·अर्पणपत्रिका! . श्रीरामदीक्षितानां साहाय्याद्विरचिता मयाऽल्पधिया। आधानपद्धतिरियं भगवत्पादेर्पिता मुदेऽस्तु सताम् ॥१॥ जानक्यां रामचन्द्रादधिगतजनुपो यस्य बन्धुर्वरीयान् दत्तात्रेयाभिधेयः सकलनिगमवित्सोमयानी सुशीलः ।। अन्यौ वी शीलविद्यामुखगुणरुचिरी विष्णुगोविन्दसंज्ञा खापर्डे श्रीगणेशो विलसति च महानाश्रयो यस्य नित्यम् ॥ २ ॥ स्वाध्यायं फेशवार्यान्निगुडकरगुरोर्धीमतः शब्दशास्त्रं तन्त्र चैयासिक यो घुघकुलतिलकाच्छ्रीविरूपाक्षसूरेः॥ मीमांसा वैद्यनाथाचिरतरमपीद्रामतः श्रीतविद्या वेन श्रीवामनेन व्यरचि कृतिरियं क्षम्यतां विद्वरिष्ठैः ॥ ३ ॥ सरस्वतीभूपणकिंजवडेकरोपाहवामनशर्मा ।

·आधानपद्धतेः प्रस्तावना। " भूधरभूनानिर्विजयतेतराम् । प्रास्ताविक किंचित् । पुरुषस्य बुद्धिपूर्णकारिण श्रेष उपादिसितम् । तच्च विशिष्टकि. यासाध्यम् । सा च क्रिया वैदिकी यज्ञरूपा विश्वस्याखिस्योत्पादयित्री नान्या कोचिवमा- गलाद्वेदस्य । कथ वेदस्य प्रामाण्यम् । अर्थप्रयायकवाद्वाधकश्ययाभारावेति । मत एवं तविहितापि यज्ञरूपा क्रिमा श्रेय साधनामिति निश्चायते ! मा च यज्ञरूपा क्रिया वेदचतुष्टयसाध्या त्रयीसाध्या वा । घपारो वर्णा अव्ययाधिकृता । तत्राद्यास्त्रयः साक्षा. चतुर्थस्तु शरणकरमदोहनादिद्वारा परम्परया । तत्रापि राजतूंपादौ राज्ञः क्षत्रियस्यैवा- धिकार । वृहस्पतिसवादी बाहोणत्यैा । असोमयानिन, क्षत्रियाय नित्याग्निहोत्रं नास्त्येव। न रानन्यस्य जुहुयात् इसापस्तम्बवचनात् ( आप० पी० सू०६। १५।१०) । पर नैतानताहितानामगीना त्यागो युक्तो गतश्रीवात्तस्य गतश्रीत्वं च तैत्तिरीयसहितायां समानायते-यो वै गतश्रिय, शुश्रुगन्नामणी राजाय । (ले० स०२।५।४) अतस्तस्याजसधारण वैधमेर समापतितम् । नित्याग्निहोत्रामावेऽपि क्षत्रियस्य ' होमकाले गृहेभ्यो ब्राह्मणायान प्रहिणुयात्तेनोहैवास्य हुत भवति ' ( आप० श्री० म० ६ 1 ५। ११) इति होमगत्याम्नाय सूत्रयामासापस्तम्ब तथा ' नित्यमान्य- पस्थान याचयितव्यः । इति सूप्रणात् ( आप० श्री० ६ । १४ । १२ )। किंच " यो या मोमयाजी सत्यवादी तत्य जुहुपात्" (आप० श्री. सू० १ । १४ । १३) ' अर्थता दिशमग्नीनियन्ति यज्ञपात्राणि च' इत्याश्वलायनसूत्राञ्च (४।२।१) क्षत्रियेणाहितानयो न सतव्या इत्येर सिध्यति । ताननीश्मशान नीत्वा तैरेव तदाहः सूत्रितः । यथा भगवानाश्वायन ' तस्मिन्बहिरास्तीर्य कृष्णाजिन चोत्तरलोम तस्मिन्प्रेत सवेशयमयुत्तरेण गार्हपस हवाहवनीयमभिमुखशिरसम् । ( आश्व० गृ० ४ । २११५) इनि । तस्मादजलधारणमेवानी ना क्षत्रियस्योक्तम् । पैदयस्यापि वैश्यमत्र एवाधिकारोन बृहस्पतिसवादौ । स्थकारस्याधान वर्मा रथकारस्येति (ले० मा मा० श्री. सु०५। ३।१८) वचनेन प्राप्तम् । अत सोधिकारीत्यन्यदेतत् । जातपुत्रकृमकेशपदान्या- भवस्याविशेपलक्षितोऽत्राधिकारी । वर्णवाहितमाधानाधिक रिण नानुमयते आश्वला- यनकायापनापस्तम्बकत्यकारा. । सा च यज्ञक्रिविशतितस्यास्वरूवा । तर प्रकृति. विविधा । अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावमिष्टोम इति । अन्या विकृतिरूमा । सर्ग चेयमुमय. रूपारिसाध्या । ते चामय आधानसाध्या । तबाधान कल्पसूरमादरम् । ते च फरपाः कायायनापलायनापरलपमभूमिभि, कल्पिता. 1 ते च लोके प्रयाम्नायं ·आधानपद्धतेः प्रस्तावना। प्रयोगशाखरूपाः स्मर्यन्ते । तेऽनुष्ठानौपयिकतयाध्ययनविण्याक्षिप्तत्यापत्याम्नायमहत्व मतिपन्ना । अतस्तदनुसारमाधकुनै पुरुपैरवश्यमनुष्ठेया सा यज्ञरूपा किया । साऽभ्युदयनि श्रेयसााथभिरनष्ठेयेति सपा प्रवाद । वय लाचश्महे कर्तव्येत्येवामुष्टेया न तत्राभ्युदयनि श्रेयसे उद्देशीकृत्य प्रवर्तितव्यमिति । स्वर्गमोक्षरूपाभ्युदयनि श्रेयसे तु लभ्येत एर आनुषङ्गिकतया । तदुक्त-" कार्यमित्येव यत्कर्म नियत क्रियते (भ० गा० १८ । ९)"विहितत्वाचाश्रमकर्मापि (व० सू० ३ । ४ । ३२ ) इति । सूत्रयानभूम यात्रार्थे भगवानापस्तम्ब नेमं लौकिकमर्थ पुरस्कृत्य धर्माश्चरेत् । ( आप० प्र० सू० ११)) निष्फला ह्यभ्युदये भवन्ति । (१।७।२) तद्यथाने फलार्थे निमिते छाया गन्ध इति अनूत्पयन्ते एवं धर्ममपि चर्यमाणमर्था अनूत्पयन्ते । (१।७।३) नोचेदनूत्पद्यन्ते न धमहानिर्भवति (१ । ७ । ४) इति । अर्थी समर्थो विद्वानत्र कर्मण्यधिकारी । सामर्थ्य चात्र शास्त्रीयमेन सपत्नीक इत्यादि प्रथमाधाने सपत्नीकत्वस्यावश्यकता । कुत इति चेत् 'क्षौमे वसातौ जायापती अग्नि मादधीयाताम् इति ( आप० श्रौ० सू० ५। ४ । १.०)। आधानं च भार्यासयुक्त- मितिवचनात् (जै०६ । ८1१३) । यत्त्वपनीकस्य भीष्मस्याधान पौराणिकवचास्य न्यथा लापयद्भिरुच्यते तदुक्तवचनपिरोधादुपेक्ष्य समादधुश्चात्र भट्टपादास्त नवार्तिके (जै० २।३ । ५)" भीष्मध- 'भातृणामेकनातानामेकश्वेत्पुनवान्भवेत् । सवे तेनैव पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रसीत् ॥ (मनु० ९1१८२) इत्येव विचित्रवीर्यक्षेत्रजपुत्रलब्धपिउनुणख केवलयज्ञार्थं पत्नीसबन्ध आसोदित्यर्या- "पत्यानुक्तमपि गम्यते । यो वा पिण्डः पितुः पाणी विज्ञातेऽपि न दत्तवान् । शास्त्रार्थातिक्रमाजीतो यतैकाक्यसौ कथम् ॥ इति । अत प्रथमाधाने सपत्नीकन मक्तिव्यम् । मृतफ्नीकेनाप्येष्टव्यमाधानम् 1 ' अपत्नी. कोऽप्याग्निमाहरेत् । इत्यैतरेयवच श्रपणात् “यो वा कश्चिदविद्यमानायामिति च । (आप० श्रौ० स० १ । २० । १३ ) अन रुद्रदत्त' । “अविद्यमानायामनालम्भुफलानिमित्तना- सनिहितायाममाने च तस्या इत्यर्थो विशेषात् । यश्यति च 'तेजआदि लुप्यते' इति । ननु पत्नीवदस्याग्निहोत्र भवति । “ युक्ता मे यइमन्वासात " ( आप० श्री० सू० २ । ५.१०) इत्यादिना कर्मण, पत्नीत्यवचनात्तदमारे कर्म न सवर्तेत । नैवम् । कर्म न ।

·। ॥ आधानपद्धतः प्रस्तावना ३. संपर्तेतानङ्गत्वे । अङ्गत्वे तु सवृत्त स्यात् । कुन । यस्यामिहोत्र मे यज्ञमिति यजमानस्यैर स्वामित्वख्यापनान पल्या. 1 तथा ब्रीहियापश्वाज्यपय.कपालपत्नीसबन्धानीति तस्याः प्रसिद्भागसमभिव्याहाराच । तथा कर्मचोदना अपि यजमानमेपाधिकुन्ति न पत्नीम् । पधा " वसन्ते ब्राह्मणोऽग्रीनादधीत " " अग्निहोत्र जुहुयात् , "" दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत , स्वर्गकाम:" इत्यादि । वढचब्राह्मणे चैत ' तरमादपनीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरे- विति । किंचोदाटितमेतकल्पान्तरकारः पत्यभावेऽप्यग्निसद्भाव बददि । भारद्वाजस्तावत् अथ यद्यपानीकः स्यादुभाभ्या तस्य सरकार औपासनानिहोनाभ्यामिति । तथा चातक धकारकल्प जैमिनि.-~-आहिताग्नेश्चत् पूर्व जाया नियेत ता निर्मन्ध्येन दहे.संतपतेन चेति । अथाहार्येणानाहिताग्निं पत्नी च' इत्याश्वलायन । किंचाचारोऽप्यन्न दृष्य शिष्ट तमानां कण्वविभाण्डकभीष्मप्रभृतीनाम् । किंच सहाधिकारेऽपि पन्या यजमानप्ताम्य • नास्त्येव । यथोक्तं मीमासकै - यानदुक्तमाशीब्रह्मचर्यमतुल्ययात्' इति। तस्मात्सिद्रममावेऽपि। पल्या न कर्मणो निवृत्तिरिति । अब भीमग्रहणमसारमुक्ततन्त्रवातिकविरोधात् । एतापतास्य कर्मणो नित्यत्व प्रतिष्ठापित भवति । अपत्नीकोऽयान्याधाने श्रुसाधिकि- यंत । ये त्वस्य कर्मणोऽनित्यता ब्रुवन्ति त एतवश्य विभावयन्तु । हेवन्तरमप्यरोपन्यस्यते । उपनयनादिवदाइयकमावान पुस्पस्य " कृष्णकेशोऽनौनादधीतेति श्रुतेः । स्मृतिष्यपि 'अग्न्याधेयमग्निहोत्र दर्शपूर्णमासौ ' इत्येतेशमावश्यके' पुरुसस्कारेषु पाठात् । अरस्य च ब्राह्मणोऽग्निमादधीत ' इति वसिष्ठरचनात् । भगवतापस्तम्भेनापि-" अशू द्राणामदुष्टकर्मणामुपायन वेदाध्ययनमा यार्धेय फलपन्ति च कर्माणि " आप० धर्मसू० १।११५) इति । द्विजाना वर्णधर्म येनानुक्रमणात् । मनुनाप्यनाहिताग्निता स्त्रैणमिति तदक्रियायामुपपातकायेन स्मरणाञ्च । तस्मासिद्धमान्याधेयमावश्यकमिति। नित्यत्वापुरपसस्कारवादुपपातकत्वेन स्मरणास्त्रेणपरिहारकत्वाचेति । 'यस्थ वेदश्च वेदी च' इति जागर वच । यो हि ब्राह्म गमात्मानं मनुते भवितव्य तेन किराता । सा च क्रिया यज्ञरूपेत्युक्तमाधानसाध्येयपि । अतोऽयाधातव्या अग्नयः । उक्तं च याज्ञिक 'नाक्रियो ब्राह्मणो नासस्कारो विजो नाविद्वान्विमो नौहनिः श्रोत्रियो नाश्रो. त्रियस्य यज्ञो धर्मेण वेदानामेकैका शाखामात्य श्रोत्रियो भवति । ते चान्यर गौण. मधिकार कर्मस्वभ्यनुजानते। यस्यान क्रियते यस्य चाम न दीयते न तोक्तव्यम्' (आप०२।६।१४), अस्मादपि वचनादाधानव्या अग्नय 1 राजापि समनुते श्रोत्रियम्, 'अकर, श्रोत्रिप.' इति शासनात् । (आप०५० सू० २ । १०1१०)। अस्मादप्यनस्यमाधातव्या अमय । न रवानाहितानि स्यात् । विज्ञायते च देवानामा .

·आधानपद्धत्तेः प्रस्तावना । एपोऽन्यतमी य आहिताग्निरित्यथ यदस्याग्निमुद्धरति सहस्रं तेन कामदुवोऽयरुन्धेऽथ यद. मिहोत्रं जुहोति सहस्रं तेनेत्यपरिमितमेदमुक्त भवति इति वौधायनेन कण्ठरवेणोक्तव्यात् । (२।७।३)। 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत' इति विधेः सत्तात् । 'नानाहिताग्नि म्रियेत' इति शासनात् । 'यारजीवमग्निहोत्रं जुहोति' इति वचनादम्याधातव्या अवश्य. मानय इत्युक्तं भवति । ये स्वधिकारिणि सत्यपि जप्यायनुष्टानान्मय्यग्न्याधानाभावो न दोपा. येत्याचक्षते तान्मत्याचक्ष्महे । न हि जप्यादिना गृहस्थस्य स्थितियुक्ता । आश्नमधर्मोऽयम् । याग्निहोत्राद्याश्रमधर्मो न तथेतरत् । न ह्याश्रमधर्मभूतामितरसर्वेषामविशेषेण स्मरणात् । अय हि परमो धर्मो विशेषेण श्रूयते । गृहस्थाश्रमि भाह्मगर्यद्ययं नानुष्टितः स्यानार्ह श्रुतिचोदितोऽपयं वैयर्यमाप्नुयात् । अस्मिन्ननधिकृतास्तु भगवत्पूजायां तस्मरणे च प्रात- 'न्ताम् । न हि तर द्विजातीना गृहस्थाश्रमिगा प्रवृत्तिः फलपतीति युक्तमुत्पश्यामः । न सस्य कधिप्रतिनिधिर्षियते । यत्र तु स्मर्यने पुराणप्रणादारग्निफलं तत्राप्यनधिकारि- णामेव स्त्रीशद्राणामग्निहोत्रफले चाप्तव्यम् । अधिकारच नास्ति कय फलपद्भिर्भवितव्य. मित्याकाङ्क्षायां पुराणश्रवणादिभिस्त प्राप्यत इति समाधिः । संन्यासस्यापीयमेव गतिः । यत आहुर्भट्टपादाः ( तन्त्रवार्तिके जै० १ । ३ । ८)- तत्रैवं शक्यते वक्तुं येऽन्धपङ्ग्वादयो नराः। गृहस्थत्वं न शक्ष्यन्ति कर्तु तेपामयं विधिः॥ नष्ठिकं ब्रह्मचर्य वा परिव्राजकतापि वा। तरवश्य ग्रहीतव्या तैनादावेतदुच्यते ॥ यावदेकं श्रुतौ कर्म स्मृतौ वान्यत्मतीयते । तावत्तयोविरुदत्वे थोतानुष्ठानमिष्यते ॥ श्रीहियवादिष्वपि तावत्मत्यक्षश्रुतिविहितेषु यदि कश्चिद्यावजीवमप्येकमेव पक्षमाश्रिय व्यपहरेन स कदाचिदप्युपालम्भास्पद गच्छेत् । यानि च प्रतिदिनं प्रयुज्यमानवमि. यजुर्ब्राह्मणकल्पव्याख्यानादिब्रह्मयज्ञनिमित्तानि फलानि क्रयधिकृतपुरुभ्योऽन्यानर्थस्य प्रसङ्गान्यावृत्तानि जपध्यानमात्राधिकृतब्रह्मचारिपरिबाजकविषयत्वेनावतिष्ठन्ते तान्यपि स्वाध्यायविज्ञानभूयस्वेन भूयिष्टानि भविष्यन्तीति प्रतिवेदब्रह्मचर्योपदेश इत्यादि । हरदत्तोऽप्यत्र व्याचल्यो । नित्ययज्ञक्रिया पुरुषस्य श्रेयोऽभिव्यनक्ति । तस्यैवाक्रिया प्रत्यवाय संपादयपृणश्रुतेः। योऽनाहितामिः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ।।

·आधानपद्धतेः प्रस्तावना । पदव्याभावे द्रव्यैकसाध्येष्वेवावश्यकेषु द्रव्यानुसत्समाह सग्रहकारः- चण्डालास्मतिगृहीयाद्यजेतावश्यकर्मः । बौधायनोऽदि- तस्मात्कन्दः फलमूलमधुनाथ रसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्भात न तु नित्यानि लोपयेत् ।। रत्नावल्याम्--- यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मातेतिहासकम् । मोहात्समाचरेविमो न स पुण्येन युज्यते । प्रधानं वैदिक कर्म गुणभूतं तथेतरत् । गुणनिष्टः प्रशनं नु हित्वा गच्छत्यधोगतिम् ।। पतिते निष्कृतिष्टा लियाहीने न निस्कृतिः । तर- सस्मात्सर्वप्रयत्नेन क्रियायुक्तो भवेन्नरः । आदल्याविर्धनोऽप्यग्रीविल्यलोपभयाद्विनाः ।। अतोऽवश्यमाधातव्या अग्नय । अन्यदपि वहन प्रतिपादनीय परं मन्येऽले स्य देतात्रता विचारचातुरीचतुराणामिति दिक् । अक्रियापाच पायश्चित्तविधा- नात । ये चान्य आश्रमा अर्धरेतसा ते च नित्यश्रतिविरोधादनधिकृतान्धप- मादिविषयतया व्याख्या इति । यइर्म प्रधान तद्धि चोदनाभूतमिति जैमि- निना नरम उक्तवादम्यवश्यमाधातव्या अग्नय । इतोऽस्याधातव्या एमाग्नन । उक च जैमिनिना " ब्राह्मणस्य तु सोमविद्याप्रजमृणनाक्येन सयोगात् ' इति पूर्वमीमांसा ६।२६ ११ अर पार्थसारथिमिश्रा ' सोमैन यजेत स्वाध्यायमधीयात प्रजामुत्पादयेत् । इति श्रुतं सोमविद्याप्रज कि नित्यमुतानित्यमिति सशय | तन यावनीवादितुल्यनिर्देशा- भावात् । क्योतिष्टोमेन वर्गकामो यनेनेति फवणात् । वस ते वसन्ते ज्योतिमा योतेति चास्य कालविधिपस्वादशयनमजयोस्तु विश्वजिद्वावर्गकल्पना सतमै ब्रह्मवर्च- सकाम इत्येवमादीना चोपनयनगताना मलानामुपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वेन स्वय फलानपेक्ष- स्वादध्ययनफलत्यमेर न्याम्पम् । अत फलकामाविकारतोपामिति प्राप्ते घूम -नित्या- नीति । कुत वीप्सायुक्तो वसन्ती हि निमित्नत्वेन गम्यते । यावसन्तं नियमः सोमस्यातोऽवगम्यते ।।

·आधानपद्धतेः प्रस्तावना यावद्वसन्तमभ्यासः कामस्यवाथ नोद्यते ।। यजेतेति पदेनवं प्रामोत्यभ्यासलक्षणा ॥ तस्माद्वस ते निमित्ते विधानादागत अगते वस ते नियमेन सोम काव्य इति निय । अध्ययनमप्यश्रुतफलमक्षरग्रहणादिना क्रमेण धर्माधर्मायोधकलकत्वात्तस्य चार- श्यक वादावश्यकम् । ब्रह्मवर्चसादिक वध्ययनागभूतोपनयनाभितसतवर्षादिगुगफलवाद ध्ययनकर मनाशङ्कायमेन प्रत्पादनम यनृग र लयमादनुपाय तथा मुतनधो गछतीति, प्रत्सपायस्मरणादायक तस्मानियमेन सोमविद्यापनम् । ऋगवैतिरपि सोमादीनामार. श्यकर दर्शयति । न च तत्र ब्राह्मगनवगाचद्विवयमेवारश्पकरम् । विधिवास्येनु विरो- पानपणाद्राह्मणग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । अतस्त्रयाणामन्यावश्यक सोमादय इति नैतदविकरणमन्यमतगादिभिर-यपयितु युक्तम् । सेम अधानाधीन । आधान विद्वदधी- नम् । तस्मादप्याधातव्या अग्नर इत्पविवादम् । “ यस्मिन्दस्मिश्चिदृतावादधीत " इत्यत्रा भगरत आश्वलायनपचनादप्याधानस्यावश्यकतामुद्धोपयाम । सूत्रभाष्यम्-" आपद्यपि मुमूर्षो सर्वेष्वृतुष्वाधान कर्तव्य नैवानाहिताग्निनियेत ' इति । इतोऽप्यपश्य चौण्डपान्नार्य:- समाथे श्रौतकर्मानुष्ठाननित्यता वदति । यामधेत्प्रतिबद्धः स्यादेकेनाशेन यज्वनः । ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिफेऽसति राजनि।। यो वैश्यः स्याद्रहुदमुहीनक्रतुरसोमपः । कुटुम्बान्तस्य तद्रव्यमाहरेद्यज्ञसिद्धये ॥ अग्न्याधेयम्-अग्नीनामाधेयम्-अग्न्याधेयम् । तत्कर्तव्यमिति । कृत्यल्युटो बहुलमिति भाके यत् ! अग्निराधेयोऽस्मिन्कर्मणीति वा बहुव्रीहि । सोऽयमाधानप्तस्कारोऽमीना वैदिक । विशिष्टे काले विशिष्टे दशे विशिष्टपुरोग विशिष्ट पियायग्नु पत्यम् यदरण्युपादि. ताहाराणा निधान तदा याधेशमियुच्यते । तस्य चोत्रतिनिधिरभयत्र शतपने तैत्तिरीय च । यथा-"वस ता ब्राह्मणोऽनीनादधीन " इति तैत्तिर : वसन्ते ब्राह्मणोऽरनी-- नादधीत ' इति । अन्यत्र उपत्तिविपरयम -~-उस नकारनामादिकविरोपनिशि- साधानविधि। इदानीमनुष्ठान विधारः। . चतुर्विधा ब्राह्मगा'-3 '-आर्चिा , याजु सामगा , आयर्वगा , इति । तत्र प्राय: सर्माणि कर्मागि याजुर्वेदिका येव । कुन । तत्रा सरा श्रौतस्मार्ताना कर्मगामुत्पत्यादि- विधीना सत्त्वात् । यद्यपि पेदे सार यर्थाणे फिनि विहित श्रूयते तदङ्गमात्रम् । य

·1
आधानपद्धता प्रस्तावना
होत्रमुग्वेदे स्तोत्र सामदे ब्रह्मत्वमाथणे यथा या चढचब्राह्मणे उपनियाजस्थामावास्यार
विधानमित्युपर्प । तथापि तर विक्स एवाडीत 'परमेताशप्रधानस्याल्पस्य निहित-
त्वादकिंचिकर चैतद्विधानम् । अङ्गविधानार्थमेवेतरेया त्रयाणा प्रवृत्ति । प्रधानविधानाय
हि राजप्रवृत्त यजुर्वेदमनमरन्ति भृत्य दिपमेदप्रभृतय । आश्वलायनेन सूत्रिता अपि
पर यहा यजुर्वेदमूळा एवेति नारायणप्रभृतप प्रतिपना इति सुविदितमेव सूत्रवृत्तिकृतश्र.
माणाम् । तस्मादाधानप्रभृतिकर्मानुष्टानार्थमितरैयजुर्वेद एव शरणीकरणीय इति ना तरीयक-
तमा समातितम् । विद्यारण्या अप्पाहु "कर्मकाण्डविपये यजुदस्पैर प्रधानाचादिति-
स्थानीयो यजुर्वेदश्चित्रस्मानीयारितरी 1" स च द्विविध शुकृष्णाम्याम् । तत्र क आश्र.
यितव्य इतरेरिति चिन्तायामन्यतराश्रयणेऽपि न दोष । तथाप्पाश्वलायनसून तैत्तिरीयः
सगच्छते । साट्यायनसूत्र च वाजसनेयिभि । अत शाकलशाखिभिराश्रयितव्या तैत्तिरीय-
शाखा | समाचारोऽप्येवमेव । तैत्तिरीयोवरूपाङ्गानुष्ठानार्थ शाकलशाग्या शरणी क्रियते
शाकलैरप्यापर्यगायनुष्टानाय तैत्तिरीयशाखा शरणी क्रियते । साख्यायनैश्वार्यार्थं वाज-
सनेपिशाखा शरणी क्रियते वानसनेयिभिरपि सारयायनशाखा शरणी क्रियत इति विद्ध-
प्रथितचरम् ।
तर पुन सशय 1 कृष्णयजुपो वहनि सूनागि। तरेतरस्त मध्ये क्तमग्राह्य भारद्वाज
मानव सत्यापाढीय बौधायनीयमापस्तम्त्रीय वा । तव निर्णय । कतमदपि माह्यम् । अपर
च मन्त्राल्पता ऋग्नेदिभिनौधायनमाहतम् । सन्यापाढीये तु मत्रबाहुल्य तदपेक्षया याप-
स्तम्बीये । श्रौते कर्मणि गुणोपसहरे पटीयास विभगरत आपस्तम्बीयचरणा ।
रमार्वे तु बौधायन पटीयान् । गौते प्रायो यथानाह्मण सूचयति बौधायन । समीमास
कात्यायन इति विशेष । तदानीमाश्वलायनसूत्रात्यायिनामापस्तम्बसूत्रानुसारी वक्ष्यमाणाधा
धानप्रयोग । अयदपि यक्किमपि ग्राह्यमिति प्रस्तुते इदमेन कुतो ग्राह्य कुतोऽयन
गृहीतमिति शुष्क प्रवाद । अत्र मगानापस्तम्ब समस्तलोकहिताकाक्षी विध्यर्थवाद-
मात्रामविविधवेदभागपाकोणं विभक्तानेकशाया यासक्त च विश्वस्य वैतानिकस्य
धर्मणो याजुदिक प्रयोग व्याचिख्यासु आ याधेय व्याख्यास्याम इति चाधानप्रयोग
सूत्रयारभूव । तत्राधाने त्रय पक्षा सोमपूर्व (सोमा पूर्व) इष्टिपूर्व (इष्टे पूर्व अग्निहोत्र
पूर्व ) अग्निहोत्रापूर्व तत्रामावास्याया कृतमाधान तथा नक्षत्राधान चाग्निहोत्रपूर्व भवति
पूर्णिमाया कृतमाधानमिष्टिपूर्वम् । सोमपूर्वे तु आधानान तर सोमसकल्पादिकमेर । न
दर्शपूर्णमासौ नायग्निहोत्रमिति विवेक ।
तथापि निदिशति कपर्दिकारिका कचन शोमनपथम् ।
"विद्या मक कर्म श्रौत तदभिधीयते।
श्रुतिस्मृन्यात्मक चैत्र स्मात चे तटुच्यते ॥ १ ॥

·स आधानपद्धतेः प्रस्तावना। यजुर्वेदस्य चाध्वर्युता ऋक्शाखिनस्तथा । उद्गाता सामवेदी च श्रौत कर्म विधात्मकम् ॥ २॥ ऋक्शाखोक्तं च हौत्र त्वाधर्य याजु स्मृतम् । आपस्तम्बेन कर्तव्य स चाध्वर्युकर्म च ॥ ३ ॥ आपस्तम्यस्य चाभावे बौधायनमथापि वा। अशाखैस्तु सर्वैश्च यापस्तम्बेन कारयेत् ॥ ४ ॥ अन्यथा तु न कर्तव्यं शाखाविच्छिन्नदर्शनात् । इति कपर्दिकारिका । इति त्र्यम्बककृताधानप्रयोगे । वृत्तिः अद्यैर सोमेन यक्ष्ये इति संकल्प्य य आधान मिच्छेत्स आधानकाल नावेक्षेत सोमोपकमकालमेशादधीतेत्यर्थः । तत्र वसन्तादयः काला अग्रे सूत्रे स्पष्टमुक्ताः । तवमाधानानुष्ठानक्रमः। - अरणी आहरेत् । संभारान्संभरेत् । अग्न्यायतनानि कुर्यात् । केशश्मधु पापयेत् । ब्रह्मोदनिकमौपासनिक निदध्यात् । तस्मिन्ब्रह्मौदनं पचेत् । समिध आदम्यात । अग्नि. होत्रं जुहुयात् । पूर्णाहुति जुहुयात् । तत भाग्नेयमष्टाकपालं निपेत् । तदहरेव तदहरा. दिसंवत्सरान्ताना कालाना कस्मिंश्चिकाले परमानहीपि निपेत् । ततश्चान्यानि हनीपि । इत्यादिः। मीमासकानां च याज्ञिकाना कल्पकाराणा च भूयान्मतभेदः । तत्रानुष्ठाने पावद्वचनो- पलन्धि यथासूत्रम् । वचनाभावे विकल्पः । म दीपिकाकारप्रभृतयस्तु यथासूत्रमनुष्ठान नानुमन्वते । पार्थसारथिमिश्रा अप्येवमेव । अन्ये तु याज्ञिकमतानुयायिन. सत्यपि भीमासाविरोधे यथासूत्रमेवानुष्ठान प्रतिजानते । वय तु विकल्पमाचक्ष्महे । मीमासकया. ज्ञिको स्वतन्त्रमेन श्रुतिविहितानुष्ठानव्यवस्था प्रवृत्तौ । तर कः श्रेयान् इति विप्रति. पत्तावुभावपीति महे । अत उभयोर्विमतस्थले विकल्पेनानुष्ठानमेन श्रेय. । गौणमुख्य- विचारणावश्यं भवितव्यमित्यन्यदेतत् । सयपि निकल्ले गौणमुख्यौ पक्षी विचार्य मुख्यपक्षानुष्ठानमित्यत्र न केपाचिद्विमतम् । इद तु- विद्वन्मतमुपादाय मम त्वेतद्धृदि स्थितम् । तर फाश्चिद्विप्रतिपत्तीः प्रदर्शयाम । १ यस्य हविर्निरप्तमित्यत्र मीमासायां 'विनिरुप्तेन मुष्टीनाम्' इत्यत्राधिकरणे ६।५।५ तस्मामाकृतीभ्योऽपनीतो वैकृतीभिश्चासंयुक्तोऽवशिष्ठो निर्वापाशस्तूष्णी कर्तव्य इति मीमां- सकाः प्रतिपन्ना।

·आधानपद्धतेः प्रस्तावना। याज्ञिकास्तु-पदार्थैकदेशस्या पार्थेिकनिधिपिहितत्वमझीकय पैकृतीभ्य एसानुतिपन्ति । २ अन्या--'गुणलोपे च मुख्यस्य' इत्यत्र १० । २ । २७ । दर्श पूर्णमासयोः श्रूयते 'अग्निहोत्रहवण्या हनीपि निपतीति श्रुतो निपि । पव. मानेष्टिषु चोदकेन प्राप्तः कर्त भो न येति सशये न कर्तव्य. । कस्मात् । अग्निहोत्रहना प्पभानात् । ययाग्निहोत्रं भाति साग्निहोनहाणी । न च परमानेष्टिवलायामग्निहोत्र हुत संभवति विना वानिहोरह्मण्या नियो विगुणवादकर्तव्य इति प्राते बमः । तिदेशेन हि कार्यमुखेन पदार्थेषु प्राप्यमाणेषु हपि,सस्कारार्थतया निर्मापः प्रप्यते तरङ्गभूतानिहोर. हवण्यसंभवान प्राप्यते । नचामालाया गुमयमतस्तदभारेऽपरिगुगवाकर्नन्य स निरोप.। पाक्षिकात आधानाङ्गसंमाराहरणकाल ए पात्राणामुत्पादनालु घोन माव्यग्निहोत्रहवार पवमानेदिषु नियपिादिक कुर्वन्ति । वयं वन विशेष परयामः । ततस्तूष्णीमग्निहोत्रं जुहोतीति आपस्तम्पसूत्रोक्तपथमपक्षे प्रासमानेटिम्य. अग्निहोत्रहह्मणी सराया एत्र | अपि वा द्वादशगृहीतेन मुचं पूर्थिवेति द्वितीयपक्षेऽयं परस्परविरोध इत्यागन्तव्यम् । अथवा-- निन्याग्निहोत्रे वेद्यभारेऽपि मगरतावलायनेन २।३ १२ इत्यत्र " वेदिमतिबम " इत्युक्तम् । भाविनी वेदिमाश्रित्य तत्र वेदिशब्दप्रयोग. वेदिशब्देनान वेदिदेश उपलक्ष्यते । इति हि याशिकमंप्रदाय ३ तस्मादुत्तमयानुयाजस्यावापिकस्विष्टदेवतासस्कारार्थयात् । यत्रैककपालमानहरिष्यो आवापिकस्विष्टकटोपस्तत्रोत्तमानुयाजस्पापि लोर । यर या पित्र्यादापनि कन्यवाहनः विष्टायना आगापिकास्पष्टति तमोत्तमानुपाजेऽपि देवोऽग्नि कन्यवाहनः । स्विष्टक सुदविगामैन्द्र. कवि इत्यादिमत्र उह सगे च तदेरतोयः । याज्ञिकास्वा न कुर्वन्ति । १० । ४ । २० ४ येन कर्मणेर्सेत्तत्र जयाजुद्दयादितिवचनात् । प्रादिमिच्छता जयादय कार्या इति कात्यायनापस्तम्बप्रभृतयः प्रतिपन्नाः सूत्रयांबभूवश्व स्वस्त्रसूते । जैमिनिस्तु-होमास्तु व्यरतिष्ठरत्नाहानीयसयोगात्। शेषश्व समाख्यानात् । इति ३१४१ १३ आम्पा सूत्रन्या अपहोमविचिदिपियय एवेति । यदाहानीये जुहोति । इति वचनाद्यबाहानीयस्तते होमा इति सिद्धान्तितवान् । याशिकारतु विनाप्याहनीय विवाहादापि अभ्यनुजानन्ति जयादीन्होमानिति । अपर्युवेरिहित वादयुगव ते कर्तव्या नच विवाहादापपर्युरस्ति । इति । भगवता आपस्तम्ब्रेन तत्र तत्र वढचत्राह्मण वाजसनेय. कमुदाहियते । यथा-कमण्डलपद आदधीतेति बढचब्राह्मणम् । हस्तेनोपपतीति वचनाम. णम् । ११२०.१० वाजसनेयकमपि तथैव-यथा न सभारान्सभरेदितिगजसनेयकम् अजय - - ३ ·आधानपद्धतः प्रस्तावना। पद आदधीतेति वाजसनेयकम् । अत्यल्पशो रोमानि पापयत इति वाजसनेयकम् । अप्प- शमीगर्भस्येति वानसनेयकम् । इत्यादि वचासि प्रमाणभूतानि आदराध स्वीकुर्वता भगरता आपस्तम्येन वाजसनेयकस्य स्वस्मापूर स्थिति प्रदर्शिता । किं विशेषत केषाचितैत्तिरीय- वाक्याणा वाजसनेयके उपतहार कार्यों भवति । यथावचन परम्-३ । ३ । ४० "प्रपिटाना पोष्ण चरम्" इतिगाजसनेयकाक्ये 'परा प्रविष्टभाग ' इति तैत्तिपराक्य. स्थानुपसहारे सति तद्विपयेयमधिकरणयप्रति । इति कुतूहलत्तौ । सत्युवसहारे नाधि- करणयप्रवृत्तिरिति मतव्यम् । अथच-पुराणप्रतिषु ब्राह्मणकल्पेविति पाणिनिसूत्रव्याख्यायाम् पण्डितश्रेष्ठभट्टोनि. दीक्षित पुराणेति किम् । याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मगानीति प्रयुदाहरण दर्शितम् । ततो याज्ञ- वल्पत्राह्मण शतपथारप नवीनमिति व्यरहर त केचि सदृश्य ते 1 पर तदासम्बनभूत श्रीमोजिदीक्षितमतमेवासाधीयो निर्मल च।आपस्तम्पादिसूत्रेषु इति वाजसनेयमिति तत्र तत्रोदाहरणात् । तथाहि-महाभाष्ये भगवता पतअलिना पुराणेन्यस्य प्रयुदाहरण पेन शत- पथनाह्मणस्यानुलेग्वात् शतपथवाक्या युपजीव्य प्रवृत्ताना बहना जैमिनिमीमासाधिकरणाना दत्ततिलाञ्जलितापत्ते । भगवतो जैमिनेस्तु प्राचीनत्व सर्वविद्वत्समतम् । अत एव शदे दुशे खरे नागोनिभौरेयमुदळेसि ' याज्ञवल्क्यानीति' । कण्वादिभ्य इस्यण् । ते हि पाणि यपे. क्षयाधुनिका इत्यभिमान । भाष्ये तु शाश्य यनादितुल्यालयाद्याज्ञवल्यादिभ्यः प्रतिये. धस्तद्विपपता च नेतिवचनमेवारब्धम् एतेन अर्वाचीना पाजसनेयिन इति वदन प्रयाख्याता येदितव्या' । यदि ' याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि ' इति समारपया एत साध्यते तर्हि ऐतरेयग्रामणेऽपि इयमेर गति स्यात् । भवतु को दोष इति चेदपौरुषेये वेदे प्राप्तस्प समाश्वासस्य अविछिन्नपरम्परास्थितस्य सर्वथा रोपप्रसङ्ग वैदिकहानिश्च । अत एर अर्थ- वादरूपा आरयायिका स्तुतिरूपः । भूनागदत्यात्तेनैव तहममियर प्रमाण भवितुम. हति।ये तु लोकहिताय प्रणास्तैरिदमाश्य भापादवचन मननीयम् । ' शाक्यादितचनानि तु कतिपपदम दानादिपचनसर्ज सईयेर समस्तचतुर्दशविद्यास्यानपिर हानि पी. मार्गम्युपितविरद्धाचरणश्व युद्धादिमि प्रणीतानि 1 प्रर्य व ह्येभ्यश्चतुर्थवर्णनिरससित. मायेम्पो च्याम्हेम्प समर्षितानि न वेदमून सभारते । स्वधर्मातिक्रमण च येन क्षत्रि. येण सता प्रवासामनिग्रही प्रतिफ्नो स धर्ममपितमुपदेश्यनीति के समाचास उक्त च- परगाविद्धानि पुर्वाणं दूरतस्त्यजेत् । आत्मानं योऽतिप्तधत्ते सोन्यस्मै स्यात्कय हितः ॥ पदादे पुनरयमेव न्यतिम्माऽभारखुद्रा स्थित । येनैत्रमाह- ·आधानपद्धतेः प्रस्तावना ।। परिकलुषकृतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यता तु लेकः ॥ इति । स किल लोकहितार्थ क्षत्रियधर्ममतिक्रम्य ब्राह्मणवृत प्रवक्तृ र प्रतिपद्य प्रतिषेधातिर मासमाह्मणैरननुशिष्ट धर्म बाह्यमनाननुशासद्धर्मपीडामप्या मनोऽगीय परानुग्रह कृतवान् । इत्येवपिधेरेव गुणै स्तुयते तदनुशिष्टानुसारिणश्च सर्व एव श्रुतिस्मृतिविहित धर्मातिसमेण व्यरहरन्तो विरुद्धाचार येन ज्ञायते । तेन प्रत्यक्षया श्रुत्या विरोधे ग्रन्थकारिणाम् । पूर्वमीमांसा १।३।४. ग्रहीताचरितॄणा च ग्रन्धप्रामाण्यगाधनम् ।। तन्त्रवार्तिके । इदानीमपि रा पादिलोमा म ये म ये स्वधर्ममिति य भिमप्युपदिशन्त प्रत्याख्याता वेदितव्या 1 नहि साम्राथलीमेनापि स्वधर्मातिक्रमण सना युक्तम् । इत पर पञ्चाग्निविचार तत्र सौत्री व्यवस्था यथा-वाजसनेयका -पञ्चाग्नीस्वसूत्रानु सारमादधते । पायाधान च युक्तमिति अनुमति काठोपनिषत् । भारपादा अपि भ्याचस्युस्नामेवोपनिषदम् । पञ्चाग्नयो-गृहस्था इति । भगानापस्तम्बोधि-तत सभ्यावसध्यानादधाति लौकिकालिमाद्वय मधित्वाहानीयादा यथाधानेन इति ५१७१ अब स्वदत्तोऽपि-नियमाधान सम्यावसथ्ययो सूत्रकारमतात्। सत्यापाढसूत्रे तु-सत्यापाढमले सभ्यावसध्ययोर धान नित्यम् । रकेरा मते तयो प्रतिपय इति तेनैव सूनितम् । प्रतिषिद्धी सभ्यावसथ्यावेषेपाम् ॥ इति ३।४।१० तस्मालोप शाकल्यस्पेनिर सत्यापासूत्रानुपाविना विकल्पो युक्त । न वापस्तम्ब. सूत्रानुयायिनाम् । तेस्तु तयोराधानमेष्टव्यमेन बौधायनोऽपि सूत्रपाबभूव । " अत्रैतारही आदधाति सम्म चारसथीय च" २ । १७ रदत्तोऽपि आह-- "बौधायनश्वाह सभ्यावसध्ययो करण इति कर्यादिति बौधायन " न कुर्यादिति शालीकि । माश्वलायनेन तु प्रयाणामेर इति कर्तव्यताया रक्तचात् । तेस्रप एवाधातव्या इत्याचार्यमतम् । यथा--दक्षिण व प्रथम विज्ञायते पिता एषोऽग्नीना यदक्षिण पुत्रो गार्हपत्य पात्र आहवनीय इति । भरद्वाजचाह-अथ सभ्याक्सध्यौ न शक्नुयायो नित्यत्तस्मि प्रयोग इति। बौधा. यनस्वानुग्रहमुक्त पान् । आहवनीये या सम्यावसध्ययो सकल्प इति । एता यता बोधायनसूत्राध्यायिभिरापस्तम्बसूत्राभ्यायिभिचानय पञ्चाधातव्या इति सूत्रसमतम् । सप्रदायस्तु त्रय एवाधीयन्ते तत्तसूत्राध्यापिन । आश्वलायनसूत्राध्यापिना तु त्रय एव । सत्यापादसूत्राध्यायिना किप । कातीयस्तु स्वसूत्रानुसारम् पश्चाग्नय साधायन्त एव । तस्त्र तु ' सभ्य च निर्मध्य । ११२ । २० कात्यायनसूत्रे " ·आधानपद्धतेः प्रस्तावना। पातस्मिन्विषय आपस्तम्बसूत्रै ५। १७११ ततः सभ्यावसध्यावियत्र रद्रदत्तोऽवी- घृतत् ' तस्माद्विकरपो युक्त इति । तदुपसूत्रविरोधात्मुधी भिश्चिन्यम् । वयं वन महे- सभ्यावसध्ययोः संकल्पो वानुप्लेय इत्यापपक्षः । अन्यदपि तैत्तिरीयताह्मणे द्वौ पक्षी, श्रुती । धाधानपक्षः पञ्चधाधानपक्षः । तर पचधाधानपक्षमेव भगवानापस्तम्यः सूत्रया. मास । अतो विद्यारण्या अपि तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये पक्षद्वयं बापरे । यस्तुतस्तु धार धानमित्यस्यायमभिप्रायः । गार्हपत्यादेवान्यर दक्षिगान्याहनीययो. इति । पञ्चाधानपु- क्षतु श्रीतोऽत एस अजस्लेत्यादिना सम्पावतष्पाभिम गणनुक्तम् । सप्रवेत्यादिना उपस्थानं श्रुतम् । सूत्रकारोऽध्यमुसूचत् । तस्मान्छीतपक्षापटम्पनं युक्तमिति प्रयुञमहि । अन्यञ्च विधिस्वरूपादर्थवाददात्यागाईपयादेव दक्षिणासिराधीयते । न च सूत्रोक्तपक्षमा डोदय टाकिफाग्निराधीयते । न या निर्मध्य । तत्रापि श्रुतिसूनपक्षपाग इति विद्वदधि- गतम् । ये तु यथाम मातासूत्रमनुतिष्टन्ति न तान्प्रति कश्चन विन.दः । अन्यदपि पथासाह्मणमनुष्टातुं मुशकं स्यात्तर्हि कुतः सूत्र णि यथासमयक्रममनुष्टान न सूत्रकारो वष्टि क्षत एवानुशानाय प्रयोगशास्त्रापरनामधेयस्य स्वस्तसत्रस्य यथामीमासमुपयोग इति मति- जानीमहे । ब्राह्मणविस्ताराध शासान्तरगुणारसहाराय कल्प आरम आचार्येणेति वास्तरम् । अत्र विदानी पूर्णाह-पन्तमेशाधानप्रयोगोऽलेति । सूत्राणि तु इष्टयन्तानि । इटिप्रयोगा- दिलेसनं तु प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासस्त्र प्रयोगादिलेरानं दिनानहमिति मत्रा पूर्णाहुत्यन्तमा धानमिति आश्वरायनसूत्रात्तारानेवान प्रयोगः संगृहीत इत्यनस्यम् । रामाण्डारप्रभृतयोऽपि पूर्णाहत्यन्तमिदपन्तमावान वेति । इष्टयन्तमेराधानमिति नारायणपार्थसारथिमिश्रप्रभू तयः प्रतिपन्ना इति 1 तोष्टयन्ताधानमिनि मीमामफमतमनुमृत्यास्माकमपि मतम् । संप्राय॑न्ते विदासः करणापरणारयाः यन्मया लिमितं मितपचमतिना तनावश्यमेन दोपाः संभवेयुस्तान्यधारसरं ज्ञापयिवानुग्रहभाजनमात्मानं कर्तुमीहे श्रीमद्भ्यस्तनभायः । अयमा. धानमयोगः श्रौतस्मातिसूचनदीग. प्रमाणशास्त्रपाणितमतिभिः किंजवडेकरश्रीयामनशास्त्रि. भिस्तत्तत्सूनपर्याचनया सूत्रं तदनुमारिप्रयोगः मन्त्रमाध्यमूत्रविषयिणी मीमामा चेति. प्रकमेगामध्यत । मन्येहीकेनानेन ग्रन्थेन आधानशस्त्रदिक्षियोऽल्येनैगायासेन कृतकार्या भविष्यन्ति । सूत्रादिबहुप्रन्थप्रामाणिकं ज्ञानमधिगमिप्यन्तीति तमेतामाशा सफलयेयु: सम्जना इति विश्वस्य शिरमनि । विद्वयंपदः पारीपादश्रीधरना. अपि भुगनभायमाणा महामहिमशाटिन. पण्डितवरेण्पा. पारनिष्टितमतयो महदिद प्रमोशास्पदं यन्मया निवेदनीयम् । अत्र फिरपुण्यपत्तने अधिरार प्रतितो ( मीमांसामहा. विद्यालय, ' सजनधुरीगे. राप कुटसमा देवाजीः शामजगणेशशर्मभिः राज- मन्निभिः । ततः स पुपाचननिवासिभिभिर्महोदयैमिटि । प्राधिषि भारतभन्यो- ·भाधानपद्धतेः प्रस्तावना। दयात् । तदीयाध्यापकेन मया यथामति सर्वोपकाराय विद्यालयोदेशकार्यनिहाय च मधि- तोऽयं ग्रन्थः । यद्विपयकं प्रास्ताविक दक्षिणमहाविद्यालय (डेक्कनकोलेजस्थ.) सर्व. विद्याविशारदः पाठककुलावतंस: वेदशास्त्रोदधिपारंगतैः श्रीधरशमभिलिखितमेव । अतोऽत्र पुनस्तद्विपये लिखितुं न प्रपतामहे । अस्य ग्रन्थस्य अथने एतद्विद्यालयस्थप्रयोगशास्त्राध्यापकैः सयाजुपसूत्रपारंगतदार्थविशिः सोमादिचयनाप्यरेषु असहदनुष्ठितापवादिमिर्महदेव साहाय्यमनुष्ठितम् । मन्ये यदन्तरेण नैवान्तमयास्यदयं ग्रन्थः । यदर ग्रन्ये खटनमनवधानाद. ज्ञानाज्ञानपरिपाकाभावातसुधाभिषधावसरं ज्ञापयित्वानुग्रहीतव्योऽयं जनः। विशेषतो याशि- कपरैः श्रौतियारस सूक्ष्ममति कृत्या आलोचनीय झ्यभ्यर्थ्य बिरमामि । आशासे च सर्व- विद्यानामीशानाछीविरूपाक्षकमलेश्वरकृपाकटाक्षादिय संस्था चिरंजीविनी भूयात् । प्रवर्तयेच विदुषो भूयोभूयः श्रौतमार्गानुपारिप्रबन्धनिर्माण । इतिशम् । वामनशर्मा पुण्यपत्तनस्थमीमांसामहाविद्यालयाध्यापकः ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। आपस्तम्बीयश्रीताधानसूत्रम् । H अग्न्याधे व्याख्यास्यामः ॥ १॥ यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरोह वे सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियः केतुभिः सहेति शमीगर्भस्याश्वरथस्यारणी आहरति ॥२॥ अभ्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम् ॥ ३ ॥ अश्वत्थाम्यवाहाद्धि जातामग्नेस्तनं यज्ञियार संभरामि । शान्तयोनि शमीगर्भमग्नये प्रजनायितवे | आयुर्मयि धेह्यायुर्यजमान इस्सरणी अभिमन्व्य सप्त पार्थियान्संभारानाहरति । एवं वानस्पत्यान् । पञ्च पञ्च वा ॥ ४ ॥ भूयसो या पार्थिवान् ॥ ५ ॥ न संमारान्संभरेदिति वाजसनेयकम् ॥ ६ ॥ वैश्वानरस्य रूप पृथिव्या परिससा । स्योनमाविशन्तु न इति सिकताः । यदिदं दिवो पददः पृथिव्याः संजज्ञाने रोदसी संबभूवतुः । ऊपाकृष्णमयतु कृष्णम्पा इहोभयोर्यज्ञियमागमिष्ठा इत्यू पान् । ऊतीः कुर्वाणो यपृथिवीमचरो गुहाकारमाखुरुपं प्रतीत्य । तत्ते न्यक्तमिह संभरन्तः शतं जीवेम शरदः सवीरा इत्याखुकरीपम् । ऊज पृधिव्या रसमाभरन्तः शतं जीवेम शरदः पुरुचीः । यीमिरनवित्तं गुहामु श्रेोत्रं त उर्व्यबधिरा भवाम इति वल्मी. कवपाम् । प्रजापतिसृष्टानां प्रजाना क्षुधोऽपहत्यै सुवितं नो अस्तु । उपपभि- अमिपमूळ प्रजाभ्यः सूदं गृहेभ्यो रसमाभरामीति सूदम् । यस्य रूपं बिभ्रदिमामविन्द- गुहा प्रविष्ट ५ सरिरस्य मध्ये । तस्येदं विहतमाभरन्तोऽच्छम्बट्कारमस्यां विधेमेति वराह विहतम् ॥ ७॥ इति प्रथमा कण्डिका याभिरह हजगतः प्रतिष्ठामुमिमा विश्वजनस्य भीम् । ता नः शिवाः शर्कराः सन्तु सर्वा इति शर्कराः । अग्ने रेतश्चन्द्र५ हिरण्यमद्धः संभूतममृतं प्रजासु । सत्संरभन्नुत्तरतो निधायातिप्रयच्छन्दुरिति तरेयमिति हिरण्यम् ॥१॥ इति पार्थिवाः ॥२॥ यदि पञ्चौदुम्बराणि लोहशकलानि पञ्चमा भवति ॥ ३ ॥ अश्वो रूप कृत्वा यदश्वत्येऽतिष्ठः सवत्सर देवेभ्यो निलायातत्ते न्यतामिह संभरन्तः शतं जीवेम शरदः सबीरा इत्यश्वत्थम् । ऊर्जः पृथिव्या अध्युस्थितोऽसि वनस्पत शतवलशो विरोह । खया वयमिषमूर्ज मदन्ती रायस्पोषेण समिया मदेमेत्युदुम्बरम् । गायत्रिया हियमाणस्य यत्ते पर्णमयततृतीयस्यै दिवोऽधि । सोऽयं पर्णः सोमपर्णादि जातस्ततो हामि सोमपीथस्यावरुध्ये 1 देवाना ब्रह्मवादं वदतां यदुपाभृणोः सुश्रा वै श्रुतोऽसि । ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं तसंभार स्नदयान्धीय साक्षादि येतान्यां पर्णम् । यया त सृष्टस्यामहेतिमशमयत्मनापतिः ।

