·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्य निःश्वासनं वेदा योवेदेश्योखिलंजगत् । निर्ममे तमहं वंदे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ अथ सप्तमाष्टकस्य प्रथमोध्यायआरश्यते । प्रणइति पळूचे विशं सूक्तं आंगिरसस्या- यास्यस्याएँ गायत्रं पवमानसोमदेवताकं तथाचानुकान्तं-प्रणोयास्यइति । गतोविनियोगः । तत्र प्रथमा- अम् प्रणइन्दोमुहेतनर्मिनविभ्रंदर्पसि । अभिदेवाअयास्य॥१॥ प्रानः । इन्दो इति । महे । तनै । अमिम् । न । विर्धत् । अर्षसि । अनि । देवान् । अयास्यः ॥ १ ॥ हे इन्दो सोम त्वं नोस्माकं महे महते तने धनाय पार्षसि पगच्छसि । न संपति अया- स्यः स्वयं ऋषिस्तवोमि तरंग विभ्रत् धारयन् देवानभिगच्छति यष्टुं ॥ १॥ अथ विवीया- मतीजुष्टोधियाहितःसोमोहिन्वेपरावति । विमस्यधार॑याकविः॥२॥ मती । जुष्टः । धिया। हितः। सोमः। हिन्वे । पराध्वति । विप्रेस्य । धारया । कविः ॥२॥ कविः कान्तकर्मा सोमो विमस्य मेधाविनः स्तोतुः मती मत्या स्तुत्या जुष्टः सेवितः धि- या कर्मणा हितोयज्ञे निहितः परावति पवित्रादूरदेशे धारया हिन्वे मेर्यते ॥२॥ अथ तृतीया- अर्यदेवेपुजाविःसुतऐतिपवित्रआ। सोमोयातिविचर्षणिः॥३॥ अयम् । देवेषु । जाविः । सुतः । एति । पवित्रे । आ। सोमः। याति । विश्चर्षणिः॥३॥ १ ·२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०१३०२ जागृविर्जागरणशीलोयं सोमोदेवेषु देवार्थ सुतोभिपुत आएति समन्वाद्गच्छति । अपिच विचर्षणिः विद्रष्टा सोमः पवित्रे याति पावनाय गच्छति ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- सनःपवखवाजयुश्चक्राणश्चारुमध्वरम् । बर्हिप्माँआविवासति॥ सः। नः । पवस्व । वाजध्युः । चक्राणः । चारुम् । अध्वरम् । वहिप्मान् । आ। विवासति ॥ ४॥ हे सोम यं त्वां बहिष्मानृत्विगाविवासति परिचरवि सत्वं नोस्मदर्थं वाजयुरनमिच्छन्न- ध्वरं हिंसारहितं यागं च चारु कल्याणं चक्राणः कुर्वन् पवस्व क्षर ॥४॥ जय पश्चमी- सनोभगोयायवेविप्रवीर सदाधः । सोमौदे॒वेष्वायमत् ॥ ५॥ सः। नः । भय । वायर्वे । विप्रध्वीरः। सदाटधः । सोमः । देवेषु । आ! यमत् ॥ ५॥ सपवमानः सोमो वायवे वायुदेवार्थ भगाय भगदेवार्थे च विप्रवीरोविभैर्मेधाविभिः स्या मेरितः सदावृधोनित्यवृद्धोभवन् नोस्मभ्यं देवेषु स्थितं धनमायमदाप्रयच्छतु ॥ ५॥ अथ पठी- सनोअद्यवसृत्तयेक्रतुविद्गातुवित्तमः । वार्जजेषिश्रोटहत् ॥६॥१॥ सः। नः। अद्य । वसुंत्तये । कनुवित् । गातुवित्तमः । वाम् । जेपि । श्रवः । वृहत् ॥ ६ ॥१॥ हे सोम ऋतुविद कतूनां कर्मणां संभको गातुवित्पुण्यलोकानां अतिशयेन मार्गस्य ज्ञाता लं अद्यास्मिनहनि नोस्माकं वसुत्तये धनलाभाय बृहन्महव श्रवोनं वाज बलंच नेपि जय॥६॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे प्रथमोवर्गः ॥१॥ सपवस्वेति पळूचं एकविंशं सूतं ऋष्यायाः पूर्ववद सपवस्वेत्यनुक्रान्तं । गनोविनियोगः ।

·मं०९ अ०२ सू०४५] सप्तमोऽष्टकः
वत्र प्रथमा-
सर्पवस्वमदायकंनृचक्षदेिववीतये । इन्दविन्द्रायपीतये ॥ १॥
सः। पवस्व । मदाय । कम् । नृचक्षाः ।
देवध्वीतये । इन्दो इति । इन्द्राय । पीतये ॥१॥
हे इन्दो सोम नृचक्षाः नृणां नेतृणां दृष्टः सत्वं देववीतये यज्ञायेन्द्रायेन्द्रस्य पीतये पाना-
य च मदाय मदार्थं च कं सुखं यथा भवति तथा पवस क्षर ॥१॥
अथ द्वितीया-
सनौअर्पाभिदूत्यत्वमिन्द्रायतोशसे । देवान्सखिभ्यआवरम्॥२॥
सः । नः । अर्ष । अभि । दूत्य॑म् । त्वम् । इन्द्राय । तोशसे
देवान् । सरिवऽभ्यः । आ । वरम् ॥ २॥
हे सोम त्वं नोस्माकं दूत्यं इतस्यकर्षािभिगच्छ । अपिच यस्त्वमिन्द्रायेन्द्रार्थे तोशसे
पीयसे सत्वं सखिभ्यः प्रियेन्योरमभ्यं वरं श्रेष्ठं धनं देवानापवस्वेत्यर्थः ॥२॥
।
अथ तृतीया-
उतत्वामरुणवयंगोभिरज्मोमदायकम् । विनोरायेदुरोधि ॥३॥
उत । त्वाम् । अरुणम् । वयम् । गोभिः । अमः ।
माय । कम् । वि । नः । राये। दुरः। दृधि ॥ ३॥
उतापिच हे सोम यमरुणमरुणवर्णं त्वां मदाय मदार्थ वयमांगिरसायास्याः गोभिः गो-
विकारैः पयोभिः रंज्मोवासयामः संस्तुर्मः । कमिति पूरणं । सत्वं नोस्माकं राये धनाय दुरोदा-
राणि विवृधि विवृतानि कुरु ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
अत्यूपवित्रमकमीहाजीधुरंनयामंनि । इन्दुदैवेपुंपत्यते ॥ ४॥

·ट
ऋक्संहितामाण्ये [अ०१०३
अति । ऊँ इति । पवित्रम् । अक्रमीत् । वाजी।
धुरम् । न । यामनि । इन्दुः । देवेष । पत्यते ॥ ४ ॥
इन्दुः सोमोवाज्यश्वोयामनि गमने धुरं न रथस्य धुरं यथा तथा पवित्रमत्यक्रमीदतिग-
च्छति । देवेषु देवानां मध्ये पत्यवे गच्छति च ॥ ४॥
अथ पंचमी-
समीसखायोअखरन्वनेकीळन्तमत्यविम् । इन्दुनावाअनूपत॥५॥
सम् । ईमिति । सखायः । अस्वरन् । वने । क्रीळन्तम् ।
अति अविम् । इन्दुम् । नावाः । अनूपत ॥ ५॥
अत्यविमतिकान्तं दशापवित्रं वने उदके कीळन्तं संक्रीडमानमीमेनमिन्दुं सोमं सखायः
पियस्तोतारः समस्वरन् संस्तुवन्ति । नावाः वाचोप्यनूषतास्तुवन् । नौ अक्षरमिति वाङ्नाम
पाठाद ॥५॥
अथ षष्ठी-
तापवस्वधारापापीतोविचक्षसे। इन्दौस्तोत्रेसुवीर्यम्॥६॥२॥
तयाँ । पवस्व । धारया। यया । पीतः। विश्चक्षसे ।
इन्दो इति । स्तोत्रे । सुध्वीर्यम् ॥ ६ ॥ २॥
हे इन्दो त्वं यया धारया पीतः सन् विचक्षसे विचक्षणाय स्तोत्रे स्तोत्राणां कर्ने पुरु-
पाप सुवीर्य शोभनवीर्यं प्रयच्छसीतिशेषः । तया धारया पवस्व क्षर ॥ ६॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे द्वितीयोवर्गः ॥२॥
असूपनिति पळूचं द्वाविंशं सूकं ऋष्यायाः पूर्ववत् । असृन्नित्यनुकान्त । गतोविनियोगः।
तत्र पथमा-
अराँग्रन्दे॒ववीतयेत्यासःकल्याइव । सरन्तःपर्वताः ॥ १॥
अगन् । देवध्वीतये । अत्यासः । कत्ल्याइव ।
क्षरन्तः । पर्वतधः॥१॥

·मं०९अ०२ सू०४६] सप्तमोऽष्टक: पर्वतावृधः पर्वतैरभिषवयावभिर्वृद्धाः पर्वतेषु वा जावाः क्षरन्तः सोमाः देववीतपे पज्ञाय अत्यासोश्वाः कृत्ल्याइव । यथा कर्मण्याः अश्वास्तवदस्यन् सृज्यन्ते ॥ १॥ अथ द्वितीया- परिष्कृतासइन्दवोयोपेवपित्र्यावती । वायुंसोमाअसक्षत ॥ २ ॥ परिकतासः । इन्दवः । योपाइव । पित्र्यध्वती। वायुम् । सोमाः । असक्षत ॥ २ ॥ इन्दयोयागेषु क्लियमानाः सोमाः परिष्कृतासः परिष्कृताः अलंरुताः सन्तः पित्र्यावती पिदमती योपेवालंकता कन्यका यथा वरं प्रति गच्छति वदवायुं पत्यसुक्षत गच्छन्ति ॥ २॥ अथ तृतीया- एतेसोमांसइन्दवःप्रयंसन्तश्चमूमुताः। इन्द्रवर्धन्तिकर्मभिः ॥३॥ एते । सोमांसः । इन्द॑वः । प्रय॑स्वन्तः । चमू इति । सुताः । इन्द्रम् । वर्धन्ति । कर्मभिः ॥३॥ इन्दवः दीमाः मयस्वन्तोन्नवन्तः एते अस्मिन्कर्मणि वर्तमाना अमी सोमासः सोमाः च- म् चम्वोरधिषवणफलकयोः सुता अभिपुताःसन्तः कर्मभिर्यागैरिद्रं वर्धन्ति प्रवर्धयन्ति पीण- यन्तीत्यर्थः ॥३॥ अथ चतुर्थी- आधवितासुहस्त्यःशुकाभ्णीनमन्धिना ! गोभिःश्रीणीतमत्सरम्।।४।। • आ। धावत । सुहस्त्यः । शुका । गृभ्णीत । मन्थिना । गोमिः । श्रीणीत । मत्सरम् ।। ४ ।। हे सुहस्त्यः शोभनहस्तात्विज भाधावत मां संमत्यागच्छन । मंधिना सह शुका शुक्र च गृणीव गृहीत सोमं । मत्सरं सोमं गोभिर्गोविकारः पयोभिः श्रीणीव संस्कृरुत च ॥४॥ ।

·६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१५.४ अथ पंचमी- सर्पवखधनंजयमयन्ताराधसोम॒हः । अस्मभ्यंसोमगातुवित् ॥५॥ सः । पवस्व । धनम्टजय । प्रयन्ता । राधसः। महः । अस्मभ्यम् । सोम । गातुवित् ॥ ५ ॥ हे धनंजय शत्रुसंबंधिधनानां जेतः सोम गातुविशीष्टमार्गस्यलंभकोसायं महोमहतो- राधसोधनस्य प्रयन्ता प्रदाता च सत्वं पवस्व क्षर ॥५॥ अथ षष्ठी- एतम॑जन्तिमज्यपर्वमानंदशक्षिपः । इन्द्रज्यमत्सरंमदम् ॥६॥३॥ ए॒तम् । मृजन्ति । मयंम् । पर्वमानम् । दर्श। क्षिपः । इन्द्राय । मत्सरम् । मदम् ॥ ६ ॥ ३ ॥ मयू मर्जनीयं शोध्यं पवमानं क्षरन्तं मत्सरं मदकरमेतमिमं मदं सोमं दशसंख्याकाः क्षिपोंगुलपः । विशः क्षिपइत्यंगुलिनामसुपाठाव । इन्द्राय इन्द्रार्थ मृजन्ति पविषे शोधयन्तिा॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे तृतीयोवर्गः॥३॥ अयासोमइति पंचर्च त्रयोविंशंसक्तं भृगुपुत्रस्य कवेरा गायत्रं पवमानसोमदेवताकं । तथाचानुकान्तं-अयासोमः पंच कविर्भार्गवइति । उक्तोविनियोगः । तत्र प्रथमा- अयासोम मुकृत्यामहचियवर्धत । मन्दानउद्दपायते॥१॥ अया । सोमः । सुकृत्यया । महः । चित् । अभि । अवर्धत । मन्दानः । उत् । उपश्यते ॥१॥ सोमः अया अनया सुक्रत्यया शोभनया अभिपवादिलक्षणया क्रियया महश्चिव मह- तोदेवान पत्यायवर्धक् प्रवृद्धोभूव मन्दानोमोदमानः उद्दपायते वृषवदाचरति । यथा मोदमा- नोवृषभः शन्द करोति तथाभिषक्वेलायामुपरवेषु शब्दकरोवीत्यर्थः ।। १।।

·मं०९ अ०२ सू०४७] सप्तमोऽष्टकः
अथ द्वितीया-
कृतानीदस्यकांचेन्नेिदस्युतहणा । ऋणाचंष्णुश्चयते ॥२॥
कृतानि । इत् । अस्य । कर्वा । चेर्तन्ते ।
दस्युतिहणा । ऋणा । च । धृष्णुः । चयते ॥ २ ॥
अस्य यस्यैवस्य सोमस्य दस्युदर्हणा दस्यूनामसुराणां वहणानि नाशकानि का क-
माणि रुतानीव अस्माभिरेव कृतानि सोयं धृष्णु(टःसोमो यजमानानामृणाच ऋणान्यपि च-
यते कामपदानेन चातयति ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
आत्सोमइन्द्रियोरसोवासहस्रसामुंवत्। उक्थंयदस्युजायते।।३।।
आत् । सोमः । इन्द्रियः । रसः । वचः । सहस्रसाः।
शुवत् । उक्थम् । यत् । अस्य । जार्यते ॥ ३ ॥
ययदास्येन्द्रस्योक्थं शस्त्रं जायते प्रादुर्भवति तदा आदनन्तरमेवेन्द्रियः इन्द्रस्य मियक-
रोरसोरलवान् पत्रोवनसदृशः केनाप्यहिंस्यः सोमः सहससा अस्मा अपरिमिवस्य धनस्य
दाता भवति ॥३॥
अथ चतुर्थी-
स्वयंकविविधतरिविप्रायरत्नमिच्छति । यदीमर्मुज्यतेधियः॥४॥
स्वयम् । कविः। विश्वरि । विप्राय । रत्नम् ।
इच्छति । यदि । मर्मज्यते । धियः॥४॥
यदि कविः कान्तकर्मापं सोपो धियोधीभिः विभक्तिव्यत्ययः धीभिरंगुटीभिरित्यर्थः।
मज्यते शोध्यवे सहि स्वयं स्वयमेव विमाप मेधाविने विधर्वरि कामानां विधातरीन्द्रे र र-
मणीयं धनमिच्छति । इन्द्रेण धनं दापयितुमिच्छतीत्यर्थः ॥ ४॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०१०५
अथ पञ्चमी-
सिपासर्तृरयीणांवाजेप्वर्वतामिव । मरेपुजिग्युपामसि ॥ ५॥४॥
सिसासर्तुः । यीणाम् । वाजेपु । अवतामध्इव ।
भरेषु । जिग्युम् । असि ॥ ५॥ ४ ॥
हे सोम त्वं भरेषु संग्रामपु जिग्युषां शत्रु जयतां रयीणां धनानां सिपासतुः संभकुमि-
छुरसि भवसि शत्रून् जयद्योधनानि प्रयच्छसि इत्यर्थः । तत्रदृष्टान्तः-वाजेषु संग्रामेष्वर्वता-
मिव अश्वानामिव यथा संग्रामं प्रविशयोश्वेभ्योघासं प्रयच्छन्ति तद्वदित्यर्थः ॥५॥
।। इति सप्तमस्य पथमे चतुर्थोवर्गः ॥ ४ ॥
संवेति पंचर्च चतुर्विंशं सूकं ऋष्यायाः पूर्ववद । तत्वेत्यनुक्रान्तं । गतोविनियोगः ।
वत्र प्रथमा-
तत्वानुम्णानिविर्धतंसधस्थेपुमहोदिवः। चारुमुकत्ययमहे ॥१॥
तम् । त्वा । नृम्णानि । विभ्रतम् । सधस्थेषु । महः ।
दिवः। चारुम् । सुकृत्यया । ईमहे ॥१॥
महो दिवः महतोयुलोकस्य सधस्थेषु सहस्थानेषु स्थितं नृम्णानि धनानि विनतम-
स्मदर्थे धारयन्तं चारु कल्याणं तं पवमानं त्वा त्वां सुरुत्यया शोभनया क्रियया ईमहे धना-
नि याचामहे ॥१॥
अथ द्वितीया-
संरक्तष्णुमुक्थ्यमहामहिवतमदम् । शतपुरोरुरुक्षणिम् ॥ २॥
संक्तिघृष्णुम् । उक्थ्यम् । महामहिवतम् ।
मदम् । शतम् । पुरः। रुरुक्षणिम् ॥ २॥

·मं०९ अ०२ सू०४८] सप्तमोऽष्टकः हे सोम संवृक्तधृष्णुं संवृक्ताः संछिन्ना धृष्णयो धर्षणशीलाः शत्रवो येनासौ संवृक्त- प्णुस्तमुक्थ्यमुक्थाई प्रशंस्यं महामहिवतं मंहनीपबहुकर्माणं मदं मदकरं शतं यहूनि पुरः शत्रूणां पुराणि रुरुक्षणिं विनाशयन्तं त्वां धनानीमहइति संबन्धः ॥२॥ अथ तृतीया- अतस्त्वारयिमभिराजानंसुक्रतोदिवः। सुपर्णो अव्यथिर्मरत् ॥ ३॥ अतः । त्वा । रयिम् । अभि । राजानम् । सुक्रतो इति सुक्रतो। दिवः । सुपर्णः । अव्यथिः । भरत् ॥३॥ हे सुक्रतो शोधनकर्मन् पवमानसोम रयिमभि धनपति राजानं त्वा स्वां अतोदिवोमुष्मा- व घुलोका अव्यथियथारहितः सुपर्णः श्येनोभरदाहरव । तथाचनिगमान्तर-आदायश्ये- नोभरत्सोममिति ॥३॥ अथ चतुर्थी- विश्वस्माइत्वदृशेसाधारणरजस्तुरम् । गोपामृतस्यविभैरत् ॥ ४॥ विश्वस्मै । इत् । स्वः। दृशे । साधारणम् । रजःतुरम् । गोपाम् । ऋतस्य । विः। भरत् ॥ ४ ॥ रजस्तुरसुदकस्य प्रेरकमृतस्य यज्ञस्य गोपां गोपायितारं विश्वस्मै सर्वस्मै स्वदेशे सर्व- दृशे देवाय साधारणमित्समानमेवसन्तं सोमं विः पक्षी श्येनोभरत स्वर्गादाहरव ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- अधीहिन्वानइंन्द्रियंज्यायोमहिलमानशे। अभिष्टिकद्विचर्षणिः॥५॥५॥ अर्ध । हिन्वानः । इन्द्रियम् । ज्यायः । महिश्त्वम् । आनशे । अभिष्टिकृत् । विचर्षणिः ॥ ५ ॥५॥ १० सं० ३. ६. १५..

·१०
फक्संहितामाष्ये [अ०१०७
अघाथ विचर्षणिः कर्मणां विद्रष्टा अभिष्टिकृयजमानानामनीटस्य फलस्य कर्ता सोमः
इन्द्रियं स्वकीय पलं हिन्वानः मेरयन् ज्यायः प्रशस्पतरं महित्वं महत्त्वमानशे मामोति ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे पञ्चमोवर्गः॥५॥
पवस्वेवि पंच, पंचविंशं सूक्तं कष्यायाः पूर्ववत् । पवस्वेत्यनुक्रान्तं । गतोविनियोगः।
वत्र मथमा-
पर्वस्वदृष्टिमासुनोपामूर्मिदिवस्परि । अयक्ष्माहतीरिषः॥१॥
पर्वस्व । दृष्टिम् । आ । सु । नः। अपाम् । मिम् । दिवः ।
परि । अयक्ष्माः । बुहतीः । इषः ।। १ ।।
हे सोम त्वं दिवोधुलोकाव वृष्टिं नोस्माकमापवस्व समन्तात्कुरु । एतदेव दर्शयति-अ-
पामुदकानामि तरंगं दिवः पर्यापवस्व । अपिचायक्ष्माः यक्ष्मरहिवानि अनामयानि बृहतीर्म-
हाति इपोग्लानि आपवस्व ।। १॥
अथ द्वितीया-
तापवस्वधारयाययागावइहागन् । जन्यासउपनोगृहम् ॥२॥
नया । पवस्व । धारया। यया । गावः । इह ।
आगमन् । जन्यासः । उप । नः । गृहम् ॥२॥
हे सोम त्वं तया तारया धारया पवस्व क्षर । कीदृश्येत्यत्राह-यया यादृश्या त्वदीयया
धारमा जन्मासोजन्याः शत्रुजनपदभवागावः इहास्सिन्लोके नोस्माकं संबन्धिगृहमुपागमनु.
पागच्छन्ति ।। २॥
अथ तृतीया-
धृतंपवस्वधारयायज्ञेपुदेववीतमः । अस्मभ्यदृष्टिमार्पव ॥३॥
धृतम् । पवस्व । धारया । यज्ञे । देवध्वीतमः ।
अस्मभ्यम् । दृष्टिम् । आ। पव ॥३॥

·मं०९ अ०२ सू०५० सप्तमोऽष्टक: ។ हे सोम यज्ञेषु देववीतमोत्यन्तं देवकामस्त्वं अस्माय भार्गवेभ्यः कवियोवृतमुदकं । धनं धृतमित्युदकनामसु पाठाव । धारया संपातेन पवस्व क्षर । वृष्टिं वर्षे वा मापवापवस्व ॥३॥ अथ चतुर्थी- सनर्जेन्यव्ययपवित्रंधावधारया । देवासःशृणवन्हिकम् ॥ ४॥ सः। नः । ऊर्जे । वि । अव्ययम् । पवित्रम् । धाव । धारया। देवासः शृणवन् । हि । कम् ॥ ४॥ हे सोम सत्वं नोस्माकमूर्ने अन्नायाव्ययमविमयं पवित्र धारया संपातेन विधाव प्रामु- हि । देवासोदेवाः अपि हि कं शृणवद गमनवेलायामुत्पनं तव शब्दं शृण्वन्तु ॥ ४॥ अथ पंचमी- पर्वमानोअसिष्यद्राक्षांस्यपजङ्घनत् । प्रत्नवोचयनुचः॥५॥६॥ पर्वमानः । असिस्यदत् । रक्षासि अपजङ्घनत् । प्रत्नध्वत् । रोचयन् । रुचः ॥ ५॥६॥ रक्षांसि राक्षसानपजंघनदपमन रुचः आत्मीयादीतीः मन्नवत पुराणवद रोचयन् दी- पयन पवमानः सोमोसिस्यदद स्पन्दते ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे षष्ठोवर्गः॥६॥ उत्तरति, पंचर्च पदिशं सूक्तं भागिरहस्योच्थ्यस्याष गायत्रपवमानसोमदेवताकं तथा- चानुकान्त-उत्तेशुष्मासउचथ्यइति । उक्तोविनियोगः। तत्र पथमा- उत्तेशुष्मासईरतेसिन्धोकमरिवस्वनः । वा॒णस्य॑चोदयापविम्॥१॥ उत् । ते । शुष्मासः। ईरते । सिन्धोः। उमः इव । स्वनः। वाणस्य । चोदय । पविम् ॥ १॥ ।

·१२
ऋक्संहितामाष्ये [अ०१६००
हे सोम ते तव शुष्मासः शुष्मावेगा उदीरते उद्गच्छन्ति । तत्रदृष्टान्तः-सिन्धोः समुद्स्यो-
मेरिख यथा तरंगात्स्वनोध्वनिरुगच्छति तद्वदित्यर्थः । सत्वं वाणस्य विसृष्टस्य वाणस्य नालस्स
वादिनविशेषस्य पावं शब्द । पविः भारतीति वाङ्गामसुपाटाद ।चोदय प्रेरय । वेगेन स्पंदमा-
नस्त्वं विसृष्टवाणशब्दसदृशं शब्दं कुर्वित्यर्थः ।। १ ।।
अथ द्वितीया-
प्रसवेतउदीरतेतिस्रोवाचौमरवस्युवःयदव्यएपिसानवि ॥२॥
असवे । । उत् । ईरते । तिस्रः । वाचः । मखस्युर्वः।
यत् । अव्ये । एर्षि । सानवि ॥२॥
हे सोम ते तव मसवेसति मखस्युवो यज्ञमिच्छवो यजमानस्य तिलोवाचः ऋग्यजुःसा-
मात्मकानि त्रीणि वाक्यान्युदीरते उद्गच्छन्ति । कदेत्यवाह-पद्यदा सानवि व्युष्ट्रिते अव्ये
अविमये पवित्रे एपि त्वं गच्छसि ॥२॥
मथ तृतीया-
अन्योवारेपरिप्रियंहरिहिन्वन्त्यदिभिः । पर्वमानमधुश्रुतम् ।। ३॥
अव्यः । वारे। परि । प्रियम् । हरिम् । हिन्वन्ति ।
अदिभिः । पर्वमानम् । मधुश्रुतम् ॥ ३ ॥
मियं देवानां प्रीतिकर हरि हरितवर्णमदिभिः पापभिरभिपुतं मधुश्रुतं मधुनोरसस्य च्या-
वयितारं पवमानं सोममन्योवेवारे वाले परिहिन्वन्ति ऋत्विजः परिमेरपन्ति ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
..', आपवस्वमदिन्तमपवित्रन्धारयाकवे । अकस्पयोनिमासदम् ॥४॥
आ। पवस्व । मदिन्तम् । पवित्रम् । धारया। कवे।
अर्कस्य । योनिम् । आध्सदम् ॥ ४ ॥

·मं०९ अ०२ सू०५१]
सप्तमोऽष्टका
हे मदिन्तम मादयित्तम कवे क्रान्तकर्मन् सोम अर्कस्पार्चनीयस्येन्द्रस्य योनि उदरं
स्थानमासदं पातुं पवित्रमतीत्य धारया संपातेनापवस्व आभिमुख्येन क्षर । यद्यप्येषा पूर्वस्मि-
नध्याये व्यारुता तथापि मन्दमतीनां विस्मरणशंकया पुनर्व्याख्याना ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
सर्पवस्वमदिन्तमगोभिरानोअक्तुभिः । इन्द्रविन्द्रायपीतये ॥५॥७॥
सः। पवस्व । मदिन्तम । गोभिः । अञ्जानः । अक्तुभिः ।
इन्दो इति । इन्द्राय । पीतये ॥ ५॥ ७॥
हे मदिन्तम मादयितृतमेन्दो सोम अकुभिरंजनसाधनभूवैगोभिः गोविकारैः पयोभिरंजा-
नोज्यमानः संस्क्रियमाणः सत्वं इन्द्रायेन्द्रस्य पीतये पानाय पवस्व क्षर ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे सप्तमोवर्गः ॥७॥
अध्वर्योइति पंचर्च सप्तविंशंसूक्तं आंगिरसस्य उचथ्यस्या गापत्रं पवमानसोमदेवता-
कं । तथाचानुक्रम्यते-अध्वर्योइति । गतःसूतविनियोगः ।
तब प्रथमा-
अध्वर्योअदिभिःसुतंसोमपवित्रआसूंज। पुनीहीन्द्रायुपानवे ॥१॥
अध्वर्यों इति । अद्रिभिः । सुतम् । सोमम् । पवित्रै ।
आ । सृज। पुनीहि । इन्द्राय । पातवे ॥१॥
हे अध्वर्यो अद्रिभिविभिः सुतमभिपुतं सोमं पवित्रे आसृज । एतदेव दर्शयति इन्द्रा-
येन्द्रस्य पातवे पानाय पुनीहि पावय ॥१॥
अथ द्वितीया-
दिवःपीयूषमुत्तमंसोममिन्द्रायवृत्रिणें । सुनोनामधुत्तमम् ॥ २ ॥
दिवः । पीयूषम्। उत्तमम् । सोमम् । इन्द्राय । वज्निणे।
सुनोतं । मधुमत्तमम् ॥ २॥

·११ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१३०१ हे अध्वर्यको पूर्व मधुमत्तममतिशयेन मधुमन्तं दियोपुलोकस्य पीयूपममृतमुत्तमं श्रेष्ठ सोमं पजिणे बनवते इन्द्राय सुनोनाभिपुणुत ॥२॥ अथ तृतीया- नवत्यईन्दोअन्धसोदेवामोयनते । पर्वमानस्यमरुतः ॥३॥ तव । त्ये । इन्दो इति । अन्धसः । देवाः । मोः । वि। अन्भते । पर्वमानस्य । मरुतः ॥ ३ ॥ हे इन्दो सोम तव संवन्धिनं मधोदकरस्य पवमानस्य पूयमानमंघसोनं कर्मणि षष्ठी रपे से इसे देवाइन्द्रादयोमरुतश्च पनवे व्यामुदते व्यामुवन्तीत्यर्थः ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- त्वंहिसोमवर्धयन्त्सुतोमदायभूर्णपे । उपन्त्स्तोतारमूतये ॥ ४ ॥ त्वम् । हि । सोम । वर्धय॑न् । सुतः। माय । भूर्णये । वर्षन् । स्तोतारम् । ऊतये ॥ ४ ॥ हे सोम सुतोभिषुतस्त्वं वर्धयन् देवान प्रवृद्धान कुर्वन् वृषन् कामान् वर्षन भूर्णये क्षि- पाय मदायोतये रक्षणायच स्तोतारमभिगच्छसीत्यर्थः ॥४॥ अथ पञ्चमी- अभ्यविचक्षणपवित्रंधारयासुतः । अभिवाजमुतश्रवः॥ ५॥८॥ अनि अप । विश्चक्षण । पवित्रम् । धारया । सुतः । अभि । वाम् । उत । अवः॥५॥८॥ हे विचक्षण सोम सुतोभिपुतस्त्वं पवित्रमभि प्रति धारयागच्छ । उतापिचास्माकं वा- । गमनं भवः कीर्तिचाभिरक्षेत्यर्थः ॥५॥ ।। इति सप्तमस्य प्रथमेष्टमोवर्गः॥ ८॥ परिघुतइति पंचर्चमधाविशंसूक्तं ऋष्यायाः पूर्ववद । परियुक्षेत्यनुकान्तं । उक्कोविनियोगः।

·मं०९ अ०२ सू०५२] सप्तमोऽष्टकः १५ तत्र प्रथमा- परिद्युक्षःसनर्भरतार्जनोअन्धसा । सुवानोअपवित्रआ ॥१॥ . परि । युक्षः। सुनतूरयिः । भर॑त् । वाज॑म् । नः । अन्धसा । सुवानः । अर्ष । पवित्रै । आ ॥ १ ॥ घुक्षोदीप्तः सनयिः दीयमानधनः सोमोनोस्माकं वाजं बलमंघसानेनसह परिभरत् प- रिभरतु । अथमत्यक्षस्तुतिः हे सोम सुवानोभिषयमाणस्त्वं पवित्रे आप क्षर ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- तत्नेभिरभिरत्यावारेपरिमियः। सहस्रधारोयात्तना ॥ २ ॥ तर्वप्रनेमिः। अव॑भिः । अन्यः । वारे । परि। प्रियः। सहस्रधारः। यात् । तना ॥२॥ हे सोम तव संबंधी मियोदेवानां पीतिकरः सहस्रधारोबहुधारः वना विस्तृतसारोरसः प्रनेभिः पुराणैः अध्वभिर्मार्गः अन्योवारे वाले दशापवित्रे परियाद परिगच्छति ॥२॥ अथ वीय- चरुनयस्तीखयेन्दोनदानमीडय । वधैर्वधरनवीसय ॥३॥ चुरुः । न । यः। तम् । ईड्डय। इन्दो इति । न । दानम् । ईष्टय । वधैः । वधस्नो इति वधस्लो । ईलय ॥ ३ ॥ हे सोम चरुन चरुरिव यः पूर्णोदनो भवति तमखियास्मान्मापय । अपिच है इन्दो न इदानी दान देयमीवय हे वधस्लो पहारेण प्रलवणशील सोम वधैर्याण्यां महारै खप ॥३॥ अथ चतुर्थी- निशुष्ममिन्दवेषांपुरुहूतुजनानाम् । यो स्माँआदिदेशति ॥४॥ नि । शुष्मम् । इन्दो इति । एषाम् । पुरुहूत । जनानाम् । यः। अस्मान् । आदिदेशति ॥ ४॥ - ·१६ ऋक्संहितामाष्ये [अ०११०१० हे पुरुहूत बहुभिराहूतेन्दो सोम त्वं यः शुष्मोयेषां शत्रुजनानां बलमस्मानादिदेशति पावार्थमाह्वयति एषां शत्रुजनानां तं शुष्मं बलं नि न्यकुर्विति शेषः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- शतंनइन्दकृतिभिःसहस्रवाशुचीनाम् । पर्वखमंहयद्रयिः ॥५॥९॥ शतम् । नः । इन्दो इति । ऊनिधभिः । सहस्रम् । वा । शुचीनाम् । पर्वस्व । महयत्रयिः॥ ५॥ ९ ॥ हे इन्दो सोम मंहयद्रयिः प्रदीयमानधनस्त्वं नोस्साकमूतिभिरूतियोविभक्तिव्यत्ययः रक्षार्थ शुचीनां शुद्धानां दवांशभूवानां सोमानां शव सहस्र वा पवस्व क्षर ॥ ५॥ ॥ इति सक्षमस्य प्रथमे नवमोवर्गः ॥९॥ उराइति चतुर्कचमेकोनत्रिंश सूक्त काश्यपस्यावत्सारस्याएं गायत्रं पवमानसोमदेवताकं तथाचानुकान्तं-उत्तेचतुष्कमवत्सारइति उक्तोविनियोगः । तत्र मथमा- उत्तेशुष्मासोअस्थूरक्षोभिन्दन्तौअद्रिवः । नुदस्वयाःपरिस्पृधः ॥१|| उत् । ते । शुष्मासः । अस्थुः । रक्षः । भिन्दन्तः । अद्रिवः । नुदव । याः। परिस्पृधः ॥ १॥ हे अद्रिवोगाववन् सोम ते तव शुष्मासः शुष्मावेगाः रक्षोराक्षसानभिन्दन्तो विदारयन्तः उदस्थुरुत्तिष्ठन्ति याः परिस्पृधः स्पर्धमानाः शत्रुसेनाः अस्मान् मतिबाधन्ते तास्त्वं नुदस्व.प्रेरय बाधस्वेत्यर्थः ॥ १ ॥ अथ द्विवीया- अयानिनिरोजसारथसङ्गेधनैहिते । स्तवाअविभ्युपाहृदा ॥२॥ अया। निजनिः। ओज॑सा । स्थ सङ्के । धने । हिते । स्तवै। आविभ्युपा । हृदा ॥२॥ - ·मं०९ अ०२ सू०५४ ] सप्तमोऽधकः १७ हे सोम त्वं अयानेन तेनौजसा घलेन निजनिः शत्रून् हन्तुं शीलवान् तं त्वामविज्युषा अभीतेन हदा मनसा युक्तोहं रथसंगेस्माकं रथानां संगे हिने शवपु निहिते धने च निमित्ते स्तवै स्तौमि ॥२॥ अथ तृतीया- अस्य॑व्रताननाधृपेपर्वमानस्यदूदया । जयस्त्वापृतन्यति ॥ ३॥ अस्यं । व्रतानि । न । आधुपै । पर्वमानस्य । दुःध्या । रुज । यः । त्वा । पृतन्यति ॥ ३॥ हे सोम पवमानस्य क्षरतोयस्यास्य वव बतानि कर्माणि ढ्या दुर्बुदिना राक्षसेन ना- धृपे आधर्षयितुमशक्यानि । सत्वं त्वां योदुर्बुद्धिः शत्रुः पृतन्यति योद्धं इच्छति तं रुज बाधस्व ॥३॥ अथ चतुर्थी- तहिन्वन्तिमदच्युतहरिनदीपुवाजिनम् । इन्दुमिन्द्रायमत्सरम् ॥४॥१०॥ तम् । हिन्वन्ति । मदच्युतम् । हरिम् । नदीषु । वाजिनम् । इन्दुम् । इन्द्राय । मत्सरम् ॥ ४ ॥ १० ॥ मदच्युतं मदस्य च्यावयितारं हरि हरितवर्णं वाजिनं बलिनं मत्सरं मदकर तमिन्दं सो- मं नदीषु वसतीवरीष्विन्द्रायेन्द्रार्थं हिन्वन्ति ऋत्विजः प्रेरयन्ति ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे दशमोवर्गः ॥ १० ॥ अस्यपनामिति चतुर्मचं विशं सूक्तं ऋष्याद्या:पूर्ववत् । अस्पपन्नामित्यनुकान्तं । उको- विनियोगः। तत्र प्रथमा- अस्यमत्नामनुद्युतंशुकंदुदुह्वेअह्रयः। पर्यःसहस्रसामूपिम् ॥ १॥ अस्य । मनाम् । अनु । युतम् । शुक्रम् । दुदुहे। अह्रयः । पर्यः सहस्रसाम् । ऋषिम् ॥ १ ॥ ३ ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१ २०१२ अस्य सोमस्य प्रत्नां पुराणां युतं द्योतमानं तनुमनु शुक्र दोसं सहस्रसां अभिलषित- स्यापरिमितस्य कर्मफलस्य दातारं ऋषिं सरणशीलं पयः पातन्यं रसमयः कवयोदुदुहे दुहन्ति ॥१॥ अथ द्वितीया- अयंसूर्यइयोपगपंसरांसिधावति । सप्तमवतआदिवम् ॥ २ ॥ अयम् । सूर्यः इव । उपहा । अयम् । सरांसि । धावति । सप्त । मुस्वतः । आ। दिवम् ॥२॥ अयं सोमः सूर्यइव यथासूर्यः सर्वस्पलोकस्पोपदृष्टा तह कर्मणामुपगुपवष्टा अपि चायं सोमः सरांसि त्रिंशदुक्थपावाणीति केचिद्वर्णयन्ति अपरेतु त्रिंशदहोरात्राणि सरांतीति तानि धावति गच्छति । तथाचयास्क:-तत्रैतद्याज्ञिकावेदयन्ते विशदुक्थपात्राणि माध्यन्दिने सक्नएकदेवतानि तान्येतस्मिन्कालएकेनप्रतिधानेन पिबन्ति तान्यत्र सरांस्युच्यन्ते विशद- परपक्षस्याहोरावारिंशत्पूर्वपक्षस्पेतिनैरुकाइति । अपिचायं सोमोदिवमधिरुत्य सममवतः स. मनदीरातिष्ठति ॥२॥ अथ तृतीया- अविश्वानितिष्ठतिपुनानोर्वनोपरि। सोमौदेवोनसूर्यः ।। ३ ।। अयम् । विश्वानि । तिष्ठति । पुनानः । भुवना ! उपरि । सोमः । देवः। न । सूर्यः ॥ ३॥ पुनानाः प्यमानोयं सोमो विश्वानि सर्वाणि भुवना भुवनानि सर्वेषों भुवनानामुपरि विधति । वरदृष्टान्तमाह-देवोन सूर्यः यथा सूर्योदेवः सर्वेषां भुवनानामुपरि तिष्ठति तद्वदयं सोमोपीत्यर्थः॥३॥ अथ चतुर्थी- परिणोदेवीतयेवाजाँअसिगोमतः। पुनानन्दविन्द्रयुः॥४॥११॥ . १नि०५.११.1 ·मं०९ अ०२ सू०५५] सप्तमोऽष्टकः १९ परि । नः । देवध्वीतये । वाजान् । अर्षसि । गोमतः । पुनानः । इन्दो इति । इन्द्रध्युः॥ ४ ॥११॥ हे इन्दो सोम इन्दयुरिन्द्रकामः पुनानः पूयमानस्त्वं नोस्माकं देववीतये यज्ञाय गोम- तोगोयुक्तानि वाजानन्नानि पर्यर्षसि परितः क्षरेत्यर्थः॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे एकादशोवर्गः॥११॥ यवंयवनइति चतुरूंचमेकत्रिशं सूक्तं काश्यपस्यावत्तारस्याएं गायत्रं पवमानसोमदेवता- कं। पवंयवमित्यनुकान्तं । गतोविनियोगः। तत्र प्रथमा- यवंयवनोअन्धंसापुष्टपुष्टंपरिस्रव । सोमविश्वाचसौभगा ॥१॥ यवम्ध्यवम् । नः । अन्धंसा । पुष्टम्टपुष्टम् । परि । स्त्रव । सोमं । विश्वा । च । सौभगा ॥१॥ हे सोम त्वं नोस्माकं पुष्टंपुष्टं बहुलं यवंयवं पुनःपुनर्युतं रसमन्धसान्नात्मना परिसव धा- रया क्षर । अन्नपार्थपितुस्तृष्णपात्यन्तं पीडितत्वादावाधेचेति द्विभावः । पीडापयोक्तृधर्मो ना- भिधेयधर्मइत्युक्तं । अपिच विश्वा विश्वानि सौभगा सौभगानि धनानि परिसव ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- इन्दोयथातवस्तवोयांतेजानमन्धसः । निर्हिपिप्रियेसंदः॥२॥ इन्दो इति । या । न । स्तवः । यथा । ते । जातम् । अन्धसः । नि । बुर्हिषि । प्रिये । सदः ॥२॥ हे इन्दो सोमान्धसोन्नरूपस्य तव संबन्धी स्तवः स्तवनं स्तोपं तथा तव जातं जन्म यथा मादुर्भूतमस्ति तथात्वं पिये प्रोणयितरि बहिपि अस्मयागे निषदः निषण्णोभव ॥२॥ अथ तृतीया- उतनौगोविदश्ववित्पवखसोमान्धसा । मसूतमेभिरहभिः ।। ३ ।।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१४
उत । नः । गोवित् । अश्ववित् । पर्वस्व । सोम।
अन्धसा । मक्षुतमेभिः । अहेभिः ।। ३ ।।
उतापिच हे सोम नोस्माकं गोविनोपदोश्वविदश्वपदश्च त्वं मसूतमेभिर्मभूनमैरतिशयेन
शीघरहभिरहोभिहेतुभिरंधसानेन पवस्व धारया क्षर ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
योजिनातिनजीयतेहन्तिशत्रुममीत्यं । सर्पवखसहस्रजित् ॥४॥१२॥
यः। जिनाति । न । जीयते । हन्ति । शत्रुम् । अभिहस्य ।
सः। पवस्व । सहस्रजित् ॥ ४॥ १२ ॥
हे सहसजिव सहस्रसंख्यानां शत्रूणां जेवः सोम योभवान जिनाति शत्रून् हन्ति नजीय-
ते स्वयंशवभिनंजीयते नहन्यतइत्यर्थः । शत्रुमभीत्य शत्रु स्वयमभ्येत्य हन्ति नच स्वयं शत्रु-
भिरभिभूयते सत्वं पवस्व क्षर ॥ ४॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे द्वादशोवर्गः ॥ १२॥
परिसोमइति चतुचं द्वात्रिंशं सकं ऋष्पायाः पूर्ववत् । परिसोमइत्यनुकान्तं । उक्तोवि-
नियोगः।
तत्र प्रथमा-
परिसोमऋतंदृहदाशुःपवित्रैअप॑ति । विघ्नवासिदेवयुः ॥१॥
परि । सोमः। ऋतम् । वृहत् । आशुः । पवित्रे । अर्षति ।
विध्धन् । रक्षांसि । देवध्युः ॥ १॥
आशुः क्षिपकारी देवयुर्देवकामः सोमः पवित्रे स्थित्वा रक्षांसि राक्षसान विनन् निनन् ।
बृहन्महद्दतमनं पर्यपनि परिगमयति अस्मभ्यं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
यस्सोमोवाजमर्पतिशतधारांअपस्सुकः । इन्द्रस्यसंख्यमाविशन् ॥२॥

·मं०९ अ०२सू०५७] सप्तमोऽष्टकः
यत् । सोमः । वाजम् । अर्षति । शतम् । धाराः । अपस्युर्वः।
इन्द्रस्य । सख्यम् । आविशन् ॥ २ ॥
ययदा अपस्युवः कर्मकामाः शतं शतसंख्याकाः धाराः सोमस्यधाराः इन्द्रस्य सख्यं
सखित्वं आविशन प्रामुवन्ति । तदा सोमोवाजपन्नमर्पति गमयति असायं प्रयच्छन्तीत्यर्थः॥२॥
अथ तृतीया-
अभिवायोर्पणोदशेजारंनकन्यानूपत । मृज्यसेंसोमसातये ॥३॥
अभि । त्वा । योर्पणः । दर्श जारम् । न । कन्या ।
अनूषत । मृज्यसे । सोम । सातये ॥३॥
हे सोम त्वा त्वां याः दशसंख्याका योषणोंगुलयः कन्या पितृमतीकन्यका जारंन यथा
मियमभिशब्दायते तद्वदायनूपताभिशब्दायन्ते । वाभिः सातयेस्माकं धनस्य लाभाय मृज्यसे
इन्द्राथै शोध्यसे ॥३॥
अथ चतुर्थी-
त्वमिन्द्रोपविष्णवेस्वादुरिन्दोपरिस्रव । नृत्स्तोतॄन्पालंहसः॥४॥१३॥
त्वम् । इन्द्राय । विष्णवे । स्वादुः । इन्दो इति । परि ।
लव । नृन् । स्तोतॄन् । पाहि । अंहंसः ॥ ४ ॥ १३ ॥
हे इन्दो सोम स्वादुः पियरसस्त्वमिन्द्राय इन्द्रार्थं विष्णवे विष्वर्थच परिसव परिक्षर ।
नन् कर्मणां नेतॄन स्तोतॄन् त्वद्विषयाणां स्तुतीनां कर्तृन् अंहसोदुरितात्पाहि रस च ॥ ४॥
॥ इति सप्तमस्य पथमे त्रयोदशोवर्गः ॥१३॥
मवेधाराइवि चतुर्कचं त्रयस्त्रिंशंसूत ऋष्यायाःपूर्ववत् । प्रतेधाराइत्यनुकान्तं । उक्तोविनियोगः।
वनपथमा-
प्रतेधाराअसश्चनौदिवोनयन्तिष्टयः। अच्छावासहस्रिणम् ॥१॥

·२२
ऋक्संहितामाये [अ०१२०१५
पाते । धाराः। असश्चतः । दिवः। न । यन्ति ।
दृष्टयः।अच्छे । वाज॑म् । सहस्रिणम् ॥ १॥
हे सोम ते तव असश्चतः संगरहिताधाराः सहस्रिणमपरिमितसंख्याकं वाजमन्नमच्छा-
सदर्थं प्रयन्ति मगच्छन्ति । तत्रदृष्टान्तः-दिवोन वृष्टयः यथा युलोकात् वर्षधारा निःसंगाः
प्रजानामपरिमितमन्नं प्रयन्ति तददित्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
अभिप्रियाणिकान्याविश्वाचक्षाणोअर्पति । हरिस्तुआनआयुधा ॥२॥
अति । प्रियाणि । काव्य । विश्वा । चक्षाणः।
अर्पति । हरिः । तुआनः। आयुधा ॥२॥
हरिहरितवर्णः सोमो विश्वा विश्वानि मियाणि देवानां प्रीतिकराणि काव्या काव्या-
नि कर्माणि चक्षाणः पश्यन् आयुधा स्वकीयान्यायुधानि तुंजानो राक्षसान्मति मेरयंश्चात्य-
पंति यागं प्रति गच्छति ॥२॥
अथ तृतीया-
समर्मजानआयुभिरिभोराजेवसुव्रतः। श्येनोनवंमुपीदति ॥३॥
सः। ममजानः। आयुभिः । इभः । राजाध्दव ।
सुव्रतः। श्येनः। न । वसु । सीदति ॥ ३ ॥
सुवतः सुकर्मा ससोमः आयुभिर्मनुष्यैः ऋत्विग्भिर्मर्मजानः शोध्यमानः इभोगवायो
राजेव यथा राजा । श्येनोन यथा च श्येनः तथा वंसूदकेषु वसतीवरीषु सीदति ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
सनोविश्ांदिवोवसूतोपृथिव्याअघि । पुनानइन्वाभर ॥ ४॥१४॥
सः। नः । विश्वा । दिवः । वसु । उतो इति । पृथिव्याः।
अधि । पुनानः । इन्दो इति । आ। भर ॥ ४ ॥ १४ ॥

·मं०९ अ०२ सू०५०] सप्तमोऽष्टकः हे इन्दो सोम पुनानः पवमानस्त्वं दिवोधि दिविस्थितानि उतो अपिच पृथिव्याधि पूधियां स्थितानि । अधीवि सप्तम्यर्थानुवादः। विश्वा विश्वानि वसु वसूनि नोस्सन्यमाभराहर ॥४॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ तरसइतिचबुकचं चतुतिशंसूक्तं ऋष्यायाःपूर्ववद । नरत्सइत्पनुकान्तं ।उकोविनियोगः । तत्र प्रथमा- तरत्समन्दीधावतिधारांसुतस्यान्धसः। तत्समन्दीपावति ॥१॥ तरत् । सः। मन्दी। धावति । धारा । सुतस्य । अन्धसः तरत् । सः । मन्दी । धावति ॥ १॥ मंदी देवानां हर्षकरः ससोमः तरव स्तोतॄन् पाप्मनः सकाशाचारपन धावति पवते । तदेव दर्शयति सुतस्याभिपुतस्यांधसो देवानामनात्मकस्य सोमस्य धारा धावतीति । पुनरपि वदेवा- हात्यन्तादरार्थं वरत्समन्दी धावति।यद्वास्याऋचोयास्केनोकोर्थोदृष्टव्यस्तयथा-तरतिसपास मंदी यः स्वौति धावति गच्छत्यूगिति धारासुतस्यांधसो धारयाभियुतस्य सोपस्प मंत्रपूतस्य वाचास्तुतस्येति ॥१॥ अथ द्वितीया- उसावेव नामर्तस्यदेव्यवसः । तत्समन्दीधावति ॥ २ ॥ उला । वेद । वसूनाम् । मतस्य । देवी । अर्वसः। तरत् । सः। मन्दी। धावति ॥२॥ वसूनां धनानां उसोत्सरणशीला पदात्री देवी द्योतमाना स्तूयमानावा यस्य सोमस्य धारा मर्तस्य मनुष्यं यजमान अवसोरक्षितुं वेद जानाति । सिद्धमन्यव ॥ २॥ अथ तृतीया- ध्वस्रयो:पुरुषन्त्योरासहस्राणिदद्महे । तत्समन्दीधावति ॥ ३ ॥ १नि० १३.६.।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०१२०१६
ध्वस्त्रयोः । पुरुःसन्त्योः । आ । सहस्राणि । दद्महे ।
तरत् । सः। मन्दीधावति ॥ ३ ॥
ध्वयोः पुरुषत्योवस्त्रः कश्चिद्वाजा पुरुषन्तिश्च कश्चित् वयोरुभयोरनेवरेवरयोगविवक्ष-
या दिवचनं द्रष्टव्यं । सहस्राणि धनानांसहसाण्याद्महे वयं प्रतिगृहीमःतदस्माभिःमविगृही-
तं धनमुत्तममस्त्विति ऋषिः सोमं पार्थयतइति सोमस्यस्तुतिः । सिद्धमन्यत् । यथा वत्सारएत-
योर्धनानि मतिनयाहैवं वरंतपुरुमीह्रौ मतिजगृहतुः । तथाच शाट्यायनक-अथहथैवरंवपुरु-
मीह्रौ वैददश्वीध्वसयोः पुरुषत्योबहुप्रतिगृह्य गरगिराविवमेनाते तौहस्मांगुल्यासावं मतिमशाते
सावकामयेतामसानाविवेदं सातस्यादातमिवैव नप्रतिगृहीत मितिभावे तच्चतुचमपश्यतां ते-
नपत्यैतां वविवयोरसावं सातमभवदाचमिवैव नपतिगृहीतं सयमविपतिगृह्य कामयेतेत्यादि॥३॥
अथ चतुर्थी-
आयोस्त्रिंशततासहस्राणिन्दद्महे । तत्समन्दीर्घावति ॥४॥१५॥
आ। यो । त्रिशतम् । तना । सहस्राणि च । दोहे।
तरत् । सः । मन्दी । धावति ॥ ४ ॥१५॥
ययोर्ध्वपुरुषत्योविंशतं त्रीणिशतानि सहस्राणि तना वखाण्यादद्महे वयंपतिगृहीमः।
तयोरस्माभिः प्रतिगृहीतं तत्सर्वममतिगृहीतमस्त्विवि सोम ऋषिः मार्थयते इति सोमस्यैवस्तु-
तिः। सिद्धमन्यद ॥४॥
।। इति सप्तमस्य प्रथमे पञ्चदशोवर्गः ॥ १५॥
पवस्वेति चतुचं पंचविशं सूकं ऋण्याद्यापूर्ववत् । परस्खेत्यनुक्रान्तं । गोविनियोगः ।
तत्र प्रथमा-
पर्वखगोजिदश्वजिबिश्वजित्सौमरण्यजित् । मजाद्नमामर ॥१॥
पर्वस्व गोजित् । अश्वजित् । विश्वजित् । सोम।
रण्यजित् । प्रजावत् । रत्नम् । आ। भर ॥१॥

·मं०९ अ०२ सू०५९] सप्तमोऽष्टकः हे सोम गोजिव शत्रूणां गवां जेता अश्वजित् अश्वानामपि जेता विश्वजित विश्वस्य जगतोजेता रण्यजित रमणीयस्य धनस्यापि जेता त्वं परस्त्र धारया क्षर। अपिचारमा प्र- जावर पुवायुपेतं रत्नं रमणीयं धनमाभराहर ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- पर्वस्वायोअदाभ्यापवस्खौपंधीभ्यः। पर्ववधिपणाभ्यः॥२॥ पर्वस्व । अत्भ्यः। अदाभ्यः । पर्वस्व । ओषधीभ्यः । पर्वस्व । धिपणाभ्यः ।। २ ॥ हे सोम त्वमयोवसतीवरीयोदात्याशुझ्यश्च पवस्व क्षर । अपिचौषधीयः पवस्व क्षर । किंच धिपणास्योग्रावस्यः पवस्व क्षर ॥२॥ अथ तृतीया- त्वंसौमपर्वमानोविश्वानिदुरितातर । कविःसीदनिर्हिषि ॥३॥ त्वम् । सोम । पर्वमानः । विश्वानि । दुःहता । तर। कविः। सीद । नि । बहिपि ॥ ३ ॥ हे सोम पवमानः पूयमानः कविः कान्तकर्मा त्वं विश्वानि सर्वाणि दुरिता दुरितानि रा- क्षसः कृतान्युपद्रवाणि तर निराकुरु अस्मिन् पहिपि निषीदच ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- पर्वमानुर्विदोजायमानोभवोमहान् । इन्दोविश्वाअभीदसि ॥४॥१६॥ पर्वमान । स्वः। विदः । जाय॑मानः । अभवः । महान् । इन्दो इति । विश्वान् । अभि । इत् । असि ॥ ४ ॥ १६ ॥ ४

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०१२०१८
हे पवमान सोम त्वं स्वः सवै विदो यजमानाय मपच्छ । अपिच जायमानः प्रादुर्भवन्नेव
महान पूजनीयो भवोसि । किंच हे इन्दो सोम त्वं विश्वान सर्वानेव शत्रून् अश्यसि वेजसा-
भिभवसि ॥ ४॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे पोडशोवर्गः ॥ १६॥
पगायत्रेणेति चतुर्कचं पद्विशं सूत काश्यपस्यावत्सारस्या तृतीयापुरउष्णिक् आद्य-
द्वादशकोधष्टको । शिष्टागायत्रः पवमानः सोमोदेवता । तथाचानुकान्त-मगायत्रेणोपान्त्यापु-
रउष्णिगिति । उतोविनियोगः।
तत्र प्रथमा-
प्रगायत्रेणगायतपर्वमा विचर्षणिम् । इन्,सहस्रचक्षसम् ॥ १॥
प्रागायत्रेण । गायत । पर्वमानम् । विश्चर्पणिम् ।
इन्दुम् । सहस्रचक्षसम् ॥ १॥
विचर्षणि विदृष्टारं सहलचक्षसं बहुदर्शनं पवमानं पूयमानमिन्दुं सोमं गायत्रेण गाय-
नामधेयेन साना मगायत । हे स्तोतारो गानं कुरुत स्तुतेत्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
तत्वासहस्रचक्षसमोसहस्रमणसम् । अतिवारंमपाविपुः ॥२॥
तम् । त्वा । सहस्रचक्षसम् । अथो इति । सहस्रनर्णसम् ।
अति । वारम् । अपाविपुः ॥२॥
है सोम सहस्रचक्षसं बहुदर्शनं अथो अपिच सहस्रमणसं बहुभरणं तमभिपुर्व वा
त्वां वारं वालं दशापवित्र अत्यपाविपुत्विजः पावयन्ति ॥२॥
अथ तृतीया-
अतिवारान्पर्वमानोअसिष्यदत्कुलशाअभिधावति ।
इन्द्रस्यहार्याविशन् ॥ ३॥

·१७
मं०९ अ०३ सू०६१] सप्तमोऽएकः
अनि । वारांन् । पर्वमानः। असिस्यदत् । कुलान् ।
अभि । धावति । इन्द्रस्य । हार्दि। आविशन् ॥ ३ ॥
पवमानः पुयमानः सोमो वारान् अवः वालानत्यतिक्रम्यासिष्यदत्स्पंदते । अपिचेन्द्र-
स्य हार्दि हृदयमाविशन द्रोणानभिधावत्यभिगच्छति ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
इन्द्रस्यसोमराधसेशंपवखविचर्पणे। मुजावतआमेर ॥४॥ १७॥
इन्द्रस्य । सोम । राधसे । शम् । पवस्व । विश्चर्षणे।
प्रजावत् । रेतः । आ । भर ॥ ४ ॥१७॥
हे विचर्षणे विद्रष्टः सोम त्वमिन्द्रस्य राधसे राधनाय संसिध्यै शं सुखकरं रसं पवस्व
क्षर । अपिचास्मायं प्रजावत्पुवायुपेतं रेतउदकमन्नं वा आभराहर प्रयच्छेत्यर्थः ।। ४ ।।
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे सप्तदशोवर्गः ॥१७॥
॥ इति नवमे मंडले द्वितीयोनुवाकः॥२॥
तृतीयेनुवाके सप्त सूक्तानि तवायावीतीति विंशचं प्रथम सूक्तममहीयुर्नामांगिरसऋषिः
गायत्रीछन्दः पवमानःसोमो देवता । तथाचानुकान्तं-अयावीतीशिदमहीयुरिति । उक्तो-
। विनियोगः।
तत्र पथमा-
अयावीतीपरिखवयस्तइन्दोमदेष्वा । अवाहनवतीनवे ॥१॥
अया। बीती । परि । सव । यः। ते । इन्दो इति ।
मदेषु । आ। अवश्अर्हन् । नवतीः । नर्व ॥ १॥
हे इन्दो सोम अयानेन रसेन वीती वात्यै इन्द्रस्य भक्षणाय परिसव परिक्षर। कीडशे-
नरसेनेत्यताह वे तव योरसोमदेषु संग्रामेषु नवतीनवेति नवनवतिसंख्याकाच शवपुरीरया-
। हुन् जघान अमुं सोमरस पीत्वा मत्तःसन्निन्द्र उक्तलक्षणाः शत्रुपुरी धानेतिकृत्वा रसोजघा-
नेत्युपचारः॥१॥

·२०
ऋक्संहितामाष्ये [अ०१२०१९
अथ द्वितीया-
पुरःसद्यइत्याधियेदिवोदासायशम्बरम् । अत्यंतुर्वशंपर्दुम् ॥ २॥
पुरः । सद्यः । इत्याधिये । दिवःदासाय । शम्वरम् ।
अध। त्यम् । तुर्वर्शम् । यदुम् ॥ २ ॥
सय एकस्मिन्नेवाहि पुरः शत्रूणां पुराणि सोमरसोवाहन इत्याधिये सत्यकर्मणे दिवो-
दासाय राजे शंबरं शत्रुपुराणां स्वामिनमधाथ त्यं वे तुर्वशं तुर्दशनामकंराजानं दिवोदासश य-
दुं यदुनामकंराजानं च वशमानयच्च । अत्रापि सोमरसं पीत्वा मत्तःसन इंद्रः सर्वमेवदकार्थीदि-
ति सोपरसेकर्तृत्वमुपचर्यते ॥२॥
अथ तृतीया-
परिणोअश्वमश्वविद्गोमदिन्दोहिरण्यवत् । क्षरासहरिणीरिपः ॥३॥
परि । नः । अश्वम् । अश्ववित् । गोम॑त् । इन्दो इति ।
हिरण्यध्वत् । क्षर। सहस्रिणीः । इपः ॥ ३॥
हे इन्दो सोम अश्वविव अश्वस्य लंभकरत्वं नोस्माकमश्वं गोमद्गोयुक्तं हिरण्यवद्धिर-
ज्योपेतं धनंच परिक्षर । अपिच सहलिणीहूनि इपोन्नानि क्षर ॥३॥
अथ चतुर्थी-
पर्वमानस्यतेवयंपवित्रमभ्युन्दतः सविस्वमारणीमहे ॥ ४ ॥
पर्वमानस्य । ते । वयम् । पवित्रम् । अभिउन्दतः ।
सखित्वम् । आ। कृणीमहे ॥ ४ ॥
हे सोम पवित्रमभ्युदतः पवित्रमभिक्केदयतः पवमानस्य क्षरतश्च ते नव सखित्वं सख्यं
वयममहीयव आंगिरसा आवृणीमहे प्रार्थयामहे ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
येतेपवित्रमूर्मयोभिक्षरन्तिधारया। तेमिनःसोममृळय ॥५॥१८॥

·मं०९ अ०३ सू०६१] सप्तमोऽष्टकः
ये।ते। पवित्रम् । ऊर्मयः। अभिक्षरन्ति । धारया।
तेभिः 1 नः । सोम । मृळय ॥ ५॥ १०॥
हे सोम ये प्रसिद्धाः ते तव ऊर्मयस्तरंगाः पवित्रं धारयाभिक्षरन्ति मिस्तैरूमिभि:-
स्मान्मृळय सुखय ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमेष्टादशोवर्गः॥१८॥
अथ पठी-
सनःपुनानआभररर्यिवीरवतीमिपम् । ईशानःसोमविश्वतः ॥ ६ ॥
सः।नः । पुनानः। आ । भर । रयिम् । वीरस्वतीम् ।
इपम् । ईशानः। सोम । विश्वतः॥६॥
हे सोम विश्वतः सर्वस्य जगतईशानः ईश्वरः सोभिपुतः पुनानः पूयमानस्त्वं नोस्मायं
रयिं धनं वीरवती पुत्राद्युपेतमिपमन्नं चाभराहर ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
ए॒तमुत्यंदशक्षिपौमृजन्तिसिन्धुमातरम् । समादित्येभिरख्यत॥७॥
एतम् । ऊँ इनि । त्यम् । दर्श । क्षिपः। मृजन्ति ।
सिन्धुमातरम् । सम् । आदित्येभिः । अख्यत ॥ ७ ॥
सिंधुमातरं यस्य सोमस्य सिन्धवोमातरोनयोभवन्ति त्वं दमेतमिमं सोमं दशक्षिपो द-
शसंख्याकाअंगुलयो मृजति शोधयति । अपिच सोयं सोमः आदित्येभिरादित्यैः समख्यत
संगच्छते ॥७॥
अथाष्टमी-
समिन्द्रेणोतवायुनासुतर्रातिपवित्रआ। संसूर्यस्यरश्मिभिः॥८॥
सम् । इन्द्रेण । उत । वायुना । सुतः । एति ।
पवित्रं । आ । सम् । सूर्यस्य । रश्मिभिः ॥ ८॥

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०११०२०
सुतोभिपुनः सोमः पवित्रे इन्द्रेण समेति संगच्छति । उतापिच वायुना समेति सूर्यस्प
रश्मिभिर्मयूखैरपि समेति ॥ ८॥
अथ नवमी-
सनोमगायवायवेपूष्णेपवस्वमधुमान् । चारुमित्रेवरुणेच ॥ ९ ॥
सः । नः । भगाय । वायवे । पूणे । पवस्व । मधुमान् ।
चारः। मित्र । वरुणे । च ॥ ९॥
हे सोम मधुमान् मधुररसश्चारुः कल्याणस्वरूपश्च सोभिषुतस्त्वं नोस्माकं यज्ञे भगाय भ-
गाख्यायदेवाय वायवेच पूष्णे खये मित्रे मित्राय देवाय वरुणे वरुणायच पवस्व क्षर ॥९॥
अथ दशमी-
उच्चातेजातमन्धसोदिविषद्भूम्याददे । उग्रंशममहिश्रवः॥१०॥१९॥
उच्चा। ते । जातम् । अन्धसः । दिवि । सत् । भूमिः । आ । ददे ।
उग्रम् । शर्म । महि । अवः ॥ १० ॥१९॥
हे सोम ते तव संबन्धिनोंधसो रसस्पोच्चा उपरि जातं जन्म अपिच दिवि धुलोके सद
विद्यमानं स्वतस्ववसंपन्धि उपमुद्रूण शर्मसुखं महिमहत् श्रवोन्नंच भूमिराददे । भूम्याददइति
पदवयमामनन्ति विसर्जनीयलोपः साहितिकः । भूमिः भौमाजनामादृशाः भूमिष्ठेरादीयत इत्य-
थैः॥१०॥
॥ इति सक्षमस्य मथमे एकोनविंशोवर्गः॥ १९॥
अथैकादशी-
एनाविश्वान्यर्यआद्युम्नानिमानुपाणाम् । सिपासन्तोवनामहे ॥११॥
एना । विश्वानि । अर्यः । आ । द्युम्नानि । मानुपाणाम् ।
सिसासन्तः । वनामहे ।। ११ ।।
एना एनेनानेन सोमेन पानुपाणां मनुष्याणां विश्वा विश्वानि द्युम्नान्यन्नानि भोभि-
गच्छन्तः सिषासन्तः संभकुमिच्छन्तश्च वयं बनामहे संभजामहे ॥ ११ ॥

·मं०९ अ०३ सू०६१]
ससमोडटकः
३१
-
--
अथ द्वादशी-
सनइन्द्राययज्यवेवरुणायमरुभ्यः । वरिवोवित्परिस्रव ॥ १२॥
सः । नः । इन्द्राय । यज्यवे । वरुणाय । मरुत्भ्यः ।
वरिवःवित् । परि । लव ॥ १२ ॥
हेसोम परिवोविदनस्य लंभकः पवमानस्त्वं नोस्माकं यज्यवे यहव्यायेन्द्राय वरुणायच
मरुड्यश्च परिसव धारया क्षर ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
उपोपुजानमसुरंगोभि परिष्कृतम् । इन्टुंदेवाअयासिपुः ॥१३॥
उपो इति । सु । जातम् । अप्तुरम् । गोभिः। अंगम् ।
परिधकतम् । इन्दुम् । देवाः । अयातिपुः ॥ १३ ॥
सुजातं सम्यक् मादुर्भूतं अमुरं वसतीवरीभिः प्रेरित भगं शणां भंजक गोभिगोविकारः
पयोभिः परिष्कृतमलंरुतं संस्कृतमिदं सोमं देवाइन्द्रादयः उपायासिपुरुपागच्छन्ति ।। १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
तमिर्धन्तुनोगिरोवत्संसंशिश्वरीरिव । यदन्द्रस्यदंसनिः॥१४॥
तम् । इत् । वर्धन्तु । नः । गिरः । वृत्सम् । संशिश्वरीदव ।
यः। इन्द्रस्य । हृदम् सनिः॥ १४ ॥
यः सोम इन्द्रस्य हृदंसनिर्हदयस्य संभक्ता भवति तमिचमेव सोमं नोस्माकं गिरः स्तु.
तिरूपावाचः संवर्धन्तु सम्यवर्धयन्तु । तदृष्टान्तः-वत्सं वालं शिश्वरीरिव यथा शिश्ववि-
पपस्कामावरो वत्सं वर्धयन्ति तददित्यर्थः ॥ १४ ॥
ঋথথী-
• अणि सोमशंगवैधुक्षर्खपिप्युपीमिपम् । वर्षांसमुद्रमुक्यम्॥३५॥२०॥

·३२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०२२
अयं । न । सोम । शम् । गवै । धुक्षस्व । पिप्युपीम् । इपम् ।
वर्धं । समुद्रम् । उक्थ्य॑म् ॥ १५॥ २० ॥
हे सोम त्वं नोस्माकं गवे शं सुखमर्प क्षर । अपिच पिप्युपी प्रवृद्धामिपमन्नं धुक्षस्व
पूरय । किंचोक्थ्यं प्रशंस्यं समुमुदकं व वर्धय ॥ १५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे विंशोवर्गः ॥२०॥
अथ षोडशी-
पर्वमानोअजीजनविश्चित्रंनतन्यतुम् । ज्योतिर्वैश्वानरंतहत् ॥३६॥
पर्वमानः। अजीजनत् । दिवः । चित्रम् ।न । तन्यतुम् ।
ज्योतिः । वैश्वानरम् । बृहत् ॥ १६ ॥
पवमानः सोमः बृहन्महद वैश्वानरं वैश्वानराख्यं ज्योविस्तेजोदिवोयुलोकस्य चित्रं
तन्यतुं न अशनिमिवाजीजनदजनयव ॥ १६॥
अथ सप्तदशी-
पर्वमानस्यतेरसोमदौराजन्नदुच्छुनः । विवारमव्यमपति ।। १७ ॥
पर्वमानस्य । ते । रसः । मदः । राजन् । अदुच्छुनः । वि।
वारम् । अन्यम् । अर्पति ॥ १७॥
हे राजन् दीप्यमानसोम पवमानस्प क्षरतः ते तवादुच्छुनोरक्षोवर्जितो मदोमदकरो रसः
अव्यमविपयं वारं वालं दशापवित्रं व्यर्पत्यभिगच्छति ॥ १७॥
अथाटादशी-
पर्वमानरसस्तवदक्षोविराजतिद्युमान् । ज्योतिर्विवनशे ॥१८॥
पर्वमान । रसः । तव । दक्षः। वि । राजति । युष्मान् ।
ज्योतिः। विश्वम् । स्वः। दृशे॥१८॥

·मं०९ अ०३ सू०६१] सप्तमोऽष्टकः
३३
हे पवमान सोम तव त्वदीयोदक्षो वृद्धोधुमान दोसिमान् रसो विरागति प्रकाशते । न
केवलं स्वयमेव प्रकाशते किंतु विश्वव्या स्वः सवै ज्योतिस्तेजश्च दृशे द्रष्टुं करोवीवि शेष|
अथैकोनविंशी-
यस्तेमदोवरेण्यस्तेनापवस्वान्सा । देवावीरघशंसहा ॥ १९॥
यः। ते । मदः । वरेण्यः । तेन । पवस्व । अन्धंसा ।
देवअवीः । अघशंसध्हा ॥ १९॥
हे सोम ते तव देवावीवकामोघशंसहा राक्षसानो हन्ता परेपः सर्वैरणीयो भदोमद-
करो योरसोविद्यते तेन रसेनांधसादनीयेन पवस्व क्षर ) १९॥
अथ विंशी-
--
।
जनित्रममित्रियंसनिजिदिवेदिवे । गोपाउँअश्वसासि ॥२०॥२१॥
जमिः । एवम् । अमित्रियम् । सनिः । वाजम् । दिवेदिवे ।
गोसाः। ऊँ इति । अश्वत्साः। असि ॥ २०॥२१॥
हे सोम त्वममित्रियममित्रभवं वृत्रं शत्रु जग्निहतासि भवसि । किंच दिवेदिवे प्रवि-
दिनं वाजं संग्राम सलिः संभक्तासि । किंच गोपाः गवां दातासि अश्वसाः अश्वानां दातां-
सि ॥२०॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे एकविंशोवर्गः ॥ २१॥
अथकविंशी-
संमिश्लोअरुपोभवसूपस्थामिनधेनुभिः। सीदन्येनोनयोनिमा॥२१॥
सममिश्लः । अरुषः । भव । सुउपस्थाभिः।न।
धेनुभिः। सीदन् । श्येनः।न। योनिम् । आ॥ २१ ॥

·३४
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०१२०२३
हे सोम ई सूपस्थाभिः शोभनोपस्थानाभिः धेनुभिगोभिः गोविकारैः पयोभिरित्यर्थः ।
संमिश्लः संमिश्रितः श्येनोन यथा श्येनः शीघमागत्य स्थानमासीदति तद्वयोनि स्वकीयं
स्थान आसीदन् । न संप्रत्यर्थे । इदानीमरुप भारोचमानोभव ॥२१॥
अथ द्वाविंशो-'
सर्पवस्वयआविथेन्द्रंटवायुहन्तवे । विवांसमहीरपः ॥ २२ ॥
सः। पवस्व । यः । आविथ । इन्द्रम् । तत्राय ।
हन्तवे । वविश्वांसम् । महीः । अपः ॥ २२ ॥
हे सोम यस्त्वं महीमहतीरपो महात्युदकानि वत्रिवांसं निरुंधानं वृत्राय वृत्रं हन्तवे
हन्तुं इन्द्रमाविथ रक्ष । सत्वं पवस्व धारया क्षर । सोमं पीत्वा मत्तः सनिन्द्रो महांत्युदका-
नि निरंधानं वृत्र जघानेत्यर्थः ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशी-
सुवीरांसोवयंधनाजफैमसोममीदः । पुनानोवर्धनोगिरः ॥ २३ ॥
सुध्वीरांसः। व्यम् । धना । जयेम । सोम । मीठः ।
पुनानः । वर्ध। नः । गिरः ॥ २३ ॥
हे मीडः सेक्तः सोम पुनानः पूयमानस्त्वं सुवीरासः सुवीराः कल्याणपुत्राः वयममहीय.
व आंगिरसाः धना शत्रूणां धनानि जयेम शत्रून जित्वा तदीयानि धनानि स्वीकुर्यामेत्यर्थः ।
नोस्माकं गिरः स्तुतिरूपावाचश्च व वर्धय ॥२३॥
अथ चतुर्विंशी-
वोतांसस्तवावास्यामवन्वन्तआमुरः। सोमबतेपुजागृहि।।२४॥
वाऊतासः। तव असा । स्याम । वन्वन्तः । आइमुरः।
सोमै । व्रते' । जागृहि ॥ २४॥

·सप्तमोऽएकः मं०९ अ०३ सू०६३] ३५ हे सोम तव त्वदीयेनावसा रक्षणेन त्वोतासः त्वया रक्षिताः सन्तो वन्वन्तः शत्रून् भज- माना आमुरस्तेपामभिमारकाः स्याम भवेम । व्रतेष्वस्माकं कर्मसु जागृहि प्रबुद्धोभव ॥ २४ ॥ अथ पञ्चविंशी- अपघ्नन्पवतेमधोपसोमोअराव्णः। गच्छन्निन्द्रस्यनिष्कृतम्॥२५॥२२॥ अपनन् । पवते । मृधः । अप । सोमः । अराव्णः। गच्छन् । इन्द्रस्य । निःकृतम् ॥ २५॥ २२ ॥ सोमोमधोहिंसकान् शवूनपनन् मारयन् अराव्णः शक्ती सत्यां धनानामदासुंश्वापान इन्द्रस्य निष्कृतं स्थानं गच्छन् मामुवन पवते धारया क्षरवि ॥२५॥ ॥ इति सप्तमस्य पथमे द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥ अथ पड्ईिशी- महोनोरायआरपर्वमानजहीमधः । राखेन्दोवीरवद्यशः॥२६॥ महः । नः। रायः। आ। भर । पर्वमान । जहि । मृधः । राख । इन्दो इति । वीरध्वत् । यशः॥ २६ ॥ हे पवमानेन्दो सोम नोस्माकं महोमहान्ति रायोधनान्यामराहर । मृधोहिंसकान् शन च जहि मारप । वीखव पुत्रायुपेतां यशः कीर्तिच रास्यास्मभ्यं देहि ॥२६॥ अथ सप्तविंशी- नत्वांशतंचनबुतोराधोदिन्तिमामिनन् । यत्पुनानोमवस्यसै ॥२७॥ न । त्वा । शतम् । चन । हृतः । राधः । दिसंन्तम् । आ। मिनन् । यत् । पुनानः। मखस्यसै ॥ २७ ॥ हे सोम राधोधनमादित्सन्तमादातुमिच्छन्तं त्या त्वां शतं चन रहवोपि हुदोहिंसकाः- बोनपिनन्नहिंसन्ति । कदेत्पवाह यपदा पुनानः पूयमानस्त्वं मसस्पसेस्मयं धनंदावृमि- च्छसि ।। २७ ।।

·३६ ऋक्संहितामाध्ये [अ०१०२४ अथाटाविंशी- पर्वखेन्दोस्पांसुनाधीनोयशसोजनें । विश्वाअपदिपोजहि ॥२८॥ पर्वस्व । इन्दो इति । एषां । सुतः । कृधि । नः । यशसः । जर्ने । विश्वाः। अप । द्विषः । जहि ॥ २८ ॥ हे इन्दो सोम सुतोभिपुतो वृपा सेक्ता त्वं पवस्व धारया क्षर । जने जनपदेषु नोस्मान् पशसोयशस्विनः रूधि कुरु । विश्वाः सर्वान् द्विपोद्देष्टुन शत्रून् अपजहि मारय च ॥२८॥ अथैकोनविंशी- अस्यतेसख्येवयंतवैन्दोद्युम्नउत्तमे । सासघामपृतन्यतः॥२९॥ अस्य । ते । सख्ये । वयम् । तव । इन्दो इति । द्युम्ने । उत्तमे । ससलाम । पृतन्यतः॥ २९ ॥ हे इन्दो सोम अस्पास्मिन् यागे वर्तमानस्य ते तव सख्ये सखित्वे सति वयममहीयव आं- गिरसास्तव त्वदीये उत्तमे श्रेष्ठे धुनेने ति मापाः। तथाचयास्क:-द्युम्नंद्योतयेर्यशोवान्नवेति । पृतन्यनोयुखपिच्छतः शत्रून्सससामाभिभवेम ॥ २९ ॥ অথ বিষয়- । यातेभीमान्पायुधाति॒िग्मानिसन्तिपूर्वणे । रक्षासमस्पनोनिदः॥३०॥२३॥ या। ते । भीमानि । आयुधा । तिग्मानि । सन्ति । धूर्वणे ।रक्ष । समस्य । नः। निदः ॥ ३० ॥ २३ ॥ हे सोम दे तव या यानि भीमानि शत्रूणां भयंकराणि तिम्मानि तीक्ष्णानि आयुधा आयुधानि पूर्वणे शत्रुवधा) सन्ति तैरायुधैः समस्य सर्वस्य शबोनिदोनिन्दापा नोस्मान् रक्ष पाठप ॥३०॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे प्रयोविंशोवर्गः ॥२३॥. १नि०५.५1

·मं०९ अ०३ सू०६२]
सप्तमोऽएकः
३७
एतेअसृग्रमिति त्रिंशदृचं द्वितीयं सूक्तं भार्गवस्य जमदग्गेरार्ष गायत्रं पवमानसोमदेवता.
के । तथाचानुकान्त-एतेअसृजमदगिरिति । गतोविनियोगः ।
तत्र पथमा-
एनेअहमिन्दवस्तिरःपवित्रमाशवः । विश्वान्यभिसौभंगा ॥ १॥
एते । अस्यम् । इन्दवः । तिरः। पवित्रम् । आशर्वः।
विश्वानि । अभि । सौभगा ।। १॥
आशवः शीघ्रा एते पवमानाइन्दवः सोमा विश्वानि सर्वाणि सौभगा सौभगानि धना.
न्यभिलक्ष्य पवित्र तिरः असूनं ऋत्विग्भिः सृज्यन्ते ॥१॥
अथ द्वितीया-
विघ्नन्तोदुरितापुरुसुगाोकायाजिनः । तारुण्वन्तोअर्वते॥२॥
वियन्तः । दुःइता । पुरु। सुगा । तोकार्य । वाजिनः ।
तनां । कृण्वन्तः । अवते ॥२॥
पाजिनो बलवन्तः सोमाः पुरु बहूनि दुरिता दुरितानि विघ्नन्तो विशेषेण नाशयन्तः
तोकायास्माकं पुत्रापार्वतेश्वाय च सुगा सुखानि तना धनानि च रुण्वन्तः कुर्वन्तः निरः पवित्र
सृज्यन्त इति संबन्धः ।। २॥
अथ तृतीया-
कृण्वन्तोवरिवोगवेभ्यपंन्तिमुष्टुतिम् । इलामस्मभ्यसंपतम् ॥३॥
कृण्वन्तः । वरिवः । गर्वे । अभि । अर्पन्ति । सुऽस्तुतिम् ।
दळाम् । अस्मभ्यम् । समुध्यतम् ॥ ३ ॥
अस्माकं गवेस्मभ्यंच संयतं यदास्मान् संयच्छति तद्दरिवोधनमिलामन्नं च रुण्वन्तः
कुर्वतः सोमाः सुष्टुतिमस्मदीयां शोभनां स्तुतिमध्यपत्याभिमुख्येन गच्छन्ति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
अव्यिंशुमायाप्मुदागिरिष्ठाः। श्येनोनयोनिमासदत् ॥४॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०२५
अावि । अंशुः । माय । अप्सु । दक्षः। गिरि स्थाः।
श्येनः । न । योनिम् । आ। असदत् ॥ ४ ॥
गिरिष्ठाः पर्वतेजावोंशुः सोमोमदाय मदार्थमसाव्यभियुतः अप्सु वसतीवरीषु दक्षः प्रवृ-
खश्च भवति । किंच श्येनोन यथा श्येनोवेगेन आगत्य स्थानमासीदति तद्वदयं सोमो योनि
स्वकीय स्थानमसददासीदति ॥४॥
अथ पञ्चमी-
शुभमन्धोदेवातमप्सुधूतोनृभिःसुतः । स्वदन्तिगाव पोभिः॥५॥२४॥
शुभम् । अन्धः । देवश्वातम् । अप्सु । धूतः । नृभिः ।
सुतः । स्वदन्ति । गावः । पर्यःभिः ॥ ५ ॥ २४ ॥
यदेवयानं देवैमाथितं शुभ्रं शोभनमन्धोनं गावः पशवः पयोभिराशिरैः स्वदन्ति स्वादय-
न्ति सोयं सोमो नृभिनेभित्विग्भिः सुतोभिषुतःसन्नप्सु वसतीवरीषु धूतः शोधितोभवति ॥५॥
।। इति सक्षमस्य पथमे चतुर्विंशोवर्गः ॥२४॥
अथ पष्ठी-
आदीमश्वनहेतारोशंशुमनमृताय । मध्वोरसंसधमादें ॥६॥
आत् । ईम् । अश्वम् । न । हेतारः । अश्रूशुभन् । अमृताय ।
मध्वः। रसम् । सधमादै ॥६॥
आदनन्तरं हेतारः मेरकाऋत्विजः सधमादे यज्ञे ईमेनं मध्वोमदकरस्य सोमस्य रस
अमृतायामरणायावं नाश्वमिवाशुशुभन शोभयन्ति ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
यास्तेधारामधुश्चनोसंग्रमिन्दऊतये । ताभिःपवित्रमासंदः ॥ ७॥
याः। ते । धाराः । मधुश्रुतः । अटूपम् । इन्दो इति ।
ऊतये । ताभिः पवित्रम् । आ. असदः ॥ ७ ॥

·मं०९ अ०३ सू०६२] सप्तमोऽष्टकः
हे इन्दो सोम ते तव मधुश्श्रुतो मधुररसस्य श्चोतयिन्योयाधारा ऊतये रक्षणाय असूम-
मसृज्यन्त ताभिर्धाराभिस्त्वं पवित्रमासदआसोद ॥७॥
अथाष्टमी-
सोअप॑न्द्रायपीतयैतिरोरोमांण्यत्ययो । सीदन्योनावनेष्वा॥८॥
सः। अर्ष । इन्द्राय । पीतये । तिरः रोमाणि । अव्यया ।
सीदन् । योना । वनेषु । आ॥ ८॥
हे सोम सोभिपुतस्त्वं अव्यया अव्ययानि अविमयानि रोमाणि वालानि तिरस्ति-
रस्कुर्वन् वनेषु पात्रेषु योना योनौ स्थाने आसीदनिन्द्रायेन्द्रस्य पीतये पानापार्ष क्षर ॥ ८॥
अथ नवमी-
वमिन्दोपरिसवस्वादिष्टोअङ्गिरोभ्यः । वरिवोविहृतंपर्यः ॥ ९ ॥
त्वम् । इन्दो इति । परि । स्मव । स्वादिष्टः।
आङ्गिरःभ्यः । वरिवः वित् । घृतम् । पयः॥ ९॥
हे इन्दो सोम स्वादिष्ठः स्वादुतमो वरिवोविदस्मदभिलषितस्य धनस्य लंभकश्च त्वमं-
गिरोज्योंगिरसामर्थाय घृतमाज्यं पयश्च परिस्रव परिक्षर ॥९॥
अथ दशमी-
अयंविचणिहितःपर्वमानःसचेतति । हिन्वानआप्यंढहत्॥१०॥२५॥
अयम् । विचर्षणिः। हितः । पर्वमानः। सः। चेतति ।
हिन्वानः । आप्यम् । वृहत् ॥ १० ॥२५॥
विचर्षणिविद्रष्टा हितः पात्रेषु निहितः पवमानः अयं सोम आप्यमप्सुभवं बृहन्महदनं .
हिन्वानः प्रेरयन सचेतति सर्वैः सज्ञायते ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य पथमे पञ्चविंशोवर्गः ॥२५॥

·।
ऋक्संहितामाध्ये [अ०११०२७
अथैकादशी-
एपपारपंवतःपर्वमानोअशस्तिहा । करद निदाशुषे ॥११॥
एपः । राषिश्वतः । पर्वमानः । अशस्तिहा।
करत् । वसूनि । दाशुपै ॥ ११ ॥
वृषा कामानां सेक्ता वृषवतो वृपकर्मा अशस्तिहा राक्षसानां हन्ता पवमान एपसोमो
दाशुपे हविषां दाने यजमानाय वसूनि धनानि करव करोति मयच्छतीत्यर्थः ॥११॥
अथ द्वादशी-
आप॑वस्वसहस्रिणयिंगोमन्तमश्विनम् । पुरुश्चन्द्रपुरुस्पृहम्।।१२॥
आ। पवस्व । सहनिर्णम् । रयिम् । गोमन्तम् ।
अश्विनम् । पुरुश्चन्द्रम् । पुरुःस्पृहम् ॥ १२ ॥
हे सोम त्वं सहसिणं बहुसंख्याकं गोमन्तं गोभिरुपेतमश्विनमश्ववन्तं पुरुश्चन्द्र बहूनां
हर्षकं पुरुस्पृहं बहुस्मृहणीयं रयिं धनमापवस्व परिक्षर ॥१२॥
अथ त्रयोदशी-
पस्यपरिपिच्यनेमज्यानआयुभिः । उरुगायःकविक्रतुः ॥१३॥
एपः । स्यः। परि । सिच्यते । मर्मुज्यमानः । आयुभिः ।
उरुगायः। कवितुः॥ १३ ॥
उरुगायो बहुस्तुतिः कविक्रतुः कांतपज्ञः कान्तकर्मा वा स्यः सएपोयं सोम आयुधिर्म-
नुष्यमन्यमानः शोध्यमानः परिपिच्यते ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
सहस्रोनिःशतामघोविमानोरजसःकविः । इन्द्रायपवतेम।।१४॥
सहस्र ऊतिः । शतध्मंघः। विमानः । जसः। कविः।
दन्द्राय । पवते । मदः ॥ १४॥

·मं०९ अ०३ सू०६२] सप्तमोऽष्टकः
सहस्रोतिरपरिमितरक्षणः शतमघो बहुधनो रजसो लोकस्य विमानो निर्माता कविः
क्रान्तकर्मा मदो मदकरः सोमइन्दायेन्द्रार्थं पववे धारया क्षरवि ॥१४॥
अथ पंचदशी-
गिराजातहस्तुतइन्दुरिन्द्रायधीयते । वियोनावसताविव॥१५॥२६॥
गिरा । जातः । इह । स्तुतः । इन्दुः । इन्द्राय । धीयते ।
विः । योना । वसतौडईव ॥ १५ ॥ २६ ॥
जातः मादुर्भूतः गिरा स्तुत्या स्तुतश्चेन्दुः सोम इहास्मिन्यते योना योनौ स्वस्थाने इ-
न्दायेन्द्रार्थं वसताविव विपक्षी यथा स्ववासे तथा धीयते निधीयते ॥१५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे पइिंशोवर्गः ॥२६॥
अथ पोडशी-
पर्वमानःसुतोनृभिःसोमोवामिवासरत् । चमूपुशमनासदम् ॥१६॥
पर्वमानः । सुतः । नृषिः । सोमः । वाज॑म्टइव । असरत् ।
चमू । शर्मना। आइसदम् ॥ १६ ॥
ऋभिभिविग्भिः सुतोभिपुतः पवमानः सोमश्च चमूषु चमसेषु शक्मना बलेनासद-
मुपवेष्टुं वाजमिव युद्धमिव स्थानमसरत्सरति ॥१६॥
अथ सप्तदशी-
तंत्रिपत्रिवन्धुरेरथेयुञ्जन्तियातवे । कपीणांसप्तधीतिभिः॥१७॥
तम् । निष्पृष्ठे। त्रिवन्धुरे । रथे । युञ्जन्ति । यातवे ।
ऋषीणाम् । सुप्त । धीतिमिः ॥१७॥
त्रिपृष्ठे विषवणपृष्ठे त्रिवधुरे त्रिवेदवंधुरे ऋषीणांरथे यज्ञरथे । सोमं सप्त समभिः धी-
विभिश्छंदोभिः यातवे देवान्प्रतिगन्तुं युंजन्ति ऋत्विजोयोजयन्ति ॥ १७ ॥

·१२
फक्संहिताभाष्ये [अ०११०२८
अथाष्टादशी-
तंसौतारोधन॒स्मृतमाशुंवााययातवे । हरिहिनोतवाजिनम्॥१८॥
तम् । सोतारः । धनस्पतम् । आशुम् । वाजाय।
यातवे । हरिम् । हिनोत । वाजिनम् ॥ १८ ॥
हे सोतारोभिषवकार ऋत्विजः धनस्सृतं धनानां स्मष्टारं वाजिनं बलिनं आशुं वेगवंत
सोमात्मकं हरिमश्वं वाजाय यज्ञारख्यं संग्रामं यातवे गंतुं हिनोत मेरयत । यथा योद्धारोयुद्धं
गंतुं बलिनं वेगवंमश्वं मेरयन्ति तद्वत् यज्ञमभिगन्तुं वलवन्तं सोमं प्रेरयतेति भावः ॥ १८ ॥
अथैकोन विशी-
आविशन्कलशंसुनोविश्वाअर्पमिश्रियः । शूरोनगोपुतिष्ठति।।१९।।
आविशन् । कलशम् । सुतः । विश्वाः । अर्पन् ।
अभि। श्रियः । शूरः । न । गोपु । तिष्ठति ॥ १९ ॥
सुनोभिपुतः सोमः कटशं दोणमाविशन् विश्वाः सर्वाः श्रियः संपदोत्यपन अस्मान-
भिगमयन गोषु शत्रूणां परापु शूरोन यथाशूरो निःशंकस्तिष्ठति तद्वद्यज्ञेषु निःशंकस्तिष्ठ-
ति॥ १९॥
अविशी-
आतंइन्दोमदायकंपोदुहन्त्यायवः। देवादेवेभ्योमधु॥२०॥२७॥
आ।ते । इन्दो इति । मयि । कम् । पर्यः । दुहुन्ति ।
आयवः । देवाः । देवेभ्यः । मधु ॥ २० ॥ २७ ॥
हे इन्दो सोम ते तव मधु मधुभूतं पयः पेयरसं देवाः स्तोतारः आयवोमनुष्या मदाय के
मदार्थ देवेश्य इन्द्रादिश्यः आदुहन्ति ॥ २० ॥
॥ इति सप्तमस्प प्रथमे सप्तविंशोवर्गः ॥२७॥

·मं०९ अ०३ सू०६२] सप्तमोऽएका
अथैकविंशी-
आनःसोमपवित्रआसृजतामधुमत्तमम् । देवेभ्योदेवश्रुत्तमम्॥२१॥
आ। नः । सोमम् । पवित्रै । आ। सृजतं । मधुमत्तमम् ।
देवेभ्यः । देवश्रुत्तमम् ॥२१॥
हे ऋत्विजो नोस्माकं देवश्रुत्तममत्यन्तं देवैः श्रूयमाणं मधुमत्तम अतिशयेन मधुमन्तं
सोमदेवेश्य इन्दायर्थं पवित्र दशापवित्रे आसृजन साधयत ॥२१॥
अथ द्वाविंशी-
एतेसोमाअसक्षतगणानाःश्रवसेमहे । मदिन्तमस्यधारया ॥२२॥
एते । सोमाः । असूक्षत । गृणानाः। श्रवसे । महे।
मदिन्तमस्य । धारया ॥ २२ ॥
गृणानाः स्तूयमाना एते इमे सोमा महे महते अवसे अन्नाय मदिन्तमस्य मादपिटतम-
स्य रसस्य धारया असृक्षत ऋत्विग्भिः सृज्यन्ते ॥२२॥
अथ त्रयोविंशी-
अभिगव्यानिवीननृम्णार्पुनानोअसि। सुनाजःपरिसव ॥२३॥
अभि । गव्यानि । वीतये। नृम्णा । पुनानः।
अर्षसि । सनतध्वाजः । परि । सव ॥ २३ ॥
हे सोम पुनानः पूयमानोयस्त्वं वीतये भक्षणाय गव्यानि गोसंवन्धीनि नृम्णा नृम्णानि
धनानि क्षीरादीन्यायपस्यभिगच्छसि । सत्वं सनबाजोदीयमानान्नःसन् परिस्रव परिक्षर ॥२३॥
अथ चतुर्विशी-
उतनोगोमतीरिपोविश्वाअर्षपरिष्टुमः । गृणानोज़मर्दग्निना॥२४॥
उत । नः। गोमतीः । इपः । विश्वाः । अप।
परिस्तुभः । गृणानः। जमत अग्निना ॥ २४ ॥

·.
ऋक्संहितामाण्ये [अ०१ व०२९
उतापिच हे सोम जमदग्मिनाना ऋषिणा मया गृणानः स्तुपमानस्त्वं नोस्माकं गोमती-
गोंभिर्युक्तानि परिष्टुभः परितः श्रोतव्यानि विश्वाः सर्वाणि इषोन्नान्यर्ष गच्छ अस्मत्यमेवं-
विधान्यन्नानि देहीत्यर्थः ॥२४॥
अथ पञ्चविंशी-
पर्वखवाचोअग्रियःसोमचित्राभिरुतिभिः।
अभिविश्वानिकान्यां ॥ २५ ॥ २८॥
पर्वस्व । वाचः । अग्रियः । सोम । चित्राभिः।
ऊतिभिः । अभि । विश्वानि । काव्यया॑ ॥ २५॥२८॥
हे सोमाग्रियोमुख्यस्त्वं चित्राभिः पूजनीयरूविभीरक्षणैः सह वाचोस्मदीयाःस्तुतीः अ-
भिपवस्व । एतदेव दर्शयति-विश्वानि सर्वाणि काव्या काव्यानि स्तुत्यात्मकानि वाक्यान्यभि
पवस्वेति ॥२५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥
अथ पइिंशी-
त्वंसमुद्रियां पौग्रियोवाचईरय॑न् । पर्वस्वविश्वमेजय ॥ २६॥
त्वम् । समुद्रियाः । अ॒पः । अयः । वाचः।
ईरयन् । पर्वस्व । विश्वम् एजय ॥ २६ ॥
हे विश्वमेजय विश्वकंपक सोमाग्रियोमुख्यस्त्वं वाचईरयन् मेरयन समुद्रियाान्त-
रिक्षाण्यपउदकानि पवस्व धारया क्षर ॥ २६ ॥
अथ सप्तविंशी-
तुभ्येमाभुवनाकवेमहिम्नेसोमतस्थिरे। तुभ्यमन्तितिसिन्धवः ॥२७॥
तुभ्यं । इमा। भुव॑ना । कवे । महिम्ने । सोम।
तस्थिरे । तुभ्यम् । अर्पन्ति । सिन्धवः ॥२७॥

·मं०९ अ०३ सू०६२] सप्तमोऽष्टकः १५ हे कवे क्रान्तकर्मन् सोम तुस्य तुभ्यं तव महिन्ने इमा इमानि भुवना भुवनानि वस्थिरे तिष्ठन्ति त्यामेव पुरस्कुर्वन्तीत्यर्थः । अपिच सिंधवोनयस्तुभ्यमेवाति गच्छन्ति त्वदाज्ञामेवानु- पालयन्तीत्यर्थः ॥ २७॥ अथार्विशी- प्रतैदिवोनदृष्टयोधारांयन्त्यसश्चतः । अभिशुकामुपस्तिरम्॥२८॥ प्र।ते । दिवः । न । दृष्टयः। धाराः। यन्ति । असश्चतः । अभि । शुक्राम् । उपस्तिरम् ॥ २८ ॥ हे सोम ते तव असश्चतोसंगाधारा दिवोन्तरिक्षादृष्टयोन वर्षाणीव शुक्रां शुक्लवर्णी शु- कुवर्णैरविलोमनिर्मितमुपस्तिर मुपस्तीर्यमाणं पवित्रमभि मति प्रयन्ति ॥ २८ ॥ अथैकोनविंशी- इन्तयेन्,पुनीतनोग्रंदक्षायसाधनम् । ईशानीतिरांधसम् ॥२९॥ इन्द्राय । इन्दुम् । पुनीतन । उयम् । दक्षाय। साधनम् । ईशानम् । वी निराधसम् ॥ २९॥ हे ऋत्विजः उपमुटूर्ण दक्षाय बलस्य साधनं करणं ईशानं धनानामीश्वरं वीतिराधसं उत्तधनं इन्दुं सोमं इन्दायेन्द्रार्थं पुनीतन पुनीव ॥ २९ ॥ अथ विशी- पर्वमानतः कविःसोमपवित्रमासंदत् । दर्धत्स्तोत्रेसुवीर्यम्॥३०॥२९॥ पर्वमानः । ऋतः। कविः । सोमः । पवित्रम् । आ। असदत् । दधत् । स्तोत्रे । सुध्वीर्यम् ॥ ३० ॥२९॥ ऋतः सत्यभूतः कविः कान्तकर्मा पवमानः सोमोस्मदीये स्तोत्रे सुवीर्य शोभनवीय द- धव प्रयच्छन् पवित्रमासददासीदति ॥३०॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे एकोनविंशोवर्गः ॥२९॥ । । --

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०३१
आपवस्वेति विंशचं तृतीयं सूक्तं काश्यपस्य निधुरा गायत्रं पवमानसोमदेवताकं ।
वधाचानुकान्त-आपवस्वनिध्रुविः काश्यपइति । गतोविनियोगः ।
तत्र प्रथमा-
१॥
आपवखसहस्रिणसिौमसुवीर्यम् । अस्मेश्रवासिधारय ।। १ ।।
आ। पवस्व । सहस्रिणम् । रयिम् । सोम।
सुध्वीर्यम् । अस्मे इति । अवांसि । धारय ॥ १ ॥
हे सोम त्वं सहस्रिणं बहुसंख्याकं सुवीय शोभनवीय रयिं धनमापवस्वाभिमुख्येन क्ष-
र अपिचास्मे अस्मासु अवांस्यन्नानि धारय स्थापय ॥ १
अथ द्वितीया-
इपमूर्जंचपिन्वसइन्द्रायमत्सरिन्तमः । चमूष्पानिपौदसि ॥२॥
इपम् । ऊर्जम् । च । पिन्वसे । इन्द्राय ।
मत्सरिन्ध्तमः । चमूषु । आ। नि । सीदसि ॥२॥
हे सोम मत्सरिन्तमः अतिशयेन मदयितमः त्वमिन्द्रायेन्द्रार्थमिपमन्नमूर्ज रसंच पिन्व-
से क्षरसि । अपिच चमूपु चमसेवानिपीस तिष्ठसि ॥ २॥
अथ तृतीया-
सुतइन्द्रायुविष्णवेसोमःकलशेअक्षरत् । मधुमाँअस्तुवायवे ॥३॥
सुतः । इन्द्राय । विष्णवे। सोमः । कल”।
अक्षरत् । मधुमान् । अस्तु । वायवे ॥ ३ ॥
इन्द्रायेन्द्रार्थ विष्णवे विष्णवर्थच वायवे वाय्वर्थच सुतोमिषुतोयः सोमः कलशे द्रोण-
कलशे अक्षरद क्षरवि सोयं सोमो मधुमान मधुररसवानस्तु भवतु ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
एनेस्याशवोनिहरीसिभ्रवः । सोमांऋतस्यधारया ॥४॥

·मं०९ अ०३ सू०६३] सप्तमोऽष्टका १७ एते । अस्यम् । आशवः । आत । हरीसि । बभ्रवः । सोमाः । ऋतस्य । धारीया ॥ ४ ॥ बधवोषध्रुवर्णा आशवः शीया एते इमे सोमा ऋतस्योदकस्य धारया असृग्रन् सृज्यन्ते हरांसि रक्षास्यति गच्छन्तिच ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- इन्दंवर्धन्तोअतुःकृण्वन्तोविश्वमार्यम् । अपघ्नन्तोअराव्णः॥५॥३०॥ इन्द्रम् । वर्धन्तः । अपस्तुरः । कृण्वन्तः । विश्वम् । आर्यम् । अपनन्तः । अराव्णः ॥५॥ ३० ॥ इन्द्रवर्धन्तो वर्धयन्तोसुर उदकस्य प्रेरका विश्व सोमं अस्मदीयकर्मार्थ आर्य भई लण्वतः कुर्वन्तोराव्णो दातृनपनन्तोविनाशपन्तः आयर्षन्तीवि उत्तरया संवन्धः॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य पथमे त्रिंशोवर्गः ॥३०॥ अथ पष्ठी- सुताअनुस्वमारोभ्यन्तिवः । इन्द्रंगच्छन्तुइन्दवः ॥ ६॥ सुताः । अनु । स्वम् । आ। रजः । अभि । अर्षन्ति । बभ्रवः। इन्द्रम् । गच्छन्तः । इन्दवः ॥६॥ बनवो बभ्रुवर्णाः सुताअभिषुता इन्दवः सोमाः इन्दमागच्छन्तः आभिमुख्येन प्रामुवन्तः खं स्वकीयं रजः स्थानमनु प्रति अभ्यर्षन्ति अभिगच्छन्ति ॥ ६ ॥ अथ सप्तमी- अयार्पवस्वधारयाययासूर्यमरौचयः । हिन्वानोमानुपीरपः॥७॥ अया। पवस्व । धारया। ययां । सूर्यम् । अरोचयः। हिन्वानः । मानुषीः । अपः ॥७॥ । --

·ऋक्संहितामाष्ये
[अ०१२०३२
हे सोम मानुपीमनुष्याणां हितान्यप उदकानि हिन्वानः प्रेरयन् त्वं यया धारया सूर्य-
मरोचयः प्रकाशयस्तया अया अनया धारया पवस्व क्षर ॥ ७॥
अथाष्टमी-
अयुक्तसूरतशपर्वमानोमनावधि । अन्तरिक्षणयातवे ॥८॥
अयुक्त । सूरः । एतशम् पर्वमानः । मनौ ।
अधि । अन्तरिक्षेण । यातवे ॥ ८ ॥
पवमानः पूयमानः सोमो मनावधि मनुर्मनुष्यः तस्मिन्मनुष्ये इत्यर्थः अन्तरिक्षण यात.
वे गन्तुं सूरः प्रेरकस्य सूर्यस्यैतशमश्वं । एतग्वा एतश इत्यश्वनामसुपाठात् । अयुक्त युंक्ते ॥८॥
अथ नवमी-
उतत्याहरितोदशसूरॊअयुक्तयातवे । इन्दुरिन्द्वइतिब्रुवन् ॥ ९॥
उत । त्याः। हरितः । दर्श । सूरः । अयुक्त।
यातवे । इन्दुः । इन्द्रः। इति । ब्रुवन् ॥ ९॥
उतापिचेन्दुः सोमः इन्द्रइति ब्रुवन् त्या वा दश दशसंख्याका हरितो दिशः प्रति यात-
वे गन्तुं सूरः सूर्यस्यैतशमयुक्त युनक्ति ॥९॥
अथ दशमी-
परीतोायसुतंगिइन्द्रायमत्स॒रम् । अव्योवारपुसिञ्चत ।।१०॥३१॥
परि । इतः । वायवे । सुतम् । गिरः । इन्द्राय ।
मत्सरम् । अन्यः । वारेषु । सिञ्चत ॥ १० ॥३१॥
हे गिरः स्तोतारोयूयं वायवे वाय्वर्थ इन्द्रायेन्द्रार्थच सुतमभिपुतं मत्सरं मदकर सोममि-
नोभिषवदेशादुद्धृत्य अव्यः अवेवारेषु वालेषु परिपिंचव ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे एकत्रिशोवर्गः ॥३१॥

·मं०९ अ०३ सू०६३ ] सप्तमोडटकः
४९
अथैकादशी-
पर्वमानविदारयिमस्मभ्यंसोमदुष्टरम् । योदूणाशौवनुष्यता॥११
पर्वमान । विदाः। रयिम् । अस्मभ्यम् । सोम ।
दुस्तरम् । यः । दुःनशः । वनुष्यता ।। ११ ॥
हे पवमानसोम योरयिर्वनुष्यवा हिंसकेन शत्रुणा दूणाशोनाशयितुमशक्यः तं शत्रुभि-
दुष्टरं रयिं धनं अस्मभ्यं विदा देहि ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
अभ्यर्पसहस्रिणयिंगोमन्तमश्विनम् । अभिवाजमुतश्रवः॥१२
अभि । अर्प । सहस्त्रिणम् । रयिम् । गोमन्तत् ।
अश्विनम् । अभि । वाजम् । उत । अवः॥ १२ ॥
हे सोम त्वं सहलिणं बहुसंख्याकं गोमन्तं गोभियुक्तमश्विनं अश्ववंद रपि धनमाय-
पस्मिानभिगमय । उतापिच वाजं बलं अवोनं चास्मानभिगमय ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
सोोदेवोनसूयॊदिभिःपवतेसुतः । दधानःकलशेरसम् ॥ १३ ॥
सोमः । देवः । न । सूर्यः। अदिनिः । पवते ।
सुतः । दधानः । कलशे । रसम् ॥ १३॥
देवोन देवइव सूर्यो रोचमानः सोमोदिभिविभिः सुवोभिपुतः सन् कसरो द्रोणकटरों
रसं दधानो धारपन् पवते धारया क्षरति ॥ १३ ॥
अघ चतुर्दशी-
तेधामान्याांशुकाऋतस्यधारया । वाजंगोमन्तमसरन् ॥११॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१५०३३
एते । धामानि । आर्यां । शुकाः । ऋतस्य । धारया।
वार्जम् । गोमन्तम् । अक्षरनु ॥ १४ ॥
एते अभिपुता इमे शुक्रादीप्ताः सोमा आर्या आर्याणां श्रेष्ठानां यजमानानां धामानि गृ-
हान् पति गोमन्तं गोभिर्युक्तं वाजमन्नं ऋतस्योदकस्य धारया अक्षरन क्षरन्ति ।।१४॥
अथ पञ्चदशी-
सुंताइन्द्रायवत्रिणेसोमासोदध्याशिरः। पवित्रमत्यक्षरन् ॥१५॥३२॥
सुताः। इन्द्राय । वजिणे । सोमासः । दधिआशिरः।
पवित्रम् । आति । अक्षरन् ॥ १५ ॥ ३२ ॥
वत्रिणे वज्रवते इन्द्रायेन्द्रार्थ सुवाअभिपुता दध्याशिरः दधिसंस्कृताः सोमासः सोमाः
पवित्रमत्यतिक्रम्याक्षरन् धारया क्षरन्ति ॥ १५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे द्वाविंशोवर्गः ॥ ३२॥
। अथ पोडशी-
प्रसोममधुमत्तमोरायेअर्पपवित्रआ। मदोयोदेववीतमः ।। १६ ।।
प्रा सोम । मधुमत्तमः । राये । अर्प । पवित्रे । आ।
मर्दः । यः। देववीतमः ॥ १६ ॥
हे सोम तव योमदोरसो मधुमत्तमोत्यन्तं मधुमान् देववीतमोतिशयेन देवकामश्च तं रस
रायेस्माकं धनार्थ पवित्र मार्प धारया क्षर ।। १६॥
अथ सप्तदशी-
नीमजन्यायवाहरिनदीपुंजिनम् । इन्दुमिन्द्रायमत्सरम्॥१०॥
तम् । ईमिति ! मृजन्ति । आयवः । हरिम् । नदीपुं। वाजिनम् ।
इन्दुम् । इन्द्राय । मत्सरम् ॥ १७ ॥

·मं०९ अ०३ सू०६३ ] सप्तमोऽष्टका
५१
हरि हरितवर्णं वाजिनं बलिनं मत्सरं मदकरं तं पवमानमीमेनमिन्दं मत्सरं सोममाय-
वोमनुष्याझविजः इन्द्रायेन्द्रार्थं नदीषु वसतीवरीषु मृजन्ति मार्जयन्ति ॥ १७॥
अथाटादशी-
आपवस्वहिरण्यवदश्वोवत्सोमवीरवत् । वाजंगोमन्तमार॥१८॥
आ। पवस्व । हिरण्यध्वत् । अव॑श्वत् । सोम । वीरवत् ।
वाजम् । गोमन्तम् । आ । भर ॥१०॥
हे सोम त्वं हिरण्यवत् सुवर्णोपेतमश्ववदश्वयुक्तंच वीरवत् पुत्रायुपेतंच धनमापवस्वा.
स्मान् प्रति क्षर । अपिच गोमन्तं पशुभिरुपेतं वाजमन्नमाभरास्मभ्यमाहर || १८]
अथैकोनविंशी-
परिवाजेनवाजयुमन्योवारेपुसिञ्चत । इन्द्रायमधुमत्तमम् ॥ १९॥
परि । वाजे । न । वाजयुम् । अन्यः । वारेषु । सिञ्चत ।
इन्द्राय । मधुमत्तमम् ॥ १९॥
वाजयुं युद्धकामं मधुमचममतिशयेनमधुमन्तं सोममिन्द्रायेद्रार्थं अन्यः अवेरपु वाटपु
दशापवित्रे वाजे न युद्धेइव हे ऋत्विजः परिपिंचत ।। १९ ।।
1
अथ विंशी-
कृविजन्तिमपंधीभिर्विांअवस्यवः । पाकनिकदपति॥२०॥३३॥
कविम् । मृजन्ति । मज्यम् । धीभिः । विप्राः । अवस्यवः ।
सपा । कनिकत् । अर्पति ॥ २० ॥ ३३ ॥
अवस्पयो रक्षणकामा विमामेधाविनविनः धीभिरंगुलीभिमन्य मनीयं करि कां-
न्तकर्माणं यं सोमं मृजन्ति मर्जपन्ति सोयं वृषा सेवकः सोमः कनिक्दत् शब्दकुर्वन् अर्पवि
धारया क्षरति ॥२०॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे वयसिंशोपर्गः ॥३३॥

·ऋक्संहितामाध्ये [अ०११०३५
अथैकविंशी-
कृपणंधीभिरसुरंसोममृतस्यधारया। मृतीविप्राःसमस्वरन. ॥ २१॥
वर्षणम् । धीभिः। अ॒प्तुरम् । सोमम् । ऋतस्य । धारया।
मती । विप्राः। सम् अस्वरन् ॥ २१ ॥
विपा मेधाविनऋत्विजः वृषणं कामानां वर्षकं आतुरमपपिरकं सोमं धीभिरंगुलीभिर्म-
वी मत्या च भवस्योदकस्य धारया समस्वरन्मेरयन्ति ॥२१॥
अथ द्वाविंशी-
पर्वखदेवायुपगिन्द्रंगच्छतुमर्दः । वायुमारोहधर्मणा ॥ २२ ॥
पर्वस्व । देव । आयुषक् । इन्द्रम् । गच्छतु । ते । मदः ।
वायुम् । आरोह । धर्मणा ॥ २२॥
हे देव योदमान सोम पवस्व धारया क्षर । अपिच ते तव मदो मदकरोरस मायुपगनु-
पतमिन्द्रं प्रतिगच्छतु । अपिच त्वं वायु धर्मणा धारकेन रसेनारोह प्रामुहि ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशी-
पर्वमाननितोशसेरपिसोमवाप्यम् । मियःसमुद्रमाविश ॥ २३ ॥
पर्वमान । नि । तोशसे । रयिम् । सोम । अवाव्यम् ।
मियः। समुद्रम् । आ। विश ॥ २३ ॥
हे पवमान सोम यस्त्वं अवाप्यं श्रवणीयं रयिं शत्रूणां धनं नितोशसे नितरां पीडयसि
सत्वं मियःसन् समुद्रं द्रोणकलशमाविश ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
अपघ्नमवसेमधातुवित्सोममत्सरः । नुदस्वादेवयुंजनम् ॥ २४॥
अपघ्नन् । पवसे । मृधः । ऋतुवित् । सोम । मत्सरः ।
नुदस्वं । अदॆवध्युम् । जनम् ॥ २४ ॥

·मं०९ अ०३सू०६३] सप्तमोऽष्टकः
हे सोम मत्सरो मदकरो यस्त्वं मृधोहिंसकान् शत्रून् अपमन् मारयन् ऋतुविदसायं
पज्ञां प्रयच्छन् पवसे क्षरसि । सत्वमदेवयुमदेवकामं जनं राक्षसवर्ग नुदस्व परेप ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविंशी-
पर्वमानाअसूक्षतसोमाःशुक्रासइन्दवः। अमिविश्वानिकाव्या॥२५॥३४॥
पर्वमानाः । असूक्षत । सोमाः । शुक्रासः । इन्द॑वः । अभि ।
विश्वानि । कान्या ।। २५ ।। ३४ ।।
शुक्रास उज्ज्वला इन्दवोदीमाः पवमानाः क्षरन्तः सोमाः विश्वानि कान्या काव्यानि
स्तोत्राण्यभ्यमुक्षत सृज्यन्ते ऋत्विग्भिः ॥२५॥
॥ इति सम्मस्य मथमे चतुर्विंशोवर्गः ॥ ३४ ॥
अथ पहुंशी-
पर्वमानासआशवःशुभ्रारमिन्दवः । नन्तोविश्वाअपदिपा२६॥
पर्वमानासः। आशवः । शुभ्राः । असृग्रम् । इन्द॑वः । नन्तः।
विश्वाः । अप। द्विपः ॥ २६ ॥
आशवः शीमाः शुभ्राः शोभनाः पवमानासः क्षरन्त इन्दवो दीमाः सोमा विश्वाः सर्वा-
दिपोद्वेष्ट्वन शवूनपमन्नो मारयन्तः असृग्रमसृज्यन्ते ॥ २६ ॥
अथ सप्तविंशी-
पर्वमानाविपर्यन्तरिक्षादसक्षत । पृथिव्याअधिसानवि ॥२७॥
पर्वमानाः। दिवः । परि । अन्तरिक्षात् । असृक्षत । पृथिव्याः।
आधि। सानवि ॥२७॥
पवमानाः सोमाः दियो युटोकादन्तरिक्षाच पृथिव्या भूम्याअघि सानावि समुच्छिते देश
देवयजने पर्यसूक्षत सृज्यन्ते ॥ २७॥

·५२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०३५
अथैकविंशी-
वृषणंधीभिरसुरंसोममृतस्यधारया । मतीविमाःसमस्वरन.॥२१॥
तर्पणम् । धीभिः। अपतुरंम् । सोमम् । ऋतस्य । धारया।
मती । विप्राः। सम् ।अस्वरन् ॥२१॥
विमा मेधाविनऋत्विजः वृपणं कामानां वर्षकं असुरमपमेिरकं सोमं धीभिरंगुलीभिर्म-
वी मत्या च अवस्योदकस्य धारया समस्वरन्प्रेरयन्ति ॥२१॥
अथ द्वाविंशी-
पर्वखदेवायुपगिन्द्रंगच्छतुमदः। वायुमारोहधर्मणा ॥ २२ ॥
पर्वस्व । देव । आयुषक् । इन्द्रम् । गच्छतु । ते । मदः ।
वायुम् । आरोह । धर्मणा ॥ २२ ॥
हे देव चोवमान सोम पवस्त्र धारया क्षर । अपिच वे तव मदो मदकरोरस आयुपगनु-
पकमिन्द्रं प्रविगच्छतु । अपिच त्वं वायु धर्मणा धारकेन रसेनारोह मामुहि ॥ २२ ॥
अथ योविंशी-
पर्वमाननितौशसेरपिसोमवायम् । मियःसमुद्रमाविश ॥२३॥
पर्वमान । नि । तोशसे । रयिम् । सोम । अवाय॑म् ।
मियः । समुद्रम् । आ। विश ॥ २३ ॥
हे पवमान सोम यस्त्वं अवाप्यं श्रवणीयं रयिं शवणां धनं निवोशसे नितरां पीडयसि
सत्वं पियःसन् समुद्रं द्रोणकलशमाविश ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
अपघ्नन्वसेमृधःकनुवित्सोममत्सरः । नुदस्खादेवगुंजनम् ॥ २४॥
अपघ्नन् । पवसे । मृधः । कतुवित् । सोम । मत्सरः ।
नुदस्व । अदेवध्युम् । जनम् ॥ २४॥

·मं०९ अ०३सू०६३] सप्तमोऽष्टका
हे सोम मत्सरो मदकरो यस्त्वं मृधोहिंसकान् शत्रून् अपनन् मारयन् ऋतुविदस्मायं
प्रज्ञा प्रयच्छन् पवसे क्षरसि । सत्वमदेवयुमदेवकामं जनं राक्षसवर्ग नुदस्व परेय ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविंशी-
पर्वमानाअसक्षतसोमाःशुका इन्दवः।अभिविश्वानिकाव्यां॥२५॥३४॥
पर्वमानाः । असृक्षत । सोमाः । शुक्रासः । इन्द॑वः। अभि ।
विश्वानि । काव्या ॥ २५ ॥ ३४ ॥
शुक्रास उज्ज्वला इन्दवोदीताः पवमानाः क्षरन्तः सोमाः विश्वानि काव्या काव्यानि
स्तोत्राण्यभ्यसूक्षत सृज्यन्ते ऋत्विग्भिः ॥२५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे चतुर्विंशोवर्गः ॥ ३४ ॥
अथ पईिशी-
पर्वमानासआशःशुभ्रास्ग्रमिन्द॑वः । नन्तोविश्वाअपहि॥२६॥
पर्वमानासः । आशवः। शुभ्राः । अस्यम् । इन्द॑वः । घ्नन्तः।
विश्वाः । अप । द्विषः ॥२६॥
आशवः शीघाः शुभ्राः शोभनाः पवमानासः क्षरन्त इन्दवो दीमाः सोमा विश्वाः सर्वा-
द्विषोद्वेष्टन शत्रूनपनन्तो मारयन्तः असृग्रमसृज्यन्ते ।। २६ ॥
अथ सप्तविंशी-
।
पर्वमानादिवस्पर्यन्तरिक्षादसूक्षत । पृथिव्याअघिसानवि ॥२७॥
पर्वमानाः। दिवः । परि । अन्तरिक्षात् । असृक्षत । पृथिव्याः।
आधि । सानवि ॥ २७॥
पवमानाः सोमाः दिवो युटोकादन्तरिक्षाञ्च पृथिव्या भूम्पाअधि सानवि समुच्छिते देशे
देवयजने पर्यसूक्षत सृज्यन्ते ॥२७॥

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०१२०३६ अथाधाविशी- पुनानःसौमधारयेन्दोविश्वाअपत्रिधः । जहिरक्षांसिसुक्रतो॥२८॥ पुनानः । सोम। धार॑या । इन्दो इति । विश्वाः। अप । सिधः। जहि । रक्षासि सुक्रतो इति सुटकतो ॥२८॥ हे इन्दो दीत सुक्रतो सुकर्मन् सोम धारया पुनानः पूयमानस्त्वं विश्वाः सर्वान् निधो वेष्टन् शत्रून् रक्षांसि राक्षसांश्चापजहि मारय ॥२८॥ अथैकोनविंशी- अपघ्नन्त्सोमरक्षोभ्यर्पकनिकदत् । द्युमन्तंशुप्ममुत्तमम्॥२९॥ अपनन् । सोम । रक्षसः । अभि । अप । कनिक्रदत् । द्युतमन्तम् । शुष्मम् । उत्तमम् ॥ २९॥ हे सोम त्वं रक्षसो रक्षांस्यपमन् विनाशयन् कनिकदच्छब्दकुर्वन घुमन्तं दीप्तिमन्तमु- त्तम श्रेष्ठं शुष्मं बलमत्यास्मान् पति पवस्व ॥२९॥ अथ विशी- अस्मेव निधारयसोमंदिव्यानिपार्थिवा। इन्दोविश्वानिवार्या॥३०॥३५॥ अस्मे इति । वसूनि । धारय । सोमं । दिव्यानि । पाथिवा इन्दो दति । विश्वानि । वार्या ॥ ३० ॥ ३५ ॥ हे इन्दो दीत सोम दिव्यानि दिविभवानि पार्थिवा पार्थिवानि पृथिव्यां जावानि च विश्वा सर्वाणि वार्या वार्याणि वरणीयानि वसून्यस्मेस्मासु धारय मक्षिप ॥३०॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे पंचत्रिंशोवर्गः ॥ ३५॥ वृपासोमेति विशदृचं चतुर्थसू मारीचस्य कश्यपस्याप गायत्रं पमानसौम्यं । तथा- चानुकान्तं-वृपासोमकश्यपइति । उक्तोविनियोगः।

·मं.१ अ०३ सू०६४] सप्तमोऽष्टक: तत्र पथमा- वृषांसोमधुमौअमिपदिवसपंवतः। उपाधर्माणिदधिपे ॥१॥ सपा । सोम । युष्मान् । असि । शर्मा देव । वृषवतः। सपा । धर्माणि । दधिषे ॥१॥ हे सोम वृपा वर्षकस्त्वं धुमान दीप्तिमानसि । अपिच हे देव द्योतमान सोम वृपावं - पवतो वर्षणशीलकर्मासि । किंच हे सोम वृषा वं धर्माणि देवानां मनुष्याणां च हितानि क- मर्माणि दधिषे धारयसि ॥१॥ अथ द्वितीया- वृष्णस्तवृष्ण्यंशवोपावनंपामदः । सत्यपन्थपेर्दसि ॥२॥ तृष्णः । ते । वृष्ण्यम् । शवः । वा । वर्नम् । कृपा । मदः । सत्यम् । उपन् । सपा । इत् । असि ॥ २ ॥ हे वृषन् कामानां वर्षक सोम वृष्णो वर्पितुस्ते तव शवोबलं वृष्ण्यं वर्षणशीलं भवति । वनं तवभजनमपि वृषा वर्षणशीलं । मदस्तवरसोपि वृषा वर्षणशीलः । सत्यं सत्यमेव त्वं वृषेव वर्षणशीलएवासि भवसि ॥२॥ अथ हतीया- अश्वोनचक्रदोरपासंगाईन्दोसमर्वतः। विनोरायेदुरोरधि ॥ ३ ॥ अश्वः। न । चक्रदः सपा । सम् । गाः। इन्दो इति । सम् । अतः। वि । नः। राये। दुरः। वृधि ॥ ३॥ हे इन्दो सोम वृपा त्वं अश्वोनाश्वइव संचक्रदः संकंदसे । अपिच गाः पशूनर्वतोश्वां- भास्मयं संप्रयच्छसीतिशेपः । किंच नोस्माकं राये धनाय दुरोद्वाराणि विवृधि विवृतानि

·ऋक्संहितामाष्ये
.
[अ०१३०३७
अथ चतुर्थी-
असक्षतमाजिनौगन्यासोमा॑सोअश्वया । शुक्रासौवीरयाशवः॥४॥
असक्षत।प्र। वाजिनः। गया। सोमासः। अश्वध्या।
शुक्रासः । वीरध्या। आशवः ॥ ४ ॥
वाजिनो बलवन्तः शुक्रासः शुक्राउज्वलाः आशवो वेगवन्तश्च सोमासः सोमाः गच्या
गवेच्छया अश्वयाश्वेच्छया च वीरया पुत्रेच्छयाच पासूक्षत ऋत्विग्भिः सृज्यन्ते ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
शुम्भानाकतायुभिज्यानागस्त्योः । पर्वन्तेवाअव्यये॥५॥३६॥
शुभमानाः। तयुभिः । मृज्यमानाः।
गस्त्योः। पर्वन्ते । वारे । अव्यये ॥५॥ ३५ ॥
ऋतायुभिर्यज्ञकामैः शंभमानाः अलंक्रियमाणा गभस्त्योः गभस्तिभ्यां बाहुण्यां । गभस्ती
बाहू इति बाहुनामसुपाठात् । मृज्यमानाः शोध्यमानाः सोमाः अन्यये अविमये वारे वाले प-
वित्र पवन्ते क्षरन्ति ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे ट्विंशोवर्गः ॥ ३६॥
अथ पष्ठी-
विश्वादाशुपेवसुतोमांदिव्यानिपाधिका । पर्वतामान्तरिक्ष्या॥६॥
ते । विश्वा । दाशुपै। वसुं । सोमाः। दिव्यानि ।
पार्थिवा। पर्वन्ताम् । आ । अन्तरिक्ष्या ॥ ६ ॥
ते सोमा दिव्यानि दिविभवानि पार्थिवा पार्थिवानि पृथिव्यां संभूतानि चान्तरिक्ष्या अ-
न्तरिक्षाण्यन्तरिक्षजातानिच विश्वा विश्वानि वसु वसूनि धनानि दारापे हविषां मदाने पज-
मानाय पवन्वां क्षरन्तु ॥६॥

·मं०९ अ०३ सू०६१] सप्तमोऽएकः अथ सप्तमी- पर्वमानस्यविश्ववित्पतेसर्गाअसूक्षत । सूर्यस्येवनश्मयः ॥ ७॥ पर्वमानस्य । विश्ववित् । प्र । ते । सर्गाः । असृक्षत । सूर्यस्यध्दव । न । रश्मयः ।। ७॥ हे विश्वपिद्विश्वस्य द्रष्टः सोम पवमानस्य क्षरतः ते तव सर्गाः प्रसृज्यमाना धाराः सूर्य- स्येव श्मयः सूर्यस्य किरणाइव प्रकाशमानाः। नेति संपत्यर्थे । इदानी मासूक्षत मासृज्यन्त॥७॥ अथाष्टमी- केतुंरुण्यन्टिवस्परिविश्वारूपाभ्यर्पसि । समुद्रःसमिपिन्वसे ।।८।। केतुम् । कृण्वन् । दिवः । परि । विश्वा । रूपा । अनि। अर्पसि । समुद्रः । सोम। पिन्वसे ॥ ८॥ हे सोम समुद्रः समुद्रवन्ति यस्मादसाः ससमुद्रः सत्वं केतुं मज्ञानं रुण्वन् कुर्वन अस्मा- कं विश्वा विश्वानि रूपा रूपाणि दिवोन्तरिक्षादयस्पभिपवसे परिपिवसे नानाविधानि धनानि चास्मभ्यं प्रयच्छसि ॥८॥ अथ नवमी- हिन्यानोवामिष्यसिपर्वमानविधर्मणि । अकान्देवोनसूर्यः ॥ ९॥ हिन्वानः । वाचम् । इप्यसि । पर्वमान । विधर्मणि। अान् । देवः । न । सूर्यः ॥ ९॥ हे पवमान सोम हिन्वानः मेर्यमाणस्त्वं वाचं शन्दमिप्यसि पेरयसि । कदेत्यवाह-पदा तव रसः सूदेिवोन देवइव विधर्मणि विधारके पवित्र अशानमीत् तदेत्यर्थः ॥९॥ अथ दशमी- इन्दुःपविष्टचेतनःमियःकानांमती । सृजदम्वीरिव।। १०॥३७॥ ८ ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१३०३९ इन्दुः । पविष्ट । चेतनः। मियः। कवीनाम् । मती । सृजत् । अवम् । रथीः इव ॥ १०॥३७॥ चेतनः प्रज्ञापकः पियोदेवानां मीतिकरः इन्दुः सोमः कवीनां कान्तकर्मणां स्तोतॄणां मती मत्या स्तुत्या पविष्ट पवते । अश्वं हयं रथीरिव रथीवोमि सजद सृजति च ॥ १० ॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे सप्तविंशोवर्गः ।। ३७ ॥ अथैकादशी- मिर्यस्तैपवित्रआर्देवावीपर्यक्षरत्। सीदन्नृतस्य॒योनिमा॥११॥ ऊर्मिः । यः। ते । पवित्रं । आ । देवअवीः । परि अक्षरत् । सीदन् । ऋतस्य । योनिम् । आ॥११॥ हे सोम ते तव योदेवावीर्देवकामः अमिस्तरंगः ऋतस्य यज्ञस्य योनि स्थानं आसीदन् पवित्र पर्यक्षरव परिक्षरति तमूर्मि सृजनीवि पूर्वन संबन्धः ॥११॥ अथ द्वादशी- सनोअपवित्रआमोयोदेववीतमः । इन्दविन्द्रायपीतये ॥१२॥ सः । नः । अर्प । पवित्र । आ । मदः । यः। देवध्वीतमः । इन्दो इति । इन्द्राय । पीतये ॥ १२॥ हे इन्दो यस्त्वं देववीतमः अतिशयेन देवकामो मदोमदकरश्च भवसि । सत्वं नोस्माकं पवित्रे इन्द्रायेन्द्रस्य पीतये पानायाापवस्व ।। १२ ।। अथ त्रयोदशी- इपेपवस्वधारयामृज्यमांनोमनीपिभिः। इन्दोरुचाभिगाईहि।।१३।। इपे । पवस्व । धारया। मृज्यमानः । मनीषिभिः । इन्दो इति । रुचा। अभि । गाः। दहि ॥ १३॥ । १

·मं०९ अ०३ सू०६१] सप्तमोऽष्टकः
हे इन्दो सोम मनीपिभित्विग्भिः मृज्यमानः शोध्यमानस्वमिपेस्माकमन्नाय धारया
पवस्व क्षर । रुचा रोचमानेनान्धसा गाः पशूनभीसभिगच्छ ॥ १३ ॥
-
अथ चतुर्दशी-
पुनानोवरिवस्कृध्यूर्जजनायगिर्वणः। हरेटजानआशिरम् ॥११॥
पुनानः । वरिवः । कृधि । ऊर्जम् । जनाय । गिर्वणः
हरे। सृजानः। आशिरम् ॥ १४ ॥
हे गिर्वणो गीभिर्वननीय हरे हरितवर्ण सोम आशिरं क्षीरं प्रविसृजानो विसृज्यमानः
पुनानः पूयमानस्त्वं जनाय यजमानार्थ वरिवोधनमूर्जमन्नंच रुधि कुरु ॥ १४ ॥
अथ पञ्चदशी-
पुनानोदेवीतयइन्द्रस्ययाहिनिष्कृतम्।युतानोजिभिर्यतः॥१५॥३८॥
पुनानः। देवध्वीतये । इन्द्रस्य । याहि । निःकृतम् ।
द्युतानः । वाजिनिः । यतः ॥ १५॥ ३८॥
हे सोम द्युतानो दीप्यमानो वाजिभिः बलिभिर्यजमानैर्यतः संगृहीतो देववीतये यज्ञार्थ
पुनानः पूयमानस्त्वं इन्द्रस्य निष्कृतं स्थानं याहि गच्छ॥१५॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमेष्टत्रिशोवर्गः॥३८॥
अथ षोडशी-
प्रहिन्वानासइन्दवोच्छौसमुद्रमाशवः । धियाजूताअसक्षत॥१६॥
प्रा हिन्वानासः । इन्दवः । अच्छं । समुद्रम् ।
आशवः । धिया। जूताः । असक्षत ॥ १६ ॥
भाशवो वेगवन्त इन्दवः सोमाः समुद्रमन्तरिक्षमच्छ पति हिन्वानासोहिन्दानाः मेर्यमा-
णाः धिया अंगुल्या जूताः कष्टाश्च मासूक्षत सृज्यन्ते ॥ १६॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०१व०१०
अथ सप्तदशी-
मर्मजानासआयवस्थासमुद्रमिन्दवः । अग्मन्नृतस्य॒योनिमा ।।१७॥
मर्मजानासः। आयवः। व्या । समुद्रम् । इन्द॑वः ।
अग्मन् । ऋतस्य । योनिम् । आ॥ १७ ॥
मर्मजानासो मर्मज्यमानाः आयवोगन्तार इन्दवः सोमाः वृथायासं विनैव समुदमन्तरिक्ष
गच्छन्ति । एतदेव दर्शयति ऋतस्योदकस्य योनि स्थान आग्मन् गच्छन्तीति ॥ १७ ॥
अथाष्टादशी-
परिणोयाह्यस्मयुर्विश्वावसून्योज॑सा । पाहिनःशर्मवीरवत् ॥१८॥
परि । नः । याहि । अस्मध्युः । विश्वा । वसूनि ।
ओजसा । पाहि । नः । शर्म । वीरवत् ॥ १८ ॥
हे सोमास्मयुरस्मत्कामस्त्वं नोस्माकं विश्वा विश्वानि वसूनि धनानि ओजसा बलेन सह
परियाहि रक्षार्थं परिगच्छ । अपिच नोस्माकं वीरवद पुत्रवत् शर्म गृहं पाहि रक्ष ॥१८॥
अथैकोनविंशी-
मिमातिवहिरेतशःपदंयुजानकक्वभिः । प्रयत्समुद्रआहितः॥१९॥
मिमाति । वह्निः । एतशः। पदम् । युजानः।
ऋभिः।प्र। यत् । समुद्रे । आधहितः॥ १९ ॥
हे सोम यद्यदा योवहिर्वहनशील एतशोश्वः मिमाति शब्दकरोति ऋक्तभित्विभिः
स्तोवृभिः पदं युजानो यज्ञे युंजानो निदधव स्तोत्रश्रवणार्थमागच्छति च । सतदा यज्ञवाहका-
श्वात्मा त्वं समुद्रे उदके वसतीवरीषु माहितोभवसि ॥ १९ ॥
अथ विशी-
आयद्योनिहिरण्यय॑माशुतस्य॒सीदति। जात्यांचेतसः॥२०॥३९॥

·१
मं०९ अ०३ सू०६४] सप्तमोऽष्टका
आ। यत् । योनिम् । हिरण्ययम् । आशुः । ऋतस्य ।
सीदति । जाति । अचेतसः ॥ २० ॥ ३९ ।।
ययदाशुर्वेगवान् सोम ऋतस्य यज्ञस्य हिरण्ययं हिरण्मयं योनि स्थानं हिरण्यपाणिर-
भिपुणोतीत्युक्तमासीदति । तदानीममचेतसो जहाति विसृजति अस्तोतॄणां यज्ञं नाभिगच्छति ।
किंतु स्तोतृणामेव यज्ञमभिगच्छतीत्यर्थः ॥ २०॥
॥ इति सप्तमस्य प्रथमे एकोनचत्वारिंशोवर्गः ॥३९॥
अथैकविंशी-
अभिवेनाअनूपतेर्यक्षन्तिपर्चेतसः । मजन्त्यविचेतसः ॥ २१ ॥
अभि । वेनाः । अनूपत । इयक्षन्ति । प्रचेतसः ।
मजन्ति । अविश्चेतसः ।। २७॥
वेनाः कान्ताः स्तोतारोन्यनूपत सोपमभिष्टुवन्ति मचेतसः सुमतयः इपक्षन्ति यष्टुमिच्छ-
न्ति च । अविचेतसो विशिष्टपतयो विचेतसः अविचेतसोविपरोतमतयइत्यर्थः मनन्ति निमन-
न्ति । येसोमं नाभिष्टुभन्ति न यजति च ते नरके पतन्तीत्यर्थः ॥ २१॥
अथ द्वाविंशी-
इन्द्रायेन्दोमरुत्वतेपर्वस्वमधुमत्तमः । ऋतस्युयोनिमासदम् ॥२२॥
इन्द्राय । इन्दो इति । मरुत्वते । पर्वस्व ।
मधुमत्तमः। ऋतस्य । योनिम् । आरसदम् ॥ २२ ॥
हे इन्दो सोम मधुमत्तमोतिशयेन मधुमान् त्वं तस्य यज्ञस्य योनि स्थानमासदमुपवे-
९ मरुत्वते इन्द्रायेदार्थ पवस्व क्षर ॥२२॥
अथ त्रयोविंशी-
तत्वाविभावचोविदःपरिष्कृण्वन्तिवेधसः । सन्त्वामजन्यायवः ॥२३॥

·।
६२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१ व०११
तम् । स्वा । विप्राः । वचःविदः । परि । कृण्वन्ति ।
वेधसः । सम् । त्वा । मृजन्ति । आयवः ॥ २३ ॥
हे सोम तं पवमानं त्वा त्वां विपाः माज्ञा वेधसः कर्मणांकर्तारो वचोविदः स्तोवारः
परिष्कण्वन्ति अलंकुर्वन्ति । अपिच त्वा त्वामायवोमनुष्याः संमृजन्ति सम्यक् शोधयन्ति॥२३॥
अथ चतुर्विंशी-
रसंतेमित्रोअर्यमापिबन्तिवरुणःकवे । पर्वमानस्यमरुतः॥२४॥
रसम् । ते । मित्रः अर्यमा । पिबन्ति । वरुणः।
कवे । पर्वमानस्य । मरुतः ॥ २४ ॥
हे कवे क्रान्तकर्मन् सोम पवमानस्य क्षरतस्ते तव रसं मित्र अर्यमा च वरुणश्च मरु-
तश्चैते सर्वेदेवाः पिबन्ति ॥ २४ ॥
अथ पंचविशी-
त्वंसोमविपश्चितपुनानोवाचमिष्यसि । इन्दौसहस्रमणसम्॥२५॥४०॥
त्वम् । सोम । विपःचितम् । पुनानः । वार्चम् ।
इप्यसि । इन्दो इति । सहस्रपर्णसम् ॥ २५॥ ४० ॥
हे इन्दो दोप्तसोम पुनानः पूयमानस्त्वं विपश्चितं प्रज्ञया पवित्रां सहस्रभर्णसं बहुभरणां
वाचमिष्यसि मेरयसि ॥ २५॥
॥ इति सप्तमस्य पथमे चत्वारिंशोवर्गः॥ ४०॥
अथ पड्डिंशी-
उतोसहस्रभर्णसंवाचंसोममखस्युवम् । पुनानन्दवानर ॥२६॥
उतो इति । सहस्रमणसम् । वाचम् । सोम ।
मखस्युवम् । पुनानः । इन्दो इति । आ। भर ॥ २६ ॥

·मं०९ अ०३ सू०६१] ससमोऽष्टकः उत्तो अपिच हे इन्दो दीमसोम पुनानः पूयमानस्त्वं सहसभर्णसं सहलभरणां मखस्युवं धनकामां यज्ञकामां वाचमस्मस्यमाभराहर ॥२६॥ अथ सप्तविंशी- पुनानइन्दवेपांपुरुहूतजनानाम् । प्रियःसमुद्रमाविश ।। २७ ।। पुनानः। इन्दो इति । एषाम् । पुरुहूत । जनानाम् । प्रियः । समुद्रम् । आ । विश ॥ २७॥ हे पुरुहूत बहुभिराहूत इन्दो सोम पुनानः पूयमानस्त्वं एपामस्मिन् यागे स्तोत्रं कुर्व- वां जनानां मियः सन् समुद्रं द्रोणकलशमाविश पविश ॥२७॥ अथाटाविंशी- दविद्युतत्यारुचापरिष्टोभन्त्याकृपा। सोमाःशुक्रागाशिरः॥२८॥ दविद्युतत्या । रुचा । परिष्टस्तोभन्या । कृपा । सोमाः । शुक्राः । गोआशिरः॥ २०॥ शुक्रा उज्ज्वलाः दविद्युतत्या योतमानया रुचा दीया परिष्टोभत्या परितः शब्दायमानया रुपा धारयाच युक्ताः सोमाः गवाशिरो भवन्ति गव्येन पयसा मिश्रिता भवन्तीत्यर्थः ॥ २८ ॥ अथैकोनविंशी- हिन्वानोहेतृभिर्यतआवाजाज्यक्रमीत् । सीदन्तोवनुपौयथा ॥२९॥ हिन्वानः। तृभिः।। यतः। आ। वाम् । वाजी। अक्रमीत् । सीदन्तः । वनुषः । यथा ॥ २९ ॥ वाजी बलवान् सोमो हेभिः प्रेरकैः स्तोतभिः हिन्वानः स्तोत्रैः मेर्यमाणो यतः संपतः सन् वाजं यागाल्यं युद्धमाक्रमीदाक्रमति । तत्रदृष्टान्तः यथावनुपोहन्तारोभटाः सीदन्तोयुद्ध प्रविशन्त. आक्रमन्ति नदित्यर्थः ॥ २९ ॥ ।

·क ६३ ऋक्संहितामाप्ये [अ०११०४५ अथ त्रिंशी- अधक्सोमवस्तयेसंजग्मानोदिवःकविः । पर्वस्वसूर्योदृशे॥३०॥४॥ अधक् । सोम। स्वस्तये । सम्जग्मानः । दिवः । कविः । पर्वस्व । सूर्यः । दुशे ॥ ३० ॥ ४१ ॥ हे सोम कविः कान्तः सूर्यः सुवीर्यस्वं ऋधक् ऋभुवन् । तथाचयास्क:-अधगितिपृ- थग्भावस्यानुभवचनं भवत्यथाप्युभोत्यर्थेदृश्यतइति । संजग्मानः संगच्छमानः स्वस्तये दृशे द्- शनायच दिवः धुलोकाद पवस्व क्षर ॥ ३०॥ ॥ इति सप्तमस्य प्रथमे एकचत्वारिंशोवर्गः॥४१॥ वेदार्थस्यप्रकाशेन वमोहार्दनिवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गमवर्तकश्रीवीरयुकभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सा- याणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थमकाशे ऋक्संहिताभाष्ये सामाष्टकेपथमोध्यायः ॥ १॥ १नि०४.२५.।

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितंवेदा योवेदेश्योखिलंजगत् । निर्ममे वमहवन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ हिन्वन्तीति त्रिंशदृचं पञ्चमं सूक्तं वरुणपुत्रस्य भूगोरा भार्गवस्य जमदनेवा । गायत्रं पवमानसोमदेवताकं । तथाचानुक्रम्यते-हिन्वन्तिभृगुर्वारुणिर्जमदग्निर्वेति । गतोविनियोगः। तत्र प्रथमा- अम् हिन्वन्तिसूरमुस्रयःवसारोजामयस्पतिम् । महामिन्दुमहीयुवः॥१॥ हिन्वन्ति । सूरम् । उस्रयः। स्वसारः । जामयः। पतिम् । महाम् । इन्दुम् । महीयुर्वः॥१॥ अत्र सर्वत्र पवमानः सोमः स्तूयते । तत्रादावृषिः सोमं प्रत्याह मदीया अंगुलयः त्वामभि- पोतुं प्रेरयन्तीति । तदुच्यते-स्वसारः अंगुलिनामैतव सुष्ठु कर्मसु प्रेर्यन्ते ऋत्विग्भिरिति स्वसा- रः जामय एकस्मात्पाणेरुत्पन्नत्वात्परस्परं बन्धुभूताः उत्रयः कर्मार्थं निवसंत्यः सर्वत्र गन्न्य- इत्यर्थः । तादृश्योंगुलयः महीयुवः त्वदभिपवं कामयमानाः सत्यः सूरं सुवीर्य सोमे पोते वीर्य भवतीति शोभनवीर्यकारणं वा सर्वेषां कर्मणिप्रेरकं वा तादृशं पतिं सर्वस्य स्थावरजंगमजा. तस्य स्वामिनं यस्माद्देवार्थमिज्यले अतएव महां देवेश्योदीयमानत्वेन महान्तं महनीयं वा इदु ग्रहेषु स्पन्दमानं सोमं हिन्वन्ति मेरयन्ति । हिवर्धनगत्योः स्वादिः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- पर्वमानरुचारुचादेवोदेवेभ्यस्पार । विश्वावसून्याविश ॥२॥ पर्वमान । रुचारुचा । देवः । देवेभ्यः। परि । विश्वा । वसूनि । आ। विश ॥२॥ हे पवमान दशापवित्रेण पूयमान यद्दा पुनान शुद्ध सोम रुचारुचा रुचदीप्तौ सर्वेण वे- जसा देवोदीप्यमानत्वं देवेश्यः परि देवेश्यः सकाशाव विश्वा व्याप्तानि सर्वाणि यहूनि वस्- ९ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ १०२ नि धनानि अस्माकमाविश पापय । यदा देवेश्यस्त्वदर्थं सर्वाणि वसूनि निवासस्थानानि महादीनि आविश समन्तात्मविश ॥ २ ॥ अथ तृतीया- आपवमानसुष्टुतिवृष्टिंदेवेभ्योदुवः । इपेर्पवखसंयतम् ॥ ३ ॥ आ। पवमान । सुस्तुतिम् । दृष्टिम् । देवेभ्यः । दुवः । इपे । पवस्व । सम्ध्यतम् ॥ ३ ॥ हे पवमान पूयमान पुनान वा सोम सुष्टुतिं शोभनस्तुतियुक्तां वृष्टिं देवेभ्यः देवानां दुवः सुपांसुलुगिति चतुर्थ्यालुक् दुवसे परिचरणाय आपवस्व आगमय त्वं यथा मदीयया स्तुत्या वृष्टिर्भविष्यति तथाकुर्वित्यर्थः । किच अस्माकमिपे अन्नार्थंच संयतं सम्यगस्मान् संगच्छन्ती वृद्धिं कुरु । यद्वा दुवः परिचर्यामभिलक्ष्य क्रियमाणां सुष्वाति शोभनस्तुतिरूप वृष्टिं बहुस्तुति- मित्यर्थः एतां देवेश्यः मापय ॥३॥ अथ चतुर्थी- पायसिमानुाद्युमन्तत्वाहवामहे । पर्वमानस्वाध्यः॥४॥ वृां । हि । असि । भानुना । युध्मतम् । त्वा । हवामहे । पर्वमान । सुआयः ॥ ४ ॥ पवमान पूयमान वृषा अभिमतफटानां वर्पितासि हि भवसि खलु। तस्माद हे पवमान पुनान वा सोम स्वाध्यः शोधनकर्माण; सुष्टुभ्यानयन्तोवा वयं भानुना रश्मिना द्युमन्तं दीप्ति- मन्दं अतिशयेन तेजस्विनं इत्यर्थः स्तुतिमन्तवा त्वा वां हवामहे यज्ञेषु आयामहे ॥४॥ अथ पञ्चमी- आफ्वससुवीर्यमन्दमानःस्वायुध । इहोबिन्दवाहि ॥ ५॥१॥ 1 १हे पवमान पूयमान सोम स्वाभ्यः सुकर्माणोवयं भानुना रश्मिना द्युमन्तं द्युतिमन्तं त्वा त्वां हवामहे आवयामः । हि यस्मात् त्वं वृता कामानां वर्षयितासि ।। इतिपुस्तकान्तरे ।

