·K.S.R.I. LIBRARY
ACCESSION NUMBER
567

·575 : 22
567
THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE.
MADRAS.

·K, S. R. I. LIBRARY
DUE DATE LABEL
This book should be returned on or before
the date last marked below.
12.5.93
२५ १ १3.

·567
THÉ KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,
MADRAS.
THE
MADHYAMAVYÂYOGA
OF
BHASA
with the cominentary
OF
PANDIT T. GANAPATI SASTRI
Editor of the Trivandrun Sanskrit Series.
Edited and Published by the Commentator.
1917.
All Rights - Reserved.]
[PKICE 8 ANNAS.
1

·PRINTED AT TIIB SRIDIARI PXIXTING HOUSE, THANDI.U'M.

·THE KUPPUSWAMYSASTE
RESEARCH INSTITUTE
MADRAS.A
॥ श्रीः॥
मध्यमव्यायोगः
महाकविश्रीभासप्रणीतः
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिप्रकाशनकायाध्यक्षेण
पण्डितगणपतिशास्त्रिणा
प्रणीतया व्याख्यया
समेतः
तनव संशोधितः प्रकाशितश्च
१०१७.
(एतद ग्रन्थविषयाः सर्वेऽधिकाराः
व्याख्य तारमन्वायत्ताः ।)
मूल्यं ८ आणकाः

·अनन्तशयने श्रीधराख्यमुद्रणयन्त्रालये मुद्रितः ।

·BY GRACIOUS PERMISSION
I DEDICATE
THE COMMENTARY ON THE MADHYAMAYYANOGA OF
THE ILLUSTRIOUS BHÀSA
TO MT AUGUST SOVEREIGN
HTS HIGHNESS
SRI RAMA VARMA
.:
G. C. S. I., G. C. I. E.,
MAHARAJA OF TRAVANCORT
WHOSE ENLIGHTENED MUNIFICENCE
AND APPRECIATION OF GÎRVANA LEARNING
REČALLING THE BEST TRADITIONS
OF HIS RENOWNED HOUSE
HAVE AUSPICIOUSLY LED TO TIIE
RECOVERY CONSERVATION AND PULLO
OF SO MANY OF Q
ch
PRICELESS Gas dela

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTRY RESEARCH INSTITUTE INTRODUCTION. This is the second cuition of the Nauliyama vyayogit first published in 19 2 in the Trivandrum Sanskrit Series. In the first edition which was based on i single manuscript, there was some doubt with regard to the authenticity of cortam readings. This doubt has now been removed with the help of a second inanuscript procured from Mr. Nilakanthan Chak vi!!' of Vanganai (near Kottayam in North Travancore. For the sake of students an casy commentary on the work has been addcil The work belongs to a class of Kapakas called Turoga, and is vamed Madhyama, after Bhimasena, the hero who was well knowu by the name of Madhyama for reasons given in the work itself, (Vude sloha 4-Thé ete 25 et sey) or for!)10 reason that he was the middle Pindava. During their wanderings in consequence of their deliat in the gambling, the Pandavas were for some time living near the forest.of fdmli. One day when all the other members had gone to attend a certaill Silcrtice at the hermitage of the greit sage Daumya, leaving Bliimasena alone to start the Assamit, and when the latter was engaged in lns usital onions CERCISM, Cilatotkach, the son of Bhuim 110 lidmi poveste look and stopped an old Brabun Who Wols passing In wille lus wife and luce sons. "Give me one of your sons so that ily mother and full on him and break her fast” peremptorily demanded (ihatotkacha. At this terrible demand the father and mother in fear of wholesale destruction clung to the eldest and the youngest of the sons l'espectively out of partiality and showed their reluctavice to part with them. The remaining second son. Madhyama by name, who was by nature very loving towards lvis parents and brothers, offered himself willingly to the , Rakshasa in the hope of saving the others, and with his permis. sion went to a pool near by to quench his thirst. The giant thupking that the Drahmin boy was delaying lov long at the ·1 jsoul and learnog that it was lugh time for his mother's dine cried out more than onec: "Nadhyamal come back, at once" Bhímasena who was in the exercise.ground car by, having heard the call twice or thrice and taking it to be directed to himself hurried to the spot where the giant and the Brahmins werc. Noir when the Brahmin Madhyama also came up; the old Brahmin related to the Kshathriya Madhyama all his causo of fear and prayed to hm for succour. Bhímaseva having! assured the Brabinin all help and relief advised the giant more than once to let the Brahmin go. But the giant said "I will not, even by the word of ny father, let this man go, when I have taken him in obedience to my mother's word', and being asked who his mother was, announced Hidimbå to be us inother and Blimasena to be his father. Now Bhimasena offered to accompany the giant as a substitute for the Brahmin boy and sct him frce. Though Bhimasena know the giant to be his son, he did not reveal himself for he wished to test the valour of his son. With this object he said to him "I will not follow you, but if you can, take ne hy force where you will". Then there ensued a duel and he saw that his gon, though not a match to himself, could baftle the party of the Dhårtarashtras. Pleased with this, he accompanied him, in fulfilmont of his promise, to where Hidimba was. Welcomed and ontertained by jier with all the loving regards of a wife, he recognised her at once and remembered to her the many favours he lladd once received at her hands. When he asked her why she ordered the capture of a man, she explained to himn in secret her real motivo. Thus satisfied that she was faultless, he blessed his son who, lraviny now kuown him to be his father, had prostratod before himn. This, in brief, is the substance of the story which is the creation of the author round a hero well known to the Itihasas, That Hidimbå's only aim in ordering the capture of a man was the mecting of Bhimasena and that sho could not otherwise effect it, is made clear in commenting on the words of Bhimasena, "Free treat of aggranty" (P.30.) The description here of the delight of Bhimasena at hig eenwoormtion nnd otel with Ghatotkacha is as lippy di blint in ·567 ME KUPPUSWAMI SASTR RESEARCH INSTITUTE 3 Pancharátra where Blima and Arjuna are absorbed for the sweetness of Abhimanyu's words. This Vyâyoga being cue of the twelve Rapakas which closely resemble Svapravâsa vadatta must have the same author Bhâsa as Svapnava sa vadat ta itself. Who is this Bhâsa? and what are the distinguishing marks of Bhâsa's Svapnavâsavadatta? Let us consider the following utterances of Kålidása, Bhabtabina and Rijasekhara, 'प्रथितयशसा भाससौमिल्लकविपुत्रादीनाम्' (Milavikignimitra Act I) 'सूत्रधारकृतारम्भैनीटकैर्वहुभूमिकैः । सपताकै- यशोलेभे भासो देवकुलैरिव ।। (Haushacharita) 'भासनाटकचक्रेऽपि छेकैः क्षिप्त परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्नपावकः' (Siktimuktavali, From the above passages we learn that there was a very apcient poet by the naine of Bhása, that he was the author of many Nätakas and that Svapnaviisavadatta wis 01c of theil. 11, follows therefore that Svapavisaradattal must be distinctly marked by a cluse leschblance to certam other Sirtakas znany in number, by qualities of cspression aud diction indicativo of priority to the works of Kalidasa and thirdly by i plot appropriate to the name "Svapnavā savadutta”. Now let us osamine whether these three listinguishing muks are found mour Vitaka which has the name Sraqua- Tisa vadatta written at the end. With regard to the first of these characteristics, even a cursory realing of the thirteen Vitakas that have come into our ken cannot fail to convinco one of their very close resemblance and this point has been dwelt on at some length in the introductions to Svapnavåsavadatta and Pancharâtra. That our Nitaka possesses the second characteristic mark is indicated in the above intro:luctions and also in the introduction to the Pratimánátaka. This is obvious to those whose scuse of the boautiful has been refined by the words and images of the great sages Valmiki and Vyasa and who can perceive the shades of aesthetic difference in the sweet words and beautiful ideas of different poets. Wild that is blessed with an aesthetic sense, who that tastes the unique patural flow of beauty that overflows the sound and sepsc of cvcry passage and particularly of evory short piece of ·prose in these litakas cau for il moment doubt their priority to the works of Kalidasa? Again the verse, 'नवं शरावं सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य माभून्नरकं स गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ' । quoted as from another's work by Kautilya in his Arthasastra is m its proper place in the Nitaka Pratijua yaugandharayan ind can from its very nature bo seen to be the pool's own It is because it is appropriate oply to a kivya that Vimana who lived decidedly before Arandavardhana the author of Dhvani, (in the chapter of his Kivyålankára devoted to the criticism of expressions used ju kivyas and Kavyas alouc; takes up for convideration the fourth y arter of the voiso, 671 भर्तृपिण्डस्य कृते न fonts and attempts to justify the use of Purasini pada theroin. llence Vimana must have known for certaiu that this verso belonged to a kivya. Otherwise le would not hayc takun it for consideration right in the midst of espressions culled from kivyas alone It follows therefore that Pratijná saugandhari- Jlnit from which Chinal ya quoścs the verse and the other Nitakas that are akin to it incluiling of course Svapnavá sa v'itdatta belong to a period m:ich carlier than that of Chånakya and thereforo carlior still than that of Kalidasa who is known to have lived long after Chanakya. Considering the third distinguishing mak which our Nataka must be shown to beu boforc it could be identified with Blasa's Svapnavàsavadatta we have to look to the significance of the name "Svapnavâsavadatta". It means that in this work Våsavadatta is seen or attended to (by Vatsaraja) in luis dream. Tlus is just what we learn from the conversiº tion in the fifth Act of our Nataka where Vatsaraja brooding on the supposed loss of his läsa vadatli aud besido limself with grief talks to her in his dream and she in all reality awake by luis side, though not known to him listens to and responds to his langenting words. Here in this dream Và savadatta fully percoives the great depth and intense sincerity of his ardent love and this knowlodge nourishes and develops the prominent Istill herit the sentunenit of scraration froin licr love, by ·5 SEKUTUSWAMI SASIT. RESEARCH INST1917F MAD, blowing but constant tiro of love to bul'diribh a malis Tilain. It is in this dream that Vatsaràja enjoyed to his confounding surprise tine sight and touch of the liviny Vása, adatta, who, he belived, was all lost to him. Having considered the importauce of the Svapna or dream we will now vieir the part player by Vása vadatta. She is at once seen to be the chief heroine', courting adversity in the interests of her husband and indaunted by the troubles that boset her and ever skilfully vigilant to the purpose before her, she, the type of perfect womanhood, shines on high in the varied glory of her beauty, virtuc, wisdom, fortitude and nobility. Padmavati, on the other hand, plays but a subordinate jart, the incidents associat. el with her being brought in only to brighton up the picturo of the chief heroinc. Thus we see that the name Svappavasa• vadatta is most appropriate to a work wherein the incident of the Svapna and the character Visuvadattà are seen to be so important. As we have seen that our Nitaka possesses the three characteristic narks which determine Bhasa's Svapnava-avadatta, it can indisputably be identified with that work. Hence with the help of this Nataka of ours which is Bhása's Svapna. và s:t vadatta itself we can test whether a particular verse or idea considered in any other work as taken from Svappavåsava. datta is actually so or not. In the wide world of our Rhetoric Literature, there is but one verse, सञ्चितपक्षमकवाट नयनद्वारं स्वम्प. तडनेन? । उद्धाट्य सा प्रविष्टा हृदयगृहं मे नृपतनृजा || considered as taken from Svapaavasavadatta and this warso occurs only in Dhvanyâlokalochana The verse neither finds nor can it find a place in the Svapnava sa vadatta we have procured. Hence we conclude that the author of Lochana must have erroneous- Jy assigned the verso to Swapnavá sa vadatta. A similar mistake is made by Somideva in his Yasastilaka when he assigos to Bhasa the verse, "पेया सुरा प्रियतमामुखमीक्षितव्यं ग्राह्यः स्वभावललितो विकृतश्च वेषः । येनेदमीशमदृश्यत मोक्षवर्म दोघीयुरस्तु भगवान् स पिनाकपाणिः ॥" which ought to have been correctly assigned to Mahendra Vikrama Varman I, ·We have but one insiance of reference made in other works to the subject matter of Svapuavasavadatta. In Amaratika Sarvasva, we find the passage, et 791 --- 3 TERLİ AT&TTHÍ द्वितीयः स्वदिशमात्मसान्कर्तुमुदयनस्य पद्मावतोपरिणयोऽर्थशृङ्गारः, तृतीयः स्व. प्रवासवदत्ते तस्यैव वासवदत्तापरिणयः कामशृङ्गारः" (vide Amaratikāsarva. sva part I. P. 147, Trivandrum sanskrit series) where the three kinds of Sringâra (i. e. of the sentiments of love) based respectively on Dharma (duty), Artha (material object, wealth or possession) and Kama (Love) are illustrated, the first by reference to a work called Nandayanti and the second and third by reference to Svapnavâ savadatta. The nieaning of the passage is that in Svapnavàsavalatta the marrying of Padmavat i is described as prompted by the native of winning back a king.lom and is therefore a case of Artha Sringira while the marrying of Vasava latta alreadly accomplished was prompted by mere love for love's saka and is a case of Kima Sringá ra. If, in the passage, we take the reference to Svapnavåsavadatta as applymy to kama Srinyara alone, we should then say that thic author of the Tikisarvasva having given the referencc in the first and third cascs has omitted it in the second case which amounts to making um faulty of giving defective information an:] of dissimilar treatment of similar subjects. And the plot of onr Svapnava sa vadatta which bears the distinctive marks noticed shows unmistakably that both the Artha and Kama Sringâ ras are referred to by him. This meaning of his which of couree is the meaning of the passage will, we think, be made still clearer if the order of the words तृतीयः and स्वप्नवासवदत्ते in the passage be exchanged. Trivandrum 17.4.1917. T. GANAPATI SÂSTRÎ.

·उपोद्धातः। अनन्तशयनसंस्कृतप्रन्थावलौ १९१२ तमे हायने द्वाविंशाङ्कतया प्रका- शितस्य मध्यमव्यायोगस्येदं द्वितीयं संस्करणम् । एकमातृकाश्रयेण कृते प्रथमे. ऽस्य संस्करणे पाठसन्देहाः कतिपये स्थिताः । तेऽस्मिन् द्वितीये संस्करणे मागा. नवास्तव्यनीलकण्ठशाक्यार महाशयस्य सकाशात् प्रपूर्वतरे हायने लब्धस्य द्वितीया- दर्शस्य साहाय्येन निरस्ताः । व्युत्पित्सूपकाराय ललितं व्याख्यानमप्यत्र संश्लेषितम् । अयं मध्यमसंज्ञो व्यायोगो नाम रूपकभेदः । पाण्डवमध्यमत्वनिरूदेन 'मध्यमोऽहम्' (श्लो० २८) इत्यायुक्तबहुप्रकारमध्यमत्वयोगसिद्धन वा मध्यमनाम्ना प्रसिद्धो भीमसेनोऽत्र नायक इति तत्प्रधानत्वाद् ग्रन्थो मध्यमशब्देन व्यपदिश्यते । द्यूतपराजयनिमित्तवनवासप्रसङ्गात् ऋचन तपोवने हिडिम्बावननेदिष्ठ वस- सु पाण्डवेषु स्वाश्रमे भीमसेनमेकं तसालनाय स्थापयित्वा यज्ञानुभवार्थ महा- धौम्यस्याश्रमं प्रति प्रोषितेषु, कदाचिद् भीमसेने च तपोवनबाह्यायां वनभूमावेका- किनि दैनन्दिनं व्यायामपरिचयं कुर्वाणे व्यायामभूम्यभ्यर्णसरण्या गच्छन्तं कपि वृद्धविप्रपान्थं दारपुत्रत्रयानुयातं घटोत्कचो नाम राक्षसो भीमसेनम नुरनुगम्य रुरोध । 'मन्मातुहिडिम्बाया उपवासाङ्गाहारार्थ त्रिषु तव पुत्रेष्वेकं मह्यमर्पय' इति च तर्जयामास । अथ सर्वनाशभीताभ्यां मातापितृभ्यां चरमप्रथमयोः पुत्रयोः प्रियत्वेन परिगृहीतयोर्द्वितीयः पुत्रो मध्यमनामा राक्षसग्राह्यतया परिशिष्टः । स च प्रकृत्या पितृभ्रातृवत्सलस्तद्रक्षार्थमात्मत्यागमिष्टमेव मन्यमानः पिपासाप्रतीकारार्थ. मदूरवर्तिनं कमपि जलाशयं राक्षसानुमत्या गतः । राक्षसो गतं तं चिरायमाणमिव मत्वा मातुराहारकालातिक्रमशङ्कया 'भो मध्यम! मध्यम! शीघ्रमागच्छ ' इत्युचैरस- कृदाह्वयति स्म । व्यायामभूमेरभ्यर्णतरतया तस्मिन आह्वानशब्दे द्विन्त्रिः श्रुते भीम- सेन आत्मानमेव पाण्डवमध्यमत्वनिरूढेन मध्यमनाम्नाहूयमानं मत्वा झटिति तं देशमाससाद, यत्रासौ राक्षसो विप्राश्च । विप्रमध्यमेऽप्यनुपदमागते वृद्धो राक्ष- सादुत्पन्नमात्मभयं सर्वे शमन् क्षत्रियमध्यमम् अभयमयाचत । स चाभयं तस्मै द. त्वा ब्राह्मणमोचनाय राक्षसमसकृदुपदिदेश । अथ राक्षमो 'मातृशासनगृहीतमिम मानुपं पितुरपि वाक्यान्न मुञ्चेयम् ' इति वदन 'का ते माने ति पृष्टो हिडिम्बा- मात्मनो मातरं भीमसेनं च पितरं जगाद । भीमस्तु आत्मानं राक्षसानुगामिनं प्रतिज्ञाय विधमध्यमं राक्षसान्मोचयामास । न त्ववगनेऽपि राक्षमस्य स्वपत्रत्ये ·- तं प्रत्यात्मानं प्रकाशितवान् । अयानुगन्तव्ये स्वपुरे म तद्बलपरीक्षगेच्छया तमगा . दोत् --- 'शक्तश्चेद् बलात्कारेण मां नय' इति । ततस्तयोर्युद्धे प्रवृत्ते प्रत्याशतेन स्ववीर्यात् किञ्चिदवरेणापि धार्तराष्ट्रपक्षप्रतिक्षेपक्षमेण स्वपुत्रस्य वीर्येण स परितुष्टः समयानुसारात् तमनुगच्छन् हिडिम्बाया अन्तिकमाससाद । हिडिम्बया भार्याचितेन समुदाचारेण सम्भाव्यमानो दर्शनेन तां स्वभार्येति प्रत्यभिज्ञाय पूर्वोपकारस्मरणपूर्व बहुमेने: मानुपग्रहणप्रयोजनेन तया पृष्टया रहसि निवेदितेन तां निर्दोषामयधार्य तुतोष: मातृवाक्याचात्मानं पितरं विज्ञायाभिवादयमानं पुत्रमाशिपाभिननन्द । तदेदितिहासप्रसिद्धनायकाश्रयमीदृशमिह कविकल्पितं कथावस्तु द्रष्टव्यम् । यथा तु हिडिम्बयात्मकारितस्य मानुषग्रहणम्य भीमसेनसमागम एवानन्यथामिद्वं प्रयो- जनमभिसंहितम् , तथा 'जात्या राक्षमी, न ममुदाचारेण' (पृ०३९)इति भीमसे. नवाक्यव्याख्यावसरे सम्यङ् निरूपितम् । पञ्चरात्रे अभिमन्युवाचालनेन यथा भीमार्जुनयोः कौतुकनिवेशः, तथात्र घटोत्कचवाचलनाभियोधनाभ्यां भीमस्य कौतुकनिवेशो निपुणमुपवर्णितः । अस्य व्यायोगस्य स्वप्नवासवदत्तसौभ्रात्रभाजनेषु द्वादशसु रूपकेप्वन्यतम- वात् स्वप्नवासवदत्तकवितत्रभवान् भास एव प्रणेतेति निश्चयः । अथ कोऽसौ भासः? किंलक्षणं पुनस्तत्प्रणीतं स्वप्नवासवदत्तं भवितुमर्हतीति चद् , उच्यते - 'प्रथितयशसां भालसौमिल कवि पुत्रादीनाम् ' (मालविका ० १) इति कालिदासस्य, 'सूत्रधारकतारम्भैर्नाट टिकेर्बहुभूमिकैः । सपताकैयशो लभे भासो देवकुलैरिव ॥' (हपंच. १) इति भट्टबाणस्य, 'भासनाटकचक्रेऽपिच्छे केः शिप्ते परीक्षितुम् । स्वप्रवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥ (सूक्तिमुक्ता.) इति राजशेखरस्य च सूनेः पयालोचनया भासनामा कश्चित् पुराणः कविरा- सीदिति, तेन निर्मितानि नाटकानि बहूनीति, तेषु स्वप्नवासवदत्ताख्यमन्यतम. मिति च लोकस्यावगतम् । तेन च बहुनाटकसहजन्मता, कालिदासप्राचीनत्वा. नुरूपगुणसम्पन्नता स्वप्नवासवदत्ताभिधानयोग्यवस्त्वाश्रयतेत्येवमात्मकधर्मग्रबोगित्वं नाम स्वप्नवासवदनस्य लक्षणं पर्यवसितम् । तदेतदस्मदीये नाटकविशेष ग्रन्थान्तलिखितस्वप्नवासवदत्ताभिधानेऽस्ति न वेति परीक्षणीयम् । तत्र प्रथमध. मयोगस्तावदस्मदुपलब्धरूपकत्रयोदशकसकृनिगदपाठमात्रादपि सुमानः स्वप्नवा. सवदत्तस्य पञ्चरात्रस्य चोपोद्धाते निरूपितश्च । द्विनीयधर्मयोगस्तत्र च प्रतिमा- नाटकोपोद्धाते च सामान्यतो विशेषतच दिक्प्रदर्शनभङ्गया वर्णितः: श्रीवाल्मी- किवेदव्यासादिमहर्षिभाषितभावनापरिपक्वधियां वाक्यवास्यार्थचारुतान्तरपेदिनां .