·आपस्तम्बीयौवाधानसूत्रम् । तामिमामपदाहाय शमीर शान्सै हराम्यहमिति शमीम् । यत्ने सृष्टस्य यतो विकङ्कत मा आठजातवेदः । तया भासा समिन उरु जो लोकमनुप्रमाहीनि निकङ्कतम् । यत्ते तान्तस्य हृदयमारिछन्दसातवेदो मस्तोऽद्भस्तममित्वा । एतत्तं तदशनेः संममि सात्मा अग्ने सहृदयो भोहेयशनिहतस्य वृक्षस्य । यत्पर्यपश्यत्साररस्य मध्य उनामपश्यजगतः प्रतिष्ठाम् । त पुष्करस्यायतनादि जातं पण पृथिव्याः प्रथनर हरामवि पुष्करपर्णम् । इति वानस्पत्याः ॥ ४ ॥ इति द्वितीया कण्डिका। ये त्वा समभरें जातवेदो यथाशरीर भूतेषु न्यक्तम् । स संभृतः सीद शिवः मनाम्य उरं नो लोकमनुनेपि विद्वानिति सभृत्य निदधाति ॥ १ ॥ अथ नक्षत्राणि ॥ २ ॥ कृत्तिकामु प्राह्मण आदत मुख्यो ब्रह्मवर्चसी भवति ॥ ३ ॥ गृहास्तस्याग्निको भाति ॥ ४ ॥ रोहिण्यामाधाय सौन्रोहारोहति ॥ ५॥ मृगशी ब्रह्मवर्चसकामो यज्ञकामो था ॥ ६ ॥ यः पुरा भद्र. सन्पापीयान्स्यार्पुनर्वस्योः ॥ ७ ॥ पूर्वयोः फल्गुन्योर्थः काम. येत दानकामा मे प्रजाः स्युरेति ॥ ८ ॥ उत्तरयोर्यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति ॥ ९ ॥ एतदेवैके विपरीतम् ॥ १० ॥ अथापरम् । पूर्वयोराधाय पापीयान्भवत्युत्तरयो- सीयान् ॥ ११ ॥ हस्ते यः कामयेत प्र मे दीयेतेति ॥ १२ ॥ चिनायों राजन्यो भ्रातृव्यवान्वा ॥ १३ ॥ विशाखयोः प्रजाकामोऽनुराधेष्वृद्धिकामः धरणे पुष्टिकाम उत्त. रेषु प्रोप्ठपदेषु प्रतिष्ठाकाम. ॥ १४ ॥ सर्वाणि नित्यपदके समामनन्ति ॥ १५ ॥ ‘फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेत्युझ्याह यकल्गुनीपूर्णमास आदध्यात्संवत्सरस्यैनमासन्दध्याद्- न्य पुरैकाहे या ॥ १६ ॥ अमात्याया पोर्णमास्यां वाधेयः ॥ १७ ॥ यसन्तो ब्राह्मणस्य प्रीष्मो राजन्यस्य हेमन्तो या शरवैश्यस्य वर्षा रथकारस्य ॥ १८ ॥ ये प्रयाणा वर्णानामेतत्फर्म कुर्युस्तेपामेप कालः ॥ १९ ॥ शिशिरः सावर्णिक. ॥ २०॥ सोमेन यक्ष्यमाणो नतुं स:न्न नक्षत्रम् ॥ २१ ॥ उदवसाय शालीन आदधीतानुदव. साय यायावरः ॥ २२ ॥ एकाह वा प्रयायात् ॥ २३ ॥ इति तृतीया कण्डिका । उद्धन्यमानमस्या अमेध्यमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु । शिना नः सन्तु प्रदिशश्चततः शं नो माता पृथिवी तोकसातेति प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धत्य स नो देवीरभिष्टय आपो भरन्तु पीतये । श योरभित्ररन्तु न इत्यद्भिरवोदय तस्मिन्नुदीचीनवंश शरणं करोति ॥ १॥ तस्यामेण मध्यम वंशं गाईपन्यायतन भरति ॥ २॥ तस्मात्याचीनमष्टामु प्रक्रमेषु ब्राह्म. णस्पाहवनीयायतनम् । एकादशमु राजन्यस्य । द्वादशमु वैश्यस्य ॥ ३ ॥ चतुरिंशत्या. मपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मानातिदरमाधेप इति सोपामविशेषण श्रूयते ·आपस्तीयश्रीताधानबम् । । Irr | दक्षिणतः पुरस्ताद्विवृत्तीयदर्श गार्हपसत्य नदीयसि दक्षिणा रायतनम् ॥ ५ ॥ अन्यदाहानीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य ॥ ६ ॥ अप्रेणाइवनीय सभाया सभ्यः ॥ ७॥ तं पूर्वणावसथ आवसध्यः ॥ ८॥ केशरमा चपते नखानि निकन्तते माति । एवं पत्नी केशार्जम् ॥ ९॥ क्षौमे बसानौ जायापती अमिमादधीपताम् ॥ १० ॥ ते दक्षिणाकालेऽध्यर्यवे दत्तः ॥ ११ ॥ अपराव्हेऽधिवृक्षसूर्य वौपासनादग्निमाहत्यापरेण गाईपयायतनं बालोदनिकमादधाति ॥ १२ ॥ औपासन वा सर्वम् ॥ १३ ॥ निर्मण्यं वा ॥ ११ ॥ यदि समोपासनमाहरेदप्प यत्रमय बोहिमयं चौदुम्बरपर्णा या सगृह्याय- तन उपास्येद्यामयं पश्चाहीहिमय पुरस्तात्तस्मिन्नादध्यात् ॥ १५ ॥ सर्वमप्यौपासनमाहर. मापागास्येदियपरम् ॥ १६ ॥ इति चतुथा कण्डिका। इति प्रथमः पटलः। , अपरेण ब्राह्मौदनिक लोहिते चर्मण्यानडुहे प्राचीन ग्रीव उत्तरलोनि पाजके वा निशाया प्रौदनं चतु शराब निर्मपति ।। १ ॥ देवस्य नेत्यनुत्य ब्रह्मणे प्राणाप जुष्ट निर्ध- पामोति प्रथममपानायति द्वितीय व्यानायेति तृतीय ब्राह्मणे जुटमिति चतुर्यम् ॥ २॥ तूष्णी या सर्वाणि ।। ३ ।। चतुदपात्रेषु पचति ॥ ४ ॥ न प्रक्ष ठयति न प्रसावयति ॥५॥ क्षीरे भवतीत्यके ॥ ६ ॥ जीवतण्डुलमित्र श्रपयतीति विज्ञायते ॥ ७ || दया बलौदनादुद्धृत्य प्र वेधसे फरसे मेव्याय वचो बन्दारु वृषभाय वृष्ये । यतो भयमभय तन्नो अस्वव देवान्यजहेड्यानिति जुहोत्यभि या मध्यते ॥ ८॥ चतुर्धा ब्रह्मौदन युद्धृरा प्रभूतेन सर्पियोपसिच्य कर्पननु छ दश्चतुर्य आस्थ प्रविम्य उपोहक्ति ॥९॥ अपाचा प्रथम पिण्ड। भवन्त्यपतिहता पाणयः । अथ ब्रह्मौदनशेष सकृष्य तस्मिनामशेषमानीय तस्मिचित्रियस्याश्चायस्य तित्र. समिध आदी सपलाशयः प्रादेश-- माध्य. स्तिमिगवत्यों विवर्तयति ॥ १० ॥ इति पञ्चमी कण्डिका । चिनियादश्वत्थासंभृता बृहत्सा शरीरमभिसस्कृताः स्थ' । प्रजापतिना यज्ञमुखेन समितास्तिस्रतिवृद्धिमिथुना प्रजात्या इति ॥ १ ॥ अथादधाति घृतवतीमिरामगोभिर्गा- पत्रीभिाह्मणस्य विद्युम्भी राउन्यस्य जगतीभिश्याय ॥ २ ॥ समिधाऽनि दुवस्यते. सेपा । उग लाग्ने हविष्मतीर्घताचीर्यन्तु र्यत । उपस्व समिधो मा । तं त्या समिदिर- हिरो घृतेन वर्धपाममि । होचा यविष्टयेति ब्राह्मणस्य । समिध्यमान प्रथमो नु धर्म ·भआपस्तम्घीयश्रीताधानसूत्रम् । समक्तुभिरभ्यते विश्ववारः । शोचिष्केशो घृतनिर्णिक्पावकः सुयज्ञो अग्निर्यजथाय देवान् । घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निवृतैः समिद्धो घृतमस्यान्नम् । घृतग्रुपस्त्वा सरिता वहन्ति घृतं पिबन्मुयजा यक्षि देयान् । आयुर्दा अग्न इति राजन्यस्य । त्यामग्ने समिधानं यविष्ठ देवा दूतं चक्रिरे हन्यवाहम् । उरुजयसं वृतयोनिमाहृतं त्वेषं चक्षुर्दधिरे चोदयन्वति । स्वामी प्रदिव आहुतं घृतेन सुम्नाय वः सुपमिधा समधिरे । स यावृधान ओषधीभिरुक्षित उरु जयासि पार्थिना वितिष्ठसे । घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूपदमा मित्रं न समिधान ऋगते । इन्धानो अक्रो विदथेषु दीद्यच्छुकवर्णामुदु नो यरसते धिय- मिति वैश्यस्य ॥ ३॥ इति पष्टी कण्डिका। समित्सु तिस्रो वत्सतरीददाति ॥ १॥ पाश्नन्ति वासणा ओदनम् ॥ २॥ प्राशि- सबद्धयः समानं वरं ददाति ॥ ३ ॥ यस्मिन्नक्षत्रेऽग्निमाधास्यन्स्यात्तस्मिन्संवत्सरे पुरस्तादेताः समिध आदध्याद्वादशाह द्वरहे यह एकाहे या॥ ४ ॥आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेन ॥५॥ अथ तं चरति न मा समभाति न स्त्रियमुपैति नास्पानिं गृहद्धरन्ति नान्यत आहरन्ति ।।६।। ब्राह्मौदनिकेन संवत्सरमासीत ॥ ७॥ औपासनश्चेदाहित एतस्मिन्नस्यानिकर्माणि कियन्ते ॥८॥ न प्रयायात् ।। ९॥ नानुगच्छेत् ॥ १०॥ यदि प्रयायादनु वा गच्छेद्रह्मौदनं पक्वैतवाहता समिध आद-यात् ॥ ११ ॥ यद्येनं संवत्सरेऽग्न्याधेयं नोपनमेब्रह्मौदनं पक्त्या समिध आधाय यदैनमुपनमेदधादधीत ॥१२॥ तस्य याथाकामी भरणकल्पानाम् ॥ १३ ॥ द्वादशाहं चोदेकाहं वा ॥ १४ ॥ व आधास्यमानः पुनर्बलौदनं पति ॥ १५ ॥ योऽस्यानिमाधास्पन्स्यात्स एतां रात्रि मतं चरति न मारसमश्नाति न लिया मुपैति ॥ १६ ॥ प्रजा अग्ने संवासयाशाच पशुमिः सह । राष्ट्राण्यरमा आधेहि यान्या- सन्सवितुः सव इत्युत्तरेण गार्हपत्यायतनं कल्मापमजं बनाति ॥ १७॥ इति सप्तमी कण्डिका। अथ यजमानो व्रतमुपैति वाचं च यच्छत्यन्तात्सत्यमुपैमि मानुपादेव्यमुपैमि देवी याचं यच्छामति ॥ १ ॥ वीणातूणवेनमेतां रात्रि जागरयन्ति ॥ २ ॥ अपि या न जागति न वाचं यच्छति ॥ ३ ॥ शस्कैरेता रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते शकै. रग्निभिन्धान उभी लोकौ सनेमहम् । उमयो कयोकिदाति मृत्यु तराम्यहमित्येतया ॥५॥ तस्मिनुमन्युपमरणी निष्टपति जातवेदो भुवनस्य रेत इह सिच तपसो यजनिष्यते । अनिमश्वधादधि हन्याहर शर्मग जनयन्यो मयोमः ॥ अयं ते योनिलिय इत्ये- ताभ्याम् ॥ ५ ॥ अग्नी रक्षासि सेधति शुक्रशोचिरमर्त्यः । शुचिः पारक ईड्य इत्य- रपी अभिमन्म मही विसनी सदने ऋतस्या ची एतं धरुणे रयीणाम् । अन्तर्वत्नी ·आपस्तम्बीपीवाधानसूत्रम् । जन्पं जातवेदसमप्यराणा जनययः पुरोगामियरणी आदिपमाणे यजमानः प्रतीक्षते ॥६॥ दोदा च ते दुग्धमृचोयरी ते ते भागधेयं प्रयच्छामीति पजमानाप प्रपाठति ॥ ७ ॥ आरोहत दशतर शरीर्ममतेनाप्न आयुया वर्चसा सह । योग्जीन्त दत्तरामुत्तरा समां दर्शमहं पूर्णम सं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्मर्षियाती स्पो अमिरेतसो गर्भ दधाता ते पामहं ददे । तत्ससं यद्वीरं विभयो वीर जनविष्यधः ॥ ते मप्रातः प्रजानियेथे ते मा प्रजाते प्रजनयिध्ययः । प्रजया पशुभिर्बलवर्चसन मुघर्गे सोफ इति प्रतिगृणाभिमन्यते यजमानः॥८॥ ॥ इसएमी कण्डिका ॥ इति द्वितीयः पटलः॥२॥ मयि गृहाम्पग्रे गामि यो नो अमिः पितर इत्युभी जपतः । अपेत बातेति गार्हपत्याय. तनमुदत्य शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिरमोक्षति ॥ १॥ एवं दक्षिणामेराहनीयस्य सम्पाय. सध्ययोध ॥ २ ॥ एयमनुपूर्वाण्येवैधत ऊप कर्माणि क्रियन्ते ॥ ३ ॥ सिकतानामधं द्वैध विभज्या गाई पत्यायतने निश्पत्य दक्षिणाः । अर्ध त्रैधं विभग्य पूर्वेषु ॥ ५॥ एते. नेर फोन सर्वान्पार्थिवानियपति ।। ५ ।। भग्नेर्भरमासीति सिकता निवपति संज्ञानमिय. पान् ॥ ६ ॥ तानिनपन्यददचन्द्रनसि कृष्णं तदिहास्थिति मनसा प्यायति ॥ ७ ॥ उदे- पाने अधि मातुः पृथिव्या विश आविश महतः सधस्यात् । आखं वा ये दधिरे देवयन्तो इम्यवाहं मुग्नस्य गोपमित्याधुकरीपम् । यत्पृथिव्या अनामृतर संबभून त्ये सका। तदग्निर- प्रपेऽददात्तस्मिन्नाधीयतामयमिति गाईपत्यायतने वल्मीकथा निवपति ॥ ८॥ यदन्तार. क्षरपति दक्षिणा । यदिर इति पाच ॥ ९॥ उसमुदान्मधुमाँ उमिरागासाम्राज्याप प्रतरां दधानः । अमी व ये मधयानो वयं चेपमून मधमन्मभरेमेति सुदम् । इपत्यय आसी- रिति वराहविहतम् ॥ १० ॥ भदो देवी प्रथमाना पृथग्यदेवैर्युता व्यसो महित्वा । मदहयाः शर्कराभित्रिविष्टम्यजयो लोकान्प्रदिशश्वतल इति शर्कराः । द्वेष्यं च मनसा पापति ।।११।। ॥ इति नरमी फण्डिका ॥ ऋतर स्तृणामि पुरीपं पृथिव्यामृतेऽध्याग्निमादधे सत्येऽप्यप्निनादध इत्यादतनेषु संभार- मनुव्युहति ॥ १ ॥ सं या वः प्रियारतना इत्पपा ] सं वः सृजामि हृदयानि स सृष्टं मनो अस्तु ३ । ससृष्टः प्राणो मरतु य इति वानस्पयान्समृन्य निफावनिवप्रीत: प्रथा उन्हें अमिरित्यतया ।। २ ।। यास्ते शिवाननगरो जातवेदो या अन्दर दिवि पाः ·आपस्तम्बीपमौताधानस्वम् । पृथिन्यान् । ताभिः संभून सगणः सजोग हिरण्ययोनिह हत्यमान इति गार्हपयायतने सोवणं हिरम्पराकमुनरतः संभोरेवास्वति ॥ ३ ॥ चन्दन चन्द्ररयं हरिव देवा- नरममा मुर्विदम् । विगाह नगे तविषीनिराकृतं मणि देवात इह नुधियं दरिन्युपा- स्तननिमन्त्रयते । ध्याय रजनं प्रयच्छति ॥ ४॥ यदि देण्यं नाधिगया दिशं देष्यः स्यातेन निरस्यैत् ॥ ५॥ संसपूतस्य करोति ॥ ६ ॥ नायौदनिकादरमपेरा तरिम स्नगर्भादनि मन्धति ॥ ७॥ उपमु रस्मिा दसहोर.रगी सनदशाति।। सहामेs- मिना जायरस सह स्प्पा सह पुल्या सह प्रजा सह पशुभिः सह ब्रह्मरसेनेन्युपति. एपनि मन्यनि ॥ ९॥ तोऽचोऽपिहिनाक्षो मरति रोहिलो वासितजानुरपि या य पर परिमाण्डः ॥ १० ॥ मनमाने शाक्तेः साहतेः सम गायति । धमे जाते गाधिनः फौशिकस्य । अरपोनिहितो जातोश इति च ॥ ११ ॥ रारह जातवेद इति निर्य:-- मानमभिमन्त्रयते ॥ १२॥ इति दामी कण्डिका।

·७
आपस्तम्बीयौतापानसूत्रम् ।
स्वदितं तोकाय तेनयाय पितुं पच ।। अर्कश्चक्षुस्तदसौ सूर्यप्तदयमग्निः संप्रियः पशुभि -
वत् । यत्ते शुक्र शुक्र वर्चः शुक्रा तन: शुक्र ज्योतिरजसं तेन मे दीदिहि तेन त्वादधेऽ.
मिनाग्न ब्रह्मणेति धर्मशिरासि ॥ ॥ यारले शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत
पार्थिवीर्याः । नाभिः संभूय संगणः सजोषा हिरण्मयोनिर्वह हत्यमग्ने ॥ प्राणं त्वामृत
मादधाम्यन्नादमन्नाधाय गोतारं गुप्त्यै । दिवश वीर्येण पृथिव्य महिम्नन्तरिक्षस्य
पोषेण पशूनां तेजसा संपशुमादधे ।। अग्ने गृहपतेऽहे बुन्य परिषय दियः पृथिव्याः
पर्यन्तरिक्षालोकं विन्द यजमानाप ! पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो
अमे निष्टयो योऽनिष्टयोऽभिदासतीदमहतं त्वयाभिनिदधामीति संभारेषु निदधाति ॥ २ ॥
सुगार्हपत्यो विदहनरातारपसः श्रेयसीः श्रेयसीर्दधत् । अग्ने सपना अपयाधमानो
रायस्पोपभिषमूर्जमस्मासु धेहीत्याधीयमानमभिमन्त्रपते यजमानो धर्मशिरासि चैनम पर्युर्वा.
चयति ॥३॥
इति द्वादशी कण्डिका।
इति तृतीयः पटलः।
अर्धादिले सूर्य आहानीयमादधाति ॥ १॥ उदिते ब्रह्मार्चसकामस्य ॥२॥ गाईपये
प्रणयनीयमाश्वथमिध्यमादीपयति सिकलाचोपयमनीरुपकल्पयते ॥३॥ तमुघच्छत्योजसे
बलाय वाघच्छे वृश्ये शुष्मायायुपे वर्चसे । सपनतरसि वृत्तू. ॥ यस्ते देवेषु महिमा
सुवर्गो यस्त अत्मा पशु प्रविष्ट । पुष्टिया ते मनुध्ये पप्रये तया नो अग्ने जुरमाण
एहि । दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाद्वातात्पशुभ्यो अध्योपधीम्यः यत्र यत्र जातवेदः
संबभूव ततो नो अग्ने जुपमाण एहि । उदु त्या विश्व देवा इत्येताभिश्चतसृभिः ॥ ४॥
उपरीगामिमुद्यच्छति ॥ ५ ॥ उद्यतमुपयत धारयति ॥ ६ ॥ अथावस्य दक्षिणे कणे
यजमानमग्नितनूचयति या वाजिनः पशुपु परमाना प्रिया तनुस्तामानह या वाजिनने.
रस्म पावका प्रिया तनस्तामावह या वाजिनग्नेः सूर्य शुचिः प्रिया तनूस्तामावति ।
धारयत्येवाग्निम् ॥ ७ ॥ अथानीधी लौकिकमग्निम हृय मथित्वा वोर्धनुरासीनो दक्षिणमग्नि
मादधाति यज्ञायज्ञीये गीयमाने यथाधानेन द्वितीयया न्याहृत्या तिसृभि, सर्पराजीभिद्विती.
येन च धर्मशिरसा ! यास्ते शिशस्तनुयो जातदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिीर्या.ताभिः
संभ्य सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । व्यान त्यामृत आदधाम्यनादमनायाय
गोतारं गुप्यै । दिवस्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोपेण पशूना तेजसा सर्वपशु-
मादधे ।। अग्नेऽन्नपा मयोभुर सुशेव दिव पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोक विद यजमानाय ।
पृथिव्यास्वा मूर्धन्सादयामि यहिये लोके । यो नो अग्ने निष्टयो योऽनिष्टयोऽभिदासती.
दमहं तं त्वयामिनिदधामीति संभारेषु निदधाति ॥ ८ ॥

·आपस्तम्धीपोताधानसूघम् । इति त्रयोदशी कण्डिका । यो बामणो राजन्यो स्य. शूद्रो वासुर इस बहुपुष्टः स्यात्तस्य गृहादाहयादया। टिकामस्य ॥ १॥ गृहे वस्य ततो नाश्नीयात्॥२॥ अम्बरीपादनकामस्य वृक्षामाग्मलतो प्रहरर्चसकामस्य ॥ ३॥ वामदेव्यमभिगायत आहवनीय उद्रियमाणे ॥ १॥ प्राचीमनु- प्रदिशमित्येपा ॥ विक्रमस्व महार असि वेदिपन्मानुपेभ्यः । त्रिषु लोकेषु जागृहि प्रजया च धनेन च ।। इमा उ मामुपतिष्ठ-तु राय आभि. प्रजाभिरिह सक्सेय । इहो इडा तिष्ठतु विश्व- रूपी मध्य वसोदिहि जातवेद इति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति ॥५॥ दक्षिणतो ब्रह्मा रथ रथचक्र चा वर्तयति यापचक्र त्रिः परिवर्तते ॥ ६ ॥ पत्यो द्वेष्यस्य ॥ ७॥ जानुदप्ने धारयम णस्तृतीयमध्वनोऽमें हराते नाभिदप्ने तृतीयमास्यदप्ने तृतीयम् । न कर्ण. दनमत्युद्वाति ॥ ८ ॥ ययुगृह्य निगृह्णीयान्मुखेन समायादध्यात् ॥ ९॥ नाग्निमादित्यं च व्यवेयात् ।। १०॥ दक्षिणतः परिगृह्य हरति ॥ ११ ॥ अर्धाघे यजमानो वरं ददाति ॥ १२ ॥ अर्धाध्ये हिरण्यं निधाय नाफोऽसि नः प्रतिष्ठा सक्रमण इत्यतिकामति ॥ १३ ॥ प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन पदोत्तरत• सभारानाक्रमयति यथाहितस्याग्नेरङ्गाराः पदमभ्यवर्तेरनिति ॥ १४॥ प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रद इति पुनरेगक्रमयति ॥१५॥ पुरस्त प्रत्यञ्चमश्व धारयति ॥ १६॥ पूर्वपाडश्चो भाति ॥ १७ ॥ तदभावेऽनड्वा पूर्वपा. डेतानि कर्माणि करोतीति पैङ्गायनित्राह्मण भवति ॥ १८॥ ॥ इति चतुर्दशी कण्डिका ॥ कमण्डलुपद भादधीतेति बचब्राह्मणम् । अजस्य पद आदधीतेति वाजसनेयकम्॥१॥ अध यजमान. शिवा जपति ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विराट् च सराट् च ते मा विशता ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ सम्राट् चाभिभश्च ते मा विशता त मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवो विभूश्च परिभूश्च ते मा विशता ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्मे शिवे तनुवौ प्रम्वी च प्रतिश्च ते मा विशता ते मा जिन्वताम् । यास्ते अमे शिवास्तनुरस्ताभिस्त्वादध इति ॥ २॥ यास्ते अग्ने घोरास्तनुयस्ताभिरम गति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति तामिरेनं पराभावयति ॥ ३ ॥ अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति ।। ४ ।। यदिदं दिवो यदद पृथिव्या सविदाने रोदसी सरभूवतुः । तयो. पृष्ठे सीदतु जातवेदा शभूः प्रजाभ्यस्तनु स्योन इत्यभिमन्त्र्य पुरस्तात्मत्सड् तिष्ठन्नाहानीयमादधाति ॥ ५॥ बृहति गीयमाने श्यैतपारवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये च यथाधानेन सामिाहतीभि सर्वामिः सर्प. राज्ञी भिस्तृतीयेन च धर्मशिरसा यास्ते शिवास्तनुको जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । नाभिः सभूय सगण सजोपा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने | अपान वामृत आदधाम्यन्नादम- नाद्याय गोप्तार गुप्यै । दिवस्या वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषण पशना तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः पृथिव्याः पर्वतरिक्षालोक विन्द यज.

·। आपस्तम्बीयश्रीताधानसूत्रम् । मानाय । पृथिव्यात्या मूर्धन्सादयामि यहिये लोके । यो नो असे निष्ठयो योऽनिष्टयोs. भिदासतीदमहं तं त्वयाऽमिनिदधामीति संभारेषु निदधाति ॥६॥ इति पाबंदशी काण्डिका। आनशे व्यानशे सर्वमायुनिशे । स्वदरिम मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तक यो. निरस्मि । मभैर सन्यह हव्यान्यग्ने पुत्रः पित्रे लोकजातवेद इत्यादीयमानमभिमन्त्रयते पनमानः ॥ १॥ व्याहतीः सर्पराज्ञीर्घमंशिरांतीति सवाधानेषु यजमानोऽनुवर्तयते येन येनादधाति ॥२॥ नाहितमनभिद्रुतमनिमुपस्पृशति । भाग्येनौषधीभिश्व शमयितव्यः ॥ ३ ॥ या ते अग्ने पशुषु पवमाना प्रिया तनूर्या पृथिव्यां पाऽसौ या रथन्तरे या गायत्रे छन्दसि तो त एतेनावयजे साहा। या ते अग्नेऽमु पारका प्रिया ताऽन्तरिक्ष या वायौ या यामदेव्ये या त्रैष्टुभे छन्दसि तो त एतेनावयजे स्वाहा । या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तसूर्या दिवि यादित्ये या अहति या जागते छन्दसि तो त एतेनात्रय स्वाहेसतैः प्रतिमन्नमाध्यमोप. धीच जुहोति ॥ ४॥ समिध आदधातीत्ये ॥५॥ ब्रह्माग्न्याधये सामानि गायति ॥६॥ प्रतिषिद्धान्येकेपाम् ॥ ७॥ व्याहृतीभिरेवोद्रीथं भवतीति वाजसनेयकम् ॥ ८ ॥ इति पोडशी फण्डिका । इति चतुर्थः पटलः ॥ ४॥ ततः सम्यावसध्यावादधाति लोकिकमग्निमाहृत्य मयित्वाऽऽननीयाद्वा यथोधानेन॥१॥ अग्न आयपि परसेऽसे पवस्त्र स्वपाः । अग्निपिः परमान. पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमी. महे महागयमिति तिस्त्र आश्वस्थ्यः समिध एकैस्मिन्नादधाति ॥ २॥ आहवनीय वा तिसः ॥ ३ ॥ समुद्रादमिर्मधुमा उदारदुपाशुना सममृतापगानट् । घृतस्य नाम गुवं यदस्ति जिहा देवानाममृरास्य नाभिः ॥ वयं नाम प्रचनामा घृतेनारिमन्यज्ञे धारयामा नमोभिः । उप ब्रह्मा शुगर छस्यमानं चतुःशृङ्गोऽरमीदौर एतत् ॥ चत्वारि शृङ्गा त्रयों अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । विधा बद्धो वृषभो रोवीति महो देवो मार साविवेशेति शमीमप्यो घृतान्यक्तास्तिसृभित्तिल एकैकस्मिनादधाति । आहपनीये वा तित्र ॥ ४॥ एवं नानावृक्षीयाः । प्रेहो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्यौदुसरी समिवमादधाति विधम ते परमे जन्मनग्न इति पैकश्तीम् । तार सवितुर्वरेण्पस चित्रामिति शमीमयीम् ॥५॥ ततस्तूष्णोगग्निहोने जुहोति ॥ ६॥ अपि वा द्वादशगृहीतेन खुर्च पुरमिता प्रजापति मनसा मापनुहोति । सामिहोत्रस्य स्थाने भवति || ७ || याते अग्ने घेरास्तनु - ·आपस्तम्बी यौताधानसूत्रम् । वस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति ताभिरेनं नितमयति । अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति ॥ ८॥ इति सप्तदशी कण्डिका। द्वादशगृहीतेन सुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिहा इति सप्तवत्या पूर्णा- हुति जुहोति । हुताया यजमानो वर दवा शिवा जपति । ये अग्नपो दिवो ये पृथिव्याः समागन्छन्तीषर्ज दुहाना. । ते अस्मा अग्नयो द्रविणं दत्त्वेष्टाः प्रीता आहुतिमाजो भूत्वा पथालोकं पुनरस्तं परेत स्वाहेति जुहोति ॥ १॥ अथ विराट्कमैर्यजमान उपतिष्टतेऽथर्व- पितुं मे गोपायानं प्राणेन संमितम् । त्यया गुप्ता इपमूर्ज मदन्तो रायस्पोपेण समिपा मदो मेत्यन्वाहार्यपचनम् ।। नये प्रजा मे गोपाय मूलं लोकस्य सततिम् । आत्मनो हृदयान्नि- मिता ता ते परिददाम्यहमिति गार्हपत्यम् ॥ शस्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं वसु । गृहाणा पुष्टिमानन्दं तारस्ते परिददाम्यहमित्याहवनीयम् ॥ सप्रय सभा मे गोपायेन्द्रियं भूति- वर्धनम् । विश्वजनस्य च्छाया ता ते परिददाम्यहमिति सभ्यम् ॥अहे बुनिय मन्त्रं मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुधियाय मन्त्र श्रियं यशः परिददाम्यहमित्यायसध्यम् । पञ्चधाऽसीन्व्यकामद्विराट् सृष्टा प्रजापतेः । ऊर्धारोहद्रोहिणी योनिरोः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् ॥२॥ इत्यष्टादशी काण्डका । इति पञ्चमः पटलः ॥५॥ आग्नेयस्याष्टाकपालस्य तन्त्र प्रक्रमयति ॥ २ ॥ निरुतं हविरुपसलमप्रोक्षितं मपति । अथ सभाया मध्येऽधिदेवनमुद्त्यावोझ्याक्षान्न्युप्याक्षेषु हिरण्यं निधाय समूह्य ब्यूछ प्रधायेत्या निषसाद धृतवत इति मध्येऽधिदेवने राजन्यस्य जुहोति ॥२॥ आवसथै परिपदो मध्ये हिरण्यं निधाय मन्त्रात्या हिरण्ये जुहोति प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मत्रं वदयुक्थ्यम् । यस्मि- निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकारसि चक्रिर इति ॥ ३ ॥ उत नोऽहिर्बुध्न्यः शृणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा अनावृधो हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता भवन्तु न इत्युक्ला शतमक्षान्यजमानाय प्रयच्छन्नाह ब्रीहिभ्यो गां दीव्यताहिंसन्तः परुपि विशसतेति ॥ ४॥ संप्रैपरकुर्वन्ति ॥ ५॥ ॥ इत्येकोनविंशी कण्डिका ॥ कृतं यनमानो विजिनाति ॥१॥ तया यजयन्ति तदन्न संस्कृय सभासद्य उपह. रन्ति ॥ २॥ भावसरे भुञ्जते ॥ १॥ क्लप्तिसामनसीभ्यामग्नीन्यजमान उपतिष्ठते कल्पेतां १ यद्यप्यनापासतो भाति समुह्य, न्युह्यति ' उपसर्गाद्भव ऊहतेः" इतिसूत्रात् । तथापि समूहेति नामधातोळप्पत्यय इति धेयम् । न्यूह्येत्यवाप्येवमेव । अर्थभेदोऽप्यवानुसंधेयः । समय-- महत्य, न्यूह्य–वियुत्य । ए मुदूह्मादिस्यन्देष्यप्यूयम् । इति ।

·आपस्तम्घीयौताधानसूत्रम् । यावापृथिवी येऽनपः सगनस इति ॥ १ ॥ प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ ५ ॥ आग्नेयाय दक्षिणाकाले दक्षिणा ददाति ॥ ६॥ अजं पूर्णपात्रमुपवर्हण सार्वसूत्रमित्यग्नीधै ॥७॥ बहिनमधे ब्रह्मणेऽपर्यवे वा ॥८॥ आहरनीयदेशेऽनड्डाहमध्वर्यवे ॥ ९ ॥ अपरेण गाई- पत्यं धेनुं होने ॥ १० ॥ वासो मिथुनौ गावौ नवं च रथं ददाति । तानि साधारणानि सर्वेषाम् ॥ ११॥ आद्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाऽऽह काममूर्य देयमपरिमितस्यावरुष्या इति विज्ञायते ।। १२ ।। उर्ध्वमादिदक्षिणाभ्यो बदति षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशति- या इति ॥ १३ ॥ ता विकल्पन्ते ॥ ११ ॥ येषां पशूना पुष्टि भूपसी कामयेत तेपा वयसाम् ॥ १५॥ दित्यौहीं दद्यादित्यवाई च मुष्करम् ॥ १६॥ वर्धमानां दक्षिणा ददाति ॥ १७ ॥ यद्यनाढयोऽीनादधीत काममेवैकां गा दद्यात्सा गवां प्रसानायो भवतीति विज्ञा. यते ॥ १८॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ १९॥ इति विशी कण्डिका। पवमानहनीपि सो निर्यपेत् ॥ १॥ द्वादशाहे आहे ज्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास्ता संव- सरे वा ॥ २॥ न सोमेनायक्ष्यमाणः पुरा संवत्सरानिपेत् ।। ३ ॥ निवपेदित्येके ॥६॥ यदि निर्वपैदग्नये परमानायाप्रये पावकायाग्नये शुचय इति तिस्र आज्याहुती: सोमदेव. ताभ्यो वा हुत्वा निपेत ॥ ५॥ समानतत्राणि नानातवाणि वाऽऽग्नेयन वा समानतत्राणि ॥ ६॥ यं कामयेत पापीयान्स्यादिति तस्यैकमेकमेतानि वीपि निपेत् । न वसीयान्न पापीयानिति तस्य साक सर्माणि । यं कामयेतोत्तरं वसीयाञ्छेयान्स्यादिति तस्याग्नये पवमानाय निरुप्य पावकाचिभ्या समानबाहपी निपेत् ॥ ७ ॥ शतमानं हिरण्यं दाक्षिणा ॥ ८ ॥ पूर्वयोर्ह विषो विशन्माने उत्तररिंभश्चत्वारिंशन्मानम् ॥ ९॥ येन हिरण्य मिमते सेन मीत्या. ददाति ॥१०॥ सिद्धमिष्ठिः सतिधते ।। ११॥ इलेकविंशी कण्डिका। ऐन्द्राममेकादशकपालमनुनिपत्यादित्यं च वृतै चरुम् ॥ १ ॥ सप्तदश सामि- भेन्यः ॥२॥ चतुर्धाकरणकाल आदिसं ब्रह्मगे परिहरति ॥ ३ ॥ तं चत्वार आर्षेयाः प्राश्नन्ति ॥ ४ ॥ प्राशितवद्धयः समानं वरं ददाति । धेन्वनडुहोर्दान के समामनन्ति । सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते ॥ ५॥ आनापैष्णवमेकादशकपालमनुनिर्वपत्पनीपोमीयमेकादशकपालं विष्णवे शिपिविष्टाय युद्धौ घृते चरम् ॥ ६ ॥ सिद्धमिटि: सतिष्ठते ॥ ७ !! आदित्य घृते चरुं सप्तदशसामिधेनीकं धेनुदक्षिणं सपामनुनिर्वाप्याणा स्थाने वाजसनेयिनः समामनन्ति 11 ८ ! सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ ९ ॥ अग्निहोत्रमारप्यमानो दशहोतारं मन- साऽनुगुस्साऽऽहवनीये साहं हुत्लाऽथ सायमग्निहोत्रं जुहोति ॥ १० व्याहृतीनिरुपसादयेत ·आपस्तम्घीयश्रीताधानमन्त्रम् । ॥११॥ सवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोपसादयेत् ॥ १२ ॥ द्वादशाहमजलेष्वग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोन जुहुयादमवसन्नहतं वासो बिभर्ति ॥ १३ ॥ इति द्वाविंशी कण्डिका। यो प्रथमाममिहोनाय दोन्धिाता दक्षिणा ददाति ॥१॥ अधैकेपाम् । अग्नानाधाय हस्ताववनिध्य संवत्सरमग्निहोत्रर हुत्वाऽथ दर्शपूर्णमासावारभते ताभ्या सवत्सरमिष्ट्रा सोमेन पशुना वा यजते तत ऊर्वमन्यानि कर्माणि कुरते ॥ २॥ त्रयोदशरानमहतवासा यज. मानः स्वयमग्निहोत्र जुहुयादप्रवसम्मन्नैय सोमेन पशुना बेष्ट्वाऽग्नीनुसृजति यथा मुयरसान्कृत्या प्राज्याचाहतदिति शाव्यायनित्राह्मण भवति ॥ ३ ॥ पूर्णा पश्चाद्यत्ते देशा अदधुरिति सारस्वती होमी हुत्वाऽन्यारम्भणीयामिष्टिं निर्वपवि ॥ ४ ॥ आग्नावैष्णवमेकादशकपाल सरस्वत्यै चरुं सरस्वते द्वादशकपालम् ॥ ५ ॥ अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः कामयेत भग्यनादः स्यामिति ॥ ६ ॥ नित्यवदेके समामनन्ति ॥ ५ ॥ नानातन्त्रमेके ॥ ८ ॥ त्वद्विधा सुभग सौभगान्यग्ने वि यन्ति वनिनो न वया. । श्रुष्टी रयिर्वाजो वृनतूर्ये दिवो वृष्टिरीज्यो शतिरपाम् । व भगो न पाहि रत्नमिये परिग्मेव क्षयसि दस्मवर्चाः । भने मित्रो न बृहत ऋतस्यासि क्षत्ता यामस्य देव भूरेरिति याज्यानुवाक्ये ॥ ९ ॥ इति त्रयोविंशी कण्डिका। चितं च वित्तिश्चेति पुरस्तास्विष्टकृतो जयाजुहोति ॥ १॥ चित्ताय स्वाहा चित्त्यै स्वाहेत्येक समामनन्ति ॥ २॥ प्रजापतिर्जयानिति त्रयोदशीम् ॥ ३ ॥ अमे बलद सह ओजः क्रममाणाय मेदाः । अभिशस्तिकृतेऽनभिशस्तन्यायास्यै जनतायै श्रेष्ठयायेति चतु- दशी यः कामयेत चित्रं जनताया९ स्यामिति । चित्र भवति शवलं त्वस्य मुखे जायते ॥ ५ ॥ मिथुनौ गावी दक्षिणा ॥ ५॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ॥ ६ ॥ दर्शपूर्णमासावा. रप्यमानश्चतुर्होतार मनसाऽनुद्रुत्याऽऽहवनीये समहर इवाऽथ दर्शपूर्णमासावारभते ॥ ७॥ ब्याहृतीभिहवी च्यासादयेत्सवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ॥८॥ अमावास्यायामाद- धानस्यैतत् । पौर्णमास्या तु पूर्वस्मिन्पर्वणि सेष्टि सान्वारम्भणीयमाधानमपवृज्य ॥९॥ इति चतुर्विशी कण्डिका श्वोभूते पौर्णमासेन यजते ॥ १ ॥ अनन्तरमाधानादाहिताग्निवतानि ॥ २ ॥ मावृतं वदेत् ॥ ३ ॥ नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे यसेत् ॥ ४ ॥ सूर्योढमतिथि यसरी नापरन्धीत् ॥ ५ ॥ नासपकस्यानीयात् ॥ ६ ॥ किन्न दारु नादध्यात् ।। ॥ ७ ॥ अन्तर्नाव्यपा नानीयात् !! ८ ॥ स्वकृत इरिणे नावस्येत् ॥ ९॥ पुण्यः स्यात् ॥ १० ॥ हिंकृत्य याग्यत स्त्रियमुपेयात् ॥ ११ ॥ च्याहरेद्वा ॥ १२ ॥ न सायमाहुतावहुतायामश्नीयात् ॥ १३ ॥ एवं प्रातः ॥ १४ ॥ आहिताझेगेहे न सायमहुतै भोक्तव्यं तथा प्रातरित्यन्येषां व्रतम् ॥ १५ ॥ नक्त नान्यदनाद्दद्यात् ·आपस्तम्बीपमोताधानसूनम् । १३ ॥ १६ ॥ दद्यादित्येके ।। १७ ।। अनं तु ददन दयीत ॥ १८ ॥ नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनाऽनिष्वा मांस भक्षयेत् ॥ १९ ॥ मनसाऽनिभ्यः पहिणोमि भवं मम वाचा सं सह भक्षयन्तु । अप्रमाद्यन्नप्रमत्तचरामि शिवेन मनसा'सह मक्षयतेति यद्यादिष्ट भक्षयेदेतं मन्त्रमुक्त्या भक्षयेत् ॥ २०॥ इति पञ्चविंशी कण्डिका। इति ससमः पटलः ॥७॥ समातमान्याधेयम् ।

·॥ सविधिवाक्याधानविपयानुकमणम् ॥ विषयानुक्रमणिका । १ माधानसंकल्पः । २ ऋविवरणम् ३ मधुपर्काहरणम् ४ अरण्याहरणम् ५ अरण्यभिमन्त्रणम् ६ पार्थिवसंभाराहरणम् ७ वानस्पत्यसंभाराहरणम् ८ संभारनिधानम् ९ जदवसानम् विधिवाक्यानि । १ यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजते ते. सं. २॥ ४।११ मनसा निःसंकल्पयति निस्ः बौ. श्री. सू. २११ २ ऋत्विजो वृणीते आश्व. ग. ११२३११ ३ मधुपर्कमाहरेत् आ. ग. १।२४।१ ५ अरणी आहरति आ. श्री. ५1१।२ ५ अरणी अभिमन्त्र्य आ. श्री. ५११।१ ६ पार्थिवान्संभारानाहरति आ. श्री. ५/१४ ७ वानस्पत्यान्संभारानाहरति आ.नौ.५।१४ ८ निदधाति आ, श्री. ५।३।१ ९ उदवसाय,शालीन आदधीत आ. श्री. ५।३१२२ १० इधुमात्रावरमित्यादि आश्व. ग. १।३।१ ११ उद्धन्ति ते. बा. १११।३ १२ अपोऽत्रोक्षति शान्य ते. बा. १।१।३ १३ तस्मिन्बुदीचीनशं शरणं करोति आ. श्री. १० अग्निप्ततिष्टापनम् ११ देवयजनोद्धननम् १२ देवयजनावोक्षणम् १३ शरणकरणम् १४ अन्यायतनम् १४ तस्पाग्रेण मध्यमं वंश गार्हपत्यायतनं भवति तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रस्मेषु मामणस्याह- वनीयायतनम् । दक्षिणतः पुरस्तावितृती- यदेशे गार्हपत्यात्य नेदीयसि दक्षिणामेराय- तनम् । आ. श्री. सू. ५ । ४।२।५ १५ केशरमनु वपते नखानि निकृन्तते तै. सं. का. ६ १ १११ स्नाति एवं पानी केश- वर्जम् आ.श्री. सू. ५॥ ४॥९ १६ क्षौमे वसानौ जायापती आ. श्री. सु. ५१४११० १५ वपनस्ताने १६ दौमवस्त्रधारणम् ·२ सविधिवाक्याधानविषयानुनमणम् । विषयानुक्रमणिका । विधिवाक्यानि । प्रझौदनिकानेराधानम् १७ अपराहेऽधिवृक्षसूर्ये वोपासनादग्निमाढत्या- परेण गार्हपत्यायतन ब्रह्मौदनिकमादधाति. आ.श्री. सु.५।१ । १३. . १८ समिसपादनम् १८ आ श्री.सू ५।६।२ आ. ५॥१७॥ २।५।१७।४।५ । एतासूत्रमूलका शोक चित्रिया. समिधस्तिस्त्र आश्वथ्यो नव एव च । शमीमप्यो द्वादश स्युरोदुम्बर- समित्रयी । वैककृत्यस्तथा तिस्र. गुष्का, होमाईतो गता । १९ जायापोईविष्यान्न भोजनम् १९ रागत. प्राप्त तदिदानी नियम्यते शिटैः ।। , सविमिन पयोमिश्र या २० सायकालिको गृहाहोमा २० पाणिग्रहणादि गृह्य परिचरेस्वयम्. आश्व. २१ ब्रह्मादनैनिप. . २१ ब्रह्मौदन चतु शराव निर्वपति, आ. श्री. सू ५।१।१ २२ ब्रह्मौदन पचति. सै. ब्राह्म० १।१९ २३ दा ब्रह्मौदनादुद्धृत्य जुहोति. आ. श्री. २२ ब्रह्मौदनपचनम् ।। २३ ब्रझौदनानौ होम. . २४ ब्रह्मौदनस्य पृथक्पात्रेषु निक्षेप. २४ चतुर्धा ब्रह्मौदन व्युद्धृत्य. आ. श्री. स्.. ५। ५।९ २५ ऋविग्म्यो अबौदनदानम् २५ ऋविग्भ्य उपोहति.आ.श्री. सू ५।५।९ २६ समिद्विवर्तनम् २६ समिधो विवर्तयति. आ.प्रौ. ५।५।१ २७ समिदाधानम् २७ (१)समिधोऽभ्यज्यादधाति तै.बा.१।११९ (२) तिस आदधाति (३) इयतीर्भनन्ति (४) आर्दा भवन्ति (५)चित्रियस्याश्वत्थस्यादधाति (६) घृतवतीभिरादधाति (७) गायत्रीभित्रीह्मणस्यादध्यात् ,, " " " " ·सविधिवाक्याधानविषयानुक्रमणम् । विषयानुक्रमणिका विधिवाक्यानि । २८ वत्सतरीदानम् २८ परसतरीददाति. आ. श्री. सू. ५१७११ २९ ब्रह्मौटनाशनम् २९ प्राश्नन्ति वालणाओदनम्.ने. बा. ११११९ ३० वरदानम् ३० वर ददाति. आ. श्री. सू. ५।७।३ अचयनितचर्या ३१ अत चरति आ. श्री. मू. ५१७ १६ ३२ अजबन्धनम् ३२ अर्ज वभाति आ. श्री. सू. ५१७११७ ३३ यजमानवतचर्या ३३ यजमानो व्रतमुपैति या.श्री. सू.५१८१ ३४ अग्निप्रसाटनम् ३४ अग्निमिन्धीत तै. बा.१।१।९ पर्वदिनेऽनुष्ठेयं कर्म । van १ अरणीनिष्टपनम् २ मरण्याभिमंन्त्रणम् १ अरणी निष्टपेत् तै. वा. १ २ अरणी अभिमन्त्र्य. आ. श्री. ३ भरणीपतीक्षणम् ३ यजमानः प्रतीक्षते. आ. श्री. स. ५। ४ अरणीप्रदानम् १ ५ अरणीप्रतिमणम् ६ अरण्यभिमन्त्रणम् जपः ८ अग्न्यायतनोद्धननम् ७ यजमानाय प्रयच्छति. मा. श्री. से. ५1८1७ ५ प्रतिगृह्य. आ. श्री. स. ५। ८१७ ६ अभिमन्त्रयते यजमान: आ.श्री.सू.५।८१८ ७ उभौ जपत: आ. श्री. सू. ५।९।१ ८ गार्हपत्यायतनमुद्धस एप दक्षिणामेराह- वनीयस्य आ. श्री. सू. ५।९।१२ ९ अवोक्षति मा. श्री. सू. ५/९।१ १० समनुप्र्मण्येवैश्वत उर्ष कर्माणि क्रियन्ते आ. श्री. सू. ५ । ९ । ३ ११ सिकतानामधं द्वैध निमज्य एतेनैव कल्पेन पार्थिवान्संभारान् अर. श्री. सू. ५१९४५ १२ सिफता निस्पति ते. प्रा. १ । ११३ १३ उपानिरपति ते. बा. १।१।३ ९ अवोक्षणम् १. अनुष्ठानेऽग्नीनामानन्तर्यम् ११ संभारविभागः १२ सिकतानिवपनम् १३ उपनिवनम् ·सविधिवाक्यापानविषयानुक्रमणम् । विषयानुक्रमणिका ध्यानम् १५ आखुकरीपनिषपनम् विधिराक्यानि १४ अदो ध्यायेत् तै. प्रा. १।१।३ १५ यदाखुकरीपर संभारो भनति तै. वा. १ १६ वल्मीकरपानिरपनम् १७ सूदनिवपनम् १८ घराहरिहतनिवपनम् १६ यदल्मीकवपासमारो भवति तै बा.११११३ १७ यस्य सूदः समारो भवति ते.बा. १३१६३ १८ यद्वराहविहतर सभारो भवति तै.ना. १। १९ शर्करानिवपनम् २० द्वेष्यध्यानम् २१ संभारव्यूहनम् २२ वानस्पत्यसमारससर्जनम् २३ समारविभागः २४ संभारनिवपनम् २५ हिरण्यनिरपनम् २६ हिरण्याभिमन्त्रणम् १९ शर्करा भवन्ति धृत्यै तै. बा. १३१३३ २० द्वेष्य च मनसा ध्यायति आ. श्री. सू. ५।९।११ २१ संभाराननुव्यूहति आ.प्रौ.सू. ५।१०११ २२ वानस्पत्यान्ससृजेत् आ.श्री.सू.१।१०।२ २३ सिकतावद्विभाग कुर्यात् आ. श्री. सू. ५।१०।२ २४ निवपति आ. श्री. सू. ५। १० । २ २५ यद्धिरण्यमुपास्यति तै. बा. १ । १ । ३ २६ उपास्तमभिमन्त्रयते आ. श्री. सू. ५। १०।४ २७ रजतं प्रयच्छति २८ निरसनं कृचाप उपस्पृशेत् आप प.सू.२।९ २९ अपोह्य मस्माग्निं मन्यति तै. बा.१।१।९ ३० दशहोत्रारणिमादध्यात्. तै. बा.२।२।१ ३१ उपतिष्टत्यश्वे आ. श्री. सू. ५११०१९ ३१ श्वेतोऽश्वो विलिनाक्षी भवति रोहितो वा सितजानुरपि वा य एव कश्चित्साण्डः आ. श्री. स.५।१०।१० ३३ अग्निं मन्यति तै. प्रा. ११११९ ३४ साम गायति आ. श्रौ.सू. ५१ १०११ ३५ अभिमन्त्रयते आ. श्री. स.५।१०।१२ २७ रजतपदानमू २८ अपामुपस्पर्शनम् २९ मन्यनदेशः ३० अरणिस्थापनम् ३१ अवस्थितिः ३२ अश्वलक्षणम् ३३ अग्निमन्यनम् सामगानम् ३५ अमेरभिमत्रणम् ·सविधिवाक्याधानविषयानुक्रमणम् । विषयानुक्रमणिका विविवाक्यानि ३६ चतुर्होतृवाचनम् १६ चतुर्होतॄन्यजमानं वाचयति आ, श्री, सू.५।११।१ ३७ जातानेरभिमन्त्रणम् ३७ जातमभिमन्त्रयते आ.श्री. सू. ५ । १११२ ३८ बरदानम् ३८ वरं ददाति आ. श्री. सू. ५।११।३ ३९ अभिप्राणनम् ३९ अभिप्राणिति आ. श्री. सू. ५।१११५ ४० अभिग्रहणम् ४० अभिगृद्य आ. श्री. सू. ५ । ११ । ६ ४१ उपसमिन्धनम् ४१ उपसमिध्य. आ. श्री. सू. ५।११।६ ४२ प्रागुदरणम् ४२ प्राञ्चमुद्धृत्य आ. श्री. सू.५।११।६ ४३ गार्हपत्याधानम् ४३ निदधाति आ. श्री. सू. ५ । १२॥ २ १४ आधानकाले सामगानादि २१ रयंतरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च यथाधा- नेन प्रथमया व्याहत्या द्वाभ्यां वा प्रथमाभ्या च सर्पराज्ञीभ्यां प्रथमेन च घर्मशिरसा । धर्म: शिर इति गार्हपत्यमादधाति । रजंतर- मभिगायते गार्हपत्य आधीयमाने ते. ब्रा. १।१।८ त्रिभिरक्षरैर्हिपत्यमादधाति तै. डा. १।१।५ १५ अभिमन्त्रणम् ४५ आधीयमानमभिमन्त्रयते आ, श्री. सू. ५। १२ । ३ १६ याचनम् ४६ वाघ्यति आ. श्री. सू. ५ । १२ । ३ ४७ अग्न्यनुपस्पर्शनम् ४७ नाग्निमुपस्पृशति आ. श्री. सू ५।१६।३ ४८ आज्यौपधिहोमः (शमनहोमः) ४८ आज्यमापधीश्च जुहोति आ. श्री. सू. ५।१६।४ १९ आहवनीयाधानम् १९ अर्कोदिते सूर्य आहवनीयमाद्धानि, तै. बा.१ । १४ ५० इध्मादीपनम् ५० इध्ममादीपयति आ. श्री. सू. ५११३१३ ५१ सिकताग्रहणम् ११ सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयते आ. श्री, ५२ अन्युद्यच्छनम् ५३ अग्नेर्धारणम् ५४ घाचनम् ५२ अनिमुद्गृह्णीयात् ते, बा. १ । १ । ५ उपयतं धारयति आ.श्री. सू. ५:१३६६ ५१ वाचयति । आ. श्री. सू. ५ । १३ । ७ ·६ सविधिवाग्यांधानविषयानुक्रमणम् । विषयानुक्रमणिका विधिवाक्यानि ५५ दक्षिणानेराधानम् ५५ दक्षिणमग्निमादधाति आ. श्री. सू. ५। ५६ स मगानादि ५७ अन्यनुपस्पर्शन शमनहोमश्र सामगानम् ५९ साश्वाभिप्रमजनम् ६० रथचक्रपरिसन्नम् ६१ अग्निनयनम् ६२ अतरागमन प्रतिषेधः ५६ यज्ञायज्ञीये गीयमाने यथावानेन द्विती- यया व्याहत्या तिसृमि, सर्पराज्ञीमि द्विती- येन च धर्मशिरसा । आ.श्री.स ५। १३ ८ वात' प्राण इसन्याहार्यपचनम् । ते. जा. १११८ ५७ विधि पूर्ववत् ५८ वामदेव्यमभिगायते।त.मा.१ । ११८ ५९ अभिप्रवनन्ति आ.श्री. स.५।१४। ५ ६० रथचक्र प्रवर्तयति । ते. प्रा. १।१।६ ६१ इयत्यमे हरति ते. बा. १११ । ५ ६२ नानिमादित्य च व्ययात् । आ. श्री. सू. ६३ पार्श्वनियमनम् घरदानम् ६५ हिरण्यनि पानम् ६१ हिरण्यातिक्रमणम् ६. अश्वस्य सभाराक्रमण १८ 'अश्वत्यं प्रदक्षिणावर्तनम् ६९ अवस्य पुनराक्रमगम् ७. अश्वधारणम् ७१ अश्वरयोविधानम् ७२ जर ६३ दक्षिणत आ. श्री. सू. ५ । १४ । १ ६४ वर ददाति आ.श्री. सू ५। १४ । १२ ६५ हिरण्य निधाय श्री. स ५। १४ १.१३ ६६ अतिक मति आ. श्री. सू. ५।१४।१३ ६७ पार्वत आक्रमयेत् । ते. प्रा. १ । ११५ ६८ आरतयित्या आ. सू ५।१४।२५ ६९ पुनरावर्तयति तै. पा. १ । १।५ ७० अश्व धारयति आ.श्री. स. ५:१५।१६ ७१ पूर्वनाटश्वो भवति आ.प्रौ.स. ५।१४.१५ ७२ यजमान शिवाजपति आ. श्री. स.५। १५। २ ७३ अभिमन्य । आ. श्री. स. ५।१५।५ ७४ बृहति गीयमाने श्यैतपारयन्तीययोर्यज्ञाय. द्रीये च यथाधानेन सभिव्हतीभि., माभि सपराजीभिस्तृतीयेन च धर्मशिरसा समारेषु निदधाति। आ.श्री.स. ५५१५५६ ही गारले । यद्वारयन्तीयमभिगायने ३ अग्न्यमिमत्रणम् ७४ आहवनीयाधानम् ·'संविधिवावयाधानविपयानुकपणम्। विषयानुक्रमणिका विधिवाक्यानि तेन श्येती कुरते । अर्कचक्षुरित्यायनीय तै, वा, १११८ पञ्चभिराहनीयम् ते. प्रा. ११११५ ७५ अभिमन्त्रणम् ७५. अभिमन्त्रयते । आ. श्री. सू. ५।१६।१ ७६ अनुवर्तनम् ७६ सवाघानेषु यजमानोऽनुवर्तयते येन येनादधाति आ. श्री. स. ५। १६ । २ ७७ आयोगविहीमः ७७ आज्यमौषधीश्च जुहोति आ. श्री. सू. ५१ १६.४ ७८ ममिदाबानम् ७८ समिध आदधाति मा. श्री. सू. १७ । २ आश्वत्यः समिध आदधाति ५।१७ । २ आश्वस्थी: दशमीमाय: समिध आदधाति ५। १७ । ४ शमी. मयी: । औदुम्बरीमादधाति वैकश्ती- मादधाति शमीमधीमादधाति तै. स. ७९ प्राजापत्यहोम: ८. द्वेष्याय प्रेपणम् ८१ पूतिहोमः ८२ वरदानम् ७९ प्रजापति मनसा ध्यायजुहोति आ. भो. सू. ५११७१७ ८० देष्याय पहिणोति आ. श्री.मू.५।१७१८ ८१ पूर्णाहुति जुहोति आ. श्री. सू. ५।१८११ ८२ वर दत्ता ८३ शिवा जंपति आ. श्री. सू. ५।१८१ ८४ प्रायश्चित्त विध्यपराधे विधीयते आ. श्री. ८४ प्रायश्चित्तहोमः ८९ व्रतमपल्प. ८७ रस्त्यानम् ८८ आयातय ८९ अजस्रधारणम् ८५ ब्रतानि संकापयति आ. श्री. सू. ५ापार ८६ जुहोति आ. श्री. सू. ५.१८१ ८७ उपतिष्ठते आ. श्री. म. ५.१८६२ ८८ आमाहुती या आ. श्री. सू. ५।२१५ ८९ आधानावादशरात्रमजस्रा आ. औ. २११।३५ २० दाहोतार हुत्या अर.श्री. स.५१२२२० ९, दशहौतहोम

