रकृतसाधनबैशिट्यावगाहिग्रहत्वाव्यापकत्वरूपमुपात्तप्रतिवध्यता. भदनिवेशस्यापि कार्यकार्येकमेव निदेशनीयं लाघवात् प्रकृतेऽन्या- पकत्वशरीरे ग्रहांशे तत्तद्विषयकत्वप्रवेशफलं साध्यसाधनाप्रसि. द्धिस्वरूपासिद्धि साधारण्यादित्रयेण्वन्ततोहेतुव्यापकसाध्यसामाना. धिकरण्यरूपव्याप्तिघटितत्वेन ब्याप्यीभूतव्याप्यत्वासिञ्चन्यतमघ- ·सामान्यनिरुतिविवेचना टितेश्वव्याप्तिवारणमवलेयम् । प्रतिबन्धकत्वाघटितमसिद्धित्वत्वा. दिकञ्चोपदर्शिततथाविध सत्प्रतिपक्षत्वत्वादिवन्निवक्तव्यमिति । वाधत्वत्वञ्च उद्देश्यतावच्छेदकतातिरिक्तविशिष्टपक्षविशिष्टसा ध्यविषयतान्तः पातिप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपिता या स्व निरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रति- बन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेद- कविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिवन्धकता तदनतिरिक्तवृत्तिविषयितानिक पकतावच्छेदकत्वम् उद्देश्यतावच्छेदकत्वम्प्रकारतावच्छेदकत्वस्याप्यु पलक्षक तेन हदः काञ्चनमयवह्निमानित्यत्र काञ्चनमयत्वप्रकारताया उद्देश्यतावच्छेदकतातिरिक्तत्वे तथाविधविषयतान्तः पातित्वे पि च न साध्याप्रसिद्धी दोषः पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकविशिष्टवि षयकग्रहाविरोधित्वस्य सुप्रसिद्धस्य वह्निमान्तदोवहिमानित्यत्र वा. धाब्याप्तिभयेन परित्यागः पर्वत पक्षकवह्नयभाववाहिन्याप्याभावोभ यलाध्यकस्थले सत्प्रतिपक्षात्मकबाधे लक्षणसम्पत्तये जनकतावच्छे दकत्वघटकप्रतिवध्यतायाः प्रकृतानुमितित्वव्यापकत्वेन दीधित्यायु. कायाः स्वनिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वेन निवेश: वह्वयधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभावभाववत्कालीनवह्नः साध्यत्वे ता. शहदस्य पक्षत्वे च साध्यपक्षाप्रसिद्धिघटिते वह्वयधिकरणावृत्तिम स्पक्षरूपवाघेऽव्याप्तिवारणाय प्रकृते उद्देश्यतावच्छेदकत्वातिरिक्त त्वविशेषणम् प्रागुक्त वाघघटितसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिवाणाय निरुक्तवि पायित्वानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिवन्धकत्वाविशेषणतयोपादानम् अश्यानुः गमश्च ताशप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताविशिष्टप्रतिवन्धकता वृत्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावत्वम् वैशिष्ट्य श्च स्वतादात्म्य स्वनिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्र तिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नजन्यतानि रूपितजनकतावच्छेदकविषयित्वानवच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धन प्रति बन्धकत्वाघटितस्यापि निरुक्तिरूहोति । अथ विशेष्यदलवैयर्थ्यमुक्तान्यतमरूपेण व्यभिचारत्वादिरूपदो. षतावच्छेदकभिन्नानां सजातीयाप्रसिद्धयाऽतिव्याप्त्यसम्भवात् एव श्च प्रतिबन्धकत्वाघटितलक्षणेपि विशेष्यदलसमुदायवैयर्थ्यसम्भवे विरोधिविरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदलमात्रवैयर्थ्यप्रतिपादनमप्यसङ्गत.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना मितिचेन्न साजात्यघटकवाधत्वादिशरीरऽव्याप्यवृत्तित्वनमानारक न्दितत्वनिवेशे प्रयोजनाभावेन सामान्यतोऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाना. स्कन्दितत्वस्यैव निविष्टत्वेन वृक्षः कपिलंयोगीत्यत्र कपिसयोगाभा- वववृक्षत्वे वाधत्वत्वस्य सत्तया तवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गवारणाय वि शेष्यदल सार्थक्यात् तत्र च निश्चयविशेषणतयाऽव्याप्यवृत्तित्वभ्रः मानास्कन्दितत्वस्यैव घटकतायाः प्रागुक्तत्वात् नच विशेष्यदल निवेशापेक्षया लाजात्यघटकबाधत्वत्वादिशरीरे विशिष्याव्याप्यवृ. त्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वनिवेशस्य लघुत्वात् तदेव निवेशयितु मुचि. तमितिवाच्यं विशेष्यदले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तौ तद्वार. णाय विशेषणोपादानन्तत्तथैवोपादेयं यथा न विशेष्यदलक्षतिरन्य थोपजीव्यविरोधादितिवाधत्वत्वादिशरीरे ऽव्याप्य वृत्तित्वभ्रमानास्क न्दितत्वस्यानिवेशनीयत्वात् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वादिध- टितबाधत्वादिसहितरहिनविशेप्यदलस्य लक्षणान्तरत्वन्तु को नाम निवारयितुमीष्टे ॥ अतएव विरोधिविषयनाप्रयुक्तत्वप्रयुक्तगौरवं पुर स्कृत्य निर्वीजम्प्रतियोगिस्वत्वघटितविशेषणानुधावन्नोचितमित्यपा स्तम् विरोधविषयताप्रयुक्तत्वस्य विशेष्यदलघटकतया तद्वैयर्थे विशे यस्वरूपहानावुपजीव्यविरोधापत्या प्रतियोगिस्वत्वमन्तर्भाव्यैव वि शेषणदलस्योपादेयत्वात्। किञ्च बाधत्वत्वव्यभिचारत्वत्वाचेकैकशरी रेव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दितत्वनिवेशे लक्षणशरीरे गुरुभूतानेक मत्वोपादानापेक्षयकभ्रमत्वघटितविशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वात्। यत्तु वह्नयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्धदादिरूपावच्छेदकधर्म दर्शनविषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिवारणाय बाधवत्वादिप्रत्येकशरीरे वि शिष्टद्वयाघटितत्वादिनिवेशापेक्षया तादृशसकलदोषवारणायकवि शिष्टद्वयाघटितत्वघटितविशेष्यदलोपादानस्यैव युक्तत्वम् न च बाधत्वत्वादिप्रत्येकशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्वं न निवेश्यते येन गौरवं स्यादपितु स्वपदार्थ एव विशिष्टद्वयविषयताशुन्य- प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं तावतैव सर्वदोषाणाम्वारणादितिवाच्य गगनवदभावोगगनाभावद्वयधिकरणनिरूपितवृत्तित्ववत्कालीनव. हिमाञ्जलादित्यत्रासाधारण्येव्याप्तः तादृशासाधारण्यत्वावच्छिन्नप्र तीतेगगनाभाववत्ताशवृत्तित्ववत्वावच्छिन्नविषयताविशिष्टतादृश. त्तित्ववदभावत्वावच्छिन्नविषयताशून्यत्वावरहातू विशेष्यदलस्य त ·सामान्यनिरुकिविवेचना घटितस्योपादाने यथा न तत्राव्याप्तिस्तथोक्तं विशिष्टद्वयाटि तत्वविचारे ॥ नच वयभाववज्जलवत्कालीनहदोवह्निमानित्यत्र जलव्यापकवयभावसमानाधिकरणजलवत्ताहशहदरूपसत्प्रतिपक्ष यद्यपि जलवत्ताशहदत्वमादाय नाव्याप्तिः बाधत्ववारकविशेषणे नैव जलवत्तादृशहदत्वस्यापि वारणात् तथापि ताशहदपक्षकव हिहेतुके स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः सम्भवतीति स्वरूपासिद्धित्वत्वा दिशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्वं प्रवेश्यमेवेति वाच्यं प्राक् प्रदर्शित बाधघोटनसत्प्रतिपक्षस्थलीयसाध्यस्य हेतुतया विवक्षितस्वे स्वरूपा सिद्धिघटितस्वरूपासिद्ध्यन्तरेऽच्याप्तिवारणाय हेत्वभाववपक्षादि मात्रवृत्तिस्वरूपासिद्धित्वत्वं बाधत्वत्वव स्वभावव्याप्यवत्पक्षादिमा त्रवृत्तिस्वरूपासिदित्वत्वं सत्प्रतिपक्षत्वत्ववानिवचनीयमिति जल व्यापकवह्नयभावममानाधिकरणजलवत्ताशदरूपस्वरूपासिद्धा वपि सत्प्रातिपक्षवदेव दोषासम्भवादिति तन्न गगनाभाववदभावव कालीनघटो गगवानित्यादी बाधत्वादिसजातीयाभाववत्तादृशघट त्वमादायाव्याप्तिवारणाय बाधत्वत्वादिशरीरे विशिष्टद्वयाघटितत्व स्य प्राक् परिः कृतस्यावश्यम्वाच्यत्वात् । कश्चिन्या बाधत्वत्वादिशरीरघटकपद्रूपावच्छिन्नविषयता ता दृशपतिबध्यताविशिष्टजन्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षणीया नाभाववत्ताशघटावमादाय बाधेऽव्याप्तिः एवञ्च वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयत्वसामा न्यकाभावभ्रंदत्वमादायाव्याप्तिप्रसङ्गेन स्वरूपलम्बन्धरूपावच्छे दकत्वम्विहायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकरवप्रवेशस्यापि नावस. रः अभावद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयत्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्वात् न च यद्रूपदस्येव स्वपदस्यापि दोषतावच्छेदकगतसमुदायत्वपरता या एव वाच्यतया मेयत्वविशिष्टवह्नयभाववध्रत्वगतसमुदायत्व त्तिव्यापकतारूपाभावप्रतियोगितावच्छंदकत्वस्य वहयभाववद्ध त्वगतसमुदायत्वे सत्त्वात् तथोस्लाजात्यासम्भवः स्यादिति तादृश प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताबत्वं स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगिता. निरूपितपरम्परावच्छदक तावत्वसम्बन्धावच्छिन्नबाधत्वादिरूपं वा न्यं तथाच स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षेपि अवच्छेदकत्वस म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाभाववाद्विषयितानिरूपितस्वावच्छि तथा ·सामान्यनिहकिविवेचना भानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न- सम्बन्धित्वाभाववत्वसम्बन्धावच्छिन्नं ग्राह्यम् न तत्राभाववद्धदः स्वावच्छिन्नविषयत्वमादाय दोषसम्भवः वह्नयभाषद्धदत्वगतसमुदा. यत्ववृत्तेबिशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्ववत्त्वस्याभाववद्धद त्वगतसमुदायत्वे विरहेण साजात्यविरहादिति वाच्यं ताशप्रति बध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतात्वस्य विशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकत्वज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वोभयसाधारणतया. तादृशप्रतिबन्धकतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणत्वस्यैक्यादन्य थाऽसम्भवापत्तेः बाधविपरीतवाधयोः प्रतिबन्धकत्वस्यैक्यामावा- दिति वह्नयभाववज्रदत्वगतसमुदायस्वाभाववध्रदत्वगतसमुदाय स्वयोः साजात्यसम्भवात् अतएव ताहशतत्प्रतिबध्यतास्वमपि न साजात्यघटकं प्रतिबन्धकताभेदे प्रतिबध्यताभेदस्यावश्यकत्वात्स्वा. वच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतागर्भसम्ब. ग्धोपादाने क्षत्यभावः विशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वज्ञानवै. शिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वनिरूपितयोः प्रतिबध्यतयोकिधर्माव. च्छिन्नत्वात् । वस्तुतो हृदोमहानसीयवहिमानित्यत्र पर्वतोवलयभावधूमामा- वोभयवानित्यत्र च महानसीयवह्नयभावभ्रंदवह्नयभाववद्मदनि. श्चयनिरूपितप्रतिबध्यत्वयोवह्निमत्पर्वतधूमवत्पर्वतरूपवाधनिश्चयनि रूपित प्रतिबध्यत्वयोरेकधावच्छिन्नत्वाभावेन एकप्रतिबध्यताव्य क्तिघटितवाधत्वत्वस्योपादाने वाधद्वये लक्षणसम्भवस्य दुर्घटत्वा दित्यनुगतरूपेणैव प्रतिबध्यत्वस्य वाधत्वत्वादिशरीरे निवेशः कार्यः नच तादृशजन्यतावच्छेदकविषयतावच्छेदकत्वमेवास्तु वायत्वत्वादिकमितिवाच्यं यावद्विशेष्यदलानुपादानं कपिसंयो. गाभावववृक्षेऽतिव्याप्तेः बाधत्वत्वघटकविशेष्यदलस्यावश्योपादेय. स्वाद्विशेष्यदलोपादानेपि वह्नयभाववजलव्याप्यवत्कालीनत्वे सति जलाभाववद्वह्निव्याप्यवत्कालीनहद शुक्लजलाभाववह्नयुभयवानित्यत्र शुक्लजलवत्ताशहदरूपवाधे ताशजन्यतावच्छेदकजलवद्धदत्वाव च्छिन्नविषयतावच्छेदकविशिष्टान्तभूितजलवत्ताहशवदत्वमादाया व्याप्तिवारणाय वाधत्वत्वघटकस्य तस्यावश्यवाच्यत्वात् अनुयोगि स्वत्वान्तर्भावे यस्य स्वपदेनोपादेयता प्रतियोगिस्वत्वान्तर्भावेपि वि २० सा० वि० ·सामान्यनिरुक्तिधिवेचना । शिष्टान्तरीभूततादृशधर्मघटितत्वाद्भवति