·بع , . सचेतसा प्रत्यक्षास च । को हि नाम सहृदयः स्वप्नवासववत्तादिनाटक. चक्रेऽस्मिन् सर्वेषु वास्येषु, विशेषेण चूर्णकेषु शब्दतोऽर्थतश्च परिवहन्तीमकृत्रिमा. मनन्यत्रदृष्टां लोकोत्तरां सौन्दर्यलहरीमास्वादयंस्तस्य कालिदासप्राचीनत्वे सन्दि. ह्यात् । किञ्च, योऽयं 'नव शरावं सलिलै: सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ।।' इति श्लोकः कौटिलीयार्थशास्त्रे (अधि० १० अव्या. ३.) परकीयतयोदाहृतः, स प्रतिज्ञायौ. गन्धरायणे दृश्यकाव्ये सन्निविष्टस्तत्कवरेव स्वोक्तिरिति स्वरसात् प्रतीतः; तस्म काव्यप्रभवत्वनिश्रयादेव च ध्वनिकारानन्दवर्धनप्राचीनो वामनः काव्यानुशासना. त्मकस्य काव्यालङ्कारस्य काव्यप्रयोगमात्रसाधुत्वविचारपरे प्रायोगिकाधिकरणे यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत्' इति तच्चतुर्थपादमुपादाय तद्गततिङन्तप्रयोगसाधुत्वस. मर्थनाय संरब्धवान् ; तस्याकाव्यप्रभवत्वे तु पुरस्तात् परस्ताच काव्यप्रयोगानेव व्य. सनितया संस्मरन् स मध्ये तं नैवोपाददीत । अतश्च तं श्लोकं प्रमाणयतश्वाणक्यान् तदलकृतस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणसहभुवां स्वप्नवा- सवदत्तादीनां च प्राचीनत्वे सिद्धे चाणक्यपरमावर्वाचीनकालिदासप्राचीनत्वं सुतरां सिद्धम् । नृतीयधर्मयोगः पुनरत्यन्तपरिरफुटः, स्वप्नदृष्टा स्वप्नसम्भाविता वा वासवदत्तात्रेति व्युत्पत्तेः । वासवदत्तापायधीदुस्थेन वत्सराजेन जातु तां प्रति स्वप्नायमानेन स्वपावजागरूका सत्यवासवदत्ता स्वप्नप्रवृत्ताभ्यामभिभाषणप्रसादना- भ्यां सम्भावितेति हि पञ्चमाङ्कघटितात् स्वप्नजागरसंवादादवगम्यते । स खलु ग्म- णीयः स्वप्नः प्रियतमप्रेमसर्वस्वचिह्न वासवदत्तागतस्य प्रवासविप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रधानरसस्य तत्स्थायिरतिभावसमुद्दीपनद्वारण परमः परिपोषको नायकस्याप्रतयंस- त्यवासवदत्तासंस्पर्शादिसाधकश्चेति प्रधानः; वासवदत्ता च देवी स्वभर्तृश्रेयोर्थाङ्गी- कृतनानानर्थजाता रूपशीलप्रज्ञाधैयौदार्यवैदग्ध्यखनिः स्त्रीरत्नमातृकेति प्रधाननायि. का । पद्मावती तु न प्रधाना, तत्सम्बद्धानां भूयसां व्यवहाराणां वासवदत्तागुणप्र- काशनार्थत्वेन पराङ्गत्वात् । अतस्तावेव प्रधानार्थायाश्रित्य प्रवृत्तमिदं स्वप्नवास. वदत्ताभिधानमत्यन्तमुपपन्नम् । एप यशोक्तधमत्रययोगित्वालाटविशेषस्य स्वमवासवदत्तत्वं वगगा. यिते तत्सवादविसंवादावयष्टभ्य तदीयत्वातदीयत्वे पद्यानाम् अर्थविशेषाणां वा स्वप्नवासवदत्तनाम्ना ग्रन्थान्तरेषु स्मृतानां निर्णेतव्ये इतीयं न्यायसरणिः । स्वप्न- . वासवदत्तनाम्ना स्मृतं तु पद्यमतिमहति साहित्यप्रपञ्चेऽस्मिन् ध्वन्यालोकलोचन एकस्मिन्नेवैकमेव 'सञ्चितपक्ष्मकबाट नयनद्वारं स्वस्पतइनेन । उद्धाट्य सा प्रविठा .

·हृदयगृह मे नृपतनूजा ।। (उ० ३.) इत्येवरूपमुपलभ्यते; तच्चोपलब्धस्वप्नवा. सवदत्तग्रन्थविसंवादादतदीयमेवेति निर्णयः । लोचनग्रन्थे स्वप्नवासवदत्तलेखनं पुनगांत्रस्खलनमेव केवलं, यथा 'पेया सुरा प्रियतमामुखमीक्षितव्य ग्राह्यः स्वभाव- ललितो विकृतश्च वेषः । येनेदमीदृशमदृश्यत मोक्षवम दीर्घायुरस्तु भगवान् स पि. नाकपाणिः ॥ इति मत्तविलासप्रहसन श्लोकमधिकृत्य 'महेन्द्रस्येति लेख्ये भास- स्येति नामलेखनं सोमदेवयशस्तिलके गोत्रस्खलनं, तद्वत् । अर्थविशेषश्चैक एवार्थशृङ्गारकामशृङ्गारनिमित्तसमावेशरूपोऽमरटोकासर्व- ख एकस्मिन् 'आद्यो यथा नन्दयन्त्यां ब्राह्मणभोजनं, द्वितीयः स्वदिशमात्मसात्क- तुमुदयनस्य पद्मावतीपरिणयोऽर्थशृङ्गारः, तृतीयः स्वप्नवासवदत्ते तस्यैव वासबद- त्तिापरिणयः कामशृङ्गारः' (अनन्तशयनसंग्रन्थाङ्कः ३८. पृ. १४७) इति स्वप्न- वासवदत्तनाम्ना स्मृत उपलभ्यते । अनेन हि वाक्येन धर्मार्थकामभिन्नत्रिविध. झारमध्ये आद्यस्य धर्मशृङ्गारस्य व्यपदेशनिमित्तं नन्दयन्त्याख्यग्रन्थे व्युत्पाद्य वि. तीयतृतीययोरर्थशृङ्गारकामशृङ्गारयोर्व्यपदेशनिमित्तमेकस्मिन्नेव स्वप्नवासवदत्ताख्य. अन्थेऽस्तीति प्रदश्यते । स्वप्नवासवदत्ते राज्यसिद्धिप्रयोजनः पद्मावतीपरिणयो वय॑मानोऽर्थशृङ्गारव्यवहारनिमित्तं, कामप्रयोजनम्तु पूर्वसिद्धा वासवदत्तापरिणय: (वासवदत्ताप्रणय एव वा) कामशृङ्गारव्यवहारनिमित्तमित्येव हि तवाक्याभिप्रायः । अन्यथा हि स्वप्नवासवदत्तस्य कामशृङ्गारमात्रसम्बन्धित्वे धर्मकामशृङ्गारयोराद्य- न्तयोराश्रयग्रन्थौ निर्दिश्य मध्यमस्यार्थशङ्गारस्य परम् आश्रयग्रन्थं टीकासर्वस्वकारो न निर्दिष्टवानिति न्यूनता वैरूप्यं च स्यात् । अस्ति च यथोक्तलक्षणेऽस्मत्स्वप्न- वासवदत्तेऽर्थशृङ्गारकामशृङ्गारनिमित्तयोः सम्प्रत्यय इत्यतस्तदेव टीकासर्वस्व- कारेण स्मृतमिति निर्णयः । टीकासर्वस्ववाक्यस्य चावश्यप्रतिपत्तव्य एवं यथोक्तोऽर्थस्तद्गततृतीयपदम्वप्नवासवदत्तपदयोः पौर्वापर्यविपर्ययपाठे स्पष्टतरो भव. तीति तं पाठमादर्तव्यतरं मन्यामहे ॥ अनन्तशयनम् । त. गणपतिशास्त्री. . १७४-१९१७॥

·पात्राणि ।
वृद्धः = ब्राह्मणः केशवदासनामा ।
प्रथमः = वृद्धस्य ज्येष्टः पुत्रः ।
द्वितीयः = वृद्धस्य द्वितीयः पुत्रो मध्यमनामा ।
तृतीयः = वृद्धस्य कनिष्ठः पुत्रः ।
ब्राह्मणी
= वृद्धस्य भार्या ।
घटोत्कचः राक्षसो हिडिम्बाभीमसेनयोः सूनुः ।
भीमसेनः = मध्यमः कुन्तीपुत्रः ।
हिडिम्बा = राक्षसी भीमसेनस्य पत्नी।
3-

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतः मध्यमव्यायोगः गणपतिशास्त्रिप्रणीतया व्याख्यया समेतः । (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ।) मूत्रधारः पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः पादो हरेः कुवलयामलखगनीलः । यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनक्रमणे रराज वैदूर्यसक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥ १ ॥ वन्देऽहं बिघ्नराजं च वाग्देवी च पुनः पुनः । पूर्यन्ते यत्कृपालेशान्मक्षु नम्रमनोरथाः ॥ १ ॥ ग्रन्थानां ये सुवर्णानामकर्कशमनोरसम् । तन्वन्ति निक चेतस्ते जयन्ति सचेतसः ।। २ ।। श्रीभासरूपकस्तोमे नानारससमाश्रये । व्याख्यां मध्यमसंज्ञस्य व्यायोगस्य विदध्महे ॥ ३ ॥ अथ श्रीवाल्मीकिव्यासदेश्यस्तत्रभवान् भासो मध्यमव्यायोगमारिप्सुः प्रयोगसम्यक्त्वादिसिद्धयर्थ मङ्गलश्लोकपाठं सूत्रधारेण रङ्गे प्रयोजयितुमादौ सूत्रधार प्रवेशयति---नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार इति । नान्द्यन्ते नन्दिरानन्दः, तस्या इयं नान्दी गीतवाद्यवादनादिरूपा क्रिया, तस्या अन्ते अवसाने । सा हि प्रयोगारम्भात् प्राग्देवतापरिषदानन्दार्थानुष्ठीयते । यद्यप्युक्तव्युत्पत्त्या देवस्तावकम- ङ्गलश्लोकपाठोऽपि नान्दी भवति, तथापि सा श्लोकनान्दी सत्काव्यरूपत्वाद् रङ्ग- प्रयोगयोग्या रङ्ग एव प्रयोश्यत इति तदतिरिक्तैव नान्दीह ग्राह्या । ततः तदनन्तरं गोतवाद्यवादनादिक्रियापरिसमाप्त्यव्यवाहतोत्तरकाले इत्यर्थः । सूत्रधारः सूत्र प्रयो. गानुष्ठान धारयति निर्वाहयतीति सूत्रधारः । प्रविशति, अर्थात् राम् ॥