·F
सविधिवाफ्याधानविषयानुक्रमणम् ।
रिपयानुक्रमणिका
निधिचाक्यानि
९१ अग्निहोनहोमः
९१ अग्निहोत्रं जुहोति
९२ दक्षिणादानम्
,९२ दक्षिणा ददाति १२३११
२३ होमानुष्ठानम्
९३ एतौ होमौ पुरस्ताज्जुहुयात् तै, सं. ३ ।
.
१४ अन्यारम्भणीयेष्टपनुष्टानम्
९४ अन्वारभणीयामिटि निर्बपति आ. श्री. सू.
१/२३२४
९५ मिथुनौ गावौ दक्षिणा समृद्ध्यै तै.स. ३ ।
९५ दक्षिणादानम्
१६ चतुर्होतृहोमः
९७ दर्शपूर्णमासारम्भः
२८ पौर्णमासयागः
९६ चतुर्होतार जुहुयात्. तै. ग्रा, २१२१२
९७ दर्शपूर्णमासाचारभते आ.प्रौ.सू. २४७
९८ पौर्णमासेन भजते. आ. श्री, सू. ५।२५।१
इति सविधि आधानविपयानुकमणम् ।

·आधानसंज्ञारस्मरणपट्टिको। १ जायापती २ ऋत्विजः ३ अग्न्यागारम् ४ अन्यायतनम् ५ भरणा . मान्याधानादिकर्मानुष्ठानार्थम् पाजनार्थम् विहारापर्थम् अग्निस्थापनार्थम् अग्निमन्धनार्थम् वेयुद्धननादिनिमित्तक पुरोडाशाधिश्रेषगाथम् अग्निहोत्रादिकार्यार्थ निर्वापाद्यर्थम् बीवघाताद्यर्थम् अधियपनार्धम् অনুকূল ७ कपालानि ८ अग्निहोत्रहवणी গুণ १. कृष्णाजिनम् ११ शम्या १२ उबलम् १३ मुसलम् ९ १५ उरला ११ सुवः १८ उपभूत १९ धुवा २० वेदः २१ पानी २२ आज्यस्थाली २३ प्राशिवम् २४ इडापात्रम् २५ प्रणीताप्रणयमम् २६ योक्त्रम् २७ मदन्तीपात्रम् पेषणार्थम् आध्यावदानाद्यम् पुरोडाशादिहोमार्थम् प्रयाजाधाग्यधारणार्थम् आग्यग्रहणार्थम् समार्जनाद्यर्थम् पिष्टमर्जनार्थम् आज्यनिर्वापार्थम् प्राशिवावदानार्थम् इडावदानार्थम् अप्रणयार्थम् पन्या कटिबन्धनार्थम् जैलतापनार्थम् विष्टभर्जनाद्यर्थम् पात्रामार्गाप २९ वेदायाण ·اله , i आधानसभारस्मरणपट्टिका। ३० अन्याहार्यस्थाली दक्षिणौदनपणार्थम् ३१ उपपः अङ्गारनिरूहणार्थम् ३२ पिटलेपफलीकरणपात्रम् पिटलेपफलीकरणस्थापनार्धम् ३३ अग्रिहोत्रस्थाली पयोधिश्रयणार्थम् ३४ अग्निहोनस्तुरः पयउन्नयनार्थम् ३५ धृष्टिः भस्माङ्गारनिराहणापर्थम् १६ दर्भा अपारमिता पवित्रायर्थम् ३७ सिकता.ऊपा. आफरीपम्, वल्मीकवपा, सूद -यराहविहतम् शर्करा:-हिरण्यम रजतम् गार्हपत्याग्न्यायतनेषु अश्वत्य -उदुम्बर.-पर्णः स्थापनार्थम् शमी-विकत'- अशनिहतवृक्षशफलम् पुष्करपर्णम् ३८ नापितः 'क्षौरार्थम् ३९ शीतोष्णजलम् स्नानार्थम् ४० क्षौमात्रचतुष्टयम् जायापत्योधारणार्थम् ४१ गृयाग्निः ब्रह्मौदनाद्यर्थम् ४२ चिनियाश्व यस्य समिधः ब्रह्मौदनाग्नौ निधानार्थम सपलाशा फलपंय. ४३ आश्वथ्यो नम ४४ शमीमय्यो द्वादश गार्हपत्यादिषु होमार्थम ४५ औदुम्बर्यस्तित्रः ४६ चैककत्यस्तिस्त्रः जायापत्योर्मोजनार्थम् १८ तण्डुलाः मझौदनार्धम् ४९ पाजकम् ब्राझौदननिर्वापार्धम् शरावाः पद अग्निप्रणयनार्थम् ५१ घरपाली ब्रह्मौदनार्थम् पाकः ·६२ सिफताः आधानसभारस्मरणपट्टिका। ५२ दवी मझौदनन्युद्धरणार्थम्, ५३ पैत्तलपात्री ओदनस्थापनार्थम् ५४ पृतं पर्याप्तम् হামায় ५५ वासनस्तित्रः अध्वर्युदानार्थम् ५६ चत्वारो यराः ऋत्विगम्यो दानार्थम् .७ यज्ञियवृक्षकाष्ठानि अनिसमिन्धनार्थम् ५८ अजः कृष्णबिन्दुः बन्धनार्थम् ५९ ब्रह्मौदनानिधारणम् अरणीनिष्टपनार्थम् ६० युवा अधः पदस्थापनादर्थम् ६१ घरः अधयोदानार्थम् अमिप्रणयनार्थ ६३ तिल, माप, व्रीहिपर, प्रियङ्यणु, गोधूम, सामाय, वेणुवीज, গণীমাধু, नीगर, जतिल, गवीधुक, मटा:* ६४ रथो रथचक्र या परिवर्तनार्थम् ६५ वरः अध्वर्य दानार्थम् ६६ हिरण्यम् अघनिधानार्थम् ६७ अपर्यवे १८ समिध, प्रादेशमात्यः होमार्थ यया पर्याप्ता मौयुः १९ परिचयः बाहुमात्राः इष्टपथं यथा पर्याप्ता मवेयुः सामिधेन्यश्व अरनिमात्यः ७० तण्डुलपिष्टम् पुरोडाशार्थम् ७१ तण्डला. स्थानी चर्थम् अचिभ्यो दानार्थमः ऋत्विां नामानि. अचर्यु.. ब्रह्मा होता अग्नीत् hindina वरः ७२ दक्षिणा . धान्यविशेषामति भाषाया।

·आधानसभारस्मरणपट्टिका। है दक्षिणौदनपणार्थम् अङ्गारनिरूहणार्थम् पिष्टलेपफलीकरणस्थापनार्थस् पयोधिश्रयणार्थम् पयउन्नयनार्थम् भस्माङ्गार निरूहणायधम् पवित्रापर्थम् गार्हपत्यायग्यायतनेषु स्थापनार्थम् ३० अन्याहार्यत्याली ३१ उपवेष ३२ पिटलेपफलीकरणपात्रम् ३३ अग्रिहोत्रस्थाली ३४ अग्निहोत्रम ३५ धृष्टिः २६ दर्भा अपरिमिता ३७ सिकता ऊपा आखुकरीयम्, वल्मीकवपा, सूद -वराहरिहतम् शर्करा -हिरण्यम रजतम् अश्वथ-उदुम्बर -पर्ण शमी-विकत अशनिहतवृक्षशकलम् पुष्करपर्णम् ३८ नापित ३९ शीतोष्णजठम् ४० क्षीमरखचतुष्टयम् ४१ गृह्याग्नि ४२ चिनियाश्वथस्य समि सपलाशा फलवत्य ४३ आश्वध्यो नष ४४ शमीमय्यो द्वादश १५ भदुम्बर्यस्तिस्त्र ४६ चैकङ्कत्यस्तिस्त्र 'क्षौरार्धम् सानार्थम् जायापत्योधीरणार्थम् ब्रह्मौदनाद्यर्थम् ब्रह्मौदनाग्नौ निधानार्थम् गार्हपत्यादिषु होमाम पाक ४८ तण्डुला ४९ पाजकम् शरावा पद ५१ घरस्थाली जायापत्योर्भोजनार्थम् ब्रह्मौदनार्थम् ग्रझौदननिर्यापार्थम् अमिप्रणयनार्थम् ब्रह्मौदनार्थम् .

·आधानमयोगः।
.
चतुर्दश्यां प्रातरनुष्टयं कर्मजातम् ।।
१ भाधानसंकल्पः । दर्भेयासीनः सपत्नीको यजमानः पवित्रपाणिराचम्य ' ममोपात्त.
दुरितक्षपद्वारा परमेश्वरप्रीत्यर्थमशानाधाये।
२ ऋविमरणम् । पनमानः 'अस्मिन्नाधाने चन्द्रमा में ब्रह्मा स में ब्रह्मा नाणं
वा वृणे।
ब्रह्मा महन्मे वोचो भर्गो मे वोचो भगो मे वोचो यशो मे बोचः स्तोम मे वोचः
चलति मे वोचस्तृति मे योचो मुक्ति मे वोचः सर्व मे बोचः । चन्द्रमास्ते ब्रह्मा स ते
नहा ब्रह्मा...अहं ते मानुषः।
पनमानः 'अस्मिन्नाधाने अनिमें होता स मे होता होतारं त्या वृणे' । होता
महन्मे बोचो भर्गो मे वोच ! इत्यादि । 'अनिष्टे होता स ते होता होता...अह त
मानुपः।
यजमानः । अस्मिन्नाधाने आदियो मेऽवयुः स मेऽधपुरवयु त्वा तणे अपयुः
महन्मे बोचो भर्गो में वोच' इत्यादि । आदित्यस्तेऽपर्य. स तेऽपर्युरध्वर्युः....अहते
मानुषः।
[स्वा' इत्यस्याये यजमानः ब्रह्मप्रभृतीना नाम वदेत् ।
...इत्यमति चिहे मनप्रभृतयः सं वं नाम वदेयु.]
पजमानः । अस्मिन्नाधाने आग्नीध्र ला वृणे।
३ मधुपर्काहरणम् । यजमानः ' आधानामृतमलिग्भ्यो मधुपर्कमाहरिष्ये । इति
संकल्यासन दद्यात् । विष्टरो वियो विष्टर इति विनिवेद्यासनार्थमृभिग्वाते विष्ठरं दद्यात् ।
ऋषि
'महं वर्म सजाताना विद्युतामित्र सूनः।
इदं तमधितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति ॥ १॥
इत्युदगो विष्टर उपविशेत् । ततोऽचन पाय पाद्य पाद्यनिति निनिवेदितं पायमू.
विगृहीपात् । ततोऽफरलेनोदकेनायिजो दक्षिणसत्यपादौ क्रमेण क्षालयेत् । तत
अस्विक् पूर्वप्रविनिवेदितममालिना प्रतिगृह्याचमनीयनामाचामति । तत्र मन्त्रः
'अमृतोपस्तरणमसि ॥२॥
तत भादिपमाण मधुपर्कमीक्षते । तत्र में
मिरस्व ला वक्षुषा प्रतीक्ष॥३॥

·४
आधानसंभारस्मरणपट्टिका।
दक्षिणाद्रव्यम्।
भग्नीधे अर्ज पूर्णपात्र सार्वसूत्रमुपदर्हणम्
ब्रह्मणे अश्वम्
अपर्यवे अनडाहम्
होत्रे धेनुम्
सर्वेषां वासो मिथुनौ गावौ नवं च रथं गौः
अङ्गदक्षिणा
अपर्यवे तिस्रो वत्सतर्यः अश्वः वरचतुष्टयं च ।ब्रह्मणे होत्रे अग्नीधै च प्रत्येकमेकैको घर
यस्मै करमै अग्निहोत्रदक्षिणा गोः । अन्वारम्भणीयदक्षिणा । मिथुनौ गावौ । वरशब्द
घाच्या गौः । इति आधानप्रभृति अन्वारम्भणीयान्ता सामान्यत• सामग्रीपटिका । याचा
स्यायन सा विचार्य शिष्टै. संपाया।
इति आधानसंभारस्मरणपट्टिका ।

·आधानप्रयोगः। . चतुर्दश्यां प्रातरनुष्टेयं कर्मजातम् । १ आधानसंकल्प: । दभेंधासीनः सपत्नीको यजमानः पवित्रपाणिराचम्य ' ममोपात. दुरितक्षयद्वारा परमेश्वरप्रीत्यर्थमग्नीनाधास्य । २ प्रविमरणम् । यजमानः ' अस्मिन्नाधाने चन्द्रमा मे ब्रह्मा स में ब्रह्मा ब्रह्माणं स्वा वृणे। ब्रह्मा ' महन्मे चोचो भगों मे वोचो भगो मे वोचो यशो मे चोच: स्तोम मे पोचः क्लप्ति मे वोचस्तृति मे वोचौ भुक्ति मे वोचः सर्व मे वोचः । चन्द्रमास्ते ब्रह्मा सते बझा ब्रह्मा... .अहं ते मानुपः। यजमानः । अस्मिन्नाधाने अग्निमें होता स मे होता होतारं वृणे।। होता 'महन्मे योचो भर्गो मे याच इत्यादि । 'अमिष्टे होता स ते होता होता...अहे ते मानुपः। यजमानः 'अस्मिन्नाधान मादित्यो मेऽश्वर्युः स मेऽवयुरपयुं त्वा वृणे । अवयुः । महन्मे चोचो भर्गो मे बोच ' इत्यादि । आदित्यस्तेऽचर्युः स तेऽपर्युरवः....अईते 4 मानुषः। - [' स्वा' इत्यस्याने यजमानः अलप्रभृतीनां नाम वदेत् । ...इत्यमङ्कित चिहे ब्रह्मप्रभृतयः सं स्वं नाम बदेयः] यजमानः ' अस्मिन्नाधाने आग्धं त्या वृणे। ३ मधुपर्काहरणम् । यजमानः ' आधानाङ्गभूतमृदिरम्यो मधुपर्कमाहारंप ' इति संकल्पासनं दद्यात् । विष्टरो विष्टरो विष्ठर इति निर्निवेद्यासनार्थविग्यस्ते विष्ट दयात् । 'अहं वर्म सजातानां विद्युतामित्र सूर्यः । इदं तमधितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति ॥ १ ॥ इत्युद्गग्रे विष्ठर उपविशेत् । ततोऽर्चकेन पार्य पाद्यं पायनित किनिदिन पादनु. थिगृहीयात् । ततोऽर्चकस्तेनोदकेनर्विजो दक्षिणसधपादौ पेण क्षाटदेन् । ऋस्विक् पूर्ववत्रिनवेदितममालिना प्रनिगृह्याचमनोयनान्यायति । तत्र मन्त्र अमृतोपस्तरणमति ॥२॥ तात आहियमाणं मधुपर्कमीक्षते । ताम 4 मित्रस्य वा चक्षुषा प्रतीक्षे ·२ - आधानमयोगः। ततो मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्क इति विदात्रा निवेदितं मधुपक देवस्य ला सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बहु-या पूनो हस्ता-का प्रतिगृह मि ' ॥ ॥ इत्पअलिना प्रतिगृह्य मधु याता इति तृचेनावेक्षत। ‘मधुनाता प्रतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीनः सन्त्रौषधी ॥५॥ मधु नतमुतापसो मधुमत्पार्थिव रजः। मधु चौरस्तु नः पिता ॥ ६॥ मधुमानी वनस्पतिमधुमाँ अस्तु सूर्य । माचीवो भवन्तु न ॥ ७॥ इत्यवेक्ष्यानामिकया चाङ्गुष्ठेन च त्रि प्रदक्षिणमालोय 'वसवस्वा गायत्रेपण छदसा भक्षयन्नु'॥८॥ इति पुरस्तामिमार्टि । एव 'रुद्रास्त्रा त्रैष्टुमेन छदसा भक्षयन्तु' ॥ ९ ॥ इति दक्षिणतो निमार्टि। 'आदित्याच्या जागतेन छन्दसें भक्षपन्तुं । ॥ १०॥ इति पश्चाग्निमार्टि। 'विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन च्छन्दसा भक्षयन्तु ॥ ११ ॥ इत्युत्तरतः। ततो मध्यामिहोत्या त्रिसर्व निक्षिपेत् । तत्र मन्त्रः "भूतेभ्यस्त्या' इति ॥ १२ ॥ ततो मधुपर्कपाशनम् । तत्र मन्त्रा 'विराजो दोहोऽसि ॥ १३ ॥ इति प्रथम प्रानीयात् । 'विराजो दोहमशीय ॥१॥ इति द्वितीयम् । 'मयि दोह पायै विराज ॥ १५ ॥ इति तृतीयम् । अयाचमनोयनान्याचामति अमृतापिधानमसि' ॥ १६ ॥ इति । * साप यश. श्रीमयि श्री श्रयताम् । ॥ १७ ॥ इति द्वितीयमाचमनम् । ततो दानाचान्तोदकाय गोगांगौरिति निवेदिता गा 'मात्म रुदाणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । मन बाचं चिकितपे जनाम मा गामनागामदिति वषिष्ट ॥१८॥ , . -- ।

·आधानप्रयोगा। ३ इति जपिता 'ॐ उत्सृजत ' इति नृपात् । ततो गा निवेद्यार्वाभ्यो. भोजामपि दत्वाचम्य ' अनेन मधुपर्काल्येन कृतेन कर्मणा परमेश्वरः प्रीयताम् । सामग्री (१) विष्टर आसनमुपदेशनार्थम् । (२) जल पावार्थमार्थमाचमनीया च । (३) मधुपर्यो भक्षणार्थ प्रतिदिश रिक्षपाय च । (४) गौदिगम्यो निवेदना- थम् । (५) भोजनं च तेभ्य । विजा मधुपर्कदाने द्वे गती संभवतः पदार्थानुसमयः काण्डानुसमय इति । तत्र पदार्थानुसमयो नाम सपा वरणक्रमेण विटरं दया तत: पाद्यं ततोऽयमिति । काण्डा. नुसमयो नामैकार विष्टरादिगोनिवेदनान्तं समाप्पः ततोऽन्यस्य ततोऽन्यस्येति । (प्रविबरणादि मधुरर्कान्त कश्विलायनगृह्ये १ । २३-२४) ५ भरण्याइरणम् । अवयु. 'यो अश्वायः शमोगर्भ आरोह वे सचर्चा । तं ते हामि ब्रह्मणा यज्ञियः केतुभिः सह ' (० प्रा० १२॥ १।२१)। भत्राश्वलायनौतसूत्राध्यायिना यजमानेनाप्यरण्याहरणं कार्यम् । ' अश्वत्थाच्छमीगर्भादरणी आहरेदनक्षमाणः' इति सूत्रात् । (आश्च० श्री. २१1१६)अत्र. मृत्तिकारः ' अध्वर्युणारण्याहरणे क्रियमाणे तेन सह यज- मानोऽप्यनेन मणाहरेत् । तदा मन्त्रे 'तं त्वा हरामि । एतावान् भेदः शेपं समानम् ।। ५. अरण्यभिमणम् । अवयुः सर्वाणि यज्ञपात्राण्यायनाभिशेकेतुभिः सहेति- मन्त्रालयात् । 'अश्वत्याव्यवाहाद्धि जातामनस्तन यज्ञिया सर्भरामि । शान्तयानि शमीगर्भमग्नये प्रजनयितवे । आयुमा धेह्यायुर्यजमाने (ले० प्रा० १ १२ १।२०) ।" ६ पावसमाराहरणम् । अघर्ष:-औपासनदेशे १ वैश्वानरस्य रूप पृशियां ला | स्पोन मा विशन्तु नः' (ले० प्रा० १।२।१) इति तिकताः ॥ र अभिमन्त्रण नाम मन्त्रोचारणकाले तदर्थस्स सस्मरणम् । मन्त्रमुचारपद मन्त्रार्थत्वेन संस्मरेत् । शेषिण तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् । एतदेवाभिमन्वय रक्षण वेगापिक्म (अश्व और दास: १२ - ·२ - + आधानमयोगः। ततो मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्क इति निदा निवेदितें मधुपर्क देवस्य वा सवितः प्रसोऽश्विनो हुमा पूर्ण हस्तामा प्रतिगृहमि ' ॥ ॥ इत्यालेना प्रतिगृह्य मधु याता इति तृचैनापेक्षत। ‘मधुरता ऋतायते मधु क्षरन्ति मिन्धवः । 'माचीनिः सन्धोषधीः ॥ ५॥ मधु नकमुतोषसो मधुमापार्थिव रजः। मधु चौरस्तु नः पिता ॥६॥ मधुमानो वनस्पतिर्मधुमाँ आत्तु सूर्यः । भापीगे भवन्तु न.'11७॥ इत्स्येपानामिकया चाहटेन च निः प्रदक्षिणमालोय 'वसवस्वा गायत्रेण छदमा मक्षयन्तु ॥८॥ इति पुरस्लानिमार्टि । एवं 'रदास्या त्रैष्टुभेन एन्दसा मक्षयन्तु ॥९॥ ति दक्षिणतो निमा। आदिल्यात्या जागतन छन्दसा भक्षयन्ते । ॥ १०॥ इति पश्चानिमाई। 'विश्वे ला देवा आनुष्टभेन छन्दसा मक्षयन्तु' ॥ ११ स इत्युत्तरतः । ततो मध्यामिर्गहीत्या त्रिरूप विक्षिपेत् । तत्र मन्त्रः 'भूतम्यस्या' इति ॥ १२ ॥ ततो मधुपर्कभाशनम् । तत्र मन्त्राः 'विराजो दोहोऽसि ॥ १३ ॥ इति प्रथमं प्राश्नीयात् । 'निराजो दोहमशीय' ॥ १॥ इनि द्वितीयम् । 'मयि दोहः पार्थ विराजः ॥ १५ ॥ इति तृतीयम् । मधाचमनोपनावाचामति अमृतापिधानमसि ॥ १९ ॥ इति । सन्यं यशः श्रीमपि धी. श्रयताम् ॥ १७॥ इति द्वितीयमाचमनम् । ततो दात्राधान्तोदफाप यौगिोरिति निवेदितां गा माता दाणा दुहिता बमूना स्वतादिन्यानामतस्य नाभिः । मनपा चिकित जनाय मा गामनागामदिति वधिए ! ॥१८॥ । 1 ,

·१
.
,
'आधानमरोगः।
२ उर्जः पृथिव्या अच्युर्थितोऽसि वनस्पते शतर्वलो विरोह ।
त्वर्या वमिषमूर्ज मदन्तो रायस्योपेण समिधा मदेम [ तै० प्रा० १।२।१।१३ ]
इत्युदुम्बरम् ॥ १२
३ 'गायत्रिया हियमांगस्य यत्त पर्णमपतत्तृतीयस्यै दिवोऽथ ।
सौयं पर्णः सोमपर्णादि जातस्तते हरामि सोमपीथत्यावरन्ये ।।
देवानां ब्रह्मवादं वदतां यदुपाशृणोः मुश्रवा वै श्रुतोऽसि ।
ततो मामाविशतु ब्रतवर्चस तत्संभर स्तदयरन्धीय साक्षात् (ते० प्रा० शर
१।१४-१५ ] इति पर्णम् ॥ १३
* ' यया ते सृटस्या तिमर्शमय प्रजापतिः ।
तामिमामपंदाहाय शमी का हराम्यहम् ' [ तै० मा० १।३।१।१६]
इति शमीम् ।। १५
५ ' यत्तें सृष्टस्य यतो विककृतं भा ऑर्छज्जातवेदः ।
तया मासा समित उरं ने लोकमनुप्रभाहि ' [ते० प्रा० ११२,१११७ ]
इति पैककतम् ॥ १५
६ 'यौ तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दसातवेदो मरतोद्भिस्तमयित्वा ।
एतने सर्दशनेः संमरामि सामा अग्ने सदियो भवेह ! तै० मा० १५२१)
१८ ] इत्यशनिहत्तवृक्षशकलानि त्वचो वा ॥ १६
७ ' यापर्यपश्यत्साररस्य मध्ये रामपश्यञ्जर्गतः प्रतिष्ठाम् ।
तात्पुष्करस्यायतनादि जातं पण पृथिव्याः पर्थन हरामि [d० प्रा० ११२।१
९] इति पुष्करपर्णम् ।। १७
८ संभारनिधानम् । अध्वर्यु: संभारानाद्वय नूष्णी संभारानेकस्मिन्पात्रे संभृतान्कृत्री-
मासनदेशे निदण्यात् । तर मन्त्रः
१ 'यं वा समभर जातवेदो यथाशरीरं भूतेषु न्यतम् ।
स संभृतः सौद शिवः प्रजाभ्य॑ उरं नौ लोकमर्नुनषि विद्वान् [ तै० प्रा०१
२।९।२२ ॥ १८
९ उदवासनम् । गाग्निगृहाविहारदेशे गमनम् । तद्यथा :

·£ आधानप्रयोगः। २ 'यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः संजज्ञाने रोदसी संबभूवतुः । रूपान्कृष्णमवत् कृष्णमूषां इहोभयोयज्ञिममागमिष्ठाः' (तै० ब्रा० १। २।१।४) इत्यूपाम् ।। ३ उत्तीः कुर्याणा यत्पृथिवीमचरो गुहाकारमाखुरूपं प्रतीसं । तत्ते न्यक्तमिह संभरंन्तः शतं जोरेम शरदः सवीराः' (ते० प्रा० १।२।१।५) इत्यासुकरीपम् ॥ ५ 'उजे पृधिव्या रसमाभरन्तः शतं जीवेम शरदः पुरूचीः । धर्माभिरवित्तं गुहांसु श्रोत्र त उय बधिरा भवामः ' ( ते० प्रा० १२१ ११६) इति वल्मीकवपाम् ॥ ५ 'प्रजापतिसृष्टाना प्रजाना क्षुधोपहत्यै सुवितं नो अस्तु । उपमभिन्नमिपम प्रजाभ्यः सूदै गृहेभ्यो रसमा रामि' (तै० वा० १ । २।१।७) इति सदम् ॥ ६ 'यस्य रूपं बिभ्रदिमामचन्द्रुहामविष्टा साररस्य मध्ये । तस्येदं विहतमाभरन्तोऽटिम्बट्कारमस्या विधेम' (ते० प्रा० ११२। १।८) इति वराहविहतम् ॥ ७ 'याभिरह हजगतः प्रतिष्टानुपामिमा विश्वजनस्र्य भनीम् । ना नः शिवा. शर्कराः सन्तु सर्वाः' (ले० ब्रा० १ १ २ । १।१०) इति शर्कराः॥ ८ अग्ने रेतश्चन्द्ररहिरण्यमभ्यः संभूतममृत प्रजासु । तत्संभरनुत्तरतो निधायातिप्रयच्छन्दुरिति तरेयम् (तै० बा० ११२।१ । ११ इति हिरण्यम् ॥१० द्वेष्याय रजतं प्रयच्छतीत्यमे वक्ष्यमाणत्वादन रजतस्य शकलनयामकः समह. कार्यः । सुवर्णस्यापि तावानेव । इति पार्थिवा. सभाराः । ७ अथ वानस्पत्यसंभाराहरणम् । अध्वर्युः १ । अधौ रूपं कृत्वा यदश्वत्थतिष्ठः संवत्सर देवेभ्यो निणर्य। तत्ते त्यक्तमिह समन्तः मतं जीवेम शरदः सत्रौरा: तैवा० १२१ १२ इत्यश्वयम् ॥ ११ .

·आधानमयोगः।
१'यया से
।
२ ऊर्जः पृथिव्या अध्युत्थितोऽसि वनस्पते शतवलो विहि ।
त्वया वयमिघमूज मर्दन्तौ रायस्पोण समिपा मदेम [से० प्रा०१।।१।१३ ]
झयुटुम्परम् ॥ १२
३ 'गापत्रिमा हिपमाणस्य य पर्णमपंतत्तृतीयस्यै दिवोऽध ।
सौर्य पर्ण: चौमपर्णाद्धि जातस्तता हरामि मपीथस्यावरुध्यै !!
देवानां ब्रह्मवादं वदतां यदुपाशृणोः मुश्रया वै श्रुतोऽसि ।
ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं तत्समर स्तवन्धीय साक्षात् (ले० प्रा०१२
१३१४-१५] इति पर्णम् ॥ १३
सृष्टस्याग्नेतिमर्शमयत्प्रजापतिः
तामिमामप्रदाहाय शमीशा हराम्यहम् ' (ले० प्रा० ९।२।१।१६]
इति शमीम् ।। १४
५ ' पर्ने सृष्टस्य यतो विकत भा आर्छज्जातवेदः ।
तया मासा संमित उरं ने! लोकमनुप्राहि ' [ते० प्रा० १।२।१।१७ ]
इति पैकतम् ॥ १५
६ यतान्तस्य हृदयमाच्छिन्दसातवेदो मरतोद्भिस्तमयित्वा ।
एतत्ते तदशनः संभरामि सामा अग्ने सह्दयो भवेह [ ते० प्रा० १२१]
१८ ] इयशनिहतवृक्षशकानि त्वचो या ॥ १६
७ 'यापर्यपश्यत्साररस्य मयं उमपश्यजगतः प्रतिष्ठाम् ।
तगुमरस्यायतनाद्धि जासं पर्ण पृथिव्याः प्रथनर हरामि [तै ० वा० १२१
९] इति पुष्करपर्णम् ॥ १७
८ संभारनिधानम् । अवयुः संभारानाहत्य तृष्णा समापनेकस्मिन्पाने संभृतान्कृत्वा-
पासनदेशे निदध्यात् । तत्र मन्त्रः
१ 'यं वा समभर जातवेदो यथाशरीरं भूतेषु न्युक्तम् ।
स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्ये उर नौ लोकम नेवि विद्वान् । तै० ब्रा०१
२।१।२२ ॥ १८
.. उदबासनम् । गृह्यानिगृहाविहारदेशे गमनम् । तद्यया ।
-

·६ भाधानमयोगः यजमानः श्वासनिरोधं कृत्या गूह्या गृहीत्वा गृहीतसंभारेणावयुणा सह विहारदेश गाछेत् । १० अग्निप्रतिष्ठापनम् । इघुमात्रांवरं सर्वतः स्थण्डिलमुपलिप्यौलिख्य षड्लेखा उदगा- यता पश्चास्मागायते नाना-तयोस्तिस्रो मध्ये तदम्युक्ष्याग्निं प्रतिष्ठापयेत् [ आश्व० गृह ११३।१]1 ११ देवयजनोदननम् । अपर्युर्यज्ञियकाष्टमादाय प्राचीनप्रवणमुन्यात् [ आप श्री० ५।४।१]। उद्धन्यमानमस्या अंमध्यमपंपाप्मानं यजमानस्य हन्तु । शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्त्रः शं नो गाता पृथिवी तोकसाता [ते० मा०१ ११]। १९ । १२ देवयजनावोक्षणम् । अपर्यः 'शं नो देवीरभिष्टय अपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिस्रबन्तु नः' (ते. बा. १ ।२।१।२) इत्यद्रिवोक्ष्य ।। १३ शरणकरणम् । तस्मिनुदीचीनशं शरणं करोति (आप० पी० ५।४।१)॥ १४ अग्न्मायतनम् । अध्वर्युः शरणस्पाग्रेण मध्यम वंशं गार्हपत्यायतनं तस्मात्प्रा. चीनमासु पक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनं दक्षिणतः पुरस्तावितृतीपदेशे गार्हपत्यत्य. नेदीयसि दक्षिणानेरायतनं कुर्यात् (आप० श्री ५ । ४ । २१५)। १५ वपनस्नाने यजमानः केशरमच अपते नखानि निकृन्तते स्नाति । एवं एनी.केश- वर्जम् ( आप० श्रौ० ५८४ १९)। १६ क्षौमवनधारणं जायापत्योः (आप० श्री० ५॥ ४ ॥१०)। १७ ब्राझौदनिकालेराधानम् । अधरपराह्नेऽधिवृक्षसूर्ये वा गृह्यामेरर्धमाहत्यापरण गार्हपत्यं स्थण्डिलं कृत्वा तिस्रस्तिस्रो लेखा लिखित्वाद्विखोक्ष्याग्निं प्रतिष्ठापयेत् ( आप० श्रौ०५।४ । १२)। १८ समित्संपादनम् । अग्रे सूत्रकारेण विनियोगस्य वक्ष्यमाणलायेन केनापि कार्यम् । . तपथा। चित्रियाः समिधस्तिस्र आश्वत्थ्यो नव एव च । शमीमग्यो दश पुरोदुम्बरसमित्रयी। वैका सस्तथा तिसः शुष्का होमाहतां गताः ।।

·. आधानप्रयोगा चित्रियास्त समिध आदीः सपलासाः प्रादेशमाच्या स्तिभिगवत्यः। [स्तिभिगवत्य: फलवायः ] इतरा अपि प्रादेशमाभ्यः (आप० भौ० ५।५।१०)। १९ जायापल्योहविष्यानभोजनं सपिर्मियस्स पयोमियस्य । २० सायं गृहोमः । यजमान आचम्य 'ममोपचदुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ सायं गृो परिचारष्यामि। 'अग्नये स्वाहा । अमर इदं न मम । प्रजापतये स्वाहा । प्रजापतय इदं न मम ।। आचम्य ' अनेन गृह्यपारचरणेन परमेश्वरः प्रीयताम् । २१ ब्रह्मौदननिर्वाः अपर्युरपरेण नासोदनिकं पाजके निशायां ब्रह्मौदनं चतुःशरावं निर्वपेत् (आप० श्री० ५।५।१ । मन्त्राः 'देवस्य॑ त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनो र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताम्या अर्जणे प्राणाय जुष्टं निपामि । २१ देवस्य ला० हस्ताभ्यां ब्रह्मणेऽपानाय जुष्टं निर्यपामि । देवस्य ला. हस्ताभ्यां ब्रह्मणे व्यानाय जुष्टं निपामि । देवस्य ला० हस्ताभ्याब्रह्मणे जुष्टं निर्मपामि ( आप०श्री० ५।५।२)। (पाजकं बैदलं महानसोपकरणम्)। २२ ब्रह्मौदनपचनम् । अध्वर्युः कश्चन कुशलो वा चपायुदपात्राणि स्थायामासिच्य अपपति । तण्डुलान प्रक्षालयेन प्रस्त्रावयेत् । जीवतण्डुलमिव अपयेत् (अप० ० ५। ५।४।७)। २३ ब्रह्मौदनासौ होमः । अध्वर्युरुदगुदास्योपस्तरणाभिधारणयर्न दा ब्रह्मौदनादु- दृत्य जुहुयात् ( आप० श्री० ५। ५। ८)। 'प्रवेधसे कवये मेध्याय यचे चन्दार पभाय दृष्गे। यतो भयममयं तो अचव देवान्यजेहेड्यास्वाहा' (तैना० १॥२॥ १। २३)। यजमानः 'प्रवेधस इदं न मम । २२ २४ ब्रह्मौदनाय पृथक्पात्रेत निक्षेपः । यजमानश्चतुर्धा ब्रह्मौदनं व्युत्य प्रभूतेन सर्पि योपसिय्य स्थास्यां शेप निधत्ते (आप० पी०५1५।९)। २५ प्रविभ्यो ब्रह्मौदनम् । यजमानोऽपत्रे होरे ब्रह्मणेऽत्रीधे च प्रयच्छेत् । तेच हस्तेन गृहीतपिण्डा धृतपात्राश्च भवेयुः (आप० श्री० ५। ५१९)।

·आपानमयोगा। यजमानः श्वासनिरोधं कृत्वा गृह्यनि गृहोला गृहीतसंभारेणावणा सह विहारदेश गच्छेत् । १० अग्निप्रतिष्ठापनम् । इपुमात्रावरं सर्वतः स्थण्डिलमुपलिप्योलिख्या षड्लाखा उदगा- यतां पधात्मागासते नानान्तपोस्तिस्रो मध्ये तदभ्युक्ष्यामि प्रतिष्ठापयेत् [ आश्वक गृत श३१] ११ देवपजनोद्वननम् । अवर्युर्यज्ञियकाष्टमादाय प्राचीनप्रवणमुन्यात् [आपक पौ० ५।४।१]। उद्धन्यमानमरपा चमेप्यम पाप्मानं पजेमानस्प हन्तु । शिया नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोकसाता[ते० प्रा०, २।१११] ॥ १९. १२ देवयजनावोक्षणम् । अपर्यः नौ देवीरमिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिस्रवन्तु नः' (ते. प्रा. ।२।१।२) इत्यद्रिावोश्य ।। १३ शरणकरणम् । तस्मिन्नुदीचीनवंशं शरणं करोति (आप० पी० ५।४।१) १४ अग्न्यायतनम् । अभ्यर्युः शरणस्याप्रेण मध्यमं वंशं गार्हपत्यायतनं तस्मात्प्रा- चीनमष्टाम प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनं दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य. नेदीयसि दक्षिणानेरायतनं कुर्यात् (आप० श्री०५।३ । २।५)। १५ वपनस्नाने यजमानः केशदमथु वपते नावानि निकृन्तते स्नाति एवं पत्नी.फेश- वर्नम् ( आप. श्री० ५.४।९)। १६ क्षोमवनधारणं जापापत्योः (आप० ० ५।४।१०)। १७ ब्राह्मौदनिकानेराधानम् । अवयंरपराहेऽधिवृक्षसूर्ये वा गृह्यामरर्धमाढत्यापरेण गार्हपत्यं स्थण्डिलं कृत्वा तिसस्तिस्रो लेखा लिखित्याद्भिरवोल्याग्निं प्रतिष्ठापयेत् (आप० श्री०५।४ । १२)। १८ समिसंपादनम् । अग्रे सूत्रकारेण त्रिनियोगस्य वक्ष्यमाणनायेन केनापि कार्यम् । तपथा। चित्रियाः समिस्तिस्त्र आश्वभ्यो नव एस च । शमीमथ्यो द्वादश सुरोदुम्बरसमित्रयी । बैफङ्गस्यात्तथा तिसः शुष्या होमाईतां गताः ।।

·आधानमयोगः
१ प्रजा अपने संगसियाश्चि पशुभिः सह ।
राष्ट्राप्पा आधेहि यान्यासन्सवितुः सत्रे ( वै. मा. १३१६३३ ) ।
३३ यजमानवतचर्या । यजमानः । अनृतात्सत्यमुपैमि मानुपादेव्यमुपैमि दैवी वाचं
यग्छामि । (तै. प्रा. १ 1९1१1 ३८)।
३१ अग्निप्रज्वालनम् । आप्रातः ( अरणीनिष्टपनपर्यन्तं) यथाऽमिर्न शाम्येत्तथा प्रचा-
येत् आप. श्री. ५१८१४)।
१ शक्कर मिमिन्धान उभी लोको सनेमहम् ।
उभयो.कयोद्घातिमृत्युं तराम्यहम् (ते. प्रा. ११२११ । ३९ ) ।।
॥ इति चतुर्दश्याम् आ-उपव्युपं कर्म ॥
१ अरणीनिष्पनम् । अध्वर्युस्तस्मिन् ब्रह्मौदनामा अरणी निष्टपेत् ( आप. श्री. ५।
८१५)
१ जातवेदो भुवनस्य रेत इह सिंञ्च तसो यजनिष्यते ।
अग्निमश्वत्थादा हव्यवाह शमीगर्भाज्जनयन्यो मयोभूः (ते. पा. १ । २ ।
१1१०)॥
अयं ते योनिचियो यतो जातो अचथा।
त जाननग्न आरोहा नो वर्धया रयिम् । (ते. मा. ११२।११४११) ।।
'उत्तरत्र भस्मापोह्य' (आप. श्री. ५।१०।७) इति सूत्रणादामौदनिकाग्निमनु-
गमयेत् ( शामयेदित्यर्थः)
२ अरण्यभिमन्त्रणम् । यजमानो निष्टप्ते अरणी अभिमन्त्रयेत् (आप.श्री. ५/८१६)
१ अग्नी रक्षासि सेति शुक्रशेचिरमर्त्य. ।
शुचिः पावक ईड्यः (ते. वा. २।४।१।३२)
३ अरणीप्रतीक्षणम् । यजमान आहियमाणे अरणी प्रतीक्षेत ( आप, श्री. ५।८।६)
१ मही विश्पनी सदने तस्यार्वाची एले धरुणे योणाम् ।
अन्तवत्नी जन्य जातवेदसमध्यराणा जनयथः पुरोगाम् (ते. बा १।२।
१। ३४)॥
४ अरणीप्रदानम् । अपर्युर्यनमानाय प्रपच्छेत् ।
१ ' दोया च ते दुग्धभृच्चोरी ते ते भागधेयं प्रयच्छामि (आप. श्री.५८)।
५
२

·. यजमानः ८ आधानप्रयोगः २६ समिद्विवर्तनम् । अध्वर्युर्यामहस्तेन पात्र गृहीत्वा पिण्डहस्तेनैव ब्रह्मौदनशेषं संकष्य तस्मिन्नाज्यशेषमानीय तस्मिंश्चित्रियस्याश्वत्थस्य तिस्रः सपलाशा आHः प्रादेश- मात्रीः फलपतीः समिधो विवर्तयेत् ( आप० श्री० ५। ५। १०)। १ 'चित्रियादश्वत्थात्सभृता बृहर्त्यः शरीरमभिसकताः स्थ । प्रजापतिना यज्ञमुखेन समितास्तिस्रस्त्रिवृद्भिमिथुनाः प्रजात्यै (तै. बा. १ । २।१।१९)॥ २३ २७ समिदाधानम् । अध्वर्यु. समिध आदध्यात् १ समिधानि दुवस्यत घृतबोधयतातिथिम् । भास्मिन्हव्या जुहोतन स्वाहो (ले० प्रा०१ । २ । १ । २४) । अनय इद न मम।२४ २ उप त्याग्ने हविष्म॑तीर्घताचार्यन्तु हर्यत । जुषस्व समिधो मम स्वाहा (तथैव २५) ॥ अग्नय इद ने मम॥२५ ३ त त्वा समिद्भिरगिरो घृतेनं वर्धयामसि । बृहन्छौचा यविष्ठय स्वाहा (तथैर २६) । यजमानः अग्नय इद न मम'।२६ २८ वत्सतरीदानम् । यजमानः 'अपर्यो वत्सतरीत्रयनिष्क्रयद्रव्य ते दास्ये' (भाप० श्रौ० ०५।७।१) अत्र तूष्णी प्रतिग्रहः । । वत्सतरी स्तनपानोपरता ] | २९ ब्रह्मौदनप्राशनम् । सर्व ऋत्विजो ब्राह्मणा ब्रह्मौदन प्राश्नीयुः (आप० श्री० ५। ७।२)। पूर्वगृहीताः पिण्डा. प्रथमप्रासा भवन्ति ( आप० श्रौ० ५।५।१०)। ३० वरदानम् । यजमानः 'हे प्राशितान्तो ब्राह्मणा समानारनिष्कयद्रव्यं वो दा' (आप० श्रौ० ५ १७1३)। पूर्ववत्तूष्णीमेर प्रतिग्रहः । ३१ अपर्योतचर्या । अवयु. 'न मारसमश्नामि न स्त्रियमुपैमि' (आप०श्री०५। ७।१६)। ३२ अजबन्धनम् । अध्वर्युत्तरेण गाईपन्यायनन करमापमज बीयात् (आप० श्री. ५।७।१७)। यजमानः ·आधानप्रयोगः। १० अनुष्ठाने मानामानन्तर्यम् । एवमेवानुपूर्दाण्यवैष्वत उभं कर्माणि कुर्यात् ( माप- श्री. ५।९।३)। ११ संभारविभागः । अपयुः सिकतानाम, द्वेधं विभज्या गाईपत्यायतने निवप्र- त्य दक्षिणानरमाहवनीयस्य । एतेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिषानिरपति (आप. श्री. ५॥ ९४-५)। १२ सिकतानिवपनम् । अपर्युः सिकता निवपेगार्हपत्यायतमे (आप. श्री. ५.! १ अमेस्मास्योः पुरीयमसि (ते. प्रा० ११२।१। ४३.)। एतेनैव मप्रेण दक्षिणामेराहनीयस्यायतने निवत् । १३ ऊपानिवपनम् । अध्वर्युरूपानिवपेत् (आप. श्रौ० ५।९।६)। १ संज्ञानमसि कामधरणं मयि ते कामवरण भूयात् (ते. प्रा. ११२१११४१)। १४ ध्यानम् । अध्वर्युर्मनसा मायेचस्प प्रभारः । यदश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्तु, (आप. श्री. ५।९१७) एवम्पनिवपनं ध्यानं च प्रत्यायतनं कार्यम् । १५ आखुकरीपनिवपनम् । अध्वर्युराखफरीपं निरपेद्गाई पत्ये (आप. श्री. ५।९८) । १ उदेग्नेि अधिमातुः पृधिव्या विश आविश महतः सधस्थात् । आवं स्वा ये दधिरे देवयन्ती हव्याह भुवनस्य गोपाम् ( आप. श्री. ५. १९ एवं प्रत्यायतनम् । १६ वल्मीकवपानिवपनम् । अध्ययुगार्हपत्यायतने यस्मीकक्षा नियपेत् (आप, श्री. १ यत्पृथिव्या अनामृत सबभूव त्वे सा । तदमिरप्रय ददात्तस्मिन्नाधीयतामयम् ( आप. श्रौ० ५ १९४८) । ४६. { दक्षिणान्यायतने ] १ यदन्तरिक्षस्यानामृतर संबभूव वे सचा । तदनिरमये ददानस्मिन्नाधीयतामयम् (आप. श्री. ५। ९J९) 112 { आहवनीयायतने ] १ यदिशोऽनामृतर संबभूव त्वे सा । तदग्निमय ददात्तस्मिन्नाधीयतामयम् ( आप.श्री. ५।९।१)। १७ सदनिवपनम् । अवयुगार्हपत्यायतने सूदं निवपेत् ।