स्वपदोपादेयता तस्येति तुल्य एवोक्ताव्याप्त्यादिदोषः प्रतिबन्धकत्वाघटितनिरुक्ती स्वरूपस स्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्थानीयनिवेशे यद्पावच्छिन्नविषयतासामा- न्ये विरोधिविषयताप्रयुक्तस्य पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावस्य प्र. योजकत्वन्तत्वं वाधत्वत्वादिशरीरघटकतयोपादेयम् तादृशजन्वताव च्छेदकत्वस्थाने च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयाधगाहित्वाभावनिक पिता या विरोधिविषयताप्रयुक्ताधिकरणता तद्विशिष्टजन्यतावच्छेद- करवम् वैशिष्ट्यं स्ववृत्तिर्यो यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाच्या घहितोत्सरानुमितित्वब्यापकतारूपाभावः तदीय प्रतियोगितानिलपि तपरम्परीयावच्छदकतावद्रूपावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नजनकतानि कपिलवस्वविशिष्टविशेष्यत्वाभावाधिकरणतावृत्तिनिवकाभावीयप. तियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकतावदपावच्छिन्नविषयत्वावच्छि. नजनकतानिकापतजन्यताविशिष्टविषयताकाभावानरूपितत्वसम्व. न्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन जन्यतावैशिष्टयञ्च च्छेदकविशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकप्रकारता. वच्छेदकधीवच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धनेत्येषादिक् । वाधकालीनघटत्वाधवच्छिन्नविषबताया यथा न स्वरूपसम्बन्धक पावच्छेदकत्वं तथा न प्रयोजकत्वमपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय ताया' एवं प्रतिवध्यतावच्छेदकधाभावप्रयोजकत्वस्थ वक्ष्यमा णत्वादिति ताशघटेतिव्याप्तर्वक्ष्यमाणाया नासङ्गतिः तद्वारणायै वानतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशो नान्यथा च्छेदकत्वविशेषणेनैवावच्छेदकधर्मदर्शनविषयविशिष्टातिव्याप्तिवा. रणसम्भवात् । लाघवेन तद्वारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वसहितविशे ज्यदलस्य नोपादेयतासिद्धिरित्याह। तन्मन्दम् प्रागुक्तकालीनत्वचतुष्टयविशेषितहदपक्षकशुक्लजला भाववह्नयभयसाध्य के जलवत्ताशह्रदत्वरूपविशिष्टान्तरतावच्छेदक. धर्ममादायाव्याप्तःविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनम्बिना वारणस्य दुश क्यतया तस्योपादेयत्वात् तथाचाभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयत्वमा. दायाव्याप्तिवारणाय जन्यतावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षया लघुभूतमनति. रिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वमेव निवेशनीयमित्यन्यथैवानतिरिक्तवृ त्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्योपादेयतासिद्धिः एवञ्च ग्रन्थेऽनतिरिक्तवृत्ति तधाचावश्यकतादृशजन्यताव ·सामान्यनिरुकिविवेचना १५५ स्वघटितव्यभिचारत्वस्य कथनञ्च प्रागुक्तरीत्यावश्योपादेयानति. रिक्तवृत्तित्वघटिततया प्राप्तस्यैव व्यभिचारकालीनघटातिव्याप्तिवार. णायानुवादमात्रं नत्वतिव्याप्तिवारकतयैवानतिरिक्तवृत्तित्वस्यापूर्वस्य तत्र प्रवेशः तेन गोत्वमवृत्तीत्यादौ गोत्ववद्रूपवाधेऽव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य प्रागिवेहाप्यन्यतमसम्बन्धेनोक्तौ व्यभि चारकालीनघटेऽतिव्याप्तेरपि तावतैव वारणेनानतिरिक्तवृत्तित्वक- पावच्छेदकत्वस्य तद्वारणार्थत्वानुपपत्तावपि न क्षतिः नचोकवाधे. व्याप्तिमाशयैवानतिरिक्तवृत्तित्वोत्कीर्तनमुचितमितिवाच्यं मेयत्व. विशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्योक्त. त्वेन तत्र व्यभिचारकालीनघटेऽतिव्याप्तरेव प्रवलत्वात् झाटित्युप. पस्थितत्वाञ्च एवमेतस्थातिव्याप्तिभ्रमनिराकरणान्नान्यत्किमपि फल म्विदन्ति तत्त्वविदः। यत्वत्र कश्चित् स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे वक्ष्यमाणा या व्यभिचारघटितवाधेऽन्याः प्रसत्यभावादेतत्कल्पखण्डनरूपवि- वक्षितार्थसिद्ध्यनुपपत्तिस्स्यादिति तदर्थमतिव्याप्तिवारणव्याजेना. नतिरिक्तवृत्तित्वसङ्कीर्जनमेतत्कल्पखण्डनरूपविवक्षितार्थसिद्ध्यात्म कफलवत्तामावहतीत्याह तत्र च स्वरूपरूससम्बन्धरूपावच्छेद- कत्वनिवेशेपि विशेषगुणाभाववान्घटोगुणसामान्याभाववानित्यत्रा. श्रयाखिद्धौ स्वसजातीयविशिष्टान्तरगुणवद्धटरूपवाधघटितत्वाद- व्याप्तिस्सम्भवत्येव विशेषगुणवद्धटत्वावच्छिन्नविषयताया अपि गुणवद्घटत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन वाधनिर्णयप्रतिवन्धकतानि. अपितस्वरूपसम्बन्धविशेषात्मकावच्छेदकतावत्वेन वाधत्वेनोभयो. स्साजात्यसम्भवादित्यनतिरिक्तवृत्तित्वानुसन्धानविफलमित्याश. य स्वविशिष्टविषयित्वानुयोगिकस्वरूप सम्बन्धावच्छिन्नप्रतिवन्ध. कतावच्छेदकत्वाभाववद्विषयितानिरूपितस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वस म्बन्धावच्छिन्नवृत्चित्वाभाववत्त्वमेव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताव. द्विषयित्वसामान्यनिरूपकतावच्छेदकत्वम्बिवक्षितम् वैशिष्टयञ्च स्व. निरूपकप्रतिबन्धकताविशिष्टविषयत्वान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वसम्ब. म्धेन प्रतिबन्धकतावैशिष्टयञ्च स्वावच्छेदकत्वस्वव्याप्यप्रतिबन्धक- तानवच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन तथाचाश्रयासिद्धिविषयताया वाघ. प्रतिबन्धकताव्याप्यासिद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सत्त्वेन बा.

·सामान्यनिरुकिविवेचना धप्रतिबन्धकताविशिष्टत्वविरहेण स्वविशिष्टविषयित्वानुयोगिकस्वरू- पेण बाधप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववस्वान्नाव्याप्तिरित्यनतिरिक्त वृत्तित्वानुसन्धान सङ्गच्छते वह्निरित्यादिज्ञानीयविषयित्वस्य वह्नि. त्वादीनाम्बिशिष्टान्तरताशरूपत्ववारणाय प्रतिबन्धकतावच्छेदक- स्वाभावसम्पत्त्यर्थ स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धप्रवेशः फलतोनअद्ध यगर्मसम्बन्धप्रवशेस्तु स्थलाविशेषसम्भावनथैव कृतोन्यथा तु प रिचिन्त्यफलः ब्याप्यत्वञ्च न्यूनवृत्तित्वन्नातः स्वस्य स्वव्याप्यत्वनि. बन्धनोलक्षणासम्भवः नच स्वभिन्नत्वमेवोपादेयमलम्भवापत्तेः बा धादिश्चानीयविषयत्वस्यापि वाधादिप्रतिवन्धकताभिन्नप्रतियोगित्वस म्बन्धावच्छिन्नवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नवि विशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सत्त्वात् विशेषगुणाभाववान् घटोगुणसामान्याभाववानियादावाश्रयासिद्धा. दिप्रतिबन्धकताभिन्नवाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्याश्रयासिचा. दिविषयतायां प्रसङ्गाश्च नच मेयत्वविशिष्टवाधादिशानायविषयि. त्वस्य मेयत्वप्रकारतानिरूपितवाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्च. यत्वावच्छिन्नबाधप्रतिबन्धकताव्याप्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनो. कोभयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववत्त्वेन तत्र व मह्यभाववध्रदत्वस्य वृत्तित्वादसम्भव इतिवाच्यं स्वावच्छिन्ननिरूपित स्वस्वावच्छिन्ननिरूपितविषयत्वाव्यापकविषयिताशन्यज्ञानीयत्वोभ. यसम्बन्धेन वृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् नचोक्तोभयसम्धन्धेन मेयत्व विशिष्टवाधत्वस्य तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाववति मेयत्व विशिष्टवाधत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयित्वे वृत्तित्वात्तस्य न बाधत्वत्व मितिवाच्यं क्षत्यभावात् स्वसजातीयाप्रसिद्बवातिव्याप्त्यसम्भवात् । यत्तु प्रतियोगिस्वत्वकल्पेऽतिव्यतिरिति तनैतत्प्रक्रियाया अनुयो गिस्वत्वघटितकल्पे एवाश्रितत्वात् । अथवाऽसम्भवस्य धारणाय व्याष्यप्रतिबन्धकतापदेन प्रकृतानुमि तित्वब्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितस्वव्याप्यप्रतिबन्धकता विवक्षणीया तथाच मेयत्वप्रकारतानिरूपितबाधत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चय त्वावच्छिाप्रतिबन्धकतायास्ताहशप्रतिबध्यतानिरूपितत्वविरहेणा- सम्भवस्य न प्रसक्तिः नचोक्तप्रतिवन्धकताव्याप्यत्वस्य धूमाभावधान धन्यभाववानितिनिश्चयविशिवहभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयताशा ·सामान्यनितिविवेचना लिनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायामपि सवेन तदवच्छेदकत्व स्यैव वाधविषयत्वे सत्त्वादितिवाच्यं व्याप्यप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवै. शिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य तदवच्छेदकत्वस्य वानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्य विवक्षितत्वात् एवञ्च मेयत्वविशिष्टबाधत्वस्यापि बाधत्वोपपत्तिः । एतेन वन्यप्राबवद्धदोघटइतिज्ञानस्य वन्ह्यभाववद्ध्दत्वावच्छि. नविषयत्वाव्यापकविषयताशून्यत्वेन व्याप्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदक विषयताभिन्न विषयतावत्वेन च तदीयविषयतामादायासम्भवतादव स्थ्यं नचोक्तवृत्तिताघटकास्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगि. तानवच्छेदकविषयताशुन्यज्ञानीयत्वमेव परिस्कृतं सम्बन्ध इतिवा. च्यम् उक्तनिश्चयविशिष्टनिश्चयमादायात्रापिदोषस्य दुर्वारत्वादिति. निरस्तमिति समाधत्ते च तन्न मनोरमम् । ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नस्वनिरूपकन्यूनवृत्तिस्वरूपासिद्धिप्रतिब. न्धकतानवच्छेदकविषयताभिन्नविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहेण वाध. प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वामाववति धूमाभाववद्धदकालीनवह्नयभा. ववद्धदविषयित्वे वह्नयभाववज्रदत्वस्य वृत्तित्वात जानवैशिष्ठ्याव. च्छिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभाव. वति धूमाभाववद्वह्नयभाववत्कालीनवह्नयभाववद्धदत्वावच्छिन्नविष- यित्वे च तस्य वर्तमानत्वादसम्भवः नच खावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकविषयिताशून्य ज्ञानीयत्वस्वावच्छिन्ननिरूपितत्वोभय सम्बन्धेनात्रा. पि वृत्तित्वम्बिवक्षितमिति न दोष इति वाच्यं वहित्वमवृत्तिवह्नित्वाद. हिवम्बहित्वधवृत्तित्वादित्यादिस्थले वह्नित्वाभाववद्वह्नित्वम्बढित्वव. दितिशानस्याव्यापकविषयताशुन्यतया तदीयविषयतायाः स्वरूपा. सिद्ध्यादिप्रतिबन्धकत्वन्यूनवृत्तिबाधादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयः तान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वविरहेण चाव्याप्त्यापत्तेः नच निरुक्तवि. षयतान्यविषयता मुख्यविशेष्यतात्वेन प्रवेशनीयेति न दोष इति वा. च्यं इदोघटभिन्नोवतरित्यत्र वढयभाववान्दोघट इतिज्ञानमादाय स्वरूपासिद्धाबव्याप्त्यापत्तेः नच प्रतिबन्धकताव्याप्यत्वं प्रतिबन्ध कत्वाभाववदवृत्तित्वे सति तद्भिन्नत्वं तथाच निरुतम्रमवाधप्रतिब. न्धकतायाः स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्धकत्वाव्याप्यत्वान्न दोषः न्यूनवृत्तिप्र. तिबन्धकतावच्छेदकत्वं वा यद्पावच्छिन्नविषयत्वम्प्रतिबन्धकतान- तिरिक्तवृत्ति तदपावच्छिनत्वम्वाच्यमुक्तक्षाने ताशप्रतिबन्धकतान.