·२ मध्यमव्यायागः , एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । प्रविष्टः सूत्रधारो मङ्गलमाचरति -पायादिति । असुरवधूहृदयावसादः असुरवधूनाम् असुरस्त्रीणां हृदयस्य अवसादः दुःखकरः अर्थात् तद्भर्तृविध्वंसनेन । कुवलयामलखगनीलः कुवलयामलः नीलोत्पल विशुद्धः खङ्गनीलः असिश्यामश्च । विशेषणोभयपदकर्मधारयः । कुवलयं नीलोत्पलम् अमलखगो मलापेतोऽसिः तद्व- नील इति वा । हरेः, सः, पादः चरणः । वः पायाद् रक्षतात् । प्रकृतरूपकप्र- योगप्रेक्षगरूपाभीष्टसिद्धया योजयतादित्यर्थः । पादयोमध्ये स इति निर्दिष्टस्य पाद- स्य पादान्तरागोचरम् अमुरवधूहदयावसादकत्वोपपादकं विशेषमाह ---- यः पादः । त्रिभुवनक्रमणे त्रैलोक्यमाने महाबल्याख्यासुरनिग्रहाारब्धसकलभुवनमानसमये इत्यर्थः । प्रोद्यतः ऊर्वलोकमानार्थ प्रकणोत्क्षिप्तः सन् । अम्बरसागरस्य गगन- रूपस्य समुद्रस्य । वैदूर्यसंक्रम इव वैदूर्येण स्वच्छनीलगुणयोगिना मणिविशेषेण निर्मितः संक्रमो दुर्गसञ्चर इव । रराज शुशुभे । अत्र 'सागरस्य संक्रम इवेति दुस्तरसमुद्रनिस्तारसाधनस्य संक्रमस्य कीर्तनेन कमपि कलत्रपुत्रत्रयानुयातं ब्राह्मण- मरण्यपथिकं घटोत्कचाख्यराक्षसोत्पादितात् सागरसरूपादत्याहितान्निस्तारितवतः संक्रमसरूपस्य भीमसेनस्य प्रकृतव्यायोगनायकस्य द्योतनं कृतं वेदितव्यम् ॥ १ ॥ एवमाशिषाभिमुखीकृतान् सामाजिकान् प्रति उपक्रस्यमानकथावस्त्वंशवि. ज्ञापनं प्रतिजानीते - एवमित्यादि । एवम् अनेन बुद्धिस्थेन प्रकारेण । आर्यमि- श्रान् पूज्यतमान् । विज्ञापनप्रतिज्ञाश्रवणसमनन्तरमेव सूत्रधारस्यङ्गितं गृहीत्वा तद्ध- ग्यविज्ञाप्यवस्तुप्रयोगोपक्रमसूचकः शब्दो नेपथ्ये समुत्थापितः । मूत्रधारस्तु अस्या- थस्याज्ञानाभिनयचमत्कारेण तटस्थ इव तं शब्दं गृह्णन्नाह - अये इत्यादि । अये इति विपादे कोपे वा । स च शब्दे विज्ञापनविनत्वबुद्धयभिनयात् । किनु ग्वलु किं कारणम् । मयि विज्ञापनव्यग्रे सति विज्ञापनव्यासक्तमात्रे सति । शब्द इत्र विशेषाकारेणानिश्चितः शब्दः, :: शब्दः, इवपदस्यानिश्चयार्थत्वात् । अङ्गेति संबोधने । तच्च सामाजिकविषयम् । अङ्गेति प्रातिलोम्ये वा; शब्दो हि विज्ञापनसमाधिभेदित्वात् तत्प्रतिलोम इति तद्गतं प्रातिलोम्यं सूत्रधारेणानुसन्धीयते । पश्यामि शब्दस्य विशे. काकाई निमित्त बपरीक्ष्य हास्यामि || ·- (नेपथ्ये) भोस्तात ! कोनुखल्वेषः । मूत्रधारः-भवतु विज्ञातम् । भोःशब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽयं न संशयः । त्रास्यते निर्विशङ्केन केनचित् पापचेतसा ॥ २ ॥ (नेपथ्ये) भोस्तात ! कोनुखल्वेषः । मूत्रधारः- हन्त दृढं विज्ञातम् । एष खलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो हिडिम्बारणिसम्भूतो राक्षसाग्निरकृतवैरं ब्राह्मणजनं वित्रासयति । भोः ! कष्टं कष्टं खलु पत्नीसुतपरिवृतस्य ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः । अत्र हि, शब्दत्य विशेषाकारनिश्चयाय श्रवणापेक्षायां तस्य नेपथ्ये प्रवृत्ति कवि: स्व वाक्येन सूचयति ----नेपथ्य इति । वक्ष्यमाणाकारः शब्दो नेपथ्ये प्रवृत्त इत्यर्थः। शब्दस्याकारमाह भोस्तातेति । भो इति विषादे । हे तात ! पितः ! । एषः स- निकृष्टो विषादोत्पादयिता पुरुषः । कोनुखलु जातिकुलादिधर्भरविज्ञातो मया जिज्ञास्यत इत्यर्थः, किशब्दस्याज्ञातार्थत्वात् नुशब्दस्य च जिज्ञामार्थत्वात् ॥ भवत्विति । भवस्विति निपातोऽन्यापूर्वऽङ्गीकारे । स च वक्ष्यमाणे ऽर्थे पापन्वमनुसन्धाय । विज्ञातमिति श्लोकान्वयि । भोश्शव्देति । अस्य भोस्तातेत्यादि वदतः पुरुषस्य । भारशब्दांच्चारणाद भोश्शब्दस्य विपादार्थस्य उद्घोषणात् । विज्ञातम् अर्थान्नेपथ्योत्थशब्दस्य निमित्तम् । तद् विवृणोति ..... अयं ब्राह्मणः, निर्विशङ्केन निर्भयेन । पापचेतसा पापं दुरिता- भिनिवेशि चेतो हृदयं यस्य तेन तथाभूतेन । केनचित् , त्रास्यते भीष्यते । न संशयः अस्मिन्नर्थे सन्देहो नास्ति ॥ २॥ इत्थं शब्दनिमित्तविषयं सामान्यज्ञानमभिनीय तस्मिन्नेव शब्दे नेपथ्यात् पुनरुत्थिते तद्विषयं विशेषज्ञानमभिनयन् विशेष विवृणोति ---- हन्ते यादि । हन्तेति विषादे । दृढं सम्यक् । विज्ञातम् , शब्दनिमित्तं तद्गतयावद्विशेषाकारेणावगतमि- त्यर्थः । एष खल्बित्यादिवाक्येन विशेषाकारविवरणम् । पाण्डवमध्यमस्य । घु पञ्चसु मध्यमस्य । यद्यपि भीमार्जुननकुलास्त्रयोऽपि मध्यमाः, तथापि तेषु प्राथ- - . . - ·मध्यमव्यायोगः श्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारो वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः । व्याघ्रानुसारचरितो वृषभः सधेनुः सन्त्रस्तवत्सक इवाकुलतामुपैति ॥३॥ कि (निष्क्रान्तः।) स्थापना। म्याद् भीमसेन इह मध्यमो गृह्यते । हिडिम्बारणिसम्भूतः हिडिम्बायास्तदभिख्याया राक्षस्या एव अरणेः अमिनिमन्थकाष्टात् सम्भूतः । राक्षसाग्निः राक्षस एवाग्निः सन्तापकत्वात् । स च घटोत्कचः । अकृतवरम् अकृतविरोधं निरपराधमित्यर्थः । तृत्तान्तः अवस्था । श्रान्तैरिति । श्रान्तैः वनाध्वसञ्चारविन्नैः । श्रान्त हात वा पाठः । तरु- णैः, मुनेः, परिवृतः, मदारः सकलत्रः । वृद्धः, निशिचगनचरः निशिचरो राक्षमः अनुचर: अनुगन्ता यस्य म तथाभूतः । स एषः द्विजः ब्राह्मणः । व्याघानमार चरितः व्याघेण हिरमगविशेषेण अनुसारचरितः अनुगतः । सधेनुः धनुर्नवप्रसू. ता गौ: तया सहितः । सन्त्रस्तवत्सकः भीततर्णकः । बृपभः महोभ इव । आकु. लताम् उमित्वम् । उपैति प्राप्नोति । उपमालङ्कारः । इह स एप इत्यस्य स्थाने 'सरोपः' इति मातृकान्तरे पाठः ॥ ३ ॥ इत्थं नेपथ्योत्थशब्दविवरणभङ्गया विज्ञाप्यविज्ञापने निवृत्ते सूत्रधारस्य नि- क्रमणमाह-निष्क्रान्त इति । स्थापनेति । ईदृशकथावस्त्वंशस्य स्थापनात् स्थापना । स्थापना प्रस्तावनेति पर्यायौ । अस्य रूपकस्य मध्यम इति संज्ञा 'मध्य- मव्यायोगोऽवसित' इति ग्रन्थान्ते लेखनात् । नायकस्य भीमस्य बहुप्रकारं मध्यम- त्वं वक्ष्यते । तेन तन्नाम्नास्य व्यपदेशो युज्यते च । ख्यातोद्धतनायकत्वाद् वीररस- स्वादस्त्रीनिमित्तसयामत्वादेकाङ्कत्वाद् बहुपुरुषयुक्तत्वाच्च रूपकमिदं व्यायोग इत्युच्यते । यदाह धनिकः----'ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः । हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवद्रसाः । अस्त्रीनिमित्तसङ्ग्रामो जामदग्न्यजये यथा । एकाहचरितैकाको व्यायोगो बहुभिर्नरः ।।" (दशरू. ३) इति । कविः निरस्य भासोऽनुमितः । यथा च तदनुमानसिद्धिः, तथा स्वप्नवासवदत्तोपोद्धाते यरूपयाम || - ·सव्याख्यः। -- (ततः प्रविशति सुतत्रयकलत्रपरिवृतः केशवदासः पृष्ठतो घटोत्कचश्च ।) भोः ! कोनुखल्वेषः, तरुणरविकरप्रकीर्णकेशो भ्रुकुटिपुटोउज्वलपिङ्गलायताक्षः । सतडिदिव धनः सकण्ठसूत्रो युगनिधने प्रतिमाकृतिहरस्य ॥ ४ ॥ प्रथमः भोस्तात! कोनुखल्वेषः । ग्रहयुगलनिभाक्षः पीनविस्तीर्णवक्षाः कनककपिलकेशः पीतकौशेयवासाः । तिमिरनिवहवर्णः पाण्डरोद्वृत्तदंष्ट्रो : नव इव जलगों लीयमानेन्दुलेखः ॥ ५ ॥ मुचितं विशिष्ट ब्राह्मणं तत्पृष्ठचारिणं घटोत्कचं च प्रवेशयति-ततः प्र विगतीत्यादि । भो इत्यादि । मो इति विपादे । कोन्वित्यादि श्लोकान्वयि । तरुणेति । तम्णरविकरप्रकोणकेशः तरूणात्य अवृद्धस्य बालस्येति यावत् । खेः सूर्यस्य कराः किग्णा इव प्रकोणीः असंयतप्रसारिताः केशा यस्य स तथाभू- त: । अरुणरवीति वा पाठः । भ्रकुटिपुटोज्ज्वलपिङ्गलायताक्षः भृकुट्या भ्रूवक्रि- म्णा यः पुटः सम्पुटाकारत्वं तेन उज्ज्वले दीते पिङ्गले कपिले आयते दीर्घ च अक्षिणी यस्य स तथाभूतः । सकण्ठसूत्रः कण्ठसूत्रेण कण्ठधार्येण स्वर्णाभरणवि- शेषेण प्रालम्बिकाजातीयेन सहितः । सतडिद् घन इव स्थितः विद्युत्सहितो मेघ इव स्थितः । श्यामस्वान्मेघसाम्यम् । तत्केशाक्षिकण्टसूत्राणामारुण्यादिना तडित्साम्यम् । युगनिधने युगसंहारे प्रवृत्तस्येति शेषः । ह्रस्य रुद्रस्य प्रतिमाकृतिः प्रतिकृतिस्वरू- प: भीषणत्वात् । एषः सनिकृष्टः पुरुषः । कोनुखलु ।। ४ ॥ भोस्तातेत्यादि। ग्रहेत्यादि । ग्रयुगलनिभाक्षः ग्रहाः कुजादयः ग्रहयुगलनिभे औज्ज्वल्याद् ग्रहयुग्मतुल्ये नयने यस्य सः । पीनविस्तीर्णवक्षाः पीनं पीवरं बलवद्वा विस्तीर्ण च वक्ष उरः यस्य स तथाभूतः । कनककपिलकेशः स्वर्णपिङ्गलकेशः । कपिशकेग इति ग्रन्थान्तरपाठे कपिशशब्दः कृष्णपीतवाची । पीतकौशेयवासाः पीतं हरिद्रावणे कौशेयवासः क्षोमवस्त्रं यस्य स तथाभूतः । तिमिरनिववर्णः तमः पुञ्जयामः .. ए

·है
मध्यमत्यायोगः
द्वितीयः
-क एष भोः!
कलभदशनदंष्ट्रो लाङ्गलाकारनासः,
करिवरकरबाहुनीलजीमूतवर्णः।
हुतहुतवहदीप्तोः यः स्थितो भाति भीम-
स्त्रिपुरपुरनिहन्तुः शङ्करस्येव रोषः ॥ ६ ॥
तृतीयः ---- भोस्तात ! कोनुखल्वयमस्मान् पीडयति,
वज्रपातोऽचलेन्द्राणां श्येनः सर्वपतत्रिणाम् ।
मृगेन्द्रो मृगसङ्घानां, मृत्युः पुरुषविग्रहः ।। ७ ॥
पाण्डरोत्तदंष्ट्रः पाण्डरे धवले उदृत्ते उत्क्षिते दंष्ट्रे राजदन्तपार्श्वस्थौ दन्तौ यस्य स
तथाभूतः । सन्निहितविशेषणद्वयाश्रयामुपमामाह --- लीयमानेन्दुलेखः लीयमाना
संश्लिष्यन्ती इन्दुलेखा चन्द्रलेखा यस्मिन् स तादृशः नव. नूतनः अनिष्टजल:
श्याम इति यावत् । जलगर्भ इव मेघ इव स्थितः । एप कोनुखल्विति पूर्वेण सम्ब-
न्धः । 'उदृत्तं स्यात् त्रिपृत्क्षिप्ते' इति मेदिनी । 'तडित्पतिः पयोगर्भो नदनु दिरो-
ऽम्बुभृद्' इति वैजयन्ती ॥ ५ ॥
क इत्यादि।
कलभेति । कलभदशनदंष्ट्रः कलभदशनौ करिशावकदन्ताविव दंष्ट्रे यस्य
स तथाभूतः । लाङ्गलाकारनासः लाङ्गलाकारा वक्राग्रत्वादिना हलसमानाकारा
नासिका यस्य स तथाभूत: । करिवरकरबाहुः करिवरकर व गजश्रेष्ठगुण्डेव बाहु-
यंत्य स तथाभूतः । नील जीमूतवर्णः नीलस्य जीमृतस्य मेघस्येव वर्णो यस्य सः ।
एप क इति पूर्वेण सम्बन्धः । हुतहुतवहदीप्त: हुतो दत्ताज्याद्याहुतिः हुतवहोऽग्नि-
रिव दीप्तः तेजस्वी । अत एव भीमः भयङ्करः । स्थितः गमननिवृत्तः । यः,
त्रिपुरपुरनिहन्तुः त्रिपुरासुरनगरध्वंसिनः । इदं विशेषणं रोपतीव्रत्वप्रतिपत्त्यर्थम् ।
शङ्करस्य हरस्य । रोष इव कोप इव । भाति शोभते । उपमालङ्कार. ॥ ६ ॥
भोस्तातेति । कोन्वित्यादि श्लोकान्वयि ।
वज्रेति । अचलेन्द्राणां गिरिवराणां । वज्रपातः कुलिशपातः कुलिशवत्
पर्वतभेदनशक्त इत्यर्थः । सर्वपतत्रिणां सर्वपक्षिणाम् । श्येन. घातकत्वात् तत्तुल्यः ।
मृगसंघानां, मृगन्द्रः सिंहः । अत एव पुरुषविग्रहः मृत्युः पुरुपमूर्तिमरणाधिष्ठा-
नदेवता । अयं पुरस्स्थितः । कोनु अस्मान् पीडयतीति पूर्वण सम्बन्धः । एतेना-
कारदर्शनानुमितं पर्वतभेदनशक्तत्वं प्राणिहिंस्रत्वं चोक्तम् । रूपकमलकारः ॥ ७ ॥

·RES"R" IPSTIPULA सव्याख्यः। भोः ! कष्टम् । e- ब्राह्मणी ---- (क) अय्य! को एसो अह्माअं सन्दावेइ । घटोत्कचः - भो ब्राह्मण ! तिष्ट तिष्ट । किं यासि मद्भयविनाशितधैर्यसारो वित्रस्तदारसुतरक्षणहीनशक्ते! । तार्थ्याग्रपक्षपवनोद्धतरोषवह्नितीत्रः कलत्रसहितो भुजगो, यथार्तः ॥ ८ ॥ भो ब्राह्मण! न गन्तव्यं न गन्तव्यम् । ब्राह्मणि ! न भेतव्यू न भेतव्यं पुत्रकाः! सू भेतव्यम् । सविमर्शा ह्यस्य वाणी। हि अन्म, जो घटोत्कचः (क) आर्य! क एषोऽस्मान् सन्तापयति । अय्येत्यादि । अमाअं अस्मानित्यर्थः ।। उद्धतसदृशमाह--भो इत्यादि । किं यासीत्यादि । वित्रस्तदारसुतरक्षणहीनशक्ते ! वित्रस्तानां भीतानां दारसुतानां कलत्रपुत्राणां रक्षणे हीनशक्ते ! अपेतसामर्थ्य ! । मद्भयविनाशितधैर्य- सारः मत्सकाशाद् भयं मद्भयं तेन विनाशितः धैर्यसारः धैर्यस्य स्थिरांशो यस्य स तथाभूतः । आतः पीडितः । त्वं, ताक्ग्रपक्षपवनोद्धतरोपवह्नितीत्रः ताक्ष्यस्य ग- रुडस्य अग्रपक्षपवनेन पक्षाग्रजनितेन वातेन उद्धत उत्थापितः यो रोपवह्निः कोपा- नि: तेन तीव्रः तीक्ष्णः । कलत्रसहितः, भुजग इव सर्प इव । किं यासि मा गच्छेत्यर्थः । अत्र विशिष्ठभुजगोपमया तस्य यादृशी पार्यवसानिको गतिः, भविष्यतीति सूचयति ॥ ८ ॥ वारितमपि गमनादनिवर्तमानं ब्राह्मणमुपलभ्याह-भो ब्राह्मणेत्यादि । भो इति बहुमानामन्त्रणम् । न गन्तव्यं गन्तुं न युक्तम् ।। भो ब्राह्मणेति सबहुमानामन्त्रणेन मार्दवानुगुणया वाक्यकाक्वा च घटोत्क- चस्य धर्माधर्मविचारवत्तामनुभिमानः परिजनमाश्वासयति-ब्राह्मणीत्यादि । न भेतव्यम् अयमुत्कटमनर्थमुत्पादयिष्यतीति भयं ते मास्त्वित्यर्थः । हि यस्मात् कार णात् । अस्य, वाणी, सविमर्शा विमर्शः साध्वसाधुविचारः तद्युक्ता ।। बुद्धाभ्यूहितविमर्शयत्तानुगुणां अटोत्कचस्य चिन्तामाइ-मोः कष्टमिति । . सैव तव ।

·८ मध्यमव्यायोगः जानामि, सर्वत्र सदा, च नाम द्विजोत्तमाः पूज्यतमाः पृथिव्याम् । अकार्यमेतच्च मयाय कार्य मातुर्नियोगादपनीतशङ्कम् ॥ ९ ॥ वृद्धः ब्राह्मणि : किं न स्मरसि तत्रभवता जलक्लिन्नेन मुनिनो- क्तम् अनपेतराक्षसमिदं वनमप्रमादेन गन्तव्यमिति। तदेवोत्पन्नं भयम् । ब्राह्मणी---- (क) किं दाणि अय्यो मज्झत्थवण्णो विअ दिस्सदि । दृद्धः -किं करिष्यामि मन्दभाग्यः ।। ब्राह्मणी---- (ख) णं विक्कोसामो । (क) किमिदानीमार्यो मध्यस्थवर्ण इव दृश्यते । (ख) ननु विक्रोशामः । जानामीति । पृथिव्यां भूलोके । द्विजोत्तमाः ब्राह्मणश्रेष्ठाः । सर्वत्र सर्व- स्मिन् देशे । सदा च सर्वस्मिन् काले च । पूज्यतमा नाम अतिशयेन पूजनीया एव । जानामि उक्तमर्थ सम्यग् वेमीत्यर्थः । अद्य इदानीं । मया, एतत् बुद्धि- स्थम् । अकार्य गर्हितं कर्म । तच वक्ष्यमाणं वृद्धादिध्वेष्वन्यतमस्य मातुराहारार्थ नयनम् । मातुः मज्जनन्याः । नियोगात् निदेशात् । अपनीतशङ्क निश्शकं यथा भवति तथा । कार्य च कर्तव्यं च । चशब्दस्तुल्यकालयोगे । द्विजोत्तममाहात्म्य- ज्ञानसमकालमेव द्विजोत्तमनिधनानुकूलं मया चेष्टितव्यमापतितमित्यहो मम कष्टा दशेति भावः ॥ ९॥ ब्राह्मणीत्यादि । जलक्लिन्नेन तन्नाम्ना । अनपेतराक्षसम् अनपेताः अहीनाः राक्षसाः यस्मात् तत् । अप्रमादेन अवधानेन । तदेव भयं जलाकिन्नवचनतर्कितमे- व राक्षसभयम् उत्पन्नम् ॥ किमित्यादि । इदानीं विपत्समये । मध्यस्थवर्ण इव मध्यस्थः त्रिषु वर्णेषु मध्यगतो वर्णः अर्थात् क्षत्रियः स इव धीरव्यवहारित्वात् । अथवा मध्यस्थस्य उदासीनत्येव वर्णश्छाया यस्य स तथाभूत इव । तत्त्वं च उपस्थितविपत्य तोकार- यत्नाकरणात् ॥ किं करिष्यामीति । किं करिष्यामि इच्छन्नपि वा कतमं यत्नमहमास्थास्ये इत्यर्थः । मन्दभाग्यः अल्पशुभादृष्टः ।। - जिति तिवचने । विकोशामः शरणमुदिश्याकन्दामः ॥