·मं०९ अ०३ सू०६५] सप्तमोऽष्टक: आ। पवस्व । सुध्वीर्यम् । मन्दमानः। सुआयुध । इहो इति । सु । इन्दो इति । आ । गहि ॥ ५ ॥१॥ हे स्वायुध यज्ञे स्फ्यकपालादीनि दशआयुधानीत्यभिधीयन्ते शोभनानि नानि पस्प सतथोक्तः । यदा धनुरादीन्यायुधानि यस्य सः तादृश हे सोम त्वं मन्दमानः मोदमानः सन् यहा अन्तर्णीतण्यर्थः देवान् स्वयं मादयन् सुवीर्य शोभनवीयर्योपेतं पुत्रादिकमस्माकं आपवस्व पपतिर्गत्यर्थः आमापय । किंच हे इन्दो ग्रहेषु चमसेपुच क्षरणशील सोम इहो इह उ पदवयं उइत्यवधारणे इहैवास्मदीये यज्ञे एव सुष्टु आगहि आगच्छ ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये प्रथमोवर्गः॥१॥ अथ पठी- यदद्धिापरिपिच्यर्सेमृज्यानोगस्त्योः । द्रुासघस्र्थमभुपे॥६॥ यत् । अभिः । परिसिच्यसे । मृज्यमानः । गर्भस्त्योः। दृणां । सुधहस्यम् । अश्भुपे ॥६॥ हे सोम गारत्योपाहुनमितव गभसन्ति दीपयन्ति निर्मभंत्याश्यां अमिमिति गभस्ती पाहू तयोर्मज्यमानस्ताभ्यां शोध्यमानः सन् अद्भिः सोमसेचनार्थ चतुर्विधाआपस्ताभिर्व- सतीवरीभिरेकधनाभिश्च ययदा परिपिच्यसे परितः सिच्यमानोभवति। तदानीं गुणा द्रुममपेन परिप्तवेन पात्रेण गृह्यमाणः सन् सधस्थं सहतिष्ठंत्योति सधस्थं स्थानं ग्रहचमसादिकं अ- भुपे पाश्नोपि ॥ ६॥ अथ सप्तमी- मसोमायव्यश्ववत्पव॑मानायगायत । महेसहस्रचक्षसे ॥७॥ प्र। सोमाय । व्यश्ववत् । पर्वमानाय। गायत । महे । सहस्रचक्षसे ॥ ७ ॥ हे स्तोतारः पवमानाय दशापवित्रण पूपमानाय पुनानाय वा सोमाय पगायत प्रकर्षण सामगानं कुरुत अभिष्टुत था। कथपिय व्यश्वषद पधापूर्व व्यश्वानासपिः सोपसगासीन

·६८
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ १०३
तद्वत् यूयमपि । कीदृशाय महे महते देवेश्यः स्वीयंक्रियमाणत्वेन गुणादिभिर्वा महत्त्व यु-
काय सहस्रचक्षसे प्रयोगवाहुल्यापेक्षमेतद्वचनं सहस्रसंख्याकस्तोत्रयुक्ताय यद्वा नानाविधै-
देवैरनेकधादृष्टव्याय सोमायेति ॥७॥
अथाष्टमी-
यस्यवर्णमधुश्रुतहरिहिन्वन्त्यदिभिः । इन्दुमिन्द्रायपीतये ॥८॥
यस्य । वर्णम् । मधुश्रुतम् । हरिम् । हिन्वन्ति ।
आद्रिभिः । इन्दुम् । इन्द्राय । पीतये ॥ ८॥
हे अध्वर्वादयः वर्णं शत्रूणां वारक येन असौ पीयते तेन मत्तेन शत्रवः संपहार्यन्तइ-
ति शत्रुनिवारणसमर्थ मधुश्श्रुतं मधुररसस्य च्यावयितारं हरि हरितवर्णं इन्दंदु इन्धेरेतद्रूपमत्रे-
ध्यते सर्वतोदीप्यमानं । उन्दीक्लेट्नइत्यस्माट्दा । अभिषवानंतर पात्रेषु क्षरणशीलं यस्य सोमस्य
तव कारणमंशू अदिभिर्हिन्वन्ति प्रेरयन्ति अभिपुण्वन्तीत्यर्थः । इन्द्राय पीतये इन्द्रस्य पानाय
वदर्थमित्यर्थः॥८॥
अथ नवमी-
तस्यतेवाजिनौवयंविश्वाधनानिजिग्युपः । सखित्वमारणीमहे ॥९॥
तस्य । ते । वाजिनः । वयम् । विश्वा । धानि ।
जिग्युपः । सखिश्त्वम् । आ । वृणीमहे ॥ ९ ॥
हे सोम वाजिनः संभवहविष्कावयं विश्वा विश्वानि सर्वाणि व्याप्तानि वा शत्रुधनानि
जिग्युषः जितवतस्तस्य पूर्वोक्तलक्षणस्य प्रसिद्धस्य वा ते तव सखित्वं स्तुत्यस्तोवलक्षणं सख्यं
आवृणीमहे सैभजामहे अस्मभ्यं धनं देहीवि संभजनं कुर्मइत्यर्थः । जिग्युपः जिजये लिटि क-
सौ वस्वेफानादिति नियमादिडभावः सलिटोजेरित्यज्यासादुत्तरस्य कवर्गादेशः जसिपरतो-
पसोःसंप्रसारणं कसुमत्ययस्वरः ॥९॥
अथ दशमी-
सपोपवस्वधारयामरुत्वतेचमत्सरः । विश्वादधानओजसा ॥१०॥२॥

·मं०९ अ०३ सू०६५] सप्तमोऽएकः ६९ हा। पवस्व । धारया । मरुत्वते । च । मत्सरः । विश्वा । दधानः। ओजसा ॥ १० ॥२॥ हे सोम त्वं वृषा स्तोतृणामभिपतफलस्य वर्षक: सन् धारया त्वदीयया पवस्व द्रोणक- लशमागच्छ । पवतिर्गतिकर्मा आगतस्त्वं यदा अस्माभिरिन्दाय दीयसे तदा मरुत्वते सहाया- मरुतोयस्यसन्ति तस्मै इन्द्राय मत्सरोमदकरश्च भव । कीदृशः विश्वा विश्वानि सर्वाणि व्याप्तानि वा धनानि ओजसा आत्मीयेन बलेन युक्तःसन् स्तोत्यस्तानि दधानः प्रयच्छन् त्वं मादयिता भवेति समन्वयः॥१०॥ ॥ इति सप्तमस्य द्विवीये द्वितीयोवर्गः ॥२॥ अथैकादशी- तत्वाधारमोण्योईपर्वमानखुर्दशम् । हिन्वेवाजेपुवाजिनम्॥११॥ तम् । त्वा । धर्तारम् । ओण्योः । पर्वमान । स्वदृशम् । हिन्वे । वाजेषु । वाजिनम् ॥११॥ हे पवमान पूयमान पुनान वा हे सोम ओण्योः । द्यावापृथिवीनामेतत् । तपोर्धार धा- रकं अतएव स्वदृशं स्वर्गस्य सूर्यस्प वा द्रष्टारं सर्देवैर्द्रष्टव्यं वाजिनं बलवन्तं पूर्वोक्तगुणसिद्ध त्वा वा वाजेषु संग्रामेषु हिन्वे प्रेरयामि । यदा वानेषु अनेषु विषयेषु हिनोमि अनादिकं म- यच्छेत्यर्थः ॥११॥ अथ द्वादशी- अयाचित्तोवपानाहरि पवस्वधारया ।युजंवाजेपुचोदय॥१२॥ अया। चित्तः। विपा । अनयां । हरिः। पवस्त्र । धारया । युजम् । वाजेषु । चोय॥ १२ ॥ हे पवमान अया अयपयगवी कर्मार्थमितस्ततोगच्छन्तीभिरनया विमा विपपेरणे ।ह- वीपि अग्नी प्रेरयन्तीति विपोंगुलयः एकवचनं छान्दसं प्रत्येकविवक्षया वा । एवाभिमंदीयानि- रंगुतिनिश्चित्तो ज्ञातः निर्गतीभिषुतोहरिहरितवर्णस्त्वं धारया सन्दतया पवस्व द्रोणकणं महां-

·७०
ऋक्संहितामाष्ये [अ०२००४
श्वागच्छ त्वं । किंच युजं सखायमिन्द्रं वाजेषु संग्रामेषु चोदय प्रेरय । यदा अस्माभिरिन्द्रार्थ
सोमोदीयते तदा नत्पानेन हृष्टःसन् शत्रून् हन्तीत्यर्थः ॥१२॥
अथ त्रयोदशी-
आनइन्दोमहीमिपंपर्वस्वविश्वदर्शनः । अस्मभ्यंसोमगातुवित् ।। १३॥
आ । नः । इन्दो इति । महीम् । इपम् । पर्वस्व ।
विश्वदर्शतः। अस्मभ्यम् । सोम । गातुवित् ॥ १३॥
हे इन्दो क्षरणशील दीपनशील हे सोम विश्वदर्शतः विश्वैः सर्वैः दर्शनीयः यदा विश्व
सर्व वस्तुजातं दृश्यते ज्ञाप्यतेनेनेति सविश्वस्य प्रकाशकइत्यर्थः । तादृशस्त्वं महीमिपं महत्म-
भूतमन्नं नोस्मन्यमापवस्व आगमय प्रयच्छेत्यर्थः । किंच हे सोमाभिषयमाण पवमान अ-
स्मभ्यं गातुविद स्वर्गमार्गस्य लंभयिता ज्ञापयिता भव ।। १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
आकलशाअनूपतेन्दोधाराभिरोजसा । एन्द्रस्यपीनवैविश ॥१४॥
आ। कलशाः । अनूपन । इन्दो इति । धाराभिः ।
ओजसा । आ । इन्द्रस्य । पीतये । विश ॥ १४ ॥
हे इन्दो क्षरणशील सोम ओजसा बलेन युक्तस्य तव धाराभिनिरन्तराभिः सहिताः क-
लशाः प्रयोगवाहुल्यापेक्षमेतद्हुवचनं । द्रोणकलशाः अनूषत स्तोतभिराभिमुख्येन स्तूयन्ते ।
सोमाभिपवकालेहि ऋत्विजः स्तुवन्तिखलु । ततस्त्वमिन्द्रस्य पीतये पानाय आविश ग्रहांश्च-
मतांश्च भविश॥18॥
সথ থকুখী-
यस्यमारसंतीबंदुहन्त्यदिभिः । सर्पवस्वाभिमातिहा ॥१५॥३॥
यस्य । ते । मद्यम् । रसम् । तीव्रम् । दुहन्ति । अदिभिः ।
सः। पवस्व । अभिमातिहा ॥ १५॥ ३॥

·मं०९अ०३ सू०६५] सप्तमोऽएक: हे सोम यस्य ते तव मयं मदकर तीनं शिमं मदकारिणं रसं अदिभिविभिरध्वर्वादयो- दुहन्दि अभिपुण्वन्ति । सतादृशस्त्वं अभिमातिहाअभितोमातिरभिमानं येषां ते शत्रवः पापरूपा- णां हन्ता सन् पवस्व सर्वतोगच्छ । येभिपुण्वन्ति ते पापरहिताः सुरुतिनोभवन्तीत्यर्थः ॥१५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये तृतीयोवर्गः ॥३॥ अथ पोडशी- राजामेधाभिरीयतेपर्वमानोमनावर्धि । अन्तरिक्षणयातवे ॥१६॥ राजा । मेधाभिः । ईयते । पर्वमानः । मनौ। अधि । अन्तरिक्षेण । यातवे ॥ १६ ॥ मना मनुष्ये यागं कुर्वाणे सति । यद्वा मनापधि मनुमन्तव्योयज्ञः तस्मिन् पवमानः प्य- मानः पुनानोवा राजा राजशब्देन सोमोभिधीयते । सोमराजानमक्रीणनित्यादिषु दृष्टत्वाद । सराजा मेधाभिः स्तुतिभिः सह ईयते गच्छति । किमर्थ अन्तरिक्षण आकाशमार्गेण द्रोणक- लशं पति यातवे यातुं द्रोणाभिगमनकालेहि स्तोतृभिः स्तूयते खलु ॥ १६ ॥ अथ सप्तदशी- आनंदन्दोशनुग्विनगवांपोपंवश्यम् । वामगत्तिमूतये ॥१७॥ आ। नः । इन्दो इति । शतग्विनम् । गाम् । पोपम् । सुअव्यम् । वह । भगत्तिम् । ऊतये ॥ १७ ॥ हे इन्दो पात्रेषु क्षरणशील दीपनशीलवा हे सोम शतग्विनं शतसहस्रसंख्याभि:भियुक्तं गवां पोपं गवादीनां पुष्टिवर्धनं स्वयं शोभनाश्वसंगसहितं भगतिं भगदति भजनीयधनदानं च ऊतये रक्षणाय नोस्माकं आवह मापय गवादींश्च । तेषांच वृद्धि प्रयच्छेत्यर्थः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- आनःसोमसहोजुवोरुपनवर्चसेभर । सुष्याणोदेववीतये ॥ १०॥ आ। नः । सोम । सहः । जुवः । रूपम् । न ! वर्चसे । भर । सुस्वानः । देवध्वीतये ॥१८॥ १० ना० १.२.। ।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०२ १०५
हे सोम देववीतये देवपानाय देवानां कामाय वा सुष्वाणः अभिपूयमाणः अभिषुवो वा
भव । त्वं सहःशवभिभवनसमर्थ बलं जुवः जुरितिगत्यर्थः शत्रून्पति शीघ्रगमनंच यद्दा सर्व-
तोगमनशीलं । किंच नेतिचार्थे । वर्चसे वर्चदीपो दोत्यै सर्वत्र प्रकाशनाय रूपंच नोस्मयं
आभराहर प्रयच्छ ॥१८॥
अर्थकोनविंशी-
अर्पासोमद्युमत्तमोभिद्रोणानिरोरुवत् । सीदयेनोनयोनिमा॥१९॥
अप । सोम । युमत्तमः । अभि। द्रोणानि।
रोरुवत् । सीदन् । श्ये॒नः । न । योनिम् । आ॥ १९ ॥
हे सोम अभिषयमाण पवमान घुमत्तमः अतिशयेन दीप्तिमांस्त्वं द्रोणानि प्रयोगवाहु-
ल्यापेक्षमेशबहुवचनं द्रोणानभिलक्षौरुत्य रोरुव पुनःपुनर्भशं वा शब्दकुर्वन् अर्प तानाग-
छ दशापवित्रमध्यानिर्गवः सोमः अविच्छिन्नधारया द्रोणकलशे पतन शब्दंकरोति खलु ।
तत्रदृष्टान्तः-श्येनोन यथाआसीदन सर्वतोगच्छन् श्येनः शंसनीयगतिः पक्षी योनि स्वस्थान
कुलायंपति भशंशब्दायमानःसन् आगच्छति तद्वत् ।। १९॥
अथ विशी-
अप्साइन्द्रौपायवेवरुणायमुरुभ्यः। सोर्मोअर्पतिविष्णवे ॥२०॥४॥
'अप्साः । इन्द्राय । वायवे । वरुणाय।
मुरुत्भ्यः । सोमः । अर्पति । विणवे ॥२०॥ ४ ॥
अप्साः वसनीपरीनामधेयानामपां संभका । पनपणसंभक्ती जनसनेतिविद् विड्डनोरि-
त्यात्वं । तादृशः सोमः अर्पति द्रोणकलशमागच्छति । किमर्थ इन्द्राय सर्वदेवानां प्रथमएव
इन्द्रः सोमं पिवति तस्मात्पूर्वमेवाभिहितः तस्मै वापये नत्राहायापच ऐन्द्रयायवे हि इन्दस्यान-
न्तरं वायुः सोमं पिपति तस्मातदनु वायुरुक्तः सस्पैच वरुणाय मरुयोमिदं शब्दं कुर्वयः
एवन्नामकेग्योदेवेश्यः विष्णवे सर्वनगयापिने विष्णवेच एतेषां पातुं सोमः सवतीत्यर्थः। २०
॥ इति सक्षमस्य द्वितीये चतुर्थोवर्गः॥४॥

·मं०९ अ०३ सू०६५] सप्तमोऽष्टकः ७३ अथैकविंशी- । इपंतोकायनोदधदस्मभ्यसोमविश्वतः । आफ्वस्वसहस्रिणंम् ॥२॥ इपम् । तोकार्य । नः । दर्धत् । अस्मभ्यम् । सोम । विश्वतः । आ । पवस्व । सहनिर्णम् ॥२१॥ हे सोम त्वं नोस्माकं वोकाय पुत्राय इपमन्नं दधद्विधव प्रयच्छन् सहलिणं सहस्र- संख्याकं धनं विश्वतः सर्वतोदिक्षु अस्मभ्यं वा पवस्व आपयच्छ अस्मध्ये पुत्रायच अन्न- धनादिकं प्रयच्छेत्यर्थः ॥२१॥ अथ द्वाविंशी- येसोमासःपरावतियेअर्वावतिमुन्विरे । येवादाशर्यणावति ।।२२।। ये । सोमासः । पराध्वति । ये । अध्विति । सुन्विरे । ये। वा । अदः । शर्यणावति ॥ २२ ॥ एतदादिश्यायामिदार्थं सर्वत्र सोमाभिपदोस्तीत्याह । ये सोमासः सोमाः परावति विमकृष्टेतिरे देशे ये वा अर्यायति अन्तिके देशे इनार्थ सुन्चिरे अभिपूयन्ते आयपूपन्त ।येवा शर्मणावति कुरुक्षेत्रस्प जपनार्थे शर्यणावत्संज्ञकं मधुरसयुकं सोमवत्सरोस्ति अदः अस्सि- न्सरसि सुरसाः येसोमा इन्दायाभिपूयन्ते तेस्माकमभिमतफलं प्रयच्छन्तु । इतिवक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥२२॥ अथ प्रयोविंशी- यआज के पुत्वंसपेमध्यपस्त्यानाम् । येाजनैपुपचहुँ ।। २३ ।। ये। आर्जीकेयु । स्वसु । ये। मध्ये । पस्त्यांनाम् । ये। वा । जनेषु । पञ्चमु॥ २३॥ येवा सोमा आर्जीकेषु क्जीकानामदभराः आजीकादेवाः तेषु यथा रुवस कृत्वा- नइति देशाभिधानं शेषु कर्मपत्सु देशेषु किंच पस्यानां सरस्वत्यादीनां नदीनां मध्ये समीपेच १० ·७४ . ऋक्संहितामाष्ये [अ०२५०६ ये सोमाः अभिपूयन्ते । ऋषयोवैसरस्वत्यांसत्रमासनेत्यांदिषु नदीतरे यज्ञकरणस्य श्रवणान् । किंच जनेषु पंचसु निपादपंचमाश्चत्वारोवर्णाः पंचजनाः तेषुर येवा सोमा अभिपुतास्तेसोमाः अस्माकमभिमतं प्रयच्छन्त्वित्युत्तरेणान्वयः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशी- तेनोष्टिंदिवस्परिपव॑न्तामासुवीर्यम् । सुवानादेवासइन्दवः ॥२४॥ ते । नः। दृष्टिम् । दिवः । परि । पर्वताम् । आ। सुध्वीर्यम् । सुवानाः । देवासः । इन्दवः ॥ २४ ॥ सुवानास्तत्र चाभिषयमाणा देवासः देवाः दीपनशीलाः स्तुत्पाबा इन्दवः ग्रहेषु चमसेषुच क्षरन्तः तेसोमाः नोस्माकं दिवस्परि । परिशब्दः पंचमीयोतकः । अन्तरिक्षादादित्याद्वा वृष्टिं । अगौ मास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।आदित्यानायतेवृष्टिरिति वृष्टिकारणत्वाव । किंच सुवीर्यं शोभनवीर्योपेतं पुत्रंच धनादिकंवा आपदन्तां पापयन्तु । यजमानः सोमेनाभिमतफला- नि मामोति खलु ॥२४॥ अथ पंचविंशी- पर्वतेहर्यंतोहरिप्णानोजमदग्निना। हिन्वा॒नोगोरधित्वचि ॥ २५॥५॥ पर्वते । हर्यतः । हरिः। गृणानः । जमत् अग्निना। हिन्वानः । गोः। अधि । त्वचि ॥ २५ ॥५॥ हर्यतः देवान् कामयमानोहरिहरितवर्णः किंच गोस्त्वष्यधि आनडुहे चर्मणि हिन्वानः मेर्यमाणः ससोमः जमदमिना मंत्रद्रष्टा ऋषिणा गृणानः स्तूयमानःसन् पवते दशापवित्रण पूतो- भवति यदा पानाण्यभिगच्छति ॥२५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये पंचमोवर्गः ॥५॥ अथ पड्दिशी- प्रशुक्रासौवपोजुवोहिन्वा॒नासोनसतयः। श्रीणानाअप्मुमअत ॥२६॥ १२० ना० २.१९.1

·मं०९ अ०३ सू०६५] सप्तमोऽएकः
प्र । शुक्रासः । वयः जुवः। हिन्वानासः । न ।
सप्तयः । श्रीणानाः । अपहरु । मृञ्जत ॥२६॥
शुक्रासः शुक्रा दीप्यमाना वयोजुवः अन्नपेरयन्तः यद्यपेक्ष्य देवेश्यः सोमं प्रयच्छ-
दि तत्तदपेक्षितं सोमोददाति । ते सोमाः श्रीणानाः दविक्षीरादिभिः श्रीयमाणाःसन्तः अ-
प्सु वसतीवरीष्वेकधनासुच । मुंजत ऋत्विग्भिः प्रमृज्यन्ते शोध्यन्ते । तत्रदृष्टान्त:-हिन्वाना-
सोन सप्तयः अश्वनामैतत् । यथाश्याः हिन्वानासो हिन्वानाः सादिभिः प्रर्यमाणाः सन्तः अ-
प्सु तैरेव प्रशोधिताभवन्ति तद्वत् ॥ २६ ॥
अथ सप्तविंशी-
तंत्वासुतेष्वानुवौहिन्विरेदेवतातये । सर्पवस्वानारुचा ॥२॥
तम् । त्वा । सुतेषु । आभुवः । हिन्विरे ।
देवतातये । सः। पवस्व । अनया । रुचा ॥२७॥
अथ मत्यक्षस्तुतिः हे सोम आभुवः कर्मकरणार्थं समन्ताभवन्तीति आभुव ऋत्विजः
ने सुतेषु सुतः अभिपुतः सोमः तद्वत्सु यज्ञेषु देववावये । सर्वदेवाचाविलिविस्वार्थिकस्ताविल् ।
इन्द्रादिदेवेश्यः तं तादृशं प्रसिदं त्या त्वां हिन्विरे पापभिः मेरयन्ति अभिपुण्वन्तीत्यर्थः ।
ततः सः अभिपुतः सत्वं अनया रुचा दीप्यमानधारया द्रोणकलशं पति पवस्व आगच्छ (पद-
निर्गतिकर्मा । यद्वा अनया मदीयया रुचा स्तुत्या सह कलशमागच्छ । कलशाभिगमनकाले
हि सोमं स्तुवन्ति ॥२७॥
अथामाविंशी-
आदर्तमयोभुव॑वह्निमुद्यारंणीमहे । पान्तुमापुरुस्पृहम् ।। २८ ।।
आ।ते। दक्षम् । मयः भुवम् । वह्निम् । अद्य।
तृणीमहे । पान्तम् । आ। पुरुस्पृहम् ॥२८॥
हे सोम यष्टारोवयं ते तव स्वभूतं दक्ष परमयास्मिन्यागदिने आभिमुख्येन आवृणीमहे
संभजामहे । कीदृशं मयोभुवं सुखस्य भाबुकं यहि बनादीनां पापकं पान्नं शत्रुश्योरक्षकं पुरु-
स्पृहं पहुभिः स्पृहणीय काम्पमानं चलमिति ॥ २८॥

·७६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०२५०७ अर्थकोनविंशी- आमन्द्रमावरेण्यमाविम॒मामनीपिणंम् । पान्तमापुरुस्पृहम॥२९॥ आ । मन्द्रम् । आ । वरेण्यम् । आ। विप्रम् । आ। मनीपिणंम् । पान्तम् । आ । पुरुःस्पृहम् ॥ २९ ॥ हे सोम मन्द्रं मदकर स्तुत्यंवा त्वामावृणीमहे वरेण्यं सवरणीय संभजनीयंच । किंच विर्ष मेधाविनं त्वां तथा मनीपिणं मनसईपा मनीपा बदन्तं स्तुतिमन्तया सामावृणीमहे । प्र- स्पेकं विशेषणापेक्षया आइत्युपसर्गः रुतः । किंच पान्तं सर्वेषां रक्षकं पुरुस्पृहं पहुभिः स्पृह- णीयं च त्वां संभजामहे ।। २९ ॥ अथ विशी- आरपिमासुचेतुनुमासुक्रतोतनूप्या । पान्तमापुरुस्पृहम्॥३०॥६॥ आ। रयिम् । आ । सुश्चेतुनम् । आ। सुकतो इति सुक्रतो । तनू' । आ । पान्तम् । आ । पुरुःस्पृहम् ॥ ३० ॥ ६ ॥ हे राकतो शोभनपत सोम त्वदीयं रयिं धनं ययमावृणीमहे । किंच सुचेतुनं चिनीरां- ज्ञाने । भावे मीणादिकउननमत्ययः । मुशानंच तनृप अस्मात्पुषच धनं गुमानंच त्वमाधि- हि । यदा पुषार्थ ययमावृणीमहे । तथा पान्तं सर्वस्परक्षकं पुरुस्पृहं यहुभियंदभिः काम्यमानं वां संभजामहे ॥३०॥ ॥ इति सप्तमस्य विवीये पटोवर्गः ॥ ६ ॥ पयस्वेति विराटचं पटं सक्तं । अत्रानुक्रम्यते-पास गतवरसानसाः अष्टादस्पष्ट परास्तिसभाग्नेम्पाति । गतसंख्याका सानमास्याः संहतापप गोममहत्येपानदुप शिटागापत्र्यः अममाथ्यापाः विसः परमानविशिष्टानिदेवताकाः अपायां परमानःमोमो- देववा गवःहरिनियोगः। वरपथमा- पर्वसविश्वचषणेमिवियांनिकायो । सग्यासयिभ्यई॥

·मं०९अ०३ सू०६६] सप्तमोऽधकः ७७ पर्वस्व । विश्वचर्पणे । अभि । विश्वानि । काव्या । सा । सरिभ्यः । ईड्यः ।। १॥ हे विश्वचर्षणे सर्वव्यापित्वेन सर्वस्यदृष्टः हे सोम सखा स्तुत्यः स्तोठ्यष्ट्रत्वलक्षणेन सं- बन्धेन सखिभूतस्त्वं ईडयः स्तोतव्यःसन् सखिमः हविःमदानेनोपकारकत्वान्मित्रभूवे- श्योस्मभ्यं विश्वानि सर्वाणि काव्या कवे कर्माणि काव्यानि । ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् । सर्वा- णि स्तोत्राण्यभिलक्षीकृत्यपवस्वागच्छ ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- ताभ्यांविश्वस्यराजसियेपंवमानधामनी । प्रतीचीसौमतस्थतुः॥२॥ ताभ्याम् । विश्वस्य । राजसि । ये इति । पवमान । धामनी इति । प्रतीची इति । सोम । तस्थतुः॥२॥ हे पवमान दशापवित्रेण प्यमान पुनान वा हे सोम ये धामनी पूर्वपक्षापरपक्षयोर्लेवारूप- स्य सोमस्य तव एकैकपर्णवृद्धिह्रासाभ्यां तव स्वभूतौ पूर्वादिपक्षौ । यद्वा ये धामनी नामनी अंशुसोमात्मके अपि प्रतीची त्वभिमुखंगच्छन्ती गच्छतीवा पक्षौ नामनी तस्थतुः उपज- ग्मतुः । ताभ्यां त्वं विश्वस्य सर्वस्य लोकस्य राजसि स्वामीभवसि । पूर्वादिपक्षायां सर्वलो- कस्योपनायकत्वात्तस्य स्वामीभवसि । पृथिव्यां अंशुनानां मनुष्याणां सर्वेषां अभीप्सितदा- नेन तस्यलोकस्य धुलोके देवेभ्यः स्वसुधामयकलादानेन तेषां प्रीणयिता भवति । देवावलु सोमस्य एकैकवृद्धिह्रासाभ्यां कलाः पिबन्ति ॥२॥ अथ तृतीया- परिधामानियानितत्वंसोमासिविश्वतः । पर्वमानऋतुभिःकवे॥३॥ परि । धामानि । यानि । ते । त्वम् । सोम । असि। विश्वत । पर्वमान । ऋतुभिः । कवे ॥ ३ ॥ हे सोम यस्माते त्वदीयानि धामानि वेजांसि परितोवर्तते । अतएव हे परमान पूयमान हे कवे क्रान्तकर्मन हे सोम त्वमृत्तुभिः वसन्तादिकालविशेषैः सह विश्वतः सर्ववोसि भवसि ।

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२:१०८ अहोरात्रौ यत्रयत्र व्याप्तौ तत्रतत्र वसन्तादिकालोपाधिकः सोमस्तिष्ठति तयोस्तदधीनत्वादि- त्यर्थः ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- पर्वखजनयन्निपोभिविश्वानिवार्या । सासखिभ्यतये ॥४॥ पर्वस्व । जनयन् । इपः। अनि । विश्वानि । वार्या । सखा । सरिवहभ्यः । ऊतये ॥ ४ ॥ हे सोम सखा सखिभूतस्त्वं विश्वानि सर्वाणि वार्या वरणीयानि अस्मद्गतानि स्तोत्रा- ण्यभिलक्षीरुत्य सखियोस्सायं ऊतये रक्षणाय जीवनाय इपोन्नानि जनयन् प्रयच्छन् पव- स्वागच्छ । पवतिर्गतिकर्मा ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- तवंशुक्रासोअर्चयोदिवस्पृष्ठेविर्तन्वते। पवित्रंसोमधामभिः॥५॥७॥ तव । शुक्रासः । अर्चयः । दिवः । पृष्ठे । वि । तन्वते । पवित्रम् । सोम । धामभिः ॥ ५ ॥ ७ ॥ हे सोम शुक्रासः सर्वत्रज्वलनशीलाः धामभिस्तेजोभिः सहितस्य तव स्वभूता अर्चयः अर्चनीया रश्मयः दिवः योतमानस्यादित्यस्प द्युलोकस्यवा पृष्ठे अधरभागे पृथिव्यामित्य- र्थः। पवित्र पवमानसाधनमुदकं वितन्वते विशेषेण तन्वन्ति विस्तारयन्ति सर्वत्रकुर्वन्ती- त्यर्थः ॥ ५ ॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये सप्तमोवर्गः ॥ ७ ॥ अथ षष्ठी- तवेमेसप्तसिन्धवःशिपंसोमसिस्रते । तुभ्यधावन्तिधेनवः ॥६॥ सर्व । इमे । सप्त । सिन्धवः । प्रशिपम् । सोम। सिस्रते । तुभ्यम् । धावन्ति । धेनवः॥ ६ ॥ 1 ·मं०९ अ०३ सू०६६] सप्तमोऽष्टक: वृष्टिकर्तृत्वमसंगादाह हे सोम इमे इमास्त्वयासृष्टाः सप्त सप्तसंख्याकाः सिन्धवः स्य- न्दमाना गंगाद्यानयः यदा सप्त सर्पणशीलानयः तव प्रशिप प्रशासनमाज़ामभिसिसते अनुसर- न्ति त्वदाज्ञामनुसृत्य समुद्रं गच्छन्तीत्यर्थः । किंच धेनवः नवप्रसूतिकाः देवानां हवि:मदानेन प्रीणयित्र्योगावः तुल्यं त्वदर्थमेव आशिरं प्रयच्छामइति धावंति आगच्छन्ति ॥६॥ अथ सप्तमी- - प्रसौमयाहिधारयासुतइन्द्रायमत्सरः । दानोअक्षितिश्रवः ॥७॥ प्र। सोम । याहि । धारया । सुतः । इन्द्राय । मत्सरः । दर्धानः । अक्षिति । श्रवः॥७॥ हे सोम अभिषयमाण देव मत्सरः इन्द्रस्यमदकरस्त्वं सुतोस्माभिरभिपुतःसन इन्द्राय इन्द्रार्थ दशापवित्रा निर्गतया सन्तवया त्वदीयया धारया द्रोणकलशं प्रयाहि प्रकर्षणमामुहि । यदा हे सोम सुतोभिपुतस्त्वं इन्द्राय मत्सरः मादयितृतमःसन् धारया अग्नौ स्वाहाकारेण पात्रा- पतन्त्या धारया सह त्वमिन्द्रमुपयाहि । कीदृशः अक्षिति अक्षीणं अवः । अवइत्यन्ननाम । दधानोस्मभ्यं प्रयच्छन् पयाहीति ॥७॥ अथाष्टमी- समुत्वाधीभिरखरन्हिन्तीःसप्तजामयः। विप्रमाजाविवर्खतः।।८॥ सम् । ऊम् इति । त्वा । धीभिः । अस्वरन् । हिन्वतीः । सप्त । जामयः । विनम् । आजा । विवस्वतः॥८॥ हे सोम हिन्वतीः लिंगव्यत्ययः हिन्वन्तः स्तुतीः प्रेरयन्तः सप्त सप्तसंख्याका जामयः एकस्मिन्यज्ञे कर्मकरणेन परस्परं बन्धुभूता होत्मभृतयः सतहोत्रकाः विवस्वतः देवानां हविः प्रदानेन परिचरणवतोयजमानस्य आजा आजौ अजन्ति गच्छन्ति ऋत्विजोत्रेति आजिर्यज्ञः तस्मिन् विमं मेधाविनं पवमानं त्वा त्वामेव धीभिः स्तुतिभिः समस्वरन अशब्दयन् अस्तुवन् । यद्वा हिन्वतीः गच्छन्त्यः सप्तजामयोगंगाद्याः सप्तनद्यः धीभिर्वर्णलोपन्छान्दसः धीतिभिरंगु- लिभिर्विमं त्वां समस्वरन् प्रेरयन्ति वसनीवरीभिरेकचनाभिश्च परिशोधनार्थ प्रेरयन्तीति ||

·८०
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०२ व०९
अथ नवमी-
मुजन्तित्वासमयुवोव्यंजीरावधिप्पणि । रेमोयदज्यसेवने ॥९॥
मृजन्ति । त्वा । सम् । अयुर्वः। अव्ये । जीरौ ।
अधि । स्वनि । रेजः । यत् । अज्यसै । वर्ने ॥ ९ ॥
हे सोम अग्रुवः अंगुलिनामैतत् अजन्ति प्रक्षिपन्ति हवींष्यमाविति । यदा अगेर्गत्य-
र्थस्प कर्मकरणाथै इतस्ततोगच्छन्तीति । अग्रुबागुलपोस्मदीया जीरौ पापानामभिभावुके क्षि-
पंकते वा स्वनि अधि अधिकं शब्दायमाने अव्ये अविवालेन रुते पवित्रे त्या त्वां सदा संमृ-
जन्ति सम्यक् शोधयन्ति । यद्यदा रेभो रेभशब्दे उदकमध्ये प्रक्षेपेण शब्दायमानस्त्वं वने वन-
नीये वसतीवर्याख्ये उदके अज्यसे अक्तः सिक्कोभवसि तदा मृजन्तीत्यन्वयः॥९॥
अथ दशमी-
पर्वमानस्यतेकवेवाजिन्सीअसक्षन । अर्वन्तोनभ्रवस्यवः॥ १०॥८॥
पर्वमानस्य । ते । कवे । वाजिन् । सर्गाः।
असक्षत । अर्वन्तः। न । श्रवस्यवः॥ १०॥८॥
मार्जनपसंगमाह हे कवे क्रान्तपज्ञ हे वाजिननवन् सोम पवमानस्य दशापवित्रेण पूय-
मानस्य ते तव सर्गाः सृज्यन्तइतिसर्गाः धाराः। कीदृशाः अवस्यवः छन्दसिपरेच्छायांक्यच् ।
यष्ट्रणामनं कामयमानास्त्वदीयाधाराः असूक्षत सृजन्ति निर्गच्छन्तीत्यर्थः। ववदृष्टान्तः-अर्थ-
न्तोन यथा अश्वाः मन्दुरातोनिर्गच्छन्ति वदव पवित्रान्निसरन्तीत्यर्थः। प्रयोगापेक्षं चात्र धारा-
बाहुल्यम् ॥१०॥
। इवि सप्तमस्य द्विवीये अष्टमोवर्गः॥८॥
अथैकादशी-
अच्छाकोशमधुश्रुतमग्रंवारअव्यये । अविशन्तधीतयः।।११।।
अर्छ । कोशम् । मधुश्श्रुतम् । अस॒यम् ।
वारे । अव्ययें । अविशन्त । धीतयः ॥ ११॥

·मं०९ अ०३ सू०६६) सप्तमोऽष्टकः ८१ धारानिर्गमनप्रसंगादभिधीयते मधुश्रुतं मधुररसस्य च्यावयितारं क्षारयितारं कोशं द्रोण- कलशं अच्छ अभिलक्ष्य अन्यये अविमये अविस्वभूते वा पारे वाले दशापवित्रे असून सोमा ऋत्विग्भिः सृज्यन्ते। सृजेः कर्मणि तिडांतिडोभवन्तीति झेरमादेशः। किंच धीतयः अंगुलिनामै- वत् धयन्ति पियन्ति आभिरिति अस्मदीयाअंगुलयः भवावशन्त नान् सोमान् पुनःपुनः मा- जनार्थ कामयन्ते ॥ ११॥ अथ द्वादशी- अच्छासमुद्रमिन्दवोस्तूंगावोनधेनवः । अम॑नृतस्य॒योनिमा ॥१२॥ अच्छे । समुद्रम् । इन्दवः । अस्तम् । गावः । न । धेनवः । अग्मन् । ऋतस्य । योनिम् । आ ॥ १२ ॥ इन्दवः क्षरन्तः सोमाः समुद्रं सोमानामेकत्रैव संगमनस्थानं दोणकलशमभिगच्छन्ति । तनदृष्टान्त:-धेनवः पयामदानेन जनानां प्रीणयियोनवमसूतिकागावः अस्तं गृहं यथाभिग- च्छन्ति तद्वत् । किंच ते सोमाः तस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्य योनि स्थानमाग्मन् आभिमुख्येन गच्छन्ति । गमेटुडि सिचोलुकि उपधालोपः ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- प्रणइन्दोमुहेरणआपोअन्तिसिन्धवः । यगोभिवासयिष्यसे ।। १३ ॥ मनः । इन्दो इति । महे । रणे । आपः। अर्पन्ति । सिन्धवः । यत् । गोभिः । वासयिप्यसें ॥ १३ ॥ हे इन्दो क्षरन् सोम नोस्माकं स्वभूताय रणे रणाय रणन्ति स्तुवन्ति देवानति रणोय- ज्ञः । अधिकरणे अप्डेयइति नभवति सर्वविधीनां छन्दसि विकल्पितत्वाव । महे महते रणाय यज्ञाय तदर्थे सिंधवः स्यन्दमाना आपः सतीवर्याख्याः सोमसेकार्थं अर्पन्ति मगच्छन्ति । यद्यदा त्वं गोभिः गव्यैः दधिक्षीरादिभिः वासयिष्यसे आच्छाद्यसे मिश्रिवोभवसि तदा आ- पोगच्छन्तीति ॥ १३॥ ११

·ऋक्संहितामाप्ये (अ०२व०१०
अथ चतुर्दशी-
अस्यतेसख्येवयमियक्षन्तस्त्वोतयः। इन्दौसखित्वमुश्मसि॥१४॥
अस्य । ते । सख्ये । वयम् । इय॑क्षन्तः । त्वाइऊतयः।
इन्दो इति । सखित्वम् । उश्मसि ॥ १४ ॥
हे इन्दो पवमान इयक्षन्तो यष्टुमिच्छन्तो पूजयितुमिच्छन्तोवा अस्य मसिद्धस्य ते तव
सख्ये सखिकर्मणि स्थितावयं लोतयः त्वदायत्तरक्षणाःसन्तः सखित्वं सखिभावमेव उश्मसि
उश्मः कामयामहे ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
आर्पवस्वगविष्टयेमहेसोमनृचक्षसे । एन्द्रस्यजठरैविश ॥१५॥९॥
आ। पवस्व । गोईष्टये। महे । सोम । नृचक्षुसे।
आ। इन्द्रस्य । जठरे । विश ॥ १५॥९॥
हे सोम पवमान गविष्टये अंगिरसां गवामन्वेष्ट्रे महे महते नृचक्षसे मृणां मनुष्याणां द्रष्टे
कर्मनेतृणां फलं पश्यतेवा इन्द्राय आपवस्व पात्रेषु दशापवित्रेण पूतो भव। किंच इन्द्रस्य ज-
ठरे उदरे उदरभूते द्रोणकलशे वा आविश पविश ॥ १५॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये नवमोवर्गः ॥९॥
अथ पोडशी-
महाँअसिसोमज्येष्ठंउग्राणामिन्दओर्जिप्टः। युध्वासञ्छश्वज्जिगेथा॥१६॥
महान् । असि । सोम । ज्येष्ठः । उयाणाम् । इन्दो दति।
ओजिष्ठः । युवा । सन् । शश्वत् । जिगेथ ॥ १६ ॥
हे सोम त्वं महानसि यतस्त्वं देवानां पीणयितासि खलु त्वं ज्येष्ठः प्रशस्यतमोभवसि ।
किंच हे इंदो पवमान त्वमुग्राणामुद्र्णवलानामपि ओजस्वितमोभवसि त्वं युध्वासन शत्रूभिः
सह युद्धं कुर्वन् एव शश्वव सर्वदा जिगेथ वान् तेषां धनानिच जितवानसि । जिजये थलि
सनरिटोरिति अभ्यासादुत्तरस्य कवर्गादेशः ॥ १६ ॥

·मं०९ अ०३ सू०६६] ससमोडष्टकः -३ अथ सप्तदशी- यज्ग्रेभ्यश्चिदोजीयाञ्छूरेभ्यश्चिच्र्रतरः । भूरिदाभ्यश्चिन्महीयान् ॥ १७॥ यः। उग्रेभ्यः । चित् । ओजीयान् । शूरेभ्यः। चित् । शूर तरः । भूरिटदाभ्यः। चित् । महीयान् ॥ १७॥ यः सोमः उयश्चित् उद्र्णेन्योबलवझ्योपि ओजीयान् ओजस्वितमः। किंच यः शूरेग्यश्चिव वीरेश्योपि शूरतरः अत्यन्तसमर्थोभवति । तथा यः सोमः भूरिदात्यः डुदाञ् दाने आतोमनिन्नितिविच् । बहुधनानां दातृषयोपि महीयान् दातृतमोभवति । तं त्वां वृ. णीमहे इति उत्तरेणसंबन्धः ॥ १७ ॥ अथाष्टादशी- त्वंसोमसूरएपस्तोकस्य॑सातातनूनाम् । वृणीमहेसख्यायणीमहेयुज्याय ॥१०॥ त्वम् । सोम । सूरः । आ। इपः । तोकस्य॑ । साता । तनूनाम् । तृणीमहे । सुख्याय । तृणीमहे । युज्याय ॥ १८ ॥ हे सोम सूरः सुवीर्यः यद्वा सर्वस्य यागादिकर्मणि प्रेरकस्त्वं इषोन्नानि अस्माकमाधे- हि । उपसर्गश्रुतेर्योग्यकियाध्याहारः । किंच त्वं तोकस्य पुत्रस्य तनूनां तन्वन्ति विस्तारयन्ति कुलमिति तन्वः पौवाः । तेषांच साना दावा भव ।षणुदाने जनसनेतिविद् जनसनेत्यात्वं । वयं तं त्वां सख्याय सखिभावाय कर्मणेवा वृणीमहे संभजामहे । तथा युज्याय युज् सहायः तस्य भावे कर्मणि वा ध्यञ् संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वावृद्धिः । शत्रुवाधादिलक्षणसहायायच वयं वृणीमहे ।। १८॥ अग्निहोत्रे पूर्वस्यामाहुवौ हुतायामुपोषितेन यजमानेन प्रतिदिवस प्रतिसंवत्सरंवा अनेन तृचेनानिरुपस्थेयः। सवितंच-आग्नेयीभिश्चामआयूपिपवसइति तिसृभिः संवत्सरे संवत्सरइति । चौलादिकर्मसु चतस्राज्याहुतयोहोतव्यास्तत्रैवतिसः । सत्रितंच-तेषांपुरस्ताचनसभाग्या- --

·ऋक्संहितामाप्ये (अ०२ २०११
हुनी यादमायूंषिपवसइति तिमभिरिति । आधाने पवमानेष्टी अग्ने:पयमानस्याग्नायूंपी-
त्येपानुवाक्या अमेपवस्वेत्येपा याज्या। सूत्रितंच-पथमायांअग्निरनिःपवमानोग्नआयूंपिपवसेग्ने-
पवस्वस्वपाइति। पुनराधेये द्वितीयाज्यभागस्यामआयूंपीत्येपा वैकल्पिकानुवाक्या सूत्रितंच-
नित्यंपूर्वमनुबालणिनोमआयूंषिपवसइत्युत्तरमिति ।
सैया सूक्ते एकोनविंशी-
अनआयूंपिपवसआसुवोर्जमिपंचनः। आरेवाधखदुच्छुनाम् ॥१९॥
अ# । आयूंपि । पबसे । आ । सुव । ऊर्जम् । इपम् ।
च । नः । आरे । बाधस्व । दुच्छुनाम् ॥ १९ ॥
हे अमे पवमानरूप त्वमस्माकं आयूंषि जीवनानि पवसे रक्षसि । नोस्माकमूर्जमन्नरसं
इषमनवा सुव आभिमुख्येन प्रेरय । किंच दुच्छनां रक्षोनामैतव रक्षांसि आरे अस्मत्तोदूरे
एवं बाधस्व संपीडय ॥ १९॥
.
अथ विशी-
अग्निपि पर्वमानःपाञ्चजन्यःपुरोहितः ।
तमीमहेमहागयम् ॥ २० ॥१०॥
अग्निः । ऋषिः । पर्वमानः । पाञ्चजन्यः । पुरः हितः ।
तम् । ईमहे । महागयम् ॥ २० ॥ १० ॥
पांचजन्यः निषादपंचमाश्चत्वारोवर्णाः पंचजनाः। यता गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा र-
क्षांसीत्येते पंचजनाः । अथवा देवमनुष्यागंधर्वाप्सरसः सर्पाः पितरइति ब्राह्मणेभिहिताः पंच-
जनाः । गभीरायइत्यत्र पहिवपंचजनेभ्यइति वक्तव्यमिति वचनाव भवार्थेभ्यः प्रत्ययः
तेषां ननदीष्टदानेन स्वभूवऋपिः सर्वदृष्टा पवमानस्तद्रूपोमिः पुरोहितः कर्मार्थमृत्विभिः पुरो-
निहीतः तंपूर्वोक्तक्षणं महागयं महद्भिर्देवादिभिरपि गीर्भिातव्यं महान्तिप्रभूतानि यज्ञगृहा-
णि वा यस्य सवथोक्तः तं पवमानगुणविशिष्टमग्निमीमहे धनादीनि याचामहे ॥२०॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये दशमोवर्गः ॥१०॥

·- मं०९ अ०३ सू०६६) सप्तमोऽष्टकः अथैकविंशी- अग्नेपर्वस्वखपाअस्मेवचःसुवीर्यम् । दधिमयिपोपम् ॥२१॥ अने। पवस्व । सुदृअाः । अस्मे इति । वर्चः । सुध्वीर्यम् । दधत् । रयिम् । मयि । पोपम् ॥ २१॥ हे अग्ने स्वपाः । सोर्मनसीत्युत्तरपदायुदात्तत्वं । शोभनकमा त्वं अस्मे अस्मासु सुवी- य शोभनवीर्योपेतं वर्चः वर्चदीमा तेजः पवस्व आगमय । तथा भवान् रयिं धनं पुत्रं वा पो- पं। भावेकर्मणि वा पञ् । गवां पुष्टिं यद्वा गवादिकं मयि भवान् धत् दधातु करोत्वित्यर्थः । दधातर्लेटि अडागमोघोर्लोपोलेटिवेत्याकारलोपः ।। २१ ॥ अथ द्वाविंशी- पर्वमानोअतिस्लिोभ्यर्पतिमुष्टुतिम्। सूरोनविश्वदर्शतः॥२२॥ पर्वमानः । आति । सिधः । अभि । अर्पति । सुस्तुतिम् । सूरः । न । विश्वदर्शतः ॥ २२ ॥ पवमानः सोमः अतिस्त्रियः हिंसकान् शत्रून् अतिक्रम्य गच्छति । तथा सुष्टुतिं स्तोतॄणां शोभनां स्तुनि अभ्यर्पति आभिमुख्येन गच्छति । पीगतौ तौदादिकः बहुलंछन्दसीतिशप गुणः । किंच सूरोन सूर्यइव विश्वदर्शतः सर्वस्य द्रष्टा सर्वैर्वा दर्शनीयोभवति ॥ २२ ॥ देशी- समर्मजानआयुभिःभयस्वान्पयंसेहितः। इन्दुरत्याविचक्षणः॥२३॥ सः । मर्मजानः। आयुभिः। प्रय॑स्वान् । प्रय॑से । हितः । इन्दुः । अत्यः। विचक्षणः ॥ २३ ॥ आयुभिः कर्मनेभिर्मनप्यैः मजानः पुनःपुनर्मज्यमानः शोध्यमानः सइन्दुः ससोमः अत्योदेवान् सततं गन्ता भवति । कीदृशः पयस्वान् मीणनशीरानवान् । यहा स्तोदृश्योदेय- त्वेनानयुक्तः अतएव पपसे हवोरूपायानाय हितः विचक्षणः सर्वस्यपदर्शनकारी सर्वस्यवि- दृष्टापा सोमः देवानभिगन्ता भवति। चक्षिड्व्यक्तायांचाचि अनुदात्तेतश्चहटादेरिवियुच्॥२३॥ । अथ ·ऋक्संहितामाप्ये (अ०२ व०१२ अथ चतुर्विशी- पर्वमानऋतंहच्छुकंज्योतिरजीजनत् । कृष्णातमासिजनत् ॥२४॥ पर्वमानः । ऋतम् । बृहत् । शुक्रम् । ज्योतिः । अजीजनत् । कृष्णा । तमांसि । जंघनत् ॥ २४ ॥ पवमानः ऋतं सत्यं यथार्थभूतं बृहद प्रभूतं सर्वदेशेषुव्यापकं शुक्र दीप्यमानं श्वेतवर्ण ज्योतिस्तेजः अजीजनत् धुलोके उदपादयत् । किंकुर्वन कृष्णा कृष्णवर्णानि तमांसि जंघन शं विनाशयन । हन्तेर्यङ्लुकि शतरि रूपं अयस्तानामादिरित्याधुदानत्वं ॥२४॥ अथ पञ्चविंशी- पर्वमानस्य॒जनतोहरेश्चन्द्राअसक्षन । जीराअंजिरशोचिषः॥२५॥११॥ पर्वमानस्य । जतः । हरेः । चन्द्राः । अदृक्षत । जीराः । अजिर शोचिपः॥ २५॥ ११॥ जनतः पुनःपुनस्तमांसि विनाशयतो हरेर्हरितवर्णस्य अजिरशोचिषः सर्वत्रगमनशील- तेजसः पवमानस्य सोमस्य चन्द्राः चदिआह्लादने देवानामाह्लादयियः जीराःक्षिणं क्षरणशीलाधाराः असृक्षव सृजन्ति पवित्रानिर्गच्छन्तीत्यर्थः ॥ २५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये एकादशोवर्गः ॥ ११ ॥ अथ पड़िशी- पर्वमानोरथीतमःशुभ्रेभिःशुभ्रशस्तमः। हरिश्चन्द्रोमुरुगणः॥२६॥ पर्वमानः । थिइनमः । शुश्रेमिः । शुभशप्तमः । हरिचन्द्रः । मरुतूटगणः ॥ २६ ॥ पवमानोदेवः रथीतमः अतिशयेन रथवान् । ईथिनइतीकारः।तथा शुभ्रेभिः शोभायुक्ते- भ्यस्तेजोयोपि शुभ्रशस्तमः अत्यन्तदीप्यमानश्च यदा निर्मलेक्योपि निर्मलतमयशोयुक्तः ह- रिश्चन्द्रः ह्रस्वाञ्चन्द्रोत्तरपदइति साहितिकःसुट् हरितवर्णदीतिः हरितधारावान् वा मरुद्गणः

·मं०९ अ०३ सू०६६) सप्तमोऽष्टकः
मरुतोयस्य गणः सहापभूताः सतथोक्तः तादृशः सर्वान् लोकान स्वरश्मिभिः स्वदीतिभिःव्यनः
पद व्यामोत्वित्युत्तरेण संबन्धः ॥ २६ ॥
अथ सप्तविंशी-
पर्वमानोव्यश्नवश्मिभिर्वाजसातमः । दधत्स्तोत्रेसुवीर्यम्॥२०॥
पर्वमानः। वि । अभवत् । रश्मिभिः। वाजसातमः।
दर्धत् । स्तोत्रे । सुध्वीर्यम् ॥२७॥
पवमानः सोमः रश्मिभिः स्वदीप्तिभिः व्यश्नवद सर्वजगद्व्यामोतु।कीदृशः वाजसातमः अ-
तिशयेन अन्नस्यदाता बलस्य संभक्तावा तथा स्तोत्रे पवमानः स्तोवंकुर्वते मनवे सुवीर्य सुवी-
योपेतं पुत्रं धनंवा दधव विदधव प्रयच्छन् व्यामोतु अनोवेलेंटयडागमः ॥ २७ ॥
अथाटाविंशी-
।
प्रसुवानइन्दुरक्षा पवित्रमत्यव्ययम् । पुनानइन्दुरिन्द्रमा ॥२८॥
प्र। सुवानः । इन्दुः । अक्षारिति । पवित्रम् । अति ।
अव्ययम् । पुनानः । इन्दुः । इन्द्रम् । आ॥२८॥
सुवानः अभिपूयमाणः इन्दुः सोमः अव्ययमविमयं ऊर्णास्तुकेन निर्मितं दशापवित्रमती-
त्य माक्षाः कलशं प्रकर्षण क्षरति । क्षरतेलुङितिपिसिचि छान्दसइडागमाभावःअतोलान्तस्ये-
तिवृद्धिः रात्सस्येतिसिचोलोपः रेफान्तंस्पष्टयितुमितिकारः बहुलंछन्दसीवीडभावः हल्ड्या-
दिना तिलोपः भनित्यमागमशासनमितिसिचइआ ततः पुनानः पवित्रेण शुद्धः इन्दुः सोमः इ-
न्द्रमाविशति । उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः ॥ २८ ॥
अथैकोनविंशी-
एपसोमोअधित्वचिगवांकीळत्यद्रिभिः। इन्द्रमायजोहुंवत् ॥२९॥
एपः । सोमः । अधि । त्वचि । गाम् । कीळति ।
अद्रिभिः। इन्द्रम् । मदाय । जोहुवत् ॥२९॥

·ऋक्संहितामाण्ये (अ०२ २०१३ एपः अंशुरूपः सोमः गवां त्वचि आनडुहे चर्मणि अधिशब्दउपर्यर्थयोतकः चर्मण्युप- रि अदिभियांवभिःसह कीळति अभिपवाय संक्रीडते । इन्दं परमेश्वरं मदाय पदार्थ जोहु- वद आह्वानं कृतवान् । एतेन तत्काले इन्द्रविषयां स्तुति करोतीत्यवगम्यते ॥२९॥ अथ विशी- यस्य॑तेद्युम्नवृत्तयःपर्वमानामृतंदिवः । तेननोमूळजीवसे ॥३०॥१२॥ यस्य । ते । द्युम्नवत् । पर्यः। पर्वमान । आभृतम् । दिवः । तेन । नः । मृळ । जीवसे ॥ ३० ॥ १२ ॥ हे पवमान पूयमान हे सोम दिवो द्युलोकाद आभृतं श्येनरूपया गायत्र्या आहतं धु- नवदनवयशोयुक्तंवा पयः सोमलक्षणमन्नं यस्य ते तव स्वभूतं विद्यते तस्मात् त्वं नान्नेन नोस्मान् जीवसे चिरजीवनाय मृळ मृळय सुखय ॥३०॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये द्वादशोवर्गः॥ १२॥ त्वंसोमासीति द्वात्रिंशदृचं सप्तमं सूक्तं आघवचस्य बार्हस्पत्योभरद्वाजऋषिः। द्वितीयस्य मारीचः कश्यपः।तीयस्य राहूगणोगोतमः।चतुर्थस्य भौमोत्रिः। पंचमस्य गाथिनोविश्वामित्रः। पष्ठस्य भार्गवोजमदग्निः। सप्तमस्यमैत्रावरुणिर्वसिष्ठः। सूक्तशेषस्यांगिरसः पवित्रःवसिष्ठोवा उ- भौ वा समुदितावृषी । पवस्वसोममन्दयन्नित्याद्यास्तिस्रोनित्यद्विपदागायत्र्यः । अवितानोअजा- श्वइत्याचास्तिस्रः पवमानपूपदेवत्याः पवमानसोमदेवताका वा । यतेपवित्रमर्चिपीत्यायाःचर्चः पवमानाग्निदेवत्याः आसां पंचानांमध्ये उभाभ्यांदेवसवितरिति तृतीयापवमानसविदेवताका- वा। चतुर्थी त्रिभिष्टदेवसवितरित्येषा विकल्पेनपवमानाग्निसवितृदेवताका पुनन्तुमामित्येषा वि- कल्पेनवैश्वदेवी यापादमानीरध्येतीत्यादिके द्वे पवमानमण्डलाध्येवस्तुतिमतिपादिके अवः सेव देवता शिष्टाः सर्वाः पवमानसोमदेवताकाः। तथाचानुक्रम्यते त्वंसोमासिद्वात्रिंशद्भवाजः कश्य- पोगोतमोतिर्विश्वामित्रोजमदग्निर्वसिष्ठइतिहचाः सप्तऋपयः शेपे पवित्रोवसिष्ठोदोभौवा पवस्व सोमतिस्रोनित्यद्विपदागायत्र्यो वितानस्तिस्रःपौष्ण्योवा यत्तेपवित्रपंचाग्नेय्यः सावित्र्यग्निसावि- त्रीवैश्वदेवीवासामत्याः त्रिंशीपुरउष्णिक् सप्तविंश्यनुष्टुप् अन्त्ये च ते पावमान्यध्येतस्तुतीति । गतःसूतविनियोगः।

·मं०९ अ०३ सू०६७] सप्तमोऽएका 29 तत्र प्रथमा- वंसोमासिधारयुन्द्रिओजिष्ठोअरे । पर्वखमंहयद्रयिः॥१॥ स्वम् । सोम असि । धारयुः । मन्द्रः। ओजिष्ठः। अध्वरे । पर्वस्व । महयत्रयिः ॥ १ ॥ हे सोमाभिषयमाण पवमान मन्द्रः मोदयिततमः भोजिष्ठः ओजस्वितमस्त्वं अध्वरे हिं- सारहितेस्मदीयेयज्ञे धारयुः अभिपवणधाराकामोसि भवसि । अतस्त्वं महययिः स्तोतयः पदीयमानधनः सन् पवस्व द्रोणकलशे ग्रहादिषु दशापवित्रेण पूतोभव । यदा धारयुः नद- र्थेभाष्यतइति मत्वर्थीयोयुः सः हे सोम त्वं धारावानिव । ततः परस्वेति संबन्धः ॥ १॥ अथ द्वितीया- त्वंसुतोन॒माद॑नोदधन्वान्मत्स॒रिन्तमः । इन्द्रायसूरिरन्धंसा ॥ २ ॥ त्वम् । सुतः । तृष्मादनः । दधन्वान् । मत्सरिन्ध्तमः । इन्द्राय । सूरिः । अन्धंसा २ ॥ हे सोम नृपादनः नृणां कर्मणांनेतृणामृत्विजां मादयिता अतएव दधन्वान् तेश्योधनानि धारयन् प्रयच्छन् । यदा यज्ञस्प धारकः सूरिः पातः सुतोस्माभिरभिपुतस्त्वं अन्धसा हवी- रूपेणानेन सहेन्द्राय मत्सरिन्तमः तस्याविशयेन मदकारी भव । नादस्पेति नकारः ॥२॥ अथ तृतीया- त्वंमुप्पाणोद्भिभिरभ्यर्पकनिकदत् । द्युमन्तंशुममुत्तमम् ॥३॥ त्वम् । सुस्वानः । अदिभिः । अभि । अब । कनिक्रदत् । द्युत्मतम् । शुष्मम् । उत्तमम् ॥ ३ ॥ हे पवमानसोस अदिभिर्यावधिः सुप्पाणः सुन्वानः अभिप्यमाणस्त्वं कनिकद भशं शब्दकुर्वन् अपर्प कलशं पात्राणिचाभिगच्छ । तथा घुमन्तं दीमियुक्त उत्तमं शुष्मं शत्रूणां शोषकं पलंच मामुहि । यदा एकवाक्यतया योजनीयः । स्तूयमानस्त्वं यसमभिगच्छेति । क. १२

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०१४
दिकदिआह्वाने । कदेलुकि तलोपः। अंग्यासस्यनिगागमश्च दाधर्तिदर्घर्तीतिसूत्रेण सर्व
निपात्यते । तस्माच्छत्मत्ययः । अयस्वानामादिरितिस्वरः ॥३
अथ चतुर्थी-
इन्दुर्हिवानोअर्पतितिरोवाराण्यव्यया। हरिजिमचिक्रदत्॥४॥
इन्दुः । हिन्वानः । अर्पति । तिरः । वाराणि । अव्यया ।
हरिः । वाम् । अचिक्रदत् ॥ ४॥
हिन्वानः ग्रावभिः मेर्यमाणोभिषयमाणइन्दुः सोमः अव्यया अविमयानि अवीनां स्वभू-
तानि वाराणि वालानि पवित्राणीत्यर्थः । तानि तिरः तिरस्कृत्य व्यवधायअपति गच्छति प्रभूतं
निर्गच्छतीत्यर्थः । सोमं हरिर्हरितवर्णः सोमः वाजमन्नं अचिक्रदत शब्दयति त्वया सह इन्द्र-
महमाह्वयामीत्यर्थः॥ ४॥
अथ पञ्चमी-
इन्दोव्यपमर्पसिविश्रवासिविसौभंगा। विवाजान्त्सोमगोमनः॥५॥१३॥
'इन्दो इति । वि । अव्यम् । अर्पसि । वि। श्रवासि । वि।
सौभगा । वि । वाजान् । सोम । गोम॑तः ।। ५ ।। १३ ॥
हे इन्दो सोम अन्यं अविवालेभवं पवित्रं व्यर्षसि विविधं धाराभिगच्छसि । किंच श्र-
वांसि हवीरूपाण्यन्नानिच विगच्छसि । तथा सौभगा सुभगस्य भावः सौभगं सुभगशब्दः
उद्गात्रादिषु पठ्यते । तस्य उत्तरपदवृदिर्नेष्यते । सौभगानि धनानि विविधं पामोति । तथा
हे सोम गोमतः पशुमन्ति वाजान पलानिच विविधंपामुहि वानि सर्वाण्यस्माकं मापयेत्यभि-
मायः॥ ५॥
॥ इति सक्षमस्य द्वितीये त्रयोदशोवर्गः ॥ १३॥
अथ पष्ठी-
आनंइन्दोशतग्विनरपिगोमन्तमश्विनम् । भरांसोमसहस्रिणम् ॥ ६॥

·मं०९ अ०३ सू०६७] सप्तमोऽधक: आ। नः । इन्दो इति । शतग्विनम् । रयिम् । गोमन्तम् । अश्विनम् । भरं । सोम । सहनिर्णम् ॥ ६ ॥ हे इन्दो पात्रेषु क्षरन् हे सोम नोस्मभ्यमाभर संपादय देहि । किमिति उच्यते शतग्वि- नं शतंगावोयस्य सशतगुः तद्वन्तं गोमन्तं प्रशस्तपशुमन्तं अश्विनं अश्वयुक्तं सहलिणं सह- ससंख्याकं रयिं धनं पुत्रं वा आभर ॥ ६॥ अथ सप्तमी- पर्वमानासइन्दवस्तिरःपवित्रमाशवः । इन्द्रंयामेभिराशत ॥७॥ पर्वमानासः । इन्द॑वः । तिरः । पवित्रम् । आशवः। दन्द्रम् । यामभिः। आशत ॥ ७ ॥ पवित्रमूर्यास्तुकेननिर्मितं दशापवित्र तिरस्कृत्य व्यवधायकं रुत्वा पवमानासः कलशं म- ति बहुधाराः क्षरन्तः आशवः क्षिमं मदकारिणश्चमसादीन व्यामुवन्तोवा इन्दवः सोमाः यामे- भिः स्वीयर्गमनैः इन्द्रमाशत व्यामुवन्ति ॥७॥ अथाष्टमी- ककुहासोम्योरसुइन्दुरिन्द्रायपूर्व्यः । आयुःवितआय ॥८॥ ककुहः । सोम्यः । रसः । इन्दुः । इन्द्रीय। पूर्व्यः । आयुः । पवते । आयर्वे ॥ ८॥ ककुहः सोमः सर्वकर्मकारयितृत्वेन सर्वेषां समुच्छ्रितः अतिशयितोभवति । सोयं पूर्व्यः पूर्वेः कृतोभिषुतः पूर्व मातःकाले रुतोवा आयुः इन्द्रं पति गंता इन्दुः पात्रेषु क्षरन् सोम्यः म- येचेति यः प्रत्ययः सोममयोरसः आयवे सर्ववगचे इन्दाय पवते कटशेषु पवित्रेण पूतोभवति । यदा इन्द्रार्थमभिगच्छति । पवतिगतिकर्मा ॥८॥ अथ नवमी- हिन्वन्तिसूरमुखयपर्वमा मधुश्रुतम् । अभिगिरासमखरन् ।।९।।

·ऋक्संहितामाप्ये
[अ०२२०१५
हिन्वन्ति । सूरम् । उस्रयः । पर्वमानम् । मधुश्चुतम् ।
अभि । गिरा । सम् । अस्वरनू ।। ९ ।।
जलयः कर्मकरणार्थ इतस्ततोगच्छन्त्योंगुलयः मधुश्रुतं मदकरस्य रसस्य च्यावयितारं
सूरं सुवीर्य सर्वस्य यागादिकर्मणिप्रेरकं पवमानं सोमं हिन्वन्ति अभिपवाथै संपेरयन्ति । त-
तः स्तोतारोगिरा स्तुत्या तमेनमभिसमस्वरन् सम्यगभिष्टुवन्ति ॥९॥
अथ दशमी-
अवितानो जाश्वःपूपायामनियामनि। आभक्षकन्यासुनः।। १०॥१४॥
अविता । नः । अजअश्वः । पूपा । यामनिध्यामनि ।
आ। अक्षत् । कन्यासु । नः ॥ १० ॥१४॥
अजाश्वा अजापूष्ण इत्युक्तत्वादजाएवअश्वा वाहनानि यस्य सवथोक्तः सपूषा एत-
नामकोदेवः यामनियामनि सर्वस्मिन् गमने भौमदिव्यलक्षणे नोस्माकं अविता पालयिता भव-
तु । किंच कन्यासु कमनीयासु अभिमतासु खीषु नोस्मानाभक्ष आभजतां अस्माकं कन्याः
प्रयच्छत्वित्यर्थः । भजे सेवार्थालेटि सिपि अडागमे रूपं । यदा अजाश्वःअजवाहनः पूषा सर्वस्य
पोषयिता सोमः यामनियामनि याते पाप्यते देवैरत्रेति यामोयज्ञः तत्र यज्ञे नोस्माकं अविता
रक्षिता भवतु । तथा कन्यास खीष्विष्टासु अस्मानापापयतु ॥ १० ॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये चतुर्दशोवर्गः ॥१४॥
अथैकादशी-
अयंसोमःकपर्दिनेघृतनपंवतेमधु । आक्षत्कन्यासुनः ॥११॥
अयम् । सोमः । कपर्दिने । घृतम् । न । पवते । मधु ।
आ। भक्षत् । कन्यासु । नः ॥ ११॥
कपर्दिने कल्याणमुकटवते सोमाय पूष्णेवा तदर्थमयं मादयिताभिषुतोस्मदीयः सोमः
पवते च गच्छति तं पामोति । तत्रदृष्टान्तः-घृतंन मधु मादकं हवीरूपं घृतं यथा सोमं पूषणं
वा गच्छति नदव । ततः सकन्यास्वस्मानागमयत् ॥ ११ ॥

·मं०९ अ०३ सू०६७] सप्तमोऽएकः अथ द्वादशी- अयंतआवृणेसुतोवृतनपंवतेशुचि । आक्षत्कन्यासुनः॥१२॥ अयम् । ते । आघृणे । सुतः । घृतम् । न । पवने । शुचि। आ। अक्षत् । कन्यासु । नः ॥ १२ ।। हे आपूणे घृक्षरणदीप्योः सर्वतोदीप्यमान पवमान पूषन् वा ते त्वदर्थ सुतोभिपुतोयं सो- मः पवते त्वभिमुखमागच्छति । यद्वा त्वदर्थं पात्रेषु पवित्रेण पूतो भवति क्षरतिवा। तत्रदृष्टान्तः- घृतंन शुचि शुद्ध घृतं यथा त्वां मामोति तद्वत् ततस्त्वमभिलपितानि अस्माकं देहीति ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- वाचोजन्तुःकवीनांपवस्वसोमधारया। देवेपुरनधासि ॥ १३॥ वाचः। जन्तुः । कवीनाम् । पर्वस्व । सोम । धारया। देवेषु । रत्नध्धाः । असि ॥ १३॥ हे सोम कवीनां क्रान्तप्रज्ञानां स्तोतॄणां वाचोजन्तुः स्तुतेर्जनयिता । यदा मेधाविनां म- ध्ये याचं जनयसि । अत्यन्त वाग्मी सं धारया पवस्व द्रोणकलशं ग्रहांश्च प्रामुहि । ततः इ- न्द्रादिदेवेषु रत्नधाः रमणशीलस्य सोमस्य निधातासि भवसि । अथवा देवेषु स्तोत्रकारिपु क- मकुर्वाणेषु वास्मासु रत्नस्य कनकादेदाता भवसि ॥ १३ ॥ ग्रावस्तोत्रेगाणगारिमवेनाभिरूपकरणे कलशेषु सोमे आमिच्यमाने वक्तव्यस्प तचस्य आकलशेष्वित्यादिके द्वितीपातीये । सूविवंच-आकलशेषुधावतिश्येनोवर्मविगाहतेइति । नयोः प्रथमा सक्के चतुर्दशी- आकलशेषुधावतिश्येनोवर्मविर्गाहते। अभिद्रोणाकनिकदत् ॥११॥ आ। कलशेषु । धावति । श्येनः । वर्म । वि । गाहते। अभि। द्रोणां । कनिक्रदत् ॥ १४ ॥ अविभिरभिषिच्यमानः कश्चित्सोमः पटशेष सोमाधारेषु द्रोणकटशेष आधावति स- र्वतोगच्छति ध्येनः सुप्तोपममेतत् । यथा श्पेनोरम परणीय कुटायं विगाहने पविशवि वदव ।

·ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ व०१६ कनिक्रदत् अत्यन्तं शब्दं कुर्वन् द्रोणा द्रोणकलशानभिगच्छविच । यहा द्रोणाधवनीयपूतभव संज्ञकाभिमायं एकः सिच्यमानः सोमोद्रोणं प्रति शब्दायमानः पश्चात् मथमंगच्छति । ततः पात्रद्वयमिति ॥ १४॥ अथ पंचदशी- परिमसोमरसोसर्जिकलशेसुतः । श्येनोनतक्तोअर्पति ॥१५॥१५॥ परि ।प्र। सोम । ते । रसः । असजि । कलशे । सुतः । श्येनः । न । तक्तः । अपति ॥ १५ ॥ १५ ॥ हे सोम कलशे द्रोणाभिधाने सुतोभिपुतस्ते तव रसः परिमासर्जि परिमसृज्यते परितोय- हेषु चमसेषु च मसृष्टोविभक्तोभवति । कथमिव श्येनोनतक्तः तकिर्गतिकर्मा गमनशीलः श्येनः पक्षीयथा सर्वत्रापति गच्छति तदव यद्वा यथा श्येनः सर्वतोगन्ता तद्वत्तक्तः पात्रेषु गतः सोमः अर्षति इन्द्रादिदेवानागच्छत् । अर्तेर्लेटि सिपि रूपं । पूर्वमृषीगतावित्यस्माव लटि शपि रूप- म् ॥१५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये पंचदशोवर्गः॥ १५॥ अथ पोडशी- पर्वखसोममन्दयन्निन्द्रायमधुमत्तमः ॥ १६ ॥ पर्वस्व । सोम । मन्दर्यन् । इन्द्रीय । मधुमत्तमः ॥ १६ ॥ हे सोम मधुमत्तमः अतिशयेनमधुररसवांस्त्वं मन्दयन् मादयिता भवन् । यद्वा इन्द्राय कियाग्रहणंकर्तव्यमिति संपदानं इन्द्रं मोदमानः सन् पवस्व इन्द्रार्थमागच्छ ।। १६ ॥ अथ सप्तदशी- अमृग्रन्देवीतयेवाजयन्तोराइव ॥ १७ ॥ असंयन् । देववीतये। वाजत्यन्तः। रथाः इव ॥ १७॥ एतेभिषुताः सोमाः वाजयन्तः सन्तः देववीतये देवानांपानाय असृनन् विसृज्यंते - विग्भिः पदीयन्ते । तबदृष्टान्त:-रथाइव वाजयन्तः शत्रुधनानि बलानिवा स्वामिनइच्छन्तो स्था देववीतये देवानांगमनाय यथा विसृज्यन्ते वदन ॥ १७॥ 1

·मं०९ अ०३ सू०६७]
सप्तमोडएका
अथाष्टादशी-
तेसुतासौमदिन्तमाःशुक्राफ्युमसक्षत ॥ १८॥
ते । सुतासः । मदिन्तमाः। शुकाः । वायुम् ।
असूक्षत ।। १८॥
मदिन्तमः अतिशयेन मादयितारः शुक्राः दीप्यमानाः सुतासः अभिषुतास्तेसोमाः वायुं
शब्दमसृक्षतासृजनकाः। यहा वायुमेवसोमपानार्थमसजन सोमेषु सत्सु वायुस्तपानार्थमाग-
च्छति ॥ १८॥
अथैकोनविंशी-
ग्राणानुनोअभिटुंतःपवित्रंसोमगच्छसि । दधस्तोत्रेसुवीर्यम्॥१९॥
ग्राणां । तुन्नः । अभिडस्तुतः। पवित्रम् । सोम । गच्छसि ।
दर्धत् । स्तोत्रे । सुवीर्यम् ॥१९॥
हे सोम त्वं ग्राव्णातुनः अभिपीडितोभिपुतस्त्वं स्तोतभिरभिष्टुतः सन् पवित्रं गच्छसि
पामोपि। किंकुर्वन् स्वोत्रे स्तोत्रकारिणे जनाय सुवीर्य शोभनवीर्योपेतं धनादिकं दधद विधदद
मयच्छन् ।॥ १९॥
अथ विशी-
एपतुन्नोअभिष्टुंतःपवित्रमतिगाहते।तोहापारमन्ययम्।।२०।।१६।।
एपः । तुलः । अभिडस्तुतः । पवित्रम् । अति । गाहते।
रक्षा हा । वारम् । अव्ययम् ॥ २० ॥१६॥
तुम्नः तुव्यथने मावभिरभिव्यथितः सुतः अतएव सर्वैरभिटुतः एपोस्सदीयः सोमोर-
क्षोहा कर्मविभकारिणां रक्षसां पापानांच हन्ता भवद ।अध्ययमविमयं अव्यवयवभूतं वारं घालं
तेनरुतं पवित्र दशापरिषमति अतिक्रम्य गाहते द्रोणकलशं प्रविशति ॥२०॥
॥ इति समस्य द्वितीये पोडशोवर्गः ॥ १६ ॥

·M Wy ऋक्संहितामाण्ये [अ०२ २०१७ अथैकाविंशी- यदन्तियच्चदूरकेविन्दतिमामिह । पर्वमानवितजहि ॥२१॥ यत् । अन्ति । यत् । च । दूरके । अयम् । विन्दति । माम् । इह । पर्वमान । वि । तत् । जहि ॥ २१ ॥ हे पवमान पूयमान पुनान वा सोम यद्भयमन्ति अन्तिके तथा यच्च भयंदुरके अतिदूरे दे- शे अथवा इहास्मिन् प्रदेशेपि भयं मां विन्दति लभते पामोति । तद्भयं त्वं विजहि विशेषेण नाशय । यदा इहेति यज्ञोयंलोकोवा अस्मिन् क्रियमाणेयज्ञे अस्मिन् लोकेवा यद्भयं व्यामोति तन्नाशयेत्यर्थः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशी- पर्वमानःसोअद्यन:पवित्रेणविचर्षणिः । यःपोनासपुनातुनः ॥२२॥ पव॑मानः । सः । अयं । नः । पवित्रैण । विचर्षणिः। यः। पोता । सः। पुनातु । नः ॥ २२॥ सतादृशः प्रसिद्धोविचर्षणिः सर्वस्यद्रष्टा पवमानः अयेदानीमेव पवित्रेण पापशोधकेन तेजसा यःपोता स्वयं पवित्रःसन् सनोस्मान् पुनातु पापरहिवान् करोतु ॥ २२ ॥ पवित्रेटयां प्रथमाज्यभागस्य याज्या यत्तेपवित्रमित्येपा । सूनितंच-यत्तेपवित्रमर्चिष्या- कलशेषुधावतीति पवित्रइत्येकइति । सैपा सूक्ते त्रयोविंशी- यत्तेपवित्रमुर्चिष्यनेवितमन्तरा । ब्रह्मते पुनीहिनः ॥ २३ ॥ यत् ।ते। पवित्रम् । चिपि । अग्ने। विस्ततम् । अन्तः । आ । ब्रह्म । तेन । पुनीहि । नः ॥ २३ ॥ हे पवमानगुणविशिष्टाने ते त्वदीयं पवित्रं शोधकं यत्स्यतेजः अर्चिपि सौरवैद्युतादि- तेजसि अन्तर्मध्ये आविततं आविस्तृतं विद्यते । यद्वा हे अमे वे तव स्वभूतेर्चिपि तेजसि ।

·मं०९ अ०३ सू०६७] सप्तमोऽष्टकः ९७ अन्तर्मध्ये यत्पवित्रं शुद्युत्पादकं सामर्थ्यमस्ति तेन तादृशेन तेजसा नोस्माकं ब्रह्म पुत्रादिव. धनकारि शरीरं पुनीहि पापरहिवं पूतं कुरु ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशी- यत्तैपवित्रमर्चिवदनेते पुनीहिनः। ब्रह्मसवैःपुंनीहिनः ॥२४॥ यत् । ते। पवित्रम् । अचिवत् । अग्ने । नेन । पुनीहि । नः । ब्रह्म सवैः । पुनीहि । नः ॥ २४ ॥ हे अग्ने पवित्र शोधकमर्चिवदार्चमत् छन्दसीरइनिमतुपोपत्वं सौरादिवेजोयुक्तं ते त्वदी- यं यत्तेजः विद्यते तेन स्वीयेनैव तेजसा नोस्मान् पुनीहि पूतान् कुरु । किंच बलसवैः ब्राह्मण- कर्टकसोमाभिपवेः यद्वा ब्रह्म सोमः तस्याभिपवैः नोस्मान पुनीहि ॥ २४ ॥ अथ पंचविशी- उमाभ्यांदेवसवितःपवित्रेणसवेनंच । मापुंनीहिविश्वतः ॥२५॥१७॥ उभाभ्याम् । देव । सवितरिति । पवित्रेण । सवेन । च। माम् । पुनीहि । विश्वतः ॥२५॥१७॥ हे सवितः सर्वस्य प्रेरक हे देव योदमान सोम त्वं पवित्रेण पापशोधकेन त्वदीपेन ते- जसा सरेन सोमाभिपवेनच एतान्यामुभाश्यां विश्वतः सर्वतोमा पुनीहि पूतं कुरु॥२५॥ ।। इति समस्य द्वितीये सप्तदशोवर्गः ॥१७॥ अथ पड्डिशी- विषिष्टुंदेवसविर्वपिष्टैःसोमधानभिः। अदःपुनीहिनः ॥२६॥ त्रिभिः । त्वम् । देव । सवितः । वपिष्ठः। सोम । धामभिः । अने। दक्षैः। पुनीहि । नः ॥ २६ ॥ १३ ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२व०१८ हे देव स्तुत्य दीप्यमान वा हे सवितः सर्वस्य स्वस्वकर्मणि चोदयितः हे सोम प. बमानगुणविशिष्ट हे अग्ने त्वं वर्षिः वृद्धतमैः अतएव दक्षैः सामर्थ्यवद्भिस्त्रिभिधामभिः शरीरैरग्निवायुसूर्यात्मकैखिभिः शरीरैः नोस्मान्पुनीहि परिशुद्धान कुरु ॥ २६ ॥ अथसप्तविंशी- पुनन्तुमादेवजनाःपुनन्तुवसवोधिया। विश्वेदेवाःपुनीतमाजातवेदःपुनीहिमा ॥२७॥ पुनर्तुं । माम् । देव जनाः । पुनन्तुं । वसवः । धिया । विश्वे । देवाः। पुनीत । मा । जातवेदः । पुनीहि । मा ॥२७॥ देवजनाः देवानां जनःमादुर्भावोयेषां यज्ञेष्विति देवजनायजमानाः । यदा इन्द्रादिदेवग- णाः मां पुनन्तु परिपूतं कुर्वन्तु । तथा वसवः वासकादेवाः धिया आत्मीयेनकर्मणा मां पुन- न्तु । अथवा प्रत्यक्षः हे विश्वदेवाः सर्वेदेवाः मा मां पुनीत पूतं कुरुत । हे जातवेदः जातानि वेचीति यहा जातप्रज्ञ अमे मा मां पुनीहि ॥ २७ ॥ अथाष्टाविंशी- भप्यायस्वमस्यन्दस्वसोमविश्वभिरंशुभिः । देवेभ्यउत्तमंहविः ॥२८॥ प्र। प्यायव ।। स्यन्दस्व । सोम । विश्वभिः। अंशुभिः । देवेभ्यः । उत्तमम् । हविः ॥ २८ ॥ हे सोम प्रप्यायस्व अस्मान् मकण वर्धय । यहा देवान् सोमेन वर्धय । किंच विश्वे- भिरंशुभिः सर्वैस्त्वदीयरंशुभिः देवेश्योदेवार्थमुत्तमं प्रशस्ततमंहविः सोमरूपं मस्यंदस्व कल- शादीन् पति प्रसव प्रयच्छेति यावत् ।। २८ ॥ अमीषोममणयने उपपियमित्येपा । सूत्रितंच-उपप्रियंपनिमतमित्यर्धर्चआरमेदिति । सैषा सूक्ते एकोनविंशी- उपमियंपनिमतंयुयानमाहुतीयम् । अर्गन्मविभ्रतोनमः ॥२९॥ .

·मं०९ अ०३ सू०६७] सप्तमोऽष्टकः उप । प्रियम् । पनिमतम् । युवानम् । आहुतिध्रयम् । अर्गन्म । विर्धतः । नमः॥२९॥ मियं सर्वस्य पीणयितारं पनिमतमत्यन्तं शब्दायमानं युवानं तरुणमाहुतीवृधं आ- हुतिभिर्वर्धनीयं पवमानं वयं नमोहविर्नमस्कारंवा विभ्रतोधारयन्तःसन्तः उपागन्म उपगच्छेम । गमे ङि मंत्रेघसेतिचेटुंकि सति म्बोश्चेतिनकारः । पनिमतं पनेःस्तुत्यर्थस्य यड्लुकिरूप दाधर्तिदर्धतिइतिसूत्रे इतिकरणस्य पदर्शनार्थवादवाझ्यासस्य निगागमउपधालोपश्च नि- पात्यते ॥ २९॥ অথ বিমী- अलायंस्यपरशुननाशतमार्पवस्वदेवसोम।आर्चिदेवदेवसोम॥३०॥ अलाय्य॑स्य । परशुः । ननाश । तम् । आ । पवस्व । देव । सोम । आरखुम् । चित् । एव । देव । सोम ॥ ३० ॥ अलाय्यस्य अतेरोणादिकआय्यमत्ययः कपिलकादित्वाल्लत्वं अभिगमनशीलस्य शवोः परशुः छेदकः पवमानस्तमेवशत्रु ननाश नाशयतु । अस्मानपापान नदोहे देव दीप्यमान सोम आपवस्व अस्सदाभिमुख्येन गच्छ । किंच हे देव द्योतमान स्तुत्य वा हे सोम आ- खंचित खनु अवदारणे सर्वस्याहन्तारमपि तं शत्रुमेव बाधस्व नास्सानपापानिति ॥३०॥ अथैकविंशी- यापविमानीरध्येत्यूपिभिःसंमृतरसम् । सर्वसपूतमश्नातिवदितमातरिश्वना ॥ ३१॥ यः। पावमानीः अधिएति । ऋपिभिः । सम्भृतम् । रसम् । सर्वम् । सः । पूतम् । अनाति । स्वदितम् । मातरिश्वना ॥ ३१॥ योजनः पावमानीः पवमानदेवदाकाः सर्वाकचः तद्रूपं ऋषिभिः सूक्तभिर्मधुच्छन्दः पतिभिः संभूतं संपादितं रसं वेदरसभूतं सारं सूकसंवं अध्येति अधीते । सजनः सर्वभोग्य- जातं तं परिशुद्धमेवाभाति परिपूर्त पापरहिवं अनं भक्षयति । कथमस्यपूवत्वं ववाह-स्वस्या-

·ऋक्संहितामाष्य [अ०२१०१९
शनात्मागेव मातरिश्वना मातरि अन्तरिक्षे श्वसिवौति मातरिश्वा वायुः सचवायुःपवित्रमेव ।
पवित्रेण वायुना स्वदितं स्वादुकृतं । परिपूतमेवान्नं पश्चात् सनरोनाति ॥ ३१ ॥
अथ द्वाविंशो-
पावमानीयॊअध्येत्यपिभिःसंभृतरसम् ।
तस्मैसरखतीदुहेक्षीरसर्पिमधूंदकम् ॥ ३२ ॥ १८ ॥
पावमानीः । यः । अधिएति । ऋर्षिभिः । सम्भृतम् । रसम् ।
तस्मै । सरस्वती । दुहे । क्षीरम् । सर्पिः । मधु । उदकम् ॥३२॥१८॥
योबाह्मणः पावमानीः पवमानदेवताकाऋचः तदात्मकं ऋपिभिर्मधुच्छन्दादिभिः सं-
भूतरसं वेदसारं सूक्तसंघ अध्येति अधीते । तस्मै पवमानाध्ययनं कुर्वते जनाय सरस्वतीसर्व-
घसरणवती वाग्देवता क्षीरं यज्ञसाधनभूतं पयः सपिस्तादृशं घृतं मधु मदकरसुदकं सोमं दुहे
स्वयमेव दोग्धि एनं नरं यागादिपरं वेदशास्त्रविदं करोवोत्यर्थः । दुहमपूरणे कर्मकर्तरि नदुह-
सुनमायचिणावितियकः मतिषेधः । लोपस्तआत्मनेपदेष्विति तलोपः ॥ ३२ ॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीयेष्टादशोवर्गः ॥१८॥
॥ इति नवमे मण्डले तृतीयोनुवाकः ॥ ३ ॥
चतुर्थेनुवाके भष्टादशसूतानि तत्र प्रदेवमितिदश प्रथम सूक्तं भलंदनपुत्रस्य वत्समेरा-
पै पवमानसोमदेववाकं दशमी विष्टुप् शिष्टाजगत्यः । तथाचानुक्रम्यते-मदेवंदशवत्सपिलिंद-
नः विष्टुबन्तहेति । गतोविनियोगः।
-
तत्र प्रथमा-
प्रदेवमच्छामधुमन्तदन्दवोसिष्यदन्तगावआनधेनवः ।
बहिपौवचनावन्तऊर्धभिःपरितमुस्रियांनिर्णिजधिरे ॥ १ ॥
प्रा देवम् । अच्छे । मधुमन्तः । इन्द॑वः । असिस्यदन्त । गावः।
आ । न । धेनवः । बर्हिसदः । वचनावन्तः । अभिः ।
परितम् । उस्त्रियाः । निःनिजम् । धिरे ॥१॥

·मं०९ अ०४ सू०६८] सप्तमोऽष्टक:
१०१
मधुमन्तो मादकरससंयुक्ता इन्दवः सोमाः देवं द्योतमानं सोमात्मकमिदं अच्छ प्रति प्रा-
सिष्यदन्त पस्यन्दन्ते ग्रहादिषु क्षरन्ति । स्यन्दते कि चङि रूपं । तबदृष्टान्तः-गावआनधेनवः
पयस्विन्यः मीणायच्योगावोयथावत्संपतियांतिप्रस्रवन्ति तद्वत् । किंच बर्हिषदः बर्हिषि सीदन्तः
वचनावन्तः हंभारवादिशब्दवन्तः उत्रियाः गोनामैतत् तादृश्योगावः ऊधभिः पयोधारकैः स्वैः
स्वैरूधभिः ताभ्यः परिसृतं परितःस्रवणशीलं निर्णिजं शुद्धं पयोभूतं सोमरसं घिरे दधिरे ई.
द्रार्थं धारयन्ति ॥१॥
अथ द्वितीया-
सरोरुवभिपूर्वांअचिक्रददुपारुहःश्रृथयन्त्स्वादतेहरिः।
तिरःपवित्रंपरियन्नुरुत्रयोनिशणिदधतेदेवआवरम्॥२॥
सः । रोरुवत् । अभि । पूर्वाः । अचिक्रदत् । उपआरुहः। श्रृथयन् ।
स्वादते । हरिः । तिरः। पवित्रम् । परिश्यन् । उरु । जयः । नि।
शर्याणि । दधते । देवः। आ। वरम् ॥२॥
रोरुवव कलशादिकंपति अत्यन्तं शब्दकुर्वन् ससोमः पूर्वामुख्याः स्तोतॄणां स्तुती: अ-
स्यचिक्रदत् अभिमुखं अध्धनयव स्तुतयः साधीयस्यइति पतिध्वनिमंगीकारमकापीदित्यर्थः ।
किंच हरिः हरितवर्णः उपारुहः रोहतेस्ताच्छीलिकःक्विम् । उपारोहणशीलाःउर्ध्वप्रादुर्भवनशीला
ओपधीः अथयन् अग्रे विश्लेषयन् स्वादवे स्वादूकरोति ताः फलिनीःकुर्वन् स्वादुयुक्ता विद-
धातीत्यर्थः । तथा पवित्रं अविवालात्मकं दशापवित्रं तिरस्तिरस्कृत्य पात्राणि मति आत्मनः
क्षरणकाले पवित्रं व्यवधायकं रुत्वा परियन् परितोगच्छन् सोमः उरु महान्तं वयोवेगं करो-
ति । ततः सशर्याणि शृहिंसायां हिंसितव्यानि यद्वा शरेण हतव्यानि रक्षांसि निधवे निक्षिपति
न्यक्करोति हिनस्तीतियावद । पश्चाद्देवोदीप्यमानःसोमः वरं वरणीयं धनं सोमं दादृश्योयजमाने-
क्यः आद्धते आधारयति प्रयच्छतीत्यर्थः । दधातेर्लेटयडागमे घोर्लोपोलेटिवेत्याकारलोपः ॥२॥
अथ तृतीया-
वियोममेयम्यांसंयतीमदःसाकंधापर्यसापिन्वदक्षिता।
महीपारेरजसीविवेविददभिवजन्नक्षितपाजआददे ॥ ३ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२व०१९
वि। यः। ममे । यम्यो। संयती इति सम्ध्यती। मदः । साकम्टा।
पर्यसा। पिन्वत् । अक्षिता । मही इति । अपारे इति । रजसी इति ।
विश्वेविदत् । अभिध्वजन् । अक्षितम् । पाजः। आ । देदे ॥ ३ ॥
योमदः माद्यत्यनेनेति मदः सोमरसः यम्या युगलभूते संयती परस्परंसंगच्छमाने यावा-
पृथिव्यौ विममे विशेषेणनिर्मितवान् ततः ते साकंवृधा सहैववर्धनशोले तथा अक्षिता अक्षीणे
सामर्थ्यवत्यौ यथा भविष्यतः तथा ससोमः पयसा पयोरूपेण स्वीयरसेन पिन्वदसिंचव अवर्ध
यदितियावत् । किंच मही महत्यौ अतएव अपारे पर्यंतरहिते रजसी यावापृथिवीनामैतत्
ते द्यावापृथिव्यौ विवेविदव विदज्ञाने यकि शतरि रूपं । अभ्यासस्वरः । इयंपृथिवी
इयंद्यौरिति सर्वेषां विविच्य तेजसामज्ञापयन् अभिवजन अभिवः सर्वांतोगच्छन् सोमः अक्षितं
अक्षीणं अविनश्वरं पाजोवलं आददे स्वीकृतवान् अत्यन्तंबलवानभवदित्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
समातरा विचरन्वाजयनपःममेधिरःस्वधोपिन्वतेपदम् ।
अंशुर्यवेनपिपिशेयतोनृभिःसंजामिभिनसरक्षतेशिरः ॥४॥
सः। मातरी । विचरन् । वाजयन् । अपः । प्र । मेधिरः । स्वधा ।
पिन्वते । पदम् । अंशुः । यवैन । पिपिशे। यतः । नृभिः । सम् ।
जामितिः। नसते । रक्षते । शिरः॥४॥
मेधिरः मेधारथाश्यामिरनिरचावितीरन्मत्ययोमत्वर्थीयः । मेधावान माज्ञः ससोमः मा-
तरा मातरौ जगतोनिर्माच्यौ द्याभ्यापृथिव्यौ विचरन् अन्तरेणात्यन्तं चरन् । तथा अपः अन्त-
रिक्षस्थिवान्युदकानि वाजयन् मेरयन् । वजेर्यन्तस्य शतरि रूपं । नादृशः स्वधया सक्तु-
लक्षणेनान्नेन सह पदं स्वस्थानं उत्तरवेदिरूपं पपिन्वते प्रकर्षणाप्याययति । ततः नृभिः कर्म-
नेभिः ऋत्विम्भिर्यतः संयतः अंशुः सोमः यवेन पिपिशे पिश अवयवे अवयवत्वेन रुतः
मिश्रितइत्यर्थः । सोमस्तु यवसक्तुभिः श्रियतेखलु । सोयं जामिभिः एकस्मात्पाणेरुत्पन्नाभिरं-
गुलीभिः सनसतेसंगच्छतेचं । शिरः शीण भूवजावं रक्षतेच स्वीयरसेन रक्षति पोपयति ।
नसतिर्गतिकर्मा चादिलोपेविभाति न निवातः॥४॥

·मं०९ अ०४ सू०६८] सप्तमोऽष्टक: अथ पञ्चमी- संदक्षेणमनमाजायतेकवितस्य॒ग निहितोयमापुरः । यूनाहसन्ताप्रथमविज॑ज्ञतुर्गुहाहितंजनिमुनेममुद्यतम् ॥५॥१९॥ सम् । दक्षेण । मनसा । जायते । कविः । ऋतस्य । गर्भः। निहितः। यमा। परः । यूनां । है । सन्तां । प्रथमम् । वि । जज्ञतुः । गुहा । हितम् । जनिम । नेमम् । उत्ध्यतम् ।। ५ ।। १९ ।। मसंगात्सोमसूर्ययोराविर्भावमाह । कविः दक्षेण प्रवृद्धेन मनसा सह संजायते पृथिव्याः सम्यक् जायते । तथा मतस्योदकस्येव गर्भो गर्भस्थानीयः। यद्वा सत्यस्य यज्ञस्य मध्ये गर्भः शब्दनीयः स्तुत्यः सएवसोमः परः परस्तादन्तरिक्ष यमोयमेन नियमेन देवैर्निहितः सः स. याँद्धि वृष्धिर्भवति तस्मात्सोमः सूर्यात्मकतयावस्थितइत्यर्थः । एवं यूना । हेत्यवधारणे । यु- वानावेव सन्तौ तौ प्रथमं जननकाले विजज्ञतुः अयंसोमोयंसूर्यइति विशेषेण ज्ञायते । तयो- श्वाधैं जनिम जन्म गुहा गुहायां हितं निहितं भवति । तयोर्नेममर्धेचोद्यतं प्रकाशितं भवति । दिवा सूर्य-मादुर्भवति रात्री चन्द्रमाइति ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये एकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥ अथ पष्ठी- मन्द्रस्यरूपंविविदुर्मनीषिणःश्नोयदन्धोअमरत्परावतः। मर्जयन्तसुरधनदीप्वाँउशन्तमशुंपरिपतमुग्मियम्॥६॥ मुन्द्रस्य । रूपम् । विविदुः । मनीषिणः । श्ये॒नः । यत् । अन्धः। अर्जरत् । पराध्वतः । तम् । मर्जयन्त । सुध्धम् । नदीयुं । आ। उशन्तम् । अंशुम् । परिष्यन्तम् । ऋग्मियम् ॥ ६ ॥ मनीपिणः प्राज्ञा यष्टारः मंद्रस्य मदकरस्य रसस्य सोमस्य रूपं विविदुः जानन्ति यदन्धः यत्सोमलक्षणमन्नं श्येनो गायत्रीरूपः पक्षी परावतो दूराव बलोकाद आभरप्रजहार । हमहोभश्छन्दसीति भकारः । वं वादृशं सुवृधं सुष्टुवर्धमानं सुवर्धयितारंवा अंशं सोमं नदीषु ·१०४ कक्संहितामाष्ये [अ०२२०२० नदमानासु वसवीवर्याख्यास्वप्सु आमर्जयन्त ऋत्विजः आशोधयन्ति अलंकुर्वन्तिवा । की- दृशं उशन्तं देवान् कामयमानं परियन्तं परितोगच्छन्तं ऋग्मियं ऋगह स्तुत्यं सोममामर्ज- यन्तीति ॥६॥ अथ सप्तमी- त्वांमृजन्तिदशयोर्पणःसुतंसोमऋपिभिर्मतिभिर्धीतिभिर्हितम् । अव्योवारेभिरुतदेवहूतिभिभियंतोवाजमादर्पिसातये ॥७॥ त्वाम् । मृजन्ति । दर्श । योप॑णः । सुतम् । सोमं । ऋषिभिः । मतिभिःधीतितिः। हितम् । अव्यः। वारेभिः। उत । देवहूतिभिः। नृभिः। यतः । वाज॑म् । आ। दपि । सातये ॥ ७ ॥ हे सोम योषणः द्वाश्यांपाणिग्यां विभज्योत्पन्ना दश दशसंख्याकाअंगुलयः । ऋषिभि- मधुच्छन्दःमभृतिभिः सुतमभिषुतं हितं पात्रेषु निहितं त्वा त्वां मतिभिः स्तुतिभिः धीतिभिः कर्मभिश्च अव्योवारेभिः अविवालैः पवित्रैः मृजन्ति शोधयन्ति । उतापिच देवहूतिभिः । देवाद्वानयुक्तैः नृभिः कर्मनेभिः ऋत्विग्भिः यतः गृहेषु संयमितः संगृहीतस्त्वं सातये दानाय वाजमन्नमादर्षि आविदारयसि विवृतंकरोषि स्तोतभ्यः अन्नादिकं प्रयच्छसीतियावत् ॥ ७॥ । अथाष्टमी- परिमयन्वय्यमुपंसदंसोममनीपाअभ्यनूपतस्तुमः । योधारयामधुमाँऊर्मिणादिवइयर्तिवाचरयिपाळमर्यादा परिप्रयन्तम् । वय्यम् । सुसंसदम् । सोम॑म् । मनीपाः। अभि । अनूषत । स्तुभः । यः। धार॑या । मधुमान् । ऊर्मिणां । दिवः । इति । वाचम् । रयिपाट् । अमर्त्यः ॥ ८॥ परिमयन्तं पात्राणिपरितः गच्छन्तं वय्यं देवैः काम्यमानं सुपंसदं शोभनं संसदनं सोमं मनीषा मनसईशित्र्यः स्तुभः स्तुतयः अभ्यनूषत अभिष्टुवन्ति । वय्यं वीगत्यादिषु इत्यस्मात् वयंति भय्यमवय्येचछन्दसीति निपातितः अत्रानुपसर्गस्पापिनिपातनं भवति ·मं०९ अ०१ सू०६८] सप्तमोऽटकः मधुमान् मदकररसवान् यः सोमः धारया स्वीयया ऊर्मिणा वसतीवर्याख्येनोदकेन सह दियआकाशात द्रोणकलशे आपतत्ति रविपाटू शत्रुधनानामभिभपिता अमर्त्यः मनुष्यधर्मर- हितः ससोमः वाचमिति प्रेरयति तदाहि स्तोतारः स्तुवन्तीति उच्यन्ते ॥८॥ अथ नवमी- अयंदिवइयर्तिविश्वमारजःसोमःपुनान कलशेपुसीदति । अद्भिगौभिज्यतेअदिभिःसुतःऍनानइन्दुरियोविदमियम्॥९॥ अयम् । दिवः । इयति । विश्वम् । आ । रजः। सोमः। पुनानः । कलशेषु । सीदनि । अभिः । गोभिः। मृज्यते । अद्रिभिः । सुतः। पुनानः । इन्दुः । वरिवः । विदत् । प्रियम् ॥ ९ ॥ अयंसोमो दिवोद्युलोकाद्विश्वं रजउदकनामैतव सर्वमुदकमियात अभिपापयति । किंच पुनानः दशापवित्रेण पूयमानः सोमः कलशेषु द्रोणनामसु सीदति । तथा अदिभिर्यावभिः अ- द्भिर्वसतीवर्याख्याभिर्गोभिर्गोविकारैः क्षीरदध्यादिभिश्च मृज्यते शोध्यते अलंकियते । ततः सुतोभिपुनः पुनानः पूतइन्दुः सोमः पियं मियतरं मीणनकारिवा वरिवोवरणीयं धनं वित् स्तोतयोलंभयति प्रयच्छतीतियावत् ॥ ९ ॥ । अथ दशमी- एवानःसोमपरिपिच्यमानोवयोदधचित्रतमंपवस्त्र । अद्वेपेद्यावापृथिवी वेमदेवांधुत्तरयिमस्मेसुवीरम् ॥ १० ॥२०॥ एव । नः । सोम । परिसिच्यमानः । वयः । दर्धत् । चित्रस्तमम् । पवस्व । अद्वेषे इति । यावापृथिवी इति । हुवेम । देवाः । धत्त । रयिम् । अस्मे इति । सुध्वीरम् ॥ १० ॥ २० ॥ अयं प्रत्यक्षरुतः हे सोम दधत् प्रयच्छंस्त्वं परिपिच्यमानः परितोद्भिगोभिवासिच्यमा- नः एव एवं चित्रतमं नानाविधं चायनीयतमं वा वयोन नोस्सायं पवस्व प्रापय मयच्छति

·फक्संहितामाण्ये
[अ०२२०२१
यावत् । किंच अपे द्वेपरहिते द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ हुवेम हवि मदानार्थं वयमाह्वयेम ।
हेदेवाः यूयंच सुवीरं । वीरः कर्मणि समर्थः पुत्रः । तादृशपुत्रोपेतं रयिं धनमस्मे अस्मासु धत्त
निधत्त ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये विंशोवर्गः ॥२०॥
इपुर्नेतिदश द्वितीयं सूक्तं आंगिरसस्य हिरण्यस्तूपस्या पवमानसोमदेवताकं । नवमी
दशम्यौ त्रिष्टुभौ । शिष्टाजगत्यः । तथाचानुक्रान्तं-इपुर्नहिरण्यस्तूपांत्येत्रिष्टुभाविति । गनोवि-
नियोगः।
तत्र प्रथमा-
इपुर्नधन्वन्प्रतिधीयतेमतिवत्सोनमातुरुपसृज्यूंनि।
उरुधारेवदुहेअर्घआय॒त्यस्य॑व॒तेष्वपिसोमइष्यते ॥ १॥
इपुः । न । धन्वन् । प्रति । धीयते । मतिः । वत्सः । न । मातुः ।
उप । सर्जि । ऊर्धनि । उरुधाराध्दव । दुहे। अप्रै।
आध्यती । अस्य । व्रतेषु । अपि । सोमः । इप्यते ।। १ ।।
अस्मिन्पवमानरूपे इन्द्रे मतिर्मननीयास्मदीयास्तुतिः पविधीयते अस्माभिनिधीयते वा ।
दधातरूपं । तत्रदृष्टान्तः-इपुर्न यथा इपुः शरः धन्वन् धनुषि प्रविधीयते तद्वत् । किंच ऊधनि
सर्वस्य पोपयित्त्वेन ऊधःस्थानीये इन्द्रे सोमो मदार्थ अस्माभिरुपसजि उपसृज्यते । कथमि-
व मातुर्गोररूधनि पयोधारके वत्सोन वत्सोयथा पयःपानार्थं सृज्यते तद्वद । उरुधारेव व-
हुविधपयोधारागौरिव । अग्रे वत्सस्य पुरतः आयती गच्छनी सती पयोदुहे दुग्धे । तथा सोय-
मिन्द्रः वत्सभूतेश्यः स्तोतृषयः पुरवोगच्छन् बहुविधान् कामान् दुग्धे । किंच अस्पैतादृशस्यत्रते
प्वपिच सोमइष्यते यष्टभिः प्रर्यते खलु ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
उपोमलिःपृच्यतेसिच्यतेमधुमन्द्राजनीचोदतेअन्तरासान।
पर्वमानःसन्तनिर्मनतामिवमधुमान्द्रप्सःपरिवारमर्पति ॥ २॥

·मं०९ अ०४ सू०६९) सप्तमोऽष्टका १०७ उपो इति । मतिः। पृच्यते । सिच्यते । मधु । मन्द्र अर्जनी । चोदते । अन्तः । आसनि । पर्वमानः । सम्ऽतनिः । प्रघ्नतामध्देव । मधुश्मान् । दृप्सः। परि । वारम् । अर्पति ॥२॥ अस्मिन् पवमानरूपे स्तोत्रे इन्द्रे मतिः स्तुतिरुपोपच्यते उपपृच्यते स्तोतभिः संयोज्यते पृचीसंपर्के । तथा मधु मकरः सोमः इन्द्रार्थं सिच्यते । अद्भिर्यवसक्तुभिश्च सिक्तोभवति । ततश्च मन्द्राजनी अजगतिक्षेपणयोरित्यस्य ल्युटि डीपि रूपं । मदकरस्य रसस्य प्रेरयित्री सोमधारा तस्येन्द्रस्य आसनि आस्येन्तर्मध्ये चोदते यष्ट्रभिः मेर्यते । आस्यशब्दस्य पद्दलो- मासित्यादिनाआसन्नित्यादेशः । किंच संतनिः गृहादिषु सम्यविस्तृतः मधुमान् । मदकररसवान् पवमानः पूयमानः सोमः द्रप्सः द्रुतगमनशीलः । यहा क्षिप्रं हननशील सन् वारं अविवालमयं पवित्रं परितः अपति आगच्छति । वनदृष्टान्तः प्रभवामिव! प्रकणहं- तृणां योद्धृणां संतनिः सम्यग्विसृष्टः शरो यथा शीपंपाप्यमभितोगच्छति तद्वत् ॥ २॥ अथ तृतीया- अव्यवधूयुःपवतेपरित्वचिनीतेन॒प्तीरदितेतंयते । हरिरकान्यजतःसंयतोमदोनृम्णाशिशांनोमहिपोनशोमते ॥ ३ ॥ अव्ये वधूयुः । पवते । परि । त्वचि । अनीते । नप्तीः । अदितेः । ऋतम् । यते । हरिः । अकान् । यजतः । सम्ध्यतः । मदः । नुम्णा । शिशानः । महिपः। न । शोभते ॥ ३ ॥ वधूयुः वधूभूता वसनीवयंएकधनासहिताभाषः तदान सोमः अव्ये अवः स्वभूने त्वचि चर्मणि परिपवते परितोवर्तते पूतोभवतिका किंच नप्तीः नन्नीः नमृशदश्चतुर्थापत्यवाची सोम- स्य नत्रीः सोमोझोपधीनामोरेवोनिर्षिचति । प्रजापतेरेतोदेवाइवानारतोवर्षवर्षस्यरेतओषधयः इतिश्रुतेः । यदा नतृशब्दोपत्यवाची तस्यापत्यानि सोमः सुधामपैः स्वकिरणैरोपधीवर्धयति त- स्मादपत्यभूताअदितेः पृथिवीनमितत् अदीनायाः पृथिव्याउत्पन्नाओपधीः सत्यरूपं यज्ञं १ऐ. आरण्यके.

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०२ २०२१
यते गच्छति यजमानाय अभीते अग्रभागे फलिनीः कर्तुं विश्लेषयति ।किंच हरिहरितवर्णः य-
जतः सर्वैर्यष्टव्यः अतएव संयतः ग्रहादिषु संगृहीतोमदः माद्यत्यनेनेतिमदः सोमः तादृशः अ-
कानक्रामति पावेष्ववतिष्ठते यदा शत्रूनतिकामति कमेटुंकि विपि बहुलंछन्दसीति इडागमाभा-
वाव वृद्धौलतायां सिल्लोपेसति हट्ङ्यादिना तिपोलोपे मोनोधातोरिति नत्वेस्तरूपं । अतएवं
सोमः नृम्णा स्वबलानि शिशानः तीक्ष्णीकुर्वन् अथवा शत्रुबलानि तनूकुर्वन् महिषोन महनामैत-
व महानिव सर्वत्रव्याप्तइव शोभते स्वतेजसा सर्वत्र दीप्यते । यद्वा नः संमत्यर्थे इदानीमेवं-
गुणयुक्तः महान सोमः शोभतइति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
उक्षामिमातिमतियन्तिधेनवौदेवस्यदेवीरुपयन्तिनिष्कृतम् ।
अत्यंक्रमीदर्जुनंबारमव्ययमत्कंननिक्तंपरिसोमोअव्यत ॥ ४ ॥
उक्षा | मिमाति । प्रति । यन्ति । धेनवः । देवस्य । देवीः ।
उप । यन्ति । निष्कृतम् । अति । अक्रमीत् । अर्जुनम् । वारम् ।
अव्ययम् । अस्कम् । न । निक्तम् । परि। सोमः । अन्यत ॥ ४ ॥
उक्षा रेतसःसेक्ता वृषभः पुरतोमिमाति शन्दायते माङ्माने शब्देच तं वृषभं धेनवोगावः
प्रतियन्ति अनुगच्छन्ति तथा देवस्य द्योतमानस्य निःकृतं संस्कृतं स्थानं देवीः देव्य उपयन्ति
उपगच्छन्ति ।भनेनार्धन सोमस्तुतिश्चाभिधीयते सोमःसन् द्रोणकलशाभिगमनकाले शब्दकरोति
तमनुधेनवः पीणयित्र्यः स्तुतयःपरियन्ति देवस्थानं स्तुतयोभिगच्छन्ति । तथा सोयंसोमः अ-
र्जुनं श्वेतवर्णं अव्ययमविमयमविस्वभूतं वारं वालं पवित्रमत्यक्रमीत् अतिक्रामवि अतिक्रम्य
पावाणिगच्छतीत्यर्थः । किंच सोमः भत्कंन आत्मीयं कवचमिव । निक्तमुज्वलं अयणद्रव्यं प-
यव्यत परितः संवृणोति ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
अमृक्तनशतावासंसाहरिरमत्यौनिर्णिजानःपरिव्यत ।
दिवस्पृष्ठवहणानिर्णिजेरुतोपस्तरणंचम्बोर्न स्मयम् ॥ ५॥२१॥

·मं०९ अ०४ सू०६९] सप्तमोऽएकः अमृक्तेन । रुशता । वासंसा। हरिः । अमर्त्यः । निःनिजानः। परि । व्यत । दिवः । पृष्ठम् । बर्हणा ! नि:निजे । कत। उपहस्तरणम् । चम्बोः । नभस्मयम् ॥ ५॥२१॥ । अमत्या मनुष्यधर्मरहितो हरिहरितवर्णः सोमः निर्णिजानः उदकेन गोध्यमानःसन् अमृ- केन । मजीशौचालंकारयोः । अनिर्णिकेनापि रुशता स्वतः शुकवणेन पयोरूपेण वाससा प- रिव्यत परित आच्छादयति । सोमेपरिपते गव्येन पयसा मिश्रीकुर्वन्ति खलु । तदुच्यते ततः सोयंसोमः दिवोधुलोकस्य पृष्ठं पृष्ठभागेतिष्ठन्तमादित्यं बर्हणा बर्हणाय पापानामुयमनकारिणे पापनाशिने निर्निजे निर्निजनाय परिपवनाय कृत युलोके अकार्षीत् । सहि स्वदीप्या सर्वनि- गेंक्ति । रुत कृणोतेलुंडि ह्रस्वादिति सिचोलोपः। तदेवाह चम्वोः यावापृथिवीनामैतत् चमन्ति भक्षयन्ति अत्रदेवामनुष्याइति तयोरुपस्तरणं आच्छादनशीलं नभस्मयमादित्यमय आदित्य- स्य स्वभूतं तेजश्च सर्वेषां निर्णेजनापाकापति ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये एकविंशोवर्गः ॥२१ ।। मथ पष्ठी- सूर्यस्येवरश्मौद्रावयित्नवौमत्सरासप्रसुपःसाकभीरते। तन्तुंततंपरिसर्गासआशवोनेन्द्रादृतेपवतधामचिन ॥ ६॥ सूर्यस्यदव ! रश्मयः । वयित्नवः । मत्सरासः । प्रसुपः । साकम् । ईरते । तन्तुम् । ततम् । परि । सर्गासः । आशवः । न । इन्द्रोत् । ऋते । पवते । धाम । किम् । चन ॥ ६ ॥ 1 सूर्यस्परमपः सर्वस्यमेरकस्य सुवीर्यस्य पादित्यस्य रसयः सर्वतोव्यापकाः किरणाइ- पदावयित्नयः सर्वत्रवणशीसाः मत्सरासोमदकराः मसुपः शणां मरवारकाः हन्दार मारा- योगहेपुरमरोषुच व्याः सर्गासः सज्यमानाः सोमाः तवं विस्तृतं तन्तुं वन्तुभिः रवं वसं सा- कंसह युगपत परिईरते परिवोगच्छन्ति वेसोमाइन्दाहते इन्दवजयित्वान्यतिंचन धाम देवशरीर ·२१० ऋक्संहितामाष्ये [अ०२ २०२२ रतीरत्य नपनवे नगच्छति । एकवचनं छान्दसं नगच्छन्ति किंतु इन्द्रस्यैव धाम प्रति गच्छ- नि । इन्द्रस्य धानोपष्टव्यत्वंच-अयामिन्द्रस्यमियाधामानीत । मंत्रवर्णावगम्यते ॥६॥ अथ सप्तमी- सिन्धौरिवप्रवणेनिम्नआशोरपंच्युतामदासोगातुमाशत । शंनोनिवेशेहिपदेचतुप्पदेस्मेवाजाःसोमतिष्ठन्तुकृष्टयः ॥ ७ ॥ सिन्धोःदव । प्रवणे । निम्ने । आशवः । पच्युताः । मदासः । गातुम् । आशत । शम् । नः । निवेशे । टिपर्दै । चतुःपदे। अस्मे इनि । वाजाः । सोम । तिष्ठन्तु । कृष्टयः॥७॥ वृपच्युवाः। वृपहिसासंकेशनदानेप्वपि । वृपभिः सोमस्यदाभिः ऋत्विग्भिश्युताः प- रिबुवा महामोसादकाः सोमाः स्तुविनिः प्राप्तव्ये इन्देगातुं गमनमाशत व्यामुवन्ति । तत्रदृष्टा- व:-सिन्धोरिव प्रवणे गच्छन्त्युदकानि यत्रेति तत्पवणं वसिनिम्नेस्थले सिन्धोर्नद्याआशवो- व्याता आपोपथा गच्छन्ति वदत् । अथपत्यक्षः । हेसोम नोस्माकं निवेशे स्वगृहंपति प्रवे- गने निर्गमने वा विपदे पुत्रादिकाय चतुष्पदे गवादिकाय पशवे शं सुखं कुरु। किंच हे सोम अस्से अस्मामु वानाअन्नानि रुष्टयः पुत्रादिकाः प्रजाश्च तिष्ठन्तु अन्नादिकं देहीत्यर्थः ॥७॥ अथाष्टमी- आनःपवस्वमुमद्धिरण्यदरवावोमद्यवमत्सुवीर्यम् । यूपंहिसामपितरोममस्थ दिवोमूर्धान भस्थितावपस्कृतः ॥ ८॥ आ । नः। पवस्व । वसुंध्मत् । हिर॑ण्यवत् । अश्वध्वत् । गोम॑त् । यमत् । सुध्वीर्यम् । यूयम् । हि । सोम । पितरः । मम । स्थन । दियः । मूर्धानः । प्रहस्थिताः । वयः कृतः ॥ ८ ॥ हे मोम वसुमत् वसुयुनं हिरण्यवत् कनकादिसहितं अश्ववत् गोमद गवाश्वसहितं य- बम पीनामघान्पविगेपः धान्यविगिट सुवीय शोजनवीयोपेतं धनं नोस्मभ्यमापवस्व आ- ता. ३.५५ ·मंग९ अ०१ सू०६९] सप्तमोऽएकः २११ पापय मयच्छेतियावत् । किंच हेसोम यतस्त्वं ममपितॄणामंगिसामपि पितासि ततोयूयमेव म- मपितर स्थन भयथ पिठ्यहुत्वमस्पसोमस्याभिधीयते । कीदृशाः दिवोयुटोकस्यमूर्धानः मूर्धप- दुच्छ्रिताः कर्मभिः स्वर्गादिकं अलभन्तेत्यर्थः । पस्थिताः सर्वदाकर्मकरणार्थस्थिता वयस्रुतः हवीरूपस्यान्नस्य कर्तारः तादृशाममपितरः त्वं भवसि ॥८॥ अथ नवमी- तेसोमा पर्वमानासइन्द्ररथाइवमययुःसातिमच्छं। सुता:पवित्रमनियन्त्यव्यं हित्वीयनिहरितोदृष्टिमच्छे ॥ ९ ॥ एते । सोमाः । पर्वमानासः । इन्द्रम् । रयाःध्दव ।प्र। ययुः । सातिम् । अच्छे । सुताः । पवित्रम् । अति । यन्ति । अव्यम् । हित्वी । विम् । हुरितः । राष्टिम् । अच्छे ।। ९ ।। पपमानासः पवित्रणपूयमाना एतेस्मदीयाःसोमाः सातिं पणसंभक्तो कर्मणितिन सर्वः संभजनीयमिन्दं अच्छ भययुः मणगच्छति । नवदृष्टान्तः-रथाइव इन्दस्परथाः यथासा. तिं । पोन्तकर्मणि ऊतियूतीत्यादिनानिपातितः । सीयते प्रियते मस्मिनिति सानिः संमायः त. मच्छ तं पतिपगच्छन्ति तद्दन् । किंच सुताः मावभिरभिपुताः सोमाः अव्यमविवाटभ पति- घमतियन्ति अतीत्पगच्छन्ति । तेमी हरितः हरितवर्णाश्वाः। यद्दा हरितः ते आदित्यवाहन- रूपाभश्याः भूत्वा वनिं वृणोति शरीरमिति पनिर्जरा आगमहनेवि किमत्ययः सर्वांगव्या- पिनी जरां हित्वी हित्वा तरुणाः सन्तः वृष्टिमच्छ सृष्टिंगमयितुं गच्छन्ति । हित्वी जहावेध- स्वीति सादेशः लाल्यादयश्चेतिउन्दसि निपातितं ॥ ९॥ अथ दशमी- इन्दविन्द्रायरहतेपवस्वमुमुळीकोअनवद्योरिभादाः । भराचन्द्राणिगुणतेवसूनिवैर्यावाशथिवीमायतनः ॥ १० ॥२२॥ इन्दो इति । इन्द्राय । वृहते । पवस्व । सुश्मळीकः । अनवयः । रिशादाः । जरं । चन्द्राणि । गुणते । वसूनि देवैः । यावापृथिवी इति । प्र । अवतम् । न.॥ १० ॥२२॥ - ·૨૧ર ऋक्संहितामाष्ये [अ०२ २०२३ हे इन्दो सोम त्वं बृहते महते इन्द्राय तदर्थं पवस्व पात्रेषुक्षर इन्द्रंपत्यागच्छ वा । की- दृशः सुमृळीकः इन्द्रस्य सुष्ठुरुसयिका अतएव अनवद्यः गर्हारहितः रिशादा रिशतां चाधका- नां असिता एतादृशस्त्वं इन्द्राय पवस्व । किंच गृणते स्तुवते मां चंद्राणि आह्लादकानि वस्- नि धनानि भर प्रयच्छ । किंच हे द्यावापृथिवी युवांच पवमानेन परिप्लुते सत्यौ देवैः मुभ- गैर्धनैः सह नोस्मान्मावतं भरक्षतम् ॥ १०॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥ चिरस्माइति दशचे तृतीयं सूक्तं वैश्वामित्रस्यरेणोरापै दशमीत्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः पवमा- नःसोमोदेववा । निरस्मैरेणुरित्यनुक्रान्तं । गतोविनियोगः । तत्र पथमा- त्रिस्मैसृप्तधेनवोदुदुहेसत्यामाशिरपूर्येव्योमनि । चुत्वान्याभुवनानिनिर्णिजेचारुणिचकेयतैरवर्धत ॥ १॥ त्रिः । अस्मै । सप्त । धेनवः । दुदुहे । सत्याम् । आशिरम् । पूर्थे । विश्ओमनि । चत्वारिं । अन्या । भुवनानि । निःनिजे । चारूणि । चक्रे । यत् । ऋतैः । अवर्धत ॥ १॥ अस्मे पवमानाय पूयें पूर्वैःकते व्योमनि विविधंभोम अवनं गमनं देवानामति व्योम यज्ञः तस्मिनस्थिताय यदा भन्ने व्योमन्यन्तरिक्षे वर्तमानाय निःसप्त एकविंशतिसंख्या- काधेनवःमीणयित्र्योगावः सत्यां यथार्थभूवामाशिरमाश्रयणसाधनं क्षीरादि दुदुह्र दुहन्ति । यदा- विःसा-द्वादशमासा: पंचतवस्खयइमेटोकाअसावादित्पएकविंशइति । एतैः सधैःसह गोष पयउत्पाद्यते तत् गावोदुहन्तइति । किंच अयं सोमः अन्या अन्यानि चत्वारिभुवनानि उदकानि वसतीवरीस्विसश्चकधनाइति तानि चतुःसंख्याकानि चारूणि कल्याणानि उदकानि निर्णिजे निर्णेजनाय परिशोधनाय परिपोषणाय वा चक्रे कदा करोति ययदा अयमृतैर्यज्ञैरव- धंत वधितवान् सदाकरोति ॥१॥ १ऐना०१.३०.

·मं०९ अ०४ सू०७०] सप्तमोऽष्टकः ११३ अथ द्वितीया- समिक्षमाणोअमृतस्युचारुण द्यावाकाव्येनाविशेश्रथे। तेजिष्ठा पोमहनापरिव्ययीदेवस्यश्रयासदौविदुः ॥२॥ सः। भिक्षमाणः । अतस्य । चारुणः । उओ इति । द्यावा । काव्येन । वि। शश्रथे। तेजिष्ठाः । अपः । महना । परि। व्यत । यदि । देवस्य । अव॑सा । सदः । विदुः ॥ २॥ सपवमानः चारुणः कल्याणस्यामृतस्प उदकस्य क्रियाग्रहणंकर्तव्यमिति कर्मणः संपादन- संज्ञा चतुर्थ्यर्थेवहुलमितिषष्ठी। चारूदकं भिक्षमाणः यष्टभिर्याच्यमानःसन उभे । यावादेशस्य विहितवादन उत्तरपदाभावे इतः प्रतीयते । उभे यावापृथिव्यौ काव्येन कविकर्मणा विश- अथे विवृतेकरोति । यज्ञेन निमित्तेन उदकेन संपूरयतीत्यर्थः । किच वेजिष्ठाः अतिशयेनदी- मानि अपउदकानि महना महत्त्वेन परिव्यत वर्णार्थं परितआच्छादयति । यदि यदा ऋत्विजः देवस्य योतमानस्य सोमस्य सदः स्थानं अवसा हविषा युक्ता सन्तः विदुः यागार्थं जानन्ति लान्ति तदा परित आवृणोतीति । विदज्ञाने सिजायस्तेति झे सादेशः ॥२॥ अथ तृतीया- तेअस्यसन्तुकेतवोमत्यवोदाभ्यासोजनुपीउमेअनु। येभिप्रेम्णाचंदेव्याचपुनतआदिद्राजानमननाअगृभ्णत ॥३॥ ते । अस्य । सन्तु । केतवः । अमृत्यवः । अदाभ्यासः । जनुपी इति । झे इति । अनु। येभिः । नुम्णा। च । देव्या । च । पुनते । आत् । इत् । राजानम् । मननाः । अगृभ्णत ॥३॥ अस्यैतादशस्य सोमस्य केतवः मज्ञापकाः सर्वेश्चायनीयाः अमृत्ययो मरणधर्मरहिताः भतएव अदास्यासः । दोश्चेतिवक्तव्यमितिण्यत् । परैरहिस्यास्ते ताशा अस्परश्मयः उभे जनुपी जन्मनी स्थावरजंगमात्मके द्वेअनुरक्षीरस्य संतु रक्षन्तु । ओषधीनामयं सोमोरेतो- निपिंचति यज्ञे मनुष्याणां च धाराः सवन्ति खलु । सोयं येभिः केतुभिनुम्णा नृम्णानि य. ।

·११४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ व०२४ लानि देव्या देवाहीणि चान्नानि पुनते प्रेरयति । आदिदभिपवानन्तरमेव राजानं सोमं मननाः मननीयाः स्तुतयः अगृष्णत परिगृह्णन्ति प्रामुवन्तीत्यर्थः। हग्रहोरिति भकारः ॥३॥ अथ चतुर्थी- समृज्यमांनोदशभिःसुकर्मभिःमध्यमासुमातृपुप्रमेसा। वतानपानोअमृतस्यचारुणउभेनृचक्षाअनुपश्यतेविशौं ॥ ४ ॥ सः । मृज्यमानः । दशभिः । सुकर्मभिः । प्र। मध्यमासु । मातृ' । प्रमे । सा । व्रतानि । पानः । अमृतस्य । चारुणः । झे इति । दृचक्षाः । अनु । पश्यते । विशौं ॥४॥ सपवमानः सुकर्मभिः शोभनकर्मयुक्ताभिर्दशभिर्दशसंख्याकाभिरंगुलिभिज्यमानः सः सचा अग्नीपास्ताहुतिरित्यादिक्रमेणापासहायः प्रमे लोकान् प्रमातु मध्यमासु अन्तरिक्षस्थि- वास्ववतिष्ठते । प्रमे अपूर्वान्मातेः विपि ङयि आतइति योगविभागादाकारलोपः । किंच नृच- क्षाः नृणांद्रष्टा पवमानः चारुणः कल्याणस्यामृतस्योदकस्य वृष्टयर्थं ब्रतानि यागादिकर्माणि पानोरक्षन उभे विशौ मनुष्यान देवांश्चांतरिक्षण गच्छन् अनुपश्यते अनुपश्यति मनुष्यानभिम- तदानेन देवान हविःप्रदानेनेति ॥ ४॥ अथ पंचमी- सममजानइन्द्रियायधायसओभेअन्तारोदसीहर्पतेहितः। वृपाशुष्मेणवाधतेविदुमतीरादेदिशानःशय॑हेवशुरुधः ॥ ५॥२३॥ सः । म जानः । इन्द्रियाय । धायसे । आ। उसे इति । अन्तरिति । रोदसी इति । हर्पते । हितः । टर्पा । शुष्मेण । बाधते । वि। दुःमतीः। आध्देर्दिशानः । शर्यहाध्दव । शुरुधः ॥ ५॥ २३ ॥ मर्मजानः पवित्रणमृज्यमानः सपवमानः धायसे जगतोधारकाय इन्द्रियाय इन्द्रस्यपर्या- माय बलाय तदर्थं उभे रोदसी कालाध्यनोरिति द्वितीया उभयोर्यावापृथिव्योरन्तहितः मध्ये- वर्तमानःसन् भाहर्पत । सर्वतोगच्छति । इन्द्रस्यहिसोमेन वलं भवति । वृषा कामानामुदका- नां वा वर्षक: सोयं शुष्मेण शोपकेण बलेन दुर्मतीः दुष्टयुद्धीनसुरान् विवाघते विशेषेण पीड- ·मं. ०९ अ०४ सू०७० ] सप्तमोऽष्टक: ११५ पति । किंकुर्वन शुरुधः शुचा रुंधन्ति परानिति पृषोदरादिः दुःखकारिणोसुरानादेदिशानः पुनः पुनराहयन् हन्ति । तबदृष्टान्तः-शर्यहेव हननसाधनैरिषुभिः हन्ता वीरः प्रतिभटान् यथा हि- नस्ति तद्वत् ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये त्रयोविंशोवर्गः ॥२३॥ अथ षष्ठी- समातरानददृशानउस्त्रियोनानंददेतिमरुतामिवस्वनः । जानन्नृतमयमंयत्वर्णरमशस्लयेकर्मणीतसुक्रतुः॥ ६॥ सः। मातरा । न । ददृशानः । स्त्रियः । ना दत् । एति । मरुतामध्इव । स्वनः । जानन् । ऋतम् । प्रथमम् । यत् । स्वः नरम् । प्रशस्तये । कम् । अटणीनं । सुक्रतुः ॥ ६ ॥ सपवमानःमातरा मातरौ यावापृथिव्यौ ददृशानः पुनः पुनः पश्यन् ततोनानदत् भूशंशब्द कुर्वन् एति सर्वत्रगच्छति । तत्रदृष्टानः-उस्त्रियोन उस्त्रियेति गोगाम तस्य स्वरूपतोवत्सः यथा मातरं गां पश्यन् शब्दकरोति तद्वत् । किंच मरुतामिव यथा मरुतांगणः स्वनः पचाद्यजन्तः स्वनंकुर्वन् सर्वतोगच्छति तद्वत् । यदुदकं स्वर्णरं स्वरितिसर्वपर्यायः सर्वमनुष्यहितं भवति सर्वे हि मनुष्या उदकेसंगच्छन्ते तत्कार्यत्वात् तादृशं प्रथमं मुख्यं ऋतमुदकं जानन विद्वान् सुक्र- तुः शोभनकर्मा सुमजोया सफ्षमानः प्रशस्तये प्रशंसनाय आत्मस्तोत्रकरणाय के मनुष्यमवृ- गीत समभजत नान्यमस्मद्यतिरिक्तमित्यर्थः ॥६॥ अथ सप्तमी- रुवतिभीमोपभस्तविष्ययाशृङ्गेशिशांनोहरिणीविचक्षणः। आयोनिसोमःमुरुतनिपीदतिगव्ययीत्वगर्मवतिनिर्णिगन्ययोराणा रुवति । भीमः । टपतः । तविष्यया । शृङ्ख इति । शिशानः हरिणी इति । विचक्षणः । आ। योनिम् । सोमः । सुकतम् । नि । सीदति । गव्ययौ । त्वक् । भवति । निःनिक । अन्ययी||७|| ।

·११६
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०२ २०२४
भीमः शत्रूणांभयंकरः वृषभः कामानांउदकानां वा वर्पणः विचक्षणः सर्वस्यविदर्शन-
शीलः सपवमानः तविष्यया तुइतिवृध्यर्थः अस्माइचइरितीपत्ययः तस्मादिच्छायामर्थेक्यच्
सर्वपातिपदिकेश्यइति सुगागमः आत्मनोबलेच्छया हरिणी हरितवणे वे शृंगे शिशानः ती-
क्ष्णीकुर्वन् मतिद्रोणकलशंपति द्वाश्यांधाराभ्यां स्थाल्याग्रयणं गृह्णाति । तदुच्यते धारारूप-
शृंगे तीक्ष्णीकुर्वन् रुवति शब्दायते । रुशब्दे बहुलंछन्दसीतिशः । ततः ससोमः सुरुतं सुष्छु
कृतं योनि स्वस्थानं द्रोणकलशमानिपोदति समन्तात्तिष्ठति । सोमस्य निर्णिक निर्नेको परि-
शोधयित्री गव्ययी गोमयी त्वभवति । आनडुहे हि चर्मणि सोमाभिषयः । एवमव्ययी अ-
विमयी त्वच निर्नेकीभवति तद्धि दशापवित्रापेक्ष्यमभिहितं ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
शुचिःपुनानस्तन्वमरेपसमव्येहरियंधाविष्टसा वि।
जुौमित्रायवरुणायायवैत्रिधातुमधुक्रियतेसुकर्मभिः ॥८॥
शुचिः। पुनानः । तन्वम् । अरेपसम् । अव्ये । हरिः । नि ।
अधाविष्ट । सानवि । जुष्टः । मित्रार्य। वरुणाय । वायवै।
विधातु । मधु । क्रियते । सुकर्मभिः ॥ ८ ॥
अरेपसं पापरहितं । यद्वा रिपिगतौ गतिरहितं पात्रेस्थितं इत्यर्थः तादृशं तन्वंआत्मी-
यं शरीरं पुनानः शोधयन अतएव शुचिः पूतः दीप्यमानोवा हरिः हरितवर्णःसोमः सा-
नवि सानुनि समुच्छ्रितः अव्ये अविवालकते दशापवित्रे न्यधाविष्ट ऋविभिनिधीयते ।
धूकंपने स्पसिन्सीयुट्तासिष्विति कर्मणिलुङि चिण्यदिटियण णित्वाद्वृद्धिः । ततः मित्रा-
य वरुणाय वायवे एतेायोजुष्टः पर्याप्तः विधातु त्रिसंधानः । वसतीवरीभिः दधा पय-
सा संस्पृष्टः सोमः विधातु तादृशं मधु मदकरः सोमः सुकर्मभिः शोभनकर्मयुक्तविभिः
क्रिय मित्रादिदेवार्थ प्रदीयते ॥ ८॥
अथ नवमी-
पर्वखसोमदेववीतयेटपेन्द्रस्युहार्दिसोमधानमाविंश।
पुरानौवाधादुरितातिपारयक्षेत्रविद्धिदिशआहाविपृच्छते ॥ ९॥

·मं०९ अ०४०७०] सप्तमोऽएकः
११७
पर्वस्व । सोम । देवध्वीतये । हो । इन्द्रस्य । हार्दि।
सोमध्धानम् । आ। विश । पुरा । नः । वाधात् । दुःइता । अति ।
पारय । क्षेत्र वित् । हि । दिशः। आई । विपृच्छते ॥ ९ ॥
हे सोम वृपा कामानामुदकानांवा सेचकस्त्वं देववीतये देवानांपानाय पवस्व कलशा-
दिपु क्षर । अथ हे सोम त्वमिन्द्रस्य हार्द हृदयंगमं प्रियं सोमधानं सोमोनिधीयतेस्मिन्निति
सोमधानं पात्रं तदाविश पाविश । किंच नोस्माकं बाधात् बाधनाव पीडनाव पुरा पूर्वमेव दु-
रिदा दुरितानि दुर्गमनानि रक्षांसि अतिपारय अतीत्य पारंगमय । अपिच क्षेत्रविद मार्गशः
पुरुषः विपृच्छते विविधं पंथानं पृच्छते जनाय दिशोमार्गानाह हि ब्रूते खलु । उक्रान्तं यथा
रक्षति तथा यज्ञमार्गवेत्ता त्वं अस्मभ्यं यज्ञपथं उक्त्वास्मान् पालयेति ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
हितोनसप्तरभिवाजमर्पेन्द्रस्येन्दोजठरमार्पवख ।
नावानसिन्धुमतिपाविद्दाञ्छूरोनयुध्यन्नवनोनिदस्पः ॥१०॥२४॥
हितः । न । साप्तिः । अभि। वार्जम् । अर्प । इन्द्रस्य । इन्दो इति ।
जठरम् । आ। पवस्व । नावा । न । सिन्धुम् । अति । पपि ।
विद्वान् । शूरः । न । युध्यन् । अब। नः। निदः। स्परित स्पः॥१०॥२४॥
हेसोम ऋविग्भिः प्रर्यमाणःसन् वाजं सोमनिधानं द्रोणकलशमायर्ष अभिगच्छ । त-
बदृष्टान्तः-हितोन सतिः अश्वः हितः मेर्यमाणःसन् वाजं संग्राममभिलक्ष्य यथा यानि तव ।
ततः हे इन्दो इन्द्रस्य जठरं जठरभूतं द्रोणकलशं वा आफ्वस्व आभिमुख्येन प्रविश । कि-
च विद्वान् सर्वनानंस्त्वं अस्माननिर्षि दुरिवाननीय पारय । दृष्टान्तः-नावान यथा ना-
विकाः सिधु नदी नावा मनुष्यान पारयन्ति तद । किंच हेसोम त्वं शूरोन शूरोपीरइव यु-
ध्यन शत्रून संमहरन निदोनिन्दकाच्छनोः नोस्मानवस्यः अवपारय बाधां विनाश्य पालय ।
यदा नोस्माकं निदोनिन्दकान् शत्रून् अवस्था अबाड्मुखं जहि । सृहिंसायाँ बहुलंछन्दसीति
भापत्यस्य लुक् तिपि गुणे हल्ड्यादिना तिलोपः ॥१०॥
।। इति सप्तमस्य द्वितीये चतुर्विंशोवर्गः ॥२४॥

·११८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२१०२५ आदक्षिणेतिनवचै चतुर्थसूक्तं वैश्वामित्रस्य वृपभस्या पवमानसोमदेवनाकं नवमीविष्टुप् शिष्टाजगत्यः। तथाचानुकान्तं-आदक्षिणानव ऋषभस्तौ वैश्वामित्राविति । तावित्यनेन परु. वोरेणुः ऋषभश्चोभे परामृश्येते । श्रूयतेहि-अथहविश्वामित्रः पुत्रानामंत्रयामासमधुच्छन्दाः शृ- णोतनऋपभोरेणुरष्टकईति । गतःसूतविनियोगः । तत्र मथमा- आदक्षिणामूज्यतेशुष्म्यासवेतिगृहोरक्षसःपातजाविः। हरिरोपशंरुणुतेन स्पर्य उपस्तिरेचम्बोऽब्रह्मनिर्णिजे ॥१॥ आ । दक्षिणा । सृज्यते । शुष्मी । आइसदम् । वेति । द्रुहः । रक्षसः । पाति । जाविः । हरिः । ओपशम् । कृणुते । नर्भः। पर्यः । उपस्तिरै । चम्वोः । ब्रह्म । निःनिजे ॥ १ ॥ सोमस्य स्वभूतयज्ञे ऋविग्योदक्षिणा आसृज्यते अस्माभिः पदीयते शुष्मी बलवान सो- मः आसदमास्थानं द्रोणाख्यं वेति पविशति । किंच जागृविः जागरणशीलः सोमः द्रुहः दो- हकारिणोरक्षसो राक्षसात्पाति स्तोतॄन् रक्षति । अपिच हरिहरितवर्णः सोमः ओपशं आसम- न्तादुपशेतेइत्योपशः सर्वस्य धारकं नभो नभसमादित्यस्य स्वभूतं पयः उदकं रुणुते सर्व- करोति । अग्नौपास्ताहुतिरित्यादिक्रमेण करोतीत्यर्थः । यदा नभोन्तरिक्षं पयः पयसोधारकं करोति । किंच अयंसोमश्चम्वोर्यावापृथिवीनामैतत् चमन्ति भक्षयन्ति मनुष्यदेवाभवेति त- योरुपस्तिरे उपस्वरणाय आच्छादनाय ब्रह्मवृहदुद्यत्तमांसि विनाशयन्तं । यहा परिवृढं सूर्य धुलोके करोति तथा तमेवसूर्यं निर्निजे पदार्थानां निर्नेजनाय परिशोधनायच करोति - दित्योहि यावापृथिव्यौ स्वतेजसोपस्पृणाति सहि स्वभासा सर्वनितंक्तिच ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- प्रष्टिहेशूपरतिरोरुवदसुर्य वर्णनिरिणीतेअस्पतम् । जहाँनिवर्विपितुरैतिनिष्कृतमुपपुर्तरुणुतेनिर्णिजंतना ॥२॥ १ऐ०त्रा० ५.१७.1

·मं०९ अ०४ सू०७१]
सप्तमोऽएकः
११९
प्राकृष्टिहाध्देव । शूपः । एति । रोरुवत् । असुर्यम् । वर्णम् ।
नि। रिणीते । अस्य । तम् । जहाति । वृत्रिम् । पितुः । एति ।
निःकृतम् । उपप्रुतम् । कृणुते । निःनिर्जम् । तना ॥ २ ॥
शूपः शत्रूणांशोपकः बलवान् सोमः रोरुवत् अत्यन्तं शब्दकुर्वन् कृष्टिहेव मनुष्याणांह-
न्ता योद्धव प्रति प्रगच्छति । किंच असुर्य असुराणां वाधकं अस्यात्मनोवण हरितं आवार-
कं बलंवा निरिणीत निर्गमयति । ततः ससोमः पत्रिं वृणोति शरीरमिति वविर्जरा तां जहादि
रयजति । कथमिति चेव तदुच्यते पितुरनं सोमः निष्कृतं संस्कृतं द्रोणकलशं दिवं वा इदा-
नीमेति गच्छति । किंच सोमः तनाविवालेन तते विस्तृते दशापविने निनिज निर्निगितिरूपना-
म आत्मीयं रूपं उपमुतं उपगमनशीलं कृणुते करोति तस्माजरां त्यजतीत्यर्थः ॥२॥
अथ तृतीया-
आदिभिःसुतःपवगर्भस्त्योपायनमसावेपतेमती।
समोदनसतेसाधतेगिरानेनिक्तेअप्ठयजेतेपरीमणि ॥ ३ ॥
अद्रिभिः । सुतः । पवते । गर्भस्त्योः । पश्यते । नर्भसा।
वेपते । मती । सः । मोदते । नसते । साधते । गिरा । नेनिक्ते।
अप्सु । यजते । परीमणि ॥ ३ ॥
अदिभिर्मावभिः गभस्त्यो होः याहुण्यांच सुनोभिपुतः ससोमः पवते पाणि प्रतिग-
च्छति । यःसोमः वृषायते वृषपदाचरति । किंच योमदी मत्या स्तुत्याभिटुतःमन् नमसान्तरि-
क्षेण वेपते सर्वत्र गच्छति ससोमः मोदते हष्टोभवति । तथा नसते ग्रहादिषु संश्लिष्टोभवति ।
किंच गिरा स्तुत्या स्तुतः सन् । साधते स्तोत्रणां धनादिकं साधयति । अपिच अप्सु वसती-
घयाख्यासु नेनिक्त शुद्धोभवति तथा परीमणि देवरक्ष्यमाणे यज्ञे देवानां हविःमदानेन पोप-
के वा यज्ञे यजते पूजितोभवति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
परिद्युसंसहसःपर्वतारधुमध्वःसिञ्चनिहर्म्यस्यसलाणम् ।
आयस्मिन्गाव सुहुतादऊनिमूर्धञ्छोणत्यपियंपरीमभिः ॥ ४ ॥