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना - तिरिक्तवृत्तिविशिष्टविषयत्वाभावान्नाव्याप्तिरिवाच्यम् अलङ्कीर्ण वाधादिस्थले वाधादिनिर्णयप्रतिबन्धकतानिरूपितनिरुक्तच्याप्य. त्ववत्या ज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्नाया एकरूपेण प्रतिबन्धकत्वपक्षे ज्ञा नवैशिष्ट्यावच्छिन्नाया अपि प्रतिबन्धकताया अप्रसिद्धःताशप्रति वन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविशिष्टविषयत्वस्थ प्रतिबन्धकताभेदपक्षेप्य. प्रसिद्धर्वाधेऽव्याप्त्यापत्तेः नव स्वव्याव्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्व सम्बन्धावच्छिन्नस्वाभाववस्वमेव संसर्गः एवञ्च फलतोनद्वयप्र. वेशोपि सार्थक इति वाच्य वृत्त्यनियामकस्य प्रतियोगितानवच्छेदक स्वे निवेशासम्भवात धूमाभाववद्वह्नयभाववत्कालीनहृदो वह्निमान्धू. मादित्यत्र वाधप्रतिबन्धकताव्याप्यधूमवत्ताबुद्धिनिरूपितप्रतिबन्धक- तावच्छेदकत्वस्य वाधवानीयविषयत्वे सत्वेन वाधेऽज्याते१रुद्धरत्वात प्रतिबंधकताभेदपक्षस्यैव व्यवस्थापितत्वेन तत्प्रतिबन्धकतायां शानवैः शिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्थापि सम्मवात् इत्यलमसदावेशेन ॥ भवतु कथंचित्स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षे विशेषगुणा माधवानघटोगुणसामान्याभाववानित्यादिस्थले आश्रयासिद्धाव. व्याप्तिवारणं परंतूक्ततात्पर्योपवर्णनस्यैव सत्वन्न प्रतीमः तथा. सति तदसदित्यादिग्रन्थ एव तद्विलिखेत् खण्डनप्रन्यो- पोद्वलकस्य विना वीज खण्डनीयग्रन्थे लिखनस्यानुचिः ततया सन्दर्भाशुद्धिप्रसङ्गात विशेषगुणवघटेऽव्याप्तिवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षप्रदर्शितरीत्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वप- क्षेपि स्वरूपस्कव्याप्यप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयत्वान्यविषयताशू. न्यत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकताशप्रतिबन्धकत्वाभाव विवक्षणेन स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षीयाश्रयासियव्याप्तिवा- रणार्थानुशरणीयप्रकारान्तरवदत्रापि प्रकारान्तरस्य विवक्षणीयत्वेन वाव्यभिचारघटितवाधेप्यव्याप्तिवारणसम्भवात् । नच प्रतियोगिस्वत्व. कल्पे धूमव्यभिचारिवाहिमस्वमादाय दोषोदुरुद्धर इतिवाच्य व्यभिचा- रघटितवाधादावपीत्युपक्रम्य तत्संग्रहानुपपत्तेरित्युपसंहते ग्रन्थे त. सजातीयेत्येतद्धटकतत्पदाद्वाधस्यैव प्रत्ययेनानुयोगिस्वत्वघटित कल्पे प्रतियोगिस्वत्वगर्भपि च व्यभिचारघटितवाधसमुदायमुपादा. याव्याप्तिपरताया एव शुद्धावसानत्वात् अन्यथा सर्वथादोषप्रयोज करनातिशयोपादेयस्य धूमव्यभिचारिबाहिमतः परित्यागस्योन्मत्त ·सामान्यनिरुकिविवेचना . . कृत्यतापातात प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुतावनुयोगिस्वत्वगोतावशि. ष्टान्तराघदितत्वस्य निर्दोषत्वप्रसङ्गात् उक्तस्य विवक्षणीयवाघघटि साश्रयासिचव्याप्तिवारकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छदकत्वपक्षीयप्रकार स्यांकरीत्या निहींषत्वाभावे परित्याज्यतया स्वरूपसम्बन्धरूपाव. च्छेदकत्वेप्युक्ताश्रयासिद्धौ धूमव्यभिचारिवहिपक्षकधूमलाध्यकववि- हेतुकस्थले व्यभिचारघटितवाधेप्यव्याप्तिसम्भवेन तदुपपत्त्यर्थमन तिरिक्तवृत्तित्वप्रतिपादनपरताया विशिष्टान्तरघाटितत्वेनास्तिस्य साध्यसाधनेत्यादिनन्थस्य वक्तुमशक्यत्वात् उक्ताश्रयासियव्याप्ति वारकस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपक्षीयप्रकारस्य निर्दोषत्वे व्यसि चारकालीनघटायतिव्याप्तेरपि गोत्ववद्रूपवाधाव्याप्तिवारणायानुश. रणीयेन प्रागुक्तान्यतमसम्बन्धघटितलक्षणेन वारणसम्भवात् अन. तिरिक्तवृत्तित्वस्यानुशरणीयत्वस्यैव प्रसङ्गाच्चेति । नचैवं यद्विषयकनिश्चयस्येत्यादि तदसदित्यन्तस्य प्रसक्तानुप्र. सक्तविचारोविशिष्य स्वित्थम्विचार्यते वाधत्वत्वादिरूपेण साजा. त्यविवक्षणे तदपेक्षया लाघवात् विशिष्टान्तराघटितत्वघटितवाधत्व त्वाद्यन्यतमवद्रूपावच्छिन्नत्वमेव हेत्वाभासम्बम्वक्तुमुचितं तत्कुनो. नोक्तमिति तत्रोच्यते विशिष्टान्तराघटितत्वघटितान्यतमनिवेशे वि शिष्टान्तराघटितत्वपञ्चकस्य निविष्ठतया तदपेक्षया विशिष्टान्तराघ टितत्वाघटिततत्पञ्चकघटितविशिष्टान्तराघटितत्वघटितविशेष्यदल. निवेश एवोचितोलाघवात विशिष्टान्तराघटितत्वेन वाधत्वत्वाद्यन्यत मांशविनिर्मुक्तेन घटितस्य विशेष्यदलस्य बाधत्वत्वादिघटकैकविशि टान्तराघटितत्वेन तुल्यत्वात् वाधत्वत्वांशस्योभयत्र तुल्यस्यैव प्र. वेशात् बाधत्वत्वादिघटकविशिष्टान्तराघटितत्वचतुष्टस्य तत्राधेि. क्यात् किच विशेषगुणाभाववद्घटकालीनत्वेसति गुणसामान्याभा- ववद्घटकालीनहदपक्षसाध्यहेतुकस्थले घटपक्षकगुणसामान्याभा. वविशेषगुणाभावोभयसाध्यहेतुकस्थले चाश्रयासियादिघटिताश्रयाः सिद्ध्वादिबाधादिघटितबाधादवव्याप्तिवारणायाश्रयासिद्धित्वत्वबाध. त्वत्वादिघटकविशिष्टान्तराघटित्वस्य निर्वक्तव्यतायास्तादवस्थ्य. मेव तथासत्यपि अतएब विशिष्टान्तराघटितत्वघटितबाधत्वत्वाद्युप. पादाने वक्ष्यमाणाया व्यभिचारघटितबाधाव्याप्तेर्वारणसम्मवादगौर- वेपि तदवश्यमुपादेयं विशिष्टान्तराघदितत्वशरीरे इति तथाविधान्य.