·सव्याख्यः। - प्रथमः भवति! कस्य वयं विक्रोशामः । इदं हि शून्यं तिमिरोत्करप्रभैनगप्रकारैरवरुद्धदिक्पथम् । खगैर्मुगैश्चापि समाकुलान्तरं वनं निवासाभिमतं मनस्विनाम् ॥ १० ॥ ब्राह्मणि! न भेतव्यं न भेतव्यम् । मनस्विजननिवासयोग्य- मिति श्रुत्वा विगत इव मे सन्त्रासः । शङ्के नत्रातिदूरेण पाण्डवाश्रमेण भवितव्यम् । पाण्डवास्तु, युद्धप्रियाश्च शरणागतवत्सलाश्च दीने पक्षपतिताः कृतमाहसाश्च । एवंविधप्रतिभयाकृतिचेष्टितानां दण्डं यथाहनिह धारयितुं समधी ॥११॥ .. भवतीत्यादि । कस्येति सम्बन्धसामान्ये पठी । कमुद्दिश्यत्यर्थः । इदं हीति । तिमिरोत्करप्रमैः तमस्तोमश्य मैः । नगरकारैः वृक्षभेदैः अ. वरुद्धदिक्पथं व्याप्तदिङमार्ग । खगैः पक्षिभिः । मृगैश्चाप समाकुलान्तरं व्या- सावकाशं । मनस्विनां प्रशस्तमनस्कानां मुनीनामिनि यावत् । मरमः प्रागल्यं च विश्यविरागतपोबलादियोगात् । निवासाभिमनं निवासाय वमतंय इट. निवास स्थानत्वेनेष्टं वा । इदं, वन, शून्यं हि निर्जन हे । अन्मद्विक्र म पनि होने व ता. वदिह जनो दुर्लभ इति भावः ॥ १० ॥ ब्राह्म गीत्यादि । श्रुत्या मे संत्रामो विगत दर श्रम गाना न बनाम । एतद्वनवासिनो मनस्विन एवं कचिदा गत्यात्मान् राशमादमा रोति वृदये ति भावः । इवशब्दो वाक्यभूपगम् । मनवि वशेषाणां पाण्डव नाम श्रमाय द- नवर्ती ममावगत इत्याह --- शङ्के इत्यादि । अतिदूरण न भवित-वामन दूर . - तोक्तिः। - - शक्ताश्च पाण्डवा अत्मान् रक्षितुभित्यभिप्रायेगाह --- -पाण्डवास्तु युद्रेति। पाण्डवास्तु, युद्धप्रियाश्च, शरणागतवत्सलःश्च शरणागतेषु शरणं त्वमेव मे रक्षक इति प्रपत्तिम् आगतेषु वत्सलाः स्निग्धाश्च । दीना आर्तबगरणागतम्याप । पक्ष पतिताः पक्षपातिन: स्निग्धा इति यात् । कृतसाहमाः कृतम् अमकान गित सा. हसं शूरकर्म यैस्ते तथाभूताः । एवंविधप्रातभया कृतिचे टतान म ए रविध त म ने हितराक्षस काराणां प्रतिभयाकृतिच गानां भयङ्करःकारचरिता. न सत्यः । यथाई यथोचितं । दण्डं निग्रहं । धारयितुं क । समयी: भली. १.१|| ·मध्यमव्यायोगः -- प्रथमः भोस्तात! न तत्र पाण्डवा इति मन्ये । वृद्धः -पुत्र! कथं त्वं जानीषे । प्रथमः -- श्रुतं मया तस्मादाश्रमादागतेन केनचिद् ब्राह्मणेन शत- कुम्भं नाम यज्ञमनुभवितुं महर्षौम्यस्याश्रमं गता इति । हन्त हताः स्मः । प्रथमः तात! न तु सर्व एव । आश्रमपरिपालनार्थमिह स्थापितः किल मध्यमः। यद्येवं, सन्निहिताः सर्व एव पाण्डवाः । प्रथमः --स चाप्यस्यां वेलायां व्यायामपरिचयार्थं विप्रकृष्टदेशस्थ इति श्रूयते । भोस्तातेत्यादि । पाण्डवाः । तत्र पाण्डवाश्रमे । न, सन्निहिता इति शेषः।। पुत्रेत्यादि । श्रुतमित्यादि । आगतेनेति ब्राह्मणविशेषणम् । आगच्छतेति मातृकान्तरे पाटः । ब्राह्मणेन हेतुना बामणद्वारेणेत्यर्थः ।। हन्तेत्यादि । इन्तेनि विपादे । हता: आत्मरक्षां प्रति भनाशा इत्यर्थः । अथवा राक्षसेन मारिता इत्यर्थः । अनिष्पनाया अपि क्रियाया भूतत्ववचनमवश्य- म्भावबोधनार्थम् ।। तातेत्यादि । तु किन्तु । सर्व एव निखिला एव पाण्डवाः । न, गता इ. त्यनुकृप्यते । किं तींत्यत आह आश्रमेत्यादि । इह आश्रमे । मध्यम: मध्य- भपाण्डवो भीमसेनः ॥ यदीति । एवं यदि मध्यमः इह स्थापितश्चेत् । सर्व एव पाण्डवाः, सन्नि- हिताः आश्रमस्थाः । सर्वपाण्डवसन्निधानसाध्यं कर्म भीमस्यैकस्य सन्निधानेन सिद्ध भविष्यतीत्याभिप्रायः ॥ स चेत्यादि । स च मध्यमश्च । अस्यां वेलायां यस्मिस्तत्सन्निकर्षोऽपोक्षतः तस्मिन्नेतस्मिन् समये । व्यायामपरिचयार्थ व्यायामो मल्लव्यापारः तस्य परिचयो टन्टिनमनप्रानं तदर्थे । विप्रकष्टदेशस्थः स्वाश्रमविदूरप्रदेशगतः ॥ A .

·सव्याख्यः। ११ -- भवतु, भोः वृद्धः हन्त निराशाः स्मः । भवतु, पुत्र! व्यपश्रयिष्ये तावदेनम्। प्रथमः अलमलं परिश्रमेण । वृद्धः-- पुत्र ! निर्वेदप्रत्यर्थिनी खलु प्रार्थना । प्रथमः पश्यामस्तावत् । : पुरुष! अम्त्यस्माकं मोक्षः । घटोत्कचः-मोक्षोऽस्ति समयतः । वृद्धः -क: समयः । घटोत्कचः अस्ति मे तत्रभवती जननी । तयाहमाज्ञप्तः-- पुत्र! ममोपवासनिसर्गार्थमस्मिन् वनप्रदेशे कश्चिन्मानुषः परिमृग्यानेतव्य इति । ततो मयासादितो भवान् । -- हन्तेत्यादि । निराशाः रक्षकप्रत्याशारहिताः । भवत्विति निषेधे निपातः । अन्यशरणीकरणं शरण्यासन्निधानान्मा भूदित्यर्थः । व्यपश्रयिष्ये सेविष्ये प्रार्थयि- ध्य इत्यर्थः ॥ अलमिति । परिश्रमेण अलं व्यपश्रयणलक्षणः परिश्रमो मास्तु । पापे- ऽस्मिन् राक्षसे व्यपश्रयणं सफलं न भविष्यतीत्यभिप्रायः ।। पुत्रेति। पुत्र ! प्रार्थना व्यपश्रयणं । निर्वेदप्रत्यार्थिनी खलु निर्वेदः फलदौ- लभ्यबुद्धया विरागो नियनत्वं वा. तस्य प्रत्यर्थिनी विरोधिनी खलु । निवेदो ह्य. लसधर्मः पुंसामत्यन्तवर्जनीयः मुपसिद्धः । प्रार्थना तु प्रार्थनीयपुरुषहृदयदयाङ्कु- रणद्वारेण फलप्रसवहेतुः प्रयत्नविशेषरूपतया तद्विरोधिनीत्यतो निर्वेदपरिहारेण सेवावश्यं करणीयेति भावः ॥ भवत्वित्यादि । भवत्विति प्रार्थनाभ्यनुज्ञानम् । पश्यामः प्रार्थना सफला भवति न वेति परीक्षिष्यामहे इत्यर्थः । पुरुषं पृच्छति -भो इत्यादि । अस्ति अस्ति किम् । इह प्रश्नकाकुः ।। मोक्ष इत्यादि । समयतः संविदा ।। क इत्यादि ॥ अस्तीत्यादि । उपवासनिसर्गार्थम् उपवासाद् अनशनव्रताद् निसगों नि- गमः तदर्थम् । उपवासनिर्गमश्च पारणया सिध्यतीत्युपवासाङ्गपारणार्थमित्यर्थः । परिमृग्य अन्विष्य । 'अथ निसर्गवाक् । स्वभावे सर्जने न्यासे निर्गमेऽप्यजयोऽप- ठीत् ॥ इति केशवः ।

·१२ मध्यमव्यायागः पल्या चारित्रशालिन्या द्विपुत्रो मोक्षमिच्छसि । बलावलं परिज्ञाय पुत्रमेकं विसर्जय ॥ १२ ॥ वृद्धः ---हं भो राक्षसापशद ! किमहमब्राह्मणः । बालगः श्रुतवान् वृद्धः पुत्रं शीलगुणान्वितम् । पुरुषाद य दत्त्वाहं कथं निवृतिमामुयाम् ॥ १३ ॥ घटोकचः यद्यथितो द्विजश्रेष्ठ! पुत्रमेकं न मुञ्चसि । सकुटुम्बः क्षणेनैव विनाशमुपयास्यसि ॥ १४ ॥ वृद्धः ब्राह्मणि ! एष एव मे निश्चयः । , समयः कारं प्रकाशयितमात् -- पल्यति । त्वं, द्विपुत्रः पुत्रद्रयविशिष्टः सन् । चारित्रादिन्या पातित्र यया । पल्या सह, मोक्षं मद्धस्तान्मोचनम् । इच्छ. सि अभिल पनि बदित्य : । काकुरिह यद्यो । एकं त्रिष्वन्यतम । पुत्रं, विसर्जय परित्यज, मह्यमपत्र वा । किं कृत्वा. बलाबलं परिज्ञाय बलस्याहत्वस्य अबलग्य अनहत्यस्य च ममाहारो बलावलं, तन् परिज्ञाय पुत्रेषु कतमस्य विसर्जनाहन्वं कतमस्य तदनहत्यमिति पर्यालाच्चयर्थ । एवञ्च 'मजनन्युपवामपारणार्थमेकं पुत्रं यदि म मर्पयपि, तदा त्यां पत्न्या द्वाभ्यां च पुत्राभ्यां सह मुञ्चामा ति समयाकारः पर्यवसितः ॥ १२ ॥ हानि यादि। हंशब्दोऽमम्मतौ। भो इति विषादे । राक्षसापशद ! राक्षसेषु मध्ये हीन!। ब्राह्मण इत्यादि । श्रुतवान् गुतं शास्त्रं तद्वान् । पुरुपादस्य नरभक्षकस्य राक्षसत्य । निर्वृतिं सुखम् । इह अहमित्यत्य स्थान 'हा' इति क्वचित् पाठः॥ १३ ॥ यद्यर्थित इत्यादि । सकुटुम्बः आत्मात्मपत्नीपुत्रसमुदायः कुटुम्बं तेन सह वर्तत इति सकुटुम्बः ।। १४ ।। निबन्धिनि राक्षसे निजां प्रतिपत्तिमाह -- ब्राह्मणीत्यादि । एष एव वक्ष्य. माण एव।

·सव्याख्यः। कृतकृत्यं शरीरं मे परिणानेन जर्जरम् । राक्षसामै सुतापेही होज्यामि विषिसंस्कृतम् ।। १५ ।। ब्राह्मगी-(क) अय्य ! मा मा एवं । पदिमतपम्पिनी पदिव्वद- त्ति णाम । गहीदकळेग एरिया परी अध्यं कु व रवि वहुँ इच्छामि । घटोत्करः - न खलु स्त्रीजनोऽभिमतत्तत्रभवत्याः। निवर्तयितव्यं युष्माभिः । (क) आर्य ! म, मैवम् । पतिम.वध मण, पतिव्रतेति नाम । ग्रही- तफलेन एतेन शरीरेण आर्य कुलं च रक्षितुमिच्छामि । - कृतेति । सुत,पेक्षी सुनेपु अपेक्षावान् सुनरक्षणार्थीत्यर्थः । अह, कृतकृत्यं कृतं कृत्यम् ऋणयापाकरणरूप: स्वधा येन तत् तथाभूतम् । देवपितृमनुष्यवि. षयतया त्रिविधं हि ऋगं, तत्र यज्ञैविणे. पुत्रैः पितृऋगं, हन्तकादि भमनुष्यण चापाकर्तव्यं शास्त्रविहिनमिति नदपाकरणमेव पुंसः कृत्यं बद्रव्यम् । परिणामेन जरया । जर्जरं शिथिलम् । एतेन उत्तरकालक याक्षमत्वम चरणातन्मुखत्वं च द्यो- तितम् । विधिसंस्कृतं विधिना गास्त्रविध्यनुस रेण संस्कृतम् आहितगुणम् अर्थान्ना- नासकारकर्मभिः । मे शरीरं हवि.स्थानीयं राक्षसाग्नौ राक्षसरूपे नौ । होप्यामि स्वाहाकरिष्यामि ।। १५ ।। अय्येति । आर्य! एवम् उक्त रकारेण । मा मा, कुर्विति शेपः । पतिव्र ता साध्वी स्त्री । पतिमात्रधार्मिणी पतिरेव पतिमात्रं पतिमात्रेण धर्मिणी धर्मवती । पत्यभावे धर्मही नेत्यर्थः । इति नाम इत्येतत् सुप्रसिद्धमित्यर्थः । अतः किं प्रतिप- द्यस इत्यत्राह - गृहीतफलेन गृहीतम् अवंद भवता, फलं पुत्रोत्गदनरूपं यज्ञा- नुष्ठानसाहाय्यरूपं च प्रयोजनं यस्य तेन तथाभूतेन । कृतकार्येणेत्ययः । एतेन शरीरेण अर्थाद् राक्षसायार्पितेन । आर्थे त्वां । कुलं च पुत्रांश्च । रक्षितुम् इच्छा. 4 मि।। न खल्विति । तत्रभवत्याः मन्मातुः । स्त्रीजनः, न खल्वभिमतः नैवेधः । युष्माभिः, निवतीयतव्यम् अस्या ब्राह्मण्याः देहत्यागव्यवसायानिवतेनं कर्तुमर्हमि- त्यर्थः । निवर्तयितव्येति वा पाठ्यम् । अर्थात् ब्राह्मगी तदा कर्म । निवर्तयितव्य. मित्यादि ग्रन्थान्तरे न पठ्यते ॥