·१२० ऋक्संहितामाण्ये [अ०२ २०२६ परि । युक्षम् । सहसः । पर्वतध्वधम् । मध्वः । सिंचन्ति । हर्म्यस्य॑ । सुक्षणिम् । आ। यस्मिन् । गावः । सुहुन अदः । ऊधनि । मूर्धन् । श्रीणन्ति । अग्रियम् । वरीमभिः॥ ४ ॥ सहसः सहस्विनोमध्वोमदकराः सोमाः धुक्षं दीप्यमाने धुलोके क्षियन्तं निवसन्तं पर्व- तावृधं मेवानां पर्वतानां वा वर्धयितारं हर्म्यस्य शत्रुपुरस्य सक्षणिमभिभविवारमिन्द्रं परिपिं- चति । तथा सुहुवादः सुहुतानां हवि भक्षपितारोगावो मूर्धन् मूर्धनि समुच्छ्रिते ऊधनि प- योधारकेस्थाने स्थितमग्रियं मुख्यं पयः वरीमभिरुरुत्वैः महत्वैर्यस्मिन्पवमानगुणविशिष्टइन्द्रे आश्रीणति आमिश्रयन्ति दना पयसाच सोमंत्रीणन्ति खलु तदुच्यते ॥ ४ ॥ अध पंचमी- समीर,न रिजोरहेपतदखिसारोअदितेरुपस्थआ। जिगादुपत्रयतिगोपीच्यपदंयदस्यमतुथाअजीजनन् ॥५॥२५॥ सम् । ईमिति । रर्थम् । न । अरिजोः । अहेपत 1 दर्श । स्वसौरः । अदितः । उपस्थे । आ । जिगात् । उप । जयति । गोः । अपीच्यम् । पदम् । यत् । अस्य । मतुर्थाः । अजीजनन् ॥ ५ ॥२५॥ भुरिजोर्याहुनामेतत् । विघ्रवि पदार्थानाच्यामिति । वयो होः दश दशसंख्याकाः स्व- सारः सर्वत्र सरणशीलाः अंगुलयः अदितेर्भूमेरुपस्थे समीपे देवयजनदेशे ईमेनं सोममाभिमु- ख्येन समहेपत संप्रेरयन्ति । हिवर्धनगत्योः लुङिरूपं । कथमिव रथंन रथं यांगुलयः मेर- यति तद्वत ससोमः जिगाव पावाणि गच्छति । किंच गोर्धेनोरपीच्यमन्तर्हितं पय उपञ्जयति तदानी उपगच्छति यद्यदा मतुथा मननीयगाथावन्तः स्तोतारः अस्य सोमस्य पदं स्थान अजीजनन् जनयन्ति तदानीमित्यर्थः ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये पंचविंशोवर्गः ॥२५॥ अभिष्टदे श्येनोनयोनिमित्येपा । सूवितंच-संमेषितःश्येनोनयोनिसदनंधियाकृतमिति । अग्नीषोममणयनेप्येषा।सूवितंच-अन्तश्चमागाअदिविर्भवासि श्येनोनयोनिसदनंधियारुतमिति ·मं०९ अ०४ सू०७१] सप्तमोऽष्टकः १२१ सेपा पष्ठी- श्येनोनयोनिसदनंधियाकृतहिरण्यय॑मासददेवएपति। एरिणन्तिहिपिमियंगिराश्वानदेवाअप्येतियज्ञियः ॥ ६ ॥ श्ये॒नः । न । योनिम् । सदनम् । धिया । कृतम् । हिरण्यय॑म् । आइसदम् । देवः। आ । ईपति । आ। ईमिति । रिणन्ति । बुर्हिपि । यिम् । गिरा । अश्वः । न । देवान् । अपि । एति । यज्ञियः ॥ ६ ॥ देवोद्योतमानः पवमानः पिया स्वकर्मणा कृतं संपादितं हिरण्ययं हिरण्मयमासदमास- यभिधानं सदनं गृहमेपति अभिमुखं गच्छति । ईपतेर्गत्यर्थस्य व्यत्ययेन परस्मैपदं । नत्रदृष्टा- न्तः-श्येनोन योनि कुलायं यथा श्येनः पक्षी पविशति तद्वव। तत ईमेनं प्रियं भोणयितारं सो- मं गिरा स्तुत्या बहिपि यज्ञे आरिणन्ति स्तोतारोभिमुखं प्रेरपन्ति स्तुवन्तीत्यर्थः । अनन्तरं य. शियो यज्ञा) यष्टव्योयं सोमः अश्वोन अश्वइव त्वरया देवानप्येवि अभिगच्छति ॥ ६॥ अथ सप्तमी- पराव्यक्तोअरुषोविःकविपत्रिपृष्ठोअनविष्टगाअमि। सहस्रणीतियति.परायतीरभोनपूर्वीरुपमोविराजति ॥ ७ ॥ परी । विश्अक्तः । अरुपः । दिवः। कविः । सपा । निपृष्ठः। अनविष्ट । गाः । अभि । सहस्रनीतिः । यतिः । पराध्यतिः । रेशः। न । पूर्वीः । उपसः । वि । राजति ॥ ७॥ अरुप आरोचमानः कविः कान्तमज्ञः सोमः व्यक्तः विसष्टधारायुक्तः यदा वसवीवरी- भिर्विशेषेणसिक्तःसन् दिवोन्तरिक्षाद परा पराङ्मुखमागच्छति पवित्रा द्रोणकलशं पराग- च्छत्तीत्यर्थः। पृपा वृपास्खिपृष्ठ. श्रीणि सरनानि पृष्ठानि अस्येति त्रिपृष्ठः सोमस्य सर्वेषु विद्यमानत्वात् तस्मात् त्रिपृष्ठः सोम. गाः स्तोवृभिः क्रियमाणाः स्तुनीरभिटक्ष्य अनपिष्ट शब्दा- यते । नुशन्दे । फिच सहस्रनीतिः सहमनपन. पयोगयाहुल्यापेक्षं ग्रहेषु चमशेपुच सहसरि- १६ ·१२२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०२३०२७. धनयनत्वं अतएव यतिः पात्रादीनि प्रत्यागता परायति कलशान पति परागंता भवति सोय पूर्वितीरुपसः कालाध्वनोरितिद्वितीया बहुधूपःकालेषु रेभोन रेभशब्दे शब्दायमानः स्तोतेय विराजति विशेषेण दीप्यते । तेषु सोमस्याभिपूयमाणत्वात् स्तोता खलु देवानां स्तुतिकरणेन राजति ॥ ७॥ अथाएमी- त्वेपंरूपणुवर्णोअस्यसयत्राशयत्समंतासेतिनिधः। अप्सायांतिधादैव्यंजनसंमुष्टुतीनसतेसंगोअंग्रया॥८॥ त्वेपम् । रूपम् । कृणुते । वर्णः । अस्य । सः। यत्र । अर्शयत् । समता । सेति । सिधः । अप्साः । याति । स्वधा । दैव्य॑म् । जनम् । सम् । सुदृस्तुती । नसते । सम् । गोअयया ॥ ८ ॥ अस्यान्वादेशे शादेशः । अस्य सोमस्य स्वभूतोवर्णः शत्रूणानिवारकोरभिः त्वेषं दी- प्यमानं रूपं कृणुते करोति । सरश्मिः यत्र समृता अर्तेःक्तिनिरूपं सम्यक् प्राप्यते योद्धृभिर- वेति संग्रामः अस्मिन् समृतौ युद्धे अशयत् शेते तिष्ठति । शीडोलङि बहुलेछन्दसीति श- पोलुगभावः । तत्रयुद्धे सरश्मिः सिधः शोपकान् शत्रून् सेधति निषेधति हिनस्तीतियावद । वाक्पभेदादनिघातः । किंच अप्साः सनोतेविटि आत्वे च रुते रूपं । अपामुदकानां दाता। यद्वा वसतीवर्याख्यानामपां संभक्ता सोयं स्वधया हवीरूपेणानेन सह देव्यं देवानांसंब- निधनं जनं प्रतियाति गच्छति । अपिच सोयं सुष्टुती स्तुत्या संगच्छते उपसर्गश्रुतेर्योग्यकि- याध्याहारः। किंच ससोमः गोअग्रया गवादिमुख्यया यया वाचा स्तोवारः पशून याचन्ते तया वाचा संनसते संगतोभवति । नसतिर्गत्यर्थः भिन्नवाक्यत्वादनिघातः॥८॥ अथ नवमी- उक्षेवयूथापरियन्नरावीदधिविपीरधितसूर्यस्य । दिव्यासुपर्णीवचक्षतक्षांसोमपरिक्रर्तुनापश्यतेजाः ॥ ९ ॥ २६ ॥ उक्षाध्ईव । यूथा । परियन् । अरावीत् । अधि । विपीः । अधित । सूर्यस्य । दिव्यः । सुपर्णः । अब । चक्षत । क्षाम् । सोमः । परि । कर्तुना । पश्यते । जाः॥ ९॥ २६ ॥ -

·में०९ अ०४ सू०७२] सप्तमोऽष्टकः
१२३
उक्षेव वृषभइन यूथा गोयूथानि प्रत्यागच्छन् शब्दकरोति तद्वदयं सोमः स्तुतीः परियन्
परिगच्छन् । अरावीत् शब्दायते ततः सूर्यस्य सर्वस्य मेरकस्यादित्यस्य विपीदिप्तीरध्यधित
अधिदधाति सूर्यात्मनायुलोकेवतिष्ठतइत्यर्थः। धातेर्लुडि स्थाध्योरिश्चेतीत्वकिरवे । किंच दिव्यः
दिविभवः सुपर्णः सुपतनः श्येनरूपया गायत्र्या हतत्वात् शोभनगमनः सोमः क्षां पृथिवीना-
मैतत् क्षियन्ति निवसन्त्यति क्षां पृथिवीमवचक्षत अवपश्यति चप्टेटुंङि बहुलंछन्दसीति शपो-
लुगभावः ततः सोमः जाः जाताः मजाः क्रतुना प्रज्ञानेन परिपश्यते परितः पश्यति व्यत्ययेना-
त्मनेपदं ॥९॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये षड्विंशोवर्गः ॥२६॥
हरिमृजंतीतिनव, पंचमं सूक्तं आंगिरसस्य हरिमन्तस्या पवमानसोमदेवताकं जागत-
मूर्वपागुशनसइति परिभाषया जागतं । तथाचानुकान्तं-हरिहरिपन्तइति । गतोविनियोगः।
तत्र प्रथमा-
हरिमृजन्त्यरुपोनयुज्यतेसंधेनुभिःकलशेसोमोअज्यते।
उद्दाचमीरयतिहिन्वतेमतीपुरुष्टुतस्यकतिचित्परिप्रियः॥१॥
हरिम् । मृजन्ति । अरुपः । न । युज्यते । सम् । धेनुभिः ।
कलशे । सोमः । अज्यते । उत् । वाचम् । ईरयति । हिन्वते ।
मती । पुरुष्टस्तुतस्य । कति । चित् । परिप्रियः॥ १ ॥
हरि हरितवर्णं सोमं ऋत्विजोमृजन्ति मार्जयन्ति । मृजेरजादी संक्रमे विभापा वृद्धिरिष्यतइति
तनवृद्धरभावः। सोयमरुषोन अरुपत् प्रत्ययः गमनशीलोश्वइव युज्यते इन्द्रादिभिः संयुज्यते ।
किंच कलशे कलशोद्रोणाभिधानःस्थितःसोमः धेनुभिः गोविकारैः दध्यादिभिः समज्यते समक्तः
सिक्कोभवति । अपिच सोमोयदा वाचंशब्दमुदीरयति उद्गमयति शब्दं करोतीत्यर्थः तदा स्तोता
रश्च मती सुपां सुलुगिति द्वितीयाया:पूर्वसवर्णदीर्घः स्तुति हिन्वते प्रेरयन्ति हिगतौ वृद्धीचेति
स्वादिःआत्मनेपदी ततः स्तोत्राभिष्टुतः सपुरुष्टुतस्य बहुस्तोत्रयुक्तस्य स्तोतुःपरिमियः प्रीतर्प-
णे विप् शसि इयडादेशःरुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं परितः पोणयितृणि कतिचिन कियन्ति
धनानि प्रयच्छन्ति ॥ १॥

·:
१२४
अक्संहितामाप्ये [अ०२ २०२०
अथ द्वितीया-
साकंवदन्तिबहामनीपिणइन्द्रस्य॒सोमजठरेपदादुहुः ।
यीमजन्तिसुगंभस्तयोनरःसमीळाभिर्दशभिःकाम्यंमधु ॥ २ ॥
साकम् । वदन्ति । वहवः । मनीषिणः । इन्द्रस्य । सोमम् ।
जठरे । यत् । आटुहुः। यदि । मृजन्ति । सुगंभस्तयः ।
नरैः । सनीळाभिः । दशभिः । काम्यम् । मधु ॥ २ ॥
मनीषिणः मनसईशितारः पाशा बहवःस्तोतारः साकं सहैव युगपत् मंत्रान् वदन्ति तदा
स्तुवन्ति यदा इन्द्रस्य जठरे द्रोणकतशे सोममादुहुः ऋत्विजोदुदुहुः तदाभिष्टुपन्तीति । दुहेलि-
टि उसि रूपं । द्विवचनस्यछन्दसि विकल्पितत्वावद्विवचनाभावः । किंच यदि यदा सुगम-
स्तयः शोभनबाहुकानरः कर्मनेवारोमनुष्याः काम्यं काम्यमानं मधु मकरं सोमं सनीळाभि-
दशभिः दशसंख्याकाभिरंगुलीभिजन्ति सोममभिपुण्वन्ति तदा वदन्तीत्यन्वयः ॥२॥
अथ तृतीया-
अरममाणोअत्यतिगाअभिसूर्यस्याप्रियंदुहितुस्तिरोरवम् ।
अन्वस्मैजोपमभरहिनंगसःसंद्वयीभिःखसेमिःक्षेतिजामिभिः॥३॥
अरममाणः । अति । एति । गाः । अभि । सूर्यस्य । प्रियम् ।
दुहितुः । तिरः । रवम् । अनु । अस्मै । जोषम् । अभरत् । विनम् गृसः ।
सम् । द्वयीभिः । स्वभिः । क्षेति । जामिभिः॥३॥
ससोमः अरममाणः अनुपरतःसन् पुनःपुनः देवानांपीणनाय ग्रहादीनि पविशन्नित्यर्थः ।
गा गोविकारानाश्रयणानभिलक्ष्य अत्येति अतिक्रम्य गच्छति । ततः शब्दायमानःसोमः
सूर्यस्यादित्यस्य दुहितुरुषसः पियं वं शब्दं तिरः तिरस्करोति । तस्मिन्काले सोमाभिपबध्ध-
निर्महान् भवतीत्यर्थः । विनंगृसः विनं कमनीयं स्तोत्रं गृह्णातीतिविनंगृसः स्तोता जोपं जुपे-
घंभिरूपं । पर्याप्त स्तोत्रं तस्मै सोमाय अन्वभरत् अनुभरति । करोतीतियावत् । सोयंसोमः
इयोभिः द्वाभ्यांपाणिभ्यामुत्पन्नाभिः जामिभिः परस्परंवन्धुभिः स्वसृभिः कर्मकरणार्थमितस्त-
तोगच्छन्तीभिरंगुटिभिः संक्षेति संगच्छते क्षिनिवासगत्योः छान्दसोविकरणस्य लुक् ॥३॥

·मं०९ अ०४ सू०७२] सप्तमोऽष्टका १२५ अथ चतुर्थी- नृधूनोअदिपुतोवर्हिषिमियःपतिर्गवांदिवइन्दुऋत्वियः । पुरन्धिवान्मनुपोयज्ञसाधनःशुचिर्धियार्पवतेसोमदन्द्रते ॥४॥ नृधूतः । अदि सुतः । वहिपि । प्रियः। पतिः । गर्वाम् । प्रदिवः । इन्दुः । ऋत्वियः । पुरैन्धिध्वान् । मनुपः । यज्ञसाधनः । शुचिः। धिया। पवते । सोमः । इन्द्र । ते ॥ ४॥ हे इन्द्र पवमानगुणविशिष्टेन्द्र ते त्वदर्थं बर्हिषि यज्ञे अयं सोमः धिया स्वेनकर्मणा धा- रया वा पवते पात्रेषु स्यन्दते । कीदृशः नृधूतः कर्मनेतृभिर्मनुष्यैः शोधितः अद्विपुतः तथा ग्रा- वभिरभिपुतः प्रियः देवानां पीणयिता गवांपतिः स्वामी इन्द्रोगा अलभत । तस्माद्वांस्वामी । पदिवः पुराणनामैतत् पुराणः इन्दुः पात्रेषु क्षरन् ऋत्वियः ऋतौजातः ऋतोरण छन्दसिसितिघसः सित्वेन पदसंज्ञायां भसंज्ञानिमित्तओर्गुणोनभवति । पुरंधिवान् पुरंधिर्वहुधीरितियारकैः । बहु- कर्मवान् मनुषोमनुष्यस्य यज्ञसाधनः शुचिर्दीप्यमानः यदा दशापवित्रेण शुद्धः एवंगुणः सोमः इन्द्रार्थ पवते इतिसंवन्धः ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- नृवाहुभ्यांचोदितोधारयासुतौनुष्वधंपवतेसोमहन्द्रते। आपाःकतू-त्समंजैरवरेमतीनेंद्रुपचम्बोईरासंदृद्धरिः ॥५॥२७॥ नृबाहुभ्याम् । चोदितः । धारया । सुतः । अनुश्स्वधम् । पचते । सोमः । इन्द्र । ते । आ । अमाः। ऋतून् । सम् । अजैः । अध्वरे। मतीः । वेः । न । द्रुप्सत् । चुम्वोः । आ । असदत् । हरिः॥५॥२७॥ हे इन्द्र पवमानगुणविशिष्ट नृपाहुण्यां कर्मनेतृणात्विजां बाहुभ्यां चोदितः प्रेरितः धा- रया सुतोभिपुतः यथा धाराभवति तथाभिषुतइत्यर्थः । तादृशः सोमः ते तवानुष्वधं बलमनु पलाथै यहा स्वधेत्यन्ननाम अन्नार्थ पवते आगच्छति । ततः सत्वं सोमपानेन कतून कर्माणि १नि०६१३

·१२६
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०२८
आमा आपूरयसि । किंच अध्वरे यज्ञे मतीः अभिमानान् शवून समजै सम्यक्जितवानसि ।
जिजये । लुङि सिपि सिचोबहुलं छन्दसीतीडभावः । सिचिवृद्धिरिति वृद्धिः । सोयं हरिहरित-
वर्णः सोमः चम्बोरधिषवणफलकयोः आसददासीदति । तत्रदृष्टान्तः-वेर्न वीगत्यादिषु अन्ये-
ज्योपि दृश्यतइति विच् सार्वधातुकार्धधातुकयोरितिगुणः । यथा वेः पक्षी द्रुपद द्रुमेसीदतीति
तद्वत् द्रुषदिति पूर्वपदादितिपत्वम् ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये सप्तविंशोवर्गः ॥ २७ ॥
अथ षष्ठी-
अंशुंदुहन्तिस्त॒नय॑न्तमक्षितंकृतिकवयोपसोमनीपिणः ।
समीगावोमतयोयन्तिसंयतऋतस्ययोनासदेनेपुनर्भुवः ॥६॥
अंशुम् । दुहन्ति । स्तनयन्तम् । आक्षितम् । कविम् । कवयः।
अपसः । मनीपिणः । सम् । ईमिति । गावः । मतयः । यन्ति ।
सम्ध्यतः । ऋतस्य॑ । योनौ । सईने । पुनः भुवः॥ ६ ॥
कवयः कान्तमज्ञाः अपसः कर्मवन्तः मनीषिणः मनसईशा मनीपा बुद्धिः तद्वन्तः ऋ.
विजः स्तनयन्तं शब्दायमानं अक्षितमक्षीणं कविं कान्तदर्शिनं अश्रृं सोमं दुहन्ति अभिपुण्य-
न्ति । ततः पुनर्भुवः पुनर्भवनशीलाः गावः पशवः मत्योमननीयाः स्तुतयश्च संयतः परस्परं
संगताः सत्यः ऋतस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्य योना योनी योनिस्थानीय उत्पत्तिभूते सदने उत्त-
वेद्याख्ये ईमेनं सोमं संयन्ति संगच्छन्ति ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
नानापृथिव्याधरुणोमहोदिवोपामौसिन्धुष्वन्तक्षितः ।
इन्द्रस्य॒वोरपनोविभूर्वसुःसोमोहदेपवतेचारुमत्सरः॥ ॥
नाना । पुथिव्याः। धरुणः। महः । दिवः । अपाम् । ऊौं ।
सिन्धुपु । अन्तः। उक्षितः । इन्द्रस्य । वनः । पनः।
विशुध्वसुः । सोमः। हुदै । पवते । चारु । मत्सरः ॥ ७॥

·मं०९ अ०४ सू०७२] सप्तमोऽष्टकः १२७ महोमहतो दिवोद्युलोकस्य धरुणोधारकोयं सोमः पृथिव्याः विस्तीर्णायाभूमेः नाभाना- भी नाभिस्थानीये उच्छ्रिनेपदेशे-यदत्तरदेदीनाभिरित्याज्ञानाव। उत्तरवेदिस्थाने ऋविग्भिःनि- हितः सिंधुषु स्यन्दमानासु नदीषु अपामुदकानां उौ संघे अन्तमध्ये उक्षितः सिक्तः अन्त- रिक्षस्थानमध्येवर्तमानइत्यर्थः । तादृशइन्द्रस्य वज्रोवजस्थानीयोवृषभः कामानांवर्पिता अत- एव विभूवसुः व्याप्तधनः सोमः चारु कल्याणं यथाभवति तथा इन्द्रस्य मत्सरः मादयिता स- न हदे मनसे सुखाय पवते आगच्छति ॥ ७॥ अथाष्टमी- सतूपवस्वपरिपार्थिवरजस्तो।शिक्षन्नाधुन्वतेचमुक्रतो। मानोनिग्विसुनःसादनस्पृशोरपिपिशगबहुलंवसीमहि ॥ ८ ॥ सः। तु । पवस्व । परि । पार्थिवम् । रजः । स्तोत्रे । शिक्षन् । आधुन्वते । च । सुकतो इति सुक्रतो । मा। नः । निः। भाक् । वसुनः । सदनस्पृशः । रयिम् । पिशईम् । बहुलम् । वसीमहि ॥ ८॥ हे सुक्रतो शोभनकर्मन् सुमज्ञवा सोम तादृशस्त्वं पार्थिव रजः लोकं लक्षीरुत्य तु क्षिप्रं परिपवस्व परिवः सर्वतः क्षर । किंकुर्वन् आधन्वने अदायग्रहात्रिभिरंभिराधावनकुर्वते । वथा भगवतापस्तयेन सूत्रिन-तैरेनंचतुराधुनोवि पंचरुत्वः समहत्वोवेति । तस्मै स्तोत्रे धनादि- कंशिक्षन प्रयच्छन् परिपवस्वेति समन्वयः । ततस्त्वंनोस्मान् वसुनोधनान् मानिर्भाक् मानि- भांक्षीः । कीदृशान् सदनस्पृशः येनभूतेन वसुना सदना सदनानि गृहान पुत्रादीन स्पृशन्ति तादृशान् ग्रहादिकस्य मदातुः धनान्मावियुजः । भाक् भजसेवायां लुङि सिपि सिचि बहुलंछ- न्दसीनीडागमाभावः । एकाचइतोट्सतिषेधः हलन्तलक्षणावृद्धिः सिपोलोपः। यस्मादेवं तस्मा- द्वयं पिशंगं नानारूप कनकादिना अतएव बहुलं प्रभूतं रयिं धनं वसीमहि आच्छादयेस बहु- धनवन्तोभवेमेत्यर्थः वसआच्छादने आदादिकः लिहिरूपं ॥ ८ ॥ अथ नवमी- आतूनइन्दोशतदात्वश्व्यसहस्रदातुपशुमद्धिरण्यवत् । उपमाखरहतीरेवतीरिपोधिस्तोत्रस्यपवमाननोगहि ॥ ९॥२०॥ १ऐ.ब्रा० १.२८.1 ·१२८ ऋक्संहितामाष्ये [अ०२२०२९ आ।तु । नः । इन्दो इति । शतदातु । अश्व्यम् । सहस्रध्दातु । पशुध्मत् । हिरण्यवत् । उप । मास्व । बृहतीः । रेवतीः । इपः। अधि । स्तोत्रस्य । पवमान । नः । गहि ॥ ९ ॥२८॥ हे इन्दो पवमान नोस्सायं तु क्षि धनमायच्छ । कीदृशं शतदातु दातुदानं बहुदानं अश्व्यं अश्वसहितं सहस्रदातु सहस्रदानोपेतं पशुमव पश्यादियुक्तं हिरण्यवत हिरण्ययुक्तं च धनं देहि । तथा हे सोम बृहतीः प्रभूतानि रेवतीर्धनवन्ति यदा पयसोदावारः पशवः वदन्ति इपोन्नानिचास्मभ्यमुपमास्व उपमिमीष्व कुर्षितिपावन । किंच हे पवमान नोस्माकं एवंभूतस्य स्तोत्रस्य श्रवणाय अधिगहि आगच्छ । कियार्थोपपदस्येति चतुर्थी चतुर्थ्यर्थे बहुलंछन्दसी- ति पष्ठी ॥९॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीयेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥ सवइति नवचै षष्ठसूतं आंगिरसस्य पवित्रस्याएँ जागतं पवमानसोमदेवताकं तथाचा- नुकम्पने-सकेपवित्रइति । भवभिष्टवे एतत्सूक्तं । सूविवंच-सक्केद्रप्सस्यायंवेनश्चोदयत्पृ- भिगाइति। तत्र प्रथमा- सकेंद्रप्सस्यधर्मतःसमस्वरन्नृतस्पयोनासमरन्तुनाभयः। त्रीन्समूभॊअसुरश्चकआर सत्यस्यनावःसुरुतमपीपरन् ॥ १। सक्के । इप्सस्य । धर्मतः । सम् । अस्वरन् । ऋतस्यं । योना । सम् । अरन्त । नाजयः। बीन् । सः। मूर्ध्नः । असुरः । चके। आइरने । सत्यस्य । नावः । सुकृतम् । अपीपरन् ।। १ ।। सक्के यज्ञस्य हनुस्थानीये सके ओष्ठमान्तो हनुरुच्यते । अधिपवणफलके धमतोभि- प्यमाणस्य दप्सस्य सोमस्यांशवःसमस्वरन् संगच्छन्ते । तदास्पशब्दपन्या ऋतस्य सत्यभूत- स्य यज्ञस्य योना योनी उत्पत्तिस्थाने नाभयः सोमरसाः समरन्त संगच्छन्ते । अतःसमोगमी- त्यादिनात्मनेपदं सर्विशास्त्पतियश्चेतिचेरङ् । अथ असुरोपटयान् सर्वेषांपीणनात् पाणदा- ता वा ससोमः मूर्धः समुच्छ्रिवान् श्रीन्लोकान् आरभे आरंभणाय मनुष्यदेवादीनां संचरणाय ·मं.९ अ०४ सू०७३) सप्तमोऽधक: - चक्रे करोति । किंच सत्यस्य सत्यभूतस्य सोमस्य नावः नौकाइव स्थिताः चतसः स्थाल्यः आदित्याग्रयणोक्थ्यध्रुवस्थाल्यइति ताः स्थाल्यः सुरुवं सुष्टु कर्माणि कुर्वन्तं यजमानमपीपरन् अभिमतदानेन पूजयन्ति वा । पारयतेलुंङि चङि सन्वद्भावाश्यासेत्वदीर्घाः॥१॥ अथ द्वितीया- सम्यक्सम्यश्चौमहिपाहेपतसिन्धोरूमावधिवेनावीविपन् । मधोर्धाराभिर्जनयन्लोअर्कमित्मियामिन्द्रस्यतन्वमवीरधन् ॥२॥ सम्यक् । सम्यञ्चः । महिषाः । अहेपत । सिन्धोः । उौं । आधि । वेनाः। अवीविपन् । मधोः । धाराभिः । जनयन्तः । अर्कम् । इत् । प्रियाम् । इन्द्रस्य । तन्वम् । अवीटधन् ॥ २॥ महिषाः पूज्या: महान्तोवा ऋत्विजः सम्यंचः परस्परंसंगताः सन्तः सम्यगहेपत सोम स- म्यक्प्रेरयन्ति अभिपुण्वन्तीतियावत् । हिगतौ वृद्धौच लुङि सिचि रूपं ततः वेनाः वेनतेःका- न्तिकर्मणइतियास्कः । स्वर्गादिफलंकामयमानाऋत्विजः सिंधोः स्यन्दमानस्योदकस्य ऊर्मावधि संवे वसतीवर्यादिषु जलेषु सोममवीविपन् कंपयंति तब प्रेरयन्तीत्यर्थः । वपतेर्यन्तस्य लुडि चडि गौचङ्युपधायाह्रस्वइतिह्रस्वः। किंच अर्कमर्चनीयंस्तोत्रं जनयन्तः कुर्वन्तः ते मियां मियतमा इन्द्रस्य तन्वं धाम च मधोर्मदकरस्य सोमस्य धाराभिः अवीवृधन वर्धितवन्तः । वर्ध- तेलङि चङि रूपं ॥२॥ अथ तृतीया- पवित्रवन्तःपरिवाचमासतेपितैपीमनोअभिरक्षतिवतम् । मुहःसंमुद्रवरुणस्तिरोदधेधीराइच्छेकुर्धरुणेवारभम् ॥३॥ पवित्रध्वन्तः । परि । वार्चम् । आसते । पिता । एपाम् । प्रत्नः । अभि । रक्षति । वृतम् । महः । समुद्रम् । वरुणः। तरः । दधे । धीराः । इत् । शेकुः । धुरुणेषु । आरम् ॥ ३ ॥ १. नि० १०.३८.1 १७ ·१३० ऋक्संहितामाप्ये [अ०२ २०३० पवित्रचन्नः पवित्रेण शोधकेन सामयनयुक्ताः सोमस्य रश्मयः वाचं सोमस्थितां मा. ध्वनिको पार्ने प्रयाने पर्युपविशन्ति । सोमः अन्तरिक्षेतिष्ठतिखलु । सोमोवैराजागंधर्वेष्वामी- दिन्यांततावादात्रः पुराणः एषा रश्मीनां पितायंसोमश्च व्रतं प्रकाशनात्मकं कर्माभिरक्ष- दि अदिवं जगति । किंच वरुणः सर्वस्य स्वतेजसाच्छादकः सोयं सोमः महोमहव समुद्रमन्व- रिन्दनंदन महन्वरितं तैरश्मिभिः विरोधे अन्तहितमकरोत सर्वव्यामोदितियावत् । वनि को बीगः इत् दृट्वधारणे कर्मणि कुशलाः माज्ञाएव ऋत्विजः धरुणेषु सर्वस्य धारकेषु दीडयाम्येषकेषु आरभं आरब्धं शेकुः शक्नुवन्ति च रभेस्तुमर्थे शकिणमुल्कमुलौइति हरिन्दरेण मयोदानः॥३॥ अथ चतुर्थी- नयवारेवतेसमखरन्दिवोनाकेमधुजिह्वाअसश्चतः । अस्यस्पोननिर्मिपन्तिपूर्णयःपदेपदेपाशिनःसन्तिसेवः ॥४॥ मुहस्रध्धारं । अव । ते । सम् । अस्वरन् । दिवः । नाके। मधुजिह्वाः। असश्चतः । अस्य । स्पर्शः। न । नि । मिपन्ति । भूर्णयः । पदे पदे । पाशिनः । सन्ति । सेतवः॥४॥ सहस्रधारे बहूदकधारा यस्माव द्रयन्ति परायोपगारिक्ष तस्मिन् वर्तमानास्ते सोमरश्मयः अव अवस्ताव स्थितां पृथिवीं समस्वरन् गुण्यागोजगातीत्यर्थः। किंच दिवोयुलोकस्य नाके समुच्छ्रिवेदेशे वर्तमानाः मधुजिताः मध्यमा गजरा मेमोहि मधूरपन्नं भवति । अतोम- धुजिह्वाः असश्चतः संगतवर्जिताः पृथगफ दिक्षिणपरिणताः । अस्गसोमस्य स्वभूताःस्प- शः चारभूताः रश्मयः भूर्णयः क्षिपगागिगा रातान निगिन्ति निमेषं न कुर्वन्ति । किंतु पा- शिनः सुरुतिनश्च ज्ञातुं सर्वदा जामतीमयः । पाचना रामागी धान पिपारयितुं सर्वदा जा- गरणं कुर्वन्ति तद्वत् । एवं से रगमः गदगद धारणाग रातमा पियारान्तः पाशिनः पापलतां घाधकाः सन्ति भवन्ति ।। १ऐ० ब्रा० १.२७.।

·मं०९ अ०४ सू०७३] सप्तमोडप्टकः १३१ अथ पंचमी- 1 पितुर्मानुरध्यायेसमस्वरन्नुचाशोचन्तःसन्दहन्तोअम्रतान् । इन्द्रद्दिष्टामपंधमन्तिमाययात्वचमसिनोभूमनोदिवस्परि॥५॥२९॥ पितुः । मातुः । अधि । आ। ये । सम्हअवरन् । ऋचा शोचन्तः सम्ध्दहन्तः । अवतान् । इन्द्रद्विष्टाम् । अप। धमन्ति । मायया। त्वचम् । असिक्रीम् । भूमनः । दिवः । परि ॥ ५ ॥२९॥ पितुर्मातुः द्यावापृथिव्योः । द्यौर्मपिताजनितानाभिरत्रयन्धुर्मेमातापृथिवीमहीपमित्यादिषु । यावापृथिव्याः मातापितृत्वान्नानात् । द्यावापृथिवीम्यां ये सोमस्य रश्मयः अध्या समस्वरन् अधिकं प्रादुर्भूताअभवन् । तेकचा ऋत्विग्भिः क्रियमाणया स्तुत्या शोचन्तोदीप्यमानाः अव- तान कर्मरहितान् यजमानान् संदहन्तः सम्यविनाशयन्तः ते रश्मयः इन्द्रद्विष्टां इन्द्राय द्वेषकारिणीं । केचेति पूर्वपदाकृतिस्वरः। इन्द्रेणद्दिष्टां वा असिनी । राजिनामैतव । राबिवद कृष्णरूपां त्वचं राक्षसमित्यर्थः । मायया कर्मणा प्रज्ञया वा भूमनोविस्तृताः भूलोकार दिवपरि घुलोकाच अपघमन्ति अपगवं कुर्वन्ति अपमन्तीत्यर्थः ॥५॥ ।। इति सप्तमस्य द्वितीये एकोनविंशोवर्गः ॥२९॥ अथ पठी- प्रत्नान्मानादध्यायेसमखरञ्छोकंयत्रासोर सस्यमन्तवः । अानक्षासौवधिराअहासतऋतस्यपन्थांनतरन्तिदुष्कृतः ॥ ६ ॥ प्रत्नात् । मानोत् । आधि । आ। ये। सम् अस्वरन् । श्लोकयन्त्रासः । र सस्य । मन्तवः । अयं । अनक्षासः । वधिराः। अहासत । तस्य । पन्थाम् । न । तरन्ति । दुःकृतः ॥ ६ ॥ श्लोकयंत्रासः श्लोकाः स्तुतयः स्तुतिनियमना रभसस्पमन्तवः वेगमाविमन्यमानाः ए. तादृशायेसोमरश्मयः पन्नार पुराणात् मानात् अन्तरिसादध्यासमस्वरन् सहमानाअभवन् । १० सं० २. ३. २०.!

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ व०३१ वान स्मीन अनक्षासः चक्षुर्वर्जिताः साधुपदार्थानामटारोनराः बधिराः देवतास्तुतिश्रवणव- जिताः पापरतोनरश्च अपहासत तान्परित्यजन्ति । दर्शिनः श्रवणवन्तोमेधाविनस्तु नपरिज- हति किंतु स्तुवन्ति । तदेवाह-ऋतस्य सत्यस्य पंथां मार्गभूतमेपां गणं दुष्कृतः पापरुनोनरा- नतरन्ति नोत्तारयन्ति सुरुतिनस्तु तरन्तीत्यभिपायः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- सहस्रधारेविर्ततेपवित्रआवाचंपुनन्तिकवयोमनीषिणः । रुद्रासएपामिपिरासोअट्टहास्पशखञ्चःसुदृोनृचक्षसः ॥७॥ सहस्रधारे। वितते । पवित्रं । आ।वाचम् । पुनन्ति । कवयः। मनीषिणः । रुद्रासः । एपाम् । इपिरासः । अद्रुहः। स्पर्शः। सुअञ्चः । सुध्दृशः । नृचक्षसः ॥ ७ ॥ कवयः कान्तकर्माणः अतएव मनीषिणः पाजामत्विजः सहस्रधारे अनेकधारोपेते वि- तते कर्मणि विस्तृते पवित्रे शुध्युत्पादकेसोमे वर्तमानां वाचं माध्यमिकां सोमःखलु विश्वाव- सुप्रभृतिगंधर्वाश्चान्तरिक्षेतिष्ठन्।सोमोवैराजागंधर्वेष्वासीदितिश्रवणात् । तववर्तमानं सोमं देवा- गोपया वाचा कीतवन्तः तदासोमोवाक्तिष्ठतीति शक्यते वक्तुं । तस्मात् सोमेस्थिता माध्यमि- कांवाचमापुर्नति संस्कुर्वन्ति स्तुवन्तीतियावत् । यउक्तगुणां मरुतांमातरं माध्यमिकां वाचं स्तु- वन्ति तेषां रुद्रासोरुद्रपुत्रा मध्यमवाचापुत्रामरुतः स्पशः वाचावशिनोभवन्ति । कीदृशा इपिरा- सः इपिरागमनशीलाः अद्रुहः स्तोतॄणामद्रोग्धारः । कर्मणिवियोणादिकः । परैरहिंस्याः स्वचः शोभनाञ्चनाः अतएव सुदृशः सुदर्शनाः नृचक्षसोनृणांकर्मनेतृणां द्रष्टारः॥ ७ ॥ अथाटमी- ऋतस्यगोपानदर्भायसुकतुस्वीपपवित्राद्यन्तरादधे । विहान्सविश्वाभुवनाभिर्पश्यत्यवार्जुष्टान्विध्यतिकतअवतान् ॥८॥ ऋतस्य । गोपाः। न । दाय । सुक्रतुः । त्री। सः। पवित्रा। हृदि । अन्तः। आ। दधे । विद्वान् । सः । विश्वा । भुव॑ना । अभि । पश्यति । अव । अर्जुष्टान् । विध्यति । कर्ने । अव्रतान् ॥ ८॥ १ऐ.बा.१.२५ ·मं०९ अ०४ सू०७४] सप्तमोऽटकः १३३ ऋतस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्य गोपा गोपायिता अतएव सुक्रतुः शोभनकर्मा सोमः नद- भाय दंभाय स्तंभनाय नभवति परैर्दशयितुं नशक्यतइत्यर्थः किंच ससोमः त्रीशे छन्दसि ब- हुलमितिलुक् वीणि पवित्रा अग्निवायुसर्यात्मकानि नोणि पवित्राणि हयन्तः हदयस्यान्तः आदढ़े आदधाति स्वस्मिन् संगमयतीत्यर्थः अपिच विद्वान् सर्वजानानः ससोमः विश्वा भुवना सर्वाणि भुवनानि अभिपश्यति ततः कर्ने करोतेरीणादिकस्तपत्पयः कर्मण्यजुष्टानपियान अ. तएवावतानयजमानान् अवविध्यति अवामुखान् कृत्वा ताडपति हिनस्तीतियावद ॥८॥ अथ नवमी- तस्यतन्तुर्वितत पवित्रआजिह्वायाअवरुणस्यमायया । धीरांश्चित्तत्समिनक्षन्तआशुतात्रांकुर्तमर्वपदात्यमभुः ॥ ९॥३०॥ ऋतस्य । तन्तुः । विश्ततः। पवित्रे । आ । जिह्वायाः। अर्य। वरुणस्य । मायया । धीराः । चित् । तत् । समध्इनक्षन्तः । आशत । अत्र । कतम् । अव । पदाति । अप्रभुः ॥ ९॥ ३०॥ अवस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्य तन्तुस्तनिता पवित्रे अविवालमये दशापवित्रे विततोविस्तृतः। यहा पवित्रे अन्तरिक्षे विस्तृत. सोमः वरुणस्य जिह्वायाअग्रे मायया कर्मणा आस्थित वरुण- जिह्वाये आपस्तिष्ठन्ति तार सोमोवसतीवि वसवीवर्याधुदकेस्थितइत्यर्थः । ततः धाराश्चिद कर्मणिपाशाएव तत् वरुणनिहायस्थान समिनक्षन्तः इनक्षतिर्गतिकर्मा । संव्यामुवन्तः सन्त- आशत । स्तुतिभिर्हविभिर्वा प्रामुवन् यः पुनः कत कालाध्वनोरितिद्वितीया । कर्मणिअमभुः समान भवति सोयमत्रास्मिन्नेवलोके अवपदाति अवस्तानरकेपतति नोपरिगच्छति। पदगती लेटयडागमः तस्मात् । सर्वैः अमिष्टोमादिकर्म कर्तव्यमित्येपोर्चाभिहितोभवति ॥ ९ ॥ ।। इति सममस्य द्वितीये विंशोपर्गः ॥ ३०॥ शिशु तिनवर्च सप्तमंसूक्तं दैतमस्पस्य कक्षीवतआपवमानसोमदेवताकं अष्टमीविटुप् शिष्टाजगत्यः । तथाचानुस्म्यते-शिशुनकक्षोवांखिष्टुबष्टमोति । गतः सक्तपिनियोग.। तत्र पथमा- शिशुनजातोचकद्दनेसायदाज्यरुपःसिपासति । दिवोरेतसासचतेपोरगतमीमहेसुमतीशर्मसमर्थः।।१।।

·। ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२५.३० शिशुः । न । जातः । अव । चक्रदत् । वने । स्वः । यत् । वाजी। अरुपः। सिसांसति । दिवः । रेतसा । सचते । पयः वर्धा । तम् । ईमहे । सुमती । शर्म । सहप्रथः ॥ १ ॥ सपवमानसोमोवने वननीये वसतीवर्याख्येउदके जातउत्पन्नः शिशुन शिररिव अवचक्रदद अवामुखंक्रन्दति उदकमध्ये शब्दंकरोतिखलु। यद्यदा वाजी बलवानन्नवान्वा अरुपआरोचमा- नः यद्वा वाजी अश्वइव अरुपः अर्तेरुषच् । गमनशीलः सोमः स्वः स्वर्गलोकं सिषासति सं- भक्तुमिच्छति । सनोतेः सनीडभावे आत्वं सनोरिति साहितिकं पत्वं । सोयं पयोवृधा ग- वामोषधीनां च क्षीरस्यवर्धकेन रेतसोदकेन सह दिवोधुलोकाव सचतेपार्थिवलोकं समवेति । तं तादृशं प्रसिद्ध सोमं सपथः सर्वतः पृथुतरं धनादिना युक्तं शर्मगृहं तद्वयं सुमती। सुपां- सुलुगिति तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घः। सुमत्या शोभनया स्तुत्या ईमहे याचामहे । ईमहइति- यानाकर्मा। ईङ्गतौ देवादिकश्छान्दसः श्यनोलुक् ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- दिवोयःस्कम्भोऽरुणःखांततआपूर्णीअंशुःपति विश्वतः । सेमेमहीरोदसीयक्षदारांसमीचीनेदाधारसमिपाकविः ॥ २ ॥ दिवः । यः। स्कम्भः। धरुणः । सुआततः । आपूर्णः । अंशुः । परिइएति । विश्वतः। सः । इमे इति । मही इति । रोदसी इति । यक्षत् । आश्टता । समीचीने इति समईचीने । दाधार। सम् । इपः। कविः॥२॥ दिवोधुलोकस्य स्कंभः विष्कंभपिता संरोद्धा धरुणः सर्वस्यधारकः यद्वा पृथिव्याधार- कः । विष्टंभोदिवोधरुणःपृथिव्याइत्याम्नानाद । तादृशः स्वाततः सुप्लुसर्वत्र विततो विस्तृतः अतएवापूर्णः पात्रेषु संपूर्णोपोंशुः सोमात्मकः विश्वतः सर्वतः पर्येति । तिडिचोदात्तवतीति गतेनिपातः ससोम इमे मही महत्यौ रोदसी यावापृथिव्यौ आवृता आसंभजनीयेन कर्मणा यक्षत् यजतु स्वबलेन संयोजयत्वित्यर्थः ततः सोयं समीचीने परस्परं संगते यावापृथिव्यौ १० सं० ७.३.२५ ।

·मं०९ अ०४ सू०७४] सप्तमोऽएक:
१३५
दाधार धारयांचकार । तुजादीनामित्यायासस्यदीर्घः । अनन्तरं कविः कान्तकर्मा इपोन्नानि
स्तोतृषयः संप्रयच्छतु । उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहारः ।। २ ।।
अथ तृतीया-
महिप्सर मुरुतसोम्यंमधूर्वीगन्यूतिरदितेतंयते ।
ईशेयोप्टेरितत्रियोरपापांनेतायइतऊतिग्मियः ॥ ३॥',
महि । प्सरः । सुधकतम् । सोम्यम् । मधु । उवौं । गव्यूंतिः ।
अदितेः । ऋतम् । यते। ईशे । यः। दृष्टेः । इतः । उस्त्रियः।
हो । अपाम् । नेना । यः। इतः ऊतिः। ऋग्मियः ॥ ३ ॥
तं सत्यभूतं यज्ञं यते गच्छते तस्माइन्द्राय सुरुतं सुष्टुसंस्कृतं सोम्यं सोममयं महिमहत्
प्रभूतं मधु मधुररसंप्सरः भक्षणं पानीयं भवति।साभक्षणे। किंच तस्मायझं प्रत्यागच्छवां इ-
न्द्रादीनां अदितेरदीनायाः पृथिव्याः गव्यूतिर्मार्गश्च उवी विस्तीर्णोभवति इन्द्रः शतस-
हससंख्याकैहरिभिः सह गन्तुं मार्गेविस्तीर्णोभवदित्यर्थः । यइन्द्रः इतः इमं लोकं प्रत्यापत.
न्या वृष्टेः ईशे ईश्वरोभवति । तथा उत्रियः उस्रियोगोनाम गोप्योहितः अपामुदकानां वृपा
वर्षको यज्ञस्य नेता नायकः इतऊतोः इममस्मदीयं यज्ञं पति अतिर्गमनं यस्यसतथोक्तः इतो.
गच्छन् यइन्द्रः ऋग्मियः ऋगर्हःस्तोतव्योभवति । वस्माअयंसोमः पातव्योभवतीति ॥ ३ ॥
मवशिष्टये आत्मवन्नाइपेपा। समितच-नदुपयक्षतममस्पकर्मात्मन्वनभोदुहवेचूर्व-
पयइति ।
सैपासून चतुर्थी-
आत्मन्यन्नमौदुह्यतेघृतंपर्यऋतस्यनाभिरमृतविजायते।
समीचीनाःसुदानवःभीणन्तितन्नरोहितमर्वमेहन्तिपेर्रयः ॥ ४ ॥
आस्मन् वत् । नः । दुयते । घृतम् । पर्यः । ऋतस्य। नाशिः।
अमृतम् । वि । जायते । सम्हईचीनाः । सुध्दानवः। पीणन्ति ।
तम् । नरः। हितम् । अव 1 मेहन्ति । पर्रवः ॥ ४ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ व.३३ अथाष्टमी- अश्वेतंकलशंगोभिरक्तंकामनावाज्यक्रमीत्ससवान् । आहिन्विरेमनसादेवयन्तःकक्षीवतेशतहिमायगोनाम् ॥ ८॥ अध। श्वेतम् । कलशम् । गोभिः । अक्तम् । कामन् । आ। वाजी । अक्रमीत् । ससध्वान् । आ। हिन्विरे । मनसा। देवयन्तः । कक्षीयते । शतहिमाय । गोनाम् ॥ ८॥ अध अथानन्तरं श्वेतं संपतिसोमसंसर्गात् श्वेतवर्ण गोभिरुदकैः अक्तं संपृक्तं द्रोणक- लशं ससवान संभजन सोम आक्रमीद आक्रमते कार्मन् कार्मशब्दः काष्ठावचनः आजिंधा- वन्तोयोदारोयांगन्तुमिच्छन्ति तस्यां काष्ठायां वाजी कश्चिदश्वो युद्धभजमानः आक्रमीत आक्रमते सोमः काष्ठायां द्रोणकलशेपततीत्यर्थः । ततस्तस्मैसोमाय देवयन्तः देवानिच्छन्तः ऋत्विजः मनसा आहिन्विरे स्तुतीराभिमुख्येनमेरयन्ति । तत्र शतहिमाय बहुगमनाय कक्षी- वते स्तोत्रकारिणे एतन्नामकाय क्रपये सोमः गोनां गाः पशून प्रेरयत्ति गोपादान्तइतिनुडाग- मः क्रियाग्रहणंकर्तव्यमिति संपदानसंज्ञा चतुर्थ्यथेषष्ठी ॥८॥ अथ नवमी- अद्भिःसोमपपृचानस्यतेरसोन्योवारंविषवमानधावति । समुज्यमानःकविभिर्मदिन्तमःखदस्वेन्द्रायपवमानपीतये॥९॥३२|| अभिः । सोम । पपृचानस्य । ते । रसः। अव्यः । वारम् । वि। पवमान । धावति । सः। मृज्यमानः । कविभिः । मदिनुस्तम । स्वदस्य । इन्द्राय । पवमान । पीतये ॥ ९ ॥ ३२ ॥ हे पवमान पवित्रेण प्यमान हे सोम अद्भिर्वसतीवर्यादिभिरुदकैः पपृचानस्य संपृच्यमा- नस्य वे तव रसोव्ययः अवेवार वालं दशापवित्रं विधावति विविध प्रामोति । ततः हे मदिन्तम ·मं०९ अ०४ सू०७५] सप्तमोऽष्टका मादयिततम हे पवमानसोम त्वं कविभिः कान्तकर्मभिः ऋत्विभिम॒ज्यमानः पूयमानः सन् इन्द्राय पीतये इन्द्रस्य पानार्थ स्वदस्व मियरसोभव ॥९॥ ॥ इति सप्तमस्य द्वितीये द्वात्रिंशोवर्गः ॥३२॥ अभिपिपाणीतिपंच, अष्टमं सूक्तं भार्गवस्यकवेरा जागतं पवमानसोमदेवताकं । त. थानुक्रम्यते-अभिप्रियाणिपंचकविरिति । गोविनियोगः। तत्र पथमा- अभिमियाणिपवतेचोहितोनामानियहोअधियेपुवर्धते । आसूर्यस्यबहतोबृहन्नधिरथंविष्व॑ञ्चमरुहद्दिचक्षणः॥१॥ अभि । प्रियाणि । पवते । चनःहितः । नामानि । यहः । अधि। येषु । वर्धते । आ । सूर्यस्य । बृहतः । बृहन् । अधि । रर्थम् । विवंचम् । अरुहत् । विश्चक्षणः ॥ १॥ चनोहितः चनइत्यन्ननाम चायतेरसुनि चनइत्यौणादिकसूत्रेण निपातितः चनसेन्नाय हितः । यदा हितान्नः सोमः प्रियाणि जगतः पीणयितृणि नामानि नमनशीलानि नान्युदका- न्यभिपवते अभितःकरोति येष्वन्तरिक्षस्थितेषूदकेषु यहोमहानयंसोमोधिवर्धवे अधिकंभवृद्धो- भवति अपांमध्येसोमोवसति ततोबृहन् महान् सोमः बृहतोमहराः परिवृढस्यसूर्यस्य विष्वंचं विष्वग्गमनं अधि उपरिरथं विचक्षणः सर्वस्यविद्रष्टा सन् आरुहत् आरोहति अग्नीपास्ताहु- निःसम्यगादित्यमुपतिष्ठतेइति ॥१॥ अथ द्वितीया- ऋतस्याजिह्वायरमधुभियंबक्तापतिर्धियोअस्याअदाभ्यः। दर्धातिपुत्रःपित्रोपीच्यनामतृतीयमधिरोचनेदिवः ॥२॥ ऋतस्य । जिह्वा । पवते । मधु । प्रियम्। वक्ता। पतिः । धियः । अस्याः। अदाभ्यः । दर्धाति । पुत्रः। पित्रोः । अपीच्यम् । नाम । तृतीयम् । आधे । रोचने । दिवः ।। २ ।।

·११.० ऋक्संहितामाण्ये [अ०२२०३३ अवस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्य जिह्वा मुख्यत्वेन जिह्वास्थानीयः सोमः पियं प्रियकर मधु मदकरं रसं पवते क्षरति । कीदृशः वक्ता शब्दरूत् यदा स्तोतभिः क्रियमाणाः स्तुतयः साधीय- स्यइति प्रतिश्रवणस्य कर्ता अस्याः धियः एतस्पकर्मणः पतिः पालयिता अदाश्योरक्षोभिहि- सितुमशक्यः पुत्रोयजमानः पित्रोमातापित्रोरपीच्यं अन्तर्हितं यन्नाम तो नजानीतः नाम- करणवेलायां । तस्मात्तयोरपरिज्ञायमानं तत्तृतीयं नाम दिवोधुलोकस्प रोचने दीप्यमाने सोमेभिषयमाणेसति अधि दधाति अत्यन्तं धारयति । नक्षत्रव्यावहारिकनानी प्रभा- ष्य सोमयाजीति तृतीयमस्यनामेति भगवतायौधायनेनोक्तं ॥२॥ अथ तृतीया- अवद्युतानःकलशांअचिक्रदभिमानःकोशआहिरण्यये । अभीमृतस्यदोहनाअनूपुताधित्रिपृष्ठउपसोविराजति ॥ ३॥ अर्व । द्युतानः । कलशान् । अचिक्रदत् । नृधनिः । येमानः। कोशे । आ। हिरण्यये। अभि । ईम् । ऋतस्य । दोहाः। अनूपत । अधि । त्रिपृष्ठः । उपसः । वि । राजति ॥ ३ ॥ द्युतानः युतदीनौ दीप्यमानः नृभिः कर्मनेभित्विग्भिः हिरण्यये हिरण्मये कोशे अधिष- वणचर्मणि तस्यहिरण्मयत्वं हिरण्यपाणिरभिषुणोतीति हिरण्यसंबन्धाव तादृशेकोशे येमानः छान्दसे कर्मणि लिटि काननि रूपं नियम्यमानः सोमःततः ऋतस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्यदोहना- दोग्धारः ऋत्विजईमेनं सोममायनूषत अभिष्टुवन्ति । यावाणोवत्सात्विजोदहन्तीति । तैत्तिरी- पवालणे एषांदोग्धृत्वमभिहित सोमः कलशान द्रोणाभिधानान् प्रतिअवाचिक्रदत् अवक्रन्दति शब्दायते । ततः विपृष्ठः त्रीणिसवनान्येव पृष्ठानि यस्य सतथोक्तः विषु सवनेषु सोमस्य विद्य- मानत्वात् त्रिचक्रादित्वाद उत्तरपदान्तोदात्तत्वं । तादृशः सोमः उपसोधि यागाहनि विराजति भधिशीस्थासामितिद्वितीया । तेषु अहःसु विशेषेणदीप्यते । यद्दा राजतिरन्ततिण्यर्थः अहानि प्रकाशयति ॥ ३ ॥ १० सं०६.२.११.

·मं०९ अ०४ सू०७५] सममोऽष्टकः अथ चतुर्थी- आद्रभिःसुनोमतिभिश्चनौहितःप्ररोचयबोदसीमातराशुचिः। रोमाण्यव्यासमयाविधावतिमोर्धारापिन्व॑मानादिवेदिवे ॥४॥ अदिभिः । सुतः। मतिभिः । चनःहितः । पृटरोचर्यन् । रोदसी इति । मातरां । शुचिः। रोमाणि । अर्ध्या । समर्या । वि। धावति । मधोः । धारा । पिन्व॑माना । दिवेधदिवे ॥४॥ । मतिभिः । मनशाने मंत्रेषेषपचमनेनिकिन्नुदात्तः। स्तुतिभिरदिभियोवभिध मुतोभिषु- तोचनोहितः चनसेन्नायहितः हितानोवा मावरा जगतोनिर्माम्यौ रोदसी द्यावापृथिव्यौ प्ररो- चयन स्वतेजसा पकाशयन् अतएव शुचिर्दीप्यमानः एवंविधः सोमः अव्यानि अविभवानि रोमाणि नैरुतानिपवित्राणि समया अभितः समीपे विधावति विशेपेण रक्षति किंच पिन्वमा- ना अद्भिः सिच्यमाना मधोमदकरस्य सोमस्य धारा दिवेदिवे अन्वहं दीर्घसत्रेषु पवित्रा- प्युभयतः पवते ॥ ४॥ अथ पंचमी- 1 परिसोममधन्वास्वस्त'नृभिःपुनानोअभिवासपाशिरम् । येतेमदाआहुनसोविहायसस्तेभिरिन्द्रचोदयदातवेमघम्॥५॥३३॥ परि। सोम।प्र। धन्य । स्वस्तये । नृभिः।पुनानः। अभि । वासय । आशिरम् । ये।ते। मर्दाः। आइहनसः । विहायसः। तेभिः । इन्द्रम् । चोदय । दातवे । मघम् ॥ ५॥३३॥ हे सोम स्वस्तये अविनाशाय परिमधन्य पाराणि परितः प्रगच्छ विर्गत्यर्थः ।किंच नृभिः कर्मनेभि:विग्भिः पुनानः पूयमानस्त्वं आशिरसाश्रयणं क्षीरादिकमभिवासय आच्छादय संयोजयेतियावद । आहनसः आहनवन्तोवचनवन्तइतियारकः । शत्रूणामाभिमुख्पेन हन्तारः १ नि० १.१५.

·११२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०२ २०३३
अभिहन्यमाना अभिषयमाणाः स्तुतिमन्तः शब्दवन्तोवा विहायसमहनामैतत् महान्तस्तत्वदीया
येमदा मदहेतवोरसाः सन्ति नेभिस्तैः सोमरस्माभिदीयमानमधं महनीयं धनमस्मयं दातवे
दातुमिन्द्रं चोदय प्रेरय ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य द्वितीये त्रयत्रिंशोवर्गः ॥ ३३॥
वेदार्थस्यपकाशेन तमोहार्दै निवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरेणसाय-
गाचार्येण विरचिते माधवीयेवेदार्थप्रकाशे ऋक्ससंहिताभाष्ये सप्तमाष्टके द्वितीयोध्यायः ॥२॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
।
यस्यनिःश्वसितंवेदा योवेदेश्योखिलंजगत् । निर्ममे तमहंवन्दे विधातीर्थमहेश्वरं ॥१॥
व्याख्यायाव्यहतमजः सप्तमस्पद्वितीयकं । अध्यायंसायणामात्यस्तृतीयं व्याकरोत्यथ ॥२॥
तत्र धविपंच नवमंसूतं भार्गवस्यकवेराय जागतं पवमानसोमदेवनाकं । धर्तत्पनुका-
न्तं । गतोविनियोगः।
तव प्रथमा-
अम् धादिवःविकल्पोरसोदक्षौदे॒वानामनुमाद्योनृभिः ।
हरिःसृजानोअत्योनसत्वभिथापाजासिकृणुतेनदीप्वा ॥१॥
धर्ता । दिवः। पवते । कल्यः । रसः । दक्षः। देवानाम् ।
अनुमायः। नृभिः।हरिः । सृजानः। अत्यः। न । सर्वशिः।
या । पाजांसि । कृणुते । नदीषु । आ॥ १ ॥
धर्ता सर्वस्पधारकः सोमोदिवोन्तरिक्षादन्तरिक्षस्थितादृशापविवाद पवते पूयते । कीदृशः
सोमः कल्यः कर्वव्यः शोध्यइत्यर्थः रसोरसात्मकः देवानांदक्षः यसपदः यदा दक्षः प्रवर्धनी.
योदेवानामपि तथा नृभिनेतृभित्विग्भिः अनुमायः अनुमदनीयः स्तुत्पोवा हरिहरितवर्णः
सत्वभिः प्राणिभिः सृजानः सृज्यमानः अत्योन अश्वइव सपथा शिक्षितो वृथापनापासेन
गच्छति तद्वत् वृथा अप्रयत्नेन पाजांसि पानि स्वीयान्वेगान रुणुते कुरुने नदीप यसतीव-
रीपु नाभिरित्यर्थः । आसिकइतिशेपः अपमभिपसमयाभिपापः ॥१॥
अथ द्वितीया-
शुरोनर्धत्तआयुधागस्त्योःख सिपांसाधिरोगविष्टिषु ।
इन्द्रस्यशुष्म॑मीरयनपुस्युमिरिन्दुहिन्यानोज्यतेमनीमिपिः॥२॥

·१४४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ २०२
शूरः । न । धत्ते । आयुधा । गर्भस्त्योः । स्वरिति स्वः।
सिसासन् । रथिरः । गोऽईष्टिषु । इन्द्रस्य । शुष्मम् । ईरयन् ।
अपस्युभिः । इन्दुः । हिन्वानः । अज्यते । मनीषिभिः ॥ २ ॥
अयं सोमोगभस्त्योहस्तयोः आयुधा आयुधानि शूरोन शूरइव धत्ते धारयति स्वः
स्वर्ग सुखसाधनं यशंवा सिपासन संभक्तुमिच्छन् रथिरोरथवान् । रथादिरच्मत्ययः । गविष्टि-
पु यजमानस्यगवामपणेषु सत्सु यजमानार्थं गोसंभजनाय रथवानित्यर्थः । इन्द्रस्य शुष्मं बलं
ईरयन् मेरयन्निन्दुः सोमोदेयः अपस्युभिः कर्मेच्छुभिः मनीषिभिः मेधाविधिविग्भिः हि-
न्वानः मेर्यमाणः अज्यते गोभिः ॥२॥
अथ तृतीया-
इन्द्रस्यसोमपर्वमानर्मिणांतविष्यमाणोजठरेष्वाविंश।
प्रणःपिन्वविद्युद्धेवरोदसीधियानवाजाँउपमासिशवतः॥३॥
इन्द्रस्य । सोम । पर्वमानः । ऊर्मिणा । तविष्यमाणः । जठरेषु।
आ। विश । प्रानः । पिन्छ । विद्युत् । अधाईव । रोदसी
इति । धिया । न । वाजांन् । उप । मासि । शश्वतः ॥ ३ ॥
हे सोम पवमानः पूयमानस्त्वं तविष्यमाणो वर्धयिष्यमाणःसन् इन्द्रस्य जठरेषु कर्मिणा
पभूतयाधारया विश जठरपदेशस्य बाहुल्याव बहुवचनं । नोस्सदथै विद्युभ्रेव अभ्राणीव सा
पथा दोग्धि अभाणि तद्वत प्रपिन्व धुक्ष रोदसी द्यावापृथिव्यौ । किंच धिया कमर्णान इदानी
नेतिसंपत्यर्थे शश्वतः बहुनामैव बहून वाजान् अन्नानि उपसमीपे मासि निर्मासि ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
विश्वस्यराजोपवतेस्वदृशऋतस्यधीतिमंपिपाळवीवशत् ।
यःसूर्यस्यासिरेणमृज्यतैपितामंतीनामसमष्टकाव्यः॥४॥
विश्वस्य । राजा । पवते । स्वदृर्शः । ऋतस्य। धीतिम् ।
ऋषिपाट् । अवीवशत्। यः। सूर्यस्य । असिरेण । मृज्यते ।
पिता मतीनाम् । असमष्टकाव्यः॥ ४ ॥

·मं०९ अ०४ सू०७७] सप्तमोऽष्टक १४५ विश्वस्य जगतोराजा स्वामी सोमः पवते पूयते । स्वदृशः स्वर्गदष्टुः सर्वद्रष्टुर्वा तिस्प सत्य तस्येन्द्रस्य मनुष्ययाच्यनृतशब्दपतियोगिकस्य क्तशब्दस्य देवाः तपाप्यौचित्येनेन्दः प्रतिगृह्यते । तस्य धीति मतिं कर्मया ऋषिपाट् ऋषीणामतीन्द्रियद्रष्टुणां अभिभविता समहत्त्वे- न स्वयमप्यृषिश्रेष्ठत्वादितिभावः। तथाचमंत्रान्तरं ब्रह्मादेवानांपदवी कवीनामिति । ईदृशःसोमः अवीवशव अकामयतेन्द्रस्यकर्म। यःसोमः सूर्यस्य देवस्यासिरेणक्षेपकेण रश्मिना मृज्यते अ. समष्टकाव्यः अन्यःकविभिरव्याप्तकर्मा सोमोमतीनां अस्मदीयानां स्तुतीनां पिता पाठकः स्वामी भवतीविशेषः । यदा योमतीनां पिता असमष्टकाव्यश्वसन सृज्यते सपवतइविसंबन्धः ॥४॥ अथ पंचमी- वयूधापरिकोशमर्पस्य॒पामुपस्थैमःकनिक्रदत् । सहन्द्रायपवसेमत्सरितमोयाजेपामसमिथेत्वोर्तयः ॥५॥१॥ सोध्दव । यूथा। परि । कोशम् । अर्षसि । अपाम् । उपस्थे । वृषभः । कनिक्रदत् । सः। इन्द्राय। पवसे । मत्सरिन्ध्तमः। या । जेपाम । सम्ध्दथे। त्वाऊतयः ॥ ५॥१॥ हे सोम त्वं वृषेव यूथा यूथानि वृषभइव सयथा तानि पविशति तद्वद कोश कोशवद्र- सधारकं कलशं पर्यसि परिगच्छसि। कुत्र स्थः सन् अपामुपस्थे अन्तरिक्ष कीदृशः सन् वृष- भोवर्पिता कनिकदच्छब्दकुर्वन् । सत्वं हे सोम इन्द्रायेदार्थ पवसे पूपसे मासरितमोमादपिट- तमस्त्वं यथा वयं जेपाम जयेम सपिथे संग्रामे त्वोतयस्त्वयारक्षिताः सन्तः ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य तृतीये प्रथमोवर्गः ॥ १॥ एपमकोशइति पंचदशमंसूक्तं प्याद्याः पूर्ववत । एष इत्यनुकान्तं । गनोविनियोगः । तत्र मथमा- एपमकोशेमधुमाँअचिकदिन्द्रस्यवोवपुपोवपुएरः । अभीमृतस्य॑सुदुर्धाधूतचुतोवाश्राअन्तिपयंसेवधेनवः॥१॥ १०सं०७४ ५.। १९ ·। ऋक्संहिताशाष्ये [अ०३ १०२ एषः।प्र। कोशे । मधुमान् । अचिक्रदत् । इन्द्रस्य । वजः । वपुषः । वपुःनरः । अभि । ईम् । ऋतस्य॑ । सुधदुर्घाः । घृतश्श्श्रुतः । वायाः। अर्पन्ति । पय॑साइव । धेनवः ॥१॥ एषोयं सोमोमधुमान मधुररसः कोशे द्रोणकलशे माचिक्रदव पकणशब्दायते कीदृश- एषः इन्द्रस्यवत्रो वजस्थानीयः बलकरत्वेन बजवद पहरणसाधनत्वात् वज्रत्वोपचारः एष- एवहिसोमः बजे इन्द्रस्यसाधने तथा वपुषो वीजानांवतुरन्यस्मादपुष्टरः अतिशयेन वप्ता बी- जावापस्य सोमकर्तृकत्वाद । सोमोवैरेतोधाइतिश्रुतेः। ईमस्य ऋतस्य सत्यफलस्य सोमस्य धा- राइविशेषः । अश्यन्ति अभिगच्छन्ति । कीदृश्यस्ताः सुदुघाः सुष्छुदोग्ध्यः फलानां । घृतश्श्रुतः उदकस्य रसस्य वा क्षरयित्र्यः वाश्राः शब्दयन्त्यः किमिव पयसेव पयसायुका वाश्राः धेन- वइति ॥१॥ अथ द्वितीया- सपूळ वितेपंदिवस्परिश्येनोमायदिपतस्तिरोरजः। समध्वआयुवतेवेविजानइत्कृशानोरस्तुमनसाहबिभ्युपा॥ २ ॥ सः। पूर्व्यः । पवते । यम् । दिवः । परि । श्येनः । मथायत् । इपितः । तिरः । रजः। सः । मध्वः । आ । युवते । वेविजानः । इत् । कुशानोंः । अस्तुः । मनसा । अहं । विभ्युपा ॥ २ ॥ सः सोमः पूर्व्यः पनः पवते पूयतेभिपतइत्यर्थः । यसोमंदिवोयुलोकात श्पेनइपितः स्वमात्रामेषितःसन परिमथायत पर्यमभाव तिरस्तीर्णं तिरस्कुर्वन् । किंच रजः तृतीयंलोकं सए- व सोमो मध्वो मधुररसं सोमं भायुवते योति पृथक्करोति धुलोका स्वयं वेविजानइन् चल- नधोगच्छन् रुशानोः सोमपाटस्य अस्तुः शरक्षेतुः सकाशाविष्युषा भीतेनमनसा अह सह मध्वायुवतइतिसंबंधः । रुशानोः सोमपालत्वं ब्राह्मणेस्सष्टमुक्त-कशानुःसोमपालःसव्य- स्पपदः ॥२॥ १त.ना.१.८.१॥ १ऐना०३. २६.

·मं०९ अ०१ सू०७७] सप्तमोऽष्टका १५७ अथ तृतीया- तेनःपूर्वासउपरासइन्दवोमहेवाजायधन्वन्तुगोमते । इक्षेण्यांसोअहोईनचावोब्रह्मब्रह्मये जुपुर्हविहविः ॥ ३॥ ते। नः। पूर्वासः । उपरासः । इन्दवः । महे । वार्जाय । धन्वन्तु । गोमते । ईक्षेण्यांसः । अझः। न । चारवः । ब्रह्मध्वा । ये । जुजुषः । हविः हविः॥३॥ ते वक्ष्यमाणाः पूर्वासः पूर्वे उपरासः उपरता अत्रेत्युपराः तादृशाइन्दवः सोमाः महे महते गोमते नोमयं वाजायान्नायान्नलाभार्थं धन्वन्तु गच्छन्तु मामुवन्तु । कीदृशाइन्दवः ईक्षे- ण्यासः ईक्षणीयाः संदर्शनीयाः अहोन अयः स्त्रियः आहननाव ताइव सुवेषाःस्त्रियइव चार- वोरमणीयाः। तेइत्युक्तं केइत्याह येइन्दवोत्रलबल सर्वमपिस्तावकमंत्रजातं हविहविः सर्वम- पिहविर्जातंच जुजुषुः सेवन्ते ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- अयंनोविद्दान्वनवनुष्यतइन्दुःसत्राचामनसापुरुष्टुतः। दुनस्य॒यःसर्दनेगर्भमादधेगामुरुजमभ्यर्पतिबुजम् ॥ ४ ॥ अयम् । नः । विद्वान् । वनवत् । वनुष्यतः । इन्दुः । सुत्रार्चा । मनसा । पुरुटस्तुतः । इनस्य । यः। सर्दने । गर्भम् । आध्दधे । गाम् । उरुजम् । अभि । अति । व्रजम् ॥ ४ ॥ अपमिन्दुः सोमोनोस्मान् वनुष्यतोहन्तुमिच्छतः शवून विद्वान् जानन हन्तुं वनवव ह- न्तु तान् । केनसाधनेन सत्राचा सहांचता मनसा कीदृशः पुरुष्टुतः बहुभिःस्तुतः यः सोमोइन- स्येश्वरस्पानेः सदनेस्थाने भूमी वेयांवा वर्तमानोगर्भमादधे धारपत्योषधीषु यथगवामस्मदी. यानां शत्रुभिरपहतानामुरुनं मभूतानामपापयसां जनकं ब्रजमध्यपवि गच्छति अपनवदिवि॥४॥ अथ पञ्चमी- चार्दिवःपवकल्पोरसौमुहाँअदब्धोवरुणोहुरुग्यते। असाविमित्रोटजनैपुयज्ञियोत्ोनयूथेरपयुःकार्नकदत् ॥ ५॥२॥ । । ।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०३१०३ .
।
चकिः । दिवः । पवते । कत्व्यः । रसः । महान् । अदब्धः । वरुणः।
हुरुक् । यते । असांवि । मित्रः। तृजनेषु । यज्ञियः । अत्यः।
न। यूथे । दृषध्युः । कनिक्रदत् ॥ ५॥२॥
चक्रिः सर्वस्यका रुल्यः कर्मण्योरसोरसात्मकोमहान् गुणैरधिकः अदब्धः अहिंस्पः
वरुणः हुरुक् कुटिलं यवे गच्छते इतस्ततः परिचरतइत्यर्थः । तदर्थं दिवःसकाशाव पवते पूयते
अन्तरिक्षस्थाद्दशापवित्रादित्यर्थः । किंच सोमः असावि सूयते कदा वृजनेषु अरिष्टेषुसत्सु
तत्परिहारार्थे। कीदृशः समित्रः सर्वेषामित्रभूतः यज्ञियोयष्टव्यः अत्योन अश्वइव यूथे वडवायूथे
सयथावृपयुःसन् शब्दकरोति तद्वदसौ वृपभोरसस्यवर्षिता कनिकदच्छन्दकुर्वन् असावि
इति ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये द्वितीयोवर्गः ॥ २ ॥
पराजावाचमिति पंचर्चमेकादशंसूक्तं ऋष्यायाः पूर्ववत् । पराजेत्यनुकान्तं । गनोविनियोगः।
तत्र पथमा-
प्रराजावाचंजनयनसिष्यदपोवसानोअभिगाइयक्षति ।
गृभ्णातिरिमविरस्पतावाशुद्धोदेवानामुपयातिनिष्कृतम् ॥१॥
प्र। राजा । वाचम् । जनय॑न् । असिस्यदत् । अपः । वसानः।
अभि । गाः। इयक्षति । गृभ्णाति । रिप्रम् । अविः । अस्य ।
तान्वा । शुद्धः । देवानाम् । उप । याति । निःकृतम् ॥ १॥
राजा राजमानोपं सोमोभिप्यमाणः सन् वाचं शब्दं जनयन् उत्पादयन् असिष्यदत्म-
स्यन्दते । तथा अपोवसतीवरीर्वसानः आच्छादयन् गाः स्तुतीः अभि इयक्षति अभिगच्छति
इयक्षविर्गतिकर्मसुपरितः अस्यसोमस्य रिमं अनुपादेयत्वेन पापरू अभिपुतवल्लीशकलादिरूपं
अविरविरोमनिर्मितं दशापवित्रं तान्वा स्वीयेन वस्त्रेण गृष्णाति गृह्णाति शोधनसमये पश्चात
शुद्धोदेवानां निष्कवं संस्कवंस्थानं उपयाति उपगच्छति ॥१॥

·मं०९ अ०४ सू०७८] सप्तमोऽष्टकः १४९ अथ द्वितीया- 1 इन्द्रायसोमपरिपिच्यसेनृभिचक्षार्मिःकविरज्यसेवने । पूर्वीहितेस्रुतयःसन्तियातवेसहस्रमवारयश्चमूपदः ॥ २ ॥ इन्द्राय । सोम । परि । सिच्यसे । नृभिः । नृचक्षाः । ऊर्मिः। कविः । अज्यसे । वने । पूर्वीः । हि । ते । सुतयः । सन्ति । यातवे । सहस्रम् । अश्वाः । हर॑यः । चमूटसदः ॥ २ ॥ हे सोम त्वमिन्द्रायेन्द्रार्थ नृभिर्नेभित्विग्भिः परिषिच्यसे अभिषयसे । तथा हेसोम नृचक्षाः नृणां यष्ट्रणामनुग्रहेण द्रष्टा अर्मि.प्रेर्यमाणःप्रवृद्धोवा कविर्मेधावी च त्वं वनेउदके अ- ज्यसे मेर्यसे पूर्वियोहि तेस्नुतयोमार्गाः छिद्राणिसन्ति यातवे यातुं । अल्पस्यसोमस्यापरिमि- तस्तुतिगमनासंभवात्तस्यबाहुल्यमाह चमूषदः अभिपवणफलकयोः सीदतः सहस्र अपरिमिता अश्वा व्याप्ता हरयोहरितवर्णाः अंशव सन्ति अथचेन्द्राय परिषिच्यसइत्युक्तत्वादिन्द्रमाप्तीमा- गसाधनयोः सद्भाव उत्तरार्धनप्रतिपादितः । तेपुरातन्यः सरण्यः सन्तीन्द्रंपतियातुं । तथा सह- ससंख्याकाहरितवर्णाः अश्वाश्च सन्ति अथचन्द्राय चम्पदस्तवेति ॥ २ ॥ अथ तृतीया- समुद्रियांअप्सरसौमनीषिणमासीनाअन्तरभिसोममक्षरन् । ताईहिन्वन्तिहर्म्यस्य॑सशर्णियाचन्तेसु पर्वमानमक्षितम् ॥३॥ रमुद्रियाः । अप्सरसः । मनीषिणम् । आसीनाः। अन्त. अभि । सोमम् । अक्षरन् । ताः । ईम् । हिन्वन्ति । हर्म्यस्य । सक्षणिम् । याचन्ते । सुम्नम् । पर्वमानम् । आक्षितम् ॥ ३ ॥ समुद्रियाः समुद्रसाधनत्वात्समुद्रमन्तरिक्षं तत्संवन्धिन्यः अप्सरसः काश्चनअंतर्पज्ञमध्ये आसीनाः पात्रेषुवर्तमानाः वसतीवर्योमनीषिणं मेधाविनं सोममायक्षरन् अभिषयमाणं सोमम- भिक्षरन्ति ताई एनं पवमानं हHस्य हमेवात्सुरखकरस्य यागगृहस्य सक्षणिं चेतनशीलं हि- न्वन्ति वर्धयन्ति पोषयन्ति वएते स्तोतारोवा परमानं सो अक्षितमक्षीणं सुम्नं सुखं याचन्ते ·१५० ऋक्संहितामाप्ये [अ०३ व०४ प्रार्थयन्ते तवायंभावः काश्चनाप्सरसः सोमराजानं मनीषिणकामयमाना देवानपिपरित्यज्य स्वर्गादागत्य राज्ञःसमीपेस्थित्वा तस्परसानादते स्वरसेनवर्धयन्ति तंसुखं याचन्तइति ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- गोजिनःसोमौरजिद्धिरण्यजिस्वर्जिजिपवतेसहस्रजित् । यंदेवासश्चकिपीतयेमदंवादिष्ठंद्रप्तमरुणमयोभुवम् ॥ ४ ॥ गोऽजित् । नः । सोमः । रथ जित् । हिरण्यजित् । स्वः जित् । अजित् । पवते । सहमजित् । यम् । देवासः । चक्रिरे। पीतये। मदम् । स्वादिष्ठम् । प्सम् । अरुणम्। मयः भुवम् ॥ ४ ॥ नोस्माकं गोजिद गवाजेता तथा स्थजिव रथस्यजेता हिरण्यजित् हिरण्यजेता तथा स्वर्जित स्वर्गस्प सुखस्यजेता अनि अपांजेता सहसजिद सहस्रसंख्याकस्य धनस्यजेता सोमः पवते पूयते यंदेवासोदेवाश्चक्रिरेलतवन्तः। किमर्थं पीतये पानाय कीदृशं सोमं मदं मदकरं स्वादिष्ठं स्वादुनमं द्रप्स रसात्मकं अरुणं अरुणवर्ण मयोभुवं सुखस्यभावयितारं ॥४॥ अथ पञ्चमो- एतानिसोमपर्वमानोअस्मयुःसत्यानिकृण्वन्द्रविणान्यसि । जहिशत्रुमन्तिकेदूंरकेचयवगियूंतिमभयंचनस्वधि ॥५॥३॥ एतानि । सोम । पव॑मानः । अस्मध्युः। सत्यानि । कुण्वन् । द्रविणानि । अर्षसि । जहि । शव॑म् । अन्तिके । दूरके । च । यः। उम् ि। गम्यूतिम् । अयम् । च । नः । कृधि ॥ ५॥३॥ हे सोम एतानि पूर्व मंत्रोक्तानि गवादीनि द्रविणानि सन्यानि कण्वन् कुर्वन् पवमानः पूयमानः अर्पसि पवसे जहि च शत्रु योरमच्छरतिके समीपे दूके अत्यंतरे देशेच वर्तते तं नहि । तथा उर्वी गन्यूर्ति विस्तीर्ण मार्ग अभयं नोस्माकं कृधि कुरु ॥५॥ ।। इति सप्तमस्य तृतीये तृतीयोवर्गः॥ ३ ॥ अचोदसइति पंचचंद्वादशंसूकं ऋष्यायाः पूर्ववव । अचोदसइत्यनुकान्तं । गतोविनियोगः।

·मं०९ अ०४ सू०७९] सप्तमोऽष्टकः
१५१
तत्र पथमा-
अचोदसोनोधन्वन्त्विन्दवःप्रसुवानासौहद्दिवेपुहर्रयः ।
विचनशन्न पोअरोतोयौनशन्तसनिपन्तोधियः॥१॥
अचोदसः। नः । धन्वन्तु । इन्दवः।प्र। सुवानासः ।
बृहत् दिवेषु । हरयः । वि। च । नर्शन् । नः । इषः ।
अरांतयः । अर्यः । नशन्त । सनिपन्त । नः । धियः ॥१॥
अचोदसः अचोदनाः अनन्यमेरिताइन्दवः सोमाः नोस्माकं पधन्वंतु भगच्छन्तु धन्वति-
गैतिकर्मा कुत्र बृहदिवेषु प्रभूवदीप्तिषु यागेषु निमित्नेषु अथवा घृहविकुलजेषु मध्ये । नइविसं-
पन्धः । कीदृशाइन्दवः सुवानासः सूयमाना हरयोहरितवर्णाः। किंच नोस्साय येच इषोन्न-
स्यभरातयः अदातारःसन्ति तेच विनशन विनश्यन्तु । तथा अर्यः अरयोपि नशन्त विनश्यन्तु
सनिपंत संभजन्तुच नोधियोस्मदीयानि कर्माणि देवा अस्समियभूतावा ॥१॥
अथ द्वितीया-
प्रणोधन्वन्त्विन्दवोमदच्युतोधावायेभिरवतोजुनीमसि ।
तिरोमर्तस्य॒कस्यचित्परिहलिवयंधनानिविश्वधामरेमहि ॥ २॥
मानः । धन्वन्तु । इन्दवः । मदच्युतः। धनां । वा । येभिः।
अर्वतः । जुनीमसि । तिरः । मतस्य । कस्य । चित् ।
परिहृतिम् । व्यम् । धनानि । विश्वा । भरेमहि ।। २ ॥
धन्वन्तु प्रगच्छन्तु नोस्माकमिन्दवः सोमाः मदच्युतो मदसाविणोवा अथवा किंचिदि-
त्यर्थः धना धनान्यपि प्रधन्वन्तु येभिःसोमैः अर्वतोबलवतः शत्रोःसमीपं जुनीमसि जुनीमः
मामुमः कस्यचित् कस्यापिमर्तस्य मनुष्यस्य भरलस्य परिवर्वि परितोबाधांतिरस्विरस्कुर्वन्तो-
वयंधनानि गवादिरूपाणि विश्वधा सर्वदा भरेमहि बिश्याम ॥२॥
अथवतीया-
उतखस्याअरोत्याअरिहिंपड़तान्यस्थाअरांत्यारकोहिपः।
धन्वन्नतृष्णासमरीतताँअभिसोम॑जहिवमानदुराध्यः॥३॥

·१५२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ १०५ उत । स्वस्याः । अरोत्याः । अरिः । हि । सः । उत । अन्यस्याः । अरोत्याः। टकः । हि । सः। धन्वन् । न । तृष्णां । सम् । अरीत । तान् । अनि । सोम ।जहि । पवमान । दुःआध्यः ॥ ३ ॥ उतापिच ससोमः स्वस्या अरात्याः स्वीयस्यशत्रोः समीप अरिः अभिगन्ताहननाय । उतापिच ससोमोन्यस्या अस्मदीयायाअरात्या अस्मच्छवोकोहि हिंसकः खलु । अराति- शब्दः स्त्रीलिंगोप्यस्ति । अथप्रत्यक्षकृतः धन्वन्नवृष्णा धन्व निरुदकोदेशः तस्मिस्थितस्य तृष्णेव सायथा तंसमरीत पामोति तद्दल तानुभयविधानशवून जहि । किंच हे सोम पवमान दुराध्यः शत्रुभिः दुःसाध्यस्त्वं जहि ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- दिविनाभीपमोपआदेपृथिव्यास्तैरुरुहुःसान विक्षिपः। अद्रयस्त्वावप्सतिगोरधित्वच्याप्मुवाहस्तैर्दुदुहर्मनीषिणः ॥४॥ दिवि । ते । नानां । परमः । यः। आध्दे । पृथिव्याः।ते। रुरुहुः । सानवि । क्षिपः । अर्द्रयः । त्वा । वप्सति । गोः। अधि । त्वचि । अ॒प्सु । त्वा । हस्तैः। दुदुहुः । मनीषिणः ॥ ४ ॥ हेसोम ते तव सपरमः उत्तरोंशो दिवि दिवः नाभा नाभौ धुलोकस्य नाभिस्थानीयेदेशे अथ- वा नाभौ वृष्टयादेवधके दिवि धुलोकेवर्तते याद्दे आदत्ते हविर्देवतारूपःसन् ते तव धुलो- कस्थांशस्पावयवाः पृथिव्याः सानवि समुच्छ्रितेदेशे पर्वतादिनदेशे क्षिपः क्षिमाः संतोरुरुहुः रोहन्ति त्वा त्वां द्युलोकस्थसोमांशभूतं अयोग्रावाणोचप्सति भक्षयन्ति बप्सतिरनिकर्मा। कुत्र गोरधित्वचि । अधीतिसप्तम्यर्थानुवादी । आनडुहे अधिषवणचर्मणीत्यर्थः । यद्यपीदानीतनाः कृष्णाजिनेभिपुण्वन्ति नगोचर्मणि तथापि तस्मिन् सोमोमीयते क्रया । तथाचसति यस्मिन्मि- मीते तस्माधिषवणति सूत्राव मानसाधनस्यैव गोचर्मणोधिषवणचर्मत्वाभिधानादविरोधः । त्या त्वां तथा अप्सु वसतीवरीषु दुदुहुर्दुहन्ति अद्भिराप्लान्यदुहन्तीत्यर्थः । यदा अप्सूदकेषु रसे- पुनिमित्तेषु दुदुहुः कैः साधनैः हस्तैर्हतोहन्नेरितिनिरुकं । केमनीषिणोमेधाविनोवादयः॥४॥ १नि०१.७.।

·मं०९अ०४२०८०] सप्तमोऽएक: १५३ থ ধর্মী- वा इन्दोसुभ्वंसुपेशसंरसंतुअन्तिप्रथमामिश्रियः । निदैनिदंपवमाननितारिपआविस्तेशुष्मोभवतुमियोमदः ॥५॥४॥ एव । ते । इन्दो इति । सुध्वम् । सुश्पेशंसम् । रसम् । तुञ्जन्ति । प्रथमाः । अभिश्रियः । निर्दम्पनिदम् । पवमान । नि । तारिपः । आविः। ते । शुष्मः । भवतु । प्रियः । मदः ॥५॥४॥ पूर्वत्राद्रयस्त्वांबप्सतोन्युक्तं तदेवोच्यते हे इन्दो सोम एव एवं इदानी क्रियमाणपकारेण ते तव सुश्च शोभनभवनं सुपेशसं पेशइतिररूपनाम सुरूपं रसं पथमाः प्रथममेव यदा प्रथम- इतिमुख्पनाम प्रथमामुख्याः मावाणः अधर्यवोवा अभिश्रियः अभिनयन्तःसन्तः जन्ति मेरयन्ति । है पवमान निर्दनिदं अस्मनिन्दकं सर्वमपिशQ नितारिपः विनाशय । ते तव शुष्मो- यलकरः मियः प्रियभूतोमदः मदकरोरसः आविर्भवतु ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य तृतीये चतुर्थीवर्गः॥ ४ ॥ सोमस्यधारेति पंचर्चत्रयोदशंसूक्तं भरद्वाजस्य वसुनाना जागतं पवमानसोमदेवताकं तथाचानुकान्तं-सोमस्यवसुर्भारद्वाजइति । गनोविनियोगः । . तत्रमथमा- सोमस्यधारांपवतेनृचक्षसऋते देवान्हवतेदिवस्परि। बृहस्पतेर्वथैना विदिद्युतेसमुद्रासोनसर्वनानिविन्यचुः॥१॥ सोमस्य । धारा । पवते । नृचक्षसः । तेनं । देवान् । हवते । दिवः । परि । वृहस्पतेः। रवथैन । वि । विद्युते । समुद्रासः। न। सर्वनानि । विव्यचुः॥१॥ सोमस्याभिष्यमाणस्य सा धारा पवते श्रोतते। कीदृशस्यसोमस्य नृचक्षसः नृणां यज- मानानांद्रष्टुः सच ऋतेन यज्ञेन देवान् सोमभाजइन्द्रादीन् हवते कुत्रदिवसरि घुलोकस्योपरि 1 ·-१५४ . ऋक्संहिताभाष्ये (अ०३ १०५ वर्तमानान् बृहस्पतेः मंत्रपालकस्य स्तोतुः रवथेन शब्देन स्तोत्रेण विदिद्युते विद्योतते समुद्रा- सोन समुदाइव पृथिवीं सवनानि यज्ञसंबन्धीनि विव्यचुः व्यामुवन्ति ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- यंत्वावाजिन्याअभ्यपतायोहतयोनिमारोहसियुमान् । मघोनामायुःप्रतिरन्महिश्रवइन्द्रायसोमपवसेवामदः ॥ २॥ . यम् । त्वा । वाजिन् । अन्याः । अभि । अनूंपत । अयः हनम् । योनिम् । आ। रोहसि । युष्मान् । मघोनाम् । आयुः । प्रतिरन् । महि । अवः । इन्द्राय । सोम । पवसे । सपा । मदः ॥२॥ हे वाजिन् अन्नवव सोम यं त्वा त्वां अध्या अहननीयागावो अयनूषत अभिष्टुवन्ति आशिरार्थस्थिताः शब्दायन्तइत्यर्थः । सत्वं अयोहतं अयइतिहिरण्यनाम तेन तद्वान् पाणि- लक्ष्यते हिरण्मयेनपाणिनाहत संस्कृतं योनि स्थानमारोहसि।युमान् दीपःसन अभियोनिमयो- हतमिति युक्तं । किंच हे सोम मघोना हविष्मतां यजमानानां आयुरायुष्यं महिमहत् अवोनं यशोवा मतिरन् वर्धयनिन्द्रायेन्द्रार्थ पवसे पूयसे । वृषा वर्षको मदोमदरश्च त्वम् ॥२॥ अथ तृतीया- एन्द्रस्यकुक्षापवतेमदिन्तमऊर्जवसानःश्रवसेसुमङ्गलः । प्रत्यङ्सविश्वाभुवनाभिप्रथेकीळन्हरिरत्यःस्यन्दतेसा ॥ ३ ॥ आ। इन्द्रस्य । कुक्षा । पवते । मदिन्तमः । ऊर्जम् । वसानः । श्रवसे । सुधमुद्गलः । प्रत्यङ् । सः । विश्वा । भुव॑ना । अभि । पप्रथे । कीन् । हरिः । अत्यः स्यन्दते । सपा ॥३॥ अयं सोमः इन्द्रस्यकुक्षा कुक्षौ आपवते आसिच्यते किमर्थ अवसे तस्यान्नाय यष्टुर्वा- नसिध्यर्थं सोमोविशेष्यते-मदिन्तमः मादयितमः ऊर्जवसानः वलकरं रसमाच्छादयन्।अ- पोवसानईतियुक्तं । सुमंगलः शोभनमंगटमदः ससामः मत्पविश्वाभुवना सर्वाणिभूतजातानि . १० सं०६.७.१६.। १ ऋ० सं० ६.८.६.।

·१५५
मं०९ अ०४ सू०८०] सप्तमोऽष्टका
अभिपप्रथे अभिप्रथयति दिव्युदितःसन कीळन् वेद्यां संक्रीडमानोहरिर्हरितवर्णः अत्यः अत-
नकुशलः वृषावर्षक: स्पन्दने रसरूपेण ॥३॥
अथ चतुर्थी-
तत्वोदेवेभ्योमधुमत्तमनरःसहस्रधारंदुहतेदशक्षिपः ।
नृभिःसोमपच्युतोग्राभिःसुतोविश्वान्देवाँआप॑वस्वासहस्रजित्॥४॥
तम् । त्वा । देवेभ्यः । मधुमत्तमम् । नरः । सहस्रधारम् ।
दुहुने । दर्श । क्षिपः । नृभिः । सोम । अच्युतः । ग्राभिः ।
सुतः । विश्वान् । देवान् । आ। पवस्व । सहस्रजित् ॥ ४ ॥
हे सोम तं तादृशं त्वा त्वां देवेभ्यः इन्द्राय) मधुमत्तमं अतिशयेन मधुमन्तं सहस्रधार
बहुधारायुक्तं दुहते दुहन्ति । के नरोनेतारः ऋत्विजोदशक्षिपः तेषां दशसंख्याका अंगुलपश्च हे
सोम नृभिर्मनुष्यैः प्रच्युतोयावभिः सुतोभिषुतस्त्वं सहस्रजिव सहस्रसंख्याकस्यधनस्य जेता
सन् विश्वान् देवान् आपवस्व ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
तत्याहस्तिनोमधुमन्तमदिभिर्दुहन्त्य॒प्सुपुलंदशक्षिपः ।
इन्द्रंसोममादयन्देव्यंजनसिन्धौरिवोमिःपर्वमानोअर्षसि ।। ५।।५।।
तम् । त्वा । हस्तिनः । मधुमन्तम् । अद्रिभिः । दुहन्ति ।
अप्टसु । तृषाम् । दर्श । क्षिपः । इन्द्रम् । सोम । मादयन् ।
दैव्य॑म् । जनम् । सिन्धः इव । मिः । पर्वमानः । अपसि ॥ ५॥५॥
वं तादृशं मधुमन्तं मधुररसं वृषभं कामानावर्षकं त्वा लां हस्तिनः सुहस्तस्य दशक्षिपों-
गुलयः अदिभिर्यावभिरप्सु दुहंति । तादृश हेसोम इन्द्रं अन्यं दैव्यं जनं देवसंबन्धिनं संघ
मादयन् सिंधोरूमिरिव पवमानः पूयमानः सन्नर्पसि गच्छसि ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये पंचमोवर्गः ॥५॥

·१५६ ऋक्संहितामाप्ये (अ०३ व०६ प्रसोमस्येति पंचर्चचतुर्दशंसक्तं ऋषिदेवतेपूर्ववत् अंत्यात्रिष्टुप् शिष्टाजगत्यः । मसोम- स्पेत्यनुकान्तं । गोविनियोगः। तत्र प्रथमा- ॥ प्रसोमस्यपर्वमानस्योर्मयइन्द्रस्ययन्तिजठरंसुपेशंसः । दुनायीमुनीतायशसागादानायशूरैमुदमन्दिपुःसुताः॥१॥ प्र।सोमस्य । पर्वमानस्य । ऊर्मयः । इन्द्रस्य । यन्ति । जठरम् । सुपेशसः । ना । यत् । ईम् । उत्नीताः। यशसा । गाम् । दानार्य । शूरम् । उत्अम॑न्दिषुः। सुताः ॥ १ ॥ सोमस्प पवमानस्य पूयमानस्य ऊर्मयोरसमवाहः इन्द्रस्य जठरं प्रयन्ति प्रगच्छन्ति सु. पेशसः सुरुपाऊर्मयइतिसंबंधः यद्यदा ईमेतेसुवाअभिषुताः सोमाः गवां यशसा बलभूतेन द- भासदोन्नीताः सन्तोदानाय यजमानविषयाभिमतदानाय शूरं विक्रान्तमिन्द्रं उद्मन्दिषुः उ- न्मादयन्ति तदा जठरंपन्ति ॥ १॥ अथ द्वितीया- अच्छा हिसोमःकलशाअसिष्यदत्योनवोहारघुवर्तनिपा अर्थादेवानामुभर्यस्य॒जन्मनोविहाँअश्रोत्यमुत तश्वयत् ॥ २ ॥ अच्छे । हि । सोमः । कलशान् । असिस्यदत् । अत्यः । न । वोहो । रघुर्वनिः । सो । अर्थ । देवानाम् । उभयस्य । जन्मनः । विद्वान् । अश्नोति । अंमुतः । इतः । च । यत् ॥ २॥ असौसोमः कलशानच्छाभिमुखं असिस्यदव स्यन्दते कइव अत्योनवोढा रथस्पवा- हकःअभ्वइव सपथा स्वगंतव्यमभिगच्छतितद्दन् । यदायमुत्तरत्रदृष्टान्तः-वोहाश्वइव रघुवर्तनिः लघुगमनः वृषावर्षकश्च । अथापिच देवानां सोमसजोषामुभयस्योभयविध जन्मनोजातं विद्वा- न जानन असिष्यदव कटशान् । किं तदुभयं जन्मेति उच्यते यद्देवजातं अमुनोयुटोकाव इ- तश्चास्माटोकाद्वानोविव्यामोति यहं वस्योभयस्यजावं विद्वानितिसंबन्धः ॥ २ ॥ ।

·१५७
मं०९अ०१ सू०८१) सप्तमोऽटकः
अथ तृतीया-
आनःसोमपर्वमानःकिरावखिन्दोभमघवाराधसोमहः ।
शिक्षावयोधोवसवेसुचेतुनामानोगर्यारेअ॒स्मत्परांसिचः॥३॥
आ। नः । सोम । पर्वमानः । किर । वसु । इन्दो इति । भव ।
मघवा । राधसः । महः । शिक्षं । वयः धाः । वसवे । सु । चेतुना ।
मा।नः । गर्यम् । आरे । अस्मत् । परा । सिपः॥ ३ ॥
भाकिर सर्वतोविक्षिप नोस्मभ्यं । हे सोम पवमानः पूयमानस्त्वं । किंच वसुवासकंधनं
गवादिरूपं । किंच हे इन्दो दोमसोम मघवा धनवांस्त्वं महोमहतो राधसोधनस्यभव । दाते-
विशेषः । तथा हे वयोधाः अन्नस्यधातः सोम वसवे वासकाय परिचरतेमझ चेतुना कष्टेन
प्रज्ञानेन सु सुखं कल्याणं शिक्ष देहि । नोस्मभ्यं प्रदेयं गयं धनं अस्मदारे अस्मत्तोदूरं माप-
रासिचः मामेरय ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
आनःपूपापर्वमानःसुग़तयोमित्रोगच्छन्तुवरुणःमजोप॑सः ।
वृहस्पतिर्मरुतोवायुरश्विनात्वष्टांसवितासुयमासरखती ॥ ४ ॥
आ। नः। पूषा । पर्वमानः । सुरातयः । मित्रः । गच्छन्तु ।
वरुणः । सजोषसः । बृहस्पतिः । मरुतः । वायुः । अश्विना ।
त्वष्टा । सविता । सुध्या । सरस्वती ॥ ४ ॥
सुरातयः सुदानाः सजोषसः संगताः पूषादयोदेवा आगच्छन्तु नोस्मानस्माकंयज्ञंवा ।
तथा सुयमा यम्यते नियम्यतइति यमोविग्रहः सुविग्रहा सरस्वती चागच्छतु ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
उभेद्यावापृथिवीविश्वमिन्वेअर्यमादेवोआदितिर्विधाता।
भगोनृशंसउर्वन्तरिक्षंविश्वेदेवाःपर्वमानंजुपन्त ॥ ५॥ ६ ॥

·।
१५८
ऋक्संहितामाप्ये (अ०३१०७
उझे इति । द्यावापृथिवी इति ! विश्वमिन्वे इति विश्वम् इन्वे ।
अर्यमा । देवः । अदितिः । विधाता । भगः । नृशंसः । उरु ।
अन्तरिक्षम् । विश्व । देवाः । पर्वमानम् । जुपन्त ॥ ५॥६॥
विश्वमिन्वे । इन्यतिामिकर्मा । सर्वव्यापिन्यावुभेद्यावापृथिवी यावापृथिव्या अर्यमा-
दयस्त्रयश्च भगश्च नृशंसोनृभिः शंसनीयः उर्वन्तरिक्षच विश्वेदेवाश्च पवमानं पूयमानं सोमं
जुषन्त सेवन्ते ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये षष्ठोवर्गः ॥६॥
असावीविपंचर्च पंचदशंसूक्तं ऋष्याद्याः पूर्ववत् । अस्यानुक्रमणिका-असावीतित्रिष्टु-
बन्तइति । अनेनद्विवचनेन मरुतयोः प्रसोमस्येत्यादिकयोदयोरपि त्रिष्टुन्तता प्रतिपादिता । ग-
तोविनियोगः।
तत्र मथमा-
।
असाविसोमोअरुपोटपाहरी राजेवदस्मोअभिगाअंचिक्रदत् ।
पुनानोवारंपर्यंत्यव्पर्यश्पेनोनपोनिघृतवन्तमासदम् ॥ १ ॥
असावि। सोमः । अरुपः । सपा । हरिः । राजाध्इव । दस्मः ।
अजि । गाः । अचिक्रदत् । पुनानः । वारम् । परि । एति ।
अव्ययम् । श्ये॒नः । न । योनिम् । घृतध्वन्तम् । आइसदम् ॥ १ ॥
सोम । असावि अभिपुतोभूव कीदृशः सोमः अरुप आरोचमानः वृपावर्षको हरिहरित-
वर्णः सच राजेव दस्मोदर्शनीयः सन् गाउदकानि अभिलक्ष्यअचिकदच्छब्दंकरोति स्वरसनि-
मोकसमये । पश्चात्पुनानः पूयमानः अव्ययंवारं वालं दशापवित्रं पर्येति श्येनोन श्येनइव यो-
नि स्वकीयंस्थानं घृतवन्तमुदकवन्तं आसदं आसदनाष पवनइतिशेषः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
कविधस्यापपिमानिमत्योनमृष्टोअभिवामपंसि ।
अपसेर्धन्दुरितासाममृळपघृतंवसानःपरियासिनिर्णिजम् ॥ २ ॥

·मं०९ अ०४ सू०८२) सप्तमोऽष्टकः १५९ कविः । वेधस्या। परि। एपि । मार्हिनम् । आयः। न । मृष्टः। अभि । वाम् । अर्षसि । अपश्सेधन् । दुःद्धता । सोम । मृळय । घृतम् । वसानः । परि । यासि । निःनिजम् ॥ २ ॥ हे सोम कविः कान्तदर्शी सन् वेधस्या यागविधानेच्छया माहिनं महनीयं पवित्र पर्येषि परिगच्छसि पश्चान्मृष्टः प्रक्षालितः अत्योन अश्वइव वाजं संग्राममायसि । हे सोम दुरिता अस्माकं दुरितानि अपसेधन परिहरन् मृळय सुखय । घृतमुदकं वसानआच्छादयन् परिया- सि अभिगच्छसि । किं निर्णिजं निणेजकं पवित्रं ॥२॥ अथ तृतीया- पर्जन्य पितामहिपस्यपर्णिोनाभापृथिव्यागिरिपुक्षयंदधे । स्वसारआपोअभिगाउनासरन्संग्रामिनसतेवीतेअध्वरे ॥ ३॥ पर्जन्यः । पिता । महिषस्य । पणिनः । नाना । पृथिव्याः। गिरिपुं । क्षयम् । दधे । स्वसारः। आपः । अभि । गाः। उत । असरन् । सम् । ग्राभिः । नसते । वीते । अध्वरे ॥ ३ ॥ यस्य महिपस्य महतः पणिनः पर्णवतः पतनवतोवा सोमस्य पर्जन्यः पिता जनकः ससोमः पृथिव्या नाभा नाभौ नाभिस्थानीये हविर्धानीये गिरिपु गिरिसंबन्धियावसु क्षयं निवासं दधे धारयत्यभिषवसमये । उतापि स्वसारोंगुलय आपोवसनीवयोगाः आशिरार्थाः सुतयोवाय- सरन अभिसरन्ति संनसते संगच्छतेच पावभिः साकं । कुत्र वीते कान्ते अध्वरे यज्ञे ॥३॥ अथ चतुर्थी- जायेवपत्यावधिशेवमहसेपायागर्मशृणुहिब्रवीमिते । अन्तर्वाणीपुप्रचरामुजीवसैनिन्द्योजनेसोमजागृहि ॥ ४ ॥ जायाइव । पत्यौं । अधि । शेव । महसे । पजायाः । गर्भ । शृणुहि । ब्रवीमि । ते । अन्तः । वाणीषु । म । चर। सु । जीवसे । अनिन्यः । जर्ने । सोम । जागृहि ॥४॥ 1

·१६०
ऋक्संहिताभाष्ये (अ.३.१०८
जापेवपत्यौ जाया यथा स्वभार्या भर्तरि सुखमयच्छति तद्दन । शेव शेवं द्वितीयाया-
आम् भावाभावश्छान्दसः सुखं मंहसे प्रयच्छसि यजमाने। हे पत्रायाः गर्भ सोम शृणुहि शृणु
स्तुतीः यास्तेतुभ्यं ब्रवीमि । पनिर्गतिकर्मा। पजापृथिवीत्याहुः अपिवा माध्यमिकावाक् पञ्जा
भूमावोषधिरूपेण जातवाद् त्वं माध्यमिकायावाचोपि वृष्टिसाधनत्वात्तत्पुत्रत्वं । सत्वं वाणीपु
वाक्षु स्तुतिष्वन्तर्मध्ये सुसुष्टु प्रचर जीवसेस्माकं जीवनाय हे सोम अनिन्द्यः स्तुत्यस्त्वं वृज-
नेस्माकं शत्रुबले जागृहि बुद्धोभव ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
यथापूर्वेभ्यःशतसाअमृधःसहस्रसाःपर्ययावामिन्दो ।
एवाप॑वस्वसुवितायनसेतर्ववतमन्वापःसचन्ते ॥५॥७॥
या । पूर्वेभ्यः । शतसाः । अम॑धः । सहस्रसाः। परि अयाः ।
वाजम् । इन्दो इति । एव । पवस्व । सुविताय । नव्यसे ।
तवं । व्रतम् । अनु । आपः । सचन्ते ।। ५ ॥ ७॥
हे इन्दोसोम यथापूर्वेषयोमहर्पियः स्तोतृभ्यः शतसाः शतसंख्याकस्यधनस्यदाता अ-
मृधः अभवः तथा सहस्रसाश्च वाजमन्नं तस्यदाताचसन पर्ययाः परिगच्छेः एवमेव मिदानी-
मपि नव्यसे नवतराप सुविवायाभ्युदयाय पवस्व क्षर । तव व्रतकर्म अन्वापोवसतीवर्यः सच.
न्ते अतः पवस्व ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये सप्तमोवर्गः॥७॥
पवित्रंतइति पंचपोडशंसूक्तं आंगिरसस्य पवित्रस्याएं जागतं पवमानसोमदेवताक त-
थाचानुकान्त-पवित्रतपवित्रइति । अभिष्टये आयेकचौवक्तव्ये । सूत्रितंच-पवित्रतेविततमल-
णसवइतिद्वे वियत्पवित्रंधिपणाअतन्वतेति ।
तत्र प्रथमा-
पवित्रतेवितंब्रह्मणस्पतेप्रभुर्गात्राणिपपिविश्वतः ।
अप्सतनूनतदामोअश्नुतेशृतासइद्वहन्तस्तत्समशित ॥ १ ॥

·मं०९ अ०४ सू०८३] ससमोऽष्टकः पवित्रम् । ते । विश्ततम् । ब्रह्मणः । पते । प्रभुः । गात्राणि । परि । एपि । विश्वतः । अप्ति तनूः । न । तत् । आमः । अश्नुते । शृतासः । इत् । वहन्तः । तत् । सम् । आशत ॥ १ ॥ हे ब्रह्मणस्पते मंत्रस्यस्वामिन् सोम ते पवित्रं शोधकं अंगं विततं सर्वत्र विस्तृत समभुः प्रभविता त्वं गात्राणि पातुरंगानि पर्येषि परिगच्छसि । विश्वतः सर्वतः तव तत्पवित्रं मतमतनः पयोवतादिना असंतप्तगात्रः आमः अपरिपक्वोनाश्नुते नव्यामोति । शृतासइद शृवाएव परिप- काएव वहन्तोयागं निर्वहन्तः तत्पवित्रं समाशत व्यामुवन्ति ॥ ११॥ अथ द्वितीया- तपोष्पवित्रंविर्ततंदिवस्पृदेशोचन्तोअस्यतन्तवोन्यस्थिरन् । अवन्त्यस्यपवीतारमाशवौदिवस्पृष्ठमधितिष्ठन्तिचेतसा ॥२॥ तपौः । पवित्रम् । विस्ततम् । दिवः । पदे । शोचन्तः । अस्य । तन्तवः । वि अस्थिरन् । अवन्ति । अस्य । पृवितारम् । आशवः । दिवः । पृष्ठम् । अधि। तिष्ठन्ति । चेतसा ॥२॥ तपोः शत्रूणांतापकस्य सोमस्य पवित्रं शोधकर्मगं तेजोवादिवस्पदे द्युलोकस्पोच्छ्रि- ते स्थाने विततं विस्तृतं । तृतीयस्यामितोदिविसोमआसीदितिबोलणं । अस्यतन्तर्वोशवः शोच- न्तोदीप्यमाना व्यस्थिरविविधं तिष्ठन्ति पृथिव्यां हविर्धानेवा अस्यसोमस्यआशवः शीमगा- मिनोरसा अवन्ति रक्षन्ति । के पवितारं पावयितारं यजमानमवन्ति रक्षन्ति होमद्वारा । पश्चात् हुताः दिवोधुलोकस्यपृष्ठं पृष्ठभागमुन्नतदेशं चेतसायुध्यादेवगमनेच्छावत्या अधितिष्ठन्ति मा. अयन्ते ॥२॥ अभिष्टवे अरूरुचदित्येषा आवपनीया। सत्रितंच-ईळेयावापृथिवीइति मागुत्तमाया. अरुचदुपसापृभिरमियइत्यावपेतेति । । १. ना. ३ २१.।

·२६२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ १०९ सैपासूक्ते तृतीया- अरुरुचदुपसःपृश्निरग्रियउक्षाविभर्तिभुवनानिवाजयुः। मायाविनौममिरेअस्यमाययानृचक्षसःपितरोगर्भमादधुः ॥ ३॥ अरुंरुचत् । उपसः । पृश्निः । अग्रियः। उक्षा । विति । भुवनानि । वाज युः । मायाविनः । ममिरे । अस्य । मायां । नृचक्षसः । पितरः। गर्भम् । आ । दधुः ॥ ३ ॥ उपसःसंबन्धी पृभिरादित्यः । पृभिरादित्योभवतिमाश्भुतएनवर्णइतिनिरुक्तं । अमियो मुख्यः सोयंसोमः अरूरुचव रोचयति सउक्षा जलस्यसेक्ता विभति पुष्णात्युदकेन भुवनानि भूतजातानि वाजयुः तेषामन्न मिच्छन् मायाविनः मायामज्ञा प्रज्ञावन्तः अस्यसोमस्य मायया मज्ञया ममिरे निर्माति सोमस्यैकैकांशपानेनजातवलाअम्यादयः स्वस्वव्यापारेणजगत्सृजंतीत्य- र्थः । तथास्यमायया नृचक्षसोनृणांदृष्टारः पालकादेवाः अंगिरसः पितरोवागर्भमादधुः धारयंति ओषधीषु वा अत्रसूर्यात्मासोमःस्तूयते सूर्यरभ्यनुगमाधीनवर्धनाचन्द्रस्याअयमुपसः पृश्निःसविता अरुच रोचयति सर्वरोचतेवा शिष्टंसमान। नत्संबंधिनः नृचक्षसः नृणांद्रधारः पितरोजगदक्षकारश्मयोगर्भमादधुः वृष्टयर्थम् ॥ ३ ॥ अभिष्टये खरमवेक्ष्यमाणो गंधर्वइत्थेत्येतांपठेत् । सूत्रितंच-गधर्वइत्यापदमस्परक्षतीति स्वरमवेक्ष्येति। सैषा चतुर्थी- गन्धर्वइत्यापदमस्यरक्षनिपातिदेवानांजनिमान्यद्भुतः । गृभ्णातिरिपुंनिधानिधापतिःसुरुतमामधुंनोभक्षमाशत ॥ ४॥ गन्धर्वः । इत्या । पदम् । अस्य । रक्षति । पाति । देवानाम् । जनिमानि । अद्भुतः । गृभ्णाति । रिपुम् । निधया । निधापतिः। सुरुत्तमाः। मधुनः । अक्षम्। आशत ॥ ४ ॥ १नि० २.११..

·मं०९ अ०१ सू०८४] सप्तमोऽष्टक:
गंधर्वः उदकानांस्तुतीनांवाधारक आदित्यः अस्य सोमस्यपदं स्थानं युसंवन्धिनं इ.
स्थासत्यं रक्षति । सोयंसोमोदेवानां जानिमानि जन्मानि देवानित्यर्थः पातिरक्षति । अद्भुतोम-
हान् । किंचायरिघु अस्मद्वैरिणं निधया निधा पाश्या पाशसमूहेन गृणाति गृह्णाति निधापतिः
पशुसमूहस्वामी तस्यास्यमधुनः मधुररसस्यभक्षं सुकृत्तमाः अतिशयेनसुकतकर्तारः एवआश-
तमामुवन्ति ॥ ४॥
अन्तिमेपवार्ये परिधानीयाया:पूर्व हविर्ह विष्मइत्येपावपनीया।सत्रितंच-उत्तमेभागुत्तमा-
पाहविहविष्मोमहिसमदैव्यमित्यावपेवेति ।
सैषा पंचमी-
हृविहविष्मोमहिसदैव्यंनभोवसानःपरिपास्यध्वरम् ।
राजापवित्ररथोवाजमारहासहसंमृष्टिर्जयसिश्रवोलहत् ॥५॥८॥
हविः। हविष्मः । महि । सन । दैव्यम् । नः । वसानः ।
परि । यासि । अध्वरम् । राजा । पवित्ररथः । वार्जम् । आ।
अरुहः । सहस्रभृष्टिः । जयसि । श्रवः । बृहत् ॥ ५॥ ८॥
हे हविष्मः हविरित्युदकनाम उदकवन् सोम हविर्भूतं ना उदकनामैतत् उदकरसमि-
त्यर्थः वसानः आच्छादयन् महि महत् दैव्यंसन यागगृहं परियासि परिगच्छस्यध्वरंनि-
यो । किंच हे सोम राजा पवित्ररथश्च वाजं संग्रामं आरुहः आरोहसि यदा तत्रता संग्राम-
वाचकेनशब्देन यज्ञव्यवहारदर्शनादत्र वाजायज्ञाख्यसंग्रामः तमारुहः यथाकश्चिद्राजा रथमा-
रुह्य स्वस्थानपविशति तददितिभावः । किंच सहस्रष्टिः बहुभ्रंशः अपरिमितगमनइत्यर्थः ।
अथवा भाष्टिरायुधं असंख्यातायुधःसन् बृहत्भवः महदन्नं जयसि अस्माकं ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीयेष्टमोवर्गः॥८॥
पवस्वदेवपादनइति पंचर्चसप्तदशंसूक्तं वाचापुत्रस्य प्रजापतेरा जागतं पवमानसोमदेव-
नाकं । तथाचानुकान्तं-पवस्ववाच्यः मजापतिरिति । गनोविनियोगः ।
वत्र प्रथमा-
पर्वखदेवमादनोविचर्षणिरप्साइन्द्रायवरुणायवायर्वे ।
कृधीनोअद्यवरिवःस्वस्तिमःक्षितौरणीहिंदैव्यंजनम् ॥१॥

·१६४
ऋक्संहितामाष्ये [अ०३२०९
पर्वस्व । देवमार्दनः। विचर्षणिः । अप्साः। इन्द्राय । वरुणाय ।
वायवे । कृधि । नः। अद्य । वरिवः । स्वस्तिमत् । उरुक्षितौ ।
गृणीहि । दैन्यम् । जनम् ॥ १ ॥
हे सोम देवमादनो देवानांमादयिता विचर्षणिः विद्रष्टा अप्साः अपांदातात्वं पयस्व क्ष-
र । कस्मै इन्द्राय वरुणाय वायवे नोस्माकं वरिवोधनं स्वस्तिमत् । स्वस्तीत्यविनाशनाम ।
तदनं अप इदानीं कृधि कुरु । उरुक्षिनी विस्तीर्णायांभूमौ यज्ञसंबन्धिन्यां देव्यंजनं देव-
संवन्धि संघ जनशब्दःसंघवाची तंगृणीहि गृणातिःशब्दकर्मा शब्दय यथा त्वदीयाभिषवश-
दश्रुत्वा देवाआगच्छन्ति तथागृणीहीत्यर्थः । अथवा दैव्यंजनमित्यृषिः स्वात्मानमाह देवसं-
पंधिनंजनं मांगृणीहि साधुसंभक्तेति शब्दय ॥ १॥
अथ द्वितीया-
आयस्तस्थौभुवनान्यमत्यो विश्वानिसोमःपरितान्यति ।
कृण्वन्त्संवृतविवृतमभिष्टयुइन्दुःसिपत्त्युपसंनसूर्यः॥२॥
आ। यः । तस्थौ । भुवनानि । अमर्त्यः । विश्वानि । सोमः।
परि । तानि । अर्षति । कृण्वन् । सम्पृचूतम् । विश्वृतम् ।
अभिष्टये । इन्दुः । सिसक्ति । उपसम् । न । सूर्यः ॥ २ ॥
यः अमत्यर्योदेवः सोमोभुवनानि लोकानातस्थौ आस्थितवान् तानि विश्वानि सर्वाणि
भुवनानि पर्पति परितोगच्छति परितोरक्षतीत्यर्थः। सोयमिंदुः यज्ञं यजमानंवा संघृतं देवैःफ-
टैवा संपद्धं कृण्वन् कुर्वन् विघृतं असुरादिभिः दुःखैर्वा विमुक्तं कृण्वन् अभितोयामाय सिपक्ति
सेवते यज्ञ । उपसंनसूर्यः सूर्यउपसमिव । यथा। अभिष्टये अभितोगमनाय माणिनां संवृतं
प्रकाशैःसंयुक्त विवृतं नमोभिर्विमुक्तंच टोकंकुर्वन्नुपस सेवते तद्वत् ॥२॥
अथ तृतीया-
आयोगोभिःसृज्यतओपधीवादेवानांसुम्नइपयनुविसुः ।
आविद्युतापवतेधारयासुतइन्द्रंसोमोमादयन्दैव्यंजनम् ॥ ३॥

·म.९अ०४ सू०८४] ससमोऽधकः
१६५
आ। यः। गोभिः। सृज्यते । ओपंधीषु । आ । देवानाम् ।
सुम्ने । इपय॑न् । उपध्वमुः । आ। विद्युतः । पवते । धार॑या ।
सुतः । इन्द्रम् । सोमः। मादयन् । दैव्यम् । जनम्। ॥ ३॥
यः सोमोगोभिः रश्मिभिः आसृज्यते ओषधीषु यंसोमं स्थापयन्तीत्यर्थः । किमर्थ
देवानां सुन्ने सुखे निमिनेसति कीदृशोयः इषयन् देवान् माप्तुमिच्छन् इषगतौ । धनमिच्छन्या
तथा उपावसुः शत्रुभ्यः सकाशात्माप्तधनः ससोमो विद्युता विद्योतमानया धारया आपवते
सुतःसन् । किंकुर्वन् दैव्यं देवस्वामिन इन्द्रं जनं देवसंबंधिसंघ मादयन् ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
ए॒षस्यसोमःपवतेसहस्रजिद्धिन्वानोवाच मिपिरा,पर्बुधम् ।
इन्दु समुद्रमुर्दियतिवायुभिरेन्द्रस्य॒हार्दिकलशेपुसीदति ॥४॥
एषः । स्यः । सोमः । पवते । सहस्रजित् । हिन्वानः । वार्चम् ।
इषिराम् । उपाध्बुधम् । इन्दुः । समुद्रम् । उत् । इयति ।
वायुभिः । आ । इन्द्रस्य । हार्दि । कुलशेषु । सीदति ॥ ४ ॥
एषः स्यः सः सोमः पवते पूयते । कीदृशएषः सहसजिद सहस्रजेता किंकुर्वन् वाचं -
विजां स्तुविरूपांवाचं हिन्वानः प्रेरयन् कीदृशीवाचं इपिरां गमनशीला स्तुत्यंमतिगंत्री उप-
बुध उपसिपबुद्ध सोयमिन्दुः सोमः समुई समुदियरस उदिपति उद्गमयति । वायुभिभिर-
ध्वदिभिः वायुरेववार्यमाणः सन् तथेन्द्रस्यहार्दि हार्दै मियं वद्धार्दीन्द्रस्य प्रियवयथाभव-
वि तथा कलशेषु द्रोणकलशमभृतिष्वासोदति ॥ ४ ॥
अथ पंचमो-
अभियंगावःपयंसापयोरधंसोमश्रीणंतिमतिभिःस्वर्विदम् ।
धनंजयःपवाल्योरसोविप्रकविःकाव्यनाखर्चनाः ॥५॥९॥
अभि । त्यम् । गावः । पय॑सा । पयार्धम् । सोमम् । श्रीणन्ति ।
मतिभिः । स्वःविर्दम् । धनम्जयः। पवते । कल्यः। रसः।
विः कविः। काव्येन । स्व.चनाः ॥ ५॥ ९॥

·१६६
ऋक्संहितामाण्ये [अ०३ २०१०
त्यं तं पयोवृधं पयसोवर्धकं सोमं गावः पयसा स्वकीयेन क्षीरण अभिश्रीणन्ति श्रवणं
कुर्वन्ति । योमतिभिः स्तुतिभिः सर्वप्रयच्छति तं स्वविदं सोमं श्रीणन्ति सधनंजयः शत्रुधनानां
जेतासोमः काव्येन कर्मणापवते प्यते । कीदृशः सकल्यः कर्मण्यः रसोरसरूपः विमोमेधावी
कविक्रांतमज्ञः स्वर्वनाः सन्निः चनइत्यननाम ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये नवमोवर्गः॥९॥
इन्द्रायइति द्वादशअष्टादशंसूक्तं भृयुगोत्रस्य वेनस्याष पवमानसोमदेवताकं एकादशी-
द्वादश्यौविष्टुभौ शिष्टाजगरपः। तथाचानुकान्तं-इन्द्रायद्वादश वेनोभार्गवोद्वित्रिष्टुबन्तमिति ।
गतोविनियोगः।
तत्र पथमा-
..
।
इन्द्रायसोमसुपुतःपरिस्रवापामीवाभवतुरक्षसासह ।
मातेरसस्यमत्सतयाविनोदविणवन्तहसन्त्विन्दवः ॥ १॥
इन्द्राय । सोम । सुटसुतः । परि । सव । अप। अमीवा । भवतु ।
रक्षसा । सह । मा । ते । रसस्य । मत्सत । द्वयाविनः ।
द्रविणस्वन्तः । इह । सन्तु । इन्दवः ॥ १॥
हे सोम त्वं सुपुतः मुष्ठु अभिपुतःसन् इन्द्राय इन्द्रार्थ परिस्रव परितःलव गच्छ रसमुंच।
अमीवारोगः रक्षसासह अपभवतु अपगनोवियुक्तोभवतु वे तव रसस्य स्वांशरसंपीत्वा माम-
तसत मामाघन्तु के द्वयाविनः द्वयं सत्यानृतं तेनयुक्ताः पापिनइत्यर्थः किंच इन्दवस्तेरसाः इ-
हास्मिन्यज्ञे द्रविणस्वन्तः धनवंतः सन्तु भवन्तु ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
अस्मान्समपंवमानचोदयदौदेवानामसहिमियोमदः ।
जहिशāरभ्याभन्दनायतःपिन्टसोममनोमृधौजहि ॥२॥
अस्मान् । समये । पवमान । चोदय । दक्षः। देवानाम् । असि ।
हि । प्रियः । मदः । जहि । शāन् । अभि । आ । भन्दनाध्यतः ।
पिवं । इन्द्र । सोमम् । अव । नः। मृधः । जहि ॥ २ ॥

·मं०९ अ०४ सू०८५] सतमोऽष्टकः
१६७
हे पवमानसोम अस्मानसमयें संग्रामे चोदय प्रेरय दक्षोयसि समर्थः खलु भवसि देवा-
नांमध्ये । यद्वा देवानां प्रीणनाय दक्षोसि यदा दक्षस्त्वं देवानांमियः पियकरोमदोमादयितासि
हि। जहिचशवनस्माकं अध्यागच्छचास्मान्मति। अंदनायतः भंदनाःस्तुतयः भंदतेःस्तुतिकर्मणः
ताइच्छतः पिब हे इन्द्र सोमं अवजहि नोस्माकं संग्रामकारिणो जहि मृधः संग्रामात् ॥२॥
अथ तृतीया-
अदब्धइन्दोपवसेमदिन्तमआत्मेन्द्रस्यभवसिधासिरुत्तमः ।
अभिरन्तिबहामनीषिणोराजानमस्पभुवनस्यनिसते ॥ ३॥
अदब्धः । इन्दो इति । पवसे । मदिन्तमः। आत्मा । इन्द्रस्य ।
अवसि । धासिः। उततमः । अभि । स्वरन्ति । बहवः ।
मनीषिणः । राजानम् । अस्य । भुवनस्य । निसते ॥ ३ ॥
है इन्दो क्लिद्यमानसोम अब्धः अहिंसिनोमदिन्तमोमादयितृतमत्त्वं पपसे पूयसे आ-
मास्वयमेव उत्तमस्त्वं इन्द्रस्पधासिः अनंभवसि अस्यभुवनस्यराजानंसोमं बहवोमनीषिणः
स्वोवारोभिस्वरंति अभिष्टुवन्ति निंसते गच्छन्तिवा ॥३॥
अथ चतुर्थी-
सहस्रणीथःशतधारोअद्भुतइन्द्रायेदुःपवतेकाम्युमधु ।
जयन्क्षेत्रमभ्यपजियपउरुंनोगातुर्हणुसोममीः ॥ ४॥
सहस्रनीथः । शतधारः । अद्भुतः । इन्द्राय । इन्दुः । पवते ।
काम्य॑म् । मधु । जयन् । क्षेत्रम् । अभि । अर्ष । जयन् ।
अपः । उरुम् । नः । गातुम् । कृणु । सोम । मीडः ॥ ४ ॥
सहस्रनीथो बहुपकारनयनः शतधारः अपरिमितधारोपेतः अद्भुवः आश्चर्यकरोमहानि
न्दुः इन्द्राय काम्यं मधुपवते । किंच क्षेत्रमस्मभ्यंजयन् अपश्चजपन् अस्यपअभिगच्छपवित्र।
हेसोम मोदः सेक्तः गातुं मार्ग नोस्माकं उरुविस्तीर्णं कृणु कुरु ॥ ४ ॥

·१६८
फक्संहितामाध्ये
[अ०३२०११
अथ पञ्चमी-
कनिकदत्कलशेगोमिरज्यसेव्य व्ययसमावार्रमसि ।
मर्मज्यमानोअयोनसानसिरिन्द्रस्यसोमजठरेसमक्षरः ॥ ५ ॥
कनिक्रदत् । कलशे । गोभिः । अज्यसे । वि । अव्ययम् ।
समया । वारम् । अर्पसि । मम॒ज्यमानः। अत्यः। न ।
सानसिः । इन्द्रस्य । सोम । जठरे । सम् । अक्षरः ॥ ५॥
हेसोम कनिक्रददशब्दकुर्वन् कलशेवर्तमानो गोभिः पयोभिः अज्यसे सिक्कोभवसि ।
अन्ययं अविमयं वारं वालं दशापवित्रं समया तत्समीपे व्यर्षसि विविधंगच्छसि मर्मज्यमानः
शोध्यमानः अत्योन अश्वइव सानसिः संभजनशीलस्त्वं हेसोम इन्द्रस्यजठरे समक्षरः सम्प-
क्षरसि ॥ ५॥
अथ पष्ठी-
स्वादुःपवस्व दिव्यायजन्मनेस्वादुरिन्द्रीयसुहवीतुनाने ।
स्वादुर्मित्रायवरुणायवायवेरहस्पतयेमधुमाँअदाभ्यः ॥ ६ ॥१०॥
स्वादुः। पवस्व । दिव्याय । जन्मने । स्वादुः । इन्द्राय ।
सुहवीतुनाम्ने । स्वादुः । मित्राय । वरुणाय । वायवे । बृहस्पतये।
मधुमान् । अदाभ्यः ॥ ६ ॥ १० ॥
हेसोम स्वादुस्त्वं दिव्याय जन्मने देवगणाय पवस्व तथा सुहवीतुनाने शोभनाह्वानना-
मधेयायेन्द्रायत्वंपवस्व मित्राय वरुणाय वायवे बृहस्पतयेच पवस्व मधुमान् मधुररसः अदा-
भ्यः अन्यरहिंस्यस्त्वं ॥६॥
।। इति सप्तमस्य तृतीये दशमोवर्गः ॥१०॥
अथ सप्तमी-
अत्यंमृजन्तिकलशेदशक्षिपःविाणांमतयोवाचईरते
पर्वमानाअभ्यन्तिसुष्टुतिमेन्द्रविशन्तिमदिरासइन्दवः ॥ ७ ॥

·। मं०९ अ०४ सू०८५] सप्तमोऽएकः १६९ अत्यम् । मृजन्ति । कलशे । दर्श क्षिपः।प्र। विप्राणाम् । मतयः । वार्चः। ईरते । पर्वमानाः । अभि । अर्पन्ति । सुहस्तुतिम् । आ । इन्द्रम् । विशन्ति । मदिरासः । इन्दवः ॥ ७॥ अत्यमतनवन्तमश्वस्थानीयवा सोमं कलशे दशक्षिपोदशांगुलयः अध्वर्युसंवन्धिन्यो- मृजन्ति शोधयन्ति । वथा विप्राणांमध्ये मतयः स्तोतारोवाचः स्तुतीरीरते मेरयन्ति । पवमा- नाः सोमाः आयर्पन्ति । अभिगच्छन्ति । सुष्टुतिं शोभनस्तुति इन्द्रं मदिरासोमदकराइन्दयः सोमाः आविशंति मविशन्ति ॥ ७॥ अथाष्टमी- पर्वमानोअभ्यासुवीर्यमुरूगन्यूतिमहिशर्मसमर्थः । माकिनोंअस्यपरिपूतिरीशतेन्दोजयमत्वयाघनंधनम् ॥ ८॥ पर्वमानः । अभि । अर्प । सुवीर्यम् । उर्वीम् । गव्यूंतिम् । महि । शर्म । सध्प्रर्थः। माकिः । नः । अस्य । परि मृतिः। ईशत । इन्दो इति । जयेम । त्वया । धनम्धनम् ॥ ८॥ हे सोम पवमानः प्यमानस्त्वं सुवीर्य उर्वी महतीं गव्यूति गोमार्गच महि महद समथः सर्ववः पृथु शर्म गृहं सुखंवा अभ्यर्प अभिगमय नोस्माकमस्यकर्मणः परिपूतिः हिंसायाः परिमेरकोद्देषी माफिरीशत मैश्वरोभवतु हेइन्दो सोम त्वया साधनेन धनंधनं सर्वम- पिनं जयेम ॥८॥ अथ नवमी- अधिद्यामस्थाहपभोविचक्षणोरुरुचद्विदिवोरोंचनाकविः। राजपवित्रमत्यैतिरोरुवडिव.पीयूपंदुहतेनृचक्षसः ॥९॥ आधि । द्याम् । अस्थात् । षभः। विचक्षणः । अरुचत् । वि। दिवः । रोचना । कविः । राजा । पवित्रम् । आति । एति । रोरुवत् । विवः । पीयूपम् । दुहने । नृचक्षसः॥ ९॥ २२

·१७०
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१२
अधि उपरि अस्थात् अवस्थाव यां युलोकं वृषभोवर्षिता विचक्षणो विद्रष्टायं सोमः
तथालवा दियोयुलोकसंबंधीनि रोचना रोचमानानि नक्षत्रादीनि व्यरूरुचव विविधं रोचय-
ति । कविः कान्तप्रज्ञः सन् राजासोमः पवित्रं दशापवित्रं अत्येति अतिक्रम्यगच्छति । रोस्वद
शब्दकुर्वन् दिवोयुलोकस्य पीयूषं सारं रसं नृचक्षसः नृणांदृष्टारः सोमा दुहते सवन्ति स्वकी-
यंरसमान्तरिक्ष्यमुकंवा दुहन्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
दियोनाकेमधुजिह्वाअसश्चतौवेनार्दुहन्त्युक्षणगिरिष्ठाम् ।
अप्सुदप्संवारानंसमुद्रआसिन्धोरूर्मामधुमन्तंपवित्रआ॥१०॥
दिवः । नाके । मधुजिह्वाः । असश्चतः । वेनाः । दुहुन्ति ।
उक्षणम् । गिरिस्थाम् । अ॒प्सु । दृप्सम् । वधानम् । समुद्रे ।
आ। सिन्धोः । ऊर्मा । मधुमन्तम् । पवित्रै । आ॥१०॥
दिवोयोतमानस्ययज्ञस्य संबंधिनि नाके दुश्वरहिते हविधानाख्येस्थाने मधुजिह्वाः
मधुरवाचा असश्चतः असंसक्ताः पृथक्पृथगित्यर्थः । यद्वा चिरमरुत्वा शीधमक्षिषुण्वन्तोवे-
ना एतन्नामकामहर्पयो दुहन्ति अभिपुण्यन्ति । यद्वा युटोकएव येनाः कांताः देवादुहन्ति तंसो-
म उक्षणं सेक्तारं गिरिष्ठां गिरौउन्नतेदेशे वर्तमानं अप्सूदकेषु वसतीवरीषु अन्तर्वृधानं वर्ध-
मानं दप्स रसरूपं समुद्रे समुद्भवत् प्रवृद्धेद्रोणकटशे सिन्धोरुदकस्य ऊर्मा ऊौं पूरेआसिंच-
वीतिशेपः तदर्थं मधुमन्तं माधुर्योपेतंरसं पवित्रे दशापवित्रे आसिंचन्तीतिशेषः ॥ १०॥ .
अथैकादशी-
नाकै सुपर्णमुपपप्तिवासंगिरेवनानामरूपन्तपूर्वीः ।
शिशुंरिहन्तिमतयःपनिमतंहिरण्ययंशकुनंक्षामणिस्थाम् ॥११॥
नाके । सुपर्णम् । उपपप्तिध्वांसम् । गिरैः । वेनानाम् । अरुपन्त ।
पूर्वीः । शिशुम् । रिहन्ति । मतयः । पनिमतम् । हिरण्यय॑म् ।
शकुनम् । क्षामणि । स्थाम् ॥११॥

·मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽटक: १७१ नाके धुलोके वर्तमानं सुपर्ण शोभनपर्णोपेतं पश्चाव उपपतिवांसं उपपतयन्तंसोमं वेनानां स्तोतृणामस्माकं संबन्धिन्यः पूर्वीचयोगिरः स्तुत्यः उपारुपन्त उपकल्पन्ते अभिष्टुवन्तीत्यर्थः। तं शिशु शिशुवत्संस्कर्तव्यं सोमं मतयः स्तुतयः रिहन्ति लिहन्ति । संस्पृशन्ति प्रामुवन्तीत्यर्थः । कीदृशं शिशु पनिमतं शब्दायन्तं पनवेर्यड्लुगन्तावशनरि अायासस्यनिगागमउपधालोपश्च । हिरण्ययं हिरण्मयं शकुनं पक्षिणं क्षामणि क्षमायां स्था हविर्धानस्थां वर्तमानं ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- ङोर्गन्धर्वोअधिनाकैअस्थाद्दिश्वारुपाप्रतिक्षाणोअस्य । भानुःशुकेणशोचिपाव्यद्यौत्मारूमचद्रोद॑सीमातराशुचिः।।१२॥११॥ अर्ध्वः। गन्धर्वः । आधि । नाकें । अस्थात् । विश्वा । रूपा। प्रतिश्चक्षाणः । अस्य । भानुः । शुक्रेण । शोचिषां । वि। अद्यौत् । प्र। अरूरुचत् । रोद॑सी इति । मातरी । शुचिः ॥ १२ ॥ ११॥ ऊर्ध्वउन्नतोगंधर्वोरश्मीनांधारकः सोमोनाके आदित्ये अध्यस्थाद अधितिष्ठति किंकुर्वन अस्यादित्यस्य विश्वा विश्वानि रूपा रूपाणि प्रतिचक्षाणः मतिपश्यन भानुरादित्यः सोमाधि- ठितः सन् शुक्रेण दीपेन शोचिषा तेजसा व्यद्यौव वियोतवे नकेवलंस्वयमेव अपितु मातरा- निर्माच्या रोदसी यावापृथिव्यौ मारूरुचत् परोचयति शुचितिः सूर्यः ॥ १२ ॥ ।। इति सप्तमस्य तृतीये एकादशोवर्गः॥११॥ ॥ इति नवमे मंडले चतुर्थीनुवाकः ॥ ४ ॥ इत्थंदाशतयीमध्ये नवमेमंडलेस्फुटम् । अनुवाकश्चतुर्थोयं संगमेनप्रदर्शितः॥१॥ अथपंचमेचानुवाके एकादशसूतानि तत्र प्रतइत्यष्टाचत्वारिंशदचं प्रथमंसूतं । प्रथम- दशस्य आरुष्टाइतिमापाइतिच विनामानषिगणादृष्टारः । द्वितीयस्यदशस्य सिकताइति निवावरीइति विनामानऋषिगणाः । तृतीयस्यदशर्चस्य पृश्नयइतिअजाइतिचनामदयोपेतान- विगणाः । अदृष्टार्थमेषाद्विनामत्वमवगंतव्यं । चतुर्थस्यदशर्चस्य आरुष्टामापाइत्यादिविनामा- नत्रयोगणाः द्रष्टारः।भात्रेयइतिनामानमुनयोगणदृष्टारः। एवंचत्वारिंशद्गताः अथपंचानाभौमो-

·१७२
ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ २०१२
विषिः मतस्तिसृणागृत्समदः । जगतीछन्दः पवमानसोमोदेवता । तथाचानुकान्तं-पतेष्टाच-
त्वारिंशदृषिगणादशचर्चा आलटामापा-मथमे सिकतानिवावरीद्वितीये पृनयोऽजास्तृतीये त्रय-
श्वतुर्थेत्रिपंचान्यास्तिसोगृत्समदइति । गतोविनियोगः ।
तत्र प्रथमा-
प्रतआशव पवमानधीजोमदाअर्पन्तिरघुजाईव॒त्मना ।
दिव्याःसुपर्णामधुमन्तुइन्दवोमदिन्तैमासःपरिकोशमासने॥१॥
माते । आशवः । पवमान । धीजवः । मर्दाः । अर्पन्ति ।
रघुजाःईव । त्मना । दिव्याः । सुपर्णाः । मधुमन्तः । इन्दवः ।
मदिन्तैमासः। परि। कोशम् । आसते ॥ १ ॥
हे पदमान पूपमान सोम ते तव आशवोल्यापाः धीजवोमनोवेगामदाः मदकरारसाः
भर्षन्ति गच्छन्ति त्मना आत्मनैव अनायासेनइत्यर्थः । कइव रघुनाइव रघुःशीघगावडवा
तपजाता रघुनास्तेइव निर्गतास्ते दिव्याः दिविभवाः अन्तरिक्षे दशापवित्र धार्यमाणाइत्पर्थः ।
सुपर्णाः सुपतनाः मधुमन्तोमाधुर्योपताः मदिन्तमासः अतिशयेनमादयितृतमाः इन्दवोदीतारसाः
कोशंद्रोणकलशं पर्यासवे पर्युपविशंति ॥१॥
अथ द्वितीया-
प्रतेमदासोमदिरासंआशवोरक्षतरथ्यांसोयथापृथक् ।
धेनुर्नवत्संपर्यसमिचिमिन्द्रमिन्दोमधुमन्तऊर्मयः ॥२॥
प्राते। मांसः । मदिरासः । आशवः । असक्षत । रासः।
या । पृथक् । धेनुः । न । वत्सम् । पर्यसा । अभि । वजिर्णम् ।
इन्द्रम् । इन्द॑वः । मधुमन्तः। ऊमयः ॥ २॥
पासक्षत ममन्यन्ते ते तव मदिरासोमदकरा आशवोव्याता मदासः सोमरसाः । कइव
रथ्यासोरध्यामश्वास्तेपथा तथापृथक् प्रसृज्यन्ते नेमघुमन्तोमाधुयेषिताकर्मयः प्रवृदरसाः
इन्दवः सोमाः धेनुः पयसा वत्समिव स्वरसेन वजिणमिन्द्रमभिगच्छन्ति ॥ २ ॥

·मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टकः
भय तृतीया-
अत्योनहियानोअभिवाजमर्पस्वर्वित्कोशदिवोदिमातरम् ।
हपापवित्रेअधिसानोअन्ययेसोमःपुनानइन्द्रियायधायसे ॥ ३॥
अत्यः । न । हियानः । अभि । वार्जम् । अर्प । स्ववित् ।
कोशम् । दिवः । अदिमातरम् । सो । पवित्र । आधि।
सानो । अन्यये । सोमः । पुनानः ।दुन्द्रिय । धाय॑से ।। ३ ।।
अत्योन अन्वइव हियान प्रेर्यमाणोवाजं संग्राम अश्पर्प अभिगच्छ तथा स्वर्विद सर्ववित्
कोशं दोणकलशं दिवोधुलोका अदिमातरं अदिउँघः तेनवजन्यमुदकंलक्ष्यते तस्य निर्माता-
रमत्यर्ष । अथमत्यक्षरुतः वृषा वर्षकः सोमः भन्यये अविमये पवित्र दशापवित्र अधिसानी
अधीतिसप्तम्पर्धा नुवादी समुच्छ्रिते तस्मिन पुनानः पूयमानोभवति । किमर्थं घायसे धारकाय
इन्द्रियाप तदर्थम् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
मनुआश्विनीःपवमानधीजुवोदिव्यास्ग्रन्पर्वसाधरीमणि।
प्रान्तकंपयस्थाविरीरसृक्षतयेत्वामृजन्ऍपिपाणवेधसः॥४॥
प्र।ते आश्विनीः । पवमान । धीरजुवः । दिग्याः । अस्यन् ।
पर्यसा । धरीमणि ।।अन्तः । पयः । स्थाविरीः ।
असूक्षत । ये। त्वा । मृजन्ति । ऋषिसान ।वेधसः ॥४॥
हे पवमानसोम ते तव आश्विनीः व्यामाः अशून्यामाविरयस्मादौणादिकोविनिः । ततः
अण् व्यत्ययेनायुदात्तः धीजुवोमनोवेगाः दैव्या:दिविभवाः दिवःपतत्योधाराः पयसायुक्ताः
धरीमणि धारके द्रोणकलशे मामयन् गच्छन्ति येवेधसः विधावारः ऋषयः हेसोम ऋषिषाण
ऋषिभिःसंभक्त त्वा त्वां मृजन्ति अभिपुण्वन्ति ते ऋषयः । स्थाविरीः स्थविराधाराः अन्त-
मध्ये पारस्पान्तः मासूक्षत प्रसृजन्ति ॥ ४ ॥

·१७४
ऋक्संहितामाये
[अ०३ व०१३
अथ पञ्चमी-
।
विश्वाधामानिविश्वचक्षकवसःममोस्तैसतःपरियन्तिकेतवः ।
व्यानशिःपवसेसोमधर्मभिःपतिर्विश्व॑स्य॒भुवनस्यराजसि ॥५॥१२॥
विश्वा । धामानि । विश्वचक्षः। वसः। प्रभोः। ते ।
सतः। परि । यन्ति । केतवः । विआनशिः। पवसे । सोम ।
धर्मभिः । पतिः । विश्वस्य । भुवनस्य । राजसि ॥ ५॥ १२ ॥
हे विश्वचक्षः सर्वस्यदृष्टः सोम प्रभोः परिवृढस्य सतस्ते तव कश्वसः ऋचाइति मह-
नाम महान्तः केतवोरभयोविश्वा सर्वाणि धामानि तेजःस्थानानि देवशरीराणि परियन्ति प-
रिंगच्छन्ति प्रकाशयन्तीत्यर्थः । हे सोम व्यानशिः व्यापनशीलश्चत्वं धर्मभिर्धारकैः रसनिष्पदैः
पवसे पूयसे । विश्वस्य भुवनस्यचपतिः स्वामी स्वं राजसि ईश्वरोभवसि ॥ ५ ॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये द्वादशोवर्गः ॥१२॥
अथ पष्ठी-
उभयतःपर्वमानस्यश्मयोधुवस्य॑सृतःपरियन्तिकेतवः ।
यदीपवित्रेअधिमृज्यतेहरिःसत्तानियोनांकलशेपुसीदति॥६॥
उभयतः। पर्वमानस्य । रश्मयः । ध्रुवस्य । सतः। परि । यन्ति ।
केतवः। यदि । पवित्रै । आधि । मृज्यते । हरिः।
सत्ता । नि । योनां । कलशेषु । सीदति ॥ ६ ॥
पवमानस्य पूयमानस्य ध्रुवस्य स्वयमविचलितस्य सतः विद्यमानस्य सोमस्य केतवः
मज्ञापका रश्मयः उभयत इतश्चामुतश्च परियन्ति परिगच्छन्ति अभिपवसमयएवंभवति । यदि
पदा पवित्रे दशापवित्रे हरिहरितवायं अधिमृज्यते तदानीं सत्ता सदनशीलोयं योना योनी
स्वीयेस्थाने कलशेषु द्रोणकलशादिपु निपीदति ॥ ६॥

·मं०९०५ सू०८६] ससमोऽधकः १७५ अथ सप्तमी- यज्ञस्यकेतुःपवतेखध्वरःसोमौदेवानामुपयातिनिष्कृतम् । सहस्रधारःपरिकोशमपतिरपापवित्रमत्येतिरोरुवत् ॥७॥ यज्ञस्य॑ । केतुः । पवते । सुअध्वरः । सोमः । देवानाम् । उप। याति । निःऽकृतम् । सहस्रधारः परि । कोशम् । अर्पति । टया । पवित्रम् । अति । एति । रोरुवत् ॥ ७ ॥ यज्ञस्यकेतुः पज्ञापकः स्वध्वरः शोभनयागः सोमः पवते पूयतेभिपूयते । तादृशः सोमोदे- वानांनिष्कृतं संस्कृतं स्थानमुपयाति उपगच्छति । तदर्थं सहस्रधारः कोशं दोणकलशं पर्य- पति ततः तदर्थं वृषा सेक्तायं रोरुवद शब्दयन् पवित्रमत्येति अतिक्रम्य गच्छत्यधोदेशम्॥४॥ अथाष्टमी- राजासमुन्द्योरेविगाहपामूर्मिसंचतेसिन्धुपुश्रितः । अध्यस्थात्सानुपवमानोअव्ययनामापृथिव्याधरुणोमहोदिवः।।८।। राजा । समुद्रम् । नयः । वि । गाहते । अपाम् । झर्मिम् । सचते । सिन्धुपु । श्रितः । अधि । अस्थात् । सार्नु । पर्वमानः । अव्ययम् । नाभा । पृथिव्याः । धरुणः । महः । दिवः ॥ ८ ॥ अयं सोमोराजा समुद्रमन्तरिक्ष नद्यस्तत्रत्याअपश्च विगाहते विगायचापार्मि सचते उ. दकपूरस्रवति सिंधुषु उदकेषु ग्रहेषुचाश्रितःसन् हूयमानःसन रश्मिद्वारा सूर्यप्राप्यान्तरिक्ष मे- घेषुवर्ततइत्यर्थः । अस्पैव वृष्टिसाधनत्वात् । यदा लुमोपममेतत् समुद्नयइव सिंधुषुवसवीवरीषु भितआश्रितःसन् समुद्रमभिपुतसोमरसाधारपानं विगाहते अभिपवावपूर्व । पश्चात्पवमानः पूय- मानोव्ययं सानु समुच्छ्रितं दशापवित्र अध्यस्थाव अधितिष्ठति कुत्रदेशे नाभापृथिव्या नाभि- स्थानीयेयज्ञे तत्संबन्धिनि हविर्धानइत्यर्थः । यज्ञमाहुर्भुवनस्यनाभिमितिश्रुतेः । कीदृशः म. होदिवो धुलोकस्य धरुणोधर्वा ॥८॥ तै० स०७४.१७॥

·१७६
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०३२०१४
अथ नयमी-
।
दिवोनसार्नुस्तनयन्नचिक्रदयौश्चयस्य॑पृथिवीचधर्मभिः ।
इन्द्रस्यसख्यंपवतेविवेविदत्सोमःपुनानःकलशेपुसीदति ॥९॥
दिवः । न । सार्नु । स्तनय॑न् । अचिक्रदत् । यौः। च । यस्यै।
पृथिवी । च । धर्मभिः । इन्द्रस्य । सख्यम् । पवते । विध्वेविदत् ।
सोमः । पुनानः । कलशेषु । सीदति ॥ ९ ॥
दिवोन सानु स्तनयन् द्युलोकस्य समुच्छूितस्थानं शब्दयन्निवाचिक्रदत् क्रन्दते यस्य
सोमस्य धर्मभिः धारणै::पृथिवीच धृते स्पावा वृष्टिप्रदानदारोपमायुत्पादनेन देवानांहविर्भा-
गेन चोभयधारकत्वमसिदा तादृशः सोमोमहानुभाषः पुनानः पूयमानः इन्द्रस्य सख्यं विवेविद्-
व पयते पूयते पवित्र । सपुनानः सोमः कलशेषु सीदति निवसति ॥९॥
-
अथ दशमी-
ज्योतिर्यज्ञस्यपवतेमधुमियंपितादेवानांजनिताविभूर्वसुः ।
दातिरत्नधघोरपीच्यमदिन्तमोमत्सरइन्द्रियोरसः॥१०॥१३॥
ज्योतिः । यज्ञस्य॑ । पवते । मधु । प्रियम् । पिता । देवानाम् ।
जनिता । विश्वसुः । दधाति । रत्नम् । स्वधोः । अपीच्यम् ।
मदिन्तैमः । मत्सरः। इन्द्रियः। रसः। १०॥ १३ ॥
यज्ञस्यज्योतिः प्रकाशकःसोमः प्रियंदेवानां मधु मधुरं रसंपवते क्षरति । यद्वा ज्योतिर्य-
जस्येत्येतदपि मधुविशेषणं । तथा सत्युक्तलक्षणंमधु पवते पूयतइत्यर्थः । सोमरसोविशेष्यते पि-
सा रक्षिता देवानां । उत्पादयिता सर्वस्य । विभुवसुः प्रभूतधनः ईदृशः सस्वधयोर्यावापृथि-
व्योः स्वधे पुरंधी इति यावापृथिवीनामसुपठितः। तयोरपीच्यमन्तहित रत्नरमणीयंधनं दधाति
स्थापयति स्तोत्षु । पुनः सएपविशेष्यवे मदिन्तमःभादयिततमः मत्सरः सोमःइन्द्रियः इन्द्रेण
जुष्ट इन्द्रस्यवर्धकोवा रसोरसरूपः ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये त्रयोदशोवर्गः ॥१३॥

·मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टका १७७ अथैकादशी- अभिनन्दन्कलर्शवाज्यपतिपतिर्दिवःशुतारोविचक्षणः। हरिमित्रस्यसदेनेपुसीदतिमर्मजानोविभिःसिन्धुभिर्टपा ॥ ११ ॥ अभिक्रन्दन् । कलशम् । वाजी। अर्षति । पतिः। दिवः । शतधारः। विचक्षणः । हरिः। मित्रस्य । सदनेषु । सीदति । मजानः। अविभिः । सिन्धुभिः । ॥ ११॥ पाजी वेजनवान गमनवान् अश्वसदृशोवा सोमः अभिनन्दन शब्दकुर्वन् कलशमायति गच्छति।कीदृशोवाजी दिवःपतिः धुलोकस्यस्वामी शतधारः शतसंख्याकधारः विचक्षणोविद- था हरिहरितवारसात्मकः सोमोमित्रस्य देवानां मित्रभूतस्य पज्ञस्य वा सदने स्थानेषु सोदति पावेषु घृतःसन् । कोशोहरिः सिन्धुभिः स्यन्दनसाधनैः अविभिशापवित्रच्छिद्रेर्म- जानः शोध्यमानोवृषा वर्षकः ॥ ११॥ अथ द्वादशी- अग्रेसिन्धूनांपर्वमानोअर्पत्यवाचोमियोगोपुगच्छति । अग्रेवाजस्पभजतेमहाधनस्वायुधःमोतृभिःपूयतेसा ॥ १२ ॥ अप्रै। सिन्धूनाम् । पर्वमानः । अर्पति । अये । वाचः। अग्रियः । गोषु । गच्छति । अये । वाजस्य । शजते । महाधनम् । सुआयुधः । सोवृभिः। पूयते । वर्षा ॥ १२॥ यः सोमः पवमानः सिन्धूनां स्यन्दमानानामुदकानां अग्रे अर्पति गच्छति तथाभमियः अग्राह श्रेष्ठोग्रेवाचोमाध्यमिकायाअग्रेअर्पवि । तथा गोपु रश्मि गच्छति तथा वाजस्यानस्य बलस्यवालाभाय महाधनं संग्रामं भजते सस्वायुधः वृषा वर्षकःसोमः सोदभिः अभिपवकर्ट- भिः पूयते ।। १२ ॥ २३ ·। । १७८ ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ २०१५ अथ त्रयोदशी- अयंमताञ्छकुनोयाहितोव्येससारपर्वमानऊर्मिणां । तवक्रवारोदसीअन्तराकवेशुचिर्धियापवतेसोमइन्द्रते ॥ १३ ॥ अ॒यम् । मतध्वान् । शकुनः। यथा । हितः । अव्ये । ससार । पर्वमानः । ऊर्मिणा । तव । कयो । रोद॑सी इति । अन्तरा । कवे । शुचिः । धिया। पवते । सोमः । इन्द्र । ते ॥ १३ ॥ अयं सोमोमतवान् मवं संमतं प्रियं स्तोत्रं तद्वान् पवमानः पूयमानः शोध्यमानश्चसन् हितः प्रेरितः शकुनःपक्षी यथा शीघंगच्छति तथा अव्येपवित्रे अमिणारसेन ससार गच्छति । हेकवे क्रान्तमज्ञ अनूचानवा.। येवामन्चानास्तेकवयइतिश्रुतेः । तादृशेन्द्रयजमान यद्वा उक्तलक्षणे- न्द्र ते तव क्रत्वा कर्मणा धियामज्ञयाच या विशेषणविशेष्यभावः धिपाधारकेणकत्वाकर्मणा रोदसी अंतरा रोदस्योर्यावापृथिव्योर्मध्ये शुचिः सोमः पवते पूयते ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- द्रापिवसानोपजतोदिविस्पृशमन्तरिक्षमा वनेष्वर्पितः। खर्जज्ञानोनमाभ्यक्रमीत्प्र॒त्नमस्यपितरमाविवासति ॥ १४ ॥ द्रापिम् । वसनिः। यजतः । दिविष्स्पृशम् । अन्तरिक्षमाः । भुवनेषु । अर्पितः। स्वः। जनानः । नभंसा । अभि । अक्रमीत् । प्रत्नम् ! अस्य । पितरम् । आ। विवासति ॥ १४ ॥ दिविस्पृशं दिवःस्मष्टारं दापि कवचं तेजोरूपं वसानः आच्छादयन् यजतोयष्टव्योन्तरिक्षमाः अंतरिक्षस्यपूरकः उदकेन तादृशः सोमोभुवनेप्दकेष्वप्तिः स्वः सर्वस्वनयामिनव्यं देवसंघ . स्वर्गवा जज्ञानः जनयन् अथवा स्वरुदकं तजनयन् नमसा उदकेन अश्यक्रमीद अभिकामति अस्पोदकस्य पितरं पालकं मन पुराणं इन्द्रं आविवासति परिचरति ॥१४॥ १ऐ० वा. २. ३८.।

·में०९ अ०५सू०८६] सप्तमोऽष्टकः १७९ अथ पञ्चदशी- सोअस्यविशेमहिशर्मयच्छतियोअस्य॒धामप्रथमंत्र्यांनशे। पदंयदस्यपरमेव्योमन्यतोविश्वाअभिसंयोनिसंयनः ॥१५॥१४॥ सः । अस्य । विशे। महि । शर्म । यच्छति । यः । अस्य। धाम । प्रथमम् । विआनशे । पदम् । यत् । अस्य । परमे । विश्आमनि । अतं. । विश्वाः । अभि । सम् । याति । सम्ध्यतः ॥ १५ ॥ १४ ।। ससोमः अस्येन्द्रस्यविशे प्रवेशनाय महिमहत् शर्म सुखं यच्छति यःसोमोस्येन्द्रस्यधाम जोयुक्तं शरीरं प्रथम इतरदेवपानेः पूर्वं व्यानशे प्राप्तवान् यत् यस्यास्यसोमस्य परमेउत्कृष्टे व्योमन् व्योमनि धुलोके वेद्यांवा पदस्थानं भवति यतोयस्मात् सोमाव तृप्तइन्द्रः सोमःस्वयं वा विश्वाः संयतः सर्वान संग्रामान् अभिसंयाति सम्यगभिगच्छति ससोमोमहिशर्मयच्छती- तिसंपन्धः॥१५॥ ।। इति सप्तमस्य तृतीये चतुर्दशोवर्गः ।। १४ ॥ अथ पोडशी- मोअयासीदिन्दुरिन्द्रस्यनिष्कृतंसरासरयुर्नप्रमिनातिसंगिरम् । मर्यइवयुवतिभि समर्पतिसोम कलशेशतर्याम्नापथा ॥ १६ ॥ प्रो इति । अयासीत् । इन्दुः । इन्द्रस्य । निःकृतम् । सखा । सख्युः । न । प्र । मिनाति । समगिरम् । मर्यः इव । युवनितिः । सम् । अर्पति । सोमः। कलशे । शतध्याना। पथा ॥ १६॥ इन्दुः सोमः इन्द्रस्यनिष्कृतं स्थानमुदरं पोअयासीत् प्रैवगच्छति गत्वाच सखा सखि- भूतः सोमः सख्युरिन्द्रस्य संगिरं सम्पग्गिरणाधारभूतं उदर नपमिनाति नहिनस्ति। किंच म- पैश्ययुपविधि. पोपथा युपनिभिः सहसंगतोभवति तदयमपि सोमोयुवतिनिर्मिनणशी लाभिर्वसतीवरीभिरद्भिः सह समर्पति संगच्छते अभिषवकाले पश्चात्सोमः शतयाना अनेक- यामनसाधनच्छिद्रोपतेन पथामार्गेण दशापवित्रसंबन्धिनि कलशे द्रोणकलशे गच्छतीविशेषः। .