·१६० জামায়ানিৰিবিলা . नमवदपावच्छिन्नत्वस्य हेत्वाभासलक्षणत्वे व गौरवमितिनिरस्तम् । विशिष्टान्तराघटित्वघटितबाधत्ववाद्युपादानेप्युक्तदोषघटितदोषवा. रणस्य दुश्शक्यतया भक्षितेपि लशुन इत्यादिन्यायेन तस्यानुपादेय. स्वात्। तत्राव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य रस्यिन्तरानुसरणे तद्रीतिमनुसृत्य सामान्यलक्षणोपपादनस्यैव लाघवेन कर्तुमुचित. तत्वात् साच रीतिः प्रतिबन्धकत्वगर्भनिरुक्तावतेनेत्यादिना प्रागुः का प्रतिबन्धकत्वाधटिते च विशिष्टान्तरविषयतात्वव्यापकरूपानव छिन्नत्यादिना वक्ष्यत एवञ्च विशिष्टान्तराघटितस्वेनाघाटितव्यभिः चारवादिसत्त्वेनेत्यादिग्रन्थस्यापि सङ्गतिः । अन्यथा भ्यभिचार. घटितवाधाव्याप्तिवारणायैव विशिष्टान्तराधटिवाधत्वत्वादेः साजा त्यघटकतयोपादेयत्वेन तदसङ्गतिः स्यादिति । केचित् स वक्ष्यमाणोग्रन्थः प्रतियोगिस्वत्वग्रन्थलक्षणाभिप्रायः कः तस्यैवात्रानुसरणीयत्वस्य प्रागुक्तत्वात् प्रतियोगिस्वत्वघटितक. ल्पे च बाधत्वत्वादेविशिष्टानराघटितत्वघटितवे मेयत्वविशिष्टव्यः भिचारत्वादेः स्वपदेनोपादेयत्वासम्भवादसम्भवप्रसङ्गादिति विशि- ष्टान्तराघटितत्वाघटितव्यभिचारस्वायुक्तिसङ्गतिरिति वदन्ति त. श्चिन्त्यम्॥ अनुयोगिस्वत्वघटितकल्पे स्वसजातीयविक्षिष्टान्तरभिन्नत्व. स्य ताशरूपानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकत्वस्य यत्र घटविषक ज्ञानं नियमतोमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकमेव तत्र घटेऽतिव्या तिप्रसङ्गाद्धयता अतएव प्रतियोगिस्वत्वघाटितपि ताहशस्वभिन्नत्वा. देयत्वमवसेयम् ॥०॥ घटादेस्तादृशधर्मेण सजातीयाप्रसिधैवेति यद्यपि बाधत्वादिप्रत्येकशरीरे- विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वनिवेशापेक्षया लघुभूतविरोधिविषयताप्र. युक्तत्वघटितविशेष्यदलोपादानमेव कर्तुमुचितं बाधत्वादिशरीरे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वाप्रवेशे घटादेस्साजातीयविशिष्टन्तरप्रसि. या विशेष्यदले विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वस्य तत्रातिव्याप्तिवार- णाय सार्थक्यात् तथापि निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ वहिमपर्वते स्वसजातीयविशिष्टान्तरवह्वयादिघाटतत्ववारणाय वाधाश्रयासिद्धि. त्वादिशरीरे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वप्रवेश आवश्यक इति घटादीनां ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना सेन रूपेण सजातीयाप्रसिद्धिर्भवत्येव । स्वसजातीयावशिष्टान्तरघटितमिति। स्वजातीयविशिष्टारतरविपरीतबाध. स्वकत्वेन बाधत्वस्य स्वपदग्राहनया लक्षणासम्भव इत्यतोघटितेति तदर्थश्च स्वजातीयविशिष्टान्तरावषयिताच्याप्यविषयिताकत्वं स्वाव च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यम्वावच्छिन्नविषयिताशुन्यप्रती. तिविषयतावच्छेदकस्वसजातीयधर्मकत्वम्वा शेयः। विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितस्येति इदच नचेत्यादिग्रन्थस्य स्वरूपस. म्बन्धरूपावच्छेदकत्वघोटतप्रतियोगिस्वत्वगर्भलक्षणपरत्वे सङ्गच्छते, अन्यथा विशिष्टान्तराघटितत्वघटितव्यभिचारत्वादिसद्भावेपि सजा- तीयाप्रसिद्धिनिबन्धनतदतिप्रसङ्गवारणम्भवात् विशिष्टान्तराघटित. वाघटितस्येत्युक्तेरसङ्गत्यापत्तेः व्यभिचारत्वादिशरीरे विशिष्टान्तरा. घटित्वाप्रवेशस्य प्राव्यवस्थापितत्वेनानतिरिक्तवृत्तित्ववदेतस्यापि सिखस्यैव प्रतिपादनं नातिव्याप्तिवारकतयेति ग्रन्थविरोधाभावात नचेत्यादेरनुयोगिस्वत्वगर्भलक्षणपरत्वेपि न क्षतिरित्यपि कश्चित् ।। तत्सङ्ग्रहानुपपत्तरिति । अथ व्यभिचारत्वं वाधादिव्यावृत्तं यत्लव्य भिचारलक्षणे वक्ष्यति तदेव साजात्यघटकतया विवक्षणीयं तथाच न व्यभिचारत्वमादाय व्यभिचारधटितवाधेऽव्याप्तिरितिचन्न प्रागु. क्तवाघघटितवाधाश्रयासिद्धिघोटताश्रयासिवाद्यव्याप्तदुरुद्धरत्वात् अतएव स्ववृत्यन्यतमघटककिञ्चिद्धर्मपुरस्कारेण साजात्यम्वाच्यं तथाच धर्मविशिष्टधर्मत्वमेव विशिष्टान्तराघटितत्वमनुयोगिस्वत्यः गर्भलक्षणं पर्यवसितम् वैशिष्टच स्वतादात्म्यस्ववृत्तिवाधत्वत्वा. धन्यतमघटकधर्मवत्वोमयसम्बन्धेन धर्मवत्ताच स्वविशिष्टधा. वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयन स्वाश्रयवश्वस्वाश्रयावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभ- यसम्बन्धेन एव व्यभिचारघटितवाचत्वविशिष्टत्वस्य व्यभिचारघटि. तवाधत्वे स्ववृत्त्यन्यतमघटकवाधत्वत्ववत्वस्य सत्त्वेन सत्त्वात नव्या भिचारघटितवाधेऽन्याप्तिः नच व्यभिचारत्वमात्रस्यैव तादृशधर्मवत्त. यातदानयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वविरहादसम्भव इति- वाच्यं स्वनिरूपितवाधत्ववाद्यन्यतमघटकवृत्तिसम्बन्धितावस्वस्यैव धर्मवैशिष्ट्यघटकसम्बन्धत्वात् सम्वन्धितावत्त्वञ्च स्वाश्रयवत्वस्व. निरूपकधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोमयसम्ब २१सा०वि ·सामान्यनिरुतिविवेचना न्धेन स्वविशिष्टधावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व- सम्बन्धेन सम्बन्धिता च निरूपकभेदेन भिधत इति मेयत्वविशिष्टः व्यभिचारस्वनिरूपितलस्बाधिताविशिष्टत्वं व्यचिमारत्वे व्यभिचा रत्वनिरूपितसम्बन्धिताविशिष्टत्वम्बिपरीतव्यभिचारत्वे वर्चत इति नातिव्याप्तिरिति निरस्तम् । यत्तु प्रतियोगिस्वत्वगर्भलक्षणे कथञ्चिदप्युक्तरीतेन सम्भव इति तन्न धर्मविशिष्टान्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यैव विशिष्टान्तराघ. टितत्वरूपताया वाच्यत्वात् तत्र बभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानिरूपि. तस्वविशिष्टधर्मावच्छिन्नविषयतावस्वनिष्ठसंसर्गताघटकस्वपदार्थनि ष्ठावच्छेदकतानिरूपिततादात्म्यस्वविशिष्टधर्मघटितत्वोभयत्वावच्छि नसंसर्गतावच्छेदकताघटकस्वनिरूपितलम्बन्धितानिष्ठस्वाश्रयवत्त्वा. धुभयसम्बन्धावच्छिन्नानरूपकताकसम्बन्धित्वनिष्ठावच्छेदकताघटः कस्वनिरूपितसम्बन्धित्वनिष्ठावच्छेदकतावाधत्वत्वाद्यन्यतमघटकवृ. त्तित्वस्वनिरूपितत्वोभय घटकपरिसमाप्तावच्छेदकताकत्वेन नोपादेया अपितु स्वनिरूपितत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितत्वविशेषितवाधत्व. स्वाद्यन्यतमघटकधर्मत्वसमानाधिकरणाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नाव. च्छेदकतानिरूपितत्वेनैव तथाच स्वनिरूपितवाधत्वत्वनिष्ठ सम्बन्धि. तावस्वरूपविशेषसम्बन्धघटितावच्छिन्नादच्छेदकताकप्रतियोगिता कविशेषभेदात्मकधमविशिष्टान्यत्वस्य व्यभिचारघटितवाधप्रतीतो सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः मेयत्वविशिष्टव्याभिचारादिप्रतीतौ न कस्यात थाविधविशेषभेदस्यापि सत्त्वमिति नातिप्रसङ्गस्य सम्भावनापीति । इदमत्राबध्येयम् प्रकृतपक्षताविशिष्टविशेष्यताकग्रहत्वव्यापकप्र तिवध्यतावृत्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नसम्बन्धितात्वेन , तत्तत्प्रतिब. ध्यतानिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नसम्बन्धिता अनुगमय्यान्यतमकोटावा- श्रयासिद्धित्वत्वस्थाने प्रवेशनीयाः स्ववैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेद्यविशे. यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वावच्छेद्यविशेष्यतानिरूपितप्रकार- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारकत्वोभयसम्बन्धेन प्रकृतपक्षत्वाव. च्छेद्यविशेष्यताविशिष्टत्वमेव वालाघवादुपादेयम् उभयावृत्तिधर्मा- वच्छिन्नसम्बन्धितावच्छेदकसम्बन्धश्चानुयोगिस्वत्वगर्ने स्वावच्छे दकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताववृत्त्यभावी. यपरम्परावच्छेदकत्वम् प्रतियोगिस्वत्वघटिते च स्वनिरूपितप्रतिब. क ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना न्धकतावृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव आश्रयासिद्धिविपरीता श्रयासिद्धिनिर्णययोरेकप्रतिबन्धकवाभावे तत्प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यतयोरपि भेदेनाश्रयासिद्धित्वस्य स्वसजातीयविशिष्टान्तर. तावच्छेदकधर्मप्रसिद्ध्यर्थमनुयोगिस्वत्वगर्ने प्रतिबन्धकतायाः स्वनि रूपितत्वेनानुपादानम् , प्रतियोगिस्वत्वंच तथालत्यर्पि मेयत्वावशि. टाश्रयासिद्धित्वस्य स्वजातीयविशिष्टान्तरतावच्छेदकघाटतस्यास्त्ये. व प्रसिद्धिः एवमेव चान्यतमत्वशरीरे वाधत्वत्वादिस्थानेपि प्रकृतपक्षे प्रकृतलाध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्वादिव्यापकप्रतिवध्यतावत्युभयात्रु त्तिधर्मावच्छिन्न सम्बन्धितात्वेनानुगमय्या तादृश्यः सम्बन्धिताः प्रवे शनीयाः सम्बन्धितावच्छेदकसम्बन्धश्च प्रागुक्तवाधत्वत्वाद्यनुसारेणो हनीयः तथाच प्रागुक्तानुगम आश्रयासिद्ध्यादिघटिताश्रयासियादा. वपि न दोषः। तथाहि गुणवद्घटत्वविशिष्टत्वस्य गुणवद्घटत्व इव विशेषगुणघटत्वविशिष्टत्वन्तत्रापि वर्तते एव स्वनिरूपिताया अन्य तमत्वघटकविशेषगुणामावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिवुद्धित्वावच्छि नप्रतिबध्यतानिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नसम्बन्धितानिष्ठसम्बन्धिताव त्तायाः सत्त्वात् स्वनिरूपकधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयताव. च्छेदके गुणवद्घटत्वे स्वाश्रयवत्वविरहाचदुभयलम्बन्धेन स्वविशि ष्टघटवृत्तिविशेषगुणत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व स्य तत्र सम्भवादेवम्पतियोगिस्वत्वगर्भपि लक्षणलङ्गतिरूहोति। इदन्त्वत्रतत्वं परिकारेण निर्दोषतायाः प्रायः सर्वत्रैव सम्भवेन सिद्धान्तप्रकारखण्डनीयप्रकारयोर्लाघवगौरवे एव परीक्षणीये अस्ति च एतेनेत्यादिनोकप्रतिबन्धकत्वगर्मनिरुक्तिपरिकारे प्रतिबन्धकः त्वाघटितनिरुक्तर्विशिष्टान्तरविषयतास्वव्यापकरूपानवच्छिन्नत्वघटि तकल्पे च सिद्धान्तताप्रयोजकमितो लाघवमित्यस्यादोषत्वेऽपि न क्षतिः यद्यपि यथाश्रुतस्यापि स्वसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वस्य सिद्धान्तकल्पद्वयापेक्षयास्त्येव गुरुत्वं तथापि प्रतिबन्धकत्वागसि. द्धान्तस्य प्रागुक्ततयैतस्योभयपक्षसधारण्येन सम्भावितस्य गुरोरपि प्रतिबन्धकत्वगर्भसिद्धान्तोत्तरं परोक्तत्वेन खण्डनायोद्भावनीयत्व. म्भवत्येवोचितम् परैश्च हेत्वाभासविभाजकरूपेणैव साजात्यमुक्तन्त. मायुक्तं खण्डनमपीदञ्चानुपदोक्कन्न परैरुक्तमित्युपक्रान्तदूषणगणा- स्पर्शित्वेपि तस्य सिद्धान्तकल्पापेक्षक्षयाऽलघुत्वेन प्राप्तहेयभावस्य ·सामान्यनिककिविवेचना न सन्दर्भइति ॥ स्ववृत्तियावद्धेस्वाभासविभाजकरूपेणेति स्ववृत्तित्वविशोषितवाधवाद्यन्य- तमघटकत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपाप्तिककूटत्वावच्छिन्नवत्वेन स्व. वृत्तित्वविशिष्टतादृशघटकत्वनिरूपिताधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्याप: कत्वेन वेत्यर्थः॥ अथ धूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमवान्वरित्यत्र धूमव्यभिचारि. मत्वमादाय व्यभिचारघटितवाधेऽव्याप्तिवारणाय स्वसजातीयविशि. टान्तरघटितं यत्स्वं तस्य स्वावच्छिन्नविषयत्वाध्यापकविषयताशू. न्यत्वस्वावच्छिन्नविषयतावत्वोभयलम्बन्धावच्छिन्नाभाववत्प्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वं विवक्षणीयं तथाच वाधविशिष्टत्वविशिष्टव्यभिः चारवयोः स्वपदोपादेयत्वेपि तद्वच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शून्यत्वस्य वाधविशिष्टव्यभिचारप्रत्यये विरहात् वाधविशिष्टव्यभि चारत्वस्य च स्वपदेनोपादानासम्भवेन न मेयत्वविशिष्टताहशव्यभिः चारत्वस्योपादेयतया तदवच्छिन्नविषयतावत्वस्यापि च तत्रासत्वा- तत्प्रतीतेरुक्तधम्माभाववत्तया वाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिप्रसङ्गप्रस. जान्नैवस्वक्तव्यमित्याह- एवंसतिवाधविशिष्टब्यभिचारादावित्यादि अथ स्ववृत्तयोयावन्तो हेत्वाभा- सविभाजकतावच्छेदकीभूतधर्मास्तत्प्रत्येकवत्स्वावच्छिन्नाविषयक- प्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मघटितं यत्स्वं निरुक्तोभयसम्बन्धावच्छि. मतदभाववस्वम्विवक्षणीयम् तथासति वाधविशिष्टव्यभिचारत्वादेः स्वपदेनोपादानसम्भवानातिव्याप्तिसम्भवानच निरुतोभयसम्बन्ध स्य वृस्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रवे. शासम्भव इति वाच्यं तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगि. ताकभेदस्यैव निवेश्यत्वात वृत्त्यनियामकस्यात्र प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धत्वस्यावश्यवाच्यत्वाब अन्यथा पक्षाननुयोगिकेन व्याधिक णेन वृत्त्यनियामकसम्वन्धन साध्यतास्थले वाधस्यासम्भवप्रसङ्गात् नचाननुगमप्रसङ्गः वस्तुविशिष्टवस्त्वभावस्य विवक्षितत्वात् वैशि प्ट्यश्च स्वतादात्म्य स्ववृत्तिवाधत्वत्वाधन्यतमघटकत्वव्यापकत्वोभ. यसम्बन्धेन व्यापकताच स्वविशिष्टधर्मवृत्तित्वसम्बन्धेन बैशिष्ट्यं स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व स्वावच्छिन्नविषय त्वाव्यापकविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्योभयसम्बन्धेन स्व. .