·मध्यमव्यायोगः अहमनुगमिष्यामि भवन्तम् । घटोत्कचः ----हं वृद्धस्त्वमपसर । प्रथमः भोस्तात ! ब्रवीमि खलु तावत् किञ्चित् । -पुत्र! कथय । प्रथमः मम प्राणैर्गुरुप्राणानिच्छामि परिरक्षितुम् । रक्षणार्थ कुलस्याम्य मोक्तुमर्हति मां भवान् ॥ १६ ॥ द्वितीयः ---- आर्य! मा मैवम् । ज्येष्ठः श्रेष्ठः कुले लोके पितॄणां च सुसम्प्रियः । ततोऽहमेव यास्यामि गुरुवृत्तिमनुस्मरन् ॥ १७ ॥ अहमित्यादि । अनुगच्छामीति मातृकान्तरे पाठः ॥ हमित्यादि । हंशब्दोऽसम्मतौ । वृद्धः जीर्णः । अस्थित्वङ्मात्रशेषशरीर- स्वादुपवासपारणानह इत्यभिप्रायः ।। पितुर्देहत्यागव्यवसायमसहमानी ज्येष्ठः पुत्र आह भोस्तातेत्यादि ॥ पुत्रेत्यादि । अस्य स्थाने 'बेहि बेहि शीघ्रम् ' इति मातृशान्तरेऽपपाठः ॥ ममेति । प्राणैः राक्षसाय दीयमानैः करणभूतैः । गुरुप्राणान् पितृप्राणान् परिरक्षितुम् इच्छामि । भवान् , अस्य कुलस्य पितृमातृभ्रातृद्वयसमुदायात्मकस्य कुटुम्बस्य । रक्षणार्थ, मां, मोक्तं त्यक्तुम् । अर्हति ॥ १६ ॥ तथा वदन्तं ज्येष्ठं मध्यमः पुत्रो वारयन्नाह । आर्येत्यादि । ज्येष्ठ इति । लोके, ज्येष्ठः अग्रजः । कुले वंशे । श्रेष्ठः अतिशयेन प्र- शस्यः । पितॄणां पितृदेवतानां सुसम्प्रियश्च अत्यन्तामोदकरश्च भवति । प्रथमजेनैव हि पुत्रेण पिण्डदातृविच्छेदभयं पितृणामपनुद्यत इति स एवावरजपुत्रापेक्षया तेषां प्रियतमः । तमेतं प्रियत्वातिशयं सुसंशब्दो द्योतयतः । तथाच कुलानुग्रहार्थ त्वं रक्षणीय इत्याशयः । ततः तव रक्षणीयत्वाद्धेतोः । अहमेव, गुरुवृत्ति गुरौ ज्येष्ठ- नातरि वृत्ति समुदाचारम् अर्थादनुजाचरणीयं गुरुरक्षणात्मकम् । अनुस्मरन् चि. न्तयन् सन् । यास्यामि गमिष्यामि, अर्थाद् राक्षसहस्तम् ॥ १७ ॥ . . । , 4 ·सव्याख्यः । १५ तृतीयः - आर्यो ! मा मैवम् । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः कथितो ब्रह्मवादिभिः । ततोऽहं कर्तुमस्म्यहाँ गुरूणां प्राणरक्षणम् ॥ १८ ॥ प्रथमः - वत्स! मा मैवम् । आपदं हि पिता प्राप्तो ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते ततोऽहमेव यास्यामि गुरूणां प्राणरक्षणात् ॥ १९॥ वृद्धः ज्येष्ठमिष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम् । ब्राह्मणी ---- (क) जह अय्यो जेट्टमिच्छदि, तह अहं पि कणिढ़ इ. - च्छामि । द्वितीयः ---- पित्रोरनिष्टः कस्येदानी प्रियः । (क) यथार्यो ज्येष्ठमिच्छति, तथाहमपि कनिष्ठमिच्छामि । -- ज्येष्ठावुभावपि कनिष्ठा वारयन्नाह -- आर्यावित्यादि। ज्येष्ठो भ्रात.यादि । पितृसमः पितृवत् पूजनीयो रक्षणीयश्वेत्यर्थः । गुरूणां, पिता ज्येष्ठौ भ्रातगै च गुरवः तेषां त्रयाणाम् ॥ १८ ॥ ज्येष्ठः कनिष्टं वारयन्नाह ...--- वत्सेत्यादि । आपदमित्यादि । तार्यते रक्ष्यत इत्यर्थः । लटा तारणसमुदाचारस्य लोकेऽनु. वर्तमानता प्रत्याय्यते । धार्यत इति मातृकान्तरपाटेऽपि उक्त एवार्थः । प्राणरक्ष- णात् प्राणरक्षणार्थ, फलस्य हेतुत्वविवक्षया पञ्चमी ।। १९ ।। एवं पुत्रेषु कुलरक्षणार्थमात्मदेहत्यागेऽहमहमिकां कुर्वत्सु, अन्यतमनिर्णये पितृभ्यामनिच्छद्भयामप्यवश्यकर्तव्ये समापतिते पिता स्वाभिप्राय सूचयति--ज्येष्ट मित्यादि। माता स्वाभिप्रायमाह --जहेत्यादि । इत्थं ज्येष्ठकनिष्ठयोरपरित्याज्यत्वकथनेन मध्यमस्य परित्याज्यत्वेऽर्थसिद्ध म- ध्यम आह --पित्रोरित्यादि । अनिष्टः अर्थादहम् । 'पित्रोरनिष्टाः कस्येदानी प्रिया वयम्' इति मातृकान्तरे पाठः । तदा वयमित्यस्य अहमित्यर्थः । 'अस्मंदो द्वयोश्च' इत्येकत्वे बहुवचनम् । 'सविशेषणस्य प्रतिषेधः' इति वार्तिकमतं तु नानुसृतम् ।। - ·१६ मध्यमव्यायोगः घटोत्कचः --- अहं प्रीतोऽस्मि, शीघ्रमागच्छ । द्वितीयः धन्योऽस्मि यद् गुरुप्राणाः स्वैः प्राणैः परिरक्षिताः । बन्धुस्नेहाद्धि महतः कालस्नेहन्तु दुर्लभः ।। २० ॥ घटोत्कचः -- अहो स्वजनवात्सल्यमस्य ब्राह्मण टोः । द्वितीयः - भोस्तात! अभिवादये । वृद्ध' --- एोहि पुत्र! विनिमाय गुरुप्राणान् म्वैः प्राणैर्गुरुवत्सल!। अकृतात्मदुरावापं ब्रह्मलोकमवाप्नुहि ॥ २१ ॥ घटोत्कचः सिद्धार्थत्वादाह – अहमित्यादि । प्रीतः प्रीतिमान् , अर्थात् त्वयि मन्मातृभक्षणीयतामात्मनोऽङ्गीकृतवति ।। कुलरक्षापेक्षं स्वप्राणत्यागं प्रत्युत्साहमाविष्कुर्वन्नाह ..... धन्य इति । अहं धन्यः कृतकृत्यः । आस्मि । कुत इत्यत्राह - यत् यन्मात् कारणात् । गुरुप्राणाः, स्वैः प्राणैः जिहासितार ते शेषः । परिराक्षताः अर्थान्मया । तस्माद धन्य इति सम्बन्धः । का तवैतावता धन्यनेन्यत्राह ---- महतः प्रबलात् । बन्धुम्नेहात् निमि त्तात् , कालस्नेहस्तु काले मृत्यौ स्नेहः, बन्धुस्नेहनिमित्ता स्वमरणाभिरुचिरित्यर्थः । तुशब्दो विशेषे । दुर्ल मो हि मनु"येषु विरलदर्शनः खछु । सो ऽयमपूर्वः सद्गणो दिष्ट्या मे मिद इति कुतो मम न ध यति भावः । 'कायस्नेहस्तु दुर्लभः' इति मातृकन्तरे पाठः । नदेयं व्याख्येय -- कुनम्ते गुरुप्राणे वपेक्षा स्वप्राणेषु च जिहामे गत्राह – काय नेहस्तु स्वमगरस्नेहस्तु । महतो बन्धुस्नेहाद् गुणाधिकं व न्धुस्नेहमपेश्य । ल्य बलोपे पञ्चमी । दुर्लभो हे अर्थान्मया । मम बन्धुस्नेहो गुरुः, कायस्नेहस्वल्य इनि भावः ॥ २० ॥ अहो इत्यादि । ब्रह्म गवटे : विप्रब्रह्मचारिणः ।। अग थाने च म:मत्रिणं पिधादिक्रमेणारभते -- भोस्त तेत्यादि ॥ एह्यहीन्या'द । विनिमति ? गुरुपु भक्त!, त्वं, स्वैः प्राणैः, गुरुप्राणान् , विनिमय परिवा र ५.. अनात्मभिः अमंकतात्मभिः रावा दुलनम् . हा .. ल. यः। ब्रह्म कम्, अवाह लमत्व ॥ २१ ॥ : त्स . . - ·RESEARCH INSTITUTE MADRASA सव्याख्यः । द्वितीयः - अनुगृहीतोऽस्मि । अम्ब ! अभिवादये । ब्राह्मणी (क) जाद! चिरं जीव । द्वितीयः --- अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य! अभिवादये । प्रथमः --- एह्येहि वत्स! परिप्वजस्व गाढं मां परिष्वक्तः शुभैर्गुणैः । कीर्त्या तव परिप्वक्ता भविष्यति वसुन्धरा ॥ २२ ॥ द्वितीयः -- अनुगृहीतोऽस्मि । तृतीयः -- आर्य! अभिवादये । द्वितीयः ---- स्वस्ति । तृतीयः -- अनुगृहीतोऽस्मि । द्वितीयः -- भोः पुरुष! ब्रवीमि किञ्चित् । घटोत्कचः - ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् । (क) जात ! चिरं जीव । अन्वित्यादि ॥ मरणासत्तिनिश्चयेऽपि पुत्रस्य जीवितप्रत्याशया जननीस्वभावसिद्धया दी. घायुष्यमाशास्ते - जादेत्यादि । जात! वत्स! ।। अन्वित्यादि ।। एहीत्यादि । परीत्यादि । परिष्वजस्व आलिङ्ग । गाढं दृढं। परिश्वतः उपेतः । की- या कुलरक्षणजन्येन यशसा । परिष्वक्ता व्याप्ता ।। २२ ।। अन्वित्यादि । आर्येत्यादि । स्वस्तीति । स्वस्ति शुभम् । अस्त्विति शेषः ।। अन्वित्यादि। भोः पुरुषेत्यादि । ब्रवीमि वच्मि । वदतो वचनप्रतिज्ञानं विवक्षितस्यादर तस्यत्वद्योतनार्थम् । किञ्चित्पदस्थाने तावत्पदं मातृकान्तरे पठ्यते ॥ बृहीत्यादि । शीप्रवचनम् आहारकालातिक्रमो मातुर्मा भूदिति ।। 8 ·मध्यमव्यायोगः द्वितीयः ---- एतस्मिन् वनान्तरे जलाशय इव दृश्यते । तत्र मे प्रक- ल्पितपरलोकस्य पिपासाप्रतीकारं करिष्यामि । घटोत्कचः -- दृढव्यवसायिन् ! गम्यताम् । अतिक्रामति मातुराहा- रकालः । शीघ्रमागच्छ । द्वितीयः - भोस्तात! एष गच्छामि । (निष्क्रान्तः ।) वृद्धः हा हा परिमुषिताः स्मो भोः. परिमुषिताः म्मः । यस्त्रिशृङ्गो मम त्वासीन्मनोज्ञो वंशपर्वतः । स मध्यशृङ्गभङ्गेन मनस्तपति मे भृशम् ॥ २३ ॥ हा पुत्र। कथं गत एव । तरुण ! तरुणतानुम्पकान्ते ! नियमपराध्ययनप्रसक्तबुद्धे । । कथभिह गजराजदन्तभग्नस्तरुरिव यास्यसि पुष्पितो विनाशम् ।। २४ ।। एतस्मिन्निन्यादि । वनान्तरे वनमध्ये । जलाशयः जलाधारः । प्रकल्पित- परलोकस्य प्रकल्पितः सजितः परलोको यस्य तस्य तथाभूतस्य । पिपासाप्रतीकारं पिपासा पातुमिच्छा तस्याः प्रतीकारं शान्ति, जलपानमित्यर्थः ।। दृढेत्यादि । दृढव्यवसायिन् ! दृढः अभेद्यः व्यवसायः परलोकगमनोद्यमः प्रशस्तोऽस्येति दृढव्यवसायी, तस्य सम्बुद्धिः । प्रशंसायां मत्वर्थीय इनिः ।। भोस्तातेत्यादि । चरमपिपासाप्रतीकारार्थन पुत्रस्य गमनेनोद्दीपिताच्छोकादाह - हाहेत्या- दि । परिमुषिताः राक्षसेन पुत्रस्य हरणात् पग्लुिण्टितार्थाः । इह परिमुषितशब्दः परिमुषितार्थेषु वर्तते, यथा विभक्ता भ्रातर इत्यत्र विभक्तशब्दो विभक्तधनेषु । य इति । त्रिशृङ्गः त्रीणि शृङ्गाणि पुत्रत्रयरूपाणि शिखराणि यस्य स त. शाभूतः । अत एव मनोज्ञः हृद्यः । मम, यः वंशपर्वतः वंश एव पर्वतः सुप्रति. ठत्वात् । आसीत् । सः, मध्यशृङ्गभङ्गेन मध्यशृङ्गस्य मध्यमपुत्रात्मकस्य मध्यम- शृङ्गस्य भङ्गेन नाशेन हेतुना । मे, मनः, भृशम् अत्यर्थम् । तपति सन्तापयति । तपतिरन्त वितण्यर्थः । इह पुत्राणामौन्नत्यादिना शृङ्गत्याध्यवसानादतिशयोक्तिः । तदुत्यापितं वंशपर्वत इति रूपकम् ॥ २३ ।। हेत्यादि । गत एव दर्शनविषयमतिक्रान्त एव । तरणेति । हे तरुण ! युवन् ! । तरुणतानुरूपकान्ते ! तरुणतायाः अनुरू- .

·७८ सव्याख्यः। १९ घटोत्कचः -चिरायते खलु ब्राह्मणवटुः । अतिक्रामति मानुराहार- कालः । किन्नुखलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । भो ब्राह्मण आहूयतां तब पुत्रः । वृद्धः --- हम् अतिराक्षसं खलु ते वचनम् । घटोत्कचः - कथं रुप्यति, मर्षयतु मर्षयतु भवान् । अयं मे प्रकृ- तिदोषः । अथ किन्नामा तव पुत्रः । वृद्धः - एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । घटोत्कचः --- युक्तं भोः ! । ब्राह्मणकुमार ! किन्नामा ते भ्राता । प्रथमः तपस्वी मध्यमः। पा सदृशी कान्तिः शोभा यस्य स तथाभूतः, तस्य सम्बुद्धिः । नियमपराध्ययन- प्रसक्तबुद्धे ! नियमपरे व्रतप्रधाने अध्ययने वेदग्रहणे प्रसक्तबुद्धे ! । इह वन । ग- जराजदन्तभन्नः, पुष्पितः सञ्जातपुष्पः । उपमेयगतकान्तिमत्त्वप्रतिबिम्बमिदं विशे- पणम् । तरुरिव वृक्ष इव । विनाशं, कथं यात्यसि प्राप्स्यसि । उपमाल. ङ्कारः ।। २८ ॥ सम्भावितैः क्षणैरप्रत्यागते मध्यमे विलम्बमसहमान आह ---- चिरायत इत्यादि । चिरायते विलम्बते । चिरशब्दात् 'लोहितादिडाभ्यः क्या । इति क्यम् । दृष्टं बटोः शीघ्रानयनेऽभ्युपायो विज्ञात इत्यर्थः । आँझ्यताम् आकार्यताम् ।। हमित्यादि । हमित्यसम्मती। अतिराक्षम गक्षसानतिकान्तं । गक्षसोऽपीदृश ऋरं वचनं न व्यादिति भावः ।। कथमित्यादि । रुष्यति कुप्यति । मर्षयतु क्षमताम् । अयं मे प्रकृतिदोषः अनुचितवक्तत्वं नाम मम स्वभावसिद्धो दोपः । काममयुक्तं पुत्रवानाय भवतः प्रेरणम् । तस्य तु नाम मे बेहि, येनाहमेव तमाह्वयेयमित्यभिप्रायेणाह - .. अथे. त्यादि । अथशब्दः प्रश्ने । किन्नामा किं नाम यस्य स किन्नामा ।। एतदिति । एतदपि नामापि । श्रोतुं मन्मुखादाकर्णयितुं । न शक्यम् अ- र्थात् त्वया ॥ युक्तमित्यादि । युक्तं भोः! इह काकः । अयुक्तं ते वचनं 'नामापि ना. भिधास्यामीति । भो इति कोपसूचनम् । अन्यं पृच्छति --... ब्राह्मणेत्यादि ॥ तपस्वीत्यादि । तपस्वी दीनः ।।

·२० मध्यमव्यायोगः घटोत्कचः मध्यम इति सदृशमम्य । अहमेवाहयामि । भो भो मध्यमः मध्यम! शीघ्रमागच्छ । (ततः प्रविशति भीमसेनः ।) भीमसेनः-भोः ! कस्यायं स्वरः । खगशतविरुते विरौति तारं द्रुमगहने दृढसङ्कटे वनेऽस्मिन् । जनयति च मनोज्वरं स्वरोऽयं बहुसदृशो हि धनञ्जयस्वरस्य ॥ २५ ॥ घटोत्कचः --चिरायते खलु ब्राह्मणवटुः । अतिक्रामति मातुराहार- कालः । किन्नुखलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । उच्चैः शब्दापयामि । भो भो मध्यम! शीघ्रमागच्छ । मध्यम इत्यादि । सदृशम् अनुरूपं मध्यमपुत्रत्वात् । आगामीत्यस्य स्थाने यास्यामीत्यपपाठो ग्रन्थानारे ।। अथ मध्यमेति सम्बोधन गब्दश्रवणादात्मानमेव केनाप्याहूयमानं मन्यमान- स्य व्यायामव्याप्रतत्वेन पूर्व सूचितस्य मध्यमसंशब्दितस्य भीमसेनस्य प्रवेशमाह तत इत्यादि । भोः कस्येत्यादि । खगेति । धनञ्जयस्वरस्य अर्जुनस्वरस्य । बहुसदृशः अत्यन्ततुल्यः । एते. न स्वरवति गुरुपे स्वबन्धुभावशङ्का द्योतिना । अयं स्वरो हि, खगशतविरुते खग . शतस्य पक्षिशतस्य विरुतं शब्दः यस्मिन् तस्मिंस्तथाभूते । द्रुमगहने द्रुमैः गहने दुष्प्रवेशे दृढसङ्कटे भृशनिबिडे । अनेन विशेषणद्वयेन असम्भावितजनवासत्वं सूचि- तम् । अस्मिन् वने, तारम् अत्युच्चं यथा भवति तथा । विरौति शब्दायते । स्व- रवत्पुरुषगतस्य शब्दकर्तृत्वस्य स्वरेऽयमुप चारः स्वरस्य प्राधान्यसूचनाय । स्वरो हि पुरुषगतविशेषाभ्यूहस्थानत्वात् प्रधानमिति । मनोज्वरं श्रोतमनःपीडां । जनय- ति च । स्वरस्य मनोज्वरजनकत्वोक्त्या तथाविधस्वरयुक्तशब्दकतार पापाभिनिवे. शित्वानुमानं तहमनेच्छा च भीमसेनस्य गम्यते । भीमसेनेन च श्रुतमात्रे शब्दे तत्स्वरगतयावद्विशषपरिज्ञानस्य प्रकाशनात् शब्दोत्यानदेशस्य भीमसेनव्यायाम- देशातिप्रत्यासन्नत्वं सूचितम् ॥ २५ ॥ चिरायत इयादि । शब्दापयामि आह्वयामि । शब्दशब्दाद् णिच् । आ- पुगागम आर्षः । शब्दापशब्दाद्वा करोत्यर्थे णिच् ॥ . O ·सव्याख्यः। २१ भीमसेनः -- भोः! कोनुखल्वेतस्मिन् वनान्तरे मम व्यायामविप्नमु- त्पाद्य मध्यम ! मध्यम ! इति मां शब्दापयति । भवतु, पश्यामस्तावत् । (परिक्रम्यावलोक्य) अहो दर्शनीयोऽयं पुरुषः । अयं हि, सिंहास्यः सिंहदंष्ट्रो मधुनिभनयनः स्निग्धगम्भीरकण्ठो बभ्रुभ्रूः श्येननासो द्विरदपतिहनुर्दीर्घविश्लिष्टकेशः । व्यूढोरा वनमध्यो गजवृषभगतिर्लम्बपीनांसबाहुः सुव्यक्तं राक्षसीजो विपुलबलयुतो लोकवीरस्य पुत्रः ॥ २६ ॥ घटोत्कचः --चिरायते खलु ब्राह्मणवटुः । अतिक्रामति मातुराहार- कालः । किमिदानी करिष्ये । भवतु, उच्चैराह्वानं करिष्ये । भो भो म- ध्यम . शीघ्रमागच्छ । -- .. भोकोन्वित्यादि । दर्शनीयः आकृतिगुणाद् द्रष्टुं योग्यः । अयं हीति लोकान्वयि । आकृतिं वर्ण यति-सिंहास्य इति । सिंहास्यः सिंहमुखः । सिंहदंष्टः , मधुनि- भनयनः मधुनिभे रक्तवर्णत्वान्मधुतुल्ये नयने यस्य स तथाभूतः । निग्धगम्भीरकण्ठः स्निग्धो मधुरः गम्भीरश्र कण्ठः कण्टनादो यस्य स तथाभूतः । बभ्रभ्रः बभ्र पिङ्गले भ्र- वौ यस्य सः । श्येननामः गृध्रनामिकः । द्विरदपतिहनुः द्विरदपतगंजगजस्येव हनू यस्य सः । दीघविश्लिष्टकेशः दोघीः विश्लिष्टा: प्रकीर्णाश्च केशा यस्य सः । व्यूढोराः व्यूट विस्तीर्णम् उरो वक्षः यस्य सः । वज्रमध्यः वज्रस्येव मध्यः काटिन्यदिना यस्य सः । गजनृपभगति: गजपभस्य गजश्रेष्ठस्येव गजवृषभयोरिव वा गतिर्यस्य सः । लम्बपीनांसबाहुः लम्बौ लम्बमानौ पीनांसौ पृथुस्कन्धौ च बाह यस्य स तथाभूतः । विपुलबलयुतः, अयं हि, राक्षसीजः राक्षस्यां जातः । लोक- चौरस्य पुत्रः, भवतीति शेषः । सुव्यक्तं मुस्पष्टम् । कथमन्यथास्यैतादृशाकारानुभा- वयोग इलि भावः । घटोत्कचे 'सोऽयं मम पुत्र' इति प्रत्यभिज्ञानं तु भीमस्य न संजातम् , अतिबाल्यदृष्टचरीं तस्याकृतिमपेक्ष्य साम्प्रतिक्यास्तरुणिमनवनिर्मिताया आकृतरत्यन्तवैलक्षण्यात् । इह बह्वोनामुपमानां संसृष्टिः स्फुटा । व्यूढोरा इत्यत्र' 'उप्रभृतिभ्यः कप्' इति कपो नित्यस्याप्यकरणमार्षम् ॥ २६ ॥ उच्चैराह्वानेनाप्यनागते ब्राह्मणवटौ राक्षस आह ----- चिरायत इत्यादि ।. . . - ·२२ मध्यमव्यायोगः . भीमसेनः ----- भोः! प्राप्तोऽस्मि । घटोत्कचः न खल्वयं ब्राह्मणवटुः । अहो दर्शनीयोऽयं पुरुषः । -- य एषः सिंहाकृतिः कनकतालसमानबाहुर्मध्ये तनुर्गरुडपक्षविलिप्तपक्षः । विष्णुर्भवेद् विकसिताम्बुजपत्रनेत्रो नेत्रे ममाहरति बन्धुरिवागतोऽयम् ।। भो मध्यम! त्वां खल्वहं शब्दापयामि । भीमसेनः अतः खल्वहं प्राप्तः । 1 - भो इत्यादि । प्रातोऽस्मि आगत एवाहम् । किमिति मामपश्यन मध्यमे- त्युच्चैः पुनः शब्दापयसीत्यर्थः ।। न खल्वित्यादि । ब्राह्मणमाणवक इति मातृकान्तरे पाठः । तत्र माणवको वटुरेव । यहच्छादृष्टिपतिता भीमसेनम्याकृष्टचित्तश्चिन्तयति -- अहो इत्यादि । य एप इति श्लोकान्वयि । मिहाकृतिरिति । सिंहाकृतिः सिंहस्यवाकृतिः ऊर्जस्वल आकारो यस्य स तथाभूतः । कनकतालसमानवाहुः कनकतालसमानौ स्वर्णमालामवद् गोरप्रांशू बाहू यस्य स तशाभूतः । कनकस्तालश्च वृक्षविशेषी तयोः समानी बाहू यस्य स इति वा । मव्ये अवलमे तनुः कृशः । गण्डपक्षविलिप्तपक्षः गरुडपक्षाविव विलि तो सम्मृष्टी अदन्तुरमसृणी पक्षी पार्श्वभागौ यम्य स तथाभूतः । विकसिताम्बुज पत्रनेत्रः विकचपदादलसदृशलोचनः । य एप:, विष्णु:, भवेत् , आकारानुभाव- विशेषादच्युत एव भवन सम्भाव्यत इत्यर्थः । सम्भावनायां हि लिङ् । आगतः आगतमात्रः न तु सम्भापणादिना परिज्ञातविशेषः । अयं, बन्धुरिय, मम, नेत्रे चक्षुषी । आहरति आकर्षति, मम चक्षगगं जनयतीत्यर्थः ॥ २७ ॥ स्वप्रस्तुतानुसरणभङ्गया प्राप्तस्योत्तरमाह ---- भो मध्यमेत्यादि । मध्यमेति जलाशयगतं प्रति सम्बोधनम् । त्वां खलु मत्यमसंजं भवन्तमेव. न त्वेनमागतम् । एनेन, नामप्राहमा यन्यम्मिनाहृयमाने, अहो तवात्माह्वानभ्रम इत्यागतं पुरुपं प्रत्य यादुक्तं भवति । स एव तु साक्षान्नाभिसम्बोधिनोऽवज्ञानादिति मन्तव्यम् ॥ बनानाहानादेवाहं प्राप्त इत्याह -- अत इत्यादि । अतः खल मध्यमे त्याहानादेव, न पुनग्न्यनाम्नाहाने आत्माह्वानभ्रमादित्यभिप्रायः ।। . . . .