·ऋक्संहितामाण्ये
[अ०३ २०१५
यद्वैकमेववाक्यं । यथा मर्योयुवविभिः सहसंगच्छते एवं कलशे शतयानापथा संगच्छ-
तेभिः॥१६॥
अथ सप्तदशी-
प्रोधियोमन्द्रयुवौविपन्युवापन॒स्युवःसंवसनेष्वक्रमुः ।
सोममनीपाअभ्यनूपतस्तुभोभिधेनवःपर्यसेमशिश्रयुः ॥ १७ ॥
प्र । वः । धियः । मन्द्र युवः । विपन्युवः। पनस्युवः।
सम्ध्वसनेषु । अक्रमुः । सोमम् । मनीपाः । अभि । अनूपत ।
स्तुभः । अभि । धेनवः । पय॑सा । ईम् । अशिश्रयुः ॥ १७ ॥
हे सोम वोयुष्माकं धियोध्यावारः मन्द्रयुवः मदकरं शब्दं कामयमानाः पनस्युवः स्तुति
कामयमानाः विपन्युवः स्तोतनामैतत् स्तोतारः संवसनेषु संवासयोग्येषु यागगृहेषु पाक्रमुः प्र-
क्रमन्ते ।वदेवाह सोमं मनीषाः मनसईशाः ईश्वराः स्तोतारः अत्यनूपत अभिटुवन्ति धेनवोपि
पयसा स्वीयेन ईमेनंसोममायशिनयुः अभिश्रीणन्ति ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
आनःसोमसंयतपिप्युपीमिपमिन्दोपर्वखपर्वमानोअरिधम् ।
यानोदोहंतेत्रिरहन्नसंचपीओमद्दावन्मधुमत्सुवीर्यम् ॥ १८॥
आ। नः। सोम । सम्ध्यतम् । पिप्युपीम् । इपम् । इन्दो इति ।
पवस्व । पर्वमानः । अनिधम् । या । नः। दोहंते । त्रिः ।
अर्हन् । असंश्शुपी । क्षुमत् । वाध्वत् । मधुमत् ।
सुध्वीर्यम् ॥ १८॥
हेइन्दो दीप्तसोम पवमानस्त्वं नोस्माकं संयतं संगृहीतं पिप्युपी प्रवृद्धमिपमन्नं असिधं
अक्षोणं आपवस्व प्रयच्छेत्यर्थः । या यादृशी नोस्माकं अहन् अहनि अह्नः निः त्रिपुसव-
नेषु असनुपी अपतियंधादोहते क्षरति । किं क्षुमव शब्दोपेतं सर्वत्रश्रूयमाणं वाजवत् मधुमत्
माधुपितं सुवीय शोभनसामथ्र्य पुत्र दोहने ता इपं पवस्वेति समन्वयः ॥ १८॥

·मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽधकः
अर्थकोनविंशी-
पमितीनांपवतेविचक्षणःसोमोअहःमतरीतोपसोदिवः।
काणासिन्धूनांकलशाअवीवशुदिन्द्रस्यहााविशन्मनीपिभिः॥१९॥
कृपा। मतीनाम् । पवते । विश्चक्षणः। सोमः । अहः । प्रस्तरीता ।
उपसः । दिवः । काणा । सिन्धूनाम् । कलान् । अवीवशत् ।
इन्द्रस्य । हार्दि । आधविशन् । मनीषिभिः ॥ १९ ॥
अयंसोमः पवते अभिषूयते । कीदृशःसोमः मतीनां मतयः स्तोतारः तेषां वृषा वर्षक:
कामानां विचक्षणोविद्रष्टा अह्नः उपसोदिवोद्युलोकस्यादित्यस्यवा प्रतरीता वर्धपिता । किंच
सिंधूनां स्पंदमानानां उदकानां क्राणा कर्ता करोतेः शानचि बहुलंछन्दसीति विकरणस्पलुक् ।
सुपांसुलुगित्याकारः कलशानवीवशद कामयते भवेष्टुं । किंकुर्वन् इन्द्रस्यहार्द हृदयमाविश-
न प्रविशन् मनीषिभिः स्तुतइतिशेषः । यद्वा व्यवहितमपि मनीषिभिरित्येतत्पवतइत्यनेन सं.
बध्यते ।। १९॥
अथ विशी-
मनीषिभिःपवतेपूर्व्यःकविभिर्यंतःपरिकोशॉअचिक्रदत् ।
वितस्य॒नाम॑जनयन्मधुक्षरदिन्द्रस्यायोःसख्यायकर्तवे॥२०॥१५॥
मनीपिभिः । पवते । पूर्व्यः । कविः । नृभिः । यतः। परि।
कोशान् । अचिक्रदत् । वितस्य । नाम । जनय॑न् । मधु।
क्षरत् । इन्द्रस्य । वायोः । सरख्याय । कर्तवे ॥ २० ॥१५॥
भयंसोमोमनीपिभिर्मेधाविभिरध्वादिभिः पवत्तेपूयते यद्वायं मनीषिभिः मनीषिणीभिःधारा-
भिः पवते क्षरति । कीदृशोयं पूर्व्यः पुराणः कविर्मेधावी नृभिर्नेभिरध्वादिभिः यतः नियमितः
सन् कोशान कलशान्पाप्तुं पर्यचिक्रदद परिक्रन्दते शब्दंकरोति वितस्य विपुस्थानेषु विस्तृत-
स्येन्द्रस्य यजमानस्यसंवन्धि नाम नामकमुदकं जनयन् उत्पादयन् मधु मधुररसं क्षरव क्षरति
किमर्थं इन्द्रस्य वायोश्च सख्याय कर्तवे सख्यं कर्तुं ॥२०॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये पंचदशोवर्गः ॥ १५॥

·१८२.
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०३२०१६
।
अथैकविंशी-
अयंपुनानउपसोविरोचपदयंसिन्धुभ्योअभवदुलोककत्।
अयंत्रिःसप्तदुदुहानआशिरंसोमौदेपवतेचारुमत्सरः ॥२१॥
अयम् । पुनानः । उपसः । वि । रोचयत् । अयम् । सिन्धुभ्यः ।
अभवत् । ऊँ इति । लोक कृत् । अयम् । त्रिः। सप्त । दुहानः ।
आशिरम् । सोमः । हृदे। पवते । चारु । मत्सरः ॥ २१ ॥
अयं सोमः पुनानः पूयमानः उपसो विरोचयत् विविधं रोचयति । अयं सिंधुभ्यः स्य-
न्दमानेभ्योद्यो वसतीवरीयः अभवत् समृद्धोभवति उइतिपूरणः कीदृशोयं लोकरुव लो-
कानाकर्ता वर्षकत्वादेतोधारकत्वादास्पलोककृत्त्वं । अयं सोमः निःसप्त एकविंशतिवा अत्यि-
मुखेन आशिरं दुदुहानः दुहानः दोहस्यमयोजकत्वात्कर्तुरुपचारः मत्सरोमदकरः चारु रमणी-
यं पवते क्षरति । किमर्थ हदे हृदयाय हृदयगमनाय ॥२१ ।।
अथ द्वाविंशी-
पर्वखसोमदिव्येषुधामसुसृजानईन्दोकलशेपवित्रुआ।
सीदन्निन्द्रस्यजठरेकनिकदनृभिर्यंतःसूर्यमारोहयोदिवि ॥२२॥
पर्वस्व । सोम । दिव्यपुं । धार्मसु । सृजानः । इन्दो इति ।
कुलरों । पवित्रे ।आ। सीदन् । इन्द्रस्य । जठरें। कनिक्रदत् ।
नृभिः। यतः । सूर्यम् । आ। अरोहयः । दिवि ॥ २२ ॥
हे सोम दिव्येषु धामसु स्थानेषु देवानांसंबन्धिदरेवित्यर्थः तेषु पवस्व क्षर । कीदृशान्
हे इन्दो दीत सोम कटशे पवित्रे आ दशापवित्रे च । आइतिचार्थे । सृजानः सृज्यमानः। भवा-
मिहोपं जुहोति यवागू पचनीतिवदार्थिकः क्रमोवगंतव्यः।किचेन्द्रस्य जठरे सीदन् जठरंगच्छ-
न् कनिक्रदत् शब्दकुर्वन् नृभिर्नेभिर्वविग्भिः यतः परिगृहीतःहुतइत्यर्थः । तथाभूतः सन् दि-
विसर्पमारोहपः मादुर्भूतमकरोः ॥ २२ ॥

·म. ९ अ०५ सू०८६] सममोडका
अथ त्रयोविंशी-
अदिभिःमुतःपवसेपवित्रआँइन्दविन्द्रस्पजठरेष्वाविशन् ।
त्वंनृचक्षाअभवोविचक्षणसोमंगोत्रमड्रोिभ्योरोपं ॥२३॥
अद्रिभिः । सुतः। पवसे । पवित्रै । आ । इन्दो इति । इन्द्रस्य ।
जठरेषु । आधविशन् । त्वम् । नृचक्षाः । अभवः । विचक्षण ।
सोम । गोत्रम् । अहिरःभ्यः। अणोः । अपं ॥ २३ ॥
हे इन्दो सोम अदिभिः ग्रावभिः सुतोभिपुतस्त्वं पवसे क्षरसि पूयसेवा पवित्रे आ दशाप-
विवे।आइतिपूरणः।यद्वा अभिपुतोभवसि पवसेचेति चार्थआकारः । किंकुर्वन् इन्द्रस्य जठरेषु
जठरपदेशेषु आविशन् जठरपदेशायेत्यर्थः। किंच हे विचक्षण विदष्टः सोम वं नृचक्षाः अभवः
नृणां मनुष्याणामनुग्रहेण दृष्टाभवसि । किंच हे सोम त्वं अंगिरोस्योगोत्रं मेघमुदकं क्षारयितुं
पणिभिरपहतानां गवामावरकं पर्वतंवा अपावृणोः ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
त्वांसोमपर्वमानस्वाध्योनुविभासोअमदन्नवस्यवः ।
त्वांपूर्णआभरदिवस्परीन्दोविश्वांभिर्मतिभिःपरिष्कृतम् ॥२४॥
त्वाम् । सोम । पर्वमानम् । सुध्आध्यः । अनु। विप्रासः । अमदन् ।
अवस्यवः । त्वाम् । सुध्पूर्णः । आ। अभरत् । दिवः। परि । इन्दो
इति । विश्वामिः । मतिभिः । पर्रिकृतम् ॥ २४ ॥
हे सोम पवमानं त्वां स्वाध्यः सुमतयः सुकर्माणोवा विमासोविमा मेधाविनः स्तोतारः
अवस्यवोरक्षाकामा अन्वमदन् अनुष्टुवन्ति । हे इन्दो त्वां सुपर्णः श्येन आभरद आहरव दि.
वसरि धुलोकस्योपरि धुलोकादित्यर्थः । कीदृशं त्वां विश्वाभिर्मविभिः सर्वाभिः स्तुविभिः
परिष्कृतमलंकृतं ॥ २४॥
अथ पंचविंशी-
अव्यपुनानपरिवारमिणाहरिनवन्तेअभिसप्तधेनवः ।
अपामुपस्थेअध्यायःकविमुतस्य॒योनामहिपाहेपत ॥२५॥१६॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०३२०१७
अव्ये । पुनानम् । परि । वारे । ऊर्मिणा । हरिम् । नवन्ते । अभि ।
सप्त। धेनवः । अपाम् । उपस्थे । अधि । आयवः । कविम् ।
ऋतस्य । योना । महिषाः । अहेपत ॥२५॥ १६ ॥
अव्ये अविमये वारे वाले दशापवित्रे ऊर्मिणा रसेन परि परितः पुनानं पवमानं हरि
हरितवर्णं सोमं अभिनवन्ते अभिगच्छन्ति सप्तधेनवः प्रीणयिन्यः सप्त गायत्र्यायाःसप्त गंगाया
नयोवा नवते क्षोदते इतिगतिकर्मसुपठितः ।किंच कवित्वां अपामुपस्थे अन्तरिक्षस्योत्संगे
तस्य योना योनौ उदकनामैतत् ऋतंयोनिः ऋतस्ययोनिरिति तन्नामसुपाठाव उदके
महिषाः महान्तआयवोमनुष्याः अध्यहेपत अधिक मेरयन्ति ॥ २५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये पोडशोवर्गः ॥१६॥
अथ पड्विंशी-
इन्दुःपुनानोअतिगाहतेमधोविश्वानिकृण्वन्सुपानियज्यवे ।
गाःकण्वानोनिर्णिजहर्यतःकविरत्योनकोळन्परिवारमपंति ॥२६॥
इन्दुः । पुनानः । अति । गाहते । मधः । विश्वानि । कृण्वन् ।
सुदृपानि । यज्य॑वे । गाः । कृण्वानः । निःनिजम् । हर्यतः।
कविः । अत्यः । न । क्रीळन् । परि । वारम् । अर्पति ॥ २६ ॥
अयमिन्दुः दीमः सोमः पुनानः पूयमानःअतिगाहते अतिक्रम्य गच्छति । मृधः शत्रून् ।
किंकुर्वन् विश्वानि गंतव्यानि सुवानि वैदिकानि दौकिकानिच सुपथानि कण्वन् कुर्वन्
कस्मै यज्यवे यागकरें यजमानाय शवून परिहरन मार्गान सुपथान कुर्वन् कलशं प्रविशती-
त्यर्थः । किंच निनि आत्मीयं रूपं गाः कृण्वानोरसमयान् कुर्वाणइत्यर्थः हर्यतः कान्तः ह-
यंगविकांत्योः औणादिकःअवच् कविः कान्वमशः एवंभूतः सोमः अस्योन अश्वइव कीळ-
न वारं दशापवित्रं पर्यषति परिगच्छति ॥२६॥
अथ सप्तविंशी-
असश्चतःशतधाराअभिश्रियोहरिनवन्तेवताउंदन्युवः।
क्षिपौमृजन्तिपरिगोभिरातंतृतीयपृष्ठेअधिरोचनेदिवः ॥२७॥

·मं०९१०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टकः १८५ असश्चतः । शतधाराः । अभिश्रियः । हरिम् । नवन्ते । अव । नाः। उदन्युः । क्षिपः । मृजन्ति । परि । गोभिः । आटतम् । तृतीयें। पृष्ठे । अधि । रोचने । दिवः ॥ २७ ॥ असश्चतः परस्परमसंगताः शतधाराः अभिश्रियः अभितः सोमंश्रयन्यः ताः मसिद्धाः सूर्यस्य रश्मयो हरि अवनवन्ते गच्छन्ति । उदन्युवः उदकेच्छावत्यः यदा धाराशब्देनात्र सो- मधारा अभिमेताः असश्चतोसंबद्धाः अभिश्रियःअभितोगाः अयंत्यः गोभिः श्रिताः ताः- सिद्धा उदन्युव इन्द्रसंबन्धि वृष्टिकामा हरिमिन्द्रं अवनवन्ते संगच्छन्ते क्षिपोंगुलयोपि गोभिः दीतिपक्षे गोभीरश्मिभिरावृतं सोमधारापक्षे गोभिः पर्यावृतं व्याप्तं सोमं मृजन्ति अवशोधयन्ति। दिव आदित्याद्रोचने रोचमाने यमादित्योरोचयति तस्मिन् तृतीयेपृष्ठे क्षित्यपेक्षायां तृतीयभू- ते धुलोके अधिवसन्तं सोमंमृजन्ति ॥२७॥ अथाष्टाविंशी-- तवमाःप्रजादिव्यस्परेसस्त्वविश्वस्यभुवनस्यराजसि । अथेदंविश्वपवमानतेशेवमिन्दोप्रथमोर्धामधासि ॥२८॥ तवं । इमाः । हजाः। दिव्यस्य । रेतसः । त्वम् । विश्वस्य । भुवनस्य । राजसि । अर्थ । इदम् । विश्वम् । पवमान । ते । व” । त्वम् । इन्दो इति । प्रथमः । धामध्धाः । असि ॥ २८ ॥ तव दिव्यस्य रेतसःसकाशादिमाःमजा उत्पद्यमानाः माणिनउत्पन्नाः । सोमोवैरेनोधाइ- ति श्रुतेः । त्वं विश्वस्य भुवनस्य राजसि ईश्वरोभवसि । अथापिचेदविश्वं हे पवमान से वशे स्वदधीनं वर्तते । हे इन्दो प्रथमोमुख्यस्त्वं धामधाः धानोधर्ता असि भवसि ॥२८॥ अथैकोनाशी- त्वंसमुद्रोअसिविश्वविकवेलवेमाःपञ्चदिशोविधर्मणि । त्वंद्याचपृथिवींचातिजभ्रिषेतवज्योतीपिपवमानसूर्यः ॥ २९ ॥ १. ब्रा० १.८१ २४

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०१८
त्वम् । समुद्रः । असि । विश्ववित् । कवे । तवं । इमाः। पर्छ ।
प्रदिशः। विधर्मणि । त्वम् । द्याम् । च । पृथिवीम् । च । अति ।
जभिषे । तव । ज्योतीपि । पवमान । सूर्यः॥ २९ ॥
हे कवे क्रान्तमज्ञ त्वं यस्मात्समुद्रः वर्षसाधनोपां अनोविश्वविदसि । यद्वा समुद्रोद्रवात्म-
कोसि विश्वविच्चासि । किंच तव विधर्मणि विधारणे इमाः पंचपदिशः मरुधादिशोभवन्ती-
विशेषः। वं यांच दिवं च पृथिवींच अतिजभिपे विधा । हे पवमान सूर्यदिवस्तवज्योती-
पि भाप्याययति ॥२९॥
अथ विंशी-
त्वविरजसोविधर्मणिदेवेभ्यःसोमपवमानपूयसे ।
त्वामुशिजामथुमारभ्णततुभ्येमाविश्वाभुवनानियेमिरे ॥३०॥१७॥
त्वम् । पवित्रै । रजसः । विधर्मणि । देवेभ्यः । सोम।
पवमान ! पूयसे । त्वाम् । उशिजः। प्रथमाः । अगृभ्णत ।
तुभ्यं । इमा । विश्वा । भुवनानि । येमिरे ॥ ३० ॥ १७॥
हे सोम पवमान त्वं रजसोलोकस्य रसस्यवा विधर्मणि विधारके दशापवित्रे देवेश्यः
देवार्थ पूयसे । त्वामुशिजः कामयमाना ऋत्विजः पथमाः मतमामुख्याः अगृणित गृहति ।
तुज्य तुभ्यं इमा इमानि विश्वा सर्वाणि भुवनानि भूवजातानि येमिरे यच्छन्त्यात्मानं ॥३०॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये सप्तदशोवर्गः ।। १७॥
अथैकत्रिंशी-
परेशपत्यतिवारमव्ययंपावनेष्ववचक्रदरिः ।
संधीतयौवावशानाअनूपतशिशुंरिहन्तिमतयःपनिमतम् ॥३१॥
प्रारेशः । एति । अति । वारम् । अव्ययम् । यो । वनेषु ।
अब । चक्रदत् । हरिः । सम् । धीतयः । वावशानाः। अनूपत ।
शिशुम् । रिहन्ति । मतयः। पनिमतम् ॥ ३१ ॥

·मं०९ अ०५सू०८६]
सप्तमोऽष्टकः
रेभःशदयिता । रेशशब्दे । सोमः अव्ययं अविमयं वारं वाले प्रत्येति प्रकर्षणातिग-
च्छति । वृपा सेक्का सोमोवनेषकेषु भवचक्रद भवक्रदत् । हरिहरितवर्णः सोमः। समनूषत
संस्तुवन्नि । के धीवयोध्यातारो वावशाना यागं सोमवाकामयमानाः शिशुं शिशुवसंस्कर्तव्यं
सोपं मतयः स्तुतयोरिहन्ति लिहन्ति स्पृशंति स्वविषयीकुर्वन्तीत्यर्थः । कोदृशं पनिमतं श-
ब्दयंत ॥३१॥
अथ द्वात्रिंशी-
ससूर्यस्परनिमभिःपरिव्यततन्तुंतन्वानस्वितंपाविदे।
नयनृतस्य शिपोनवीयसी पतिर्जनीनामुपयातिनिष्कृतम्॥३२॥
सः। सूर्यस्य । रश्मिभिः। परि । व्यत । तन्तुम् । तन्वानः।
त्रितम् । यथा । विदे। नय॑न् । ऋतस्य । प्रशिर्षः । नवीयसी।
पतिः । जनीनाम् । उप। याति । निःकृतम् ।। ३२ ।।
ससोमः सूर्यस्यरश्मिभिः परिव्यत परिवेष्टयत्यात्मानं । किंकुर्वन् त्रिवृत्तं सर्वनैर्देवैर्यात्रि-
वृतं तंतु यज्ञं नन्वानः विस्तारयन् । यथा विदे जानाति येनपकारेण संपूर्णमयगच्छति तस्मा-
एवं जनीनांपतिः पालकः स्वामी निष्कृतं संस्कृतं पात्र उपयाति गच्छति ॥ ३२॥
अथ त्रयविंशी--
राजासिन्धूनांपवतेपनिर्दिवऋतस्ययातिपथिभिःकनिक्रदत् ।
सहस्रधार परिषिच्यतेहरि.पुनानोवाचंजनपनुपावसुः ॥ ३३॥
राजा । सिन्धूनाम् । पवते । पतिः। दिवः । ऋतस्य॑ । याति।
पथिभिः । कनिक्रदत् । सहस्रधारः । परि । सिच्यते । हरिः।
पुनानः । वाचम् । जनयन् । उपध्वसुः ॥ ३३ ॥
सिन्धूनां नदीनामुड़कानां राजा ईश्वरः दिवः पविः घुलोकस्यस्वामीसोमः पवते पूपते ।
अतस्य यज्ञस्य पथिभिः मार्गः कनिकच्छब्दकुर्वन् याति सहस्रधारोबहुधारायुक्तः सोमोनृ-
भिवृभिः परिषिच्यते पात्रेषु । पुनानः पूयमानोवाचं शब्दं जनयन् उत्सादयन् उपावसुः उप.
गच्छद्धनः परिषिच्यतइति समन्वयः ॥३३॥

·૧૮૮ ऋक्संहितामाण्ये [अ०३ २०१९ अथ चतुर्विंशी- पर्वमानमार्णीविर्धावसिसूरोनचित्रोअव्ययानिपव्यया। गर्भस्तिपूतोनृभिरदिभिःसुतोमुहेवाजायधन्यायधन्वसि ॥३४॥ पर्वमान । महि । अर्णः । वि । धावसि । सूरः। न । चित्रः। अव्ययानि । पय॑या । गर्भस्ति पूतः । नृभिः । अद्रिभिः । सुतः। महे । वाजाय । धन्याय । धन्वसि ॥ ३४ ॥ हे पवमानसोम मयविहूदकं अर्णइत्युदकनाम रसंवा विधावसि गमयसि । धावुग- निशुध्योः । किंच सूरोन चित्रः सूर्यइव चित्रः चायनीयः पूज्यःसन् अव्ययानि अविमयानि पन्यया पात्राणि गच्छसि । किंच गभस्तिपूतोवहुभिरभिशोधितः नृभित्विग्भिः प्रावभिश्च सुतोभिपुतो महेमहते वाजाय संयामायधन्याय धनेष्योहिताय धन्वसि गच्छसि । धन्वतिर्ग- । तिकर्मा ॥ ३४॥ अथ पंचविशी- इपमूर्जंपवमानाभ्यपंसिश्येनोनवमुकलशेपुसीदसि । इन्द्रायमामधोमदःसुतोदिवोविष्टम्मपमोविचक्षणः॥३५॥३८॥ इषम् । ऊर्जम् । पवमान । अभि । अर्पसि । श्ये॒नः । न । वसु । कलशेषु । सीदसि । इन्द्राय । मा । मद्यः । मदः । सुतः । दिवः। विष्टम्भः । उपध्मः । विचक्षणः॥ ३५॥ १८॥ हे पवमान पूयमानसोम इषमन्नं ऊर्ज वलंचायसि । श्येनोन श्येनइव वंसु वननीयेषु कुलायेषु कटशेषु सीदसि निपण्णोभवसि । अथपरोक्षरुतः । इन्द्राय मदा मदकरोमयोमदहेतुः मदोरसः सुतोभिषुतः । कीदृशः दिवोयुलोकस्योपमः उपमीयमानोविष्टंभोविशेषेणस्तंभपिता स्थूणा यथागृह तथा तद्दन विचक्षणोविदृष्टा । स्थूणेवजनाँउपमिदित्युक्तं ॥३५॥ ॥ इति सप्तमस्य तृतीयेष्टादशोवर्गः॥१८॥ । १०सं० १.१.२५ ।

·मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टकः अथ पतिशी- सप्तखसारोअभिमातरःशिशुंनवंजज्ञानंजेन्यविपश्चितम् । अपांगन्धर्वदिव्यचक्षसंसोमविश्वस्यभुवनस्यराजर्से ॥३६॥ सुप्त । स्वारः । अभि । मातरः । शिशुम् । नवम् । जज्ञानम् । जेन्यम् । विपःचितम् । अपाम् । गन्धर्वम् । दिव्यम् । नृचक्षसम् । सोमम् । विश्वस्य । भुवनस्य । राजसै ॥ ३६॥ सप्त सर्पणस्वभावाः सहसंख्याकावा स्वसारः मातरो मातृस्थानीया गंगायमुनाया: शिशु शिशुस्थानीयं अभिगच्छन्तीतिशेषः । स्वकीयैः पयोभिराच्छादयन्तीतिशेषः । कीदृशं शिशु नवं जज्ञानं जायमानं जेन्यं जयशीलंविपश्चितं विद्वांस अपांजनकं तेषांमध्ये वर्तमान वा गंधर्व उदकस्यधातारं दिव्यं दिविभवं नृचक्षसं नृणांदृष्टारंसोमं अभिगच्छन्ति किमर्थ विश्वस्य भुवनस्य राजसे विराजनार्थ ।। ३६ ॥ अथ सप्तविंशी- ईशानइमाभुवनानिवीयसेयुजानइन्दोहरितःसुपण्यः । तास्तेक्षरन्तुमधुमवृतपयस्तवतेसोमतिष्ठन्नुरुष्टयः ।। ३७ ।। ईशानः । हुमा । भुवनानि । वि। ईयसे । युजानः । इन्दो इति । हरितः । सुपुर्यः । ताः । ते । क्षरन्तु । मधुमत् । घृतम् । पर्यः। न । वृते । सोम । तिष्ठन्तु । कुष्टयः॥ ३७॥ हे इन्दो सोम ईशानः सर्वस्य स्वामी त्वं इमा इमानि भुवनानि भूतजातानि वीयसे ग- च्छसि बीगल्यादिषु । किंकुर्वन् हरिनोहरितवर्णः सुपर्णः सुपटनाश्चावाः रथे युजानो योजय- न वाः सुपर्यः ते तव संबन्धिन्यः मधुमत् माधुपितं घृतं दीक्षं पयउदकं क्षरन्तु । हेसोम तव व्रते कर्मणि तिष्ठन्तु रुष्टयोमनुष्या:सर्वे ॥ ३७॥ অথায়িী- त्वंनृचक्षाअसिसोमविश्वतःपर्वमानस्पताविविसि । सनःपवस्ववसुमहिरण्यवहुयंस्मभुवनपुजीवसे ।। ३८।।

·१९० ऋक्संहितामाष्ये [अ०३ २०२० त्वम् । नृचक्षाः। असि । सोम । विश्वतः। पर्वमान । सपन । ता। वि। धावति । सः। नः । पवस्व । वसुमत् । हिरण्यवत् । वयम् । स्याम । भुवनेषु । जीवसे ॥ ३८॥ हे सोम त्वं विश्वतः सर्वतः सर्वेषु भुवनेषु नृचक्षाः नृणांद्रष्टा असि भवसि । हे पवमा- न. वृषभ अपवर्षक ताअपोविधावसि विविधंगच्छसि सत्वं नोस्माकं पवस्व क्षर । किं वसुम- व बहुभिर्वसुभिर्वासकैर्मयादिव्यैर्युक्तं तथा हिरण्यवत् पहुभिहिरण्यैर्युक्तं धनं वयंच वसुभि- हिरण्यैर्युक्ताः भुवनेषु लोकेषु जीवसे जीवितुं प्रभवः स्याम भवेम ॥ ३८॥ अथैकोनचत्वारिंशी- गोवित्पवखवसुविद्धिरण्यविदेतोपाईन्दोभुवनेष्वपितः। त्वंसुवीरौअसिसोमविश्ववित्ताविमाउपगिरेमासते ॥ ३९ ॥ गोवित् । पवस्व । वसुवित् । हिरण्य वित् । रेतःधाः । इन्दो दति । भुवनेषु । अर्पितः । त्वम् । सुध्वीरः । असि । सोम। विश्ववित् । तम् । त्वा । विप्राः। उप । गिरा। इमे। आसते ॥३९॥ हे सोम त्वं पयस्व क्षर । कीदृशः गोवित गवांलंभकः पवित धनस्य लंभकः हिरण्य- विव हिरण्यस्य लंभका रेतोधाः रेतउदकं तस्य धाता ओषधीनां यदा रेतः प्रजननसामर्थ्य तस्य धारपिता भुवनेषु उदकेष्वप्तिः । हे इन्दो सोम त्वं सुवीरः सुवीर्योसि भवसि । विश्व- वित्सर्वस्यवेत्ता तं त्वा वा इमेविप्रागिरास्तुत्याउपासते ॥ ३९ ॥ अथ चत्वारिंशी- उन्मध्वमिर्वननाअतिष्ठिपदपोवसानोमहिमोविर्गाहते। राजापवित्ररथोवाजमारुहत्सहस्रभृष्टिर्जयतिश्रोतहत् ॥४०॥१९॥ उत् । मध्यः। मिः । वननाः । अतिस्थिपत् । अपः । वसानः । महिषः। वि। गाहते । राजा । पवित्ररथः। वार्जम् । आ। अरुहत् । सहस्रशृष्टिः। जयति । श्रवः । बृहत् ॥ ४० ॥१९॥ •

·.
मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टक:
१९१
मध्वः मधुरस्योमरिसः वननाः यननीयावाचः उदतिष्ठिपद उत्थापयति । सोमाभिषव-
काले स्तुतिवाचः प्रवृत्ते । अपोवसान. आच्छादयन् महिषोमहान् विगाहवे पविशति क.
दशं । राजा सोमः पवित्ररथ. दशापवित्र एवरथोयस्य सवथोक्तः तादृशः सोमोवाण संग्राम-
मारहव आरोहति । सहसष्टिः बहुभ्रंशः अपरिमितगमनो बृहच्छ्रवः महदनंजयति अस्म-
दर्थे ।। ४०॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये एकोनविंशोवर्गः॥ १९॥
अथैकचत्वारिंशी-
सभन्दनाउर्दियर्तिजावतीविश्वायुर्विश्वा सुमराअहर्दिवि ।
ब्रह्ममजावयिमश्वपस्त्यंपीतइन्दविन्द्रमस्मभ्ययाचतात् ॥४१॥
सः। भन्दाः । उत् । इयति । प्रजावती. । विश्वआयुः। विश्वाः।
सुभरां । अहं दिवि । ब्रह्म । प्र॒जाव॑त् । रयिम् । अश्वपस्त्यम् ।
पीतः । इन्दो इति । इन्द्रम् । अस्मभ्यम् । याचतात् ॥ ११ ॥
ससोमः विश्वायुः सर्वस्यगन्ता सोमः प्रजापतीः प्रजारूपफलदायः सुभराः
सुष्टु ह्रियमाणा विश्वा. सर्वाभन्दनाः स्तुतीः उदिति उत्कृष्टं प्रेरयति । कस्मिन्काले उच्यते ।
अहदिवि अहोरात्रयोश्च । अथ प्रत्यक्षरुतः । ब्रह्मपरिवृढकर्म प्रजावद प्रजाभियुक्त प्रजाफल-
कमित्यर्थः । यदा बलभनं तच्च प्रजायद मजाद्युपेतं तथा रयिधनं कीदृशं अश्वपस्त्वं व्याप्त-
गृहं तदुभयं हे इन्दो दोतसोम पीत इन्द्रेण पीतस्त्वं त्वमेवेन्द्रमस्मभ्यं याचताव याचस्व ॥४१॥
अथ द्विचत्वारिशी-
सोअग्रेअहाहरिहयतोमदुमचेसाचेतयलेअनुयुनिः।
हाजायातयन्तरीयनरांचशंसुदैव्यंचरिं ॥१२॥
सः। अये। अह्नांम् । हरिः । हर्यतः । मदः । प्र । चेतसा ।
चेतयते । अनु । द्युजि । द्वा । जना । यातयन् । अन्न।
ईयते । नराशंसम् । दैव्य॑म् । च । धीरे ॥४२॥

·१९० ऋक्संहितामाये [अ०३ २०२० त्वम् । नृचक्षाः। असि । सोम । विश्वतः । पर्वमान । पभ । ता। वि। धावसि । सः। नः । पवस्व । वसुंध्मत् । हिरण्यध्वत् । वयम् । स्याम । भुवनेषु । जीवसे ॥ ३८॥ हे सोम त्वं विश्वतः सर्वतः सर्वेषु भुवनेषु नृचक्षाः नृणांद्रष्टा असि भवसि । हे पवमा- न-वृषभ अपांवर्षक ताअपोविधावसि विविधंगच्छसि सत्वं नोस्माकं पवस्व क्षर । किं वसुम- व बहुभिर्षमुभिर्वासकैर्मवादिद्रव्यैर्युक्तं तथा हिरण्यवत् बहुभिहिरण्यैर्युक्तं धनं वयंच वसुभि- हिरण्यैर्युक्ताः भुवनेषु लोकेषु जीवसे जीवितुं प्रभवः स्याम भवेम ॥ ३८॥ अथैकोनचत्वारिंशी- गोवित्तवस्त्रवसुविद्धिरण्यविद्रोपाईन्दोभुवनेष्वपितः । वंसुवीरोअसिसोमविश्ववित्ताविमाउपगिरेमआसते ॥ ३९॥ गोवित् । पवस्व । वसुवित् । हिरण्यदवित् । रेतःधाः । इन्दो इति । भुव॑नेषु । अर्पितः । त्वम् । सुध्वीरः । असि । सोम । विश्ववित् । तम् । त्वा । विप्राः । उप । गिरा। इमे। आसते ॥३९॥ हे सोम त्वं पवस्व क्षर । कीदृशः गोविद गवालंभकः वसुवित धनस्य लंभकः हिरण्य- विव हिरण्यस्प लंभकः रेतोधाः रेतउदकं तस्य धाता ओषधीनां यदा रेतः मजननसामर्थ्य तस्य धारयिता भुवनेषु उदकेष्वपितः । हे इन्दो सोम त्वं सुवीरः सुवीर्योसि भवसि । विश्व- वित्सर्वस्यवेत्ता तं त्वा त्वां इमेविमागिरास्तुत्याउपासते ॥ ३९ ॥ अथ चत्वारिंशी- उन्मध्वमिवननाअतिष्ठिपदपोवसानोमहियोविाहते। राजापवित्ररथोवाजमारुहत्सहस्रभृष्टिजयतिश्रोतहत् ॥४०॥१९॥ उत् । मध्वः । ऊमिः । वननाः । अतिस्थिपत् । अपः । वसानः। महिषः। वि। गाहते । राजा । पवित्रश्रयः। वार्जम् । आ। अरुहत् । सहस्रभृष्टिः । जयति । श्रवः। बृहत् ॥ ४० ॥ १९ ॥ ।

·.
०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टकः
१९१
मध्वः मधुरस्योर्मीरसः वननाः पननीयावाचः उदतिष्ठिपद उत्थापयति । सोमाभिषव-
ले स्तुतिवाचः प्रवृत्तेः । अपोवसानः आच्छादयन् महिपोमहान् विगाहते पविशति क.
राजा सोमः पवित्ररथः दशापवित्र एवरथोयस्य सतथोक्तः तादृशः सोमोवाज संग्राम-
हव आरोहति । सहसष्टिः बहुभ्रंशः अपरिमितगमनो बृहच्छ्वः महदनंजयति अस्स-
॥४०॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये एकोनविंशोवर्गः ॥१९॥
अथैकचत्वारिंशी-
सभन्दनाउदियर्तिजावतीविश्वायुर्विश्वा:सुभराअदिवि ।
ब्रह्ममजावद्रयिमवपस्त्यंपीतईन्दविन्द्रमस्मभ्ययाचतात् ॥४१॥
सः। अन्दनाः । उत् । इयति । प्रजावतीः। विश्वआयुः। विश्वाः।
सुभराः। अहादिवि । ब्रह्म । प्रजावत् । रयिम् । अश्वपत्यम् ।
पीतः। इन्दो इति । इन्द्रम् । अस्मभ्यम् । याचतात् ॥ ११ ॥
ससोमः- विश्वायुः सर्वस्पगन्ता सोमः प्रजावतीः मजारूपफलदायः सुभराः
- ह्रियमाणा विश्वाः सर्वाभन्दनाः स्तुतीः उदिति उत्कृष्टं प्रेरयति । कस्सिन्काले उच्यते।
नहदिवि अहोरात्रयोश्च । अथ प्रत्यक्षरुतः । ब्रलपरिवृढंकर्म मजावद मजाभियुक्त मजाफल-
मित्यर्थः । यद्दा बलअन्नं तच मजायद मजाद्युपेतं तथा रविंधन कीदृशं अश्वपस्त्यं व्याप्त-
यहं तदुभयं हे इन्दो दोमसोम पीत इन्द्रेण पीतस्त्वं त्वमेवेन्द्रमस्सायं याचताव याचस्व ॥४१॥
अथ द्विचत्वारिंशी-
सोअग्रेअहाहरिहर्युतोमदःप्रचेतसाचेतयनेअनुयुनिः।
दाजनापातयन्तरीयनराचशंसुदैन्यंचरि ॥ १२ ॥
सः। अमे। अाम् । हरिः । हर्यतः । मदः । । चेतसा।
चेतयते । अन् । युनिः। द्वा । जना । यातयन् । अन्नः।
ईयते । नराशंसम् । च । दैव्य॑म् । च । धरि ॥४२॥

·। १९२ ऋक्संहिताभाप्ये [अ०३२०२१ ससोमोये सर्वेषां संमुखं चेतसा माणिनां चेतनेनसह अह्रां युभिर्दीतिभिः अनुमचेतयते अनुमज्ञापयते यद्वा अह्राममे अप्रभामे प्रातरित्यर्थः स्वातॄणां चेतना प्रज्ञानेन द्युभिर्दीनिभिः स्तुतिभिश्चानु प्रचेतयते । कीदृशः सहरिहरितवर्णः हर्यतः कान्तः मदोमदकरः । किंच द्वाजना द्वौजनी स्तोतारं यष्टारंच याचयन् मापयन् स्वविहितेनकर्मणा लौकिकवैदिको द्वौजनौ द्रष्टव्यौ एवंकुर्वनन्तावापृथिव्योमध्ये ईयते गच्छति । ईगती । किंकुर्वन् नराशंसैः नरैः शं- सनीय मानुषमित्यर्थः दैव्यंचोभयविधं धनं धर्तरि धारके यजमाने प्रेरयनिविशेषः ॥ १२ ॥ अथ विचत्वारिंशी- अञ्जतेन्यंअसमञ्जतेकरिहन्तिमधुनाभ्यंजते । सिन्धौरुच्छ्ासेप॒तय॑न्तमुक्षणहिरण्यपावाःपशुासुगृभ्णते॥४॥ अञ्जते । वि । अञ्जते । सम् । अञ्जते । कर्तुम् । रिहन्ति । मधुना । अभि । अञ्जते । सिन्धोः । उत्श्वासे । पतय॑न्तम् । उक्षणम् । हिरण्यपावाः। पशुम् । आसु । गृभ्णते ॥ ४३ ॥ सोममृत्विजः अंजते गोभिः तथा व्यंजते विविधमञ्जन्ति समंजते सम्यगंजन्ति स्तुत्यर्थ- त्वादपुनरुक्तिः । वथा ऋतुं बलकर्तारं रिहन्ति लिहन्ति आस्वादयन्ति देवाः तथा पुनर्मधुना ग- व्येन अयंजते तमेव सोमं सिंघोरुदकस्यरसस्याधारभूते उच्छासे उच्छ्रितदेशे पतयन्तं ग- छन्तं पतुगतावित्यस्मात्स्वार्थेणिचि वृद्धभावश्चान्दुसः उक्षणं सेक्तारं हिरण्यपावाः हिरण्येन पुनन्तः पशु द्रटारं । पशुः पश्यतेरितिनिरुक्तं । आसु वसतीवरीषु गृष्णवे गृह्णन्ति ॥ ४३ ॥ अथ चतुश्चत्वारिंशी- विपश्चितेपर्वमानायगायतमहीनधारात्यन्धोअर्पति । अहिर्नामनिसर्पतित्वमोनकोळंनसहपाहरिः॥४४॥ विपःचिते । पर्वमानाय । गायत । मही । न । धारा । अति । अन्धः । अर्षति । आर्हिः। न । जूर्णाम् । अति । सर्पति । त्वचम् । अत्यः। न । क्रीळन् । असरत् । रपा । हरिः॥४४॥ । १नि० ३. १६.

·।
मं०९ अ०५ सू०८६] सप्तमोऽष्टकः
१९३
हे ऋत्विजः विपश्चिते मेधाविने पवमानाय पूयमानाय गायव स्तुतिकुरुत । सच विपश्चि-
सोमः महीनधारा महतीवर्षधारेव अन्धोन्नरसात्मकं अत्यति अहिर्न अहिरिव जूर्णा जीर्णी
त्वचमतिसर्पति अतिमुंचति अभिषवादिकर्मणा त्वचमुंचतीत्यर्थः। वदतिसर्पति धारा दशाप-
वित्राव अत्योन अश्वइव कोळन् असरद सरति गच्छति द्रोणकलशं । वृषा वर्षकः कामानां
हरि हरितवोरसः ॥ ४४ ॥
अथ पञ्चचत्वारिंशी-
अग्रेगोराजाप्यस्तविष्यतेविमानोअहांभुवनेष्वर्पितः।
हरित ःसुदृशीकोअर्णवोज्योतीरथ पवतेरायओक्यः ॥४५॥२०॥
अयेगः । राजा । अप्यः । तविष्यते । विमानः । अह्वाम् ।
भुवनेषु । अर्पितः। हरिः। घृतस्नुः । सुध्दशीकः । अर्णवः ।
ज्योतिःहरथः। पवते । राये। ओक्यः॥ ४५ ॥२०॥
अग्रेगः अग्रेगन्ता राजा राजमानः अप्पः अप्सुसंस्कृतः सोमः तविष्यते स्तूयते पोहां
दिनानां विमानो विमाना। चन्द्रकलाह्रासवृद्धधीनत्वादहर्व्यवहारस्य भुवनेदकेषु वसवीवरी-
संबंधिष्वर्पितः स्थापितः सराजा नविष्यते । किंच हरिहरितवर्णः घृतस्नुः प्रसृतोदकः सुदृशी-
कः शोभनदर्शनः अर्णवः उदकवान अर्णइत्युदकनाम | ज्योतीरथः ज्योतिर्मयरथः राये ध-
नस्य पापयिता ओक्यः ओकइतिनिवासनाम तस्यहितः एतादृशः सोमः पवते गच्छति ॥४५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये विंशोवर्गः ॥२०॥
अथ पट्चत्वारिंशी-
असर्जिस्कम्मोदिवउद्यतोमदःपरित्रिधातुर्मुवनान्यति ।
अंशुंरिहन्तिमतयःपनिमतंगिरायदिनिर्णिमृग्मिणोययुः॥४६॥
अर्जि। स्कम्भः। दिवः। उत्ध्यतः । मदः । परि । धातुः ।
भुवनानि । अर्पति । अंशुम् । रिहन्ति । मतयः। पनिमतम् । गिरा।
यदि । निःनिजम् । ऋग्मिणः । ययुः॥१६॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३२०२२ दिवोद्युलोकस्य स्कंभः स्कंभयिता धारक उद्यतः मदः मादकः सोमः असजि सृज्यते अभिपूयतेइत्यर्थः । किंच विधातुः द्रोणलकशाधवनीयपूतभदाख्यालयोधातवोयस्य सतथोक्तः तादृशोभुवनानि उदकानि पर्यपैति गच्छति अंशुं सोमं पनिमतं शब्दायमानं मतयः पूजकारि- हन्ति लिहंति आस्वादयन्ति कदा यदि यदा निनिजं निर्निक्तं यदा निर्निगितिरूपनाम रूपव. न्तमित्यर्थः तं ऋग्मिणः स्तोतारोगिरास्तुत्या ययुर्गच्छन्ति तदा ॥ ४६॥ अथ सप्तचत्वारिंशी- प्रतेधाराअत्यानिमेयःपुनानस्यसंपतोयलिरहयः । यद्गोभिरिन्दोचम्वोःसमज्यसआसुवानःसोमकलशेपुसीदसि ॥४७॥ पाते । धाराः । अति । अण्वानि । मेयः । पुनानस्य । सम्ध्यतः । यन्ति । रहयः । यत् । गोभिः । इन्दो इति । चुम्योः । सम् अज्यसै । आ । सुवानः । सोम। कलशेषु । सीदसि ॥४७॥ पुनानस्य पूयमानस्य ते तव संयतः संगृह्यमाणाः रंहयोरहणस्वभावा धाराः मेष्यःभ- पवानि अणूनि लोमानि प्रतियन्ति अतिक्रम्यगच्छन्ति हे इन्दो सोम यद्यदा गोभिरुदकैः चम्वोः अधिषवणफटकयोरुपरि समज्यते तदानी हे सोम सुवानः सूयमानस्त्वं कलशेष्वा- सीदसि ॥४७॥ अथाटाचत्वारिंशी- पर्वस्वसोमकतुविन्न उक्थ्योव्योवारेपरिधामधुमियम् । जहिविश्वविक्षसइन्दोअत्रिोटहदमविदर्थेसुवीरा॥४॥२१॥ पर्वस्व । सोम । ऋतुवित् । नः । उक्थ्यः। अव्यः । वारे । परि । धाव । मधु । प्रियम् । जहि । विश्वा॑न् । रक्षसः । इन्दो इति । अत्रिणः । बृहत् । वदेम । विदर्थे । सुध्वीराः ॥ ४८ ॥२१ ।। हे सोम नोस्माकं ऋतुविद कर्मज्ञःस्तुतिजइत्यर्थः उक्थ्यः स्तुत्यः यतः स्तुत्यः अवक- विदित्यभिमायः ईदृशस्त्वं नोस्माकं यागाय पवस्व सब रसं अव्योपारे दशापवित्रे पियं

·मं०९ अ०५ सू०८७] सप्तमोऽष्टकः
मधु परिधाव परिक्षर हे इन्दो दीत सोम अविणो भक्षकान् विश्वान रक्षसोजहि सुवीराः सुपु-
जावयं विदथे यज्ञे बृहन्महद्धनं वदेम उच्चारयेम याचेमेत्यर्थः । यता मभूतं स्तोत्रं वदेम ॥४८॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये एकविंशोवर्गः ॥२१॥
प्रतुद्रवेतिनवचं द्वितीयंसूक्तं काव्यस्योशनसआ अनादेशपरिभाषया त्रैष्टुभ पवमान-
सोमदेवनाकं । तथाचानुकान्त-पतुनवोशनाइति । जागतमूर्ध्न मागुशनसइतिवचनानगरपधि-
कारोनिवृत्तः । गतोविनियोगः।
तत्र प्रथमा-
प्रतुवपरिकोशनिपीनृभिःपुनानोअभिवाजमर्प।
अश्वनत्वावाजिनमर्जयन्तोच्छाबहीरेशनाभिनयन्ति ॥ १॥
प्र । तु । द्रव । परि । कोशम् । नि । सीद । नृभिः। पुनानः।
अभिवाजम् । अर्प। अश्वम् । न । त्वा । वाजिनम् ।
मर्जयन्तः । अच्छ। बहिः । रशनाभिः । नयन्ति ।। १ ।।
हे सोम तु क्षिप्रं पद्रव गच्छ गत्वाच कोशं द्रोणकटशं परिनिपीद निषण्णोभव । नृभि-
नेभिः पुनानः प्यमानः वाजमन्नं यजमानार्थ उद्दिश्याश्यप अभिगच्छ । वाजिनं बलवन्त-
मश्वन अश्वमिव तं यथा मार्जयन्ति तद्वद्वाजिनं त्वां मर्जयन्तः मार्जपन्नः शोधयन्वोपहिर्यज्ञ-
पति रशनाभीरशनापदायनाभिरंगुलिभिनयन्ति अध्वर्युममुखाः ॥१॥
अथ द्वितीया-
स्वायुधःपक्तेदेवदन्दुरशस्तिहाटजनरक्षमाणः ।
पितादेवानाजनितासुदौविष्टुम्मोदिवोधरुण पृथिव्याः॥२॥
सुदृआयुधः । पवते । देवः । इन्दुः । अशस्तिहा।
सृजनम् । रक्षमाणः। पिता । देवानाम् । जनिता।
सुध्दक्षाः । विष्टम्भः । दिवः । धुरुर्णः । पृथिव्याः॥ २ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३ २०२३ स्वायुधः शोभनायुधः इन्दुः सोमोदेवः पवते । सचदेवोशस्तिहा रक्षोहा वृजनं उपद्रवं रक्ष- माणः पिता पालकोदेवानां तथा ननिताउत्सादकः । सुदक्षः सुबलः दिवोविष्टंभः विशेषेणस्तं- भयिता पृथिव्याश्च धरुणोधारकः एवं महानुभावः पवते ॥ २ ॥ अथ तृतीया- - . ऋषिर्विनःपुरएताजनानामृभु/रशनाकाव्येन । सर्चिद्विवेदनिहित्यदासामपीच्यं गुह्यंनामगोनाम् ॥३॥ ऋषिः । विप्रः । पुरः एता । जनानाम् । ऋभुः। धीरः । उशना । काव्येन । सः । चित् । विवेद । निहितम् । यत् । आसाम् । अपीच्य॑म् । गुह्यम् । नाम । गोनाम् ॥ ३॥ ऋपिरतीन्द्रियदृष्टा विमोमेधावी पुरएता पुरतोगन्ता जनानां मनुष्याणां कभुः उरुभास- मानः धीरोधीमान उशना एतन्नामापिः यः सचिव सएव काव्येन कवित्वेन स्तोत्रेण विवेद लभवे । किं यदासां गोनां गवां अपीच्यंअंतर्हितनामत अंतर्हिवं गुह्यं गोपनीयं नाम नामक- मुदकं पयोरक्षणं निहित स्थापितं लभतइत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- एपस्यतेमधुमाइन्सोमोरपाटष्णेपरिपवित्रैअक्षाः । सहस्रसाःर्शतसाभूरिदावशिश्वत्तमंबर्हिरावाज्यस्थात् ॥ ४ ॥ एपः। स्यः। ते । मधुमान् । इन्द्र । सोमः । टपा । कृष्णे परि । पवित्रै । अक्षारिति । सहस्रश्साः । शतसाः। भूरिध्दावा । शश्वस्तमम् । वर्हिः । आ।वाजी। अस्थात् ॥ ४ ॥ हे इन्द्र वृष्णे वर्षकाय ते तुभ्यं एपस्पः ससोमोमधुमान् माधुर्योपतोवृपा वर्षक: पवित्र पर्यक्षाः परिक्षरति क्षरते डिरूपं । सएव सहस्रसाः सहस्रसंख्याधनस्यदाता शतसाः शत- संख्याकस्प दाता भूरिदावा नतोपि भरेदाता वाजी बलवान शश्वत्तमं नित्यं पहियज्ञं आ अ. स्थाव माविष्ठति ॥४॥ ।

·.
मं०९ अ०५ सू०८७]
ससमोऽष्टकः
अथ पंचमी
एतेसोमाअभिगव्यासहलामहेवाजायामृतायश्रवांसि ।
पवित्रंभिःपर्वमानाअसमञ्वस्यवोन तनाजोअत्य॥५॥२२॥
एते । सोमाः । अभि । गव्या । सहस्रा । महे । वाजाय।
अमृताय । अवांसि । पवित्रभिः । पर्वमानाः । असृग्रन् ।
अवस्यवः ।न। पृतनाजः । अत्याः ॥ ५ ॥ २२ ॥
एतेसोमाः गव्या गव्यानि सहला सहस्राणि अवांस्यन्नानि आशिरलक्षणानि लक्षीक-
त्य पवित्रेभिः पवित्रच्छिद्रेः पवमानाः पूयमानाः महे महते वाजायानाय अमृताय अमृतत्वाय
अन्यस्मन् सृज्यन्ते । किमिच्छवः अवस्पदः अन्नेच्छवः पृतनाजः सेनाजेतारःअत्यान अ-
श्वाइव ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥
अथ षष्ठी-
परिहिष्मापुरुहूनोजनानांविश्वासरझोजनापूयमानः ।
अथार्भरश्वेनभृतप्रपासिरपितुआनोअभिवाजमपं ॥ ६ ॥
परि । हि । स्म । पुरुहूतः । जनानाम् । विश्वा असरत् ।
भोजना। पूयमानः। अर्थ । आ। भर । श्येनभृत । प्रयासि ।
रयिम्। नुऑनः अभि । वाम् । अर्प॥६॥
अयं पर्यसरत परिसरवि जनानां अर्धाप । विश्वा सर्वाणि भोजना भोजनानि अन्ना-
नि धनानिवा । कीदृशः पुरुहूतः बहुभिराहूनः पूयमानः शोभ्यमानः । अथपत्यक्षरकः अपे-
दानी हे श्येनशन श्येनेनाहत सोम व प्रयास्यन्नानि आर आहर राप धनं तुंगानः ददानः
वाजमानरसं अश्पर्ष अभिगच्छ ॥६॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०३१०२४ अथ सप्तमी- । एपसुवानःपरिसोमपवित्रेसर्गानसृष्टोअदधावदा । निग्मेशिशानोमहिषोनशृद्धेगागन्यभिशूरोनसत्वा ॥७॥ एषः । सुवानः। परि । सोमः । पवित्र । सर्गः। न । सृष्टः । अदधावत् । अर्वा । तिग्मे इति । शिशानः । महिपः।न। शृझे इति । गाः। गन्यन् । अनि । शूरः । न । सत्वा ॥७॥ एपसुवानः सूयमानः अर्वा अरणकुशलः सोमः सर्गोनसृष्टः विसृष्टोश्वइव पवित्रे पर्य- दधावव परिधावति । किंच तिग्मे वीक्ष्णे भंगे शिशानः तीक्ष्णीकुर्वन् महिषोन महान् महिषा- ख्योगइव । तथान्यदृष्टान्तः-गा गन्यन् प्रभूतागाइच्छन् शूरोन शूरइव एती महिपशूरौ यथा प्रतियुद्धौ शीघं धावतः तद्वत् सत्वा सदनशीलोयं अभिगच्छतीतिशेषः॥७॥ अथाष्टमी- पाययौपरमादन्तरदेकूचित्सतीसवैगाविवेद । दिवोनविद्युत्स्तनयन्त्यत्रैःसोमस्यतेपवतइन्द्रधारा ॥८॥ एपा । आ। ययौ। परमात् । अन्तः। अद्रेः । कूचित् । सतीः । ऊर्वे । गाः । विवेद । दिवः । न । विद्युत् । स्तनयन्ती । अझैः । सोमस्य । ते। पवते । इन्द्र । धारां ॥ ८॥ एषा सोमधारा परमाव उच्छ्रिताव स्थानात ययौ जगाम पावं तयामाप्तव्यंदेशवा । किंच अः पणीनां निवासस्थानस्य पर्वतस्यान्तः कूचित क्वचिव कुत्रचिढे ऊर्वे देशे सतीः वर्तमा- नाः पणिभिरसहनाः गाः विवेदटन्धवती । यत्र पणयोगाअपहत्यस्थापितवन्तः सदेशऊर्वः । ऊगन्ययहिगृणानइति हिमंत्रान्तरं । दिवोनविद्युत दिवःसकाशादिपुदिव स्तनयन्ती शब्द- यन्ती विद्युविशेष्यते अभैः परितेविशेषः सायथाशब्दंकरोवि तद्वच्छब्दं कुर्वन्ती सोमस्य सं- बन्धिनी सेपं धारा हे इन्द्र ते लदर्थ त्वत्पानाय पवते पूयते क्षरति वा ॥ ८॥ १० सं० १.६.१.।

·मं०९ अ०५ सू०८८] सप्तमोऽएकः
अथ नवमी-
तस्मराशिंपरियासिगोनामिन्द्रेणसोमसर/पुनानः ।
पूर्वीरिपोरहतीजीरदानोशिक्षाशचीवस्तवताउँपष्टुत् ॥ ९ ॥ २३॥
उत। स्म । राशिम् । परि। यासि । गोनाम् । इन्द्रेण । सोम ।
सध्रथम् । पुनानः । पूर्वीः । इपः। बृहतीः । जीरदानो इति
जीरदानो। शिक्ष। शचीध्वः । तव । ताः । उपस्तुत् ॥ ९॥२३॥
उतस्म अपिच खलु हेसोम पुनानः पूयमानोगोनां गवांराशिसमूह पणिभिरपहतं परि-
पासि परिगच्छसि । कथंभूतःसन उच्यते इन्द्रेणसह रथमेकमेवरथं आस्थाय । हे जीरदानो
क्षिपदानसोम उपस्तुत् उपस्तूयमानस्त्वं पूर्वितीः बृहतीमहतीरिषः उक्तलक्षणान्यनानि शिक्षा
देहि । हेशचीवः अन्नवन् ताइपलवस्वभूता इतिशेषः ॥ ९ ॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये त्रयोविंशोवर्गः ॥२३ ॥
अयं सोमइत्पष्ट तृतीयंसूक्तं ऋष्यायाःपूर्ववत् । अयं सोमोष्टावित्यनुकान्तं । गतोषि-
नियोगः।
तत्र पथमा-
-
अयंसोमइन्द्रतुभ्यं सुन्वेतुभ्यंपवतत्वमस्यपाहि ।
त्वंयंचपेत्ववपइन्दुमदापयुज्यायसोमम् ॥ १॥
अयम् । सोमः । इन्द्र । तुभ्यम् । सुन्वे । तुभ्यम् । पवते । त्वम् ।
अस्य । पाहि । त्वम् । ह । यम् । चक्रपे । त्वम् । वटपे।
इन्दुम् । मदाय । युज्याय। सोमम् ॥ १॥
हे इंदअयं सोमा ताप त्वदर्थ सुन्वे सय सुनोतेः कर्मार्थ रहि लोपस्तआत्मनेपदेवि-
वि स्टोपः तु स्वदर्थमेव पवते प्यते त्वंचास्प अमुंपाहि पिप त्वंह य इंदु सोमं पपे करोषि
वंच सं पवृषे वृतवानसि किमर्थ मदाय युज्याप सहापाप सोमं इन्द्राय पटकरत्ताव सहाय-
इतिमसिदं यमेवंकरोपित्वं पाहीतिसमन्वपः ॥ १॥

·P1026
२००
ऋक्संहितामाण्ये
[अ०३१०२४
अथ द्वितीया-
।
सईरथोन रिपायोजिमहापुरुणिसातयेव नि ।
आदींविधानहुष्पाणिजाताखेतावनऊनिवन्त ॥ २ ॥
सः। ईम् । रथः । न । अरिपाट् । अयोजि । महः । पुरूणि ।
सातये । वसूनि । आत् । ईम् । विश्वा । नहुण्याणि।
जाता । स्वः साता । वने । ऊर्ध्वा । नवन्त ॥ २ ॥
सई सोयं सोमः भुरिषाट् भूरिभारस्यसोढा रथोन रथइव भुरिपाट् प्रभूतस्य भारस्य
सोढा अपोजि युज्यते । कीदृशः समहोमहान् किमर्थमयोजि पुरूणि बहूनि वसूनि धनानि
सातयेस्मयंदातुं । आदीयोगानंतरं विश्वा विश्वानि सर्वाणि नहुष्पाणि नहुषोमनुष्यास्वे-
पां संबंधीनि जाता जानानि अस्मविरोधीनि ऊर्चा उन्मुखानि वने वननोये स्वर्षाता स्वर्षाती
संग्रामनामैतद स्वर्गलाभयुक्त । संग्रामे नवंत गच्छन्तु । नवनिर्गतिकर्मा यदा सोमं संग्रामे
युद्धाधिनः संगच्छन्ति ॥ २॥
अथ तृतीया-
वायुर्नयोनियुत्वॉदृष्टयामानासत्येवहवआशभविष्ठः।
विश्ववारोदविणोदाइवत्मन्पूपेक्धीजनोसिसोम ॥ ३ ॥
वायुः । न । यः। नियुत्वान् । इष्टध्यामा । नासत्याइव ।
हवै। आ । शमविष्ठः । विश्वध्वारः। द्रविणोदाः देव ।
स्मन् । पूपाध्दव । धीजवनः। असि । सोम॥ ३ ॥
यः सोमोनियुत्वान् नियुतोवायोरश्वाः वद्वान् वायुर्न वायुरिख इष्टयामा इष्टगमनः । ना-
सत्येव अश्विनाविव हवे हवंमाह्वानमाकर्ण्य आसर्वतः शंभविष्ठः सुखस्वभावयिततमः द्रवि-
गोदादेव स्मन् आमनि विश्ववारोविश्वैर्वरणीयोभवति वद्दविश्ववारोसि । पूपेवपोषकः सविते.
वीजपनोवेगोसि । यदा कर्मणांपवर्तपितासि हे सोम ॥ ३ ॥

·। मं०९ अ०५ सू०८८) सप्तमोऽएकः 25019 २०१ अथ चतुर्थी- इन्द्रोनयोमहाकर्माणिचनिहन्तात्राणामसिसोमपूर्मित् । पैदोनहित्वमहिनामोहन्ताविश्वस्यासिसोमदस्योः ॥ ४ ॥ इन्द्रः । न ! यः । महा । कर्माणि । चकिः । हन्ता । वृत्राणाम् । असि । सोम । पूभित् । पैदः। न । हि । त्वम् । अहि नानाम् । हुन्ता । विश्वस्य । असि । सोम । दस्योः ॥ ४ ॥ इन्द्रोन इन्द्रइव यस्त्वं महा महान्ति कर्माणि चक्रिः नाच्छील्येन करोपि सत्वं हेसोम वृ. वाणां शभ्रूणां हन्तासि भवसि वथा पूर्भिक पुरांभेचासि । किंच पैदोनहि अन्वश्वखलु महिनामा हन्ताभवसि । आगत्यहन्तीत्यहिः तन्नामकानामित्यर्थः । न केवलंतेषामेव अपितु विश्व- स्यापि सर्वस्यापि दस्योः उपक्षपयिनुः शत्रोहन्तासि ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- अग्निर्नयोवनआसृज्यमांनोटापाजासिरुणुतेनुदीपु । जनोनयुवामहतउपदिरियलिसोमःपव॑मानर्मिम् ॥५॥ अग्निः। न । यः । वने । आ। सृज्यमानः । यथा । पाजांसि । कृणुते । नदीपुं । जनः।न। युवा । महतः । उपब्दिः । इयति । सोमः । पर्वमानः । मिम् ॥ ५ ॥ अमिन अग्निरिव यः सोमोवने अरण्ये आसृज्यमानः वनसंवन्धी अमिः यथा रटानि कुरुते एवंयः सोमोवृपा अनायासेन नदीप्वान्तरिक्षाणि पानांसि कृणुते कुरुते । किंच युवा युद्धस्यकता ननोन शूरो मनुष्यइन महतः शत्रोरुपन्दिः बाहामैतद शब्दयितासन् पवमानः पूयमानः सोमः जाम प्रवृद्ध रसमिपति प्रेरयति ॥ ५॥ अथ पष्ठी- एतेसोमाअतिवाराण्यव्यादिव्यानकोशांसोअश्रवाः । बासमुहसिन्धबोननीची:मुतासोअभिकलशाँअस्मन् ॥ ६॥ २६ ·ऋक्संहितामाप्ये [अ०३३०२५ एते । सोमाः । अति । वाराणि । अव्या । दिव्याः।न। कोशांसः। अभ्रवः । वृथा । समुद्रम् । सिन्धवः । न । नीचीः । सुतासः। अभि । कलशान् । अयन् ॥ ६ ॥ एवे पूयमानाः सोमाः अव्या अविमयानि वाराणि वालानि अतिगच्छन्तीतिशेषः । तत्र दृष्टान्तः-दिव्यान कोशासः दिविभवाः कोशाः आपइव नाविशेष्यन्ते अभवः अत्रैर्वृष्यमा- णाः। किंच वृथा अनायासेन समुद्रं सिंधवोन नद्यइव नीचीः नीचीनायाः सुतासोभिपुताः सोमाः कलशानभ्यस्मन् अभिगच्छन्ति ॥६॥ अथ सममी- शुप्मीशर्षोनमारुतंपवखानमिशस्ताव्यिायाविट् । आपोनमसुमतिर्भवानःसहस्राप्साःपृतनापाण्नयज्ञः ॥७॥ शुष्मी । शर्धः । न । मारुतम् । पवस्व । अनभिशस्ता । दिव्या । या । विट् । आपः । न । मखु । सुहमतिः । भव । नः । सहस्र अप्साः । पृतनापाट् । न । यज्ञः ॥ ७ ॥ हे सोम शुष्मी शुष्मं बलं शोषणाव बलवांस्त्वं मारुतं शङ्खन मरुतां बलमिव पवस्व ! तबदृष्टान्तमेवस्पष्टयति-यथा दिव्याविद् प्रजा अनभिशस्ता अभिशासोनिंदा अनिदिवा पव- ते । मरुतोवैदेवानांविशईतिहिनालणं । फिंच आपोन उदकानीव मक्षु क्षिम पवमानस्त्वं सुम- तिर्भव नोस्माकं । किंच सहस्राप्साः अप्सइतिरूपनाम बहुरूपस्त्वं पृतनापाट्न पृतनानामभि- भवितेन्द्रइव यज्ञो यष्टव्योभवसीति ॥ ७॥ अथाष्टमी- राज्ञोनुतेवरुणस्यतानिवृहमीरंतवसोमधाम । शुचिष्टमंसिप्रियोनमित्रोदक्षाय्योअयुमेवासिसोम ॥ ८॥२४॥ राज्ञः। नु ते । वरुणस्य । वृतानि । बृहत् । गभीरम् । तव। सोम.। धाम । शुचिः । त्वम् । असि । प्रियः। न । मित्रः। दक्षाय्यः । अर्यमाध्देव ! असि । सोम ॥ ८ ॥ २४ ॥ १ऐ० बा.१.९.. । ।

·मं०९ अ०५सू०८९] सप्तमोऽष्टक: हे सोप वरुणस्य पारकस्य राज्ञः ते तव व्रतानि कमांणि नुक्षिम फरोपीतिशेषः। हे सोम तव धाम जास्थानं बृहन्महव गभीरंच मियोन मित्रइस त्वं शुचिर्दीप्तः शुद्धोवासि अ. यमेव अर्यमादेवइव त्वं दक्षाय्योसि ॥ ८॥ इति सप्तमस्य तृतीये चतुर्विंशोवर्गः ॥२४॥ पोस्एपहिरिवि राम.चतुर्थसूक्तं ऋष्यायाःपूर्ववव । मोस्यसमेत्यनुकान्तं । गोविनियोगः तत्र प्रथमा- प्रोस्यवह्निःपथ्याभिरस्यान्दिवोनदृष्टिःपर्वमानोअक्षाः । सहस्रधारोअसदन्यस्मेमातुरुपस्थेवनआचसोमः ॥ १ ॥ प्रो इति । स्यः । वह्निः। पाभिः । अस्यान् । दिवः । न । दृष्टिः । पव॑मानः। अक्षारिति । सहस्रधारः। असदत् । नि । अस्मे इति । मातुः। उपस्थे । वने । आ। च । सोमः॥१॥ म उ इति निपातद्वयसमुदायएकोनिपातः । मो अस्पान् प्रस्यन्दते स्यः सवतिः योढा पथ्याभिः यज्ञमार्गः दिवोनवृष्टिः दिवः सकाशाव वृष्टिरिव पवमानःसन् अक्षाः व्यामोपि । सोयंसोमः सहस्रधारोबहुधारःसन् अस्मे अस्मासु न्यसदद निसीदति मातुः दशापवित्रस्य उ- पस्थे धुलोकस्यवा उपस्थे अथवा बने सोमः आनिपीदति ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- राजासिन्धूनामवसिष्टवासऋतस्यनावमारुहुदाजप्टाम् । अप्मुद्रप्सोवारधेश्येनजूनोदुहईपितादुईपितुर्जाम् ॥ २ ॥ राजा । सिन्धूनाम् । अवसिष्ट । वासः। ऋतस्य । नावम् । आ। अरुहत् । रजिष्ठाम् । अप्सु । ट्रॅप्सः । वृधे । श्येनजूतः । दुहे । ईम् । पिता । दुहे। ईम् । पितुः । जाम् ॥ २ ॥ अयं रानी सोमःसिंधूनामुदकानां क्षीरादिस्पंदिनीनां गांवासो पसनस्थानीयं श्रीरा- ख्यं अयणद्रव्यं अवसिष्ट आच्छादयति तथाकृत्वा रजिष्ठां जुतरां तस्य यज्ञस्य नावमा- रुहत आरोहति । सद्प्सः सोमरसः श्येनजूतः श्येनेनापरतोरसोप्सुवसतीवरीपु ववृधे वर्धते । ई तमिमं पितुः पालकाव पितृस्थानीयात् धुलोका जां जातमपत्यं सोमं ईसयं पितापाटको -

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०३ २०२५
लोकोदुहे दोग्धिरसं । तथा अध्ययुरपि दुहेदोग्धि अथवोक्तलक्षणमेव सोम पिता पालकः स्वा-
मी यजमानोदोग्धि फलं । तथा दुहे अध्वर्युरपि रसंदुहे। यहा दुहुई मिति पुनरुक्तिरादरा॥२॥
अथ तृतीया-
सिंहनसन्तुमचौअयासंहरिमरुपंदिवोअस्यपतिम् ।
शरोयुत्सुप्रथमःपृच्छतेगाअस्य॒चक्षापरिपात्युक्षा ।। ३॥
सिंहम् । नसन्त । मध्वः । अयासम् । हरिम् । अरुपम् । दिवः ।
अस्य । पतिम् । शूरः। युत्सु । प्रथमः। पृच्छते । गाः।
अस्य । चक्षसा । परि पाति । उक्षा ॥ ३ ॥
सिंह शत्रूणां हिंसकं सिंहसदृशं मध्वउदकस्य अयासं प्रेरकं हरि हरितवर्ण अरुष रूप-
वन्तं अस्यदिवोद्युलोकस्यपति पालकं सोमं नसंत व्यामुवन्ति । यजमानाः । युत्सु संग्रामेषु
शूरः प्रथमोदेवानांमध्ये मुख्यः सोमोगाः पणिभिरपहताः पृच्छतेमार्गज्ञान पणीन हत्वा गालन्धु
गोमार्ग पृच्छतीत्यर्थः । किंच अस्यचक्षसासामध्यन उक्षा सेक्तादेवेन्द्रः परिपाति विश्वं ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
मधुपृष्ठंघोरमयास॒मश्वरथैयुञ्जन्त्युरुचक्रष्वम् ।
खसारईंजामयोमर्जयन्तिसनाभयोवाजिनमूर्जयन्ति ॥ ४॥
मधुपृष्ठम् । घोरम् । अयासम् । अवम् । रथे । युञ्जन्ति ।
उरुचके । कृप्वम् । स्वसारः। ईम् । जामयः । मर्जयन्ति
सध्नाभयः। जिनम् । ऊर्जयन्ति ॥ ४ ॥
मधुपृष्ठं मधुरपृष्ठभागं घोरंभयानकं अयासं गन्तारं कष्वं दर्शनीयं उक्तलक्षणमश्वमश्व-
स्थानीय व्याप्तं सोमं उरुचके प्रभूतचक्रे रथे यथावं युंजति रथिकास्तद्वत् प्रभूतचरणेरथे
रहणस्यसाधने यज्ञाख्ये रथेगुंजंति योजयंत्यध्वर्वादयः । किंच ईमेनंसोमं स्वसारः स्वयंसा-
रिण्यः परस्परं स्वसृभूतावा जामयोबन्धुभूता अंगुलयः एकहस्तनिष्पन्नवात् स्वसृत्वंजामित्वं
च एवंभूतामार्जयन्ति शोधयन्ति । तदेवाह सनाभयः समानबंधना वाजिनं बलवन्तं सोममू-
जयन्ति बलिनंकुर्वन्ति ॥ ४॥

·मं०९ अ०५ सू०८९] सप्तमोऽएकः २०५ अथ पंचमी- चतसईघृतदुहःसचन्तेसानेअन्तर्धरुणेनिपत्ताः। ताईमपन्तिनमसापुनानास्ताईविश्वतःपरिपन्तिपूर्वीः॥५॥ चतस्रः। ईम् । घृत दुहः। सचन्ते । समाने । अन्तः । धरुणें । निसत्ताः । ताः। ईम् । अर्पन्ति । नम॑सा । पुनानाः। ताः । ईम् । विश्वतः । परि । सन्ति । पूर्वीः॥ ५॥ चतस्रो घृतदुहो घृतदोग्ध्यः गावईमेनं सोमं सचन्ते सेवन्ते । कीदृश्यस्ताः समाने एकस्मि- न्धरुणे सर्वेषांधारके अन्तः अन्तरिक्षे निषताः निषण्णाः नाघृतदुहः ईमेनमर्षन्ति मामुवन्ति नमसान्नेन पुनानाः पूयमानाः सत्यः ताः पूर्विवयः मभूतागावोविश्वतः सर्वतः परिपंति परिभव- न्ति ॥५॥ अथ षष्ठी- विष्टम्भोदिवोधरुणःपृथिव्याविश्वाउतक्षितयोहस्तेअस्य। असत्तउत्सौगणतेनियुत्वान्मध्वोअंशुःपंवतइन्द्रियायं ॥६॥ विष्टम्भः । दिवः । धरुणः । पृथिव्याः। विश्वाः । उत । क्षितयः । हस्ते । अस्य । असत् । ते । उत्सः । गुणते । नियुत्वान् । मध्वः । अंशुः । पवते । इन्द्रियाय ॥ ६ ॥ अयं सोमोदिवोयुलोकस्य विष्टंभभूतः यथा गृहस्पस्तंभः तद्वद तथा पृथिव्याधरुणोधा- रकः उतापिच विश्वाः सर्वाः क्षितयः प्रजाः अस्यसोमस्य हस्तेभवन्ति उत्सः उत्सरंत्यस्मात्का- माइत्युत्सः सोमः सगृणते स्तुवते ते तुत्यं नियुत्वानश्ववान् असद भवतु । ससोमोमध्वः मधु कर्मणिपष्ठी मधुररसः अंशुः सोमः । अंशुःशमष्टमावोभवती तियास्कः। यइन्द्रियाय पत्ते पूयतेभिषूयते ॥६॥ अथ सप्तमी वन्यन्नवांतोअभिदेवी तिमिन्द्रायसोमवहार्पवस्व । शग्धिमहापुरुश्चन्द्रस्य॑रायःसुवीर्यस्य॒पतयःस्याम ॥ ७ ॥ २५ ॥ १नि० २.५.

·.
२०६
ऋक्संहितामाये - [अ०३३०२६
वन्वन् । अतिः। अभि । देवध्वीतिम् । इन्द्राय । सोम ।
सूत्रहा । पवस्व । शग्धि । महः। पुरुचन्द्रस्य । रायः।
सुध्वीर्यस्य । पर्तयः। स्याम ॥ ७ ॥२५॥
वन्वन् सन् देववीति देवानांपानार्थं हे सोम इन्द्राय इन्द्रार्थं वृत्रहा वृत्रस्यहन्ता अवा-
तः त्वं अभिपवस्व क्षर । कथंभूतः त्वं शग्धि शक्तिमान् महोमहानसि त्वत्मसादाद्वयं पुरुश्चन्द्र-
स्य बबाह्लादकस्य सुवीर्यस्य शोभनावीरायस्मिन् तादृशस्य राये धनस्य पतयः स्याम ॥ ७॥
॥ इतिसप्तमस्य तृतीये पंचविंशोवर्गः ॥२५॥
महिन्यानइति पळपंचमंसूक्तं मैत्रावरुणेर्वसिष्ठस्या त्रैष्टुभं पवमानसोमदेवताकं । तथा-
चानुकान्तं । महिन्वानःषड्वसिष्ठइति । गतोविनियोगः ।
तत्र प्रथमा-
महिन्यानोनितारोदस्योरथोनवाजंसनिप्यन्नंयासीत् ।
इन्द्रंगच्छन्नायुधासशिशानोविश्वावसुहस्तयोरादधानः ॥ १॥
प्रा हिन्वानः जनिता । रोदस्योः। रथः । न । वाम् ।
सनिष्यन् । अयासीत् ।इन्द्रम् । गच्छेन् । आयुधा।
सम्शिशानः। विश्वा । वसुं । हस्तयोः । आध्दधानः॥१॥
हिन्वानः मेर्यमाणोध्वर्वादिभिः जनिता उत्पादयिता रोदस्योावापृथिव्योः । तयोर्जन-
यितृत्वं वृष्टिमदानहविमापणापां। रथोन यथा रथोगच्छति ताइक्सोमोवाजं अन्न सनिष्यन्
दास्यन् पापासीत् प्रयच्छति । इन्द्रंगच्छन् मामुवन् आयुधा आयुधानि संशिशानः सम्यक्
तीक्ष्णीकुर्वन् इन्द्रसाहाय्यगमनार्थं तीक्ष्णायुधःसन् विश्वा सर्वाणि वसु वसूनि हस्तयोराद-
धानोरमायंदानाय एवंकुर्वन् मायासीद ॥ १॥
अथ द्वितीया-
अभित्रिपृष्टपणवयोधामापाणांमवावशन्तवाणीः ।
वनावसानोवरुणोनसिन्धून्विरत्नधादयतेवार्याणि ॥ २ ॥
अभि । विपृष्ठम् । वर्षणम् । वयः धाम् । आफूपाणाम् ।
अवावशन्त । वाणीः । वर्ना । वनिः । वरुणः ।।
सिन्धून् । वि। रत्नध्धाः । दयते । वार्याणि ॥२॥

·मं०९ अ०५ सू०९०] सप्तमोडएका
त्रिपृष्ठं त्रीणिपृष्ठानि स्तोत्राणि द्रोणकलशादिस्थानानिवा सवनानि वा यस्यसतथोक्तः ।
तं वृषणं वर्षकं वयोधामन्नस्यदातारं सोमं आंगूपाणां आधोपवतां स्तोतॄणां वाणीर्वाचः अ-
न्यवावशन्त शब्दयन्ते । वना वनानि उदकानि वसानः आच्छादयन् वरुणोन वरुणइव सि-
न्धनाच्छादयति तद्वत् रत्नधाः रत्नानांदावा सोमोवार्याणि धनानि विदयते प्रयच्छति स्तोत-
श्यः ॥ २॥
अथ तृतीया-
शूरग्राम सर्ववीर सहावा तापवस्वसनिताधनानि ।
ति॒ग्मायुधःक्षिप्रधन्वासमत्खपा साह्यान्मृतनासुशत्रून् ॥ ३॥
शूरध्यामः । सर्वश्वीरः । सहाश्वान् । जेता। पवस्य । सनिता।
धनानि । तिग्मायुधः । क्षिप्रधन्वा । समत्सु ।
अपहिः । सुह्वान् । पृर्तनासु । शत्रून् ॥३॥
हे सोम पवस्व त्वं । कीदृशस्त्वं शूरयामः शूराणां मामः संघोपस्यसः सर्ववीरः सर्वे
वीरायस्य सतथोक्तः सहावान सहनवान जेता जयशीलः सनिता संभका धनानि तिग्मायुधः
तीक्ष्णमहरणसाधनः क्षिपधन्वा क्षिपसहनशीलधन्वा समत्सु संग्रामेषु अपाङ्गः असोढः सा-
हान अभिभवन कुत्र पृतनासु शत्रुसेनासु कान् शत्रून् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
उरुगव्यूतिरमयानिकृण्वन्समीचीनेआपवस्वापुरंन्धी ।
अप सिपासन्नुपसःखंगा संचिक्रदोमहोअस्मभ्यंवाान् ॥४॥
उरुगव्यूतिः। अ यानि । कुण्वन् । समीचीने इति सम्हईचीने ।
आ। पवस्व । पुरन्धी इति पुरंम्धी । अपः । सिसासन् । उपसः ।
वः । गाः। सम् । चिकदः । महः । अस्मभ्यम् । वाान् ॥ ४॥
हे सोम उरुगज्यूतिविस्तीर्णमार्गस्त्वं अभयानि स्तोतयः कृण्वन् कुर्वन् पुरंधी इई
यावापृथिव्योनाम । ते समीचीने संगतेकुर्वन् आपवस्व आक्षर | अपः उपसः स्वः आदित्यं
गारमीश्चसिषासन पुष्ट्यर्थं संभक्तुमिच्छन् संचिक्रदः संमन्दसे । महोमहतः महान्ति बाजार
अन्नानिअस्मभ्यंदातुमितिशेषः ॥ ४॥

·२०८
ऋक्संहितामाण्ये [अ०३व०२६
अथ पंचमी-
मसिसोमवरुणमसिमित्रंमत्सीन्द्रमिन्दोपवमानविष्णुम् ।
मसिशोमारुतमसिंदेवान्मसिमहामिन्द्रमिन्दोमाय ।। ५॥
मसि । सोम । वरुणम् । मसि । मित्रम् । मसि । इन्द्रम् । इन्दो इति।
पवमान । विष्णुम् । मसि । शधः । मारुतम् । मसि । देवान् ।
मसि । महाम् । इन्द्रम् । इन्दो इति । माय ॥५॥
हे पवमान पूयमानेन्दो सोम त्वं वरुणादीन् मत्सि तर्पय तेषां मदाय । इन्द्रस्य प्राधा-
न्यात द्विरभिधानं ॥५॥
अथ पष्ठी-
एवाराजेवकतुमाँअमेनविश्वानिवदुरितापवख ।
इन्दौसूक्तायुवचसेवयोधायूयंपातस्वस्तिभिःसदानः ॥६॥२६॥
एव । राजाइव । क्रतुश्मान् । अमैन । विश्वो । घनिम्नत् ।
दुःइता । पवस्व । इन्दो इति । सुध्उक्ताय । वर्चसे । वयः।
धाः। यूयम् । पात । स्वस्तिभिः। सदा । नः ॥ ६ ॥ २६ ।।
अनया स्तुतिमुपसंहरन् फलमाशास्ते । हेसोम एव एवं स्तुवइतिशेषः। ऋतुमास्त्वं
राजेव अमेन बलेन विश्वा सर्वाणिदुरिता दुरितानि घनिमन् विनाशयन् पवस्व । हे इन्दो
दीमसोम सूक्ताय शोभनमुदिताय वचसे अस्माकं स्तोत्राय तद्वचः विमृष्यार्थवदागत्य
वयोधा अन्नधेहि अन्नलाभस्य स्तुतिनिमित्तकत्वात्तस्य स्तुतिवचसः प्राधान्येनोक्तिः शिष्टं
सिद्धं ॥६॥
॥ इति सप्तमस्य तृतीये पइिंशोवर्गः ॥ २६ ॥
वेदार्थस्पप्रकाशेन वमोहानियारयन् । पुमांश्चतुरोदेयादिद्यातीर्थमहेश्वरः ।। १ ।।
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरयैदिकमार्गमवर्तकभीवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सा-
यणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थपकाशे ऋक्संहिताभाष्ये सप्तमाष्टके तृतीयोध्यायः॥३॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितंवेदा योवेदेश्योखिलंजगद । निर्ममे तमहंवन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ तृतीयं श्रुतितत्वज्ञः सप्तमस्याष्टकस्यसः । व्याख्याय सायणामात्यश्चतुर्थं व्याचिकीर्षति ॥२॥ तत्रासीति पळूचमष्टमंसूक्तं मारीचस्य कश्यपस्याएं वैष्टुभं पवमानसोमदेववाकं । असर्जिकश्यपइत्यनुकान्तं । गनोविनियोगः । तत्र पथमा- अम् अर्जिवचारध्येयाजौधियामुनोताप्रथमोमनीपी। दशखसारोअधिसानोअन्यजन्तिवाह्विसदनान्यच्छे ।। १ ।। असर्जि । वा । रथें । यर्था । आजौ । धिया। मनोता । प्रथमः। मनीपी। दर्श । स्वसारः। अधि । सानौ । अन्य। अर्जन्ति । वह्निम् । सदनानि । अच्छे ॥ १॥ वक्ता शब्दायमानः वचपरिभाषणे वनिए । एतादृशः पवमानः सोमः आजौ अजन्ति क. मार्थविजइति आजिर्यज्ञः । तस्मिन् धिया कर्मणा स्तोत्रेणवा साकं असजि सृज्यते पात्रे. विति । तत्र दृष्टान्त:-रथ्ये रथाहे आजौ संग्रामनामैतत् । अजन्ति पक्षिपत्यायुधान्यति त- स्मिन् अश्वो यथा धिया अंगुल्या मृज्यते तद्वत् । कीदृशः मनोवा यस्सिन्देवानां मनांसि मो- तानि मोतानि सः। तथाचनालणं-तस्मिन्हितेषांमनांस्योतानीति । प्रथमः सर्वेषां देवानांमुख्यः मनीषी मनसईपा मनीषा स्तुतिः तद्वान् दश स्वसारः दशसंख्याका अंगुतयः सदनानि यज्ञगृहाणि अच्छाभिमुखीरुत्य वह्नि वोढारं सोमं सानो समुच्छ्रिते। अधिः साम्यर्थानुवादः । अव्ये अविभवे अदिवालेन रुते पवित्र अजन्ति प्रेरयन्ति । अजगतिक्षेपणयोः॥१॥ १ऐ.बा.२.१०.।

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०१०१ अथ द्विवीया-, ॥ वीतीजनस्यदिव्यस्यकव्यैरधिमुवानोनहुयेभिरिन्दुः । प्रयोनृभिरमतोमयभिर्ममंजानोविभिौभिरद्भिः ॥२॥ वीती। जनस्य । दिव्यस्य । कव्यैः । अधि । सुवानः। नहुष्यैशिः। इन्दुः। प्र । यः। नृभिः। अमृतः । मत्यभिः । मर्मुजानः । अविभिः । गोभिः। अभिः ॥२॥ कव्यैः साधुभिः स्तोतृभिः नहुष्येभिर्मनुष्यैः मुवानः अभिषयमाणः इंदुः सोमः दि- व्यस्य दिविभवस्य जनस्य देवगणस्य वीती सुपांसुलुगिति चतुर्थ्याःपूर्वसवर्णदीर्घः सोमभक्ष- गार्थ यज्ञमधिगच्छति । किंच अमृतः मरणधर्मरहितोयः सोमः नृभिः कर्मनेभिः मत्येभिः मत्यः अविभिरविमयैः पवित्रैः तथा गोभिरानडुहैः अधिषवणचर्मभिः । यद्वा गोविकारैः क्षी- रादिभिः अनिवसतीवर्यादिभिरुदकैश्च मर्मजानः भृशंशोध्यमानःसन यज्ञपति गच्छति । उपसर्ग तेर्योग्पक्रियाध्याहारः ॥ २ ॥ अथ तृतीया- पाटणेरोरुवदंशुरस्मैपर्वमानोरुशदीपयोगोः । सहसमृकापथिभिवचोविर्दध्वस्मभिःसूरोअण्ववियाति ॥३॥ हो । तृष्णे । रोवत् । अंशुः । अस्मै । पर्वमानः। शत् । इते । पर्यः । गोः। सहस्रम् । ऋक्वा । पृथिभिः । वचःवित् । अध्वस्मभिः । सूरः । अण्वम् । वि । याति ॥३॥ घृषा कामानावर्षक: वृषेवाचरन्वा रोरुवत् भृशंशब्दायमानः अंशुः सोमः पवमानः पूयमा- नः सन् अस्मै वृष्णे वर्षकायेन्द्राय तदर्थं रुश रोचतेरिदंरूपं । आरोचमान श्वेतं गोः पय आअयणद्रव्यं ईर्ने गच्छति ईरगती आदादिकः । किंच ऋका छन्दसीवनिपाविति मत्वर्थी- योवनिए स्तोत्रवान अतएव वचोविद स्तुतीनांज्ञाता सूरः सुवीर्यः सर्वेषामग्निष्टोमादिकर्मप्रेरकः सोमः अध्वरसभिः ध्वंसनवर्जितैः हिंसारहितैः सहसं पथिभिर्बहुभिमार्गः अण्वं सूक्ष्मच्छिद्र पवित्र वियाति अतोत्य द्रोणकलशं गच्छति ॥ ३ ॥ ।

·मं०९ अ०५ सू०९१] सप्तमोऽएकः । अथ चतुर्थी- रुजाह्नाचिदक्षसःसदासिपुनानइन्दऊणुहिविवाजान् । दृश्योपरिष्टात्तुजलावधेनयेअन्तिदूरादुपनायमैपाम् ॥ ४ ॥ रुज । दृह्ना । चित् । रक्षसः । सदासि । पुनानः । इन्दो इति । कुर्णहि । वि। वाजान् । तृश्य । उपरिष्टात् । तुजता । बधेन । ये। अन्ति । दूरात् । उपनायम् । एषाम् ॥ ४॥ हे सोम हाचिव दृढान्यपि परैरगन्तव्यत्वेन रक्षसोराक्षसस्य सदांसि स्थानानि पुरा- णि रुन विनाशय । रुजोभंगे तौदादिकः । किंच हे इन्दो पवमानः पुनानः पवित्रादिभिः पू- यमानस्त्वं वाजान् भन्नानि तस्य बलानिया विविधं ऊणुहि आच्छादय आहरेत्यर्थः। तथा येराक्षसा उपरिष्टाह्मदेशादागच्छन्ति ये वा अन्तिके समीपे आगच्छन्ति ये च दूराव दूरदे- शादा आगच्छन्ति येषां राक्षसानां उपनायं उपनेतारं स्वामिनं तुजता तुजतिहिंसाकर्मा । हिंस- केन वधेन हननसाधनेनायुधेन त्वं वृश्च छिन्धि । ओवशूछेदने तौदादिकः ।। ४ ।। अथ पंचमी- समलवन्नव्य॑सेविश्ववारसूक्तायपृथःहणुहिप्राचः। येदुःपहांसोवनुपविहन्तस्ताँस्तेअश्यामपुरुरुत्पुरुक्षो॥५॥ सः। प्रत्नध्वत् । नव्य॑से । विश्वध्वार । सुउक्ताय । पृथः । कृणुहि । प्राचः । ये। दुःसहासः । वनुपा । हन्तः। नान् । ते । अश्याम । पुरुष्कृत् । पुरुक्षो इति पुरुक्षो ॥ ५ हे विश्ववार विश्वैः सर्वरणीय हे सोम तादृशस्त्वं पत्नवत् पुराणइव स्थितस्त्वं नव्य- से नवीयसे नवतराय नवशब्दादीयसुनीकारलोपश्छांदसः । तस्मै सूक्ताय शोभनस्तुतिकाय मझ पथोमार्गान् पाचः प्राचीनान् रुणुहि कुरु सर्वत्रगमनं प्रयच्छेत्यर्थः । कविहिंसाकरणयोः धिविरुण्योरचेत्युपत्ययः । हेपुरुरुत् बहुकर्मन् हेपुरुक्षो दुक्षुशब्दे मितहादित्वाव डुमत्ययः । बहुविधं शब्दायमान हेसोम दुःसहासः रक्षोभिःसोढुमशक्याः भवएव वनुषा वनविहिसार्थः ।

·ऋक्संहिताभाष्ये - [अ०१.०२ हिंसयायुक्ताः वृहन्तोमहान्तः येखदीया अंशाःसन्ति तान् ते तव स्वभूतान् अंशान वयं यज्ञे अश्याम मामुपाम ॥५॥ अथ पष्ठी- पुवापुनानोअ॒पःवर्गाअस्मभ्यतोकातनयानिभूरि । शंन क्षेत्रमुरुज्योतीपिसोमज्योङ्गःसूर्यदृशरिरीहि ॥६॥१॥ एव । पुनानः । अपः । स्वः । गाः । अस्मभ्यम् । तोका । तनयानि । भूरि । शम् । नः । क्षेत्रम् । उरु । ज्योतीपि । सोम । ज्योक् । नः । सूर्यम् । दृशय । रिरीहि ॥ ६ ॥१॥ हे सोम एव एवं पुनानः पूयमानः पविवादिभिः अस्मभ्यं रिरीहि पापय मयच्छ । किं वत अपः अपइत्यन्तरिक्षनाम आमोति सर्वमपि अन्तरिक्ष स्वः स्वर्ग घुलोकं गाः सर्वैर्गम्यते अनेविगावः पृथिव्यः ताः पृथिवीश्च भूरि सुपांसुलगिवि द्वितीयायालुक् । यहून नोका तोका- न तनयानि तन्वन्ति कुलमिति तनपाः पौवाः नांश्च तथा नोस्मभ्यं क्षेत्रं शं सुखकरं कुरु । हेसोम ज्योतीपि नक्षत्राणि उरु उरूणि अन्तरिक्ष विस्तीर्णानिकुरु । तथा नोस्मयं सूर्य- मादित्यं ज्योक चिरनामैतत् चिरकालं दृशये द्रष्टुं कुरु ॥ ६॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे प्रथमोवर्गः ॥१॥ परिसुवानइति पळसप्तमंसूक्त मारीचस्यकश्यपस्याएँ वैष्टुभ पवमानसोमदेवताकं । परि- सुवानइत्पनुकान्तं गवोविनियोगः । तव प्रथमा- परिमुवानोहरिरंशुःपवित्रेरथोनसर्जिसनयहियानः। आपच्छोकमिन्द्रियंपूयमान मतिदेवाअंजुपतमयोभिः॥१॥ परि । सुवानः । हरिः। अंशुः। पवित्रै । रथः। न । सर्जि। सनये । हियानः । आपत् । श्लोकम् । इन्द्रियम् । पूयमानः । प्रति । देवान् । अजुपत । प्रयाभिः॥१॥ .

·मं०९ अ०५ सू०९२] सप्तमोऽष्टका सुवानः अभिषूयमाणः हियानः ऋत्विग्भिः प्रेर्यमाणः हरिर्हरितवर्ण:अंशः सोमः पवित्रे अविवालेन रुतेदशापविने परिसजि परिसृज्यते । किमर्थं सनये धनलाभाय देवानां संभजनाय वा।तबदृष्टान्त:-रथोन रथोयथा युद्धेशवुवधार्थ शत्रुधनहरणार्थवा सृज्यते वद्वद । किंच पूय- मानः पवित्रेण सोपंसोमः इन्द्रियं इन्द्रलिंग इन्द्रस्य पर्याप्तं वा श्लोकं स्तोत्रमापदआमोति आ- पुण्यातौलेट्यडागमः । वथाससोमः पयोभिः प्रीणयिभिः हवीरूपैः अनैर्देवान् मत्यजुपत प्र. तिसेवते जुपीमोतिसेवनयोः ॥ १॥ अथ द्वितीया- अच्छानृचक्षाअसरत्पविनामदान कविरस्ययोनौं । सीदन्होनेवसदनेचमूपूमग्मन्नृपयःसप्तविप्राः॥२॥ अच्छे । नृचक्षाः । असरत् । पवित्रं । नाम । दधानः। कविः । अस्य । योनौ । सीदन् । होताइव । सदने । चमू' । उप। ईम् । अग्मन् । ऋषयः । सप्त । विप्राः ॥२॥ नृचक्षाः नृणांद्रष्टा कविः कान्तमज्ञः सोमः नाम वसतीवर्याख्यमुदकं दधानोधारयन अ- स्य एतादृशस्यात्मनः योनौ स्थाने पवित्रे अच्छासरत् अभितः सरति ततः सदने सीस्पति सदनोयज्ञः तस्मिन् होतेव होतायथा देवान्स्तोतुमुपविशति तद्वत देवानागन्तुं सीदन उपविशन् सोमः चमूषु चमन्ति चम्वोयहादयः तेषु अभिसर । अनंतरं सप्त समसंख्याका विभामेधाविनः भरद्वाजः कश्यपोगोतमोत्रिमिश्वामित्रोजमदग्निर्वसिष्ठइत्येतेऋषयः ईमेनसामं उपाग्मन स्तोत्रैरु- पगच्छन्ति ॥ २॥ अथ तृतीया- प्रमुमेधागांतुविद्विश्वदेवःसोमःपुनानःसदरतिनित्यम् । भुवद्विश्वपुकाव्यपुरन्लानुजनान्यततेपञ्चधीरः ।। ३ ।। प्र। सुश्मेधाः। गानुवित् । विश्वविः । सोमः । पुनानः । सदः । एति । नित्यम् । भुव॑त् । विश्वैपु । काव्येषु । रन्ता। अर्नु । जनान् । युतते । पञ्च । धीरः ।। ३ ।।

·२१४
ऋक्संहितामाये [अ०४ १०३
सुमेधाः । नित्यमसिच्पजामेघयोरिति असिच् समासान्तः । शोभनमज्ञः गातुवित्र मार्ग-
स्पवेत्ता यता गातवःस्तोतारः तेषां धनस्यलंभयितावा विश्वदेवः सर्वदेवोपगतः यहादेवो देवनं
दोमिः व्यापकदीप्तियुक्तः एतादृशः सोमः पुनानः पूयमानः सन् नित्यमविनश्वरं सदः स्थानं
द्रोणकटशं मैति मगच्छति अतः विश्वेषु सर्वेषु काव्येषु कविकर्मसु स्तोत्रेषु रन्ताभुवद रमण-
शीलोभवति रमेस्ताच्छीलिकस्तृन् । तथा धीरः माज्ञः सोयंपंचजनान निषादपंचमान् चतुरोव-
र्णान् अनुयतते अनुगन्तुं प्रयत्नंकरोति अनुगच्छतीवियाषद ॥३॥
अथ चतुर्थी-
तवत्येसोमपवमाननिण्येविश्वेदेवालयएकादुशासः ।
दर्शवधामिरधिसानोअन्यमुजन्तित्वानुद्यःसप्तय॒हीः ॥४॥
तव । त्ये । सोम । पवमान । निण्ये । विश्वें । देवाः । वयः।
एकादशासः । दर्श । स्वधाभिः । अधि । सानौ । अव्य ।
मृजन्ति । त्वा । नयः । सप्त । यह्वीः॥ ४ ॥
हे पवमान पूयमान हेसोम तवस्वभूताः स्पे ते प्रसिद्धाः त्रयएकादशासः पूरणार्थेडम-
त्ययः । प्रयस्त्रिंशत्संख्याका विश्वेसर्वेदेवाः निण्ये अन्तर्हितनामैतत् । अंतहिते स्थाने धुलो-
केवर्तन्ते नादृशं त्वां दशसंख्याका अंगुलयः अधिसानौ अधिकं समुच्छ्रिते भव्ये अविमये
पवित्रे स्वधाभिरुदकैर्वा सृजन्ति शोधयन्ति । किंच यहीः वाछन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घः । य-
योमहत्यः सप्तसंख्याकागंगायानयः त्वा त्वां मृजन्ति वसतीचयात्मकैरेकधनात्मकैश्च स्वीयैरु-
दकैस्त्वां मार्जयन्ति इत्यर्थः ॥ ४॥
अथ पंचमी-
तनुसत्यपर्वमानस्यास्तुपत्र विश्वकारवःसनसन्त ।
ज्योतिर्यदद्वेअरुणोदुलोकंप्रावन्मनुदस्यवेकरमीकम् ॥ ५ ॥
तत् । नु । सत्यम् । पर्वमानस्य । अस्तु । यत्र । विश्र्थे । कारवः ।
समध्नसन्त । ज्योतिः। यत् । अहे। अरुणोत् । ऊँ इति ।
लोकम् । प्र । आवत् । मर्नुम् । दस्य॑वे । कः । अभीकम् ॥ ५॥

·मं०९ अ०५ मू०९३] सप्तमोऽष्टक:
२१५
सत्यं सत्यभूतं तत्मसिद्धस्य पवमानस्य सोमस्पस्थानं नुक्षिमं अस्माकमस्तु यत्र यस्मि-
नस्थाने विश्वेसर्वे कारवः स्तोतारः संनसन्त स्तोतुं संगच्छंते तवस्थानमस्तु । अस्यसोमस्य
यव ज्योतिः अढे दिवसाय लोकमालोकं प्रकाशं अरुणोद करोति । उइत्यवधारणे । तद
ज्योतिः मर्नु एतनामानं राजा मावत् प्रकर्षेणारक्षक् । तथा सोमः स्वीयंतेजः दस्यवे सर्व-
स्योपक्षपयित्रे असुराय अभीकं अभिगमनशीलं कःअकार्षीत् करोते कि मंत्रेधसेति चेलक् ॥५॥
अथ षष्ठी-
परिसफ़ेवपशुमान्तिहोलाराजानसत्यःसमितीरियानः।
सोमःपुनान कलशाअयासीत्सीदन्मुगोनमहिषोवनेषु ॥ ६॥२॥
परि । सदइव । पशुधमन्ति । होता । राजा । न । सत्यः ।
सम्ध्ईतीः । इयानः । सोमः । पुनानः । कलान् ।
अयासीत् । सीदत् । मृगः । न । महिपः । वनेषु ॥ ६॥२॥
होता देवानामाहाता ऋत्विक् पशुमन्ति परामतः स व यज्ञगृहान् यथापरिंगच्छते।
किंच राजा न यथाराजा सत्यः सत्यकर्मासन् समितीः संयामनामैतव सम्यक्पाप्यते योवृति-
खेतितान् संग्रामान इयानोगच्छन् भवति । तथा पुनानः सोमोवनेषु वननीयेषु वसतीवर्याख्ये-
षदकेपुसीइन् मृगोन महिपः महिपाख्योमृगइव उदकेषुतिष्ठन् कलशान् द्रोणाभिधानान्
अपासीव परियाति । यद्वा महिषोमहान् पूज्योवा सोमः कलशान परिगच्छतीति ॥६॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे द्वितीयोवर्गः ॥२॥
साफमुक्षशनि विमानसूक्तं नौतपस्मनोपमा पूर्वरन्छंदोदेवले । ताजानुकम्मले।
साकमुक्षःपंचनोधाइति । गोविनियोगः ।
तन प्रथमा-
साकमुक्षोमर्जयन्तखसारोदशधीरस्यधीतयोधनुत्रीः ।
हरिपर्यंद्रवजा सूर्यस्य॒द्रोणनन अत्योनबाजी ॥१॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०११०३
साकम् उक्षः। मर्जयन्त । स्वसारः । दर्श। धीरस्य ।
धीतयः । धनुत्रीः । हरिः। परि । अद्रवत् । जाः । सूर्यस्य ।
द्रोणम् । ननक्षे। अत्यः । न । वाजी ॥ १॥
साकमुक्षः सहयुगपदसिंचंत्यः उक्षसेचने क्विपिरूपं । वादृश्यः स्वसारः कर्मकरणार्थ इ-
तस्ततः सुष्टुगच्छंत्योंगुलयः मर्जयंत सोमंशोधयन्ति । मृजूशौचालंकारयोः । तथा दश दश-
संख्याकाः धीतयः अंगुलिनामैतत् । अंगुलयः धीरस्य समर्थस्य प्राज्ञस्यवा देवैध्यातव्यस्य
काम्यमानस्यवा सोमस्य धनुत्रीः मेरयित्र्योभवन्ति ततः हरिहरितवर्णः सोमः सूर्यस्यजाः मा-
दुर्भूता जायादिशः ताः पर्यवत् परितोगच्छति । सूर्यतेजसाहि आविर्भवन्तीति दिशां तस्यजा-
त्वं । अत्यः अतनशीलोवाजीन अश्वइव स्थितः सोमः द्रोणं कलशं ननक्षे व्यामोति । नक्ष-
नियोतिकर्मा ॥१॥
अथ द्वितीया-
संमातृभिर्नशिशुर्वावशानोटपादधन्वेपुरुवारोअद्भिः।
म?नयोषामभिनिष्कृतंयन्त्सङ्गच्छतेकलशउलियाभिः॥२॥
सम् । मातृभिः । न । शिशुः । वावशानः। टप । दधन्वे ।
पुरुवारः । अभिः । मर्यः । न। योषाम् । अभि ।
निः कृतम् । यत् । सम् । गच्छते । कलशे । उस्त्रियांतिः॥२॥
।
वावशानः देवानकामयमानः वृषा कामानावर्षक: अतएव पुरुवारः बहुभिर्वरणीयःसोमः
अद्भिः मातृभूताभिः वसतीवरीभिः संदधन्वे संधार्यते । तत्रदृष्टान्तः-मातृभिनशिशुः कामय-
मानः पुत्रोयथा मातृभिः पयामदानेन संधार्यते । धविर्गत्यर्थः कर्मणिलिटिरूपं । मर्योन मनु-
प्योयथा योषां युवति अभिगच्छति तद्वत् निष्कृवं संस्कृतं स्वस्थानं अभियन् अभिगच्छन्
कलशे द्रोणाभिधाने उलियाभिरद्भिः गोविकारैः क्षीरादिभिर्वासंगच्छते । गमेरकर्मकान स-
मोगम्युच्छीत्यात्मनेपदं ॥२॥

·मं०९ अ०५ सू०९३] सप्तमोऽष्टकः २९७ - अथ तृतीया- उतपिप्यउपरन्यायाइन्दुर्धाराभिःसचतेसुमेधाः । मूर्धानंगाव:पय॑साचमूष्वभिश्रीणन्तिवभिननिक्तैः ॥ ३ ॥ उत । प्र । पिप्ये । ऊधः । अभ्यायाः। इन्दुः । धाराभिः । सचते । सुमेधाः।मूर्धानम् । गावः । पय॑सा । चमूर्षु । अभि । श्रीणन्ति । वसुभिः। न । निक्तैः ॥ ३॥ उतापिच अन्यायाः अध्येतिगोनाम अहंतव्यायागोरुधः पयःस्थानं सोमः प्रपिप्ये ओषध्यादिषु सोमः प्रविश्य मकणाध्याययति । प्यायलिटिलिइयडोश्चेतिपोभावः । सुमेधाः शोभनमज्ञः सोयं इन्दुः सोमः धाराभिः सचते समवैति संगच्छते । ततोगावः चमूषु चमन्ति अक्षयंत्यवसोममिति चम्बोयहादयः तेपुस्थितं मूर्धानं समुच्छ्रितमिमंसोमं पयसा श्वेतेन अ- भित्रीणति अभितआच्छादयन्ति । तत्रदृष्टान्तः-निक्तैः प्रक्षालितैर्वसुभिर्न वखैर्यथा आच्छादय- न्ति तदव ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- सनौदेवेभिःपवमानरदेन्दौरयिमश्विनवावशानः । रथिरायांमुशतीपुरन्धिरस्मगादावनेवसूनाम् ।। ४ ।। सः । नः । देवेभिः । पवमान । रद । इन्दो इति। रयिम् । अश्विनम् । वावशानः । रथिरायताम् । उशती। पुरम्धिः । अस्मन्यक् । आ । दावने । वसूनाम् ।। ४ ।। हे पवमान पूयमानसोम सतादृशः त्वं नोस्मन्य देवेभिर्देवैःसह रद प्रपच्छ । किंवद उ- ध्यते हेइन्दो पात्रेषु क्षरन् सोम वावशानः कामयमानः सन् अश्विनं अश्ववन्तं रयिं धनं मय- छेति । किंच रचिरायतां रथोयेषामस्तीति रथिराः। मेधारथाश्यामितीरच्पत्ययः। पदावरतः तानिच्छतोवा पुरुषान् उशती कामयमाना पुरंधिः त्वदीया बहुविधाधीः वसूनां धनानां दा- वने दानाय अस्मद्यक् अस्मदभिमुख्यागच्छतु यदा रथिरायतामिति धनानांविशेषणं बलवतां २८

·२१८
ऋक्संहितामाध्ये [अ०४०
धनानामिति । अस्मयक् विष्वग्देवयोश्चटेरयञ्चतावमत्ययइति अध्यादेशः अद्विसध्योरन्तोदा-
तत्वनिपातनाव उदात्तस्वरितयोर्यणइतितित्स्वरितः॥४॥
अथ पंचमी-
नूनौरयिमुप॑मास्वनृवन्तपुनानोवाताप्यविश्वश्चन्द्रम् ।
प्रवन्दितुरिन्दोतार्यायु:भातर्माधियायमुर्जगम्यात् ।। ५ ।।३।।
नु नः । रयिम् । उप । मास्व । नृध्वन्तम् । पुनानः।
वाताप्यम् । विश्वचन्द्रम् । प्र । वन्दितुः । इन्दो इति । तारि।
आयुः। प्रातः । मक्षु । धियाध्वंसुः । जगम्यात् ॥ ५॥ ३॥
हे सोम पुनानः प्यमानस्त्वं नोस्सत्यं नुक्षिम नृवन्तं मनुष्पैर्युक्तं । छान्दसंमतुपोवत्वं । ता-
दृशं राय धनं उपमास्व उपनिर्मिमीष्व उपकुर्वित्यर्थः । किंच विश्वचन्द्रं सर्वेषामाह्लादकंवाता-
प्पं उदकनामैतत् उदकंचकुरु । तथा हे इन्दो सोम वन्दितुस्तवस्तोतुःआयुर्जीवनं मतारि त्वया
वर्धितमस्तु सोपंसोमः धियावसुः युध्याकर्मणावा प्राप्तधनः प्रातः काले वा सक्ने वा मक्षु शी-
घं अस्मदीयं यज्ञं पति जगम्यादागच्छेत् गमेलिङि बहुरंछन्दसीतिशपालुः ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे तृतीयोवर्गः॥३॥
अधियदिवि पंचनवमंसूतं आंगिरसस्यकण्वस्पा तथाचानुक्रम्यते-अधियत्कण्वइ-
ति । पूर्ववच्छन्दोदेवते गतोविनियोगः ।
तपथमा-
अधियदस्मिन्वाजिनीवशुभःस्पर्धन्तेधियःसूर्येनविशः।
अपोरणानःपवतेकवीयन्जनपशुवर्धनाय॒मन्म ॥१॥
अधि । यत् । अस्मिन् । वाजिनी इव । शुभः । स्पर्धन्ते
धियः । सूर्यं । न । विशः अ॒पः। णानः । पवते ।
कविध्यन् । व्रजम् । न । पशुधवर्धनाय । मन्म ॥१॥

·+9mmarARPAL मं०९ अ०५ सू०९४] सप्तमोऽष्टक: ययदास्मिन्सोमे वाजिनीव शुभः अश्वेयथा वसमात्यलंकाराभवन्ति । पदावास्मिन् सोमे सूर्येन यथासूर्ये विशोरश्मयउदिवाभवन्ति तदा धियोंगुलयः अधिस्पर्धन्ते अहंपुरस्वा- च्छोधयामि अहंपुरस्ताच्छोधयामीत्यहमहमिकया उपतिष्ठन्ति । ततोयंसोमः अपावसतीवरी- वृंणानः आच्छादयन् पवते पात्रेषु क्षरति कलशानि अधिगच्छति । कीदृशः कवीयन कवि- रिखाचरन् । यदा कवयःस्तोतारः तानिच्छन् तबदृष्टान्तः-वजन मन्म मननीयं गवां गोष्ठं प. शुवर्धनाय पशूनां वर्धनाय गोपालः परिगच्छति तथा देवानां प्रीणनाप पात्राणिपति प. वतइति ॥१॥ अथ द्वितीया- द्वितान्यूनमनस्यधामवर्विदेभुवनानिप्रथन्त । धियःकण्वानाःवसरेनगावक्तायन्तीरभिवाव इन्दुम् ॥२॥ द्विता । विश्व॑न् । अमृतस्य । धाम । स्वःविदे। भुवनानि । प्रथन्त । धियः । पिन्वानाः । स्वसरे । न । गावः । ऋतध्यन्तीः । अभि । वाक्शे। इन्दुम् ॥२॥ अमृतस्योदकस्यधाम धारकंस्थानमन्तरिक्ष सोमोदिता द्विधा व्यूर्वन उभपतः स्वते. जसाच्छादयन् मध्येनगच्छति । ततः स्वपिदे सर्वज्ञाय तस्मै सोमाय भुवनानि मथन्त रिस्ती- गोनिभवन्ति । तस्यरश्मीनां संचरणार्थ प्रथन्तइत्यर्थः । अथ पिन्वानाः पीणपित्र्यः धियः स्तुतिलक्षणावाचः ऋतायन्तीयज्ञपिच्छंत्यः सत्यः तमिममिदं सोममभिलक्ष्य स्वसरे यागाहनि थाय शन्दायन्ते । यद्वा सोमं कामयन्ते । तत्रदृष्टान्त:-गावोन यथापिन्वमानाः पयः क्षरंत्यो- गावः स्वसरे सुष्टु अस्यन्ते पेयते गावोत्रेति स्वसरोगोष्ठं तस्मिन्नच्छाभिरक्ष्य शब्दकुर्व- न्ति तद्वत् ॥२॥ अथ तृतीया- परिपत्कविःकान्याभरतेशूरोनरथोमुवनानिविश्वा । देवेपुयशोमायभूपन्दक्षायरायःपुरुषपुनत्यः ।। ३॥

·।
२२०
ऋक्संहिताभाष्ये [अं०४ १०५
परि । यत् । कविः । काव्या । भरते । शूरः । न । रथः ।
भुवनानि । विश्वा । देवेषु । यशः । मतीय । भूपैन् ।
दक्षाय । रायः । पुरुभूए । नव्यः ॥ ३ ॥
कविः कान्तमज्ञः सोमः काव्या काव्यानि कवेः कर्माणि स्तोत्राणि ययदा परिभरते प-
रितोविभर्ति परिगच्छतीतियावत् । कथमिव शूरोन यथाशूरः शत्रूणांबाधकोरथस्तदीयः वि-
श्वा भुवनानि सांयामिकानि भूतानि परियाति तद्वत् तदानीं देवेषुस्थितं यशोव्यापकं धनं म-
ताय मनुष्याय स्तोत्र भूषन भवतेरन्त वितण्यर्थात् सनिरूपं भावयितुमिच्छन् सोमः रायः
मात्मनां दत्तस्यधनस्य दक्षाय वृध्यर्थं पुरुभूषु बहुषुयज्ञभवनेषु नव्यः स्तोतव्योभवति । णु-
स्तुती अचोयत् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
श्रियेजातःश्रियआनिरियायश्रियंवयोजरितृभ्योदधाति।
श्रिवानाअमृतत्वायन्भवन्तिसत्यासमिथामितद्रौ ॥४॥
श्रिये । जातः । श्रिये । आ। निः । इयाय । श्रियम् ।
वयः । जरितृभ्यः । दधाति । श्रियम् । वसौनाः। अमृतत्वम् ।
आयन्।
भवन्ति
। सत्या । सम्इथा। मितद्रौ ॥ ४ ॥
ससोमः श्रियेजातः संपदर्थं मादुर्भूतोभवति । तदेवाह श्रिये श्यर्थएव आनिरियाय अं-
शुण्य आभिमुख्येन निर्गच्छति निर्गतश्च ससोमः जरिदृश्यः स्तोतृभ्यः श्रियं वयोनं जीवनं
चादधाति विदधाति प्रयच्छति । तेन दृत्तांश्रियं वसाना आच्छादयन्तः स्तोतारः अमृतत्वं दे-
पत्वं अमरणत्वं वा आपन मामुवन् तस्मिन् मितद्रौ मितगमने सोमे समिथा युद्धनामैतद स-
म्यक्पाप्यते अति समीणइति । एतेः सम्पूर्वस्यथक्मत्ययः । तानि युद्धानि सत्या सत्या-
नि यथार्थानिभवन्ति नतुवितथानि नसोमेन पराजितानिभवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
इपमूर्जमभ्यीश्वंगामुरुज्योतिःकृणुहिमसिदेवान् ।
विश्वानिहिसुपहातानितुभ्यपर्वमानवासेसोमशन ॥ ५॥१॥

·मं०९अ०५ सू०९५]
सप्तमोऽएका
२२१
दर्पम् । ऊर्जम् । अभि । अर्प । अश्वम् । गाम् । उरु । ज्योतिः।
कृणुहि । मत्सि । देवान् । विश्वानि । हि । सुसहाँ । तानि ।
तुभ्यम् । पर्वमान । वाधसे । सोम । शबून् ॥ ५ ॥४॥
हे सोम इपं अन्नं ऊर्जमन्नरसंच अस्मायमायर्प अभिगमय । किंच अश्वं वाहनं गां
पयामदानेन यज्ञस्यसाधनभूतां गां च तथा उरु महत् ज्योतिः सांख्यं कृणुहि जगदाटोकना-
कुरु । किंच देवानिन्द्रादीन् मत्सि सोमेन तर्पय मदेटि बहुउँछन्दसीति विकरणस्पटुर
वाक्यभेदादनिघातः । अपिच हेसोम तुत्यं वानि विश्वानि सर्वाणि रक्षांसि सुषहा सुसहानि
अनायासेनैव अभिभवितुं शक्यानि भवन्ति । हिरवधारणे। अतएव हे पवमान पूयमान हेसो-
म सर्वान् शत्रून वाधसे जहि ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे चतुर्थीवर्गः ॥ ४ ॥
कनिकन्तीति पंचर्चदशमसूत कण्वपुत्रस्य प्रस्कण्वस्याएँ । तथानुक्रम्पते । कनिकन्ति-
प्रस्कण्वइति । पूर्ववच्छन्दोदेवते । गतोविनियोगः।
तन पथमा-
कनिकन्तिहरिरासृज्यानःसीढन्वनस्पजठरेपुनानः।
नृमिर्यंतःकृणुतेनिर्णिजंगाअोंमतीजनपतस्वधार्मिः॥१॥
कनिकन्ति । हरिः। आ । सृज्यमानः । सीदन् । वनस्य ।
जठरे । पुनानः । नृभिः । यतः । कृणुते । निःनिजम् ।
गाः । अतः । मतीः । जनयत । स्वधाभिः ॥ १ ॥
आसृज्यमान आसमन्ताद विमृन्यमानोभिपूयमाणः हरिहरितवर्ण, सोमः कनिति
पुन.पुनः शब्दायते इन्दतेयङ्लुकि तिपीडभावे दार्तिदर्धति इत्यादिनानिपातनादश्यासस्य
निगागमः अयस्तस्वरः । तथा पुनानः पूयमानः वनस्पयननीयस्स द्रोणकटग्रस्य जटरे सी.
दनुपविरान शब्दायते । किंच नृभिः कमने िविनिमः यत. संपतः सोमः गागोपिकारान्
क्षीरादीनि आच्छादयन् निर्मिग आत्मनोपं । रुणुचे ग्रहादिषु करोति अतोस्मै सोमाय मवी
भननीयाः स्तुतीः स्वधाभिह विभिः सहजनयत स्तोतारोजनयन् । शस्यान्तादेशाभाव ठान्दयः ।
यदा हे स्तोवारः अस्मै सोपाय स्तुतीजनयत उत्पादयत कुरुदेतियावत् ॥१॥

·२२२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ १०५ अथ द्वितीया- हरिःसृजानःपृथ्यांमृतस्येयर्तिवाचमरितेवनावम् । देवोदेवानांगुह्मानिनामाविष्णोतिर्हिपिमवाचे ॥ २ ॥ हरिः। सृजानः। पाम् । ऋतस्य । इयति । वाचम् । अरिताईव । नावंम् । देवः । देवानाम् । गुह्मानि । नाम । आविः । कृणोति । वहिपि । मध्वाचें ॥२॥ सृजानः सृज्यमानः हरिर्हरितवर्णः सोमः ऋतस्य सत्यभूतस्य पथ्यां पथिभवांवाचं दे. वी इयर्ति प्रेरपति । नवदृष्टान्तः अरितेव जनान वीरंपापयन् नाविकोयथा नावं मेरयति नद- व ऋगतौ जौहोत्यादिकः अतिपिपत्यारित्यायासस्यत्वं । ततः देवोदीप्यमानः सोमः देवानां इन्द्रादीनां गुयानि अन्तहितानि नाम नामानि शरीराणि प्रवाचे भकणवाचयित्र स्तोत्रे चर्हिषियज्ञे आविष्कृणोति स्तोतुमाविष्करोति ॥ २॥ अथ तृतीया- अपामिवेदूर्मयस्त राणा ममनीपाईरतेसोममच्छ । नमस्यन्तीरुपचयनिसंचाचविशन्त्युशतीरुशन्नम् ॥ ३ ॥ अपामध्ईव । इत् । ऊर्मयः। न राणाः ।। मनीपाः। ईरते। सोमम् । अच्छे । नमस्यन्तीः। उप । च । यन्ति । सम् । च । आ! च । विशन्ति । उशतीः । उशन्तम् ॥ ३ ॥ अपामिव यथाउदकानामूर्मयस्त्वरन्ते इदितिपूरणः तद्वत् त राणाः कर्मणि देवानस्तोतुं त्वरमाणाः । तुरत्वरणे जौहोत्यादिकः यङ्लुगन्तस्यशानचिरूपं अभ्यासस्यअवर्णश्च रेफा- देश छान्दसः अभ्यस्तस्वरः । तादृशाशत्विजः मनीषामनसईशित्रीः स्तुतीः सोममच्छ सोमं मतिमेरते प्रेरयन्ति । नमस्यन्तीः नमस्यन्त्यः सोमं पूजयंत्यः सत्यः तमुपयन्तिच उपगच्छन्ति तमेवसंयन्तिच । चवायोगेपथमेतिननिवातः । चतउशतीः कामयमानाः स्तुतपः उशन्तकाम- पमा सोमं आविशंति च प्रविशन्ति च ॥३॥ .