·सामान्यनिरुक्तिविवेचना १६५ विशिष्ठप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन वा वोध्यम स्ववैशि. प्ठ्यश्च तत्र स्वावच्छिन्नविषयताशुन्यत्व स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्याप- कविषयताशुन्यत्वोभयलम्बन्धेन वस्तुविशिष्टवस्त्वभावश्च प्रागुक्तो. भयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः ससर्गघटकतया व्यापकविषय. ताशून्यत्वस्य विशिष्टान्तररूपघटितत्वस्थानीयतया तस्येवासम्भव- वारणमेव फलमितिचेन्न वाधघटितवाधाश्रयालिद्धिघटिताश्रयालिद्धा- वव्या१रुद्धरत्वात् प्रागुकररीत्या पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहिग्रहत्त्व व्यापकप्रतिबध्यतावृत्त्युभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नवत्वस्यानुगतस्या न्यतमत्वकोटौनिवेशे प्रागुक्तरीत्याखिलदोषनिरासे गुरुतरैतत्प्रयास. स्योन्मत्तकृत्यतापत्तेः स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नायावत्य. प्रतिबन्ध कतास्तत्प्रत्येकमित्यादिना नचचतुष्टये समाशङ्कितपूर्वपक्षस्योत्तरत. योक्तायाःस्थलविशेषीयातिव्याप्तेरत्रापि दुरुद्धरत्वाञ्चेत्यलम् । अथ यत्प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति द्रूपावच्छिन्नविषयता एवं. भूत यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तत्प्रतिबन्धक तानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकधम्मावाच्छिन्नाविषयकप्रतिविष. यतावच्छेदकंन्तवच्छिन्नत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वगर्भनिरुक्तौ त- घरितनिरुतौ तु यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवहितोदत्तरा. नुमितिसामान्य निरुक्तोभयाभावप्रयोजकयभावाधिकरणता तदधिक रणता यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयाव्यवाहितोत्तरानुमितावस्ति एवम्भूतं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं तदवच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकतद्पावच्छिन्नवत्वमेव वाच्यं व्य. भिचारघटितवाधादौ यत्प्रतिबन्धकतात्वेन वाधप्रतिबन्धकतामुभया. भावप्रयोजकयदधिकरणतात्वेन पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावा- धिकरणताञ्ोपादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् वाधविशिष्टव्यभिचा. रादौ च वाधप्रतिबन्धकताया व्यभिचारप्रतिबन्धकताया यत्पदार्थतयो. पादेयतया तत्तदवच्छेदकविषयतावच्छेदकविशिष्टान्तरतावच्छेदक- वाधत्वव्यभिचारत्वावच्छिन्नघटितत्वलत्वेनातिप्रसङ्गस्याप्यसम्भवा. च्चेति तत्कुतोनोक्तं नच बाधविपरीतवाधविषयकनिश्चययोरेकरूपेण प्रतिबन्धकत्वाभावपक्षेऽसम्भव इति वाच्यं प्राथमिकस्वावच्छिन्ना. विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वं विहाय स्वभिन्नत्वस्यैव वाच्य- स्वाद्वाधत्वादेः स्वपदार्थत्वे तद्भिन्नत्वेन प्रसिद्धतथाविधमेयत्वविशि- ·सामान्यनिरुकिविवेचना टवाधत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य तत्र सत्त्वेना- सम्भवविरहात नच पूर्वमेव स्थलविशेषेऽव्याप्तिसम्भावनया स्वभिः नवनिराकृतमिति वाच्यं ताशस्थलविशेषे मानाभावादतएव जग. दीशतर्कालङ्कारैरेवमेधोक्तं अथवोक्तस्थलविशेषाव्याप्तिसम्भावनया. स्तु स्वभिन्नत्वस्थानुपादेयता तथापि यत्प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिव- न्धकत्वतत्प्रतिवध्यतावच्छेदकधम्मावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रति बन्धकत्वयोरुभयाभावप्रयोजकयदाधिकरणत्वतनिरूपकनिकापिताधि. करणत्वयोश्च लक्षणे प्रवेश्यत्वेन नासम्भवप्रसङ्ग इति । यत्तु यत्तदर्थयोरननुगतत्वात् अनुगमस्य चासम्भवात् तथाहि प्रकृतानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकताविशिष्टरूपावच्छिन्नत्वत्वेनैवानु: नुगमः कर्त्तव्यस्तत्र च स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपित परम्परा वच्छेदकत्वस्य विशेष्यदलकार्यकारिणस्सम्बन्धत्वसम्भवेपि विशि. टान्तराघटितत्वकार्यकरिसम्बन्धस्यासम्भवात् स्ववृत्त्यभावीयप्र. तियोगितानिरूपितपरम्परावच्छेदकत्ववद्रूपविशिष्टत्वस्य स्वावच्छि. नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वतत्सम्बन्धावच्छिन्नस्ववृत्तित्वो. भयसम्बन्धेनाभिमतस्य नास्ति ताशसंसर्गता मेयत्वविशिष्टव्य. भिचारत्वे तथाविधवाच्यत्वविशिष्टव्याभिचारत्वस्योभयसम्बन्धे. न सत्त्वादिति तन्न स्ववृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्प. राबच्छेदकताबद्धपवदन्यत्वस्य संसर्गत्वसम्भवात् रूपवत्ताच स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्व. वृत्तित्वस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धे. नेतिदेतत्प्रकारस्य निर्दोषत्वेपि स्वसजातीयावशिष्टान्तराघटित. त्वपरिकाररूपत्वस्य पूर्वोक्तदूषितलक्षणचतुष्टयपरिष्काररूपत्वस्य. च विरहेण ग्रन्थालगत्यभावात् एतदपेक्षया लघुभूतस्य प्रतिबन्धक स्वगर्भनिरुक्तौ निर्दोष प्रकारस्य प्रागुक्तत्वात् प्रतिबन्धकत्वाघटित. निरुक्तौ वक्ष्यमाणत्वाच्च प्रकारान्तराल्लघुभूतमिदमेव कुतोनोक्तमि त्येवमाशङ्काया असम्भवाच्च । यच्च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञानं यत्र स्थलविशेषे नि यमतोव्यावर्तकदर्शनभ्रमात्मकंव्यावर्चकधर्मविशिष्टविषयकमपि शा. नं ताहशव्यभिचारविषयकमेव तत्र व्यावर्त्तकधर्मदर्शनप्रतिबन्ध कतामादायातिव्याप्तिः तवृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितपरम्परा. 4 ·सामान्यनिरुकिविवेचना १६७ वच्छेदकतावत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वे व्यावर्तकधर्मदर्शन विशिष्टपक्षत्व एव वा सम्भवेन तद्विशिष्टान्यत्वस्य मेयत्वविशिष्ट ज्यभिचारत्वे सम्भवात् एतेनेत्यादिकल्पेतु नैतस्य सम्भवः व्यभिचा. रप्रातबन्धकतावच्छेदकशुद्धव्यभिचारविषयित्वे निश्चयविशिष्टनि- श्वयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकव्यावर्तकधम्मविशिष्टविषयित्वे च मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वासत्वादिति तत्प रिचिन्तनीयम् यत्रच पदार्थान्तरविशिष्टसाध्याभाववत्पक्षविषयक. शानपदार्थान्तरविशिष्टहेत्वभाववत्पक्षविषयकशानयोर्व्यभिचारभ्रमा. त्मकयोरेकरूपतैध नियता तत्र विशिष्टव्याभिचाराप्रसिद्ध्या तद्विषयि स्वानवच्छिन्नव्यभिचारभूमप्रतिवन्धकतामादायात्रातिव्याप्तिः सम्भाव्य. ते नहातेनकल्पे तत्र तु यत्र तत्सम्भावना प्रायस्तत्रात्र तत्संभावनाभ. वत्येवेत्येतद्विशेष मनलि निधाय भट्टाचार्येणैतेनेत्यादिकमेवोक्तमिति तु युक्तं संभावनाया दूषकत्वमनङ्गीकृत्यैनेनेत्यादिकल्पापेक्षया गुरो रप्यस्य यथाश्रुतलक्षणानुसारितया झटित्युपस्थितत्वेन जगदीशेने तदेवोपन्यस्तमिति बोध्यम् ॥ मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादाविति अत्रमेयत्वविशिष्टत्वं व्यभिचारविशेष. णत्वेनामिमतं न तु व्यभिचारघटकनाशवृत्तित्वविशेषणत्वेन केवल- साधनविशेषणत्वेन वा तथाविधविशिष्टयोः प्रतिबन्धकतावच्छेदक- विषयित्वानिरूपकवस्त्वघटितत्वात् मेयत्वविशिष्टव्यभिचारवान्वह्नि. यभिचारवान्मेयत्वविशिष्टोवहिरितिज्ञानयोः प्रकारतावच्छेदकता. स्मकर्मिमतावच्छेदकतात्मकमेयत्वविषयताघटितधर्माभ्यामेव प्रति. बन्धकत्वस्य वाच्यत्वात् अन्यथा तज्ज्ञानयोरेव प्रतिबन्धकताविघ. टकस्य इदं शानम्मेयत्वविशिष्टव्याभिचाराभाववति मेयत्वविशिष्टव्य. भिचारप्रकारताकमित्यप्रामाण्यज्ञानस्य व्यभिचाराभाववति मेयत्व. विशिष्टवह्नौ ब्यभिचारप्रकारताकमित्यप्रामाण्यज्ञानस्य चोत्तेजक ताया दुर्वचत्वादिति तयोर्लक्ष्यताया एव वक्तव्यत्वात् एवञ्च पर्वतो. वयभाववानित्यादौ वह्निमत्पर्वतस्येव पर्वतीयवाहिशुक्लवह्निमत्पर्वता. देरपि वाधत्वमिष्टमेव । यदिचाप्रामाण्यज्ञानानां तत्तद्यक्तित्वनाभावाः प्रतिबन्धकताव. च्छेदककोटौ निवेश्यन्ते तदा मेयत्वविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छे. दकशरीरे प्रवेशस्थानावश्यकतयोक्तविशिष्टयोरपि लक्ष्यताविर.