·सव्याख्यः । २३ - घटोत्कचः - किं भवानपि मध्यमः । भीमसेनः न तावदपरः । मध्यमोऽहमवध्यानामुत्सिक्तानां च मध्यमः । मध्यमोऽहं क्षितर्भद्र ! भ्रातृणामपि मध्यमः ॥ २८ ॥ घटोत्कचः --- भवितव्यम् । भीमसेनः-- अपिच, मध्यमः पञ्चभूतानां पार्थिवानां च मध्यमः । भवे च मध्यमो लोके सर्वकार्येषु मध्यमः ॥ २९ ॥ । किमिति । भवानपि किं मध्यमः । आपिशब्देन मदाह्वानविषयोऽन्यो म. ध्यमोऽस्तीति सूचयति ।। न तावदिति । अपरः मदन्यः । न तावत् नैव । मध्यम इति विधेयानुक. पः । बहुभिः प्रकारैरान्वयाद् मध्यमशब्दस्याहमेव मुख्यं व्यपदेशभाजनं भवामि लोके, न त्वन्य इत्यभिप्रायः । तदेव मध्यमत्वं राक्षसदमोपदेशक्षमस्वगतगुणविशेषप्रकाशिकया रीन्या प्रप- ञ्चयति - मध्यम इति । अहम् , अवध्यानां शत्रुभिर्हन्तुमशक्यानां पमाम अर्थात् पाण्डवानां मध्ये । मध्यमः तेष्वन्तभूत इत्यर्थः । पाण्डवानां चावध्यत्वं प्रसिद्धम् । उसिक्तानां च शौयोद्धतानां च मध्ये । मध्यमः ते वन्तर्भूत इत्येव । शौर्योद्धतत्वमपि हि पाण्डवानां प्रसिद्धम् । शितेः भूमेनिमित्तात् । 'क्षितौ इति मातृकान्तरे पाठः । अहं मध्यमः भूमेमध्यमलोकत्वेन तत्सम्बन्धादहं म व्यमा म- ध्यमलोकभवो मानुष इत्यर्थः । भ्रातॄणामपि मध्ये अहं मध्यमः, पाण्डवेषु पञ्चम युधिष्ठिरसहदेवी प्रथमचरमौ विहायान्येषां त्रयाणां साधारणमिदं मन्यमन्वम् । इहावध्यत्वशौर्योद्धतत्वयोराख्यानं राक्षससन्त्रासार्थम् ॥ २८ ॥ भवितव्यमिति । ईदृशं मध्यमत्वं ते भवितुमहै, किं तत इत्यवज्ञा भी- मसेनोक्तावेतेन सूचिता ॥ भूयोऽपि मध्यमत्वमाह ---- -अपिच मध्यम इति । अहमित्यनुवर्तते । पञ्च- भूतानां पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां मध्ये । मध्यमः, पञ्चभूतेषु वायोम यमत्वेन तत्पुत्रोऽहमपि म यमः ‘आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेरिति भावः । अनेन मू- । , , ·२४ मध्यमव्यायोगः ४. . वृद्धः मध्यमस्त्विति सम्प्रोक्ते नूनं पाण्डवमध्यमः । अस्मान् मोक्तुमिहायातो दर्पान्मृत्योरिवोत्थितः ॥ ३० ॥ ध्यमत्वेनार्जुननकुलयोावृत्तिः सिद्धा। पार्थिवानां पृथिवीश्वराणां मध्ये मध्यमः भ्रातरो हि पृथिवीश्वरा इति तन्मध्यम भूतोऽहं पृथिवीश्वरमध्यमोऽपि भवामीत्यर्थः । एतच्च उत्पथप्रवृत्तपुरुपदण्डनाधिकृतत्वसूचनार्थम् । अहं, भवे च भवनं भवः मातृकुक्षेर्निंगमः तस्मिंश्च विपये । मध्यमः, तत्र हि युधिष्ठिरः प्रथमोऽर्जुनश्चरम इति व्यवस्थितं मे मध्यमत्वमिति भावः । 'भ्रातृणामपि मव्यमः' इति भिन्नाभिन्नोदरज. भ्रातृसामान्यापेक्षं मध्यमत्वं भीमार्जुननकुलसाधारणं पूर्वमुक्तम् । अभिन्नोदरजन्मा- पेशं तु मध्यमत्वमजुननकुलव्यावृत्तमिदानीमुच्यते । सर्वकार्येषु सर्वेषां जनानां का- र्येषु निर्णयवस्तुषु । अहं मध्यमः मध्यस्थः प्राड्विवाकीभूय न्यायनिर्णायक इत्य- र्थः । अनेन मध्यमत्येन त्वदुच्चारितशब्दरौद्रस्वरसूचितादन्याय्याभिनिवेशात् त्वां वारयितुमेवाहमागत इति स्वागमनप्रयोजनं योतितम् । एवं भीमेनाष्टभिः प्रकारैर्मध्यमत्वकथनभङ्गया 'अहमवध्यः, शौयोंद्धतः, मनुष्यः, बहुभ्रातृकः, वायुपुत्रः, पृथिवीपतिः, उभयपुरुपजन्ममध्यकाललब्धस्व- जन्मा, सर्वकार्यगतन्यायान्यायविचारयिता च भवामि' इति स्वस्याष्टौ विशेषणा- न्याविष्कृतानि । तेषां समुदितानां भीमसेनादन्यत्रासम्भवाद् 'अहं भीमसेन' इति चार्थादुक्तं भवति ॥ २९ ॥ तस्यास्य भीमसेनवाकृटस्याभिप्रायं घटोत्कचो वाल्यान ज्ञातवान् । वृद्धस्तु व्युत्पन्नत्वाजानन्नाह मध्यमस्त्वितीति । 'मध्यमेति तु' इति पाठः, 'भो मध्यमेति' इति वा । मृत्योः दीद् उत्थित इव मृत्युदोदुपादान कारणादाविर्भूत इव । अप्रधृष्यत्वसाम्यादियमुत्प्रेक्षा । पाण्डवमध्यम: पाण्डवेषु मध्यमत्वेन प्रसिद्धो भीमसेनः भो मध्यम ! इति एवंरूपे सम्बोधनशब्दे । सम्प्रोक्ते सति सम्यगुच्चैरुच्चा- रिते सति । इह आयातः आत्माह्वानबुद्धया प्राप्तः । नूनं निश्चितम् । किमर्थ प्राप्त इत्यत्राह --- अस्मान् , मोक्तुं राक्षसभयाद् मोचयितुम् । आयातो ह्ययं शी- प्रमस्मान् राक्षसभयाद् रशिष्यतीत्यौत्सुक्यमेतेन व्यज्यते । इह मध्यमस्त्वितीति प्र- थमान्तपाठोऽर्थासामञ्जस्यालेखकप्रमादायातो नूनम् । मृत्युरिवेति मातृकान्तरे पाठः ॥३०॥ .

·> २५ सव्याख्यः । (प्रविश्य) मध्यमः अस्यामाचम्य पद्मिन्यां परलोकेषु दुर्लभम् । आत्मनैवात्मनो दत्तं पद्मपत्रोज्ज्वलं जलम् ॥ ३१ ॥ (उपगम्य) भोः पुरुषः प्राप्तोऽस्मि । घटोत्कचः --- प्राप्तवानिदानी खल्वसि । मध्यम! मध्यम! इत इतः । वृद्धः - (भीममुपगम्य) भो मध्यम! परित्रायस्व ब्राह्मणकुलम् । भीमसेनः :-न भेतव्यं न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये । वृद्धः-- वायुरिव दीर्घायुभव । भीमसेनः --- अनुगृहीतोऽस्मि । कुतो भयमार्यस्य । वृद्धः --- श्रूयताम् । अहं खलु कुरुराजेन युधिष्टिरेणाधिष्ठितपूर्वे कुरु- जाङ्गले यूपग्रामवास्तव्यो माठरसगोत्रश्च कल्पशाखाध्वर्युः केशवदासो नाम अथ कृतपिपासाप्रतीकारस्य ब्राह्मणमध्यमस्य प्रवेशः प्रविश्येत्यादि ।। अस्यामित्यादि । पद्मिन्यां सरसि । दत्तम् अर्पितम् ॥ ३१ ॥ भो इत्यादि । प्राप्तवानिति । इदानी खलु अस्मिन् क्षण एव, न वितः पूर्वम् । प्राप्त- वान् असि । मनागागमनविलम्बस्त्वया कृत इत्यभिप्रायः । मध्यम! मध्यमेति गमनत्वराकृता द्विरुन्तिः । 'प्राप्तवानिदानी खल्वसि मध्यमः' इति मातृकान्तरे पाठः ॥ वृद्धो भीमं जानन प मध्यमसंज्ञयैव तत्र प्रसिद्धतरया भीमं सम्बोधयन् अ. भयं प्रार्थयते--भो मध्यमेत्यादि ।। अभयदानपूर्वं ब्राह्मणोचितं समुदाचरति ~न भेतव्यमित्यादि || वायुरिति । वायुरिव वायुर्हि प्राणाधिष्ठानदेवता आमहाकल्पान्तकालजीवी प्रसिद्धः इत्यौचित्यात् तदौपम्यवचनम् । भीमसेनस्य पितृनामकीर्तनेन प्रीतिजन- नार्थमपि अन्वित्यादि ॥ . तद् बोद्धव्यम् ।।

·२८ मध्यमव्यायोगः (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! मुच्यताम् । घटोत्कचः न मुच्यते । मुच्यतामिति विस्रब्धं ब्रवीति यदि मे पिता । न मुच्यते तथाह्येष गृहीतो मातुराज्ञया ॥ ३६ ॥ भीमसेनः-- (आत्मगतम्) कथं मातुराज्ञेति । अहो गुरुशु खल्वयं तपस्वी। माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम् । मातुराज्ञां पुरस्कृत्य वयमेतां दशां गताः ॥ ३७ ॥ (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! प्रष्टव्यं खलु तावदस्ति । घटोत्कचः बृहि बेहि शीघ्रम् । य शौर्यगर्वम् । दृष्ट्वा, सौभद्रस्य स्मरामि अभिमन्युं स्मरामि । अभिमन्युसदृश शौण्डीयमिति भावः । सौभद्रस्येति कर्मणः शेषत्वविवक्षया 'अधीगर्थदयेशाम पष्टी । इह शौण्डीर्यशब्दो णकारविकल एव मातृकयोः पठ्यते ।। ३.५ ॥ पुनःप्रार्थनामप्यवधीरयति न मुच्यत इति । मुच्यताभितीति । मुच्यतामिति, मे पिता, विस्रब्धं स्निग्धं यथा : तथा । ब्रवीति यदि, न मुच्यते, अर्थान्मया द्विजः । तथाविधोऽहं मुच्यत भवता येन केनाप्यविस्रब्धमुच्यमानः कथं द्विजं मुञ्चेयमिति भावः । मातृनिदेर भयाचायं मे निर्बन्ध इत्यभिप्रायकमाह - तथाहीति हेतौ । एषः द्विजः । आज्ञया, गृहीतः । यद्येप मुच्येत, मातृनिदेशविपरीतं खल्वनुष्ठितं स्य . भावः ।। ३६ ॥ कथमित्यादि । मातुराज्ञेति कथं मातुराज्ञेत्येवं किं ब्रवीतीत्यर्थः । इति प्रशंसायाम् । सा च गुरुशुश्रूषुत्वविषया । गुरुशुश्रषुः मातृपरिचरणपरः एव तपस्वी धार्मिकः । एतेन, अस्य मातृशुश्रूषणधर्मविघातो यथा न भवेत्, द्विजपरित्राणं कर्तव्यमित्येतादृशाभिप्रायाङ्कुरणं भीमस्य सूचितम् । मातृशुश्रूषणस्य परमधर्मत्वं समर्थयितुं मातुमहिमानमाह --~-मातेर देवतानां च दैवतं, चशब्दोऽप्यर्थे । दैक्तानि हि पूज्यानि । तेषामपि मध्ये रेत्यर्थः । एतां दशां लोकबहुमान्यामवस्थाम् ॥ ३७ ।। ब्रूहीत्यादि ॥

·सव्याख्यः २६ -- भीमसेनः का नाम भवतो माता। घटोत्कचः - श्रूयताम् । हिडिम्बा नाम राक्षसी । कौरव्यकुलदीपेन पाण्डवेन महात्मना । सनाथा या महाभागा पूर्णेन द्यौरिवात्मना ॥ ३८ ॥ भीमसेनः --- (आत्मगतम् ) एवं, हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम् । सदृशो ह्यस्य गर्वः । रूपं सत्त्वं बलं चैव पितृभिः सदृशं बहु । प्रजासु वीतकारुण्यं मनश्चैवास्य कीदृशम् ॥ ३९ ॥ (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! मुच्यताम् । घटोत्कचः न मुच्यते। का नामेत्यादि । श्रूयतामिन्यादि । कौरव्येति । या, कौरव्यकुलदीपेन कौरव्याणां कुर्वपत्यानां शन्तनुप्रभृतांना कुलस्य दीपेन प्रकाशकेन । महात्मना महानुभावेन । पाण्डवेन भीमसेनेन । पूर्ण न, आत्मना चन्द्रेण द्यौरिव नभ इव । सनाथा नाथवती । भवति । सा हिडि. म्बेति पूर्वेण सम्बन्धः । 'आत्मार्कचन्द्रवातामिजीवेषु परमात्मनि' इति केशवस्वा. मी ॥ ३८ ॥ एवमित्यादि । रूपमिति । अस्य, रूपम् आकतिः । सत्त्वं निर्विकारचित्तत्व धीरत्वम् । बलं देहसारश्चैव । पितृभिः युधिष्ठिरादिभिः । बहु अत्यर्थ । सदृशम् । प्रजासु, वीतकारुण्यं विगतकृपं । मनश्चैव मनोमात्रम् । कीदृशं कुत्सितं, न तु पितृसदृश- मित्यर्थः ॥ ३९ ॥ 'मुच्यतामिति विस्रब्धं ब्रवीति यदि मे पिते'त्याद्युक्तवतो घटोत्कचस्य द्वि- जाविमोचननिर्बन्धमात्मनः पितृत्वाख्यानेऽप्यनिवार्य निश्चित्य स्वतत्त्वमप्रकाशय- मेव भीमसेनो भूयोऽपि मोचनमर्थयते --- भो इत्यादि । इदमपि पितृत्वगोपनस्य प्रयोजनं, यत् पुत्रेण सह स्वयमेव युद्धा तद्बलपरीक्षणम् । तच्च व्यक्तीभविष्यति ॥ न मुच्यत इति । पुनः स्वनिर्बन्धप्रकाशनम् ।। . ।