·मं०९ अ०५ सू०९५] ससमोऽष्टकः अथ चतुर्थी- मर्मजानमहिपनसानावशुंदुहन्त्युक्षणगिरिधाम् । तंवावशानंमतयःसचन्तेत्रितोबिभर्तिवरुणंसमुद्रे ॥ ४॥ तम् । म जानम् । महिषम् । न । सानौं । अंशुम् । दुहुन्ति । उक्षणम् । गिरिइस्थाम् । नम् । वावशानम् । मतयः । सचन्ते । त्रितः । बिभाति । वरुणम् । समुद्रे ॥ ४ ॥ मजानं यष्टभिःपरिचर्यमाणं महिषन महिषाख्यंगमिव सानो समुच्छ्रितेदेशे वर्तमान उक्षणं कामानांसेक्तारं गिरिष्ठ अभिषवार्थ ग्रावसुनिष्ठितं तं तादृशं प्रसिदं अंशं सोमं दुहन्ति ऋत्विजोदुहते । मावाणवत्साः ऋत्विजोदुहन्तीति तैचिरोयनाणं । तं तादृशं वावशानं कामय- मानं सोमं मतयोमन्तव्याः स्तुतयः सचन्ते समवयन्ति सेवन्तेइनियावत । ततः वितः त्रिपुस्था- नेषु वर्तमानः इन्दः वरुणं शत्रूणांनिवारकमेनंसोम समुद्रे अन्तरिक्ष विभर्ति शत्रुवधार्थ धारय- ति यदा वितः त्रिषु स्थानेषु दोणाधवनीयपूतभदाख्येषु कलशेषुस्थितःसोमः शत्रूणांनिवारक- मिन्द्रं धुलोके विभति पोषयति ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- इण्यन्वाचमुपवक्तेवहोर्तुःपुनामईन्दोविष्यामनीपाम् । इन्द्रश्चयत्क्षयथःसौभगायसुवीर्यस्य॒पतयःस्याम ॥५॥५॥ इप्यन् । वाचम् । उपवक्तादेव । होर्तुः । पुनानः । इन्दो इति । वि। स्य। मनीपाम् । इन्द्रः । च । यत् । क्षय॑थः । सौभगाय । सुवीर्यस्य । पतयः । स्याम ।। ५ ॥ ५ ॥ हे इन्दो सोम वाचं स्तुतिमिप्यन् मेरयन् होतुरुपवक्तेव यथा अध्वर्युः मनिगरंकुर्वन् पोत्साह- पति वदव स्तोतॄणां शंसनाय मोत्साहंकुर्वन् पुनानः पूयमानस्त्वं मनोपांचुद्धि विष्य विमुंच । किंतु बुदि धनमदानाभिमुखी कुरु । किंच यद्यदाइन्द्रश्च वं सह यज्ञे क्षयथः निवसथः तदा १० स०६.२.११.1 4

·२२४
ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०६
स्तोतारोवयंसौभगाय सौभाग्याय स्याम । किंच सुवीर्यस्य शोभनवीयर्योपेतस्य धनस्य पत-
यः स्वामिनः स्याम भवम ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे पञ्चमोवर्गः ॥५॥
मसेनानीरिति चतार्यशत्यूचमेकादशंसूक्तं दिवोदासपुवस्य पर्दनाख्यस्य राजरिद-
ष्टुभ पवमानसोमदेवताकं । तथाचानुक्रम्यते-पसेनानीश्चतुर्विंशतिर्देवोदासिःमतर्दनइति । गतः
सूतविनियोगः।
तत्र मथमा-
प्रसैनानीःशूरोअग्रेस्थानांगत्यंनैतिहर्पतेअस्यसेना ।
भद्रान्कृण्वन्निन्द्रहवान्त्सखिभ्युआसोमोवस्त्रारमसानिदत्ते ॥१॥
प्रा सेनानीः। शूरः । अप्रै । रथानाम् । गव्यन् । एति ।
हर्पते । अस्य । सेना । भद्रान् । कृण्वन् । इन्द्रहवान् । सविध्भ्यः ।
आ। सोमः । वस्त्रां । रजसानि । दत्ते ॥१॥
सेनानीः सेनानामग्रे उपनेताशूरः शत्रूणांबाधकः सोमः गन्यन् शत्रूणांगाइच्छन् यद्वा
यजमानानां पश्वादिकमिच्छन् रथानामने स्थानांपुरतः मैति प्रकर्षेण संग्रामं गच्छति । अ.
स्यसोमस्य सेनाच हर्पते हष्यति वाक्यभेदादनिघातः। किंच सखिभ्यः समानख्यानेभ्यः य-
जमानेभ्यः इन्द्रवान तैःकतान् इन्द्रस्याबानानि भद्रान् कल्याणानि यथार्थानिकृण्वन् कुर्व-
न आहूतोहीन्द्रः सोमपीत्वा कामान मयच्छतीति । रभसानि इन्द्रस्य वेगेनागमनेनिमित्तानि
वसा वस्त्राणि आच्छादकानि पयःपतीन्याश्रयणानि आदते आगृह्णाति ॥१॥
अथ द्वितीया-
समस्य॒हरिहरयोमजन्त्यश्वहुपैरनिशितनोभिः ।
आतिष्ठतिरथमिन्द्रस्यसाविहॉएनामुमतियात्यच्छ॥२॥
सम् । अस्य । हरिम् । हरयः । मृजन्ति । अश्वत्यैः ।
अनिशितम् । नमःभिः । आ। तिष्ठति । रर्थम् । इन्द्रस्य ।
सो । विद्वान् । एन । सुमतिम् । याति । अच्छे ॥२॥

·1 मं०९०५ सू०९६] सप्तमोऽष्टकः २२५ हरयः हरत्यभिपुण्वन्ति सोममित्पृत्विजोंगुलयोवा हरि हरितवर्णमस्य सोमस्य कारण संजन्ति सम्यगभिपुग्वंति । ततः सोमः नमोभिः नामयिवृभिः अश्वहयैव्यांसैरपि अनिशित असंस्कृतं अयुक्तमननुगतं रथं रमणसाधनमात्मीयं दशापवित्रं आतिष्ठति आसीदति । अन- न्तरं इन्द्रस्य सखा सखिभूतः विद्वान पाज्ञः सोमः एना एतेन रथेन पवित्रण सुमति शोभनस्तु- तिक स्तोतारंअच्छयाति अभिगच्छति अस्मिन् कालेतेनक्रियमाणां स्तुतिमभिगच्छतीत्यर्थः ॥२॥ अथ तृतीया- सौदेवदेवतांतपवस्वमहेसोमप्सरसइन्द्रपानः। कृण्वन् पोर्पयन्यामुतेमामुरोरानौवरिवस्यापुनानः ॥ ३॥ सः । नः । देव । देवतांते । पवस्व । महे । सोम । सरसे। इन्द्रपानः । कुण्वन् । अपः । वर्षय॑न् । याम् । उत । इमाम् । डरोः । आ । नः । वरिवस्य । पुनानः ॥ ३ ॥ हे देव योतमान हे सोम सतादृश इन्द्रपानः इन्द्रेणपातव्यस्त्वं नोस्माकं स्वभूते देववावे देवस्तते वितते यज्ञे महे महले प्सरसे भक्षणाप इन्द्रस्य पानाय पवस्व ग्रहादिपक्षर । किंच अपउदकानि कृण्वन् कुर्वन् उतापिच चामिमां द्यावापृथियो वर्षयन भूमि पर्जन्यरूपेण तर्प- यति पुलोकमनिरूपेणेति । भूमिपर्जन्याजिन्वंतिदिवजिन्वंत्यनयईतिश्रवणाद। उरोः विस्तीर्णा- दन्तरिक्षाव आगच्छंस्त्वं पुनानः पूयमानःसन् नोस्मान् परिवस्य धनादिपदानेन परिचरेति॥३॥ अथ चतुर्थी- अजीनयेहतयेपवखखस्लयेसर्वातयेरहते। तदुशन्तिविश्वमेसोयस्तदुहवंश्मिपवमानसोम ॥४॥ अर्जीतये । अहंतये । पवस्व । स्वस्तये । सर्वप्नातये। बृहते । तत् । शन्ति । विश्व । दमे । सखायः। तत् । अहम् । वृश्मि । पवमान । सोम ॥ ४ ॥ १० सं० २. ३. २३.1 २९

·२२६
ऋक्संहिताभाष्ये (अ०१ व०७
हे सोम अजीतये यथा वयंशत्रुभिरजिताभवेम तथा नेपामजयाय अहतये यथा तैर-
हतास्याम वस्पैच अतएव स्वस्तये अविनाशाय । किंच बृहते सर्वतातये सर्वैरिन्द्रादिभिर्दे-
वैःस्तूयमानाय यज्ञाय एतदर्थं पवस्व अस्मदभिमुखमागच्छ । पविगैतिकर्मा । विश्वे सर्वे इमे
मदीयाः सखायः स्तोतारः तद त्वदीयं रक्षणमुशन्ति कामयन्ते । हे पवमानसोम तक्षणं अ-
हमपि वसि कामये ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
सोमःपवतेजनितामंतीनांजनितादिवोजनिताथिव्याः।
जनतामेर्जनितासूर्यस्यजनितेन्द्रस्यजनितोतविष्णोः ॥ ५॥६॥
सोमः । पवते । जनिता । मतीनाम् । जनिता । दिवः।
जनिता । पृथिव्याः । जनिता । अग्नेः । जनिता । सूर्यस्य ।।
जनिता । इन्द्रस्य । जनिता । उन । विष्णोः ॥ ५॥६॥
सोमः अभिषयमाणः पवते पात्रेषु क्षरति । कीदृशः मतीनां बुद्धीनां यद्वा मननीयानां.
स्तुतीनां जनिता जनयिता । जनितामंबइति निपातनाण्णिलोपः। किंच दिवोद्युलोकस्य ज-
निता मादुर्भावयिता । तथा पृथिव्या जनयिता अग्नेर्जनयिता मकाशयिता सूर्यस्य सर्वस्यो-
रकस्पादित्यस्य जनिता इन्द्रस्यजनिता पानेन मदस्य जनयिता । उतापिच विष्णोः व्यापक-
स्प जनिता जनयिता एतत्सर्वं सोमेभिषयमाणे भवतीति सोमोहि देवानाप्याययतीति ॥ ५ ॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे षष्ठोवर्गः॥६॥
देवसुवां हविष्णु सोमस्य वनस्पतेर्बलादेवानामितियाज्या । सूत्यतेच-त्वंचसोमनोवशो
नसादेवानांपदवी:कवीनामिति ।
सैपा सूक्त षष्ठी-
ब्रह्मादेवानीपदवीःकवीनामृपिर्विप्राणांमहिपोमृगाणाम् ।
श्येनोग्राणांवधितिर्वानांसोमःपवित्रमत्यैतिरेभन् ॥ ६॥

·।
मं०९ अ०५ सू०९६) सप्तमोऽष्टकः
ब्रह्मा । देवानाम् । पदवीः । कवीनाम् । ऋषिः। विप्राणाम् ।
महिपः । मृगाणाम् । श्येनः । गृध्राणाम् । स्वधितिः । वनानाम् ।
सोमः । पवित्रम् । अति । एति । रेशन् ॥ ६ ॥
सोमएवरूपोभवति देवानां स्तोत्रकारिणामृविजां बला बल्लारख्यात्विकस्थानीयोभवति
यद्दा देवानां योतमानानामिन्दादीनां ब्रह्मा राजाभवति । तथा कवीनां कान्तमज्ञानां पदवीः
सवलन्ति पदानि साधुत्वेन योयोजयति सपदवीः । वोगत्यादिष्वित्येतस्मावविपि रूपं । तथा
विमाणां मेधाविनांमध्ये ऋषिपभवति । यः परोक्षपश्यति समपिः । अपिर्दर्शनादिति । मृगाणां
महिपोभवति महिपाख्योबलवान् राजाभवति । तथा गृध्राणां पक्षिविशेषाणां श्येनः शंसनीयः
पक्षिराजोभवति । बनानां वनतिहिंसाकर्मा । हिंसकानां छेदकानांमध्ये स्वधितिः एतनामकः
छेदकोसि । एवंघभावः सोमः रेभन् शब्दायमानःसन् पवित्रमूर्णास्तुकेन रुतमरयेति अतिग-
च्छति ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
भावीविपदाचमिनसिन्धुगिरःसोमःपर्वमानोमनीपाः।
अन्तःपश्यन्जनेमावराण्यातिष्ठतिरपभोगोपुंजानन् ॥ ७ ॥
म। अवीविपत् । वाचः । मिम् । न । सिन्धुः । गिरः । सोमः।
पर्वमानः । मनीपाः। अन्तरिति । पश्यन् । रजनों । इमा।
अर्वराणि । आ । तिष्ठति । पनः । गोएं। जानन् ॥ ७ ॥
पवमानः सोमः मनीपाः मनसईशिवाः हृदयंगमाः गिरः स्तुतीः प्रावीविपद प्रकरणावप-
पति मेरयति । कथमिव सिन्धुः स्पन्दपानानदीव वाचः शब्दस्य आमैन संघपया मेरयति त-
इत् । किंच वृषभः कामानामुदकानांवा वर्षकः सोमः अन्तः अन्तर्हितं वस्तुनातं पश्यन् अव-
राणि दुग्लैरियितुमशक्यानि इमा वृजना इमानि पलानि आतिष्ठति आसीदति। किंकुर्वन
गोषुजानन गांजानानासन परपलानि प्रविशति ॥७॥
अथाष्टमी-
समत्सरःपृत्सुववन्नवातःसहस्ररताअभिवाजमर्प ।
इन्द्रायेन्दोपर्वमानोमनीष्य शोरुमिमीरयगाईपण्पन् ॥ ८॥

·।
२२८
ऋक्संहितामाष्ये (अ०४ व०८
सः। मत्सरः । पृत्सु । वन्वन् । अवांतः । सहस्रध्रेताः । अभि।
वाजम् । अप । इन्द्राय । इन्दो इति । पर्वमानः । मनीपी।
अंशोः । ऊर्मिम् । ईरय । गाः । इपण्यन् ।। ८॥
मत्सरोमदकरः पृत्सुसंग्रामेषु वन्वन् शत्रूहिसन् अतएव अवातः अन्यैर्गन्तुमशक्यः स-
हसरेताः सहस्रोदकधारोपेतः ससोमः वाजं शणांवलमत्यर्ष अभिगच्छ । हे इन्दो सोम पव-
मानः पूयमानः मनीषी मातस्त्वं गाइपण्यन् शब्दान् प्रेरयन् । यहा यजमानानां यज्ञसाधनभू-
ताः गामेरयन् इन्द्राय इन्द्रार्थे अंशोरभिष्यमाणस्यसोमस्प जाम संघमीरय मेरय ॥ ८॥
अथ नवमी-
परिप्रियाकलशेंदेवातइन्द्रायसोमोरण्योमदाय।
सहस्रधार शताजइन्दुर्वाजीनसप्तिःसमनाजिगाति ॥ ९॥
परि । प्रियः। कलशे । देवध्वातः । इन्द्राय । सोमः ।रण्यः
मदाय । सहस्रधारः। शतध्वाजः । इन्दुः । वाजी।
न । सप्तिः । समना। जिगाति ॥ ९॥
।
प्रियः पीणयिता अतएव देववातः देवैरभिगवः रण्यः रमणीयः सोमः इन्द्राय इन्द्रस्य
मदाय मदार्थ कलशे द्रोणाभिधाने परिजिगाति परिगच्छति । कीदृशः सहस्रधारोबहुविधधारो-
पेतः शनवाजः बहुवलः इन्दुः पात्रेषु क्षरन् । तत्रदृष्टान्तः–वाजीन यथावाजी बलवान् सप्तिर-
श्वः समना संग्रामनामैव समष्टमअवैकृष्ये । समन्ति धृष्टाभवन्ति योद्धारोनेति तस्मिनसंग्रा-
मे यथाश्वोजिगाति गच्छति वदत् ॥ ९॥
अथ दशमी-
सोवंसुविज्जायमानोमानो प्मुर्दुदुहानोअद्रौ ।
अभिशस्तिपाभुवनस्यराजाविदद्गातुंब्रह्मणेपूयमा॑नः॥ १०॥७॥

·मं०९ अ०५ सू०९६) सप्तमोऽएकः २२९ सः। पूर्व्यः । वसुवित् । जाय॑मानः । मृजानः । अप्सु । दुदुहानः । अद्रौ । अभिशस्तिपाः। भुवनस्य । राजा । विदत् । गातुम् । ब्रह्मणे । पूयानः ॥ १०॥ ७॥ पूर्व्यः पुराणः यद्वा पूर्वैःरुतोभिपुत: वसुवित धनानांलंभका जायमानः अप्सु वसनी- वयाख्येषदकेषु मजानोमृज्यमानःअद्री अभिषवयावणि दुदुहानोदुबमानः अभिशस्तिपाः अ- भितः शस्तिहिंसा येषां अभिशस्तयः शत्रवः वेश्यः परिरक्षकः भुवनस्य भूतजातस्य राजा स्वामी एवंविधः सतादृशः सोमः ब्रह्मणे कर्मार्थ पूयमानः सन् गातुं मार्ग समीचीनं विदर यजमानेभ्यः प्रयच्छति ॥१०॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे सप्तमोवर्गः ॥७॥ महापित्यज्ञपितरः सोमवन्तइत्यस्य द्वितीयानुवाक्पा त्वयाहिनापितरइत्येषा सूवितंच- पितरोग्निष्वातायम उदीरतामवरउत्परासस्त्वयाहिनःपितरःसोमपूर्वइति । सपा सूते एकादशी त्वयाहिन:पितरःमोमपूर्वकर्माणिचक्रुःपवमानधीराः । वन्वनवांतःपरिधीरपोर्णवीरेमिरवैमघाभवानः ॥११॥ स्वया । हि । नः । पितरः । सोम । पूर्व । कर्माणि । चक्रुः । पवमान । धीराः । वृन्वन् । अवांतः। परिधीन् । अपं । ऊर्ण। वीरेभिः । अश्वैः । मघवा । भव । नः । ॥ ११ ॥ हे पवमान पूयमानसोम धीराः कर्मणिकुशलाः प्राज्ञाः नोस्माकं पितरः पूर्व पुरातनाः अंगिरसस्त्वया हिरवधारणे त्वयासहायेनैवकर्माणि अग्निष्टोमादीनि चक्र: कतवन्तः । किंच व- न्वन् स्वोतन संधजन् । यद्दा वनतिहिंसार्थः । शवून हिंसन अवातः वैरभिगतस्वीरेभिर्वगव- शिः अश्यः व्यापकैः परिधीन परिधीयते एभिः सर्वमिति परिधयोराक्षसाः तान् अपाणु अपो- Mहि अपच्छादय नहीतियावद । अर्णोतेटोंटिछान्दसोहेलृक् । एताररास्त्वं नोस्माकं मध्या इन्दोभव भूयाः । पुरादियुक्तं धनं प्रपच्छेत्यर्थः ॥ ११ ॥ ।

·२३०
ऋक्संहिताभाष्ये (अ.१ १०८
अथ दादशी-
यथावामनवेवयोधामित्रहावरिवोविद्धविष्मान् ।
स्वावस्खद्रविणंदर्धानइन्द्रेसतिष्ठजनयायुधानि ॥ १२॥
या । अर्पवथाः । मनवे । वयः धाः । अमित्रहा । वरिवःवित् ।
हविष्मान् । एवं पवस्व । द्रविणम् । दधानः । इन्द्रे ।
सम् । तिष्ठ । जनयं । आयुधानि ॥ १२ ॥
हे सोम यथा पुरा त्वं मनवेराज्ञे वयोधाः अन्नस्यधाता तथा अमित्रहा शत्रूणांहन्ता व-
रिवोविद धनस्यलंभयिता हविष्मान् पुरोडाशादियुक्तःसन् अपवथाः तस्मैपनादिकं पदातुंप-
थागच्छः एव एवमस्मभ्यमपि द्रविणं धनं दधानः मयच्छन् पवस्व अस्मदभिमुखमागच्छ।कि-
च अस्माभिदीयमानस्त्वं इन्द्रेसन्तिष्ठ सम्यक्तिष्ठ । अपिच आयुधानि त्वदीयानि जनय तस्मै
प्रकाशय वाक्यभेदाइ निघातः ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
पर्वखसोममधुमाँऋतावापोवसांनोअधिसानोअव्यै।
अवद्रोणांनिघृतान्तिसीदमदिन्तमोमत्सरदेन्द्रपानः ॥ १३ ॥
पर्वस्व । सोम । मधुमान् । ऋतध्वा । अ॒पः । वसानः ।
अधि । सानौं । अव्य । अव । द्रोणानि । घृतध्वन्ति ।
सीद । मदिन्तमः । मत्सरः । इन्द्रपानः ॥ १३ ।।
हे सोम मधुमान् मदकररसोपेतः ऋतावा यज्ञवान् छन्दसीवनिपावितिवनिप् मत्वर्थीयः
तादृशस्त्वं अपोवसतीवरीरेकधनाश्च वसानः आच्छादयन् अधि अधिकं सानो समुच्छ्रिते
अव्ये अविभये पवित्रे पवस्व क्षर। नतोमदिन्तमः अतिशयेनमदकरः इन्द्रपानः इन्द्रेणपावन्यो-
मत्सरोमाइपिता सोमः घृतवन्ति उदकवन्ति द्रोणानि द्रोणकलशान अवसीद अवतिष्ठस्वा॥१३॥
अथ चतुर्दशी-
दृष्टिदिवशतधार पवस्वसहस्रसावाजयुर्दैववीतौ।
संसिन्धुमिःकलशेवावशानःसमुस्रियाभिःमतिरन्नआयुः ॥ १४ ॥

·मं०९ अ०५ सू०९६] सप्तमोऽएकः
२३१
दृष्टिम् । दिवः । शतधारः । पवस्व । सहस्रध्साः । वाजध्युः ।
देववीतौ । सम् । सिन्धुभिः । कलशै । वावशानः ।
सम् । उनियाभिः । प्रतिरन् । नः । आयुः ॥ १४॥
हेसोम शतधारः बहुधोदकधारोपेतस्त्वं दियोन्तरिक्षादादित्यादा वृष्टिंपवस्व कुरु । यद्वा
शतधारः बहुधात्मीयधारोपेतस्त्वं दिवोयोतमानात् पवित्राव वृष्टिमविच्छिन्नधारां पवस्व पारे-
पुकुरु । कीदृशः देवयीतौ देवानांवीतिः हविर्भक्षणं पस्मिन् सदेवपीतिज्ञः । तस्मिन् सहलसाः
यजमानानां सहस्रस्य धनस्यदाता वाजयुः तेषामन्नंकामयमानस्त्वं सिन्धुभिः स्यन्दमानाभिः
वसतीवरीभिः कलशेद्रोणाभिधानेसंवावशानः संगच्छस्व । तथात्वं नोस्माकमायुनीयनं -
तिरन्वर्धयन् उसियाभिः गोविकारैः क्षीरादिभिश्च कलशे संगच्छस्व ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
-
एपस्यसोौमतिभिःपुनानोत्योनवाजीतरतीदरांतीः ।
पयोनदुग्धमर्दितेरिपिरमुर्विवातुःमुयमोनवोह्ना ॥ १५॥८॥
एपः। स्यः । सोमः । मतिभिः । पुनानः । अत्यः। न । वाजी।
तरति । इत् । अरांतीः । पर्यः । न । दुग्धम् । अदितेः । इपिरम् ।
उरुध्दव । गातुः । सुध्यमः । न । बोहो ॥ १५॥ ८॥
एपस्यः एतादृशः सोमः मतिभिर्मननसाधनैः स्तोत्रैः पुनानः पूयमानोभवति । यः सोमः
अयोन अतनशीलोवाजी अश्वइव संग्रामे अरातीः अरावीन शवून तरवि इवधारणे वर-
त्येव हिनस्त्येव । यदृत्तयोगादनिघातः । किंच अदिवेगानामतम् अदीनायाः गोः इपिरं अन्वे
पणीयं दुग्धपपोन क्षीरं यथा पूतं भवति एवं सोमः परिशुद्धः । अपिच उवि सुपांसदगिति
सोई । उरुविस्तीगो गातुः मार्गइव सर्वैः समाश्रयणीयः तथा वोहान वोढामवाव सुपमः
सुनियन्तुं शक्योपथावति वइयंसोमः सोभिनियन्वन्योभवति ॥१५॥
। इदि सक्षमस्य चतुर्थेटमोवर्गः ॥८॥

·२३२
ऋक्संहितामाप्ये
(अ०४३०९
अथ पोडशी-
स्वायुधःसोतृभिःपूयमानोभ्यर्पगुह्यंचारुनाम।
अभिवाजंसप्तिरिवश्रवस्याभिवायुममिगादेवसोम ॥ १६ ॥
सुध्आयुधः। सोतृभिः । पूयमानः । अभि । अर्प । गुर्खम् ।
चारु । नाम । अनि । वार्जम् । सप्तिः इव । श्रुवस्या।
अभि । वायुम् । अनि । गाः । देव । सोम ॥ १६ ॥
स्वायुधः शोभनायुधोपेतः । यद्वा यज्ञे स्क्यकपालादीनि दशायुधानिसन्ति तदान सोह-
भिरभिषुण्वद्भिः पूयमानस्त्वं गुह्यं गुहायांनिहितं चारु कमनीयंनाम त्वदीयं रसात्मकंशरीरं
स्तुतिभिः सहायर्ष कलशादोन्यभिगमय । किंच सप्तिरिव अश्वइव वर्तमानस्त्वं अवस्या।
सुपांसुलुगिति सप्तम्याआजादेशः । अस्मदीयायामन्नेच्छायां वाजं अन्नमस्मभ्यमभिगमप ।
अपिच हेदेवस्तोतव्य हेसोम वायुं पाणं जीवनं अभिगमय गाः पशृंश्च अस्मभ्यमभिगमय॥१६॥
अथ सप्तदशी-
.
शिशुंजज्ञानहर्यतंमृजन्तिशुंभन्तिवह्निमरुनौगणेन ।
कविर्गीभिःकाव्यैनाकविःसन्त्सोमःपवित्रमत्येतिरेभन् ॥१७॥
शिशुम् । जज्ञानम् । हर्यतम् । मृजन्ति । शुजन्ति । वह्निम्।
: मरुतः । गणेन । कविः।गी शिः । काव्येन । कविः। सन् ।
सोमः । पवित्रम् । अति । एति । रेभन् ॥ १७ ॥
शिशु इदानीमुत्पन्नत्वात् शिश्वदतिष्ठन्तं यदा पापानि तनूकुर्वन्तं विनाशयन्तंलज्ञानं
पादुर्भूतं अतएवहर्यतं हयंगतिकात्योः । भृमृदृशीत्यादिनाअतच् । सर्वैःकाम्यमानं सोमं मज-
न्ति मरुतः शोधयन्ति । किंच वह्नि वोढारं सोमं गणेनात्मीयेन सप्तसंख्याकेनगणेन शुंभन्ति
अटकुर्वन्ति । ततः कविः कान्तमज्ञः सोमः काव्येन कविकर्मणैव कविः शब्दोपेतःसन रेभन्
शब्दायमानः गोभिः स्तुतिभिः सह पवित्रं अत्येति अतोत्यगच्छति ॥१७॥

·म.९ अ.५ सू०९६] सप्तमोडटक: २३३ अथाटादशी- 1 ऋषिमनायपिकत्स्वःसहस्रणीधःपदवी कानाम् । तृतीयंधाममहिषःसिपासन्त्सोमौविराजमनुराजतिष्टुप् ॥ १८॥ ऋपिध्मनाः । यः । ऋषिकत् । स्वःसाः । सहस्रनीथः। पदवीः । कवीनाम् । तृतीयम् । धाम । महिपः । सिसासन् । सोमः । विराजम् । अन् । राजति । स्तुप् ॥ १८ ॥ ऋषिमनाः सर्वदर्शनशीलमनस्कः अतएव ऋषिकत् सर्वस्य दर्शनकर्ता प्रकाशनस्यकर्ता स्वर्षाः सर्वस्यसूर्यस्य वा संभक्ता सहस्रणीथः नीथा स्तुतिः बहुविधस्तुतिकः कवीनां क्रान्त- प्रज्ञानांमध्ये पदवीः सवलतापदानां साधुत्वेन संयोजयिता यः सोमोविद्यते समहिपो महान् पूज्योवा सोमः तृतीयंधाम द्युलोकं सिपासन् संभक्तुमिच्छन् स्तुप्स्तूयमानःसन विराज विशेषे- गराजन्तं दीप्यमानमिन्द्रं अनुराजति मकाशयति ॥ १८॥ अथैकोनविंशी- चमूपच्छयेनःशंकुनाविभृत्वांगोविन्दुट्टैप्सआयुधानिवित् । अपामूर्मिसर्चमानःसमुद्रंतुरीयंधाममहिपोविवक्ति ।। १९ ।। चमूसत् । श्येनः । शकुनः। विभृत्वा । गोविन्दुः । द्रप्सः । आयुधानि । विभ्रत् । अपाम् । ऊर्मिम् । सर्चमानः। समुद्रम् । तुरीयम् । धाम । महिषः । विवक्ति ॥ १९॥ चमुपद चमन्ति अक्षयंत्यति चम्वश्चमसाः तेषु सीइन् यहा चम्वो अधिषवणफटके तयोर्वर्तमानः श्पेनः शंसनीयः शकुनः शक्तः सामर्थ्यकारी विभूत्वा हरतेः आतोमनिनित्या- दिनावनिए । पात्रेषु विहरणशीलः गोविन्दुः यजमानानां गवां लभकः विन्दुरिच्छुरिति उम- त्ययान्तलेननिपातितः द्रप्सः द्रवणशीलः आयुधानि स्पथकपालादीनि विप्रव धारयन् अपा- मुदुकानामूमि पेरकं समुद् अन्तरिक्षनामैवद अन्तरिक्षलोकं सचमानः सेवमानः महिषोमहान् यएवंविधः सोमः ससोमः तुरीयं चतुर्थधाम चान्द्रमसंस्थानं विवक्कि सेवते । सूर्यलोकस्पोपरि ·। २३४ फक्संहितामाष्ये [अ०१ २०१० चंद्रमसोलोकोवियतेइति-यमापृथिव्याअधिपतिःसमावत्वित्यादिभिः चन्द्रमानक्षत्राणामधिप. तिः समावत्वित्यन्तैमत्रज्ञायते ॥ १९ ॥ अथ विशी- मोनशुभ्रस्तुन्वमृजानोत्ोनसत्वासनधनानाम् । हवयूथापरिकोशमर्पन्कनिक्रदच्चम्वोराविवेश ॥ २० ॥९॥ मर्यः । न ।शुभ्रः । तन्वम् । मृजानः । अत्यः । न । सवासनये । धनानाम् । टाइव । यूथा। परि । कोशम् । अन् । कनिकदत् । चम्बोः । आ । विवेश ॥ २० ॥ ९ ॥ शुभ्रोदीप्यमानोलंकृतः मर्योन मनुष्यइव तन्वमात्मीयंशरीरं मृजानः वसतीवरीभिशोधय- न किंच धनानां सनये संभजनाय लाभाय भत्योनसतनशीलोश्वइव मृत्वा सरणशीलः अपिच वृषेव वृषा यथा यूथा यूथानि पतिगच्छन् शब्दंकरोति तदव कोशं अधिषवणचर्मणा कृतंपा- वं परि अर्षन् पतिगच्छन् सोमः कनिकद पुनःपुनः शब्दं कुर्वन् चम्बोः अधिषवणफलक- योराविवेश आविशति । कनिकद् ऋदेर्यलुकि दाधर्तिदर्धीत्यादिनानिपातनादग्यासस्य निगागमः तस्यशतरि अयस्तानामादिरित्यायुदात्तत्वं ॥२०॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे नवमोवर्गः ॥९॥ अथैकविंशी- पर्वखेन्दोपर्वमानोमहोभिकनिकढत्परिवाराण्यर्प । कीळचम्बो विशपूयमानुइन्द्रसौमदिरोममत्तु ॥२१॥ पर्वस्व । इन्दो इति । पर्वमानः । महाभिः । कनिक्रदत् । पर। वाराणि । अर्प । क्रीळन् । चम्बोः । आ । विश । पूयमा॑नः । इन्द्रम् । ते । रसः । मदिरः। ममत्तु ॥२१॥ तै० सं० ३. ४.५.1 ·मं०९ अ०५ सू०९६] सप्तमोऽष्टकः २३५ *हे इन्दो सोम महोभिः पूजकैऋत्विग्भिः पवमानः पूयमानस्त्वं पवस्व । ततः कनिक्रदत् भृशंशब्दकुर्वन् वाराणि अवेर्वालानि पवित्राणि पर्यपं परिगच्छ ।किंच पूयमानस्त्वं चम्बोरधिप- वणफलकयोः कोळन् संकीडमानःसन् आविश पात्राणि प्रविश । अनन्तरं मदिरः मदकरस्ते त्वदीयोरसःइन्दं ममत्तु मोदयतु मायतेः बहुलंछन्दसीतिश्लुः ।। २१ ॥ अथ द्वाविंशी- प्रास्यधारांरहतीरंशयन्नक्तोगोभिःकलशाआविवेश। सामकृण्वन्सामन्यौविपश्चित्क्रन्दन्नेत्यभिसरब्युनजामिम् ॥२२॥ प्र। अस्य । धाराः । वृहतीः । अस्यन् । अक्तः । गोभिः। कलशान् । आ। विवेश । साम । कुण्वन् । सामन्यः । विपश्यचित् । क्रन्दन् । एति । अभि । सख्युः । न । जामिम् ॥ २२ ॥ अस्य सोमस्य बृहती…हत्योमहत्योधाराः मासूमन् मसृज्यन्ते सृजेः कर्मार्थसङि व्यत्ययेन झरनादेशः बहुलंछन्दसीति रुडागमः । ततः सोयंसोपः गोभिर्गोविकारः क्षोरादिभिः अक्तःसन् कलशान् द्रोणाभिधानान आविवेश आविशति । साम सामानि कण्वन् कुर्वन् सोमः सामन्यः सामगानकुशलः सुष्टुशब्दायमानइत्यर्थः विपश्चिद सर्वजानानः सोमः कन्दन देवानापन् अ- येति ग्रहादीनि त्वरया अभिगच्छति । तत्रदृष्टान्तः-सख्युन सख्युर्जामि जायां पथा इतरो- लंपटोवेगेनाभिगच्छति तद्वत् ॥ २२ ॥ अथ प्रयोविंशी- अपघ्नन्नेपिपवमानशत्रून्मियानजारोअभिगीतइन्दुः । सीदन्वनैपुशकुनोनपत्यासोमःपुनानःकुलशेपुसत्ता ॥ २३ ॥ अपघ्नन् । एपि । पवमान । शत्रून् । प्रियाम् । न । जारः। अभिगीनः । इन्दुः । सीदन् । वर्नेषु । शकुनः । न । पत्वो। सोमः । पुनानः । कुलशेषु । सत्ता ॥ २३ ॥ हे पवमान पूपमान सोम अभिगीवः सोमिरभिटुतः इन्दुः पावेषु क्षरन् वंशजूनप- मन् अपहिसन् एपि आगच्छसि । कथमिव जारः मियांन पियवसामसीसी अन्यान् राघ- ·ऋक्संहितामाण्ये [अ०४ व०११ मानःसन् यथाभिगच्छति तद्वव । पत्वा पतनशीलः शकुनोन यथा शकुनोवनेषु वृक्षेषु सीदन भवति तद्वत पतनशीलः पुनानः पूयमानः सोमः कलशेष सत्ता सदनशीलो निषण्णोभवति । स- देस्ताच्छीलिकस्तुन् एकाचइतीमतिषेधः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विंशी- आतेरु पर्वमानस्पसोमयोपैवयन्तिसुदुघाःसुधाराः । हरिरानीतःपुरुवारोअप्वचिक्रदत्कलशैदेवयूनाम् ॥ २४ ॥१०॥ आ।ते । रुचः। पर्वमानस्य । सोम । योध्दव । यन्ति । सुदुघाः । सुध्धाराः । हरिः । आनीतः । पुरुधवारः । अप्सु । अचिक्रदत् । कलशै । देवघ्यूनाम् ॥ २४ ॥ १० ॥ हे सोम पवमानस्य पूयमानस्य ते तव स्वभूताः योषेव स्त्रीयथा पुत्राणां पयोदोग्धि त- दव यजमानानां धनादिकस्य सुदुघाः सुष्टुदोग्ध्यः सुधाराः शोभनधारोपेताः रुचोदीतयः आ- यन्तिपात्रादीन्यागच्छन्ति । किंच हरिहरितवर्णः आनीतः ऋत्विग्भिः पुरुवारः बहुधावरणीयः सोमः अप्सु वसतीवरीषु देवयूनां देवानिच्छतां यजमानानां स्वभूते कलशे द्रोणाख्येच अचि- कदव पुनःपुनः कन्दते शब्दायते ॥ २४ ॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे दशमोवर्गः॥ १० ॥ ॥ इति नवमे मंडले पंचमोनुवाकः ॥५॥ षष्ठेनुवाके समसूतानि । तत्र अस्यप्रेषेत्यष्टापंचाशदृचं पथमंसूक्तं वैष्टुभं पवमानसोमदे- वताकं ततः आयस्पदचस्य मैत्रावरुणोवसिष्ठऋषिः द्वितीयस्येन्द्रप्रमतिर्नाम तृतीयस्यवृषगणाः चतुर्थस्पमन्युः पंचमस्पोपमन्युः षष्ठस्यव्याधपाद सप्तमस्यशकिः अधमस्पकर्णश्रुत् नवमस्प मृळीकः दशमस्पवसुकः एतेसर्वेवसिष्ठगोवाः एवंत्रिंशदृचोगताः अथ चतुर्दशानामृचां शक्ति- पुत्रः पराशरमापिः शिष्टानामांगिरसःकुरसः। तथानुक्रम्पते-अस्यमेपाटापंचाशदायंचं वसिष्ठो- पश्यदुत्तराभव पृथग्वसिष्ठाः इन्द्रप्रमतिर्वृषगणोमन्युरुपमन्युाघपाच्छक्तिःकर्णश्रुन्मृळीकोव- सुऋइति चतुर्दशपराशरोत्याःकुत्सइति । गतोविनियोगः ।

·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽएकः तामथमा- अस्य पाहेमापूयमानोदेवोदेवेभिःसमपृक्तरसम् । सुतःपवित्रंपतिरेभन्मितेवस पशुमान्तिहोतां ॥१॥ अस्य । प्रेपा । हेमना । पूयमानः । देवः । देवेभिः । सम् । अपृक्त । रसम् । सुतः । पवित्रम् । परि । एति । रेभन् । मिनाईव । सन । पशुधमन्ति । होता ॥ १ ॥ अस्य सोमस्य प्रेपा पतिर्गत्यर्थः विपिरूपं सावकाचइतिविभक्तरुदात्तत्वं । मेपा मेरकेण हेमना हिरण्येन पूयमानः हिरण्यपाणिरभिपुणोतीति हिरण्यसंबन्धः । तादृशः देवोदीप्यमानां- शुः रसमात्मीयं देवेभिदेवैः सह समपृक्त संपर्चपति संयोजयति । पृचीसंपर्के ततः सुवोभिपुतः सोमः रेमन् शब्दायमानःसन् पवित्रं ऊर्जास्तुकेन निर्मितं पति परिगच्छति । कथमिव होता देवानामाह्वाता ऋत्विक् मितेव निर्मिवान् परामन्ति बद्धपशून सम सदनानि यज्ञगृहान् यथा पर्येवि सदा ॥१॥ अथ द्वितीया- भद्रावासमुन्यावसानोमहान्कविर्निवचनानिशंसन् । आपंच्यखचम्योःपूपमांनोविचक्षणोजाविदैवीतौ ॥ २ ॥ भद्रा । वस्त्रां । समन्यो । वसानः । महान् । कविः । निवर्चनानि । शंसन् । आ । वच्यस्व । चम्वोः । पूयमानः । विश्चक्षणः । जागविः । देवध्वीतौ ॥ २॥ भदा भद्राणि कल्याणानि समन्या समनमिति संग्रामनामवत्र साधुरिति यत् संमामयो- ग्यानि वस्खा बखाणि आच्छादकानि सेजांसि वसानः आच्छादयन् महान् पूज्यः कविः का. न्तदर्शी अतएव निरचनानि नितरांवकव्यानि विकूतानि स्तोत्राणि शंखन् विरक्षणः विशेषेण सर्वस्पदृष्टा जागृविजागरणशीलः सोमः त्वं देववीतो देवानांवीतिक्षणं पस्मिन्सदे. पवीतियज्ञः तस्मिन् चम्बोरधिषवणफटकयोः आवच्यस्व पापाण्याविश । वनिर्गत्यर्थः व्यस्य- येन श्यन् पूयमानः सन् ॥ २॥ .

·२३८
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ २०१२
अथ तृतीया-
समुप्रियोज्यतेसानोअव्ययशस्तरोयशसांक्षैतोअस्मे ।
अभिखधन्वापूयमानोयूयंपोनस्वस्तिभिःसदानः॥३॥
सम् । ऊँ इति । प्रियः। मृज्यते । सानौं । अव्य । यशःऽतरः ।
यशाम् । क्षेतः । अस्मे इति । अभि । स्वर । धन्वं ।
पूयमानः । यूयम् । पात । स्वस्तिभिः। सदा । नः ॥ ३॥
यशसां यशस्विनांमध्ये यशस्तरः अतिशयेनयशस्वी क्षेतः क्षितीभवः मियः पीणयिता
सोमः सानो समुच्छ्रिते अव्ये अविषये पवित्रे अस्मे अस्मदर्थं संमृज्यते ऋत्विग्भिः परिप्यते ।
उ अवधारणे । पूयमानस्त्वं धन्वान्तरिक्ष अभिस्वर अभितः शब्दय यूयं पूजायां पहुवचनं हे
सोम त्वं नोस्मान् स्वस्तिभिः कल्याणतमैः पालनैः सदा सर्वदा पात रक्षत पालयत ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
प्रगोयताभ्यामदेवान्त्सोमहिनोतमहतेधनाय ।
स्वादुःपवाअतिवारमन्यमासौदातिकलशंदेवयुनः॥४॥
प्रा गायत । अभि । अर्चाम । देवान् । सोमम् । हिनोत ।
महते । धाय । स्वादुः । पवाते । अति । वारम् । अन्य॑म् ।
आ। सीदाति । कलशम् । देवध्युः। नः ॥ ४ ॥
हेस्तोतारः मगायत सोमं प्रकर्षणाभिष्टुव । तथा देवान अयाम अभ्यर्चत पुरुषव्य-
त्ययः। यद्वा वयं देवानभिष्टुमः यूयं सोमंस्तुतेति । किंच महते महद प्रभूतधनाय धनं पातुं सोमं
हिनोत अभिषवार्थ मेरयव । क्रियार्थोपपदस्पचकर्मणिस्थानिनइति धनशब्दस्य चतुर्थी । त.
तः स्यादुः स्वादुकरः सोमः अन्यमविभवं वारं वालं पवित्रमतिपवाते अतीत्यपवते । किंच दे-
वयुः देवानकामयमानः नोस्सदीयः सोमः कलशं पात्रमासीदाति आसीदति पविशति । उभ-
पत्रलेट्यडागमः ॥ ४॥

·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽएकः
अथ पञ्चमी-
इन्दुर्देवानामुपसख्यमायन्सहस्रधारःपयमदीय
नृभिःस्तांनोअनुधामपूर्वमगन्निन्द्रंमहतेसौमंगाय ॥५॥११॥
इन्दुः । देवानाम् । उप । मुख्यम् । आध्यन् । सहस्रधारः।
पवते । माय । नृभिः । स्तानः । अनु । धाम । पूर्वम् ।
अर्गन् । इन्द्रम् । महते । सौभगाय ॥५॥११॥
देवानामिन्द्रादीनां सख्यं सखिभावं उपापन उपगच्छन् सहस्रधारः पहुविधधारः इन्दुः
सोमः मदाय देवानांमदार्थ पवते कलशादिपुक्षरति । मृभिः कर्मनेभिः स्तवानः स्तूयमानः
सोमः पूर्व पुरातनं धाम धुलोकमनुगच्छति । तदेवाह-महते मभूताय सौभगाय सौभाग्याप इन्द्र
अगन् गच्छति । सोमे इन्द्रेण पीते सति यजमानानां महासौभाग्यं भवति खल । अगन् ग-
मेलडि पसेति चेलक मोनोधातोरिति नत्वं ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थ एकादशोवर्गः।।११ ॥
।
अथ पठी-
स्तोत्रेरायेहरिरपीपुनानइन्द्रंमदोगच्छतुतेमराय।
पैहिसर,राधोअच्छापूयंपांतस्वस्तिभिःसानः ॥६॥
स्तोत्र । राये। हरिः । अर्प । पुनानः । इन्द्रम् । मदः । गच्छतु ।
ने । रोय । देवः। याहि । सहरयम् । राधः। अच्छं।
यूयम् । पात । स्वस्तिभिः । सदा । नः ॥ ६ ॥
हे सोम हरिहरितवर्णः पुनानः प्यमानत्वं स्वोरे अस्माभिः क्रियमाणेसति रापेधनार्थ
अपं आगच्छ । ततस्ते वदीयोमदोपदकरोरसः भराय भने । भसंपन्ति शनश्पोदार-
इवि भरःसंमामः । पदमिन्दंगच्छतु।किंच सरथं देवःमानरथसारथाप राधः अउ अ.
स्माकं पनायाहि भागन्छ । यूयं नोस्सान स्वस्तिभिः सदा पाद त्वं रस ॥६॥

·२४० पसंहिताभाष्ये [अ०४ व०१२ अथ सप्तमी- प्रकाव्यमुशवब्रुवाणोदेवोदेवानांजनिमाविवक्ति । महिवतःशुचिवन्धुःपावकःपदावराहोअभ्येतिरेभन् ॥७॥ प्र। काव्यम् । उशाइव । ब्रुवाणः । देवः । देवानाम् । जनिम । विवक्ति । महिवतः। शुश्विन्धुः। पावकः। पदा । वराहः । अभि । एति । रेभन् ॥ ७॥ उशनेव एतन्नामकऋषिरिव काव्यं कविकर्म स्तोत्रं ब्रुवाणः उच्चारयन् देवःस्तोता अयमृ- पिः वृषगणोनाम देवानामिन्द्रादीनां जनिम जन्मानि विवक्ति प्रकर्षण ब्रवीति । वचपरिभाषणे व्यत्ययेनविकरणस्य नुः बहुलंछंइसीतिअश्यासस्यत्वं । महिवतः प्रभूतकर्मा शुचिबन्धुः वनन्तिशत्रूनिति बन्धूनि तेजांसि बलानिवा दोसतेजस्कः पावकः पापानां शोधकः वराहः वरं च नदहः वराहः राजाहःसखियष्टजिति टच्समासान्तः । तस्मिन्नहनि अभिषयमाणत्वेन त- द्वान् अशआदित्वान्मत्वर्थीयःअच् तादृशःसोमः रेभन् शब्दकुर्वन पदा पदानि स्थानानि पात्रा- णि अन्येति अभिगच्छति । यद्वा यथाकश्चनवराहः पदा पादेन भूमि विक्रममाणः शब्दकरोति तद्वद ॥७॥ अथाष्टमी- पहंसासंस्तृपलमन्युमच्छामादस्तपंगणाअयामुः। आझूष्यपर्वमानसखायोदुर्मपंसाकंप्रवदन्तिवाणम् ॥ ८ ॥ प्र। हंसासः । तृपलम् । मन्युम् । अच्छे । अमात् । अस्तम् । वर्षगणाः । अयासुः । आयूष्यम् । पर्वमानम् । सरायः। दुःश्मषम् । साकम् । प्र। वदन्ति । वाणम् ॥ ८॥ हंसासः शत्रुभिर्हन्यमानाः हंसाइव चरन्तोवावृषगणाः एतन्नामकारुपयः अमाद शत्रूणां य. लाव त्रासिताःसन्तः तृपलं तृपलशन्दाक्षिमचारी तदुक्यास्केन-नृपलममर्माक्षिपमहाँरीति । क्षि- १नि०५ १२.।

·मं०९ अ०६ सू०९७]
सप्तमोऽष्टक:
२४१
पपहारिणंमन्यु शत्रूनभिहन्यमानं सोमं अच्छ अभिलक्ष्य अस्तं यज्ञगृहं प्रायासुः पयासिपुः
प्रगच्छन्ति । ततः सखायः स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणेन संबन्धेन सखिभूताः स्तोतारः आंगष्यं सर्वैर-
भिगंतव्यं यद्वा घोषशब्दस्य पृषोदरादित्वादांगूपइत्यादेशः आड्अनुनासिक छान्दसः स्तो-
वाह दुर्मर्ष शत्रुभिधेरै दुःसहं एवंविधंसोमं पवमानमुद्दिश्य वाणं वायविशेष साकं सहैवपवद-
न्ति मवादयन्ति वदुपलक्षितं गानं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अथ नवमी-
सरहतउरुगायस्य॑जूतिस्थाकीळन्तमिमतेनगावः।
परीणसंकणुतेतिग्मशृङ्गोदिवाहरिर्दशेनक्तमुत्रः॥९॥
सः । रहते । उरुगायस्य । जूनिम् । टयां । क्रीळन्तम् ।
मिमते । न । गावः । परीणसम् । कृणुते । तिग्मशः ।
दिवा । हरिः । ददृशे । नक्तम् । ऋज्वः ॥ ९ ॥
ससोमः रहते अतिशीघ्रं गच्छतीत्यर्थः। उरुगायस्य बहुभिःस्तुत्यस्यात्मनोजूति गविमनु
सरन् तंवृथा अनायासेन कोळंत विहरन्तं गच्छन्तंसोमं गावः अन्यगन्तारः नमिमते नपरिच्छि-
न्दन्ति तमनुगन्तुं नशक्नुवन्तीत्यर्थः । किंच तिग्मभंगः शृणन्तिहिंसन्ति तमांसीति शृंगाणि ते.
जांसि तीक्ष्णतेजस्कः परीणसं बहुनामैतत् बहुविधतेजः रुणुते करोति अन्तरिक्ष वर्तमानोयः
सोमः दिवा अहनि हरिहरितवर्णः ददृशे दृश्यते नप्रकाशतेइत्यर्थः । नक्तं रात्रौतु ऋषः अणु-
गामी विस्पष्टः प्रकाशयुक्तोदृश्यते दृशेः कर्मणिलिटिरूपं ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
इन्दुर्वाजीपवगोन्यौपाइन्द्रेसोमःसहुइन्वन्मदाय ।
हन्तिरक्षोवाधतेपर्यरीतीरिवः कृण्वन्टजनस्यराजा ॥ १०॥१२॥
दन्दुः । वाजी । पवते । गोऽन्योधाः। इन्द्रे । सोमः । सहः।
इन्वन् । मदाय । हन्ति । रक्षः। वार्धते । परि । अरांतीः।
वरिवः । कृण्वन् । जनस्य । राजा ॥ १० ॥१२॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०४ २०१३ इन्दुः क्षरणशीलः वाजी बलवान् गोन्योधाः गमनशीलनीचीनापरससंघातः इन्द्रे स-. होबलकररसं इन्वन् मेरयन् सोमः मदाय तस्यमदार्थं पवते क्षरति । किंच रक्षःकुलं हन्ति हिनस्ति । किंच अरातीः अरातीन शत्रून्परिवाधते परितः संहरति । कीदृशः वरियोवरणीयं धनं कृण्वन् स्तोतॄणां कुर्वन् वृजनस्य बलस्यराजा ईशितासोमइति ॥ १० ॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे द्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥ अथैकादशी- अधधारयामध्वाचानस्तिरोरोमपवतेआद्रिदुग्धः । इन्दुरिन्द्रस्यसख्यं पाणोदेवोदेवस्यंमत्सरोमदाय ॥११॥ अध। धार॑या । मध्वा । पृचानः । तरः। रोम । पवते।अद्रिदुग्धः । इन्दुः। इन्द्रस्य । सख्यम् । जुषाणः । देवः । देवस्य । मत्सरः । मदाय।।११॥ अधाथानन्तरं अद्विदुग्धाः ग्रावभिर्दुग्धोभिपुतः सोमः मध्वा मदकारिण्याधारया पृचानः देवानसंपर्चयन् संयोजयन रोम अबिरोमभिः कृतं पवित्रं तिरस्तिरस्कृत्य व्यवधायकंरुत्वा पवते कलशेषु क्षरति । किंच इन्द्रस्पसख्यं सखिभावंकर्मवा जुषाणः सेवमानः देवोद्योतमानः मत्सरोमदकरइन्दुः सोमः देवस्येन्द्रस्य मदाय मदार्थ पवते क्षरति ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- अभिप्रियाणिपवतेपुनानोदेवोदेवान्त्स्खेनरसैनपुश्चन् । इन्दुर्धर्माण्यतुथावसानोदशक्षिोअन्यत्सानोअव्य ।। १२ ॥ अभि । प्रियाणि । पवते । पुनानः । देवः । देवान् । स्वेन । रसैन । पृश्चन् । इन्दुः । धर्माणि । ऋतुध्था । वसौनः । दर्श। क्षिपः । अव्यत । सानौं । अन्य ॥ १२ ॥ पियाणि पीणयितृणि धर्माणि धारकाणि तेजांसि ऋतुथा कालेकाले वसान माच्छादय- म् इन्दुः सोमः पुनानः प्यमानः सन् अभिपवते कलशानभिलक्ष्य क्षरति । कीदृशः देवः संक्री. हनशीटः स्वेन भालीयेनरसेन देवानिन्द्रादीन ग्रंचन संपर्चयन संपोजयन् तमिमं दश दरासं- ख्याकाः क्षिपः अंगुटिनमितत् कर्मार्थ प्रयतइति वत्संख्याकाअंगुलपः सानो समुच्छिते अव्ये ·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽएकः अविभवेपवित्रे अव्यव गमयन्ति यदा अब पवित्रे पूयमानंसोमं अव्यत गच्छन्ति वीगत्यादिषु लडिव्यत्ययेनात्मनेपदं ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- पाशोणोंअभिकनिकगानुदयन्नेलिथिवीमुतद्याम् । इन्द्रस्येवग्नुराभृण्वआजोमचेतयनपतिवाचमेमाम् ॥ १३ ॥ सपा । शोणः । अभिकनिक्रदत् । गाः । नदयन् । एति । पृथिवीम् । उत । द्याम् । इन्द्रस्यध्दव । वनः । आ । शृण्वे । आजौ । प्रचेतयन् । अर्पति । वाचम् । आ । इमाम् ॥ १३ ॥ शोणः शोणवर्णोवृपा कश्चिदृपभः गाः पशून् अभिकनिक्रदत् अभिलक्ष्य शब्दकरोति । एवं गाः स्तुतीः विश्रयणार्थं पयसोदोग्धीधेनूः वा अभिकनिकदद अभिशब्दापमानः तदे- वाह नदयन् शब्दमुत्पादयन् सोमः पृथिवीं उतापिच या एतौलोको एति गच्छति । किंचव- मुः पाइनामैतव तस्य वाक् सुशब्दः आजौ संग्रामे इन्दस्पेव इन्दस्यशब्दइव आशृण्वे सर्वैः श्रूयते । ततः प्रचेतयन् आत्मानं सर्वेषां प्रज्ञापयन इमां वाचमावि समताद्गमयति उचैः श- ब्दायतेइत्यर्थः ।। १३ ॥ अथ चतुर्दशी- रसाय्य पय॑सापिन्व॑मानईरयन्नेपिमधुमन्तमंशुम् । पर्वमानःसन्तुनिमपिकृण्वन्निन्द्रायसोमपरिपिच्यमानः ।। १४ ।। रसाय्यः । पय॑सा । पिन्व॑मानः । ईरयन् । एपि । मधुमन्तम । अंशुम् । पर्वमानः । सम्पुतनिम् । एपि । कण्वन् । इन्द्राय । सोम । परिसिच्यमानः ॥ १४ ॥ हे सोम रसाय्यः रसेरोणादिकआप्यपत्ययः । स्यायः पयसायुक्तः रिन्दमानः क्षरन् लं इरयन शन्दोरयन मधुमन्तं माधुपितं रसभावं एपि पामोपि । अंराशमष्टमायोभव- वीनियास्कः। अनेन सोमरसोभिधीयते । किंच हेसोप परिपिच्यमानः अदिः परिपिस्त्वं प. नि. २५

·२४४
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०१२०१४
वमानः पवित्रेपूयमानःसन् संतानं तनुविस्तारे इप्रत्ययः संततधारां कृण्वनकुर्वनिन्द्राय इंद्रा-
थै एपि गच्छसि ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
एवाप॑वस्वमदिरोमदायोदयाभस्यनमयन्वधनः ।
परिवर्णभरमाणोरुशन्तंगव्यु!अर्पपरिसोमसिक्तः ॥१५॥१३॥
एव। पवस्व । मदिरः । मदाय । उदयाभस्य । नमयन् ।
वधनैः । परि । वर्णम् । भरमाणः। रुन्तिम् । गव्युः।
नः । अप । परि । सोम । सिक्तः॥ १५॥ १३ ॥
हेसोम मदिरोमदकरस्त्वं उग्राभस्य क्रियाग्रहणंकर्तव्यमिति कर्मणःसंपदानसंज्ञा चतु-
यथैवहुलमितिषष्ठी। उदग्राभं उदकग्राहिणमेघ वधस्लैः हननसाधनैरायुधैः नमयन् वृष्ट्यर्थप-
हीकुर्वन् मदाय मदार्थमेव पवस्व एवं पात्रेषुक्षर । किंच रुशतं आरोचमानं श्वेतं वर्ण परिभर-
माणः परितोविनव सिक्तः पवित्रेसिच्यमानस्त्वं गन्युः नोस्माकं गाइच्छन् पर्यः परिगच्छ॥ १५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे त्रयोदशोवर्गः ॥१३॥
अथ पोडशी-
जुष्ट्वीनइन्दोसुपासुगान्युरौप॑वस्ववरिवाँसिकृण्वन् ।
घनेवविष्वग्दुरितानिविघ्ननधिष्णुनांधवसानोअन्य ॥ १६ ॥
जुष्ट्वी। नः । इन्दो इति । सुष्पा । सुगानि । ऊरौ । पवस्व ।
वरिवांसि । कृण्वन् । घनाईव । विष्वक् । दुःदुतानि ।
विश्मन् । अधि । सुना । धन्न । सानौं । अन्ये ।। १६ ॥
हे इन्दो दीप्त पवमान जुष्टी स्नाल्यादयश्चेतिनिपातितः स्तुतिभिः पीताभूत्वा नोस्माकं सुप-
था सुपथानि वैदिकमार्गान तथा वरिषांसि वरणोयानि धनानि सुगानि सुगमनानि सुमाप्तव्या-
नि कण्वन् कुर्वन् । उरौ विस्तीर्णे द्रोणकटशे पवस्व क्षर । किंच धनेव धनीभूतेन लोहमयेना-
युधेनेव विष्वक् सर्वतोदुरितानि दुःपातव्यानि रक्षांसि विभन् हिंसन् सानो समुच्छ्रितेदेशे अ-
व्येअविभवे स्नुना सवता धारासंघेन अधिधन्व अधिगच्छ । धविर्गत्यर्थः ॥१६॥

·मं०९ अ०६ सू०९७] सतमोऽष्टकः
अथ सप्तदशी-
दृष्टिनोअर्पदिव्यांजिंगनुमिकांवतींशंगयींजीरदानुम् ।
स्तुकैववीताधवाविचिन्वन्वन्धुरिमाँअवरॉइन्दोवायून् ।।
दृष्टिम् । नः । अर्प । दिव्याम् । जिगनुम् । इळावतीम् ।
शमध्गयीम् । जीरदानुम् । स्तुकाइव । वीता । धन्य । विचिन
बन्धून् । इमान् । अवरान् । इन्दो इति। वायून् ।। १७ ॥
हे सोम नोस्माकं वृष्टिं अर्प गमय। कीदृशीं दिव्यां दिविभवां जिग गमनशीलां
नीं अमरनी शंगयों सुखस्यनिवासभूतां जीरदातुं क्षिपदानोपेतां । किंच हे इन्दो वस्तुं
ता कांतानि स्तुकशब्दोपत्यवचनः अपत्यानि यथाविचिनोपि तद्वत् बन्धून स्तुत्यस्तो
न्धुभूवान् अवरान् अवरदेशेस्थितान पार्थिवान वायून त्वां अभिगच्छत इमानस्मानवि।
धनादिपदानार्थ गवेषमाणःसन् धन्व गच्छ ॥ १७ ॥
अथाष्टादशी--
ग्रन्थिनविष्यग्रथिनंपुनानऋजुंगातुंरजिनंचसोम।
अत्योनदोहरिरास॒जानोमर्योदेवधन्यपुस्त्यावान् ॥१८॥
ग्रन्थिम् । न । वि । स्य । पथितम् । पुनानः । ऋजुम् । च ।
गातुम् । इजिनम् । च । सोम । अस्यः। न। कदः । हरिः।
आ। सृजानः । मर्यः । देव । धन्य । पस्त्यवान् ॥ १८ ॥
पुनानः पूयमानस्वं ग्रथितं पापैर्वद्धं मां विष्य मुंच पापेश्योविश्लेषय । कथमिव ।
यथाकश्चिद यथिविश्लेषयति षोन्तकर्मणीति अस्यलोटिरूपं । किंच हेसोम त्वं अर्जु
गातुं मार्ग च वृजिनं वलं च मयं देहि । हरिहरितवर्णस्त्वं आसृजानः पारेष्वासृज्यमान
अत्योन अवनशीलोश्वइव कदः कंदसि शब्दायसे । किंच हेदेव मोमनुष्यहितो मा
हिंसकोवा शत्रूणां पस्त्यवान् पस्यगृहं तवांस्त्वं धन्व मामभिगच्छ कलशान्वा ॥१८॥

·२४६
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०४ २०१५
अथैकोनविंशी-
जुष्टोमायदेवतातइन्दोपरिष्णुनाधन्वसानोअन्य ।
सहस्रधारःसुरभिरर्दब्धापरिसववाजसातौनृपर्खे ॥ १९॥
जुष्टः । माय । देवतांते । इन्दो इति । परि । नुना।
धन्च । सानौ । अव्य । सहस्रधारः । सुरभिः। अदब्धः ।
परि । स्व । वाजसातौ । नृसो ॥ १९ ॥
हेइन्दो मदाप जुष्टः पर्याप्तस्त्वं देवताते देवस्ततेयज्ञे सानो समुच्छ्रिते अव्ये अविभ-
वे सुनाश्रयणशीलेन धारासंघेन सह परिधन्व परिगच्छ सहस्रधारः बहुधारोपेतः सुरभिः
सुगन्धिभिः त्वं अदब्धः कैश्चित् हिंसितः सन् वाजसातौ अन्नलाभाय निमिने नृसो नृ-
भिः सोढव्ये युद्धे परिसव परितोगच्छ ॥ १९॥
अथ विशी-
अरश्माोयरथाअयुक्ताअत्यासोनससृजानासंआजौ।
पुतेशुकासौधन्वन्तिसोमादेवांसस्ताँउपयातापिर्वध्यै ॥ २०॥१४॥
अरश्मानः। ये । अरथाः। अयुक्ताः। अत्यासः।न।
ससृजानासः । आजौ । एते । शुक्रासः। धन्वन्ति । सोमाः ।
देवासः। तान् । उप । यात । पिर्वध्यै ॥ २० ॥१४॥
अरमानोरभिवर्जिता रज्जुवर्जिताइतियावत् अरथारथवर्जिताः अयुक्ताः कुत्रापिननि-
युक्ताः अवदाइत्यर्थः एतादृशाये आजौ युद्धे ससृजानासः सृज्यमानाः अत्यासोन अश्वा-
यथा त्वरयालक्ष्यं गच्छन्ति तद्द आजी अनन्ति कर्मकरणार्थविजोत्रेति आजियजस्त-
स्मिन् सृज्यमानाः शुक्रासः शुक्रादीप्यमाना एतेसोमाः धन्वन्ति क्षिपं कलशानभिगच्छन्ति ।
अथमत्यक्षः हेदेवासोदेवाः तानागच्छतः सोमानपिवध्यैपानायउपयातउपगच्छत ॥२०॥
॥ इनि सप्तमस्य चतुर्थे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥

·म०९ अ०६ सू०९७] सप्तमाऽधकः २४७ । अथैकविंशी- एवानइन्दोअग्निदेव तिपरिवनभोअर्णश्चमू' । सोमा॑अ॒स्मभ्यंकाम्यबहनरयिददातुवीरवन्तमुग्रम् ॥२१॥ एव । नः । इन्दो इनि । अभि । देवश्वीतिम् । परि । सव । नर्भः । अर्णः। चमू' । सोमः । अस्मभ्यम् । कार्यम् । बृहन्नम् । रयिम् । ददातु । वीरवन्तम् । उपम् ॥ २१ ॥ हे इन्दो सोम नोस्मदीयमेव देववीति देवानांवीतिर्भक्षणं गमनंवा यस्मिन् देववीतिर्यज्ञः तमभिलक्ष्य नभोनमसोधुलोकात् अर्णउदकं अनेनपवित्रा निर्गतः सोमरसोभिधीयते तं रस चमुषु चमसेषु परिव परितःक्षर । ततः सोमः काम्यं काम्यमानं बृहन्तं मवृद्ध वीरवन्तं पुत्र- युक्त उपमुद्र्णरलं रयिं धनं असत्यं ददातु प्रयच्छतु ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशी- तसुद्यदीमनसोवेनंतोवाग्ज्येष्ठस्यवाधर्मणिक्षोरनीके। आदीमायन्वरमापविशानाजुष्टंपतिकठोगावइन्दुम् ॥ २२॥ नक्षत् । यदि । मनसः । वेनंतः । वाक् । ज्येष्ठस्य । वा । धर्मणि । क्षोः । अनीके । आत् । ईम् । आयन् । वरम । आ । वावशानाः । जुष्टंम् । पतिम् । कलशे । गावः । इन्दुम् ।। २२ ।। वेनतः वेनोवेनतेकान्तिकर्मणइतियोस्कः । कामयमानस्य मनसः मन्यतेःस्तुविकर्मणः स्तोतुर्वाक स्तुतिलक्षणाययेनंतक्षत् संस्करोति वाशब्दउपमार्थे यथा धर्मणि निमित्तानकर्मसं- योगइतिसप्तमी धारक योगक्षेमविषयं कर्मादिश्य क्षोःशब्दापमानस्म अनीके संग्राममुख तत्र स्थितस्य जानपदिकस्य वाक् ज्येष्ठस्य द्वितीयार्थेषष्ठो प्रशस्यतमं राजानं यथास्तीति तथा- स्तोतुर्वान सोमंस्तीतीत्यर्थः । पादनंतरमेव वरं वरणीयं जुष्टं देवानां महायपर्या पनि सर्वस्य पालक कदशे स्थित इन्दं ईमेनं सोमं वावशानाः कामयमानाः गावआयन् पयसा स्वीय नमि अपितुमागच्छति ॥ २२॥ । १नि० १०.३८..

·२४८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४६०१६ अथ त्रयोविंशी- प्रदानुदोदिव्योदानुपिन्वनमृतार्यपवतेसुमेधाः । धर्मा वहजन्यस्युराजाप्रश्मिभिर्दशभिर्धारिभूमं ॥ २३ ॥ प्र । दानुदः । दिव्यः । दानुपिन्वः । ऋतम् । ऋताय । पवते । सुमेधाः। धर्मा । भुवत् । टजन्यस्य। राजा ।प्र। रश्मिभिः । दशभिः । भारि । भूमं ॥ २३ ॥ दिव्योदिविभवः दानुदः दातृभ्योधनादीनांदाता तदेवाह दानुपिन्वः पिविसेचने कर्मण्यणित्य- ण दातृभ्यः कामानां रक्षयिता सुमेधाः शोभनप्रज्ञः सोमः ऋताय सत्यभूतायेन्द्राय तं सत्य- भूतमात्मीयं रसंपवने प्रकर्षेण क्षरति । राजा दीप्यमानः सोमः वृजन्यस्य साधुबलस्य धर्मा घा- रयिता भुवद्भवति । किंच दशभिः एतत्संज्ञकाभीररिमभिः कर्मकरणार्थमनुवानाभिः अंगुलि- शिः भूम प्रभूतं प्रभारि पभार्यते चिणिरूपं ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशी- पवित्रभिःपर्वमानोनृचक्षाराजादेवानामुतमया॑नाम् । द्वितामुंवद्रयपतीरयीणामृतंरित्सुभृतंचार्विन्दुः ॥२४॥ पवित्रेभिः । पर्वमानः । नृचक्षाः । राजा । देवानाम् । उत । मानाम् । द्विता । भुवत् । रयिपतिः। रयीणाम् । ऋतम् । भरत् । सुभृतम् । चारु । इन्दुः ॥ २४ ॥ पवित्रेभिः पवित्रैः पवमानः पूयमानः नृचक्षाः नृणांफलाफलयोः द्रष्टा अथ देवानामि- न्द्रादीनां उतापिच मर्त्यांना मनुष्याणां एवमुभयेषां जनानां राजा रविपतिः धनस्यपतिः नव- ल्पस्यपतिः किंतु रयीणां बहूनां धनानांस्वामी । वृत्पवृत्तिभ्यांस्वामित्वं बाहुल्यंच विवक्ष्यते । इँदृशः सोमः द्विता द्विधा देवेष्वपिच मनुष्येषु भुवत् भवति । सोयमिन्दुः सोमः सुभृतं संभतं चारु कल्याणं ऋतमुदकं भरत विभति ॥२४॥ अथ पंचविशी- अवौइवश्रवसेसातिमच्छेन्द्रस्यवायोरभिवीनिर्म। सनःसहस्राबहतीरिपोदामांसोमद्रविणोवित्पुनानः॥२५॥१५॥ ..

·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽष्टकः
अर्वान् इव । श्रवसे । सातिम् । अच्छे । इन्द्रस्य । वायोः। अनि ।
वीतिम् । अर्प । सः। नः । सहस्रां । वृहतीः। इपः । दाः । भव ।
सोम । द्रविणः वित् । पुनानः ॥ २५ ॥ १५॥
हेसोम अन्नार्थं युद्धे अर्वानिव अश्वोयथा गच्छति तद्वत् त्वं अवसे अस्माकमन्नार्थ
तथा सातिमच्छ धनलाभपति इन्द्रस्य वायोश्चवीतिं पानमायर्ष अभिगच्छ । ऐन्द्रवायवमहे
हि इन्द्रवायू सह सोमंपिबतइति सहोपादानं । सत्वं सहस्रा सहस्राणि बहुविधानि वृहतीः
चूंहितानि प्रवृद्धानि इषोनानि नोस्सत्यं दाः प्रयच्छ । हे सोम पुनानः पूयमानस्त्वं नोस्मभ्यं
द्रविणोविद धनस्य लंभयिता भव । द्रविणशब्दात्सर्वपातिपदिकेन्योलालसापांसुरवक्तव्यइति
सुगागमः॥ २५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे पंचदशोवर्गः ॥१५॥
अथ पड्डिशी-
देवाज्योनःपरिपच्यमानाःक्षयसुवीरंधन्वन्तुसोमाः।
आयज्यवःसुमतिविश्ववारा होतारोनदिवियोमन्द्रतमाः॥२६॥
देवअव्यः । नः । परिसिच्यमानाः । क्षयम् । सुध्वीरम् । धन्वन्तु ।
सोमाः। आध्यज्यवः । सुटमतिम् । विश्वध्वाराः ।
होतारः । न । दिविध्यजः। मन्द्रप्तमाः॥ २६ ॥
देवाव्यः अवतेस्तर्पणार्थस्य अवितृस्तृतषिष्पईरिति ईमत्ययः । उदानस्वरितयो
यणइति जसःस्वस्तित्वं । देवानां तर्पयितारः परिपिच्यमानाः परितः पात्रेषु सिध्यमानाः सोमाः
नोस्माकं सुवीरंशोभनपुत्र क्षयं गृहं धन्वन्तु मेरयन्तु । कोशाः सुमति शोभनमति यजमानं
आयज्यवः यष्टुमिच्छपः विश्ववाराः विश्र्वरणीयाः होतारोन होवारोपथा देवानिन्दादीन्
स्तुवन्ति एवं दिवियनः दिवि धुलोकस्थितानिन्द्रादीन् देवान् यजन्तः । दिवशन्दे मापुरुषेछ-
तिरहुटमिति सप्तम्याभलुक् । मन्दतमाः अत्यन्तंमदकराः ॥२६॥

·२५०
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०४२०१६
अथ सप्तविंशी-
एवार्देवदेवतांतेपवखमहेसोमप्सरंसेदेवपानः ।
महश्चिद्धिष्मसिंहिताःसमयकधिष्ठिानेरोदसीपुनानः ॥२७॥
एव । देव । देवतांते । पवस्व ।महे । सोम । प्सरसे । देवपानः ।
महः। चित् । हि। स्मार्स । हिताः । सहमर्ये । कृधि ।
सुस्थाने इति सुस्थाने । रोद॑सी इति । पुनानः॥२७॥
हेदेव योतमान स्तोतव्य वा हेसोम देवपानः देवैःपातव्यस्त्वं देवताते देवैस्तते वितते य-
ज्ञे महे महते प्सरसे भक्षणाय देवानांपानाय एव एवं पवस्व क्षर । ततोवयं हिताः त्वयापेरि-
नाःसन्तः समर्ये मरणधर्मरहिते संग्रामे महश्चित् महतोचलाधिकानपि शत्रून् स्मसिहि अभिभ-
वेम खलु । किंच पुनानः पूयमानस्त्वं रोदसी द्यावापृथिव्यौ सुस्थाने अस्माकं शोभनावास-
स्थाने सत्यौ रुधि कुरु ॥ २७॥
अथाटाविंशी-
।
-
अश्वोनकोरपंभिर्युजानःसिंहोनभीमोमनसोजवीयान् ।
अर्वाचीनःपथिभियरजिष्ठाआफ्वस्त्रसौमनसंनइन्दो ॥ २८ ॥
अश्वः । न । कदः । उपभिः । युजानः । सिंहः । न । भीमः।
मनसः । जीयान् । अर्वाचीनैः । पथितिः। ये । रजिष्टाः ।
आ। पवस्व । सौमनसम् । नः । इन्दो इति ॥ २८ ॥
हेसोम वृषभित्विग्भिः सोममभिपुण्वद्भिः युजानोयोज्यमानस्त्वं अश्वोन अश्वइव क-
दः कन्दसि शब्दायसे । कीदृशः सिंहोन सिंहइव भीमः शत्रूणां भयंकरः तथा मनसोपि ज-
वीयान् वेगवत्तरः अर्वाचीनैः अभिमुखैः पथिभिर्मार्गः येमार्गाः रजिष्ठाः अत्यन्तमृजवोभवन्ति
विभापोंश्छन्दसीतिऋकारस्यरादेशः । हेइन्दो दीप्यमान सोम मार्गः नोस्माकं सौमनसं
सौमनस्यं आपवस्व आपापय ॥२८॥

·मं०९ अ०६ सू०९७] ससमोऽष्टकः २५१ अथैकोनविंशी- शतंधारादेवाताअनन्सहस्रमेना कवयोमजन्ति इन्दौसनित्रंदिवआपवखपुरातासिमहतोधनस्य ॥२९॥ शतम् । धाराः। देवजाताः । अत्यन् । सहनम् । एनाः। कवयः। मजन्ति । इन्दो इति । सुनित्रम् । दिवः । आ। पवस्व । पुराइएता। असि । महतः । धनस्य ॥ २९॥ हे सोम देवजालाः देवार्थ पादुर्भूताः शतं शतसंख्याकाः त्वदीयाधाराः अस्मन् मृज्यन्ते । ततः कवयः कान्तदर्शिनः ऋत्विजः सहस्रं बहुविधाः एनाः त्वदीयाधाराः मृजन्ति अलंकुर्वन्ति यहा सहसमनेकधामृजन्ति शोधयन्ति । हेइन्दो सनित्रं भजनसाधनं दिवोद्युलोद अस्माकं पुत्रादीनांच आपवस्व आपापय । कुतोस्यधनमितिचेत् तत्राह महतः प्रभूतधनस्य पुरएता पुर- तोगतासि भवसि तस्माद्देहि इति ॥ २९ ॥ अथ विशी- दिवोनसर्गाअसग्रमहाराजानमित्रप्रमिनातिधीरः। पितुर्नपुत्रःकर्तुभिर्यतानआर्पवस्व विशेअस्याअ तिम् ॥३०॥१६॥ दिवः । न । सर्गाः । अससृयम् । अह्नाम् । राजा । न । मित्रम् । मा मनाति । धीरः । पितुः । न । पुत्रः । क्रतुंधभिः। यतानः । आ। पवस्व । विशे । अस्यै । अजीतिम् ॥ ३० ॥ १६ ॥ दिवोन यथादिवोद्योतमानस्य आदित्यस्याह्नां संबन्धिनः सरिभायः असममं विसृज्यन्ते तहत सोमस्य सर्गाः सृज्यन्ते इतिसगांधाराः विसृज्यन्ते सृजेर्व्यत्ययेनकर्मार्थलडिबहुलंछन्दसी- तिशस्यश्लुः झेरमादेश छांदसः । धीरः माज्ञोराजा अयंसोमः मित्रं सखायं नामिनाति नहिन- स्ति क्रतुभिः कर्मभिर्यतानोयवमानः पुत्रः पितुर्न पितुर्यथा अपराभवंकरोति तद्वव कर्मभिर्पत- मानस्त्वं अस्यै विशे प्रजायै अजीति अपराजिति अपराभव आपवस्व आपापय यथा नए- राजिताभवन्ति तथाकुवित्यर्थः ॥ ३० ॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे पोडशोवर्गः ।। १६ ॥

·२५२
फक्संहितामाप्ये [अ०४ व०१७
अथैकत्रिशी-
प्रधारामधुमतीरस्य॒न्वारान्यत्पूतोअत्येप्यन्यान् ।
पर्वमानपर्वसेधामगोनांजज्ञानःसूर्यमपिन्वो कैः ॥ ३१ ॥
प्राते । धाराः । मधुमतीः। असृग्रन् । वारांन् । यत् । पूतः
अतिएपिं । अन्यान् । पर्वमान । पर्वसे । धाम । गोनाम् ।
जज्ञानः । सूर्यम् । अपिन्वः । अर्कैः ॥ ३१॥
ते तव स्वभूता मधुमतीः मधुमत्योधाराः पासृनन् तदापसृज्यन्ते यद्यदा पूतोवसतीवरी-
शिवं अन्यानविभवान् वारान् वालान् पवित्राण्यत्येपि अवीत्य गच्छसि। किंच हेपवमान
गोनां गांधाम धारकं पयोलक्षीकरय पयसे ततः जज्ञानः जायमानस्त्वं अभैरर्चनीयैः स्वते-
जोभिः सूर्यमादित्यमपिन्वः पूरयसि ॥ ३१ ॥
अथ द्वाविंशी-
कनिकदनुपामृतस्य॑शुक्रोविस्मृितस्यधाम ।
सइन्द्रायपवसेमत्सरवान्हिन्वानोवाचंमतिभिःकवीनाम् ॥ ३२ ॥
कनिक्रदत् । अनु । पन्याम् । ऋतस्य । शुक्रः । वि । भासि।
अमृतस्य । धार्म । सः । इन्द्राय । पवसे । मत्सरध्वान् ।
हिन्वानः । वाचम् । मतिभिः । कवीनाम् ॥ ३२ ॥
अभिषयमाणः सोमः ऋतस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्य पंथां पंथानं मार्गमनु कनिकद पु-
नःपुनः शब्दायते । अथप्रत्यक्षः अमृतस्यामरणधर्मस्य धाम स्थानभूतः मरणरहितइत्यर्थः ।
तादृशः शुक्रः शुक्लवर्णः त्वं विभासि विशेषेणराजसि मत्सरवान मदकररसयुक्तः सत्वं इन्द्रा-
येन्द्रार्थ पवसे क्षरसि । कीदृशः कवीनां स्तोतॄणां मतिभिः सह वाचं शब्दं हिन्वानः परयन्
पवसे ॥ ३२॥
अथ त्रयस्त्रिंशी-
दिव्यःसुपोचक्षिसोमपिन्वन्धाराःकर्मणादेवीती।
एन्दौविशकटशंसोमधानकन्दन्निहिसूर्यस्योपश्मिम् ॥ ३३ ॥

·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽष्टक:
२५३
दिन्यः । सुपर्णः । अव । चक्षि । सोम । पिन्वन् । धाराः ।
कर्मणा । देववीतौ । आ । इन्दो इति । विश। कलशम् ।
सोमध्धानम् । कन्दन् । इहि । सूर्यस्य । उप । रश्मिम् ॥ ३३॥
हे सोम दिव्योदिविभवः सुपर्णः सुपतनस्त्वं अवचाक्षि अवस्तात् पश्य च । चष्टेर्लटिसि-
पिव्यत्ययेनपरस्मैपदं । किंकुर्वन् देववीतौ देवानां हविर्भक्षणस्थानेयज्ञे कर्मणा धाराः पिन्वन्
क्षरन । किंच हे इन्दो सोमधानं कटशं आविश क्रन्दनशब्दायमानस्त्वं सूर्यस्य प्रेरकस्या-
दित्यस्य रश्मिकान्तिमुपोहि उपगच्छ ॥ ३३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
तिस्रोवाच ईरयतिप्रवहिर्कतस्पंधीतिब्रह्मणोमनीपाम् ।
गावोयन्तिगोपतिपृच्छमानाःसोमयन्तिमतयोवावशानाः ॥ ३४ ॥
तिलः । वाचः। ईग्यति ।। वह्निः । तस्य । धीतिम् ।
ब्रह्मणः । मनीषाम् । गावः । यन्ति । गोपतिम् । पृच्छमानाः ।
सोमम् । यन्ति । मतयः । वावशानाः ॥ ३४ ॥
वहिर्वोढा यजमानः तिस्रोवाचः ऋग्यजुःसामात्मिकाः स्तुतीः प्रेरयति । तथा ऋतस्य य-
ज्ञस्यधीति धारयित्री ब्रह्मणःपरिवृढस्य सोमस्य मनीषां मनसईशित्री कल्याणी वाचं च मेरय-
ति । किंच गोपति वृपयथा गावोभिगच्छन्ति तद्वत् । गवांस्वामिनं सोमं गावः पृच्छयानाः
पृच्छंत्यः सत्योयन्ति स्वपयसामिश्रयितुमभिगच्छन्ति । तथा वावशानाः कामयमानाः मतयः
स्तोतारः सोमं यन्ति स्तोतुमभिगच्छन्ति ॥३४॥
अथ पंचविंशी-
सोमंगावोधेनवौवावशानाःसोमविपामतिभिःपृच्छमानाः ।
सोमःसुतःपूयतेअज्यमानःसोमेअर्कासिष्टुनःसंनवन्ते ॥३५॥१७॥
सोमम् । गावः । धेनवः । वावशानाः । सोमम् । विप्राः ।
मतिभिः । पृच्छमानाः । सोमः । सुतः । पूयते । अज्यानः।
सोमै । अर्काः। त्रिस्तुभः। सम् । नवन्ते ॥ ३५ ॥ १७ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०४ व०१८ धेनवःप्रीणयियोगावः सोमं वावशानाः कामयमानाभवन्ति विमामेधाविनःस्तोतारः म- तिभिः पृच्छमानाः पृच्छन्तोभवन्ति । अज्यमानः गोभिः सिच्यमानः सुतोभिपुतः सोमः ऋत्वि- भिः परिपूयते ! तथा विष्टुभः विष्टुब्रूपाः अर्काः अस्माभिः क्रियमाणाः एतेमंत्राः सोमे संन- वन्ते संगच्छन्ते ॥ ३५॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे सप्तदशी वर्गः ॥१७॥ अथ पत्रिंशी- एवानःसोमपरिपिच्यमान आपवखपूयमानःस्वस्ति । इन्द्रमाविशरहतारवेणवर्धयावाचंजनयापुरन्धिम् ॥ ३६ ।। एव । नः । सोम । परिसच्यमानः । आ। पवस्व । पूयमानः। स्वस्ति । इन्द्रम् । आ। विश । बृहता । रवैण । वर्धर्य । वाचम् । जनये । पुरंम् धिम् ।। ३६ ॥ हेसोम परिपिच्यमानः परितः पात्रेषु सिच्यमानः प्यमानस्त्वं नोस्माकमेव स्वस्ति अवि- नाशमापवस्व आमापय । फिंच बृहता महता रवेण शब्देनसह इन्द्रमाविश प्रविश तथा वाचं स्तुतिलक्षणां वर्धय । किंच पुरधि बहुधियं पज्ञानं जनय अस्मभ्यं उत्पादय । वाक्यभेदाद- निधातः ।। ३६॥ अथ सप्तत्रिंशी- आजारांविविप्रऋतामतीनांसोमःपुनानोअंसदञ्चमू। सर्पन्तियमिथुनामोनिकामाअध्वर्यौरथिरासःसुहस्ताः ॥३७॥ आ । जाविः । विप्रः । ऋता । मतीनाम् । सोमः । पुनानः। असदत् । चमूर्षु । सर्पन्ति । यम् ! मिथुनासः । निष्कामाः। अध्वर्यवः। रथिरासः । सुध्हाः॥ ३७॥ जागृविर्जागरणशीलः ऋता सुपांसुलुगितिषष्ठ्याआकारः । ऋतानां सत्यानां मतीनां स्तु- तीनां विपोशाता ससोमः पुनानः पूयमानःसन् चमूषु चमसेष्वासहद् आसीदति । मिथुनाम:

·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽधक: परस्परसंगवाः निकामाः नितरांकामयमानाः रथिरासः यज्ञस्यनेतारः सुहस्ताः कल्याणपाणयः अध्वर्यवः पवित्रे यं सोमंसपन्ति स्पृशन्ति । षपसमवाये। सपतिःस्पृशतिकर्मेतिनैरुकाः ॥३७॥ अथाष्टात्रिंशी- सपुनानउपसूरेनधातोभेमारोदसीविपआवः । मियाचिद्यस्यमियसासंऊतीसतूधनकारिणेनप्रयंसत् ॥ ३८ ॥ सः। पुनानः । उप । सूरे । न । धाता । आ। उसे इति । अपाः । रोदेसी इति । वि। सः। आवरित्यावः । मिया। चित् । यस्य । प्रियसासः । ऊती । सः। तु । धनम् । कारिणे । न । प्रायंसत् ॥३०॥ पुनानः पूयमानः ससोमः इन्द्रे उपगच्छति । तत्रदृष्टान्तः-सूरेन यथा सूर्य धाता संवत्स- रउपगच्छति । ससंवत्सरोविधातारं । संवत्सरेणैवास्मैपजामजनयतीत्याम्नानाद । किंचोभेरोद- सी चावापृथिव्यौ आमाः स्वमहिना आपूरयति । तथा ससोमः व्यावः स्वतेजसा तमांसि वि- वृणोति । वृणोतेर्मवेघसेतिचुर्लुक् छन्दस्यपिदृश्यतेइत्यडागमः पूर्वपदादितिसइत्यस्यसाहिविकंप- त्वं । पिया पठ्याआकारः प्रियस्य यस्यसोमस्य यद्वा पियाणि प्रयच्छतः यस्यसोमस्य मिय- सासः अत्यन्तं मियतमाधाराः ऊती ऊत्य रक्षणाय भवन्ति स तु क्षिम अस्मभ्यं धनं मयंसद प्रयच्छतु । यच्छतेलेंटिसिप्यडागमः । तत्रदृष्टान्त:-कारिणेन यथा कारिणे च रुतकाय भूति प्रयच्छन्ति तद्वद ॥३८॥ अथैकोनचत्वारिंशी- सर्धितावर्धनःपूयमानःसोमोमीडाँअमिनोज्योतिपावीत् । येनानःपूर्वपितर पदज्ञाःखविंदौअभिगाअद्रिमुष्णन् ॥ ३९॥ सः । वर्धिता । वर्धनः । पूयमानः । सोमः । भीड़ान् । अभि । नः। ज्योतिषा । आवीत् । येन । नः । पूर्व । पितरः । पदज्ञाः । स्वः विदः । अभि । गाः । अद्रिम् । उष्णन् ॥ ३९॥ १नि०५.१६.। २० प्रा० १.७.२० ·२५६ ऋक्संहितामाष्य [अ०४ २०१९ वर्धिता देवानां स्वकलामदानेन वर्धयिता वर्धनः स्वयंवर्धमानः पवित्रेण पूयमानः मीन वान कामानांसेक्ता ससोमः नोस्माकं ज्योतिषा स्वतेजसा अभ्यावीद अभिरक्षतु । येन सोमेन पदज्ञाः पणिभिरपहतानां गवांपदानि जानन्तः स्वर्विदः सर्वज्ञाः सूर्यंजानन्तोवा नोस्माकंपूर्वे चिरन्तनाः पितरोंगिरस गाः पशूनभिलक्ष्य अद्विमुष्णन् शिलोच्चयमुष्णन् सोमवेजसा अंधका- रावृतं शिलोच्चयंगत्वा पशूनाहरन्नित्यर्थः । उपिरिहमुष्णातिसमानकर्मा । यदा मुष्णावेर्लकि वर्णलोपः ।। ३९ ॥ अथ चत्वारिंशी- अान्समुद्र प्रथमेविधर्मजनयन्मजाभुवनस्य॒राजा। कृपापविअधिसानोअव्यव्हत्सोमा॑वारधेसुवानइन्दुः ॥४०॥१८॥ अान् । समुद्रः। प्रथमे । विधर्मन् । जनय॑न् । प्रजाः । भुवनस्य । राजा । । पवित्र । अधि । सानौं । अव्ये । बृहत् । सोमः । वधे । सुवानः । इन्दुः ॥ ४० ॥ १८ ॥ समुद्रः यस्मादापः समुद्रवन्ति संसमुद्रः अपांवर्षकोराजासोमः प्रथमे विस्तृते भुवनस्यो- दकस्य विधर्मन् विधारकेन्तरिक्षे मजा जनयन् । उत्सादयन् अक्रान् सर्वमतिकामति । क्रमते- लुङि तिपीडभावे वृद्धी च कृतायां सिज्लोपे मकारस्य मोनोधातोरितिनकाररूपं । वृषा कामा- नां वर्पिता सुवानोभिषयमाणः इन्दुमिः ससोमः अधि अधिकं सानो समुच्छ्रिते अव्ये अवि- मये पवित्र वृहद प्रभूतं ववृधे वर्धते ॥ ४० ॥ ।। इति सप्तमस्य चतुर्थेष्टादशोवर्गः ॥ १८॥ अथैकचत्वारिंशी- महत्तत्सोमोमहिपश्चंकारापायद्गर्भारणीतदे॒वान् । अर्दधादिन्द्रेपर्वमानओजोर्जनयत्सूर्येज्योतिरिन्दुः॥४१॥ महत् । तत् । सोमः । महिपः । चकार । अपाम् । यत् । गर्भः। अर्टणीत । देवान् । अदधात् । इन्द्रे । पर्वमानः । ओजः । अजनयत् । सूर्यं । ज्योतिः । इन्दुः॥ ११ ॥ - ·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽष्टकः महिषो महान्पूज्योवा सोमो महाभूतं तत्कर्म चकार अकरोत् । किंतर अपांगर्मः उ- दकानांगर्भभूतः जनयितृत्वाजन्यत्वाच्च ससोमः देवानवृणीत समभजतियव तवक्रतवानिति । किंच पवमानः पूयमानः सोमः ओजः सोमपानेन जन्यं बलं इन्द्रे अद्धाद व्यद्धार तथा इ. दुः सोमः सूर्यज्योतिस्तेजःअजनयत् ॥ ४१ ॥ अथ द्विचत्वारिंशी- मसिवायुमिष्टयेराधसेचमसिमित्रावरुणापूयमानः । मसिशोमारुतमत्सिदेवान्मसिद्यावापृथिवीदेवसोम ॥४२॥ मसि । वायुम । इष्टये । रायसे । । मसि । मित्रावरुणा। पूयमानः । मसि । शर्धः । मारुतम् । मसि । देवान् । मत्सि। यावापृथिवी इति । देव । सोम ॥ ४२ ॥ हे सोम त्वं वायुं मत्सि मादय । किमर्थं इष्टये अस्माकमेषणाय अन्नाय राधसे धनाय च । तथा पूयमानः पवित्रेण त्वं मित्रावरुणा मित्रावरुणौ च मत्सि तर्पयसि । किंच मारुतं मरुतां स्वभूतं शोषलं च मत्सि।तथा देवानिन्द्रादीन मत्मि हर्पयसि । हेदेव स्तोतव्य हेसोम यावापृ- थिवी द्यावापृथिव्यौ च मत्सि मादय एतान् हर्षयुक्तान रुत्वास्मायधनं प्रयच्छेत्यर्थः ॥४२॥ अथ त्रिचत्वारिंशी- कजुःपवखजिनस्यहन्तापामीवांवाधमानोमृर्धश्च । अभिश्रीणन्पयःपर्पसाभिगोनामिन्द्रस्यत्वंतर्ववयंसखोपः॥४॥ ऋजुः । पवस्व । जिनस्य । हन्ता । अप । अमीवाम् । वार्धमानः। मृधः । च । अभिश्रीणन् । पर्यः । पर्यसा। अभि । गोनाम् । इन्द्रस्य । त्वम् । तवं । वयम् । सखायः॥ १३ ॥ हेसोम ऋजुः ऋजुगमनःसन् पवस्व क्षर । किंकुर्वन् वृजिनस्य उपवस्य हन्ता अमी- वा रोगरूपं राक्षसं अपराधमानः तथा अस्मदीयान मृधोहिंसकान शश्च वाधमानः सन् प- ·- २५८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४.व.२०७ वस्व ततः पपआत्मीयंरसं गोनां गवांपयसाक्षीरेण अभिश्रीणन् अभिसंयोजयन् पावाण्यभिग- च्छसि । अपिच त्वं इन्द्रस्य सखासि हेसोम तव वयं सखायः स्तुत्यस्तोतृत्वयष्ट्रयष्टव्यत्वलक्ष- णेन सखिभूताः स्मः ॥ ४३ ॥ अथ चतुश्चत्वारिंशी- मध्वःसूदंपवस्वस्वउत्सवीरंचनआयवस्वाभगंच । खदखेन्द्रायपर्वमानइन्दोरपिंचनआविखासमुद्रात् ॥४४॥ मध्वः । सूर्दम् । पवस्व । वस्वः । उत्सम् । वीरम् । च । नः । आ। पवस्व । भगम् । च । स्वदेस्य । इन्द्रीय । पर्वमानः। इन्दो इति । रयिम् । च । नः । आ। पवस्व । समुद्रात् ॥ ४४ ॥ हे सोम मध्वोमाधुर्यस्य सदं क्षारयितारं घनीभूतं आपवस्व । वस्वो वसु धनस्य उत्सं उत्स्पन्दकं रसं पवस्व । किंच नोस्मभ्यं वीरं पुत्रं आपरस्व आपापय । तथा भगं भजनीयं धनंच देहि । हेइन्दो पवमानः प्यमानः सन् इन्द्राय स्वस्व रुचितोभव । ततस्त्वं नोस्मभ्यं समुद्रादन्तरिक्षाव रयिं धनं पुत्रंवा राति ददाति क्षीरमिति रयिौवा नांवा पवस्व देहि ॥४४॥ अथ पञ्चचत्वारिंशी- सोमःसुतोधार्यात्योनहित्वा॒सिन्धुर्ननिम्नमभिवाज्यक्षाः । आयोविन्यमसदत्सुनानःसमिन्दुर्गोभिरसरत्समद्भिः॥४५॥१९॥ सोमः । सुतः । धारया । अयः । न । हित्वा । सिन्धुः । न । निम्नम् । अनि । वाजी । अक्षारिति । आ । योनिम् । वय॑म् । असदत् । पुनानः । सम् । इन्दुः । गोभिः । असरत् सम् । अभिः ॥ ४५ ॥ १९ ॥ सुतोभिपुतः सोमोधारयास्वीयपाभरयोनअतनशीलोश्वइव हित्वागत्वा हिनोतेः क्वनि- पिरुपं । किंच वाजी बलवान् सोमः सिन्धुन यथासिन्धुः स्पन्दमाना नदी निम्नं प्रदेशमभिग- छवि नदन निन्नमघरभाविनं कलशमायक्षाः मभिक्षरति । ततः पुनानः पूयमानः सोमः वन्यं ·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽएका वृक्षभवं योनि योनिस्थानं कलशं आसदत् आसीदति । सोयमिन्दुः सोमः गीर्भिर्गोविकारैः क्षीरादिभिः श्रयणैः सं असरद संसरति तथा अद्भिर्यसतीवरीभिश्च संगच्छते ॥ ४५॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे एकोनविंशोवर्गः ।। १९ ॥ अथ पट्चत्वारिंशी- एपस्यतेपवतइन्सोमंश्चमूषुधीरउशतेतवस्वान् । खर्चक्षारथिरःसत्यशुष्माकामोनयोदेवयतामसर्जि ।। ४६ ॥ एषः । स्यः । ते । पवते । इन्द्र । सोमः । चमूर्षु । धीरः। उशते । तवस्वान् । स्वचक्षाः । रथिरः । सत्यशुप्मः । कामः । न । यः । देवध्यताम् । असजि ॥४६॥ हे इन्द्र उशते कासयमानाय ते तुभ्यं त्वदर्थं धीरः माज्ञः तवस्वान् वेगवान् स्पः सए- पसोमः चमूषु चमसेषु पवते क्षरति स्वर्चक्षाः सर्वदर्शिनः रथिरोरथवान् सत्यशुष्मः यथार्थ- बलोयः सोमः देवयतां देवानिच्छतां यजमानानां कामोन कामदइवासजि असृज्यत अदी- यतइत्यर्थः ।। ४६॥ अथ सप्तचत्वारिंशी- एपमुत्नेनवयंसापुनानस्तिरोवपीसिदुहितुर्दधानः । वसानःशर्मत्रिवरूथमप्ठहोतेवयातिसमनेपुरेभन् ॥१७॥ एषः । प्रनेन । वय॑सा । पुनानः। तिः । वर्षांसि । दुहितुः । दधानः । वसानः । शर्म । विस्थम् । अप्सु । होताइव । याति । समनेषु । रेशन् । ४७ ।। प्रत्नन पूर्वकालीनेन वयसा अन्नेन पुनानः पूयमानः अन्नात्मिकया धारया क्षरनित्य- र्थः तादृशः दुहितुः सर्वस्यदोग्ध्याः पृथिव्यां वर्षांसि वर्षइविरूपनाम वृणोति शरीरमिति रू- पाणि तिरोदधानः स्वतेजसा तिरस्कुर्वन आच्छादयन् तथा विवरूथं विभूमिकोपेतं यदा व. यः शीतातपवर्षाः तेषां निवारकं शर्म यज्ञगृहं वसानः आच्छादयन् अप्सु वसतीवरीषुस्थि- ।

·२६०
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ व०२१
तः एषसोमः होतेव यथाहोता स्तुविध्वनि कुर्वन् यज्ञेषु याति तद्वत् रेभन शब्दायमानःसन्
समनेषु समन्ति कर्माणिधृष्टाः प्रगल्भायंत्यत्रेति समना यज्ञाः तेषु याति गच्छति ॥ ४७ ॥
अथाटाचत्वारिंशी-
नूनस्त्वरथिरोदेवसोमपरिस्रवचम्वोःपूयमानः ।
अप्सुखादिष्ठोमधुमाकतावादेवोनयःसवितासत्यमन्मा ॥ ४८ ॥
नु । नः । त्वम् । रथिरः । देव । सोम । परि । सव।
चम्बोः। पूयमा॑नः । अप्सु । स्वादिष्टः । मधुधमान् ।
ऋतध्वा । देवः । न । यः । सविता । सत्यमन्मा ॥१८॥
हे देव काम्पमान हेसोम रथिरोरथवांस्त्वं नोस्माकं स्वभूतेयज्ञे चम्वोरधिषवणफलक-
योः पूयमानः सन् अप्सु वसवीवरीषु नुक्षिम परिसव परितः क्षर । स्वादिष्टः स्वादुतमः अत-
एव मधुमान माधुर्ययुक्तः ऋवावा ऋतवान् यज्ञवान् सविता सर्वस्यमेरकोयस्त्वं देवोन देव-
इव सत्यमन्मा सत्यस्तुतिकोभवसि सत्वं परिसवेति ॥ ४८॥
अथैकोनपंचाशी-
अभिवायुवीत्यर्पारणानो भिमित्रावरुणापूयमानः ।
अभीनरंधीजवनरथेष्टामसीन्द्रपर्णवज्रवाहम् ।। १९ ॥
अभि । वायुम् । वीती। अर्प । गृणानः । अभि ।
मित्रावरुणा । पूयमानः । अभि । नरम् । धीजवनम् ।
रहस्थाम् । अभि । इन्द्रम् । रर्पणम् । वजवाहुम् ।। ४९ ।।
हेसोम गृणानः स्तूयमानः त्वं बीती सुपांसुलुगिति चतुर्थ्या:पूर्वसवर्णदीर्वः । वीत्यै पा.
नाय वायुमत्यर्प अभिगच्छ । तथा पवित्रेण पूयमानस्त्वं मित्रावरुणा मित्रावरुणीच पानाया-
भिगच्छ । किंच नरं सर्वस्यनेतारं धीजवनं बुध्यासमवेगं कुर्वाणं रथेष्ठां रथेस्थां रथेविष्ठन्तं
भनेनाश्विनावभिधीयते । एकवचनं प्रत्येकविवक्षया समुदाय विवक्षयावा। एतादृशावश्विनौचा-
भिगच्छ । तथा वृषणं कामानां वर्षकं वजचाहुं वजयुक्तयाहुं इन्द्रच त्वंपानायाभिगच्छ॥४९॥

·मं.९०६ सू०९७] सप्तमोऽष्टका
२६१
अथ पंचाशी-
अभिवस्त्रांमुवसनान्यपाभिधेनःसुदुःपूयमानः ।
अभिचन्द्रामतवेनोहिरण्याभ्यश्वानथिनौदेवसोम ॥५०॥२०॥
अभि । वस्त्रां । सुध्वसनानि । अर्प । अभि । धेनूः । सुधदुर्धाः ।
पूयमानः । अनि । चन्द्रा । भतवे । नः । हिर॑ण्या।
अनि । अश्वान् । रथिनः । देव । सोम ।। ५० ।। २० ।।
हेसोम त्वमस्माकं सुवसनानि सुपरिधानानि वस्ता वस्त्राणि अश्यर्ष अभिगमय । यद्वा
सुवसनानि शोभनवस्त्रसहितानि वस्त्रा आच्छादकानि धनान्यभिगमय । किंच पूयमानः प-
वित्रेण त्वं सुदुधाः सुष्टुपयमोदोग्नीः धेनः नवमसूविकागाः अभिप्राय । अपिच चन्द्रा चन्द्रा-
ण्याह्लादकानि हिरण्या हिरण्यानि भवे भरणाय पोषणाय नोस्साकमभिगमय । तथा हे-
देव स्तोतव्य हेसोम रथिनोरथवतोश्वान् अस्माकमभिप्रापय ॥ ५० ॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे विंशोवर्गः ॥२०॥
अथैकपंचाशी-
अभीनोअर्पदिव्यावझून्यभिविश्वापार्थिवापूयमानः ।
अभियेन्द्रषिणमश्नवामाभ्यर्पियंजमदनिवन्नः ॥५१॥
अभि । नः। अर्ष । दिव्या । वसूनि । अभि । विश्वा । पार्थिवा।
पूयमानः । अभि । येनं । द्रविणम् । अनाम ।
अभि। आप॑यम् । जमदग्निवत् । नः ॥५१ ॥
हे सोम पवित्रेण पूयमानस्त्वं दिव्या दिव्यानि दिविभवानि वसूनि धनानि नोस्माकम-
क्यर्ष अभिगमय । तथा पार्थिवा पार्थिवानि पृथिव्यांभवानि विश्वा सर्वाणि धनान्यभिगमय।
तथा येन त्वदीयेन सामयन द्रविण धनं वयमायभवाम अभिव्यामुयाम तत्सामर्थ्ययभिगम-
य किंच आर्षेयं आर्षाणामृषिपुत्राणां योग्यंधनं जमदमिवद जमदग्नेर्यथा त्वमापयः एवं नोस्मा-
कमपि अयर्थ । यदा आय आर्षाणां योग्यं मंत्र जमदग्नेश्वभूतमंत्रं यथा स्वादुतसमकार्षीः
एवमस्माकं तादृशंमंत्र स्वादुतमंकुर्विति कुत्सोनामषि-मार्थयते ॥ ५१ ॥

·। २६२ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ व.२१ · अथ द्विपंचाशी- अया वापवस्टुनाव निमांश्चत्वइन्दोसरसिमधन्य । बनश्चिदत्रवातोनजूतःपुरुमेधश्चित्तकवेनरंदात् ।। ५२ ॥ अया। पवा । पवस्व । एना । वसूनि । मांश्चत्वे । इन्दो इति । सरसि । प्र । धन्व । अनः । चित् । अत्र । वातः। न । जूतः । पुरुष्मेधः । चित् । तवे । नरम् । दात् ॥ ५२ ॥ हे सोम अया अनया पवा पवमानया धारया सह एना एनानि वसूनि धनानि पवस्व क्ष- । पवा पूङ्पवने अन्येश्योदृश्यन्तइतिविच्प्रत्ययः आर्धधातुकलक्षणोगुणः सायेकाचइतितृती- यायाउदात्तत्वं । तथा हेइन्दो तथा त्वं मांश्चत्वे मन्यमानानां चातके सरसि उदके वसतीवर्या- व्ये प्रधन्व प्रगच्छ । ततः अत्र अस्मिन्सोमे पूयमानेसति अधःचित् सर्वेषां प्रज्ञापकः मूलभूतोवा आदित्योपि वातोन वातइव जूतः वेगितःसन् किंच पुरुमेधःचित बहुविधयज्ञइन्द्रश्चित् इन्द्रोपि वकवे तकतिर्गविकर्मसुपठितः अस्मादौणादिकऊनमत्ययः सोममभिगच्छते स्तुतिभिः महां नरं कर्मनेतारं पुत्रं दाव प्रयच्छतु हेसोम त्वया तर्षितौ सन्ताविन्द्रादित्यौ मा पुर्व प्रयच्छता मित्यर्थः॥ ५२॥ अथ विपंचाशी- उतनानापव्यापवस्वाधिश्रुतेश्रुवाय्य॑स्यतीर्थे । पुष्टिंसहस्रानगुतोव निक्षेनपक्कंधूनवद्रणाय ।। ५३ ॥ उत । नः । एना। पवया। पवस्व । अधि। श्रुते । अवाय॑स्य । तीर्थे । पष्टिम् । सहस्रो । नैगुतः । वसूनि । सक्षम । न । पक्कम् । धूनवत् । रणाय ॥ ५३॥ हेसोम उतापिच अवाप्पस्य सः श्रवणीयस्य सोमस्य तब श्रुते पसिद्धौ यद्दा प- ध्यर्थेचतुर्थी श्रुनः शब्दस्य तीर्थ स्थाने नोस्माकं स्वभूतेयजे एना अनया.पवया पूयमानया धारया अधि अधिक पवस्व क्षर । नैगुतः नीचीनं गवन्ने शब्दायन्तइति निगुतः शत्रवः । तेषां

·मं०९ अ०६ सू०९७] सप्तमोऽष्टकः
इन्तृत्वेन संबन्धी सोयंसोमः पष्टिं सहला षष्टिसंख्याकानि सहस्राणि वसूनि धनानि रणाय
रात्रूणां जयार्थं धनवत् अस्माकमकंपयत् पायच्छदितियावद । कथमिव वृक्षनपक्कं पक्कफलं
वृक्षं यथा कंपयति फलार्थी तद्दन ॥५३॥
अथ चतुःपंचाशी-
-
महीमेस्यपनामशूपेमांश्चत्वेवापशनेवावधने।
अस्वोपयन्निगुतःहयच्चाामित्राअाचितौअचेतः ॥ ५४ ॥
महि । हमे इति । अस्य । दृषनाम । शूपे इति । मांश्वत्वे
वा । पृर्शने । वा । वर्धत्रे इति । अापयत् । निगुतः ।
सेहयत् । च । अर्प । अमित्रान् । अर्प । अचिनः । अच । इतः ॥५४॥
महि महती प्रभूते वृषनाम सुपांसुलुगितिसुपोलुक् वृपनामनी वर्षणनमने शराणां वर्षणं
गां नमनं इमे एते द्वेकर्मणी अस्यसोमस्य शूषे सुखकरेभवतः। येच कर्मणी मांश्चत्वे अ-
मैतद । मक्षू चरतीति अश्वैःक्रियमाणेयुद्धे तत्साध्यत्वात् युद्धमिहगृह्यते । वा अपिदा -
स्पर्शनसाध्ये बाहुयुद्धे वधवे शत्रूणांहिंसनशीले भवतः सोयं निगुतः नीचैः शब्दायमा
शबून अस्वापयत् ताभ्यामसुषुपत् । अवधीदित्यर्थः । किंच सेहयद माद्वयत् संग्रामा-
बून् । अथप्रत्यक्षरुतः हेसोम सत्वं अमित्रान् शत्रून अपाच अपागमय । तथा अचितः अ-
पिनमकुर्वतो नास्तिकांश्च इतोस्मत्सकाशाद अपाच अपगमय अचतिर्गतिकर्मा ।। ५४ ॥
अथ पंचपंचाशत्तमी-
संत्रीपवित्रा विततान्येष्यन्वेकंधावसिपूयमानः
असिमगोअसिंात्रस्यदानासिमघामघवन्द्यइन्दो ॥५५॥२१॥
सम् । त्री। पवित्रा । विश्ततानि । एपि । अर्नु । एकम् ।
धावसि । पूयमान. । आस । भर्गः। असि । दात्रस्य ।
दाता । असि । मघवा । मघवत्भ्यः । इन्दो इति ॥ ५५॥२१॥

·२६४ ऋक्संहितामाष्ये [अ०४ व०२३ हेसोम विततानि विस्तृतानि त्री त्रीणि पवित्रा अग्निवायुसूर्यात्मकानि पवित्राणि समे- पि सम्पपामोपि । किंच पूयमानस्त्वं एकमविवालकतंपवित्र अनुधावसि अनुगच्छसि । किंच लं भगोभजनीयोसि तथा दावस्यदेयस्यधनस्य दातासि । कथमस्यधनदत्वमितिचे- तदुच्यते । हेइन्दो सोम मघवन्योन्यायोपित्वं मघवासि अतिशयेन धनवान्भवसि ॥ ५५॥ ॥ इतिसप्तमस्य चतुर्थे एकविंशोवर्गः॥२१॥ अथ षट्पंचाशत्तमी- एपविश्वविप॑वतेमनीपीसोमोविश्वस्यभुवनस्यराजा । ट्रप्साँईरयन्विदथेविन्दुर्विवारमयसमयातियाति ॥ ५६ ॥ एपः। विश्ववित् । पवते । मनीपी । सोमः । विश्वस्य । भुवनस्य । राजा । द्रुप्सान् । ईरय॑न् । विदथेषु । इन्दुः । वि । वारम् । अव्य॑म् । समया। अति । याति ॥ ५६ ॥ विश्वविद सर्वस्यवेत्ता अतएव मनीपी मेधावी विश्वस्य भुवनस्य सर्वस्य लोकस्य राजा स्वामी एपसोमः पवते क्षरति । एतदेव विवृणोति । विदथेषु विन्दन्ति जानंत्यत्रदेवानिति । यदा विन्दन्ति लभन्ते विदथायज्ञास्तेषु द्रप्सान रसकणान् ईरयन प्रेरयन् । इन्दुः सोमः अव्यं अविभवं वारं वालं पवित्रं समया उभयतः व्यतियाति व्यतीत्यगच्छति ॥५६॥ अथ सप्तपंचाशत्तमी- इन्दुरिहन्तिमहिपाअदब्धाःपरमन्तिकवयोनग्धाः । हिन्वन्तिधीरांदशभिःक्षिपाभिःसमञ्जतेरुपमपारसैन ॥५॥ इन्दुम् । रिहन्ति । महिषाः । अदब्धाः । पदे । रेशान्ति कुवयः। न । गृधाः। हिन्वन्ति । धीराः । दशभिः। क्षिपाभिः । सम् । अञ्जते । रूपम् । अपाम् । रसैन ।। ५७ ॥.

·म.९ अ०६ सू०९८] सप्तमोऽष्टक: २६५ महिषा महान्तः पूज्यावा अतएवादब्धाः कैश्चिदम्याहसिता देवा इन्दु सोरं रिहन्ति लि- हत्यास्वादयन्ति । किंच देवाः सोममुशन्तः सन्तः पदे तस्यास्य सोमस्य धारास्थाने रेशान्ति शब्दायन्ते । तत्र दृष्टान्तः कवयोनगृधाः धनमभिकांक्षमाणाः कवयः स्तोतारोयथा स्तुवन्तः शब्दायन्ते तद्वत धीराः कर्मणिकुशला ऋत्विजः दशभिः एतत्संख्याकाभिः क्षिपाभिरंगुलीभिः तमिमंसोमं हिन्वति अभिषवार्थ प्रेरयन्ति । अपिच रूपं अंशु अपां वसवीवर्याख्यानां रसेन समंजते सम्यक्सेवयन्ति ।। ५७ ॥ अथाटापंचाशत्तमी- त्वया॑वयंपवमानेनसोमभरैकृतंविचिनुयामशश्वत् । तन्नौमित्रोवरुणोमामहन्तामदितिःसिन्धुःपृथिवीउतद्यौः ॥५८॥२२॥ त्वया । वयम् । पर्वमानेन । सोम । भर । कृतम् । वि। चिनुयाम । शवत् । तत्। नः। मित्रः । वरुणः । ममहन्ताम् । अदितिः । सिन्धुः। पृथिवी । उन । यौः ॥ ५८ ॥ २२ ॥ हेसोम पवमानेन पवित्रेण पूयमानेन त्वया सहायेन भरे संग्रामनाम संग्रामे शवदाहु रुतं कर्तव्यं वयं विचिनुयाम विशेषेणकुर्याम । यस्मात्तवसहायेन कर्माणिकुर्मः तत्तस्माद नो- स्मान मित्रोवरुणः अदितिः एतन्नामका सिंधुः एतदभिधानाच पृथिवी उतापिच घोः एवमित्रा- दयोनोस्मान् मामहंतां पूजयन्तु धनादिदानेन ॥ ५८ ॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे द्वाविंशोवर्गः ॥ २२ ॥ अभिनइति द्वादश द्वितीयंसूक्तं वृषागिरोराज्ञ.पुत्रअंबरीषः भरद्वाजपुत्रऋजिवाच :- भौसहितायस्पसपी इमुत्तराणिचत्रीण्यानुष्टुभानि अपत्येकाइशीबहती पवमानःसोमादेवता । तथाचानुकम्पते-अभिनोद्वादशांवरीपजिश्वाचानुष्टसंह बृहत्युपांत्येति । गतोविनियोगः। । -- तत्र पथमा- अभिनौवाजसातमयिमपुरुस्पृहम् । इन्दौसहस्रभर्णसंतुविद्युम्नंविभ्वासहम् ॥ १॥ २० ·२६६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ १०२३ अभि । नः । वाजसातमम् । रयिम् । अर्प । पुरुःस्पृहम् । इन्दो इति । सहस्रनर्णसम् । तुविद्युम्नम् । विश्वसहम् ॥ ३ ॥ हे इन्दो दीप्त वाजसातमं अत्यन्तं बलमदं अन्नपदंवा रयिं धनं पुत्रवानोस्माकमध्यप अभिगमय । कीदृशं पुरुस्पृहं बहुभिःस्पृहणीयं सहस्रवर्णसं बहुविधभरणं अनेकपोषणयुक्त- मित्यर्थः । तुविद्युम्नं द्युम्नंयोततेर्यशोवान्नंवेतियारकः । बह्वनं बहुयशोयुक्तंवा विश्वसह वि- ज्वइतिमहन्नाम महतोभिभवितारं ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- परिप्यानोअव्ययंरथेनवाव्यत। इन्दुरभिद्रुणाहितोहियानोधाराभिरक्षाः ॥२॥ परि । स्यः। सुवानः। अन्ययम् । रथे । न । वर्म । अव्यत । इन्दुः । अभि । दुर्णा । हितः । हियानः । धाराशिः । अक्षारित ॥२॥ सुवानः सूयमानः स्यः ससोमः अव्ययमविमयं पवित्रं परिपवते । तत्रदृष्टान्तः-रथे- न मथा रथेस्थितः पुरुषः वर्मकवचमव्यत परिव्ययति । व्ययते डिवर्णलोपश्छान्दसः। अ- भिहितः अभितः प्रेरितः। यद्वा स्तोतृभिरभिष्टुतः सइन्दुः सोमः द्रुणा द्रुममयेन द्रोणकलशेन हियानः हि गौवृद्धौच तेन पूर्यमाणःसन् धाराभिः अक्षाः क्षरति । क्षरते डिरूपं ।। २ ।। अथ तृतीया- परिष्यसानोअक्षाइन्दुरव्येमदच्युतः। धारायऊवाअध्वरेाजानैतिगव्ययुः ॥ ३॥ परि । स्यः । सुवानः । अक्षारिति । इन्दुः । अव्य । मर्दच्युतः । धारा । यः । ऊर्ध्वः । अध्वरे । भ्राजा । न । एति । गव्ययुः ॥ ३ ॥ १ नि० ५.५.

·मं०९ अ०६ सू०९८]
ससमोऽष्टकः
सुवानः सूयमानः स्यः सइन्दुः सोमः मदच्युतः मदा) देवैः परितःसन् अव्ये अविभवे
पवित्रे पर्यक्षाः परितःक्षरति अध्वरे । ऊर्ध्वः समुच्छ्रितः सर्वेषांमुख्योयः सोमः गव्ययुः गो-
कामः । यदाक्षीरादिकं कामयमानःसन् धारा धारया सह एति गच्छति । श्राजान भाजमा-
नया दीया यथान्तरिक्षे गच्छति तद्वत् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
सहित्यदेवशवलेवसुमापाशुपै।
इन्दौसहस्रिणयिशनात्मानं विवाससि ॥४॥
सः । हि । त्वम् । देव । शश्वते । वसु । मतीय । दाशुषै। इन्दो
दति । सहस्रिणम् । रयिम् । शतआत्मानम् । विवाससि ॥ ४ ॥
हे देव सोम सत्वं शश्वते पुत्रादिमत्वेन बहवे माय मनुष्याय दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय
वसु धनं विवाससि । हेइन्दो सोम त्वं सहस्रिणं सहस्रसंख्याकं रयिं धनं शतात्मानं अपरिमि-
तपुत्रपौवायुपेतं मह्यंच विवाससि प्रेरयसि । एकवाक्यतापक्षेहि तिङन्तस्पहियोगादनिघातः
स्याद॥४॥
अथ पंचमी-
यंतेअस्पत्रहन्वसोवतःपुरुस्पृहः ।
निनेदिष्ठतमाइपास्यामसुम्नस्याधिगो॥५॥
वयम् । ते । अस्य । त्र हुन् । वसो इति । वचः। पुरुःस्पृहः ।
नि । नेदिष्ठतमाः। दुपः । स्याम । सुम्नस्य । अधिगो इत्यध्रिगो॥५॥
हे वृत्रहन शणाहन्वः सोम अस्पैतादृशस्य ते तव स्वभूतावयं स्मः। ततः हेवसो
वासयितः पुरुस्पृहः बहुभिः स्पृहणीयस्य वस्वोवसुनोधनस्य त्वयादीयमानस्य वयं नितरां
नेदिष्ठतमाः अत्यंतमन्तिकतमाः स्याम । तथा इषोन्नस्य । किंच हे अधिगो अधृतगमनसोम
सुनस्प सुखस्य वयमन्तिकतमाः स्याम भवेम॥५॥

·२६८
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०४ २०२१
अथ पष्ठी-
द्वियंपञ्चस्वयंशसंखसारोआदिसंहतम् ।
प्रियमिन्द्रस्य॒काम्यं मनापर्यन्त्यूमिणम् ॥ ६ ॥२३॥
द्विः। यम् । पञ्च । स्वयशसम् । स्वस्वारः । अद्रिसंहतम् । प्रियम् ।
इन्द्रस्य। काम्य॑म् । प्रस्नापयन्ति । ऊमिणम् ॥ ६ ॥२३॥
द्विः पञ्च दशसंख्याकाः स्वसारः कर्मकरणार्थमित्तस्ततोगच्छंत्योंगुलयः स्वयशसं स्व-
भूतयशस्कं अद्विसंहतं ग्रावभिरभिषुतं इन्द्रस्य प्रियं काम्यं सर्वैःकाम्यमानं अमिणं धाराभिस्तद-
तं यं सोमं प्रलापयन्ति वसतीवरीभिः प्रकर्षेण सेवयन्ति यजमानाः तं पुनन्तीत्युत्तरंचसं-
बन्धः॥६॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे त्रयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥
अथ सप्तमी-
परित्यंहर्यंतहरिव पुनन्तिवारेण ।
योदेवान्विश्वॉइत्परिमदैनसहगच्छति ॥७॥
परि । त्यम् । हर्यतम् । हरिम् । वर्धम् । पुनन्ति । वारेण । यः।
देवान् । विश्वान् । इत् । परि । मर्दैन । सह । गच्छति ॥ ७॥
हर्यतं सर्वैःस्पृहणीय हरि हरितवर्ण वधं बभ्रुवर्णंच त्यं तं सोमं वारेण वालेन पवित्रेण
परिपुनन्ति परिशोधयन्ति । यः सोमः विश्वान् सर्वानिन्द्रादीन् देवानिद देवानेव मदेन मादकेन
रसेन सह परिगच्छति ॥ ७॥
अथाष्टमी-
अस्यवोयवसापान्तोदक्षसाधनम् ।
यासूरिपुश्रवोहद्दधेखणीतः ॥ ८॥
अस्य । वः । हि । अव॑सा । पान्तः । दक्षसाधनम् । यः।
सूरियुं । श्रवः । बृहत् । दधे । स्वः । न । हर्यतः ॥ ८ ॥

·मं०९ अ०६ सू०९८] सप्तमोऽष्टकः
२६९
वः इति छान्दसोक्सादेशः हिरवधारणे वोयूयं अस्यसोमस्य अवसा रक्षणेन दक्षसाधनं
बलस्यसाधनं रस पान्तः पिबन्तोभवथ ।स्वर्ण आदित्यइव हर्यतः सर्वेःकाम्यमानोयोयंसोमः सू-
रिपु स्तोत्राणि प्रेरयत्सु स्तोतृषु बृहन्महद प्रभूतं श्रवोनं दधे विदधे स्थापयन्तीतियावत् ॥८॥
अथ नवमी-
सवायज्ञेघुमानवीइन्दुनिष्टरोदसी।
देवोदेवीगिरिष्ठाअधन्तुविष्वणि ॥ ९ ॥
सः। वाम् । यज्ञेषु । मानवी इति । इन्दुः । जनिष्ट ।
रोदसी इति । देवः । देवी इति । गिरि स्थाः । अझेधन ।
तम् । तुविश्स्वनि ॥ ९॥
हे मानवी मानव्यौ मनोःस्वभूते हेदेवी योतमाने हे रोदसी द्यावापृथिव्यौ वां युवयोः
यज्ञेषुसइन्दुः सोमः जनिष्ट अजनि अन्तरिक्ष देवः स्वतेजसा सवैप्रकाशयन् पृथिव्यां गिरिष्ठाः
पावसुतिष्ठन् तंजातं सोमं तुविस्वनि बहुस्वने उपरे यज्ञेवा अलेधन ऋत्विजोपापभिः अभन्
आयपुण्वन्नितिपावत् ॥ ९॥
अथ दशमी-
इन्द्रायसोमपानवेत्रघ्नेपरिपिच्यसे ।
नरेचदक्षिणावतेदे॒वाय॑सदनासदें ॥१०॥
इन्द्राय । सोम । पातवे । त्रस्ने । परि । सिच्यसे । नरे।
च । दक्षिणावते । देवार्य । सदन सदें ।। १०
हे सोम वृत्रमे वृत्रस्यहने इन्द्राय षष्ठ्यर्थेचतुर्थी इन्द्रस्प पातवे पानार्थे परिपि-
च्यसे परित; पात्रेषु सिच्यसे । वसवीवरीभिर्वा । किंच दक्षिणावते विग्भ्योदक्षिणादानेन
तद्वत देवाय देवार्थ हवींषिदातुं सदनसदे यज्ञगृहे सोदवे नरे मनुष्याय यजमानाय तस्मै
फलदा नार्थपरिषिच्यसे ॥१०॥

·२७० ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ व०२५ अथैकादशी- तेनासोव्युष्टिपुसोमाःपित्रेअक्षरन् । अपनोयन्तःसनुन रश्चितःपातस्ताँअप्रचेतसः॥ ११॥ ते । प्रत्नासः । विष्टिषु । सोमाः। पवित्र । अक्षरन् । अपप्रोर्थन्तः । सनुतः । हुरचितः । प्रातरिति । तान् । अप्रैश्चेतसः॥ ११॥ व्युष्टिषु उषसां व्युच्छनेषु प्रकाशनेषु पन्नासः पत्नाः ते सोमाः पवित्रे अक्षरन् क्षरन्ति । येसोमाःसनुतःअन्तर्हितान् अमचेतसः प्रज्ञारहितान् हुरश्चितः स्तेननामैतत् कौटिल्येन चिन्व- न्तीति तान् मायाविनः स्तेनान प्रातः पातःकालएव अपपोथन्तः अपपोथनं चापप्रेरणं अपने- रयन्तः शब्देन निराकुर्वन्तोभवन्ति तेक्षरन्तीतिसमन्वयः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- तंसखायःपुरोरुचंयूयंवयंचसूरयः । अश्यामवार्जगन्ध्यंसनेमबाजपस्त्यम् ॥ १२ ॥ २४ ॥ तम् । सखायः। पुरः रुचम्। यूयम् । वयम् । च । सूरयः। अश्याम । वाजगन्ध्यम् । सनेम । वाजपस्त्यम् ॥ १२ ॥२४॥ हे सखायः स्तोतारः सूरयः प्राज्ञा यूयं वयंच यजमानाः पुरोरुचं पुरतोरोचमानं वाजगं- ध्यं बलकरसाधुगंधोपेतं तत्रभवं सोमं अश्याम अनीम पियेम । किंच वाजपस्त्यं अन्नयुक्त- गृहसहितं । यहा बलकरं सोमं सनेम संभजेमहि सोमेन बलानगृहादीनि भवन्तीत्यर्थः॥१२॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे चतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥ आहर्यतायेत्यष्टय तृतीयंसूक्तं कश्यपगोत्रौरेभसन् एतत्संज्ञौ दावृषी आधाबृहती समानु- टुभः पवमानःसोमोदेवता । तथाचानुकान्त-आहर्यतायाधौ रेभसूनूकाश्यपौवृहत्यायेति । गतो विनियोगः।

·मं०९ अ०६ सू०९९) सप्तमोऽएकः २७१ वन प्रथमा- आहर्यतायपृष्णवेधनुस्तन्वन्तिपौंस्यम् । शुक्रांवयन्त्यमुरायनिर्णिजविपामग्रेमहीयुर्वः॥१॥ आ। हर्यताय । धृष्णर्वे । धनुः । तन्वन्ति । पौंस्यम् । शुक्राम् । बयन्ति । असुराय । निःनिजम् । विपाम् । अये । महीयुर्वः ॥ १॥ हर्यताय सर्वैःस्पृहणीयाय धृष्णवे शत्रूणांघर्षणशीलाय सोमाय पौंस्यं पुंस्त्वस्याभिव्यं- जकं धनुरातन्वंति धनुवि ज्यांकुर्वन्तीति सोमस्य धाराविसर्गाथै वितायमानं पवित्रमभिधीयते। तदेव विवृणोति महीयुषः पूजाकामा ऋत्विजः विपां मेधाविनां देवानामग्रे पुरस्ताव शुक्रां शु- ववौँ निनिजं ययासोमोनिनिज्यते तां असुराय यसवते वयन्ति वितन्वति । दशापवित्रं विस्तारयन्तीत्यर्थः । वयतिर्गतिकर्मा ॥१॥ अथ द्वितीया- अर्धक्षपापरिष्कतोवाजाँअभिप्रगाहते। यदीविवखतोधियोहारहिन्वन्तियानवे ॥२॥ अर्ध । क्षुपा । परिकतः। वार्जान् । अभि । प्र । गाहते । यदि । विवस्वतः। धियः। हरिम् । हिन्वन्ति । यातवे ॥ २ ॥ क्षपा सुपांसुलुगितिपंचम्याआकारः क्षपाया रात्रेः अध अनन्तरं पातःकाले परिष्कृतः भूषणार्थे संपर्युपेम्पइति करोतेःसुडागमः । अभिरलंकतः यहा क्षपयित्र्यां सेनायां अलंकृतः सोमः वाजान अन्नानि बलानिया अभिलक्ष्य प्रगाहते मगच्छति । विवस्वतः परिचरणवतोय- जमानस्य धियः कर्मसाधनभूता अंगुलयः हरि हरितवर्ण एतमंशु यातवे पात्राण्यभिगमनाय यदि हिन्वन्ति प्रेरयन्ति वर्हि सवनानि गच्छतीति ॥२॥ अथ तृतीया- तमस्यमर्जयामसिमदोयईन्दपातमः । यंगावासमिधःपुरानूनंचसूरयः ॥ ३॥ ]

·२७२
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ २०२६
तम् । अस्य । मर्जयामसि । मदः । यः। इन्द्रपातमः ।
यम् । गावः । आसभिः । दधुः । पुरा । नूनम् । च । सूरयः ॥ ३
अस्य सोमस्य तं रसं मर्जयामसि मर्जयामः अलंकुर्मोदा योमदोमदकरोरसः इन्दपातमः
इन्द्रेणात्यन्तं पातव्योभवति । किन गावोगन्तारः सूरयः स्तोतारः पुराच नूनमिदानीच यसो-
मरसं आसभिः आस्यैः दधुर्धारयन्ति पिबन्तीतियावत् । यद्वा गावोधेनवः यसोमं तृणादिष्व-
वस्थितमासभिरास्यैः दधुर्धारयन्ति तृणरूपेण भक्षयन्ति ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
तंगार्थयापुराण्यापुनानमभ्यनूपत ।
उतोरपन्तधीतयोदेवानांनामविधतीः॥ ४ ॥
तम् । गार्थया। पुराण्या । पुनानम् । अभि । अनूपत
उतो इति । कुपन्त । धीतयः । देवानाम् । नाम । बिभ्रतीः॥ ४ ॥
पुनानं पूयमानं तं सोमं पुराण्या पुराहतया गाथया स्तुत्या अभ्यनूपन स्तोतारोभि-
टुवन्ति । नुस्तचने लुङिरूपं । उतोअपिच नामकर्मार्थ नमनं बिभ्रतीबिभ्राणाः धीतयोंगुलयः
देवानां सोमरूपहविःमदानाय रुपन्त कल्पपन्ति समर्थाभवन्ति । रुपूसामर्थे ॥ ४ ॥
अथपंचमी-
तमुक्षाणमन्ययेवारैपुनन्तिधर्णसिम् ।
दूतनपूर्वचित्तयआशासतेमनीषिणः ॥ ५॥ २५ ॥
तम् । उक्षमाणम् । अव्यये । वारे । पुनन्ति । धर्णसिम् । दूतम् ।
न । पूर्वचित्तये । आ । शासते । मनीषिणः ॥ ५ ॥ २५ ॥
उक्षमाणं अद्भिःसिच्यमानं वर्णसिं सर्वस्यधारकं सोमं अव्यये अविमये वारे वाले प-
वित्रे पुनन्ति शोधयन्ति । ततः मनीषिणोमेधाविनोयजमानाः तमिमंसोमं दूनि दूनमिव पूर्व-
चित्तपे देवानां पूर्वमेव मज्ञापनाय आशासवे प्रार्थयते ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे पंचविंशोवर्गः ॥२५॥

·मं०९ अ०६सू०९९] सप्तमोऽटकः २७३ अथ षष्ठी- सानोमदिनमःसोमश्चमूपुंसीदति । पशौनरेतआदधत्पतिर्वचस्यतेधियः॥ ६ ॥ सः। पुनानः । मदिन्तमः । सोमः । चमू' । सीदति । पशौ। न । रेतः । आदधत् । पतिः। बचस्यते । धियः॥ ६ ॥ मदिन्तमः अत्यन्तं मादयिताससोमः पुनानः प्यमानःसन् चमूषु चमसेषु सीदति । ततः पशौन यथापशौ कश्चिदृषभोरेतआदधत् आदधाति तद्वच्चमसादिषु रेतः स्वीयरस आदधव आदधानः धियः कर्मणः पतिः पालयिता यं सोमोवचस्यते अभिपूयते ॥ ६॥ अथ सममी- सम॑ज्यतेसुकर्मभिर्देवोवेभ्यःसुतः । विदेयासुसंददिमहीरपोविगाहले ॥ ७॥ सः। मृज्यते । सुकर्मभिः । देवः । देवेभ्यः । सुतः। विदे। यत् । आसु । समददिः । महीः। अपः। वि । गाहते ॥७॥ देवेश्योदेवार्थ सुतोभिषुतः देवोद्योतमानः स्तोतव्योवा ससोपः सुकर्मभिः ऋत्विभिः मृ- ज्यते परिपूयते यद्यदायंसोमः आसु प्रजासु संददिः सम्यग्धनदानशीलइति विदे ज्ञायते तदानीं महीमहतीरपोवसतीवरीः विगाहते विशेषेणाभिगच्छति यदासोममभिपुण्यन्ति तदा वेश्योधनं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ ७॥ अथाष्टमी- सुतईन्दोपवित्रआनुभिर्युतोविनीयसे। इन्द्रायमत्सरितमश्चमूवानिपदसि ॥८॥२६॥ सुतः । इन्दो इति । पवित्र । आ । नृभिः । यतः । वि । नीयसे । इन्द्राय । मत्सरिन्ध्तमः । चमू। आ । नि । सीदसि ॥ ८ ॥२६॥ । ।

·२७४ ऋक्संहितामाप्ये [अ०४ २०२७ हे इन्दो सुतोभिपुतः यतः आयतः सर्वतोविस्तृतस्त्वं नृभिः कर्मनेभित्विग्भिः पवित्र विनीयसे विशेषेण नीयमानोभवसि । ततः मत्सरिन्दमः अविशयेन मादयिता त्वं इन्द्रायेन्दार्थ चमूषु चमसेष्वानिपीदसि ॥ ८॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे पड़िशोवर्गः॥ २६ ॥ अभीनवन्तइति नवचैचतुर्थसूक्तं पूर्ववदृषिदेवते सर्वाअनुष्टुभः । तथाचानुक्रम्यते-अभी- नवन्तेनवेति । गतोविनियोगः। तत्र प्रथमा- अभीनवन्तेअगुहःमियमिन्द्रस्यकाम्य॑म् । वत्संनपूर्वआयुनिजातंरिहन्तिमातरः॥१॥ अभि । नवन्ते । अद्रुहः । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्य॑म् । वृत्सम् । न । पूर्व । आयुनि । जातम् । रिहन्ति । मातरः॥१॥ यथा मातरोगावः पूर्व प्रथमे आयुनि वयसि जातंवत्सं रिहंतिलिहन्ति तथा अद्रुहः अद्रोहाः वसतीवर्याख्याः आपः इन्द्रस्यमियं काम्यं सर्वे:काम्यमानं सोममभिनवन्ते अभिग- च्छन्ति ॥१॥ अथ द्वितीया- पुनानईन्दवाभरसोमद्विवहसंरपिम् । त्वंव निपुष्यसिविश्वानिदाशुपौगृहे ॥ २ ॥ पुनानः । इन्दो इति । आ । भर । सोमं । द्विश्वहसम् । रयिम् । त्वम् । वसूनि । पुष्यसि । विश्वानि । दाशुपः । गृहे ॥२॥ हे इन्दो दीप्यमान हे सोम पुनानः पूयमानस्त्वं द्विवहसं द्वयोःस्थानयोः परिहणशीलं रयिं धनं अस्मत्यमाभराहर देहि त्वं हि दाशुषोहविर्दत्तवतोयजमानस्य गृहेस्थित्वा विश्वानि सर्वाणि वसूनि धनानि पुष्यसि पोषयसि ॥ २ ॥ ।

·.
मं०९ अ०६ सू०१००] सप्तमोऽष्टका
२७५
अथ तृतीया-
त्वंधियंमनोयुज॑सृजाष्टिंनतन्यतुः ।
त्वंवसूनिपार्थिवादिव्याचसोमपुष्यसि ॥ ३॥
त्वम् । धियम् । मनःध्युजम् । सृज । दृष्टिम् । न । तन्यतुः।
त्वम् । वर्मूनि । पार्थिवा। दिव्या। च । सोम । पुष्यसि ॥ ३ ॥
हे सोम त्वं मनोयुजं मनसा युज्यमानां मनोवेगां धियं ध्यातव्यां धारां सृज पात्रेषु विस-
ज । तत्रदृष्टान्तः-वृष्टिंन तन्यतुःतनुविस्तारे ऋतन्यजीत्यादिनायतुच्पत्ययः तनोति विस्तारय-
तीति तन्यतुर्मेघः यथा मेघोवृष्टिं सृजति तद्वत् । नतोहेसोम त्वं पार्थिवा पृथिव्यांभवानि वसूनि
धनानि तथा दिव्यानि दिविभवानि धनानिच पुष्यसि अस्मायं पोषयसि प्रयच्छसीत्यर्थः ॥३॥
अथ चतुर्थी-
परितेजिग्युपौयथाधारांसुतस्पधावति।
रंहमाणाव्यपव्ययंवारंवाजीवसानसिः ॥ ४ ॥
परि । ते । जिग्युषः । यथा । धारा । सुतस्य । धावति । रहमाणा।
वि अन्ययम् । वारम् । वाजीदेव । सानसिः ॥ ४ ॥
सुतस्य ते त्वदीया सानसिः संभजनशीला यदा स्तोतृभिः संभजनीया रहमाणा वेगंकु-
वाणा धारा अव्ययं अविमयं वारं वालं पवित्रं विपरिधावति विशेषेणपरितोगच्छवि तबदृष्टा-
न्त:-जिग्युषः शत्रूणांजेतुः वीरस्य वाजीव अश्वोयथा युद्धं परितोधावति तद्वव । जयतेः कसौ
सनलिटोरिति कुत्वं यथेतिपूरकः ॥ ४ ॥
अथ पंचमो-
क्रत्वेदक्षायनःकवेपर्वस्वसोमधारया।
इन्द्रायपातवेसुतोमित्रायवरुणायच ॥५॥ २७ ॥
कत्वे । दक्षाय । नः । कवे । पर्वस्व । सोम । धारया । इन्द्राय ।
पातवे । सुतः। मित्राय । वरुणाय । च ॥ ५॥२७॥

·२७६ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०४ व.२० हे कवे क्रान्तदर्शन हे सोम नोस्मयं कवे प्रज्ञानाय दक्षाप बलाय च त्वं धारया पव- स्व क्षर । कीदृशः इन्द्राय पातवे पानार्थ तथा मित्राय वरुणायच सुतोभिपुतः खलु ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य चतुर्थे सप्तविंशोवर्गः ॥ २७ ॥ अथ पष्ठी- पर्वस्ववाजसातमःपवित्रुधारयासुतः । इन्द्रायसोमविष्णवेदेवेभ्योमधुमत्तमः॥ ६ ॥ पर्वस्व । वाजसातमः । पवित्रं । धारया। सुतः । इन्द्राय। सोम । विष्णवे । देवेभ्यः। मधुमत्तमः ॥ ६ ॥ हे सोम वाजसातमः अतिशयेनान्नस्यदाता सुतोभिषुतस्त्वं पवित्रे धारयासह पवस्व क्षर । ततः हे सोम त्वं इन्द्राय विष्णवेच अन्येभ्योमित्रादित्योदेवेभ्यश्च मधुमत्तमः अतिश- येन माधुर्पोपेतोभव ॥ ६॥ अथ सप्तमी- वारिहन्तिमातरोहरिपवित्रेअद्रुहः । वत्संजातंनधेनवःपर्वमानविधर्मणि ॥ ७॥ त्वाम् । रिहन्ति । मातरः । हरिम् । पवित्रै । अद्रुहः । वत्सम् । जातम् । न । धेनवः । पर्वमान । विधर्मणि ॥ ७ ॥ हे पवमानसोम विधर्मणि विविधं हविषांधारके यज्ञे अद्रुहः दोहवर्जितः मातरोमाभूता वसतीवर्यः हरि हरितवर्णं त्वां पवित्र स्थितं रिहन्ति लिहन्ति आस्वादयन्ति । कथमिव यथा धेनवोजावत्सं रिहन्ति तथा ॥ ७॥ अथाएमी- पर्वमानमहिश्रयश्चित्रेमियोसिरश्मिभिः। शर्धन्तमांसिजिनसेविश्वानिदाशुपौगृहे ।। ८ ।।

·मं०९ अ०६ सू०१०.] ससमोऽष्टकः
२७७
पर्वमान । महि । श्रवः । चित्रेमिः । यासि । रश्मिभिः । शर्धन् ।
तमांसि । जिनसे । विश्वानि । दाशुपंः । गृहे ।। ८ ।।
हे पवमान महि महत अवः श्रवणीयमन्तरिक्षं चित्रेनिश्चिधैर्नानाविधैश्चायनीयैर्वा रभि-
भिः परियासि परिगच्छसि । तथा शर्धन वेगंकुर्वस्त्वं दाशुषो हविईतवतोयजमानस्यगृहे
स्थित्वा विश्वानि सर्वाणि तमांसि तमोरूपाणि रक्षांसि जिनसे हंसि एवं यावापृथिव्योः
वर्तसे इत्यर्थः ॥ ८॥
अथ नवमी-
खंद्यांचमहिवतपृथिवींचातिजधिपे।
धनिपिममुश्चा पर्वमानमहित्वना ॥ ९ ॥२८॥
त्वम् । द्याम् । च । महिश्वत । पृथिवीम् । च । अति । जभिषे ।
प्रति । द्रापिम् । अमुञ्चथाः। पर्वमान । महित्वना ॥ ९॥२८॥
हे महिबत महाकर्मन् बहुविधकर्मन् सोम खं या युलोकंचपृथिवींच अतिभिषे अ.
त्यन्तं विभर्षि । डुब्धारणपोषणयोः। तस्यछन्दसिलिटि सर्वविधीनांछन्दसिविकल्पितत्वादन
इडागमः । अन्तरिक्ष सोमात्मनेति पृथिव्यां लतारूपेणेति एवंलोकद्वयवर्तित्वं । हे पवमान क्षरन
सोम वं महित्वना महत्त्वेनयुक्तःसन् द्रापिं कवचं पत्यमुंचथाः प्रतिमुंचसि संवृणोपि ॥ ९॥
।। इति सप्तमस्य चतुर्थे अष्टाविंशोवर्गः ।। २८ ॥
वेदार्थस्यमकाशेन तमोहार्दनिवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयाद्वियातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इतिश्रीपाजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरवुकभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सायणा-
चार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये सप्तमाष्टके चतुर्थोध्यायः ॥ ४॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितवेदा योवेदेश्योखिलंजगत् । निर्ममे तमहंवन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरं ॥ १॥ विज्ञातवेदगांभीर्यस्तु व्याख्यायसप्तमे । सायणार्यस्ततोध्यायं पंचमंन्याचिकीपंति ॥२॥ तत्र पुरोजितीवइति पोडशर्च अनुवाकापेक्षया पंचमंसूक् आद्यस्यचस्य श्यावाश्वपुत्रा- अंधीगुर्नामर्पिः द्वितीयस्य नहुपस्यराज्ञःपुत्रोययाति म तृतीयस्य मनोःपुत्रोन पोनामराजर्पिः चतुर्थस्य संवरणारख्यस्पराज्ञःपुत्रोमनुः एवं द्वादशगताः शिष्टस्पचतुझ्चस्प वाचःपुत्रोवैश्वामि- बोवा प्रजापतिक्रपिः द्वितीयातृतीयेगायत्र्या शिष्टाश्चतुर्दशानुष्टुभः। तथाचानुक्रम्यते-पुरोजिती- पोळशांधीगुः श्यावाश्विर्ययातिनाहुपो नहुपोनाममानवो मनुःसावरणइतितृचाः शेषेप्रजापतिरु- पायेगायत्र्याविति गतःसूक्तविनियोगः । तत्र प्रथमा- म् पुरोजितीवोअन्धसःसुतार्यमादयत्नवे । अपश्वानश्नथिष्टनुसखायोदीर्घजिह्यम् ॥ १ ॥ पुरःजिती । वः। अन्धसः । सुताय । मादयित्नवै । अप। श्वानम् । अथिष्टन । सखायः। दीर्घजिह्वयम् ॥ १॥ हे सखायः सखिभूताः समानख्यानावा हे स्तोतारः वो यूयं पुरोजिती षष्ठ्याःपूर्वसवर्ण- दीर्घः पुरःस्थितस्य जयस्य अंघसो भदनीयस्य सोमस्य स्वभूताय सुतायाभिषुताय मायिन- वे अत्यन्तं मदकराय रसाय दिर्घजिवं दीर्घाजिह्वा यस्यसः दीर्घजिह्वीचच्छंदसीतिडीपंतत्वेन निपातितः तादृशं श्वानंच अपश्नथिष्टन अपश्नथयत अपवाधध्वं यथा श्वा राक्षसावा सुतं सोमं नलिहन्ति तथाकुरुतेत्यर्थः ॥१॥ पवित्रेष्ट्यां द्वितीयस्याज्यभागस्य योधारयेत्येपानुवाक्या सूत्रितंच-पावकवन्तावाज्यभा- गावग्नीरक्षांसिसेधतियोधारयापावकयेति ।

·मं०९ अ०६ सू०१०१] सप्तमोऽष्टकः
सैपासूक्ते द्वितीया-
योधारयापावकोपरिम॒स्यन्दतेसुतः। इन्दुरोनकल्यः ॥२ ।।
यः । धारया । पावकयां । परिप्रस्यन्दते । सुतः
इन्दुः । अश्वः । न । कल्यः ॥ २॥
सुतोभिषुतः कल्यः कृत्वीति कर्मनाम कर्मणि साधुर्यइन्दुः सोमः पावकया पापानां शो-
धकया धारया परिपस्पन्दते परितः प्रक्षरति । कथमिव अश्वोन अश्वोयथा वेगेन प्रगच्छं-
ति तद्वत् ॥२॥
।
अथ दतीया-
तंदुरोपममीनर सोमविश्वाच्याधिया। यज्ञहिन्वन्त्यादभिः ॥३॥
तम् । दुरोषम् । अभि । नरः । सोमम् । विश्वाच्या।
धिया। यज्ञम् । हिन्वन्ति । अदितिः ॥ ३ ॥
नरः कर्मनेतार ऋत्विजः दुरोपं रोपतेहिसार्थस्यरेफलोपे दीर्घाभावे ओपतेर्दाहार्थस्य वा
खलु रूपमितिसंदेहादनवग्रहः । तं दुर्दहं दुर्वधंवा यज्ञं यष्टव्यं तवा सोमें विश्वाच्या सर्वान् का-
मानचिच्या धिया बुध्या अदिभिविभिरभिहिन्वन्ति अभिमेरयन्ति अभिषुण्वन्तोतियावव ।।३।।
पृष्ट्यस्य पठेहनि ब्राह्मणाच्छंसिशस्त्रे सुतासइति तिसः । सूक्तिंच-दधिकाव्योमका-
रिपमित्यनुष्टुप् सुतासोमधुमत्तमाइति च तिसइति ।
तर एथमा सूक्ले चतुर्थी-
सुतासोमधुमत्तमाःसोमाइन्यमन्दिनः ।
पवित्रवन्तोअक्षरन्देवानगच्छन्तुवोमदाः॥४॥
सुतासः । मधुमत्तमाः । सोमाः। इन्द्राय । मन्दिनः। पवित्र वन्तः ।
अक्षरन् । देवान् । गच्छन्तु । वः । मदाः ॥ ४ ॥

·२००
ऋक्संहितामाष्ये [अ०५१०२
मधुमत्तमाः अतिशयेन माधुपिताः अतएव मंदिनोमदकराः सुतासोभिपुताः सोमाः प-
वित्रवन्तः पवित्र वर्तमानाः सन्तः इन्द्राय इन्द्रार्थ अक्षरन् पात्रेषु क्षरन्ति । अथ मत्यक्षरुतः
वोयुष्माकं मदामदकरारसाः देवानिन्द्रादीनागच्छन्तु ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमी-
इन्दुरिन्द्रायपवतहतिदेवासोअब्रुवन् ।
वाचस्पतिर्मरवस्पतेविश्वस्येशानओज॑सा ॥ ५॥१॥
इन्दुः । इन्द्राय । पवते । इति । देवासः । अब्रुवन् । वाचः।
पतिः । भरवस्यते । विश्वस्य । ईशानः । ओजसा ॥ ५॥१॥
इन्दुः सोमः इन्द्राय इन्द्रार्थे पत्ते कलशे क्षरति इति देवासः स्तुतिकारिणः स्तोतारो-
ब्रुवन वदन्ति । यदा स्तोतार एवंवदन्ति तदानी वाचः स्तुतेः पतिः पालयिता यहा शब्दस्य
स्वामी अत्यन्तं शब्दायमानइत्यर्थः । तादृशः सोमः मखस्यते स्तुतिभिः पूजामिच्छति लाल-
सायां सुगागमः । कीदृशः ओजसा बलेन विश्वस्य सर्वस्येशानः प्रभुः ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे प्रथमोवर्गः ॥ १॥
अथ पष्ठी--
सहस्रधारःपवतेसमुद्रोर्वाचमीङ्ख्यः ।
सोमःपतीरयीणांसखेन्द्रस्यदिवेदिवे ॥६॥
सहस्रधारः । पवते । समुद्रः । वाचम् ईडयः । सोमः ।
पतिः । रयीणाम् । सखो । इन्द्रस्य । दिवेदिवे ॥ ६ ॥
सहस्रधारः बहुविधधारोपेतः सोमः पवते क्षरति । कीदृशः समुद्रः यस्मात्समुद्रवन्ति र-
साः रसस्थानीयः वाचमीखयः ईखतेर्ण्यन्तस्य सुप्युपपदे खच्पत्ययः । स्तुतीनां प्रेरयिता र.
योगां धनानां पतिः प्रभुः यद्दा रयीणां हविषोदातॄणां यजमानानां पतिः पालयिता दिवेदिवे म.
त्यहं इन्द्रस्य सखामित्रभूतः सोमः पवते ॥ ६॥

·म०९ अ०६ सू०१०१। सप्तमोऽष्टकः
२८१
अथ सप्तमी-
अयंपूषारयिर्भगःसोमःपुनानोअति ।
पतिर्विश्वस्यभूमनोव्यख्यद्रोदसीउमे ॥ ७॥.
अयम् । पूषा । रयिः । अर्गः । सोमः । पुनानः। अर्षति । पतिः ।
विश्वस्य । भूमनः । वि । अख्यत् । रोद॑सी इति । उसे इति ।। ७ ।।
पूषा पोषकः सर्वेषां भगोभजनीयः रयिर्धनहेतुः अयं सोमः पुनानः पूयमानः सन् अर्ष-
ति कलशे गच्छति । तथा विश्वस्य सर्वस्य भूमनोभूतजातस्य पतिः पालयिवा सोमः उभे
रोदसी धावापृथिव्यौ व्यख्यव स्वतेजसा प्रकाशयति । अनेन लोकद्वपतित्वं सचितं ॥७॥
अथाष्टमी-
समुमियाअनूपतगावोमदायघृष्व॑यः ।
सोमांसःकण्वतेपथःपर्वमानासइन्दवः ॥८॥
सम् । ऊँ इति । मियाः । अनुफ्त । गावः । मदाय । घृष्वयः ।
सोमासः । कृण्वते । पृथः । पर्वमानासः । इन्द॑वः ।। ८॥
मियाः मियतमाः घृष्वयः अत्यन्तदीमाः यदा अहं प्रथमतः स्तौमि अहं पुरस्ताव स्तौमी-
ति परस्परं स्पर्धमानाः गावः स्तुतिलक्षणावाचः सोमस्य मदाय मदार्थ समन्पत संस्तुवन्ति ।
उपसिद्धौ । यद्वा गावोधेनवः सोमस्य मदाय शब्दायन्ते ततः पवमानासः प्यमानाः इन्दवो-
दीमाः सोमासः सोमाः पथोमार्गान कृण्वते रक्षणार्थं कुर्वन्ति ॥ ८॥
अथ नवमी-
यओजिष्टस्तमाभरपर्वमानवायम् ।
यःपञ्चवर्षणीरभिरयियेनवनामहै ॥ ९ ॥
यः। ओजिष्ठः । तम् । आ । भर । पर्वमान । अवाथ्यम् । यः।
पञ्च । चर्पणीः । अभि । रयिम् । येन । वामहै ॥ ९ ॥

·हे पवमान पूयमान सोम ओजिष्ठःओजस्वितमोयस्त्वदीयोरसोस्ति तं अवाय्यं श्रवणीयं
रसं आभर अस्मभ्यमाभरा किंच योरसः पञ्चचर्षणीः पञ्चजनान् निपादपञ्चमान् चतुरोवर्णा-
न अभितिष्ठति । अपिच येन रसेन वयं रयिं धनं च वनामहै संभजामहै यदा येन त्वां रयिं
याचामहै तमाभर ॥ ९॥
अथ दशमी-
सोमाःपवन्तइन्दवोस्मभ्यंगातुवित्तमाः ।
मित्राःमुंवानारपस स्वाध्यावर्विदः ॥ १० ॥२॥
सोमाः। पवन्ते । इन्द॑वः । अस्मभ्यम् । गातुवित्तमाः। मित्राः ।
सुवानाः। अरेपसः । सुध्आध्यः । स्वः विदः ॥ १० ॥२॥
गातुवित्तमाः अतिशयेन मार्गस्य लंकाः इन्दवोदीताः सोमाः पवन्ते अस्मात्यं अस्म-
दर्थ क्षरन्ति आगच्छन्तिवा । कीदृशाः मित्रादेवानां सखिभूताः सुवानाः अभिषयमाणाः अ-
रेपसः पापरहिताः अतएव स्वाध्यः शोभनध्यानाः स्वर्विदः सर्वज्ञाः सर्वपापकावा ॥ १० ॥
॥ इति सप्तमस्य पञ्चमे द्वितीयोवर्गः ॥२॥
अथैकादशी-
सुष्वाणासोन्यदिभिश्चितानागोरधित्वृचि ।
इपमस्मभ्यमभितःसमस्वरन्वसुविदः ॥ ११॥
सुस्वानासः । वि। अद्रिभिः । चितानाः । गोः। अधि । त्वचि ।
इपम् । अस्मभ्यम् । अभितः। सम् । अस्वरन् । वसुधविदेः ॥ ११॥
गोः अनडुहः अधित्वचि अधिषवणचर्मणि चितानाः ज्ञायमानाः अदिभिर्यावभिः वि-
विधं सुष्वाणासः सूपमानाः वविशेषसुनोलंभकाः एते सोमाः अस्सायमिपमन्नमभितः स-
मस्वरन् सम्यक्शब्दयन्ति प्रयच्छन्तीतियावत् ॥ ११ ॥

·मं०९ अ०६ सू०१०१] सप्तमोऽष्टक:
२८३
अथ द्वादशी-
एतेपूताविपश्चितःसोमासोदभ्योशिरः।
सूर्यासोनदर्शतासौजिगनवोधुवावृते ।। १२ ।।
एते । पूताः। विपः चितः । सोमा॑सः । दधि आशिरः। सूर्यांसः।
न । दर्शतासः। जिगनवः। ध्रुवाः । धृते ॥ १२ ॥
पूताः पवित्रेण परिपूताः विपश्चितोमेधाविनोदध्याशिरः दध्यामिश्रणाः घृते वसतीवयाख्ये
उदके जिगनवोगमनशीला धुवाः तत्र स्थैर्येण वर्तमानाः एते सोमासः सोमाःसोसोन सयोइस
दर्शतासः पात्रेषु सर्वैर्दर्शनीया भवन्ति ॥ १२॥
अथ त्रयोदशी-
भन्विानस्यान्धसोमौनततद्वचः।
अपश्वानमराधसंहतामुखनमृगवः ॥ १३ ॥
प्र । सुन्वानस्य । अन्धसः। मतः। न । रत् । नत् । वचः।
अपं । खानम् । अराधसम् । हुन । मखम् । न । भृगवः ॥ १३ ॥
सुन्वानस्पाभिष्यमाणस्य अन्धसोदनीयस्य सोमस्य तत्मसिद्धं वचः वचनं घोषं मर्तो-
मारकः कर्मविनकारी श्वा न प्रवृत नभजतां नशृणोत्विति यावत् । तथा हे स्तोतारः अराधसं
राधककर्मरहितं तं श्वानं अपहत । तत्र दृष्टान्तः-मसं न यथा पुरा अपराधमखं एवन्नामानं
भगवोपहत्यन्तः तथा अपहतेत्यर्थः ॥ १३॥
अथ चतुर्दशी-
आजामिरकैअव्यलभुजेनपुत्रओण्योः ।
सरंजारोनयोपणांवरोनयोनिमासदम् ॥ १४ ॥
आ। जामिः । अर्के । अन्यत । भुजे । न । पुत्रः। ओण्योः ।
सरत् । जारः। न । योषणाम् । वरः। न ! योनिम् । आध्सदम्॥१४॥

·१८१ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५व०४ जामिधुभूतो देवानां सोमः अत्के आच्छादके पवित्रे आव्यत आवृणोति संबद्धोभवति। तत्र दृष्टान्तः-भुजेन यथा ओण्यो: रक्षकयोः मातापित्रो(जे पुत्र आवृणोति तद्वत । ततः सोपं सोमः योनि स्वस्थानभूतं कलशमासदं आसत्तुं सरत् सरति । तत्र दृष्टान्तद्वयं-जारोन यथा जारोयोषणां असती स्त्रियं प्राप्तुं सरति यथावा वरः कन्यां प्राप्तुं गच्छति तद्वद ॥ १४ ॥ अथ पंचदशी- सवीरोदक्षसाधनोवियस्तस्तम्भरोदसी। हरिपवित्रेअन्यतवेधानयोनिमासदम् ॥ १५॥ 7 सः। वीरः । दक्षसाधनः । वि। यः। तस्तम्भ । रोदसी इति । हरिः। पवित्र । अव्यत । वेधाः । न । योनिम् । आध्सदम् ॥१५॥ दक्षसाधनः बलसाधनः ससोमः वीरः समर्थो भवति । यः सोमः रोदसी यावापृधि- व्यो विवस्तंभ स्वतेजसा व्यस्तभाव आच्छादयतीत्यर्थः । किंच हरिहरितवर्णः सोमः वेधान विधावा यजमानः यथा स्वगृहं आसीदति तद्वत् योनि स्वस्थानं कलशमासदं आसत्तुं पवि- ने अन्यत आवृणोति संबद्धोभवति ॥ १५॥ अथ पोडशी- अन्योवारैभिःपवतेसोमोगव्येअधित्वचि । कनिकट्टाहरिरिन्द्रस्याभ्यतिनिष्कृतम् ॥ १६ ॥ ३॥ अन्यः । वारेभिः । पवते । सोमः । गव्यै । अधि । स्वचि । कनिक्रदत् । वृषा। हरिः। इन्द्रस्य । अभि । एति । निःकृतम् ॥ १६ ॥ ३ ॥ अयं सोमः अव्यः अवेवारेभिः वालैः पवित्रैः तेभ्यः पवते कलशं पति क्षरति । गव्ये आनडुहे अधित्वचि चर्मणि कनिक्रदत् शब्दायमानः वृषा कामानां वर्षकः हरिहेरितवर्णः सोमः इन्द्रस्य स्वभूतं निष्कृतं संस्कृतं स्थानं अश्येति अभिगच्छति ॥ १६ ॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे तृतीयोवर्गः ॥ ३ ॥ क्राणाशिशुरिस्पष्ट पष्ठ सूकं आत्यस्य त्रितस्याएँ । इदमुत्तराणि चत्वारिसूक्तानि औ. ष्णिहानि ! पवमानः सोमोदेवता । तथाचानुक्रम्यते-काणाष्टीवितऔष्णिहंवैइति । गोविनि- - मोगः।

·मं०९ अ०६ मू०१०२] सप्तमोऽष्टका
२८५
तत्र पथमा-
काणाशिशुमहीनाहिन्वन्नृतस्यदीधितिम् ।
विश्वापरिप्रिया वदहिता ॥१॥
क्राणा। शिशुः । महीनाम् । हिन्वन् । अतस्य । दीधितिम् ।
विश्वा । परि । प्रिया। शुवत् । अर्ध । द्विता ॥ १॥
ऋाणा करोतेः शानचि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य लुक् सुपांसुलुगिति सुपआकारा-
देशः । यज्ञं कुर्वाणः महीनां महतीनां महनीयानांवा अपां शिशुः पुत्रस्थानीयः सोमः ऋतस्य
यज्ञस्य दीधिति प्रकाशकं धारकं वा स्वीयं रसं हिन्वन् मेरयन् विश्वा सर्वाणि मिया पियाणि
हवींषि परिभुवव परिभवति व्यामोति । अधापिच द्विता विधाभवति दिविच पृथिव्यां च वर्त-
तइत्यर्थः ॥१॥
अथ द्वितीया-
}
उपत्रितस्य॑पाप्योरभक्तयद्गुहापदम् ।
यज्ञस्य॑सप्तधामभिरमियम् ॥२॥
उप । त्रितस्य । पाप्योः । अर्भक्त । यत् । गुहा । पदम् । यज्ञस्य ।
सप्त । धामभिः । अर्ध । प्रियम् ॥ २ ॥
त्रितस्य मम यज्ञे गुहा गुहायां हविर्धाने वर्तमानयोः पाघ्योः पाषाणवत दृढयोः अधि-
पवणफलकयोः पदं स्थानं सोमो यद्यदा उपाभक्त समभजत । अधानन्तरं यज्ञस्य धामभि-
धारकैः सप्त समभिः छन्दोभिः गायत्र्यादिभिः पियं प्रीणयितारं सोममभिष्टुवन्ति ऋत्विजः।
अप्रिया समसर्पणशीलैः वसनीवादिभिरुदकैः सोममभिपुण्वन्ति ॥२॥
अथ तृतीया-
त्रीणित्रितस्पधारयापृष्ठेष्वरैयारयिम् ।
मिमीतेअस्पृयोजनाविसुक्रतुः॥ ३॥