·आधानमयोगः। ५ भरणीप्रतिमहणम् 1 यजमानोऽर्षयुदत्ते अरणी इस्ताम्यां गृहीयात् ( आप. औ. ५१८१८) २ भारोहतं दशा र शरीर्ममर्तेनाग्न आयुपा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरानुचरा९समा दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजै (ते. मा. १५ ६ अरण्यभिमन्त्रणम् । यजमानः प्रतिगृह्माभिमन्त्रयेत् ( आप. श्री. ५१८१८) १ ऋर्वियवतीस्थो अग्निरेतसौ गर्भ दधाया ते वामहं दद। तत्सत्यं यदीर विभूयो वीरं जनयिष्ययः । ते मत्प्रातः प्रजनियेथे ते मा प्रजाते प्रमनयिभ्यर्थः । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसन मुर्गे लोके (ते. वा. १२२।०३६-३७ अमिमन्त्रणमारभ्य यान्मन्थन हस्ते अरणी यजमानो धारयेत् । १ मन्त्रान्तेन प्रदाने स्पान्मन्त्रान्ते च प्रतिग्रहः । भरण्योयुगपत्स्यातामध्वर्युयजमानयोः ।। ७ जपः । अध्वर्युयजमानौ नपतः । मन्त्राः १ मयि गृहाम्य अग्नि रायस्योपाय मुप्रजान्त्वाय सुीयाप मयि प्रजा मयि वर्ची दधाम्यारष्टाः स्याम तनुवा मुबारीः ॥ ३९ यो नौ मग्निः पितरो हवन्तरमत्यो मा५ आविषेश । तमामपार गृह्णीमहे वयं मा सो अमार बहाय परांगात् (ते.सं. ५१० ९।१-२)॥ ८ अग्न्यायतनोइननम् । अभयुर्गार्हपत्यापतनमुन्यात् । १ अपेत यात वि च सर्पतातो येऽत्र स्थ पुराणा ये च नूतेनाः । अदादिदं या वसान पृथिव्या अनिमं पितरो लोकमस्मै (ते. प्रा. १ २।१।४२) ९ मोक्षणम् । अपर्युरद्भिरवोक्षेत् । ( आप. श्री. ५ १९1१)। १दी ने देवी रभिष्टय आपे भवन्तु पीतये । वायोरभिस्तवन्तु नः (ते. बा.१ । २ । १।२) एवमेव दक्षिणामेराहननीयस्प चोदननावोक्षणे दुर्यात् ( आप. श्री. ५।९।२)।

·आधानप्रयोगः। २५ हिरण्यनिवपनम् । अध्वर्युगार्हपत्यायतने सौवर्ण हिरण्यशकलमुत्तरता संभारेपू. पास्येत् । 'यास्ते शिवास्तनयो जातवेदो या अन्तरिक्ष दिति याः पृथिव्याम् । ताभिः संभ्य सगणः सजोपा हिरण्यपोनिर्वह हव्यमग्ने ( आप० श्री० ४।१०१३)" २६.हिरण्याभिमश्रणम् । अवर्युरुपान्तं हिरण्यमभिमतपेत् । १ चन्द्रमनि चन्द्राथं हरित्वचं वैश्वानरमपमुपदः सुवर्विदम् । विगाहं तर्णि तविपीगिरावृतं भूणि देवारा इह सुश्रियं दधुः (भाप० श्री०५।१०।४)॥ २५ रजतपदानम् । अर्युर्यजमानस्य द्वेष्यं पृष्ट्वा तस्मै रजतं प्रयच्छेत् (आप० श्री. ५।१०।४)। यदि द्वेष्यं नाधिगच्छेद्या दिशं द्वेष्य स्यात्तेन निरस्येत् । ( आप० श्री० ५।१०१५)। २८ अपामुरस्पर्शनम् । अपर्युरप उपस्पृशति । एवं दक्षिणाग्न्याहवनीयायतनेष हिरण्पोपासनाभिमन्त्रणनिरसनानि कुर्यात् ( आप० श्री० ५।१०। ६)। २९ मन्यनदेशः । ब्राह्मौदनिकाहरमापोह्य तस्मिन् शमीगर्मादग्निं मन्येत् । प्राच्या दिशि जातप्रकाशायाम् ( आप० प्रौ०५1१०1७)1 ३० अरविस्थापनम् । अध्वर्युर्दशहोत्रारणी समवदम्पात् । ( आप. श्री० ५ १०१८)। १ चित्तिः सुस् । चिनमाज्यम् । वाग्योदः । आधीत वर्हिः । केता अग्निः । विज्ञानमग्निः । वाक्पतिहोता । मने उपवक्ता । प्राणो हविः । सामापर्युः । (३० या० ३११)। ३१ अश्वस्थिति मन्धनदेशसमीपेऽश्व स्थापयेत् । यः को वा (आप.श्री. ५१०११०)। ३२ अभिमन्धनम् । भर्युरनिं मन्येत् । प्रतिपयलं मन्त्रावृत्तिः । १ सहाग्नेऽग्निना जायस्य सह ररणा सह पुष्टया सह प्रजया सह पशुभिः सह ब्रह्मार्चसेन ( आप. श्री ५ १९।१०।। ३३ सामगानम् । ब्रह्मा मध्यमाने शक्ते सकतेः साम गायेत् ( आप. श्री. ५ । धूमे जाते गायिनः कौशिकस्य । अरण्योनिहितो जातपैदा । इति में (आए. श्री०५1१०1११)।

·१२ आधानमयोगः। १ ' उत्समुद्रान्मधुमार ऊर्मिरागात्साम्राज्याय प्रतरां दधानः । अमी च ये मघवानो वयं चेषमूर्ज मधुमत्संभरेम' (आप. श्री. । ५।९ १०) एवं दक्षिणाग्न्याहवनीयायतनयोः । १८ वराहविहतनिवपनम् । अवर्युवराहविहतां मृदं गार्हपत्यायतने निवपेत् । १ इयत्यमे आसीः ( आप.श्रौ० ५।९।१०)। एवमितरयोः पूर्ववत् । १९ शर्करानिवपनम् । अपर्युः शर्करा गार्हपत्यायतने निरपेत् । 'भदो देवी प्रथमाना पृथग्यद्देवैर्युप्ता व्यसो महित्वा । मह हथाः शर्कराभिस्त्रिविष्टप्य(१) जयो लोकान्प्रदिशश्चतस्रः' (आप० श्रौ० ५।९।११)॥ २० द्वेष्यध्यानम् । अधर्युर्यजमानं तद्वेभ्यं पृष्ट्वा ध्यायेत् । (आप०बी०५।९।११) एवं शर्करानिवपनं तदुत्तरं द्वेष्यध्यानं च प्रत्यायतने कार्यम् । निवपनं तु पूर्ववत् । २१ संभारव्यूहनम् । अध्वर्युः प्रत्यायतनं संभारान्प्रथयेत् । 'ऋतर स्तृणामि पुरीषं पृथिव्यामृतेऽभ्यग्निमादधे सत्येऽध्यमिमादधे । ( आप० श्री. ५।१०।१)। २२ वानस्पत्यसंभारससर्जनम् । अध्वर्युनिस्पत्यान्संसृजति (आप० श्री० ५। १०।२)। स या वः प्रियास्तनुवः सं प्रिया हृदयानि यः । आत्मा वो স सप्रियः संधियास्तनुनो मम (वै० वा० १ ॥२॥ १।४६)॥ सं वः सृजामि हृदयानि सरसृष्टं मनो अस्तु वः । ससृष्टः प्राणो अस्तु वः ' (० ब्रा० १ । २ । १ । ४५)॥ २३ संभारविमागः । अध्ययुः सिकतावद्विभजति । २४ संभारनिवपनम् । अध्वर्युः प्रत्यायतन वानस्पत्यानिवपेत् । आप० श्री० ५। १०।२]। इतः प्रथम जज्ञे अग्निः स्वायोनेरधि जातवेदाः । स गायरिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् (ते. मा. १।४।४)॥ - ·आधानप्रयोगः। २५ हिरण्पनिवपनम् । अघयुर्हिपत्यायतने सौपणं हिरण्यशकटमुचातः संभारेणू- पास्येत् । 'यास्ते शिवास्तनुलो जातवेदो या अन्तरिक्ष दिवि याः पृथिव्याम् । ताभिः संभूय सगणः सजोपा हिरण्ययोनिर्वह हत्यमग्ने ( आप० श्री० ४।१०।३)॥ २६ हिरण्याभिमन्त्रणम् । अचर्युपास्तं हिरण्यमभिमघ्येत् । १ चन्द्रमनिं चन्द्ररथं इरित्वचं वैश्वानरमसुपदः सुवर्विदम् । विगाहं तर्णि तविपीमिरावृत्तं मागे देवास इह मुश्रियं दधुः ( आप० प्रौ० ५११०१४)। २७ रजतपदानम् । अध्ययुर्यजमानस्य द्वेष्यं पृष्ट्वा तस्मै रजत प्रयन्ठेत् (आप० श्री. ५।१०।।)। यदि द्वेष्यं नाधिगच्छेयां दिशं द्वेष्यः स्यात्तेन निरस्पेत् । ( आप० श्री० ५।१०१५) २८ अपामुपस्पर्धनम् । अवर्युरप उपस्पृशति । एवं दक्षिणान्याहवनीयायतनेछ हिरण्योपासनाभिमवगनिरसनानि कुर्यात् ( भाप० श्री० ५।१०। ६)। २९ मन्थनदेशः । ब्राहोदनिकास्मापोह्य तस्मिन् शमीगर्भादमिं मन्थेत् । प्राच्या दिशि जातप्रकामायाम् ( आप० प्रौ० ५। १०।७)। ३० अरणियापनम् । अश्वर्युर्दशहोवारणी समयदयात् । ( भाप० श्री. ५ ۶۰۱۰) १ चित्तिः नुस् । चित्तमाज्यम् । वाग्वेदिः । आधीत बहिः । के अग्निः । विज्ञातमधिः । वाक्पतिहोता ! मन उपवक्ता । प्राणो हविः । सामापर्युः । (त. आ० ३ ॥१)। ३१ अवस्थितिः । मन्थनदेशसमीपेऽर्ध स्थापयेत् । यः को वा (गाप. श्री. ५।१०।१०) ३२ अभिमन्थनम् । अनि मन्येत् । प्रतियन मन्त्रातिः । १ सहामेऽमिना जायस्व सह रग्या सह पुष्टया सह प्रजया सह पशुभिः सह ब्रह्मवर्चसेन (आप. श्री ५ १९।१०।)। ३३ सामगानम् । ब्रह्मा मध्यमाने शक्तेः साकृतेः साम गायेत् (आप. श्री. ५॥ । धूमे जाते गायिनः कौशिकस्य 1 : अरण्योनिहितो जातवेदा । इति (आप० औ० ५।१०।११)।

·आधानप्रयोगः। . ३४ अमेरभिमन्त्रणम् । अ-वर्युरभिमन्वयेत् (आप. श्री. ५। १० । १२ । १ 'उपावरोह जातवेदः पुनरवं देवेभ्यो हव्यं वह नः प्रजानन् । आयुः प्रजा - रयिमस्मासु धेाजस्रो दीदिहि नो दुरोणे (तै. बा. २।५। ८)। ३५ चतुर्होतृवाचनम् । अध्वर्युर्पजमानं चतुर्होतॄन्वाचपेत् ( आप. श्री. ५३१११)। १ चित्तिः सुक् । चित्तमाज्यम् । वाम्बेदिः । आधीत बर्हिः । केता अग्निः । विज्ञातममिः । वाक्पतिहोता । मने उपवक्ता प्राणो हविः । सामाध्वर्यु. (ते. आ. ३ ॥१)। पृथिवी होता । द्यौरम्पर्यः । रुद्रोऽग्नीत् । बृहस्पतिरुपवक्ता (ते. आ. ३ । २)। अग्निहोता । अश्विनीवर्य । विष्टाग्नीत् । मित्र उपवक्ता (ते. आ. ३ । ३)। सूर्य ते चक्षुः । वात प्राणः । द्यां पृष्टम् । अन्तरिक्षमात्मा । अङ्गैर्यशम् । पृथिवी शरीरे : (नै ० आ० ३ । ४) महाविहाँतो । सत्यहविरपर्युः । अग्युतपाजा अनीत् । भर्युतमना उपवक्ता । अनाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्च यज्ञस्याभिगरौ । अवार्य उद्गाता (ते. आ. ३५) ३६ जातामेरभिमन्त्रणम् । अपर्युर्जातमनिमभिमन्त्रयेत् । १ अजन्नग्नि पूर्वः पृभ्यः पवमान शुचिः पावक ईड्यः (आप. श्रौ.. ५। ११।२)। ३७ वरदानम् । यजमान. 'अवों वरनिष्क्रयद्रव्यं ते दास्ये (आप. श्री. ५॥ । ३८ अभिप्राणनम् । यजमानो ज्यतममिमभिप्राग्यात् (उपरि उसेत्) (आप. श्री. ५।११।५)। १ प्रजापतस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि पुष्ण पोषेणं मह्यम् । दार्थयुत्या शतशारदाप शत शराय आयुष पंचते जीवात्यै पुष्पा (ता. १।२।१।५१)। ३९ अभिग्रहणम्। अधqीतमग्निमलिनाभिगृहीयात् (न्यञ्चमसलिमग्नेहपारि कुर्यात्) (आप. श्री. ५ । ११ । ६)। प्रसग्न्याधानमर्युमाग्नीध चान्वारभेते. जायापती। १ अजीजननमृतं मोसोऽस्मार्ण तरणिं नीडुम्भम् ।

·आधानमयोगः। . दश ससारो अमुवः समाचौः पुमारसं जातमभिसरमन्ताम् (ते. पा. २ २१११५०)। ४० उपसमिन्धनम् । अधप्रमिं यज्ञियकाष्ठैः प्रमालपति 'सम्राटसि विराडसि सारस्वतौ त्योसौ समिन्धातामनादं त्वानपत्याप (भाप० सौ. ५११११६) इत्यनेन मन्त्रेण । ११ प्रागुदरणम् । अपर्युरनिं पायमुद्धरेत् ( आप. श्री. ५।११।६) (प्रागुदरणम्-अाजलिना महणम् ) ४२ गाईपल्याधानम् । अपरासीनः सर्वेषां मन्त्राणामन्तेनानि संभारेषु नियात्' (आप. श्री. ५। १११६) भृगूणां त्वा देवानां तपते व्रतेनादधामि' इति भार्गवस्यादध्यात् । 'अहिरसां त्वा देवानां तपते व्रतेनादधामि' इति यो माह्मण आशिरसः स्यातस्य आदम्यात् । • आदित्याना त्या देवाना बनपते व्रतेनादधामि' इसन्यामा ब्राह्मणानां प्रजानामादध्यात् (आप. श्री. ५१ ११ १७)। भूर्भुवः-१। भूमिम्मा पिरिणान्तरिक्ष महित्वा । उपस्थं ते देव्यदितेऽग्निमन्नादमनायायादधे ।। मायं गौः पृश्रिरकमादसेनन्मातरं पुनः । पितरं च प्रयत्सुवैः' (ते. सं. ११५। ३)॥ 'धर्मः शिरस्तदयममिः संप्रियः पशुभिर्मुरत् । छर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छ ' (ते. बा. ११९१७॥) यास्ते शिवास्तनुत्रो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । तामिः संभूय सगणः सजोपा हिरण्यानिह हव्यमाने (आप.श्रौ.५।१२।२)। 'प्राण त्वामृत आदधाम्यनादमन्नाधाय गोतारे गुस्य (ते. मा. १ ३२। . 'दिवस्त्या वीर्येण पृथिव्यै महिनान्तरिक्षस्य पोप्रेण पशूनों तेजसा सर्मपशुमादधे । अमे गृहपतेऽहे बुभ्य परिपद्य दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षालोकं विन्द पजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो भो निष्टयो योऽनिष्टयोऽभिदासतीदमह तं स्याभिनिधामि ( पाए.पी." १२।२॥

·f -- आधानपयोगः। ४३ सामगानम् । ब्रह्मा रयंतरं यज्ञायज्ञीयं च गाईपल्याधानकाले गायेत् ( भाप श्री. ५।११।६) यजमानोऽपि न्याहत्यादि यास्ते शिवाः पर्यन्तं पठेदपणा साकम् । ४४ अभिमन्त्रणम् । यजमानो गार्हपत्यमाधीयमानमभिमन्त्रयेत् ( आप. श्री. ५॥ १२॥ ३) १ मुगार्हपत्यो विदहनरांतीरुषसःश्रेयसीः श्रेयसीर्दधत् । अग्ने सपना अपबार्धमानी रायस्पोषामिषमूर्जमस्मासु धेहि' (ते. बा.१ । २।१५४)॥ ४५ याचनम् । अवधर्मशिरसि यजमानं वाचयेत् । १ धर्मः शिरस्तदयमग्निः साधिपः पशुभिर्भुगत् ॥ ७ ॥ छर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छ (ते० ब्रा० १।१।७।१)॥ वातः प्राणस्तदयमग्निः संप्रियः पशुभि वत् स्वदित तोकाय तनयाय पितुं पच (ले० प्रा० १।१।७।२)। अर्कवास्तदसौ सूर्यस्तद्यमग्नि. सप्रियः पशुभि वत् यः शुक्र शुक्र वर्षः शुक्रा तन्. शुक्र ज्योतिरजतं तेन मे दीदिहि । तेन साधेऽग्मिनाम प्रसंणा (ले० प्रा०१ । १ । ७ । ३ । ४)॥ ४६ अन्यनुपसर्शनम् । माहितगार्हपत्यस्य शमनहोमेन विनोदोधनपर्शनादि न कार्य- मेरमन्ययोरपि (आप. श्री. ५॥ १६ ॥३)। ४७ शमनहोमः । अपर्युस्तिलमापनीहियरप्रियङ्मणुगोधूमवेणुश्यामाकनीपारजार्तिलग- चौधुकारण्यजमर्कटा एताः सर्वा ओपधीराज्यमिश्राः कृया जुवामानीय पुनः पुनरादाय प्रति- मन्त्रं शुहयात् । यथासंभवमोपधिटामः । या से भन्ने पशुधु परमाना प्रिया तनूर्या पृथिव्यां याऽग्नौ या रथंतरे या गायत्रे छन्दसि ता त एतेनावयजे स्वाहा (आप. श्री. ५। -- यजमानः 'अग्नेः परमानाय प्रियायै तन्वा इदं न मम'। 'या ते अग्नेऽमु पावका प्रिया तनाऽन्तारक्षे या पायो या वामदेव्ये या प्रेयुभे छन्दसि ता त एतेनावयजे स्वाहा' (आप० पी० ५।१६।४)।

·आधानमयोगः।
१७
।
यजमान
यजमान 'अग्ने पावकायै प्रियायै तन्वा इद न मम
या ते अग्ने सूर्य शुचि प्रिया तना दिवि यादित्ये या बृहति
या जागते छन्दसि सा त एतेनारयजे स्वाहा' (आप०टी०५/१६ १४)
'अमे. शुध्यै प्रियायै सन्चा इद न मम।
४८ आहफ्नीयाधानम् । अध्वर्युरोदिते सूर्य आहरनीयमादधाति (आप० श्री.
५। १३ । १)।
४९ इमादपणम् । अवयुगार्हपत्ये प्रणपनीयमाश्वामिभमादीपयेसिकतायोपयमनी-
रुपकल्पयेत् ( पात्रेण सिकता गृहीयात् ) ( आप० श्रौ० ५।१३१३) । ( उपयमनीः
सिकताविशेषणम् )।
५० अग्न्युद्यष्टनम् । अध्वर्युरादीमिध्ममुघच्छेत् ( आप० श्री०५ ॥ १३ ४)।
ओजसे बलाय स्वोदरछे वृषणे शुष्मायायुरे वचसे
सपनरसि वृतः (ले० प्रा० ११२।१।५६ ) ॥
यते देवर्षु महिमा सुवर्गो यस्ते आत्मा यशुष प्रविष्ट ।
पुष्टिा ते मनुष्येषु पप्रये तयाँ नो अग्ने जुपमाण एहि (ले०बा०११२११) ।
दिव पृथिन्या पर्यन्तरिक्षाद्वातात्पशुम्यो अयोगधाम्य ।
यत्र यत्र जातवेद सबभूथ ततो नो अग्ने जुपमाण एहि (०बा० ११२१)
उद् त्या विश्व देश अग्ने भरन्तु चितिमि । सो भव शिवतमः मुपताको विमार्यमु
(ले० स० ४।६।३१) ।
५१ अमेरिणम् । अध्वर्युरुवातमुपयत धारयेत् (आप० श्री० ५।१३।६)॥
(उपपत सिकनाभिरपगृहीतम् )।
५२ वाचनम् । अधर्युर्यजमानमग्नि तनुश्वस्य दक्षिणे करें वदन्वाचयेन् ।
१ या वाजिन्नग्ने पशुषु परमाना प्रिया तनूस्तामारह ।
या वाजिनगरप्सु पायका प्रिया तनुस्तामात्रह ।
या वाजिनी सूर्य शुचि प्रिया तनुस्तामारह (आप प्रा० ५।१३१७) ।
३

·१८ । आधानमयोगः। ५३ दाक्षणानराधानम् । मामोधो गार्हपत्यादशिमाहमोक्षुरासीनो दक्षिणमग्निमाद- ध्यात् ( आप० श्री ५।१३।८)। भृगूणा त्या देशानों व्रतपते प्रतेनादधामि । इति भार्गवस्थादध्यात् । 'महिरसा त्वा देवाना व्रतपते व्रतनादधामि' इंति यो ब्राह्मण आगिरसः स्यात्तस्य आदम्यात् । १ आदित्याना त्या देवाना मतपते अतेनादधामि । इत्यन्यासा ब्राह्मणीना प्रजानामादध्यात् (आप० पी० ५। ११५७)। 'भुवः-भूमि ना द्यौरिणान्तरिक्ष महित्वा । उपत्थै ते देव्यदिते ऽग्निमन्नादमन्नाद्यायादधे । आप गौः पृश्निरक्रमोदसनमातर पुनः । पितर च प्रयनसुवः ।। त्रिशद्धाम वि राजति वापतङ्गार्य शिथिये। प्रत्यस्य यह युभिः ' (तै. सं. १।५ । ३)॥ चातः प्राणस्तदयमनि संप्रिय. पशुभिर्भवत् । स्वदित तोकाय तनयाय पितु पेच (ले० प्रा० ११ ११७१२)। १ यास्ते शिवास्तनुवो जातोदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । तामि. संभूय सगणः सजोपा हिरण्ययोनिर्वह हन्यममै ( भाप० श्री० ५। १२।२। ध्याने त्यामृत आदधाम्यनादमन्नााय गोतार गुप्स (तै० प्रा० ११२ । १ एतदग्न्याहरणमा पलायनसून 'एक्योनय इत्येके । इति सूभितत्वात् । अतोनाव लायनसूत्रानुसाामनुष्ठान कुर्वनां विकल्पोऽन्या. सह। पोचायनानामप्येवमेव । तदीय हि एनम् । 'अपि वा पाईपल्यादेवाबाहारपचनमाभाति (पौर भी. २।१५) आपस्तम्सत्यापा-याना तु ससूत्रोक्त एवं पक्षो यातन इति । स वापरायसूत्रम् । ' अथानीध्रो टोक्किमप्रिमाय माथापा' इति स्वधीत पक्ष सपग्याम्पसूभोक्तपक्षा. मवीतो ससूत्रत्यागयुक्तपत्यषायः सभापतित परमतिपश्चन ।

·आधालप्रयोगः। दिवस्वा वायण पृथिव्यै महिनान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे (ले० प्रा० ११२।१।४९) । 'अग्नेमपा मयोभुव सुशेत्र दियः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्टयो योऽनिष्टयोऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामि (आपनौ०५। १३1८)। ५४ सामगानम् । ब्रह्मा यज्ञापञ्जिय साम गायेत् (तथैव ) ५५ अन्यनुपस्पर्शनं, शमनहोमध पूर्ववत् । तत्र शमनहोममामीध्रो जुद्धपात् ।' ५६ सामगानम् । आमा वामदेव्यमभिगायेदाहवनीय उद्भियमागे (आपः श्री. ५। १४१४)। ५७ सावाभिमानजनम् । अध्वर्युयजमानावा प्रायः प्रमजेयुः (आपनौ०५।१४।।)। पन्यपि । मन्त्रस्ववीयजमानयोः। १. प्राचीमन प्रदिशं हि विद्वानोरने पुरी अग्निभदेह । विश्वा अशा दीयानो विभाार्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे (३०मा०१२ । ११५९)॥ विक्रमस्त महारअसि वेदिषन्मानुपम्य.. त्रिषु लोफे जागृहि प्रायां च धनेन च (ले०मा० १२२ । १ १६१) । इमा उ मामुपतिष्ठन्तु रार्य आभि प्रजाभिरह सक्सेय । इहो इडा तिष्ठतु विद्याली मध्ये क्सेदादिहि जातवेदः ( ००१ । २ । २८ रथचनपरिवर्तनम् । ब्रह्मा विहारमा दक्षिणतो रथं स्थचक वा वर्तपति । क. चकं त्रि. परिययते तावति काठे (आफ० श्री० ५।१४।६)। १९ अभिनयनम् । अवयुजीनुदनेः धारयमाणस्तृतीयमापनोऽमि हरेनाभिदाग्ने तृती. यमास्पदले तृतीयं न कर्णदनमत्यदृझीयात् ( आप० श्री०१1५1१५१८)। ६० अन्तसगमनप्रतिवेध. । अन्यगारस्था नामिमादित्य च व्यवेयु.(आप श्री०५ । ६१ पार्श्वनियमनम् । अधदक्षिणपार्श्वतो रस्ताभ्या धारयन्नन् । (आप०श्री०५ । ६२ वरदानम् । यजमानः ' अवयों कनिमयदव्यं तदा ' ( आप श्री. ५।१४१ १२) ।

·२०
.
आधानमयोगः।
६३ हिरण्यनिधानम् । अवर्युरर्धाधे हिरण्यं निधत्ते (आपल्यौ०५।१४।१३)।
६४ हिरण्यातिक्रमणम् । अपर्यनिहित हिरण्यमतिकामेत्
'नाकोऽति वा प्रतिष्ठासझमणः' ( आफ्० प्रौ० ५।१४।१३)
६५ अश्वस्य सभाराक्रमणम् । अश्वनेताहनीयदेशं प्राप्य प्राथमधं दक्षिणेन
पदोचरत सभारानाक्रमयेत् (आप० श्रौ० ५। १४ । १४)।
१ भम्यस्थाविश्वाः पृतना अतीस्तदमिराह तदु सोम आह ।
बृहस्पति सरिता तन्म अह पुषा माधात्मकृतस्य लोके ( त. स. ४ । २
८१)॥
६६ अश्वस्य प्रदक्षिगमावर्तमम् । अश्वनेता प्रदक्षिगमश्वमावर्तयित्वा पुनरेयमात्राम.
येत् ( आप० श्रौ० ५.१४ । १५)।
यदकन्दः प्रथम जायमान उपन्समुद्रादुत या पुरीपात् ।
स्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाह उपस्तुत जनिम तत्तै अर्मन् (ते. स.
२।८।२)॥
६७ अवधारणम् । अश्वनेताहानीयस्य पुरस्ता प्रत्यङ्मुग्वमश्च धारयेत् (आप० श्री.
५।१४ १६)।
६८ जप । यजमानो जपति (५।१५।२-३)
१ येते'अमे शिव तनौ सम्राट् चाभिभूव ते मा पिसता ते मा निन्यताम् ।
येते' अग्ने शिवे रानु विभूवं परिभ्य ते मा विशता ते मी निन्यताम् ॥
ये ते' अग्ने शिरे तनु पिराद् च स्वराट् च ते मा शिता ते मो जिन्वताम् ।
ये ते' अग्ने शिष तनु मन्त्री च प्रतिध ते मा शिता ते मा जिन्यताम् ।।
यास्त अग्ने शिशस्तनास्ताभिस्वादधे (से. मा० १।१।७)।
याले अग्ने घोरास्तनु । भुच तृष्णां च । भस्नुस्चानाहतिक्ष । गशनया पे -
सा । सेदिवातिय । एतात अग्ने घोरास्तनुतामि. । पाप्मान गन्छ ।
योऽस्मान्देशि। यं चं वप रिमः (ते. आ० ४ । २२)
झिाच सीहितिश्च मिहिनि । उष्णा च शीता थे।
उमा भीमा च सदानी सैदिरनिरा । एताले भने घोरास्तनुः ।

·आधानप्रयोगः।
ताभिः पाप्मान गन्छ । योऽस्मान्द्रधि च ययं द्विष्मः ( तै० आ० ४ । २३)।
६९ अन्यभिमन्त्रणम् । अघर्युराहवनीयाधानार्थमाहृतमग्निं पाड्मुख एवाभिम प्रयत्
(भाप० श्रौ० ५ ११५१५)।
१ यदिदं दियो यददः पृथिव्याः सपिदाने रेदैसी संबभूवर्तुः ।
तयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदा• शभः प्रजाभ्यस्तनुवै स्पोनः (ते. बा. १॥ २
११६२। ९६)
७० आहवनीयाधानम् । अध्वर्युराहवनीयायतनस्य पुरस्तातिष्ठनाइवनीयमादण्यात
( आप. श्री. ५ । १५ / ६)। आधानकाठे ब्रह्मा बृहच्छयैत, वारवस्तीथं यज्ञाय.
शीप चेति सामानि गायेत् । तथैव । यथाध्वर्योर्मन्त्रसमातेरनन्तरं सामगान न स्याच्या
प्रागेव गातव्यम् । सामगानमन्त्रसमातिराधानं च युगपन् 'गीयमान आदधाति' इति सूत्र
प्रामाण्यात् ।
भृणा वा देवाना व्रतपते व्रतेनादधामि ।
इति भार्गवस्यादध्यात्।
मआरसा त्या देवानी नतपते व्रतेनार्दधामि ।
०
इति यो ब्राह्मण आङ्गिरसः स्यात्तस्यादण्यात् ।
आदित्याना वा देवाना इतपते बनादधामि ।
इसन्यासा ब्राह्मणीना प्रजानामादध्यात् । ( आप० श्री० ५। १९१७)।
भूर्भुव: सुर्वः ‘भूमि म्ना यौरिणान्तरिक्ष महित्वा ।
उपाद ते देव्यदितेऽग्निमनादमन्नाद्यापारधे ।।
आय यौ पृश्निरक्रमादर्सनमातरं पुनः ।
पितर, च प्रयन्सुत्र ।
त्रिशदाम विराजति वापतङ्गाय शिधये।
प्रत्यस्य वह [भि.॥
१ अस्य प्राणादपानत्यन्तचरति रोचना । यस्यन्महिष सुब' (०सं०१ ।
-

·१२ आधानप्रयोगा। अर्कवास्तदसौ सूर्यस्तदयमग्निः संप्रियः पशुभिर्भवत् । यत्ते शुक्र शुक्र वः शुक्रा तनुः शुक्र ज्योतिरर्जसं तेने मे दौदिहि तेन त्वादधेऽमिनाने ब्रह्मणा (ते. बा.१।१७)। यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः संभ्य सगणः सजोपा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने (आप०ौ०५।१५।६) अपानं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाधाय गोतारं गुप्त्य (ले०मा० १।२।१।१३) दिवस्त्या वीर्येण पृधिन्यै महिन्नान्तरिक्षस्य पोपेण पशूना तेजसा सर्वपशुमादधे (आप० श्री०५।१५।६)॥ अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीयदिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षालोकं विन्द यजमानार्य (तथव)। पृधिन्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यहि लोके । यो नो अग्ने निष्टयो योऽनिष्टयोऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामि (सथैष) ७१ अभिमत्रणम् । यजमान आधीयमानमभिमत्रयेत् (तथैव ५। १६ ॥१)। १ नशे ब्यानशे सर्वमायुयानशे (ते० प्रा० १।१।७)। अहं त्वदस्मि मदासि त्वमेतन्ममासि योनिस्तव योनिरस्मि । ममैर सन्वह हव्यान्यने पुरः पित्रे लोकजातवेदः (तथैव १ । २ १। ५२) ७२ अनुवर्तनम् । यजमानो गार्हपत्याधानानुवर्तनवदनुवर्तयेत् (आप० श्री. ५। १६॥३) ७३ आन्यनुपस्पर्शनं शमनहोमं च पूर्ववदापर्युः कुर्यात् । ( तथैव ५।१।३)। ७४ समिदाधानम् । अपर्युस्तित्र आश्वयोः समिध एकैकस्मिन्नादम्यात् । तथैर ५।१७१२) १ आम आय विषयप्त' आमुयोर्जनिय च नः । आरे बांधस्व दुमुना स्वाहा (ले० 'स० ११३११४) । यजमानः ' अग्नये पवमानायेदं न मम ।। १ अग्ने पर्वस्व स्वा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधत्पोपर रयिं मयि स्वाहो (तर्थव)। यनमानः ' अग्नये परमानायेदं न मम .

·आपानप्रयोगः। १ अग्निपिः पर्वमान: पाजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागय स्वाहा (ले० आ० २।५)॥ यजमानः 'अग्नये पत्रमानायेदं न मम' प्रत्यूचं गार्हपत्ये दक्षिणामावाहवनीये च तिस्रस्तिस्रस्तिस्रः समिधः शमीमथ्यो धृतान्यतास्तिसमिस्तिस्त्र एकस्मिन्नादध्यान (आ० श्री० सू० ५। १७११)। शमीमव्यः शमीमयीरित्यर्थः। १ समुद्रादमिर्मधुमा उदारदुपःशुना सममृतत्वमान । । धृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिता देवानाममृतस्य नाभिः स्वाहो (ले०आ० १०।१२)। पजमान:-'आदित्यामने ब्रह्मण इदं न मम। वयं नाम प्र बेवामा घृतेनास्मिन्यज्ञे धारयामा नमोभिः । उपपं ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं च :शृङ्गोऽनमीहौर एतास्वाहा ( ते० ० १० । १२) पजमान:--'यज्ञात्मने ब्रह्मण इदं न मम'। चत्वारि शृङ्गा त्रयों अस्य पादा द्वे शीर्षे सात हस्तांसो अस्स। विधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मार आविवेश स्वाहो (ले० आ०१०।१२)॥ यजमान:- यज्ञामने ब्रह्मण इदं न मम। इति प्रत्यूचं गार्हपत्ये दक्षिणामायावनीये च नब समिधः । एवं नानावृक्षीया -औदुम्बरीमादध्यात् । (आ० ० ५। १७१५)। प्रेही अग्ने दीदिहि पुरो नाऽस्रिया सम्पी यविष्ट । वारशचन्त उपयन्ति वाजाः साहाँ । (ले० सं० ४।६।५।) पजमान:--' अप्रय इद न मम ' । वैकङ्कतीमादध्यात् ( आ० श्री. सू० ५। १७१५)। १ विधेम ते परमे जन्मन्नमे विधेम स्तोमेरवेरे सधस्थे । यस्मायोनेरुदारिया यजे तं मत्ले ही पि जुइरे समिदे स्वाहा (ले० सं० ११ घृतान्वताः । तत्र- . यजमान:- भनय इदं नमम । शमीमयांपादश्यान् (५१ १७ १५1)

·,
२४
आधानमयोगः।
तार सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामाहं वणे सुमति विश्धजन्याम् ।
यामस्य को अर्दुहत्पपीनार सहसंधारा पर्यसा महीं गारस्याही (तै०सं०
४।६।५)
यजमान:-'सविन इदं न मम । एवं दक्षिणानावाहयनीये च मिलिावा समियो नव ।
७५ माजापत्यहोमः । अयमनिहोरस्थानीयः । अपयुादशगृहीतेन सुनं पूरयिन्या
मजापति मनसा ध्यायन् जुहुयात् (आ० श्री०५।१७ १७) 'पजापतये साहा' ।
यजमानः-'प्रजापतय इदं न मम।
७६ देष्याय प्रेषणम् । पजमानो-घोरा जपेत्
याते अग्ने घोरास्तनुः । क्षुच तृष्णां च । आनुक्चानांइतिध ।
भशनया चै पिसा च सेदिधामतिश्च ।
एतास्ने अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिः पाप्मान गग्छ ।
योऽस्मान्देटि यं च वयं द्विष्मः (ते. आ० ४ । २२)।
स्निाच स्नीहितिय स्निहितिध । उष्णा च शीता ।
उमा भीमा च सदानी सेदिरनिरा।
एतास्त अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिः पाप्मानं गछ।
योऽस्मान्द्रष्टि यं च पय द्विष्मः (ते. आ. १।२३)
७७ पूर्णाहुतिहोम.अपदिशगृहीतेन सुचं पूरयित्वा सप्तरया पूर्णाहुति
जुद्दपाम् ( आ० श्री० ०५।१८।१)
१ सप्त से अग्ने समिधः सम जिवाः सप्तश्यः सत धाम प्रियाणि ।
सप्त होनाः समधा त्या यजन्ति सम योनीरार्पणा घृतेन स्वाहा (ले० सं०
-
पजमान: अग्नये सप्तयत इदं न मम ।
७८ वरदानम् । यजमानः-'अपयों वरनिष्क्रयदम्यं ते दार।
७९ जरः यजमानः शिया जपेत् ।
येते अग्ने इत्यारम्प साभिस्मादधे इन्यन्तम् (ते. मा० १1१1७)।
८० पापभितहोमः । मेपर्युराहानीय सणि प्रापमितानि ।
पद्यन्याय सूर्योऽनाशि: गदापानोर्नुपान् (आः श्री०११ १२ ।

·आधानमयोगः। १ उद्वयं तमसरपारे पश्यन्तो उपोतिरुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यनगरम ज्योतिरुचमा स्वाहा । (ले० सं० ४३११७)। यजमान:- सूर्यायेदं न मम सर्वत्राम एवमेव सागः । उद्घ त्यं जातयेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्य स्वाहा (ले० सं० १।४। ४३)। चित्रं देवानामुदगादनौकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आपा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जर्गतस्तस्युपंश्च स्वाहा ( तै ०सं० १।४।४३)। अस्मिन्कर्मणि ज्ञाताज्ञातकृतदोपपरिहारार्थ वक्ष्यमाणे प्रायश्चित्तमप्वयुचंद्वयात् । १ अनाज्ञात पदाइतिं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेथं यथातथर साहो (ले० प्रा० ३।७११) यजमान.-'ममय इदं न मम। पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञः पुरुपसमितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वर हि वेयं पथातथर स्याहा (से० प्रा० ३१७१२)। त्यागः पूर्ववत् । यापीकता मनसा दीनदक्षा न मजस्य मन्यते मर्तासः । अग्निष्टरोता क्राविहिजानन्यजिष्ठो देवा अंशो यजाति साहा ( तै० वा० ३ । ७।११) सागः पूर्ववत् । फर्मान्तरितकर्मविपर्यासार्थम् १वं ने अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो यासिसीष्ठाः । यजिष्ठा वाहितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्र मुमुम्परमस्वाहा (ले०सं० २१५/१२) पनमान:-'अग्नीवरुणाम्यामिदम् ।। १ स व नो भोऽरमो भगोती नर्दिष्ठो अस्या उपसो न्युष्टौ । अयं यश्व मो वर्षण रागो चीहि मुंडीकर महयों न एधि स्वाहा (ते. सं० २१५॥१२॥ पजमाम'- मनीयरुण भ्यामिदं न मम" १ स्वमने अयास्ययासम्मनसा हितः । भयासहन्यमूहिऽया मे घेहि जयाही ( से मा० ११ १1 ·२६ आधानमयोग -- यजमानः-'अयसेऽनप इदं न मम'५ घानियमलोपमायश्चित्ताधम् ५ इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूढमस्य पासुरे स्वाहाँ (तै० स० ११२।१३)। यजमानः-विष्णन इदं न मम। १ ऽयम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्स्वाहा तै० स० १॥ ८॥ ६) यजमानः-व्यम्बकायेदें न मम ॥ स्वराक्षरवर्णादिलोपप्रायश्चित्तार्थम् १माभिगीर्भिर्यदता न ऊनमाप्पायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुनासि भूयिष्ठभाजो अर्ध ते स्याम स्वाही (ते० ग्रा० ३।७३११)॥ यजमानः- इन्द्राय हरिवते वर्धमानायेदं न मम ' 'भविन्योन्यप्रायश्चित्तार्धम् १ यद्विवासो यदविद्वासो मुग्धाः कुर्वन्त्यत्विज' । अनिर्मा तस्मादेनसः श्रद्धा देसी च मुशता स्वाहा । ( आ० श्री० सू ३।१२।१) यजमान -'अग्नये श्रद्धायै देव्या इद न मम अग्न्युपधातप्रायश्चित्तार्थम् १ पुनस्वादित्या रुद्रा वसवः समन्यता पुनर्ब्रह्माणो वसुनीथ यज्ञै. 1 घृतेन त्वं तनों वर्धयस्त्र सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः स्वाहा- (तै० सं० ४ । २ ॥ ३) न्यजमानः-- अग्नये मुनीथायेदं न मम । रमः स्वाहा यजमान: -अमय इदं न मम आप. श्री. सू. भुवः स्वाहा -'वायर इद न मम (९.१६॥४) सुब. स्वाही ,,-'सूर्य गेदं न मम भूर्भुवः मुन. स्वाहा 7-'प्रजापतय इदं न मम । , " " ९।१६।११ ·आधानमयोगः। २७, , . यजमानः- यजुप्रायश्चित्तार्थ दक्षिणामौ जुहुयात् (९१६ ॥ ४ ॥ भुवः 'साहो वायर इदं न मम ८१ आहिता तसंकल्पः। -'अनृतं न वदिष्यामि । मनाश्वास न ह्मणं न वासयिष्य ' सपोदनातीय बसत्यै नापोत्स्य । भावीसपकस्य नशिष्ये। लिनं दारु नामावाधास्य अन्तर्गपो नाशिष्ये स्वकृत हरिणे नोध्ये पुष्पः स्याम् । हिकृत्य स्त्रियमुपैप्पामि । सायमाहुतावदुतायो नाशिष्ये। प्रातराहुतावहुतायो नाशिष्ये। नतमन्नादन्यन्न दासे । एतस्मिन्संवत्सरे पशुनानिष्ट्वा मासं ना मक्षयिध्ये ( आ० श्री० ५। २५.६ ३-१९)। ८२ होमः । अध्वर्यः। १ ये अनमो दिवो ये पृथिव्याः समागच्छन्तापम दुहानाः । ते अस्मा अग्नयों द्रविणं दत्वेष्टाः प्रीता आहुतिभाजी भूत्वा यथालोकं पुनरस्तं. परेत स्वाहा ( आ० ० ५ ११) यजमान:- अग्निभ्य इदं न मम । ८३ उपस्थानम् । यजमान उपतिष्ठते ' अपितु में गौपायान्न प्राणेन समितम् । स्वया गुप्ता इषमूर्ज मदन्तो रायस्पोण समिषा, मदेम ' ( आ० ग्रीक ५:१॥१८॥२॥ इत्यवाहापचन (दक्षिमामिम् )। १ प्रजा में गोपाय मूळ लोकस्य संततिम् । भामनो हृदयानिर्मिता ता ते परिदधाम्यहम् "( आ. श्री०५।१८ार )" इति गाईपत्यम् । १. शराय पशून्में गोपाय विश्वल्पांधनं वसु । गृहाणा पुष्टिमानन्दं तारते परिददाम्यहम् 16 आ० प्रौ० ५११८.२ ) इत्याहवनीयम् । १ पधानीव्यंक्रामविराट् सय प्रजातः । ऊवाहिद्रोहिणी मोनिरमः पतिहितिः (मा० ५७९८४२ इति सर्वानमानुपतिष्ठेत इत्याधानप्रपोगः। १ है ·आमेयादीष्टयः । तत्रानेयेष्टिः। पजमानः सपनाकः प्राणानापाथ पाधापीत्यर्थमाग्नेयं हविनिमय । विद्युतिः । पौर्णमासं तन्त्रम् । मष्टौ कपालानि । अग्निर्देवता । आसादनान्ते क्लप्तिसामनसीभ्याम न्यजमान उपतिष्ठते । पोक्षणादि मन्त्रेणाभिधारणम् । पियेणेन्यासादनम्।यहोऽसि । न पार्वणहोमः । नारिछादि । विरुष्य प्राशिवम् । वक्ष्यमाणाधानदक्षिणा पत्रदानं च। अग्नय इदम् ।। अनेरहमुनितिमनूजेपम् । अगन्मानीनगीनगन्म संदृशस्त इत्यादि । यो बभूव यहाशंचमवर्जम् । सिद्धमिष्टिः संतित । अथाब्याहुतयः । अग्नये पवमानाये स्वाहा। यज० । अग्नये परमानायेदम् । अग्नये पारकाय स्वाहा । यज० । अग्नये पापकाये. दम् ॥ मानवे शुचये स्वाहा । यज० । अग्नये शुचय इदम् । सोमाधान भाग्याहतीनां निवृत्तिः। अथेटिनयपक्षो लिख्यते ॥ सपनीमयजमानः संका करोति । इत्या पक्ष्ये । विद्यदसि० । अद्य यज्ञाय । पाया तिथौ तस्याः कीर्तनम् । ऐट५ हविः । पौर्णमास त-त्रम् । पञ्चदश सामिधेन्यः । बहिराहत्य वतप्रवेशः । परिस्तरणम् । देवा देवेषु । पात्रासादनकाले द्वारिंशत्यपालानि । अन्याहार्परथालीवर्जमितराणि प्रकृतिपत् । निर्वपणकाले । असो जुएं निर्म० । अपये पवमानाय जुष्टं नि० । अाये पावकाय जुष्टं नि० । अग्नये शुचये जुष्ट नि० । इदं देवा. नामिसादिक । अरे । हत्या रक्षस्याले पयमान हव्यः रक्षयाने पावफा हन्य५ रक्षवाने शुचे हव्य रक्षस्य । इत्युपसादनम् । सशूकायामित्यादि । प्रोक्षण्यभिमन्त्रणान्तं कृत्वा न प्रोक्षणम् । अथ यजमानः कृप्तिसामनसाभ्यामग्नीनुपतियते । तत्र मन्त्र - कल्पता द्याया- पृथियो कल्पनामाप ओपधीः । कल्पामग्नयः पृथङ् मग ज्यैष्ठयाय समताः । येऽग्नयः समनसोऽन्तरा दावापृथियो । वासन्तिकावृत् अभिफल्माना इन्द्रमिव देवा अभिसवि. शन्तु । शैशिरात् इति शैशिरे । मोक्षादिकर्म प्रतिपद्यते । अग्नये वो जुष्टं पोशाम्या ग्नपे परमानाय वो जुएं मोक्षाम्यान पावकाय यो जुष्टं पोक्षाम्यग्नये शुचये वो जुष्टं प्रोक्षामि ।। एवमधिपापः संवापश्च । आनये जुटमधिरपामि । अग्नये जुष्ट संपामीति विशेषः । पुरोडाशपिण्डं कृत्वा । यथाभाग व्यापम् ।न्यापर्तेथाम् । इदमग्नेः पावकस्प । इदमनेः शुचे । मन्त्रेणाभिधारणम् । प्रियेोत्यासादनम् । यज्ञोऽसीति चतुर्णाम् । अयं यज्ञ इत्यादि पौर्णमासवत् । पचरणकाळे 1 आग्नेयस्य प्रकृतिपत् । अग्नये पवमानायानुनहि । भग्नि पवमानं यज । अग्नये एवमानायेदं । अग्नेः श्रमानस्य, हे देवयज्यशानदा भूयासम् । भानपे पावकायानुगृहि । अग्नि पापक यज । भानये पापकायेदै । आने - ।

·आमेपारीएपः । तत्रामेपष्टिः पारकस्पाई० पादो भूयासम् । अग्नये गुचयेऽनुहि । अग्नि पि यज । अग्नये गुचप इ० । आनः शुचेरहं देवपश्ययाऽनादो भूयासम् । न पार्वगहोमः । नारिष्ठ दि.। सर्वेयां रोिजनमाशिचतुर्धाकरणानि । चतुर्धाकरणमक्षणान्ते आपानदक्षिणादानम् । ' मानी- दजपूर्णपानसासूत्रोपचहणनिष्क्रपदव्यं से दास्ये । ब्रह्मनाकपदन्यं ते दास्य । अध्य- यो मनहुनिष्कपदन्यं ते दारये । होतधेनुनिफ्यद्रव्यं ते दास्पे' । ऋत्विजो यासो गोमि. गुनदयनवरथगोनिष्पदन्यं यो दासे । अपर्यवे. पारहितपदधानं च। तूष्णीमेवा प्रतिमहः । प्रअन्प्रस्थास्याम इत्यादि । 7 अने. परमानस्पाहमुनिति । अमे. पायकस्याहमुनिति० । अनेः शुधेरहमुजितिः । भगन्मानीनग्नीनगन्म संशस्त इत्यादि । यो बभूव यज्ञशंघमार्जम् । तिमिटिः संति. हते । अपार सग्यानीन् । यजमान इष्टया यथे इति संकल्पयेत् । पिपुरसि । तेरेवा. मिचन्याधानादि । ऐटरहविः । ऐन्द्रामस्य मुख्यत्यादामावास्यं तन्त्रम् । अन्वाधाय, अनप्रवेशः । सप्त सामिर्धन्य. । वेदं कृत्या दिः । पात्रमयोगकाठ एकादश पसाटानि. स्पाली पच मन्याहार्परपाटीवर्जमिनराणि प्रतियत् । निर्वपमा इन्द्रामिभ्या जुष्टं निपानि । अदित्यै जुष्टं निपानि । इन्द्रामा हन्यरोयामदिते हन्यररक्षस्व । उत्करे प्रिनिनाय । यथाभागं व्यायाम् । इमिन्द्रग्न्योः पुरोडाशीयान् । इदमदित्या इति न् । कृष्णानिनादानादि । इन्द्राग्निम्पा जुष्टमधियामि । कपालानामुपधानकाले मन्त्रैरटायुपधाप । तूगी प्राणि । योऽमीति चरस्थाट मुदधाति । पिटान पूप सालानुपुनाति । देवस्त्या सरितति । धृतमुत्यूय पचात्पुनाति । उदयन्यां स्याल्या. पुनमासिभेत् । पुराडारामधिनिय तर मग तण्डुयनापति । प्रथनादि पुरोधाशस्त्र । पोः पर्पमिररणम् । अदित्यै जुटमभिधारयामि । आर्यो भुवनस्येति घरोरवासनम् । दियेणेपासादनम् । यज्ञोऽसि । अपं यशः । यो नः फनीयः । ममा० । पमहोता । इयेनेरासनाभिमर्शनम् । प्रतियदानस्य पचारः । अदित्या अनुहि । अदिति पन । अदिया इदम् अदिन्या अहं देययम्पपा प्रप्रनया घपमुभिध जनिपायान पागहोमः। ना.रष्टादि घरं विएम्प माक्षित्रम् । चतुर्धाकरणय ले वानं चई प्रमणे परिहरेत् । तमृदिजो मापन्ति । इदं यजमानस्येति निवास पेदन परेहरति । गोनिक्रयदयमन्तधामामाच । मामलासीति । प्रजाभिमाति । प्रा पिन्यास । सहसपरमसमीपमाणम् । ताधार पृथितीमगर दिपं पसेन गोनिफरदावि० । दक्षिणत लाइयो गोनिफपरमं पयामागं पविगृहीप्यम् । गण देरि दक्षिने टदानागारसः पति- ·भानेपादोएयः तत्रानेयो। १ गृहा । सेनामृतत्वमश्यामित्यादि पतिमहमन्त्रः ६ गन्मानीनगम संदृशस्त इत्यादि यसो बभूव यज्ञशंचमवर्जम् । सिमिति सतिष्ठते । अपरित्यज्यामीत् । पर० । इष्टया यथे। वियुदसिः । तेष्वेमामिपन्याधानादि । ऐट हविः । पौर्मनस तनम् । बहिराहय व्रत. वेदशः । पञ्चदश सामिधन्य । पात्रासादनकाले द्वाविंशकपालानि स्थाली च । शिष्टानि सान्वाहार्यस्थालनि प्रकृतिवत् । अग्नानिष्णुभ्यो जुष्टं नि० 1 अग्न.पोमाभ्यां जु० । विष्णये शिपिविष्टाय ज०मनारिष्ण हव्य रक्षेपामामोतोमी हव्य रक्षेपाम् । विष्णो शिपिविष्ट हन्यः रक्षस्व ' इत्युपसादनम् । उरफरे त्रिनिनीय । यथामार्ग व्याव- संघम् । 'इदभग्नाधिष्योरनीयोमीययोः' इति पुरोडाशार्थान् । 'इदं विगो: शिपिविष्टस्य' इति चर्यात् । वृष्णाजिन्यदानादि । अग्नाविष्णुभ्या जुष्टमधिवपाम्यग्नीपोमाभ्यां जुधमधि- बपामि धान्य कपालगनि मन्त्रेणाष्टायुपधाय तूष्णी श्रीणि । एपमानीपोमीयस्य । ध्रुयोऽसीति स्थादोमासाद्य । अधिश्रयणादि पूर्यरत् । पुराडाशी तूष्णीमभिवार्य विष्णवे शिपिविष्टाय गुटमभिधारयामि । मिपणेत्यासादनम् । पज्ञोऽस्यय यो ममाग्ने चतुर्होता प्रचरणकाल अग्नाविष्णुभ्यामनुहि । अग्नाविष्णू यज । अग्नाविष्णुभ्यामिदं० । अग्नाविध्ययोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूपासम् । अनायोमीयस्य प्रकृतियत् । विष्णवे शिपिविष्टायानुमूहि । विष्णु शिपिविष्टं यज । विश शिपिविष्टायेदं० । विष्णोः शिपि. विवस्थाहं देवयम्पयानादो भूयासम् । न पार्वणहोमः । नारिष्ठादि । अन्याहार्यो दक्षिणा । अगन्माग्नीनग्नीनगन्म संदृशस्त इत्यादि । यज्ञो बभूव यज्ञशचमवर्जम् । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । इति इस्त्रियपक्ष समाप्तः 1 अष्टिदयपक्षाश्रयेण प्रयोगो लिख्यते । अदित्यं धृते चक्र सप्तदशसानिधेनीक धेनुदक्षिण सपायनुनिळपाणा स्थाने पाजसनेपिना समासनन्ति । पूर्णौकामाग्नेयेष्टिं समाप्पापरित्सयाग्नीनाम्याहुतीर्न जुहुयात् । यजमाः । सपा- मनुनियाणां स्थाने । इष्टपा यो। विद्युदासि० तेप्येताग्निन्याधानादि । एष्ट५ हविः । पौर्णमासं तत्रम् 1 सप्तदश सामिधेन्यः । पानप्रयोगकाले स्थाली पश्च द्वंदम् । शम्या- दृषदुपठान्बाहार्यस्थालोवर्जमितराणि प्रकृतिवत् । उत्पवनपात्रं च । पवित्र करणादि । अदित्यै जुष्ट निर्वामि । अदेते हयर रक्षस्व नोधै समाहन्नौ । हस्तेन सुयोपवापः । भूयोऽसीति स्थास्यासादनम् । तण्डुमनुष्य घृतमुपयापधोत्पय स्थाल्यामानीय धर्मोऽसीति राण्डुटानावपत्ति । अन्तरित रक्षः । अविदहन्तः भएयत । स्यादानादि । सूर्यज्योतिः ।