·मध्यमव्यायोगः भीमसेनः-भो ब्राह्मण! गृह्यतां तव पुत्रः । वयमेनमनुगमिष्याम द्वितीयः -मा मा भवानेवम् । त्यक्ताः प्रागेव मे प्राणा गुरुप्राणेष्वपेक्षया । युवा रूपगुणोपेतो भवांस्तिष्ठतु भूतले ॥ ४० ॥ भीमसेनः - आर्य! मा मैवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽहम् । पूज्यतर खल्लु ब्राह्मणः । तस्मान्मच्छरीरेण ब्राह्मणशरीरं विनिमातुमिच्छामि । घटोत्कचः -- एवं, क्षत्रियोऽयम् । तेन गर्वः । भवतु, इममेव हत् मेष्यामि । अथ केनायं वारितः । भीमसेनः मया। घटोत्कचः --- किं त्वया । भीमसेनः --- अथकिम् । घटोत्कचः -- तेन हि भवानेवागच्छतु । विजघटोत्कचोभयाभीष्टसिद्धयनुगुणमाह --भो ब्राह्मणेत्यादि ।। मामेत्यादि । मा मा, वदत्विति शेषः ॥ त्यक्ता इत्यादि । रूपगुणोपेतः रूपेण सौन्दर्येण गुणेन दयादिना च उ तो युक्तः ॥ ४० ॥ तं वारयन्नाह ---- आर्येत्यादि । विनिमातुं परिवर्तयितुम् ।। 'क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽहमिति तदुक्तथा तत्क्षत्रियत्वं जानन्नाह --- एवमित्य दि। अयं द्विजाभयदायी मध्यमः । क्षत्रियः क्षत्रियजातिः । भवतीति शेष: एतेन भीमसेनवाकूटस्य प्रागुक्तस्याभिप्रायो घटोत्कचेन न गृहीत इति गम्यते इह एवमित्यादेः स्वगतोक्तित्वम् अथेत्यादेः प्रकाशोक्तित्वं च युक्ततरम् ॥ मयेति ।। किं त्वयेति । वारणे सम्भावितमात्मानर्थ विमृश्य वारयितृत्वमङ्गीकुर्वित्य शयः ॥ अथकिमिति ।। तेन हीत्यादि । भवानेव न तु द्विजमध्यमः, स मया विमुक्तः , तत्स्थ च त्वं गृहीत इत्यभिप्रायः ।। a ·सव्याख्यः। - . - भीमसेनः एवम् , अतिवीर्यबलं नानुगच्छामि । यदि ते शक्ति स्ति, बलात्कारेण मां नय। घटोत्कचः --- किं मां प्रत्यभिजानीते भवान् । भीमसेनः- मत्पुत्र इति जाने । घटोत्कचः कथं कथं तव पुत्रोऽहम् । भीमसेनः - कथं रुष्यति, मर्षयतु मर्षयतु भवान् । सर्वाः प्रजा। क्षत्रियाणां पुत्रशब्देनाभिधीयन्ते । अत एव मयाभिहितम् । घटोत्कचः-भीतानामायुधं गृहीतम् । भीमसेनः शपामि सत्येन भयं न जाने ज्ञातुं तदिच्छामि भवत्समीपे । किंरूपमेतद् वद भद्र! तस्य गुणागुणज्ञः सदृशं प्रपत्स्ये ॥ ४१ ॥ एवमित्यादि । एवमित्यभ्युपगमे । द्विजप्रतिनिधित्वमात्मनोऽभ्युपगतमित्य. र्थः । अतिवीर्यबलम् अतिशयिते वीर्यबले यस्य तं तथाभूतम् । पुरुषम् । नानुग- च्छामि, त्वं चात्मानं तथाभूतं मन्यस इत्यार्थम् । अतो, याद ते शक्तिरस्ति, ब. लात्कारेण प्रसह्य । मां नय । यदि त्वात्मनोऽशक्तिमङ्गीकरोषि, तदा त्वां स्वयमे. वानुगच्छामात्यर्थः । अनया वचनमङ्गया युद्धाय तदाहानं सूचितम् । तच्च राक्ष. सदर्पदमनार्थत्वच्छलेन स्वपुत्रबलपरीक्षणार्थम् ।। किमित्यादि । तं कोपयितुमाह --मदित्यादि ।। कथमित्यादि। कथं रुष्यतीत्यादि । क्षत्रियाणां क्षत्रियैः । सम्बन्धे षष्ठी । पुत्रशब्दैन अ. भिधीयन्ते अभिभाष्यन्ते, पालकानां पाल्येषु पुत्रसमुदाचारौचित्यादिति भावः ।। भीतानामिति । भीतानाम् , आयुधं, गृहीतं युद्धसाधनत्वेन शास्त्रेषु नि. दिष्टम् । त्वं भीतश्चेद् , आयुधं गृहीत्वा मया सह युद्धमारभस्वेत्यभिप्रायः ।। शपामीत्यादि । सत्येन करणेन । शपामि शपथं करोमि । सत्यदेवसाक्षिक- शपथपूर्व वच्मीत्यर्थः । वक्ष्यमाणोऽर्थः पारमार्थिक इत्यभिप्रायः। तमेवाह भयं भयपदार्श । न जाने । तद् भयं । भवत्समीपे, ज्ञातुम् इच्छामि । त्वया हि 'भी.. . . . . . - ·३२ मध्यमव्यायोगः -- घटोत्कचः एष ते भयमुपदिशामि, गृह्यतामायुधम् । भीमसेनः --- आयुधमिति । गृहीतमेतत् । घटोत्कचः कथमिव । भीमसेनः काञ्चनस्तम्भसदृशो रिपूणां निग्रहे रतः । अयं तु दक्षिणो बाहुरायुधं सदृशं मम ॥ ४२ ॥ घटोत्कचः - इदमुपपन्नं पितुर्मे भीमसेनस्य ! भीमसेनः --- अथ कोऽयं भीमो नाम । विश्वकर्ता शिवः कृष्णः शक्रः शक्तिधरो यमः । एतेषु कथ्यतां भद्र ! केन ते सदृशः पिता ॥ ४३ ॥ घटोत्कचः - सर्वैः । ताना'मिति वदतात्मनो भयज्ञानमङ्गीकृतमिति तदुपदेशाचार्यम्त्वं भवितुमर्हसोत्या. शयः । भद्र ! एतद् भयं । किंरूपं किंलक्षणकं । वद । तस्य भयस्य । गुणागुणशः गुणदोषाभिज्ञः । भूत्वेति शेषः । सदृशं तदनुरूपं । प्रपत्स्ये कर्तव्यं निणेप्यामि । इयमुपहासोक्तिः ॥ ४ ॥ एष इत्यादि । आयुधमितीति । आयुधमिति आयुधं ग्राह्यमिति किं ब्रवीषीत्यर्थः ।। कथमिवेति । आयुधमगृहीत्वैव गृहीतं वदतस्तवाभिप्रायो नावगम्यत इत्यर्थः ॥ काश्चनेत्यादि । काञ्चनस्तम्भसदृशः स्वर्णस्तम्भतुल्यः । रतः आग- क्तः ॥ ४२ ॥ इदामत्यादि । इदम् इदृशं वीरवादरचनम् ॥ अथेत्यादि । विश्वेत्यादि । विश्वकर्ता ब्रह्मा । शक्तिधरः स्कन्दः । केन, सदृशः समा- नः । एष्वन्यतमेन सदृशप्रभावो यदि यःकोऽपि स्यात् , तमेवाहं वीरं गायेय न तु ततो हीनगुणमिति स्वप्रभावप्रशंसने प्रश्नस्य पर्यवसानम् । एतच्च पुत्रवाचा. लनलीलार्थम् ॥ ४३ ॥ सर्वैरिति । सवैः विश्वकर्मादिभिः षड्भिः । इह सदृश इति सम्बध्यते ।।

·THE KUPPUSWAMI SASTR सव्याख्यःRESEARCH INSTITUTE भीमसेनः --धिगनृतमेतत् । घटोत्कचः -- कथं कथम् । अनृतमित्याह । क्षिपति मे गुरुम् । भ- वतु, इमं स्थूलं वृक्षमुत्पाट्य प्रहरामि । (उत्पाठ्य प्रहरति ।) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किन्नुखल करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एतद् गिरिकूटमुत्पन्न " प्रहरामि । •• शैलकूट मया क्षिप्तं प्राणानादाय यास्यति । भीमसेनः- रुष्टोऽपि कुञ्जरो वन्यो न व्याघ्र धर्षयेद् वने ॥ ४४ ॥ घटोत्कचः -- (प्रहृत्य) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किन्नुखल करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । नन्वहं भीमसेनस्य पुत्रः पौत्रो नभस्वतः । तिष्ठेदानीं सुसन्नद्धो नियुद्धे नास्ति मत्समः ॥ ४५ ॥ (इत्युभौ नियुद्धं कुरुतः ।) घटोत्कचः -- (भीमसेनं बद्धा) व्रजसि कथामिह त्वं वीर्यमुल्लङ्घय बाह्वो- गंज इव दृढपाशैः पीडितो मद्भुजाभ्याम् । सर्वसाम्यमसहमान इवाह --धिगित्यादि । धिागति निन्दायाम् ।। स्वपितृनिन्दया संकुद्ध आह --कथं कथमित्यादि । क्षिपति निन्दति । इह वृक्षमित्यस्य स्थाने सालमिति मातृकान्तरे पाठः । प्रहरामि ताडयामि, अर्थात् क्षत्रियमध्यमं वृक्षेग । गिरिकुट पर्वतशृङ्गम् । गिरिशिखरमिति मातृकान्तरे पाठः ।। शैलकूटमित्यादि । आदाय गृहीत्वा । रुष्टोऽपीत्यादि । रुष्टोऽपि । कुपितोऽपि। कुञ्जरः गजः । न धर्षयेत् न परिभ- SAug 44 IC थमनेनेत्यादि । प्रकारान्तरेण जयम श्यन नियुद्धायाहयते -- नन्वहमित्यादि । नभस्वत: थायोः । वायुपौत्रत्वेन बलजवातिशययोगित्वमुक्तम् । नियुद्धे मुष्टियुद्धे ॥ ४५ ॥ । अजसीति । इह, दृढपाशैः साररज्जुभिः । गज इव, मटुजाभ्यां पीडितः दृढबद्धः । त्वं, बाह्रोः मटुजयोः । वार्य शक्तिम् । उल्लद्ध्य अतिक्रम्य.। कर्थ .

·३४ मयमव्यायोगः भीमसेनः --- (आत्मगतम् ) कथं गृहीतोऽस्म्यनेन । भोः सुयोधन ! वर्धते खलु ते शत्रुपक्षः । कृतरक्षो भव । (प्रकाशम् ) भोः पुरुष! अवहि- तो भव घटोत्कचः -- अवहितोऽस्मि । भीमसेनः ---- (नियुद्धबन्धमवधूय) व्यपनय बलदर्प दृष्टसारोऽसि वीर ! न हि मम परिखेदो विद्यते बाहुयुद्धे ॥ ४६ ।। घटोत्कचः -- कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किन्नुखलु करिष्ये । भवतु, दृटम् । अस्ति मातृप्रसादलब्धो मायापाशः । तेन बद्धैन नेष्यामि । कुतः खल्वापः । भो गिरे! आप तावत् । हन्त स्रवति । (आचम्य मन्त्रं जपति।) भोः पुरुष! मायापाशेन बद्रत्वं विवशो न गमिष्यसि । राजसे रज्जुभिर्बद्धः शक्रध्वज इवोत्सवे ॥ ४७ ॥ वजसि कथमपि न गमिष्यसीत्यर्थः ॥ इति वदतव घटोत्कचेन गृहीतो भीमसेन आत्मनि चिन्तयति-कथमि. त्यादि । स्वदेहनिप्पीडनप्रकाराभिव्यक्तया स्वपुत्रशक्तयोपजनितं सन्तोपं सुयोध- नोपदेशभङ्गाया सूचयति - भोः सुयोधन!, ते, शत्रुपक्षः पाण्डवपक्षः। वर्धते वृद्धि प्राप्नोति खलु । अस्य मत्सूनोरनयाध्यक्ष्यमाणया शक्तया सहायभूतया त्वत्पक्षा- दभ्यधिकवलो भवतीत्यर्थः । कृतरक्षः सुविहितविपत्प्रतीकारः । अवहितो भवेति स्वस्य नियुद्धबन्धाकधूननसंरम्भसूचनम् ।। अवेत्यादि । अपनयेत्यादि । दृप्रसार: मत्प्रत्यश्चितबलः । वीर! विरोधिलक्षणया वी- यहीनेत्यर्थः । परिखेदः श्रमः ॥ ४६ ॥ कथमित्यादि । मायापाशः मायामयः पाशः । आपस्तावत, स्यन्दयेत्यध्या- हारः । हन्तेति हर्षे । स्रवति स्यन्दयति । अर्थादपः । स्रवणं च राक्षसभयादिति बोध्यम् ॥ मायापाशबन्धकार्यमाह -मायेत्यादि । विवशः कायादिव्यापारध्वस्वत. त्रः । न गमिष्यसि अङ्गचलनशक्तिविरहात् । राजसे शोभिप्यसे । शक्रध्वज इव . ।

·सध्याख्यः । . (इति मायया बध्नाति ।) भीमसेनः- कथं मायापाशेन बद्धोऽस्मि । किमिदानी करिष्ये । अस्ति महेश्वरप्रसादलब्धो मायापाशमोक्षो मन्त्रः । तं जपामि । कुतः खल्यापः । भवतु, भो ब्राह्मणकुमार! आनय कमण्डलगता अपः । वृद्धः -इमा आपः । (भीमसेन आचम्य मन्त्र जप्त्वा मायां मोचयति।) घटोत्कचः अये पतितः पाशः ! किमिदानीं करिष्ये । भवतु, भोः पुरुष! पूर्वसमयं स्मर । भीमसेनः समय इति । एष स्मरामि । गच्छाग्रतः । (उभौ परिक्रामतः ।) वृद्धः -पुत्रकाः! किं कुर्मः । अयं गच्छति वृकोदरः । - इन्द्रध्वज इा । परिस्पन्दशक्तिविरहेणान्यैकनेयत्वाद् दृष्टिप्रियत्वाच तत्साम्यम् । इन्द्रध्वजो नाम वृष्टयर्थ राज्ञां पूज्य इन्द्रसंबन्धी कोऽपि ध्वजो वेणुगष्टिमयः । एवं यः कुरुते यात्राभिन्द्रकेतोयुधिष्ठिर! । पर्जन्यः कामवी स्यात् तरिमन राष्ट्रेन सं. शयः ।।' इति भविष्योत्तरम् ॥ ४७ ॥ कथमि यादि । मायाणादाम.क्षः गायापाशात नदाख्यादनाद गांशी मोचनं येन स तथाभूनः ॥ इमा इत्यादि । भीमसेन इत्यादि । जप्त्वा जपित्वा । आगमशासनमनित्यमितीडभावोप- पत्तिः ॥ . अये इत्यादि । अये इति विपाद । रवीयसवयनवैफल्ये सान्त्यमाश्रित्या- ह --- पूर्वसमय पूर्व समयं त्वत्कृतां संविदम् , आत्मनो ब्राह्मणमध्यमप्रतिनिधि- त्वाभ्युपगमरूपाम् । स्मर, तदनुसारेण स्वयं मामनुगच्छ, त्वां जित्वा नेप्यामीति मनोरथस्नु मया त्यक्त एवेति भावः । समय इत्यादि ॥ . पुत्रका इत्यादि । पुत्रकाः ! अयं वृकोदरः भीमसेनः । गच्छति, अर्थाद् अस्मदर्थे स्वदेहत्यागं कर्तुम् । किं कुर्मः अत्र के प्रतिविधिमनुतिष्ठामः । वृकोदरो हि रावसं निगृह्यास्मान् रक्षिष्यतीति मनोरथेनास्माभिः शरणीकृतः । स च यथा- ·३६ मध्यमव्यायागः - आक्रम्य राक्षसमिमं ज्वलदुग्ररूप- मुप्रेण बाहुबलवीर्यगुणेन युक्तम् । एष प्रयाति शनकैरवधूय शीघ्र- मासारवर्षमिव गोवृषभः सलीलः ॥ ४८ ॥ घटोत्कचः इह तिष्ठ । स्वदागमनमम्बायै निवेदयामि । भीमसेनः-- बाढम् । गच्छ । घटोत्कचः - (उपसृत्य) अम्ब! अभिवादये घटोत्कचोऽहम् । चि. राभिलषितो भवत्या आहारार्थमानीतो मानुषः । (प्रविश्य) हिडिम्बा-- (क) जाद! चिरं जीव । कीदिसो माणुसो आणीदो । (क) जात! चिरं जीव । कीदृशो म.नुप आनीतः । स्मन्मनोरथं तं निगृह्यारमान् इदानी रक्षितवानपि भवन् समयबन्धानर्थ कामंश्चित स्वोत्पादिते पतितो न चास्माभिरुद्ध शक्यः । द्वावेव खपत्र प्रतिविधिप्रकारौ संभावितो राक्षसायास्मदन्यतमदेहपुनरर्पणं वा पूर्वसमय-यागो बा; तदुभयमपि सत्यप्रतिज्ञो वृकोदरो नानुमन्यत इत्यतोऽरमाभिस्तद्गमनं तूर्णमवलोकमानैरेव स्थातव्यमापतितमिति भावः । जितमपि राक्षसं धर्मानुरोधाद् विस्रब्धमनुगच्छतो भीमसेनस्य महासत्त्वता- मनुसन्धायाह आक्रम्येत्यादि । आक्रम्य अभिभूग । उपमामाह - शीघ्रमा- सारवर्षम् अवधूय गोवृषभ इव । शीघ्रं वेगपाति । आसारवर्षे जलदधारावृष्टिम् । अवधूय विषाणविधूननादिना अपसार्य । गोवृषभ इव महोश इव । यथा गोपभ आसारवर्षबाधां सुपरिहरामप्यात्मेच्छयाङ्गीकृत्य सलीलं गच्छति, तथार्य राक्षसबा- धामिति भावः ॥ ४८ ॥ आसादिते स्ववासस्थाने राक्षस आह - इहेत्यादि ।। बाढमित्यादि । बाढमित्यङ्गीकारे ।। अम्बेत्यादि । जादेत्यादि ॥

·सध्यास्यः । २० -- - घटोत्कचः --- भवति ! वाङ्मात्रेण मानुषो न वीर्येण हिडिम्बा -- (क) किं बह्मणो । घटोत्कचः न ब्राह्मणः । हिडिम्बा-- (ख) आदु धेरो। घटोत्कचः- न वृद्धः । हिडिम्बा (ग) किं वाळो । घटोत्कचः न बालः । हिडिम्बा - (घ) जइ एवं, पेक्खामि दाव णं । (उभौ परिकामतः ।) हिडिम्बा-(ङ) किं एसो म.णुसो आणीदो । घटोत्कचः - भवति ! कोऽयम् । हिडिम्बा--(च) उम्मत्त ! दबवं खु अंअं । (क) किं ब्राह्मणः । (ख) अथवा स्थविरः। (ग) किं बालः । घ) यद्येवं, पश्यामि तावदेनम् । मानुष आनीतः। (च) उन्मत्तक! दैवतं खल्वयम् । (ङ) किमेप भवतीत्यादि । वाइमात्रेण जात्यभिलापकशब्दमात्रेण । 'रूपमात्रेण' इति मातृकान्तरे पाठः ॥ किमित्यादीनि हिडिम्बाघटोत्कचयोस्त्रीणि प्रश्नोत्तराणि स्पष्टार्थानि ।। जइ इत्यादि । पेक्खामोत्यस्य पश्यामीति वा प्रेक्षे इति वा संस्कृतम् ।। किमित्यादि ॥ आनौते पुरुपे मातुर्बहुमानं तद्वाक्यस्वरविशेषेणानुमाय पृच्छति भवती- त्यादि । उम्मत्त इत्यादि । उन्मत्तक ! 'भ्रान्तचित्त !। आनीतपुरुपगतविशेषा- विचारणात् साक्रोशं सम्बोधनम् ।।