·কালাকালিজ্জিবিলা हाचयोरप्यतिच्याप्तिर्भवत्येव ॥ अतएव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारित्ववि. शिष्टसाधने लक्ष्यत्वेनातिव्याप्त्यभावम्बदन्तीत्यन्तेनोक्त्वा तत्रास्व. रससूचकन्तच्चिन्त्यमित्युक्तम् जगदीशेन । यत्तु यारशविशिष्टघटककिञ्चित्पदार्थोशेऽप्रामाण्ये गृहीतेपि त- ज्यानस्थ प्रतिबन्धकतानापहीयते ताशविशिष्टस्यैवालस्यत्वं मेयत्वा. भाववति मेयत्वप्रकारकत्वरूपेऽप्रामाण्ये गृहीतेपि मेयत्वविशिष्टव्यभिः चारविशिष्टसाधनविषयकवानस्य व्याप्तिबुद्धिप्रतिवन्धकत्वाक्षतेस्त. विशिष्टस्याप्यलक्ष्यत्वमेवास्तीति तन्न तज्ज्ञानस्य मेयत्वविषयताय. टितधर्मेण प्रतिबन्धकत्वे ताशविशिष्टेलिब्याक्तन वक्ष्या माणेन च विशिष्टान्तराघटितत्वप्रकारेण बारणासम्मवादित्येतस्य अन्धकर्तृसम्मतस्वाभावादिति ध्येयम् ॥ यद्यपि दोषत्वतभावायोजकतया दोषव्यवहारतदभावापेक्षया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकवियितानिरूपकाघटितत्वतभावयोरेव सु. ज्ञानत्वेन ताशनिरूपकघटितत्वमेवेष्टापत्यभावप्रयोजकतयोपन्यस्त. मुचितं तथापि प्रतिबन्धकतानुपयुक्तसामानाधिकरण्यांशघटितस. प्रतिपक्षपाक्षिकदोषव्यवहारसन्दिग्धप्रयोजकमावन्तदुपेक्ष्यासन्दि. ग्धप्रयोजकताक व्यवहारमेवेष्टापत्यभावप्रयोजकाभावप्रतियोगितया प्रदर्शयति । व्यवहाराभावादिति नचोक्तलक्षणस्योक्तविशेषणविशिष्टस्य सत्वास. स्वनिर्णयाभ्यां दोषव्यवहारतदभावनिर्णयौ व्यवहारतदभावनिर्णया- भ्यामुक्तविशेषणघटितलक्षणत्वनिर्णयाधीनलक्षणसवासत्त्वनिर्णया. वितीतरेतराश्रय प्रसङ्ग इति वाच्यम् अप्रतिहतविज्ञानानान्तान्त्रिका. जास्व्यवहारस्य लक्षणज्ञानानपेक्षत्वेनात्मविशेषगुणभेदनटितासमा वायिकारणलक्षणवदितरेतराश्रयविरहात् । तान्त्रिकव्यवहारविषया. नुगमनफलस्य लक्षणस्य तद्यवहारमात्राधीनतया लक्षणप्रहाधीनत्वे. पीदानीन्तनव्यवहारस्य क्षत्यभावादिति भावः॥ इष्टापत्तीचव्याम्वशेषणमिति नचात्र मेयत्वविशिष्टव्याभिचारस्य व्यभि. चारात्मकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदक. व्यभिचारत्वाश्रयत्वेन दोषरूपतायामिष्टापत्तिसम्मपि व्यभिचार. कालीनघटादेर्व्यभिचारानात्मकतया तथाविधानाधयत्वेन दोषत्व इष्टापत्त्यसम्भवात् तद्विशेषणस्य वैयाभिधानमसङ्गतामिति ·सामान्यनिरुक्तिविवेचना . शक्यं वास्तवप्रयोजकप्राचीनव्यवहारव्याकुलीकरणमुखेनैवेष्टापत्तेर्वा- व्यतयापाततःप्रयोजकस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितानिरूप कत्वस्य शरीरेऽवच्छेदकत्वस्य पाषाणमयत्वत्पर्वतादेर्दोषत्वापादक. त्वेन स्वरूपसम्बन्धरूपतामपहायानतिरिक्तवृत्तिरूपताया वक्तव्यत्वेन तद्घटितसद्भावस्योभयत्र सास्यात्ताहशानवच्छेदकविषयितानिरूप. काघटित्वस्योभयत्र विरहेण तदनवलम्बनेनैवेष्टापत्तिप्रवृत्तेर्वक्तव्यत्वा त् ॥ यद्वा मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायैव दीधितिकारस्य वि शेषणोपादानं तवेष्टापत्तौ व्यर्थन्तदर्थन्तविशेषणं स्यादित्यलस्यताया एव व्यवहारवलेन तदभिमततया विशेषणोपादानपि दोषत्वप्रसङ्गरू. पोदोष इति नच वाच्यमित्यत्रैव तात्पर्य्यम् एतेनानतिरिक्तवृत्तिविष यितानिरूपकतावच्छेदकस्य तादृशानच्छेदकविषयितानिरूपकाघटि- तधर्मस्य दोषत्वप्रयोजकत्वे तथाविधव्यभिचारत्वाश्रयत्वस्य मेय. स्वविशिष्टव्यभिचारे सत्त्वेन दोषत्वेपि व्यभिचारकालीनघटादी तादृशधाभावेन न तत्र तत्सम्भव इति कुतोव्यर्थविशेषणतेति- निरस्तम् । अन्वयितावच्छेदकधर्मबोधकतायाइति अन्वयितावच्छेदकत्वा तदादि. पदशक्यतावच्छेदकानुगमकवुद्धिविषयतावच्छेदकत्ववद् दोषपदश. क्यतावच्छेदकानुगमकमुपलक्षणमेवातो न दोषादिपदस्य नाना. थता नच व्यभिचारोदोष इत्यत्र व्यभिचारस्ताहशव्यभिचारत्वा- श्रय इत्यन्वयबोधस्य पर्यावसितत्वेनोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्य प्रसङ्गात्तदसम्भव इतिवाच्यम् विधयांशेऽधिकावगाहिनः शाब्दबो. धस्य स्वीकारात् व्यभिचारत्वेन तथाविधेनाभिन्नस्य मेयत्वविशि. व्यभिचारत्वस्यान्वयितावच्छेदकतया दोषस्य दुरत्वेन तथा विधविषयितानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकोक्तविशेषणवि शिष्टान्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नवत्त्वस्यैव दो. षत्वरूपताया वाच्यतया कथञ्चिदप्युद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्य. स्यात्राप्रसक्तः।यद्वाऽन्वयितावच्छेदकत्वन्न शक्यतावच्छेदकोपलक्षण: तयाबिवक्षितमपितु तद्धर्मविशिष्टे दोषादिपदार्थान्वये तद्धम्मपि पदा. थतावच्छेदकीभूतोक्तविशेषणविशिष्टनाशविषयितानिरूपकतावच्छे. दकधर्मस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्याचादात्म्येनान्वयाभ्युपगमेन तथाविधोध. मोन्वयितावच्छेदकरूप एव भवतीत्येतावदर्थमेवोपन्यस्तं तथाचत. २२सा०वि० ·ব্রিান্তিলিহকিলি चर्माणान्न तदादिपदशक्यतावच्छेदकघटत्वपटत्वादिवत्प्रातिस्वि. करूपेण शाब्दबोधे प्रवश इनि विधेयांशेऽधिकावगाहिशाब्दबु. द्धर्विशेष्यसमानांशप्रवेशवैफल्यप्रसङ्गादनुपगमपक्षेपि न प्रकृते का. चिदनुपपत्तिरिति ॥ यद्यपि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारे दोषवारणायोपन्यस्तविशेषणे साध्याभाववद्वृत्तिसाधनस्य साधनावृत्तित्वेन तादृशसाधनकत्वस्यैव व्यभिचारताया वाच्यत्वेन तत्रैव दोषोद्भावनमुचित तथापि साधननि ष्ठ साध्याभावववृत्तित्वस्य हेतुनिष्टतया तन्मात्रस्य व्यभिचाररूपतो. पगमेनापि निरुक्तविशेषणदोषप्रसक्तनिरुद्धप्रसरतया प्रक्रान्तोपस्थित तिलाधवप्रयुक्तोक्ताशवनम्य व्याभिचारस्थले विरोधस्याप्येवमेव प्रतिब. न्धकतानुपयुक्तभागाधटिनमय दोषस्य सम्भावतया विरोधपि प्रक्रा. ताव्यवधानघटिनसम्बन्धमूलकझाटन्युपस्थितिनिबन्धनदोषाशङ्क- नस्य चासम्भवन यशाकथाश्चान्नामत्तप्राप्तसत्प्रतिपक्षदोषाशङ्कापेक्षया दोषादिव्यवहारमूलीभूतन्यायविषयप्राथम्यवत्पक्षादिसम्बन्धिदोषप्र धानाशङ्कवाहत्यौचितीमत्याशयेनाश्रयासिद्ध्याद्यव्याप्तिशङ्कावारकत. योपात्तदीधितिग्रन्थमाश्रयालियाद्यव्याप्तिमाशङ्कयावतारयति नन्वाश्र- यासिद्धयाद्यति ॥ अनियन्त्रितविषयताके प्रत्यक्ष तुल्यवित्तिवेद्यतयोभयोभानसम्भ- वेपिनियन्त्रितविषयताकानुमित्यादौ तथाविधभानन्नानुभविकमित्यतः कल्पान्तरमाह असमानविशेष्यकस्यापीति । इदमाणततस्तदभावतदभावव्याप्यान्यतराविषयकस्येति तु युक्तं कथमन्यथा पक्षविशम्यकपक्षतावच्छेदकप्रकारकशानासमानविशेष्यः कस्याप्याधेयतया पक्षविशिष्टपक्षतावच्छेदकामावनिर्णयस्य मणिम. त्रादिन्यायेन नोक्तम्प्रतिबन्धकत्वम् । तादृशधर्मश्वाप्रसिद्धएवेतिनतथाव्यवहारइति अथ पर्वते धूमेन वह्निसाधन धूमो न दुष्ट इतिव्यवहारानुपपत्तिः प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितिप्र. तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकताबच्छेदकधम्मावच्छि, नसम्बन्धिभेदस्य व्यबहनब्यस्याप्रसिद्धरितिवेन आकाक्षावैचिया नसा दुषधात्वर्थप्रतिबन्धकतायामेव प्रकृतानुमिनिनिरूपितत्वाभाव. स्यैव बोधनीयत्वात् । नचैव हरे धूमेन वह्निसाधने धूमो न दुष्ट इति व्यवहारापत्तिः यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकत्वे प्रकृतानुमितिनिरूपितत्वा- ·सामान्यनिरूक्तिविवेचना भावस्य सत्त्वात्तत्प्रतिबन्धकतासामान्य प्रकृतानुमितिनिकापितत्वाभा. वस्थासम्भवभयेन विवाक्षतुमशक्यत्वादितिवाच्यम् किश्चिदपावच्छिः नविर्षायताव्यापकप्रतिबन्धकतात्वव्यापक स्वरूविशेषेण नर्थान्वये ऽसम्भवविरहेण तस्यैव विवक्षिततया