·३२ आमेयादीष्टयः । तत्राग्नेयेष्टिः। अदियै जुष्टमभिधारयामि । बाद मुंवनस्य युद्वासनम् । अलंहत्य प्रियेणेयासादनम् । यज्ञोऽसीयादिमवारः पूर्वपत् । नार ब्रह्मणे परिहरणम् । चतुर्धाकरणमेव । धेनुनिष्क्रय दन्यं दक्षिणा ! ब्रह्मन्ब्रह्मासीन्यादि । सहतधारसुसमक्षीयमाणं तदाधार० । तेन धेनुनि. प्रयदन्येणा० । इदं यो धेनुनिष्क्रय० । नयतु देवि दक्षिणे 1 उत्तानस्यागोरसः मृतिगृहातु । सेनामृतत्वमश्या० । अगन्माग्नौनानीनगन्म संशराय इत्यादि । यज्ञो बभूव । यज्ञसंचमार्जम् । सिद्धमिटिः संतिष्ठते । इतीष्टियपक्ष: समाप्तः। । अयाधलायनसूत्रोक्तपदविष्कैप्टिलिरत्यते । पूर्वराज्याहुती हुयात् । यजमान आचमनादि कृवा अग्नि परमानमग्नि पायकमान शुचिमिन्दानी अदिति चाग्नेयेन समानतनं कनिष्टया यक्ष्ये । विशुदसि० । तेष्वेवाग्नि- पन्याधानादि । ऐवर हरिः । पौर्णमासं तनम् । सप्तदश सानिधन्यः । विचचारिंशकपा- लानि । स्थाली च । उपमनपात्र च । अन्बाहायस्थालीपनमितराणि प्रतिवत् । नि. पणाले । अग्नये जुई नि० । मग्नये परमानाय जुष्टं नि० । आनये पारकाय जुट नि० । अग्नये शुचये जुष्टं नि० । इन्द्रामियो जर नि० । अदि-गै जुष्टं नि० । उत्करे लिनिनीय । यथाभाग व्यापम् । ' इमग्नेरमे. परमानस्याग्ने. पारकस्पानेः शुचरि- न्द्राग्न्योः । इति पुरोडाशार्थान् । इदमदित्यार्थार्थान् । पिण्ड घ्या ययामागं व्यायर्तधम् । पयामागं व्यापतेथामियन्तयानिर्देशः । इदमिन्द्रायोरिदमदिन्याः । उपाधव प्रचारः सौं. पाम् 1 मार्जनान्त माग्नयादीना चतुणां चतुर्धाररणं कृत्वा वहिप करेति । ततोऽदिति- परं महगे परिहरति । पूर्ववद्भक्षयन्ति । आधानदक्षिणादानम् । पनमानः ' अमीदजपूर्णपात्रसासूनोपरहणनिक्रयदय के दाने । अननवा निष्कमदमे ते दास्ये । अपर्यो अनडनिष्क्रपदन्य ते दास्पे । होतधेनुनिष्कपद्रव्यं ते दास । ऋविनो यासोगोमिथुनद्वयनमरणगानिकपश्यं पो दास्से । सप्तदशकरोड पाननादीनां निवृत्तिः । तीमय प्रतिमहः । अपपो परिहितवसदानं च । प्रसन्न स्थास्याम इत्यादि पवनानेरियकार्यम् । मिमिष्टि संनि । गाधान सभामम् । 1 . 1 ·अग्नेयादीष्टयः । तत्रानेयोष्टिः । १३ अजलधारणम् । आधानाद्वादशरात्रमजला अग्नयः। द्वादशाहमजलेष्वग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नहतं वासो बिमति । दशहोतहोमः । अमिहोत्रमारफ्यमानो दाहोतारं मनसानसाहवनीये साहं दुखाय सायमग्निहोत्रं जुहोति । यजमान आचम्य प्राणानायम्य अग्निहोत्रमारप्स्ये तेन यावजी होण्यामीति संकरम्प पुनः अग्निहोत्रमारप्यमानो दशाहोतारं होण्यामीति संकल्प्य राहो होमकर्मणि अवयु खाणे इत्यध्ययुं वृणुयात्-~ अध्वर्यः लौफिकाज्यं जुबां सद्गृहीतं चतुर्गृहीतं पा गृहीत्वा तस्मिन्नेवाश्यपादिके दखहोतारं मनसान्द्रत्य जुहुयात् । मन्त्रस्तु-~- चिनिः मुफ् चित्तमाज्यं वाग्वेदि: आधीतं बर्हिः केती अगिः विज्ञातमग्निः यायप- तिहोता मन उपवक्ता प्रामो हविः सामायुः । इति संततं मनसा जपित्वा । अथोश. शुवाक्यशः पाठश्च । वाचस्पते विधे नामन् । विधेम ते नाम । विधेयमरमांक नाच । याचस्पतिः सोम पिबतु । आस्मासु नम्णं धास्वाहा । यज० वाचस्पतये ब्रह्मा इदम् । अग्निहोत्रहीमः । यजमान आचम्य स्वयमग्निहोत्रं पयसा होण्यामीति संकल्प यथासूत्रं जुहुयात् । आप- स्तम्बीयस्तु-तस्मिन्सायमग्निहोने व्याहृतीभिहविरपसादयेत् । नियत उपसादनमन्त्री निवर्तते । वत आरभ्य संवत्सरेऽतीते यदनन्तरं सायमग्निहोत्रहोमस्तप्राप्येवमुपसादयेत् । दक्षिणादानम् । त्रयोदशेऽद्धि प्रातरग्निहोत्र हुवाजस्रोत्सर्ग कृत्वा यो प्रथमामग्निहोराय दोन्धि ता गां ब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । सारस्वतहोमानुष्ठानम् । संस्थिते सैष्टिक - न्याधेये यानन्तरा पौर्णमासी तस्यां पौर्णमास्यां नपर्वदिने या यजम्यनः मात्र मिहोत्र हुत्वा दर्शपूर्णमासावारममाणः सारस्वतौ होमी होप्यामीति संकल्य अस्मिन्सार- स्वतहमिऽश्वयुं त्वामहं वृणे इति शृणुयात् । मध्वर्युराहवनीयं विद्वत्य लौकिकाव्य मुहार सदगृहीतं गृहीत्या पूर्णा पक्षात पूर्णा परस्तादुन्मध्यतः पौर्णमासी जिगाय तस्यां देवा अधिसंघसन्तउत्तमै नाफ इह मादयन्तार स्वाहा । पौर्णमास्या इदं० । पुनर्गृहीता । यत्ते देवा अधुर्मागधेयममावास्ये संरसन्तो महिला नो पई पिपृहि विश्ववारे रपि नो धेहि मुमगे सुरिर स्याहा । अमावास्या इदं । अनि परियजेत् । अन्यारम्भणायेप्पनुष्ठानम् । यजमान आचम्य दर्शपूर्णमासा. बारपग्रमानोऽवारम्भणीयया यक्ष्ये । विद्युदासिल ! अस्यामन्वारम्मणीयायामध्यर्थ वामाई कुणे । इत्याएं वृणीयात् । एवं ब्रह्माणं होतारमनीयं च । विहरणादि । चतुर्दशी ये प्रविष्ट ५ ·। अग्नयादीष्टयः । तत्राग्नेयेष्टिः। पञ्चदशी या । आन्वारम्भणीप हविः । पौर्णमास तन्त्रम् । पञ्चदश सामिधेन्यः । एकत्रि शकपालानि स्थाली च । उत्पानपात्रम् । अन्वाहार्यस्यालीवर्जमितराणि प्रकृतिवत् । देवस्य ला० । हस्ताभ्यामग्नाविष्णुम्यां जुटं निपामि । सरस्वत्यै जुष्टं निर्यपामि । सरस्वते जुष्टं निर्मपामि । भानवे भगिने जुष्टं निर्मपामि । भग्नाविष्णू द्रव्य रक्षेधार सरस्वति हव्यर रक्षस्व सरस्वन्हायर रक्षस्वाग्ने भगिन्य रक्षले युपसादनम् । देवस्य त्या० अग्नाविष्णुभ्यां वो जुष्टं क्षामि सरस्वत्यै वो जुष्टं प्रोक्षामि सरस्पते यो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नये भगिने वो जुष्टं प्रोक्षामि । उन्करे त्रिनिनीय । यथाभागं व्यावर्तधम् । इदमग्नाविष्ण्वोः सरस्वतोग्नेर्भगिनः । पेपणार्थान् । इद सरस्वत्याः । इति चर्वार्थान् । देवस्य त्वा० मग्नाविष्णुभ्यां जुष्टमधि- वपामि सरस्वते जुष्टमधिवपाप्यम्नये भगिने जुष्टमधिपामि धान्यम० । मन्त्रेणाष्टो कपा- लान्युपधाय । तूष्णी त्रीणि । मोऽसीति स्थालीम् । ततो द्वितीयचतुर्थप प्रष्टमानामा- वृत्त्या द्वादश कालानि सरस्वतः। ततोऽटाव नेर्भगिनः । पिष्टान्युप्य तण्डुलानुपुनाति । अप उत्पूय स्थल्यामानयति । पिण्ड कृत्या यथाभागं व्यावर्तन्वम् । व्यावर्तेषाम् । इदर सरस्वतः । इदमग्नेगिनः । प्रथममधिनित्य तण्डुलानोप्योत्तरायधिश्यति । प्रथनं पुरो. दाशानामन्तरित सपाम् । प्रथमं तूष्णीमभिधार्य मन्त्रेणेतराणि । सरस्वत्यै जुष्टमभि- घास्यामि' सरस्वते जुष्टमभिः । अन्नये भगिने जुटमभि० । पूर्वरचरोरद्वासनम् । प्रियेणे. त्यासादनम् । प्रथमवर्ग यज्ञोऽमीति त्रयाणाम् । अयं यज्ञो ममाम्ने चतुहातत्यासन्नाभिमर्श- नम् । प्रथमस्य पूर्ववत्प्रचारः । अनुमन्त्रणं च । सरस्वत्या अनुहि । सरस्वती यज । सरस्वत्या इदं० । सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नार्थ पुषेयम् । सरस्वते अनुभूहि । सरस्यन्तं यज । सरस्वत इदं० । सरस्वतोऽहं देक्यज्ययान्नादो भूयासम् । अग्नये भगिने. नहि अग्नि भगिनं यज । अग्नये भगिन इदं । अग्नेर्भगिनोऽहं देव० लादो भूयासम् । न पाणहोमः । नारिष्टान्हत्या । ततो जुहारसम्मकगृहीत्वा । चितं च स्वाहा । चित्ता- येदं चितिश्च स्वाहा । चित्या इदं० । आकृतं च स्वाह्म । भाक्तायेदं० । आफ- तिय स्वाहा । आफ्या इदं० । विज्ञातं च स्वाहा विज्ञानायेई । विज्ञानं च स्वाहा। विज्ञानायेदं । मनश्च स्वाहा ! मनस इदं शरीक्ष स्वाहा । शकरीम्य इद । दर्शय स्वाहा । दीयेई० पूर्णमासय स्वाहा पूर्णमासायेदं० । वृहच स्वाहा । बृहत इदं० । रपतरं च स्वाहा । रपंतरा० । प्रजापतिर्जकनिन्द्राय वृधो प्रायच्छतुमः पृतनायेषु तस्मै विशः समनवन्त सर्गः स उपः स हि हन्यो वभर स्वाहा । प्रजापतय इदं विष्ट- कतादि । प्रथम चतुर्धाकरणं करोति । दक्षिगादानम् । गोमियुननिष्क्रपदव्यमन्त।। यासाद्य । ब्रान्त्र मासीति । सहमपारसमससीयमणं तम मर । तेन गोमिथुननिष्क्रय- द्रव्येगा । यो गौमिथुननिष्कप० । देवि दक्षिण उत्तानस्वारसः पतिगृह ·अग्नेयादीष्टयः । तत्रानेयेष्टि हातु । रोनामृतत्व। अग्नाविवाहमु । सरस्वत्या अहमु । सरस्वतोऽहम० । अग्ने- भगिनोऽहमु० । अगन्म दर्शपूर्णमासापारपत्यमान दर्शपूर्णमासापारम्त्यमानमगन्म संदृशस्त इमादि । यही मन यज्ञशचमवर्जग । सिद्धमिष्टिः सतिष्ठते । चतुर्होनुहोमः । - दर्शपूर्णमासावारप्त्यमानश्चतुर्होतारं मनसानत्याहवनीये साहं हुस्वाथ दर्शपूर्णमासा धारभते । यजमान आचम्य दर्शपूर्णमासावारममाणपतुझैतार होण्यामीति संकल्प अस्मिश्चतु तृहोंमेऽपयुं त्वामहं वृण इति वृणुयात् । अपर्यु.-आहानीयं विहस लौकिकाग्यं जुहार सकगृहीत गृहीत्वा । पृथिवी होता । चौरम्पर्यः । रुद्रोऽत्रीत् । वृहस्पतिरुपवक्ता । इति संततं मनसा जापित्वा । अयोपाशुजप. { वाचस्पते वाचो वीर्येण । सभृततमेनायक्ष्यसे । यजमानाय पार्यम् । आसुपस्करस्मै । याचस्पतिः सोम वितु ।' जजगदिन्द्रमिन्द्रियाय स्वाहा । इति वाक्यशः पाठश्च । वाचस्पतये ब्रह्मण इद० । अग्नि पारसजेत् । इति चतुझे तृहोगः । भय दर्शपूर्णमासारम्मः । यजमान आचम्य माणानायम्य परमेश्वरप्रीत्यर्थ दर्शपूर्णमासाभ्या यो । तत्र प्रधानदे. बता । तत्र पौर्णमायाम् । १ अमिः २ विष्णुः ३ भापोमो । अमावास्यायाम् । १ अग्निः । २ विष्णु: ३ इन्द्राग्री 1 इति असनयतः । सनयतः पौर्णमास्या पूर्ववत् । अमावास्यायाम, अग्निः विष्णु, महेन्द्रः । आपस्तम्बाना तु । पौर्ण- मास्याम् । अनिः प्रजापतिः । अमावास्यायाममिः इन्द्रामी । इन्यसन्मयतः । समपतस्तु पौर्णमास्यामग्नि प्रजापतिः अग्नीषोमी। अमागस्यायामग्नि. वर्षपर्यन्तमिन्द्रः । अनन्तरं महेन्द्र । भय पौर्णमासयागः। संस्थाप्य पौर्णमासी मिन्द्राय वैमृधाय पुरोगसमकादशकपालमनुनिपति ॥ १ ॥ समानतम समामनन्ति ॥२॥ समानतन्त्रपक्षाभपण प्रयोगो लिप्यते ।

·.
-
३६
अग्नेयादीष्टपः । तत्रायोष्टिः।
यजमान आचम्य पवित्रपाणिः श्रीपरमेश्वरमीत्यर्थमन्द्रवैमृधेन समानतन्त्र कुर्वन्पौर्णमा-
सेन यक्ष्ये । इति प्रथमपौर्णमासयागे संकल्प.। द्वितीयादौ पौर्णमासेन यक्ष्य इति सकल्ल्य
यथासूत्र यागं कुर्शदिति शम् ।
प्रथमपौर्णमासे व्याहृतिभिईवीपि आसादयेत् । संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ।
इतीष्टयः।
--

·आधानप्रयोगमन्त्रज्ञाप्यम् । . अहं वर्ष सजाताना विद्युतामित्र सूर्यः । इदं तमधितिष्ठामि यो मा कथाभिदासति ।। १ ।। (आश्व गृ० १ । २४।८) भाष्यम्कुलज्ञानाचारवपुर्वयोगुजेरहं सजातानां समानानां मधे धर्म श्रेष्ठः ज्येष्ठ इति यावत् । विद्युतां प्रकाशयतां ग्रहनक्षत्रादीनां मध्ये सूर्य इव इदम् इमं तम् । विष्टरम्, अधितिष्ठामि, अभितिष्ठामि, तं पुरुषमुद्दिश्य विष्टरवद्रदम् । अभिलक्षीकय अभिभ्य या तिष्ठामि, अधः कृत्या उपर्युपविशामि, यः कश्चन मा माम् । मभिदासति, उपक्षीणं फर्तुमिच्छति दम् उपक्षये। अमृतोपस्तरणमसि ॥ २॥ ( आ० गृ० १ १ २४ । १२) भगृतस्य उपस्तरणम् । भान्छादनगसि, अथवा अमृतं जठरूपम् । उपस्तरण. माग्छादनमसि । मित्रस्य त्वा चक्षुपा मतीक्षे॥३॥ (आ० गृ० ११२४।१३) मित्रस्य चक्षुषा त्या त्या प्रतीक्षे अवलोकयामि मित्राधिष्ठितं चक्षुः अथवा मित्रस्य मादित्यस्य मित्रस्य हि शान्तं चक्षुः । अथवा हे मधुपर्क जगन्मित्रस्य मूर्यस्य 'चक्षुषा स्वामवलोकयामि न तु वैरिचक्षुषा अनुकूलोऽयमिति बुझ्धुपादनाय मित्रशब्द. प्रयोग इत्याह " मित्रस्य वा चक्षुषा प्रेक्ष इसाह मित्रत्वाय ॥ तै. बा. ३।२।४ भेक्षे प्रतीक्ष एतावान्भेद उभयत्र । देवस्य त्या सवितुः प्रसवैश्विनी_हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां मतिगृहामि ॥४॥ (आ. गृ० १ । २४ 1१४) भाष्यम् -- देवस्य त्वाशब्देन मधुपर्क उच्यते, देवस्य सवितुः प्रसने अभ्यनुज्ञाय धर्तमानः देवेन सवित्रा प्रसूतः अश्विनोहुभ्यां न स्याभ्याम् । अश्विनौ हि देवानामध्य! पूष्णो हस्ताभ्याम् । न स्याभ्याम् । पृपा हि देवानां भागधुग्मागपूरकः प्रतिगृहामि खो करोमि मधुपर्कमिति यावत् । मधुपर्क:-दधिमित्रितं मधु दधिमिश्रित सर्पिा । मधु वाता मनायते मधु क्षरन्ति सिन्धयः । माध्वीनः सन्वोपपीः ॥ ५॥ ० सं० म० ११ १४१९११६ ·। आधानमयोगमन्त्रभाष्यम्। म.प्यन--प्रतापने का यज्ञमा मन इग्टते यजमानाय या वायवो मधु माधुपितं का क्षरन्ति यन्ति प्रयाउन्तीत्यर्थः । तथा मिन्धव. सन्दनशीला नघः समुद्रा मा मधु माधुरितं समीयं रमं क्षरन्ति, एवं नोऽस्मभ्यमोषधी: फय्याकान्ता ओमधमश्च ताथ मापीर्माधुयोपेनाः सन्तु भवन्तु ! मधुनक्तमुक्तोपसी मधुमत्पार्थिवे रजः । मधु चौरस्तु नः पिता ॥ मापन --नतं रागिनोंमार्फ मधु मधुमती माधुयोपिनाउमदा भरतु । उतापि चौपस टप.कारक्षितान्यहानि च मधुमन्ति भवन्तु । पार्धिय रजः पृथिव्याः संपन्धी सोकोऽ. रमकं मधुमत् माधुर्यविशिष्टस्टयुक्तो भवतु । मिता वृष्टिप्रदानेन सर्वेषा पालयिता पोर्तुगेकोऽपि मधु मधुयुक्तो मस्तु । •मधुमानो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माम्चीगायो भवन्तु नः ॥ नः मामाकं यनस्पति नाना पाटपिता पाभिमानी देयो मधुमामाधुर्योप. राहलयानस्तु । साशं फलमस्मभ्यं प्रयच्छवियर्थः । सूर्यः सर्वस्य प्रेरकः सविता प मधुमान। गाय: अमिलोत्रापर्श अनाथ नोडरमा मा धुपितेन पयसा युका भन्नु। वसवस्था गायत्रेण छन्दसा मसयन्तु । (आश्व० ११२४ । १४) परायः रया न गापण ग्रन्दसा मक्षपन्त । एवं सत्र । रुद्रास्वा श्रेष्टुभने सन्दसा भक्षयन्तु । आदित्यास्त्री जागतेन स्टसा भक्षयन्तु । विषे ला देवा आनुष्टुभेन न्टमा भसयन्तु । भूनेभ्यस्त्वा भनेम्पः प्राणिमाम्यस्या र मुशिफामा पर्यः । पिरानो टोदोऽसि ॥१॥२४ । १६ माणधारमादिगुरी. सकसीहिरोन स्तिया रागत सी निराजविरानो रोहः परिणाममा रमः म स्वमसि समास प्राश्रमापर्यः । रानी दोहमीप ॥ है उदक संदिरा दो पापानमारभन रणनीय अभो, पानुपाम् ।

·३. आधानप्रयोगमन्त्रमा यम् ॥ माय दोहः पद्याय विरामः। किंच मयि विश्वे या पद्या पाया पादयों साधी सप तस्य तदर्थ विराजों दोहः ।। म सस्कृतं जल भोति शेषः । अमृतापिधानमसि । ( १।२४ । २१), अमृतरूपमा आदनमसि । तस्मात्यामाचामीत्यर्थ । सत्यं यशः श्रीमयि श्रीः श्रपताम् । (१२४ । २२) सस्य यश श्री: मयि श्रयताम्, आश्रय करोतु इसर्थ । माता रुद्राणां दुहिता वसूनो स्वसादित्यानायमृतस्य नाभिः ॥ अनुवोचं चिकितपे जनाय मागामनागामदिति वषिष्ट ।। अमृतस्य क्षीरस्य नाभिराश्रयः भुवितके छन्दसि व्यवहिताधेयुक्तरुपसर्गस्य बोच. मित्रान्वयः प्रयोचं प्रचामि, चिकितेश, चेतनास्त जना यूयम् इमा गाम् । मा पधिष्ट मा घताम् । किंभूताम् अनाग,मनपराधाम् । अदिति देवमातर पयोदानात् । माता रुद्राणा- मित्यादिपथार्थम् । यो अश्वत्यः शमीगर्भ आरोह वे सपा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यात्रियः पेतुभिः सह ।। (ने० प्रा०११२११) है अरणे रे त्यपि निमित्तभूताया सत्या शमांगों योऽश्वत्यः स च तना शभ्या समोत आरोह समारुह्य मस्त ताहामश्वय ते बदध ब्रह्मणा मधेण यज्ञिये केवभि- जाहलीञ्चनैरभिमन्नणादिवश्यमाणसस्कारच सह हरामि यज्ञभूमावानयामि । अर केतुभिरितिपदेन वैश्विपात्राणि इत्युक्श तपामपि अभिमाः प्रयुज्यते । अश्वत्याहव्यवाहाद्धि जाताममेस्तनूं यक्षिया संभरामि । शान्तयोनिर शमीगर्भममये मजनयितवे ॥१॥२११) हम वहतीति हन्यवाइग्निस्तद्रूपोऽयमश्वत्योऽश्वरूप धृत्वामस्तस्मिन्वृक्षे प्रविश्य सवत्स- रमवस्थितत्वात्तस्माद धायाजातामुत्पन्नामगि समरामि सपादयामि । कोशीम् । मलेशिया, तनू लौकियदाहपाकादि हेतुर्यज्ञिया तन् । अरणिरूपा तु या यज्ञार्हा शान्तयोनि दाहप्र. काशदनभिव्यक्त्या शान्तामन्युत्पादकत्वेन योनिश्च शमीग शमी वृक्षवेष्टिताश्वत्थवृक्षज- ब्यत्वेन शमीगर्भमादृशीमरणिमनये मजनयितनेऽनेरत्पादनार्थ सभरामोति पूर्वत्रन्ययः । आयुर्मयि धेटायर्यजमाने।। ( आप० पी० सू० ५।१४) हे आणे मयि यजमाने च आयुर्धारय, आयुष्म त कुरु इति अचर्य प्रार्थयते । वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्या परिससा । स्पोनमा विशन्तु नः ॥ (ले० प्रा० १।२११) ·आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम्। सा० भा० विश्वा नराणा हितकारी वैश्वानरोऽग्निस्तस्याग्ने स्वरूप पृथिव्यां परिससा परित, पारय स सिकता स्योन सुख यथा भाति तथा नोऽस्माक देवयजनमाविशतु । पदिदं दिवो यददः पृथिव्याः संनशाने रोदसी संबभूवतुः । ऊपाकृष्णमवतु कृष्णमूपा इहोभयोर्यझियमागमिष्ठाः॥१२॥१ सा० भा० दिव सबन्धि यदिदम्पररूप पृथिव्या स्थापित पृथिव्या सरन्धि यददः पृष्गरूप चद्रमास स्थापित तत्र यपद्वय सजज्ञाने सम्यगरगच्छन्त्यौ रोदसी यावा पृथिव्यौ सबभूमन परस्परसगते अभूताम् । तर यकृष्णरूप यावापृधि रूपमस्ति तदे- तदपान् दिन तरूपभूतानातु रक्षतु । ते चोपास्त कृष्णमयन्तु । उभयोावापृथिव्यो. सबधि यज्ञिय यज्ञयोग्यमशद्वयमिह देवयजन आगमिष्ठा आगच्छतु । जनी कुर्वाणो यत्पृथिवीमचरो गुहाकार मासुरूपं प्रतीत्य । तत्ते न्यरतमिह संभरन्तः शतं जीवेम शरदः सवीराः॥६॥(१।२।१) सा० मा० हे अग्ने समासुरुप भूपकरूप स्वीकृय गुहाकार पर्वतगुहाया आकारो यथा भाति तधोतीबिलानि कुर्माण पृधिरीमचरो भूम्या चरितमानसीति यत्तत्र व्यक्त निगूद ते त्वदीय सारमिह देवयाने सभर त सपादयतो यय सवीरा पुत्रभृन्यसहिता शरद शत शतसख्याफान्सर सरान् जीयेम सारा वारे सहिता क्षत्रियमुर्धन्यसहिता इति वय राजन्यान् ब्राह्मण इति ब्राह्मणस्य विशेषित यात्तथा प्रार्थना अमेर्युक्ता इति उत्प साम । वीरशन्दोऽपि तर योद्धृतमे रुद्ध । इत्यनवयम् । फर्ज पृथिव्या रसमाभरन्तः शतं जीवेम शरदः पुरुचीः । घम्रीभिरनुवित्तं गुहासु श्रीरं त उर्व्याधिरा भामः ॥७॥(१४२११) सा० भा० पृथिव्या रस सारमूज क्षीरा देव समान वल्मीश्वपारूप सभरतो वय शत शरदो जीरेम । पीसी शरद पुरूची पुरुणि यहूनि भोग्यान्यञ्चन्त सपादयन्तीति पुरुय्यरतादशी । यौहश रस गुह मु भूचिदेषु यम्रीमि पिपीलिकासदशीभिरनमित्तमनु क्रमेण रयम् । हे उ त छोर पदीयोनस्थानीयां वस्नीक्यपामाइन्य वयमवधिरा अनुपहतनोपेन्द्रिया भूयारम । प्रजापतिसृष्टानां प्रजानां क्षुषोपहत्य मुक्तिं नो अस्तु । उपमभिन्नभिपमूनै मजाभ्यः सूदं गृहेभ्यो रसमाभरामि ॥८॥(१२२११) सा० भा० या प्रजा प्रजापतिसृष्टास्तासा निवारणाय नोऽस्मन्समधीद कर्दमरूप मुक्ति मुटु प्रप्तमस्तु । पेयमिडन याचोस , उभय प्रनाम्य प्रजार्थमुषप्रभिन्नमत्यन्त- साम प्य यथा माति तपैकीभुत तादश सुदरस पसरूर गृहेग्यो पहनीनामायतनार्थ- माहरामि इहानयामि ।

·भाधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । यस्य रूपं विभदिमामविन्दद्गुहाप्रविष्टा सरिरस्य मध्ये। तस्येदं विहतमाभरन्तोन्उम्पसारमस्यां विधेम ॥ ९॥(१।२।१) सा० भा० पुरा प्रजापतिर्थस्य वराहस्य रूप विभ्रद्धार्यमाण इमां पृथिवीमविन्ददलभत । कादशी सरिरस्य मध्ये प्रल्यकालीनजलस्यान्तर्गुहा गोप्य स्थान पाताटरूप प्रविष्टाम् । तस्य वराहस्य विहत पात्रोखातमिद मृद्रव्यमाभरन्त आनयन्तो वयमस्या पृथिव्यामन्छ । बटार पैयध्वं यथा न भवति तथा विधेम कर्माण्यनुतिष्ठेन । सरिर नाम सटिल जलम् । याभिरह हज्जगतः प्रतिष्ठामुर्वामिमां विश्वजनस्य भीम् । वा नः शराः सन्तु सर्वाः ॥ १०॥ (११२११) सा० भा० जगत स्थारादे प्रतिष्ठामाश्रयभूता विश्वजनस्य भी सस्यादिद्वारा सर्वजन. स्य पोपयित्रीमिमामुनी याभि शर्कराभिरद्द हदृढीकृतवान् मजापति । शर्करा क्षुद्रपाषाणाः। अग्ने रेतचन्द्र हिरण्यमयः संभूतममृतं प्रजासु । तत्संपरन्नुत्तरतो निधायातिप्रयच्छन्दुरिति तरेयम् ॥ ११ ॥ (११२११) सा० भा० तद्धिरण्य तत्समरन्सपादयतनभित्सानिवारणयोत्तरपार्श्वे तदिरण्य निधाय देष्याय रजतमतिप्रयच्छन्नह दुरिति दुर्गति तरयम् । अधी रूप कृत्वा यदश्वत्येऽतिष्ठः संवत्सरं देवेभ्यो निलाय । तत्ते पक्तमिह संभरन्तः शतं जीवेम शरदः सवीराः॥१२॥ (१४२११) सा० भा० है अग्नेय यादाश्वः सातदीय रूप च सम्यवृत्वा देवेभ्यो निटाय गूढोप- कम्य सवासर निरन्तरमश्वये स्थितवानसि । तत्तदा ते त्वदीय नक्तमश्वथे निगूढ़ तेज. सारमिह यज्ञभूमौ सभरन्त, सपादयन्तो यय सवीरा पुत्रभृत्यसहिता शत शरदो जीवेम । अन्यार्थ पूर्ववदयगन्तव्य । ऊर्जः पृथिव्या अध्युत्थितोऽसि वनस्पते शतघल्लो विरोह । त्वया क्यमिपमूर्न मदन्ती रायस्पोपेण समिपा मदेम ॥१३ (है. बा.११२।१) सा० मा० हे वनस्पत उदुम्बरपृक्ष ऊों रसनिमिचानसिद्धये पृथिव्या अध्युस्थि. तोऽसि भूमेरूपार प्ररूदोऽसि अतोऽस्माभिन्छिनोऽपि पुन शतकला पातशाखायुक्तो विरोह विशेषेण प्रादुर्भनालयोपना वयमिपमन्नमूने रस च मद तो हर्पपुर सर प्राप्नुवन्तो रायरपोषण धनपुष्टया समीचीनानेन युक्ता मदेम पुनरपि हुष्पारम । गायरिया नियमाणस्य यत्ते पर्णमपतत्तृतीयस्यै दिवोऽपि । सोऽयं पर्णः सोमपर्णाद्धि जातस्ततो हरामि सोमपीथस्यावरुध्ये ॥१४॥ देवानां ब्रह्मवादं वदतां यदपाशृणो सुश्रवा चै श्रुतोऽसि । तनो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं तत्संभर स्तढकन्धीय साक्षात् ।

·६ आधानमयोगमन्त्रमाप्यम् । साल भा० हे सोम तृतीयस्यै दिनोऽधीम. लोकमारभ्य यणमायां तृतीयस्य द्युलोकस्यो. परि गायत्रिया हियमाप्यस्य गायत्रीदेवतया बलादाहियमाणस्य ते तर यापर्ण भूमावपतत्सोऽयं, पर्णः पलाशवृक्षःस व सोमपर्णाजात इति पर्णनामधेयेनैव प्रसिद्धः । ततस्तस्मात्कारणासो- मपीथस्यावरुध्यै सोमपानस्य सिद्धये हरामि त्वामिहानयामि । किंच पलाशवृक्षच्छायायामुप. विश्य ब्रह्मवादं वदतामात्मविषयं संवादं कुर्वता देवाना संबन्धं,ब्रह्मनादं, यद्यरमाकारणात्त्वमुपा- शृणोः समीप स्थिता श्रुतनानसि । अत एव मुश्रवा इति नाम्नेव त्वं श्रुतोऽसि प्रसिद्धोऽसि तत्तस्मात्कारणाचदानयने प्रवृतं मां ब्रह्मवर्चसमाविशतु। तत्तादृशं पर्णाख्यं संभरनहं ब्रह्मर र्चसं साक्षादवरुन्धीय विलम्बमन्तरेण प्रानुयाम् । यया ते सृष्टस्याग्नेतिमशमयत्मनापतिः । तामिमामप्रदाहाय शमीर शान्त्यै हराम्यहम् ॥ १५॥ (१।२१.१) सा० भा० हे शमीवृक्ष ते पदीयया यया शाखया प्रजापतिः स्वसृष्टस्यामेहेति, पदाहरूपमायुधमशमयत्तामिमां शमी पूर्वस्य दाहस्य शान्या इत ऊर्धमपदाहाय च हरामि यज्ञभूमावानयामि। यसे सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आर्छज्जातवेदः । तया भासा संमित उ6 नो लोकमनुप्रभाहि ॥१६॥ साभा० हे जातवेदः प्रजापतिना सृथस्य यतः शीघ्रं गच्छतस्ते तत्र मा या दीप्तिर्षिक- सवृक्षमार्छत् प्राप्नोत्तया भासा संयुक्तः सन्नोऽस्मदर्धमुरु विस्तीर्ण लोकं स्थानमनुप्रभाहि अनुक्रमेण प्रकाशय। यत्ते तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दज्जातवेदो मरुतोद्भिस्तमयित्वा । एतत्ते तदशनेः संभराभि सात्मा अग्ने सहृदयो भवेद ॥१७॥ (१२।१) सा० भा० हे जातवेदः पुरा कदाचिन्मरुतो देवा विद्वपादद्भिस्वदीयां ता जाला तम- यित्वा शमयित्या म्लानि प्राप्य तान्तस्य यानि प्राप्तस्य ते तत्र यद्धृदयमाच्छिन्दस्तदेतते हृदयमशनेः सकाशादहं संभरामि ! छिनस्य हृदयस्याशनौ प्रविष्टत्वात् । ततः संभरणं, युक्तम् । तस्य हृदयस्य मया संभृतत्वादिह देवयजने हेऽने (वं सामा सस्वरूपः सहृदयो हृदययुक्तश्च भर। यस्पर्पपश्यत्सरिरस्य मध्ये उवामपश्यज्जगत: प्रतिष्ठाम् । तत्पुष्करस्यायतनाद्धि जातं पर्ण पृथिव्याःमथन हरामि॥१८॥(१२।१) सा० मा० जगतः स्थावरजङ्गमरूपस्य प्रतिष्ठामाधारभुतामूली लन्धुकामः प्रजापतिः सरिरस्य मध्ये प्रलयकालीनजलस्यान्तयत्युष्करपर्णमपश्यत्तत्पुष्करस्य पर्ण हरामि देव. यजनभूमौ नयामि । कीदृशमायतनाद्धि जलमध्ये निमनाद,धारादुत्पनम् । हिशब्दों ब्राह्मण:- प्रसिद्धि सूचयति । तथा पृथिव्या. प्रथमभूमेर्विस्तारस्थानम् ।

·आधानपयोगमन्त्रभाप्यम् । सेवा समभर जातवेदो यथाशरीरे भूतेपुन्यक्तम् । स संभृतः सीद शीवः प्रजाभ्य उरुंनो त्येस्मनुपि विद्वान् ॥ १९॥ (ते० प्रा० ११२४१) सार मारे भातवेदो ये सामूविजः समभरन्समारयुक्त कृतवन्तः । कीदृशं वो भूतेषु प्राणिपु यथाशरीर तहरीरमनतिक्रम्य न्यक्तमौदर्यामिरूपेण निगूढ स तादृशस्त्वं संभृतः सभारयुक्तः भजाम्पा शिव प्रजाना मुखप्रदो भूचा सौदेह देवयजनस्थानमुपविश । विद्वान्सर्वलोकाभिज्ञस्य नोऽस्मदर्यमुरु विस्तीर्ण लोफमनुनेष्यनुक्रमेण रापादय । उद्धन्यपानमस्या अमेध्यमपपाप्मानं यजमानस्य सन्तु । शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चततः शंनोमाता पृथिवी तोकसाता ॥ २० ॥ (१।२१) सा० मा० अस्मा: 'पृथिव्याः संबन्धि यास्थानं निष्ठीवनादिभिरपहतत्गदमेध्य यज्ञायोग तदिदानीमुद्धन्यमान सद्यजमानस्य पाप्मानमपहन्तु । प्राध्यादि चततः प्रकृष्टा दिशा नोऽरमा प्रति शिवा सुखप्रदाः सन्तु तोकसाता तोकसातयेऽपयलाभाय पृथिवी माता मोऽस्माक शं मुख करोतु । शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शेयोरभित्रवन्तु नः ॥ २१ ॥ (१।२।१) सा०मा० आपो देवोरिमा जनदेवता नोऽस्माकमभिएयेऽभीष्टप्राप्य पीतये पानाप श भक्न्तु मुखप्रदा भवन्तु किंच नोऽस्माकर श मुख सपादयितु यो. दु ख पृधात चाभि- सरन्तु सर्वतः प्रवर्तन्ताम् । देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां ब्रह्मणे प्राणाय जुष्टं निर्वपामि ॥ २२ ॥ (ले० सं० ११११४) ब्राह्मणव्याख्यानम्----देवस्य त्वा सरितु. प्रसर इत्याह प्रसूरी । अश्विनो हुभ्यामि- स्याह । अश्विनी हि देवानमध्वयं आस्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै ब्रह्मणे प्राणाप माणभूताय मह्मणे जुष्ट निपामीत्याह । ब्रह्मण एजैनां जुष्ट निर्बपति । सा० मा० एनान्त्रीहीन् ( तण्डुलान्या ) प्रिय हविर्षया भाति तथा निर्वपति एवं चतुर्षपि मन्त्रेषु सरगन्तव्यम् । प्रवेधसे कवये मेध्याय बचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे। यतो भयमभयं तन्नो अस्त्वव देवान्यजे हेड्यान्स्वाहा ॥ २३ ॥ (११२।१) मा० मा० घेधसे कर्मद्वारा जगतो धात्रे काये पिटुपे सर्मज्ञाय मेधाय यायोग्याय वृषभाय देवश्रेष्टाय वृध्ये कामाना वर्षपित्रे वह्नये वन्दारु वयो नमस्कारशील याश्यमरमाभिः पारगम् । प्राणिना यतो यम्मानरकाद्भय तनमान्नोऽस्माकममयमस्तु । हेज्यानोधयोग्या.

·- G आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । नस्मंद्विरोधिनो देवानरयजे विनाशयामि । " न ममेति स्वस्वताया ( स्वसत्ताया ) निव- त्तिमपि कीर्तयेत् " इतिवार्तिककारोक्त्या यजमानेन सर्वत्र उद्देशत्यागौ वक्तव्यौ । सूत्रका- रास्त्वन न सूत्रयावभरित्यपरम् । चित्रियादश्वत्यात्संभृता वृहत्यः शरीरममिस स्कृताः स्थ । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितास्तिस्रस्त्रिवृद्भिमिथुनाः प्रजात्यै ॥ २४ ॥ (१।२१) सा० भा० प्रामतडागादिचित्प्रभूतः प्रसिद्धोऽश्वत्थश्चित्रियः । हे समिधो यूयं चित्रि. यादश्वत्थात्संभृता मया संपादिता अत एव बृहत्यो महत्यः पूज्यास्तथा शरीरमभिसस्कृताः स्थ चरुगते महायाज्ये विवर्तनेन कृत्स्नं स्वशरीरमभिव्याप्य संस्कारयुक्ता भवथ । फिंच प्रजा- पतिरूपेण यज्ञपुरुषमुखेणे प्रादेशमात्रेण संमितास्तुल्यास्तादृश्यस्तिस्रः समिधस्त्रिवृद्भिर्भविष्य. दाहानीयादिरूपेण त्रिगुणैरग्निभिः सह प्रजात्यै मिथुनाः प्रजोत्पादनाथं मिथुनीभूताः । समिधाग्नि दुवस्यत घृतैर्वोधयतातिथिम् । अस्मिन्हव्या जुहोतन स्वाहा ॥ २५ ॥ (१।२।१) सा० भा० हे ऋत्विजोऽनया प्रक्षिप्यमाणया समिधा अग्निं दुवस्यत प्रीणयत भतिथि वैश्वदेवान्ते समागतं ब्राह्मणमिर पूजनीयमेनमनिं घृतैर्बोधयत दीपयत अस्मिन्ननौ हत्या हवीच्या जुहोतन सर्वत्र जुहुत ॥ उपत्याग्ने हविष्मतीर्घताचीर्यन्तु हर्यत । जुपस्व समिधो मम ॥ २६ ॥ (१।२।१) सा० भा० हे हर्यत भजनीय वढे हविष्मतीब्रह्मौदनाख्यहविष्मत्यो घृताचीर्घताच्यो घृतसंपृक्ता एताः समिधस्त्वामुपयन्तु । मम समियो जुरस प्रीया सेनस । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो धृतेन वर्धयामसि । वृहच्छोचा यविष्ठय ॥२७॥ (१।२।१) सा०मा० हैऽगिरोऽङ्गसौष्ठपयुक्त वझे त तादृशं सर्वकर्मसु प्रसिद्ध त्यां समिर्पितेन च वर्धयामसि वयं वर्धयामः । हे यविष्ठय युवतमाग्ने बृहच्छोचा महत्त्वं यथा मवति तथा दीप्यस्व । प्रजा अग्ने संवासयाशाच पशुभिः सह । राष्ट्राम्पस्मा आधेहि पान्यासन्सवितुः सवे ॥ २८॥ (११२१) सा० भा० तत्राग्निशब्देनाजः सबोध्यते तस्याग्निसबन्धित्वात् । " आग्नेयी या एषा ॥ इति श्रुत्यन्तरादग्निना सह प्रजापतिमुखानुत्पन्नत्वाञ्च । हे अग्नेऽजात्मन्प्रजा अस्मदीयाः पशुभिः सहाशा दिपर्तिनः प्राणिनश्च सवासय संगासनेन पालय । यानि राष्ट्राणि सवितुः सो परमेश्वरस्याज्ञाया पूर्वमासस्तानि राष्ट्राणि अस्मै यजमानायाधेहि सर्वतः यदजा संपादय।

·'आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । शल्करसिमित्यान उभौ लोकी सनेमहम् । उभयोलोकयोद्ध्याति मृत्यु नराम्यहम्।। २९ ॥ (३०' ब्रा० १२२२१) सा० भा० अहं शल्के काप्टलेशः (काठशकलें: ) अग्निमिन्धानः प्रघाटयनुभो लोकावेतलोकपरलोको सर्ने संजयेयम् । तयोरुभयोर्लोकयोद्धा समृसोभूना मृत्युमहमति. शयेन तसमि | जानवेटो भुवनस्य रेत इह सिञ्च तपसौ यजनिष्यते । अग्निमश्वत्थादधि हव्यवाहारानीगर्भाजनयन्योमयोभूः।।३०॥ (१।२१) सा० मा० हे जातवेदो ब्रह्मौदनिकाने भुवनस्य रेतः सर्वलोकस्य कारणभूतमाधातव्या. निरूपमिह सिख अनयोररप्योर्निपिन । यद्रेतस्तासोऽरमासंतापनामनिया उत्पत्स्यते तादरा रेत सिञ्चति पूर्वान्वयः । अयं ते योनिक्रत्तियो यतो जातो अरोचथाः । सं जाननग्न आरोहावा नो वर्षया रयिम् ॥ ३१ ॥ सा० मा० हे जनयितव्यारेऽयमरणिद्वयसवरते तवोत्पत्यर्थमुश्वियो योनिरंतुयुक्तमुप- चिस्यान यतो योन तत्त्वारोचथा लोके दीप्तिमानाशी । योनिगेतदरणिरूपं जानना- रोह । अथानन्तर नोऽस्माक रयिं धन वर्धय । अग्नी सासि सेधति शुक्रं शोचिरमर्त्यः । शुचिः पावक ईत्यः ॥ ३२ ॥ (ते० प्रा०,२।४।१।) सा० भा० अयमनी रक्षासि प्रनित्रवति । कोदशोऽमिः शुक्रशोचि. निर्मलदीतिरमयों मरणरहितः शुचिः शुद्ध पात्रकोऽन्येषामपि शोधक ईड्यः स्तुत्य. । मही विपत्नी सदने ऋतस्पा ची एतं धरुणे रयीणाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमश्वराणां जनययः पुरोगाम् ॥३३॥(१।२।१) सा० भा० रयीणां धनाना धरणे धारयियो हेऽरणी मही महत्यो पूजनीये विपत्नी प्रजानां पालयियात्रची अभिमुख सत्यौ तस्य सदने यज्ञस्य स्थाने एतमामछतम् । अन्तर्वनी गर्भिण्यौ युवा जन्य जनयितारमनि जातवेदस जाताना वेदितारमधराशा पुरोगां यज्ञानामप्रगामिण जनयथ उत्पादयतम् । दोया च ते दुग्धभृचोर्वरी ते ते भागधेयं प्रयच्छामि १३४॥ (भा श्री. सू० ५१८१७) + ये अरणी दोह्या दुग्धभून् । उर्वरीति द्विवचनार्थ एकाचनमार्षम् । दोह्या कामपू.- रणसमर्थे दुग्ध दुग्धवदाकर मधितमित्यर्थ. । अग्नि विभीति दुग्धभृत् । उरी विपुल- सामध्ये ते ते प्रसिद्ध अरणी ते तुम्य प्रयच्छामि । + एतचिहान भाम्य वाजसनेयपहिनाभाष्यद्रिपाउकापाहः श्रीधरशमिः तमित्या घेदयामि । - २ ·आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । आरोहतर शकरीममर्ते नाग्न आयुपावर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरा समादर्शमहं पूर्णमासं यज्ञ यथा यजै ॥३५॥ (ले० प्रा० १।२३१) सा० भा० हेऽरणी मम मदीयाः शकरी: शक्तियुक्ता अङ्गुलयो याः सन्ति तासां दशतं दशसंख्यायुक्तवर्गमारोहतम् । हे अग्नेऽरणिगर्भस्य चमपि ऋोन यज्ञेनायुपाऽस्मदीयेन दीर्घायुष्येण वर्चसा बलेन दशतमारोह । वयं ज्योग्दीर्धकालं जीवन्त उतरामुत्तरां समा- मुत्तरोतरसंवत्सरे विच्छेदमन्तरेण दर्श पूर्णमासं च यज्ञं यथा यजै यथा यजामि तथा भनमारोहेति पूर्वत्रान्वयः ॥ ऋत्वियवती स्थो अग्निरेतसो गर्भ धायां ते वामई ददे । तत्सत्यं यद्वीरं विभृथो वीरं जनपिप्यथः । ते मत्मावः प्रजनयिष्येये ते मा प्रजाते प्रजनयिष्ययः । भजपा पशुभिनेह्मवर्चसेन सुवर्गे लोके ॥ ३६॥ (ले० प्रा० श२।१) सा० भा० हेऽरणी युवामृत्वियवती ऋतुः प्राप्तोऽस्येत्वृत्रियो योनिः स ययोररण्योस्ते ऋस्त्रियवती प्रजननाभिमुखगर्भवत्यौ अमिरेव रेतोरूपेण गर्भो ययोस्ते अग्निरेतसौ तादृश्यौ स्थो भवथः । तादृश्यौ युवां गर्भ दधायां गर्भ पोपपन्तं ते तादृश्यौरों युवामहं दद आ. दत्तवानस्मि । ते युगं वीरं कर्म सुरं पुत्रं विभूयो धारयथः । अतो वीरमेव जमयिष्यथ इति यत्तत्सत्यं न तु मिथ्या । ते युवा मन्मतो निमित्तभूतात्मातः प्रजनयिष्येथे पोद्युः प्रातः काले सर्वथा वहिनमुत्पादयिष्यथः । प्रजाते वहिमुत्पादितपयौ ते युगामपि प्रजनयिष्यथः प्रजनयितारं कारष्यथः अतःस्वर्गे लोके प्रजया पशुभिर्बपर्चसेन च युको भविष्यामीति शेषः ॥ मयि गृहाम्यग्रे अग्निर रायस्पोपाय सुमजास्त्वाय सुवीर्याय । मयि मनां माये वर्गों दधारिष्टाः स्याम तनुवा मुचीराः ॥३७॥ (ले० सं० ५।७।९) सा० मा० अग्ने परकीयस्यानेश्वपनात्पूगनि सकीय पूर्वसिद्धं वहिनं गृह्णामि स्वात्म. म्येव यथा स्थिरो भाति तथा स्त्री करोमि किभयं धनपुष्टिशोभनापत्यशोभनभृत्या (वीर्या) र्थमस्य गृहीतस्याग्नेः प्रसादारप्रजामुत्पत्स्यमानां पुत्रादिका मयि स्थापयामि । वर्चः शारीरं बलं च मयि स्थापयामि । सुवीराः शोभनपुत्रभृत्योपता वयं तनुवा मदीयेन शरीरेण सहा. रिष्याहिंसारहिताः स्याम ।। यो नो अग्निः पितरो हृत्स्वन्तरमो मार आविवेश । वमात्मन्परिगृहीमहे वयं मासो अस्मार अवहाय परागात् ।। ३८ ॥ (ते० सं०५।७।९) ·आधानमयोगमन्त्रभाष्यम् । सा० मा हे पितरः पालका अस्मच्छीरागता भूतेन्द्रियविशेषा यमयों मरणरहिलो योऽग्निर्हसन्तहृदयाघवयत्रेषु मध्य मर्यान्मरणयोग्यानरमानाविवेश सर्वतः प्रविष्टस्तमनि यामात्मन्परिगृहीमहे स्वशरीर पर स्पिरं धारयामः सोऽनिरस्मानवहाय परित्यज्य मा परागा- स्यत्र मा गच्छतु।। चयनप्रकरणस्यो इमे ऋचे, उत्कृष्प भगयता आपस्तम्बेन मधानमकरणे अवयु: यजमानयोर्जपाय विहिते । तत्र चसनापूर्वमित्या आधानात्पूर्वमिति व्यारयेयम् । अपत वीत विच सर्पता नो येऽत्रस्य पुराणा ये. च नूतनाः । अदादिदै, यमो वसानं पृथिव्या अक्रन्भिमं पितरो लोकमस्मै ॥ ३९ ॥ ( ते मा० १।२।१), सा० भा० यमपुरयाः संबोप्यन्ते। हे यमपुरुया अत्रास्मिन्देशे पुराणा ये यूयं स्थान्त- नाथ ये पूझ स्प ते सर्वेऽप्यतो देशादपेतापगरयतावीत परस्परं वियुक्ता गच्छत पुनरपि विदुर मर्पत । यमो राजेदमवस्थानमदायजमानाय दत्तवान् । पितरश्वेमं लोकं स्थानविशेषमस्मै. यजमानार्थमन्तयन्तः । अग्नेर्भस्मास्यः पुरीपमसि ॥ ४० ॥ (१॥२॥१.) सा० मा० हे सिकतेऽमर्मस्म भासमानहेतुस्त्वमसि तथाः पुरीषं पूरणहेतुस्वमसि ।। संज्ञानमसि कामधरणं मयि ते कामधरणं भूयात्॥४१॥(१।२११), सा० मा० हे अप संज्ञानं सम्यग्ज्ञानहेतुः कामवरण कामानां धारणहेतुध लमसि ते. त्वदीयं यकामधारणं सामध्य तन्मयपि भूयात् । पददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्तु ॥ ४२ ॥ (ते० प्रा० ११११३), नायं मघ्रस्तथापि सूत्रकारेण उपनिवपनानन्तर ध्यान विहित तरकारोऽयं ब्राह्मणे विधीयते । यत् अदः इदं भूतारं दृश्यमानें चन्द्रमसि कलरूपं कृष्ण तस्मादसारग्वाद पाणां निश्पनकाले ताकृष्णरूपमत्र तिष्ठतीति ध्यायेत् । तथा सति धुलोकसंवन्धिन्यः भूलो. कसंबन्धिनि कृष्णे, चामिराहितो भवति । इति विद्यारण्यचरणा बभापिरे ।। उदेशले अघि मातुः पृथिव्या विश आविध महतः सघस्यात् । आसु खा ये दधिरे देवयन्तो हव्यवाई भुवनस्य गोपाम् ॥ ४३ ॥ (आ. श्री सू०१५१९१८) +हे अमे ! अधिमातु, पृथिव्या उदेहि उद्गच्छ । तथा सघस्थात् पृथिव्या सह विय. मानान्महत उदकात् 'महदित्युदकनाम । इति निघण्टावेकानसंख्याकोदकनाममु पठितम् ।। विश गन्छ । अविश आगन्छ । निरङ्कशप्रवेशेनाखुना बहिरुपमीयते । वयानलस्यो- दो स्थिति: प्रसिद्धा भुवनस्य गोषा रक्षक हव्याहं वो देवयन्तो यजमाना आखुम् आखू-- चति विदारयति पापानीसाखुस्त पापविदारण वा दधिर धितान्तः ।