·।
२८६
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५१०५
त्रीणि । त्रुितस्य । धार॑या । पृष्ठेषु । आ । ईरय । रयिम् ।
मिर्मीते । अस्य । योजना । वि । सुध्क्रतुः ॥ ३ ॥
हे सोम वितस्य मम यज्ञस्य स्वभूतानि त्रीणिसवनानि धारया आत्मीयया विधारय ।
किंच पृष्ठेषु सामसु यिं दातारमिन्दं एरयआगमय सुक्रतुः सुपज्ञः स्तोता अस्येन्दस्य योजना यो-
जनानि योजनकारीणि स्तोत्राणि विमिमीते करोति यस्मादेवं तस्मादिन्द्रं सामसु प्रेरयेत्यर्थः ॥३॥
अथ चतुर्थी-
जज्ञानंसप्तमातरोवेधामशासतथिये।
अयंध्रुवोरयीणांचिकेतयत् ॥ ४॥
जनानम् । सप्त । मातरः । वेधाम् । अशासत । श्रिये । अयम् ।
ध्रुवः । रयीणाम् । चिकैत । यत् ॥ ४ ॥
जज्ञानं मादुर्भूतं वेधां कर्मणोविधातारं सोमं सप्त सप्तसंख्याकामातरो गंगायानयः स-
मच्छंदांसिया प्रिये यजमानानां ऐश्वर्या) आशासत अनुशासन्ति अनुशासनं कुर्वन्ति ।
शास्तेर्लङि व्यत्ययेनात्मनेपदं । ययस्माद ध्वोयं सोमः रयीणां धनानि चिकेत जानाति ।
तस्मादस्यानुशासने रुते यजमानानां धनादिसमृद्धिर्भवति ॥ ४ ॥
अथपंचमी-
अस्यवतेसजोपसोविश्वदेवासोअगुहः ।
स्पाहाभवन्तिरन्तयोजुपन्तयत् ॥ ५॥ ४ ॥
अस्य । ते । सजोष॑सः। विश्व । देवासः। अद्रुहः । स्पार्हाः।
भवन्ति । रन्तयः । जुषन्त । यत् ॥ ५॥ ४ ॥
अद्रुहोद्रोहवर्जिताः विश्वे सर्वे देवासोदेवाः अस्य सोमस्य व्रते कर्मणि सजोषसः संग-
ताः सन्तः सार्हाः स्पृहणीयाभवन्ति । रन्तयो रमणशीला देवाः सुवमेनं सोमं यद्यदि जुप-
न्त सेवन्ते सर्हि स्पृहणीया भवन्ति ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे चतुर्थीवर्गः ॥ ४ ॥

·मं०९ अ०६ सू०१०२] पष्ठोऽटकः
२८७
अथ पष्ठी-
यमीगर्भमृतारधौदृशेचारुमजीजनन् ।
कविमहिष्टमध्वरेपुरुस्पृहम् ॥ ६ ॥
यम् । ईमिनि । गर्भम् । ऋतध्वधः । दृशे । चारुम् । अजीजनन् ।
कविम् । मंहिष्ठम् । अध्वरे । पुरुश्स्पृहम् ।। ६ ।।
ऋतावृधः यज्ञस्पवर्धयित्र्यः वसतीवाव्याआपः गर्भ गर्भस्थानीयं ईमेनं यं सोमं अध्व-
रे यज्ञे दृशे दर्शनाय अजीजनन् उदपादयन् । कीदृशं चारुं सर्वेषां कल्याणरूपं का का-
न्तमझ मंहिष्ठं पूज्यतमं दाहतमंवा । अतएव पुरुस्पृहं बहुभिः स्पृहणीयं सोमं देवाः सेवन्तइति
पूर्वेण समन्वयः ॥६॥
अथ सप्तमी-
समीचीनेअभिमनाय॒ह्वीऋतस्यमातरी ।
तन्वानायज्ञमानुषग्यदञ्जते ॥ ७॥
समीचीने इति समईचीने । अभि । त्मना । यही इति । ऋतस्य ।
मातरा । तन्वानाः । यज्ञम् । आनुषक् । यत् । अञ्जते ॥ ७॥
ससोमः समीचीने परस्परं संगते यही महत्यौ ऋतस्य यज्ञस्य मातरा निर्मान्यौ यावा-
पृथिव्यौ त्मना आत्मना स्वयमेव तदाभिगच्छति । ययदा यज्ञं तन्वानाः अध्वर्गव आनुषक्
अनुषक्तं च वसवीवरीभिरंजते सोमं मिश्रयन्ति तदा स्वयमधिगच्छति ॥७॥
अथाष्टमी-
कत्वाशुक्रेभिरक्षणिोरपंजंदिवः ।
हिन्वन्नृतस्यदीधितिपाध्वरे ॥ ८॥५॥
क्रत्वा। शुक्रेभिः । अक्षतिः । ऋणोः । अयं । ब्रजम् । दिवः ।
हिन्वन् । ऋतस्य । दीधितिम् । प्र । अध्वरे ॥ ८ ॥५॥

·२८८ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५३०६ हे सोम त्वं कत्वा कर्मणा ज्ञानेनवा शुक्रेभिः शुकदीप्यमानैः अक्षभिरक्षः इन्द्रियैरि- वाभुवानः स्ववेजोभिः वज अंधकारसमूहं दिवोन्तरिक्षाव अपऋणोः अपगमय विनाशय । - गुगतौ तानादिकः । किंकुर्वन अध्वरे हिंसारहिते यज्ञे ऋतस्य यज्ञस्य दीधिति धारकं स्वीयं रस महिन्वन् प्रेरयन् अनेन लोकट्पवित्वमभिहितं ॥ ८॥ ॥ इति सतमस्य पञ्चमे पञ्चमोवर्गः॥५॥ प्रपुनानायेति पळूचं सप्तमं सूतं । भात्यस्य द्वितस्याएं पूर्ववत् छंदोदेवते । तथाचानु- कम्पते-पुनानायषद्वितआत्पइति । गनोविनियोगः । तत्र प्रथमा- प्रऍनानार्यवेधसेसोमायूवचउद्यतम्। भृतिन रामतिभिर्जुजोपते ॥ १॥ प्र । पुनानायं । वेधसे । सोमा॑य । वचः । उत्स्यतम् । भृतिम् । न । भर । मतिभिः । जुजोषते ॥ १ ॥ द्वितोनामसपिः स्वात्मानं प्रत्याह ! पुनानाय पवित्रण प्यमानाय वेधसे कर्मणोविधाने मतिभिर्जुगोषते मीयमाणाय । यद्वा मतिभिः स्तुनिभिः स्तोवृभिः सह जुजोषते मीणयित्रे सो- माय उधतमुयुक्तं वचः पभर प्रकर्षेण संपादय अभिष्टुहीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः-भूतिन यथा सकामति संपादयन्ति तद्वद ॥ १॥ अथ द्वितीया- परिवाराण्यत्ययागोभिरक्षानोअति । त्रीपधस्थापुनानः कृणुतेहरिः॥ २॥ परि । वाराणि । अव्यया । गोभिः । अानः। अर्पति । त्री। सधस्था । पुनानः । कृणुते । हरिः॥ २॥ गोभिर्गोविकारः क्षीरादिभिः अंजानः अज्यमानः सोमः अव्यया अविमयानि वाराणि घालानि पवित्राणि पर्यपति परिगच्छति । अपिच हरिहरितवर्णः सोमः पुनानः भूयमानः सन् ।

·मं०९अ०६ सू०१०३] पष्टोऽष्टकः
त्री त्रीणि सधस्था सहतिष्ठत्योति सधस्थं स्थानं द्रोणकलशाधवनीयपूर्वदात्मकानि वीणि
स्थानानि रुणुते करोति ॥ २॥
अथ तृतीया-
परिकोशमधुश्चुतमव्ययेवारैअर्पति।
अभिवाणीकपीणांसप्तपल ।।३।।
परि । कोशम् । मधुश्रुतम् । अव्ययै । वारे । अपति । अभि।
वाणीः । ऋपीणाम् । सप्त । नूपत ॥ ३॥
ससोमः अव्यये अविमये वारे वाले पवित्र मधुश्चुतं मधुररसस्य च्यावयितारं कोशं द्रो-
णकलशं प्रति आत्मीयं रसं पर्यपति गमयति तमिमं सोमं ऋषीणां सप्तवाणीः छन्दांसि अभि-
भूपत अभिष्टुवन्ति । नूस्तवने कुटादिः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
परिणेतामंतीनांविश्वदेवोअदाभ्यः।
सोमःपुनानश्चम्वोविशद्धरिः॥४॥
परि । नेता । मतीनाम् । विश्वदेवः । अदाभ्यः। सोमः ।
पुनानः । चौः । विशत् । हरिः ॥ ४॥
हरिहरितवर्णः ससोमः पुनानः प्यमानः सन् चम्वोरधिपवणफलकयोः परिविशव परि-
विशति। कीदृशः मतीनां स्तुतीनां नेता यहा मतीनां स्तोतॄणां स्वकर्मणि उपनेता विश्वदेवः स.
वैदेवः सोमेभिषयमाणे सति इन्द्रादयः सर्वेदेवाः सोमं पत्यागच्छन्तिखलु तस्मात् सर्वदेवोपेतः
अतएव अदाग्यः अहिंस्यः कैश्चिदपि ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
परिदैवीरनुस्खधाइन्द्रेणयाहिसरथम् ।
पुनानोवापापभिरमयः॥५॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५१०७ परि । दैवीः। अनु । स्वधाः । इन्द्रेण । याहि । सरथम् । पुनानः। वायत् । वाघभिः। अमर्त्यः ॥ ५॥ हे सोम त्वं इन्द्रेण सरथं समान रथमारुह्य दैवीः देवानां संबन्धीनि स्वधाः बलानि अ- नु देवसेनाः परियाहि परिगच्छ । कीदृशः पुनानः पूयमानः वाघभिः वाघतइति ऋत्विङ्गाम हविषां मेरकैऋत्विभिर्वापत् ऊद्यमानां अमर्यः मनुष्यधर्मरहितः यदा वाघक्रिविग्भिः पुनानः पू- यमानः वापत् स्तोतॄणां यष्टणां धनादीनि प्रापयन् परिगच्छ ॥ ५ ॥ अथ पष्ठी- परिसप्तिनाजयुर्देवोदेवेभ्यःसुतः । व्यानशिःपर्वमानोविर्धावति॥६॥६॥ परि । सप्तिः । न । वाजध्युः । देवः । देवेभ्यः। सुतः । विआनशिः । पर्वमानः । वि। धावति ॥ ६॥ ६ ॥ समिन अश्वइन वाजयुः युद्धमिच्छन् देवोदीप्यमानः देवेन्योदेवार्थ सुतोभिपुतः व्यान- शिः पात्रेषु व्यापी पवमानः पवित्रेण पूयमानः एतादृशः सोमः विविधं परिधावति परितः पा- वाण्यभिगच्छति । व्यानशिः अशूव्याप्ती आदृगमहनेत्यत्र उत्सर्गश्छन्दसि सदादियो दर्शनादि- वि किव प्रत्ययः अश्नोतश्चेति नुहागमः ॥६॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे पष्ठोवर्गः ॥६॥ ॥ इति नवमे मंडले पष्ठोनुवाकः ॥ ६॥ सप्तमेनुवाके एकादशसूतानि तत्र सखायइति पळूचं पथमं सूक्तं काण्या पर्वतमारदाय- पी । अथवा कश्यपस्यपुत्र्यो शिखंडिन्याख्ये वे अप्सरसावस्य सूक्तस्य द्रष्ट्रयौ पूर्ववच्छन्दोदेव- वे । तथानुक्रम्यते-सखायः पर्वतनारदो काश्यपी देशिखंडिन्यो वाप्सरसाविति । गतः सूक्त- विनियोगः। । नत्र प्रथमा- सखायआनिपीदतपुनानायप्रगांयंत । शिशुंनयज्ञैःपरिभूपतश्रिये ॥१॥ सखायः । आ । नि । सीदत । पुनानाय । प्र । गायत । शिशुम् । न । य॒ज्ञैः। परि । भूपत । श्रिये ॥१॥ ।

·मं०९ अ०७ सू०१०४] सप्तमोऽष्टकः
२९१
हे सखायः सखिभूताः स्तोतारऋत्विजः आनिपीदत स्तोतुं उपविशत । अथ पुनानाय
पूयमानाय सोमाय मगायत प्रकर्षेण गायत तमभिष्टुत । ततः अभियुतं सोमं यज्ञैर्यजनीयैः ह-
विभिः मिश्रणैश्च श्रिये शोभनार्थ परिभूपत परितोलंकुरुत । तत्र दृष्टान्तः-शिशुंन यथा शिशुं
बालं पुत्रं पितर आभरणैरलंकुर्वन्ति वदत् ॥ १ ॥
प्रवर्येभिष्टव समीवत्समित्येका। सूविवंच-समीवत्सनमावृभिःसंवत्सइवमातभिरिति ।
सैषा द्वितीया-
समीवत्संनमातृभिःसृजतागयसाधम् ।
देवाव्यं मदमभिर्शिवसम् ॥ २ ॥
सम् । ईमिति । वत्सम् । न । मातृभिः । सृजन । गयसाधनम्
देवअय॑म् । मर्दम् । अनि । विशवसम् ॥ २॥
हे ऋत्विजः गयसाधनं गृहस्य साधनं ईमेनं सोमं मावृभिर्मातृभूताभिर्वसतीवरीभिः
संसृजत संमिश्रयत । कथमिव वत्संन यथावत्सं मादभिर्गोभिः संयोजयन्ति तद्वत । कीदृशं
देवाव्यं देवानां रक्षकं मदं मदनहेतुं द्विशवसं द्विगुणवेगं अतिशयितबलंवा यहा द्वयोर्लोकयोः
वत्र स्थितादेवमनुष्याइत्यर्थः । वेषां हविर्धनप्रदानेन वर्धपितारं तं सोममभिसंसृजत ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
पुनातादक्षसाधनयथाश(यवीतये।
यामित्रायवरुणायशंतमः॥३॥
पुनातं । दक्ष साधनम् । यर्था । शाय । वीतये । यर्था ।
मित्राय । वरुणाय।शमनमः ॥ ३ ॥
दक्षसाधनं बलस्य साधनं धनादिवृद्धा साधकं सोमं पुनात पवित्रेण पुनीत । पूञ् पवने
क्यादिः तस्माल्लोटि तप्तनानथनाश्चेति तस्य तबादेशः पित्वादीवाभावः । असौ सोमः श-
धीय वेगाथै वीतये देवानां पानार्थ यथा भवति यथावा मित्राय वरुणायच शंतमः अतिश-
येन सुखं करोति तथा पुनीनेत्यर्थः ॥३॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०५ व०८
अथ चतुर्थी-
अस्मभ्यत्वावसुविद॑मभिवाणीरनूषत ।
गोभिवर्णमभिवासयामसि ॥ ४ ॥
अस्मभ्यम् । त्वा । वसुधविदम् । अभि । वाणीः। अनूपत ।
गोभिः । ते । वर्णम् । अभि । वासयामसि ॥ ४ ॥
।
हे सोम वसुविदं धनस्य दातारं त्वा त्वामस्मभ्यं धनादिमदानार्थ वाणीः अस्मदीया-
वाचो अध्यनूषत अभिष्टुवन्ति नूस्तवने । वयं ते तव वर्ण आवरकं रसं गोभिर्गोविकारैः क्षी-
रादिभिः अभिवासयामसि अभिवासयामः अभितआच्छादयामः॥४॥
अथ पञ्चमी-
सनोमदानांपतइन्दौदेवप्सराअसि ।
सरखंवसख्येगातुवित्तमोमव ॥ ५॥
सः। नः । मदानाम् । पते । इन्दो इति । देवाप्सराः । असि ।
सोध्दव । सव्य । गातुवित्तमः । भव ॥ ५ ॥
नः अस्मदादीनां मदानां मदकानां पते स्वामिन हे इन्दो सोम सत्वं देवप्सराअसि प्स-
रइति रूपनाम दोमस्पोभवसि । सत्वं सदेव यथा ससा सुहृत् सस्पे मित्राप सत्यं मार्ग ज्ञा-
पयति तद्वद अस्माकमपि गातुवित्तमःअत्यन्तं मार्गस्य लंभकोभव ज्ञापकोभव ॥ ५॥
अथ पष्ठी-
सनैमिरुध्यस्मदारक्षसंकंचित्रिणम् ।
अपादेवंद्वयुमहायुयोधिनः॥ ६॥ ७॥
सनैमि । कृधि । अस्मत् । आ । रक्षसम् । कम् । चित् । अत्रिणम् ।
अप । अदैवम् । द्युम् । अंहः । युयोधि । नः॥ ६॥ ७ ॥

·मं०९ अ०७ सू०१०५) सप्तमोऽएकः हे सोप अस्मत् अस्मासु सनेमि पुराणनामैतद पुराणं सरव्यं रूधि कुरु। भपिच अ. विणमदनशीलं कंचिद्रक्षसं अपयुध्यस्व । कीदृशं अदेवं भदेवनशीलं युद्वयवन्तं सत्यानृत- युक्तंबासाश्यन्तरमायायुक्तंवा । किंच नोस्माकमहः पापंच अपयुयोधि संपहर युध्यतेबहुउँ- छन्दसीति शप:श्लुः वाछन्दसीति हेर्डित्त्वाद्गुणः घटोपश्चान्दसः यौश्टिी पूर्ववपं ॥ ६॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे सप्तमोवर्गः ॥७॥ संवइति पळचं द्वितीयंसूक्तं पर्वतनारदयोरा अन्यत्पूर्वपद । तंवइत्पनुकान्तं । गतः सूक्त- विनियोगः। तत्र पथमा- तंवःसखायोमदायपुनानमभिगायत । शिशुंनयज्ञैःस्वदयन्तगूर्तिभिः॥१॥ तम् । वः । सखायः । मदीय । पुनानम् । अभि । गायत । शिशुम् । न । यज्ञैः । स्वदयन्त । गूर्तिनिः॥ १॥ हे सखायः ऋत्विजोवोयूयं मदाय देवानां मदार्थ पुनानं प्यमानं तं सोममभिगायत अभिष्टुत नमिमं सोमं शिरांन शिशुमिवालंकारैः क्षीरादिभिश्च यथा स्वादुकुर्वन्ति बदद । यज्ञे- हविजिमिश्रणैः गतिभिः स्तुतिभिश्च स्वदयन्त स्वाकुर्वन्ति ॥ १ ॥ मवर्येभिष्टचे संवत्सइवमाभिरित्येका । सूत्रंच-समीवत्समित्यनया सहोतं । सैपा सूक्ते द्वितीया- संवत्सईवमातृभिरिन्दुहिन्वानोअज्यते। देवावीमदौमतिभिःपरिष्कतः॥२॥ सम् । वत्सदेव । मातृभिः। इन्दुः । हिन्वानः । अज्यते । देवअवीः । मदः । मतिभिः परिकतः ॥२॥ हिन्वानः मेयमाणः इंदुःसोमः वसतीवरीभिः समन्यते सम्पक्सिकोभवति । वत्र दृष्टा- न्त:-पत्सव वत्सोयथा मारभिः गोभिः समतोभववि वदन । कीदृशः देवावीः देवानां र. ।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०५१०९
।
क्षकः मदोमदकरः मतिभिः स्तुविभिः परिष्कृतोलंरुवः भूषणार्थे संपर्युपेश्यइति सुडागमः
परिनिविण्यइतिसुटः पत्वं ॥२॥
अथ तृतीया-
अयंदायसाधनोयंशीयवीतये ।
अयंदेवेभ्योमधुमत्तमःसुतः ।। ३॥
अयम् । दक्षाय । साधनः । अयम् । शर्धाय । वीतये ।
अयम् । देवेभ्यः । मधुमत्प्तमः । सुतः॥ ३॥
अयं सोमः दक्षाय बलाय वर्धनाय वा साधनः साधयिता भवति । तथा यं सोमः शर्धाय
वेमार्थं वीतये देवानां भक्षणार्थंच भवति सुतः अभिपुतोयं सोमः देवेश्यइन्द्रादिश्योमधुमत्तमः
भतिशयेन माधुर्ययुक्तोभवति । अत्यन्तं मदकरोभववीतिवा ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
गोमन्नइन्दोअश्ववत्सुतःसुदक्षधन्व ।
शुचितेवर्णमधिगोगुंदीधरम् ॥ ४ ॥
गोमत् । नः । इन्दो इति । अश्ववत् । सुतः । सुध्दक्ष ।
धन्व । शुचिम् । ते । वर्णम् । आधि । गोषु । दीधरम् ॥ ४ ॥
हे सुदक्ष सुवल हे इन्दो सोम सुतोभिपुतस्त्वं नोस्माकं गोमव यज्ञसाधनगोयुक्त अश्य-
वश्वयुक्तं धनं धन्व गमय धविर्गस्यर्थः भूवादिः । ततोहं शुचिं पूतं दीप्यमानंवा ते तव वर्ण
रसं गोषु गव्येषु क्षीरादिषु अधिदीधरं अधिधारयामि मिश्रयामि ॥ ४॥
अथ पंचमी-
सनोहरीणांपतइन्दौदेवसरस्तमः।
सवैवसख्येनरुचेमव ॥ ५॥
सः। नः । हरीणाम् । पते । इन्दो इति । देवप्सरतमः ।
सोध्दव । सल्यै । नर्यः । रुचे । भव ॥ ५॥

·सप्तमोऽष्टक:
मं०९ अ०७ सू०१०६)
हे हरीणां पवे न. अस्मदीयानां हरितवर्णानां पशूनां स्वामिन् हे इन्दो सोम देवप्स-
रस्तमः अतिशयेन दीप्तरूपोपेतः सत्वं नर्यः कर्मनेतृपयः ऋत्विग्भ्यः हितः सत्वं नोस्माकं
रुचे भव दीप्तिकरोभव । किमिव सखेव यथा सखासख्ये मित्राय दीप्तिकरोभवति तदद ॥ ५॥
अथ पष्ठी-
सनैमित्वमस्मदाँअवकचित्रिणम् ।
साहॉईन्दोपरिवाधोअपहयुम् ॥ ६॥ ८॥
सनैमि । त्वम् । अस्मत् । आ । अदेवम् । कम् । चित् । अत्रिणम् ।
सह्वान् । इन्दो इति । परि । बाधः । अयं । द्वयुम् ॥ ६॥८॥
हे सोम त्वं सनेमि पुराणं सख्यं अस्मदस्मासु कुरु । आ अपिच अदेवं अदेवनशील
कंचिदपि अत्रिणमदनशीलं राक्षसं अस्मदस्मत्तोपगमय । किंच हे इन्दो साह्वान शत्रूनभिभ-
वन् बाघोबाधमानान् परिजहि । तथा द्वयुं द्वयवंतं सत्यानृतयुक्तं वासाम्यन्तरमायाद्वयोपेतं
वा राक्षसं असत्तोपगमय ॥६॥
।। इति सप्तमस्य पंचमेष्टमोवर्गः॥८॥
इन्द्रमच्छेति चतुर्दशचे तृतीयं सूक्तं औष्णिहं पवमानसोमदेवताकं । प्रथमचस्य च-
क्षुराख्यपुत्रोमिमपिः द्वितीपस्य मनुपुषश्चक्षुनीमा अप्सुनाम्नः पुत्रोमनुस्तृतीयस्य एवंनवोगवाः
शिष्टानामपि पंचानां चाक्षुपोग्निः। तथाचानुक्रम्पवे-इन्द्रमच्छपळूनाग्निश्चाक्षुषश्चक्षुर्मानवोमनु-
राप्सवइति तृचाः पंचामिरिति । गतोविनियोगः ।
.
वन प्रथमा-
इन्दुमच्छंसुताइमेटपणंयन्तुहर्रयः।
श्रुष्टीजातासइन्दवःस्वर्विदः ।। १ ।।
इन्द्रम् । अच्छे । सुताः । इमे । एषणम् । यन्तु । हरयः ।
श्रुष्टी । जातासः । इन्दवः । स्वः विदः ॥ १॥

·ऋक्संहिताभाष्ये (अ०५ २०१०
अष्टी श्रुष्टीति क्षिपनाम क्षिपं जातासोजाताः इन्दवः पात्रेषु क्षरन्तः स्वर्विदः सर्वज्ञाः
हरयोहरितवर्णाः सुताअभिषुताः इमे सोमाः वृषणं कामानां सेक्तारमिन्द्रं अच्छयन्तु अ-
भिगच्छन्तु ॥१॥
अथ द्वितीया-
अयंभरायसानसिरिन्द्रायपवतेसुतः ।
सोमोजैत्रस्यचेततियांविदे ॥ २ ॥
अयम् । भराय । सानसिः । इन्द्राय । पवते ।
सुतः
सोमः। जैत्रस्य । चेतति । यथा । विदे ॥२॥
भराय संग्रामाय तदर्थ सानसिर्भजनीयः सुवोभिषुतोयं सोमः इन्द्रायेन्द्रार्थ पवते ग्रहा.
दिपु क्षरति । ततः सोमः जैवस्य क्रियाग्रहणं कर्तव्यमिति कर्मणः संपदानसंज्ञा चतुर्थ्यर्थे ब-
हुलमिति षष्ठी । जयशीलमिन्द्रं चेतति जानाति यथा इन्द्रोविदे लोकैयिते तथा जानाति ।।२।।
अथ तृतीया-
अस्पेदिन्द्रोमदेष्वाभिंगृभ्णीतसानसिम् ।
वनचटपणंभरत्समप्सुजित् ॥ ३॥
अस्य । इत् । इन्द्रः । मदेषु । आ । गाभम् । गृभ्णीत । सानसिम् ।
वनम् । च । टर्पणम् । भरत् । सम् । अ॒प्सुजित् ॥ ३॥
आअनन्तरं इन्द्रः अस्येद अस्य सोमस्यैव मदेषु संजातेषु सानसिं सर्वेः संभजनीय ग्राभ
ग्राहं गृहीतव्यं धनुर्गृणीत गृह्णानि नहोर्भइति भत्वं । किंच अजित् उदकार्थवृत्रस्य
जेता । यद्वा आपइत्यन्तरिक्षनाम अन्तरिक्षे अहिनामकस्य जेता इन्द्रः वृपणं वर्पितारं वचं
घ संभरव संबिभर्तु विभर्लेिटचडागमः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
मधन्वासोमजाविरिन्द्रायेन्दोपरिस्रव ।
द्युमन्तंशुष्ममामरास्वर्विदम् ॥ ४॥

·मं०९ अ०७ सू०१०६] सप्तमोऽष्टकः २९७ प्र। धन्य । सोम । जाविः । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव। युध्मतम् ! शुष्मम् । आ । भर । स्वविदम् ॥ ४॥ हे सोम जागृविजर्जागरणशीलत्वं प्रधन्व प्रक्षर । हे इन्दो सोम इन्द्राय परिसव परितः पात्रेषु क्षर । किंच धुमन्तं दीप्तियुक्त स्वर्विद सर्वस्य लंभकं शुष्मं शत्रूणां शोपकं बलं आ- भराहर ॥४॥ अथ पंचमी- इन्द्रायपणंमदपर्वस्वविश्वदर्शतः। सहस्रयामापथिकाद्दिचक्षणः ।। ५॥ ९॥ इन्द्राय । पणम् । मदम् । पर्वस्व । विश्वदर्शतः । सहस्रध्यामा। पथिकृत् । विचक्षणः ॥५॥९॥ हे सोम त्वं वृषणं वर्षितारं मदं मदहेतुं रसं इन्दायेन्द्रार्थ पवस्व क्षर । कीदृशः विश्व- दर्शतः सर्वैर्दर्शनीयः सहसयामा बहुमार्ग. पथिरुव यजमानानां सन्मार्गकरणशीलः विचक्षणः सर्वस्य विद्रष्टा ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे नवमोवर्गः ॥९॥ अथ पष्ठो- अस्मभ्यंगातुवित्तमोदेवेभ्योमधुमत्तमः । सहस्रयाहिपृथिभिःकनिक्रदत् ॥ ६ ॥ अस्मभ्यम् । गानुवित्तम. । देवेभ्यः । मधुमत्तमः । सहस्रम् । याहि । पथिभिः । कनिक्रदत् ॥ ५ ॥ हे सोम असायं गातुवित्तमः अत्यन्त मार्गस्य लंभकः तथा देवेभ्यश्च मधुमत्तमः अ- त्यन्तं स्वादुकारी त्वं कनिक्रदत् शब्दकुर्वन् सहस्र पथिभिर्बहुभिर्मार्गः याहि कलगमागच्छ ।।६।। ३८ ·२९८ ऋक्संहितामाण्ये [अ०५व०११ अथ सप्तमी- पर्वखदेववीतयइन्दोधाराझिरोजसा। आकलशंम मान्सोमनःसदः ॥७॥ पर्वस्व । देववीतये । इन्दो इति । धाराभिः। ओजसा । आ । कलशम् । मधुमान् । सोम । नः । सदः ॥ ७॥ हे इन्दो सोम देववीतये देवानां भक्षणार्थ ओजसा बलेन धाराभिरात्मीयाभिः पवस्व क्षर । हे सोम मधुमान् मदकररसवांस्त्वं नोस्मदीयं कलशं द्रोणाभिधानं आसदः । सदेलुंडि रूपं आसीद ॥७॥ अथाष्टमी- तवद्रप्साउँदपुतइन्द्रंमदायवाटधुः। त्वांदेवासोअमृतायकंपपुः॥८॥ तवे । नुप्साः । उदयुतः । इन्द्रम् । मदाय । वधुः । त्वाम् । देवासः । अमृताय । कम् । पपुः ॥ ८ ॥ उदमुतः वसतीवर्याख्यमुदकं पति गच्छंतः यदा उदकस्य निर्गमयितारः तय स्वभूताद- प्साः द्रुतगामिनोरसाः मदाय मदार्थ इन्द्रं वावृधुर्वर्धयन्ति । ततः देवासोदेवाः इन्द्रादयः के मु- खकरं त्वां अमृताय अमरणार्थ पपुः पिबन्ति ॥८॥ अथ नवमी- आनःमुतासइन्दवःपुनानाधावतारायिम् । दृष्टिद्यावोरीत्यापःचर्विदः ॥ ९॥ आ। नः । सुतासः । इन्दवः । पुनानाः । धावत । रयिम् । दृष्टिध्यावः । रीति आपः । स्वःविदः ॥ ९ ॥ हे सुतासः मभिषयमाणाः हे इन्दवः दीमाः पात्रेषु क्षरन्नोवा हे रीत्यापः यः पृथिवीं म- विसवणशीलाआपः कृताः तादृशाः हे सोमाः पुनानाः पृयमानाः यूयं नोस्मभ्यं रयिं आधा-

·मं०९ अ०७ सू०१०६] सप्तमोऽष्टक:
वत आगमयत । कीदृशाः वृष्टियावः वृष्टिमियोः यैः क्रियते वृष्टयभिमुखघुलोकयन्तः स्व-
विदः सर्वस्य लंभकाः ॥९॥
अथ दशमी-
सोमःपुनानर्मिणाव्योवारंविधावति ।
अग्रेवाचःपर्वमानःकनिक्रदत् ।। १०॥ १० ॥
सोमः । पुनानः । ऊर्मिणां । अन्यः । वारम् । वि । धावति ।
अz । वाचः। पर्वमानः । कनिकदत् ॥ १० ॥१०॥
पुनानः पूयमानः सोमः अर्मिणा स्वीयया धारया अन्यः अवेवारं वालं पवित्र विधाव-
ति विविधं गच्छति । कीदृशः पवमानः पूतः वाचः स्तोत्रस्याये कनिकदव पुनःपुनः शब्दकुर्वन्
विधावति ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य पञ्चमे दशमोवर्गः ॥ १०॥
भधैकादशी-
धीभिहिन्वन्तिाजिबनेकीळन्तुमत्यविम् ।
अमित्रिपृष्ठंमतयःसमखरन् ॥ ११॥
धीभिः। हिन्वन्ति । वाजिनम् । वने। क्रीन्तम् । अति अविम् ।
अभि । त्रिपृष्ठम् । मतयः । सम् । अस्वरन् ॥ ११॥
वाजिनं बलवन्तं बननीये वसतीवर्याख्ये उदके कोळन्तं संकीडमानं अत्यवि अविशब्दे-
न तोमरुतं पवित्रमभिधीयते अतिकान्तपवित्रं सोमं ऋत्विजोधीभिः स्तुतिभिः हिन्वन्ति वर्ध-
यन्ति। यहा धीभिर्वर्णलोपश्चान्दुसः धीतिभिरंगुलीभिः हिन्वन्ति मेरयन्ति । हिगती वृद्धौच स्वा-
दिकिन विपृष्ठं त्रीणि पवित्राणि द्रोणकलशाधवनीयपूतभेदात्मकानि पात्राणि त्रीणि सवना-
नि वा स्पृशतीति सतथोक्तः तं सोमं मतयः स्तुतयः अभिसमस्वरन् अभितः संस्तुवन्ति ॥११॥
अथ द्वादशी-
असर्जिकलशांअभिमीसप्तिनवाजयुः ।
पुनानोवाचंजनयनसिष्यदत् ॥ १२ ॥

·- Piles
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०५ व०१२
असजि । कलान् । अभि । मीहे। सप्तिः । न । वाज युः ।
पुनानः । वार्चम् । जनयन् । असिस्यदत् ॥ १२ ॥
वाजयुः यजमानानामन्नमिच्छन् ससोमः कलशानभिलक्ष्य कलशेषु असर्जि सृज्यते । वत्र
दृष्टान्तः-सतिर्न यथा अश्वोमोढे संग्रामनामैतत संग्रामे सृज्यतेतहद । ततः पुनानः पूयमानः
सोमः वाचं शब्दं जनयन् उत्पादयन् असिष्यदव पात्रेषु स्यन्दते ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
पर्वतेहर्यतोहरिरतिहरांसिरह्यो।
अभ्यर्पन्तस्तोतृभ्योवीरवद्यशः ॥ १३ ॥
पर्वते । हर्यतः। हरिः। अति । हरांसि । रंया ।
अभिअपैन् । स्तोतृभ्यः । वीरवत् । यशः॥१३॥
हर्यतः स्पृहणीयः हरिहरितवर्णः सोमः रंडा तृतीयाया आकारः साधुवेगेनहरांसि
कुटिटानि अनूनि पवित्राणि अतिपदते अतीत्यगच्छति । किंकुर्वन् स्तोतृष्यो वीरवत्
पुत्रयुक्तं यशः अध्यर्षन् अभिगमयन् पवते ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
अयार्पवस्त्रदेवयुमोर्धाराअसक्षत
रेभन्पवित्रंपपिविश्वतः ॥ ११ ॥ ११ ॥
अया। पवस्व । देवध्युः । मोः । धाराः । असक्षत । रेजन् ।
पवित्रम् । परि । एपि । विश्वतः ॥ १४ ॥११॥
हे सोम देवयुर्देवान् कामयमानस्त्वं अया अनया धारया पवस्व क्षर । ततः मधोम-
दकरस्य तव धाराआत्मीयाः असृक्षत सज्यन्ते । अनन्तरं रेभन शब्दायमानः पवित्र विश्वतः
पषि सर्ववः परिगच्छसि ॥ १४ ॥
।। इति सक्षमस्य पंचमे एकादशोवर्गः ॥११॥

·25019,
मं०९ अ०७ सू०१०७] ससमोऽधक:
परीतइति पढुिंशत्यूचंचतुर्थं सूकं ।वंसोमासीत्यत्रउकाभरद्वाजकश्यपायाः सप्तर्षयः।आषा-
हती द्वितीयासतोबृहती अयमेकः पगाथः परिसुवानइत्येपा तृतीया एकविंशत्यक्षरा भुरिक्ति-
राष्ट्र विपदा नृभिर्येमानइति पोडशो विंशत्यक्षराद्विपदाविराट्र चतुथ्पादिद्वौ पगाथौ दशम्यादिन-
यः समदश्पादिपचमगाथाः पवमानसोमोदवना । तथाचानुक्रम्पते-परितः पढुिंशतिः सप्तमपयः
पागाथं तृतीयापोडयौ द्विपदे अष्टम्याद्येबृहत्याविति । गवः सूक्तविनियोगः ।
तत्र पथमा-
परीतोषिञ्चतासुतंसोमोयउत्तमहविः।
धन्वॉयोनयाँअप्वन्तरासुपावसोममद्रिभिः ॥ १॥
परि । इतः । सिञ्चत । सुतम् । सोमः । यः । उतष्तमम् । हविः ।
दधन्वान् । यः। नयः । अप्सु । अन्तः । आ । सुसावं ।
सोमम् । आद्रिभिः ॥ १॥
हेऋत्विजः सुतमभिपुतं सोमं इतः अस्मात्कर्मणऊथ्य अथवा अस्माव प्रदेशाद्य परिपिंच-
त वसतीवरीभिः । इतोपिंचतेत्यत्र संहितायां छन्दसीति रोरुत्त्वं । यः सोमः देवानामुत्तमं पशस्वं
हविर्भवति । आ अपिच नर्योमनुष्यहितोयश्चसोमः अप्सु वसतीवरीषु अन्तरिक्षेवाअन्तर्दधन्वान्
गच्छन् भवति तं सोममदिभिवभिः अध्वर्युः सुपाव अभिषुवं चकार तं परिपिंचतेति सम-
न्वयः॥१॥
अथ द्वितीया-
नूनंपुनानोविभिःपरिस्रवादब्धःसुरभितरः ।
सुतेचित्त्वाप्सुमंदामोअन्धसाश्रीणतोगोभिरुत्तरम् ॥ २॥
नूनम् । पुनानः । अविधभिः। परि । स्रव । अदब्धः।
सुरभिमस्तरः । सुते । चित् । त्वा । अप्सु । मदामः । अन्सा।
श्रीणन्नः । गोभिः । उत्तरम् ॥ २ ॥

·३०२
ऋक्संहितामाष्ये [अ०५व०१३
हे सोम अदब्धः कैश्चिदप्यहिंसितः सुरभिन्तरः अत्यन्तं सुगन्धिः त्वं नूनमिदानी पुनानः
पूयमानः सन् अविभिरविवाललतैः पवित्रैः तेभ्यः परिस्रव परितः क्षर सुतेचित अभिपुते सति
अंधसा सक्तुलक्षणेनान्नेन गोभिर्गोविकारैःक्षीरादिभिः श्रीणन्तः मिश्रयन्तोवयं उत्तर-
मुद्रततरं अप्सु वसतीवरीषु संस्थितं खां मदामः मंदामहे स्तुमः ॥२॥
अथ तृतीया-
परिसुवानश्चक्षसेदेवमादनःक्रतुरिन्दुर्विचक्षणः ॥ ३॥
परि । सुवानः । चक्षसे । देवटमार्दनः । क्रतुः । इन्दुः ।
विचक्षणः ॥ ३॥
सुवानोभिपूयमाणः सोमः चक्षसे सर्वेषां दर्शनाय परिसवति । कीदृशः देवमादनः देवा-
नां तर्पयिता क्रतुः कर्ता इन्दुः पात्रेषु क्षरणशीलः दीगोवा विचक्षणः सर्वस्य विद्रष्टा ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
पुनानःौमधारापोवसांनोअप॑सि ।
आरनधायोनिमृतस्य॑सीदस्युत्सौदेवहिरण्ययः॥ ४॥
पुनानः। सोम । धार॑या । अपः । वसानः । अर्षसि । आ।
रत्नध्धाः। योनिम् । ऋतस्य । सीदसि । उत्सः ।
देव । हिरण्ययः॥४॥
हे सोम पुनानः पूयमानस्त्वं अपउदकानि वसवीवर्याख्यानि वसानः आच्छादयन् धा-
रया अर्षसि पवित्रं गच्छसि । ततः रत्नधाः रत्नानां दाता त्वं ऋतस्य सत्यभूतस्य यज्ञस्प योनि
स्थानमासीदसि हे देव द्योतमान सोम उत्सः पस्यन्दनशीलस्त्वं हिरण्ययः हिरण्मयः हिरण्य-
स्योत्पत्तिस्थानं खलु यहा देवानां हितरमणीयोभयसि ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
दुहानऊर्दिव्यंमधुमियमनसधस्थमासदत् ।
आपृच्छ्यधरुणवाज्यपतिनृसिधूतोविचक्षणः ॥५॥१२॥

·मं०९ अ०७ सू०१०७] ससमोऽएकः
३०३
।
दुहानः। अधः। दिव्यम् । मधु । प्रियम् । प्रत्नम् । सधस्थम् ।
आ। असदत् । आइपृच्छ्यम् । धरुणम् । वाजी । अर्पति ।
नृभिः
धूतः
विचक्षणः ॥ ५॥१२॥
मधु मकरं पियं मीणनकारि दिव्यं दिविभवं ऊधः सोमवल्लीलक्षणं दुहानः सोमः मनं
पुरातनं सधस्थं सहतिष्ठन्तं स्थानमन्तरिक्षमासद् आसीदति सदेलृङि रूपं । अतः आट-
च्छयं कर्मण्यामधव्यं धरुणं कमणोधारयितारं यजमानं वाजी अनवान् सोमाअर्पति तस्मै
अनं दातुमभिगच्छति । कीदृशः नृभिः कर्मनेतृभिः ऋत्विग्भिः धूतः अदास्यः ग्रहे परिशोधि-
तः । रेनं चतुराधूनोति पंचरुत्वः समरुत्वोति आपस्तंबेन सूषितं । विचक्षणः सर्वस्य
विद्रष्टा ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे द्वादशोवर्गः ॥ १२॥
अथ षष्ठी-
पुनानःसोमजागृविरव्योवारेपरिमियः।
वंविनोअभवोनिरस्तमोमध्वायज्ञमिमिक्षनः॥६॥
पुनानः
। सोम । जाविः । अव्यः । वारे । परि । प्रियः।
त्वम् । विप्रः। अभवः । अङ्गिरः तमः। मध्या।
यज्ञम् । मिमिक्ष । नः ॥६॥॥
हे सोम जागृविर्जागरणशीलः पियः पीणयिता त्वं पुनानः पूयमानः सन अव्यः अवे.
वारे वाले पवित्रे परिक्षरसि । किंच विपोमेधावी त्वं अंगिरस्वमः अंगिरसां वरिष्ठः पितॄणां
नेता भवोभवसि सत्वं नोस्मदीयं यज्ञं मध्वा मधुना आत्मीयेन रसेन मिमिक्ष सिंच मिहेः
सेचनार्थस्य सनि रूपं ॥६॥
अथ सप्तमी-
सोमोमीद्वान्पवतेगातुवित्तमपिवित्रोविचक्षणः ।
स्वकृविरमवोदेवपीतमआसूर्यरोहयोदिवि ॥ ७॥

·। ३०१ फक्संहितामाण्ये [अ०५व०१४ सोमः। मीट्वान् । पवते । गातुवित्तमः । ऋषिः । विप्रः । विश्चक्षणः । त्वम् । कविः। अभवः। देवध्वीतमः। आ। सूर्यम् । रोहयः । दिवि ॥ ७ ॥ मीद्वान् कामानां सेक्ता सोमोभवन् पवते क्षरति । कीदृशः गातुवित्तमः अत्यन्तं मार्गस्य लंभकः ऋषिः सर्वस्य पदर्शकः विमोमेधावी विचक्षणोविद्रष्टा । किंच कविः कान्तपजस्त्वं देव- यीतमः अत्यन्तं देवकामो भवोभवसि । अपिच दिवि घुलोके सूर्यमारोहयः प्रादुर्भावयसि ॥७॥ अथाष्टमी- सोमंउपुवाणःसोतृभिरधिष्णुभिरवीनाम् । अश्वयेवहरियातिधारयामन्द्रयायातिधारया ॥८॥ सोमः । ऊँ इति । सुवानः । सोतृभिः । अधि । स्नुभिः । अवीनाम् । अश्वयाइव । हुरिता। याति । धार॑या।मन्द्रयो । याति। धारया ॥८॥ सोभिरभिषुण्वद्भित्विग्भिः सुवानोभिषयमाणः सोमः अवीनां स्तुभिः । मांस्कृत्स्नूना- मुपसंख्यानमिति सानुशब्दस्य सुभावः समुच्छ्रितैवलिः पविरधियाति अधिकं गच्छति । उइति मसिद्धौ । अश्वयेव वडवयेव हरिता हरितवर्णया धारया याति मन्द्रया मदकारिण्या- धारया द्रोणकलशमधिगच्छति ॥ ८॥ अथ नवमी- अनूपेगोमान्गोभिरक्षाःसोमौदुग्धाभिरक्षाः। समुद्नसंवरणान्यग्मन्मन्दीमदायतोशने ॥ ९ ॥ अनूपे । गोमान् । गोभिः । अारिति । सोमः । दुग्धाभिः । अक्षारिति । समुद्रम् । न । सम्ध्वरणानि । अग्मन् । मन्दी । माय । तोशते ॥ ९॥ गोमान् गोयुक्तः सोमः अनूपे निन्ने देशे कटशे गोभिगोविकारैः क्षीरादिभिः सह अ- क्षाः क्षरति । तदेवोच्यते ससोमः आत्मनोमिश्रणार्थं दुग्धाभिगोभिः सह अक्षाः क्षरति क्षर- ·मं०९ अ०७ मू०१०७] सप्तमोऽएकः तेलुंडि रूपं । किंच समुद्रन यथा समुद्रमुदकानि गच्छन्ति तद्वत्संवरणानि संभगनीयानि रस- रूपाण्यन्नानि द्रोणकलशमम्मन् गच्छन्ति गमे डि चे कि रूपं । किंच मन्दी मदकरः सोमः मदाय मदार्थ तोशते हन्यते अभिषयते तोशतिर्वधकर्मा ॥९॥ अथ दशमी- आसौमसुवानोअदिभिस्तिरोवाराण्यव्यया। जोनपुरिचम्बोविशद्धरिःसदोवनेपुदधिपे ॥१०॥१३॥ आ। सोम । सुवानः। अद्रिभिः। तरः । वाराणि । अध्यया । जनः । न । पुरि । चम्वोः । विशत् । हरिः। सदः । वनेषु । दधिपे ॥ १० ॥ १३ ॥ हे सोम अदिभिर्यावभिः सुवानोभिपूयमाणस्त्व अव्यया अविमयानि वाराणि वालानि पवित्राणि तिरस्कुर्वन् व्यवधायकानि कुर्वाणः सन् आपवसे इतिशेषः । हरिहरितवर्णः ससोमः चम्बोरधिपवणफलकयोः उपरिस्थिते कलशे विशत् प्रविशति । तत्र दृष्टान्तः-जनोन यथाज- नः पुरि पुरे प्रविशति । सत्वं वनेषु काष्ठनिर्मितेषु पात्रेषु सदः स्थानं दधिषे करोपि ॥१०॥ ॥ इति सप्तमस्य पञ्चमे त्रयोदशोवर्गः ॥१३॥ . अधैकादशी- समामृजेतिरोअण्वोनिमेष्योमीह्नसप्तिनवाजयुः। अनुमाद्यःपर्वमानोमनीषिभि सोमोविभिनकभिः॥११॥ स.। ममृजे । तिः । अण्वानि । मेष्यः । मीहे । सप्तिः। न । वाजध्युः । अनुमाद्यः । पर्वमानः। मनीषिभिः । सोम. । विप्रेभिः । ऋभिः ।। ११ ॥ वाजयुरन्नकाम. अण्वानि अनि सुक्ष्माणि मेष्यः मेष्याःअवेः रोमाणि पवित्राणि तिर- स्कुर्वन व्यवधायकानि कुर्वाणः सन् आपवसे इतिशेषः।हरिर्हरितवर्णः ससोमः ममृजे परिशो- ध्यते अलंक्रियतेवा । तत्र दृष्टान्तः सपिन यथा जयकामैः अश्वोमी समामे अलंक्रियते । । - ३९ ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५.२०११ कोदृशः अनुमायः अनुमोदनीयः सर्वैः पवमानः मनीषिभिः ऋत्विभिः पूयमानः तथा ऋक्क- भिःछन्दसि वनिपाविति वनिए स्तुतिमद्भिः विगैर्मेधाविधिः अभिष्टुतः मृज्यते ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- प्रसोमदेववीतयेसिन्धुर्नपिप्येअर्णसा। अंशोःपय॑सामदिरोनजारांविरच्छाकोशमधुश्रुतम् ॥१२॥ प्र। सोम । देववीतये । सिन्धुः। न । पिप्ये । अणसा। अंशोः । पय॑सा । मदिरः। न । जाविः । अच्छे । कोशम् । मधुश्श्रुतम् ।। १२॥ हे सोम देववीतये देवानां पानाय तदर्थ अर्णसा वसतीवर्याख्येनोदकेन पपिप्ये प्रप्या- यसे । तत्रदृष्टान्तः-सिन्धुर्न यथा सिन्धुरुदकेनापिप्ये पप्यायते तद्वत् । प्यायवोर्लटि लिड्यडो- श्रेति पीभावः । ततः सत्वं मदिरोन मदकरः सुरादिरिव जागृविर्जागरणशीलः यदा नः संपत्यर्थे इदानीं मदकरोजागरणशीटस्त्वं अंशोः लताखंडस्प पयसा रसेन मधुश्चुतं रसस्य क्षारयितारं कोशं द्रोणकलशं अच्छाभिगच्छसि ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- आहे[तोअर्जुनेअत्कैअव्यतमियःसूनुर्नमयः । तर्मीहिन्वन्त्यपसोयथार,नदीप्यागभस्त्योः॥ १३ ॥ आ। हर्यतः । अर्जुने । अक्कै । अव्यत । प्रियः । सूनुः । न । मयंः । तम् । ईम् । हिन्वन्ति । अपसः । या । स्थम्। नदीपुं । आ । गर्भस्त्योः॥ १३ ॥ हर्यतः स्पृहणीयः प्रियः प्रीणपितासनुर्न सुनुरिव मर्योमार्जनीयः सोमः अर्जुने अर्जुनवणे अके रूपे पवित्रे आव्यत आवृणोति तमीमेनं सोमं अंगुलयः नदीपु नदमानासु वसतीवरीषु गभस्त्योपोहोराभिमुख्येन हिन्वन्ति मेरयन्ति । तत्र दृष्टान्तः-अपसो यथा वेगवन्वोजना रथं संग्रामेषु मेरयन्ति वदत् ॥१३॥ Hani

·मं०९ अ०७ सू०१०७] सममोऽष्टकः
अथ चतुर्दशी-
अभिसोमांसआयवःपव॑न्तेमद्यंमदम् ।
समुद्रस्यापिविष्टमिनीपिणौमत्सरासःस्वर्विदः ॥१४॥
अभि । सोमांसः । आयवः । पर्वन्ते । मद्यम् । मदम् । समुद्रस्य।
अधि । विष्टम् । मनीषिणः । मत्सरासः । स्वःविदः ।। १४ ॥
आयवः गमनशीलाः सोमासः सोमाः मयं मदकर मदंआत्मीयं रसं ग्रामेषु मेरयन्ति
अभिषवन्ते अभितोनिर्गमयन्ति । कुत्युच्यते-समुद्रस्य अन्तरिक्षस्य अधि विष्टपि अधिक
समुच्छ्रिते पवित्रे यहा समुद्रस्य यस्मात्समुद्रवन्ति रसास्तस्य कलशस्य अधिउपरि विष्टॉप
स्थाने पवित्र निर्गमयन्ति । कीदृशाः मनीषिणः मनसईशितारः मत्सरासः मदकराः स्वर्विदः
सर्वस्य लंभकाः॥१४॥
অথ যথা-
तरसमुदपर्वमानमिणाराजादेवऋतंबहत् ।
अर्पमित्रस्य॒वरुणस्यधर्मणाप्रहिन्वानऋतंबृहत् ॥१५॥१४॥
तरत् । समुद्रम् । पर्वमानः । ऊर्मिणा । राजा । देवः ।
ऋतम् । बृहत् । अर्षन् । मित्रस्य । वरुणस्य । धर्मणा।
प्र। हिन्वानः । ऋतम् । बृहत् ॥ १५॥ १४ ॥
पवमानः पूयमानः देवोयोतमानः बृहत् अत्यन्तं ऋतं सत्यभूतं राजा सोमः समुद्रमन्त-
रिक्षं कलशंवा अर्मिणा धारया तरद तरति । हिन्वानः प्रेयमाणः ऋतं बृहत अत्यन्तं सत्यभूतः
ससोमः मित्रस्य वरुणस्य मित्रावरुणयोः धर्मणा धारणार्थ पार्षन मगच्छति ॥ १५ ॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥
अथ षोडशी-
नृभिर्येमानोहयुलोविचक्षणोराजादेवःसमुद्रियः ॥ १६ ॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५३.१५ - नृसिं। येमानः। हर्यतः । विश्चक्षणः। राजा । देवः । समुद्रियः ॥ १६ ॥ नृभिः कर्मनेभिः येमानः नियम्यमानः हर्यतः स्पृहणीयः विचक्षणोविद्रष्टा देवोदीप्य- मानः समुदियः अन्तरिक्षेभवः राजा सोमः इन्द्रार्थं पवतइत्युत्तरेण संवन्धः समुद्राभादइति भावार्थे घप्रत्ययः ॥१६॥ अथ सप्तदशी- इन्द्रायपवतेमदःसोमोम॒रुत्वलेसुतः। सहस्रधारोअत्यव्यंमपतितमीमजन्त्यायवः ॥ १७ ॥ इन्द्राय । पवते । मर्दः । सोमः । मरुत्वते । सुतः। सहस्रधारः। अति । अयम् । अर्पति । तम् । ईमिति । मृजन्ति । आयवः ॥ १७ ॥ मदोमादकः सुतोभिपुतः सोमः मरुत्वते मरुद्भिस्तद्वते इन्द्रायेदार्थ पचते क्षरति ततः स- इसधारः बहुधारोपेतः सोमः अव्यं अविमयं पवित्रमत्यर्षति अतिगच्छति त ईमिमं सोमं आ- यवोमनुष्याऋत्विजः मृजन्ति शोधयन्ति ॥ १७ ॥ अथाटादशी- पुनानश्चमूजनयन्मतिकविःसोमौदेवेपुरण्यति। अपोवसान परिगोभिरुत्तरःसीदन्वनेष्वव्यत ॥ १८ ॥ पुनानः । चमू इति । जनयन् । मतिम् । कविः । सोमः। देवेषु । रण्यनि । अ॒पः । वसानः। परि । गोभिः । उत्तरः । सीदन् । वनैपु । अन्यत ॥ १८ ॥ चम् सप्तम्याः पूर्वसवर्णदीर्घः चम्बोरधिपवणफलकयोः पुनानः पूयमानः अभिषयमाणः मनि स्तुति जनपन उत्पादयन् कविः कान्तमज्ञः एतादृशः सोमः देवेष्विन्द्रादिपु रण्यति । किंच अपोवसवीवरीर्वसानः आच्छादयन् वनेषु काठेपु पात्रेषु सीदन् उत्तरः उत्कृष्टतरः सोमः गो- भिगोविकारः क्षीरादिभिः पर्यव्यव परिदीयते आच्छाद्यते ॥ १८॥ ।

·मं०९ अ०७ सू०१०७] सप्तमोऽएकः अथैकोनविंशी- तवाहसोमरारणसख्यइन्दोदिवेदिये। पुरुर्णिबश्रोनिचरन्तिमामवपरिधारतिताँदहि ॥ १९ ॥ सर्व । अहम् । सोम । ररण । सख्ये । इन्दो इति । दिवेऽदिवे । पुरुणि । बभ्रो इति । नि । चरन्ति । माम् । अव । परिधीन् । आति । नान् । इहि ।। १९ ।। हे इन्दो हे सोम तव सख्ये सखिकर्मण्यहं दिवेदिवे अन्वहं रारण रमे रणेलिटउत्तमे णलि रूपं । हे बो बभ्रुवर्ण सोम पुरूणि बहूनि रक्षांसि मां नव सख्ये स्थितं न्यवचरन्ति नीचीनं चरन्ति बाधन्ते ये मां बाधन्ते तान् परिधीन राक्षसांस्त्वं अतीहि अतीत्य गच्छ जहीति यावत् ॥१९॥ अथ विशी- उताहंनक्तमुतसोमवेदिवासख्यार्ययभ्रऊधनि । घृणातपन्तमतिसूर्यपरःशकुनाईवपप्तिम ॥ २० ॥१५॥ उत । अहम् । नक्तम् । उत । सोम । ते । दिवा । सख्याय । बधो इति । ऊधनि । घृणा । तपन्तम् । आति । सूर्यम् । परः। शकुनाः इव । पप्तिम् । २० ।। १५ ॥ हे वो बभ्रुवर्ण हे सोम उतापिच नक्तं उतापिच दिवा अहोरात्रयोः सख्याय सख्याथै ! तय ऊधनि समीपे अहं रमइति शेषः । ते वयं घृणा दीत्या तपन्तं ज्वलन्त परः परमस्थानस्थित सूर्य तदात्मकं त्वां प्राप्तुं अतिपप्तिम । कथमिव शकुनाइव यथा सुपणादयः पक्षिणः सूर्य अ- तिगच्छन्ति तद्वत् पतगतौ अस्माच्छान्दसे लिटि वनिपयोश्छन्दसीत्युपधालोपः ॥२०॥ ॥ इति सामस्य पंचमे पंचदशोवर्गः ॥१५॥ प्रावस्तोत्रेभिरूपकरणे सोमेमृज्यामनेएकस्तृचः तत्र मृज्यपानइत्येषा तृतीया ।सत्रितंच- मृज्यमानःसुहस्त्यादशभिर्विवस्वतइति ।

·३१०
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०५व०१६
.
सैषा सूते एकविंशी-
मृज्यमानःसुहस्त्यसमुद्रेवाचमिन्वसि ।
पिपिशचहुलंपुरुस्पृहंपव॑मानाभ्यर्पसि ॥ २१ ॥
मृज्यमानः । सुहस्य । समुद्रे । वाचम् । इन्वसि । रयिम् ।
पिशङ्गम् । बहुलम् । पुरुटस्पृहम् । पर्वमान । अभि । अर्पसि ॥२१॥
हे सुहस्त्य हस्ते भवाहस्त्या अंगुलयः शोभनांगुलिक सोम मृज्यमानः शोध्यमानस्त्वं
समुदेन्तरिक्षे कलशे वा वाचं शब्दमिन्वसि प्रेरयसि । किंच हे पवमान पूयमान सोम पिशंगं
हिरण्यैः पिशंगवणे बहुलं प्रभूतं पुरुस्पृहं बहुभिः स्पृहणीयं रयिं धनं अश्यर्षसि स्तोतॄणांभ-
भिक्षरसि प्रयच्छसि ॥२१॥
अथ द्वाविंशी-
मुजानोवारेपर्वमानोअव्ययेरपावंचक्रोवर्ने ।
देवानांसोमपवमाननिष्कृतंगोभिरआनोअप॑सि ॥२२॥
मृजानः। वारे । पर्वमानः । अव्यये। सपा । अब । चक्रदः । वने ।
देवानाम् । सोम । पवमान । निःस्कृतम् । गोभिः ।
अानः । अर्पसि ॥ २२ ॥
हे सोम वृषा वर्पिता त्वं मृजानः वसतीवरीभिर्पज्यमानः अलंक्रियमाणः भव्यये
अविमये वारे वाले पवित्रे पवमानः पूयमानः सन् वने वननीये उदके काष्ठे कलशेवा अव-
चक्रदः अवकन्दसि शब्दायसे । ततो हे सोम हे पवमान वं गोभिर्गव्यैः क्षीरादिभिः अं-
जानःअज्यमानः सन् निःरुतं संस्कृतं देवानां स्थानं अर्षसि गच्छसि ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशी-
पर्वस्ववाजसातयेभिविश्वानिकाव्या।
त्वंसमुद्रंथमोविधारयोदेवेभ्यःमोममत्सरः ॥ २३॥

·मं०९ अ०७ सू०१०७] सप्तमोऽधक:
पर्वस्व । वाजसातये । अनि ! विश्वानि । काव्यो । त्वम् ।
समुद्रम् । प्रथमः । वि । धारयः। देवेभ्यः । सोम । मत्सरः॥ २३ ॥
हे सोम विश्वानि सर्वाणि काव्या कविकर्माणि स्तोत्राणि अभिलक्ष्य वाजसातये अन्न-
लाभाय पवस्व क्षर । हे सोम देवेश्यः देवानां मासरोमदकरः प्रथमः सर्वदेवानां मुख्यः त्वं स.
मुई अन्तरिक्षं कलशं वा विधारयः विशेषेण धारयसि ॥ २३ ॥
अथ चतुर्विंशी-
सतूप॑वस्वपरिपार्थिवरजौदिव्याचसोमधर्मभिः।
त्वांविभासोमतिभिर्विचक्षणशुभ्रंहिन्वन्तिधीतिभिं॥२४॥
सः । तु । पवस्व । परि । पार्थिवम् । रजः। दिव्या।
च । सोम । धर्मभिः । त्वाम् । विप्रासः । मतिभिः । विश्चक्षण ।
शुभ्रम् । हिन्वन्ति । धीतिभिः ॥२४॥
हे सोम सतादृशस्त्वं पार्थिवं रजोलोकं प्रति दिव्या दिव्यानि च रक्षांसि प्रति धर्मभिर्धा-
रकैः सह तुक्षिमं परिपवस्व परितः क्षर । हे विचक्षण विष्टः सोम विमासोविमामेधाविनाम-
तिभिः स्तुतिभिः धीतिभिरंगुलीभिश्च शुभं श्वेतवर्ण खां हिन्वन्ति मेरयन्ति ॥२४॥
अथ पंचविंशी-
पर्वमानाअसृक्षतपवित्रमतिधारया।
मुरुत्वन्तोमत्सराइन्द्रियाहांमधामभिप्रयांसिच ॥२५॥
पर्वमानाः । असक्षत । पवित्रम् । आत । धारया । मुरुत्वन्तः ।
मत्सराः । इन्द्रियाः। योः । मेधाम् । अभि । प्रयासि । च ॥२५॥
पवमानाः पूयमानाः सोमाः धारया आत्मीयया पवित्र अतीत्यामृक्षत सृज्यन्ते । की-
दृशामरुत्वन्तः मरुद्भिर्युक्तापत्सराः मदकराः इन्द्रियाः इन्द्रजुष्टाः मेघां स्तुति पयांस्यनानिच
अभिलक्ष्य स्तोतयउभयं कर्तुं वा हयाः गन्तारः एते सृज्यन्ते ॥ २५॥

·३१२
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०५२०१७
।
अथ पईिशी-
अपोवसानःपरिकोशमपतीन्दुहियानःसोतृभिः।
जनयज्योतिर्मन्दनाअवीवशगाईपवानोननिर्णिजम्॥२६॥१६॥
अपः । वसानः। परि । कोशम् । अर्पति । इन्दुः । हियानः ।
सोतृभिः । जनयन् । ज्योतिः । मन्दनाः । अवीवशत् । गाः।
कृण्वानः । न । निःधनिजम् ॥ २६ ॥ १६ ॥
अपोवसतीवरीर्वसानआच्छादयन् सोभिरभिषुण्वद्भिर्हियानः प्रेर्यमाणइन्दुः सोमः
कोशं कलशं पर्यषति प्रतिगच्छति । किंच ज्योतिदीप्ति जनयन् उत्सादयन् गाः गव्यानि क्षीरा-
दीनि निर्णिजं आत्मानं रूपं कृण्वानः कुर्वन् मिश्रयन् सोयं सोमः नः संपत्यर्थे इदानी मन्दा.
नाः स्तुतीः अवीवशव कामयते । वशकान्तौ लुङि चङि रूपं ॥ २६॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे पोडशोवर्गः ॥ १६ ॥
पवस्वेति पोडश पंचमं सूक्तं । आद्यद्वचस्य गौरिवीतिर्नामशक्तिपुत्रकपिः तृतीयायाः
शक्तिर्नामवासिष्ठः ततः पंचानां हृचानां ऊरुर्नामांगिरसः ऋजिश्वानाम भारद्वाजः ऊर्ध्वसमा-
नामांगिरसः रुतयशानामकश्चिद सोप्यांगिरसः ऋणंचयोनामराजर्षिः इत्येते क्रमेण ऋषयः ।
एवं त्रयोदशगताः ।ततस्तिसृणां वासिष्ठः शक्तिः प्रथमावृतीयाययुजः ककुभः द्वितीयाचतुर्थ्या-
यायुजः सतोबृहत्यः । समुन्वेयोवसूनामित्येपातु यवमध्या गायत्री। पवमानः सोमोदेवता । तथा-
चानुक्रम्यते-पवस्वपोळशगोरिवीति हृचशक्तिरेकामरुनाजिश्वोर्ध्वंसद्माकृतपशामणंचयइत्यूप-
योहचास्तिसः शक्तिः काकुभाः पगाथाः ससुन्वे गायत्रीयवमध्येति । गतोविनियोगः।
तत्र पथमा-
पर्वस्वमधुमत्तमुदन्द्रायसोमकतुवित्तमोमदः। महिंद्युक्षतमोमदः ॥१॥
पर्वस्व । मधुमत्तमः । इन्द्राय । सोम । कतुवित्तमः ।
मदः । महि । युक्षप्तमः । मदः ॥ १॥

·मं०९ अ०७ सू०१०८] सप्तमोऽष्टकः हे सोम मधुमत्तमः अत्यन्तं माधुर्योपेतः त्वं इन्द्राय इन्द्राथै मदोमदकरः सन् पवस्व क्ष- । कोहशः ऋतुवित्तमः अत्यन्तं प्रज्ञायाः कर्मणोया संभकः महि महान महनीयोवा घुक्षतमः अत्यन्तं दोषः मदः मदहेतुः ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- यस्यतेपीत्वापुमोपायतेस्पपीतास्वर्विदः । ससुमकेनोअभ्यंक्रमादिपोच्छवाजनैशः॥२ यस्य । ते । पीत्वा । उपभः । सपश्यते । अस्य । पीता। स्वःविदः । सः । सुदृप्रकेतः । अभि । अकमीत् । इपः । अच्छे । वाज॑म् । न । एतशः ॥२॥ वृषभः कामानां वर्षकइन्द्रः यस्य ते त्वां पीत्वा वृषायते वृपाइवाचरति । किंच स्वर्विदः सर्वस्य दर्शकस्यास्य ते तव पीता पानेसति सुमकेतः सुप्रज्ञः सइन्द्रः इषः शत्रूणामन्नानि अ. यक्रमोद अभिकामति । तत्र दृष्टान्तः-वाजं नैतशः एतशः इत्यश्वनाम यथाश्वोवाज संग्राम अभिगच्छति तद्दत् ॥ २॥ अथ तृतीया- वंङ्गिदैव्यापव॑मानजनिमानियुमत्तमः। अमृतत्वायघोपयः ।। ३ ।। त्वम् । हि । अङ्ग । दैव्या । पर्वमान । जनिमानि । युमत्तमः । । अमृतत्त्वार्य । घोपर्यः ॥ ३॥ हे पवमान पूयमान सोम द्युपत्तमः अतिशयेन दीप्तिमान त्वं हि त्वमेव देव्या देवसंव- न्धीनि जनिमानि जन्मानि देवानित्यर्थः नानभिलक्ष्य अमृतत्वाय तेषाममरणाय अंग क्षिणं घोषयः शब्दायसे । घुपिरविशब्दने ण्यन्तस्य लेटि रूपं हियोगादनिघावः ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- येनानवग्योध्यङपोर्णतेयेनविप्रासआपिरे। देवानांमुम्नेअमृतस्युचारुणोयेनुश्रवांस्यानशुः ॥ ४ ॥ ४०

·३१४
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५२०१८
येन । नवग्वः । ध्यङ् । अपर्णते । येन । विप्रासः।
आपिरे । देवानाम् । सुम्ने । अमृतस्य । चारुणः। येन ।
अवांसि । आनशुः ॥ ४॥
नवम्वोनवनीयगतिः यहा नवभिर्मासैः सत्रस्यानुष्ठाता दध्यङ् एतन्नामकोगिरा येन सो-
मेन पणिभिरपहतानां गवां द्वारमपोर्गुते अपाच्छादयति विवृतमकार्षीत् विपासः तन्मुखाः सर्वे
मेधाविनोंगिरसः येनवासोमेनापिरे एतैरपहतागाः आमुवन् । किंच देवानामिन्द्रादीनां सुम्ने सुखे
यज्ञेन संजाते सति चारुणः कल्याणस्य अमृतस्योदकस्य संबन्धीनि अवास्यन्नानि येन सोमे-
नयजमानाः आनशुः अन्नानिव्यामुवन् अलभन्त सत्वं देवानाममृतत्वाय शब्दायसइति पूर्वेण
समन्वयः॥४॥
अथ पञ्चमी-
एप्पस्यधार॑यासुतोव्योवारेभिःपवतेमदिन्तमः ।
कीळन्नूमिरपामिव ॥५॥१७॥
एपः । स्यः । धारया । सुतः । अव्यः । वोरेभिः । पवते ।
मदिन्तमः । क्रीळन् । मिः । अपामदेव ।। ५॥ १७ ॥
स्यः सएपसुंतोभिपुतः सोमः अव्यः अवेवीरेभिर्वालैः तेभ्यः पवित्रेयः धारया आत्मी-
यया पवते कलशमभिलक्ष्य क्षरति। कीदृशः मदिन्तमः मादयितृतमः अपामिव उदकानां मिः
संघातइव कीळन् इतस्ततः संक्रीडमानः पवते ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य पञ्चमे सप्तदशोवर्गः ॥१७॥
अथ पष्ठी-
यस्त्रियाअप्योअन्तरश्मनोनिर्गाअन्तदोजसा ।
अभिजंतनिपेगव्यमव्यंवर्मीकृष्णवारुज ॥ ६॥
यः। उनियाः । अप्याः । अन्तः । अश्मनः । निः । गाः।
अन्तत् । ओज॑सा । अभि । ब्रजम् । तत्निपे । गव्यम् ।
अश्व्यम् । वर्मादेव । धृष्णो इति । आ । रुज ॥६॥

·मं०९ अ०७ सु०९१८] सप्तमोऽष्टका
३१५
यः सोमः उनियाः उत्सरणशीला: अप्याः अपइत्यन्तरिक्षनाम तस्माद्भवेश्छन्दसीति
यव अन्तरिक्षस्थाः अहिमभृतिभिरसुरैः अपहत्य निहितागाः अपः अश्मनः मेघनापैतत् मेघा-
दन्तः ओजसा बटेन निररूंतत् निरच्छिनत् अन्तरिक्षादृष्टिमकादित्यर्थः । सत्वं असुरैरपहतं
गव्यं गोसंबन्धिनं अश्व्यं अश्वेषु भवं बज समूह अभितनिषे अभितोव्यामोपि तनुविस्तारे
छान्दसे लिटि तनिपत्योश्छन्दसीत्युपधालोपः। किंच हे धृष्णो शत्रुधर्षणशील सोम सत्वं वर्मीव
कवचीव शूरः आरुज असुरानाजहि ॥ ६ ॥
अथ सप्तमी-
आसोतापरिपिञ्चताश्वनस्तोममसुरंरज़स्तुरंम् । वनकक्षमुंदभुतम्॥७॥
आ। सोत । परि । सिश्चत् । अश्वम् । न । स्तोमम् । अपतुरम् ।
रजःतुरम् । वनक्रक्षम् । उदयुतम् ।। ७ ।।
हे ऋत्विजः आसोत सोममभिपुणुत पुञ् अभिषवे लोटि छान्दसोविकरणस्प लुक्
तमनप्तनथनाश्चेति तस्पतबादेशः । किंच परिपिंचत परितस्तं वसतीपयर्यादिभिः सिंचत ।
कीदृशं अश्वन अश्वमिव वेगिनं स्तोमं स्तव्यं अप्रं अन्तरिक्षस्थितानामुदकानांमेरकं रजस्तुरं
तेजसांच प्रेरकं वनक्रक्षं उदकानां वर्षकं यदा काष्ठेषु पात्रेषु विपकीण उदमुतं उदके
गन्छन्तं तवमानं सोममभिपुणुत अभिपिचत ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
सहस्रधारंटपपयोरप्रियंदेवायजन्मने।
ऋतेनयमतजातोविवाधेराजदिवऋतंत्र्हत् ॥८॥
सहस्रधारम् । एपनम् । पयः धम् । प्रियम् । देवाय । जन्मने ।
ऋतेन । यः । अनजातः । विश्वधे । राजा । देवः ।
ऋतम् । वृहत् ॥८॥
सहलधार बहुधारोपेतं वृपों कामानां वर्षकं पयोवृचं उदकानां वर्धकं पियं मीण-
पितारं तं सोमं देवाय देवसंबन्धिने जन्मने देवेश्यस्तदर्थं अभिषुणुत ऋतजातः उदकाजातो-
योराजा सोमः ऋतेन वसतीवयाख्येनोदकेन विश्वृधे विशेषेण वर्धते । कीदृशः देवोद्योतमानः
स्तोतव्योवा ऋतं सत्यभूतः सन् बृहत महान्तमासुनुतेति पूर्वेण समन्वयः ॥८॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०५व०१९
अथ नवमी-
अभिद्युम्नंहद्यशइपस्पतेदिदीहिदेवदेवयुः। विकोशंमध्यमयुव ॥९॥
अभि । घुम्नम् । दृहत् । यशः । इपः । पते । दिदीहि ।
देव । देवध्युः। वि । कोशम् । मध्यम् । युव ॥ ९ ॥
हे इपस्पते अन्नस्य पते हे देव स्तोतव्य सोम देवयुः देवकामस्त्वं द्युम्नं द्योतमानं बृहद
पभूतं यशोन्नं अस्मभ्यमभिदीदिहि आभिमुख्येन प्रकाशय प्रयच्छेत्यर्थः । आमंत्रितस्याविद्य-
मानत्वेन पादादित्वादनिधातः । किंच मध्यमं अन्तरिक्षस्थित कोशं मेघ वियुववृष्टयर्थविगमय
विश्लेषय ॥ ९॥
अथ दशमी-
आवच्यखसुदक्षचम्बोःसुतोविशावहिनविश्पतिः।
दृष्टिंदिवःपवस्वरीतिम॒पांजिन्वागविष्टयेधियः॥१०॥१८॥
आ। वच्यस्व । सुध्दक्ष । चम्वोः । सुतः । विशाम् । वह्निः । न । विश्पतिः।
राष्टिम् । दिवः । पवस्व । रीतिम् । अपाम् । जिन्व
गोइष्टये । धियः॥ १० ॥१८॥
हे सुदक्ष सुबल सोम चम्बोरधिषवणफलकयोः सुतोभिषुतस्त्वं विशां मजानां वह्निों-
ढा विश्पतीराजेव सर्वासां प्रजानां वोढा त्वं आवच्यस्व आगच्छ कलशमापवस्व । वर्गस्य-
र्थस्य व्यत्ययेन श्यनि रूपं । किंच त्वं वृष्टिं वृष्यमाणामपामुदकानां रीतिं गति दिवोद्युलोकाद
पवस्व कुरु । ततः गविष्टये गामात्मनइच्छते यजमानाय धियः कमाणि जिन्य पूरय ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमेष्टादशोवर्गः॥ १८ ॥
अथैकादशी-
एतमुत्यंमंदुच्युतंसहस्रधारपमंदिवौदुहुः ।
विश्वावसूनिविभ्रतम् ॥ ११॥

·म.९ अ०७ सू०१०८] सप्तमोऽधकः ३१७ एतम् । ऊँ इति । त्यम् । मदच्युतम् । सहस्रधारम् । उपभम् । दिवः । दुहुः । विश्वा । वसूनि । विनंतम् ॥ ११ ॥ दिवः देवान् कामयमानाऋत्विजः एतं त्यं तमिमं सोममेव दुहुः दुदुहुः दुहन्ति । मावा- गोवत्साकत्विजोदुहन्तीतितैन्तिरीयकवालणं । कीदृशं सोमं मदच्युतं मदस्य मेरकं सहस्रधा- रंबहुधारं वृषभ कामानां वर्षकं विश्वा सर्वाणि वसूनि धनानि विश्रतं धारयन्तं सोमं दुह- न्ति ।। ११ ॥ अथ द्वादशी- तपाविजेजनयन्नमयः तपज्योतिपातमः। मसुष्टुंतःकविििनर्णिजंदधेत्रिधात्वस्यदंसंसा ॥ १२ ॥ हो । वि। जज्ञे । जनयन् । अमर्त्यः । प्रस्तपन् । ज्योतिपा। नमः । सः । सुस्तुतः। कविमिः । निःनिजम् । दधे। धातु । अस्य । दर्ससा ॥ १२ ॥ वृषा कामानां वर्षक: अमोमनुष्यधर्मरहितः सोमः विजज्ञे विज्ञायते । किंकुर्वन् जनय- न शब्दं ज्योतिर्वा उत्पादयन् ज्योतिषा स्वीपेन वमः प्रतपन प्रज्वलयन् विनाशयन् मादुर्भव- ति । ततः कविभिर्मेधाविभिः स्तोतृभिः सुष्टुतः ससोमः निर्निनं निर्नेजनहेतुं मिश्रणं गव्यं दधे धारयति । अथ त्रिधातु त्रिषु सवनेषु देवानां पोषकं यदा त्रयः सोमधारकाः द्रोणकलशादयः पस्मिन तयज्ञार्थ कर्म अस्य सोमस्य दंससा र्मणा ध्रियते खलु ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- समुन्वेयोवसूनायोरायामानेतायइळानाम् । सोमयःमुक्षितानाम्॥१३॥ सः । सुन्वे । यः । वसूनाम् । यः। रायाम् । आनेता । यः। इळांनाम् । सोमः । यः । सुक्षितीनाम् ॥ १३ ॥ १० स०६२११।

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०५व०२०
ससोमः सुन्वे अभिसुषुवे ऋत्विग्भिः ।यः सोमः वसूनां धनानां आनेता यश्च रायां रांति प.
यच्छन्ति क्षीरादिकमिति रायोगावः तेषामानेता यश्च इळानामन्नानां च यश्च सोमः सुक्षितीनां
सुनिवासानां शोभनमनुष्ययुक्तानां गृहाणां आनेता वियते सोभिपूतोभूदिति ॥ १३॥
अथ चतुर्दशी-
यस्यनइन्द्रःपिवाद्यस्यमरुतोयस्यवार्यमणाभगः ।
आये मित्रावरुणाकरीमहएन्द्रमसेमहे ॥ १४ ॥
यस्य । नः । इन्द्रः । पिर्वात् । यस्य । मरुतः । यस्य । वा ।
अर्यमण । भर्गः । आ । येन । मित्रावरुणा । करामहे।
आ । इन्द्रम् । अव॑से । महे ॥ १४ ॥
नोस्मदीयं यस्य यं सोमं इन्द्रः पिबाव पिबति । पा पाने लेट्यडागमः । यंच सोमें मरुतः
पिवन्ति वा अपिच अर्यमणा एतन्नामकेन देवेन सह भगोदेवोयं सोमं पियति । येन सोमेन
मित्रावरुणा मित्रावरुणो वयमाकरामहे अभिमुखीकुर्महे । तथा महे महते अवसे रक्षणाय येन
च सोमेन इन्द्रमभिमुखीकुर्महे ससोमोभिपूयते ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
इन्द्रायसोमपानवेभिर्यतःखायुधोमदिनमः ।
पर्वस्वमधुमत्तमः ॥ १५॥
इन्द्राय । सोम । पातवे । नृभिः । यतः। सुदृआयुधः ।
मदिनमः । पर्वस्व । मधुमत्तमः ॥१५॥
हे सोम मधुमत्तमः अतिशयेन माधुर्योपेवस्त्वं इन्द्राय पान पानार्थ पवस्व कलशे क्षर।
कीदृशः नृभिः कर्मनेभित्विग्भिः यतः संयतः स्वायुधः शोधनस्फ्यकपालापायुधोपेतः म-
दिन्तमः मादपित्तमः ॥ १५॥
अथ पोडशी-
इन्द्रस्य॒हार्दिसोमधानमाविंशसमुद्रमिवसिन्धवः ।
जुष्टौमित्रायवरुणायवायवैदिवोविष्टमउत्तमः॥१६॥१९॥

·मं०९अ०७ सू०१०९] सप्तमोडटकः
३११
इन्द्रस्य । हार्दि । सोमध्धानम् । आ। विश । समुद्रम्हदेव ।
सिन्धवः । जुष्टः । मित्राय । वरुणाय । वायर्वे । दिवः।
विष्टम्भः । उत्तमः ॥ १६ ॥ १९ ॥
हे सोप त्वमिन्दस्य हार्दि हृदयंगम हृदयभूतवा सोमधानं सोमोनिधीयवेस्मिन्निति
सोमधानः कलशः नमाविश पविश । तत्र दृष्टान्तः-समुद्रमिव यथा समुद्र सिन्धवोनयः मवि-
शन्ति तद्वद । कोदृशः त्वं मित्राय वरुणाय वायवे तेश्यो जुष्टः दिवोधुलोकस्य विष्टंभः विष्टंभ-
पिता स्थापयिता उत्तमः सर्वेषामुत्कृष्टतमः त्वं कलशमाविश ॥१६॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे एकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥
परिपति द्वाविंशत्यूचं द्वैपदं पठं सूक्तं यज्ञे सदस्यवस्थितहोत्रीयादिधिष्पयोपेताभमयो-
नामईश्वरपुत्राऋषयः विंशतिकाद्विपदाविराजः पवमानःसोमोदेवता । तथाचानुक्रान्तं-परिम-
अधिकामयोधिष्ण्याऐश्वरीद्वैपदमिति । गोविनियोगः ।
तत्र पथमा-
परिप्रन्वेन्द्रायसोमस्वादुर्मित्रायपूष्णेमगाय ॥ १॥
परि । प्र। धन्व । इन्द्राय । सोम । स्वादुः । मित्रार्य ।
पूणे । भगाय ॥ १॥
हे सोम स्वादुः स्वादुरसः त्वं इन्द्राय मित्राय पूष्णे भगाय एतेषयोदेवेभ्यः परिपधन्व
परितः पात्रेषु क्षर ॥ १॥
अथ द्वितीया-
इन्द्रंस्तेसोमसुनस्यपेयाःकत्वेदक्षायविश्वचढेवाः ॥२॥
इन्द्रः । ते । सोम । सुतस्य । पेयाः । क्रत्वै । दक्षाय । विश्व ।
च । देवाः॥२॥
हे सोम सुतस्याभिषुतस्य ते तव स्वं भागं इन्द्रः पेयाः पेयात पिचतु पातेराशीलिडि रू.
पं पुरुषव्यत्ययः । किमर्थं क्रत्वे कववे प्रज्ञानाय दक्षाय बलापच । किंच अभी सबै विश्वे
देवाश्च त्वदीयमंशं पिबंतु ॥ २॥

·३२० ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५१०२० अथ तृतीया- एवामृतायम॒हेक्षाय॒सशुकोअदिव्यापीयूपः॥३॥ एव । अमृताय । महे । क्षयाय । सः । शुक्रः । अर्प दिव्यः । पीयूपः ॥ ३॥ हे सोम शुक्रोदीमः दिव्योदिविभवः पीयूषः देवैः पातव्यः सत्वं अमृताय अमरणाय महे महते क्षयाय निवासायच एवार्ष एवं पवस्व क्षर ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- पर्वस्वसोममहान्समुद्रपितादेवानांविश्वाभिधाम ॥४॥ पर्वस्व । सोम । महान् । समुद्रः। पिता । देवानाम् । विश्वा । अभि । धाम ॥ ४॥ हे सोम-महान देवेभ्योदीयमानत्वेन महत्त्वयुक्तः समुद्रः समुन्दनः यस्मात् समुदवन्ति र- सास्तादृशः पिता सर्वेषां पालयिता त्वं देवानां विश्वा विश्वानि सर्वाणि धाम धामानि शरीरा- णि अभिलक्ष्य पवस्व ॥ ४॥ अथ पञ्चमी- शुक्रःपवखदेवेभ्यःसोमदिवेघृथिव्यैशंजाय ॥५॥ शुक्रः । पवस्व । देवेभ्यः । सोम । दिवे । पृथिव्यै। शम् । च । प्रजायै ॥ ५॥ हे सोम शुक्रोदीप्तस्त्वं देवेश्योदेवार्थ पवस्व क्षर । किंच दिवे पृथिव्यैच द्यावापृथिवी- क्यांच ततः प्रजायै प्रजाभ्यश्च शं सुखं च कुरु ॥५॥ अथ पठी- दिवोधासिशुकःपीयूपःसत्येविधर्माजीपवस्व ।। ६ ।। दिवः । धुर्ता । असि । शुक्रः। पीयूपः । सत्ये। विधर्मन् । वाजी। पवस्व ॥ ६ ॥ -- ·मं०९ अ०७ सू०१०९] सप्तमोऽष्टक: ૨૧ हे सोम शुक्रोदीप्तः पीयूषः पातव्यस्त्वं दिवोधुलोकस्य धर्ता धारकोसि । वाजी बलवान् सत्वं सत्ये सत्यभूते विधर्मन् विधर्मणि विविधकर्माणः ऋत्विजोयस्मिन् यदा विविधसोमा- दिहविषां धारकेस्मिन्यज्ञे पवस्व क्षर ॥ ६॥ अथ सप्तमी-- पर्वखसोमद्युम्नीसुधारोमहामवीनामर्नुपूर्व्यः ॥ ७॥ पर्वस्व । सोम । युम्नी । सुधारः। महाम् । अनिाम् । अनु। पूर्वः॥७॥ हेसोम द्युम्नी। योततेर्यशोवान्नवेतियास्कः । अन्नवान यशस्वी वा सुधारः शोभन- धारायुक्तः पूर्वः पुरावनस्त्वं महां महांत अवीनां रोम्णां रोमभ्यः सकाशादनुक्रमेण पवस्व क्षर ॥७॥ अथाष्टमी- नृभिर्यानोजज्ञानःपूतःक्षद्विश्वानिमन्द्रःस्वर्वित् ।। ८ ।। नृभिः । येमानः । जज्ञानः । पूनः । क्षरत् । विश्वानि । मन्द्रः । स्वःवित् ॥ ८॥ नृभिः कनेभित्विग्भिः येमानोनियम्यमानः जज्ञानः जायमानः पूतः पवित्रेण शोधितः मन्द्रोमोदमानः स्वर्विद सर्वज्ञः एतादृशः सोमः विश्वानि सर्वाणि धनान्यस्मात्यं क्षरत क्षरतु ददातु ॥८॥ अथ नवमी इन्दु.पुनान भजामुराणःकरद्दिश्वानिर्विणानिनः॥९॥ इन्दुः । पुनानः । पृजाम् । उराणः। करत् । विश्वानि । द्रविणानि । नः ।। ९॥ १नि०५५।

·३२२ ऋक्संहितामाष्ये [अ०५१०२१ पुनानः पूयमानः । उराणः उरुकुणिइतियारकः । देवान् बहुकुर्वाणः इन्दुः सोमः नोस्माकं पजामपत्यादिकां विश्वानि व्यासानि द्रविणानि धनानि करत् करोतु । करोनेर्लडि रूपं ॥९॥ अथ दशमी- पर्वखसोमकत्वेदक्षायाश्वोननिक्तोवाजीधनाय ॥ १० ॥२०॥ पर्वस्व । सोम । कत्वे । दक्षाय । अश्वः । न । निक्तः। वाजी । धनाय ॥ १० ॥ २० ॥ हे सोम अश्वोन अश्वइव निक्तः वसतीवरीभिरद्भिः नितः वाजी वेगवांस्त्वं त्वे कतवे मज्ञानाय दक्षाय बलाय धनाय धनार्थं च पवस्व क्षर ॥ १० ॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे विंशोवर्गः ॥२०॥ अथैकादशी- ततेसोतारोरसमदायपुनन्तिसोम॑महेद्युम्नाय ।। ११ ॥ तम् । ते । सोतारः । रसम् । माय । पुनन्ति । सोम॑म् । महे । द्युम्नाय ॥११॥ सोतारः अभिपोतारः ऋत्विजः हे सोम ते तव स्वभूतं रसं मदाय मदार्थ पुनन्ति । तदेवोच्यते-महे महते द्युम्नाय द्युम्नं योततेर्यशोवान्नंवा। अन्नाय यशसेवा सोमं पुनन्ति शोध- यन्ति । यदा सोममभिष्यमाणं तं रसं पुनन्तीवि एकवाक्यतया योजनीयं ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- शिशुंजज्ञानहरिमृजन्तिपवित्रेसोमदेवेभ्यइन्दुम् ॥ १२ ॥ शिशुम् । जज्ञानम् । हरिम् । मृजन्ति । पवित्रे । सोमम् । देवेभ्यः । दन्दुम् ॥ १२॥ शिशुमपां पुत्रभूतं जज्ञानं जायमानं हरि हरितवर्णं इन्दुं दीम सोमं देवेश्योदेवार्थ प- दिवे मृजन्ति ऋत्विजोमार्जपन्ति ॥ १२॥ १नि०६.१७..

·मे०९ अ०७ सू०१०९] सप्तमोऽधकः
३२३
अथ त्रयोदशी-
इन्दुःपविष्टचारुमदायापामुपस्थेकविर्भगाय ॥ १३ ॥
इन्दुः । पविष्ट । चारुः । मदाय । अपाम् । उपस्थे ।
कविः । भगाय ॥ १३॥
चारुः कल्याणरूपः कविः कान्तप्रज्ञः इन्दुः अपामुदकानामुपस्थे उपस्थाने अन्तरिक्ष
पवित्र वा मदाय मदार्थ भगाय भजनीयधनार्थच पविष्ट पवते ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
विर्तिचार्विन्द्रस्य॒नाम्येन विश्वानित्राजधान ॥ १४ ॥
विति । चारूं । इन्द्रस्य । नार्म । येन । विश्वानि ।
तुवा । जघान ॥ १४॥
ससोमः चारु कल्याणं इन्द्रस्य नाम शरीरं विति धारयति पोषयति । तेन शरीरेण
इन्द्रः विश्वानि सर्वाणि वृशा वृत्राणि पापरूपाणि रक्षांसि जवान हतवान् ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
पिव॑न्त्यस्यविश्वेदेवासोगोभिःश्रीतस्य॒नृभिःसुतस्य॑ ॥ १५॥
पिबन्ति । अस्य । विश्व । देवासः । गोभिः ।
श्रीतस्य । निः । सुतस्य ॥ १५ ॥
विश्व सर्वे देवासोदेवाः गोभिर्गोविकारैः श्रोतस्य मिश्रितं नृभिः कर्मनेभित्विभिः
सुत्तस्याभिषुतस्यायुं सोमं पियन्ति । द्वितीयार्थे षष्ठ्यः ॥१५॥
14
अथ पोडशी-
प्रसुवानोअक्षाःसहसंधारास्तिर पवित्रविवारमन्यम् ॥ १६ ॥
प्र। सुवानः । अक्षारिति । सहस्रधारः । तिरः।।
पवित्रम् । वि। बारम् । अव्यम् ॥ १६॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५३०२७
सुवानोभिषयमाणः अतएव सहस्रधारः बहुधारायुक्तः सोमः अव्यं अविभवं वारं वालं
पवित्र तिरः व्यवधायकं कुर्वन् म अक्षाः विविधं प्रक्षरन्ति क्षरतेलुंङि रूपं ॥ १६॥
अथ सप्तदशी-
साज्यक्षाःसहस्ररेताअद्भिर्मजानोगोभिःश्रीणानः॥ १७ ॥
सः । वाजी । अक्षारिति । सहस्ररेताः । अभिः ।
मृजानः । गोभिः । श्रीणानः ॥ १७॥
वाजी वेगवान् बलवान वा ससोमः अक्षाः क्षरति । कीदृशः सहस्ररेताः बहुरेतस्कः बहूदकः
अद्भिर्वसतीवरीभिः मृजानोमृज्यमानोगोभिर्गोविकारैःक्षीरादिभिःश्रीणानःश्रीयमाणः ॥१७॥
अथाष्टादशी-
प्रसोमयाहीन्द्रस्यकुक्षाभिमानोअदिभिःसुतः ॥ १८ ॥
प्र। सोम । याहि । इन्द्रस्य । कुक्षा । नृभिः ।
येमानः । अदिभिः । सुतः ॥ १८ ॥
हे सोम नृभिर्कविग्भिः येमानोनियम्यमानः अदिभिर्यावभिः सुतोभिषुतस्त्वं इन्द्रस्य
कुक्षा सप्तम्याडादेशः कुक्षौ उदरभूते कलशेवा प्रयाहि प्रकर्षण गच्छ ॥ १८ ॥
अथैकोनविंशी-
असजिवाजीतिर पवित्रुमिन्द्रायसोमःसहस्रधारः ॥ १९॥
असजि । वाजी। तिरः। पवित्रम् । इन्द्राय।
सोमः। सहस्रधारः॥१९॥
वाजी वठवान् वेगवान्या पवित्र विरः तिरस्कुर्वन् सहसधारोबहुधारः सोमः इन्द्रायेन्द्रार्थं
असजि सृज्यते ॥१९॥
अथ विशी-
अअन्त्यैनमध्योरसेनेन्द्रौपष्णदन्दुमदाय ॥२०॥

·। मं०९ अ०७ सू०१०९] सप्तमोऽष्टकः अञ्जन्ति । एनम् । मध्वः । रसेन । इन्द्राय । दणे । इन्दुम् । मदाय ॥ २० ॥ घृष्णे कामानां वर्षिः इन्द्राय इन्द्रस्य मदाय मदार्थ मध्वोमधुनोरसेन गव्येन एनमिन्दु सोममृत्विजो अंजन्ति संयोजयन्ति ॥२०॥ अथैकविंशी- देवेभ्यस्त्वाथापाजसेपोवसानहारिमृजन्ति ।। २१॥ देवेभ्यः । त्वा । यथा । पाज॑से । अपः । वसानम् । हरिम् । मृजन्ति ।। २१ ॥ हे सोम अपः उदकानि वसानमाच्छादयन्तं हरि हरितवर्ण वा त्वां वृथा अनायासेन ऋत्विजोमृजन्ति शोधयन्ति । किमर्थं देवेभ्यः देवानां पानार्थ पाजसे तेषां बला) ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशी- इन्दुरिन्द्रायतोशनिौशलेश्रीणन्नुमोरिणन्नुपः॥ २२ ॥ २१॥ इन्दुः । इन्द्राय । तोशते । नि । तोशते । श्रीणन् । उग्रः । रिणन् । अपः ॥ २२ ॥ २१ ॥ इन्दुः सोमः इन्द्रायेन्द्रार्थं तोशते हन्यते अभिपूयते नितोशते नितरामभिषूयते तोशतिर्व- धकर्मा । कीदृशः श्रीणन मेरयन् उमउदूर्णः सोमोभिषूयते ॥ २२॥ ॥ इति सप्तमस्य पञ्चमे एकविंशोवर्गः ॥२१॥ पर्वृष्विति द्वादश सप्तमं सूतं व्यरुणत्रसदस्यू राजर्षी अस्पसूक्तस्य द्रष्टारौ आदित- स्तिसः पिपीलिकमध्याअनुष्टुभः द्वादशकाष्टकद्वादशकवत्यः ततः पडू_बृहत्यः द्वादशकापवत्यः अथ दशम्पाद्यास्तिस्रोविराजः पवमानः सोमोदेवता। तथाचानुकान्त-पर्यषु द्वादशव्यरुणत्रस- दस्यू तिस्रोनुष्टुभः पिपीलिकमध्याः षडूज़बृहत्यस्तित्रश्चविराजइति । गतोविनियोगः ।

·३२१
ऋक्संहितामाष्ये [अ०५ २०२१
सुवानोभिष्यमाणः अतएव सहस्रधारः बहुधारायुक्तः सोमः अव्यं अविभव वारं वालं
पवित्र तिरः व्यवधायकं कुर्वन् म अक्षाः विविधं मक्षरन्ति क्षरतेलङि रूपं ॥ १६॥
अथ सप्तदशी-
सवाज्यक्षाःसहस्ररेताअद्भिर्मजानोगोभिःश्रीणानः ॥१७॥
सः । वाजी । अक्षारिति । सहस्रपुरेताः । अतृभिः ।
मृजानः । गोभिः । श्रीणानः ॥ १७॥
वानी वेगवान् बलवान वा ससोमः अक्षाः क्षरति । कीदृशः सहस्ररेताः बहुरेतस्कः बहूदकः
अद्भिर्वसतीवरीभिः मृजानोमुज्यमानोगोभिर्गोविकारैःक्षीरादिभिःश्रीणानःश्रीयमाणः ॥१७॥
अथाष्टादशी-
प्रसौमाहीन्द्रस्यकुक्षाभिर्यानोअदिभिःसुतः ॥ १८ ॥
प्र। सोम । याहि । इन्द्रस्य । कुक्षा । नृभिः ।
येमानः । अदिभिः । सुतः ॥ १८ ॥
हे सोग नृभित्विग्भिः येमानोनियम्यमानः अदिभिर्यावभिः सुदोभिषुतस्त्वं इन्द्रस्प
कुक्षा सप्तम्याडादेशः कुक्षौ उदरभूते कलशेवा प्रयाहि मकर्षेण गच्छ ॥ १८ ॥
अथैकोनविंशी-
अर्जिवाजीतिरःपवित्रमिन्द्रायसोमःसहस्रधारः ॥ १९ ॥
असर्जि । वाजी। तिरः । पवित्रम् । इन्द्राय ।
सोमः । सहस्रधारः ॥ १९ ॥
वाजी बलवान् वेगवान्या पवित्रं विरः तिरस्कुर्वन् सहस्रधारोपहुधारः सोमः इन्द्रायेन्द्रार्थ
असजि सृज्यते ॥ १९॥
अथ विशी-
अअन्त्यैनमध्वोरसेनेन्द्रायष्णइन्दुमदाय ॥२०॥

·।
मं०९ अ०७ सू०११०] सप्तमोऽष्टकः
३२७
हे पवमान सोम वं पयः पयसउदकस्य विधारे विधारके अन्तरिक्षे शक्मना समर्थन
चलेन सूर्यमजीजनोहि उत्पादितवान् भवसि खलु । कीदृशः गोजीरया स्तोतृष्योगवां प्रेरके-
ण स्तोतृणां परिवपकेनेत्यर्थः । तादृशेन पुरंध्या बहुविधमज्ञानेन युक्तः रहमाणः वेगं कुर्षा-
णस्त्वं सूर्यमजीजनः ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
अजीजनोअमृतमयप्वाँकृतस्य॒धर्मन्नमृतस्युचारुणः।
सदासरोवाजमच्छासनिष्यदत् ॥ ४ ॥
अजीजनः । अमृत । मत्र्येषु । आ। ऋतस्य । धर्मन् । अमृतस्य ।
चारुणः । सदा । असरः । वाजम् । अच्छे । सनिस्यदत् ।। ४ ।।
हे अमृत मरणधर्मरहित सोम त्वं ऋतस्य सत्यभूतस्य चारुणः कल्याणस्य अमृतस्यो-
दकस्य धर्मन् धारके अन्तरिक्ष सूर्यमजीजनः किमर्थं मत्र्येष्वामनुष्येष्वभिमुखीभवनाय । किं.
च सनिष्यदद संभजन सत्वं वाजं अच्छ संग्राममभिलक्ष्य सदा असरः सरसि गच्छसि ॥४॥
अथ पंचमी-
अभ्यभिहिश्रवसाततार्दथोत्सनकश्चिज्जनपानमक्षितम् ।
शामिनभरमाणोगस्त्योः ॥ ५ ॥
अभिभि । हि । श्रवसा । ततर्दिथ । उसम् । न । कम् । चित् ।
जनपानम् । अक्षितम् । शांभिः । न । भर्रमाणः । गर्भस्त्योः॥ ५॥
हे सोम त्वं श्रवसानेन हेतुना अश्यभि वतर्दिथ हि पवित्रमभित्रणवानसि छिन्नवानसि ।
तत्र दृष्टान्तवयं-उत्संन यथा कश्चित् जनपानं अस्मिन् जनाउदकं पिबन्ति तमक्षितं अक्षीणं
कंचिद कंचन उत्सरणशीलं वाप्यादिकं अभिवणत्ति अथवा कश्चित् गभस्त्यो होः शर्याभि-
रंगुलीभिर्भरमाणउदकं संभरन कंचिदभिणति वदत् ॥ ५ ॥
अथ षष्ठी-
आदीकेचित्पश्यमानामआयवसुरुचौढिव्याअभ्यनूपत ।
वारंनदेवःसवितान्यूणुते ॥ ६ ॥२२॥

·ऋक्संहितामाध्ये [अ०५ २०२२० तत्र मथमा- पर्येषुप्रधन्वाजसातयेपरित्राणिसक्षणिः । हिपस्तरध्यांऋणयानंईयसे ॥१॥ परि । ऊँ इति । सु । प्र । धन्व । वाजसातये। परि । नाणि । सक्षणिः। द्विपः । तरध्यै । ऋणध्याः। नः । ईयसे ॥ १ ॥ हे सोम सु सुष्टु वाजसातये अस्मभ्यमन्नदानायैव परिमधन्व परितः भगच्छ । यद्दा वा- सातपे अन्नलाभाय संयामं प्रगच्छ । किंच सक्षणिः सहनशीलस्त्वं वृत्राणि शत्रून्परिंगच्छ । तदेवोच्यते-नोस्माकं ऋणयाः ऋणानां यापपिता त्वं द्विषः शत्रून् तरपे तरीतुं हन्तुं ईपसे परिगच्छसि ॥१॥ अथ द्वितीया- अनुहिवासुतंसौममदामसिमहेसमर्यराज्य । वाजाँअभिपवमानप्रगाहसे ॥२॥ अर्नु । हि । त्वा । सुतम् । सोम । मर्दामसि । महे । समर्यराज्यै । वाजान् । अभि । पवमान । प्र । गाहसे ॥ २ ॥ हे सोम सुतमभिपुतं त्वा त्वां वयमनुमदामसिहि अनुमदामः अनुक्रमेणाभिष्टुमः खलु । हे पवमानसोम सत्वं महे महति समर्पराज्ये महत् समनुष्यं त्वदीयं राज्यमनुपालयितुं वाजान् शत्रुपलान्यभिलक्ष्य प्रगाहसे प्रगच्छसि ॥२॥ अथ तृतीया- अजीजनोहिपवमानसूर्यविधारेशमनापर्यः । गोजीरयारहमाणःपुरंध्या ॥३॥ अजीजनः । हि । पवमान । सूर्यम् । विध्धार । शक्मना। पर्यः । गोजीरया। रहमाणः। पुरंम्ध्या ॥ ३ ॥ ।

·मं०९ अ०७ सू०११०] सप्तमोऽष्टका
हे पवमान सोम त्वं पयः पयसउदकस्य विधारे विधारके अन्तरिक्षे शक्मना समर्थन
बलेन सूर्यमजीजनोहि उत्पादितवान् भवसि खलु । कीदृशः गोजीरया स्तोतृभ्योगवां प्रेरके-
ण स्वोतॄणां प्रेरितपरफेनेत्यर्थः । तादृशेन पुरंध्या बहुविधमज्ञानेन युक्तः रहमाणः वेगं कुर्वा-
गस्त्वं सूर्यमजीजनः ॥३॥
अथ चतुर्थी-
अजीजनोअमृतमय वातस्यधर्मन्नमृतस्यचारुणः ।
सदासरोवाजमच्छासनिष्यदत् ॥४॥
अर्जीजनः । अमृत । मत्र्येषु । आ। ऋतस्य । धर्मन् । अमृतस्य ।
चारुणः । सदा । असरः । वाम् । अच्छे । सनिस्यदत् ॥ ४॥
हे अमृत मरणधर्मरहित सोम त्वं ऋतस्य सत्यभूतस्य चारुणः कल्याणस्य अमृतस्यो-
दकस्य धर्मन् धारके अन्तरिक्षे सूर्यमजीजनः किमर्थं मत्र्येष्वामनुष्येष्वभिमुखीभवनाय । किं.
च सनिष्यदव संभजन सलं वाजं अच्छ संग्राममभिलक्ष्य सदा असरः सरसि गच्छसि ॥ ४ ॥
अथ पंचमी--
अभ्यभिहिश्रवसाततार्दथोत्सन्नकञ्चिजनपानमाक्षितम् ।
शर्याभिनभरमाणोग स्त्योः॥ ५ ॥
अभिअभि । हि । अव॑सा । ततर्दिथ । उत्सम् । न । कम् । चित् ।
जनपानम् । अक्षितम् । शर्याभिः । न । भर्रमाणः । गर्भस्त्योः॥५॥
हे सोम त्वं अवसानेन हेतुना भयभि ततर्दिथ हि पवित्रमभिवणवानसि छिन्नवानसि।
तत्र दृष्टान्तद्वयं-उत्संन यथा कश्चित् जनपानं अस्मिन् जनाउदकं पिबन्ति तमक्षितं अक्षीणं
कंचित कंचन उत्सरणशीलं पाप्यादिकं अभिणत्ति अथवा कश्चित् गभस्त्यो होः शोभि-
रंगुलीभिर्भरमाणउदकं संभरन कंचिदभिहणचि तदद ॥ ५ ॥
अथ षष्ठी-
आदींकेचित्पश्यमानासआप्यवसुरुचौदिव्याअभ्यनूपत ।
वारनदेव सवितान्यूणुते ॥ ६ ॥ २२ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५ २०२३
आत् । ईम् । के। चित् । पश्य॑मानासः । आप्यम् । वसुदृरुचः।
दिव्याः। अभिअनूपत । वारम् । न। देवः । सबिता । वि। कुर्तुते॥६॥२२॥
आदनन्तरं पश्यमानास एनं पश्यन्तोदिव्याः दिविभवाः वसुरुचोनामकेचित् आप्पं ब-
न्धुं साधुं ईमेनं सोमं अयनूषत अभ्यस्तुवन् । कस्मादनन्तरमिति उच्यते देवोद्योतमानः स-
विता सर्वस्य प्रेरकः सूर्यः वारं आवरकं अंधकारं नव्यूर्णते नापगमयति तदा एनमस्तुवन्
सर्योदयात् मागेवहि सोमं स्तुवन्ति खलु ॥ ६ ॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे द्वाविंशोवर्गः ॥ २२ ॥
अथ ससमी-
त्वेसोमप्रथमाक्तर्हिपोमहेवाजायश्रवसे धियंदधुः ।
सत्वनौवीरवीर्यायचोदय ।। ७ ।।
वे इति । सोम । प्रथमाः। रक्तवहिपः। महे । वाजाय । श्रवसे ।
धिर्यम् । दधुः । सः । त्वम् । नः । वीर वीयर्याय । चोदय ॥ ७॥
हे सोम पथमाः पुरातनाः यदा यष्टुत्वेन सर्वेषां जनानां मुख्याः वृक्तबर्हिषः वृक्तं छिन्नं
बहिर्यज्ञार्थमिति वृक्तहिषोयजमानाः महे महते वाजाय वलाय अवसेन्नायच धियं बुद्धि
वे त्वपि दधुः निहितवन्तः। तस्मात हे वीर समर्थ सोम सतादृशस्त्वं नोस्मानपि संग्रामे वीर्या-
य सामर्थ्याय चोदय प्रेरय यदा वीर्याय वौरसुत्रे भवाय सुखायास्मान मेरय ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
दिवःपीयूपंपूर्वयदुक्थ्यमहोगाहाद्दिवआनिरंधुक्षत ।
इन्द्रमभिजायमानसमखरन् ॥८॥
दिवः । पीयूपम् । पूर्व्यम् । यत् । उक्थ्यम् । महः । गाहात् । दिवः।आ।
निः। अधुक्षत । इन्द्रम् । अशि।जाय॑मानम् । सम् । अस्वरन् ॥८॥
दिवोधुलोका वा स्थितैर्देवैः पीयूष पातव्यं पूर्वं पत्नं यत्सोमरूपमन्नं उक्थ्यं प्रशस्य-
मस्ति तं सोमं महो महतोगाहाद गहना दिवोयुलोकात् मानिरधुक्षत आभिमुख्येन निर्वहन्ति ।
ततः दुग्धमिन्द्रं अभिलक्ष्य जायमानं तं सोमं समस्वरन् स्तोतारः संस्तुवन्ति ॥ ८ ॥

·मं०९ अ०७ सू०११०] सप्तमोऽएकः अथ नवमी- अधयदिमपवमानरोदसीइमाचविश्वाभुवनानिमज्मना । यूथेननिःष्टापभोवितिष्ठसे ॥ ९॥ अध । यत् । इमे इति । पवमान । रोदसी इति । इमा।चा विश्वा । भुवना । अभि। मज्मना ।यूथे। न । निःस्थाः। पभः । वि। तिष्ठसे॥९॥ हे पवमान सोम अध अथ अनन्तरं यद्यदा इमे रोदसी द्यावापृथिव्यौ इमा इमानि वि- श्वा विश्वानि भुवना भूतजातानिच मन्मना बलेन अभितिष्ठसि सत्वं तथाकुर्वन् भुवनेषु वितिष्ठ- से । तत्र दृष्टान्तः-पुथे न यथाकश्चिद्वपाः गवां यथे वृन्दे निष्ठाः निष्ठितोवर्तते तदन यूथस्थानीयेषु भूवजातेषु निःटिनोभवसि ॥९॥ अथ दशमी- सोमःपुनानोअव्ययेवारेशिशुनकीळन्पर्वमानोअक्षाः। सहस्रधार शताजइन्दुः ॥ १० ॥ सोमः । पुनानः । अव्यये । वारे । शिशुः । न । क्रीळन् । पर्वमानः । अक्षारिति । सहस्रधारः । शतध्वाजः । इन्दुः ॥१०॥ पुनानः पूयमानः पवमानः पूतः सोमः अव्यये अविमये वारे वाले पवित्रे शिशु शिशु- खि कीळन इतस्ततः संकोडमानः सन् अक्षाः क्षरति । कीदृशः सहस्रधारः बहुधारायुक्तःश- सवाजोबहुपलः इन्दुदीतः ॥१०॥ अथैकादशी- एपऍनानोमधुमाँऋतावेन्द्रायेन्दुःपवतेस्वादुर्मिः । वाजसनिर्वरिवोवियोधाः ॥ ११॥ एपः । पुनानः । मधुमान् । ऋतध्वा । इन्द्राय । इन्दुः । पवने । स्वादुः। मिः । वाजसनिः। वरिवः वित् । वयः धाः ॥ ११ ॥ १२ ·ऋक्संहितामाण्ये [अ०५१०२४ पुनानः पूयमानः मधुमान माधुर्योपेतः ऋतावा ऋतवान् यज्ञवान् इंदुः क्षरणशीलः स्वादुः स्वादुकरः अर्मिः एपरसधारासंघः इन्द्रायेन्द्रार्थं पवते क्षरति । कीदृशः वाजसनिः अन्नस्य दा- ता परिवोविद धनस्य लंभकः वयोधाः आयुषोदाता ॥११॥ अथ द्वादशी- सर्पवस्वसहमानःपतन्यून्त्सेधनक्षास्यपदुर्गहाणि । स्वायुधःसासवान्सौमशत्रून् ॥ १२ ॥२३॥ सः। पवस्व । सहमानः । पृतन्यून् । सेधन् । रक्षौसि । अप। दुःगहानि । सुश्आयुधः । ससह्वान । सोम । शत्रून् ।। १२ ।। २३ ।। हे सोम तादृशस्त्वं पवस्व किंकुर्वन् पृतन्यून कव्यध्वरपृतनस्यचिलोपइति क्यचि पर- लोकारलोपः संग्रामकामान् शत्रून सहमानोभिभवन् वथा दुर्गहाणि कैश्चिदपि दुर्गमानि र- क्षांसि अपसेधन अपगमयन हिंसन् किंच स्वायुधः शोभनायुधः सन शत्रून् सासद्वान् अ- भिभवन् अभितपन् पवस्व ॥ १२॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे त्रयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥ अपारुचेति तृचमष्टमं सूक्तं परुच्छेपपुत्रस्य अनानताख्यस्याएँ अत्यष्टिच्छन्दस्कं पवमानसोमदेवताकं । तथाचानुक्रम्यते-अयारुचाचमनानतः पारुच्छेपिरात्यष्टमिति । गतोविनियोगः। तन प्रथमा- अयारुचाहरिण्यापुनानोविश्वाद्देपासितर तिवयुग्वभिःसूरोनवयुग्वभिः। धारांसुतस्परोचतेपुनानोरुपोहरिः । विश्वायद्रूपापरियात्युक्तभिःसप्तास्यविभिः॥ १ ॥ अया । रुचा । हरिण्या। पुनानः । विश्वा । द्वेषांसि । तरति । स्वयुग्वभिः । सूरः। न । स्वयुग्वभिः ।

·मं०९ अ०७ सू०१११] सप्तमोऽष्टका धारी । सुतस्य । रोचते । पुनानः । अरुषः । हरिः । विश्वा । यत् । रूपा। परिध्याति । ऋभिः । सप्तरआस्येभिः । ऋभिः ॥१॥ पुनानः पूयमानः सोमः हरिण्या हरितवर्णया अया अनया रुचा रोचमानया धारया विश्वा सर्वाणि द्वेषांसि द्वेष्टणि रक्षांसि तरति विनाशयति । तत्र दृष्टान्तः-सूरोन यथा सूर्यः स्वयुम्वभिःस्वयं युक्तैः रसिभिस्तमांसि हिनस्ति तद्वत् स्वयुग्यभिरिवि द्विरुक्तिरादसों। यदा धारया युक्तः सोमः स्वायैयुतैस्तेजोभिः रक्षांसि वरति तस्य सुतस्याभिषुतस्य सोमस्य धारा रोचते दीप्यते । पुनानः पूयमानः हरिर्हरितवर्णः सोमः अरुपः आरोचमानोभवति यद यः सोमः समास्येभिः रसहरणशीलास्यैः ऋक्वभिः स्तुतिमभिः ऋक्वभिस्तेजोभिः विश्वा वि- श्वानि व्याप्तानि रूपा रूपाणि नक्षत्राणि परियाति गच्छति व्यामोति ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- त्वंत्यत्पणीनांविदोवसुसंमातृभिमर्जय सिखआदमऋतस्य॑धीतिभिर्दमें। परावतोनसामतयारणन्तिधीतयः। त्रिधातुभिररुपीर्वियोदधेरोचमानोवोदधे ॥२॥ त्वम् । त्यत् । पीनाम् । विदः । वतुं । सम् । मातृभिः । मर्जयसि । स्वे । आ । दमे । ऋतस्य । धीतिभिः । दमें । परावतः। न । साम । तत् । यत्र । रणन्ति । धीतयः। विधातुभिः । अरुपीभिः । वयः । दधे । रोचमानः । वयः। दधे ॥ २॥ हे सोम त्वं त्यत्पणीनां वसु पणिभिरपहतं गवात्मकं धनं विदः अलभथाः। आ अपिच ऋतस्य यज्ञस्य धीतिभिः धात्रीभिर्माभिः वसतीवरीभिः स्वे भात्मीये दमे गृहभूदे दो यज्ञे संमजयसि सम्यक् शुद्धोभवसि ! परावतोन दूरस्थाद्देशाव यथा साम सामध्वनिः श्रूयते तथा तव तत्साम ध्वनिः सर्वैः श्रूयते । असौ सोमाभिपवाभिप्रायेणोक्तः । यत्र यस्मिन् शब्देधी. तयः कर्मणोधारोयजमानाः रणति रमन्ते । रोचमानः सोमः विधातुभिः त्रयाणां लोकानां

·३३२
ऋक्संहितामाप्ये [अ०५२०२५
धारयित्रीभिः मावृभिः यसवीवरीभिःअरुषीभिः आरोचमानाभिर्दीप्तिभिः वयोनं दधेस्तोवृपः
प्रयच्छति पुनर्वयोधइत्यादरार्थे ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
पूर्वामनुमदिर्शयातिचेकितत्संरश्मिभिर्य
ततेदर्शनोरथोदैव्योदर्शतोरथः ।
अग्मन्नुक्थानिपौंस्येन्द्रजैत्रायहर्पयन् ।
वज्रश्चयद्भवथोअनपच्युतासमरखनपच्युता ॥३॥२४॥
पूर्वम् । अनु । प्रदिशम् । याति । चेकितत् । सम् । रश्मिभिः ।
यतते । दर्शतः । रथः । दैव्यंः । दर्शनः । रथः । अग्मन् ।
उक्थानि । पौंस्यां । इन्द्रम् । जैत्राय । हर्षयन् । वनः ।
च । यत् । भवथः । अनपदच्युता । समत्सु । अनपदच्युता।।३।॥२४॥
चेकितत् जानानः सोमः पूर्वी माची मदिर्श परुष्टां दिशं अनुयाति अनुगच्छति । किंच
दर्शतः सर्वैर्दर्शनीयः दैव्यः देवेषु भवः तव रथः सूर्यरश्मिभिः संयतते संगच्छते पुनदर्शतोरथइ-
त्पादराथें । ततः पौंस्या पुंस्त्वावगमानि उक्थानि स्तोत्राण्यग्मन् इन्द्रं गच्छन्ति तथा जैत्राय
जपार्थ नानि स्तोत्राणि इन्द्रं हर्षयन् हर्षयन्ति । तथा तस्य बजश्च तमिन्द्रं गच्छति । यद्यदा
समत्सु संग्रामेषु अनपच्युता अनपच्युतौ शत्रुभिः अपराजितौ सोमश्च त्वंच इन्द्रश्च युवा
सहभवथः तदा स्तोत्रागमनादीनि भवन्ति पुनरनपच्युतेत्यादरार्थी ॥ ३ ॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे चतुर्विंशोवर्गः ॥२४॥
नानानमिति चतुझचं नवमं सूक्तं आंगिरसस्य शिशुनाना पंचपदापंक्तिश्छन्दः पव-
मानः सोमोदेवता । तथाचानुकान्त-नानानं चतुष्कं शिशुः पक्तिहीति । मनोविनियोगः ।
तत्र मथमा-
नानानंवाउनोषियोविनतानिजनानाम् ।
तक्षारिष्टंरुतंभिषग्ब्रह्मासुन्वन्तमिच्छतीन्द्रीयेन्दोपरिस्रव ॥१॥

·मं०९ अ०७ सू०१११] सप्तमोऽष्टकः
३३३
नानानम् । वै। ऊँ इति । नः। धियः। वि। ब्रतानि । जनानाम् ।
तक्षा । रिटम् । रुतम् । भिषक् । ब्रह्मा । सुन्वन्तम् ।
इच्छति । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव ॥ १॥
ऋषिः एतदादिभिः विभिः सूक्तैः अपरिस्रवतः सोमस्य जामित्वाय मनसोविनोदनं कुर्व-
नाह । हे सोम नोस्माकं धियः कर्माणि नानानं नानाजातीयकानि बहूनि भवन्ति वैशब्दः
प्रसिद्धार्थद्योतनार्थः उइति पूरणः । तथा अन्येषामपि जनानां व्रतानि कर्माणि विविधानि
भवंति तक्षा त्वष्टा रिष्टं दारुतक्षणमिच्छति तथा भिषक् वैद्यः चिकित्सक: रुतं रोगमिच्छति
बला बालणः सुन्वन्तं सोमाभिपवं कुर्वन्तं यजमानमिच्छति । तथा अहं त्वत्परिसवर्ण इ.
च्छामि । नस्मात हे इन्दो सोम इन्द्रायेन्द्रार्थ परिस्रव परितः क्षर ॥१॥
अथ द्वितीया-
जरतीझिरोषधीमिःपर्णेभिःशकुनानाम् ।
कार्मारोअश्मभिर्युभिर्हिरण्यवन्तमिच्छतीन्द्रायेन्दोपरिसव ।।२।।
जरतीभिः । ओपंधीभिः । पर्णेभिः। शकुनानाम् । कार्मारः।
अश्मभिः । द्युभि । हिरण्यध्वन्तम् । इच्छति ।
इन्द्राय । इन्दो इति। परि । सव ॥ २ ॥
जरतीभिः जीर्णाभिः याभिरोषधीभिः इषवः क्रियन्ते । तथा शकुनानां पर्णेभिः इपूणां
पक्षभूतैः पर्णेश्च कियन्ते । तथा द्युभिदीप्ताभिरिपूणां तेजनार्थाभिरश्मभिः शिलाभिश्च क्रिय-
ने हएतैः कार्मारोयस्कारः हिरण्यवन्तं आदयं पुरुषमिच्छति तथाहं त्वत्परिस्रवणमिच्छामि ।
तस्मात् इन्दो इन्द्राय परिस्रव ॥२॥
अथ तृतीया-
कारुरहंततोलिपपलपक्षिणीनना।
नानाधियोवसूयवोनुगाईवतस्थिमेन्द्रॉपेन्द्रोपरिस्रव ॥३॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५१०२६ कारुः । अहम् । ततः। भिषक् । उपलक्षिणी । नना। नानाधियः । वसुध्यवः । अनु । गाः इव । तस्थिम । इन्द्राय । इन्दो इति । परि। स्रव ॥ ३ ॥ ऋषिः प्रवृत्तसोमयागः सन् दशापवित्राव सोमे क्षरति तत्पतिबन्धकपापापनुत्तये पुरश्च- रितानुकीर्तनपुरःसरं अध्येपणां चकार । तावदहं कारुः स्तोमानां कर्तास्मि ततइति सन्तान- नाम । तन्यतेस्मादिति ततः पिता तन्यते साविति वा ततः पुत्रः भिषक् भेषजरुत् यज्ञस्य ब- लेत्यर्थः । सर्व वय्या विद्यया भिपज्यतीतिश्रुतेः । तथा उपलपक्षिणी उपलेषु वालुकासु म. क्षिणोति यवान् हिनस्ति भृजतीति यदा दृषदादिषूपलेषु भृष्टान् यवान् हिनस्ति चूर्णयतीति । अथवा धानासक्तकरंभादीनां कारिकावा असौ नना माता दुहिता वा नमन क्रियायोग्यत्वाद माता खलु अपत्यं प्रति स्तनपानादिना नमनशीला भवति दुहितावा शुश्रूषार्थ एवं सर्वेषां प- रिचरणेन नानाधियः नानाकर्माणः वसूयवोधनकामावयं अनुतस्थिम लोकमन्वास्थितास्मः । तत्र दृष्टान्तः-गाइव छान्दसोजसःशसादेशः गावोयथा गोष्ठमनुतिष्ठन्ति स्वपय मदानेन परिच- रन्तिवा एवं वयमपि परिचरामः । एतत् ज्ञात्वा हे इन्दो सोम इन्द्राय परिसव दशापवित्राव क्ष- र एवमेपाध्येषणा सत्कारपूर्विका व्यापारणा । अत्र निरुक्तं-उपलपक्षिण्युपलेषुमक्षिणात्युपल- प्रक्षेपिणीवाकारहमस्मिक स्तोमानांकनोभिपतवइविसंताननामपितुर्वापुत्रस्पोपलमक्षिणी- सक्तकारिकाननानमतेर्मातापाइहितावानानाधियोनानाकर्माणोवसूयवोवसुकामाभन्वास्थिता- सोगावइवलोकमिति ॥३॥ अथ चतुर्थी- अश्वोवोह्रासुखरहसनामुपमत्रिणः । शेपोरोमण्वन्तौ दौवारिन्मण्डूकइच्छतीन्द्रायेन्दोपरिस्रव॥४॥२५॥ अश्वः। वोहो । सुखम् । रथम् । हसनाम् । उपमंत्रिणः । शेपः । रोमणध्वन्तौ । भदौ । वाः। इत् । मण्डूकः इच्छति । इन्द्राय । इन्दो दनि । परि । स्रव ॥४॥२५॥ १नि० ६.५।

·में.९ अ०७ सू०११२) सप्तमोऽटक: वोहा लक्षं देशं प्रापयन्नश्वः सुखं कल्याणं रथमिच्छति उपमंत्रिणः उपमंत्रवन्तो नर्मस- चिवाः हसनां उपहसनां वाचमिच्छन्ति तथा शेषः। शेपोवैतसइतिपुंस्मजननस्येतियारकः । यथा शेपः रोमण्वन्ती भेदाविच्छति । मंडूकः वारिव इवधारणे उदकमेवेच्छति तथा हं त्ववपरि- सवणमिच्छामि तस्मादिन्द्रायेन्दोपरिस्रवेति ॥ ४॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे पंचविंशोवर्गः ॥२५॥ शर्यणावतीत्येकादश दशमं सूकं मारीचस्प कश्यपस्याएं पूर्वत्रहीत्युक्तवाद इदमुत्तर- चपतिं पवमानसोमदेवताकं । तथानानुकम्यते-शर्यणावत्येकादशकाश्यपइति। गतोविनियोगः। वत्र प्रथमा- शर्यणावतिसोममिन्द्रःपिबतुरत्रहा। बलंदानआत्मनिकरिष्यन्वीर्यमहदिन्द्रीयेन्दोपरिस्रव ॥ १ ॥ शर्यणावति । सोमम् । इन्द्रः । पिबतु । ट्यहा । वलम् । दानः । आत्मनि । करिष्यन् । वीर्यम् । महत् । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव ॥१॥ शर्यणावति शर्यणावन्नामकुरुक्षेत्रस्य जघनार्धे सरः तत्र स्थितं सोमं वृत्रहा इन्द्रः पि- बतु। कीदृशः आत्मनि बलंधानः बलं निदधानः अतएव महद्दीय करिष्यन् शत्रून् मति तस्मादिन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥१॥ अथ द्वितीया- आपववदिशांपतआर्जीकात्सोममीः । ऋतवाके सत्येनश्रद्धयातर्पसासुतइन्द्रायेन्दोपरिसवा॥२॥ आ। पवस्व । दिशाम् । पते । आर्जीकात् । सोम। मीढ़ः । कताकेन । सत्येन । श्रद्धया । तप॑सा । सुतः । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । सव ॥२॥ १.नि. ३.२१.।

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०१३०२६ हे दिशां पते पाच्यादीनां दिशां प्रकाशकत्वेन स्वामिन हे मीः कामानां सेक्तः हेसोम आर्जीकात् ऋजीकानामदूरभवः आर्जीकोजनपदः तस्मादापवस्व अस्मयज्ञ प्रत्यागच्छ । यहा आर्जीकात् ऋजोरकुटिलात् पवित्राव क्षर । कीदृशः ऋववाकेन ऋतस्य वचनेन सत्येन सत्यतयोरल्पोभेदोदष्टव्यः श्रद्धया तपसा युक्तैः दीक्षितैः सुवोभिपुतस्त्वं पवस्व ॥ २ ॥ अथ तृतीया- पर्जन्यरमहिपंतसूर्यस्यदुहिताक्षरत् । तंगन्धर्वाःप्रत्यगृभ्णन्तंसोमेरसमादधुरिन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥ ३ ॥ पर्जन्यटद्धम् । महिपम् । तम्। सूर्यस्य । दुहिता । आ । अभरत् । तम् । गन्धर्वाः। प्रति । अगृभ्णन् । तम् । सोमे । रसम् । आ। अदधुः । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥३॥ सूर्यस्य दुहिताश्रद्धावैसूर्यस्य दुहितेति वाजसनेयकं । सा पर्जन्यवृद्धं पर्जन्यवत्समर्थ यदा पर्जन्येन तत्कार्यत्वेनोदकेन प्रवृद्ध महिपं महान्तं पूज्यंवा तं सोममाभरत आहरद द्युलो- कादाहतवती तमाहियमाणं सोमं गंधर्वाः विश्वावसुप्रभृतयः मत्यगृष्णन प्रत्यगृहन् पतिगृही- तवन्तः हमहोभः। ततः गंधर्वाः प्रतिगृहीतं रसं सोमे प्रत्यक्षमादधुः । दधातेलेङि । तस्माद परिसव ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- ऋतंवदन्नृतद्युम्नसत्यंवदन्त्सत्यकर्मन् । श्रद्धांवदेन्सोमराजन्धात्रासोमपरिष्कृतइन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥१॥ ऋतम् । वर्दन् । ऋतध्युम्न । सत्यम् । वदैन् । सत्यकर्मन् । श्रद्धाम् । वर्दन् । सोम । राजन् । धात्रा। सोम । परिकलः । इन्द्राय । इन्दो दति । परि । लव ॥ ४ ॥ हे ऋवद्युम्न ऋतेन द्योतमान सत्ययशस्कवा सत्यकर्मन हे सोम अभिषयमाण राजन् सर्वेषां यज्ञनिष्पादकत्वेन स्वामिन् हे सोम ऋतं यज्ञं वदन् सत्यं वदन् उच्चारयन् श्रद्धां य: । ।

·मं०९ अ०७ सू०११२] सप्तमोऽष्टकः जमानानां आत्मनोपेक्षितां वदन् धात्रा कर्मणा धारकेण देवानां पोषकेणवा यजमानेन परि- कवोलरुतस्त्वं इन्द्राय परिस्रव । संपर्युपेत्यइति भूषणार्थे करोतेः सुट् ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- सत्यमुग्रस्यबहतःसंसंवन्तिसंस्रवाः। संयन्तिरसिनोरसाःपुनानोब्रह्मणाहरइन्द्रायेन्दोपर्रिसव ॥५॥२६॥ सत्यमउग्रस्य । बृहतः । सम् । सवन्ति । सम्ध्वाः। सम् । यन्ति । सिनः। रसाः । पुनानः। ब्रह्मणा । हरे। इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ५॥२६॥ सत्यमुनस्य संग्रामे सत्येन शत्रूणामुद्गारयितुः यदा उद्वर्णसत्यस्प यद्वा यथार्थभूतमुर्ण बलं यस्य तस्य पृषोदरादित्वात् रूपसिद्धिः वृहतोमहतः सोमस्य तव संखवाः सम्यक् सव- णशीलाः धाराः संलवन्ति सम्यगच्छन्ति । किंच रसिनोरसवनस्तव स्वभूनारसाः संयन्ति सं- गच्छन्ते तस्मात् हे हरे हरितवर्ण सोम ब्रह्मणा बालणेन मंत्रेणवा पुनानः प्यमानः सत्वमि- न्द्रार्थं परिसव ॥५॥ ।। इति सप्तमस्य पंचमे षड्विंशोवर्गः ॥२६॥ अथ पष्ठी- यत्रंब्रह्मार्पवमानछन्दस्यांवाचंवदन् । ग्राणासोमेमहीयतेसोमनानन्दंजनयनिन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥ ६॥ यत्र । ब्रह्मा । पवमान । छन्दस्याम् । वाचम् । वदन् । पाणां । सोमै । महीयते । सोमैन । आनन्दम् । जनयन् । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्व ॥६॥ हे पवमान पूयमान सोम त्वदर्थं छन्दस्यां सप्तच्छन्दोभिः कृतां तेषु भवां वाचं स्तुति वदन उच्चारमन् सोमे सोमाभिषवार्थं ग्राव्णाभिषवं कुर्वतायुक्तः तेनाभिषुतेन सोमेन देवाना- । । ४३

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५ व०२७
मानन्दं सन्तोपं जनयनुत्सादयन् बला बालणः यत्र यस्मिन्देशे महीयते देवैः पूज्यते तत्र हे
सोम त्वं परिसव ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
यत्रज्योतिरसंयस्मिल्होकेसहितम् ।
तस्मिन्मांधेहिपवमानामृतेलोकेअक्षितइन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥७॥
यत्र । ज्योतिः । अर्जनम् । यस्मिन् । लोके । स्वः। हितम् ।
तस्मिन् । माम् । धेहि । पवमान । अमृते । लोके । अक्षिते।
इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ७॥
हे पवमान यत्र यस्मिन्लोके ज्योतिः सर्वं तेजः अजसं सर्वदा अविनश्वरं वर्तते । य-
स्मिश्च के स्वरादित्पाख्यं ज्योतिर्हितं निहितमस्ति तस्मिन् अमृते मरणधर्मरहिते अतएव
अक्षिते अक्षीणटोके मां सोमाभिपपं कुर्वन्तं घेहि तस्मान्मामुत्तमलोक पापयितुं त्वमिन्द्राय ।
परिसव ॥७॥
अथाष्टमी-
.
पत्रराजविवख़तोपत्रावरोधनंदियः।
यामूर्यतीरापुस्तबमाममृतंकृधीन्द्रीयेन्दोपरिस्रव ॥८॥
यत्र । राजा । वैवस्वतः । यत्र । अवरोधनम् । दिवः ।
यत्र अमूः । यह्वीः । आपः । तत्र । माम् । अमृतम् ।
कृधि । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ८॥
यत्र यस्मिन्लोके वैवस्वतः विवस्वत्पुत्रोराजा भवति यत्रच लोके दिवआदित्यस्यावरो-
धनं भूतानां प्रवेशन। किंच यत्र लोके यहनीमहरयः अमूरिमागंगाद्याः आपस्तिष्ठन्ति । तत्र
तोहरो टोके मां अमवं मरणधर्मरहितं रुधि कुरु मम देवत्वं प्रापयेत्यर्थः । ततः कारणाव
परिसव ॥८॥

·मं०९ अ०७ सू०११२] सप्तमोऽष्टकः अथ नवमी- यत्रानुकामचरणबिनाकेत्रिदिवेदिवः । लोकायज्योतिष्मन्तस्तत्रमाम॒मृतंकृधीन्द्रन्→िपरिस्रव ॥ ९॥ यत्र । अनु कामम् । चरणम् । नाके । त्रिदिवे । दिवः । लोका. । यत्र । ज्योतिप्मन्तः । तत्रं । माम् । अमृतम् । कृधि । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ९॥ यत्र त्रिदिवे तृतीयस्यां दिवि धुलोके विनाके तत्र अधरमध्यमोत्तमभावेन त्रीणिस्था- नानि सन्ति । तत्र तृतीयेनाके उत्तमे स्थाने दिवादित्यस्यानुकामं कामानुगुणं चरपामस्ति । किंच यत्र यस्मिन्लोके लोका. ज्योतिष्मन्तः ज्योतियुक्तास्तिष्ठन्ति तत्र तादृशे लोके माममृतं रुपि यथाममोत्तमलोकोभवति तथा त्वमिन्द्राय परिस्रव ॥९॥ अथ दशमी- यत्रकामानिकामाश्चयत्रंबध्नस्पविष्टपम् । खधाचयतृप्तिश्वतत्रमाममृतल्धीन्द्रांपेन्दोपरिस्रव ॥१०॥ यत्र । कामाः । निष्कामाः । च । यत्र । बध्नस्य । विष्टपम् । वधा। च । यत्र । तृप्तिः । च । तत्र । माम् । अमृतम् । कृधि । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ १०॥ यत्र यस्मिन्लोके कामाः काम्यमानाः देवाः निकामानितरामवश्यं पार्यमानाइन्द्रादय- श्व विद्यन्ते यहा सूर्येण विना कर्माणि नघटन्ते इति सर्वेषा कर्मणां मूलभूतस्यादित्यस्य विष्टपं सहस्थानं विद्यते यत्र लोके स्वधानं स्वधाकारेण दत्तमन्नं तृप्तिस्तर्पणं पत्रविद्यते तत्र लोके माममृतं रुधि ॥ १० ॥ अथैकादशी- यत्रांनन्दाश्चमोदाश्चमुदं प्रमुदआसते। कामस्युपत्रात कामास्तत्रमाममृतधीन्द्रीयेन्दोपरित्रव॥११॥२७॥ -

·३४०
ऋक्संहितामाप्पे [अ०५२०२८
यत्र । आनन्दाः। च । मोदीः । च । मुदः । मुमुदः । आसते ।
कामस्य । यत्र । आप्ताः । कामाः । तत्र । माम् । अमृतम् ।
कृधि । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ११॥ २७॥
यत्र यस्मिन् लोके आनन्दादयभासते तेषामल्पोभेदोदृष्टव्यः यत्र लोके कामस्य
काम्यमानस्य देवस्य सर्वेकामाआमाः प्राप्ताभवन्ति तत्र माममृतं कृधि एतत्तु त्वयाविना
नघटतइति हे सोम त्वं परिस्रव ॥ ११॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे सप्तविंशोवर्गः ॥२७॥
पइन्दोइति चतुर्कचमेकादर्श सूतं ऋष्याद्याः पूर्ववत् । वथाचानुक्रम्यते-यइन्दोश्चतु-
कमिति । गतः सूतविनियोगः।
तव प्रथमा-
यदन्दो पर्वमानस्यानुधामान्यक्रमीत् ।
तमाहुःसुमजाइतियस्तैसोमाविधन्मनुइन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥ १॥
यः। इन्दोः । पर्वमानस्य । अनु । धामानि । अक्रमीत् ।
तम् । आहुः। सुप्र॒जाः। इति । यः। ते । सोम। अविधत् ।
मनः । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ १ ॥
पवमानस्य पूयमानस्य इन्दोः सोमस्य धामानि स्थानानि द्रोणकलशादीनि यदा धामा-
नि वेजांसि योवालणः अन्वक्रमीत अनुकामति अनुगच्छति तमनुजनं सुमजाः शोभनाज-
ननः कल्याणपुत्रादिमजायुक्तइत्याहुः । नित्यमसिच्मजामेधयोरित्पसिच्समासान्तः । यः सोम-
मभिपुणोति सपुत्रादियुक्तोभवतीत्यर्थः । किंच हे सोम योमनुष्यः ते त्वदर्थ मनःअविधव क-
रोति यदा ने त्वदीयं मनः अविधत् परिनरति विधतिः परिचरणकर्मा तमपि कल्याणजनन-
मित्याहुः तस्माद लं परिसव ॥१॥
अथ द्वितीया-
ऋपमंकृतांस्तोमःकश्यपोर्धयन्गिरः ।
सोमनमस्यराजांनयोजज्ञेवीरुधापतिरिन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥ २ ॥

·मं०९ अ०७ सू०११३] सप्तमोऽएका ऋ । मकताम् । स्तोमैः । कश्यप । उध्वर्धय॑न् । गिरः । सोमम् । नमस्य । राजानम् । यः । जज्ञे। वीरुधाम् । पतिः। इन्द्राय । इन्दो इति । परि । लव ॥२॥ ऋषिः स्वात्मानं प्रत्याह हे ऋपे सूक्तदृष्टः हे कश्यप आत्मन् त्वं मंत्ररुतामृषीणां स्तोमैः स्तोत्रैः गिरः स्तुतिरूपावाचः उर्धयन्नुपर्युपरिवर्धन् राजानं सर्वेषां स्वामिनं तं सोमं नमस्प मनसा पूजय नमसः पूजायां नमोवरिवइति क्यच् । यः सोमः वीरुधां वनस्पतीनां पतिः पाल- कः सजज्ञे जातः ते नमस्य हे सोम यथा आत्मना सुतोभवसि तथा परिसव ॥२॥ अथ तृतीया- सप्तदिशोना सूर्याःसप्तहोतारऋत्विजः । देवाआदित्यायेसप्ततेभिःसोमाभिरक्षनइन्द्रायेन्दोपरिस्रव ॥३॥ सप्त । दिशः । नानासूर्याः । सप्त । होतारः । ऋत्विजः। देवाः । आदित्याः। ये । सप्त । तभिः । सोम । अभि । रक्ष । नः।इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥३॥ .. सप्तदिशः सोमोयस्यां दिशि वर्तते तद्व्यतिरिक्ताः सप्तभवन्ति ताः नानासूर्याः नानाविधैः सूर्यैरधिष्ठितान्तवोभवन्ति नानालिंगत्वातूनां नानासूर्यत्वमित्यानानाव । यदा नानासूर्याइति दिग्विशेषणं । तथा होतारः वषट्कारोहोत्रादयः सप्तऋत्विजोभवन्ति किंच सप्तआदित्याः अ- दितः पुत्राधानादयोमार्तडवर्जिताः ये सप्तदेवाः सन्ति । एतत्तु-अष्टौ पुत्रासोअदिते': । इत्यत्र प्रपंचयिष्यते । हे सोम तेभिस्तैः दिगादिभिः सर्वैनोस्मानभिरक्षाएतत्तु त्वया विना नघटतइति तस्मादिन्द्रायेन्दो परिव ॥३ उपाकरणोत्सर्जनयोमंडलायन्तहोमे पत्तेराजनित्येषा । सूषितंच-पत्तेराजनितिहचाः समानीवाकूतिरित्येकेति। १० स०८.३ १.।

·३१२. ऋक्संहिताभाष्ये । - [अ०५१०२९ तब एषा सूते चतुर्थी- यत्तैराजन्छुनंहविस्ते सोमाभिरक्षनः । अरातीवामानस्तारीन्मोचन किंचनाममदिन्द्रायेन्दोपरिस्रव॥४॥२८॥ यत् । ते । राजन् । शृतम् । हविः । तेन । सोम । अभि । रक्ष। नः । अरातिध्वा । मा। नः । तारीत् । मो इति । च । नः । किम् । चन। आममत् । इन्द्राय । इन्दो इति । परि । स्रव ॥ ४ ॥ २८ ॥ हे राजन सर्वेषां कर्मसाधनत्वेन स्वामिन् हे सोम ते त्वदर्थं शृतं पक्कं यव हविरस्ति शृतं। शृतं पाकेइति निष्ठायां निघातितः । तेन हविषा नोस्मानभिरक्ष अभिपालय। तस्मात् त्वद्धिर- क्षितानस्मान् अरातीवा अरातित्ववान शत्रुः नोस्मान मातारी मावधीद। किंच नोस्माकं किंच. न किंचिदपि धनादिकंशत्रुः मोआममत् माहिंसीद। यदेतव एतैः सूक्तैरुक्तं तयथास्माकं भवति तथा हे इन्दो इन्द्राय परिसव । एवं स्वादिष्ठयेत्यादिभिरेतदन्तैः सूतैर्बहुविधं सोममाहात्म्यं अभ्यधायि तस्माद ऐहिकामुष्मिकफलसिद्धये सोमयागः करणीयइत्युक्तं भवति ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥ ॥ इति नवमे मंडले सममोनुवाकः ॥ ७ ॥ ॥ इति पावमानसौम्यं नवम मंडलं समाप्त ॥

·म०१० अ०१ सू०१] सप्तमोऽष्टका
३१३
दशमे मंडले द्वादशानुवाकाः तत्र पथमानुवाके पोडशसूतानि तत्राबृहनिति सार्च
पथमं सूक्तं आत्यस्य वितस्याएं अनादेशपरिभाषया त्रिष्टुप् मंडलादिपरिभाषयाग्निर्देवता ।
स्थाचानुक्रम्यदे-अमेसप्तत्रिवइति । मातर नुवाकाश्विनशस्त्रयोरामेपेक्रती बैष्टुभेछन्दसि इद-
मादीन्यष्टसूतानिअष्टमस्यास्यास्तिस्रोवर्जयित्वा । सून्यते हि-अनेनयोबृहन्नित्यष्टानामुत्तमादु-
तमास्तिसउदरेदितिवैष्टुभमिति । प्रातरनुवाकन्यायेन तस्यैव समानायस्य सहसावममोदेतोः
शंसेदितिच होमार्थ प्रणीते आहवनीये माहोमापशान्ते ज्योतिष्मगुणकानिदेयवाका काचि-
दिष्टिस्तवाया याज्या । सूनितंच-इष्टिरमियॊतिष्मान्वरुणउग्नेशुचयस्ववाओवृहनुषसामू/-
अस्थादिति । उपाकरणोत्सर्जनयोमंडलादिहोमप्येपा सूत्रमुद्दाहतं ।
तत्र प्रथमा-
अप्रैहानुपसामूवाअस्थानिर्जगन्वान्तमसोज्योतिपागात् ।
अग्निर्भानुनारुशताखड्गुआजातोविश्वासान्यप्राः ॥१॥
अप्रै। वृहन् । उपसाम् । ऊर्ध्वः । अस्थात्। निजगन्वान्। तमसः।
ज्योर्तिया । आ । अगात् । अमिः । भानुना । रुर्शता । सुअङ्गः ।
आ । जातः । विश्वां । सानि । अमाः ॥ १ ॥
वृहन्महानेपोग्निः उपसामये उपसामुपरि उप.काले ऊर्ध्वः प्रज्वलितः सन् ज्वारारूपेण
अस्थाद तिष्ठति ततस्तमसः रात्रिनामैतत् रात्रेनिर्जगन्वान् निर्गतः गमः कसाविडभावे
रूपं निर्गतःनिष्कान्तवान् सोमियॊतिषा स्वीयेन तेजसा लक्षितःसन् आगाद गार्हपत्याव वि.
हियमाणादनीयं प्रत्यागच्छति । अनन्तरं स्वंगः शोभनज्वालावयदः जातः कमार्थ स-
मुत्पन्नएपोनिः रुशता रोचतेतिकर्मणइदं रूपं आरोचमानेन यदा रुशतिहिंसाः तमसांहि-
सकेन भानुनातेजसा विश्वासमानि सर्वान् लोकान् यदा सदनानि यज्ञगृहाणि भापाः आ-
पूरयति । मापूरणे तिडांतिडोभवन्तीति तिपः सियादेशः। अत्र वाजसनेयकम्-अमे बृहन्नु-
पसामुभिस्थादित्यमेहोष हनुषसामूस्तिष्ठतिनिर्जगन्मान्तमसोज्योतिपागादिति निजगन्ना-
मास्तमसोज्योतिषेतिअमिभानुनारुशवास्वंगइत्यग्निर्वाएपभानुनारुशतास्वंगआजातोविश्वास.
मान्यपाइतिइमेवेलोकाविश्वासद्मानिवानेपजावापूरपतीति ॥ १॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०५१०२९ अथ द्वितीया- सजातोग सिरोदस्योरमेचारुर्वितओषधीपु। चित्रःशिशुःपरितमास्यक्तून्यमातृभ्योआधिकनिकददाः॥२॥ । सः। जातः । गर्भः । असि । रोदस्योः । अमे। चारुः । विभृतः । ओषधीषु । चित्रः। शिशुः । परि । तमांसि । अक्तून् । प्र । मातृभ भ्यः। अधि। कनिक्रदत् । गाः॥२॥ हे अग्ने जावउत्पन्नः चारुः कल्याणरूपः ओषधीषु ओषधिविकारेष्वरणीषु विभृतः वि. शेषेण मथितः आहवनीयाघात्मना विविधं ह्रियमाणः ओषधीषु वर्तमानः सत्वं रोदस्योर्यावा- पृथिन्योर्गोंसि गभिवसि अग्निरूपआदित्यरूपश्चेति । किंच चित्रश्चित्रवर्णः काली कराली- चमनोजवेत्यादिसजिह्वादिभिर्नानारूपः यदा चित्रश्चायनीयः शिशुः ओषधीनां शिशुः अग्निः तमांसि अक्तून रात्रिवत् रुष्णान् शत्रूश्च परिभवसि स्वतेजसा अभिभवसि सत्वं मावस्या मातृरूपाभ्यः ओषधीयः अधिः पंचम्यर्थयोतकः ताभ्यः कनिकद पुनःपुनः शब्दकुर्वन् मगाः मगच्छसि मजायसे ॥२॥ अथ तृतीया- विष्णुरित्थापरमर्मस्यविदाजातोहनभिपातितृतीयम् । आसायदस्यपयोअतस्वंसचेतसोअभ्यर्चन्त्यत्रं ॥३॥ विष्णुः । इत्था । परमम् । अस्य । विद्दान् । जातः । बृहन् । अभि । पाति । तृतीयम् । आसा । यत् । अस्य । पर्यः । अत । स्वम् । सहचेतसः । अभि । अर्चन्ति । अत्र ॥ ३ ॥ । परमं उत्कृष्टं विद्वान् जानानः जातः पादु तोबृहन् महान् इत्था इत्थमनेन प्रकारेण विष्णुः व्यापनशीलः ज्ञानादिगुणयुकोमिः अस्य इमे तृतीयं त्रयाणां पूरकं वितं मां अभिपाति अभिर- ·॥ मं०१०अ०१सू०१] सप्तमोऽएका ३१५ क्षतु । एकचोदिन स्त्रिवइति वयोवरिति यास्केनोक्तं । किंच अस्याः स्वमात्मीपं पपउदक आसा आस्पेन ययदा अव कुर्वन्ति यजमानायाचन्ते तदानी अत्रास्मिलोके स्थिताः स्तोतारः सचेतसः समानमनस्काभूत्वा एनपायर्चन्ति अभिष्टुवन्ति ।। ३ अथ चतुर्थी- अतउत्सापितुभृतोजनित्रीरनार प्रर्तिचरन्त्यन्नैः । ताईप्रत्येपिपुनरन्यरूपाअसित्वविक्षुमानुपीपुहोता ॥४॥ अतः । ॐ इति । त्वा । पितुभृतः । जनित्रीः । अन्नधम् । प्रति । चरन्ति । अन्नैः। ताः । ईम् । प्रति । एपि । पुनः अन्यरूपाः । असि । त्वम् । विक्षु । मानुपीपु । होता ॥ ४ ॥ हे अग्ने अतउइत्यवधारणे अस्मादेवकारणाव पितुभूतः पितुनान्नेन सर्वस्य जगबोधार- यिन्यः पोपयिन्योवा जनित्रीः जनयित्र्यः ओषधयः अन्नावृधं अन्नस्य वर्धकं त्या त्वां अन्नै- हेतुभिः प्रतिचरनि परिचरन्ति । अभिगच्छन्ति ततस्त्वं ईमेनास्ताओषधीः प्रत्येपि प्रतिगच्छसि। पुनरपि अन्यरूपाः जीर्णाः ओषधीः दावभूतस्त्वं गच्छसि । किंच मानुषीषु मनुष्यजातिषु वि- क्षु मजासु यद्दा विक्षु अग्निहोत्रादिक्रियास्वभिनिविशन्तीषु मानुषीषु मनुष्यजातिषु होता देया- नामाह्वाता होमनिष्पादकोवा असि भवसि । मनुष्येषु स्थितइत्यर्थे बालणम्-देवोपमत्यें दिति ॥४॥ आतिथ्यायां स्विष्टकतोनुवाक्या होतारमित्येपा । सूत्रितंच-होतारं चित्ररथमध्वरस्य पप्रायमग्निर्भरतस्यशृण्वइति संपाज्येइति । सैपा सूक्ते पञ्चमी- होतारंचित्ररथमध्वरस्पयज्ञस्य॑यज्ञस्यकेतुंरुशन्तम् । प्रत्यधिदेवस्यदेवस्यमह्नाश्रियात्वग्निमतिथिजनानाम् ॥ ५॥ १नि०४.६। २० स० ६.१.१.।