·'३८ मध्यमव्यायोगः कः प्रत्ययः । घटोत्कचः आः कस्य दैवतम् । हिडिम्बा -- (क) तव अ मम अ । घटोत्कचः हिडिम्बा -- (ख) एसो पञ्चओ । जेदु अय्यउत्तो । भीमसेनः --- (विलोक्य) का पुनरियम् । अये देवी हिडिम्बा अस्माकं भ्रष्टराज्यानां भ्रमतां गहने वने । जातकारुण्यया देवि ! सन्तापो नाशितस्त्वया ॥४९॥ हिडिम्बे ! किमिदम् । (क) तव च मम च । (ख) एप प्रत्ययः । जयत्वार्य पुत्रः । आ इत्यादि । तवेत्यादि । क इति । कः प्रत्ययः को हेतुः । अर्थादुभयदैवतत्वे । एसो इत्यादि । मद्भत्विं हेतुरिति बोधयितुं स्खभ योग्येन समुदाचारेण भीममेनं सम्भावयति -जेदु इत्यादि ॥ का पुनरिति । इयं का। अतिचिरदृष्टां प्रति झटिति प्रत्यभिज्ञानुदयादेव- मुक्तिः । प्रत्यभिजानन्नाह --- अये इत्यादि । अये इति स्मरणे । जतुगृहदाहकालके प्रवासे हिडिम्बया कृतमुपकार स्मरंस्तां सम्भावयति- अस्माकभिनि । हे देवि ! राजदारत्वानुरूपमिदं सम्बोधनम् । भ्रष्टराज्यानां भ्रष्टं च्युां राज्यं ये यस्तेषां तथाभूतानाम् । गहने दुर्गमे । वने, भ्रमतां सञ्चरताम् । अस्माकं, सन्तापः, जातकारुण्यया सकृपा । त्वया, नाशितः शमितः । तादृशी पूर्वप्रवासकालदृष्टा त्वं दि.थेदा । भूयो दृश्यस इति भावः ॥ ४९ ॥ प्रकृतमधि अन्य पृच्छति -हिडिम्बे इ.त । इदं त्वदाहारार्थ मानुषानयनं नाम प्रकृतं वनु । किम् अर.तम् । ईदृशं कर्म त्वयि मया न सम्भावितं, तरमा- दस्य फलमभिसंहितं मे बहोत्यभिप्रायः || - , ·सव्याख्यः । ३९ । हिडिम्बा-- (कणे) (क) अय्यउत्त! ईदिसं विअ भीमसेनः - ज.त्या राक्षसी, न समुदाचारेण । (क) आर्यपुत्र ! ईदृशमिव । मानुनयनतात्पपरहस्पत्य स्वभर्तृमात्रश्रवणीयत्वं मन्यमाना स्वभतुः कणे तन्निवेदयति --- कणे इत्यादि । ईदृशमिव इवशब्दो वाक्यभूषणम् । ईदृशं फल- रहस्यमित्यर्थः । तच्च पूर्वोत्तरार्थपर्यालोचनयोन्नेतुं शायमिति ग्रन्थे न निबद्धम् । तद् उत्तरवाक्ये विशदायष्यामः ॥ तदभिप्रायरहस्यश्रवणेन परितुष्ट आह .....जा येति । जात्या जन्मना । रा. क्षसी, अधीत् त्वम् । समुदाचारेण कर्मणा । न, राक्षसो न भवास । अयमाश. यः --- मानुपग्रहणचोदनां प्रत्युपपन्नस्य निरवद्यत्य प्रयोजनस्य त्वया कथनाट् राक्षसजातिसहजनृशंसकर्म ध्यवसायित्वशङ्का त्यामन्तरेण मम व्यपगता, त्वत्समुदा- चारशुद्धिविस्रम्भश्च मे सञ्जात इति । किं तत् प्रयोजनामति चेत् , स्वभर्तृसमागम इति ब्रूमः । स खल्विदानी मानुषग्रहणयत्नेनोपनतो हिडिम्बयानुभूयमानः पतिव्र - ताभिसन्धियोग्यः प्रशस्तोऽर्थः प्रतिपत्तबुद्धिमारूढ एवेति शब्दतो न निर्दिष्टः । । उपपद्यते चास्योपेयभावो मानुषग्रहणेऽभ्युपाये । भीमसेनसमागमो हि वर्षपूर्गाव- च्छिन्न: स्वाधिष्ठितं वनं दैवादधिवसति भीमसेने तत्यियया हिडिम्बयावश्यमेपित. व्यः । कर्तव्यश्च प्रयत्नः कथमपि तं साधायेतुम् । स तु राक्षसानुपगमनीयनानामु- निजनाश्रममध्यगते पाण्डवाश्रमे तया न सुलभः, न च मुन्याश्रमदेशबाह्येऽपि व्यायाम- परिचयप्रदेशे भ्रातृभिभीमसेनेऽन्वास्यमाने सति सुलभ उचितो वा । तेन तस्य देशा- न्तरगतभ्रातृकस्याश्रमविप्रकृष्टदेशस्थित्यवसरं काञ्च दुपलभ्य स घटयितव्य इति तस्या नूनं बुद्धिः । तत्रापि देशे स्वयं सन्निधाय तं स्वगृहागमनाय प्राथयितुं तस्या धैर्य नासोद् , वर्षपूगविश्लेषसुलभाप्रत्यभिज्ञाननिमितकस्वप्रत्याख्यानशङ्कया । पुत्रे. णैव भी स्वगृहमानेय इति च तस्या इच्छा । अतः कदाचिदाश्रमविप्रकृष्टभूमौ व्यायच्छमाने प्रोषितभ्रातृके भीमसेने तदभ्यर्णसरण्या कमपि दारपुत्रत्रयानुयात विप्रपान्थं गच्छन्तं पश्यन्ती हिडिम्बा स्वाभिलषितसिद्धिद्वारमित्थं नूनं व्यचिन्त. यत् - 'यदि पान्थविप्रान्यतममभ्यवहारार्थतामपदिश्य पुत्रेण ग्राहयेयं, नूनं मम भता तदाक्रन्दादिविदितार्थस्तद्विपन्मोचनानुरोधात् पुत्रेण निन्धिना प्रतिस्पर्धमानो मनिदेशे तेनाभिधीयमाने तं च मां च मत्पाणिग्रहणकालवृत्तां प्रकृतविप्रविपत्सजा- तीयां हिडिम्बस अनितामात्मविपदं चावश्यं संस्मरन् कृपया मदुदजमागत्य सामनः . - ·मध्यमव्यायोगः हिडिम्बा-- (क) उम्मत्त! अभिवादेहि पिदरं । घटोत्कचः -- भोस्तात ! अहं स धार्तराष्ट्रवनदवाग्निर्घटोत्कचोऽभिवा- दये । पुत्रचापलं क्षन्तुमर्हसि । भीमसेनः --- एोहि पुत्र! व्यतिक्रमकृतं कान्तमेव । (इति परिष्वज्य) धार्तराष्ट्रवनदवाग्निपुत्रापेक्षीणि पितृहृदयानि । पुत्र ! अतिबलपराक्रमो भव । घटोत्कचः -- अनुगृहीतोऽस्मि । , - (क) उन्मत्तक! अभिवादय पितरम् । गृह्णीयाद् ' इति । ततस्तच्चोदनया मानुषग्रहणे तथैव पुत्रेणारब्धे तस्याः स्वभर्तृस- मागमो यथामनोरथं सिद्ध इति तदिदं मानुपग्रहणचोदनायाः प्रयोजनं सुपपन्नम् । एवञ्च, यत्तद् भीमसेनस्य प्रोपितभ्रातृकत्वम् , आश्रमविप्रकृष्टदेशावस्थानं, तदास- ने वर्त्मनि घटोत्कचस्य मातृनिदेशाद् व्रतार्थं पान्थद्विजग्रहणम् , हिडिम्बारहस्यो- क्तिश्रवणपरितुष्टत्य भीमसेनस्य हिडिम्बासमुदाचारशुद्धावात्मविस्रम्भप्रकाशनं च महाकविना कल्पितं, तस्य सर्वस्यार्थवत्ता समर्थिता वेदितव्या ॥ पितृविषयस्वापराधचिन्तया तदभिवादनसमुदाचारं विस्मृत्य तिष्ठन्तं पुत्रं तदभिवादनायादिशति उम्मत्तअ इत्यादि ॥ भी इत्यादि । सः भवत्परीक्षितबलपराक्रमः । धार्तराष्ट्रवनदवामिः धार्तरा. ष्ट्रा धृतराष्ट्रपुत्रा दुर्योधनादयः शतं, त एव समूहरूपत्वाद् वनं तस्य दवामिः दवसंज्ञितो वह्निः । दवशब्दो वनामिवाची । अथवा धार्तराष्ट्रागां बनं लक्षण या समूहो धार्तराष्ट्रवनं तदेव दवः अरण्यं, तस्य अमिः । एतेन स्वपितृद्रोहिधार्तराष्ट्र- ध्वंसनं प्रत्यात्मनः सन्नद्धत्वं शक्तत्वं चोक्तम् । तद्धि शत्रूत्यादितवनवासकृच्छ्रगतस्य पितुः पुत्रमुखाच्छ्रोतव्यं प्रियतरमिति तदाख्यानस्याभिवादनवाक्ये पुरस्करणम् । पुत्रचापलं पुत्रस्य चपलकर्म अभियोधनम् । 'दवदावौ तु वनवहौ चनेऽप्युभी' इति मेदिनी ॥ एहीत्यादि । व्यतिक्रमकृतं व्यतिक्रमः समुदाचारलधनं तेने कृतम् । अर्थान्मदमियोधनम् । कान्तमेव त्वद्वलपराक्रमज्ञानजननेन मम हृद्यमेव । शान्त- मेव' इति मातृकान्तरपाठी न हृधः । पितृहृदयानि पितॄणां पञ्चानामस्माकं हृद. यानि ॥ अन्वित्यादि । , ·. new- . मध्यादयः । 50/? वृद्धः --- एवं, भीमसेनपुत्रोऽयं घटोत्कचः । भीमसेनः- पुत्र ! अभिवादयात्रभवन्तं केशवदासम् । घटोत्कचः भगवन् ! अभिवादये। वृद्धः - पितृसदशगुणकीर्तिभव । घटोत्कचः -- अनुगृहीतोऽस्मि । भो वृकोदर ! रक्षितमम्मत्कुलं, स्वकुलमुद्धृतं च । गच्छाम- म्तावत। भीमसेनः अनुग्रहात तु भवतः सर्वमासीदिदं शुभम् । आश्रमो दृरतोऽस्माकं तत्र विश्रम्य गम्यताम् ॥ ५० ॥ 'जेदु अय्य उत्तो इत्यादेः प्रत्यभिवादावसानम्य संवाद जातस्य श्रवर्णन राक्षम भीमसेनपुत्रत्वमवधायर्याह --- एवमित्यादि । यद्यपि 'कौरव्यकुलदीपेन' इति, 'पिनुम भीमसेनस्य' इति चात्मनो भीमसेनपुत्रत्वं राक्षसेन पूर्वमाख्यातं, तथापि भीमसेनेन तदननुमोदनात् पितृभावविपरीताचरणाच्चासत्यं तदिति बुद्धया ब्राह्मणेन न गणितम् । अथवा समुपस्थितविपद्व्याकुलतावशात् पूर्ववाक्ययास्तेना- बधानं न दत्तम् ॥ ब्राह्मणाभिवादनाय पुत्रमादिगति पुत्रेयादि ॥ भगवनित्यादि ॥ पिन महशेत्यादि । दह गुणः पुत्रदार्शनिर्दयत्वप्रतीपा पितृप्रमागिता अन्वित्यादि । पान्यः कृतज्ञता प्रकाशयन् जिगमिपया भीमसेनमामन्ययते ...... भो ? त्यादि । स्वकलं पाण्डवकुलम् । उद्धृतं शत्रुजनिताया विपत्तेनिस्तारितमित्यर्थः अनेन वाक्येन ब्राह्मणकुलोद्धरणपुण्यस्य पाण्डवकुलोद्धरणं फलं निर्दिश्यते । अभू. तस्यापि तस्य क्तप्रत्ययेन भूतत्वाख्यानमवश्यम्भावित्वशीघ्रभावित्वयोर्वोधनार्थम् ॥ . ब्राह्मषं सत्कुर्वन्नाह - अनुग्रहादित्यादि । इदं सर्वं यद् मत्पुत्रकृतं भवद्- ग्रहणं यच्च भवत्परित्राणाथै मदागमनं तदुभयमित्यर्थः । शुभं मङ्गलं भवत्परित्रा- णसिद्धया मम दारपत्रसमागमसिद्धा च मङ्गलपर्यवसायीत्यर्थः । आमीत् । आ- ·४२ मध्यमव्यायागः -- वृद्धः-कृतमातिथ्यमनेन जीवितप्रदानेन । तस्म्सद्गच्छामस्तायत् । भीमसैन:- गच्छतु भवान् सकुटुम्बः पुनदर्शनाय । वृद्धः बाढम् । प्रथमः कल्पः । (निष्क्रान्तः सकललपुत्रः केशवदासः।) भीमसेनः -हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स ! घटोत्कच ! इतस्तावत् तत्रभवन्तं केशवदासमाश्रमपदद्वारमात्रमपि सम्भावयिष्यामः । यथा नदीनां प्रभवः समुद्रो यथाहुतीनां प्रभवो हुताशः । यथेन्द्रियाणां प्रभवं मनोऽपि तथा प्रभुनी भगवानुपेन्द्रः ॥ ५१ । (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) मध्यमव्यायोगोऽवमितः ॥ .. अमः, अस्तीनि शेषः । विधम्य मदोयानिध्यधीकागदिना मार्गमञ्चार परिवदम पनीयेत्यर्थः ॥ ५॥ कतमित्यादि ।। गच्छत्विति । भवान् , पुनदर्शनाय गच्छनु अम्मभ्यं पुनदर्शनं दातुं गच्छतु, पनर्दर्शनदानं पुनरागमनसाध्यमिति पुनगगमनाय गच्छत्विति फलितो ऽयः । 'क्रियापिपदस्य कर्मणि स्थानिनः' इति चतुर्थी ।। वाढमिति । बाढम् अङ्गीकृतम् अर्थाद् भवदर्थितं मम पुनरागमनम् । अङ्गीकारं द्रदायितुमाह-प्रथमः कल्पः स मुख्यो विधिः । पुनरागमनं मम मुख्य कार्यमित्यर्थः ॥ विप्रस्य प्रस्थितस्यानुगमनसत्कारं चिकीर्षुराह ---- हिडिम्बे इत्यादि । आ. श्रमपदद्वारमात्रमपि सम्भावयिष्यामः आश्रमपदद्वारमात्रमबधीकृत्यापि सत्कार- प्यामः, अर्थादनुगमनेन । अपिशब्देन सम्भावनस्याश्रमपदद्वारमात्रपर्यन्तताया, वरकल्पत्वं द्योतयति । आ आश्रमपदद्वारमात्राद आश्रमपदद्वारमात्रमिति मर्यादाभिविध्योः' इत्यव्ययीभावः । इत्थं व्यायोगार्थ परिसमाप्य 'प्रशास्तिः शुभशंसनम् ' इत्युक्तलक्षणं निर्वह- ..

·मध्यख्यिः । ४३ 'ऐ. णसन्धिचरमाङ्गं प्रशस्तिमाह --- यथेति । यथा समुद्रः, नदीनां, प्रभवः इशिता उत्पत्तिलयहेतुत्वात् । यथा हुताश: अमिः । आहुतीनां होमानां हुतद्रव्याणां वा । प्रभवः स्वामी भोक्तत्वात् । यथापि अपिशब्द उपमासमुच्चये । मनः इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां । प्रभवं स्वामि, प्रेरकत्वात् । नथा, भगवान् भगः पागुण्यम् श्रयस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षष्णां भग इतीङ्गना।' इत्युक्तप्रकारम् , तद्वान् । उपेन्द्रः विष्णुः । नः अम्माकं । प्रभुः नाथः भवति । अतः मोऽस्मान परित्रायतामिति प्रार्थना गम्यते । प्रभवति ईऐ इत्यर्थ पचायचा प्रभवशब्दस्य वाच्यलिङ्गस्य सिद्धिः ॥ १ ॥ निष्क्रान्ताः सर्व इति व्यायोगपरिसमातिः ।। ताम्रपर्ण्यमृतार्द्रपूतनख्वाग्रहाग्गनशिया वञ्चिमूलकरामवर्मकुलशेखरक्षितिपरक्षितः । मध्यमाख्यमिदं महोर्जितगुणाकरे गणपतिः सुधी- र्भासनाटकमण्डले किमपि रूपकं विवृतवानिति ।। वाग्देव्या वरिवस्यैव यदिदं मम जल्पितम् । भूयान्मय्येतया नित्यं सुप्रसन्ना सरस्वती ।। इति श्रीमदनन्तशयनवास्तव्यम्य ताम्रपणांतारवर्तितस्वामहारा- भिजनस्य श्रीमीनाम्बारामसुब्रह्मण्यार्यसूनोः गणपतिशास्त्रिणः कृति मध्यमव्यायोगव्याख्यान सम्पूर्णम् । - गुभ भूयात् ॥

·श्लोकानुक्रमणिका । पृष्टम्। पृष्ठभ। १२ ३ २३ मम प्राणे माना किल २३ १४ २८ ३४ २८ ४२ १२ १८ अनुग्रहात तु ४१ ब्राह्मणः श्रुत अम्माकं ब्रट ३८ भो.शब्दोचा अम्यामाचम्य २५ भ्रातृणां मम आक्रम्य गक्ष (वमन्तनिलकं) ३६ मध्यमः पञ्च आपदं १५ मध्यमस्त्विति इदं हि वंशम्थं, २. मध्यमाऽह कलभदशन (मालिनी ६ काश्चनम्तम्भ ३२ किं यामि । वसन्ततिलक) ७ मायापाशन कृतकृत्यं १३ मुन्यतामिति कौरव्यकुल २९ यथा नदीनां (उपेन्द्रवत्रा) खगरात ( पुष्पिताना २० यार्थिता ग्रहयुगल (मालिनी ५ यत्रिशृङ्गो जानामि सर्वत्र उपजातिः ८ युद्धप्रियाश्च (वमन्ततिलक पः श्रेष्ठः १४ रूपं सवं १५ बज्रपाती १८ विनिमाय पुष्पिताया। नमणवि ५ विश्वकता स्यक्ताः प्रागव व्रजसि कथ मालिनी चन्याम्मि १६ शपामि सत्यन (उपजातिः। नन्वहं भीम ३३ शेलकर निवृत्तव्यव २७ श्रान्तैः सुतः । वसन्ततिलक पल्या चारित्र १२ सजलजलद (मालिनी. परिष्वजस्व १७ सिंहाकृतिः (वसन्ततिलक पायात् स (वसन्ततिलक १ सिंहास्यः । स्रग्धरा पत्रमक्षा २६ - २९ . या भ्राता नम्ण, तरूण। ३३ २१

·वृत्तलक्षणम् ।
'म्यादिन्द्रवज्रा यदि ती जगा गः ।
अनयामलनाप
'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ । जातिः काचित ।
'अयुजि नयुगरफनो यकारो युजि च नजी जरगाश्च पुभिताया
'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलाकः ।
'जता तु वंशम्थमुदीरितं जरी ।
'उक्तं बसन्ततिलकं तभजा जगी गः ।
'प्रश्नानां त्रयेण त्रिमुनितियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ।
व्यायोगादिलक्षणम।
"याततिवृत्ती व्यायोगः ख्यातीद्धतनराश्रयः ।
हीनो गर्भविमाभ्यां दीप्ताः म्युडिमवद्रमाः ।।
अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामनग्न्यजय यथा ।
एकाचरितैकाको व्यायोगा बहुभिर्नरः ॥"
''यन्नाट्यवस्तुनः पूर्व रङ्गविघ्नोपशान्तये ।
कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वग्गः स उच्यते ।।"
."आशीवचनसंयुक्ना नित्यं यम्मात प्रयुयन ।
देवद्वि जनपादानां तम्मान्नान्दीनि मंज्ञिता ॥"
''आसत्रयन गुणान नंनु: कवरपि च वस्तुनः ।
रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहादितः ।।"
''कुशीलवकुटुम्बम्य स्थलं नपश्यमुच्यते ।"
"सूत्रधागे नटी बृत मारिष वा विदुषकम् ।
म्वकार्य प्रस्तुनाक्षेपि चित्रोक्त्या यत् तदामुम्बम् ।।
प्रस्तावना वा "
"विभावरनुभावेश्च स्वाचितव्यभिचारिभिः ।
नीतः सनस्यरस्यत्वमुत्साहो वीर उच्यते ॥"