·१२ आधानप्रयोगमन्त्रभाप्यम् । यत्पृथिव्या अनामृतं संवभूव त्वे सचा । तदप्तिरमयेऽददातस्मिन्नाधीयतामयम् ॥ ४४ ॥ ( आप० श्री० सू० ५।९।८) + यत्पृधिव्या सचा सहानामृतममरणधर्मकं निर्जलं वा वल्मीकं त्वे अन्यस्मै कोट. सचिर्थ संबभूव उदपद्यत । तद्वल्मीकपासंभाररूपमग्निर्लक्षणया तदुपासको यजमानः अग्नयेऽान्पर्थमददादगृहात्तस्मिन्यत्मीकरपारूपसंभारेऽयमनिराधीयतां स्थाप्यताम् । उत्समुद्रान्मधुमा अमिरागात्साम्राज्याय प्रतरां दधानः । । अमी च ये मघवानो वयं चेपपूर्जमधमत्संभरेम ॥ ४५ ॥ ( आप श्री० सू० ५।९।१०) + समुद्गादविदासिनो हदात् साम्राज्याय साम्र ज्यं प्रतराम उत्कृष्टतरं दधानो धारपन् मधुमान् मधुररसयुत ऊमिस्तरङ्ग उदागात् उर्वमयात् । तैमधमदकम्प्यम् ऊन वलयन्तमि रसं येऽमी मघवान इन्द्रप्रमुखा देवा धनवन्तो वा वयं च संभरेम पूर्येम । अनेन संभारे स्थापितैन वहिना बलबद्रसोपलब्धिरिति तात्पर्यम् । इयत्यग्र आसीः। ४६ + हे वराहविहते मृत्ले अमे सृष्टयुत्पत्तिकाले समियती प्रादेशमात्रपरिमाणा आसीः। अदो देवी प्रथमाना पृथग्यद्देवैर्युप्ता व्यसो महित्वा । अदृ५ हयाः शर्कराभित्रिविष्टप्यजयो लोकान्मदिशश्चतस्रः ॥४७॥ ( आप० श्री. सू० ५।९।११) + प्रथमाना विस्तृता देवी दीप्यमाना पृथिवी देवः पृथइन्युप्ता स्थापितति यदंदः कृत्यं वा तव महि यशो व्यसर्पः व्यमुपदपथ्यदित्यर्थः । शर्कराभिरहया दृढा अभ्. रयं त्रिविष्टप्पजयस्त्रिविष्टपे स्वर्गे भवो दिव्य इति यावत् जयश्चतस्रः प्रदिशश्चतुर्दिक्स्थान् लोकान् व्याप्नोतीति शेपः। ऋत५ स्तृणामि पुरीपं पृथिव्यामृतेऽध्यमिमादधे सत्येऽध्यग्निमादधे ॥३८॥ (५।१०) + ऋतं सत्यस्वरूप संभारं स्तृणामि प्रथयामि । पृथिव्यां वराहरिहतादिमृदि विद्यमान पुरीपं मलभूतभागम् ऋतेऽध्यग्निमग्नौ तथा सत्येऽध्यसिमादधे स्थापयामि । सभारान्तर्गतम शुचिपदार्थ यही विनाश्य सत्यं शुद्धपदार्थ प्रथयामीत्यर्थ । संयावः भियास्तनुवः संमिया हृदयानि कः । आत्मा यो अस्तु संपियः । सैप्रियास्तनुवो मम ॥ ४९ ॥ (त० प्रा० १।२।१।) साल भा० हे वानरपत्य सभारा यो युष्माक याः प्रियास्तनुवस्ताः समृज्यन्तामेकस्मि- १ मधुपदिति सत्याषाहीय. पाठः ·आधानमयोगमन्त्रभाष्यम् । ने कार्य प्रवर्तन्ताम् । तथा वो युष्मार प्रियाणि हृदयानि च ससृज्य वाम् । तथा को युप्माफ प्रिय आत्मा जीवच ससृज्यताम् । तथा मम प्रियास्तनुशेऽपि ससृज्य ताम् । एक- स्मिन्काय प्रवर्तन्ताम् । प्राविग्भि सह शरीरबहुत्वम् । संवा सृनामि हृदयानि सरसृष्टं मनो अस्तु वः । सर मृष्ट प्राणो अस्तु वः ॥ ५० ॥ (११२१११) सा० भा० हे वानस्पय सभारा को युष्माक मनो वश्च ससृष्टमस्तु । हृदयवाक्येन पासरस्नेहोऽपि विवक्षित ! मनोगन कार्ये बैकमत्यम् । तथा यो युध्माक प्राणश्च सस घोऽस्तु । अननेकविधा प्रवृत्तिर्विवक्षिता। प्राय ब्राह्मणगतामन्त्रा आपस्तम्वेन पुन सूत्रे पठ्यते । सहितागतास्तु न पप ते सहिताया ब्राह्मणे च विद्यमानोऽपि पुनर्न पठ्यो । यथा सग्राव प्रिया इति मन्त्र उभयत्र सहितायां ब्राह्मणे च पटितस्तथापि सूत्रकारेण प्रतीकमात्र गृहीत्वा सहितास्थोऽयमिति वनितम् । ब्राह्मणक्रमोऽपि अयथाशन इत्यत्र स्वत उऋपिरेर प्रमाणम् । इतः प्रथमं जज्ञे अमिः स्वायांनेरधिजातवेदाः । सगायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्य बहतु प्रजानन् । ५१ । । (ले० प्रा० १ १ ४१४) सा० भा० जातवेदा उपनसर्वजगदभिज्ञोऽमि स्वायोने सकीयाकारणादितोऽरणे प्रथममुपन । स च गायब्यादिच्छन्दत्रयेण सहकारिणा देवा हविश्व प्रकर्षेण जाननस्मदीय इव्य देवेभ्यो बहतु । यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष दिवि याः पृथिव्याम् । ताभिः संभूय सगणः सजोपा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने ।। ५२ ।। (पा० श्री. सू० ५।१०।१३) + हे जातवेद । है अग्ने पास्ते तवान्तरिक्ष दिषि पृथिव्या च तव शिवा कल्याणकारिण्यस्सनुवस्त व शरीराणीत्यर्थ । ताभिस्तनूभि सभ्यैकीभर सगण. ससमूह सजोषा मुग्रीतो भूत्वा हिरण्ययौनिर्हिरण्यस्य यौनिर्निदान व हव्य हविर्द्रव्य वह द्रवरुणादि- देवता मापयेत्यर्थ । चन्द्रमग्निं चन्द्ररयं हरित्वच वैश्वानरमप्सुपदः सुवर्विदम् । विगाई तूर्णि तविषीभिरावृतं भूणि देवास इह मुश्रियं दधुः ॥ ५३ ।। (आ० सू०५।१०।४) + देवास देवा इह सुपर्यो चद्रमाझादक चद्ररषमालादकरययुक्त हरियच मनोहारि भारीर वैश्वानर विश्वेपा नराणा हितकृतमप्सुपद कार्यभूतनठे निवसत सुदि स्वतार विगाह दुष्पास तणि स्वराशील तविषीभि सर्वप्रकारकबलरावृत युन भूणि पोषक मुधिय शोभनमाग्नि दधुर्धारयामामु । है ·१४ आधानमयोगमन्त्रभाप्यम् । विनिः मुक्चित्तमाज्य वाग्वेदिः आधीतं बर्हिः केतो अग्निः विज्ञानमणिः वाक्पतिहोता मन उपवक्ता प्राणो हविः सामाध्वर्युः ॥ ५४ ॥ (ते. आ० ३।१) सा० भा० आदौ सिसृक्षः प्रजापति सृष्टपर्य केन विधानेन आभ्यामिकेनेष्टवान् । तघागवर्तिन स्रुगादय एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपाइन्ते । अत्र चित्तिचित्तशम्दाभ्या निर्विक स्पफसविकल्पकभेदजनकावन्त करणवृत्तिभेदौ विवक्षिती, वाक्प्रसिद्धा माधीत उच्चार्यमाण केतविज्ञातशम्दाम्या निर्विकल्पकसविकल्पकज्ञानविषयावभिधीयते । वास्पति- शम्दैन वाच प्रवर्तक कण्ठतामादिस्थानेषु सयुज्यमानो वायुरुच्यते । मन प्राणी प्रसिद्धौ । सामशन्देन तहेतुर्वर्णोच्चारणशक्तिरुध्यते । एस चियादयो दश शरीरगत! पदार्थविशपाः मुगादयो दश पदार्था होमनिष्पादका | अग्निशन्दद्वयेन आहवनीयगार्हपत्यौ विवक्षितौ । उपवक्तृशब्देनानुवचनकर्तुहाम । भैरता मैत्रावरुणो विवक्षित । यद्वा प्रोक्षणादि- धनुज्ञाया पृष्ठाया ब्रह्मा सभीपे स्थित ॐ प्रोक्षेत्यादिना तदनुज्ञा वक्ति तस्मादयमुपवक्ता । चित्यादय शरीरगतपदार्था, सुगादिरूपा इतियाक्पार्ध । अस्मिन्मत्रे सुगादीना होमसाधनाना दशानामभिहितस्व दश होतेत्युच्यते । सहानेऽग्निना जायस्व सह रय्या सह पुष्टया सह मजया सह पशु- भिब्रह्मवर्चसेन ॥ ५५ ॥ (आ० श्री० सू० ५। १०१९) +हे अग्ने। अमिना मध्यमानवहिना सह रख्या धनेन सह पुष्टया पोषणेन सह प्रजया सतत्या सह पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ब्राझेण तेजसा सह जायस्योपत्तिं लभस्व । रयि- पुष्टिप्रजापशुब्रह्मवर्चसानि मह्य देहीत्यर्थ । उपावरोह जातवेदः पुनस्त्वं देवेभ्यो हव्यं वह नः प्रजानन् । आयुः प्रजार रयिमस्मासु घेयजम्रो दीदिहि नो दुरोणे ॥५६ ।। (ते. ० प्रा० २१५१८) सा० भा० हे जातवेद पुनरपि त्यमुपाराहारण्यो सकाशादमारवतर । अवतीर्य च प्रजानन्नस्य देवस्वेद हविरिति प्रकर्षण जाननोऽस्मदीय हन्य देवेभ्यो वह प्रापय । आयुरा- दिकमरमासु सपादय अजस्रो निरन्तर वर्तमानस्व नो दुरोणेऽस्मदीये गृहे दीदिहि दीप्यस्व ।। पृथिवी होता चारवर्यः रुद्रोऽनीत् बृहस्पतिरुपयक्ता ॥ ५७ ।। (ते. ३१२) सा० मा० तत्र पृथिन्यादय प्रसिद्धा तथा होत्रादयश्च उपवक्तृशब्देन समीपे स्थिया तत्कर्मरवनुजानानो ब्रह्मा विवक्षित । अग्निहोता अश्विनाव! त्वष्टानीत् मित्र उपवक्ता ॥ ५८ ॥ (ले० आ०।३।३) ·आधानमयोगमन्त्रभाष्यम् । सा० भा० अग्न्यादयः प्रसिद्धा अवयं प्रतिपस्थाता चेत्येवमध£द्वित्वेन होतृपञ्चक पूरणीयम् । अस्य मन्त्रस्य पञ्चहोतृमन्त्र इति याज्ञिकसमाख्या तामात्कय पनवमिति पेदधद्वित्वेनेति गृहाण इति भाष्पकार । सूर्य वे चक्षुः वातं माण: या पृष्ठम् अन्तरिक्षमात्मा अङ्गैर्यज्ञम् पृथिवी शरीरैः ।। ५९ ॥ (ले० आ०३।४) सा० मा० अस्प विनियोगः पशुन्धावुक्तस्तदनुसारेण विचारण्यापितोऽयं मन्त्रः । हे पशो योऽयं सूर्यः स से चक्षुः यो मायुः स ते प्राणः या द्यौः स पृष्ठभागः उपरिवर्तित्व सामर्थ्यात् । यदिदमन्तारिक्ष तरपदीयो जीवात्मा मध्यपतित्वसामर्थ्यात् । पानि हृदयादौनि अङ्गानि तैः यज्ञ संपादयतीति शेष: । यानि अन्यानि अय्यादीनि शरीरगतानि ते: थिवीं प्रामुहि इति शेष : पजमानपक्षेऽपि अयं योजयितु पशुस्थाने यजमान सबोधनीयम् । प्रकृते यजमानपरने एव योजनीय कुन इति चेत् । श्राधाने " अध । चतुतिन्यजमान वावपति " इति आपस्तम्पेन तन्त्र विनियुक्तत्वात्-चित्ति गित्यादि- एशनुमामाचतु:तार इति याशिकसमाख्या | विचारण्यास्तुभयथा भापिरे । महाहवि:ता । सत्यहविरध्वर्युः । अच्युतपाजा अग्नीत् । अच्युतमना उपवक्ता । अनाधृष्यथामतिधृष्यश्च यज्ञस्या- भिगरौ । अयास्य उदाता ॥ ६ ॥ सा भा० महाहविः सत्यहवि. अध्युतपाजाः भव्युतमना अनाधृष्प. अप्रतिष्पः भयास्यः एते सतर्पशे महर्षयः । तन्महर्पिस्वरूपा अमस्या होत्रादयः यज्ञस्य सोमयागस्प अभिगरौ अभित उद्गातुः पुरस्तात्पश्वाञ्च गृहीतमस्तरप्रतिहारभागी गायेत इति प्रस्तोत्- पतिहरावभिगरौ । होताध्वर्युर सीधो ब्रह्मा प्रस्तोता प्रतिहतोंरातेति सप्तसरयाका होम- निष्पादका अत्रोक्ताः । अय मन्त्रः सप्तहोनेत्युच्यते । अजनमिः पूर्वः पूर्वेभ्यः पक्मानः शुचिः पावक ईव्यः ।। ६१ ॥ (आप० श्री० सू० ५ १ ११ ११२) + पूर्वेभ्यः पूविरतन. पत्रमान वयशुद्ध शुचिर्दीप्यमानः पावकोऽयस्य शोधक ईव्यस्तुत्योऽनिरजन् प्रादुरभूत् । प्रजापतेस्त्वा माणेनाभिप्राणिमि पूष्णः पोपेण मद्यम् । दीर्घायुत्वाय शतशारदाय शतः शरभ्यः। आयुपे बरसे जीवात्वं पुण्याय ।। ६२ ।। (दे० प्रा० ११२१११) सा०मा० हे असे प्रजापतेः प्राणेन प्राणशपुना वामभिडश्य प्राणिमि वास करोमि । तथा पुष्यो देवस्य पोषेण सामर्थेन वाऽभिप्राणिमि । किमर्थन् । मान् । मम शतशारदाय दीर्घायुचाय शतसवमरपरिमित पार्शयरत सिद्रये ! किंद शत झग्दम्य शतसल्या- ·१६ आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । म्य. संपसरन्य अर्धमन्यायु सिद्धये वर्चसे वलाय जीवात्रै जीवनोपयाय पुग्माय सुरुतसिद्धये च। अजीजनन्नमृतं मासोऽमाणं तरणि वीडुजम्भम् । दश स्वसारो अग्रुवः समीचीः पुमा सं जातमभिसरभन्ताम् ।। ६३ ॥ (११२१) सा० भा० मासो मनुष्यऋविनोऽमृतं मरणरहितममि देवमीजनन् । उत्पादि. सपन्तः । कीदृशमनिमस्तेमाणमगम्भमशोषणीय वा स्रित्रु गतिशोषणयोरिति धातुः । तरणि दुःखेभ्यस्तारक वीडनम्भ दृढन्तिमन्मयोऽगुलयस्ताच शरीरेण सहोपनत्वात्स्य- सारो भगिनीसमानाः । दशसख्याक स्ता अगुलयः सभीचीरनुकूश भूत्रा जातमभिरूपं पुमासमभिसरभन्तामभिनः संगहन्तु । सम्राडसि विराहसि सारस्वती खोत्सौ सभिन्धातामनादं त्वान- पत्याय ॥ ६४ ॥ ( आ० श्री० सूत्र० ५। ११ । ६।) + हे अग्ने ! त्वं सम्राट् राजराजो विराट् विशेषण शोममानोऽसि । सारस्तौ जल. चन्तावुसौ मेघापनादमने भक्षक वा वामनपस्मायानाधिपयाय समिन्धाता प्रदीपयताम्। अविन्धनं तेज इति तु प्रसिद्धम् । भृगूणां त्वा देवानां तपते व्रतेनादधामि ।। ६५ ।। ( आप० औ० सू० ५।११। ७।) सा० भा० हे व्रतपते कर्मस्वामिन् ये मनुष्या भृगुगोपना. तेपा सबन्धिना व्रतेन कर्मविशेपेग निमित्तभूतेन त्वामादयामि इहायतने स्थापयामि । देवानामिति सूत्र विशेषः । तस्यार्धस्तु देवाना भृगगां च व्रतपते इति । अङ्गिरसां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामि ॥६६॥(आप० पी० सू० ५.११ । ७) सर्व पूर्ववत् अङ्गिरोगोत्रोत्पन्नानामिति विशेष । आदित्याना त्या देवानां व्रतपते प्रतेनादधामि ॥ ६७ ॥ ( आप० श्री. सू० ५। ११ । ७।) अन्येषामन्यगोनोपनाना ब्राह्मगानामादित्याना वा इति विशेष. । नेपामादिन्या एर देग्ला. एमालमर्योडोनि अनुरुवातन्यः । भूमिभूना घर्विरिणान्तरिक्ष महित्वा । उपस्थे ते देव्यटितेऽग्निमनादमन्नाधायादथे ॥ ६८ ॥ (ले० सं०१।५।३) 'सा० मा हे गार्हपयप्रदेश व लोकप्रयात्मकोऽसि । तत्र भूम्ना याहुल्येन भूमिरसि वरिगा परिग्गा श्रेष्टन चौरसि । महिया महसेनान्तरिक्षममि । हेऽदिते भूमें सांप्रदेशहरे देवि तोसरेऽनभोक्तार गाहपन्याग्निं यजमानपादनयोग्यानमिद्वयगादधे ।।

·आधानमयोगमन्त्रमाप्यम् । १७ आयं गौः पृश्निरत्रमीदसनमातरं पुनः । पितरं च मियन्तसुवः ॥ ६९ ॥ (तै० सं० ११५१३) सा मा० अब गाई पत्य आदित्यरूपेण गौर्यमनशील पृश्चि भेतवर्णो जगदाळ. मीत् । आक्रमणप्रकार एव स्पष्टी क्रियते । पुनर्मातर पृथिवीगसनत् । आसीदत् । पामोदित्यर्थ । सुर स्वर्गरूप पितर च प्रयाप्रकर्षेण गमनपस्थित यौ पिता पृथिवी मातेति भ्रस तरात्तयोर्मातापितृत्वम् ।। धर्मः शिरस्तदयमग्निः संमियः पशुभिर्भुक्त् । छदिस्तोकाय तनयाय यन्छ । ७० ॥ (ले० प्रा० १।१७) सा० भा० धर्मो दीप्तिर्याला सच धर्मोऽग्निशरीरस्य शिर स्थानीय । तच्च शिरः अय पुरोगती गार्हपत्योऽग्नि । तादृश हे गाईपत्याग्ने त्यमस्मदीय पशुभि सह सप्रियो भुसम्यक्प्रीतियुक्तो भय । ततोऽस्मदपत्याय च दियछ तेजो देहि । यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । नाभिः संभूय सगणः समोपा हिरण्ययोनिर्यह इत्पपाने ।। ७१ ।। (आ. श्री. सू.) + हे जातोद । हे अंग्रे यास्ते तपाताक्ष उताथवा पार्थिवी पार्थिव्य पृथिव्या विद्यमाना शिवा कल्याण्यस्तनव शरीराणि ताभिस्तनूमि सभूयैकीभूय सगण ससमूह सजोपा सुप्रीतो भूवा हिरण्ययोनिर्हिरण्यात्य योनिनिदान व हव्य हविर्दव्य बहेन्दवा- वादिसमीप प्रापय । माणे त्वामृत आदधाम्पन्नादमन्नाधाय गोतारं गुप्य ।। ७२ ॥ (तै० वा० ११२।१) सा० मा० हे गाईपन्य प्राणेऽस्मदीये निमितभूते सति तदक्षार्थममृत लामादधामि । ममान्नासिद्धमेऽनाद मम गुप्य रक्षणासिद्धये गोहार दामादधामि ॥ दिवस्त्वा वीर्यण पृयिष्ये महिन्नान्तरिक्षस्य पोपेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे ।। ७३ ।। ( आप० श्री० सू० ५ । १२ । २ ० वा. ११२११) सा मा० है गर्हपत्य चुटोकास्य यद्वी पृथिव्याश्च यो महिमा अतरिक्षस्य यस्पोप सामध्य पशूना योजस्तै सरैरपि पशुप्रदानसागधं चामिह आयतन आधे । अन्न मन्त्रद्वये ब्राह्मणे सूत्रे च पाठभेद --प्रथममत्रे-माणे इति सप्तमीविभक्तिोमणे- सूत्रे प्राणमिति द्वितीया । द्वितीये मन्त्रे " पशूनां तेजसा " इति पदद्वय ब्राह्मणे नास्ये. फासून स्वस्ति । विनियोगस्तूभयोरपि मायकारेण आपस्तम्बसूत्रोक्त एगहोइन ।

·२८ थाधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् ।। प्रथमद्वितीयमन्त्री चौधापनः यथा मामगं सूनयत्रिभूष। प्रथममन्त्रे भगरत आप. स्तम्पस्य मूसंगे अमृते इति सप्तमी प्रासंग द्वितीया तदनुमारमर्थोऽनुसंधेयः । वस्तुतस्तु ग्राहणेन आहानीयाधाने पिनियुक्तो भन्नः । विभक्तिपरिणामेन अन विनियुक्तः उमय- 'प्रापि विमतिपरिणामः समानः । अत एर ययं न किंचिद्विशेषमाचदमहे । तर तु प्राण. मिन्यस्य स्थाने अमान इति प्रत्यूह आपस्तम्बेन मूत्रित इसन्यदेतत् ॥ अग्रे गृहपतेऽहे युध्यपरिपद्य दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षा लोके विन्द यजमानाय '' पृथिव्यास्त्या मूर्धन्मादयामि यझिये लोके । -यो नो अग्ने निष्टयो योऽनिष्टयोऽभिदासतीदमहे ते त्वयाभिनि- 'दामि ॥७४ ॥ (आ० श्री. सू०५।२।२) +हे अमे गृहपते गाईपय अहे भयनादहिर्गमनशील इत्यर्थः । तसं मुद्धिः । युन्य "अन्तरिक्षनिरासिन् । शुभमन्तरिक्षमिति निरुक्तम् । परिपथ परिपदे हितः । परिपथः परितः सीदन्ति फर्मान धरी य चिगादयस्तभ्यो दृष्टादृष्टस्टप्रदत्वेन हितस्तसंबुद्धिः । दिवः 'पृथिव्या अन्तारक्षापरि परस्तास्वर्गसोकं यजमानाय यजमानमित्यर्थः । पिन्द प्रापय । अहमपयुवा पृथिच्या मूर्धन् मूर्धनि पहिये लेोके सादयामि निदयामि । हे अग्ने यो नियमः समीपस्थः । निसस्ययोऽनिटयो दूरस्यः शत्रुर्मामभिदासति पीडयति इदमिमं तमहं स्त्रया बसाहाय्येनेन्यर्थः । अभिनिदधामि विनासपामि ।। मुगाईपत्यो विदहमरातीरुषसः श्रेयसीदपत् । अग्ने सपत्ना९ अपयाधमानो रायस्पोपमिपमूर्नमस्मामु धेहि ।। ७५ ॥ न. घा. १।२।१. सा० मा० सोमनो गाहेपयोऽयमग्निः रातदिपिणो विशेषेण दहनुषसो दिवसावे. यसीः धयसोर्दधदुत्तरोत्तरप्रेष्ठाकुन्वर्तने । हेऽमे गार्हपत्य सपनानम्मदीयान् शन्नपगप- मानः पीयन्धनपसिन्नरम चारमामु संगादय ।। वातः माणस्तदयममिः सप्रियः पशुभिर्भुवन् । स्वदित तोराय तनयाय पितुं पच ।। ७६ ॥ मा० भा० पोऽयममिमानो यापुः सोऽमः प्राणस्त प्राणपमपमाधायमानो गाहपयामि है गाहपन्या समानदीप: पशुभिः राह संप्रिपो भर । रमपुत्राय तनाय च स्यदिनं सायुतं पितुप पर पपं कुरुशी दशिवाधानेऽयं मन्यो चिनियुकः परं गार्हपत्या. धानोरं पनमानेन याचनीयोऽ मन्त्रः इति गाहमयपरं प्रयुक्तमामाभिरयातुं पचेन्य. प्रापि यक्षपन्पनिदानमिनि पुयादि संतये समानुपादप पार्थिीन धाउना सा पाजपेयर्थः । विनियोगानमारमयोऽविनय इति मौनांगमा. । स घ प्रतिधिनिपोगं भियस एप ·+ सवितार शुचिपमाना | गृहनि सामान ओनसे सगर वोरा नपणे मुप्पापार ! मायानमयोगमन्त्रभाष्यम् ॥ पदाचन स्तरीसि ऐया गारपसम्पतिटते इपत्र पटायलाधिपणे मीमा मनोऽ राप्रपधितो विषय ॥ अपभुस्तदसा सूर्यस्तदयमग्निः सप्रियः पशुभिर्भुवत ।' पत्ते गुरु पर्चः नया ननूः मुनं ज्योतिरजायम् ॥ ७७ ॥ तेन में टीनिहितेन सादमिनाभ ग्रह्मणा । (ले०मा०१ १ ११७) सा० मा मर्कोऽर्चमानो मण्डलास्या यदिशारीरस्य घन.स्थानीयस्मात तु, यरूप- मसो दिवि दृश्यमान मर्परए, म सूर्योऽयमाधीयमान आहनीयोऽप्रि. हे आदयनीयारम- दीयः पशुभि. सपियो भा । हे शुत्र दीप्यमानाहनीय ते स्वदीय पराका पर्चा वह अमृत दीतिरूपं तेनो या च शुमा तनूर्मालारूप पर पदस्पजस्त्र शुक ग्योति. सर्वदा वर्तमानी मारपशरीरमतप्रकाास्तेन सर्पण में दीविहि मा ममासप । हेऽसे ब्रह्मणा पर- दृन अधिरितिमन्त्रेण न पूर्योतगुणयुक्तनामिनाऽऽस्वनीपरूपेण त्यामिहादथे । या ते अने पशुप पापाना भिया तनूर्या पृथिव्यां याऽनौ । या रथंतर या गायो छन्दसि ना त एतेनावपने साहा ॥७८ ॥ ( आप० श्री. स० ५।१६। ४१) +हे अमे पशुपु परमाना स्वयसा या तय प्रिया तनु शरीर या प्रकार अग्नी मप्यमाने. या रथतरे साम्नि गापो उदति च तनास्ति ते तर हा दोन इन्येनायगजे पने सादा या ते अमेऽप्नु पारका प्रिपा तसूर्याऽनरिसे या बायाँ पा र-- देव्ये या प्रष्ट छन्दसि ता त एनेनावयजे स्वाहा ॥७९॥ (५।१६।४।) + अा जोप । पारका प्रोधिया भन्तरिछे । यायौ बम मन्दसि । अपवित् । या ने अग्रे सूबे मानिः प्रिपा ननूपा गिर पादिन्यै पास या नागने छन्दसि मा त एतेमाश्यरे मcer वित् । (५११६१ ११) - सपत्ननगमि पृषः ।। ८१, ( २ मा भी० मा हमें मौज प्रतिमिलाई ·२० माधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । शरीरसामर्थ्यम् । वृष शब्द, सेचनसामर्थ्यवाची शुष्मशब्दोऽत्र सहकारिसंपादिता शक्ति- माचवे । आयुः प्रसिद्धम् । वर्चः कान्ति । हेऽग्ने र सपत्नतूसि वैरिहिंसकोऽसि । तथा वृत्रतः धर्मयुद्धराररकाणां पापाना हिंसकोऽसि । यस्ते देवेषु महिमा मुघर्गो यस्त आत्मा पशुपु मविष्टः । पुष्टिर्या ते मनुष्येपुपाये तया नो अग्ने जुपमाण एहि ॥८२॥(१२२२१) सा० भा० हेऽमे देवेषु मध्ये कर्मफलभूत. स्वर्गरूपो परते महिमा पशुषु क्षीरादिवि स्वरूपेण प्रविष्टो यस्तपात्माध्यन्तप्रियः पदार्थो मनुष्येपूदराग्निजनिता या स्वदीया पुष्टि पप्रथे प्रसिद्धा वर्तते । तया पुष्टया तदुपलक्षितवर्गक्षीराभ्या च नोऽस्मा- खुपमाण एहि । दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाद्वातात्पशुभ्यो अध्योपथीभ्यः । यत्र यत्र जातवेदः संबभूथ ततो नो अग्ने जुपमाण एहि ॥ ८३ ॥ (१।२।१) सा० मा० दिवः पृधिन्या अन्तरिक्षावो परिवातात्पशुभ्य ओपधीभ्यश्वोपरि तथा या यर देशविशेपे हे जातवेदः समभूधोत्पन्नोऽसि । हे अग्ने ततः सर्वस्मारस्थानानोऽस्मा- जुपमाण एहि । उदु त्वा विश्वे देवा अग्ने भरन्तु चितिभिः स नो भव शिवतमः । मुमतीको विभावसुः॥ ८४ ॥ साल भा० हेऽग्ने विश्वे सऽपि देवाः प्राणरूपावित्तिभिरयमनवुःशलाभिरिन्द्रियात्ति- भिरुदु ऊर्धमेन ला भरन्तु धारयन्तु । स व नोऽरमाक शिवतमः शान्ततमः सुप्रतीक मुमुखो विमावमु. प्रभविता वासयिता च भव । अस्य मन्त्रस्य प्रथमपादे विश्वदेवशब्दार्थ दर्शयति । उदु वा विश्वे देवा इत्याह प्राणा वै विश्वे देवाः प्राणैरेवैनमुघच्यते । अग्ने भरन्तु चित्तिभिरित्याह यस्मा एवैन चित्तायोद्यच्छते तेनैन५ समर्धयति । दीव्यन्ति स्वस्त्र- कार्येषु स्याहरन्ति इति प्राणाः । चित्तिशब्देन चित्तिमागतेन चित्तमभिप्रेतकार्य सूच्यते तथा सति यस्मै कार्यायेदमुद्यमन तेनैव कामेणैनमग्निं समृद्ध करोति । या वाजिन्नः पशुपु पवमाना प्रिया तनूस्तामावह । या वाजिन्नग्गेरप्मु पावका प्रिया तनूस्तामावह ॥ या वानिननेः सूर्ये शुचिः प्रिया तनूस्तामावह ॥ ८५ ।। ( आ० श्री० सू० ५। १३ । ७) + पाजिन् अन्नदातः । अग्ने । अन्यसष्टम् ।

·आधानप्रयोगमन्त्रमाप्यम् । त्रिशद्धाम विराजसि वापतङ्गाय शिश्रिये । प्रत्यस्य वह धुभिः ।। ८६ ॥ (ले० प्रा० १ १ ५१३) सा० भा० आदित्यरूपस्य गाईपयस्य सन्धि शिसख्याफ. धाम मुहूर्तरूप तेजी विशेषेण राजते । अद् पददश मुहूर्ता राने पञ्चदश । किं च वैदिकस्तुतिरूपा वाक्य- तड़ाय पक्षिवदाकाशसचारणमादित्य शिश्रेिय आश्रितरतीत्यर्थ । हे तादगार्हपत्य वा प्रति पदामाभिरद्वासनरूप प्रतिपूरमाचरित तत्सर्वमस्य प्रतिक्षिप मनसि मा कृथा । झुभिर्मालारूपामिनहास्मदीय हविदेवेषु प्रापय । व्यान त्या इत्यस्य भाष्य प्राण त्या इत्लन्यमनुसंधेय केवळ प्रागमित्यस्य स्थाने व्यानमति पद प्रयोक्तव्य व्यान' सर्व- शरीरंग प्राण एर व्यानसज्ञा प्राप स्थानभेदात् । अमेऽनपा मयोमा मुशेव अयमपि पूण अमे गृहपो इत्यनेन व्याख्येप. अनपते असे मयोभुर मुसनिपान मय इति मुखनाम सुशेव सुसेवितु योग्य । मय भेद शेप समानम् । प्राचीनमनु प्रदिशं मेहि विद्वान रग्ने पुरी अनिर्भवेह । विश्वा आशा दीयानो विभात्यूर्ज नो धेहि द्विपदे चतुप्पदे ।।८७॥ (. मा० ११२११) विक्रमस्व महाँ असि वेदिपन्मानुपेभ्यः । त्रिषु लोकेपु जायाहि मनपा च धनेन च ।। (आप. श्री. सू.५॥ १४॥५) इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संवसेय । इदो इडा विष्ठत विश्वरूपी मध्ये वसोदिहि जातवेदः ॥ सा० भा. हेमे प्राची पूर्ण प्रदिश प्रकृया दिशमनुलक्ष्य विद्वान् मार्गाभिज्ञ प्रेहि प्रक- र्पण गल्छ । अनेाहपसस्पेह पुरीऽग्निर्भवामि देवयजने पूर्वदिस्यता वहिर्भव । दीयान, स्त्रय प्रकाशमान विश्वा आशा विभ हि सर्मा दिश प्रकाशय । नोऽस्मदीयाय द्विपदे मनु- ध्याय चतुष्पदे पाये चार्ज रस धेहि सपादय। हे अग्ने विक्रमस्य अनिष्ठनिवारणे पराक्रम बुरु । म महानत्यधिकशक्तियुक्तोऽसि मानुषेभ्य मनुष्याणाम्थें वेदिपन्वेशामुषिष्ट सत्रिषु लोकेषु जागहि पजमान नेतु साव- धानो भा नजया धनेन च यजमान सपनो यथा स्मात्तया जागृहि सावधानो भव । अस्मिभन्ने प्रनया च धनेन च " इति ब्राह्मणपठितमन्त्रादधिक सूत्रया चकार आपस्तम्ब - इमा उ रायो लोके दृश्यमानानि सर्माणपपि धनानि मामुपतिष्ट तु प्रामुमता आणि पुत्रपौत्रा. दिमि प्रजामि, सह इह मिव मनि रापसेप सम्पतियामि विचह इहै। जन्मनि विश्वरूपी महिष्यजाद्यनेपशुरूपयुक्तेडा गोत्तिष्ठतु ! हे जातवेदस्वमस्मदीयस्थ वसोय स्वामि- स्वेन विवाद दिहि दीप्यात मुर्नाम गृहम् ।

·२२ . आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । नाकोसि नः प्रतिष्ठासंक्रमणः ॥ ८८ ॥ (आक श्री० सू०)) + हे अश्व ! त्वं नाकः स्वर्गः स्वर्गप्रद इत्यर्थः । ब्रनो महान् प्रतिष्ठासंक्रमशः अग्नि प्रतिष्ठानिमित्तं संक्रमणं यस्येत्यर्थः । एतादृशोऽसि ।। अभ्यस्थाद्विश्वाः पृतना अरातीस्तदग्निराह तद् सोम आह । वृहस्पतिः सचित्ता तन्म आह पूषामाघात्सुकृतस्य लोके ।। ८९॥ (१०. सं०४।२।८), सा० भाo. क्षयमश्वो विश्वाः सर्वाः पृतनाः प्रतिपक्षसेना अरातीर्दातव्यस्यादातृरूपा सभ्यस्थात्पादेनातिक्रम्य तिष्ठतु । तदभिक्रमणमग्निराह अनुमोदताम् । सोमोऽपि तदाह, अनुमोदताम् । बृहस्पतिर्मे मदधं तदाह तदनुमन्यताम् । तथा सवितापि. तदनुमन्यताम् ।। पूषा सुकृतस्य लोफे फलभूते स्वर्गे मा माम् अधात् स्थापयतु । यदकन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीपात् ।। श्येनस्य पक्षा हरिणस्य पाहू उपस्तुतं जनिम तत्ते अन् ॥९० (ले० सं० ४।२।८) हे अर्वन् । यद्यस्मात्कारणाजायमान. उपद्यमान एवं प्रथममादावाकन्दः क्रन्दितवा- नसि अहो अग्न्यादीनामह साधनमिति सरैरपि स्तुतमासीत् । जायमानत्वमेव विशदी क्रियते । समुद्रादुद्यन्समुद्रोपलक्षितादुदकात्त्रमुत्पद्यमानः उत वा पुरीपात् । पुरुषात् । पुंस्वशक्तिसंपन्नान्महतोऽश्वादुत्पद्यमानः । जन्मन उपस्तुतत्वे दृष्टान्तोऽयमुच्यते- स्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाइ उपस्तुतशब्दोऽत्रा याहर्तव्यः । यथा श्येनाख्यस्य पक्षिणः पक्षौ शीघोत्पतनहेतुत्वात्सरपरतुतौ यथा वा हरिणस्य मृगस्य बाह पादौ शीघ्रगमन- हेतुत्यादुपत्तो तदित्यर्थः। येते अग्ने शिवे तनुवौं विराट् च स्वराट् च ते माविशता ते मा जिन्वताम् । येते अग्ने शिवे तनवौ सम्राट् चाभिभूश्च ते माविशता ते मा जिन्वताम् ।। ये ते अग्ने शिवे.तनुवा विभूश्च परिभूश्च ते मा विशता ते मा जिन्वताम् ॥. ये ते अग्ने शिवे तनवौ प्रभ्वी च प्रभूतिश्च ते माविशता तेमा जिन्वताम् । यास्ते अग्ने शिवास्तनवस्ताभिस्त्वादधे ॥ ९१ ॥ (त० ब्रा० ११११७) सा० भा० विराडादिभिः प्रतिपर्य तरष्टाभिः शब्दैरुका अग्ने शिवाः शान्तास्तनुवः । हेऽग्ने ते त्वदीये विराट् स्वराडाख्ये ये शान्ते तन वे उभे मा प्रविश्य प्रीणयताम् । एव- मुत्तरतापि । विविधं राजत इति विराट् । स्वयमेव राजत इति स्वराट् । सम्यपाजत इति सम्राट् । वैरिणोऽभिभवतीयभिभः । विशिष्टेन रूपेण भवतीति. विभः । परितो भवतीति ·भाधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । परिभू । आज्ञालक्षणेन प्रभुन्वेग युक्ता प्रभो । प्रकृष्टैनैश्वर्येणोपेतर प्रभूति ? हे अग्ने या एतास्ते त्वदीयाः शिवास्तनुप्रस्ताभिर्युक लामिहादधे । यास्ते अग्ने घोरास्तनुरस्ताभिः पाप्मानं गच्छ ॥ १२॥ (१७) सा० भा० हेऽग्ने यास्ते घोरास्तनुर. अतृश्यादिरूपास्तामि!राभिस्तनुभिः पाप्माने गच्छ प्रामुहि । अत्र प्रामगे अमु गछति तत्राममिति स्थाने शत्रु वा पाप्मान पैति वक्त- व्यम् । द्वेष्याय पहिणोति इति सूत्रात् भाष्यकार: स्वय शत्रुमिन्याबमापे । प्रयोगका- रास्तु पाप्मानमिति पदं प्रयुजिरे ! अब यये छ व्यवस्था ! पाप्मानं या शत्रुमितिवचने न दोषः । अमुमिति स्थाने यदि शत्रुविरक्षा तर्हि तनामनिर्देशो द्वितीया-त करणीय । द्विपनाम निर्देष्टव्यमिति आरण्यकप्रमाणादयाछाम । योऽस्मान्देष्टि य च यय द्विष्मः । इति आरण्यके श्रुतत्वात् । पास्ते अग्ने घोरास्तनुवः । क्षुध तृष्णा च 1 अस्नुचानाहुतिय । अशनया च पिपासा च । सेदिवातिय । एतास्ते अमे घोरास्तनुः ।। चाभिरमुं गच्छ । योऽस्मान्देष्टि । यं च वयं द्विप्मः ॥ ९३ ॥ (ते. आ.। ४ । २२१) सा० मा० हे माने ते तर संवन्धिन्य' । घोरा अत्युप्रास्तनुगों याः सन्ति कास्ता इति चेत् क्षुदादिभिरमत्यन्तैरष्टकाभि. शब्दै प्रतिपादिता. । हे अग्ने ते तर संबन्धिन्य एता उक्तास्तनुपः ताभिस्तनुभि सह योऽस्माक द्वेष्टा यश्च द्वेष्यः अमु द्विविध पुरुष गच्छ। स्निस्च स्नीहितश्च निहितय । उप्या च शीता च उग्रा च भीमा च सदाम्नी सेदिरनिरा । एतास्ते अग्ने घोरास्तनुवः ॥ ९४ ॥ ताभिरमुं गच्छ । योऽस्मान्देष्टि । यं च वयं विष्णः ॥ ९४ ॥ (ते. आ० ४ । २२) सा० मा० स्निगादीन्यनिरान्तानि तनुनामानि । अनाहुतिः सेदिः अमतिः स्निर स्लीहितिः स्निहितिः सदानी अनिरा अन्ये क्षुदादय प्रसिक्षा । यदिदं दिवो यदिदः पृथिव्याः संविदाने रोदसी संबभूवतुः । चयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदाः शंभूः प्रजाभ्यस्तनु स्योनः ॥ १५ ॥ (दै० मा १।२।१) ·आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । सा० भा० यदिदमुपाख्यं दिवो यज्ञियं पृथिव्यां वर्तते यचादः कृष्णाख्य पृथिव्या यझिये दिवि चन्द्रमसि वर्तते तेनोभयेन ययमेनं मन्यामहे । रोदसी द्यावापृथिव्यौ संविदान ऐकमयं गते संरभूवतुः । पूर्वमेकी व चतुरिति तयोस्तादृश्योर्यावापृथिन्योः पृष्ठ उपरि जातवेदाः सीदतु । कोदशः प्रजाभ्यः शंभूः प्रजानां सुखस्य भावयिता सनुरे स्पोनः स्वशरीराय च मुखकरः। अस्य माणादपानत्यन्तश्चरति रोचना । व्यख्यन्महिपः मुवः ॥९६॥ (ते० सं०१ । ५।७) सा० मा० अस्यादित्यस्य रोचना दीप्तिः प्राणादुच्छ्याससदृशादुदयादपानती निःश्वासः तुल्यमस्तमय गउन्ती पावापृथिव्योरन्तश्चरति । महति मण्डले सीदतीति महिष आदित्य- मुगः स्वगं ध्यख्ययजमानेभ्यः प्रकाशितवान् । आदित्यरूपेण स्त्यमान हे आहपनीय रखामादधामि । अत्रास्ति कचिद्विशेषः । मगवतापस्तम्न भूमि मा इत्यारभ्य महिपः मुरः इत्यन्ता मन्त्राश्वचारो मानणे पुनराधेये पठिता अपि अग्न्याधेये विनियुक्ताः । गुणो- पसंहारे प्रवृत्तस्य भगरत आपस्तम्बस्य अलंकारमतं स्वेतत् । अतोऽस्माभिर्भाष्य आह- वनीय इति संवुद्धिः प्रयुक्ता,। भाष्ये तु गार्हपत्य इति भाषितम् । पुनराधेयसूत्रेऽपि भूमि भनेति सर्पराजीमिर्गार्हपत्यमादधाति । आप० धौ० स० ५। २७ । ९ ग्रामणमपि तन्यं सर्पराज्ञिया ऋम्भिार्हपत्यमादण्यात् । ते० सं० १।५। ५ बौधायनस्तु बहुशः यथाब्राह्मणमेर सूत्राणि प्राणिनायेति विदितापिलसूत्राणां नानधिकतरम् । एतेन श्रौते कर्मणि गुणोपसंहारः प्रायो नेष्टस्तस्पेति मुगिदितं भवति । इतःपरं मुधीभिराकलनीयो विज्ञपः । अग्ने सम्राइजैकपादाहयनीय दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षालो विन्द यजमानाय ! पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अमे निथ्यो योनिष्टयो भिदासतीदमई तं त्वयाभिनिद- धामि ॥ ९७ ॥ ( आप. श्री. सू. ५1१५ १६) + अंजस्पादित्यग्निनाम । आहवनीयः । अन्यत्या व्याख्यातम् । आनशे व्यानमे सर्वमायुयान ।। ९८ ॥ (ते. वा. ११२११) अहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तव योनिरस्मि । ममेव सन्वह रल्यान्यन पुरः पिने लोकज्जातवेदः (ले०मा०१।२१) सा० मा० अयमग्निरानशे भोक्तृदेहं व्याप्तवान् । व्यानरो विविध भोग्यजातं व्याप्त. यान्।तथा सर्वमायुरपमृत्युपरिहारेण भ्यानरो ब्यानरान् । हे आहानीयाग्नेऽहं पत्तो हेतो.

·1 आधानप्रयोगमन्त्राप्यम् । रमियदा तमासीत्तदानीमहमस्मि । यदा तु लं नासीरतदानी विद्यमानोऽयह निष्प्रयोजना वेन नास्मि । त्वं च मदसि मत्ती हेतोर्जायसे । एतच्च प्रत्यक्षम् । एवमुक्तप्रकारेण मम योनिः कारण वासे । तथापि योनि; कारणमहमस्मि । तस्मान्ममै बन्धुः सन्मदीयानि हन्यानि वह । हे जातवदो यथा लोके पुत्रः पिने लोककृपुण्यलोकसंपादको भवति तद्वदतिरहेन मम लोग। अग्न आयू पि पवस आसुवोर्जमिषं च नः । आरे वाधस्व दुसनाम् ॥ ९९॥ (ले० सं० ११५१६ सा० मा० हे अंग्ने पुत्रपौत्रादियुक्तानामस्माकमायपि पास शोधयसि अपमृत्युं पार • हरसीत्यर्थः । नोऽस्माकम्ज बन्नमित्रमन्नं चासमन्तात्सुर प्रेप देहीत्यर्थः । दुगुना परि- सेनामारे रे बाबस्व निराकुरु ॥ अग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधत्पोपर रयिं माप ॥१०॥ (ले० सं० ११५१६) सा० भा० सकारान्तोऽपशब्दः कर्माची शोमनमपः कर्म यस्यासी स्वपाः। हे आने वं स्वपाः सन्नस्ने अस्मान्परस्त शोधय मयि ब्रह्मार्चसं व्यवहारसामयं पुष्टिं धनं च स्थाश्य। अमित्रपिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयम् ॥१०॥ (ले० आ० २१५) यः अग्निरपिः अतीन्द्रियज्ञानापमानः शोधनशील. निपादपश्चमा वर्णाः पञ्चजनाः तेषु भवः पाचजन्यः पुरोहित. सरकर्मसु पुरस्तानिहितस्तमैरंगुणमग्निं महागयं महा. गृहमीमहे प्रामुमः । समुद्रादूमिमधुमौं उदारदुपाशुना सममृतत्वमानट् । अकसंहिता घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिला देवानाममृतस्य नाभिः। १०२ वयं नाम भद्रवामा घृतेनास्मिन्पो धारायामा नमोभिः । ३1८1१० उपब्रह्मा शृणपच्छस्यमानं चतुःशृगोऽवपीगीर पतत् ॥१०॥ चत्वारि गृङ्गा प्रयो अस्य पादा दे शीर्ष सप्त हस्तासो)३० संहिता अस्य । त्रिधा बद्धो कृपभो रोरवीति महो देवो यत्या भाविवश ॥१०४॥ 1३1८1१० समोदन्तेऽस्मिन्यजमाना इति समुद्रोऽग्निः पार्थिवः अरणाम्यां मथितोऽमिस्तस्मादूमि- रूमिगदुपर्युपर्यतो मधुमा-माधुर्योपंतासमूहः उदारत् उच्छति अंशुना दोप्या भारतावं देवत्वम् " अपाम सोमस्मृता अभूम" ० सं० ३ । २ । ५ इति प्राणादमृता इसा विचारण्या देवा इति भाचायुः । तदेवानामाभिहीतमभूतत्वं अ०अ०० ·२६ आधानमयोगमन्त्रभाष्यम् । देवत्वमुपसमान उपेति पूरणः प्रामोति नरः घृतस्य दीतिमतः समिद्दव्यस्य विद्यारण्यास्तु दीप्तस्य गुह्यं नाम नमनसाधनं यदस्ति तद्रवीमि तद्देवानां जिह्वा आस्वादकजिह्वास्थानीय भवनि तदेवामृतस्य देवत्वात्य नाभिधारकं तदुभयं घृतस्य नामेत्यर्थः । एवं मन्त्रद्वये तत्तत्पक्षानुसारेण योग्यम् । वयं यजमाना घृतस्य नाम प्रबवाम स्तुमः । अस्मिन्यज्ञे नमोभिर्नमस्कारैर्हविर्भिर्वा धारयाम च । ब्रह्मा परिवृढो देवः शंस्यमानं स्तूयमानमिदमुपशृण- यतृणुयात् । चतुःशृङ्गः चत्वारि शृङ्गाणि वेदे चतुष्टयरूपाणि यस्य गौरो गौरवर्णः तादृशो देवः एतत्कर्म जगदा असमीत् । रहिरति निर्वहतीत्यर्थः । अस्य यज्ञात्मकस्याः चत्वारि शृङ्गाणि चस्वारो वेदाः शृङ्गस्थानीयाः । यद्यपि आपस्तम्बेन यज्ञं व्याख्यास्यामः । स त्रिभिदैविधीयत इत्युक्तं तथाप्याथर्वणस्येतरानपेक्षयैवैकाग्निसाच्यानां कृत्वकर्मणा. मभिधायकत्वात् तदपेक्षया चत्वारि शृङ्गा इत्युक्तं प्रयो अस्य पादाः सवनानि प्रीण अस्य पादाः प्रवृत्तिसाधनत्वात्पादा इत्युच्यन्ते द्वे शीर्षे ब्रह्मौदनं प्रवर्यश्च इति सोमप्राधा- न्येनेदमुक्तं सप्त हस्तासः सप्त रछन्दासि हस्ता मुख्यसाधनं छन्दांस्यपि देवताप्रीणनस्य मुख्यसाधनमिति हस्तव्यवहारः । त्रिधा बद्धो भन्नब्राह्मणैस्त्रिप्रकारं बद्ध. । बन्धनमस्य तनिष्पाद्यत्वात् । वृषभः फलानां वर्पिता रोरवीति भृशं शम्दायते ऋग्यजु सामोक्तः शस्त्रयागस्तुतिरूपैर्होत्राद्युत्पादितैर्ध्वनिभिरसौ रौति एवं महो देव एप यज्ञामा महान भानो देवो मानाविवेश मथैर्यजमाननिष्पाद्यत्वात् प्रवेश उच्यते । प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो नोजस्रया सूर्या यविष्ठ । त्वार शश्चन्त उपयन्ति बाजाः ॥ १०५ ॥ (तैना० ४।६।५) सा० भा० हे अग्ने प्रेद्धः पूर्वमपि प्राण दीप्तस्त्वं पुरो नोऽस्माकं पुरोदेशे अजस्रया निरन्तरवर्तिन्या सूर्या सूमिसमानया मालया दीदिहि पुनरपि दीप्यस्त्र । ज्वलन्ती लोह. मयो स्थूणा सूर्मा । हे यविष्ठ युवतमाग्ने स्वां शवन्तो निरन्तरभारिनो वाजा अन्नान्यु- पयन्ति सामाध्येन प्रामुवन्ति । विषम ते परमें जन्मन्नने विधेम स्तोमैरवरे सबस्थे । यस्माद्योनेरुदारिया यजे तं म त्वे हवीशप जुहुरे समिद्धे ॥१०६ ॥ (१।६।५) 'सांभा० हे अग्ने ते तर परमे जन्मनि विधेम वयं ज्ञानेन परिचरेम सघस्थेऽस्माभिः सह स्थातुं योग्येऽवरे निकृष्टे भूलोकप्रतिनि जन्मनि स्तोमैः स्तोत्रैविधेम परिचरेम यस्मायोनेरिष्टकचितिरूपारस्थानादुदारध समुद्रत आनिभूतोऽसि तं योनि यजे । विधिपूर्वक द्रव्य देवतोदेशेन त्यस्ये । समिद्धे सम्यक्प्रचालित त्वयि हवीपि प्रजुहुर ऋत्विजः प्रमग जुद्धति। . .

·आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । सार सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामाई वृणे सुमति विश्वनन्याम् । यामस्य कण्यो अदुहत्वपीना सदस्रधारां पयसा महीं गाम् ॥ १०७ ।।. (४१६१५) सा० भा० पुरा कदाचित्कण्यायो महपिरस्पानेयां मुमतिमनुप्रहकारिणी बुद्धि: मदुहत् । दुग्धमान् । तर यन्त:-~-पीना मभूतः पीनः स्तनमंगे यत्याः सा प्रपीना सा सहसमस्याकाः क्षारधारा यस्माः सा सहस्रधारा तामहीं पयसा क्षीरेण संपूर्णा गां धेनु मधा लौकिका दुहन्ति तत् । अपमः मुमतेपदर्शितयुदेः सामीट फलं पासवान् । परेप्पत्य सवरणीयस्य सवितुः प्रेरकस्याः संबन्धिना ता कण्येन दुग्धा मुमतिमह- माणे सर्वतः प्रार्थये कोदशी मुमति चित्रा सापेक्षितबहुविधफलप्रदानसममित्यर्थः । विश्व जन्यमुत्पार्य यस्याः सा विधजन्या सा जगत्पादनसमर्था मित्यर्थः । सात ते अग्ने समिधः सात जिलाः सप्तर्पयः सप्त धाम प्रियाणि । सप्त होत्राः ससधा त्वा यजन्ति सप्त योनीराणस्वा वृत्तेन ।। १०८।। (ते, सं. ४।६।५।) सा० भा० हे अग्ने तव समिधः सप्तसंख्याका अश्वत्योदुम्बरपलारासमीकिता- शनिहतयक्षपुष्करपर्णरूपाः । मालारूपा जिलाम सात काली कराठी च मनोजया च मुलो- हिता या च सुधूम्रपर्णा । रसुलिङ्गिनी विधरची च देवी लोलायमाना इति सत जिताः । ऋपयो मला ते च यथोक्तममिसंरादनार्थाः सतसंपराकाः । अश्वी रूपं कृत्रा इत्यादयः समाग्नाताः प्रियाणि पाम स्थानानि भाइयनीयगाईपपदक्षिणानिमभ्यासव्यमाजहि- ताग्नीधीयाख्यानि सोमयागे पाहिधारकाणि सप्तसंख्याकानि । होता होतृभमुखा वषट्कार होता मशास्ता प्राक्षणाच्छसी पोता नेटामोऽध्यावाकयेति सप्तसंख्याकास्त्री यजमाना: सप्तधा यजन्ति ! ( अ चपमृविजो यजन्ते इति मुश्चम् । नहि यजमानाः परफटया- सर्थ यजनं कुर्वन्ति नापि ऋविजः सालमागिनो भवन्ति ।) भविष्टोम. अयग्निष्टोमा उभ्यः पोदश्यतिरामोऽसोर्यामो बाजरेयवेति सम प्रारा तासास्त्र सत योनीराहनीया- द्विस्थानानि घृतेन सर्वतः पूर्य । उद्यं नमसरसार पश्यलो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवता सूर्यपगन्म ज्योतिरचपम् ॥ ११९॥ (३० सं० ४।११७) साल भा० इयं समम उत्तरं ज्योतिस्तमसो विनाशकावेनोकृष्टममिसंबद्ध शेतिम्यार- पश्यन्त उपकरेंग सर्वतोऽरलोकयन्तो देवत्रा देवेसुमपे सूर्य देवं रिपेगवर्तमानमामिल बदमोहम ज्योतिरगन्म प्राप्ताः स्म। उदु पं जातवेदसं देवं वदन्ति फेनवः । विश्वाय सूर्यम् ॥ ११०॥ (३० सं०१।४।४३) ·२८ सा० भा० भाधानमयोगमन्त्रभाप्यम् । सा० भा० केतवो रस्मय जातवेदस तमग्निसदृश देवमुद्हन्ति ऊर्मदेश एव प्रापयन्ति । विमर्थ विश्वाय स्नस्य जगत सूर्य दृशे द्रष्टम् । चिनं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मिनस्य वरुणस्यामः। आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्युपश्च ॥ ११ ॥ (ले० सं०१।४।४३) चित्र रक्तश्वेतादिविविधवर्ण देवाना रक्ष्मीनामनीक सैन्यसदृश मपडलमुदगादुदय गच्छति । कीदृश मिवादिदेवोफ्लक्षितस्य कृत्नस्य प्राणिजातस्यै. द्रियाधिष्ठातृत्वाचक्षुस्थानीय समण्डलस्थ सूर्यो जगतो जङ्गमस्य तस्थुष स्थावरस्य चारमा सहकत्रयमामा परितवान् । अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्प कल्पय त्वर हि वेत्य यथातथम् ॥ ११२॥ (ते० प्रा० ३।७।११) सा० भा० यज्ञस्य सबन्धि फियदङ्गमनाज्ञात शास्त्रक्रमेणास्माभिरज्ञात यद्यप्याज्ञात सम्यग्विज्ञात समिथु क्रियते मिथ्या क्रियते ज्ञानादज्ञानाद्वान्ययानुष्ठीयते । हेऽग्नेऽस्य फर्मण, सबन्धि तत्सर्वमङ्ग कपय फलप्रदानसमर्थ कुरु। हि यस्मात्कारणात्त्व यथातथ कर्म मो वस्तुतत्त्वं चेत्य। पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञा पुरुपसमितः । अमे तदस्य कल्पय त्वर हि वेत्थ यथातथम् ॥ ११३ ।। (ते० प्रा० ३।५।११) सा९ भा० यो यज्ञ सोऽय पुरुपसदृशो यथा पुरषोऽयमन्यूनातिरिक्तविशिष्टावयव- स्तथा यज्ञोऽपि। किंचाय यज्ञ पुरुषसमित, पुरुपेण सस्यग्निर्मितश्च यस्मादेव तस्माद्धेऽग्ने । यत्पाकना मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मत्त्वते मर्तासः । अमिष्टद्धोता प्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवार ऋतुशो यजाति ॥ ११४ ॥ (३।७।११) साल भाल पाको बालस्तद्वदन्यत्रायन्ते रक्ष्यन्त इति पाकत्रा बाल्वदप्रबुद्धमतयो दीन- दक्षा क्षीणोत्साहा मासो मनुष्या यजमाना यज्ञस्य यदङ्ग मनसा स्वकीयेन न मन्वते नापबु. भ्यन्ते तदङ्ग विजान क्रतुविकरस्नयागाभिज्ञो यजिष्टोऽतिशयेन यष्टु समर्थो होता देवाना- माहाता अनिर्देवान्यष्टव्यानृतुशो यजाति तत्ततुकाले पूजयतु । त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडीऽवयासिसीष्ठाः । पनिछो वतितमः शोशचानो विश्वा द्वेपारसिं प्रमुमध्यस्मत् ।। ११५ ।। (ते० सं० २।५ । १२) ·आधानमयोगमन्त्रमाप्यम्। २९. सामा० हे अग्ने त्वं नोऽस्माकं मा विद्वान्सवणस्य देवस्य हेडोऽस्पद्विपापं कोर्धमत्यासिसीधा अपनयं । यजिष्ठो पट्टतमोऽतिशयेन पागनिष्पादको वहितमोऽतिशयैन देवहविवोटा शोशुचानोऽत्यन्तं दीप्यमानो विश्वा द्वेपासि सविरोधिकृतान्ोपानरमाप्रमुमु यामतः प्रमोचय । स त्वं नो अग्नेऽवमो भयोती नदियों अस्या उपसा व्युटौ । अवयव नो वरुण राणो वीहि मुहीक सुहवो न एपि ॥ ११६ ।। सा भार हे अग्ने सत्वं नोऽस्माकमन्यारक्ष नाबमो भव रक्षको भव । कोदशस्वमस्या उपसो न्युष्टौ नवितोऽयतगस्योपःकालात्योपरितने प्रातःकालेऽत्यन्तं प्रयासन्नोऽस्माकं परणं वरुणेन कृतमभापनिवारकं पापादिकमवपक्ष नाशय । राणो रममाणः सन् मृडीकं मुखसाधनमस्मदीयं हविवाहि भक्षय । ततो नोऽस्माकं मुह्य शधि मुखेनाहा. तुं शक्यो भव । स्वपने अपास्ययासन्मनसाहिनः । अयासन्दव्यमूहिणेऽया नो धेहि भेषजम् । ॥१७६ ।। ( ते० प्रा० २१ ४११) सा० भा. हे अग्ने स्वमयासि सर्वगवोऽति अयासन्सर्वगत एव सन्यजमानस्य मनसा शचित्रप्रदेशविशेष आहितः । अयासस्वभावतः सर्वगत ए7 सन्हव्यमूहिपे काचिक इत्र देशान्तरे हविहसि । अयाः सर्वगतः सन्नोऽस्माकं भेषजं धेहि संपादय । इदं विष्णुविचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूहमस्य पारसुरे ॥ ११८ ।। (२० सं० ११२१ १३) सा० मा० विष्णुत्रिविक्रमावतार धृवेदं विश्व विभज्य क्रमते स्म । भूमावेकपदमन्तारक्षे द्वितीय दिवि तृतीयमित्येवं त्रेधा पदं निदधे ? पासवो मुम्पादिवाकासा यस्य पदस्य सन्ति तापांसुरम् । अस्य विष्णोस्तस्मिन्पदे विश्व समुदं सम्यगन्तर्भूतम् । ज्यपक यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ।। ११९ ॥ (ले० सं०१॥ मा. मा. शोभनः शरीरगन्धः पुण्यगन्धो वा यस्यासी सुगन्धिः । युधि शरीर. धनादिविषयाँ वर्षपति पुष्टिवर्धनस्तादर्श व्यम्बकं श्रीग्यङ्कानि नेत्राणि पस्यासौ ऽयम्बकः । ( मगया-रुद्रः ) तं यजामहे विधिपूर्वक द्रव्यमग्नौ प्रक्षिपामहे । लोके यथा उरिकालानि बन्धनान्तास्वपमेव मुपन्ते तद्वदह न्यम्बकाप्रसादेन मृत्योर्मुक्षीय मोचन- मुक्तो भूयासम् । अमृताविरजीवितास्वादेवी मा मुक्षीय । भाभिगोभिर्यदतो न उनमाप्पायय होरको वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महिंगोत्रा रूगासि भूयिष्ठभानो अघ ते स्पाम ॥ १२० ॥ (ने० प्रा०३101 ११) ·आधानप्रयोगमन्त्रभाष्यम् । सा० मा० हे हरियः अश्वयुक्तेन्द्र आभिभिरस्मदीयस्तुतिभिर्वर्धमानस्वमतोऽस्मात्क- भण ऊनमहं नोऽस्मदर्थमाप्याययाभिवर्धय हे हरिवो यदा यस्मिन्काले स्तोतृभ्यः स्तोत्रनु- महाथ महिगोत्रा महतः पर्वतान्मेवान्या रुजासि भगान्करोपि अध अथ तदा वयं ते तवानुग्रहाधिष्ठभाजः स्याम प्रभूतधनाना लब्धारो भूयारम । यद्विद्वारसो यदविद्वा सो मुग्धाः कुर्वन्त्यत्विजः । अग्निर्मा तस्मादेनसः श्रद्धा देवी च मुञ्चताम् ॥ १२१॥ (आप० श्री० सू०३।१२।१) + विद्वासः प्रयोगशास्तथाप्यविद्वांसः प्रयोगतत्त्वानभिज्ञा मुग्धा अविवेचका ऋत्विजो यदशास्त्रीयं कुर्वन्ति कुर्वन्ति स्मत्यर्थः । तस्मादेनसोऽशास्त्रीयानुष्ठानजन्यप्रत्यवायात् मा भामग्निः श्रद्धा देवी च मुञ्चताम् । पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्यतां पुनर्ब्रह्माणो वसुनीय यज्ञः। घृतेन त्वं तनुवो वर्धयस्त्र सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः ॥ १२२ ॥ (तै० सं०४।२।२) सा० मा० हे अग्ने त्वामादित्या रुद्रा यसपश्च पुनः समिन्धतामुपशान्त पुनः संदीप- यन्तु । हे वसुनीथ वसूना धनाना नीथ प्रापयितह्माणो ब्राह्मणा ऋविजो यनिमित्तभूतै- स्त्वां पुन. समिन्धता य घृतेन तुष्टः सस्तनुवोऽस्मदीयशरीराणि वर्धयस्व । तत्त्वतरस्वयि तुष्टे सति यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु । ये अग्नयो दिवो ये पृथिव्याः समागच्छन्तीपमूर्जे दुहानाः । ते अस्मा अग्नयो द्रविणं दत्त्वेष्टाः पीता आहुतिभाजो भूत्वा ययालोकं पुनरस्तं परेत स्वाहा ॥१२३॥ (आप० श्री० सू० ५.१८१) + इपमन्नमर्ज रस च दुहानाः पूयन्तो येऽग्नयो दिवः पृथिव्याश्च समागच्छन्ति इष्टा हुतास्तेऽग्नयोऽस्मै यजमानाय द्रावण धनं दत्वाहुतिभाजो हुतद्रव्यसेविनः पीता. भूत्वा ययालोक स्वस्वलोक इत्यर्थः । पुनरस्त गृह परेत गच्छत स्वाहा ! अथवा यथालोकं स्खलोक गत्वा पुनरस्तं यजमानगृहं परेत प्रत्यागच्छत स्वाहा। अथर्व पितुं मे गोपायानं पाणेन संमितम् । त्वया गुप्ता इपमूर्जे मदन्तो रायस्पोपेण समिपा मदेम ॥१२४॥ (आप० श्री० सू० ५।१८१२) + हे अधर्ष चतुर्वेदप्रवर्तकाचार्यरूप दक्षिणाग्ने ! पितुं पालक मे मदीयं प्राणेन समितं समानमन्न गोपाय रक्ष । त्वया गुप्ता रक्षिता इयमनमज रस मदन्तो मदयन्त आनन्दयत इत्यर्थः । रायसोपेण द्रव्यपोपफेण समिपा शोभनानन मदेम हर्षयुक्ता भवेम। नर्य प्रजा मे गोपाय मूलं लोकस्य संततिम् । आत्मनो हृदयानिर्मितां तां ते परिददाम्यहम् ॥ १२५॥ (१५। ८२) ।

·आधानमयोगमन्त्रभाष्यम् ।
+ नय नरेन्यो मनुष्येभ्यो हितो गार्हपत्यस्तत्संबुद्धिः । मे मम लोकस्य पितृलोकस
मुले निदानभूतां संतति विस्तृतिशालिनीमात्मनो हृदयानिर्मितामीरसी प्रजा गोपाप तां
संततिमहं ते तुभ्यं परिददामि । मसंततिस्तवैव परिचरणं करोवियर्थः।
शरस्य पशून्ये गोपाय विश्वरूपं धनं वसु ।
ग्रहाणा पुष्टिमानन्दं तारस्ते परिददाम्यहम् ॥ १२६ ।। (आप० श्री.
सू०५।१८।२
+ हे शंस्य । ऋटियमिः प्रशंसनीयरुपयाjस्य आहवनीयस्तासंबुद्धौ । में मम पशू-
गोपाय रक्ष तथा विश्वरूपं बहुविधं वसु स्थिरं धनं जगमं द्रव्यं तथा गृहाणा लक्षणया
गृहस्थिताना दारादीनां पुष्टिं पोषणयानन्दं गोपाय रक्ष तानेतान्सानहं तुभ्य परिददामि ।
मदीयपशुवस्वादिकं स खदमित्यर्थः ।
पञ्चषाऽमीन्पापविराट् सृष्टा प्रमापतेः ।
वारोद्रोहिणी योनिरः प्रतिष्ठितिः ॥ १३७ ॥ (ले० प्रा० )
सा० भा० प्रजापते. संबधिनी येयं सृष्टा विश विशेषेण राजमाना गोशरीरधारिणी
तानेतान पवधा व्यक्रामद्विगन्य मान्तवनी । अस्मिन्प्रदेशे गाईपयोऽस्मिन्नावनीय
इत्येवं पदेनाकम्प दर्शितवत्तीत्यर्थः सा पुनः स्वस्थाः पयोजनविशेषमेव पश्यन्त्यूर्वाभिमुखी
एलोकमारोहत् । आरा च रोहिण्यभूत् । सा चाग्नेयोनिः कारणभूता प्रतिष्ठाहेतुथ रोहिणी-
नक्षत्रेनीनामारेयत्वात् ।
इत्यापानप्रयोगमन्त्रभाग्यम् ।
भाधाने गीयमानानि सामानि ।
रयतर--साम।
अभि वा शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः ।
ईशानमस्य जगता स्वदेशमीशानमिन्द्र नस्पुपः ।।
न त्या कॉ अन्यो दिच्यो न पार्पियो न जातो न जनिष्यते ।
अश्वायन्ती ययकाचन्द्र वाजिनी गव्यन्तस्त्वा हवामहे ॥१॥
वामदेव्य-साम।
कया चित्र आभुवदूती सदा वृधः सखा ।
कया शांचेष्ठया वृता॥
फरत्या सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः ।
दृढा चिदाजे यमु ॥
अभीपुणः सखीनामविता जारितृणाम् ।
शतं धवास्यूतिभिः ॥२॥

·- ३२ आधाने गीयमानानि सामानि । बृहत्-साम । स्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारकः । स्वा वृत्रविन्द्र सत्पति नरस्त्वां काष्ठास्वर्वतः ॥ स त्वं नचित्र वजहस्त धृष्टया महस्तवानो द्रिवः । गामश्वं रथ्यमिव संकिर सना वाजं न जिग्युपे ॥३॥ वारपन्तीय-साम । अश्वं न त्वा चारवन्तं वन्दध्या आनि नमोभिः । संम्राजं तमध्यराणाम् ॥ सपा नः सूनुः श्रवसा पृथु प्रगामासुशेषः । मीडाँ अस्माकं वभूयात् ॥ स नो दूराचासाच निमांदघायोः । पाहि सदमविश्वायुः ॥ ४॥ स्यैत- साम । अभि प्र वः सुराधसमिन्द्रमर्चयया विदे । यो जरितृभ्यो मघवा पुरूवसुः सहस्रेणेव शिक्षति ।। शतानीवि प्रजिगाति धृष्णुया हन्ति वृताणि दाशुपे । गिरेरिव परसा अस्य पिन्विरे दनाणि पुरुभोजसः ॥५॥ यहायज्ञीय-साम। यशायज्ञावो अग्नये गिरा गिरा च दक्षसे। मम वयममृतं नातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिपम् ।। ऊर्जानपातं सहिनायमस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेप्वविता भुववृध उत त्राता तनूनाम् ॥ ६॥ मन्थनारम्भणकाले सामानि- अरण्यानिहिती जातवेदा गर्भ इव सुधितो गर्भिणीपु । दिवे दिव ईडयो जावद्भिई विप्मद्भिर्मनुष्येभिरमिः ॥१॥ अनि नरो दीपितिभिररण्योईस्तन्युती जनयन्त मशस्तम् । दूरदृशं गृहपतिमयुम् ॥ २॥ वैपस्ते धूम ऋश्वति दिविपन्छुक आततः । मूरो न हि द्युतात्वं कृपा पावक रोचसे ॥३॥ अदर्शि गातुवित्तमो यस्मिन्त्रतान्यादधुः। उपोपु जातमार्यस्य वर्धनमानि नक्षन्तना गिरः॥ ४ ॥ अग्निमीळे पुरोहित यज्ञस्य देवमृविनम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ ५॥ समाप्तानि आधाने गीयमानानि सामानि ।

·आधानमीमांसा। तर तात्प्रथमतो मोमासारवरूप शिरुपयर्णित यथारय सगृहोम । "वेदार्थाव- गमाया परमकारुणिको मगमा मिनिरमुसूरदर्मसूत्राणि } " ' अथाता धर्मजिज्ञा. सेसादीनि । तदेतेपाल्पाक्षराणामसदिग्धाना सारयतां विश्वतोमुखानामस्तोभानामन- वद्याना चौपापदिभितिकारेव्याख्यातानामपि यथावदर्थग्रहण न सामुगकमियाभपतानि भगायनाचार्य । पदीय हि भाष्य मुप्रसन्नमप्यतिगमीरमानतरसाधारण्या शय्पयाड, नन्यमुलमयोपादनसरण्या चातिशेत एर भाष्यान्तराणि । तदत्र जानीमो यदाष्पेणानेर देहातिरिक्तामवरूपरेदमामाण्यादिसमर्थनपरेण मुद्रमपासित लोकायतमत दर्शनपदेऽमि- त्रिक्त च मौमासाशास्त्रमिति । तदन क्षणिक विज्ञान शून्यमेर या परमतत्यमिति पौरुषेयो वेदो न प्रमाणपदपीमध्यास्त इति च सौगतमतावलम्विमि प्रतारितानतितरां सुनिमग्ना- न्दुरपदेशजरधी मुदूर गतांश्च सनातनधर्मपथादुद्दीधीर्घभंगवानवातारी मुरसेनानी: कुमारिटमूर्योदमुमूलसौगतनय प्रयष्टिपसनातनसमय व्याचष्ट च शाबर भाष्यमिति प्रमोदपरम्परेय सर्वेपामस्माकम् । तदिद न्यायमुचोपहितमतिगभीर न पारयति परिछेत्तु गुरुत्पीति गुरुमतावलम्विभिरन्यथान्यथा योज्यमानेषु न्यायेषु प्रवृते चान्धगोरागुल या- येन लोकेऽन्वग्रहीपुरिमै पार्थसारथिमिश्रा सतिन्त्रस्वतन्त्रा न्यायरनमालाशास्त्रदीपिका- न्यायरत्नाकरैस्तन्वरनेन च सक्तैरिति मुविशद सर्वेषाम् । मत इदानीं वयमपि आधान- मीमासालेखनी शास्त्रदीपिकानुसारमेा यथा सबै मुमुरा ज्ञातु मुशक स्यादाधान- मीमासन तथैव व्यापारयाम तय सरणि प्रथमतो वेदवाक्यं ततो मेने सूत्र ततस्तदर्थ । ततो याज्ञिकमररस्य मगपत आपस्त - म्बसून यथास्थितम् । ततो प्रथातर्विचारपरिप्लुतपार्थसारथिमिश्रकृतमीमासनम् । स्मरति चार न थकतारो मीमासापद्धतिस्वरूपम् -- विषयो विशयक्षेत्र पूर्वपक्षस्तथोचरम् । सिद्धान्तश्चेति पञ्चाङ्ग गानेऽधिकरण स्मृतम् ॥ १ ॥ अर सगतिधति या पाठभेद । घाचिदुत्तर पक्ष एय सिद्धान्तो मरति कांचनात्तर- पक्षाच्या निर्णातस्ताम्यामय र सिद्धान्तो मति । लदिद पानापि अनुसयाम तन प्रथमत आधान विधि भीमासयाम । तत्राय क्रस - घसन्ना ब्राह्मणोऽग्निमादधीत ग्रीमे राजन्य आदधीत। से बा.११११२ शरदि वैश्य आदधीत । आधानेऽमशेषत्रात् ॥ ज. २१३१३ ·'आवानीमांसा मूगार्थ:--आधानविषये यतन्तादिवास्यं प्रापक्मेपासशेगलादापामस्य । काचार मतु प्रति शेपचामावेन ऋतुविगिभिराक्षेपत. प्राप्यमापात् । इति । पमन्तो प्राह्मणस्य प्राप्मो राजन्यस्य शरद वैश्यम्य आप. सौ.-.५॥ ३ ॥ १८ 'सर मामासा-इत्यत्र किमाधाने कर्मणि ब्राह्मणादिनिमित्ते वसन्तादिविधिः, उत ब्राह्म- गादिवसन्तादि रिशिष्टमाधानं विधीयत इति सरायः । तत्र 'यदि ब्राह्मणो यजेन' इत्यादौ माह्मणादीनामयाप्ततया राजसृयिकाधिप्रयोगे गुणविधी निमित्त यासंभमेन तद्विशि- एप्रयोगान्तरविधिसंभरेऽपि प्रकृत आहानीयादिसापेक्षमतुविध्याक्षेपलभ्याधाने ब्राह्मणादीनां प्राप्तानां निमित्तत्वसंभवेनाधाने ब्राह्मणादिनिमित्ते बसन्तादिविधियुज्यते । नपाधानस्या- न्यतोऽप्राप्तत्याकथं तस्मिन्त्रामणादिश्रवणस्प निमित्तार्थत्वम् । न च विधस्तदाक्षेपः संभवति थाधानविधानाहयनीयादिशब्दश्रयणाभारेन तस्य मनुविध्यपेक्षिताहरनीयादि- साधक प्रमाणामावादिति चेन'। ' नक्तं गार्हपयमादधाति' 'अर्धोदिते सूर्ये आहानी. यमादधाति' इत्यादिवाक्येप्पाधानस्यापनीयादेश्व साध्यसाधनभावावगमात् । यद्यपि तानि याक्यानि गुणविधायका-येर न मानविधापकाने तथापि 'गार्हपत्यम् ' इत्यादिद्वितीयया 'साम्प गनुगदिन्याधानस्य तसाधन वावगमसभः । यहा 'यस विद्वानमिमाधते' इति सामान्यतः सवर्णानामाधानविधायकमिति प्राप्ताधाने ग्रामणादिनिमित्ते यसन्तादि- सिद्धान्तपति- आधानेऽनशिपयात् ॥ ॥ भधाने रिपो सन्तादिवाश्यं ग्रामणादियसन्तादिविशिष्टाधानप्रापकम् , मत प्राप्ता- धाने निमित्तमयोगेन काविशेषणोधकम् । पुनः, असपत्रादायानस्य समाय. धीया विधरधरणात् । आधानविधिसद्धाने हि 'आदधीन। इसामनेपदवलादाघानसाध्या- मीना फगामिचमतम्या स्वीयाधानसापत्र उम्पते । आक्षेप तु 'निमावाग्निमाद- धीत' । यनन्ते बामणोऽग्निमादधीत' इत्यादिगुगरापात्मनेपदस्यानुवादरयेनानिय- क्षिततया फतुविधिभिराधानमानापेऽपि तस्य स्वरनेत्याचे प्रमाणामायापरानुष्टिनावान. निपलानीना कयादिना संपादनं स्यादिनि फवं नियमेन ऋतुविधिभिाधानस्य प्राप्तिः । एवं पायानस्य तदुदेशन नैमितिकगुणस्य च पिथौ यास्यभेदप्रमहामणादियसन्नादि- शिसिमाधानविधिः। समार रसन्तादियुक्तमयक्षरियो जातिय विद्वानामिनाथचे' इयत्य वर्तमानारदेशस्य विवियकल्पनरोऽपि नानुमस्तिन्यो भरति । न चैरपि यम. पादियारवाहानीयादिशदाभायादाधानोरन मीना कयं पारर्धता स्पादिति याप्यम् । यनन्दादिगाहपनीयादिप्राणामारेऽपि 'नतं.गाहमयम्' इत्यादिगुमाया गाईपन्या. दीनां द्वितीयपधानमाम्यवानुपादयटन पमन्तारियायेऽभिगमस्स गाईपन्यादिपरये पर्य- यसानीना गादिपन्यत्र विनरः । प्रयोजन पूर्वप ग्राम गारिश्रगिस्य निनिमार्थयार विधिरिति प्राप्ते, ·आघानमीमांसा। वर्णसाधारणत्वादिति सूत्रयोजनापि सूपपादा। न चैव शूद्रस्याप्याधान शक्यम् 'अपराणा जनयथ पुरोगाम् । 'दर्शमह पूर्णमास यज्ञ यथा यजै' इत्यादिमन्त्रवर्णत आधानस्य यज्ञार्थवावगमात् 'तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्लप्त' इति तस्य यज्ञनिषेधाच्छूद्रस्याध्ययनवि- ध्यभावात् 'न खीशूद्रौ वेदमधीयाताम् । इति तस्य विद्यापतिपथाचेति । भर वय घूम –यान्यन याज्ञिकोदाहरणानि दृश्यन्ते तानि विधायकानि न भवन्ति । तैत्तिरीय वाक्य तु तैत्तिरीयारण्यके श्रुत तत्तु मतवैचित्र्यप्रस्ताव उदाहृतम् । विधिसरूपार्थवाद इति अनन्यगतिका व्यवस्था । अन्यदपि तत्र यच्छब्दस्य सत्त्वान्न विधायकम् । तदुक्तम्- न्यायमुधायाम्- सिद्धपद्योतनाद्वक्त्राभिमुख्यासमवाद्विधौ । आमनि प्रेरणाभावानिमित्तवाभिधानत ॥१॥ विविशक्तिविह तृ स्यादन्छब्दादिचतुष्टयम् । प्राप्त्ययोगे तु तद्वाधात्वचिस्यादविह तृता ॥ २ ॥ इति ॥ पार्थसारथिमिश्रा अप्याह - न तावत्कतुसामर्थ्यात्प्राप्तिरैकान्तिको तयो । सामान्यवचन यत्तद्वर्तमानापदेशकम् ॥ १॥ यत्तु सभरणकाण्डे श्रतमिति तदपि तन न पश्याम । स्थितेऽपि अर्धवादघटितत्वा तत्रापि निर्दिष्टैर गति । अयास्त याज्ञिकमते प्रपञ्चिता युक्तय समीचीना इति विभाव्य आधानविधिर्म मासाया भगवद्भाष्यकारमतानुसरणमेव युक्त मयुपश्याम, । यन्त्र अनन्यगति मान्या विधायक्व नास्ति तत्र तु सत्यपि यच्छन्दे विधायकन्यमनश्यमभ्यु- पेतव्यम् । यथा-' यदाग्नेयोऽट पालोऽमावास्यायाम् । 'यदाहयनाये जुहोति। यपर्ण शाखया पसानपारोति, इत्यादिस्थलेषु । इति श्रौतिप्रराणा मीमासकाना च नानाधिगत चरम् । इत्यलमतिपल्लवितेन ॥ " वर्षामु स्थफ रोऽग्निमादधीत" || वचनाद्रथकारस्याधानस्यासर्वशेपत्चात् " जै ६।१।१२ सत्रार्थ -यचनाद्यकारस्यैदमाधान तथास्याधानस्य सर्वत्रैवर्णिकाधानापेक्षया परिशिष्ट वादणिकरथकारस्पैवेदम् ॥ वर्षा रथकारस्य । आप , सू ५। ३ । १८ ये प्रयाणा वर्णानामतनं कुर्युस्तेषामेप काठ ॥ ५३॥१९ मामासा-" वर्षमु रथकारोऽग्निमादधीत " इति । तत्किं ब्राह्मणादीनामेन रथकरणे निमित्त वर्षाविधिरयमुन रथकारसइक्म्यावान्तरवर्णस्याधाना तरविधानमिति सराये विजाना ·1 आषानमीमांसा। विद्वत्याकालमानवियाने च मधमाशमेव कालविधि विदुपोऽवान्तरवर्णस्य विशिप्राधान विधिरिति प्राने रूदिवलेन योगबाघाचायलाचाविदुषोऽयधिकारप्रतीतेरविधानात् ऋभू- गावति च मन्त्रपर्णा सौधन्वनपर्याययावान्तरवर्णस्य रथकारस्येदमाधान विधीयते । आपस्तम्बाचार्यसूत्रविरोधो जैमिनिसूत्रेण-तस्य सूत्रस्यायमर्थ:-त्रिषु वर्णेष्वन्तर्भूता एवं स्ववृतिकार्शिता ये रथं कुर्वन्ति तेपामयमाधानकाल: । स्थकाराधानं ह्यग्निसंस्कारार्थ न भवति रथकारस्थाधान सदावेऽपि आधानमात्रोपक्षीणेनाधान विधिना ऋतुविधानकल्पनासंभवा- द्विद्याभावेनोत्तरकत्वधिकारानुपपत्त्याग्नीनां भाव्युपयोगरराहियेन संस्कारानहत्यात् । नहि प्रभाकरवदामाभी स्वकारस्य क्रावधिकारोऽगी क्रियते । तस्मादग्निगुणकमर्थकर्मेदमाधानम् । तब स्वर्गफलकम् - तरनिमिदहश्च तस्येति मीमांसकाः । ग्रामशिरमु क्षत्रियवैश्योपकुष्टाः । आश्व. श्री. सू. २२१११३ अस्य सूत्रस्य विवरणसमधे गार्थनारायण इत्यं व्याचल्यौ । वैश्यस्तक्षकर्मोपजीवी उपकुछ इस्युच्यते । अयमुपाटशब्दार्थ आपस्तम्यसूत्रमनुसरति 1 तेनापतम्बाश्वलाय. नमते वर्णश्यावहिः ऋवधिकारिणो न सन्तीति मुविदितम् । तदन भगवान् कात्यायनोऽप्यसुसूचत् । यथा-- रथकारस्याधाने ॥९॥ रथकारस्याधानेऽग्न्यायिकर्मण्यधिकारी भवति । यीमु रथकार आदधीतति श्रुतेः । अत्रेदं संदिह्यते । कि त्रैवर्णिकानामन्यतमो रथकरणयोगा- दयकार आहोस्पिनियतं किंचिजायन्तरमिति । सायप्राप्तम् । त्रैरणिकानामन्यतम एपेति । कुतः सोऽपि हि रथं करोतीति योगाद्वयकार इत्युच्यते । तस्य च त्रैवर्णिकलादाधान प्राप्तव ऋतुमात्रं विधेयम् । तथा सत्येकार्थविधानाद्वाक्यभेदी न भवति लाघवं च । जा. त्यन्तरपक्षे तु तस्याधानं विधातव्यम् । सबन्धश्च । तथा सति वर्गास्वादधीत रथकार आदीत वाक्यमेदः स्यात् । अपि च शूद्रस्त्वसामाप्रतिविद्धः । तस्मात्रैरणिका. नामन्यतम ऐति पूर्वः पक्षः । सिद्धारामाह-~ नियतं च ॥ १० ॥ चो पार्थे वाशब्दश्च पूर्वपक्षानरासार्थः । न चैवर्णिको स्थकार- स्तस्य शिल्पोपजीवनस्य प्रसिद्धत्वात् कि तु नियतं जायन्तरमेव । तन कोचिदेवमाहुः. श्यायां क्षत्रिपाकुत्पनो माहिघ्यः शूद्राया पैश्यादापना करणी तात्या करण्या माहिल्यादुरप- को रथकार इति । तदुक्तं स्मृतौ-माहिष्योनौ प्रजायते विशुद्राङ्गनोर्टपात् । शूद्राया करणी पैश्यादिति । याइदन्श्योऽपि [ १-९२ ) वैश्यामद्योग राजन्यमाहिष्योंगी मुक्ती स्मृतौ । वैश्यात्तु करणः शया बिलास्केप विधिः स्मृतः। विनासु विधिना पारणीताम् । तथा [ १.९.५ ] माहिष्येण करण्या तु रथकारः प्रजायत इति । अतो रथकारशब्द एवं. विधसकरजाती रूढः । रूदिन योगाद्वलायसीतिन्यायादथं करोति योगं वापिया जाए स्तरमन रथकारशम्देनोन्यते । तस्येदमाधानं कालविशिष्ट विधीयते विशिष्ठविधानाच या.

·६ आधानमीमांसा। क्यभेदोऽपि न मवति । अपरे वाहुः-रथक रशब्देनात्र सौंधन्यनानां ग्रहणम् । ऋभूणां त्याधानमन्त्रपर्णात् [ ४-९५] सौधन्वनाथ भम' सौधन्यना ऋभव' इति [ ऋछ- सहिता [ ३.६०.४ ] सामानाधिकरण्यनिर्देशात्। तथाचाह मनुः [ १०-३३ ] बात्यात्तु जायते पैश्यात्मुधन्याचार्य एव च । कारुपश्च रिजन्मा च मैनः साचत एर चेति । अतो मन्तो यः सुधन्वा व्रात्यदयपुत्रस्तत्पुनाणा सौथन्वनानामृभूगोमयागाधिकारः । यस्त याज्ञवल्क्येनोक्तो न तस्याधिकारः सत्यपि रथकारशब्दवाच्यचे मत्रवर्णाच्छागन्यायेन सौधान्वनानामेवाधिकार इति । तथाच जैमिनिः (६॥ १ ॥ ४६) सौधत्वनास्तु हीनत्वान्मन्नवापतीयेरनिति सौधन्वना नाम जातिः । हीनास्ते किंचिरैवर्णिकेम्यो जात्य- न्तरम् । नच ते शूद्रा न वैश्या न क्षत्रिया न ब्राह्मणा इति तपामिदमाधानम् । कथम् ।. प्रसिद्धर्भन्त्रपर्णाच मन्त्रों हि भवति सौचन्चना भव इति प्रभूणां वेति (४ ।। ९।५) च रथकारस्याधानमन्त्रः । तस्मात्सौधन्वना ऋभवश्व रथकारा अपि चा तं मिमृभयो यथेति च ये नेमि नमन्ति त भर इत्युच्यन्ते रथकाराश्च नेमि नमन्ति तरमादौर्णिकानामरुद्राणामेतदाधानमिति शवरस्वामिनः । ननु विद्याभारेन सौधन्वनाना मसमर्थतयानधिकारात्रैवर्णिक एवारयणव्युत्पत्या रथकारशब्देन किमिति न गृह्यतें सोऽपि. हि रथकारो भवति तस्य चाधानं प्राप्तमेपानूय ऋतुमात्रविधानालाघां भवति जात्यन्तरे. तु विशिष्टविधानागौरवं स्यादित्याशङ्कायामुत्तरमाह- नाभावादिति वात्स्यः ॥ ११ ॥ वात्स्य ऋषिरित्याह न त्रैवर्णिको रथकारः । कुतः , अभावात् , नैनर्णिफस्य रथकारस्यामापात्कथमभावो यौगिकोऽयं शब्दो रथं करोतीति रय. फार इति तेन यावत्कालं रधकरणसंबन्धस्तानकालं रथकार इत्युच्यते न सर्वदा । अतत्रैवर्णि- फस्य रथफारस्याभावाद्विद्यारहितस्यापि भुसौधन्वनसात्वतापरपर्यायस्य जान्यन्तरस्य. सदगावगतस्य घचनादाधानेऽधिकारो भाति ।। अजुनक्षत्रपर्वमीमांमा- बसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । प्र.मे राजन्य आदधीत शरदि वैश्य आदधीत । ते. मा. १।१।२ अभूणा वेति रथकारस्य ते. ना. १ 111४ हेमन्तो घा शरद्वैश्यस्य,, शिशिरः सावर्णिकः । आप. श्री. सू. ५१३।२० ग्रीष्मो हेमन्तश्च राजन्यस्य सत्यापाद- श्री. स. ३ । २ वर्षाः प्रजापशुकामवैश्यरथकृताम् । कात्यायनश्री. सू. ४ । ७ यस्मिन्कस्मिविटतावादधीत । आश्व. श्री. स. २ । १ । ११ सति संभर एत उत्ता ऋतयोऽवश्य यथासंभव संपादनीयाः । असंभो तु मिश्चिदृतावयं पक्ष आश्रयणीय. । नहि अगानुरोधेनाग्यनुष्टानम् । प्रतुनक्षपदी. न्यङ्गानि प्रधानमाधानम् । तर प्रमाणम्-अधो खल्छ यदेवनं यह उपनमेत् । अधादधीता त. ना.१ । १।२ पम्पकारा अपि " यवन श्रद्धोपनमेदथादधीत" सारयः ॥ यस्मिन्का- ·आधानमीमांसा " "बौवा. २११२ इति ऋतुविचारः । नक्षत्राणा कृत्तिकामारभ्य विज्ञासापर्यन्तं देव- নর্গলি সুর। " कृत्तिकाः प्रथम विशाखे उत्तमम् 1 तानि देवनक्षत्राणि "ते. मा. ११९१२ सा देवं कर्म देवनक्षत्रेषु कार्यगिति न्यायः । तथापि श्रुपैर तमध्ये कानिचिनक्षत्राणि आधानमन्य विहितानि 1 तानि कृत्तिका, रोहिणी, पुनर्वसू पूर्ण फाल्गुती उत्तरा फल्गुनी (मानक्षत्रान्तर विद्यमाने चित्रा-इति । तर निर्दोष नसतं तु गोहिण्या । चौधायनोऽपि रोहिण्या संपयते तस्यामादधीत॥ इत्युक्तान श्री. सू. २ । १२ आपस्तम्बाचार्या अपि "सर्वाणि नित्यपदेके समामनन्ति" सर्पशब्दः प्रकृतपरामर्शनाचकः । आप. श्री. सू. ५। ३ १५ मतानि च नक्षत्राणि " कृत्तिका:--मोहिणी-मृगशीप-पुनर्यस् पूर्ण फल्गुनी-उत्तरा फल्गुनी हस्त:-चित्रा-विशाखे अनुराधा:-श्रपणम् उत्तरा भाद्रपदाः इति । एतेषु यस्मिन्कास्मिन्नपि नक्षऽपादधीतति आचायेणान्येपामाचार्याणामभिप्रायः सूनितः । एतावता बसन्तादि. प्रातयः कनिकादीनि नक्षत्राणि विहितानि । इदानी पविचार:--"अमागस्याया पौर्ण. मास्या याधेयः" आप. श्री. सू. ५। ३ । १७ “ अमावास्यायामान्याधेयम्" इति फारसायनः । एतावाचायी स्वतन्त्रमेन पर्वाधान विधत्तः । बौधायनल पर्वक्षाधान विधत्ते । आन्धलापनस्तु मातुपर्वाधान विधत्ते-~~-"वसन्ते पशि मामण भादधीत" इति आश्व. औ. मू.२।१।१३ । एतेन ऋतुनक्षत्राधानं पधान पक्षधानं केवल त्याधानमिति चतस्रो विवाः सौत्र्यः । इति । तर ऋतुनक्षत्रपक्षे शुरूपक्षः श्रेयान् । क्षौमे बसानायग्निमादधीयाताम् । गुणस्य तु विधानत्वात्पन्या द्वितीपशब्दः स्यात् । जे. ६।११५ सूनार्थ:-गुणत्यामरूपगुणस्य विधानवाद्विधयकोटिप्रविष्टत्यात् । द्वितीयशन्दो द्विवचनप्रापकः शब्दः-प्रत्ययः पल्या एक पाचकः स्पात् । सौमे सानो जायापती अभिमादधीपागम् । आप. श्री, स्. ५१४ । १० आधान प्रपत्य क्षीने वसनानिमादधीषाताम्" इति श्रुतम् । तन संशयः । किमा- धान द्रौ पुमासौ सांको सह दुर्शतामुतैक इति । तत्र-- पूर्वनाल्यातसख्यायः कर्तृरूपान्वयः स्थित सेनेह कर्तरूपस्य भेदो द्विवचनाद्ववेत् ।। पसानाविति चौकापुद्रप संप्रतीपते । द्वित्वपुस्ते हि तद्वाप्पे नियम्यते च ते मिथ: १) मा. दी.६१११५ यद्यपि पुद्रपरस्त्रीपुंसपोरपि द्विपचनमोकारान्तं दृष्ट युझ्द्रश्च घुटी च दुश्यामिति तथाप्युभयाव्यभिचारापुर्व दिशयं चास्याभिधेयं तयौधाभिधेययोरसति चौसाहितावमा परस्परनियमात्पुमांसपेय द्वौ गम्यते । तयोश्चोपतानमालेतद्विधानार्थमेरेद वचनम् ·आधानमीमांसा कश्चियोग्यताजननार्थ सतार पारमाणात स्वयमर योग्यत्वात्स तस्य कार्य प्रति गुणा- वेन पारमीणोते तेन गुणतपैर पारवताना कर्तृणां प्राप्तेर्यथाप्राप्तानामेन च समाख्यया व्यवस्थानाचा पुरुपाणा गुणभाषस्तर समार यानियम । सस्कारास्तु याजमाना वचनादविजामपि भवन्ति हिरम्पमालिन अरिज इतरत् । तत्र वपन विधाय वपनसाधन धिने-' लोहितायसेन निर्तियते से या ५६ भाष्यम्-अयमा निर्मित क्षुर आयस स च लोहितस्ताममिश्रेणापसा निर्मित रात् । साधन विधाय क्रम विधत्ते -' उपपक्षाप्रे ' अथ दमणि अथ गान् । अय देव क्रम । मभूण्यने । अथोपपक्षौ । अय मानुष क्रम । इमामेर मा श्रोती । इत एवाकृष्य स्मृतिकार पुरुषार्थतया विहित क्षारमनेनेर क्रमेण अर्थ नासुरक्रमेण । अप हि आसुरक्रम ---- फेशान ! अम मधूणि । अधोपपलौ' । एते सर्व पक्षा. स्तैत्तिरीयरामणे ११५। ६ इसन श्रुता । मर्यते च कर्मनिष्टेन भगवा वसिष्टेन पुरुषार्थतया क्षौरकालनियम मासि मासिं गृहस्थस्य पक्षे पक्षे तु यज्वनाम् । तातो यतीना तु यथेष्ट ब्रह्मचारिणाम् ॥ १ ॥ अन मासि मासि गृहस्थस्येत्यनेन न हि यज्ञभ्यो विना गृहस्थस्य स्थिति सभवति तथापि विधुरयानमस्थायाममस्थितपरतया यो यम् । असा यत्रना गृहस्थस्य गृहस्थामा वचनव्यत्यासेन पक्षे पक्षे मासि वेति विकल्प्यते । अत्र प्रमाणम् - केशश्मनु वपते वाशिसम्' २।१।९ इति कायापनसूचात् । अन्न कर्माचार्य -~-पोर्णमासे यनस्य विकल्पो नास्ति तस्मादमावास्यायामस्तीति सिद्धम् । अतो वचनपत्यास कृत्यैवोक्त एक स्मृतेरयों नान्य । देवपालिकास्तु कमते वपनस्य विकल्पमा । भर्तृयज्ञमते वपन निय मेन अशिख या सशिख चेति विकल । गानरे विशेष - केशमधु वापयते दक्षिण पक्रमान्केशान्सम्योपक्रमानखान मा म कनिष्टिकात कारयते । को पनी नखाव फारपीत ' इति । आचार्यमत पुनरावर्तते--- पर्वणि च केशरमथु वाफ्यते । आप श्री सू १ १ १ । ऐच्छिकवादापनस्य पाणि पाक्षिक सनियम्पत्ते वापयत एक पर्वणीति । अत्र धूर्तस्वामिन ---अर्थप्राप्त मापनस्य यदि विद्यते ततोऽस्मिकाले नियम्पते । प्रवृत्तस्य वपनस्य कालरिधिपरल्याद्वचनस्यार्था तराभावादिच्छामासस्य वपनस्य कालमात्र नियमविधि । उत्तरत्रापि ४११ । ५ इयत्र यश इति वचनात् । यदि वर्षिया केशा वियत इछा च विद्यते ततोऽस्मि काले नियम । मपणि केले कर्मण्यतमपि इण्या सया ·आधानभीमासा। कुर्यादिति । केचित्प्रकरणादेव कौङ्गत्वे सिद्ध पर्वग्रहणाकर्मणोऽनङ्गमिति । अन्ये तु अपर्वकालेऽपि दर्शपूर्णमासप्रवृत्तौ कर्तव्यमित्याहु । ' यज्ञियो भूया मेधमुपैति । १६ । ५ते. इतिलिङ्गात् । केशवस्वामिमते तु लोमनखरपनप्राप्त्यर्थश्चकार इति स्वमते तु केशश्मश्रुग्रहण समानदेशस्य नखस्यापि प्रदर्शनमपि अल्पश अल्पान्यपि रोमाणि वाप- योत । वाजसनेयिमतात्तु "अप्यत्यशो लोमानि वारयते" इति आप श्रौ सू ४२११५/ अस्यार्थ -अल्पशः केशान्वापयते अल्पशो लोमानि चापयेदपिशब्द स्मश्रुग्रह- णार्थ इतिसूनयोजनेति अस्मिन्नपि पक्षे प्रतिपूर्णमासमेन वपन न दर्शे । अत्र रुद्रदत्त —केशश्मश्रुषु च मध्ये श्मश्रु वल्पमपि वापयत एव 'केशास्त्वल्पे सन्तौ नोग्येरन्' इति । बौधायनस्वाह यदि केवल दमश्रु वापयिष्यमाण स्यादिति । तदय निष्कर्ष -पुस्पार्थतया विहित वपनमैच्छिम् । इष्टिप्रकरणे सूत्रित वपनमङ्ग मनङ्गमिति । तत्रापि पौर्णमासे वपन नित्य दर्शे तु विकल्प । प्रकृत आधानाङ्गभूत वपन तु कार्यभेन । विशेषविधानात् । इति वपनविचार । अजस्रमीमांसा । " - माधानाद्वादशरात्रमजस्ता " आश्च श्री सू २।१ । ३५ "द्वादशाहमजस्रेष्वामिषु यजमान स्वयमग्निहोत्र जुयात् " । आप ५।२२११३ 'द्वादशरात्र पात्र निरानमन्तत "कातीये ४ । १० । १६ "अनस्रा अस्यैते अग्नयो भवन्ति । बौधा. एतेषु सूत्रेषु पिचारितेषु भाष्यकारवृत्तिकारप्रयोगकारीयमतेपु मौमासितेपु एतन्निष्पद्यते- १" अग्निहोनपूर्वाधाने एव अजलपक्ष " सत्र प्रमाणम्-आधानावादशरानमनस्रा । आश्व प्रौ. सू २११ । ३५ भगरता श्वलायनाचार्येणाधानानतरमग्निहोत्रस्यैवोच्यमानत्वादनुष्टानक्रमणेन कर्मणा व्याख्यान. मित्युक्तत्वाच । २ “इष्टिपूवें अजस्रधारण नास्ति" प्रमाणम्-अन्यमाहवनीय प्रणीयानीनन्वादधाति । आप श्री. स. १।१।२ इष्टयर्थतयान्यस्य प्रणयनस्य विधानात् । " 'अपवृष्य श्वोभूते पौर्णमासेन यजेत" भाप. श्री. सू. ५१२१ । ९ इत्यपवर्ननरिधानाच । ३ "सोमपूर्वाधानेऽप्यजस्रधारण नास्ति ।