·३१६ ऋक्संहितामाप्ये (अ०५२०३० होतारम् । चित्ररथम् । अध्वरस्य॑ । यज्ञस्य॑ध्यज्ञस्य । केतुम् । रुशन्तम् । प्रतिहअर्धिम् । देवस्य देवस्य । मह्ना । श्रिया। तु । अग्निम् । आतिथिम् । जनानाम् ॥ ५॥ अध्वरस्य यज्ञस्य होवारं एतन्नामानं ऋत्विजं यद्वा होतारं देवानामाह्वातारं चित्ररथं नानारूपरथं अध्वरस्य रक्षोभिरहिं सिवस्य यज्ञस्ययज्ञस्य सर्वस्य यज्ञस्य केतुं मज्ञापकं ए- वाकास्थानीयंवा रुशतं श्वेतवर्ण महा स्वमहत्वेन देवस्यदेवस्य सर्वेषां देवानां प्रत्यधैि इन्द्रं पति भवन्तं । यत् सर्वेपामाधुमिन्द्रंपतीनिवालणं । तादृशं जनानां यजमानानामतिथि अति- थिवत्पूज्यं अग्निं तु शिम श्रिया श्रियेर्थं वयं स्तुमः ॥५॥ अथ पष्ठी- सतुवाण्यधुपेशनानिवसानोअग्निनामापथिव्याः। अरुपोजातःपदइळायाःपुरोहितोराजन्यक्षीहदेवान् ॥ ६॥ सः। तु । वस्त्राणि । अर्ध । पेर्शनानि । वसानः । अग्निः । नाभा । पृथिव्याः । अरुपः । जातः । पदे । इळांयाः । पुरःहितः । राजन् । यक्षि। इह । देवान् ॥ ६॥ हे राजन दीप्यमानाने वस्त्राणि आच्छादकानि तेजांसि अध अपिच पेशनानि तेषां सेजसां कार्यशौकृयादीनि रूपाणि यदा अधानन्तरं पेशनानि पेशइति हिरण्यनाम हिरण्यवद हिरण्यसदृशानि भास्वराणि नेजांसि वसान आच्छादयन् पृथिव्यानाभा नाभौ नाभिस्थानीये इळायास्पदे उत्तरवेद्यां। एतद्वा इळायास्पदयदुत्तरवेदीनाभिरित्याग्नानादातस्यां जातः समुत्पन्नः भरुषः आरोचमानोयोग्निः एवं विधोसि सत्वं पुरोहितः पुरतोनिहितः पूर्वस्यां दिशि आहवनीयायतने स्थापितः सन् इहास्सिन्यज्ञे देवान् इन्द्रादीन यक्षि पूजय ॥६॥ अथ सप्तमी- आहिद्यावापृथिवीअंमउमेसापुत्रोनमातरांततन्य । प्रयाह्यच्छौशतोपविष्टाथावहसहस्येहदे॒वान् ॥ ७ ॥२९॥ १० सं०५४.८। २ऐ० ना० १.२८.। ।

·मं०१० अ०१ सू०२]
सप्तमोऽएकः
३४७
आ। हि । द्यावापृथिवी इति । अग्ने । उभे इति । सदा । पुत्रः ।
न । मातरा । ततन्थे । प्र । याहि । अच्छे । उशतः। यविष्ठ ।
अर्थ । आ { वह । सहस्य । इह । देवान् ॥ ७ ॥ २९ ॥
हे अग्ने त्वं उभे द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ सदा सर्वदा आतवन्थ आतेनिथ स्वते-
जोभिर्विस्तारयसि हिखलु । बभूथाततंथेति थलि निपातितः। तत्र दृष्टान्तः-पुत्रोन यथा पुत्रो-
मातरा मातापितरौ क्षीणो धनस्तनोति तद्वत् । किंच हे यविष्ठ युक्तमत्त्वं उशतः कामयमाना-
नच्छाभिलक्ष्य प्रयाहि प्रकर्षण गच्छ । अथानन्तरं हे सहस्य सहसोवलस्य पुत्र हे अमे त्वं
इहास्मदीये यज्ञे देवानिन्द्रादीन आवह पापय ॥ ७॥
॥ इति सप्तमस्य पंचमे एकोनविंशोवर्गः ॥२९॥
पिमोहीति सप्त, द्वितीयं सूक्तं अध्यायाः पूर्ववत् । पिपीहीरयनुकान्तं । पातरनुवाका-
श्विनशस्त्रयोरुक्तः सूक्तविनियोगः । दर्शपूणमासयोराया स्विष्टकतोनुवाक्या । सत्रितंच-- अथ
स्विष्टरुतः पिमीहिदेवा उशतोयविष्ठेत्यनुवाक्येति ।
तत्र पथमा-
पिपीहिदेवॉशतोय॑विष्ठविहाँऋतूंतुपतेयज़ेह ।
पैदैव्याऋत्विजस्तेभिरनेत्वंहोतॄणामस्यायजिष्ठः ॥ १॥
पिमीहि । देवान् । उशतः । यविष्ठ । विद्वान् । कतून् । ऋतुस्पते ।
यज । इह । ये। दैव्योः । ऋत्विजः। तेभिः । अग्ने। त्वम् ।
होतॄणाम् । असि । आध्यजिष्ठः ॥ १ ॥
हे पविष्ठ युवतम अग्ने उशतः स्तुतोः श्रोतुं कामपमानान् देवान पिपीहि हविभिः पी-
णय । हे ऋतुपते ऋतूनां देवयागकालानां स्वामिन् अमे ऋतून यागकाटान विद्वान जानानः
त्वं इहास्मिन् यज्ञे तान् पज पूजप । फिंच हे अमे देव्याः देवेषु भवाः अमिहोवाश्विना-
वध्वयूपष्टानीमियउपयक्केत्यत्रोक्ताये ऋत्विजः सति नेभिस्तैः राह देवान्यन यदा देव्याः
देवेषु भवाविजः आश्वरापनेनोकाः चंद्रमानलादित्योध्वर्युः पर्जन्यउदातेति । नः सह यज।
यस्मात्त्वं होतॄणां मध्ये मायनिमः आधिमुख्पेन देवानां पष्टतमोमि मवसि ॥ १ ॥

·३४८
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०५व०३०
अथ द्वितीया-
वेपिहोत्रमुतोत्रंजनानांमन्धातासिद्रविणोदाऋतावा ।
खाहावयंकणामाहवापिवोदेवान्यजत्वग्निरहन् ॥२॥
वेपि । होत्रम् ! उत । पोत्रम् । जनानाम् । मन्धाता । असि ।
दृविणःध्दाः । ऋतध्वा । स्वाहा । वयम् । कुणाम । हवीपि ।
देवः । देवान् । यजतु । अग्निः। अहँन् ॥ २ ॥
हे अग्ने जनानां यजमानार्थं होनं होतुः कर्म तेन क्रियमाणं स्तोत्रं वेपि कामयसे ।
उतापिच पोत्रं पोतुः कर्म तेन क्रियमाणां स्तुतिं कामयसे । फिंच मन्धाता मेधावी ऋताया स-
त्यवांस्त्वं द्रविणोदा असि धनस्य प्रदाता भवसि।अथ परोक्षः वयं देवेश्यः हवींपि स्वाहारुण-
वाम स्वाहाकरवाम प्रपच्छाम । ततोदेवोदीप्यमानः अर्हन मशस्यः यजमानयोग्योवाग्निः दे-
वान्यजतु तैर्ह विभिः पूजयतु ॥२॥
.
दर्शपूर्णमासातिपत्यादौ निमित्ते पाथिरुतीष्टिः कर्तव्या । तत्र आदेवानामित्येषा याज्या।
सूत्रितंच-वेत्याहिवेधोअध्वनआदेवानामपिपन्थामगन्मेति । मायणीयायामप्येषेव याज्या उद-
यनीयायां सैवानुवाक्या। सत्रितंच-अग्नेनयसुपथारायेअस्मानादेवानामपिपंथामगन्मेति विपरी-
वाश्चयाज्यानुवाक्याइति ।
सैषा सूक्ते तृतीया-
आदेवानामपिपन्थामगन्मयच्छुकामतदनुभवौडम् ।
अग्निर्विद्वान्त्सर्यजात्सेदुहोतासोअध्वरान्सऋतूकल्पयाति ॥३॥
आ । देवानाम् । अपि । पन्याम् । अगन्म । यत् ।
शक्काम । नत् । अनु । प्रवोढुम् ।
अग्निः । विद्वान् । सः। यजात् । सः। इत् । ऊँ इति । होता।
सः ! अध्वरान् । सः। ऋतून् । कल्पयाति ॥ ३ ॥

·मं०१० अ०१सू०२]
सप्तमोऽएकः
देवानां देवलोकादिगमनसाधनं देवानां स्वभूतं पंथां पंथानं वमपि वैदिकमार्ग वयभाग-
न्म आगतवन्तोभवेम । येन देवान् प्रामुमः तथा वयं यत्कर्मानुष्ठातुं शक्नुवाम शकुमः समर्था-
भवामः वत्कर्म अनुक्रमेण मवोढुं प्रकर्षण वोढुं समाप्ति पापयितुं समर्थाभवामः अनन्तरं
विद्वान तं पंथानं जानानः सोग्निः यजाव देवान यजतु सेत् उ सएव खलु होता मनुष्याणां
होमनिष्पादकः तवः सएवानिः अध्वरान् यज्ञान किंच सएव ऋतून कालान् कल्पयाति कल्प-
यतु करोतु ॥ ३॥
व्रताविपत्तौ वातपतीष्टिः कर्तव्या वत्र यद्दोवयमित्येषा याज्या। सत्रितंच-त्वममेव्रतपाल-
सि यहोवयंप्रमिनामवतानीति ।
सैषा चतुर्थी-
यहोवयंममिनामवतानिविदुपादेवाअविदुष्टरासः ।
अग्निष्टहिश्वमार्पणातिविद्दान्येभिर्देवॉऋतुभिःकल्पयाति ॥४॥
यत् । वः । वयम् । प्रमिनाम । व्रतानि । विदुर्षाम् । देवाः।
आविदुः तरासः । अग्निः । तत् । विश्वम् । आ । पृणाति ।
विद्वान् । येभिः । देवान् । ऋतुनिः । कल्पयाति ॥ ४ ॥
हे देवाः अविदुष्टरासः अविद्वत्तराः अत्यन्तमजानन्तोवयं वः युप्माकं यत् यत्किंचित्
वनानि कर्माणि विदुषां भवतां जानतामेय पमिनाम पहिसितवन्तः भवत्सु जानत्सु नित्यने-
मित्तिककर्माणि विलोपितवन्तइत्यर्थः । विद्वान् एतत्सर्वं जानानः अग्निः तव विष्टरुतं विश्व
सबै कर्मजावं आपणावि भापूरयतु फलसहितं करोत्वित्यर्थः । केनापूरयतु तत्राह पेभितु-
भिः यागयोग्यैः कालः देवान् कल्पयाति कल्पयति कर्मागभावाय समर्थयति तैरापूरयतु ॥४॥
अथ पञ्चमी-
यत्पीकतामनसादीनदक्षानयज्ञस्य॑मन्व॒तेमासः ।
अग्निएरोकिनुविहिजानन्यजिष्ठोटेवातुशोर्यजाति॥५॥
यत् । पात्रा । मनसा । दीनदक्षाः । न । यज्ञस्य॑ ।
मुन्वते । मासः । अग्निः । तत् । होता । कतुवित् ।
विजानन् । यजिष्ठः। देवान् । ऋतुशः । यजाति ॥ ५ ॥

·कक्संहितामाष्ये [अ०५व०३१
दीनदक्षाः दीनवटाः दीनोत्साहावा मल्सोमाः मनुष्याऋत्विजः पाकवा पाकेन
बहुलग्रहणादस्मादपि तृतीयार्थे त्रामत्पपः । पाकेन पक्तव्येन विशिष्टज्ञानरहितेन अल्पेन
वा मनसा युक्ताः सन्तः यज्ञस्य यज्ञसंवन्धि यत्कर्म न मन्वते नविजानन्तः तदा होता
देवानामाह्वाता होमनिष्पादकोवा क्रतुवित् कर्मवित् यजिष्ठः देवानामतिशयेन यष्टा अग्निः वद
तेन कर्मणा ऋतुशःऋतावृतौ स्वेस्वे यागयोग्ये काले देवान यजाति यजतु हविभिः पूजयतु ॥५॥
अथ पष्ठी-
विश्वैपायध्वराणामकिंचित्रकेतुंजनितात्वाज़जान ।
सआर्यजखनुवतीरनुक्षाःस्पार्हाइपःक्षुमविश्वज॑न्याः ॥ ६॥
विश्वपाम् । हि । अध्वराणाम् । अनीकम् । चित्रम् । केतुम् ।
जनिता । त्वा । जजान । सः। आ । यजस्व । नृथ्वीः । अनु ।
क्षाः । स्पार्हाः । इपः । क्षुध्मतीः । विश्वजन्याः॥ ६ ॥
हे अग्ने विश्वेषां सर्वेषां अध्वराणां यज्ञानां अनीक सुखं प्रधान चित्रं चायनीयं नाना-
रूपं केतुं मज्ञापकं त्वा त्वां जनिता जनयिता प्रजापतिर्यजमानोवा जजान जनयामास । उत्पा-
दितः सत्वं नृवतीः दासादियुक्ताः क्षाः पृथिवीनामैतत् क्षयंत्यत्रेति क्षा भूमिः अन्वायजस्व अ-
नुप्रयच्छ । यहा नृवतीः मृभिः संस्कृतानि क्षा भनु पृथिवीं वेदिलक्षणां अनुगतानि वेयामासा-
दितानि स्पार्हाः स्पृहणीयानि क्षुमतोः स्तुतिमंवलक्षणशब्दयन्ति विश्वजन्याः सर्वजनहितानि
वृष्टयनहेतुत्वाद । तानि इपोन्नानि हविर्टक्षणानि आपजस्व देवेभ्यः प्रयच्छ ॥६॥
अथ सप्तमी-
यंत्वाद्यावापृथिवीयंत्वापुस्त्वष्टायासुजनिमाजजान ।
पन्थामनुप्रविद्दान्पिढ्याणामदग्नेसमिधानोविनाहि ॥७॥३०॥
यम् । त्वा । द्यावापृथिवी इति । यम् । त्वा । आपः । त्वष्टा । यम् ।
त्वा । सुजनिमा । जजान । पन्याम् । अर्नु । पृविद्वान् ।
पितृध्यानम् । युइमत् । अग्ने । सम्धानः । वि। भाहि ॥७॥३०॥

·मं० ०१० अ०१सू०३) सप्तमोऽधकः हे अग्ने यं वा त्वां द्यावापृथिवी जनितवत्यौ आदित्यात्मना अन्यात्मना च तथायं त्वां आपः मेघोदरगवाः विद्युदात्मना स्थितं जनितवत्यः यदा आपइत्यन्तरिक्षनाम द्यावापृथिवी अन्तरिक्षंच इमे त्रयोलोकाः यंत्वामजीजनन् । किंच सुजनिमाशोभनजननः त्वष्टा मजापतिः त्वां जजान जनयामास हे अमे पित्यानं पितरोयेन मार्गेण गच्छन्ति तं पंथां हविर्वहनमार्ग अनुमविद्वान् प्रजानंस्त्वं समिधानः समिध्यमानः सन् घुमव दोषियुतं यथा भवति तथा विभाहि विशेषेण दीप्यसे ॥७॥ ॥ इति सप्तपस्य पंचमे विंशोवर्गः॥ ३०॥ इनइति सप्त, तृतीयं सूक्तं ऋष्यायाः पूर्ववत् इनइत्यनुकान्तं मातरनुवाकाश्विनशस. पोरुक्तोविनियोगः। तत्र प्रथमा- इनोराजन्नतिःसमिद्धोरौद्रोदक्षायसुपुमाँअदर्शि । चिकिहिनातिभासाहतासिकोमेतिरुशतीमपाजन् ॥ ॥ दुनः । राजन् । अतिः। सम्ध्ईद्धः। रौः । दक्षाय । सुसुष्मान् । अदशि । चिकित् । वि । भाति । भासा । दृढ़ता । असिक्रीम् । एति । रुशतीम् । अपअजेन् ॥१॥ हे राजन् दीप्यमानाने त्वं इनः ईश्वरः सर्वस्य भवसि । अथपरोक्षः भरतिः हविरादाय देवान पति गन्ता समिद्धः संदीमः रौद्रः शत्रूणां भयंकरः सुपुमान् ओषध्यात्मनास्थितोशः सु- छुसूयते इतिसुपुः सोमः तेन तद्वान् शोभनमसवोवा सोग्निः दक्षाय यजमानानां धनादिवृध्यर्थ वा अदर्शि सईदृश्पते । किंच चिकित सर्व जानानोनिर्विभाति विशेषेण दीप्यते वथा वृहता महता भासा तेजसा ज्वालालक्षणेन असिनी रात्रि एति सायं होमसिध्यर्थमेति गच्छति । कि कुर्वन् रुशती श्वेतवर्णी दीप्तिं अपाजन् अपगमयन् रात्रि गच्छति सामाद रात्रि परित्यजन् उपसं मातहोमसिध्यर्थं गच्छतीत्यर्थीलायते ॥ अथ द्वितीया- कृष्णांपदेनीमभिवप॑साभूजनयन्योपारहतःपितुर्जाम् । अवमानूसूर्यस्यस्तभायन्दियोवसुमिरतिर्विमाति॥ २ ॥ ॥

·३५२
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०५व०३१
कृष्णाम् । यत् । एनीम् । अभि । वर्पसा । भूत् । जनयन् । योपाम् ।
बृहतः । पितुः । जाम् । ऊर्ध्वम् । भानुम् । सूर्यस्य । स्तनायन् ।
दिवः । वसुंधभिः । अरतिः। वि। भाति ॥२॥
सोनिर्ययदा कृष्णां कृष्णवर्णी एनी गच्छन्ती रात्रि वर्पसा आत्मीयेन ज्वालालक्षणेन
रूपेण अभिभूव अभिभवति । किंकुर्वन् वृहतोमहतः पितुः सर्वस्य जगतः पालयितुः पितृभू-
ताद्वा आदित्याद जां जायमानां योषां उपसं जनयन् अभिव्यंजयन् रात्रिमत्यभूव तदानी-
मरतिः गमनशीलोमिः दिवोधुलोकस्य वरुभिः वासयितृभिः आच्छादकैः संधुक्षणसमथैरामी-
यैः तेनोभिः सूर्यस्य भानुं दीप्ति ऊर्ध्वमुपरिटाव स्तभायन स्तंभयन् विभाति विशेषेण दी.
प्यते ॥ २॥
अथ तृतीया--
-
भद्रोद्रयासमानुआगात्वसरिंजारो भ्येतिपश्चात् ।
सुप्रकेतैर्युभिरनिर्वितिष्ठन्नुशद्भिर्वणभिराममस्थात् ॥ ३ ॥
भद्रः । भद्रया । सर्चमानः। आ । अगात् । स्वसारम् । जारः। अभि ।
एति । पश्चात् । सुप्रकेतैः । द्युभिः । अग्निः । वितिष्ठन् ।
रुनिः । वर्णैः । अभि । रामम् । अस्थात् ॥ ३॥
भद्रोभजनीयः कल्पाणः गया भजनीयया दीया उपसावा सचमानः सेव्यमानः सं-
गच्छमानोवामिः आगाद आजगाम गार्हपत्यादाहवनीयमागच्छति । ततः पश्चात् जारोजर-
पिता शत्रूणां सोमिः स्वसारं स्वयंसारिणी भगिनींवा आगतामुपसं अभ्येति अभिगच्छति ।
तथा सुमकेतैः सुमज्ञानः धुभिर्दीप्लेस्तेजोभिः सह वितिष्ठन् सर्वतोवर्तमानः सोग्निः रुशद्धिः
श्वेतवर्णैः वर्णः पारकैरात्मीयैस्तेजोभिः राम कृष्णवर्ण शार्वरं तमः अश्यस्थात् सायं होमका-
ले अभिभूय तिष्ठति ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
अस्ययामासोरहतोनवमूनिन्धानाअग्नेःसस्युःशिवस्य ।
ईज्यस्य॒टप्णोरहतःखासोभामांसोयामनक्तश्चिकित्रे ॥ ४॥

·मं०१० अ०१ सू०३] सप्तमोऽएकः
अस्य । यामांसः । वृहतः। न । वृगून् । इन्धानाः । अग्नेः।
सख्युः । शिवस्य । ईब्यस्य । वृष्णः। दृहतः । सुआर्सः ।
भामासः । यामन् । अक्तवः । चिकित्रे ॥ ४ ॥
बृहतोमहतोस्याग्नेः संवन्धिनइन्धानाः दीप्यमानायामासः यान्ति गच्छन्तीति यामारम-
यः वानून स्तुतिकारिणोजनान् नवाधन्ते । किंच सख्युः स्तुत्यस्तोट्यष्ट्रयष्टव्यलक्षणेन सख्येन
सखिभूतस्य शिवस्य कल्याणस्य भक्तानां सुखकरस्य ईडयस्य स्तोतव्यस्य वृष्णः कामानां
वर्पितुः बृहतोमहतः स्वासः शोभनास्याः अस्याः स्वभूताभक्तवः तमांसि अंजन्तः अपगम-
यन्तः आहुतिभिः संगतावा भामासः भामक्रोधे वीक्ष्णा अपसमा रश्मयोयामन याति देवान्
प्रति तर्पणाय यांति देवाएतं प्रत्यंगभावायेति यामोयज्ञः तस्मिन् पिकिने सर्वतोजज्ञिरे :-
थिताअभूवन् ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
स्वनानयस्यभामासःपवन्तेरोचमानस्परहनःसुदिवः ।
ज्येष्ठेभिर्यस्तेजिष्ठैःक्रीनुमद्भिवपिष्ठेभिर्भानुभि क्षतिद्याम् ।।५।।
स्वनाः । न । यस्य॑ । भामांसः । पर्वन्ते । रोचमानस्य । बृहतः ।
सुधदिवः । ज्येष्ठेभिः । यः। तेजिलैः । कोळुमतभिः ।
वर्षिष्ठेभिः। भानुभिः । नक्षति । याम् ॥ ५॥
रोचमानस्य दीप्यमानस्य बृहतोमहतः सुदिवः शोभनदीप्तेर्वा यस्याः स्वभूताभामासः
भादीसौ दीभारश्मयः स्वनान स्वनन्तोमरुतइव पवन्ते सर्वतः शब्दकुर्वतोगच्छन्ति। किंच योग्निः
ज्येष्ठेभिः अत्यंत प्रशस्तैः तेजिष्ठैः तेजस्वितमैः कीलुमद्भिः क्रीडनवद्भिः वर्षिष्ठेभिर्द्धतमः
भानुमद्भिः आत्मीयैस्तेजोभिः या धुलोकं नक्षति व्यामोतीति । सत्वं देवानावहेति उत्तरेण
संबन्धः ॥ ५॥
अथ पष्ठी-
अस्यशुष्मासोददृशानपवेर्जेहमानस्यखनयन्नियुद्भिः।
प्रनेभियोरुशद्भिदैवतमोविरेभद्भिरतिभातिविभ्वा ॥६॥

·३५४ ऋक्संहितामाष्ये [अ०५१०३२ अस्य । शुष्मासः । ददृशानपवेः । जेहमानस्य । स्वनयन् । नियुभिः। प्रत्नेभिः। यः। शतभिः । देवतमः। वि। रेशभिः। अरतिः। भाति । विभ्वा ॥ ६ ॥ । ददृशानपर्वः दर्शनीयज्वालाग्नेः यद्वा पविर्वचआयुधं दृश्यमानायुधस्य जेहमानस्य जेह- तिर्गतिका हविरादाय देवान् मति गच्छतः अस्याग्नेः स्वभूताः शुष्मासः शोषकाः नियुद्भि- नियुतो वायोरिति वायोरश्वानियुतः तद्युक्तैर्वायुभिः संयुक्तारश्मयः स्वनयन् शब्दायन्ते । किंच देवतमः देवानां मुख्यः अरतिः गन्ता विश्वा विभवनशीलोमहान् योग्निः मत्नेभिः पुराणैः रु- शद्धिः श्वेतवर्णैः रेशभिः शब्दायमानस्तेजोभिः विभाति विविधं दीप्यते ॥ ६॥ अथ सप्तमी- सआवक्षिमहिनआर्चसत्सिविस्पृथिन्योरतिर्युक्त्योः । अनिःसुतुकःसुतुभिरश्वरभखद्भीर स्वाँहगम्याः॥७॥३१॥ सः। आ । वक्षि । महि । नः । आ। च । सरिस । दिवःपृथिव्योः । अरतिः । युक्त्योः । अग्निः। सुध्तुकः । सुध्तुभिः । अश्वैः । र स्वभिः । स्वान् । आ । इह । गम्याः ॥ ७॥ ३१ ॥ हे अमे सतादृशस्त्वं नोस्मदीये यज्ञे महि महान् देवान आवक्षि आवह मापय । किंच युवत्योः परस्परं मिश्रितयोः तरुण्योर्वा दिवस्पृथिव्योर्यावापृथिव्योर्मध्ये अरतिः अमिः सू- यात्मनागन्ता त्वं आसत्सि अस्माकं यज्ञमासीदा तथा सुतुकः तुकिर्गत्यर्थः सुगमः स्तोतभियं- भिश्व सुखेन प्राप्तव्यः रभस्वान वेगवान् अग्निः अंगनादिगुणयुक्तस्त्वं सुतुकेभिः सुगमैः रास्वद्भिर्वेगवद्भिरश्वैरोहिदाख्यैः सह इहास्मदीये यज्ञे आगम्याः आगच्छ ॥ ७॥ ॥ इति सप्तमस्य पंचमे एकत्रिंशोवर्गः ॥३१॥ पतइति सप्तचे चतुर्थे मुक्तं ऋष्यायाः पूर्ववद । प्रतइत्यनुकान्तं । मातरनुवाकाश्विनशस्त्र- योरुकोविनियोगः।

·मं०१० अ०१ सू०१] सप्तमोऽएकः
तत्र प्रथमा-
प्रतेयक्षिमतइयर्मिमन्मभुवोयावन्योनोहर्वेषु ।
धन्वनिवमुपामित्वमग्नइयक्षवेपूर्वपत्नराजन् ॥ १॥
प्राते । यक्षि । प्राते । इमि । मन्म । भुवः । यर्था । वन्द्यः ।
नः । हर्वेषु । धन्वन् इव । प्रपा । असि । त्वम् । अग्ने।
इयक्षवें । पूर्वे । प्रत्न । राजन् ॥ १ ॥
हे अग्ने ते तुभ्यं हविः मयक्षि प्रयच्छामि यजिर्दानार्थः । तथा मन्म मननीयां स्तुति ते
त्वदर्थं पेयमि मेरयामि । मोच्चारयामि वंद्यः सदनीयस्त्वं नोस्मदीयेषु हवेषु देवाहानेषु यथा
त्वं सनिहितोभुवोभवसि तथा हविः प्रयच्छामि स्तौमिच। हे मन पुराण राजन सर्वस्य जगतः
स्वामिन हे अमे सत्वं इयक्षवे यष्टुमिच्छवे प्रवे पूरुरिति मनुष्यनाम मनुष्याय यजमानाय
यदा पूरखे हविभिर्देवान् पूरयित्रे जनाय धन्वन् इव प्रपासि यथा । धन्वन् धन्वनि मरी
निरुदकपदेशे प्रपा प्रपियंत्योति पपा सा यथा उदकपदानेन जनेभ्यः सुखदाभवति एवं वं
धनदानेन तस्मै सुखदाता भवसि ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
यंत्वाजनांसोअभिसंचरन्तिगावउष्णमिवजयविष्ठ ।
दूतोदेवानामसिमत्यांनामन्तर्मुहॉश्चरसिरोचनेन ।। २ ।।
यम् । त्वा । जासः। अभि । सम्हचरन्ति । गावः।
उष्णमहदेव । ब्रजम् । यविष्ठ । दूतः । देवानाम् । असि ।
मानाम् । अन्तः । महान् । चरसि। रोचनेन ॥२॥
हे यविष्ठ युवतमाने यं वा त्वां जनासोजनाः यजमानाः फटमाप्त्यर्थ अभिसंचरन्ति
अभितः परिचरन्ति सेवन्ते । तत्र दृष्टान्तः-गावउष्णमिव यथागावः शीवार्ताउष्णं शीवजनि-
तदुःखापनोदनार्थ उष्णं व्रजं गोष्ठमभिगच्छति । सत्वं देवानामिन्द्रादीनां मानां मनुष्याणां
च दूतोसि हविः मापणद्वारा । ततोमहारत्वं मन्तः द्यावापृथिव्योमध्ये हवींप्यादाय रोचनेना-
तरिक्षण लोकेन चरसि गच्छसि त त्वां स्तुमइतिशेषः ॥२॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०५५०३२ अथ तृतीया- शिशुंनाजेन्यवर्धयन्तीमातावितिसचनस्यमाना। धनोरधिवांयासिहर्यञ्जिगींपसेपशुरिवावसृष्टः॥ ३ ॥ शिशुम् । न । त्वा । जेन्यम् । वर्धयन्ती । माता । बिति । सचनस्यमाना । धनौः। अधि । प्रश्वा । यासि । हर्यन् । जिगीपसे । पशुःईव । अवसृष्टः ॥ ३ ॥ हे अग्मे जेन्यं जयशीलं त्या त्वां शिशुन पुत्रमिव वर्धयन्ती पोषयन्ती माता पृथिवी स- चनस्यमाना संपर्कमिच्छन्ती सती विभति धारयति । सत्वं हर्यन् कामयमानः तस्मिन लोके धनोरधि अधिःसप्तम्यर्थयोतकः धनोः अन्तरिक्षात् भवता प्रवणेन मार्गेण यासि यज्ञं प्रत्या- गच्छसि । किंच वं अवसृष्टो यष्टभिः हविरादाप जिगीपसे देवान् पतिगन्तुमिच्छसि । क- थमिव परिव यथा विमुक्तः पशुः गोष्ठं प्रत्यागच्छति तद्वत् ॥३॥ अथ चतुर्थी- मूराअमूरनवयंचिकित्वोमहित्वमत्वमङ्गविसे । शनिश्वरतिजिहादचॅरिझतेयुवतिविश्पतिःसन् ॥ ४ ॥ मूराः । अमूर । न । वयम् । चिकित्वः । महि त्वम् । अग्ने। त्वम् । अनन् । वित्से । शये । वृत्रिः। चरति । जिह्वा । अदन् । रेरिसते । युवतिम् । विश्पतिः । सन् ॥ ४ ॥ हे अमूर अमूढ अतएव चिकित्वः चेतनावन हे अमे मूरामूढावयं तव माहात्म्यं नजा- नीमः । किंतु हे अग्ने त्वमंग अंगेतिनिपातएवार्थे त्वमेव तव महित्वं माहात्म्यं वित्से जानासि वत्तः कोन्योवेदितुमर्हति । किंच वनिः जीर्णओषधीसंगः शये शेते तिष्ठति । यदा वनिरिति रूपनाम सामर्थ्याच्चान्ततिमत्वर्थ दृष्टव्यं आहवनीयाख्येन रूपेण रूपवान् शये चरति । अथ जिह्वया जिह्वाज्वालाख्यया भइन् हवींपि भक्षयन् चरति वाक्यभेदादनिघातः । किंच विशतिः विशां स्वामीसन्नग्निर्युवति आत्मनोमिअयित्रीमाहुति दीर्घपमृतया ज्वालया जिह्वया ·मं०१० अ०१ सू०१] सप्तमोऽष्टकः रेरिखते अत्यर्थं लेढि आस्वादयति । लिह आस्वादने यङि रूपं । यहा सोग्गियुवति तरुणी जीर्णोपधिकां पृथिवीं आस्वादयति ॥ ४॥ अथ पंचमी- कूचिजायतेसनयासुनव्योवनतस्थौपलितोधूमकेतुः । अातापोटपभोनप्रतिमचेतसोयंप्रणयन्तमाः॥५॥ कूचित् । जायते । सनयासु । नव्यः । वने । तस्थौ । पलितः । धूमकेतुः । अस्माता । आपः । षभः । न ।प्र। वेति । सचेतसः । यम् । प्रनयन्त । मर्ताः॥५॥ नव्पोनपतरः स्तुत्पोवाग्निः कूचित कचित् प्रदेशे जापचे कुत्र सनया पुराणीषु जीर्णा- स्वोषधीषु भरण्योः तथा पलितः पालयिताश्वेतवर्णोधूमकेतुः धूममज्ञानोमिः वने सर्वस्मिन्नर- ण्ये तस्थौ तिष्ठति । यहा वने उदके मेघगते विद्युदात्मना तिष्ठतिच अस्लाता लानमकुर्वन् अ- नपेक्षितलानः सर्वदा शुद्धः सोमिः आपः सुव्यत्ययः अपउदकानि शांत्यर्थं प्रवेवि प्रगच्छति । तत्र दृष्टान्त:-वृषभोन यथावृषभः तृष्णोपशमनार्थमरण्यमध्यस्थान्युकानि मगच्छति तदव मर्ता मनुष्याकत्विजः सचेतसः समानमनस्काः समानमज्ञानाः सन्तः यमनिं प्रणयन्त हविभिः मीणयन्ति ॥५॥ अथ पष्ठी- तनूत्यवतस्करावन[रंशनाभिर्दशभिरभ्यंधीताम् । इतिअनेनव्य॑सीमनीपायुवार,नशुचयनिरः ॥६॥ तनूत्याध्इव । तस्करा । वन" इति । रशनाभिः । दशभिः। अभि। अधीलाम् । इयम् । ते । अग्ने। नव्य॑सी । मनीषा । युक्ष्व । रथम् । न । शुचय॑भिः । अझैः॥ ६ ॥ हे अग्ने वन वनगामिनी तनूत्यजेव चौथै मर्तु कृतनिश्चयो धृष्टौ तस्करा तस्करौ य- था पथिक मोषणार्थ रज्ज्या बध्यारुष्यच क्वचित् प्रदेशे स्थापयतः तद्वद । तथायास्क:-त- नूत्यक्तनूत्यक्तावनवनगामिनावग्निमंथनौबाहूतस्कराज्यामुपमिमीतेइत्यादि । रशनाभिः दश- १नि०३.११..

·. ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०३३ न्ति । यद्दा गुहा गूढे संवृने हृदये पराणि प्रधानानि अमिर्जातवेदावैश्वानरइत्यादीनि नामानि दधिरे कुर्वन्ति स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ २॥ अथ तृतीया- ऋतायिनीमायिनीसंदधातेमित्वाशिशुंजज्ञतुर्वर्धयन्ती। विश्वस्यनाचिरतोध्रुवस्यकवेश्चित्तन्तुम सावियन्तः ॥ ३॥ ऋतयिनीइत्यंत यिनी । मायिनी इति । सम् । दधाते इति । मित्वा । शिशुम् । जज्ञतुः। वर्धय॑न्ती इति । विश्वस्य । नाभिम् । चरतः। ध्रुवस्य । कवेः । चित् । तन्तुम् । मनसा । विध्यन्तः॥ ३ ॥ ऋतायिनी ऋतवत्यौ सत्यवत्यौ अतएव मायिनी मज्ञावत्यो कर्मयुक्तेवा यावापृथिव्यौ यज्ञसाधनभूते अरणी वा इमममिं संधाते सम्यक् धारयतः अग्निसर्यात्मना केवलाम्यात्म- नावा संदधाते । मित्वा कालपरिमाणं कृत्वा यदा संपरिच्छिद्यशिशुं शंसनीयं बालमग्निं जज्ञतुः जनयतः वर्धयन्ती वर्धन्त्यौ यावापृथिव्यौ लोके यथा परिच्छेदाय पुत्रं पितरौ जनयतः तद्वत् । ततः विश्वस्य सर्वस्य चरतोजंगमस्य ध्रुवस्य स्थावरस्यच जगतोनाभिं नाभिभूतं मध्यं म- धानभूतं वा कर्मेधाविनोग्नेस्तन्तुं ननितारं वैश्वानराख्यमंशं चित्र मनसा वियन्तोविविध गच्छन्तोमनुष्याः सुखेन युज्यन्ते इतिशेषः तं वयं यजामइतिवा ॥३॥ अथ चतुर्थी- कृतस्यहिवर्तनयःसुजातमिपोवाजायदिवासचन्ते । अधीवासरोदसीवावसानेघृतैरन्नैर्वाधामधूनाम् ।। ४ ॥ ऋतस्य । हि । वर्तनयः । सुजातम् । इपः । वाजाय । अदिवः । सचन्ते । अधीवासम् । रोद॑सी इति । ववसाने इति । घृतैः । अन्नैः । वधाते इति । मधूनाम् ॥ ४ ॥ ऋतस्य यज्ञस्य वर्तनयः मवर्तकाइपअभिलषितानीच्छन्तः प्रदिवः पुरातनाऋत्विग्य- जमानाः सुजातमाधानकाले सुष्ठूसन्नमनि वाजाय चलाथै अन्नाथवा सचन्तेहि सेवन्तेखलु । भपिच वावसाने सर्वस्य जगतमाच्छादयित्र्यौ रोदसी द्यावापृथिव्यौ अधीवासं ओषधिनक्षत्रा- ·मं०१० अ०१ सू०५] ससमोऽधकः घात्मना निवसन्तं यदा अधिरुपयर्थे त्रयाणां लोकानामुपरि अनिविद्युदादित्यात्मना निव- सन्तमान मधूनामुदकानां जन्यत्वेन संबन्धिभिधृतरन्नैः पुरोडाशादिभिश्च वावृधते वर्धयांचक- तुः वर्धयतः तस्माद्वयमपि तममिमभिष्टुम इत्यभिपायः॥ ४॥ अथ पञ्चपी- सप्तखसृररुपीर्वावशानोविद्वान्मध्वउज्जभारादृशेकम् । अन्तयमेअन्तरिक्षेपुराजाइच्छन्वनिर्मविदत्पूपणस्य ॥५॥ सप्त । स्वसृः । अरुपीः । वावशानः। विद्वान् । मध्वः । उत् । जभार । दृशे । कम् । अन्तः । येमे । अन्तरिक्षे । पुराजाः । इच्छन् । वृत्रिम् । अविदत् । पूर्पणस्य ।। ५ ।। वावशानः कामयमानः वाश्यमानः वेष्टचमानः स्तोतभिः स्तूयमानोवा विद्वान् सर्वं जाना- नः सोमिः अरुपीरारोचमानाः सप्त सप्तसंख्याकाः स्वसृः स्वयंसारिणीः कालीकरालीचेस्पादि- काः सप्तजिह्वाः मध्वोमदकरायज्ञाव उजभार उनहार ऊर्ध्वं हतवान् यज्ञे स्वतेजसा प्रादुर्भूत- इत्यर्थः । किमर्थं कं सुखेन दृशे सर्वेषामेव पदार्थानां दर्शनार्थं । किंच पुराजाः पुराजानः सो- निः यावापृथिव्योरन्तमध्ये अन्तरिक्षे तस्मिन् वाजिह्वायमे नियमितवान् सर्वत्र तेजोयुक्तोवर्व- तेइत्यर्थःभपिच इच्छन् यजमानान् कामयमानोमिः पूषणस्य पूषेति पृथिवीनाम पार्थिवस्य लोकस्य ववि रूपं पृश्निवर्ण अविदद मायच्छन् । यदा मूर्धाभुवोभवतिनक्तममिस्ततःसूर्योजा- पसेमानरुयनिति मंत्रान्तरे दर्शनादादित्यात्मनाग्निः स्तूपते । कामयमानः सूर्यात्मनामिः सम्म संख्याकान् स्वसः रश्मीन मध्वः समुद्रोदकादुद्धृतवान मातः अन्तरिक्ष विद्युदात्मना स्थित्वा वृष्टिलक्षणं रूपं पृथिव्याः प्रायच्छति ॥ ५॥ अथ पष्ठी- सप्तमर्यादाकवयंस्ततक्षुस्तासामेकामिदभ्यंहुरोगान् । आयोईस्कम्मउपमस्यनीळेपथांविसर्गेधरुणेपुतस्थौ ।। ६ ।। १० स०८.४.११.।

·३६२ ऋक्संहितामाप्ये [अ०५१०३१ सप्त। मर्यादाः । कवयः । तत ः। तासाम् । एकाम् । इत् । अभि । अंहुरः। गात् । आयोः। ह। स्कम्जः । उपमस्य । नीळे । पृथाम् । विसर्गे । धुरुणेषु । तस्थौ ॥६॥ कवयोमेधाविनऋषयः सप्तमर्यादाः कामजेयः क्रोधायचोत्थिताः । पानपक्षाःखियोग- या दंडः पारुष्यमन्यदूषणमिति सप्तमीदाः । यहा स्तेपं गुरुतल्पारोहणं ब्रह्महत्यां सुरापानं दुष्कतकर्मणः पुनःपुनः सेवां पातकेनृतोद्यमिति निरुक्तनिर्दिष्टाः । सप्तमर्यादाअवस्थिताः त- तक्षुः तक्षतिः करोतिकर्मा सुष्ठु लंघनीयाश्चक्रुः त्यक्तवन्तइत्यर्थः । तासां मर्यादानां एका. मिव एकामेव अंहुरः पापवान् पुरुषः अभिगाव अभिगच्छति यस्त्वेवं करोति सपापवान् भवतीत्यर्थः। किंच आयोः तस्य मनुष्यस्य स्कंभः स्कंभयिता निरोधकोमिः उपमस्य समी- पभूतस्प आयोनीळे स्थाने पथां आदित्यरूपस्य स्वस्य रश्मीनां विसर्ग विसर्जनस्थानेन्त- रिक्षमध्ये वर्तमाने धरुणेषदकेषु तस्थौ विद्युदात्मना तिष्ठति अनेन लोकत्रयवर्तित्वमिति ॥६॥ अथ सममी- असंचसच्चपरमेव्योमन्दक्षस्य॒जन्मन्नदितेरुपस्थे । अग्निर्हनःप्रथमजाकृतस्यपूर्वआयुनिटमधेनुः ॥ ७॥ ३३ ॥ असत् । च । सत् । च । परमे । विश्ओमन् । दक्षस्य । जन्मन् । अदितः । उपस्थे । अग्निः। ह । नः । प्रथमजाः। तस्य॑ । पूर्व । आयुनि । उपभः । च । धेनुः ॥ ७॥ ३३ ॥ असदव्यारुतं सच्चव्यारुतं असदेवेदमग्रआसीत् तत्सदासीव तत्समभवदिति श्रुतेः । सदसदा- त्सकं जगत्सर्वं परमे उत्तमे ज्ञानसहिते व्योमन् व्योमनि कारणात्मनि जातमभूत्तदा अदितेः पृ- थिव्याउपरथे उपस्थाने समीपे दक्षस्य प्रजापतेः यदा दक्षस्य सत्रेधात्मानं विभजवादित्यंतृवी- यंवायुंहतीयमितिश्रुतेः । हनीयस्य द्युलोकस्याधिष्ठातृत्वादादित्यस्य जन्मन् जन्मनि वगएवं सति मनुष्यस्य सृष्टिक्रमाव पूर्व अग्निर्ह अग्निरेख ऋतस्य कर्मफलस्य भोकृणां नोस्माकं प्रथमजाः नि०६. २७॥

·मं०१० अ०१ सू०५]
ससमोऽधक:
प्रथमजातः समुत्पनः वेजोरसोनिरक्तवासिरितिश्रवणाव ! पश्चात्तत्मकरणे तवोमनुष्याअनाय-
न्नेति प्रथमतएव मनुष्यसृष्टेरभिहितत्वात् अनन्तरं पूर्वे उत्तरसृष्टिमपेक्ष्य पूर्वत्वं आयुनि काले
अयमग्निरेव वृषभश्चासीत् धेनुश्चाभवत् स्त्रीपुंसवद स्त्रीपुंसात्मकोभवदित्यर्थः ॥ ७ ॥
।। इति सप्तमस्य पञ्चमे त्रयस्त्रिंशोवर्गः ॥ ३३ ॥
वेदार्थस्यप्रकाशेन तमोहार्दनिवारयन् । पुमर्थाश्चतुरोदेयाविद्यातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इतिश्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सा-
यणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थमकाशे ऋक्संहिताभाष्ये सप्तमाटके पंचमोध्यायः॥५॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥
mmeroimmun-
यस्पनिःश्वसितवेदा योवेदेश्योखिलंजगव । निर्ममेतमहंवन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरं ॥१॥
सप्तमस्याष्टकस्येत्थं व्याकार्षीपंचमंसुधीः। सायणाबस्ततःषष्ठमध्यायंव्याचिकीर्षति ॥२॥
दशमे मंडले प्रथमेनुवाके षोडश सूतानि तवायंसयस्येति सप्त, पष्ठ सूक्तं मात्यस्य
वितस्पा त्रिष्टुभमागेयं । अपमित्यनुकान्तं । मातरनुयाकाश्विनशस्त्रयोरुतोविनियोगः ।
तत्र प्रथमा-
अम् अयंसयस्य॒शर्मन्नाभिरनेरेधतेजरितामिष्टौ ।
ज्येष्ठेभिर्योभानुभिपूणांपर्यंतिपरिवीतोविभावा ॥ १॥
अयम् । सः। यस्य । शर्मन् । अभिः । अग्नेः । एधते ।जरिता ।
अभिष्टौ । ज्येष्ठेभिः । यः । भानुभिः । ऋपूणाम् । परिधएति ।
परिवीतः । विज्ञावा ॥१॥
जरिता स्तोता अभिष्टौ यागे रुते यस्यामेरवोभिः पालनैः शर्मन् शर्मणि स्वगृहे एधते
वर्धते । सोयमग्नि गार्थमस्माभिराहूतइतिशेषः। विभावा दीप्तिमान योनिःऋषूणां सूर्यरश्मी-
नां ज्येप्टेभिः पशस्तैः भानुभिस्तेजोभिः परिवीतः परिवृतः पर्यति सर्वतोगच्छति । यत्रयत्र गं-
तव्यं तत्रतत्रापतिहतगतिर्गच्छतीत्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
योमानुभिर्विमावाविभात्य॒ग्निर्देवेभिर्ऋतावाज॑सः ।
आयोविवार्यस॒ख्यासखिभ्योपरिहृतोअत्योनसप्तिः॥२॥
यः। भानुभिः । विभावा । विभाति । अग्निः। देवेभिः
ऋतध्वा । अज॑स्रः । आ । यः। विवाय । सख्या । सरिवाभ्यः ।
अपरिहहतः । अत्यः। न । साप्तः॥२॥

·मं०१० अ०१ सू०६]
सप्तमोऽष्टकः
अतावा सत्यवान् यज्ञवान्या अजसः अनुपक्षीणः आर्हिसितोवा केनचिदनभिभूतइत्प-
र्थः । विभावा दीपिमान योनिः देवेभिर्देवैर्योतमानैः भानुभिस्तेजोभिर्विभाति विविधंदीप्यते।
किंच योनिः सख्या सख्यानि सखिभिः कर्तव्यानि कर्माणि हविरादीनि कर्तुमितिशेषः स-
खिश्यः सखिभूतानां यजमानानामर्थाय अपरिहृतः अपरिहिंसितः अपरिश्रान्तइत्यर्थः आ-
विवाय आभिमुख्येन गच्छति । तत्र दृष्टान्त:-सधिः सदासर्पणइत्यर्थः अत्योन यथा सतत-
गमनसमर्थोश्वः अपरिश्रान्तोगच्छवि नहर सोयमग्निरस्माभिर्यागार्थमाहूतइति पूर्ववव यो-
ज्यं ॥२॥
अथ तृतीया-
ईशेयोविश्वस्यादेवतिरीशैविश्वायुरुपसोन्युटौ।
आयस्मिन्मनाहवींष्यग्नावरिष्टरथास्कन्नानिशूपैः ॥३॥
ईशे । यः। विश्वस्याः । देवध्वीतेः। ईशे । विश्वआयुः।
उपसः । विउटौ । आ। यस्मिन् । मुना। हवीपि । अनौ।
आरिटरथः। स्कझाति । शूपैः ॥ ३॥
योनिर्विश्वस्य देववीतेः सर्वस्य यज्ञस्य ईशे ईष्टे । अपिच विश्वायुः सर्वधापतिहतगमनः
उपसोव्युष्टौ विवासने उदयकाले होमा) यजमानानामीशे ईष्टे । शूपैः शत्रुवलैः अरिष्टरथः अ-
हिंसितयज्ञरथः सर्वएव यजमानः यस्मिन्नग्नौ मना मननीयानि हवींषि आस्कभाति आदरेण
पतिवधाति मक्षिपति सोयमनिरस्माभियोगार्थमाहूतइत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
शूपेभिधो पाणोअर्दैवाँअच्छारघुपत्वांजिगाति ।
मन्द्रोहोतासजुलाईपहिःसंमिश्लोअग्निराजिघर्तिदेवान ॥४॥
शूपेभिः । सधः । जुपाणः । अझैः । देवान् । अच्छे । रघुपत्वा ।
जिगाति । मन्द्रः । होता । सः । जुहा । यजिष्ठः । सम्मिश्लः ।
अग्निः । आ। जिघर्ति । देवान् ॥ ४ ॥

·फक्संहितामाये [अ०६५०६
वृधः वर्धितोमिः शूपेभिर्ह विर्टक्षणैर्यलेः बलनिमिह विभिरित्यर्थः अर्कैः स्तोत्रैश्च जुषा-
ण सेव्यमानः सन् देवानिन्द्रादीनच्छाप्तुं रघुपत्वा लघुपतनः शीघ्रगामी जिगाति। गत्वाच मन्द्रः
स्तुत्यः होता देवानामाह्वाता होमनिष्पादकोवा जुवा यजिष्ठः यष्टतमः संमिश्नः सगुणैर्देवैर्वा
संमयुक्तः सोग्निर्देवान्मति हविराजिपति आहारयति देवेश्योहविर्ददावीत्यर्थः ॥ ४॥
अथ पंचमी-
तमुनामिन्द्रंनरेजमानमग्निंगीभिर्नमोभिराकृणुध्वम् ।
आयविप्रांसोमतिभिर्गुणन्तिजातवेदसंजुडंसहानाम् ॥ ५ ॥
तम् । उताम् । इन्द्रम् । न । रेजमानम् । अग्रिम् । गी:भिः ।
नमःशिः। आ। कृणुध्वम् । आ । यम् । विप्रासः । मतिभिः ।
गृणन्ति । जातवेदसम् । जुहम् । सहानाम् ॥ ५॥
हे ऋत्विजोयूपं उसा भोगानामुत्साविण दातारं रेजमानं ज्वालात्मना कंपमान तमाम
इन्द्रन इन्द्रमिव गीभिः स्तुतिभिर्नमोभिर्ह विभिश्च आरुणुध्वं अस्मदभिमुखं कुरुत । विमासो-
मेधाविनः स्तोवारः सहानां शत्रुबलायभिभवितॄणां देवानां जुह्वमाह्वातारं जातवेदसं जातधनं
जातपशंवा यमनि आगृणन्ति आदरेण स्तुवन्ति तमारुणुध्वमिति पूर्वेण संघन्धः ॥ ५॥
अथ षष्ठी-
संपस्मिन्विश्वावमूनिजग्मुर्वाज़ेनावाःसप्तीवन्ताग्वैः ।
अस्मेऊतीरिन्द्रवाततमाअर्वाचीनाअमआरुणुष्व ॥६॥
सम् । यस्मिन् । विश्वा । वसूनि । जग्मुः । वाजे । न । अश्वाः
सप्तिध्वन्तः । एवैः । अस्मे इति । ऊनीः । इद्रवातहतमाः।
अर्वाचीनाः । अग्ने। आ। कृणुष्व ॥ ॥ ६ ॥
हे अग्ने यस्मिन त्वयि विश्या विश्वानि वसनि धनानि संजग्मुः स्वत्वेन संगतानि भवन्ति ।
तत्र दृष्टान्तः एवैर्गमनैः सप्तीवन्तः सर्पणवन्तः शीघ्रगमनशीलाः समर्थाः अश्वाः वाजे न यथा
संग्रामे संगतास्तद्वन् । हेअग्ने सत्वं इन्द्रवातवमाः इन्द्रेणाभिगताः ऊनीः रक्षाः अस्मे अस्मासु
अर्वाचीनाः भभिमुखीः आरुणुष्व आदरेण कुरु ॥६॥

·मं०१० अ०१सू०७] सप्तमोऽधका अथ सप्तमी- अधाग्नेिमहानिपोसद्योजानोहव्योबभूथं । ततेदे॒वासोअनुकेतमायन्नावर्धन्तपथमासाः॥७॥१॥ अध | हि । अग्ने। महा । निसय । सद्यः । जज्ञानः। हव्यः । बभूथ । तम् । ते । देवासः। अनु । केतम् । आयन् । अध। वर्धन्त । प्रथमासः । ऊमाः ॥ ७॥१॥ अध अथानन्तरं हियस्माद अग्ने त्वं मह्ना महत्वेन जज्ञानोजायमानः ज्वलनिषय उप- विश्य सदस्वस्मिन् पजननकालएव हन्योहवनाहः आहुतिपक्षेपार्हः बभूथ भवसि । तस्माव का रणाव देवासः हविषां दातारः ऋत्विग्यजमानाः ते तव स्वभूतं तं तादृशं केतं प्रज्ञानलक्षणं अन्वायन अनुगच्छन्ति दीने त्वयि हवीषि जुह्वतीत्यर्थः । अध अथानन्तरं ऋत्विगादपः म- थमासः क्रियाभिजनविद्यागुणैरुत्लष्टाः ऊमाः त्वयारक्षिताः सन्तः अवर्धन्त वर्धन्ते ॥७॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे प्रथमोवर्गः ॥१॥ स्वस्तिनइति सप्तर्च सप्तमं सूक्तं ऋष्यायाः पूर्ववत् । स्वस्तीत्यनुफ्रान्तं । उक्तः सूक्तविनि- योगः। स्वस्त्ययन्यां प्रधानस्य स्वस्तिनइत्येषानुवाक्या।सूत्रितंच-अमिः स्वस्तिमान स्वस्ति- नोदिवोअगेपृथिव्याइति । वन पथमा- खस्तिनादिवोअग्नेथिन्याविश्वायुधैहियजथायदेव । सचैमहितवदस्मप्रकेतैरुरुष्याणउभिर्देवशंसैः ॥ १॥ स्वस्ति । नः । दिव । अग्ने । पृथिव्याः। विश्वआयुः। धेहि । यजथाय । देव । सचेमहि । तव । दस्म । केनैः। उरुष्य । नः । रुभिः । देव । शंसः ॥ १॥ हे देव दानादिगुणविशिष्टाने त्वं दिवः पृथिव्याः द्यावापृथिव्योः सकाशाद मोस्माय विश्वायुः सर्वानं स्वस्ति पुत्रादि यजथाय देवयागार्थ धेहि प्रपच्छ सर्वोपवरहिताः सर्वान- ·.. ऋक्संहितामाष्ये [अ०६०२ पुत्रयुक्ताश्चसन्तोवयं यथा यज्वानोभवेम तथास्मान् कुर्विति वाक्यशेषः । अपिच वयं सचेमहि हे दस्म दर्शनीय देवाने उरुभिर्वहुभिः शंसैः शंसनीयैस्तवसंबन्धिभिः पवैः पालनोपायम- ज्ञानः नोस्मानुरुष्य रक्ष ॥१॥ अथ द्वितीया- इमाअंग्नेमतयस्तुभ्यजातागोभिरश्वरभिणन्तिराधः । यदामौअनुमोगमानसोदधानोमतिभिःसुजान ।। २ ॥ इमाः । अग्ने । मतयः । तुभ्यम् । जाताः । गोभिः । अश्वैः। अभि । गृणन्ति । राधः । यदा । ते । मतः । अनु । भोगम् । आनंद । वसो इति । दधानः । मतिभिः। सुजात ॥ २ ॥ हे अग्ने इमा ईदृश्यः मतयः स्तुतयः तुभ्यं त्वदर्थं जाताः अस्मदादिस्तोतमुखाव उत्पन्ना उच्चारिताइत्यर्थः गोभिरश्चैश्च सहितं राधः त्वया दीयमानं हिरण्यादिकं धनं अभिगृणन्ति अभिष्टुवन्ति । अस्मत्स्तुत्यनुरूपानमस्मभ्यं त्वया दत्तमिति प्रशंसन्ति यदा मोस्मदादिकोम- मुष्यः ते स्वया दीयमानं भोग भोगार्ह धनं अन्वानट् पामोति लभते तदा हे वसो मशस्य पसुमन् यद्वा स्वेन तेजसा सर्वस्पाच्छादयितः हे सुजात शोभनकर्मार्थमुत्पन्नामे त्वं दधानोस्स- क्यं धनं प्रयच्छन् मतिभिरस्मदीयाभिः स्तूपसे इविशेषः ॥ २ ॥ अथ तृतीया- अग्निमन्येपितरमृमिमापिग्निभ्रातरंसदमित्सोयम् । अग्नेरनीकंबहतासपर्यदिविशुक्रयजतंसूर्यस्य ॥ ३ ॥ अग्निम् । मन्ये । पितरम् । अग्निम् । आपिम् । अग्निम् । धातरम् । सदम् । इत् । सायम् । अमेः। अनीकम् । बृहतः । सपर्यन् । दिवि । शुकम् । यजतम् । सूर्यस्य ॥ ३॥ अहं स्वोता पितरं अमिमेव मन्ये जाने आणि यधुं अग्निमेव मन्ये भावरममिमेव मन्ये सदनिद सदैव आवसंवादिनं सखायं अग्निमेव जानामि बृहठोमहतोः अनीकं आहवनीया, ·सप्तमोऽष्टकः म.१० ० अ०१ सू०७] ख्यं मुखं सपर्यं परिचरामि । तत्र लुमोपसमेतत् दिवि धुलोके स्थितं यजतं यष्टव्यं पूजनीयं स. यस्य संवन्धि शुक्र दीप्तिमन्मंडलं यथा कश्चिदभिमेवार्थसिद्धये आराधयति तद्वद ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- सिधाअंधियोअस्मेसनुत्रीर्यवार्यसेदमआनित्य होता। ऋतावासरोहिदश्वापुरुक्षुर्युभिरस्माअहमिमिमस्तु ॥ ४॥ सिधाः । अमे। धियः । अस्मे इति । सनुत्रीः। यम् । आर्यसे । दमै । आ । नित्य होता । ऋतध्वा । सः।रोहिताश्वः । पुरुक्षुः । युभिः । अस्मै । अहेभिः । वामम् । अस्तु ॥ ४ ॥ हे अग्ने सनुवीः संभत्र्यः अस्मे अस्माकं संबंधिन्यः धियः स्तुतयः सिधाः सिद्धानिष्प- नाः तदर्थमस्माभिः सताइत्यर्थः दमा अस्मयज्ञरहे मोदतयावस्थितस्त्वं नित्यहोवा सत- तं होमनिष्पादकोदेवानामाह्वातावासन यंत्रायसे कर्मवैगुण्याव रक्षसि सोहं त्वत्मसादाव त्वत्सा- युज्यं गतः सन् ऋतवा यज्ञवान् सत्यवान्चा स्यामिलिशेषः । रोहिदश्वः रोहित्संज्ञकायः पुरुक्षुः बहनश्चस्पा किंच अस्मै ईटाभूताय तुभ्यं द्युभिर्दनिषु अहभिरहःसु दिवसेषु वामं वननीयं हविरस्तु ॥ ४॥ अथपंचमी- युभिर्हितंमित्रमिवयोगं नमृत्विज॑मध्वरस्य॑जारम् । बाहुभ्यांमग्निमायोजनन्तविक्षुहोरिन्यसादयन्त ॥५॥ युतिः। हितम् । मित्रम्हदेव । प्रध्योगम् । प्रत्नम् । ऋत्विजम् । अध्वरस्य । जारम् । बाहुभ्याम् । अग्निम् । आयवः। अजनन्त । विक्षु । होतारम् । नि । असादयन्त ॥ ५ ॥ युभिहित दक्षिराहिवं मित्रपिवस्निग्धमिव प्रयोगं प्रयोक्तव्यं मन्नं पुराणं ऋत्विज हो- तृसंज्ञकं । अग्निदेवानांहोतासीदितिश्रुतेः । अध्वरस्य यज्ञस्य जारं समापयिवारं एवंभूतम- १ऐ० ब्रा० ३.१४.।

·३७०
ऋक्संहितामाप्ये [अ०६३०३
मिं आयवोयजमानाः मनुष्याः बाहुभ्यामजनन्त जनितवन्तः। किच विक्षु विशोमनुष्याः त.
दाकारेषु देवेष्वित्यर्थः होतारं आह्वातारं न्यसादयन्त नियमेन सादितवन्तः देवानां यागार्थ
निरूपितवन्तइत्यर्थः॥५॥
अथ पष्ठी-
स्वयंयजखदिविदेवदेवान्वितेपाःकणवप्रचेताः।
यथार्यजन्तुभिर्देवदेवानेवार्यजस्तन्वंमुजात ॥ ६ ॥
स्वयम् । यजस्व । दिवि । देव । देवान् । किम् । ते । पाकः ।
कृणवत् । अप्रैचेताः । या । अर्यजः । ऋतुभिः । देव ।
देवान् । एव । यजस्व । तन्वम् । सुजात ॥ ६ ॥
हे देव द्योतमानामे त्वं दिवि धुलोके स्थितान् देवानिन्द्रादीन् स्वयमात्मनैव यजस्व
पाकः पक्तव्यप्रज्ञः अप्रचेताः अपकृष्टज्ञानोमनुष्यः ते तव किंकणवद किंकरोति त्वयानधिष्ठि-
तः किंचिदपि नजानातीत्यर्थः । किंच हेदेव त्वं ऋतुभिः कालविशेषैः देवान् यथा अयनः इ.
एवानसि एव एवं हेसुजात शोभनजन्मन्नने तन्वं आत्मानमपि यजस्व ॥६॥
अथ सप्तमी-
भवानोअग्नेवितोतगोपामवावयस्कदुतनोवयोधाः।
राखाचनःसुमहोहव्यदातित्राखोत स्तन्वो अप्रयुग्छन् ॥२॥
भव । नः । अग्ने । अविता । उत । गोपाः। भव । वयःकत् । उत ।
नः । वयः धाः । रास्वं । च । नः । सुमहः । हन्यदातिम् ।
त्रास्त्र । उत । नः । तन्वः । अप्रैश्युच्छन् ॥ ७॥२॥
हेअग्ने त्वं नोस्माकं अविवादृष्टभयेभ्यो रक्षको भव भूयाः। उतापिच गोपा अदृष्टभयेन्यो-
गोमा रक्षकोतव । उतापिच वयस्रुव अन्नस्य कर्ता भव वयोधाः अन्नस्य दावा भव । हेसु-
महः सुष्टु पूजनीयाने त्वं स्वभूतां हव्यदाति हविषोदाति नोस्मभ्यं रास्वव प्रयच्छ । उतापि-
च नोस्माकं स्वभूवास्तन्वः शरीराणि अपयुच्छन् अपमाधन वास्व पालय ॥ ७ ॥
॥ इति सप्तमस्य षष्ठे द्वितीयोवर्गः ॥२॥

·मं०१० अ०१सू०.3 ससमोऽष्टकः ३७१ प्रकेतुनेतिनवर्च अष्टम सूक्तं त्रैष्टुभ त्वष्टपुत्रखिशिरानामकपिः आदिनः षडाग्नेम्पः नव- स्तिसः ऐन्द्राः। तथाचानुकान्तं-केतुनानवत्रिशिरास्त्वाष्ट्रस्टचोन्यऐन्द्रइति । आदितः पण्णां पात्रनुवाकाश्विनशस्त्रयोराग्नेयकतायुक्तोविनियोगः । वन प्रथमा- मकेतुनारहतार्यात्य॒ग्निरारोदसीटपभोरौरवीति दिवश्चिदन्ताँउपमाँउदानळपामुपस्थेमहिपोवध ॥ १॥ प्र। केतुना । बृहता । याति । अग्निः । आ । रोदसी इति । पक्षः। रोरवीति । दिवः । चित् । अन्लान् । उपध्मान् । उत् । आनट् । अपाम् । उपस्थे । महिषः । ववर्ध ॥१॥ अगि बृहता महता केतुना मज्ञानेन युक्तः सन् आ इदानीं रोदसी पावापृथिव्यो म- याति प्रकर्षण गच्छति । किंच देवानामाह्वानकाले वृपाइव रोरवीति अत्यर्थ शन्दं करोति दिवश्चित घुलोकस्यापि अन्वानवसानान् उपमान समीपांश्च प्रदेशान् ज्वलनात्मनादित्यात्म- ना वा स्थितः उदानट् ऊय व्यामोति अपां वृष्टिलक्षणानामुदकानामुपस्थे उपस्थानेन्तरिक्ष वैद्युतात्मना महिपो महान् ववर्ध वर्धते ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- मुमोद्गर्भारपभःककुानसेमावत्सःशिमीवॉअरावीत् । सदेवतात्युचतानिकृण्वन्त्वेपुक्षयपुप्रथमोजिगाति ॥२॥ मुमोद । गर्भः। दृपशः । ककुत्मान् । अोमा। वत्सः । शिमीवान् । अरावीत् । सः । देवताति । उत्यतानि । कृण्वन् । स्वेषु । क्षयेषु । प्रथमः। जिगाति ॥२॥ गर्भः पावापृथिव्योरन्तर्गतः वृषभः कामानां वर्षिताग्निः ककुमान् उन्नवतेजस्कः पुमोद मोदते । किंच असेमा प्रशस्पनामैतव मशस्तः वत्सः नकोपसोर्वसभूतः सायंपावराहुत्युपनी- धनात शिमीवान हपिर्वहनदेवाहानादिकर्मवान् अमिः अरावीर देवाहानादिश करोति ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ १०१ सोनिः देवताति यज्ञे उद्यतानि उद्यमान्युत्साहानि कर्माणि कृण्वन् स्वेषु क्षयेषु आत्मीयेष्वा- हवनीयादिस्थानेषु स्थितः प्रथमोदेवानां स्थानेषु मुख्यः जिगाति गच्छति ॥ २ ॥ अथ तृतीया- आयोमूर्धानपित्रोरधन्यध्वरेर्दधिरैसूरोअर्णः । अस्पपत्मन्नरुपीरश्व॑बुभामृतस्य॒योनौतन्वौजुपन्त ॥ ३॥ आ। यः । मूर्धानम् । पित्रोः । अरब्ध। नि । अध्वरे । दधिरे। सूरः । अणः । अस्य । पत्म॑न् । अरुपीः । अश्वबुध्नाः । ऋतस्य । योनौ । तन्वः । जुपन्त ॥ ३ ॥ योनिः पित्रोः मातापितृभूतयो-वापृथिव्योः मूर्धानं आअरब्ध स्वतेजोभिरारभते यदा मावापिभूतयोररण्योर्मूर्धानं शिरोवत् प्रधानभूतं मथनमदेशं आडीपदर्थे आरब्धईषदिन- स्ति निर्मथनकालेपि दाहेन दग्धुं समर्थः सूरः सुवीर्यस्यानेः अर्णः गमनशीलं तेजः अध्वरे यज्ञे निदधिरे यष्टारोनियमेन धारयन्ति अस्याग्नेः पत्मन् पतने अरुपीरारोचमानाः ऋतस्य पज्ञस्य योनौ स्थाने अश्वबुधाः व्याप्तमूलाः अशनवन्धनावा हविराहारान्विताइत्यर्थः तन्वः त्वदीयास्तनू पन्त कवयः सेवन्ते ॥३॥ अथ चतुर्थी- उपउपोहिवंसोअग्रमेपित्वंयमयोरभवोविभावा। ऋतायंसप्तदंधिपेपदानिजनयन्मित्रतन्वे खायें ॥४॥ उपः उपः । हि । वसो इति । अग्रम् । एपि । त्वम् । यमयोः । अभवः । विभाध्वा । ऋतायं । सप्त । दधिपे । पदानि । जनय॑न् । मित्रम् । नन्वें । स्वाय ॥ ४ ॥ हेवसो स्वेन तेजसा सर्वस्याच्छादयितः वसुमन्या प्रशस्यवाने त्वं उपउपः सर्वस्याए- वोपसः अमं पूर्व एपि मामोपि । अपिच यमपोर्युग्मयोः परस्परमवियुक्तयोः अहोराश्योः वि- ·। मं०१० अ०१सू०८] सप्तमोऽएकः भावा दीप्तिमान् अभवः भवसि । तन्वे स्वायै आत्मीयात् शरीरात मित्रमादित्यं जनयन् उ- त्पादयन सप्तपदानि सप्तसंख्याकानि धिष्ण्यादिस्थानानि ऋताय यज्ञार्थ दधिपे धारयसि ॥४॥ अथ पंचमी- भुवश्चक्षुर्महऋतस्यगोपाभुवोवरुणोयट्टतायवेपि । भुवोअपांनज्जिातवेदोभुवौदूतोयस्यहव्यंजुजोपः ॥ ५॥३॥ भुवः । चक्षुः। महः । तस्य । गोपाः। भुवः । वरुणः। यत् । ऋताय । वेपि । भुवः । अपाम् । नात् । जातध्वेदः । भुवः । दूतः । यस्य । हव्यम् । जुजोपः॥ ५॥ ३ ॥ महोमहवः ऋतस्प यज्ञस्य हेअमे त्वं चक्षुरिव प्रकाशकोभुवः भवसि गोपाः यज्ञस्य रक्ष- कस्त्वमेव भवसि ययदा ऋताय सोमरसलक्षणस्पोदकस्यादानार्थं वरुणः आदित्यः वेपि गच्छ- सि तदा त्वमेव भुवोभवसि । हेजातवेदः जातमज्ञाग्ने अपां वृष्टिलक्षणानामुदकानां नपाद पौत्रः त्वमेव भुवोभवसि अड्योहि मेघोजायते मेघादग्निर्वियुद्रूपोजायते इत्यपां पौत्रत्वमुच्यते यस्य यजमानस्य हव्यं हविः जुजोपः सेवसे तस्य दूतोभुवोभवसि ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे तृतीयोवर्गः॥३॥ दर्शपूर्णमासयोरानेयस्य याज्या भुवोपज्ञस्येत्येषा । सूविवंच-तासांपाज्यानुवाक्पा अग्नि- मूर्धाभुवोयज्ञस्येति । आमेपीकाचिदकाम्येष्टिः तस्यामेपैव याज्या । सत्रितंच-आगेय्याउत्तरे नित्येपूर्धन्वतइति । सैपा सूक्ते पष्ठी- भुवोय॒ज्ञस्य॒रज॑सश्चनेतापत्रानियुद्भिःसचसेशिवामिः। दिविमूर्धानंदधिपेवाजिह्वामानेचक्रपेहव्यवाहम् ॥ ६॥ भुवः । यज्ञस्य॑ । रजसः । च । नेता । यत्र । नियुमिः । सर्चसे। शिवानिः । दिवि । मूर्धानम् । दधिपे । स्वः साम् । जिह्वाम् । अग्ने । चरुपे । हव्यध्वाहम् ॥ ६ ॥ ।

·३७४ ऋक्संहितामाण्ये [अ०६ १०१ हे अग्ने त्वं यत्र यस्मिन्नन्तरिक्षे शिवाभिः कल्याणीभिर्नियुद्भिः नियुत्संज्ञकाभिरश्व- जातिभिः संवद्धं वायुं सबसे संगच्छसे तस्मिन्नन्तरिक्ष यज्ञस्य रजसश्चोदकस्यच नेता प्रापयि- ता भुवोभवसि अगिर्वा इतोवृष्टिमुदीरयतीतिश्रुतेः। किंच दिवि धुलोके मूर्धानं शिरोवमधान- भूतं स्वषो सर्वस्य संभकारमादित्यं दधिषे हविर्वहनद्वारेण धारयसि । हेअग्ने त्वं जिह्वां ज्वालय हव्यवाहं हविषोवोदी चरुपे करोपि ॥ ६॥ अथ सप्तमी- अस्यत्रितःकतुनावअन्तरिच्छन्धीतिपितुरेवैःपरस्य । सचस्यमानःपित्रोरुपस्थैजामिब्रुवाणआयुधानिवेति ।। ७॥ अस्य । वितः । क्रतुना । वने । अन्तः । इच्छन् । धीतिम् । पितुः । एवैः । परस्य । सचस्यमानः । पित्रोः । उपस्थे । जामि । अपाणः । आयुधानि । वेति ॥ ७॥ अस्मिन्तृचे इन्द्रइममर्थं प्रवीति । हे त्रित सर्वेषामायुधानि वेत्ता त्वं त्वष्टपुषस्य विशि- रसोवधार्थ मम साहाय्यं कुर्वितीन्द्रेणैवं पृष्टखितः स्ववीर्यवृद्यर्थ यज्ञभाग ववे । सचेन्द्रस्तस्मै पाणिपक्षालनार्थ जलं यज्ञभागंच दत्तवान अनेन यज्ञभागेन वृद्धवीर्यसितः एतत्संज्ञकऋषिः एवैः आत्मनोरक्षणैर्युक्तः अन्तर्यज्ञस्य मध्ये धीति भागमिच्छन् परस्योत्कृष्टस्य पितुः सर्पस्य जगतः पालयितुरस्येन्द्रस्य कतुना त्रिशिरसोमम वधार्थं साहाय्यभूतेन कर्मणा निमित्तेन वने सखायं वृतवान् । किंच पित्रोर्मातापितृभूतयोर्पावापृथिव्योः उपस्थे समीपस्थे यो सबस्यमानः ऋत्विग्भिः सेव्यमानखितः जामि योग्य॑ इन्द्रस्यानुरूपं स्तोत्रं ब्रुवाणइन्द्रस्प बलवृद्यर्थमुच्चारय- न आयुधानि स्वभूतानि वेति त्वष्ट्रपुत्रस्प मम वधार्थ आगच्छति ॥ ७ ॥ अथाष्टमी- सपिन्याण्यायुधानिविद्वानिन्द्रपितआत्योअभ्ययुध्यत् । त्रिशीपणसप्तरंभिजघन्वान्त्वया॒ष्ट्रस्यचिन्निःसंसृजेत्रितोगारा॥ १०० सं० २.४.१०.1

·३७५
मं०१०
१० अ०१सू०८] सप्तमोऽएक
सः । पित्र्याणि । आयुधानि । विद्वान् । इन्द्रध्दापितः । आत्यः।
अभि । अयुध्यत् । विशीपर्णिम् । समरश्मिम् । जघन्वान् ।
वाष्ट्रस्य । चित् । निः। सहजे । त्रितः । गाः ॥ ८॥
आत्यः आत्यस्य पुत्रः अपां पुत्रोवा तकारोपजनश्छान्दसः सवितः पित्र्याणि स्वपित्र-
सबन्धीन्यायुधानि विद्वान जानन इन्द्रेषितः विशिरसामयासह युद्धार्थमिन्द्रेण मेषितः सन्
मध्ययुध्यत् भाभिमुख्येन युद्धवान् । तदनन्तरं सप्तरभि शत्रुनियमनाथ सप्तममहहस्तं यदा
सप्तरश्मिरादित्यः तत्सदृशं विशीर्षाणं विशिरस्कं माजघन्वान् हतवान् मूछितं रुतवानित्यर्थः।
किंच वितः त्वाष्ट्रस्य चिव त्वष्टुपुत्रस्य ममापि गाः पशुन् नि.ससृजे विसृष्टवान् अपहनवानि-
त्पर्थः ॥ ८॥
अथ नवमी-
भूरीदिन्द्रउदिनक्षन्तमोजोवामिनत्सत्पतिर्मन्यमानम् ।
त्वाष्ट्रस्यचिद्विश्वरूपस्यगोनामाचक्राणस्त्रीणिशीर्षापराव ९॥2॥
भूरि । इत् । इन्द्रः। उतइनेक्षन्तम् । ओजः। अब । अभिनत् ।
सहपतिः । मन्यमानम् । त्याष्ट्रस्य । चित्। विश्वरूपस्य ।गोनाम् ।
आश्चकाण. । त्रीणि । शीर्षा । परां । गिति व ॥ ॥ ९॥४॥
सत्पतिः सतां पालकः इन्द्रः भरीव बालेय पूर्वतुल्यमतिरिकंवा ओगोपटं उदिनक्षन्तं व्यामु.
वन्त मन्यमानं शूरमित्यात्मानं चिंतय यद्दा मन्यवितिकर्मा शोधकर्माता दीप्यमानं कुम्प.
न्तवा त्वष्टुपुर मां अवाभिनद पत्रेण विदारितवान् । विदार्यत्वाष्ट्रस्यचित् त्वष्टुपुत्रस्यापि गोना
गवां स्वामिनमितिशेषः विश्वरूपस्य मम त्रीणि शीपा शीर्षाणि आचकाणमासमन्तात् शन
कुर्वन् पराप पराङ्मुसस्प वृक्णवान् छिन्नवानित्यर्थः । ईदृश भाविवस्तु विश्वरूपः स्वमति
अनेन हपेन दृष्टवान् ॥ ९॥
॥ इति सप्तमस्य पढे पतों यर्गः॥४॥

·३७६ ऋक्संहितामाष्ये [६०५ आपोहिष्ठेति नवचै नवमं सूक्तं अंबरीपस्य राज्ञः पुत्रःसिंधुद्वीपः ऋषिः त्वष्टुपुत्रस्त्रि. शिरावा इदमापइत्यादिकेटे अनुष्टुभी ईशानाइति वर्धमाना आपः पृणीवि प्रतिष्ठा शिष्टागा- पन्यः आपोदेवता । तथाचानुक्रान्तं-आपोहिसिन्धुद्वीपोवायरीपापं गायत्रं झनुष्टुपन्त पंचमी वर्धमाना सप्तमी मतिष्ठेति । गतः सूतविनियोगः । आमिमारुते आपोहिष्ठेत्याचास्तिलः। सूक्तिंच-आपोहिष्ठेति तिस्रोवियतमपउपस्पृशन्निति । तत्र पथमा- आपोहिष्ठामयोभुवस्तानं दधातन । महेरायचक्षसे ॥१॥ आपः। हि। स्थ । मयः भुवः । ताः। नः । ऊर्जे । दधातन । महे। रणाय । चक्षसे ॥१॥ हियस्माद कारणाव आपःयायूयं मयोभुवः सुखस्य भावयित्र्यः स्थ भवथ तास्तादृश्यो- यूयं नोस्मान ऊर्ने अन्नाय दधातन धत्त अन्नमाप्तियोग्यानस्मान् कुरुत अन्नमस्मभ्यं दत्तेत्यर्थः । महे महते रणाय रमणीयाय चक्षसे दर्शनाय सम्यक् ज्ञानायच धत्त अस्मान् सम्यक्ज्ञानं प्रतियोग्यान् कुरुतेत्यर्थः ॥ १ अथ द्वितीया- योवः शिवतमोरसस्तस्य॑भाजयतेहनः । उशतीरिवमातरः॥२॥ यः । वः । शिवतमः । रसः । तस्य । भाजयत । इह । नः । उशतीः देव । मातरः॥२॥ हेआपः वोयुष्माकं स्वभूनोयोरसः शिवतमः सुखतमः इहास्मिन् लोके तस्य तं रस नोस्मान् भाजयत सेवयत उपयोजयतेत्यर्थः । तत्र दृष्टान्त:-उशतीरिव उशत्यइव पुत्रसमृद्धिं कामयमाना मातरः स्तन्यं रसं यथा भाजयन्ति प्रापयन्ति तद्वत् ॥२॥ अथ तृतीया- तस्माअरमामवोयस्यक्षायजिन्वय । आपोजनयंथाचनः॥३॥ तस्मै । अरम् । गमाम । वुः । यस्य । क्षयाय । जिन्व॑थ । आपः। जनय॑थ । च । नः ॥ ३ ॥ ।

·मं०१० ० अ०१ सू०९] सप्तमोऽष्टक:
३७७
हेआपोयूयं यस्य पापस्य क्षयाय विनाशाय अस्मान् जिन्वथ मीणयथ तस्मै तादृशाय
पापक्षयाय अर क्षिप्रं वोयुष्मान् गमाम गमयाम वय शिरसि प्रक्षिपामेत्यर्थः । यदा यस्यान-
स्य क्षयाय निवासार्थं यूयमोषधीजिवथ तर्पयथ तस्मै तदनमुद्दिश्य वयं अरं अलं पयाँ
यथा भवति तथा वोयुष्मान् गमाम गच्छाम । कित्र हे आपः नोस्मान् जनयथ च पुत्रपौत्रा-
दिजनने प्रयोजयतेत्यर्थः ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
शंनौदेवीरभिष्टयआपोभवन्तुपीतये । शंयोरभिस्रवन्तुनः॥१॥
शम् । नः । देवीः । अभिष्टये। आपः । भवन्तु । पीतये।
शम् । योः । अभि । सवन्तु । नः॥ ४ ॥
नोस्माकं पापापनोददारेण शं सुखं भवन्तु देवीदेव्यः आपः अभिष्टये अस्मयज्ञाय भ-
वन्तु यज्ञांगभावायच भवन्तुइत्पर्थ. । पीतये पानायच भवन्तु । तथा शं उत्पन्नानां रोगाणां
शमनं योः यावनं अनुत्पन्नानां पृथकरणं च कुर्वन्तु । अपिच नोस्माकं अभि उपरि सवन्तु
शुध्यर्थं सिचन्तु ॥ ४॥
अथ पंचमी-
ईशानावार्याणांक्षयन्तीश्चर्षणीनाम् । अपोयांचामिभेषजम् ॥५॥
ईशानाः । वार्याणाम् । क्षय॑न्तीः। चर्पणीनाम् ।
अपः। याचामि । भेषजम् ॥ ५ ॥
पाणा यास्मिनवाना माहिषवादीला पहा दरणीपाना पलाना ईसलाई यसवर्ष-
णीनां मनुष्याणा-क्षयन्तीः निवासयित्री. अपउदकानि भेषजं सुखनामैतत् पापापनोदनं सु-
खं याचामि अहं पार्थये ॥५॥
अथ पष्ठी-
अ॒प्सुमेसोमोअब्रवीदन्तर्विश्वानिभेजा । अग्निचविश्वशम्भुवम्॥६॥

·૨૭૯
ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ व०६
अप्सु । मे । सोमः । अब्रवीत् । अन्तः। विश्वानि ।
भेपजा । अग्निम् । च । विश्वशम्भुवम् ॥ ६ ॥
अथसप्तमी-
आपःपृणीतभेषजंवरूंथतन्वेश्मर्म । ज्योक्चसूर्यदृशे ॥ ७ ॥
आपः । पृणीत । भेषजम् । वरूथम् । तन्वे । मर्म ।
ज्योक् । च । सूर्यम् । दृशे ॥ ७ ॥
अथामी-
इदमापःप्रवहतयत्किञ्चदुरितमपि ।
यहाहर्मभिदुद्रोहयशिपउतानृतम् ॥ ८॥
हुदम् । आपः। प्र । वहत । यत् । किम् । च । दुःइतम् । मयि
यत् । वा । अहम् । अभिदुद्रोह । यत् । वा ।
शेपे । उत । अतम् ॥ ८॥
अथ नवमी-
आपोअद्यान्वैचारिपरसैनसमंगस्महि ।
पर्यखाननआर्गहितमासंरंजवर्चसा ॥ ९॥५॥
आपः। अद्य । अनु । अचारिपम् । रसैन । सम् । अगस्महि ।
पय॑स्वान् । अग्ने । आ । गहि । तम् । मा । सम् । सृज ।
वर्चसा ॥ ९॥५॥
अप्सुमे सोमोअब्रवीदित्यादिकाश्चतसऋचः प्रथमाष्टके द्वितीयाध्यापे विनियोगपुरःस-
रंव्याख्याताः ॥६॥७॥ ८॥९॥
॥ इति सप्तमस्य पष्ठे पञ्चमोवर्गः ॥५॥

·मं०१० अ०१सू०१०] सप्तमोऽधकः ३७९ भोचिदिविचतुर्दश दशम सूतं अत्रानुक्रम्यते-ओचित्पळूनावैवस्वतयोर्यमयम्योः सं- वादः पठ्ययुरिभर्यमीमिथुनार्थ यममोवाच स तां नवमीयुरिभरनिच्छन् मत्याचष्टइति । ततः पाठयां प्रथमातीयाद्ययुक्षु विवस्वतः पुत्री यमी ऋषिः यमोदेवता । यस्यवाक्यं सऋषिः याते- नोच्यते सादेवनेति न्याया। तथा नवम्यां द्वितीयाचतुर्थीमभृतिषु युक्षु वैवस्ववोयमऋषिः पमी देवता । अनादेशपरिभापयाविष्टुप्छन्दः गोविनियोगः। तत्र प्रथमा- ओचित्सखायंसख्यावस्त्यांतिर.पुरुचिदर्णवंजगन्वान् । पितुर्नपातमादधीतवेधाअधिक्षमिप्रतरंदीध्यानः॥१॥ ओ इति । चित् । सरवायम् । सरच्या । वटत्याम् । तिरः । पुरु । चित् । अर्णवम् । जगन्वान् । पितुः । नतिम् । आ। दधीत । वेधाः । अधि । शाम । प्रस्तरम् । दीध्यानः ।। १ ।। अवास्मिन्सूक्ते वैवस्वतयार्यमयम्योः संवादउच्यते-अस्याचि यम प्रति यमी. पोवाच । तिरः अन्तर्हितं अमकाशमानं निर्जनपदेशमित्यर्थः पुरुचित बह्वपि विस्तीर्णंच अर्णवं समुद्रैकदेशं अवान्तरद्वीपं जगन्वान गतवती यमी चिदिति पूजार्थे पूजितमिष्टं श्रेष्ठमि- त्यर्थः सखायं गर्भवासादारस्य सखिभूतं यमं सख्या सख्याय स्त्रीपुरुषसंपर्कजनितमित्रत्वाय ओववृत्या आवर्तयामि भाभिमुख्येन स्थित्वा लजां परित्यज्य त्वत्संभोगं करोमीत्यर्थः । धर्मस्य त्वरिता गतिरिति न्यायेन कामस्य त्वरितत्वात् । अपिच पितुः आवयोभविष्यतः पु. त्रस्य पितृभूतस्य तवार्थाय अधिक्षमि अधि पृथिव्यां पृथिवीस्थानीये नभोदरेइत्यर्थः पतरं प्रकृष्टं सर्वगुणोपेतमित्यर्थः । नपातं गर्भलक्षणमपत्यं वेधा विधाता पजापतिः दीध्यानः आ- वयोरनुरूपस्य पुत्रस्य जननार्थ आवां ध्यायन् आदधीत प्रजापतिः । धातागर्नेदधातुतई- त्युक्तत्वात् ॥१॥ अथ द्वितीया- नतेसांसस्यर्वष्ट्येतत्सलक्ष्मायहिर्परुपाभांति ! महसुपुत्रासोअसुरस्यवीरादिवोधरिउर्वियापरिख्यन् ॥ २॥ १० स०८८४२ ।

·३८० ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०६६ नति । सर्वा । सुख्यम् । वष्टि । एतत् । सलक्ष्मा। यत् । धिरूपा । भाति । महः । पुत्रासः । असुरस्य । वीराः । दिवः । धुर्तारैः । उर्विया । परि । ख्यन् ॥ २॥ यमःआत्मानं परोक्षीलत्य यमी प्रत्युवाच । हेयमि ते तव सखा गर्भवासलक्षणेन सखिभूतो- यमः एतदीदृशं त्वयोक्तं सीपुरुषलक्षणं सख्यं न वष्टि न कामयते । ययस्मात् कारणाव यमी सलमा समानयोनित्वलक्षणा विषुरूपा भगिनीत्वाव विषमरूपा भवाति भवति तस्मान वष्टी- त्यर्थः । इदानी तिरः पुरूंचिंदर्णवेजंगन्यानित्यस्य प्रतिवचनमुच्यते । महोमंहतः असुरस्य पाणवतः प्रज्ञावतोवा प्रजापतेः पुत्रासः पुत्रभूताः वीराः । वीरोवीरयत्यमित्राने देतेर्वा स्याद्ग- तिकर्मणोवीरयतेतिनिरुक्तं । शत्रूणां विविधमीरयितारः धारः धारयितारः दिवः धुलोक- स्य मदर्शनमेतत् घुमझतीनां लोकानामित्यर्थः ॥ २ ॥ अथ तृतीया- उशन्तिातअमृतासएतदेकस्यचित्त्यजसंमत्य॑स्य । नितमनोमनसिधाय्यस्मेजन्युःपतिस्तन्व माविविश्याः॥३॥ उशन्ति । ५ ।। अमृतासः । एतत् । एकस्या चित् । त्यजसम् । मय॑स्य । नि । ते । मनः । मनसि । धायि । अस्मे इति । जन्युः । पतिः। तन्वम् । आ। विविश्याः॥३॥ पुनरपि यमों यम प्रत्युवाचे-घेति निपातोप्यर्थे हेयम ते मंसिद्धाः अमृतासः प्रजापत्या- दयोदेवारतदीश शास्त्रेणागम्यत्वेनोक्तं त्यजसं त्यज्यते परस्मैपदीयतइति त्यजर्स दुहितुर्भगि- न्यादिसौजात उशन्ति कामयन्ते एकस्पचिव सर्वस्यजगतोमुख्यस्यापि मजापत्यादेः स्वदुहित- भनिन्यादिना संबन्धोस्तीति शेषः । अतः कारणाने तव मनश्चित्तं अस्मे अस्माकं ममत्यर्थः । मनसि चिने निधायि निधीयतां अहं त्वां कामये त्वं मामपि कामयस्वेत्यर्थः । अपिच जन्यु- रिति टुप्लोपसमेतत् जन्युरिव यथा जनयिता प्रजापतिः पतिर्भा भूत्वा स्वदुहितुः शरीर संभोगेनाविष्टवान् तथा त्वमपि मम पतिर्भूत्वा तन्वं मदीयं शरीरं आविविश्याः संभोगेनाविश योनी प्रजननक्षेपोंपगृहचुंबनादिनी मां सं श्वेत्यर्थः ॥ ३॥ - १नि० १.७.।

·३८१ । मं.१० अ०१ सू०१०] सप्तमोऽएक: অথ অর্থ- नयत्पुराचकमाकनूनमृतावदन्तोअन्तरपेम । गन्धर्वोअप्वप्यांचयोपासानोनाभिःपरमंजामितन्नौ ॥ ४ ॥ न । यत् । पुरा । चक्रम । कत् । ह । नूनम् । ऋता । वदन्तः । अनृतम् । रपेम । गन्धर्वः । अप्सु । अप्यो । च । योषा । सा । नः । नाभिः । परमम् । जामि । तत् । नौ ॥ ४ ॥ यमः यमी पुन—ते-पुरा पूर्व प्रजापतेः यदगम्यागमन अपरिमितसामपितत्वात रुत- था वयं नचरुम नाकुर्म । वयं कता कतानि सत्यानि वदन्तोब्रुवन्तः अनृतपसत्यं कद कदा ख. लु नूनं निश्चित रपेम वदेम नकदाचिदपीत्यर्थः। अगम्यागमनं नकुर्मइति यावत् । अपिच अप्सु अन्तरिक्षनामैतत् अन्तरिक्षे स्थितः गन्धर्वः गवां रश्मीनामुदकानांवा धारयिता आदित्यः अ- प्या अन्तरिक्षस्था सा प्रसिद्धा योपा आदित्यस्य भार्या सरण्यश्च नौ आवयो निरुत्पत्ति- स्थानं मातापितरावित्यर्थः तत्तस्मात्कारणाव नौ आवयोः जामि बांधवं परमं उत्कृष्टं एवं सति आवयोरगम्यागमनरूपत्वाव कर्तुपयुक्तं तस्मादेवन्नकरोमीत्यतिमायः ॥ ४ ॥ । अथ पंचमो- । गर्भनुनौजानितादंपतीकवस्त्वष्टांसविताविश्वरूपः । नकिरस्यममिनन्तिवतानिवेदनावस्यपृथिवीउतद्यौ. ॥ ५॥ ६ ॥ गर्ने । नु । नौ । जनिता । दम्पती इति दम्पती । कः । देवः । त्वष्टा सविता । विश्वरूपः । नकिः अस्य ।प्र। मिति । वनानि । वेद । नौ । अस्य । पृथिवी । उत । द्यौः॥ ५॥६॥ त्वष्टा रूपाणां कर्ता सविता सर्वेषां शुभाशुभस्य मेरकः विश्वरूपः सर्वात्मकः देवोदा- नादिगुणयुक्तः जनिता जनयिता प्रजापतिः गर्भनु गर्भावस्थायामेव नौ आवां दंपती का क- तवान् एकोदरे सहवासित्वात् । अस्य पजापतेः नवानि कर्माणि नंकिः पमिनन्ति नकेचिद महि- सन्ति नलोपयन्तीत्यर्थः । अतः कारणाव गर्भावस्थायामेवावयोः प्रजापतिकते दंपतित्वे सति ·૨૮૨ ऋक्संहितामाण्ये [अ०६ १०७ संभोगं कुरु इत्यर्थः । अपिच नौ आवयोः अस्येदं मातुरुदरे सहवासजनित दंपतित्वं पृथिवी भूमिः वेद जानाति उतापिच घौघुलोकोपि जानाति ॥ ५ ॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे पष्ठोवर्गः ॥ ६॥ अथ पष्ठी- कोअस्यवेदप्रथमस्याहःकईददर्शकहहह्मवोचत्। वृहन्मित्रस्य॒वरुणस्य॒धामकदुबवाहनोवीच्यानृन् ॥६॥ कः। अस्य । वेद । प्रथमस्य । अह्नः । कः। ईम् । ददर्श । कः । इह । प्र । वोचत् । वृहत् । मित्रस्य । वरुणस्य । धाम । कत् । ऊँ इति । अवः । आहनः । वीा । नृन् ॥ ६॥ प्रथमस्याह्नः संबन्धि अस्येदं अन्योन्यं संगमनं कोवेद जानाति । प्रथमेहनि यत् कि- यते वदनुमानमाश्रित्य नकश्चिदपि ज्ञातुं शक्रोवीत्यर्थः । इहास्मिन् प्रदेशे प्रत्यक्षतः कई- मिदं संगमनं ददर्श पश्यति कः प्रवोचद प्रख्यापयति नकोपीत्यर्थः । मित्रस्य वरुणस्य मि- त्रावरुणयोः वृहत् महत् धाम स्थानं अहोरात्रं यदस्ति तत्र नृन् मनुष्यान वीच्या नरकेण हे आहनः आहन्तः मर्यादयाहिसितः स्वरुत शुभाशुभकर्मापेक्षया मनुष्पादिमाणिनां - नरकपा- तेन स्वर्गपापणेन निग्रहानुग्रहयोः कर्तरित्यर्थः एवंभूत हेयम त्वं कदुत्वः किंवा ब्रवीपि ॥६॥ अथ सप्तमी- यमस्यमायम्यकामआगन्समानेयोनौसहशेय्याय । जायेवपत्तन्वरिरिच्यांविचिहहेवरथ्येवचका ॥७॥ यमस्य । मा । यम्यम् । कामः । आ । अगन् । समाने । योनौ ! सहशेष्याय । जायादेव । पत्यै । तन्वम् । रिरिच्याम् । वि । चित् । हेव । रथ्याध्दव । चुका ॥७॥ ।

·म.१० अ०१ सू०१०] सप्तमोऽष्टकः
३८३
यमस्य तब कामोभिलाषः यम्यं यमी मा मां प्रति आगन् आगच्छतु ममोपरि तव
यमस्य मंभोगेच्छा जायतामित्यर्थः। किमर्थं समाने योनौ एकस्मिन् स्थाने शय्याख्ये सह
शेय्याय सहशयनार्थं तदनन्तरं पूर्णमनोरथासवी जायेव पत्ये यथा भार्या पत्युरर्थाय पर-
या मीत्या विश्वस्ता सती रतिकामा स्वशरीरं प्रकाशयति एवं तन्वं आत्मीयं शरीरं रिरिच्यां
विविच्यां त्वदर्थ प्रकाशयेयमित्यर्थः । किंच चिदिति पूरणः विवृहेव वृहउद्यमे धर्मार्थकामा-
न विविधमुघच्छावः । तत्र दृष्टान्तः-रथ्येव चक्रा रथस्यावयवभूते चके यथा रथं उद्यच्छतः
तद्वत् ॥ ७॥
अथाष्टमी-
नतिष्ठन्तिननिर्मिपन्त्येतेदेवानांस्पाइहयेचरन्ति ।
अन्येनुमदाहनोयाहितूयतेनविरहरथ्येवचका ॥८॥
न। तिष्ठन्ति । न । निमिषन्ति । एते । देवानाम् । स्पर्शः । इह ।
ये। चरन्ति । अन्येनं । मत् । आहनः । याहि । तूर्यम् ।
तेन । वि । दह । रथ्याइव । चुका ॥ ८ ॥
।
यम्या मख्यातोयमः पुनराह-इहास्मिन् लोके देवानां संबन्धिनाये स्पशः अहोरात्रादय-
धाराश्वरन्ति सर्वेषां शुभाशुभलक्षणकर्मपत्यवेक्षणार्थ परिभ्रमन्ति एतेचाराः क्षणमात्रमपि चर-
णव्यापाररहिताः नतिष्ठन्ति ननिमिपन्ति मेषणनकुर्वन्ति शुभमशुभंवा यः करोति तं निरीक्ष-
न्ते चेत्यर्थः । हेआहनः ममापहंत्रि असह्यभाषणेन दुःखयित्रि त्वं मत् मत्तः अन्येन त्वत्सह-
शेनसह तूयं शिमं याहि संगच्छ । गत्वाच तेन विवृह धर्मार्थकामानुयच्छ । तब दृष्टान्तः-र-
थ्येव चक्रा यथा रथावयवभूते चक्रे रथमुद्यच्छतः तदव ॥ ८॥
अथ नवमी-
राभिरस्माअहमिदंशस्येत्सूर्यस्य॒चक्षुर्मुहुरुन्मिमीयात् ।
दिवाथिन्यामिथुनासबन्धूयमीर्यमस्य विभृयादामि ॥९॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६०
रात्रीभिः । अस्मै । अभिः । दशस्येत् । सूर्यस्य । चक्षुः । मुहूंः ।
उत् । मिमीयात् । दिवा । पृथिव्या। मिथुना । सर्वन्धू इति
सध्बन्धू । यमीः। यमस्य । बिशृयात् । अजामि ॥ ९॥
रात्रीभिः रातिभिः अहभिः अहोरात्रयोः अस्मै यमाय कल्पितं भागं सर्वे यजमानाः द-
शस्येव प्रयच्छन्तु सूर्यस्य संबन्धि चक्षुस्तेजः मुहुर्मुहुः अस्मै यमाय उन्मिमीयाव उदेतु दिवा
पृथिव्या द्यावापृथिवीन्यां सह मिथुना मिथुनौ सबन्धू समानरन्धू अहोराने अस्मै यमाय
एतत् ज्ञात्वा इयं यमीः यमस्य अजामि भ्रातरं विभयाव धारयतु यत्नेन परिगृह्णात्वित्यर्थः ॥९॥
अथ दशपी-
आघातागच्छानुत्तरायुगानिपजामपाणवन्नामि ।
उपवहिपभार्यबाहुमन्यमिच्छवसुभगेपतिमत् ॥ १० ॥७॥
आ। घ । ता । गच्छान् । उत्तरा । युगानि । यत्र ! जामयः ।
कृणव॑न् । अजामि । उप । बर्वृहि । वृषभायं। वाहुम् । अन्यम् ।
इच्छस्व । सुभगे। पतिम् । मत् ॥ १० ॥७॥
पत्र येषु कालेषु जामयोभगिन्यः अजामि अभ्रातरं पति रुणवन् करिष्यन्ति ता तानि
उत्तराणि युगानि कालविशेषाः आगच्छान् आगमिष्यन्ति । घेतिपूरणः । यस्मादेवं तस्मात हे
सुभगे त्वं इदानीं मव मत्तः अन्यं पति भरि इच्छस्व कामयस्व । तदनन्तरं वृषभाय तव
योनी रेतः सेक्रे पुरुषाय आत्मीयं बाई उपपहि-शयनकाले उपवर्हणं कुरु ॥ १० ॥
॥ इति सप्तमस्य पष्ठे सप्तमोवर्गः ॥७॥
अधैकादशी-
किंत्रातांसद्यदनाथंमोतिकिमुखसायंनितिर्निगच्छात् ।
काममूतावहेलपामितन्वामेतन्वं सर्पिपग्धि ॥११॥

·मं०१० अ०१ सू०१०] सप्तमोऽष्टकः
३८५
किम् । भ्राता । असत् । यत् । अनाथम् । भवानि । किम् । इति ।
स्वसा । यत् । निःऋतिः । निगच्छात् । काममूता । बहु।
एतत् । पामि । तन्वा । मे। तन्वम् । सम् । पिपग्धि ॥११॥
यमी यमेन प्रत्याख्याता पुनराह-यत् यस्मिन् भ्रातरि सति स्वस्रादिकं अनाथं नाथर-
हितं भवाति भवति सभ्राता किमसत कि भवति नभवतीत्यर्थः । किंच यत्र यस्यां अगिन्यां
सत्यां भ्रातरं नितिदुःख निगच्छात् नियमेन गच्छति पामोति सा स्वसा किमु किंवा भवति
भ्रातभगिन्योश्च परस्परं प्रीतिर्येन केनचित् उपायेनावश्यं कार्येत्यभिप्रायः । साहं कामभूता
कामेन मूर्छिता सती बहु नानापकारं एतदीदृशमुक्तं वक्ष्यमाणं च रपामि मलपामि एतव ज्ञा-
वा मे मम तन्वा शरीरेण तन्वंच शरीरं संपिग्धि संपर्चय संभोगेन संश्लेषय मां सम्पक
अ॒क्ष्वेत्यर्थः ।। ११ ॥
अथ द्वादशी-
नवाउतेतातन्वंसंर्पपृच्यांपापमाहुर्यःस्वसरिनिगच्छात्।
अन्येनुमत्ममुदःकल्पयस्वनतेधातासुभगेवष्ट्येतत् ।। १२ ।।
न । वै। ऊँ इति । ते । तन्वा । तन्वम् । सम् । पपृच्याम् । पापम् ।
आहुः । यः । स्वसारम् । निगच्छात् । अन्येनं । मत् । प्रमुर्दः ।
कल्पयस्व । न । ते । भ्राता । सुभगे । वष्टि । एतत् ॥ १२ ॥
यमः यमी मत्युक्तवान् हेयमि ते चव तन्वा शरीरेण तन्वमात्मीयं शरीरं नवै संपपृच्यां ने-
व संपर्चयामि नैवाहं त्वां संभोतुमिच्छामीत्यर्थः। योनाता स्वसारं भगिनी निगच्छाव नियम-
नोपगच्छति संभुक्तइत्यर्थः तं पापं पापकारिणं आहुः शिष्टावदन्ति एतव ज्ञात्वा हेसुभगे सुष्टु
भजनीये हे यमि त्वं मत् मत्तः अन्येन त्वद्योग्येन पुरुषेण सह प्रमुदः संभोगलक्षणान् महान
कल्पयस्व समर्थय । ते तव भ्राता यमः एतदीदृशं त्वया सह मैथुनं कर्तुं नवष्टि नकामयते
नेच्छति ॥ १२॥

·३८४
ऋक्संहितामाध्ये [अ०६५०६
रात्रीभिः । अस्मै । अभिः । दशस्येत् । सूर्यस्य । चक्षुः । मुहुँः ।
उत् । ममीयात् । दिवा । पृथिव्या । मिथुना । सर्वन्धू इति
सध्वन्धू । यमीः। यमस्य । विशृयात् । अजामि ॥ ९ ॥
रात्रीभिः रात्रिभिः अहभिः अहोरात्रयोः अस्मै यमाप कल्पितं भागं सर्वे यजमानाः द-
शस्त् प्रयच्छन्तु सूर्यस्य संबन्धि चक्षुस्तेजः मुहुर्मुहुः अस्मै यमाय उन्मिमीयाव उदेतु दिवा
पृथिव्या यावापृथिवीषयां सह मिथुना मिथुनौ सबन्धु समानपन्धू अहोरात्रे अस्मै यमाय
एतद ज्ञात्वा इयं यमीः यमस्य अजामि प्रातरं विश्याव धारयतु यत्नेन परिगृह्णात्वित्यर्थः ॥९॥
अथ दशमी-
आघातागच्छानुत्तरायुगानियत्रंजामयःकृणवन्नामि ।
उपवईहिटपभार्यबाहुमन्यमिच्छखमुमगुपतिमत् ॥ १०॥७॥
आ। घ । ता । गुच्छान् । उत्तरा । युगानि । यत्र ! जामयः।
कृणवन् । अर्जामि। उप । बहि । वृषभाय। बाहुम् । अन्यम् ।
इच्छस्व । सुभगे । पतिम् । मत् ॥ १० ॥७॥
यत्र येषु कारेषु जामयोभगिन्यः अजामि अभातरं पति रुणवन् करिष्यन्ति ता तानि
उत्तराणि युगानि कालविशेषाः आगच्छान् आगमिष्यन्ति । घेतिपूरणः। यस्मादेवं तस्मात' हे
सुभगे त्वं इदानीं मत् मत्तः अन्यं पति भार इच्छस्व कामयस्व । तदनन्तरं वृषभाय तव
योनी रेतः सेक्के पुरुषाय आत्मीयं चाहुं उपयहि शयनकाले उपबर्हणं कुरु ॥ १०॥
॥ इति सप्तमस्य पष्ठे सप्तमोवर्गः ॥७॥
अथैकादशी-
किंत्रातांसद्यदनार्थमवातिकिमुखसायंनितिर्निगच्छात् ।
काममूतावहेलपामितन्वामेतन्वं संपिपग्धि ॥ ११॥

·- मं०१० अ०१ सू०१. सप्तमोऽष्टकः ३८५ किम् । भ्राता । असत् । यत् । अनाथम् । अवाति । किम् । ऊँ इति । स्वसा । यत् । निःऋतिः । निगच्छत् । कामहमूना । बहु । एतत् । सामि । तन्वा । मे । तन्वम् । सम् । पिपुग्धि ॥ ११॥ यमी यमेन प्रत्याख्याता पुनराह-यद यस्मिन् प्रातरि सति स्वस्रादिकं अनाथं नाथर- हितं भवाति भवति सभ्राता किससद किं भवति नभवतीत्यर्थः । किंच यव यस्यां भगिन्यां सत्यां भ्रातरं निर्कतिर्दुःवं निगच्छात् नियमेन गच्छति पामोति सा स्वसा किमु किंवा भवति भ्राभगिन्योश्च परस्परं प्रीतियन केनचित् उपायेनावश्यं कार्येत्यभिप्रायः । साहं कामभूता कामेन मूर्छिता सती बहु नानाप्रकारं एतदीदृशमुक्तं वक्ष्यमाणं च रपामि मलपामि एतद ज्ञा- वा मे मम तन्वा शरीरेण तवंच शरीरं संपिपृग्धि संपर्चय संभोगेन संश्लेषय मां सम्यक अ॒क्ष्वेत्यर्थः ॥ ११॥ अथ द्वादशी- नवाउंतेतातन्वं संपपृच्यांपापमाहुर्यःस्वसरिंनिगच्छात्। अन्येनुमत् मुदःकल्पयस्वनतेधातासुभगेवटयेतत् ॥ १२ ॥ न। वै। ऊँ इति । ते । तन्वा । तन्वम् । सम् । पपृच्याम् । पापम् । आहुः । यः। स्वसारम् । निगच्छात् । अन्येनं । मत् । पृष्टमुदः । कल्पयस्य । न । ते । भ्राता । सुभगे । वृष्टि । एतत् ॥ १२ ॥ यमः यमी मत्युक्तवान् हेयमि ते तव तन्वा शरीरेण तन्वमात्मीयं शरीरं नवै संपपृच्यां ने- व संपर्चयामि नैवाहं त्वां संभोक्तपिच्छामीत्यर्थः। योनाता स्वसारं भगिनी निगच्छाव नियम- नोपगच्छति संभुक्तइत्यर्थः तं पापं पापकारिणं आहुः शिष्टावदन्ति एतद ज्ञात्वा हेसुभगे सुष्टु भजनीये हे यमि त्वं मद मत्तः अन्येन त्वद्योग्येन पुरुषेण सह प्रमुदः संभोगलक्षणान् महान कल्पयस्व समर्थय । ते तव भ्राता यमः एतदीदृशं त्वया सह मैथुनं कर्तुं नवष्टि नकामयते नेच्छति ॥१२॥ ४९ ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६२०९ अथ त्रयोदशी- बतोवतासियमनैवतेमनोहदयंचाविदाम। अन्याकिलत्वांकक्ष्यवयुक्तंपरिष्वजातेलिवुजेवरक्षम् ॥ १३ ॥ बतः। वत । असि । यम । न । एव । ते । मनः । हृदयम् । च । अविदाम । अन्या। किल । त्वाम् । कक्ष्याइव । युक्तम् । परि । स्वजाते । लिवुजाइव । वृक्षम् ॥ १३ ॥ यमी मत्युवाच-हेयम त्वं बतोदुर्वलोसि । बतेति निपातः खेदानुकंपयोः। अनुकंप्यश्चासि ते त्वदीयं मनः मनोगतं संकल्पं हृदयंच बुद्धिगतमध्यवसायंच नैवाविदाम वयं नजानीम एवं मत्तोन्या काचिद स्त्री त्वां परिप्वजाकिल । तत्र दृष्टान्तद्वयमुच्यते-कक्ष्येवयुक्तं यथाकक्ष्या- रनुः युक्त आत्मना संबद्धं अश्यं परिष्वजते तद्वद लिबुजेव वृक्षं यथा लिचुजा व्रततिः गाढं वृक्षं परिष्वजाते तद्वच्च अन्यस्यां स्त्रियां आसक्तस्त्वं मां परिष्वक्तुं नेच्छसीत्यर्थः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- अन्यमूपुत्वंयम्यन्यत्वांपरिष्वजालिबुंजेवलम् । तस्यात्वंमनइच्छासातवाधारुणुप्वसंविदंसुभद्राम्।। १४ ॥६॥ अन्यम् । ऊँ इति । सु । त्वम् । यमि । अन्यः। ऊँ इति । त्वाम् । परि। स्वजाते । लिर्बुजाइव । वृक्षम् । तस्य । वा । त्वम् । मनः । इच्छे । सः। वा । तव । अध। कृणुष्व । सम्ऽविदम् । सुभद्राम् ॥ १४॥८॥ यमः पुनरप्याह- हेयमि त्वं अन्यमु अन्यं पुरुषमेव सु सुष्ठु परिष्वज अन्यउ अन्योपि पुरुषः त्वां परिष्वजाते । तत्र दृष्टान्तः-लियुजेव वृक्षं यथा वल्ली गाढं वृक्षं परिष्वजते तद्वत् । तथासति वाशब्दः समुच्चये। वं तस्यच पुरुषस्य मनः इच्छ कामय । तस्य वं वशवर्तिनी भवेत्यर्थः । सच पुरुषः तव मनइच्छतु। अध अथ परस्परवशवर्तित्वानन्तरं त्वं तेनसह सुभद्रा सुकल्याणी संविदं परस्परसंभोगसुखसंवित्तिं रुणुष्व कुरुष्य ॥१४॥ ॥ इति सप्तमस्य पटेष्टमोवर्गः॥ ८॥ । ।

·। मं०१० अ०१सू०११] सप्तमोऽष्टका ३८७ वृपेतिनवर्चमेकादर्श सूकं आंगेहविर्धानस्यार्प आमेयं सप्तम्याद्यास्विसः विष्टुभः शिष्टा- जगत्यः तथाचानुकान्त-वृषानवांगिहविर्धानआग्नेयंतु विष्टुबन्तमिति । गतः सूक्तविनियोगः । तत्र पथमा- कृपाकृष्णदुदुहेदोर्हसादिवःपयासियोअदितेरदाभ्यः । विश्वसर्वेवरुणोयाधियासयज्ञियोयजतुयज्ञियाँऋतून् ॥ १॥ वषो । जुणे । दुदुहे । दोहंसा । दिवः । पयासि । यहः । आदतेः । अदाभ्यः । विश्वम् । सः। वेद । वरुणः। यथा । धिया। सः । यज्ञियः । यजतु । यज्ञियान् । ऋतून् ।। १ ।। वृषा आहुतिद्वारेण वृष्टेः वर्षिता यहो महान् अदाग्यः केनाप्यहिंस्योमिः अदितेरक्षी- णयागक्रियस्य वृष्णेः यज्ञद्वारेण स्तुतीनां हविषां वा वर्षितुर्यजमानस्यार्थाय दोहसा दोहनेन महता पक्षारणेन दिवः सकाशाद पयांसि वृष्टिलक्षणान्युदकानि दुदुहे दोग्धि पक्षारयति । किंच यथा वरुणआदित्यः धिया आत्मानुरूपया मज्ञया विश्व सर्व वेद जानाति तथासोय- ममिर्जानातीत्यर्थः । यज्ञियोयज्ञार्हः सोग्निः यज्ञियान् यज्ञार्हान् ऋतून यजतु पूजयतु ।। १ ।। अथ द्वितीया- रपद्गन्धर्वीरप्याचयोपणानदस्य॑नादेपरिपातुमेमनः । इष्टस्यमध्येअदितिर्निर्धातुनोभ्रातानोज्येष्ठःप्रथमोविौचति॥२॥ रपत् । गन्धर्वीः । अप्या । च । योषणा । नदस्य । नादे। परि। पातु । मे । मनः । इष्टस्य । मध्ये । आदितिः । नि । धातु । नः । भाता । नः । ज्येष्ठः । प्रथमः । वि। वोचति ॥२॥ रसद रपितवती अग्निगुणानुक्तवती गंधर्वी गंधर्वस्य स्त्री अप्या अद्भिः संस्कृतयोपणा आहुतिलक्षणा स्त्री च अग्निं तर्पितवतीति शेषः । नदस्य स्तोतनामवन स्तोतु मम स्वभूतं मनः नादे स्तुतिलक्षणे शब्दं परिपातु अग्निः सम्यग्रक्षतु अहं समाहितमनाभूत्वा सम्यक् स्तुति करो. मोत्यर्थः। किंच अदितिरखंडनीयोनिः नोस्मान् इष्टस्य यागस्य मध्ये निधातु निदधातु निदरां ·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१० स्थापयतु । प्रथमः सर्वेषां यजमानानां मुख्यः नोस्माकं ज्येष्ठोमाता विवोचति विशेषेण ब्रवीति स्तोतीत्यर्थः । नामेव केवटोयजनशीलः किन्तु सर्वएवास्मत्कुलीनोदेवयागपियइत्यर्थः ॥२॥ अथ तृतीया- सोचिनुभद्राक्षुमतीयशंवत्युपाउँवासमनवेसर्वती । यदीमुशन्तमुशतामनुकतुमनिहोतारंविदायजीजनन् ॥ ३॥ सो इति । चित् । नु । भद्रा । क्षुध्मती । यशस्वती । उपाः। उवास । मनवे । स्वध्वती । यत् । ईम् । उशन्तम् । उशताम् । अनु । कर्तुम् । अग्निम् । होतारम् । विदाय । जीजनन् ॥ ३ ॥ भद्रा भजनीया क्षुमती शन्दवती यशस्वती अन्नवती कीर्तिमती वा सोचित सैव पसि- दा उषाः मनवे मनुष्याय यजमानाय स्वर्वती आदित्यवती सती नु क्षिप्रं उवास उपितवती उदितवतीत्यर्थः । कदोदितवती उच्यते-ययदा उशन्तं स्तुति हविश्व कामयमानं उशनां यष्टुं कामयमानानां संबन्धिनं होतारं देवानामाह्वावार होमनिष्पादकं वा ईमेनमनि अनुक्रतुं स्तुति- कर्मणः पश्चात विदथाय यजनीयाय यज्ञार्थं जोजनन् ऋत्विग्यजमानाः जनयन्तीत्यर्थः । तदो- दितवतीतिसंवन्धः॥३॥ अथ चतुर्थी- अत्यंदप्संविभ्वविचक्षणविरामरदिषितःश्येनोअध्वरे। यदीविशौहणतेदस्ममाअग्निहोतामधीरजायत ॥१॥ अर्ध । त्यम् । दृप्सम् । विश्वम् । विश्चक्षणम् । विः । आ । अारत् । पितः । श्ये॒नः । अध्वरे । यदि । विशः । णते । दस्मम् । आः । अग्निम् । होतारम् । अधाधीः। अजायत ॥४॥ अघ अथानंतरं श्येनः श्येनाख्यः वि: पक्षी अध्वरेयागे इपितः अग्निपितः विश्वं म- हान्वं विचक्षणं सर्वस्प विशेषेण दृष्टारं त्यं तं प्रसिद्ध द्रप्स नात्यसं नाविबहुलं सोमं आभरव आहतवान्। अपिच यदि यदा आर्या अभिगमनीयं तं वजन्तोविशोयजमानामनुष्यादस्सं दर्श- ।

·मं०१० ० अ०१ सू०११] सप्तमोऽष्टकः नीयं शत्रूणामुपक्षपपितारं वा होतारं अमिं वृणते पार्थयन्ते । अध अथ तदाधीः यागादि- क्रिया अजायत यज्वभिः प्रतायतइत्यर्थः ॥ ४॥ अथ पञ्चमी- सदासिरण्वोयसेवपुष्यतहोत्राभिरमनुपःखध्वरः । विस्यवायच्छशमानउक्थ्यं श्वाससवाँउपयासिरिभिः॥५॥९॥ सर्दा । असि । रण्वः । यर्वसाध्दव । पुप्यते । होनाभिः । अग्ने । मनुषः। सुटअध्वरः । विप्रेस्य । वा । यत् । शशमानः । उक्थ्यम् । वाजम् । ससध्वान् । उपध्यार्सि। भूरिभिः॥५॥ ९ ॥ है अग्ने त्वं सदा सततं रण्वोसि रमणीयोभवसि । तब दृष्टान्तः-युवसे यपुष्यते यथा यवसानि तृणानि स्वपुष्टिं कुर्वते हस्त्पश्वगोमहिपादिचतुष्पदाय सर्वदा रमणीयानि भवन्ति तद्वत् । अपिच हे अमे मनुषोमनुष्यस्य स्वभूतैः होवाभिः होवेति यज्ञनामेतत् यज्ञैः स्वध्वरः शोभनयज्ञोभवेति शेषः विमस्य वा स्तोतुर्वा यत् यस्य यजमानस्य वा स्वभूतं उक्थ्यं स्तोत्र शशमानः पशंसन वाजं हविलक्षणमनं ससवान संभजमानश्च भूरिभिर्वहुभिःदेवेः सह उपया- सि उपगच्छसि ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्प पठे नवमोवर्गः॥९॥ अथ पष्ठी- उदीरयपितराजारआभगमियक्षनिहर्यतोहत्तदप्यति । विवक्तिवाहिःस्लपस्यतेमखस्तवियतेअसुरोवेपतेमती ॥ ६ ॥ उत् ।ईरय । पितरां । जारः । आ । भर्गम् । दर्यक्षति । हुर्यतः । हुत्तः। दुष्यति । विवक्ति । वह्निः । सुअपस्यते । मखः । तविप्यते । असुरः । वेपते । मती॥ ६ ॥ है अमे त्वदीयं ज्योतिः पितरा पिवरी सर्वमाणिनां माता पिते पावापृथिव्यो पनि उदीरप उद्गमय । वत्र दृष्टान्तः-आकारउपमा रावनक्षत्रादिदीतीनां च जरपिटलानारा- ·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०१० दित्यः सयथा द्यावापृथिव्यौ प्रति भगं भजनीयं स्वयं ज्योतिः उद्गमयति तदव हर्यतः यागं कामयमानान् पति इयक्षति यजमानोयष्टुमिच्छति हत्तः हृदयेनेव इष्यति इपिरयं गत्यर्थः शुद्धोप्युपसर्गपूर्वोद्रष्टव्यः अधीप्यति देवान् यष्टुमधिगच्छति विवक्ति विवक्षति शखलक्षणाः स्तुतीवंतुमिच्छति च वद्विाडा स्तुतीनां देवान् पति मापयिता होना च स्वपस्पते शोभनमा- सीयं कर्म कर्तुमिच्छति ।मसः यज्ञनामैतत् अत्र तव प्रयोक्काध्वर्युरुच्यते सच तविष्यते तविपि- बंध्यर्थः सचावान्ततिसनर्थश्चदृष्टव्यः तुतुविषति स्तोतलक्षणाः स्तुतीः वर्धयितुमिच्छतीत्यर्थः। असुरः माणवान् प्रज्ञावान्वा बल्लेति शेषः मती मत्या बुध्या वेपते कर्मवैगुण्यात विस्यद कं. पते । हे अग्ने यतोयजमानः सर्वविजश्च स्वकर्मकर्तुं त्वामागच्छन्ति अतस्त्वं शीघमुद्गमयेत्य- र्थः ॥ ६॥ अथ सप्तमी- यस्तैअनेमुमतिम अक्षत्सहसःसूनोअतिसप्रशृण्वे । इप॑दधानोवईमानोअश्वरासामाँअर्मवान्भूपतिथून् ॥ ७ ॥ यः। ते । अग्ने । मुमतिम् । मतः ! अक्षत् । सहसः । सूनो इति । अति । सः।प्र। शृण्वे । इपम् । दानः। वहमानः । अश्वैः। आ। सः । युष्मान् । अर्मध्वान् । भूपति । द्यून् ॥ ७ ॥ हे सहसः सूनो बटस्य पुत्राने ते त्वदीयां सुमति शोभनामनुमाहिका युद्धि मर्दोमनुष्यो- यजमानः अक्षव अश्नुते अनुग्रहशीटं त्वां स्तुतिभिर्ह विभिश्च परिचरतीत्यर्थः । सयजमानः अतिसमशृण्वे सर्वान् टोकानतीत्यप्रकर्षण श्रूयते प्रख्यातोभवतीत्यर्थः कीदृशः इपमन्नं दधानः अधियः प्रयच्छन् अश्वैर्वहमानः । किंच सएव युमान् दीप्तिमान शरीरपतनानन्तरं घुस्थान- वान्वा अमवान् पट्यान् आघून धुरित्यहनाम कालावनोरत्यन्तसंयोगइत्येषा द्वितीया आ- दित्यकर्टकाण्यहानि आचन्द्रार्कमित्यर्थः भूपति भववि ॥ ७॥ महानवे संस्थिते मरुत्वतीये यदनएपेत्यनया चतुर्ग्रहीतमाज्यं जुहुयात् । वथैवपञ्चमा- रण्यके सूत्रितं यदन्मएपासमिविभवातीति ।

·मं०१० अ०१ सू०११] सप्तमोडएका अथाष्टमी- यदग्नापासमितिवातिदेवीदेवेपुयजताप॑जत्र। रत्नांचयहिभजासिखधायोमागंनोअत्रयसुमन्तंवीतात् ॥ ८॥ यत् । अग्ने । एपा । सम्हदतिः। भाति । देवी । देवेषु । यजता । यजत्र । रत्ना । च । यत् । विभासि | स्वधावः । भागम् । नः । अत्र । वसुंध्मन्नम् । वीतात् ॥ ८ ॥ हे यजत्र यष्टव्यामे यद्यदा एपा समितिः अस्मत्कर्टका स्तुतिः संहतिश्च यजता यजतेषु य- एव्येषु देवेषु मध्ये देवी द्योतमाना भवाति यष्टव्यादेवाः अस्माभिः स्तूयन्ते इज्यन्ते चौपाहे स्वधावः हविलक्षणान्नवन्नने त्वं ययदा रना च रत्नानि रमणीयानि धनानि स्तोतयोयटाय- व विक्षनासि विशजसि अत्र तदानी तथा नोस्मान् पति वसुमन्तं धनवन्तं नानाधनावयवभूतं भागमंशं पीताद वी गत्यादिपु तुम्रोस्ताहाशिष्यन्यतरस्यामिति हे स्थाने पातड्अन्तविण्य- र्थश्चात्र इष्टव्यः वयप आगमय असायं प्रयच्छेत्यर्थः॥८॥ अथ नवमी- अधीनोअग्रेसदनेसधस्थैयुक्ष्वारथममृतस्यद्रविनम् । आनौवहरोदेसीदेवपुत्रेमाकिर्दयानामभूरिहस्याः ॥ ९॥ १०॥ शुधि । नः । अग्ने । सदने । सधस्थै । युक्ष्व । स्थम् । अमृतस्यादृचिनुम् । आ।नः। वह । रोदसी दनि । देवपत्रे इति देवपुत्रे । मार्किः । देवानाम् । अर्प । भूः । दुह । स्याः॥ ९ ॥१०॥ हे अग्ने सधस्थे सहस्याने सर्वदेववासाधारणे सदने पनगृहे स्थितः सन नोस्मदीयं पर- मंअधि शृणु स्तिट्वपनं उय्पते अमृतस्पदेवपानस्य मधुनः दरिद्वं दायक रथमा मीपं युदर आहाना देवान्पति गमनाय भवः संपुष । संयुक्रेन रथेन गत्वा नौस्माकं यज्ञ पविदे- पपुत्रे देवस्प प्रजापहिवरा यहा देवाः पुत्राययोस्ते रोदसी द्यावायिन्यो भावह पारय

·३९२
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०६व०११
देवानां मध्ये कश्चिद्देवः अपभूः अपभविता अस्मयज्ञमपगन्ता माकिः स्याद त्वं च इहास्मि-
न्यज्ञे स्याः सन्निहितीभव ॥ ९ ॥
।। इति सप्तमस्य पाठे दशमोवर्गः ॥१०॥
यावेति नव द्वादशं सूतं आंगेहविधीनस्या त्रैष्टुभमाग्नेयं । द्यावेत्यनुकान्तं । गतो-
विनियोगः।
तत्र पथमा-
द्यावाहक्षामामधुमेतेनाभिश्रावेभवतःसत्यवाचा ।
देवोयन्मान्यजयकृण्वन्त्सीदृयोतामत्यवमसुंयन् ॥ १॥
द्यावा । है । क्षामा । प्रथम इति । ऋतेन । अभिश्रावे । भवतः ।
सत्यवाचा । देवः । यत् । मान् । य॒जाय । कृण्वन् ।
सीद॑त् । होतो । प्रत्यङ् । स्वम् । असुंम् । यन् ।। १ ॥
सायवाचा सत्यवाचौ सत्यवादिन्यौ प्रधानभूते द्यावाक्षामा द्युक्षामे द्यावापृथिव्यौ
ऋतेन सत्यभूतेन देवयजनेन सह अभिभावे आभिमुख्येन श्रूयते इत्यभिभावआह्वानं
तस्मिन्नस्मद्यज्ञनिमित्ते अमेः संवन्धिनि आह्वाने भवतः लोडर्थे लट् भवतां ययदा देवो-
द्योतमानोमिः यजथाय यज्ञाय मतान् मनुष्यान् कृण्वन् मेरयन् मत्यङ् आह्वानार्थ देवा-
नां प्रत्यंचितास्वमसुं आत्मीयं ज्वालालक्षणं पाणं यन् मामुवन होता देवानामाह्वाता सीदव ये-
यां निपीदति तदास्मयागकाले द्यावापृथिवी ममुखोमिराह्वयत्वित्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
देवोदे॒वान्परिभूतेनवहानोहव्यंप्रथमश्चिकित्वान् ।
धूमकेतुःसमिधामाजीकोमन्द्रोहोतानित्यौवाचायजीयान्॥२॥
देवः । देवान् । परिभूः। ऋतेनं । वह । नः । हव्यम् ।
प्रथमः । चिकित्वान् । धूमकेतुः । सम्ध्दधा । भानजीकः ।
मन्द्रः । होतो । नित्यः । वाचा । यजीयान् ॥ २ ॥

·-
मं०१० अ०१ सू०१२] सप्तमोऽष्टक:
देवोद्योतमानोमिस्त्वं देवानिन्द्रादीन् परिभूः आह्वानहविनयनद्वारेण परिभूः परिगृह्णन्
ऋतेन यज्ञेन सह नोस्माकं हव्यं हविः वह पापय। कीदृशस्त्वं मथमोदेवानां मुख्यः चिकित्वान्
सर्व जानन् धूमकेतुः धूमस्य कर्ता वा धूपध्वजोवा धूममज्ञानोवा समिधा समिघनेन संदीपने-
न भागोकः अाजुद्दौतिरुव॑ज्वलनइत्यर्थः मन्दः स्तुत्पः होता माहाता नित्योधुवः वाचा
यजीयान् अतिशयेन यष्टा च ॥२॥
अथ तृतीया-
वाग्देवस्यामृतयटीगोरौजातासोधारयन्तर्वी ।
विश्वेदेवाअनुतत्तेपर्जुगुर्दुहेयदेनीदिव्यंघृतवाः॥३॥
स्वाक् । देवयं । अमृतम् । यदि । गोः । अतः जातासः ।
धारयन्ते । उर्वी इति । विश्व । देवाः । अनु । तत् । ते । यजुः ।
गुः । दुहे । यत् । एनी। दिव्यम् । घृतम् । वारितिवाः ॥ ३ ॥
देवस्यामः स्वावृक् स्वार्जनं अमृतमुदकं स्वतेजसः सकाशाद्यदि यदा उत्पद्यते तदा अ.
तोस्माव गोरुदकानातासउतन्नाओषधयः उवीं यावापृथिव्यौ धारयन्ते विश्वेदेवाः सर्वे स्तो-
हारः वे जब संबन्धि जयजुः उदकस्य तदान अनुगुः अनुगायन्ति एनी श्वेता दीतिः दिव्यं दि-
विभवं घृतं क्षरत् यदा वृष्टिलक्षणं यदुकं दुहे दोन्धि ॥३॥
अथ चतुर्थी-
अर्चामिवावर्धायापौघृतस्नूद्यावाभूमोशृणुतरोदसीमे।
अायद्यावोसुनीतिमयन्मध्वानोअपितरांशिशीताम् ॥ ४॥
अर्चामि । वाम् । वर्षीय । अपः । घृतस्तू इति घृतास्नू ।
यााभूमी इति । शृणुतम् । रोदसी इति । मे। अहाँ । यत् ।
यावः । असुनीतिम् । अयन् । मध्वा । नः । अत्र।
पितरां । शिशीताम् ॥ ४॥

·ऋक्संहितामाष्ये
[अ०६व०१२
हे अग्ने त्वं अपः मदीयं यज्ञरूपं कर्म वर्धाय मोत्सपिवे सति हे घृतलू वृष्टयुदकस्य
पसवित्र्यौ हे यावाभूमी द्यावापृथिव्या वां युवां अर्चामि ऋचस्तुतौ स्तौमि । हे रोदसी या-
वापृथिव्यौ युवां मे मदीयं स्तोत्रं शृणुतं यद्यस्मिन् अहा अहःशब्दः सामर्थ्यादहोरात्रसाध्यं
कर्माच्यते सुपांसुलुगिति सप्तम्येकवचनस्याजादेशः अहनि अहोरावस्य साध्यकर्मणि द्यावः
स्तोतारः असुनीति असुः प्रज्ञा तया नीयवेइत्यसुनीतिः स्तुतिः वा अयन् गच्छन्ति अत्रास्मिन्
कर्मणि पितरा सर्वस्य मातापितृभूते द्यावापृथिव्यौ नोस्मान् मध्वा वृष्टयुदकेन शिशीतां ला-
नपानादिना संस्कुरुवां ॥ ४॥
अथ पंचमी-
।
किंखिन्नोराजाजरहेकदस्पातिव्रतंचकमाकोविद ।
मित्रश्चिद्धिमाजुहुराणोदेवाञ्छोकोनातामपिवाजोअस्ति॥५॥११॥
किम् । स्वित् । नः । राजा । जगृहे । कत् । अस्य ।अति ।
वृतम् । चक्रम । कः । वि । वेद । मित्रः । चित् । हि । स्म।
जुहुराणः । देवान् । श्लोकः।न।याताम् । अपि ।
वाजः अस्ति ॥५॥११॥
किंस्विच्छन्दोवितर्कार्थे किंवा राजा दोप्यमानोमिः नोस्माकं स्वभूतानि हवींषि स्तुती-
च जगृहे परिगृह्णीयाद कद किंवाअस्याग्नेः अतिम अतिपूजितं व्रतं परिचरणाख्यं कर्म च-
रुम वयं कियास्म कर्मवैगुण्यात भीतस्य पूर्वार्धे एतद्वचनमुक्तं उत्तरार्धे इदानीं तन्निराक्रियते।
हिस्सेतीमौ पूरणौ चिदित्युपमार्थे जुहुराणः स्निग्धमाहूयमानः मित्रः स्निग्धोयथा आगच्छेत
तथा नेवि संपत्यर्थे श्लोकः अस्मदीया स्तुतिलक्षणा वाक्देवानिन्द्रादीन यातां गच्छतु । अपि
वाजः हविराख्यं चान्नं यदस्ति तदपि देवान् प्रति गच्छतु देवाः स्तुति हविश्च प्रतिगृह-
वित्यर्थः॥५॥
॥ इति सप्तमस्य पठे एकादशोवर्गः ॥ ११ ॥
अथ पष्टी-
दुमन्त्वामृतस्यनामसलक्ष्मायहि'रुपामवाति ।
यमस्ययोमनवतेसुमन्त्वनेत प्वाह्यमंयुच्छन् ॥६॥

·मं०१० ० अ०१ सू०१२] सप्तमोऽष्टकः दुःमन्तुं । अत्रं । अमृतस्य । नाम । सलक्ष्मा । यत् । विपुंरूपा। भाति । यमस्य । यः । मनवते । सुमन्तु । अग्नै । तम् । ऋष्य । पाहि । अध्युच्छन् ॥६॥ यव यस्य अमृतस्य मरणधर्मरहितस्य सूर्यस्य अस्य मरणधर्मराहित्यंतु-सूर्येविषमास- जामीत्यमृस्पाचि प्रसिद्धं । तादृशस्य संबन्धिनाम नामकमुदकं अत्र अस्यां पृथिव्यां विपुरूपा नानारूपं भवाति भवति । उदकस्य नानारूपत्वं-याआपोदियाइतिमंत्र स्फुटमुक्ताकीदृशं तव दुमन्तु निरपराधं महस्वभावत्वात् । पुनः कीदृशं सलमा मधुररसासक्षणोपेतं । किंच यः सूर्यः यमस्य संयमिनीपतेः सुमन्तु सुतरामपराधं मातृताडनरूपं मनवते अवयुध्यते यदा धातूनामने- कार्थत्वाव क्षमतइत्यर्थः । तं तादृशं जलजनकं सर्वज्ञ क्षमाशीलं सूर्य हे ऋष्व महनने अमयु- च्छन्नमायन् त्वं पाहि आहुतिपदानेन रक्षणद्वारा आत्मरक्षणं प्रार्थयते ऋषिः॥ ६॥ अथ सप्तमी- यस्मिन्देवाविदर्थेमादयन्तेविवस्वतःसर्दनेधारयन्ते । सूर्यज्योतिरदधुर्मास्यक्तूिन्परियोनिचरतोअजैसा ॥ ७॥ यस्मिन् । देवाः। विदथे । मादयन्ते । विवस्वतः । सर्दने धारयन्ते । सूर्यं । ज्योतिः । अदधुः । मासि । अक्तून् । परि । योतनिम् । चरतः । अजला ॥ ७ ॥ यस्मिन्ननौ यज्ञस्य प्रधानांशे सति देवाइन्द्रादयोविदथे यज्ञे मादयन्ते । हविपात्मानं तर्पयन्ति तृप्यन्तिवा । अपिच विवस्वतोमनुष्यस्य यजमानस्य स्वभूते सदने वेयाख्ये स्थाने धारयन्ते आत्मानं स्थापयन्तिचाफिंच सूर्य ज्योतिरहरारयं तेजः अदधुः स्थापितवन्तः।मासि चन्द्रमसि अक्तून रात्रीः स्थापितवन्तः । तदनंतरं अजस्रा अनुपक्षीणौ सूर्याचन्द्रमसो द्योपनि दीप्ति परिचरतः परिगच्छतः सर्वत्र प्रामुतः ॥ ७ ॥ १०सं०२.५१५॥ २०सं०५ १. १६..