आपत्तिविरहात् स्वानकापतप्र. तिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छि- नवत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रकृनानुमितित्वव्यापकप्रतिब. ध्यत्वाभावादेरपि व्युत्पत्तिवाचव्येण बोधस्य वाङ्गीकारादिति । प्रकृतहेतुनावच्छेदकावाशेटसम्बन्धःतिस्वज्ञानविषयप्रकृतहतुतावच्छेदक वस्वरूपसम्बन्ध इत्यर्थः नच वह्निमान् द्रव्यादित्यत्र वह्निसाधनं द्रव्य न्दुष्टमिति वद्युमोदुष्टइत्यपि स्यात् व्यभिचारस्य स्वज्ञानविषयप्रकृत हेतुतावच्छेदकद्रव्यत्ववत्वसम्बन्धेन धूमेपि सत्वादिति वाच्यम् अन्व. यितावच्छेदकाभिन्नस्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्त्वरूपसम्ब न्धस्यैव व्युत्पत्तिवैचित्र्यानिष्ठया बाधन त स्वशानवियप्रकृतहेतुताव. च्छेदकवत्वसम्बन्धेन दोषवत्तायाः प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छेदेनैव सत्त्वस्य वाङ्गीकारात् नचैवमपि यत्र प्रमेयवतोहेतुत्वं तत्र घटोदुष्टइ. त्यादयो यत्र महानसीयधूमाहेतुस्तत्र धूमोदुष्टइति यत्र धूमोहेतुस्तत्र महानसीयधूमोदुष्ट इत्यादयश्च व्यवहारादुवारा एवेतिवाच्यम् अन्वयि तावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकृत- हेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मस्यैव नि ष्ठार्थसम्बन्धघटकत्वात् अथैवं काञ्चनमयधूमस्य हेतुतास्थले दुष्ट- त्वव्यवहारानुपपत्तिः काञ्चनमयत्वधूमत्वगतद्वित्वावच्छिन्नवत्त्वस्या. प्रसिद्धः एवं महानसीयधूमहेतुकस्थले धूमोदुष्टइतिवत् काञ्चनमयधू. महेतुकस्थलेपि धूमोदुष्टइत्यस्थानिष्टताया एवाङ्गीकरणीयतया काञ्च नमयधूमोदूंष्टइत्यस्य तथाविधधूमाप्रसिद्ध्या भ्रान्तकसम्बन्धितयाचा. भ्रान्तानान्तत्र दुष्टत्वन्यवहारानुपपत्तिः वह्निनाधूमलाधने साधनत्वे नाभिमतोदुष्टइति व्यवहारानुपपत्तिश्च अन्वयितावच्छेदकसाधनता. वच्छेदकयामेंदादितिचेन्न प्रकृतान्वयिताविशिष्टप्रकृतसाधनताविशि. टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकरूपस्य ससर्गघटकत्वाङ्गीकारात् वै. शिष्टयश्च प्राथमिक स्वावच्छेदकतापापन्याधिकरणवर्मपाताव- च्छेदकताकत्वेन द्वितीयञ्च स्वसमानाधिकरणवृत्तित्व स्वनिरूपित. त्वोभयसम्बन्धेन एवञ्च ससर्गघटकीभूताधर्मोधूमत्वगतैकत्वमेवेति ·१७२ सामान्यनिरुकिविवेचना न दोषवत्वालिद्धिः केवलधूमत्वेनान्वयितायां हेतुत्वे तद्वैशिष्टयाल. म्भवेन धूमोदुष्ट इत्यस्य न प्रसङ्गः धूमे काञ्चनमयत्वाभावग्रहकाल इच्छया जायमानत्वनाहार्यतया दुष्टत्वांशेऽभ्रमतया च काञ्चन: मयत्वांशे भ्रमात्मकस्थापि प्रमासमशीलतया तद्यवहारस्याभ्रान्तव्य. वहारतोविशेषाभावेन न व्यवहारानुपपत्तिः अतएव द्रव्यादिहेतुक- स्थले धूमोढुष्ट इतिव्यवहारमन्वयितावच्छेदकधार्मावच्छेदेन तादृश- धर्मघटितसम्बन्धेन दोषवत्वस्यैव दुष्टत्वव्यवहारप्रयोजकत्वाङ्गीका- रेण वारयतो हेतुताविशिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकरूपविशि ष्टवत्वस्य संसर्गत्वे दोषवत्तायाः प्रसिद्धिसम्भवेपि काञ्चनमयधूमो दुष्टइत्यस्यानुपपत्तिः धूमोदुष्टइत्यस्यापत्तिर्दुवारा । नच यत्राशेषस्य हेतुतावच्छेदकस्य हेतुवृत्तित्वन्तत्रैवैकधर्मम्परित्यज्य न दुष्टत्व. व्यवहार इतरत्र तु भवत्येव व्युत्पत्तिवैचित्र्यादिति वाच्यमीहग्. व्युत्पत्तिभेदस्याननुभविकत्वेनानभ्युपेयत्वादित्यप्यत्रानवकाशम् नच प्रकृतान्वयित्वादिघटितरूपेण संसर्गत्वस्यालम्भवितया ज्ञानविशेष. विषमितापनधर्मविशेषभावेनैव तत्त्वस्य वाच्यत्वेन धूमोदुष्टइतिव्यव हारप्रसङ्गोदुर्वार एवेतिवाच्यम् । प्रकृतान्वयित्वस्य संसर्गाघटकत्वेपि प्रकृतहेतुत्वस्य तथात्वसम्भवेन तत्तद्धर्मस्यान्वयितावच्छेदकतास्थ ले तत्तद्धर्ममात्रावच्छिन्नप्रकृतहेतुत्वघटितस्यैव संसर्गत्वाभ्युपगमप. पर्यवसानेनोक्तातिप्रलङ्गासम्भवात् अनुपस्थितस्यापि संसर्गघटकत्वे. न प्रकृतान्वयित्वस्यापि तथात्वसम्भवाच । वस्तुतस्तु हेतुताविशिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वोपल- क्षितधर्मघटितसंसर्गण यद्धम्र्मविशिष्टे दोषवत्ता भासते स्वज्ञानवि. षयप्रकृतहेतुतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयाोगतावच्छेदक- खोपलक्षितधर्मपर्याप्तिसम्बन्धेन तद्धम्मपि दोषवत्ताभानस्याङ्गीकार राद् धूमत्वमानं धर्मितावच्छेदकीकृत्य न तथाव्यवहारः अन्वीय. तावच्छेदकाभूतधर्मेऽन्वयितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्माव- च्छेद्यपर्याप्तरेव संसर्गत्वेन काञ्चनमयत्वधुमत्वगतद्वित्वपर्याप्तधूम त्वगतैकत्वानघच्छेद्यतया धूमत्वस्य तादृशद्वित्वपर्याप्त्यधिकरण स्वेपि न क्षतिः साधनत्वेनाभिमतोदुष्टइतिव्यवहारश्च व्युत्पत्तिभेदम- ङ्गीकृत्योपपादनीयः। केचित्त साधनाप्रसिद्धिस्थले काञ्चनमयत्वधूमत्वाभ्यां साधनत्वे- ·सामान्यनिककिविवेचना नाभिमतोदुष्टइत्यादय एव व्यवहाराः तेषामेवानान्तपुरुषीयत्वान्न तु काञ्चनमयधूमोदुष्टइत्यादयः काञ्चनमयत्वधूमत्वाभ्यान्धूमोदुष्टइति व्यवहारस्य प्रामाण्यञ्च साधनत्वेनाभिमतइत्येतदध्याहारणेव सम्पाद. नीयम् । अन्यथा तृतीयान्तार्थस्य तदुभयवैशिष्टयस्य धर्मिमण्येवा. न्वयेन प्रामाण्यस्यासम्भवात् द्रव्यहेतुकस्थले द्रव्यत्वेन धूमोदुष्टो नतु धूमत्वेनेतिव्यवहारस्य प्रमाणिकत्वे स्वज्ञानविषयकप्रकृतहेतुता वच्छेदकवत्वरूपसम्बन्धघटितदुष्टत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वे द्रव्यत्वाव. च्छेदेन दुष्टत्वस्य धूमत्वावच्छेदेन तदभावस्य च धूमेऽवगाहितया तदुपपादनीयम् अन्यथा दुष्टत्वे द्रव्यत्वावच्छेद्यत्वस्य धूमत्वावच्छे. द्यत्वाभावस्य चावगाहितयैव तत् धूमोदुष्टातिव्यवहारश्च धूमत्वे दुष्टत्वावच्छेदकत्वमवगाहमानोऽप्रमाणमेवान्यथा तु प्रमाणमित्यव. ध्येयम् ॥ यस्किश्चिद्विशिष्टान्तरविषयतास्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वनिवेशेन तत्सङ्ग्रहस. म्भवादिति अथ ताशरूपानवच्छिन्नत्व स्वविषयतानिष्ठायामुमयाभा. वप्रयोजकाभावाधिकरणतानिरूपितप्रयोजकतायामेव निवेशयितुं युक्तं प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वस्य द्विधानिवेशाभावेन लाधवात् प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयतानिष्ठायाः प्रयोजकतायास्ताहशव्य. भिचारविषयतात्वावच्छिन्नत्वेनातिप्रसङ्गवारणसम्भवात् व्यभिचार. घटितवाधविषयतानिष्ठा च प्रयोजकता न निरूप्यनिरूपकभावानापन्न व्यभिचारघटकपदार्थविषयतात्वेन तादृशेनावच्छिन्नेत्यव्याप्तिविरहा. खेतिचेन्न यत्र वहयंशे मेयत्वविशिष्टधूमाभाववत्तित्वस्याभावाभा. वस्य चैकत्र द्वयमितिरीत्यावगाहिवानं तत्रोभयाभावप्रयोजिकाया हे. तो साध्याभावववृत्तित्वाभावरूपव्याप्तिवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधि करणताया स्वविषयतानिष्ठम्प्रयोजकत्व द्वयम्, एकं निरूप्यनिरूपक भावापन्नव्यभिचारघटकपदार्थविषयतात्वावच्छिन्नं परमभावत्वाव. च्छिन्नप्रतियोगित्वसम्वन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छि नस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नविषयतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयता. स्वावच्छिन्नमस्तीतिद्वितीयस्योक्तरूपानवच्छिन्नत्वसम्भवेन मेयत्व. विशिष्टव्यभिचार एवातिव्याप्तेस्तादवस्थ्या अभावाभावांशे भ्रमत्वे नाभावाभाववाहित्वस्याप्रसिद्धत्वेन विशिष्टान्तरत्वासम्भवाद्विशिष्टा. न्तरव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकत्वस्य केवलन्याभचाराव.