·१२ आधानमीमासा। । . अगतश्रियोऽपि केचिदजस्रधारणमननिष्ठन्ति ते सूत्रविरोधादुपेक्ष्या । बोधायनसूत्रा. ध्यायिना तु द्वैधसूत्रादजस्रधारणे विकल्प । आपस्तम्बसूत्राध्यायिना तु यदि मथित्वा. हित स्यादक्षिणाग्निस्तर्हि तस्याजलधारण युक्तम् । आहार्यस्य दक्षिणाग्ने स्यजखधारणम् । गार्हपत्यस्य चाजस्रधारण नित्यम् । निस गार्हपत्यमित्यापस्तम्बसूत्रात् । सत्यापाढीयाना तु आहार्योऽपि दक्षिणाग्निनित्य । इयजस्तविचार । एतस मनास निधाय मीमासकशिखामणिनाश्वलायनसूत्रवृत्तिवृता गार्यनारायणेन व्यारयात तदिद मीमासामतमुदाहराम द्वादशमु रात्रीष्यनुनिर्वपत् । तै वा १।१।६ सस्ते कर्मसस्काराणा तदर्थ गत् । जै ५। ३ ! २१ सूत्रार्थ -सस्कृते पवमानेष्टयादिभि सस्कृतेष्पग्निषु कर्माणि वर्तेर कुत सस्काराणां तदर्पवात् । सस्कारशब्दा एत आहवनीयादय सरकारस्य कस्यचिदभावेनाहानीयादिषु कर्म स्यात् । द्वादशाहे परमानहीपि निर्मपेत् । आ श्री सृ ५।२१।२ मीमासा-आधानप्रकरणे परमानहवींषि विहितानि तान्याधानाद्विप्रकृप्यन्ते । द्वादश. रात्री अनुनिपेदित्यादिभिस्तत्राग्रिहोत्रादीनि किमाधानानन्तरमेव प्रवर्तत उत तेषु कृते वितिविचारे कर्तव्यान्याहानीयस्य निष्पन्न वात् । आधानमात्रस्प निरपेक्षस्य तदुपादकत्वा त्पवमानहनिर्भिस्तु निप्पन्नस्याहवनीयादयो निष्पना । निष्पन्नेषु तेषु भवितव्य कर्मभिरिति प्राप्त उच्यते-न निरपेक्षमाधानमग्नीनामुपादक परमानहरिपामपि तदुपादकचात् । नच विकल्पस्तेषामाधानोत्तरकाले विधानात् । अत समुचिताना तदुपादक्त्वान तेभ्य प्रागा. हननीयनिवृत्ति । यद्यप्याधानाङ्ग परमानहापि तदाप्यनड्रेन प्रधानेन साध्यानिष्पत्ते- स्तदुत्तरकालमेवाग्निनिष्पत्ति । यत्तत निष्पनस्यैवाग्ने सस्कारमात्र हविरिति । तथाs प्यस्य सस्कारस्याहवनीयकार्योपयोगित्यात्तेन विना निष्पन्नस्याप्यग्नेरग्निहोत्रादिकार्याक्षमा तदुत्तरकाव कर्मणा प्रवृत्ति । अत्र भाष्यकारवार्तिककारमते पूर्ण हुत्य तमाधानम् । एतत्तु सोमनाथीये बृहस्पतिवाजपेयदृष्टा तेने दघ टि । पार्थसारधि मेश्रा अपि यदाऽप्पाधा. नाङ्ग परमानहब पि शास्त्रदीपिकायामुद्घोषयाबभूव । एवमगमनङ्गमिति पक्षद्वय तथापि पव. मानहविर्निपि सद्योऽथवा द्वादशाहे छहे यहे चतुरहेऽर्धासे मास्पृतौ सरसरे वा इत्यापरतम्बसत्रे ५।२१।१।२ द्वादशरात्रिषु अनुनिपेदिनि तै० ब्राह्मण एतेषु त्रिषु पक्षेषु यदा कदा वा कार्य इति तु सर्ववादिसमतम् । त निवप दिनाऽग्निहोत्रायनुप्रान न भवति । इति तु सामञ्जस्यम् । अधानावादशरात्रमजस्रा ॥३५॥आश्व श्री सू ॥३५ अत्राधानमिटश्चोक्त्वा आधान दूध द्वादशरात्रमजस्रा इयुक्तम् । तस्यायम भिप्राय -यावता कर्मसमुदायेनान ना सिद्धिर्भवतीति ।

·आपानीमासा। अग्रेः सगुणत्वविचारः। 'अग्नये परमानायाग्नये प यकायाग्नये शुचये' इति । अपचने च गुणशास्त्रमनर्थक स्यात् ।। जै० १०-४-२८ स्वार्थ - यदि च गुणाभिमान न क्रियते गुणशासनममर्थक स्यात् ! अग्नये परमानापामये पारकायामय शुचय इति आप नी र ५१२११५ अत्र भीमासा--तत्र सराय --तद्वाचिषु निगमेषु किमक एवानिशब्दो वकन्यः किमुमी दाब्दी वक्तव्यौ । अग्नये परमानाय निर्वपाम्य में परमानमावहान्न परभानस्याहममितिमनूने पमिति । तनादिदासि चारण द्वयो । सचाग्निशब्द एवैकचोदकानुनहो भरेत् । '' स्पादेव यदि प्रथममर्थ विधाय पश्चाउदाश्रयण स्याउद एस तु भावनाङ्गन विधयत स्पक तस्मादुभयोरिधानादुभी वक्तव्यौ । आविज्यविचार। बामणानामिदर हरि । नेहाबाह्मणस्यास्ति । ते मा ३1014 स्मृता स्पाद्राह्मणानाम् ॥ जै०१२-१-४३ याजनाप्यापनप्रतिमहा स्मृपा बाह्मणानामेय पिहिता । आह्मणानृविजो वृणीते आप श्री १० । १० ११ अत्र मीमासा-~~आधानप्रभृतिषु कर्मसु कि त्रिभिरपि द्विजातिभिराविश्य कारयितव्य मुक्त ब्राह्मणैरवेति सशय ! तत्र 'त्रयोऽप्याविज्यमर्हन्ति विद्वत्या मारण पुन ! पुरुषार्थमन्त कभौगुण्य नास्ति किंचन ।। याजनाध्यापनप्रतिग्रहा ब्राह्मणस्यैव वृत्युपाया इति नियम पुरषार्थतया मर्यते न प्रत्यर्थतया । तेन क्षत्रियौशावात्विज्य धुर्व तौ नियमातिकमा काम स्वधर्मा प्रत्ययाता नतु तो काचिद्गुणहानि । तस्मात्रिभिरम्यार्षिज्य करयि- तव्यमिति प्राप्तऽभिधीयते 'द्विजोत्तमानामाज्यि न तु क्षत्रिय श्ययो । ब्राह्मणा व्यनि यम प्रत्यर्थेनापि हि स्मृत ।' 'यह ब्यास्यास्याम' इयुपक्रय ब्राह्मणानामाग्यि मिति स्मरन्तो यज्ञसूत्रकारा कवर्थेन स्मरन्तीति विस्पष्टमैतत् । तथाच भगवगामायणेऽपि 'क्षत्रियो याज्ञिको यस्य चाण्डालस्य विशेषत । कय सदसि भोक्ताये हविस्तस्य सुरर्पय । इति मुरा देवा ऋषयश्च ऋविन्भता इति देवताहविर्भागनिराकरणास्तुवैगुण्यमेन हार्श तम् 'राजयाजकयाज्यस्य विनश्यति यथा हति । इति च । अन्नाप्रणामध्ये हपिनशिथ स्मृत । लिङ्गानि च दर्शितानि ब्राह्मणानामिद हविरियेपमादीनि । तरमाहाह्मणानामेवा विग्यमिति सिद्धम् । प्रधाच भगवानाचायनाचा- ·१४ आधानमीमासा। अन्तेवासी वा । आश्व. श्री. सू. २ । ४।४ अत्र वृत्ति.–त्विजन्त्रिविधा देवभृताः पितृभूता मनुष्यभूता इति । ये कर्मणि कर्मणि ब्रियन्ते ते देवभूताः । येऽन्वयागता ऋत्विजस्ते पितृभूनाः। ये त्वेकस्य पुरषस्य सर्वाणि कर्माणि कर्तुं वियन्ते ते मनुष्यभूता. । तत्र यस्याहिताग्नेः पितृभूता मनुष्यभूता या प्रत्विज, सन्ति तेपामूपिजामेकः कश्चित्पर्ववर्जितेषु कालेषु जुयात् । यस्य देवभूतास्तस्या- न्तेवास्येति विनिवेशः। स एव गृह्येऽप्याह- ऋविजो वृणीतेऽन्यूनानतिरिक्ताङ्गान्ये मातृत पितृतश्चेति । यून ऋत्विजो वृणीत इत्येके ॥ • धरणक्रमोऽपि तत्रैव "ब्रह्माणभेन प्रथमं वृणीतेऽथ होतारमथाध्वर्युम् । अथोद्गातारम् । इत्यार्मिज्यविचारः। प्रथमाधाने तु यसूत्रं गृहीतं स्याचसूत्राभ्यायिनैवारणिदानं कार्यम् । तचापर्यो: सकाशात् । तथाचाचार्यसूत्रम्- यजमानाय प्रयच्छति ।। ५।८ । ७ इत्यापस्तम्बः । अर्घयुश्च यजुर्वेदविहिताना पदार्थाना कर्ता । 'इति समाख्यावसादयमों टयः । यथा ऋन्मेदेन होता इत्यादिस्थठेषु सनियमेव । न च समाख्यायाः किंचिद्वाधकं पश्यामः । अजवन्धनविचारः। । . कल्माप.- उत्तरेण गार्हपत्यायतनं कल्लापमजे वनाति । आप. श्रो. सू. ५१७ । १७ ।। -कृष्णविन्दुः । अस्याजस्य प्रतिपत्तिरनीधे दक्षिणादानम् । सूनितं चाचार्येण–'अजं पूर्णपारमुपणं सासूत्रमिन्यनीधे' ५। १० । ७ कात्यायनेन तु विकल्पनाजस्न्धनं सूत्रितम्-'गार्हपत्यागारेऽज बभाति न वा' मा. श्री. सू. ४ ॥ ८।१ यदा वध्यते तदा प्रतिपत्तिरपि पूर्वपदेर सूनिता । यथा-विद्यमानं प्रातर- मीचे दयात् । इत्यजगन्धनविचारः। विहारप्रक्रमादिविचार द्वादशमु विक्र मेष्वग्निमादधीत । चक्षुर्निमित आदधीत ते. प्रा. १।१।४। भाष्यम्-पिकम-प्रक्रम । स च द्विपक्षः । तथा च प्रकना द्विपदत्रिपदो या । गाई- पत्याद्वादशमु विक्रामेषु समामे आहवनीयायतन कृषा ताग्निमादपात् । चक्षुषा दृष्ट्वा ·भाचीनमासु प्रक्रमेषु ब्राझगस्पाहवनीयायतनम्। एकादशन राजन्य । द्वादशन वैश्यस्य। - नुयायिनामा द्वाशाङ्गुल कात्यायनीयानाम् । अन्येषा विकल । इति । आयतनानि-तामा आधानमीमासा। १५ प्रायेणैतागान्देशे दादावित्राम सभवतीति निश्चिय तमादधीत । सर्व पेवसूनित शुल्द- सूत्र आपस्तम्बाचार्येण । मापित च तकरविन्दैन । आन्यायिक निहारे गाईपयाहानीपयोरल्लराठे विज्ञायते । शु। अन्न भाष्यम्-अग्नय आधीयन्ते यस्मिन्कर्मणि सदग्न्याधेय तगाम आन्यायिक । विहियन्तेऽस्मिन्ननय इति विहारो देवयजनदेशः । तमधिकृत्य गार्हपत्याहनीययोरन्तराले गाईपन्याहवनीपशन्दाम्या तदायतने लक्षणा | भतरालश्रुतिसामादन्तराठेऽन्तराल प्रस्तुत्य विज्ञायते धूयते सर्वत्रास्यायमेनार्थ । गार्हपत्साहनीयग्रहणात्तयोपान्तराले श्रुतिरेष पठ्यते । फाल्पायनसन्यापाढयाम्पमुमेगाध सूत्रपन्ति । बौधायनस्तु यमानामण पर चार प्रक्रमशब्दार्थों नाधिगत. १ तदर्थमयमुपस्म । प्रक्रमो द्विपदधिपदो का । इत्याचार्यशुल्ब. सूत्रम् । २ । पदप्रमाण परविन्दभाष्ये-पञ्चदशाङ्गुल प्रक्रम पतिक्षेपनाची । पदा. दयो मानसाधनसया गृह्यन्ते । अतो न विक्षेपमारेण प्रयोजनम् । किंतु तास पन्धिना দলিল। সরা তিমুরাবীবিন্যাধি। বােরাণিসেবা दिना प्रयोजन गछन्हि सर्ने जन एकप्रक्रमस्य पद भूमौ स्थापयिवान्यपद विक्षिप्य निदधाति । निर्षिकार सगच्छन्तम पुरपस्थितनिधीपमानयो पदयोरमाराल पथा पद- परिमित भवति तथा गछति । अतो विक्षिप्तेन पदेन पदद्वय व्याप्तमिति द्विपद प्रक्रम । यद्यपि त्रिपदो या इत्याचार्यसूत्रे श्रुत तथापि तत्र व्यवस्थैवम् । “पञ्चारनिपुरषो दश- पदो द्वादशाङ्गुल पद प्रक्रमस्निपदसमविभवतस्य इति कात्यायनश्रौतसूत्रम् । १६१८/२१ ॥ अत्र कर्क भाष्य पश्चात्नयो पस्य स पञ्चभिररलिमि पुरुष । दशभि पदै पुरुष । द्वादशभिरगुलै पदगियेवमों न भवति । इत प्रागरन्यादाना रक्षणस्यानुक्तनास- द्धनात् । अत्तश्चैत्रम् ----पुरपस्य समविभक्तस्य य पञ्चमा भाग योनि स्प दशम भाग पदम् । पदस्य द्वादशो भागोऽङ्गुलम् । निमि परेक प्रक्रम । इति । अन्न युक्तम्-~-प्रक्रमस्याटास्त्रियादिना सख्योक्ता श्रौतसूत्रे न प्रक्रमस मगायमुक्तम् । अत प्रमत्रिपद इत्यग्नौ पाठियात्रिपद एवास्तु सर्वत्र । भैरम् । अग्नि चिप्रफुरणे पठिनात्याचस्ये. वाड्ग त्रिपद प्रझम । आधानसोमयो प्रत्यक्षरचनामापी गिक प्रमो ग्राह्य । योगातु-'कामु पादनिक्षेपे' प्राण क्रमण सम , क्रमगेमाराग्निमात्र प्रझमा भाति तस्माप्राट् प्रक्रामति त्रीनिक्रमान् । ३ १५ । १ । १ १ अरनिस्तु पुरुषपञ्चमाशस्त- स्मादाधाने द्विपद पक्रम इति सिद्धम् । पञ्चदशाङ्गुल पदमुत्तम पञ्च । द्वादशाङ्गुल मध्यम । दशाङ्गुल पद क्षमिति प्रयोक्तार । तत्र व्यवस्था पञ्चदशाङ्गुल पदमारसम्यसूत्रा- ·१४ आधानमीमासा। - अन्तेवासी वा । आश्व. श्री. सू. २ । ४।४ अत्र वृत्ति-विजनिविधा देवभूताः पितृभूता मनुष्यभूता इति । ये कर्मणि कर्मणि ब्रियन्ते ते देवभूता । येऽन्वयागता ऋषिजस्ते पितृभूताः । ये त्वेकस्य पुरुषस्य सर्राणि कर्माणि कतुं वियन्ते ते मनुष्यभूताः । तत्र यस्याहिताग्नेः पितृभूता मनुष्यभूता वा ऋत्विजः सन्ति तेपामूविजामेकः कश्चित्पर्ववर्जितेषु कालेषु जुयात् । यस्य देवभूतास्तस्या- तेनास्येति विनिवेशः। स एव गृह्येऽप्याह- ऋविजो वृणीतेऽन्यूनानतिरिक्ताङ्गान्ये मातृत. पितृतश्चेति । यून ऋविजो वृणीत इत्येके ।। • परणक्रमोऽपि तत्रैव "ब्रह्माणमेर प्रथमं वृणीतेऽथ होतारमथायर्युम् । अथोद्गातारम् । इत्यार्षिज्यविचारः। प्रथमाधाने तु यत्र गृहीतं स्यात सूत्राध्यायिनैयारणिदानं कार्यम् । तचाप्यो: सफाशात् । तपाचाचार्यसूत्रम्--- यजमानाय प्रयच्छति ॥ ५।८1७ इत्यापस्तम्बः । अर्घयुश्च यजुर्वेदविहितानां पदार्थाना कर्ता । 'इति समाख्याशादयमों लम्पः । यथा ऋग्मेदेन होता इत्यादिस्थठेषु सर्वनमेव । न च समाख्यायाः किंचिद्वाधकं पक्ष्यामः । अजवन्धनविचारः। , उत्तरेण मार्हपत्यायतनं कल्मापम वनाति । आप. श्री. सू. ५। ७ । १७ । कल्माप - कृष्णविन्दुः । अस्याजस्य प्रतिपत्तिरनीधे दक्षिणादानम् । सूचितं चाचार्येण -~-'थनं पूर्णपात्रमुपाहणं सार्वनमित्यधेि ' ५। १० । ७ कात्यायनेन तु विकल्पेनाजवन्धन सूनितम्-'गार्हपत्यागारेऽज बध्नाति न या' का. श्री. सू. ४ । ८।१ यदा वध्यते तदा प्रतिपत्तिरपि पूनदेव सूचिता । यथा-विद्यमानं प्रातर- मोके दद्यात् । इत्यजवन्धनविचारः। विहारमक्रमादिविचारः॥ द्वादशमु विक्रमेयामिमादयीत । चक्षुनिमित आदधीत ते. पा. १।१।४। भाष्यम्-विक्रम -प्रक्रम. ! म च द्विपदः । तथा च प्रक्रना द्विपदन्निपदो वा । गाह... पत्याद्वादशमु निकामेषु समाने आहवनीयायतनं कृवा तत्राग्निमादध्यात् । चक्षुषा दृष्ट्या ·नुयायिनाम् दाशाल कात्यायनीपानाम् । अयेषा विकल्प । इति । आयतनानि-तमा भाधानमीमासा। प्रायेणैतानान्देशे द्वादसापिकाम सभवतीति निथिय तमादधीत । स चैतसूत्रित गुल्य. सूत्र आपस्तम्बाचार्येण ! मापित च तस्करपि देन । भाग्यायिक निहारे गाईपमाननीययोर तराले विज्ञायते । शु२।१। अन्न भाष्यम्-अनय आधीपन्ते यस्मिन्धणि तदर याधेय तदार आग्न्यायिर । विहियन्तेऽस्मिन्नमय इति विहारो देवपजनदेश । तमधिकृत्य गाईपत्याहनाययोर तराले गाई पत्याहनीपशब्दाभ्या तदायतने लक्षणा अतरालश्रुतिसामर्थ्याद तराले तराल प्रस्तुय विडायते श्रूयते सर्वत्रास्यायमेवार्थ । गाईपाइननीयग्रहणानयोरेगा तराळे श्रुतिरेर पक्यते । कात्यायनसत्यापाड बप्पमुमेवार्थ सूरयति । बौधापनस्तु यथाबामण पर चार प्रकाशब्दार्थो गाधिगत । तदर्थमयमुपरम । मनमो द्विपदखिदो वा । इत्याचार्यतुल्य' सम् । २ । पदप्रमाण करविदभाध्ये-पञ्चदशाङ्गुल प्रक्रम पदविक्षेपपाची ! पदा दयो मानसाधनतया गृह्यते । अतो न विक्षपमानेण प्रयोजनम् । किंतु तत्समधिना केनचिद्रव्येण । अतो विशेषफलभूतसयोगविभागाभ्यामुफ्लक्षित देशा तरालपरिमितरज्या दिना प्रयोजन गच्छहि सा जन एकप्रक्रमस्य पद भूमौ स्थापयिवा यपद विक्षिप्य निदधाति । निर्विकार सगन्छ सम पुरसस्मितनिधीयमानयो पदयोर तराल यथा पद परिमित भवति तथा गाति । अतो विक्षिप्तेन पदेन पदद्वय व्याप्तमिति द्विपद प्रक्रम । यद्यपि विपदा या इत्याचार्यसूत्रे ध्रुत तचापि तत्र व्यवस्थैवम् । “पथारनिपुरुषो दश पदो द्वादशाश्गुल पद प्रक्रमत्रिपदसमविभक्तस्य इति कात्यायनश्रौतसूत्रम् । १६।८।२१ । अत्र कर्कभाष्य पवारनयो यस्य स पाभिरनिमि पुरुष । दशभि पर्दै पुरुष । द्वादशमिराले पदमिन्येयमर्थो न मयति । इत धागर याना लक्षणस्यानुक्त वैनासि दवार । अतश्चैवम् ---पुरपाप रामविभक्तस्य य पञ्चमा भाग सोनि । (स्य दशमो भाग पदम् । पदस्य द्वादशो भागोऽद्गुलम् । विभि पदैरक प्रक्रम । इति । मन्त्र युक्तम्-प्रक्रमस्याटास्वियादिना सापाता श्रौतसूने न प्रक्रमस्य प्रगाणमुक्तम् । अत प्रमस्निपद इत्यग्नो पठितत्रापिद एवास्तु सर्वत्र १ मैरम् । अग्नि चिरणे पठिन यात्तस्यै बाङ्ग त्रिपद प्राप्त । आधानसोमयो प्रत्यक्षाचनाभापायौगिक प्रक्रमा ग्राह्य । योगस्तु-'क्रमु पादनिक्षेपे' प्रकण क्रमण कम । क्रमगेनारनिमात्र प्रक्रमा भवति तस्माप्राङ् प्रक्रामति त्राविक्रमान् । ३ । ५। १ । १ । अरनिस्तु पुरपञ्चमाशस्त स्मादापाने द्विपद प्रक्रम इति सिद्धम् । पञ्चदशागुट पदमुत्तम पथ द्वादशाङ्गुल मध्यम । दश गुल प, भद्रमिति प्रोक्त र सत्र पर मा-पश्चदशाङ्गुल पदयपस्तम्दाना । प्राचीनमष्टामु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनम् । एकादशमु राजय ! द्वादश वैश्यस्य ।

·आधानमीमासा। अन्तेवासी वा । आश्व. श्री. सू. २ । ४।४ अन वृत्ति - विजनिविधा देवभूताः पितृभूता मनुष्यभूता इति । ये कर्मणि कर्मणि नियन्ते ते देवभूताः । येऽन्ययागता ऋत्विजस्ते पितृभूना । ये वेफस्य पुरषस्य सर्वाणि कर्माणि कतुं नियन्ते ते मनुष्यभता. । तर यस्याहिताने. पितृभूता मनुष्यभूता का ऋत्विज. सन्ति तेपामृविजामेकः कश्चिपर्ववर्जितेषु कालेषु जुहुयात् । यस्य देवभूतास्तस्या- तेगास्येति पिनिवेशः। स एव गृह्येऽप्याह- मत्यिजो वृणीतेऽन्यूनानतिरिक्ताङ्गान्ये मातृत पितृतश्चेति । यून स्विजो वृणीत इत्येके ॥ • परणक्रमोऽपि तत्रैव " ब्रह्माणमेन प्रथम पृणीतेऽथ होतारमथाध्वर्युम् । अथोद्गातारम् । इत्यार्मिज्यविचारः। प्रथमाधाने तु यसूत्र गृहीतं स्यावासूनाध्यायिनैवारणिदानं कार्यम् । तचाययों: सकाशात् । तथाचाचार्यसूत्रम्- यजमानाय प्रयच्छति ।।५।८।७ इत्यापस्तम्ब। अर्घयुश्च यजुर्वेदविहिताना पदार्थाना कर्ता । 'इति समाख्या शादयमों टग्य । यथा ऋदेन होता इत्यादिस्थलेषु सत्रित्रमैन । न च समाख्यायाः किंचिद्वाधक पश्यामः । अजबन्धनविचारः। । उत्तरेण गार्हपत्यायतन कल्लापमजे वभाति । आप. श्री. सू. ५१७ । १७ । कल्माप.-कृष्णदुः । अस्याजस्य प्रतिपत्तिरनीधे दक्षिणादानम् । सूत्रितं चाचार्येण–'अनं पूर्णपानमुपबर्हण सासूत्रमित्यग्नीधे' ५ । १० । ७ कात्यायनेन तु विकल्पनाजबन्धन सूत्रितम्-'गाईपत्यागारेऽज बध्नाति न या' का. श्री. सू. १ । ८1१ यदा बप्यते तदा प्रतिपनिरपि पूर्वदेव सूचिता । यथा--विद्यमानं प्रातर- प्राधे दद्यात् । इत्यजबन्धनविचार-1 विहारमप्रमादिविचारः॥ द्वादशमु पिक मेव्यग्निमादीत । चक्षुनिमित आदर्धात ते. वा. १।१।४। भाष्यम्-विक्रम –यक्रम | स च द्विपदः । तथा च प्रक्रमा द्विपदविपदो वा । गाई- पयाद्दादशमु निकामेषु समाप्ते आहानीयायनन कृचा ताग्निमादधात् । चक्षुपा या ·आधानमीमांसा । तत्साङ्गस्य कृतं भवति तैनाङ्गस्थोऽप्यसौ प्रधानधर्म इति विलम्बितमतातिरपि बलीयान् । इतस्था प्रधानस्यैव वैगुण्यापचेः । अतोऽङ्गधर्ममुष्टुं वाधित्वा प्रधानधर्म उपाशवं स्यादिति सिद्धान्तितम् । एवं स्वगुणविरोधे व तादात् ' इत्यनेन गतमायं स्यात् । म चोदाहरणगपि युक्तम् । वारयन्तीयं गायतीत्यस्यागविधेरपि यात्रुर्गेदिकवादित्यगया व्याख्यातम् । पस्य मधस्य वेदान्तरे समानानमुत्पत्तिवेदान्तरे व विनियोगविविस्तस्य किमुत्पत्रिवेदनिबन्धनः सरोऽश्वा विनियोगवेदनिबन्धन इति संशयः । नत्र उत्पत्तेः पूर्वभावित्वाननिबन्धन एव हि स्वर: प्रथमभाविवायुको नान्यो विलम्वितः । नैतदेवन न खल्वाम्नानमात्रेण मनस्य स्वामयोज्यता । तेन नियत इसवमतो वक्तुं न शक्यते । तेन तु क्रियते मनो यत्र वेदे विधीयते । विश्वायत्तं धनुष्ठानं तर चापेक्षितः स्वरः । प्रयोज्यतयाधारितस्य मन्त्रस्य स्वरापेक्षा भवति न स्वरूपावगतिमात्रेण तस्मादारवती यादेः सामवेदेनाक्रियमाणवादनपेशितत्याच न तन्निनन्धनमुचेष्ट्वं यजुर्वेदन तु क्रियमाण, लास्वरापेक्षणाय तदीयमुपांशुत्वमेव स्यात् । अत्र--भूयस्वेनोमयश्रुति । जै. ३ १ ३ । १ इत्यत्र कुतूहलवृत्तौ--- चार्तिकरीत्या विनियोगविधिवंदनिबन्धनत्वे तु ज्योतिष्टोमस्य पाजुर्वेदिकावेऽपि तदङ्गम- श्रेषु तनद्वेदस्वरप्राप्तेस्तस्य यादिकम्बसाधने फल्लामावात्सूत्रमिदमन्यत्र योग्यम् । तद्यथा । आधानमधिकृत्य सामवेदे श्रुतम् 'जातेऽसौ रथंतरं गायति' इत्यादि तथा यजुर्वेदे भुतम् 'रअंतरमभिगायते गाईपत्य आधीयमाने ' इत्यादि । तदेतदुभयश्रुति उभयत धूयमाणं साम भूयस्वेन विधिप्रतीतिपोकल्येन हेतुनायतरत्र विहितमिति निर्धार्यम् । सामान्यस्यरूपस्पानवगमे हि तद्विनियोगविधिर्न संभवति । तस्वरूपारगमश्च सामवेद एवेति तर तद्विधिः । यजुर्वेदे रथंतरमभिगायते गार्हपत्य आधीयमाने' इत्यादि तु सामवेदविहिवरयंतरानुवादेन कालान्तरविधिपरमिति न तत्र तद्विधिः । ततश्वाधानारयंत. तरादिसामसभेष्टमेव । यस तु मन्त्रस्य वेदवयेऽपि समानानम् । विनियोगविधिश्वानन्यथा सिद्धस्तथागत्या विकत्यः। " उपवीता वा एतत्यानयो भवन्ति यस्याम्याधेय ब्रह्मा सामाभिगायति । इतिश्रुतिवाक्यं शाबरभाध्ये १०1८१९. इत्यत्रोदाहनम् । उपवादश्च तद्वत ।.१.१८१९ सूधार्थ:-~-उपवादः --उपवीतेति निन्दा तद्वत् 1 महणाग्रहणवत् । मान्याये सामानि गायति । आप. श्री. सू. ४१६ । १७ मीमांसा-शा. दी. अन्याधेयै वारयन्त्यादिसामगानं विधाय श्रूयते न ब्रह्म समनि गायेत् ॥ इति । तत्र संशयः-किमयं प्रतिषेधो नित्यं सामगानमुत प्रतिषेधार्थ- ·आधानमीमांसा सू. ५।४ 1 दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे बार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणानेरायतनम् । अन्यदाहानी- यागारमन्यगार्हपत्यस्य । अप्रेणाहवनीयं सभाया सभ्यः । तं पूर्वेणावसथ आवसध्यः । आ. श्री. ३।५।६।७।८ वृत्तिः-अष्टासु प्रक्रमेषु अतीतेषु आहवनीयस्थानम् । एवं सर्वत्र गार्हपत्यस्य दाक्ष- णतः पुरस्ताद्गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालदेशस्य तृतीयोऽशो विगतो यस्माद्देशास तथोक्तः । समीपसप्तमी चेयं वितृतीयदेशस्य पश्चात्स्तोकान्तरे देश इत्यर्थः । उक्तं च शुल्बसूत्र आचार्येणैव गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालमित्यादिना। गार्हपत्यागारापृथगेवाहवनीयस्याप्यागारं फर्तव्यमित्यर्थः । तयोरेवान्यतरत्र दक्षिणाग्न्यायतनम् । सभा द्यूतशाला तत्र सभ्योऽग्निराधेयस्ततश्च तत्रास्यायतनम् । आवसथ:--अतिथीनां वासभूमि. । साममीमांसा । रथंतरमभिगायते गार्हपत्य आधीयमाने । वामदेव्यमभिगायत उद्रियमाणे ॥ बृहदभिगायत आहवनीय आधीयमाने । यद्वारयन्तीयमभिगायते । श्यैतेन श्येती कुरुते । ते. प्रा. १।१।८ गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसयोगः ॥ ९ ॥ जै. ३ । ३ १९ सूत्रार्थ.-गुणमुख्यव्यतिक्रमे गुणः अङ्गम् । मुख्य प्रधानं तयोर्व्यतिक्रमे विरोधे तदर्थत्वात् प्रधानार्थत्वादगस्य मुख्येन प्रधानेन सहाङ्गस्य वेदसंयोग सबन्धः । मध्यमाने शक्तः साकृतेः साम गायति धूमे जाते गाथिनः कौशिकस्य । अरण्योर्निहितो जातवेदा इति च । आप. श्री. सू. ५ । १० स्यंतरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च । आप. श्री. सू. ५ । ११ । ६। यज्ञायज्ञीये गीयमाने आप. श्री. सू. ५। १३ । ८। बृहति गीयमाने श्वेतवारयन्तीययोर्यज्ञायहीये च आप. श्री. सू. ५ । १५।६ तत्र मीमासा-याजुदिकमाधानं तस्य सामोदे यारवन्तीयं गायतीत्यङ्गविधिः । तत्र वारवन्तीयस्य किं सामोदिकः सर उत याजुर्वेदिक इति सदेहः प्रधानविधिनिबन्धनस्य स्वरस्य प्रधानैकनाक्यतापेक्षित्वेन विलम्बितत्यास्ववेदनिबन्धन एप स्वरोऽनपेक्षतया शीघ्रं प्रतीयमानो युक्त इति प्राप्त प्रधानधर्म यादुपाशुत्वमेव वलीयः । साङ्ग ह्याधान विधिना विधीयते अतस्तादृशस्यैव यादिकवादुपाशुत्वं धर्म । न चाङ्गेष्वक्रियमाण . .

·हानि गायत्" इति 1 17 संशयः-किमयं प्रतिबंधो निल्य सामगानभुत प्रतिभा ७ मीमांसा-शा. दी. आन्यायपे वारपन्यादिप्सामगानं विधाय श्रूयते-प्रमा आधानमीमांसा । तत्साङ्गस्य कृतं भवति तेनाङ्गस्थोऽप्यसौ प्रधानधर्म इति विलम्बितप्रतीतिरपि बलीयान् । इनरथा प्रधानस्पैव वगुण्यापतेः । अतोऽङ्गधर्ममुष्टु बाधित्वा प्रधानधर्म उपाशुष्ट स्यादिति सिद्धान्तितम् । एवं वंगुणविरोधे च तादात् । इत्यनेन गतप्रायं स्यात् । न चोदाहरणागपि युक्तम् । वारयन्तीयं गायतीत्यस्पाइविधेरपि यानुर्वेदिकवादित्यन्या व्याख्यातम् । यस्य मन्त्रस्य वेदान्तरे समानानमुत्पत्तिवेदान्तो च विनियोगविविस्तस्य किमुत्पत्तिवेदनिबन्धनः स्वरोऽयया विनियोगवेदनिबन्धन इति संशयः । तत्र--' उत्पत्तः पूर्वभावित्वातन्निबन्धन एव हि स्वरः प्रथमभावित्यायुक्तो तात्यो विलम्बितः ।' नैतदेवन न खल्यानानमात्रेण मनस्य स्यात्प्रयोज्यता । तेन क्रियत इत्येयमतो वतुं न शक्यते । तेन तु क्रियते मत्रो यत्र येदे विधीयते । विध्यायन हनुष्टानं तर चापेक्षितः स्वरः । प्रयोज्यतयाबधारितस्य मन्त्रस्य स्वरापेक्षा भवति नवरूपावगतिमात्रेण तस्माद्वारवन्ती- यादेः सामोदैनाक्रियमाणत्वादनपेक्षितल्याइ न तन्निसाधनमुवैष्ट्वं यजुर्वेदेन तु क्रियमाणा- स्वास्वरापेक्षणाच तदीयमुपाशुत्वमेव स्पात् । अर-मयस्त्वेनोमयश्रुति । जै, ३।३११ इत्यत्र कुतूहलवृत्तौ আকিজা নিবীৰিবিধানন g নিয়ম আত্মারকাবি নৱন্ধ- श्रेषु तत्तद्वेदस्वरमातेस्तस्य याजुर्वेदिकत्वसाधने फाभावात्रमिदमन्यत्र योग्यम् । तयथा । भाधानमधिकृत्य सामवेदे श्रुतम् 'जातेऽसौ रथंतरं गायति' इत्यादि तथा यजुर्वेद भुतम् रथंतरमभिगायत गाईपत्य आधीयमाने' इत्यादि । तदेतदुभयश्रुति उभयान श्रूयमाणं साम भूयस्त्वेन विधिप्रतीतिपोष्यत्येन हेतुनान्यतरत्र विहितमिति निर्धार्थम् । सामान्यस्वरूपस्थानवगमे हि तद्विनियोगविधिन संभवति । तस्वरूपायगमश्च सामनेद एप्ति तत्राविधिः । यजुदै ‘रधंतरभभिगायते गाई पत्य आधीयमाने ' इत्यादि तु सामवेदविहितरथंतरानुवादेन कालान्तरविधिपरमिति न तत्र तद्विधिः । ततश्चाधानारयंत- तरादिसामसूबेष्टमेर । याप तु मन्त्रस्य वेदद्वयेऽपि समानानम् । विनियोगविधिश्वातन्यथा सिद्धस्तनागसा विकरसः। " रुपीता या एतस्याग्नयो भवन्ति यस्याग्न्याधेये ब्रह्मा सामाभिगायति । इतिश्रुतिवाक्यं शाबरभाष्ये १० १८१९ चै. इसनोदाहतम् । उपवादश तात।. १०१८१९ वार्थ:--उपवाद:-~-उपवीतेति निन्दा तद्वत् । महणाग्रहणवत् । ब्राह्मान्बाधेये सामानि गायति । आप. श्री. सू. १ । । । १७ .

·आधानमीमांसा। दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे वार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणामेरायतनम् । अन्यदाहयनी- यागारमन्यद्गार्हपत्यस्य । अग्रेणाहवनीयं सभाया सभ्यः । तं पूर्वेणावसथ आवसथ्यः । आ. श्री. सू. ५।४ ३।५।६।७।८ वृत्ति --अष्टासु प्रक्रमेषु अतीतेषु आहवनीयस्थानम् । एवं सर्वत्र गार्हपत्यस्य दाक्षि- णतः पुरस्ताद्गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालदेशस्य तृतीयोऽशो विगतो यस्मादेशास तथोक्तः । समीपसप्तमी चेयं वितृतीयदेशस्य पश्चात्स्तोकान्तरे देश इत्यर्थः । उक्तं च शुल्बसूत्र आचार्येणैव गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालमित्यादिना। गार्हपत्यागारात्पृथगेवाहवनीयस्याप्यागार फर्तव्यमित्यर्थः । तयोरेवान्पतरत्र दक्षिणाग्न्यायतनम् । सभा द्यूतशाला तत्र सम्योऽमिराधेयस्ततश्च तत्रास्यायतनम् । आवसथ:-~-अतिथीनां वासभूमिः । साममीमांसा । रथंतरमभिगायते गाईपत्य आधीयमाने । वामदेव्यमभिगायत उद्भियमाणे ॥ बृहदभिगायत आहरनीय आधीयमाने । यद्वारयन्तीयमभिगायते । श्यैतेन श्येती कुरुते । ते. प्रा. १।१।८ गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थवान्मुख्येन वेदसयोगः ॥ ९ ॥ जै. ३ । ३ १९ सूत्रार्थः-गुणमुख्यव्यतिक्रमे गुणः अङ्गम् । मुख्य प्रधानं तयोर्व्यतिक्रमे विरोधे तदर्थत्वात् प्रधानार्थत्वादनस्य मुख्येन प्रधानेन सहाङ्गस्य वेदसंयोग सबन्धः । मध्यमाने शक्तः साकृतेः साम गायति धूमे जाते गाथिनः कौशिकस्य । अरण्योर्निहितो जातवेदा इति च । आप. श्री. सू. ५ । १० स्थतरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च । आप. श्री. सू. ५। ११ । ६। यज्ञायज्ञीये गीयमाने आप. श्री. सू. ५। १३ । ८ । बृहति गीयमाने श्येतवारयन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये च आप. श्री. सू. ५ । १५।६ तत्र मीमासा-याजुदिकमाधानं तस्य सामोदे यारसन्तीय गायतीत्यङ्गविधिः । तत्र धारयन्तीयस्य किं सामोदिकः सर उत याजुर्वेदिक इति सदेहः प्रधान विधिनिबन्धनस्य स्वरस्य प्रधानैकवाक्यतापेक्षित्वेन विलम्बितत्वात्स्ववेदनिबन्धन एव स्वरोऽनपेक्षतया शीघ्र प्रतीयमानो युक्त इति प्राप्ते प्रधानधर्म यादुपाशुल्वमेव बलीयः । साङ्गं ह्याधानं विधिना विधीयते अतस्तादृशस्यैर याजुर्वेदिकवाडुपाशुत्वं धर्म । न चाङ्गेष्वक्रियमाण .

·हानि गायत्" इति । तत्र संशयः-किमय प्रतिषेधो नित्यं सामगानमुद प्रतिषेधार्थ , मोमोसा-रा. दी. आपापै पारयन्त्यादिसामगानं विधाय श्रूयते--मना आधानमीमांसा तसाङ्गस्य कृतं भवति तेनाङ्गस्योऽप्यसौ प्रधानधर्म इति विलम्बितप्रतातिरपि बलीयान् । इतरथा प्रधानस्यैव वैगुण्यापतेः । अतोऽङ्गधर्ममुचैष्व वाधित्वा प्रधानधर्म उपाशुष्य स्यादिति सिद्धान्तितम् । एवं वंगुणविरोधे च सादात् ' इत्यनेन गतप्रारं स्यात् । न चोदाहरणमपि युक्तम् । वारपन्तीयं गायतीत्यस्याङ्गविधैरपि यानुदिकल्यादित्यन्ण्या व्यात्यातम् । पप मत्रस्य वेदान्तरे समानानमुलपचिर्वेदान्तरे च विनियोगविविस्तस्य किमुत्पत्तियेदनिबन्धनः सरोऽथा विनियोगवेदनिबन्धन इति संशन । ' उत्पत्तेः पूर्वभाबित्वात्तनिबन्धन एव हि स्वरः प्रथममाविल्यायुक्तो नान्यो विलम्बितः ।' नेतदेवम् न खन्यामानमाण मन्त्राय स्यात्प्रयोज्यता । तेन क्रियत इत्येवमतो यतुं न शक्यते । तेन तु क्रियते मत्रो यर वेदे विधीयते । विप्यायत्तं हनुष्टान तत्र चापक्षितः स्वरः । प्रयोज्यतयाधारितस्य मश्य स्वरापेक्षा भवति न सरूपावगतिमात्रेण तस्माद्वारयन्ती. यादेः सामवेदनाक्रियमाणावादनपेक्षितत्वाध न तनिवन्धनमुश्चेष्ट् पदेन तु क्रियमाण- वात्स्वरापेक्षणाम तदीयमुपाशुत्वमेव स्यात् । - भूयस्त्वेनोभयचति । जै. ३ १ ३ १९ সুকান্ত কুনুতন্ত্রী वार्तिकरीत्या विनियोगविधिवेदनिबन्धनवे तु ज्योतिष्टोमस्य याजुर्वेदिकत्वेऽपि तदङ्गम- श्रेषु तत्तद्वेदस्वरमातस्तस्य याजुर्वेदिकत्वसाधने फामानात्सूत्रमिदमत्या योग्यम् । तदया। आधानमधिकृत्य सामवेदे श्रुतम् 'जातेऽसौ रथंतर गायति' इत्यादि तथा गजुदै श्रुतम् 'रयतरमभिगायते गार्हपत्र आधीयमाने' इत्यादि । तदेतदुभयश्रुति उभयर ध्यमाण साम भूयस्त्वेन विधिप्रतीतिपोकल्येन हेतुनान्यतरन विहितमिति निर्धार्यम् । सामान्यस्वरूपस्यानवगमे हि तद्विनियोगविधिन सभवति रति तौर तनिधिः । यजुर्वेद ' स्तरमभिगायते गार्हपरप आधीयमाने ' इत्यादि तु सामवेदविहितरयंतरानुवादेन कालान्तरविधिपरमिति न तत्र तविधि । ततश्चातानाशरथात. तरादिसामसूत्रधुमेव । पास्य तु मन्त्रस्य वेदयेऽपि समानानम् । विनियोगविधिश्वानन्यथा सिद्वतमागत्या विकस. उपवीता वा एतस्यासपो भवन्ति यस्पान्याथेये ब्रह्मा सामाभिगायति । इतिथुनिशक्य शाबरमाध्ये १०1८1९ जै, इयत्रोदाहतम् । उपवादश्च तद्वत ।.१.१८१९ भनार्थ:-- उपवाद ---उपवतेति निन्दा तद्वत् । प्रहणाग्रहणात् । मझाम्पाये सामानि गायति । आए. श्री. सू. १।६।१७ अत्र- तस्वरूपागमश्च सामद ।

·आधानमीमांसा। दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे वार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणामेरायतनम् । अन्यदाहानी. पागारमन्यगार्हपत्यस्य । अप्रेणाहवनीयं सभायां सम्यः । तं पूर्वेणायसथ आवसथ्यः । आ. श्री. सू. ५ । ४ ३,५।६।७।८ वृत्ति:--अष्टासु प्रक्रमेषु अतीतेषु आहानीयस्थानम् । एवं सर्वत्र गार्हपत्यत्य दक्षि. णतः पुरस्तादगार्हपत्याहवनीययोरन्तरालदेशस्य तृतीयोऽशो विगतो यस्मादेशास तथोक्तः । समीपसप्तमी चेयं वितृतीयदेशस्य पश्चात्स्तोकान्तरे देश इत्यर्थः । उकं च शुल्बसूत्र आचार्येणेव गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालमियादिना। गार्हपत्यागारात्पृथगेयाहवनीयस्याप्यागारं फर्तव्यमित्यर्थः । तयोरेवान्यतरन दक्षिणाग्न्यायतनम् । सभा द्यूतशाला तत्र सम्योऽग्निराधेयस्ततश्च तपास्यायतनम् । आवसथ:-अतिथीनां वासभूमिः । साममीमांसा । रधंतरमभिगायते गाईपस आधीयमाने । वामदेव्यमभिगायत उद्रियमाणे ।। बृहदभिगापत आहवनीय आधीयमाने । यद्वारयन्तीयमभिगायते । श्यैतेन श्येती कुरुते । ते. पा. १।१।८ गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थवान्मुख्येन वेदसयोगः ॥ ९ ॥ जे. ३१३ । ९ सूनार्थ:-गुणमुख्यव्यतिकमे गुणः अङ्गम् । मुख्यं प्रधानं तयोयतिकने विरोधे तदर्थत्वात् प्रधानार्थवादगस्य मुख्येन प्रधानेन सहास्य वेदसंयोगः संबन्धः । मध्यमाने शक्तेः सारतेः साम गायति धूमे जाते गाधिनः कौशिकस्य । . अरण्योर्निहितो जातवेदा इति च । आप. मा. ५। १० रयंतरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च । आप. श्री. स. ५।११। ६ । यज्ञायज्ञीये गीयमाने आप. श्री. स. ५। १३ । ८। घृहति गीयमाने श्वेतगरवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये घ आप. श्री. स. ५ । सत्र मीमासा-याजुर्वेदिकमाधानं तस्य सामोदे धारयन्तीयं गायतीसगरिधिः । तर पारन्तीयस्य किं सामोदिकः सर उत यानुर्वेदिक इति संदेहः प्रधान विधिनिबन्धनस्थ स्वरस्प प्रधानकवाक्यतापेक्षिवेन विल्यम्बनतास्ववेदनियन्धन एव स्वरोऽनपेक्षतया शीनं प्रतीयमानो युक्त इति पते प्रधानधर्म यादुपाशुत्वमेय बलीयः । साई ह्याधान विधिना विधीयते अतस्तादशस्यैव यादिकचापागुन्वं धर्मः । न चारोवाकियमाणं ·मुतम् 'स्थतरमभिगायते गाईपत्य आधीयमाने' इत्यादि । तदेतदुभयश्रुति उमयात्र भूपमाणं साम भूयास्त्वेन विधिप्रतीतिपौष्कल्येन हेतुनान्यतरत्र विहितमिति निर्धार्थम् । सामान्यस्वरूपस्यानगमे हि तद्विनियोगविधिर्न संभवति । तस्वरूपावगमश्च सामवेद एवेति तत्र तद्विधिः । यर्जुदे रथंतरमभिगायते गार्हपत्य आधीयमाने इसादि तु सामवेदविहितरयंतरानुवादेन कालान्तरविधिपरमिति न तत्र तद्विधिः । ततवाधानारयत तरादिसामसूचेष्टुमेर । यस्य तु मन्त्रस्य वेदयेऽपि समानानम् । विनियोगविधिधानन्या मीमासा-शा. दी. अग्न्याधेप पारवत्यादिसामगानं विधाय ते सहा आधानमीमांसा तत्साहस्य कृतं भवति तेनास्थोऽप्यसौ प्रधानधर्म इति विलम्वितप्रतीतिरणि वलीपान् । इतरथा प्रधानस्यैव वैगुण्यापत्तेः । अतोऽङ्गधर्ममुश्रेष्टु बाधिका प्रधानधर्म उपागुन स्यादिति सिद्धान्तितम् । एवं स्वगुणविरोधे च तादर्यात् ' इत्यनेन गतप्राय स्यात् । न चोदाहरणमपि युक्तम् । वारयन्तीयं गायतीत्यस्याङ्गविधैरपि याजुर्वेदिकत्वादिस्यन्यथा व्याख्यातम् । यस्य गत्रस्य वेदान्तरे समानानमुत्पत्तिर्वेदान्तरे च विनियोगविविस्तस्य किमुत्पत्तिवेदनिबन्धनः स्वरोऽथरा विनियोगवेदनियन्धन इति संशयः । तत्र' उत्पत्तेः पूर्वमावित्वात्तनिबन्धन एव हि स्वरः प्रथमभावित्वायुक्तो नान्यो विलम्बितः ।' नैतदेवम् न खल्वामानमात्रेण मयस्य स्यामयोज्यता । तेन क्रियत इयेवमलो वक्तुं न शक्यते । तेन तु क्रियते मत्रो यत्र येदे विधीयते । विश्यायत्तं हनुष्ठान वत्र चापेक्षितः स्वरः। प्रयोज्यतयावधारितस्य मत्रस्य स्वरापेक्षा गवति न सरूपावगतिमात्रेण तस्माद्वारयन्ती यादेः सामवेदेनाक्रियमाणत्यादनपेक्षितत्याद न तनिवन्धनमुवैष्ट्वं पर्जुदेग तु क्रियमाण- वास्वरापेक्षणाञ्च तदीयमुपाशुत्वमेव स्यात् । -भूयस्त्वेनोनयश्रुति । जै. ३ १ ३ १९ इत्यत्र कुतूहलवृत्तौ---- वार्तिकरीत्या विनियोगविपिवेदनिबन्धनत्वे तु प्योतिटोमस्य याजुर्वेदिकत्वेऽपि तदङ्गम. श्रेषु तत्तद्वेदस्वरमातेस्तस्य याजुर्वेदिकल्यसाधने फआमाबारसूत्रमिदमन्यर योग्यम् । तद्यया । आधानमधिकृत्य सामवेदै श्रुतम् 'जातेऽसौ रथंतरं गायति' इत्यादि तथा यजुद सिद्धस्तप्रागत्या विकस. " उपवीता वा एतस्याग्नयो भवन्ति यस्पान्याधेये ब्रह्मा सामाभिगापति ।। इतिश्रुतिवाक्यं शाबरभाष्ये १०1८1९ जै. इस्पत्रोदाहृतम् । उपवादश्च तद्वत । जै. १.१८१९ सूत्रार्थः-- उपवादः-~-उपवीति निन्दा तद्वत् । ग्रहणाग्रहणवत् । ब्राम्याधेय सामानि गायति । आप. श्री. सू. १।६।१७ समनि गायेत् ॥ इति । तत्र संशयः-किमयं प्रतिषो नित्यं .

·आधानपद्धतः शुद्धिपत्रम् । पृष्ठम् मस्तावना। यशुद्धम् पिण्ड: आपस्तम्बसूत्रम् । अदम् पिण्ट १ विधयों तेनपाप विभयो तनयाय E NEE १ ८ १० (टिप्पण्या)२ १५ २७ १३ नियेत परनीत निर्वषेत् परन्धीत ল্পের ददन दयात ९ ३१ निर्वाधाणाम आपानसभारपत्रिका मोः इष्टिद्रयम् । নির্মাতা आ.प्र. मन्त्रभाष्यम् । स्त्री-करोमि आधानमीमांसा। शरदि दिम १ स्वीकरोमि शरद २ २ २ ५ व पदाय नक्षत्रान्तर ७ तन्छन्दप नक्षत्रानन्तरं मसाना ७ चमना समाप्तमिदं शुदिपरम् । - १ पत्र पर दक्षिणादानमस्ता निष्कपदव्यमिपटेखि तर तमाम दानसंफन्मऊ- शार पथा-ममतरीनिफापद्रव्य ते दास्य इयर क्सतरीले दास्य इति सर्वत्र ।