·१७४ सामान्यनिरूतिविवेचना गाहिज्ञानविषयतायां व्यभिचारेण द्वितीयरूपेऽसम्भवात नच सा प्र. योजकता न स्वविषयतानिष्ठेतिवाच्यं विशिष्टविषयतायाः प्रमीयवि. शेष्यत्वानतिरेकेण वह्नयंशे व्यभिचारप्रमात्मकतज्ज्ञानीयवह्निावशेष्य. त्वस्य विशिष्टविषयतात्वलम्भवात्तस्यैव चाभावविषयतानिलपितामा वविषयतानिरूपितानिरूपितत्वात् एकत्रद्वयमितिरीत्याज्ञाने विशेष्य त्वस्यैकत्वात् नच स्वविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोजकतायामवोक्तरूपा नवच्छिन्नत्वान्नेवश्यीमातनातदोषइतिवाच्य भ्रमप्रमासाधारणविषयः तायाः प्रयोजकत्वेन विशिष्टविषयतात्वेन प्रयोजकत्वस्य वक्तुमश क्यतयाऽसम्भवापत्तेः नच स्वविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिनप्रयोज कत्वमेव स्वविषयताप्रयोजकतापदेन विवक्षणीयम् आवश्यकञ्चैत. त् अन्यथा धूमव्यभिचारिवह्निमाधूमवान्वश्रेरित्यत्र वाधघटकत या धूमव्यभिचारिवह्निमत्त्वावच्छिन्नविषयताप्रयोज्यायां पक्षेसाध्य शिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टान्तरविषयतात्वव्याप करूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वेन धूमव्यभिचारिवहिमत्यतिव्याप्तरितिवा च्यं यत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकं ज्ञानमुक्तकत्र द्वयरीत्या भ्रमा त्मकमेव व्यभिचारज्ञानश्चाताशमपि तत्रातिव्याप्तस्तथाप्यवारणात अभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपि. तवह्नित्वावच्छिन्नविषयतात्वस्य मेयत्वविशिष्टन्याभचारविषयतात्व व्यापकत्वात् नच विशिष्टान्तरत्वं विषयतात्वविशेषणमेवेतिवाच्यं तत्त्वं हि स्वावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावृत्तित्वरूपभेव तत्वस्य स्वावच्छिन्नाविषयताशुन्यभ्रमविषयतावृत्तित्वेन निरूप्यनि रूपकभावापन्नवाधादिघटकपदार्थविषयतात्वे सत्त्वेनासम्भवापत्तेः । एतेन स्वावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयतावृत्तिरूपावच्छि नाप्रयोज्यत्वमेव कुतो न निवेशितमित्यपि निरस्तम् स्वांवच्छिन्नवि- षयताशून्यत्वं स्वावच्छिन्नविषयतात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाभावरूपमे- वेत्यपिन वाच्यं मेयत्वविशिष्टव्यभिवारत्वस्य स्वपदार्थत्वेव्यभिचार- प्रतीतेरप्यतथात्वापातात् नापि स्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगि- ताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपथ्याप्त्यनुयोगितावच्छे. दकरूपवृत्त्यन्यत्वं तत् वृत्तित्वञ्च स्वविषयतावच्छेदकतात्वावच्छि. अपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेनेतिवाच्यं वाधवादेः स्वप. दार्थत्वे मेयत्वविशिष्टवाधादिप्रतिस्तथात्वापातात् नच रूपवृत्तित्वशः ·सामान्यांनरुकिविवेचना . रौरे न्यूनवारकपर्याप्निननिवेशनीयेतिवाच्यं निरुक्तरूपस्य वह्नित्वतदा. श्रयसाधारण्येन बहिन्वादिना घटाद्यवगाहिनो वाधभ्रमस्योक्तरूपवृ त्यन्यत्वसम्भवनासम्भवापत्तेःनवम्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितावशे ध्यत्वानवच्छिन्नावच्छेदकनात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयागितावच्छरकर पवृत्त्यन्यत्व वाच्य वृत्तित्वञ्चन स्वविषयतानिलपितविशेष्यत्वावच्छि त्रावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छदकत्वसम्बन्धन तथालति वह्नि स्वाभावत्वहरत्वगतसमुदायत्वे म्रमस्यापि वृत्तित्वेनासम्भवासम्भवा दितिवाच्यं कालीनस्वविशाषतहदपक्षक संयोगन वाहत्वावशिष्टसा ध्यक सयोगेन वाहत्वहेतुके बाधवानस्य स्वरूपासिद्धिचानस्य च बाध कालीनस्वरूपासिीद्धत्वावच्छिन्नविषयतावशेषानकापतविशेष्यत्वान वच्छिन्नावच्छेदकतापापन्यनुयोगितावच्छेदकरूप वह्नित्ववाभाव स्वहदत्वकालीनत्वस्वरूपत्वमयोगसम्बन्धावाच्छन्नप्रतियोगितात्वग. तसमुदायत्वे वृत्तित्वेन बाधकालीनस्वरूपासिद्धावतिव्याप्तप्रसङ्गात् न च यद्यदपावच्छिन्नविषयित्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वव्यापकं ताव दूपावच्छिन्नविषयताशुन्यं तदितिवाच्यं गौरवाद नचैवसति ता वद्रूपावच्छिन्नीवषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावात्तरूपावच्छिन्नाप्रयो- ज्यत्वस्य ताशरूपानवच्छिन्नत्वस्य वा निवेशे दोषाभावेन ग्रन्थोक्त व्यापकत्वगर्भनिरुक्तेनविशेष इति बाच्यं व्यापकत्वमात्रांशे साम्ये. पि कूटत्वस्यातिगुरुशरीरस्याधिकस्य प्रवेशेन गौरवात् यत्र बाधप्रमा नियमेन नियतैकपदार्थविषयकसमूहालम्बनात्मका प्रमश्च न तथा तत्राव्याप्त्यापत्ताधम्रमस्योक्तशून्यत्ववत्वात् । वस्तुतो यद्यद्रूपमध्ये विशिष्टरूपस्यापि धारणसम्भवेन तदूपाव. च्छिन्नविषयताशुन्यत्वस्य भ्रमे सम्भवेनासम्भवस्य दुर्वारत्वात न च यदपावच्छिन्नविषयताशुन्यप्रतीतौ भूमान्यत्वविशेषणं वा व्यमिति वाच्यं प्रागुक्तैकत्रद्वयमितिरीत्या भूममादायोद्भवित स्थदोषस्य दुरुद्धरत्वादित्यलमुदक्षरविचारपल्लवेन अखण्डाभा. वघटकतया सार्थक्यकरणमृजुमतिपरिशीलितं ययुक्तगतिर्नस्या- तस्यादेव शोभनम् ॥ अवच्छिन्नत्वम्यावच्छेद्यभेदभिन्नत्वात् निरुक्ता धिकरणतानिष्ठ प्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकत्वनिष्ठत्वेनेबोपादेयतयाs नवाच्छन्नत्वकल्प एव गौरवमितिवचनं वालवचनमेव अवच्छिन्न. स्ववत्प्रयोज्यत्वस्यापि भिन्नमूर्तिकत्वेनोक्ताधिकरणतानिष्ठस्यैवोपादे- ·१७६ सामान्यनिरुक्तिविवेचना यत्वेन साम्यातू नच ममोक्ताधिकरणतानिष्ठत्वंविशेषणं तव तूताधिः करणतानिष्ठप्रयोज्यतानिरूपित प्रयोजकतानिष्ठत्वं विशेषणमितिगौर. वमितिवाच्यं निरुक्तावच्छेद्यत्वस्य विभिन्नरूपत्वप्युक्तावच्छेद्यता. स्वस्थानुगतस्वपदार्थघाटनत्वेनानुगतस्यैवाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वेनोपादेयत्वात् उक्तविशेषणोपादाने प्रयोजनामावात् अन्यथोक्त. विशेषणोपादानेपि गत्यभावादुकाधिकरणतानामत्यन्ताननुगतरूप. त्वात् मधिकरणतात्वादिविशेषेण तदनुगमने अवच्छेद्यतात्वविशेषण तदनुगमनेपि क्षत्यभाषादभावकूटनिवेशे तु सुतरामेव तन्निवेशे न प्रयोजनमिति ॥ इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रपण्डितकुलपतिधर्मदचशर्म (वच्चाझा) विरचितः सामान्यानरुक्ति गूढार्थतत्वालोकः समाप्तः। जयकृष्णदासगुप्ता विद्याविलासप्रेस, बनारस सिटी।

·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् शुदम् साधक साध्यक ३. जाप्र स्वाद्धे यद्रू ध्यत्वान दोषस रूपिक विधेयभामत्व येग स्वाट्टे तद्रू ष्यान दोषास २ रूपक विधेयग्यात्यत्व २४ योग १३ करण्य कारण्य पक्षविशेष्यक पक्षविशेषणक पक्षामा पक्षमा क्षया क्षाया १३ १४ पर्वत मादावपि ३२९ ३ समाय निरूपितभा सत्त्वाभावादो पक्षविषय स्वमिवा पर्वते मादायापि पाद समवाय निरूपितस्वाभा सस्वादो पक्षविशेध्यकत्रमविषय स्वमिति वा न्वय पर्वतत्वेन देरेव १८ न्यय पर्वततत्वेन देव २९ ·शुद्धिपत्रम् । प. ३ अशुद्धम् परिः तन्निकटक যুধু परिष्कृ तन्निरूपितनिरूपक ३ २८ १९ সাগাষ্ঠি रूपणो रिचे तया तत्कृस्पेति प्रामाण्य रूपेणो रितिचे २२ ३१ दत्वनि तया एतत्कल्पेऽपि दनि त्वं कालीन २९ नरव काली २ ९ ३१ भावत AD वहिवामावत्व प्रातिस्वीक प्रातिस्वीक भावस्यत वह्नित्वाभावाभावत्व प्रातिस्विक प्रातिस्विक ३ २९ ३४ ताकाअमावा ताकाभावा स्वविषयि ३० AM নমুন न्यतरमेव स्वावच्छिन्नविषय तद्वयक्ति न्यतरवत्वमेव साध्यतत्ता साध्यवत्ता तत्रितय ततृय ५६ याव यत्वाचा नचसा नचासा २२ भ्रमे त ब्रमे तत्र त २६ परस्पर वि परस्पर स्वावच्छिन्न वि नासम्भवसम्भव ६४ १५ स्याभावात तवैवं जलवद्धदो पपदन विशिष्ट स्याप्यभावात् तवैव जलवघटे हृदो पपादन विशिष्टामावा २१ ६६ २२ ·शुद्धिपत्रम् । पृ० प. ६ अशुद्धम् कत्वे विषय विषय शुद्धम् कवत्त्वे विषयक विषयक १ जक ६९ १३ संसर्गा गिकत्व ससर्गवा गिक ७४ ७७ ८ १४ गत्वका तद्धदेवि यतयासा भाववरका खेन वहद देकयोयत्पदाथत्व झानानि पक्षकवि वृत्तिनि परिःकारे बन्धक्कयो गिरवका तद्धदवि यस्यसा भाववदभाववत्क स्पेनैव वज्रद दकयोर्यत्पदार्थत्व ज्ञाननि पक्षवि वृत्तित्वनि परिष्कारे बन्धकयो ताद्वयश परिष्कृत यत्तु तत्तद्रू कायाअभा दिकेति १ ३ नाश परि कृत ८२ ३१ यत्त ८५ ८७ कायाममा दिका ३१ तं ननत्र त तन्नतत्र १० १३ तस्य तस्य व्य वृत्ति वध ध्येयत्वस्य क्रियेत निवेश्य तस्य व्य वृत्तिघ श्वेयत्यस्य क्रियते निवेदश्य १९ ·शुद्धिपत्रम् । प० अशुद्धम् टया केत्वान्यनमसम्बन्धने कतया वान्ववाहिव्याप्यधूमश्च दितिति वा वव्यादि ११ १०३ १०३ १०४ शुद्धम् द्वया कत्वान्यतमसम्बन्धन कताया वान्वधभावबांश्च दितिवा वव्याप्यादि त्रितया मित्यव्य विषयता लक्ष्यत्वापातात् दोषाः कगत वृत्तित्वक विरहात् प्रापरिष्क चारविषयतासा १०४ तृतया मिन्यनुष्य विषयिता लक्ष्यत्वापात् दोषोः ३ ११४ २ २५ ६ कघटक वृत्तिक विराहत् प्रोक्षरिक चारप्रतिबन्धकतासा १ १४ १७ ११५ ११५ त्वस्याश्र विषयसा २२ स्वस्वाश्र विषयत्वसा वत्वस्य ता स्ववद निश्चय वत्त्वस्याता ११५ १ बावद विश्वय १६ ११६ ३० ३ तत्वस्व स्वस्वनिरूपितस्व तस्व स्वस्वरूपिस्व तत्यत्र ११८ तत्यत्र नासम्भवसम्भवः नासम्भवः ११८ ११८ व्याप्पक स्वशिष्ट व्यापक स्वविशिष्ट ११९ ३० १२० ७ जलवद् तत्रित जवद् तत्तत मग म १२० १० क्यास १२० ·शुद्धिपत्रम् । ५ अशुद्धम् हृदोमा प्रतिवध्यताव शुद्धम् हृदोवहिमा विषयताव १९ प्तिः ए १२४ ६ विषयतावच्छेदका स्वादुका गिताया विषयितानिरूपकतावच्छेदक त्वदुक्त गिताघटिताया द्रव्यवध्या मेयत्ववद्विशेषगुणवद्घटे गुरुत्वाज वेलक्षण्यम् विषयित्वा वृत्तित्वरूपता दोषज्ञानस यत्रया तेवमवेति द्रव्यत्वाव्या भेयत्ववद्घटे गुरुत्वात् ज वैल्क्ष्य विषयत्वा वृत्तिरूपता दोषस १३३ १३७ ३ १३८ २७ तैवेति १४१ १४३ १४३ १४५ नुशर साश्व श्रयमिद्धि २३ नुसर साध्य श्रयासिदि भावरद्वहथभाव वध्यता वताहशद्रव्ये धो. त्यादि भावववथमाव बन्धकता वव्ये दयोः यादि ६ २ वाण वारण वारण वारणरूप वाभाव स्वाभाव पकत्व पकनाकरव १५३ स्वरूपइसस वाघत्वो स्वरूपस वाचत्वत्वो १५७ कताव कतानव