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६व०१३ . अथाटमी- . यस्मिन्देवामन्मनिसंचरन्त्यपीच्ये नवयमस्पविद्म। मित्रोनोअत्रादितिरागान्त्सवितादेवोवरुणायवोचत् ॥ ८ ॥ यस्मिन् । देवाः । मन्मनि । समचरन्ति । अपीच्यै । न । वयम् । अस्य । विन । मित्रः । नः । अत्रं । अदितिः । अनागान् । सविता । देवः। वरुणाय । वोचत् ॥८॥ देवाइन्द्रादयः पस्मिन्ननो मन्मनि ज्ञानभूते मानवत्सर्वप्रकाशके सति संचरन्ति स्वाधिकारे संपवर्तन्ते । अपीच्येन्तहित स्थितमस्याग्नेः स्वरूपं वयं नविन तत्वतानजानीमः अभास्सिन्यज्ञे अंगभावाय पर्वमानोमित्रः वरुणाय सर्वेषां पापानां निवारपित्रे अग्नये नोस्मान अनागानपापान बोचद अवीतु । तथा अदितिर्देवमाता सविता सर्वस्य मेरकोदेवश्च प्रवीतु ॥८॥ अथ नवमी- श्रुधीनोअग्रेसर्दनेसधस्थैयुक्ष्वारर्थममृतस्पद्रवित्नुम् । आनौवहरोदसीदेवपुत्रेमाकिर्दैवानामप॑भूरिहस्याः॥ ९॥ १२॥ श्रुधि । नः । अग्ने । सदने । सधस्थे । युक्ष्व । रथम् । अमृतस्य । विनुम् । आ। नः । वह । रोद॑सी इति । देवपुत्रे इति देवपुत्रे। माकिः । देवानाम् । अपं । भूः । इह । स्याः॥ ९॥ १२ ॥ श्रुधौनइत्येषा नवमी पूर्वसूके व्याख्यावा ॥९॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे द्वादशोवर्गः ॥ १२॥ पुजेवामिति पंचर्च प्रयोदशं स्तं अदितेः पुत्रस्य विवस्वतआप हविर्घानाख्ये ये वे- शुकटे तद्देवत्पमिदं अन्या जगवी शिष्टासिष्टुभः। तथाचानुकान्त- युजेपंचविवस्वानादित्यो- इविधानं जगत्पन्तमिति । गतः सूकविनियोगः । हविर्घानपवर्तने यजेवामित्पेका । सवितंच- अन्वरावरमंपादपायुजेदानसपूर्पनमोभिरिति ।

·मं०१० अ०१ सू०१३] सप्तमोऽष्टकः नत्र प्रथमा- युजेब्रह्मपूर्पनमोभिर्विश्लोकातुपथ्येवसूरेः । शृण्वन्तुविश्वैअमृतस्यपुत्राआयेधामानिदिव्यानितस्थुः ॥१॥ युजे । वाम् । ब्रह्म । पूर्व्यम् । नमःभिः । वि । श्लोकः । एतु । पृथ्याइव । सूरेः। शृण्वन्तु । विश्व । अमृतस्य । पुत्राः। आ । ये।धामानि । दिव्यानि । तस्थुः॥१॥ हेहविर्धान शकटे वा पूर्वा अहं पुर्य पूर्वस्मिन्काले भवं अनादिकालमवृनमित्यर्थः एवंभूतं ब्रल मंत्रमुच्चार्येविशेषः नमोभिः सोमादिहविक्षणैरग्नैर्युगे युनन्मि युवयोरुपरिसीमा- दिकमारोप्य पत्नीशालांते हविर्धानंमति युवांनयामीत्यर्थः । एवंभूतपोर्युक्योः श्लोकः शब्दः ब्येतु विश्वान् देवान प्रवि विविधं गच्छतु । त्र दृष्टान्त:- पथ्येव सूरेः यथा स्तोतुः स्वभूना पध्या परिणामसुखावहाहुतिः विश्वान देवान् मति विविधं गच्छति तद्वद अमृतस्यामरणधर्म- णः प्रजापतेः पुत्राविश्वेदेवाः एवंभूतं शब्द शृण्वन्तु । ये देवाः दिव्यानि दिविभवानि धामानि स्थानानि आवस्थुः अधिष्ठितवन्तः ते शृण्वन्वित्यर्थः॥ १ ॥ अत्रैव हविर्धानमवर्तने यमेवेत्येपा । सूविंच-यमेइवयतमानेयदेवमधिदसोरदधाउ- मध्यवचइत्यारमेदिति । तरषा द्वितीया- यमेवयतमानेयदैतप्रवीभन्मानुपादेवयन्तः । आसीदतुंखमुलोकंविदानेवासस्थेमवतमिन्दवेनः ॥ २ ॥ यमेइवेति यमेऽदव । यतमाने इति । यत् । ऐतम् । प्र । वाम् । भरन् । मानुपाः । देवध्यन्तः। आ। सीदतम् । स्वम् । ऊँ इति । लोकम् । विदाने इति । स्वासस्थे इति सुआसस्ये। भवतम् । इन्द॑वे । नः॥२॥ यमे इस यथा सहोपने अपत्ये संचरतः तथा यतमाने गमनहविर्धारणादिस्वाधिकार- कर्मणि पवर्तमाने हविधांनशकटे युवा ययदा एवं हविर्घानस्थान पतिगच्छतः । तथा देवप-

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०६२०१३
न्तोदेवकामाः मानुषायजमानाः वां युवा मभरन् पारन्ति । किंच युवा स्वमु लोकं आत्मीय-
मेव हविर्धानाख्यं स्थानं विदाने जानती आसीदतं ततः नोस्माकं इन्दवे सोमार्थ स्वासस्थे
शोभननिवासस्थाने भव ॥२॥
अथ तृतीया-
पञ्चपदानिरुपोअन्वरोहञ्चर्तुष्पदीमन्वेमिव॒ते ।
अक्षरणप्रतिमिमातामृतस्यनाभावधिसंपुनामि ॥३॥
पञ्च । पदानि । रुपः । अर्नु । अरोहम् । चतुःपदीम् । अनु ।
एमि । तेन । अक्षरेण । प्रति । मिमे । एताम् । ऋतस्य ।
नानौ । अधि । सम् । पुनामि ॥ ३ ॥
रुपः यष्ट्रणां स्वर्गमारोपयितुर्यज्ञस्यांगत्वेन संबन्धीनि पंचसंख्याकानि धानासोमपशु-
पुरोडाशाज्याख्यानि पदानि वृत्तिहेतुत्वेन देवान् पति गन्तृणि हवींषि अन्वरोहं अनुरोहामि
शकटे युवयोः स्थापनवहनानन्तरं करणे करोमीत्यर्थः ।किंच चतुष्पदी चतुर्तिः पदैर्युक्तां
विष्टुवादिछन्दसं क्रियां बतेन पयोगकर्मणा अन्येमि अनुगच्छामि यथाकालं मयुनग्मीत्यर्थः ।
अक्षरेण प्रणयाख्येन एतामुपस्थितां पतिगरक्रियां पतिमिमे निर्ममे । अपिच ऋतस्य यज्ञस्य
अधीति सप्तम्यर्थानुवादी नाभौ नाभिभूते वेद्याख्ये स्थाने संपुनामि संशोधयामि दशापवित्रण
सोमं संस्करोमीत्यर्थः ॥३॥
अथ चतुर्थी-
दे॒वेभ्यःकर्मणीतमृत्युंभजायैकममतनाटणीत ।
बृहस्पतियज्ञमरुपवतऋपिमियायमस्तन्वमारिरचीत् ॥ ४॥
देवेभ्यः । कम् । अणीत । मृत्युम् । पृष्टजायै । कम् । अमृतम् ।
न । अरणीत । वृहस्पतिम् । यज्ञम् । अकृण्वत । ऋपिम् ।
प्रियाम् । यमः। तन्वम् । प्र। अरिरचीत् ॥ ४ ॥

·मं०१० अ०१ सू०१३] सप्तमोऽष्टका देवेश्योदेवानां मृत्यु मारपितारं कं स्वपुरुष आवृणीत मार्थयते प्रयुक्त । किंच मजाये देवव्यतिरिक्तायामनुष्यादिकायाः प्रजायाः अमृतममारकं अविनाशकं वा स्वपुरुषं नावृणीत नप्रयुक्त हविर्धारणीक्रियायां प्रवृत्तायां सत्यां पूर्वोक्तानां सर्वेषां स्थिवेरवश्यंभाविवाद न कंचिदपि विनाशक स्वपुरुषं यमोनिरूपयतीत्यर्थः । अपिच बृहस्पति बृहतां देवानां हविर्धार- णे पालकं वृहवां मंत्राणां स्वामिनं वा ऋर्षि सर्वस्य दृष्टादृष्टफलस्य दृष्टारं यज्ञं अकृण्वत ऋ. विग्यजमानाः कुर्वन्ति । अपिच यमः पियां तन्वं भस्मदीयमिष्टं शरीरं मारिरेचीव धातूना- मनेकार्थत्वात् रिचिरत्र परिहारार्थे वर्तते परेचपति मृत्योः सकाशात्परिहरति कर्मवैगुण्यज- नितदोपाभावादस्माकं जीवितं नापहरवीत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ पंचमी- समक्षरन्तिशिशवमरुत्वतेपित्रेपुत्रासोअप्र्यवीवतंनृतम् । उभेइदस्योमर्यस्यराजतउभेयतेतेउभयस्यपुप्यतः ॥ ५॥ १३॥ सम्म । क्षरन्ति । शिशवे । मुरुत्वते । पित्रे। पुत्रासः। अपि । अवीवतन् । मत्तम् । उभे इति । इत् । अस्य । उभयस्य । राजतः । उझे इति । यतेते इति । उभयस्य । पुप्यतः॥ ५॥ १३ ॥ मरुत्यते मरुतः स्तोतारः स्तुतिद्वारेण वदते पित्रे ऋत्विजां पितृभूताय शिशये शंसनीया- य हविधानशकटयोः सुखासीनभूताप सोमाय सप्तच्छन्दांसि क्षरंति स्तुतित्वेन गच्छन्ति । भ. पिच पुत्रासोपि सोमस्य पुत्रभूताः ऋत्विजोपि ऋतं सत्यभूतं स्तोत्रं अप्यवीवतन् संगमयन्ति सद्गुणमाहिणी स्तुति कुर्वन्तीत्यर्थः। उभेइन देएव हविर्घानशकटे अस्योभयस्य देवजातस्य म- नुष्पजातस्य च राजतः ईशाने उभे एव शकटे यतेते कर्मानुष्ठाने प्रपत्रं कुरुतः उभयस्य देव- जातस्य मनुष्यजातस्पच पुष्यतः हविर्धारणद्वारेण पुष्टिं कुरुवइत्यर्थः ॥५॥ ॥ इति सममस्म पष्ठे प्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥ परेयिवांसमितिषोडश चतुर्दशं सूत विवस्वतः पुत्रस्य यमस्या अंगिरसोनःपितरोन- पग्वाइति षष्ठयाअंगिर:पित्रर्वगुटक्षणालिंगोकदेवताः पेहीत्यापास्लिमोटिंगोक्तदेवताकाः पितृदेवताकावा अविद्वसारपेयापित्यादिकस्तृचः सरसापुत्री यो खानी परलोकमार्गमभितःस्थि-

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०१४
तौ वदेवताकः शिष्टायमदेवत्याः यमायसोममिति त्रयोदश्याद्याअनुष्टुभः यमायमधुमत्तममित्येषा
बृहती मादिवोद्वादशविष्टुभः । तथाचानुकान्तं-परेयिवांसंषोडशयमोयाम षष्ठी लिंगोक्तदेवता
पराश्चतिसः पिच्यावा हचःश्यायां पराअनुष्टुनोबृहत्युपान्येति ।गवः सूक्तविनियोगः। महापि-
तृयज्ञे यमयागाख्यायाज्या।सूत्रितंच-इमंयममस्तरमाहिसीदेतिद्वेपरेयिवांसंपवतोमहीरन्विति।
तत्र पथमा-
परेयिवांसंभवतोमुहीरनुवहुभ्यःपन्थामनुपस्पशानम् ।
वैवस्वतंसंगमनजनानांयमराजानंहविपादुवस्य ॥१॥
परेयिध्वांसम् । प्रध्वतः । महीः । अनु । बहुभ्यः । पाम् ।
अनुपस्पशानम् । वैवस्वतम् । सम्गमनम् । जनानाम् ।
यमम् । राजानम् । हविपा । दुवस्य ॥१॥
हे मदीयान्तरात्मन् यजमान पा स्वं राजानं पितॄणां स्वामिनं यमं हविषा पुरोडाशादिना
दुवस्य परिचर । कीदृशं भवतः मकृष्टकर्मवतोभूलोकवर्तिभोगसाधनं पुण्यमनुष्ठितवतः पुरुषा-
न्महीः तत्तद्भोगोचिवभूपदेशविशेषान् अनुपरेयिवांसं क्रमेण मरणार्ध्व पापितवन्तं तथाब-
हुभ्यः स्वर्गायिः पुण्यरुड्यः पुण्यकतार्थे पंथां स्वर्गस्योचितमार्ग अनुपस्पशानं अवाधमा-
नं पापिनएव पुरुषान् स्वर्गमार्गबाधेन नरकं पापयन्ति नतु पुण्यरुवइत्यर्थः वैवस्वतं विव-
स्वतः सूर्यस्य पुत्रं जनानां पापिनांसंगमनं गन्तव्यस्थानरूपं ॥१॥
अथ द्वितीया-
यमोनोगातुंप्रथमोविवेदनैपाग तिरपमतवाउ।
यानःपूर्वपितरःपरेयुरेनाजंज्ञानाःपथ्या अनुखाः॥२॥
यमः । नः । गातुम् । प्रथमः । विवेद । न । एपा । गन्यूतिः।
अपंगतवै। ऊँ इति । यत्र । नः । पूर्वं । पितरः । पराईयुः ।
एना । जनानाः। पथ्योः । अनु । स्वाः ॥ २ ॥

·मं०१० अ०१ सू०१४] सप्तमोऽएक:
मथमः सर्वेषां मुस्योपमः नोस्माकं प्रजानां गातुं शुभाराभनिमिर्च विवेद जानाति । ए.
पा गन्यूतिः नापातवा उ अतिशयज्ञानयोगाद्यमस्य एपा गव्यूतिः अयं मार्गः नकेनचिदाह-
तुमपनेतुं शक्यतइत्यर्थः । यत्र यस्मिन्मार्गेनोस्माकं पूर्व पितरः परेयुः एनानेन मार्गेण गच्छ-
न्वः गज्ञानाः जाताः सर्वे स्वाः स्वभूताः पथ्याः स्वकर्ममार्गभूतागतीः अनुगच्छन्ति ॥ २ ॥
मानिमारुते मावलीकम्परित्येपा धाग्या । सूत्रितंच-इसंयममस्वरमाहितीदमावठीकम्य-
समोअंगिरोभिरुदीरनामवरउत्परासइति ।
सपा सूके तृतीया-
मातलीकम्पैर्यमोआरोभिहस्पतिभिर्वाधानः
याँश्चदेवावाधुर्यंचदेवान्स्वाहान्यवधान्येमदन्ति ॥३॥
मातली । कन्यैः। यमः । अहिरभिः । बृहस्पतिः । ऋभिः ।
वरधानः। यान् । च । देवाः । वधुः । ये। च । देवान् ।
स्वाहा । अन्ये । स्वधयां । अन्ये । मदन्ति ॥ ३ ॥
मातली मावलिरिन्द्रस्य सारथिः तद्वानिन्द्रोमावली सच कव्यैः कव्यभाग्भिः पिभिः
सह पयानोवर्धमानोभवति यमश्चांगिरोभिः पितृविशेषैः सह वर्धमानोभवति । तथा गृहस्स-
तिः क्वभिः पितृविशेषैः सह वर्धमानोभपति तब देवाइन्द्रादयो यांश्च कन्यभागादीन पितृन्
यवृधुर्वर्धयन्ति येच कन्यभागादयः पिवरः देवानिन्द्रादीन् पर्धयन्ति तेषां मध्ये अन्ये इन्द्राद-
यः स्वाहामदन्ति स्वाहाकारेण हत्यन्ति अन्य पितरः स्वधया स्वधाकारेण हप्यन्ति ॥३॥
महापितृयज्ञे यमस्य इसंयमेत्यादिके दे अनुवाक्ये इमपमेपेपा आमिमारुवेपि धाया।
चंतपूर्वमेवोदाहा।
सेपास्के चतुर्थी-
इमममस्तरमाहितीदारोमिःपितृभिःसंविदानः ।
आवामनःकविशुस्ताहन्वेनाराजन्हुविपामादयस ॥ ४ ॥

·१०२
ऋक्संहितामाष्ये (अ०६ २०१५
इमम् । यम । प्रस्तरम् । आ। हि । सीर्द । अंगिरःभिः।
पितृभिः। समविदानः । आ । त्वा । मन्त्राः। कविशस्ताः।
वहन्तु । एना। राजन् । हविषा । मादयस्व ॥ ४ ॥
हे यमागिरोभिः एतन्नामकः पितृभिः संविदानः ऐकमत्यं गतस्त्वं इस प्रस्तरं विस्तीर्ण
याविशेष आसीद आगत्योपविश । हि यस्मादेवं तस्मात् कविशस्ताः विद्वद्भिः ऋत्विभिः
भयुक्तामंत्राः त्या त्वां आवहन्तु हेराजन एना एतेन हविषा तुष्टोमादयस्व यजमान हर्पय॥४॥
अथ पञ्चमी-
अङ्गिरोभिराहियज्ञियेभिर्यमवरूपैरिहमादयस्व ।
विवस्वन्तंहुवेयःपितातेस्मिन्यज्ञेवर्हिप्यानिपद्य ॥५॥१४॥
अभिरभिः । आ । गहि । यज्ञियेभिः । यम । वैस्पैः।
इह । मादयस्व । विवस्वन्तम् । हुवे । यः। पिता। ते ।
अस्मिन् । यज्ञे । हिपि । आ। निसद्य ॥५॥१४॥
हे यम पैरूपैः विविधरूपयुक्तः वैरूपसाममियैर्वा यज्ञियेभिः यज्ञयोग्यैः मंगिरोभिः स-
हागहि आगच्छ । आगत्य च इहास्मिन् यज्ञे मादयस्व यजमानं हर्षय योविवस्वान ते तव-
पितास्ति अस्मिन् यहे तं विवस्वन्तं हुवे आह्वयामि सचास्तीर्णे बर्हिपि 'आनिषद्योपविश्य
पजमान हर्पयतु ॥ ५॥
॥ इवि सप्तमस्य पष्ठे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥
अथ पष्ठी--
आइरसोनःपितरोनवग्वाअर्थर्वाणोभृगवःसोम्यासः ।
तेपीवयंसुमतौयज्ञियानामभिद्रेसौमनसेस्याम ॥६॥
अरिसः । नः । पितरः । नवग्वाः । अथर्वाणः । भृगवः ।
सोम्पासः। तेषाम् । वयम् । सुमतौ । यज्ञियानाम् ।
अपि । भद्रे । सौमनसे । स्याम ॥ ६॥

·४०३ मं०१० अ०१सू०११] सप्तमोऽएका अंगिरसः अंगिरोनामकाः अथर्वाण अथर्वनामकाः भूगोभगुनामकाच नोस्माकं पिवरो- नवग्वाः अभिनवगमनयुक्ताः सदा नूतनवत् मीविजनकाइत्यर्थः ते च सोम्यासः सोममहन्दी- ति सोम्पाः यज्ञियानां यज्ञार्हाणां तेषां सुमतौ अनुग्रहयुक्तायां बुद्धी वयं स्याम सर्वदाविष्ठेम। अपिच सौमनसे भद्रे सौमनस्य कारणे कल्याणे फले स्याम सर्वदा तिष्ठेम ॥ ६ ॥ सत्रमध्ये दीक्षितस्य मरणे मेहिमेहीत्यायाः पञ्चचंस्कृतीयावनिता होवाशंसनीयाः स. विवंच-हिमेहिपथिभिः पूर्येभिरितिपञ्चानां तृतीयामुरेदिति । तपा सप्तमी- प्रेहि हिपृथिमिःपूभिर्यानःपूर्वपितरःपरेपुः। उभाराजानास्वधयामर्दन्तायमपश्यासिवरुणंचदेवम् ॥ ७ ॥ प्र। इहि । प्र। इहि । पथिभिः पूष्यभिः। यत्र । नः। पूर्वे । पितरः । पराईयुः । उभा । रार्जाना । स्वधा । मर्दन्ता। यमम् । पश्यासि । वरुणम् । च । देवम् ॥ ७॥ यत्र यस्मिन् स्थाने नोस्माकं पूर्वे पुरातनाः पितरः पितामहादयः परेयुः पूर्येभिः पूरिम न कालेभवः अनादिकालप्रवृरित्यर्थः पथिभिर्मार्गः हे मत्पितः तत्स्थानं प्रेहिमेहि मगच्छ । गत्वा च स्वधया अमृदानेन मदन्ता मदन्तौ तृप्यन्तौ राजाना राजानी उभा उभौ यमं देवं पोतमानं वरुणं पश्यासि पश्य ॥ ७॥ अथाष्टमी- संगच्छवपितृभिःसंयमेनटापू परमेव्योमन् । हित्वायावापुनरस्तमेहिसंगच्छस्वतन्वासुवर्चाः ॥८॥ सम् । गच्छस । पितृभिः । सम् । यमेन । दुष्टापूर्तेन । परमे। विओमन् । हित्वार्य । अवद्यम् । पुनः । अस्तम् । आ। इहि । सम् । गच्छस्व । तन्वा । सुध्वाः ॥ ८॥ हे मदीपपितः अतस्त्वं परसे उत्कृष्टे व्योमन् व्योमनि स्वर्गाख्ये स्थाने स्वभूतैः पितृभिः १. सह संगच्छस्व इष्टापून श्रीवस्मार्वदानफठेन संगच्छस्व । ततइष्टापूर्वेन सहागम्य अवयं पा-

·।
४०४
ऋक्संहिताभाष्ये (अ०६ २०१६
पं हित्वाप हित्वा परित्यज्य अस्तं त्रियमानाख्यं गृहं एहि आगच्छ । ततः सुवर्चाः तृतीयार्थे
पथमा सुवर्चसा शोभनदीतियुक्तेन तन्वा स्वशरीरेण संगच्छस्व ॥ ८॥
पैटमेधिक कर्मणि श्मशानायतनं मोक्षत्यपेतवीतेति । सूवितंच-गादकेन शमीशास-
या विः मसव्यमायतनं परिव्रजन् मोक्षत्यपेतवीतविचसर्पवातेति ।
सैषा नवमी-
अतीतविसर्पतातोस्मातपितरौलोकमकन् ।
अहोभिरभिरक्तुभियंक्तंयमोददात्यवसानमस्मै ॥ ९ ॥
अप। इत । वि। इत। वि। च । सर्पत । अतः । अस्मै । एतम् ।
पितरः । लोकम् । अनन् । अहभिः । अभिः । अक्तुभिः ।
विश्अक्तम् । यमः । ददाति । अवसानम् । अस्मै ॥ ९ ॥
श्मशाने पूर्व स्थिताः हे पिशाचादयः अतोस्मात् मृतयजमानदहनस्थानात् अपेत अप-
गच्छत विशेषेणगच्छत विसर्पत च इदं स्थानं परित्यज्य नानाभावेन दुतरं देशं गच्छतेत्यर्थः ।
पितरः भस्मै मृतयजमानस्यार्थाय एतं लोकं इदं दहनस्थानं अक्रन् परित्यज्य नानाभावेन
यमस्याज्ञया अन्वकुर्वन् यमोपि अहोभिर्दिवसः अद्भिः अश्युक्षणोदकैः अक्तुभीराविभिः व्य-
तं संगतं शुद्धिनिमित्तैः कालोदकादिभिः शोधितमित्यर्थः अवसानं दहनस्थानं अस्मै मृत्य-
जमानस्यार्थाय ददाति दत्तवान् ॥ ९॥
अनुस्तरण्यावृक्को पार्श्वयोराम्रफलाकृती तावुद्धृत्य मेवस्यहस्तयोनिदधात्यतिव्यसारमेया
विति द्वायां । सूषितंच-कायद्धृत्पपाण्योराध्यादतिद्भवसारमेयौश्वानाविति ।
तवैषा दशमी-
अतिवसारमेयौश्वानाचतुरक्षौशवलौंसाधुनापथा।
अापितॄन्त्सुविदाँउपैहियमेनयेसंधमादमदन्ति ॥ १० ॥१५॥
अति । द्रव । सारमेयौ । श्वानौ । चतुः अक्षौ । शवलौं । साधुना ।
पथा। अर्थ । पितृन् । सुविदर्लान् । उप । इहि । यमेन ।
ये। सधमादम् । मदन्ति ॥ १० ॥१५॥

·मं०१०
० अ०१ सू०११] सप्तमोऽष्टक:
१०५
हे अग्ने साधुना पथा समीचीनेन मार्गेण उभौ सारमेयौ श्वानी अतिद्रव श्वानाशी
अतिव अतिकम्यगच्छ। यमसंबन्धिनौ यौ श्वानौ प्रेतस्प बाधको दौ परित्यज्य समीचीनेन
मार्गेण प्रेतं नयेत्यर्थः। कीदृशौश्वानौ सारमेयौ सरमानाम काचित्मसिद्धा देवशुनी तस्याः पु-
त्रौ चतुरक्षी उपरिभागे पुनरप्यक्षियं ययोस्वादृशौ शबरी कधूरवर्णी । अथ शोधनमार्गेण
गमनानन्तरं ये पितरोयमेन सधमाद सहर्षे मदन्ति मामुवन्ति तान् सुविदवान सुष्टु अभिज्ञान
पितॄन उपेहि उपगच्छ ॥ १० ॥
॥ इति सममस्य पठे पंचदशोवर्गः ॥१५॥
अथैकादशी-
यौतेश्वानौपमरसितारोंचतुरक्षौपथिरीनृचक्षसौ ।
नाभ्यामेनपरिदहिराजन्वस्तिास्माअनमीवंबंधेहि ॥ ११ ॥
यौ। ते । श्वानौ । यम । रक्षिता । चतुःअक्षौ ।
पथिरक्षी इति पथिरक्षी । चक्षसौ। ताभ्याम् । एनम् । परि देहि ।
राजन् । स्वस्ति । च । अस्मै । अनमीवम् । च । धेहि ॥११॥
हे राजन हे यम ते त्वदीयो यौ श्वानौ विद्यते ताभ्यां श्वश्या हे राजन् यम एनं प्रेतं
परिदेहि रक्षार्थ प्रयच्छ। कीदृशौ श्वानौ रक्षितारौ यमगृहस्य रक्षको चतुरक्षौ अक्षिचतुष्टयपु-
को पथिरक्षी मार्गस्य रक्षको नृचक्षसौ मनुष्यैः ख्याप्यमानी श्रुतिस्मृतिपुराणाभिज्ञाः पुरुषा-
स्तो प्रख्यापयन्ति नाम्यां वक्ष्यां दत्वा अस्मै मेताय स्वस्ति च क्षेममपि अनमीवं च रोगा-
भावमपि धेहि संपादय ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
उरणसावंतृपाउदुंबलौयमस्यदूतौचरोजनाअनु।
तावस्मभ्यदृशयेसूर्यायपुर्नदातामसुमोहभद्रम् ॥ १२ ॥
उरुधनसौ । असुध्तृपौ । उटुंबलौ । यमस्य । दूतौ । चरतः ।
जर्नान् । अनु । तौ। अस्मभ्यम् । दृशयें । सूर्याय । पुनः।
दाताम् । असुम् । अय। इह । भद्रम् ॥ १२॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६व०१६ यमस्य संबन्धिनी दतौ श्वानौ जनाननु माणिनी लक्षीहत्य सर्वस्य चरतः । कीदृशौ उरूणसौ दीर्घनासिकायुक्तौ असुतृपी परकीपान माणान् स्वीकृत्य तैस्तृप्यन्तौ उर्दुबलौ उरु- चटौ विस्तीर्णवली तावुभौ दूतौ सूर्याय दृशये सूर्यस्यदर्शनार्थ अद्य दिने इह कर्मणि भद्रम- सुं समीचीनं माणं पुनरस्मयं दावा अदत्तां ॥ १२ ॥ अथ त्रयोदशी- यमायसोमसुनुनयमायजुहुताहविः । यमहयज्ञोगच्छत्यमिदूतोअरंकृतः ॥ १३॥ यमाय । सोमम् । सुनुत । यमाय । जुहुन । हुविः। यमम् । है। यज्ञः। गच्छति । अग्रिदूतः । अरमकृतः ॥ १३ ॥ हे ऋत्विजोयमाय यमदेवार्थ सोमं सुनुत लतात्मकं सोममभिपुणुत ।तथा यमाय यमाई हविर्नुहुत अग्निदूतः अस्मिन्यसे सोमोयमग्निदूतः । भग्नेदूतत्वमन्यत्रामातं-अग्निर्देवानांदूतमा- सीदिति । भररुतः बहुभिर्देव्यैरलंकाररूपैयुक्तः तादृशोयज्ञोपमं ह यममेव गच्छति ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशी- यमाघृतवढविणुहोमचतिष्ठत। सौवेष्वायमीर्घमायुःमजीवसे ॥ १४ ॥ यमाय । घृतवत् । हविः । जुहोतं । प्र । च । तिष्ठत । सः । नः । देवेषु । आ । यमत् । दीर्घम् । आयुः।प्र। जीवसे ॥ १४ ॥ हे ऋत्विजोयूयं यमाय घृतवदाज्येन संयुकं हविः पुरोडाशादिकं जुहोत जुहुत प्रतिष्ठत च यमं यूयमुपविष्ठध्वं च देवेषु मध्ये सयमोदेवः मजीवसे मरुष्टजीवनाथ नोस्माकं दीर्घमायुः भापम मयच्छतु ॥१४॥ १ते. सं० २.५.८।

·मं०१० अ०१ सू०११). सप्तमोऽधकः १०७ अथ पञ्चदशी- यमायमधुमत्तमरा हव्यं होतन। इंदनमऋषिभ्यःपूर्वजेभ्यःपूर्वेभ्यःपथिकन्यः ॥ १५॥ यमार्य । मधुमत्तमम् । राज्ञे । हव्यम् । जुहोतन । इदम् । नमः । ऋर्षिभ्यः । पूर्वजेभ्यः । पूर्वेभ्यः। पथिकतभ्यः ॥ १५॥ हे ऋविनोयमाय राजे मधुमत्तमं अतिशपेन मधुरं हन्यं पुरोडाशादिकं हविर्नुहोसन जुहुन । पूर्वनेत्यः सृष्ट्यादावुत्पन्नेयः भवएव पूर्वेत्या मस्सचः पूर्वभाविष्यः पथिरुड्यः शो- भनमार्गकारियः ऋषिश्यः पइदं प्रत्यक्षं यथा भवति तथा नमोस्तु ॥१५॥ अथ पोडशी- त्रिकटुकेभिःपततिशवीरेकमिगृहत् । त्रिष्टुगायत्रीछन्दांसिसर्वातायमआहिता ॥ १६ ॥१६॥ त्रिकद्रुकेभिः । पतति । पटू । उवाः । एकम् । इत् । वृहत् । विस्तुप्। गायत्री । छन्दांसि । सर्वा । ता । यमे । आहिता ॥ १६ ॥ १६ ॥ विककेभिः द्वितीयार्थे तृतीयेपा विकटुकान ज्योवि!रापुरिति प्रयोयागविशेषाउ- ध्यन्ते तान् प्रत्यंगभावाय संरक्षणार्थं च पतति पमस्तान् पामोति पटसंख्याकाः उर्वीः भूमीः छतारुतमत्यवेक्षणाय मामोति । वाचोन्यः शाखान्तरसंत्रेण समानातः-पग्मोवारहसस्या- न्तुयोधपृथिवीपापभोषधयधोर्चसनृताचेति एकमिद एकमेव वृहत् महद जगयमश्च मविपा- सनीयः मामोति । किंच यानि विटुप्गायत्र्यादीनि छन्दांसि सन्ति सर्वा मा सर्वाणि तानि छन्दांसि यमे भाहिता आहिवानि ऋत्विग्भिः स्तुवित्वेनावस्थितानि ॥ १६ ॥ ॥ इति सक्षमस्य पठे पोडशोवर्गः ॥१६॥ उदीरतामिति चतुर्दशचे पंचदशं सूकम् । अत्रानुकम्पते-उदीरवां पळूना सपियं जगत्येकादशीवि । यामापनाः परे पंचेति वचनात् यमपुत्रः शंखात्यापिः अमिप्वाचारत्ये- ·[अ०६ २०१७ ऋक्संहितामाष्ये कादशी जगती शिष्टाखिष्टुभः पितरोदेवता । गतः सूक्तविनियोगः अष्टकायां उदीरवामवरइ- स्पायाअष्टर्चहोमार्थाः । सूवितंच-उदीरवामवरउत्सरासइत्यष्टाभिक्षुत्वेति महापित्यज्ञे पितरः सोमवन्तइत्यस्यानुवाक्याउदीरतामित्येपा।सूत्रितंच-पितरोग्निष्वात्तायमउदीरतामवरउत्तरास- इति । आमिमारुतेप्पेपा धाय्या । सवितंच-मातलीकन्यैर्यमोअंगिरोभिरुदीरवामवरउत्तरा- सइति। तत्र प्रथमा- उदीरतामवरउत्परांसउन्मध्यमाःपितरःसोम्यासः । असंयईयुरटकातज्ञास्तेनौवन्तुपितरोहवेषु ॥१॥ उत् । ईरताम् । अवरे । उत् । परासः । उत् । मध्यमाः। पितरः । सोम्यासः । असुम् । ये । ईयुः । अटकाः । ऋतज्ञाः। ते। नः । अवन्तु । पितरः । हवैषु ॥ १ ॥ विविधाः पितरः उत्तमामध्यमाअधमाश्चेति यथाविधं औतं कर्मानुष्ठाय पितृत्वं पाताउ- चमाः स्मातकर्ममात्रपरामध्यमाः अवापिकैश्चित् संस्कारैः विकलाअधमाः एतदेवाभिमेत्य ये अमिदग्धायेअनमिदग्धाइत्यादिम समानाताः।तेष्ववरे निकृष्टाः उदीरता उत्तम हविः मामुव- न्तु । परासः उत्तमाः पितरः उदीरवां मध्यमाः पितरः उदीरतां ते सर्वेप्यस्मद्विपये सोम्यासः सोम्याअनुग्रहपराः सन्तु । ये पितरः अवृकाः वृकवदरण्यश्वावदस्मासु हिंसामकुर्वतः ऋतज्ञाः अस्मनुष्ठितं यज्ञं जानन्तः असुमस्मत्माणमीयुः रक्षितुं मातास्ते पितरः हवेष्वस्मदीयेष्वाहा- नेषु नोस्मानवन्तु रक्षन्तु ॥ १ ॥ महापितृयज्ञे पितरोबर्हिपदइत्यस्येदं पितृपइवि द्वितीयानुवाक्या । सूवतु पूर्वमेवोहाहा । आग्निमारुते इदंपितृपइत्पपा धाय्पा । त्रिवंच-आहपितॄन्सुविनाअपित्सीदंपितृश्योनमो- अस्त्वयस्वादुष्किटायमिविचवसइति । महापितृयज्ञे पितरोबर्हिषदइत्यस्य द्वितीयानुवाक्या। सूत्रंतु पूर्वमुदाहतं । २ऋ० सं०५.६.१९।

·मं०१० अ०१ सू०१५]. सप्तमोऽएकः वषा द्वितीया- इदंपितृम्पोनोअस्त्वद्ययेपूसोयउपरासईयुः। येपार्थिवेरजस्पानिपत्तायेानूनसुदृजनामुवितु ।। २ ।। इदम् । पितृभ्यः। नमः । अस्तु । अय। ये। पूर्वासः । ये। उपरासः । ईयुः। ये। पार्थिवे । रजसि । आ। निसत्ताः। ये। वा । नूनम् । सुष्टजनासु । विक्षु ॥ २ ॥ पूर्वासः यजमानोत्पतेः पूर्वमुत्पन्नाः ज्येष्ठमापितामहादयोये इंपुः पिरलोकं पाम येचा- न्ये उपरासो यजमान जन्मनउपर्युत्पन्नाः कनिष्ठभावस्यपुत्रादयः ईयुः पिटोकं मामाःयेप्यन्ये पाधिये पृथिवीसंपन्धिनि रजसि रजोगुणकास्मिन्कर्मणि भानिपचाः हविः स्पीकर्तुमागत्योप- विष्टाः ये वा केचिदन्ये पन्धुवर्गरूपाः पितरः विक्षु पन्युरूपास नूनं निश्चयेन आनिपत्ताः आदादिस्वीकारायागत्योपविष्टाः । कोशीपु विक्ष सुजनासु यज्यते परित्यग्यतेदारियमने- मेति वृजनं धनं शोभनं पूजनं यासां ताः मुसृजनाः तादृशीषु धनसमृध्या आधादिकर्मपरा- स्वित्यर्थः सपउकेश्यः पितृश्यापास्मिन् कर्मणीदं नमोस्तु भयमाहुतिमदानपूर्वकोनम- कारो भवतु ॥ २ ॥ सेपा तृवीपा- आहपितॄन्मुंविदनाँअपिसिनपतिंचविक्रमणंचविष्णोः । वहिपोपेखुधासुतस्पभजन्तपित्वस्तइहार्गमिष्टाः॥३॥ आ। अहम् । पितॄन् । सुविदान् । अविसि । नपतिम् । च । विश्कर्मणम् । च । विष्णोः । सिद। ये । स्वधयो। सुतस्य । भजन्त । पित्वः । ते । दुह । आगमिष्टाः ॥ ३॥ महं यगमानः राविधान मदीयां भनि राष्ट्र मानतः पितुन भाभरिन्सि भाभिमास्येन उपपानस्मि । रिगोन्पारिनोपास्प नपा पनिागाभा च विस्म रिगोगपति सम्पवानरिम पे तिरोहिपः पहिपि सीदन्ति दे इहालिन्मगि मागस्टिाः मदिरापेना.

·४१०
ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०१८
गवाः आदरपूर्व समागत्य स्वधया पुरोडाशाद्यनेन सह सुतस्याभिषुतस्य सोमलक्षणस्य पित्वः
पितोरनस्य भागं भजन्त सेवन्ते उपयुंजते ॥३॥
सैषा चतुर्थी-
वहिंपदःपितरऊत्योगिमावोव्याचरुमाजुपर्ध्वम् ।
तआगतासाशंतमेनानिःशंयोरपोर्दधात ॥ ४ ॥
वर्हिसदः । पितरः । ऊती । अर्वाक् । इमा। वः । हन्या।
चकम । जुपध्वम् । ते। आ। गत । अव॑सा । शम्तमेन ।
अर्थ । नः । शम् । योः । अरपः । दधात ॥ ४ ॥
हे वहिंपदः बर्हिषि यज्ञे सीदन्तीति बर्हिपदः अवापि ये वैयज्वानस्तेपितरोबर्हिषदइत्यत्र श्रु-
तत्वाद । यागं रुत्वा मेत्य पितृटोकं प्राप्ताः बर्हिपदः तादृशा हे पितरः अगिर्वाचीनानामस्मा-
कमूवी रक्षा भवद्भिः कर्तव्येति शेषः। वोयुष्मदर्थ इमा हव्या एतानि हवींपि चक्रम अतस्ता-
नि जुपध्वं ते हविर्जुष्टवन्तोयूयं शंतमेन मुखतमेन अवसा रक्षणेन निमित्तभूतेन आगत भाभि-
मुख्येनास्मान् पामुत । अथानन्तरं नोस्सायं शं सुखं योः दुःखवियोगं अरपः पापरहितं च द.
धात दच ॥४॥
महापिठ्यज्ञे पितरः सोमवन्तइत्यस्य याज्या उपहूताः पितरइत्येषा । सूवितंच-उपहूताः
पित्तरः सोम्यासस्त्वंसोमपचिकितोमनीषेति।
सैषा सक्त पंचमी-
उपहूताःपितरं सोम्यासोबर्हिष्यपुनिधिऍप्रिये'।
तआर्गमन्तुतहझुवन्त्वधिनुवन्तुवन्त्व॒स्मान् ॥ ५॥ १७ ॥
उपहूताः । पितरः । सोभ्यासः । बर्हिष्येषु । निधिषु ।
प्रिये' । ते । आ । गमन्तु । ते । दुह । अवन्तु । अधि ।
ब्रुवन्तु ते । अवन्तु । अस्मान् ॥ ५॥ १७ ॥

·मं०१० अ०१ सू०१५] ससमोडष्टकः ४११ सोम्यासः सोम्याः अस्मनुग्रहपराः सोमसंपादिनोवा पितरः पहिष्येषु यागाहेषु पियेषु त- सिकरेषु निधिषु निधिसदृशेषु हविःषु निमित्तभूतेषु सत्सु उपहूताअस्माभिराहूतास्ते पितरःमा. गमनु आगच्छंतु आगत्य च इहास्मिन्कर्मणि अस्माभिः प्रयुक्ताः स्तुतीः श्रुवन्तु शृण्वन्तु । श्रुत्वा च अधिब्रुवन्तु साधुरयं यजमानइत्यादरेण कथयन्तु ते वादृशाः पितरः अस्मानवन्तु रक्षन्तु ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे सादशोवर्गः ॥१७॥ अथ पष्ठी- आच्याजानुदक्षिणतोनिपद्येमंयज्ञमभिणीतषिश्च । माहिसिष्टपितर केनचिन्नोयहआर्ग:पुरुषताकराम ॥६॥ आइअच्यं । जार्नु । दक्षिणतः । निसर्थ । इमम् । यज्ञम् । अभि । गृणीत । विश्वे । मा। हिंसिष्ट । पितरः । केन । चित् । नः। यत् । धः । आगः । पुरुषता । करांम ।। ६ ।। पितृणामयं स्वाभाविकोधर्मः अथैनं पितरः प्राचीनावीतिनः सव्यं जावाच्येति वचना- वाहे पितरः विश्वे सर्वे यूयं जानु आच्य भूमौ निपात्य दक्षिणतः दक्षिणपा निपयोपविश्य इममस्मदीयं यज्ञं अभिगृणीत अभिष्टुत विशिष्टतृतियोगात्परया प्रीत्या सगुणोपं यज्ञइति च शंसतेत्यर्थः । अपिच वोयुष्माकं यत्किंचित कर्मवैगुण्यजनितं आगः अपराधं पुरुषता मनुष्य- खेन हेतुना कराम वयं रुतवन्तः हे पितरः तेन केनचिदप्यपराधेन नोस्मान माहिसिष्ट ॥ ६॥ अथ सप्तमी- आसीनासोअरुणीनामुपस्थेरापंधत्तदाशुषेमल्य । पुत्रेभ्यःपितरस्तस्यवस्वःप्रयच्छततहोर्जदधात ॥ ७॥ आसीनासः । अरुणीनाम् । उपस्थे । रयिम् । धत्त । दाशुपे । माया । पुवेभ्यः । पितरः । तस्य । वचः।। यच्छत। ने । दुह । ऊर्जम् । दधात ॥७॥ । ।

·४१२
ऋक्संहितामाप्ये
[अ०६ २०१९
अरुणीनामारोचमानानां ज्वालानां वा देवतानां वा उपस्थे समीपस्थाने पेयाख्ये आ-
सीनासः उपविष्टाः पितरोयूयं दाशुषे हविर्दत्तवते माय मनुष्याय यजमानाय रयिं धनं धच
दच हे पितरोयूयं तस्य यजमानस्य पुत्रेभ्यः वस्वोवसु धनं प्रयच्छत ते तादृशाययं इहास्मि-
भस्मदीये कर्मणि कर्ज धनं दधात निधत्त ॥७॥
अथाष्टमी-
येनःपूर्वपितरःसोम्यासोनूहिरेसोमपीथंवसिष्ठाः।
तेभिर्यमःसंरराणोहवींप्युशन्नुशाद्भिःमतिकाममंत्तु ॥८॥
ये। नः । पूर्वे । पितरः । सोम्यासः । अनुऊहिरे । सोमपीथम् ।
वसिष्ठाः। तेभिः । यमः । सम्पुराणः । हवीपि । उशन् ।
उशभिः । प्रतिष्कामम् । अत्तु ॥ ८॥
सोम्यासः सोमसंपादिनोवसिष्ठाः वस्तृतमाः कृताच्छादनाः धनवत्तमावा नोस्माकं ये पू-
३ पितरः सोमपीथं सोमपानं अनूहिरे आनुपूर्येण देवेश्यश्च पितृश्यश्च प्रामुवन्तः दत्तवन्तइ-
त्यर्थः । उशन् पिभिः सहसंभोगं कामयमानोयमः पिटपतिः उशद्भिर्यमेन सह संभोग काम-
यमानस्तेभिस्तरस्मदीयैः पितृभिः सह रराणोरममाणः हवींषि अस्माभिर्दत्तानि पतिकामं कामं
पति अतु यानियानि हवींषि कामयते तानितानि भक्षयत्वित्यर्थः ॥ ८॥
महापितृयज्ञे अग्नेः कव्यवाहनस्य येतापुरित्येषा प्रथमानुवाक्या । सूत्रितंच-पेतात -
देवाजेहमानास्त्वदोकान्यात्वन्मनीपाइति ।
सैषा सूक्ते नवमी-
येतात्पुर्दैवत्राजेहमानाहोत्राविदःस्तोम॑तष्टासोअर्कैः ।
आग्नेयाहिसुविदभिराइसत्यैःकव्यैः पितृभिधर्मसद्भिः ॥९॥
ये। ततृपुः । देवश्वा । जेहमानाः। होत्राइविदः । स्तोमतष्टासः ।
अः । आ । अग्ने । याहि । सुधविदभिः । अर्वाङ् ।
सत्यैः । कव्यैः । पितृभिः । धर्मसमिः ॥९॥

·मं०१० अ०१सु०१५]
सप्तमोऽधक:
११३
देवा देवान जेहमानाः क्रमेण गच्छन्तः क्रमेण देवत्वं मासाइत्यर्थः । होवाविदः य-
ज्ञान सम्यकर्तुं वेदितारः अरर्चनीयैः स्तोत्रैः स्तोमतष्टासः स्तोमानां च सम्यकारः ये
पिवरः तादपुः सृष्यन्ति हे अमे त्वं तैः पितृभिः आ अवाङ् अस्मभिमुखः आयाहि आ.
गच्छ । कोदृशैः सुविदवेभिः सुविदः सस्पैरविसंवादिभिः कम्पैः कव्यं नाम पितृदेवत्यं हविः
तत्संपन्धिभिः यदा कव्यैः कविभिर्मेधाविभिः स्वार्थिकोयद धर्मसद्धिः यज्ञसादिभिः ॥९॥
अथ दशमी-
येसत्यासोहविरदोहविष्पाइन्द्रेणदेवैःमरथंदधानाः ।
आयाहिसहस्रदेववन्दैःपरैःपूर्वःपितृभिमसद्भिः ॥ १० ॥१०॥
ये। सत्यासः । हविःअदः । हविःपाः। इन्द्रेण । देवैः ।
सरर्थम् । दानाः । आ । अग्ने । याहि । सहस्रम् । देववन्दैः ।
परैः। पूँः पितृभिः। धर्मसत्ष्टभिः ॥ १० ॥ १८ ॥
सत्यासः सत्याप पितरः हविरदः भक्षणयोग्यस्य हविपः अत्तारोभक्षपितारः हविष्पाः
पानयोग्यस्प हविषः पातारः इन्द्रेण देवैः सरथं समानमेकं तुल्यं रथं दधानाः लडथै शानन्
गमनाय सदा धारयन्ति हे अग्ने वैः पितृभिः सह आपापागच्छ । कीदृशः सहसं वृतीपार्षे
पथमा सहस्रेण यहुभिरित्यर्थः देववन्दैः देवसंवन्धिभिः स्तोवेर्युक्ताः परैः परकालीनेः पूर्वैः पू.
काठीनेः धर्मसद्धिः पज्ञसादिभिः महावीरसादिभिः आदित्यसादिभिवां ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य पटेष्टादशोवर्गः॥ १८॥
महापिट्यो पितरोमिष्वानाइत्पस्य अमिष्वाचाः पित्तरइत्पेपा मधमानुवाक्या। सूषि-
संच-अमिध्वानाःपितरएहगच्छत येचेहपितरोपेचनेहेति ।
तपैकादशी-
अभिवात्ताःपितररहगच्छतसदासदासदतमुमणीतपः।
अताहवींपिप्रर्यतानिवर्दिप्पारापिसर्ववीरंदधातन ॥११॥

·। ४११ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०६ २०१९ अग्निस्वात्ताः। पितरः । आ । इह । गच्छत् । सदा सदः । सदत । सुप्रनीतयः। अत्त । हवीपि । प्रध्यतानि । वहिपि । अर्थ । रयिम् । सर्वध्वीरम् । दधातन ॥ ११ ॥ अमिष्वानाः अग्मिनास्वादिताः एतन्नासकाः पितरः यूयं इहास्मिन् पितृकर्ममि आग- च्छत । आगत्य च हे सुमणीतयः अभिपूजितप्रणयनायूयं सदासदः स्वस्वस्थानं सदत सीदव वत्रतत्र स्थाने यथेष्टमुपविशतेत्यर्थः । उपविश्य च बहिष्पासादितानि प्रयवानि शुचीनि हवींपि अत्त भक्षयत । अथानन्तरं सर्ववीर सारैः पुत्रपौत्रैरुपेतं रयिं धनं दधातन अरमायंदत्त ॥ ११ ॥ महापितृयज्ञे वषट्कारक्रियायां त्वमग्नईळितइत्येषा स्विष्टरुतोयाज्या। सवितंच-यो- निःकम्यवाहनस्त्वमग्नई दिनोजातवेदइतिसंयाज्येति । सैपा द्वादशी- त्वम॑नर्दळितोजातवेदोवाडव्यानिसुरभीणिकृत्वी । प्रादाःपितृभ्यःस्वधातेअक्षद्धित्वदेवमयंताहवीपि ॥ १२ ॥ त्वम् । अग्ने । ईळितः । जातध्वेदः । अाट् । हव्यानि । सुरभीणि । कृत्वी।प्र। अदाः । पितृभ्यः । स्वधयो । ने। अक्षन् । अद्धि । त्वम् । देव । प्रध्यता । हवापि ॥ १२ ॥ हे जातवेदः जातं सर्व जगवेत्तीति जातवेदाः तथाविध हे अग्ने ईळितः अस्माभिः स्तुतस्त्वं हव्यानि अस्मदीयानि हवींपि सुरभीणि सुगन्धीनि रुत्वी कृत्वा अवाट् हवनं रुतवानसि । कत्याच पितायः मादाः। ते च पितरः स्वधया स्वधाकारेण दत्तं हविः अक्षन् अदन्तु हे देव त्वमपि मयता पयलसंपादितानि हवीपि अद्धि भक्षय ॥ १२ ॥ महापितृयज्ञे येचेहेति द्वितीयानुवाक्या । सूत्रमुक्त ·मं०१० अ०१ सू०१५] सप्तमोऽटकः ४१५ सैषा त्रयोदशी- येचेहपितरोयेचनेहयांश्चविनयाँउंचनर्मविन। त्ववेत्यतितेजातवेदावधानियुशंसुरतंजुपस्व ॥ १३ ॥ ये। च । इह । पितरः । ये । च । न । ह । यान् । च । विद्म । यान् । ऊँ इति । च । न । प्रविया । स्वम् । वेत्थ । यति । ते। जातवेदः । स्वधाभिः। यज्ञम् । मुटतम् । जुपस्व ॥ १३ ॥ ये च पितरः इहास्मत्समीपे वर्तन्ते येच इह न सन्ति याँश्च पितॄन् विद्म सनिरुष्ट- वाजानीम यान उचन अपिच न भविद्म विमकृष्टत्वात् वयं न विजानीमः यति ते यावन्त- स्ते भवन्ति तान् सर्वान यथोक्तान हे जातवेदः उत्पन्नसर्ववस्तुविषयज्ञानाने त्वं वेत्थ जानासि स्वधाभिई विलक्षणैरनैः सुरुतं साधुरुतं यज्ञं जुपस्व प्रीत्या गृहाण ॥१३॥ पूर्वोक्तएय यागे येअग्निदग्धा इत्येषा याज्या ! सूषितंच अमिदग्धायेअनमिदग्या इमयमास्तरमाहिसीदेति द्वे इति । सैपासूने चतुर्दशी- येअग्निदग्धायेअनग्निदग्धामध्ये दिवःस्वधामादयन्ते । तेभिःखुराकमुनीतिमेनार्यधावशंतन्वंकल्पयत: १४ ॥१९॥ ये। अग्निदग्धाः । ये । अनमिदग्धाः । मध्ये। दिवः । स्वधा । मादयन्ने । नेमिः । स्वधराट् । असुनीतिम् । एताम् । यथास्वशम् । तन्वम् कल्पयस्व ॥ १४ ॥ १९ ॥ ये पितरः अग्निदग्याः अमिना अस्मीनाः सशानं पासाइत्यर्थः ये च पितरः अनामि- दग्धाः श्मशानकर्म न माता मध्येदियः धुलोकस्य मध्ये स्वधया हक्टिक्षणेनानेन मादयन्ते तृप्यन्ति हे अमे स्वराट् स्वकोपभोगेन दीप्यमानः तेभिस्तैः पितृभिः सहितः सन् अमुनीति ·ऋक्संहितामाण्ये [अ०६ २०२० माणानां विषयेषु नेतारं अस्मत्पिबन्तरात्मानं एतां तन्वं एतद्देवताशरीरं यथावशं यथाकाम कल्पपस्व समर्थपस्व प्रासयेत्यर्थः॥१४॥ ॥ इति सप्तमस्य पठे एकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥ मैनमिति चतुर्दश पोडशं सूक्तं यमपुत्रस्य दमनस्याएँ आदितोदश विष्टुभः ततश्च- कमोनुष्टुभः अनिर्देवता । तथाचानुकान्तं-मैनं दमनआनेयं चतुरनुष्टुवन्तमिति । दीक्षितमरणे आयाः पळूचःशंसनीयाः। सूवितंच- मैनमनेविदहोमाभिशोचइति षट् पूपात्वेतच्यावयतुम- विवानिति । दसमानस्पपेतस्पोपस्थानेप्येताः शंसनीयाः। तत्र पथमा- मैनमनेविदहोमाभिशोचोमास्यत्वचचिक्षिपोमाशरीरम् । पदाशृतंकृणोजातवेदोयमेनप्रहिणुतापितृभ्यः ।। १।। मा। एनम् । अग्ने। वि । दहः । मा। अभि। शोचः । मा। अस्य । त्वचम् । चिक्षिपः। मा ।शरीरम् ।यदा।शृतम् । कृणवः । जातध्वेदः । अर्थ। ईम् । एनम्।प्रा हिणुतात् । पितृभ्यः॥ १॥ हे अमे एनं मेतं माविदहः विशेषेण दग्धं भस्मीभूतं माकुरु माभिशोचः अभितः शोकेन संवापेन युक्तं माकुरु । अस्प त्वचं माचिक्षिपः इतस्तनोविक्षिमा माकुरु शरीरमपि विक्षिप्त माकुरु । हे जातवेदः अमे यदा त्वं शृतं पक्वं सुदग्धं रुणवः करिष्यसि अथ तदानीं ईमेनं पेतं पिलभ्यः पहिणुवाद पितृसमीपे मेरय ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- शृतंपदाकरसिजातवेदोथैमेनपरिदत्तापितृभ्यः । युदागच्यात्यमुनीतिमेतामदेिवानांवशनीवाति ॥२॥ शृतम् । यदा । करसि । जातवेदः । अर्थ । ईम् । एनम् । परि। दत्तात् । पितृभ्यः । यदा । गच्छाति । असुनीतिम् । एताम् । अर्थ । देवानाम् । वरानीः । भवाति ॥२॥ ।

·म.१० अ०१ सू०१६] ससमोऽएकः ४१७' । हे जातवेदः यदा तशरीरं शृतं पक्वं करसि करिष्यसि अथ ईतदानीमेव एनं मेवं पितृष्यः' परिदत्तात् प्रयच्छ यदा अयं प्रेतः एतामग्मिना रुतामसुनीति प्राणस्य नयनं प्राणप्रेरणं गच्छा- ति गच्छति मामोति अथ तदानीमेव देवानां वाशनी देवानां वशं पापितोभवाति भवति ।।२।। अथ तृतीया- सूर्युचक्षुर्गच्छतुवातमात्माद्यांचंगच्छपृथिवींचधर्मणा। अपोवांगच्छ्यक्तित्रतेहितमोषधीपुप्रतितिष्ठाशरीरैः ॥ ३ ॥ सूर्यम् । चक्षुः । गच्छतु । वार्तम् । आत्मा । द्याम् । च । गच्छ। पृथिवीम् । च । धर्मणा । अपः । वा । गच्छ । यदि । तत्र । ते । हितम् । ओषधीषु । प्रति । तिष्ठ । शरीरैः ॥३॥ हे मेत ते त्वदीयं चक्षुरिन्द्रियं सूर्यं गच्छतु पामोतु आत्मा पाणः वातं बासं वायु गच्छतु अपिच स्वमपि धर्मणा सुरुतेन तत्फलं भोक्तुं द्यां च अत्र च शब्दोविकल्पार्थे धुलोकं वा पृथिवीं च पृथिवीं या गच्छ प्रामुहि अपोवान्तरिक्षलोकं गच्छ मामुहि यदि तवान्तरिक्षे, हितं स्थापितं ते तय कर्मफलं ओषधीषु शरीरैः शरीरावयवैः प्रतितिष्ठ मतितिष्ठति ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- अजोभागस्तपसाततपस्वतंतेशोचिस्तपतुततैर्षिः। यास्लेशिवास्तन्वौजातवेदस्ताभिर्वहेनंसुरुनामुोकम् ॥ ४ ॥ अजः । भागः । तप॑सा । तम् । तपस्व । तम् । ते । शोचिः। तपतु । तम् । ते। अर्चिः । याः। ते । शिवाः तन्वः । जातवेदः । ताभिः । वह । एनम् । सुकृताम् । इति । लोकम् ॥ ४ ॥ अजः जननरहितः शरीरेन्द्रियादिभागव्यतिरिक्तः अन्तरपुरुषलक्षणोयोभागोति हे अमे ते स्वदीपेन सपसातापनेन तं वादृशं भागं तपस्य तप्तं कुरु तथा ते तव शोचिः शोकहेतुन्नाटावि- शेषः तं भागं तपतु संस्करोतु । अपिच ते तयासिका बाटाविशेषः तं भागं तपतु । तप:- ·४१८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ व.२५ शोचिरचिःशब्दानां सन्तापतारतम्येनभेदः । जातवेदः ते तब यास्तन्वोमर्वयः शिवाः सुखहे- तवः नतु तापपदाः नाभिरेनं तभिः पेतं सुरुवां शोभनकर्मकारिणां लोकं स्थानं वह मापय। उशब्दः पूरणः ॥ ४॥ अथ पंचमी- अवसृजपुनरग्नेपितृभ्योयस्तआहेतश्चरतिस्वधाभिः । आयुर्वसांनउपवेतुशेपःसंर्गच्छतातन्वाजातवेदः॥५॥२०॥ अर्व । सृज । पुनः। अग्ने। पितृभ्यः । यः । ते । आहुतः। चरति । स्वधानिः । आयुः । वसानः । उप । वेतु । शेषः । सम् । गच्छताम् । तन्वा । जातवेदः ॥ ५॥२०॥ हे अग्ने यः प्रतः पुमान् ते तुभ्यं आहुतः चितौ मंत्रेण समर्पितः सन् स्वधाभिः स्वधा- कारसमर्पितैरुदकादिभिः सह चरति तं तं पितृष्यः पितृपाप्त्यर्थं पुनरवसृज भूयः प्रेरय । अयं प्रेतआयुर्जीवनं वसानआच्छादयन् आयुषा युक्तइत्यर्थः । शेषः शिष्यमाणमस्थिलक्षणं. यजनीयं शरीरं उपवेतु उपगच्छतु । हे जातवेदः तव प्रसादाद तन्वा शरीरेण संगच्छतां संग- सोभवतु ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे विंशोवर्गः ॥२०॥ अथ पठी- यतैष्णःशकुनआतुतोदपिपीलासपउतांश्वापदः । अग्निष्टढिश्वादगदंकणोतुसोमश्वयोब्राह्मणाविवेश ॥६॥ यत् । ते । कृष्णः । शकुनः । आध्तुतोर्द । पिपीलः । सर्पः। उत । वा । श्वापदः । अग्निः । तत् । विश्वअत् । अगदम् । रुणोतु । सोमः । च । यः । ब्राह्मणान् । आविवेश ॥ ६ ॥ :, ।

·मं०१० अ०१सू०१६] सप्तमोऽष्टक:
४१५
हे मृतशरीर ते तव संबन्धि यदंगं कृष्णः शकुनः काकाख्यः आतुतोद आडीपदर्थे ईषत्तु-
भवान् तथा पिपीलः पिपीलिका वा सोवा उतवा अपिवा श्वापदः श्यशृगालादिः एतेषामन्य-
समोयदि तुन्नवानिरपर्थः विश्वाद सर्वस्याचा अग्निः तनादृशमंगं अगदं कृणोतुदोषरहितं करोतु
संस्करोत्वित्यर्थः। तथा सोमश्च देवनारूपः ओषधिरूपोवा संस्करोतु यः सोमः घालणान्
शविगादीन् आविवेश भविष्टवान् ॥६॥
अनुस्तरण्यावपया पेतस्य मुखमग्नेर्मत्यनया मोर्गुयात् । सूत्रितंच-अनुस्तरण्यावपा-
मुखिय शिरोमुखं प्रच्छादयेदोवर्मपरिगोभिर्व्ययस्वेतीति ।
सैषा सूक्ते सप्तमी-
अग्नेमपरिगोमिय॑यस्वसंप्रोणुष्वपीर्वसामेदंसाच ।
नेवाष्णुईरसाजर्डपाणोदग्विधक्ष्यन्पढयाने ॥ ७ ॥
अग्नेः । वर्म ! परि । गोभिः । व्ययस्व । सम्।प्र। ऊर्गुष्व । पीवंसा
भेदसा । च । न । इत् । त्वा । धृष्णुः । हर॑सा । जहपाणः ।
धृक् । विधक्ष्यन् । परि अवयति ॥ ७॥
हे पेत अमेः स्वभूतं वर्म ज्वालालक्षणं कवचं गोभिः अनुस्तरणीगोचर्मणा परिव्यपस्व
परितः संवृणु। किंच पीवसा स्थूलेन मेदसा मांसेन च संसम्यक् मोर्गुष्व आच्छादय । एवंरुते
सति हरसा तेजसा धृष्णुर्धर्षणशीलः जहषाणः अत्यर्थं हृष्यन् दधृक् धृष्टः मगल्भः । मविगि-
त्यादिनादधृक्शब्दोनिपातितः । विधक्ष्यन् विविधं भस्मीकरिष्यन् एवंभूतोमिः वा त्वां ने-
पर्यंखयाते नैव सर्वतोविस्तारयति । अखेर्गत्यर्थालेट्यहागमः ॥७॥
इममग्नेचमसमित्यनया पणीतापणयनमनुमंत्रयने । सृषिनंच--इमममेचमसमाविजिरा-
ति प्रणीतापणयनमनुमंत्रयतइति ।
सैपाष्टमी-
इममग्नेचमसमाविर्जिहर मियादे॒वानांमुतसोम्यानाम् ।
एपयमसोदेवपानुस्तस्मिन्देवाअमृतामादयन्ते ॥८॥

·४२१
फक्संहितामाप्ये [अ६व.२२
इमम् । अग्ने । चमसम् । मा । वि । जिह्वरः। मियः । देवानाम् ।
उत । सोम्यानाम् । एपः । यः । चमसः । देवपानः ।
तस्मिन् । देवाः । अमृताः । मादयन्ते ॥ ८ ॥
हे अग्ने इमं चमसं प्रणीतापणयनं माविजिह्वरः माविचालीः । यश्चमसः देवानामिन्द्रा-
दीनां मियः उतापिच सोम्यानां सोमार्हाणां पितॄणां पियः । किंच यएपचमसः देवपानः देवाः
पिवत्यस्मिनिति देवपानस्थानीयोभवति मस्मिंश्चमसे अमृताः मरणवर्जितादेवाः पितरश्च मा.
दयन्ते हव्यैः कव्यैश्च हृष्टाभवन्ति ॥८॥
अथ नवमी-
कव्यादग्निमहिणोमिदूरंयमराज्ञोगच्छतुरिप्रवाहः ।
इदैवायमितरोजातवेदादेवेभ्यो व्यवहतुप्रजानन् ॥ ९॥
क्रव्य अदम् । अग्निम् । प्रा हिणोमि । दूरंम् । यमराज्ञः ।
गच्छतु । रिप्रवाहः । इह । एव । अयम् । इतरः । जातवेदाः ।
देवेभ्यः । हव्यम् । वहतु । प्रजानन् ॥ २॥
आहितामिमरणेएतदादिवेकचावापासनोदासने विनियुक्ते । तत्रपथमायाः पूर्वार्धन दक्षि-
णस्यां दिशि चतुष्पथादावोपासनाग्नि निरस्पति उत्तरेण शांतिकर्मार्थमादत्ते । व्यादं कव्य-
मामिपं तस्यानारं तीवमग्निं दूरं विमकृष्टदेशे पहिणोमि मगमयामि।हि गतौ स्वादिः।रिमवा-
हः रिमं पापं तस्यवोढा सोग्निः यमराज्ञः यमोराजा येषां तान् यमराजकान् अन्यपदेशान्
गच्छतु मामोतु । अथ शांति कर्मार्थमुपासनः इतरः कव्यादादन्योजातवेदाः जातानां वेदिता
जातधनोवा पजानन सर्विज्ञायमानोयमग्निः इहैव देशे देवेश्योदेवार्थ हव्यं हवनयोग्यं हविः
वहतु मापयतु ।। ९॥
अथ दशमी-
योअग्निःकव्यात्मविवेशवोगृहमिमंपश्यन्नितरंजातवेदसम् ।
तंहरामिपितृयज्ञार्यदेवंसघर्ममिन्वात्परमेसधस्थे ॥१०॥२१॥

·मं०१० अ०१ सू०१६) सप्तमोऽष्टकः यः। अग्निः । कव्यअत् । प्रविवेशावः। गृहम् । इमम् । पश्यन् । इतरम् । जातवेदसम् । तम् । हरामि । पितृयज्ञाय । देवम् । सः। धर्मम् । इन्वात् । परमे । सधहस्थै ॥ १० ॥२१॥ यःक्रव्यादोग्निः पोयुष्माकं गृहिणां गृहं प्रविवेश पविष्टवान् तं कव्यादं देवं हरामि गृहादहिनिष्कमयामीत्यर्थः। किमर्थं पितृयज्ञाय वदर्थं । किंकुर्वन् इममितरं तस्मादन्यं हव्यवाह जातवेदसं पश्यन् पर्यालोचयन् तथासति कव्यात् कन्यादात्परोनिः परमे उत्कृष्टे सधस्थे सह- स्थाने धर्म यज्ञमिन्वात् मामातु पितृभिर्धर्मपैः सहेतिशेषः ॥ १० ॥ ॥ इति सप्तमस्य षष्ठे एकविंशोवर्गः ॥२१॥ महापितृयज्ञे वषट्कारक्रियायां योअग्निःकव्यवाहनइत्येषा स्विष्टरुतोयाज्या । सूत्रितंच- योनिः कव्यवाहनस्त्वमाईळितइति संयाज्ये इति । सैपैकादशी- योअग्नि-व्यवाहनःपितृन्यक्षहतारधः । प्रेर्दुहव्यानिवोचतिदेवेभ्यश्चपितृभ्यआ॥ ११॥ यः । अग्निः । कव्यध्वाहनः । पितॄन् । यात् । ऋतध्वधः । प्र। इत् । ऊँ इति । हव्यानि । वोचति । देवेभ्यः । च । पितृभ्यः । आ ॥ ११॥ क्रव्यवाहनः व्यस्य हविषोवोढायोग्निः पितॄन् ऋतावृधः ऋतस्य यज्ञस्योदकस्य वा वर्धयितॄन् सत्येन वृद्धान्वा देवान् एतपितृविशेषणं वा स्तुतान् यक्षव यजति यजेलेटि सिप अडागमः । सोमिः हव्यानि हवींषि मवोचतु पितृयज्ञे पत्रवीतु युष्मदर्थ मयानीतानीति । इदू पू- रणौ केयः देवेश्यश्च पितृश्यश्च । आकारः समुच्चये ॥ ११ ॥ महापितृयज्ञे उशन्तस्त्वेत्येषा सामिधेनी । सूयतेहि-उशन्तस्त्वानिधीमहीत्येतां निरन- वानंताः सामिधेन्यइति ।,

·१२२
ऋक्संहितामाप्ये (अ०६ व०२.३
रोषा द्वादशी-
उशन्तस्वनिधीमधुशन्तःसमिधीमहि ।
उशनुशतआवहपितॄन्हविपेअन्वे ।। १२ ॥
उशन्तः । त्वा । नि । धीमहि । उशन्तः । सम् । इधीमहि । उशन् ।
उशतः । आ । वह । पितॄन् । हविष । अत्तवे ॥ १२ ॥
हे अग्ने उशन्तः कामयमानाः वयं त्वा त्वां निधीमहि कर्थि स्थापितवन्तः । उशंतोवयं
समिधीमहि संदीपयामः । त्वमपि उशन् कामयमानोहविरादिकं उशतः आगन्तुकामान् पि-
तून अस्मिन्यज्ञे भावह हविषे अस्माभिः पत्तं हविः अत्तवे भत्तुं । अदेस्तुमर्थे तवेन मत्ययः
क्रियाग्रहणंकर्तव्यमितिकर्मणः संपदानसंज्ञा ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशी-
यंत्वमग्नेसमदहस्तमुनिर्वापयापुनः ।
कियांवत्ररोहतुपाकदूर्वाव्यल्कशा ॥ १३ ॥
यम् । त्वम् । अग्ने । सम् अदहः । तम् । ऊँ इति । निः। वापय ।
पुनरिति । कियाम्बु । अत्र । रोहतु । पाकदूर्वा । विहअल्कशा॥१३॥
हे अमे त्वं पितृदहनकाले यं देशं समदहः पुरा सम्यक्दग्धवानसि । तिङिचोदात्तवती-
ति समोनिवातः । तमु तमेव पुनर्निर्वापय अत्रास्मिन्देशे कियांबु कियत्ममाणमुदकं यस्मिन्
तत्पुष्करिण्यादि रोहतु उत्पद्यतां । फिंच व्यकशा विविधशाखा पाकदूर्वा परिपक्वां च
उत्पयतां ॥ १३ ॥
अस्थिसंचयने क्षीरोदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसन्यं श्मशानायतनं मोक्षति शीतिके.
शीतिकावतीत्यनया। सवितंच-क्षीरोदकेनशमीशास्खयात्रिस्मसव्यंपरिवजन्मोक्षतिशीतिकेशी.
विकावतीतीति।
सैषा चतुर्दशी-
शीतिकेशीतिकावतिहादिकेडार्दिकावति ।
मण्डूक्यांमुसंगमहमंत्रनिहर्पय ॥ १४ ॥ २२ ॥

·मं०१० अ०२ सू०१७] सप्तमोऽष्टक: शीतिके । शीतिकाध्वनि । हार्दिक हार्दिकाध्वति । मण्डूक्या । सु । सम् । गमः । इमम् । सु । अग्निम् । हर्षय ॥ १४ ॥२२॥ हे शीतिक शैत्ययुक्त हे शीविकावति शीतिकाः शैत्ययुक्ताओषधयस्ताभिस्तद्वति हे हादिके आह्लादयित्रि हे आह्लादिकाववि आह्लादकफलयुफैक्षैस्तद्दति हे पृथिवि मंडू- क्या मंडूकस्त्रिया वृष्टिमियपा सु सुष्ठु संगमः संगच्छस्व । गमेटुंङि व्यत्ययेन परस्मैपदं ततह- ममनि सु सुष्टु हर्षय ॥ १४ ॥ ॥ इति सप्तमस्य षष्ठे द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥ ॥ इति दशमे मंडले प्रथमोनुवाकः ॥१॥ द्वितीयेनुवाके प्रयोदशसूक्तानि तत्र त्वष्टादुहित्रइत्येतञ्चतुर्दशचे प्रथम सूतं यमपुबोदे- वश्रवानाम ऋषिः आदितोद्वादश विष्टुभः त्रयोदशीचतुर्दश्यावनुष्टुभौ यद्वा श्योदशी पुरस्ता- दृहती भादितोद्वयोः सरण्यर्देवता पूषात्वेतइत्याधाश्चतसः पूपदेवत्याः सरस्वती देवयन्तइत्या- यास्तिसः सरस्वतीदेवताकाः आपोभस्मानित्यायाः पंच!न्देवताकाः तत्र इप्सश्चस्कंदेत्या- यास्तिसः सोमदेवत्यावा । तथाचानुकान्त-त्वष्टादेवश्रपा दे सरण्य देवते पौष्ण्यश्चतस्त्रः 'सारस्वत्यस्तिसः पंचाप्योदप्सस्तिस्रः सौम्योवांत्ये अनुष्टुभावुपान्त्यापुरस्ताहहतीवेति । गतः सूक्तविनियोगः । अवेतिहासमाचक्षवे-स्पष्टुनामकस्य देवस्य सरण्यतिशिराश्चेति स्वीपुंसात्मक- मपत्यद्वयमभूव ततस्त्वष्टा सरण्यूनामिका पुत्री विवस्वते मायच्छत् ततस्तस्यां विवस्वतः सका- शाव यमयम्पो विजज्ञावे वतः कदाचिदात्मसदृश्यादेवजनितायाः स्त्रियः समीपे तदपत्यद्वयं निधाय स्वयमाश्वं रूपं कृत्वा उत्तरान कुरून् प्रति जगाम । अथ विवस्वानेवां स्त्रियं सर- प्रयूमिति मन्वानामरंसीद तस्यां मनुर्नाम राजपिरजायत । ततोषिवस्वानेपा सरण्यून भवतीप्ति विजाय स्वयमप्यश्वोभूत्वा तामश्वरूपिणीं मायासीव ततः संक्रीडमानयोस्तयोः स्वभूतं रेतः पृथिव्यां पपात । अथ सागर्भकामनपा तत्पतिवं रेतः आजौ वतः तस्याः सकाशाद नास- त्योदयश्चेत्युभावश्विनावजायेतामिति । तत्र प्रथमा- स्वादुहिनेवहरणोतीतीदंविश्वभुयनसमेति । यमस्वमातापर्युह्यमानामहोजापाविर्वखतोननाश ॥शा.

·ऋक्संहितामाये [अ०६व०२३ त्वा । दुहित्रे । वहतुम् । कृणोति । इति । इदम् । विश्वम् । भुवनम् । सम् । एति । यमस्य । माता । परिउलाना। महः । जाया। विवस्वतः । ननाश ॥ १॥ त्वष्टा एतन्नामकोदेवः दुहिने पष्ठयथें चतुर्थी दुहितुः सरण्यूनामिकायाः वहां वहनं विवाह एधिवतोश्चतुरिति वहेश्चतुमत्ययः तं रुणोति करोतीति एतेन हेतुना इदं विश्व सर्व भुवनं भूतजातं समेति तं विवाह समागमद पर्युसमाना विवस्वता उदोढव्या यमस्य यम्याश्च माता महोमहतः विवस्वतोजाया भार्या सरण्यः ननाश उत्तरान् कुरून पविनष्टा अगच्छ- दित्यर्थः ॥ १॥ अथ द्वितीया- अपागूह मृतांम_भ्याकृत्वीसवर्णामददुर्विवखते। उताश्विनावभरद्यत्तदासीदजहादुद्दामिथुनासरण्यूः ॥२१॥. अपं । अगृहन् । अमृताम् । मत्य॑भ्यः । कृत्वी । सवर्णाम् । अदुः । विवस्वते । उत । अश्विनौ । अभरत् । यत् । तत् । आसीत् । अजहात् । ऊँ इति । हा। मिथुना । सरण्यूः॥२॥ अमृतां मरणधर्मरहितां एतां सरण्यं मत्ायोमनुष्येयः तदुत्पत्यर्थं अपागूहन् अप-- गृहितवन्तः संवृतवन्तः देवाउपनीतवन्तइत्यर्थः । किंच सवर्णी सरण्यूसदृशां अन्यां स्त्रियं कृत्वी कृत्वा तस्मै विवस्वने देवाअददुः मायच्छन् । उतापिच सा अश्वरूपिणी सरण्यः तदाश्विनाय- भरव स्वोदरे गर्भभूती धारितवती ययदा तव जायापतित्यो अश्वरूपात्मना संभोगकाले रेतः पतितमासीत् तदा अश्विनौ जनयामासेत्यर्थः । तथा सरण्यः सरणवतो एतन्नामिका द्वा मिथुना द्वौ मिथुनौ यममभ्यौ अजहाव त्यक्तवती जनितवतीत्यर्थः । यद्वा सरण्यः एतनामिका मध्य- स्थाना देवता मध्यममान माध्यमिकां वाचं च उत्पादितवती ॥ २॥ दीक्षिवमरणे पूषात्वेतइत्यायाश्चतस्रः शंसनीयाः। सूवितंच- पूषात्वेतश्यावयतुमविवा- नितिक्तस्रइति।

·. म.१० अ०२ सू०१७] सप्तमोऽधकः सैषा मुक्तेतृतीया- पूपात्वेतवियतुप्रविद्दान एपशु वनस्यगोपाः । सत्तेभ्यःपरिददपितृभ्योग्निदेवेभ्यःसुवित्रियेभ्यः ।। ३॥ पूषा । त्वा । इतः । च्यवयतु । प्र । विद्वान् । अनटहपशुः । सुर्वनस्य । गोपाः । सः । त्वा । एतेभ्यः । परि । ददत् । पितृभ्यः । अग्निः । देवेभ्यः । सुविदत्रियेभ्यः ।। ३ ।। पूषा पोपयिता एतन्नामकोदेवः त्वा त्वां इतोस्माद्देशात् लोकाव प्रच्यावयतु पकणो- तमलोकं गमयतु । कीदृशः विद्वान् अस्मद्भक्तां विजानानः अनष्टपशुः अविनश्वरपरायुक्तः तस्मिन् सर्वेपशवस्तिष्ठन्ति नतु नश्यन्तीत्यर्थः भुवनस्प भूतजातस्य गोपाः गोपायिता । किंच पक्रमय्पसपूषा एतेभ्यः पितृभ्यः त्या त्या परिददव परिमयच्छतु । तथा अग्निश्च सुविदत्रियायः सुविदवं ज्ञानं धनं वा नहर्हाः सुविदतियाः छान्दसोधमत्ययः शोभनज्ञानेन्यः सुघनेन्योवा देवेन्यः त्वां प्रयच्छतु तेषां लोके स्थापयत्वित्यर्थः॥ ३॥ अथ चतुर्थी- आयुर्विश्वायुःपरिपासतित्वापूपात्वापातुमपयेपुरस्तात् । यत्रासतेसुरुतोपत्रतेयपुस्तत्रत्वादेवःसवितादधातु ॥४॥ आयुः। विश्वआयुः । परि । पासति । त्या । पूपा ! त्वा । पातु । प्रपंथे। पुरस्तात् । यत्र । आसते । सुश्रुतः । यत्रं । ने। ययुः । न त्वा । देवः सविता । दधातु ॥ ४ ॥ विश्वायुः सर्वानः सर्वगमनशीटोदा आयुः पकारटोप छान्दसः वायुः पट्दा छन्दसी- पइति उपत्यये वृद्धौ च रुतायां रूपं । गन्दा वायुः त्या त्या परिपासति परिपात पूपानुशया परिवोरक्षतु । पा रक्षणे टेटि सिप्पडागमः । पपये परुष्टे मार्ग स्वर्ग पुरस्ताव सर्वेषां प्रथममेव पर्वमानः पूषा स्वपमेव वा सो ममिवं यजमान पातु रक्षतु । गुरुयः पुण्यकर्माणः पत्र य. - ·४२६ ऋक्संहितामाप्ये [अ०६ २०२४ स्मिन्देशे आसते तिष्ठन्ति यत्र वा ते सुरुतः ययुः माताः तत्र वस्मिन् स्थाने देवोदीप्यमानः सविता सर्वस्य स्वस्वकर्मणि प्रेरकः एतनामकोदेवः त्वा त्वां दधातु निद्धातु ॥ ४ ॥ एकादशिनस्प पौष्णस्य पशोर्हविषः पूषेमाइत्यनुवाक्या । पूपेमाआशाअनुवेदसाः शुक्र- तेभन्यपजतमितिहि सूत्रितं । सैपा पञ्चमी- पूपेमाआशाअनुदसर्वाःसोअ॒स्माँअभपतमेननेपत्। स्वस्तिदाआघृणिःसर्ववीरोपंयुच्छन्पुरऍतुमजानन् ॥५॥२३॥ पूषा । इमाः । आशाः । अनु । वेद । सर्वाः । सः। अस्मान्। अभयतमेन । नेषत् । स्वस्तिदाः । आघृणिः । सर्वध्वीरः। अप्रंट्युच्छन् । पुरः । एतु । प्रजानन् ॥ ५॥ २३ ॥ पूषा देवः इमाः सर्वाआशाः पाच्यायादिशः अनुवेद आनुपू-पैण जानाति इमाः सुखेन गंवव्याः असुरखेनेति वा एवमनुक्रमेण जानातीत्यर्थः ।एवं सति अस्मानप्रमिते यजमानोबवी- ति पुत्रमुखेन याजकमुखेन वा सप्पा अस्मान् अभयतमेन अत्यन्तं भयरहितेन मार्गेण पद नयतु । कथं स्वस्तिदाः कल्याणस्य दाता आघृणिः आगतदीप्तियुक्तः सर्ववीरः सर्वैःवीरैः कर्मणि समर्थैः ऋत्विम्भिरुपेतः अपयुच्छन् अममायन् प्रजानन् अस्माकं फलाफले विजानानः सन् पुरएतु अस्माकं पुरस्ताद्गच्छतु यथा अस्माकं भयं न भवति तथा गच्छवि- स्पर्थः ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य षष्ठे त्रयोविंशोवर्गः ॥ २३ ॥ एकादशिनस्य पौष्णस्य पशोः पुरोडाशस्य प्रपथेपथामिति याज्या । सूषितंच- अपथेपथामजनिष्टपूषा पथस्सथःपरिपतिवचस्पेति । सैषा पष्ठी- प्रपंथेपथामजनिष्टपूपामपंथेदिवःप्रपंथेपृथिव्याः। उमेअभिप्रियतमेसघस्थेआचपरांचचरतिमजानन् ॥६॥ -

·मं०१० अ०२ सू०१७] ससमोऽटकः
प्रपंथे । पथाम् । अजनिष्ट । पूषा । प्रपथे। दिवः । प्रर्पथे।
पृथिव्याः। उभे इति । अभि । प्रियतमे इति प्रियतमे ।
सधस्थे इति सधस्थे । आ।च । परी । च । चरति । प्रजानन्॥६॥
पथां अन्तरिक्षगमनहेतुभूतानां मार्गाणां मध्ये प्रपथे यः मरुष्टः पंथाअस्ति तर पूषा
अजनिष्ट पादुरभूव पुण्यकर्मणां सुगतिप्रापणार्थमवस्थितइतिभावः । तथा दिवोधुलोकस्य
च मार्गाणां मध्ये प्रपथे मरुष्टे मार्गे जातः तथा पृथिव्याः प्रपथे परुष्टे मार्गे मनुष्याणां
तत्तत्कर्मणि प्रवर्तनार्थ मादुर्भूतइत्यर्थः । सोयं पूषा प्रियतमे सर्वस्येष्टतमे सधस्थे सर्वेषां सहा-
वस्थानभूते उभे यावापृथिव्यावभिलक्ष्य आचरति आभिमुख्येन चरति सुरुतिनां सुक-
तफलमदर्शनायानुकूलं चरतीत्यर्थः । तथा पराचरति दुष्कर्मणां पतिकूलं गच्छति । किं कुर्वन
मजानन् अनेनेदं कर्म रुतं अस्प कर्मणइदं फलमिति अविशेषण जानानः ॥६॥
व्यूलस्य दशरावस्य तृतीये छन्दोमे मउगे सारस्वतचस्प सरस्वती देवयन्तइत्येषाभा-
चा। सूत्र्यतेहि-पनलाणोअंगिरसोनक्षत सरस्वतीदेवयन्तोहवन्तइति ।
सैषा सप्तमी-
सरस्वतीदेवयन्तोहवन्तेसरस्वतीमध्वरेतायमाने।
सरस्वतीसुस्तौअहयन्तसरखतीदाशुपेवार्यदात् ॥७॥
सरस्वतीम् । देवयन्तः । हुवन्ते । सरस्वतीम् । अध्वरे ।
तायमाने । सरस्वतीम् । सुकतः । अह्वयन्त ।
सरस्वती । दाशुषे । वार्यम् । दात् ॥ ७॥
देवयन्तः देवान् यष्टुं स्तोतुं च कामयमानायजमानाः सरस्वती एवन्नामिकां मध्यम-
स्थानदेवतां हवन्ते कर्मावयवत्वायाह्वयन्ति । तथा तायमाने स्तुतिमिहविनिश्च विस्तार्यमाणे
अध्वरे यज्ञे सरस्वती यजन्तीति शेषः । सुरुतः पुण्यकर्माणः सरस्वती महयन्त फलमदाना-
पाह्वयन्ते यतएवमतः कारणाव सरस्वती देवी दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय वा वर-
णीयं कर्मफलं दात प्रयच्छतु ॥ ७॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६१०२५ अथाष्टमी- सरस्वतियासरथंययार्थस्वधाभिदैविपितृभिर्मदन्ती। आसद्यास्मिन्वर्हिपिमादयस्वानमीवाइपआधेसस्मे ॥८॥ सरस्वति । या । सरथम् । ययार्थ । स्वधाभिः । देवि । पितृभिः ! मदन्ती । आइसी। अस्मिन् । हिपि । मादयस्व । अनमीवाः । इपः । आ। धेहि । अस्मे इति ॥ ८॥ हे सरस्वति हे देवि या त्वं सरथं पितृभिः सह समानेन रथेनयुक्तं यथा भवति तथा पपाथ अस्मदीयं यज्ञं पाप्तासि । किंकुर्वती पितृभिः सह स्वधाभिर्हविलक्षणैरन्नैः मदन्तीमा- पन्ती यज्ञं गच्छसीति संबन्धः। सा त्वं पहिपि अस्मिन् वेदिस्तरणे यज्ञे आसय उपविश्य मादयस्व हविभिस्तृता भव आत्मानं तर्पय वा । ततस्तुमा सवो त्वं अनमीवाः अमोवा रोगः तद्वर्जितानि आरोग्यजननानि इपोन्नानि अस्मे अस्मभ्यमाधेहि पर्याप्तं प्रयच्छ ॥ ८॥ अथ नवमी- सरस्वतीयांपितरोहवन्तेदक्षिणायज्ञमझिनक्षमाणाः। सहस्रामिळोअागंरायस्पोयजमानेपुधेहि ॥ ९ ॥ सरस्वतीम् । याम् । पितरः । हवन्ते । दक्षिणा । यज्ञम् । अभिनक्षमाणाः । सहस्रअर्घम् । इळः । अत्र । भागम् । रायः। पोषम् । यजमानेषु । धेहि ॥ ९ ॥ यां त्वां सरस्वती पितरोहवन्ते आह्वयन्ति । कीदृशाः दक्षिणा । दक्षिणादाजिनिभान् प्रत्ययः । दक्षिणतआगत्य यज्ञमभिनक्षमाणाः अभितोगच्छन्तोव्यामुवन्तः अत्रास्मिन् यज्ञे सहसा बहुभिः पूजनीयं उपयोज्यं इळोनस्य भागं रायोधनस्य पोपं पुष्टिं च यजमानेषु वं धेहि स्थापय ॥ ॥९॥ अवस्थस्थाने आपोअस्मानित्येषा । सूवितंच-ततआचम्याप्तवन्तआपोअस्मान्मातरः शंधयन्विति । दशमेहनि वपामार्जनेप्येषा । सूत्रितंच- इदमापःमवहवेत्येतस्याःस्थानेआपो- अस्मान्मातरः शुंधयंत्विति ।

·मं०१० अ०२ सू०१७) सप्तमोऽष्टक:
।
सैषा दशमी-
आपोअस्मान्मातरःशुन्धयन्तुघृतेननोवृतवःपुनन्तु ।
विश्वहिरिमं वहन्तिदेवीरुदिदाभ्यःशुचिरापूतमि॥१०॥२४॥
आपः । अस्मान् । मातरः । शुन्धयन्तु । घृतेन । नः । घृतहप्वः।
पुनन्तु । विश्वम् । हि। रिपम् । पृथ्वहन्ति । देवीः । उत् ।
इत् । आभ्यः । शुचिः । आ। पूतः । एमि ॥ १० ॥ २४ ॥
मातरः जगतोमातृस्थानीयाआपः अस्मान् शुंधयन्तु मोक्षणेन शोधयन्तु । तथा घृ.
तस्वः घृतमुदकं तेनास्मान् पुनन्तीति तास्तथोक्ताआपः यद्वा धृतप्वः घृतं गव्यं तेन
पुनन्ति । तथा ब्राह्मणं घृतेननोवृतम्वः पुनन्तीति । तद्वैसुपूर्वयघृतेनपूयतेइति । ताआपः धृते-
म प्रत्यक्षेणोदकेन नोस्मान् पुनन्तु हि यस्मात् देवीदेव्यः देवनशीलाआपः विश्व सर्व
रिमं पापं प्रवहन्ति पुरुषसकाशात् प्रगमयन्ति अपनयन्तीति पावत् ! इव अनन्तरं आभ्यः
अयः भापूतः आभिमुख्येन शुद्धः सन् स्तोता अहं उदैमि उद्गच्छामि ऊर्च स्वर्ग
गच्छामीत्यर्थः॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य पष्ठे चतुर्विंशोवर्गः ॥ २४ ॥
सुत्येहनि द्रप्सश्चस्कन्देत्यादिके द्वे विमुडोमार्थे । सूत्रितंच-द्रप्सश्चस्कन्देति द्वाभ्यां
विमुद्दोमो हुत्वेति । स्कन्नहविरभिमर्शनेपि द्रप्सइत्येषा । आहुतिर्बहिष्परिधि यदिस्कन्देत्तदा
आनीधः अनया जुहुयात् । स्कन्नमभिमशेदितिपकल्प सत्रितं-द्रप्सश्चस्कन्देत्याहुतिश्चेद-
हिष्परिध्याग्नीधएनां जुहुयादिति ।
सपा एकादशी-
ट्रप्सचस्कन्दप्रथमाँअनुयूनिमंचयोनिमनुयश्चपूर्वः ।
समानयोनिम संचरन्तंद्रप्संजुहोम्यनुससहोत्राः ॥११॥
ट्रेप्सः । चस्कन्द । प्रथमान् । अनु। यून् । इमम् । च । योनिम् ।
अनु । यः। च । पूर्वः । समानम् । योनिम् । अनु । सम्ध्चरन्तम् ।
प्सम् । जुहोमि । अर्नु । सप्त । होत्राः ॥ ११ ॥

·४३०
फक्संहिताभाष्ये [अ०६व०२५
द्रप्सः अभिषयमाणस्प सोमस्य रसः प्रथमान् पूर्वभाविनः पार्थिवान लोकान् द्यून् दीप्य-
मानान् युलोकांश्च अनुलक्षीरुत्य चस्कन्द स्कन्नवान् गतवान् । तदेवाह इमं परिदृश्यमानं यो-
नि स्थानभूतं लोकं च यश्च अस्मात्पूर्वोस्ति तमनुगतवान् समानं साधारणं योनि द्यावापृथिवी-
लक्षणं स्थानमनुसंचरन्वं सम्यग्गच्छन्तं द्रप्स सोमरसं विमुल्लक्षणं साहोषाः समसंख्याकाः
विभुट्टोमस्य कर्तारः होठमभृतयोवयं अनु आनुपूर्येण जुहोमि जुहुमः। यद्वा होत्राः समहोतृभिः
क्रियमाणायागक्रिया होत्रास्ता अनु पश्चात् अध्वर्युरहं जुहोमि । यद्दा दप्सः द्रुतगामित्वात
द्रप्सआदित्यउच्यते सआदित्यः पृथिवीं च दिवं च गच्छति समानं योनिमन्तरिक्षं लक्षीरुत्य
सम्यक् चरन्तं द्रप्समादित्यमुद्दिश्य सप्तहोत्राः सप्तसंख्याकादिशः यस्यां दिशिसूर्योवर्तते तय-
तिरिक्ताः सप्तसंख्याकादिशः सप्त अनु पश्चाजुहोमि यत्रयत्र वर्तते तां वां दिशं द्रव्यत्वेन
प्रयच्छामि प्रविष्ठापयामीत्यर्थः । अत्र वाजसनेयकं असौवाआदित्योद्रप्सः सदिचपृथिवींच
स्कन्दुतीमंचयोनिमनुपश्चपूर्वइति । इमंचलोकममुंचेत्येतत् समानं योनिमनुसंचरन्तमिति।समानं
होपएक्योनिमनुसंचरन्ति । इप्स जुहोम्पनुसतहोत्राइत्पसौवाआदित्योप्सोदिशः सप्तहोत्राअM
तदादित्यं दिक्षुपतिष्ठापयतीति ॥ ११ ॥
अथ द्वादशी-
यस्तैद्रप्सःस्कन्दतियस्तैअंशुर्बाहुच्युतोधिषांयाउपस्थात् ।
अध्वयोर्वापरिवायापवित्रात्ततेजुहोमिमनसावपट्कृतम् ॥१२॥
यः। ते । द्रुप्सः । स्कन्दति । यः। ते । अंशुः । बाहुटच्युतः।
धिषायाः। उपस्थात् । अध्वयोः । वा । परि । वा । यः ।
पवित्रात् । तम् । ते । जुहोमि। मनसा। वर्षट्कृतम् ॥१२॥
हे सोम ते त्वदीयोयोदप्सोरसः स्कन्दति अधिषवणचर्मणोन्यत्र गच्छति यश्च ते त्वदी-
यः अंशुः रसादिवरः सन् स्कन्दति बाहुच्युतः अध्वर्यो हुम्यां मच्युतः सन् स्कन्दति यदा
बाहुवव साधनभूनामावाणः तैः पच्युतोभिषुतः सन् धिषणायाः धिपणेत्यधिषवणफलकनाम
प्रत्येकविवक्षयैकवचनं अधिषवणफलकयोरुपस्थात् समीपस्थाद मदेशादन्यत्र गच्छति । त-
था अध्वर्योवा अभिषुण्वतोपर्योर्हस्ताव स्कन्दति वापिवा योरसः पवित्राद्दशापवित्रात परि-
स्कन्दति तं सर्वं दप्स ते त्वदीयं रसं मनसा अन्तःकरणेन स्वोत्रेण वा सह वषट्का
वपटूकारेण स्वाहाकारेण रुतं जुहोमि अग्नौ प्रक्षिपामि ॥ १२ ॥

·मैं.१० अ०२ सू०१७] सप्तमोऽएक: अथ प्रयोदशी- यस्तैदप्सःस्कन्नोयस्तैअंशुवश्चयःपुरःसुचा। अर्यदेवोरहस्पतिःसंतसिंञ्चतुराधसे ।। १३ ।। यः। ते । द्रुप्सः । स्कन्नः। यः। ते । अंशुः । अवः। च। यः। परः । सुचा । अयम् । देवः । वृहस्पतिः। सम् । तम् । सिञ्चतु । राधसे ॥ १३ ॥ हे सोम ने त्वदीयोयोदप्सोरसोन्यत्र स्कनोगतः यश्च ते त्वदीयः तव कारणभूतोशः लताखंडः रसादितरोभवति सुचा पात्रविशेषेण गृहीतः सोमः अवः अवस्वाद स्कन्दते परः परस्ताद्वा अतिरिक्तोभवति तमिमं सोमं अयं बृहस्पतिरेवन्नामकोदेवः संसिंचतु सम्यक् मक्षा- स्यतु । किमर्थ राधसे अस्माकं धनार्थ स्कनेहि सोमे पजापवादिकमपस्कन्नं भवति खलु॥१३॥ अथ चतुर्दशी- पर्यस्खलीरोपंधयापर्यवन्मामकंवचः। अपांपर्यस्वदिपयस्तेनमासहशुन्धत ॥ १४ ॥२५॥ पर्यस्वतीः । ओषधयः । पय॑स्वत् । मामकम् । वचः । अपाम् । पयस्वत् । इत् । पयः । तेन । मा । सह । शुन्धत ।। १४ ॥ २५ ॥ इयं प्रत्यक्षरुता हे आपः ओषधयः पयस्वत्यः वृष्टिलक्षणेनोदकेन सारवत्योभवन्ति मामक मदीयं वचः वचनं वृष्टिमार्थनवचनं पयस्वर सारवत् भवति किं पहुना यच्चेह कि- चिदपामुदकानां पयः क्षीरवव सारभूतंयदस्ति वत्सर्वं पयस्वद सारखदेव तेनोदकसारेण सह मा मां शुंधत यूयं शोधयत । आपोअद्यान्वचारिपरसेनसमगस्महीतिनिगमान्तरं ॥ १४ ॥ ॥ इति सप्तमस्य पष्ठे पञ्चविशोवर्गः ॥२५॥ परंमृत्योइति चतुर्दशर्च द्वितीयं सूक्तं यमपुत्रस्य संकुसुकस्या एकादशी प्रस्तार- पंक्तिः आयौ जागतौ ततो द्वौ गायत्री प्रस्तापंक्तिःपुरवइति । त्रयोदशी जगती चतु- १०सं०१.२.१२.1

·१३२
ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ व०२६
दशी अनुष्टुप् शिष्टालिष्टुभः। तत्रादौ चतस्रोमृत्युदेवत्याः पञ्चमी धातृदेवताका पष्ठी त्व-
ट्वदेवत्या सप्तम्यायाः शिष्टाःपितृमेधाभिधायिन्यः अतस्तद्देवताकाः अन्त्या तु अनिरुतत्वाव
पाजापत्या वा । तथाचानुकान्तं-परंमृत्योः संकुसुकश्चतस्रोमृत्युदेवताः पराधात्री परा वा.
ष्ट्रो पराः पितृमेघाएकादशी मस्तारपंक्तिर्जगत्युपान्त्यात्यानुष्टुप्पाजापत्यावासानिरुकेति ।
वत्र प्रथमा-
परमृत्योअनुपरहिपन्यांयस्लेखइतरोदेवयानात् ।
चक्षुष्मतेशृण्वतेनेब्रवीमिमानःजारी रिपोमोतीरान्॥१॥
परम् । मृत्यो इति । अनु। परी । इहि । पन्थाम् । यः। ते।
स्वइतरः । देवध्यानात् । चक्षुष्मते । शृण्वते । ते । ब्रवीमि ।
मा। नः । पुजाम् । रिरिपः । मा । उत । वीरान् ॥ १ ॥
हे मृत्यो सर्वेषां मारक एतन्नामक देव परमन्यं पंथां पंथानं अनु आनुपूर्ये-
ण परेहि परामुखोगच्छायजमानादितिशेषः । कोसौ पंथाः ते तव स्वः स्वभूतः देवया-
नाव देवाअनेन मार्गेण गच्छन्तीति देवयानोदेवमार्गः तस्मादितरोयः पंथाः तं प्रगच्छ ।
न केवलं मत्तः परागच्छ अपितु चक्षुष्मते दर्शनववे शृण्ववे सर्व अपतिहतसवेंद्रिय-
विज्ञानायेत्यर्थः । ते तुत्यं ब्रवीमि कथयामि नोस्माकं मजां दुहितदौहित्रात्मिकां मा-
रिरिषः माहिंसीः । उतापिच वीरान पुत्रपौत्रादीन् माहिंसीः मत्परागमनेन रक्षेत्यर्थः ॥ १॥
अथ द्वितीया-
मृत्योःपदयोपर्यन्तोयदैतद्गाघीयआयुःभतरंदधानाः।
आप्यायमानाः जयाधतेनशुद्धाःपूताभवतयज्ञियासः ॥२॥
मृत्योः । पदम् । योपय॑न्तः । यत् । ऐत । द्रायः। आयुः।
प्रश्तरम् । दर्धानाः। आप्यायमानाः। प्रजया । धनेन ।
शुद्धाः। पूताः । भवत । यजियासः ॥२॥

·मं०१० अ०२ सू०१८] सप्तमोऽटक:
४३३
हे मृतस्य ज्ञातयः मृत्योः परागच्छतस्तस्य पदं पद्यतेस्मिन् इति पदं पिपाणः तं
योपयन्तः विमोहयन्तः परिवर्जयन्तः ययस्माद एतदेव यानीयपथागतवन्तस्तस्माद द्राधीयः
दीर्धतरं आयु वनं प्रतरं मकृष्टतरमत्यर्थं दधानाः धारयन्तोभवथाकिंच हे यज्ञियासः यज्ञाहा
यशसंपादिनोयजमानाः प्रजया पुत्रपौत्रादिकया धनेन गवाश्वादिकेन च आप्यायमानाः वर्त-
मानाः सन्तः शुद्धाः जन्मान्तरसंचितदुरितक्षयात् शुद्धाधवत पूताः वर्तमानजन्मोपचितदुरितक्ष-
याच पूताभवन ॥२॥
पैतृमेधिकेकर्मणि अमात्याःइमेजीवाविमृतरितिसव्यावृतोबजन्ति । त्रितंच-इमेजीवा-
विमृवैरिविसन्यावृतोबजन्तीति ।
सैषा तृतीया-
इमेज़ीवाविमुतैरावन्नमूद्रादेवहूति अद्य ।
प्राचौअगामनृतयेहसायदापीयआयुःमतरंदधानाः ।। ३ ।।
इमे । जीवाः। वि। मृतैः । आ। अवरत्रन् । अत् । भद्रा ।
देवहूतिः । नः । अद्या। प्राचः । अगाम । नृतये । हसाय ।
द्रायः। आयुः । प्रस्तरम् । दानाः ॥ ३ ॥
इमे जीवाः जीवन्तः पुरुषाः मृतैः पित्रादिभिस्तेश्यइत्यर्थः ज्याववृत्रन व्यावृत्ताभवन्तु
एते ननियन्वामितिभावः । किंच अयास्मिन दिने नोस्माकं अशौचे विसृष्टे देवहूतिः देवाना-
माहानं यत्र सदेवहूतिः पितृमेधाख्योयज्ञः भद्रा कल्याणोभूभवतु । ततउत्तरं वयं पांचःमा-
मुखांचनाः अपाम गच्छेम पत्यंचइतिभावः नृतये नर्तनाय कर्मणि गात्रविक्षेपाय स्वकर्मानुष्ठा-
नायेतिभावः हसाय हसनाय पुत्रादिभिः सहकीडनाय । कीदृशावयं ब्राधीयआयुः प्रतरं
दधानाः॥३॥
अथ चतुर्थी-
इमंजीवेभ्यःपरिधिदधामिमैषांनुगादपरोअर्थमेतम् ।
शुतंजीवन्तुशरदःपुरुचीरन्तर्मुत्युंदधतांपर्वतेन ॥४॥

·ऋक्संहितामाण्ये (अ०६ व०२७
इम्म । जीवेन्यः । परिधिम् । दधामि । मा। एषाम् । नु ।
गात् । अपरः । अर्थम् । ए॒तम् । शतम् । जीवन्तु । शरदः ।
पुसूचीः। अन्तः । मृत्युम् । दधताम् । पर्वतेन ॥ ४ ॥
अनया जीवरक्षार्थ पाषाणं परिधिरूपेण स्थापयन्ति । जीवेन्यः जीवयः पुत्रपौत्रादि-
पिः तेषां रक्षणार्थ इमं परिधि मृत्योः परिधानभूतं पापाणं दधामि निदधामि ततएषां जीव-
वांमध्ये अपरोन्यः एनमिमं अर्थ अरिदं रूपं गन्तव्यं मरणाख्यंमागं नु क्षिप्रं मागाव माग-
च्छतु एतदर्थं परिधि स्थापयामीतिसंबन्धः । किंच पुरूचीः बलुचनाः बहुगमनाः शतं शरदः
एतत्संख्याकान् वर्षान् जीवन्तु स्वस्वमाणान् धारयन्तु ! तथा पर्वतेन शिलोच्चयेन मृत्यु सर्वेषां
मारकमेतन्नामाकं अन्तर्दधतां अन्तहितं कुर्वन्तु यथा नागच्छति तथा कुर्वतामित्यर्थः ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
पथाहान्यनुपूर्वमन्तीयर्थऋतऋतुझियन्तिसाधु।
यथानपूर्वमरोजात्येवा_तरायूंपिकल्पयैपाम् ॥ ५ ॥२६॥
या । अहा॑नि । अनुपूर्वम् । भवन्ति । यथा । ऋतवः ।
ऋतुभिः । यन्ति । साधु । या । न । पूर्वम् । अपरः। जहाति।
एंव । धातः। आयूंषि । कल्पय । एपाम् ॥ ५॥ २६ ॥
यथा येन प्रकारेण अहानि 'अहोरात्रात्मकानि दिनानि अनुपूर्व पूर्वमनुक्रमेण भवन्ति
परिवर्तन्ते यथा च ऋतवोवसन्तादयऋतुभिः सह साधु शोभनं अविपर्यासेन यन्ति गच्छन्ति
पया च पूर्व पूर्वकालीनं पितरं अपरः अक्विालीनः पुत्रोन जहाति न परित्यजति पूर्वमरणेन
एव एवं तेनैवोक्तमकारेण हे धातः सर्वेषां धारयितरेतनामक देव एपामस्मत्कुलीनानां जीवा-
नां आषि जीवनानि कल्पय समर्थय कुर्वित्यर्थः ॥ ५॥
॥ इति सममस्य षष्ठे पड्शिोवर्गः ॥ २६ ॥

·मं.१० अ०२ सू०१८] सप्तमोऽष्टकः
अथ पष्ठी-
आरोहतायुर्जरसंणानाअनुपूर्वयतमानायतिष्ठ ।
इहत्वष्टासुजनिमासजोपार्घिमायुःकरतिजीवसेवः ॥ ६ ॥
आ। रोहत । आयुः । जरसम्। तृणानाः। अनुपूर्वम् । यतमानाः।
यति । स्थ । इह । त्वष्टा । सुजनिम । सध्जोपाः ।
दीघम् । आयुः । करति । जीवसै। वः ॥ ६ ॥
हे मृतस्य स्वजनाः पुत्रपौवादयः जरसं जरां वृणानाः संभजमानायूयं आयुर्जीवनमा-
रोहत अधितिष्ठत अनुपूर्व आनुपूर्येण अव्ययीभावः पूर्वोज्येष्ठः ज्येष्ठानुपूर्व्या यतमानाः पय-
नं कुर्वन्तोयूयं यतिस्थ यत्संख्याकाभवथ यच्छब्दाच्छान्दसोडतिः सुजनिमा शोभनजननः
त्वष्टा एतन्नामकोदेवः सजोपाभवद्भिः संगतः सन् इहास्मिन् कर्मणि प्रवृत्तानां वोयुष्माकं
जीवसे जीवनाय दीर्घ प्रभूतमायुः करति करोतु ॥ ६ ॥
>
अथ सप्तमी-
इमानारीरविधवाःसुपत्नीराजनेनसर्पिासंविशन्तु ।
अनश्रोनमीवाःसुरत्नाआरोहन्तुजनयोयोनिममें॥ ७॥
इमाः। नारीः । अविधवाः । सुधपत्नीः । आअञ्जनेन । सर्पिषो ।
सम् । विशन्तु । अनुश्रवः । अनमीवाः । सुधरत्नाः।
आ। रोहन्तु । जनयः । योनिम् । अप्रै ॥ ७॥
अविधवाः धवः पतिः अविगतपतिकाः जीवठ्काइत्यर्थः सुपत्नीः शोभनपतिकाः
इमानारीः नार्यः आंजनेन सर्वतोंजनसाधनेन सर्पिषा घृतेन अक्तनेवाः सत्यः संविशन्तु स्व-
गृहान् प्रविशन्तु । वथा अनश्रवः अश्रुवर्जिताः अरुदत्यः अनमीवाः अमीवारोगस्तद्वर्जिवाः
मानसदुःखवर्जिताइत्यर्थः सुरत्नाः शोभनधनसहिताः जनयः जनयन्त्यपत्यमितिजनयोभार्याः
ताअग्रे सर्वेषां प्रथमतएव योनि गृहं आरोहन्तु आगच्छन्तु ॥ ७ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०२८ देवरादिकः मेवपत्नीमुदीर्घनारीत्पनयाभर्तृसकाशादुत्थापयेत् । सवितंच-तामुत्थापये- देवर पतिस्थानीयोन्तेवासीजरदासोवोदीर्घनार्यभिजीवलोकमिति । सैषाष्टमी- । उदीर्घनार्यभिजीवलोकंगतासुमेतमुपशेषएहि । हस्तग्राभस्य॑दिधिपोस्तवेदंपत्युर्जनित्वमभिसंबभूथ॥ ८ ॥ उत् । ईर्व । नारि । अभि । जीवलोकम् । गत असुंम् । एतम् । उप। शेष । आ । इहि । हस्तष्याभस्य । दिधिषोः। तव । इदम् । पत्युः । जनिस्त्वम् । अभि । सम् । बभूथ ॥ ८ ॥ हे नारि मृतस्प पनि जीवलोकं जीवानां पुत्रपौवादीनां लोकं स्थानं गृहमभिलक्ष्य उदीवं अस्माव स्थानादुनिष्ठ । ईर गती आदादिकः । गतासु अपक्रान्तमाणं एतं पति उपशेषे सस्प समीपे स्वपिपि तस्साव त्वं एहि आगच्छ । यस्मात् त्वं हस्तग्राभस्य पाणिग्राहं कुर्वतः दिधिषोः गर्भस्यनिधातुः तवास्य पत्युः संवन्धादागतं इदं जनित्वं जायात्वं अभिलक्ष्य संवभू- थ संभूतासि असुसरणनिश्चयं अकार्षीः तस्मादागच्छ ॥ ८॥ क्षत्रियस्प धनुर्हस्तादित्यनया धनु महरेद । सूत्रितंच-धनुर्हस्तादाददानोमृतस्पेविधनु- रिति । सैषा नवमी- धनुर्हस्ता]दोनोमृतस्या॒स्मेक्षत्रायवर्चसेबलाय । अत्रैवत्वमिहवयंसुवीराविश्वास्पृधोअभिमांतीर्जयेम ॥ ९॥ धनुः । हस्तात् । आध्ददानः। मृतस्य । अस्मे इति । क्षुत्रार्य। वर्चसे । बलाय । अत्र । एव । त्वम् । इह । वयम् । सुध्वीराः । विश्वाः । स्पृधः । अनिमानीः। जयेम ॥९॥ ।

·मं०१० अ०९ सू०१८] सप्तमोऽएकः मृतस्य क्षत्रियस्य हस्ताद धनुराददानः किमर्थं अस्मै अस्माकं क्षत्राय प्रजापालनस- मर्थाय बलाय वर्चसे तेजसे वलाय सेनालक्षणाय च धनुराददानोहं ब्रवीमीति शेषः किमिति वं भत्रैवास्मिन स्थाने एव भव । वयं च इहास्मिन् लोके सुवीराः सुपुत्रयुक्ताभवन्तः वि- श्वाः सर्वान अभिमातीः अभिमन्यमानान् स्मृधः संघर्षयित्रीन् बाधकान् शत्रून् जयेम सहेमहि ॥९॥ दीक्षितमरणे उपसर्पमावरमित्यापाश्चतसः शंसनीयाः । सूषितंच-उपसर्पमातरंभूमिमे- वामितिचतसः सोमएकेन्यइति । उपसत्यनया संचिवान्यस्थीनिगनिदभ्यः। सैषा दशमी- उपसर्पमातरंभूमिमतामुरुग्यसंपृथिवीसुशेवाम् । ऊर्णम्रदायुवतिर्दक्षिणावतापावापातुनिकरुपस्थात् ॥१०॥२७॥ उप । सर्प । मातरम् । भूमिम् । एताम् । उरु व्यर्चसम् । पृथिवीम् । सुशेवाम् । ऊर्णनदाः । युवतिः । दक्षिणाश्वते । एपा । त्वा । पातु । निः+तेः । उपस्थात् ॥ १० ॥२७॥ मातरं मातृभूतां भूमि अस्माभिभूमी निधीयमानस्त्वं उपसर्प उपगच्छ अनुपविशेत्पर्थः। कीदृशीं उरुव्यचसं बहुव्याप्तिको पृथिवीं विस्तीर्णा सुशेवा सुमुखां सर्वेषां सुखदात्रीमित्यर्थः तायुपगच्छ । युवतिः यौवनान्विता लिरूपा इयं भूमिः दक्षिणावते ऋत्विगायोदेयत्वेन धन- वते यजमानाय ऊर्णप्रदाः ऊर्णेव ऊर्णास्तुकइय मृद्दी भवति सुकुमारा भवति न वाधयित्रीमि- स्पर्थः। सैषा पृथिवी निझतेः मृत्युदेवतायाः उपस्थात् समीपस्थानात् त्वा त्वां मस्थिरूपं यजमानं पातु रक्षतु ॥१०॥ ॥ इति सप्तमस्प षष्ठे सप्तविंशोवर्गः ॥२७॥ सैकादशी- उच्छंचखपृथिविमानिबांधथाःसूपायनास्मैमवसूपवाना। मातापुत्रंपासिचाभ्येनंभूमउणुहि ॥ ११ ॥ -- ·ऋक्संहितामाष्ये [अ०६ २०२८ उत् । श्वञ्चस्व । पृथिवि । मा। नि । बाधथाः। सुउपायना ! अस्मै । भव । सुउपवञ्चना । माता । पुत्रम् । यर्था । सिचा । अनि । एनम् । भूमे । ऊर्गुहि ॥ ११ ॥ हे पृथिवि उच्छंचस्व ऊर्ध्वं गतोच्छासमेनं कुरु अधस्तान्मास्थाइत्यर्थः । किंच मा. निवाधथाः मा संपीडय । तथा अस्मै यजमानार्थं सूपायना शोभनोपगमना सुपचारिकाभवे- त्यर्थः । सूपवंचना उपवंचनं मतंभन शोभनमा सुपतिष्ठा भव । अपिच माता पुत्रमात्मीयं पाटकं सिचा वसांतेन यथा आच्छादपति तद्वद हे भूमे एनं अस्थिरूपं यजमानं अन्यू- Mहि आभिमुख्येनाच्छादय ॥११॥ अथ द्वादशी- उच्छृञ्चमानापृथिवीसुतिष्ठतुसहस्रमितउपहिश्रयन्ताम् । नेगृहासौघृतश्चुतौमवन्तुविश्वाहास्मैशरणाःसन्त्वत्र ॥ १२ ॥ उत्श्वञ्चमाना । पृथिवी । सु । तिष्ठतु । सहस्रम् । मितः । उप । हि । श्रय॑न्ताम् । ते । गृहासः । घृत श्रुतः । भवन्तु । विश्वाहा । अस्मै । शरणाः । सन्तु । अत्रं ॥ १२ ॥ पांसुभिः पच्छाप एतां पठन्ति उच्छंचमानास्थिकुंभमवष्टाय ऊर्य गच्छन्ती पृथि- वो सुतिष्ठतु पतिष्ठिता भवतु । किंच सहस्रं सहस्रसंख्याकाः मितः पक्षिप्ताः मिनोवेरौणादिके कर्मणि विपि तुगागमः ततोजस् यदा सहस्रं तृतीयार्थे प्रथमा मितइतिनिष्टान्तं रूपं व्यत्य- पेन बहुवचनस्य एकवचनं स्वरोवृषादित्वाव द्रष्टव्यः सहस्रेण संमिताः यहुसंख्याकाः पार्थिवाः पांसवः उपभयन्तां एनमुपसेवन्तां संपरिवार्यविष्ठन्त्वित्यर्थः । हिरवधारणे । तथा ते पांसवः अस्मै गृहासः गृहाभवन्तः धृतश्चतः घृतस्योदकस्य सर्पिषोवा क्षारयिवारोभवन्तु । अत्रास्मि- न टोके विश्वाहा सर्वेष्वहःतु सर्वदास्मै अस्य शरणाः सन्तु आश्रयभूवाभवन्तु ॥ १२ ॥ उत्तेस्तनामीति कपाटेनास्थीन्यपिदध्यात् । सूत्रितंच-उत्तेस्तनामीविकपाटेनापिधायेति ।

·मं०१० अ०२ सू०१८] सप्तमोऽष्टक: १३९ सैपा त्रयोदशी- उत्तैस्तनामिपृथिवींवसरीमलोगनिदधन्मोअहरिपम् । एतांस्थूणापितरौधारयन्तुतेत्राय॒मःसादनातेमिनोतु ॥ १३ ॥ उत् । ते । स्तनामि । पृथिवीम् । त्वत् । परि । इमम् । लोगम् । निदर्धत् । मो इति । अहम् । रिपम् । एताम् । स्थूणाम् । पितरः । धारयन्तु । ते । अत्रं । यमः । सर्दना । ते । मिनोतु ।। १३ ।। हे अस्थिकुंभ त्वत्सरि परिशब्दयोगे पंचमी नवोपरि ते त्वदीयेन कपालेन पृथिवीमुद स्तनामि प्रतिवधामि यथा पृथिवी तवोपरिमागच्छति तथापिदधामीत्यर्थः । इमं लोग कपा- ललक्षणं लोष्टं निदधव उपरिस्थापयन्नहं मोरिपं माहिसिपं । किंच एतां मया निहितां स्थूणां ते वदीयां पृथिव्याधारयित्री कपाललक्षणां पितरोधारयन्तु निश्चलां कुर्वन्तु । ततः ते खदीये अन मस्मिन् स्थाने यमः पितृपतिः सदना सदनानि स्थानानि मिनोतु परिच्छिनत्तु करो- वित्यर्थः ॥ १३॥ अथ चतुर्दशी- प्रतीचीनेमामहनीवाःपूर्णमिवादधुः । प्रतीचीजग्रभावाचमवरशनायथा ।। १४ ।। २८ ।। प्रतीचीनै । माम् । अर्हनि । इप्वाः । पर्णमध्देव । आ । दधुः। प्रतीचीम् । जया । वाचम् । अश्वम् । शनयो । यथा ॥ १४॥२०॥ अनया प्रजापतिः पार्थ्यते हे प्रजापते मवीचीने पतिपूज्ये अहनि तदुपलक्षिते संवत्स- रात्मके मां संकुसुकमा आदधुः निहितवन्तः सर्वे देवाः । किमिव इष्वाः वाणस्य पर्णमिव पक्षमिव पक्षं यथा वाणस्य मूले स्थापयन्ति तद्वत् जगन्मूले त्वयि मां स्थापितवन्तः अतोम-

·ऋक्संहितामाण्ये [अ०६ व०२८
दीयां मतीची पूज्यां वाचं स्तुविरूपां जगृभ गृहाण । कथमित्युच्यते अश्वं आरागामिनं हयं
रशनया रज्ज्वा यथा गृहन्ति तद्वत् कर्णाज्यां मत्कृतां स्तुति गृहाणेत्यर्थः॥ १४ ॥
॥ इति सप्तमस्य पष्टेष्टाविंशोवर्गः ॥२८॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहाद निवारयन् । पुमर्थीश्चतुरोदेयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥ १॥
इतिश्रीमहाजाधिराजपरमेश्वरपैदिकमार्गमवर्तकमीवीरभूपालसाम्राज्यधुरंधरेण सा-
यणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये सप्तमाष्टके पष्ठोध्यायः ॥६॥

·॥श्रीगणेशायनमः॥ यस्यनिःश्वसितं वेदा योवेदेश्योखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वैदेविद्यातीर्थमहेश्वरं ॥ १॥ अष्टके सप्तमेषष्ठं व्याख्याय श्रुतिकोविदः । सायणार्यस्ततोध्यायं सप्तमं ब्याचिकीर्षति ॥२॥ अथ द्वादशानुवाकात्मकस्य दशममंडलस्य द्वितीयेनुवाके त्रयोदशसूक्तानि तत्र निवर्त- ध्वमित्यष्टचे तृतीयं सूक्तं अस्य यमपुत्रोमथिवारख्यऋषिः वरुणपुत्रोधगुथिवा भार्गवश्च्यवनः पष्ठी गायत्री शिष्टाअनुष्टुभः इदं अब्देवताकं गोदेवताकं वा अग्नीपोमापुनर्वसू इत्पर्धोनी- पोमदेवताकः । तथाचानुकान्तं-निवर्तध्वमष्टौ मथितोगुर्वारुणिभार्गवन्ध्यवनोवापं गव्यं वा- नुष्टुभमनीषोमीयोद्वितीयोर्धर्चः पठी गायत्री । गनोविनियोगः। वन पथमा- म् निवर्तध्वंमागातास्मान्सिपक्तरेवतीः । अग्नीपोमापुनर्वसूअस्मेधारयतरयिम् ॥ १॥ नि । वर्तध्वम् । मा । अनु । गात । अस्मान् । सिसक्त रेवतीः । अग्नीपोमा । पुनर्वसू इति पुनःध्वसू । अस्मे इति । धारयतम् । रयिम् ॥ १॥ हे गावः हे आपोवा यूयं निवर्तध्वं अस्मान् मतिआगच्छत मानुगात अस्पयतिरिक्त यजमानं मानुगच्छत । आगत्य च हेरेवतीः रेवत्योधनवत्यः यूयं अस्मान् सिपक्त सेचयत अ- वगाहत गोदोहनस्नानपानादिद्वारेण सेवध्वमित्यर्थः । हे पुनर्वस पुनःपुनर्वस्तारौ स्तोतणां यष्ट्र- णामाच्छादयिवारो भग्नोपोमा अग्नीषोमौ एतन्नामको देवौ युवां अस्मे अस्मासु रयिं बीया- दिलक्षणं धनं धारयतं स्थापयतं ॥ १ ॥ अथ द्वितीया- पुनरेनानिवर्तयपुनरेनान्याकुरु । इन्द्ररणानियच्छत्वग्निरैनापाजंतु॥२ - ·१४२ ऋक्संहिताशाप्ये [अ०७व०१ पुनः । एनाः। नि । वर्तय । पुनः । एनाः । नि । आ। कुरु । इन्द्रः । एनाः । नि । यच्छतु । अग्निः। एनाः। उपअर्जतु ॥ २॥ अन मंत्रदृष्टा स्वात्मानं पवि ब्रूते हे मदीयात्मन् त्वं एनाः एताः अन्यतोभिगंत्रीः गाआपोवा पुननिवर्तय पुनःपुनर्मदभिमुखीकुरु । वदनंतर एनाः एताः पुनः भूयोभूयः निआकुरु नियताः आत्मायत्ताः कुरु । किंच इन्दोपि तव सहायभूतः सन् एनाएताः नियच्छतु त्वदायत्ताः करोतु। अमिश्च एनाएताः गाः आपोवा उपाजतु उपगमयतु उपक्षिपतुवा उपयोग्याः करोत्वित्यर्थः ॥२॥ अथ तृतीया- पुनरेतानिवर्तन्तामस्मिन्पुप्यन्तुगोपतौ। इहैवानेनिारयेहतिष्ठतुयायिः॥ ३ ॥ पुनः। एताः । नि । वर्तन्ताम् । अस्मिन् । पुष्यन्तु । गोपतो। इह । एव । अग्ने । नि । धारय । इह । तिष्ठतु । या ।यिः॥३॥ एनाएताईदृश्योगावः आपोवा पुनर्निवर्तन्तां भूयोभूयोमा पत्यागच्छंतु आगत्य । च गोपवौ सालादिमतीनां धेनूनां वृष्टिलक्षणानामपां च पालके अस्मिन्नीदृशे मयि पुष्यन्तु आ- सायत्त्वेन स्थित्वा पुष्टाभवन्तु । पुष्टाः सतीस्ताः हे अग्ने त्वं इहैव भस्मिन्नेव मयि निधारय नियमेन स्थापय । या रयिः यदपि वीयादिकं धनमस्ति तदपि धनं गोसहित इहास्मिन्नेव गोपनौ मयि तिष्ठतु निवसतु ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- 'यन्नियानन्ययनसंज्ञानयत्परायणम् । आवर्तनंनिवर्तनयोगोपाअपितंडेवे ॥४॥ यत् । निध्यानम् । निहअयनम् । सम्ज्ञानम् । यत् । पराइअय॑नम् । आवर्तनम् । निवर्तनम् । यः । गोपाः। अपि । तम् । हुवे ॥ ४॥ . निपानं अधिकरणे ल्युट् नियमेन यानयागच्छन्ति गावोवेति नियानं गोष्ठाख्यं स्थानं पदस्तीवि शेषः । यच्छन्दयोगाचच्छन्दोध्याहर्तव्यः हुबइति क्रियापदं सर्वत्रानुपज्यते वत्स्थान

·मं०१० अ०२ सू०१९] सप्तमोऽष्टकः
हुवे आहृयामि । आह्वानपभिमुखीकरणं तेन चात्र तत्पूर्विका प्रार्थना सक्ष्यते । गोसहित गोष्ठं
पार्थयइत्यर्थः । न्ययनं भावे ल्युट् नियमेन गृहं प्रति मामिलक्षणं गमनं यदस्ति तदपि पार्थये
संज्ञानं मोभिः सह ऐकमत्यं यदस्ति तदपि मार्थये परायणं परागमनं वनं पति गवां चरणाय
गमनं यदस्ति तदपि पार्थये आवर्तनं वनचारिणीभिर्गोभिः सह प्रवर्तनं यदस्ति तदपि मार्थ-
ये निवर्तन वने चरित्वा गृहं प्रति यदागमनमस्ति तदपि मार्थये योपि गोपाः गवां पाठको
स्ति तमपि हुवे मार्थये सर्वगुणोपेतागाः मार्थपइत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथपंचमी-
यउदानुड्व्ययनंयउदानटपरायणम् ।
आवर्तनंनिवर्तनमपिंगोपानिवर्तताम् ॥५॥
यः। उत्आनंद । विश्अय॑नम् । यः। उत्आनंट् । पराअय॑नम् ।
आवर्तनम् । निवर्तनम् । अपि । गोपाः । नि । वर्तताम् ।। ५ ।।
योगोपाः गोपालः व्ययनं नष्टानां गवां अन्वेषणार्थ विविधगमनं उदानट् व्यामोति अ-
नुभवति यः परायणं परागमनं उदानट् व्यामोति वनं पति गवां चरणाप गमनमित्यर्थः यम
आवर्तनं वनचारिणीभिर्गोभिः सह प्रवर्तनमनुभवति योपि गोपाः निवर्तनं गोभिः सह वनाद
गृहं प्रति गमनमनुभवति सोपि गोपालः निवर्ततां गोभिः सह पनात् गृहं पति क्षेमे.
णागच्छतु ॥५॥
अथ पठी--
आनिवर्तनिवर्तयपुनर्नइन्द्र्गादेहि । जीवाभि नजामहै ॥ ६ ॥
आ। निवर्त । नि । वर्तय । पुनः । नः । इन्द्र । गाः। देहि ।
जीवानिः । शुनजामहे ॥ ६ ॥
हे इन्द र मानिपत मानिवतस्य असदभिमुखोभव । वत: अन्यकोगच्छवीगाः निवर्वप
अस्मदभिमुखीकुरु । एवं रूवा च हे इन्द्रलं पुनः पश्चाद नोस्सम्यं गाः देहि पपच्छालपा
दनाभिः जीवाभिः चिरंजीवतीभिः सर्वस्प जीवयित्रीभित्रों गोभिः भुनजामहे वर्ष भंगीमहि ।
यदा भनिरवान्न वितण्पर्यः देवपितॄन् संभोगपेमहि ॥६॥

·१४४ ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७व०२ अथ सप्तमी- परिवोविश्वनोदधर्जाघृतेन॒पय॑सा । येदेवाःकेचयज्ञियास्तेय्यासंसृजन्तुनः॥७॥ परि । वः । विश्वतः । दधे । ऊर्जा । घृतेन । पय॑सा । ये। देवाः । के । च । यज्ञियाः । ते । रय्या । सम् । सृजन्तु । नः ॥ ७॥ हे देवाः विश्वतः सर्वतः स्थितान् वोयुष्मान ऊर्जागोसंबन्धिना दधिलक्षणेनान्नेन घृते- नाज्येन च पयसा क्षीरेण च परिधे संधारयामि युष्मभ्यं हविरेण प्रयच्छामि न केवलमा- मानं पुष्णामीत्यर्थः। एतद ज्ञात्वा ये के च देवाः यज्ञियायज्ञार्हाः सन्ति ते देवाः नोस्मान् रय्या गोलक्षणेन धनेन संसृजंतु संयोजयन्तु ॥ ७ ॥ अथाष्टमी आनिवर्तनिवर्तयनिनिवर्तनिवर्तय। भूम्याश्चतस्रःदिशस्ताभ्यएनानिवर्तय ॥ ८॥१॥ आ। निवर्तन । वर्तय । नि । निवर्तन । वर्तय । भूम्याः। चतस्रः । प्रदिशः । ताभ्यः। एनाः । नि । वर्तय ॥ ८ ॥ १ ॥ मंत्रद्रष्टा ऋषिः स्वात्मानं गाश्च संबोध्याह हे मदीयात्मन् त्वं गाः आवर्तय कारो- प्यनेनापि संबध्यते मदभिमुखीं कुरु स्तुत्या यागेन च ताः प्रसायोपनमयेत्यर्थः । हे गावो- यूयमपि प्रसाधमानाआनिवर्तन आनिवर्वध्वं आभिमुख्येनागच्छत । पुनरप्याह हे मदीयात्मन् खं निवर्तय गोसंचरणस्थानादपगच्छन्तीर्गाः इतोभिगंत्रीः कुरु । यूयमपि हे गावः निवर्त्यमा- नाः सत्यः निवर्तन निवर्तव्यं । इदानी स्वात्मागावश्च ऋषि पति ब्रुवते हे ऋषे अहं कुतोगानिव- त्यामोति कुतोवयं निवर्तामहइत्यात्मना गोभिश्च पृष्टः सन्नाह-भूम्याः पृथिव्याः चततः प्रदिशः चतुःसंख्यायुक्ताः परुष्टायादिशः सन्ति ताम्योदिग्भ्यः एनागाः निवर्तय हे आत्मन् मदभिमुखीः कुरु । हे गावोयूयमपि तात्योदिग्गयोनिवर्तध्वमिति सामल्लिब्धं । पदा अन्दैवतपक्षेपि सूकार्थों यथाघटते तथा योजना कर्तव्या ॥८॥. ॥ इति सममस्य सप्तमे प्रथमोवर्गः॥१॥ ।

·मं०१०
10 अ०२ सू०२०] सप्तमोऽष्टकः
४४५
भदमिति दश चतुर्थ सूक्त आघाएकपदा दशाक्षरा विराट् अग्निमीळे जामित्येषा
अनुष्टुप् नवमीविराट् दशमीविष्टुप् मध्येपड्गायन्यः इदमादीनां समसुक्तानामिन्द्रपुत्रः प्रजा
पतिपुत्रीया विमदकपिः वसुफपुत्रोवसुरुदाख्योवा । इदमुत्तरं चाग्नेयं । तथाचानुकान्त-सतो-
तराण्यैन्द्रोविमदः माजापत्योवा वासुक्रोवसुरुवा । भद्रं दशामेयंतुगायत्रमायैकपदा पाइएव
चा शांत्यर्थः परानुष्टुवंत्येविरादिष्टुभाविति । गतोविनियोगः ।
वत्र पथमा-
भद्रंनोअर्पिवातयमनः॥१॥
भद्रंनोअपिवातयमनः॥१॥
हे अग्ने त्वं नोस्माकं मनः भदं शुभयुक्तं अपिवातय अपिरवधात्वानुवादी आगमप
खसंपन्धिस्तोत्रकरणे मेरयेत्यर्थः ॥१॥
अथ द्वितीया-
अग्निमीळेमुजाविष्ठंशासामित्रंदुर्धरीतुम् ।
यस्यधर्मन्वरेनीःसपर्यतिमातुरूधः ॥२॥
अग्निम् । ईळे । भुजाम् । यविष्ठम् । शासा। मित्रम् । दुःधरीतुम् ।
यस्य । धर्मन् । स्वः । एनीः । सपर्यन्ति । मातुः। ऊधः ॥ २ ॥
भुगां हविर्भुजां देवानां मध्ये यविष्ठ महन्यहनि अग्निहोत्रादिकमार्थ जापमानत्वादतिशपेन
युवानं शासा अनुशासनेन मित्रं यस्मादिदं कर्तव्यं इदं न कर्तव्यमिति सर्वपनुशास्ति तस्माद
सर्वस्प मित्रभूतमित्यर्थः ।दुर्धरीतुं दुर्धरणीपं संग्रामे शत्रुभिदुर्निवारणीपं एवंभूतमामि ईळे स्तो-
मि। अपिच यस्याग्नेः धर्मन् धर्मणि अग्निहोत्रादिके कर्मणि स्वः धुलोकमादित्यं सर्व देवजातं वा
एनीः एन्यः प्रतिगंत्र्यः आहुतयः स्तुत्यश्च सपर्पन्ति परिचरन्ति सेवन्ते । यद्वा स्वः सपर्यन्ती-
त्पनपोः सामानाधिकरण्यं अब स्वरित्ययं सर्वशब्दोनिपातः स्वः सर्वे देवाः एनीः भात्मनः
प्रतिगंत्रीः आहुतीः स्तुतीश्च सपर्यन्ति सेवन्ने उपजीवन्तीत्यर्थः । तदृष्टान्तः-मोपसमेतव
मातुः गोल्पः क्षीरोपसंहारस्थानं प्रति यथा वत्साउपजीवन्ति तदद तमनिमोळइति पूर्वेण सं-
बन्धः॥२॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०७१०३
.
अथ तृतीया-
यमासापनीळंभासाकेतुंधर्धर्यन्ति।
भ्रातेश्रेणिदन् ॥३॥
यम् । आसा । कुपनीळम् । भासाकैतुम् ।
वर्धयन्ति । भाजते । श्रेणिध्दन् ॥ ३॥
स्तोतारोयटारश्च आसा स्तुतिहविलक्षणेनोपासनेन यमनि पर्धयन्ति कीदृशं रुपनीळं
कर्मस्थानं कर्माधारमित्यर्थः भासाकेतुं ज्वालालक्षणज्ञापकं दीः कर्तारं यच्छन्दश्रुतेः तच्छ-
ब्दोध्याहार्यः सोनिः श्रेणिदन श्रोतृत्योपष्टयः अभीष्टफलसमूहमदः शत्रुयोज्वालापंक्तिम-
दोवा एवंभूतः सन् माजते भासते ॥३॥
अथ चतुर्थी-
अयॊविशांगातुरेतिप्रयदानदियोअन्तान् ।
कविरभंदीद्यानः॥४॥
अर्यः । विशाम् । गातुः। एति । प्र । यत् । आनंट् । दिवः।
अन्तान् । कविः । अधम् । दीयानः ॥ ४ ॥
विशां यजमानमनुष्याणांअर्योगन्तव्यः गातुर्गमनशीलोनिर्दीपानोदीप्यमानः यपदा एति
ऊर्ध्वं गच्छति तदा दिवोधुलोकस्य अन्तान् पर्यन्तान् कविर्मेधावी सोनिः पानट् मकर्षण
व्यामोति अनं मेघोपलक्षिवमन्तरिक्षं च व्यामोति ॥४॥
अथ पंचमी-
जुपडद्यामानुपस्योर्ध्वस्तस्थानभ्वायज्ञे ।
मिन्वन्सपुरति ॥५॥
जुपत् । हुन्या । मानुपस्य । ऊर्ध्वः । तस्थौ । कन्वा । यज्ञे ।
मिन्वन् । सी। पुरः । एति ॥ ५॥

·मं०१० अ०२ सू०२०] सप्तमोऽष्टका मानुषस्य यजमानस्य यज्ञे यजनीये यागे हन्या हव्यानि हवींपि गुपव सेवमानोनि: अश्या उरुभूवः बहुज्वालोपेतऊर्ध्वः तस्थौ उत्तिष्ठवि ऊर्व ज्वलतीत्यर्थः । अपिच योमिः पुरः माग्वंशादाराप राम सदनं सौमिकी वेदि मिन्वन् पुरः पुरस्ताद उत्तरदिशालामुखीयाव मणीयमानः सन् एति गच्छति ॥५॥ अथ पठी- सहिक्षेमौहविर्यज्ञःश्रुष्टीदस्यगातुरैति । अग्निदेवावाशीमन्तम् ॥६॥२॥ सः। हि । क्षेमः । हविः । यज्ञः । श्रुष्टी । इत् । अस्य । गातुः । एति । अग्निम् । देवाः । वाशीमन्तम् ॥ ६ ॥२॥ पउक्तलक्षणविशिष्टोनिः हीत्येतदवधारणे सएवामिः क्षेमः कुशलहेतुः सर्वस्य परिपाल- नहेतुरित्यर्थः हविः पुरोडाशादिकं च सएव हविपः वन्निमितत्वात यशः यागोपिसएप तस्यापि तहेतुत्वात् । किंच श्रुष्टीव क्षिपमेव अस्पानेः गातुर्गमनशीलः अधिष्ठात्रात्माएति देवानामाहानार्थ गच्छति । गत्वा च मत्यागच्छन्तं वाशीमन्तं स्तुतिलक्षणया वाचोपेतं आनि पतिदेवाः मपि- गच्छन्तीतिशेषः॥६॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे द्वितीयोवर्गः॥२॥ अथ सप्तमी यज्ञासाइंदुर्वइनिपूर्वस्यशेयस्य । अःसूनुमायुमाहुः ॥ ७॥ यज्ञसहम् । दुवः । इपे । अमिम् । पूर्वस्य । शेवस्य । अः । सूनुम् । आयुम् । आहुः ॥ ७ ॥ अत्रैकवाक्यतापै पत्तच्छन्दावस्याहायौं । अपरोधः पूर्व व्याख्येयः आयु देवा. नामाद्वानार्थ उत्पेन गन्दारं यमग्निं अद्रेः सनं अश्मनः पुत्र माहुः । त्वमयस्त्वमसनररीत्ये- पमादयोमंत्राः वदन्ति । यज्ञसहं यागस्पयोढारं धारयितारमित्यर्थः तमाम अभिलक्ष्प दुपः ए- १० स० २.५१६.!

·ऋक्संहितामाये [अ०७५०४
रिचरणं इपे इच्छामि । किमर्थं पूर्वस्य अब पूर्वशन्दउत्कृष्टवाची उत्कृष्टस्य शेवस्य स्वर्गापवर्ग-
लक्षणसुखस्य प्राप्त्यर्थमिति शेषः॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
नरोयेकेास्मदाविश्वेत्तेवामआस्युः। अग्निहविपावर्धन्तः॥८॥
नरैः । ये । के। च । अस्मत् । आ । विश्वा । इत् । । वामे ।
आ। स्युरिति स्युः। अग्निम् । हविषा । वर्धन्तः ॥ ८॥
नरोनेवारः ये के च ये केचित् पुत्रपौत्रादयः अस्मदस्माकं सन्ति आकारः पूरकः ते
पुत्रपौत्रादयः वामे वननीये संभजनीये विश्वे विश्वस्मिन्नेव पवादिधने आस्युः आसमन्ता-
भवेयुः उपविशेयुरित्याशास्महे । किंकुर्वन्तः अग्निं अंगनादिगुणविशिष्टं देवं हविषा पुरोडाशा-
दिकेन वर्धन्तः वर्धयन्तः ॥ ८॥
अथ नवमी-
कृष्णःश्वेतोरुपोयामोअस्यबृभऋचउतशोणोयशस्वान् ।
हिरण्यरुजनिताजजान ॥ ९॥
कृष्णः । श्वेतः । अरुषः । यामः । अस्य । वनः । ऋनः । उत ।
शोणः । यशस्वान् । हिरण्यरूपम् । जनिता। जजान ॥९॥
अब यच्छन्दमध्याहत्य योज्यं यामः याति गच्छत्यस्मिन्निति यामोरथः प्रजापतिना
निर्मितः कीदृशः कृष्णः असितवर्णः श्वेतः सितवर्णः अरुपः आरोचमानः ब्रनोमहान ऋञः
अजुगामी उतापिच शोणोरक्तवर्णः यशस्वान् कीर्तिमान यद्वा यशइति धननाम हविलक्षणे-
न धनेन युक्तः हिरण्यरूपं सुवर्णसदृशं तं रथं अस्यामेराय जनिता सर्वस्य जगतोजनयि-
ता मजापतिः जजान जनयामास अस्मै दत्तवानित्यर्थः । कथमेकस्यैव रथस्य रुष्णादिनाना-
रूपत्वं संभवतीति चेत् अग्नेः सामर्थ्यातिशयेन संभवतीत्यर्थः । यदा हिरण्यरूपमिति रथवा-
चिना शब्देन सह सामानाधिकरण्याव कृष्णादिशब्दाः द्वितीयान्तत्वेन योज्याः अत्र सर्वगु-
णोक्तरथवत्तयामिः स्तूपतइत्यर्थः ॥९॥

·मं०१० अ०२ सू०२१] सप्तमोऽष्टकः
४४९
अथ दशमी-
।
एषातेअग्नेविमुदोमनीपामूर्जीनपामृतेभिःसजोषाः ।
गिरआवक्षत्सुमतीरियानइपमूर्जमुक्षितिविश्वमामाः ॥ १०॥३॥
एव । ते । अग्ने । विश्मदः । मनीपाम् । ऊर्जः। नपात् । अमृतेभिः ।
सजोषाः । गिरः । आ । वक्षत् । सुधमतीः । इयानः । इपम् ।
ऊर्जम् । सुक्षितिम् । विश्वम् । आ । अभारित्यज्ञाः॥ १० ॥ ३ ॥
एव एवमुक्तमकारेण हे ऊ!नपाद ओपधिवनस्पतिपितुभूतस्यान्नस्य पौत्र हे अमे अमृ-
तेभिः अमृतैर्ह विर्लक्षणैरन्नैः सजोषाः संगतोविमदोनाम अपिः मनीपां मरुष्टां बुद्धि कामयमा-
नः सन ते तुभ्यं गिरः स्तुतिलक्षणावाचः आवक्षव आभिमुख्येनोक्तवान् वक्तेश्छन्दसि लेटि
रूपं ततस्त्वं एतद ज्ञात्वा सुमतीरियानः शोभनलक्षणाबुद्धीस्तंगमयन् इपमनं ऊर्ज क्षीरादिकं
रसं च सुक्षिति शोभननिवासं यद्वा क्षितयोमनुष्याः शोमनपुत्रपौत्रादिक यत्किंचिद्देयमस्ति त-
द्विश्वं धनं च आभाः तस्मै विमदाय आहर देहि ॥ १० ॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे तृतीयेवर्गः॥ ३ ॥
आमिंनइत्यष्ट, पंचमं सूक्तं आस्तारपंक्तिच्छन्दस्कं आयौ द्वौ गायत्री पादौ ततो हो
जागतौ सा आस्तारपंक्तिः ऋषिदेवते पूर्ववत् । तथाचानुकान्तं-आमिनाष्टावास्तारपांतमिति ।
पृष्ठयस्य चतुर्थेहनि आनिनस्ववृक्तिभिरित्याज्यमिति । महानते आमिमारुते यावतीस्वृक्षु इटां
दं साम स्तुवीरन तदानीमादितस्तावत्पऋचोनुरूपार्थाः सूत्रितंच-पदिलादं भूयसीपु चेन स्तु-
पीरनामिनस्ववृतिभिरितितावतीरनुरूपइति ।
वत्र पथमा-
आग्निनस्वरक्तिभिहातारंवारणीमहे ।
युज्ञायस्तीर्णवाहपेवियोमर्देशीरंपावकशोचिपविवक्षसे ॥१॥

·१५०
ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०७२.४
आ । अग्निम् । न । स्वक्तिभिः। होतारम् । त्वा । तृणीमहे ।
यज्ञाय । स्तीर्णवहिपे । वि । वः । मर्दै । शीरम् ।
पावकशोचिषम् । विवक्षसे ॥ १ ॥
हे अग्ने वः तव स्वभूते विमदे एतदाख्ये ऋपौ मयि इयं स्तुतिः मवृत्तास्ति नेति संपत्य-
थे अवोवयमिदानी स्ववृतिभिः स्वयं कृताभिः दोषयर्जिवाभिः स्तुतिभिः होतारं देवानामाह्वा-
तारं होमनिष्पादकं वा अग्निं त्या त्वां आवृणीमहे आभिमुख्येन संभजामहे । किमर्थ स्तीर्णव-
हिपे यज्ञाय तादर्ये चतुर्थी यज्ञार्थं कीदृशं शोरं ओषध्यादिषु सर्वत्रानुशायिनं पावकशोचिषं
शोधकदीप्ति विवक्षसे महनामैतत् हे अग्ने त्वमपि महान् भवसि यदा विमदे यज्ञस्य संब-
धिनः सोमस्य पानजन्यविविधमदार्थ त्वामावृणीमहइति योज्यं ॥१॥
अथ द्वितीया-
त्वामुतेस्वाभुवःशुंभन्त्यश्वराधसः।
वेतित्वामुपसेनीविवोमदऋजीतिरगृआहुतिर्विवक्षसे,॥ २ ॥
त्वाम् । ऊँ इति । ते । सुध्आभुवः । शुम्भन्ति । अश्वराधसः । वेति।
त्वाम् । उपहसेचनी । वि । वः । मदे । ऋीतिः ।
अग्ने । आहुतिः। विर्वक्षसे ॥२॥
स्वाभुवः स्वप्रकाशेन दीप्यमानाः अश्वराधसोन्याप्तधनाः ते यजमानाः हे अग्ने त्वामु
त्वामेव शुंभन्ति शोभयन्ति यज्ञेहविर्जिपियन्तीत्यर्थः । किंच उपसेचनी तवोपरिक्षरणशीला
ऋजीतिः ऋजुगामिनी हूयमाना आहुतिःहे अग्ने त्वां वेति गच्छति । किमर्थं वस्तव विमदे
मदनिमित्ते तृप्त्यर्थमित्यर्थः । किंच त्वमपि विवक्षसे महान् भवसि ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
वेधर्मार्णआसतेजुहूमि:सिञ्चतीरिव ।
कृष्णारूपाण्यर्जुनाविवोमदेविश्वाअधिश्रियोधिपेविवक्षसे ॥३॥

·मं०१० अ०२ सू०२१] सप्तमोऽष्टकः
४५१
वे इति । धर्माणः । आसते । जुहूभिः 1 सिञ्चतीःध्देव । कृष्णा।
रूपाणि । अर्जुना । वि । वः । मदें । विश्वाः । अधि ।
श्रियः । धिपे । विवक्षसे ॥ ३ ॥
धर्माणोयज्ञस्य धारयितारऋत्विजः जुहूभिः संपूर्णाहुतिभिहमपाः त्वे त्वामेव आसते
सेवन्ते । तत्रदृष्टान्तः--
T:-सिंचतीरिख वृष्टिलक्षणाः पृथिवीं सिंचंत्यआपः अग्नीन् यथा स्वपितृत्वेन
सेवन्ते तद्वद । अमेरापइतिश्रुतेः। तस्यापां पितृत्वं यदा जुहूभिः सिंचतीरिव सिच्यमानाआहु-
तयइव धर्मणः त्वया धार्यमाणारश्मयः त्वे त्वयि आसते निवसन्ति । हे अग्ने त्वं रुष्णा रु-
ष्णवर्णानि अर्जुना अर्जुनानि श्वेतवर्णानिज्वालान्तर्गतरूपाणि च विश्वाः सर्वाः श्रियः शोधा-
अधिधिपे अधिक यथा भवति तथा धारयसि किमर्थं वोयुष्माकं सर्वेषां देवानां विमदे वि-
विधसोमपानजन्यमदार्थ यतएवमतः विवक्षसे वं महान् भवसि ॥३॥
अथ चतुर्थी-
यमग्नुमन्यसेरपिसहसावन्नमर्त्य ।
तमानोवाजसातयेवियोमयज्ञेपुंचित्रमागविक्षसे ॥ ४ ॥
यम् । अमे । मन्यसे । रयिम् । सहसाध्वन् । अमर्त्य ।
तम् आ। नः । वाजसातये । वि । वः । मदै । यज्ञेपुं।
चित्रम् । आ। भर । विवक्षसे ॥ ४ ॥
हे अमर्त्य अमरणधर्मन् सहसावन् वलवन एवंभूत हे अग्ने त्वं यं रयिं मन्यसे सर्वेषु
धनेषु यद्धनं वरिष्ठमिति जानासि चित्रं चायनीयं यि नोस्माकं । वाजसातये अन्नटाभाय
आभर आहर प्रयच्छ । किमर्थं वोयुष्माकं सर्वेषां देवानां यज्ञेषु विमदे विविधसोमादिहवि-
जन्यमदनिमित्ने यागेषु नानाप्रकारैर्ह वियुिष्माकं तर्पणायेत्यर्थः । त्वमपि विवक्षसे महान् भ-
पसि ॥४॥
अथ पञ्चमी-
अग्निर्जातोअथर्वणाविदद्दिश्वोनिकाल्यो ।
भुतोविवखनोवियोमदेमिपोय॒मस्य॒काम्योविवक्षसे ॥५॥१॥

·४५२ ऋक्संहितामाध्ये [अ०७३०५ अमिः । जातः । अथर्वणा। विदत् । विश्वानि । कान्यो। भुव॑त् । दूतः । विवस्वतः। वि । वः । मदै । प्रियः। यमस्य । काम्यः । विवक्षसे ।। ५॥४॥ अथर्षणा एतनाना ऋपिणा जातोजनितोग्निः कथमवगम्यते । वाममेपुष्कराध्यथर्वा- निरमन्यतेतिमतान्तराद । विश्वानि समस्तानि काव्या काव्यानि स्तोतकर्माणि विदर वेत्ति विवस्वतोयजमानस्य दूतः देवानामाहानार्थं भुवत् भवति । किंच यमस्य संयन्तुः यजमानस्य मियः इष्टः सन् काम्पः कमनीयः प्रार्थनीयोभवतीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टं ॥ ५॥ ।। इति सप्तमस्य सप्तमे चतुर्थोवर्गः॥ ४ ॥ अथ पष्ठी- । त्वायज्ञवीळते प्रयत्यध्वरे। त्वंवसूनिकाम्याविवोमदेविश्वादधासिदाशुषेविवक्षसे ॥ ६ ॥ त्वाम् । यज्ञेषु । ईळते । अग्ने । प्रध्यति । अध्वरे। त्वम् । वसूनि । काम्या। वि । वः । मदे । विश्वा । दधासि । दाशुषे । विवक्षसे ॥ ६ ॥ हे अग्ने त्वां पयति प्रकर्षेण गच्छति वर्तमाने अध्वरे यागे यज्ञेषु यजनीयेषु हविःषु आसन्नेषु सत्सु ईळते ऋत्विग्यजमानाः स्तुवन्ति । भपिच हे अग्ने त्वं विश्वा विश्वानि काम्या काम्यानि कमनीयानि वसूनि धनानि दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय विमदे सोमा- दिहविर्जन्यवृप्तौ सत्यां दधासि प्रयच्छसि अतः कारणाद्विवक्षसे त्वं महान् भवसि ॥६॥ अथ सप्तमी- त्वायज्ञेष्वृत्तिजंचारुमनिपेदिरे। घृतमतीकम पोविवोमदेशुक्रचेतिष्ठमक्षनिर्विवक्षसे ॥ ७ ॥ १०सं०१.५.२३. ।

·मं०१० अ०२ सू०२१] सप्तमोऽयकः ४५३ त्वाम् । यज्ञपुं। ऋत्विजम् । चारुम् । अग्ने । नि । सेदिरे । घृतप्रतीकम् । मर्नुपः । वि। वः । मेदै । शुक्रम् । चेतिष्ठम् । अक्षभिः। विवक्षसे ॥ ७ ॥ हे अमे त्वां मनुषोमनुष्याः यजमानायज्ञेषु यागेषु निपेदिरे नियमेन स्थापयन्ति । कीद- शं ऋत्विज होटनामकं चारुं रमणीयं धृतमतीकं आज्याहुतिपूर्णमुखं शुक्र ज्वलन्तं अक्षभि- व्याः तेजोभिः चेतिष्ठं अतिशयेन ज्ञातारं । किमर्थं विवोमदे तव सोमादिहविर्जन्यविविधत- व्यर्थं यस्मादेवं तस्माद्विवक्षसे महान् भवसि ॥ ७॥ अथाष्टमी- अग्नेशुकेणंशोचिोरुप्रथयसेवृहत् । अभिक्रन्दन्पायसेविवोमदेगर्भदधासिामिपुषिवक्षसे ॥॥५॥ अग्ने । शुक्रेण । शोचिर्पा । ऊरु । प्रथयसे । बृहत् । अभिक्रन्दन् । उपध्यसे । वि। वः । मदें। गर्भम् । दधासि । जामिएँ । विवक्षसे ॥८॥५॥ हे अग्ने बृहद महांस्त्वं शुक्रेण दीपेन शोचिषा तेजसा उरु प्रथयसे विस्तीर्णं यथा भ- वति तथा प्रख्यातोभवसि । किंच अभिनन्दन आभिमुख्येत युद्धार्थ शत्रूनाहयन् वृपायसे वृषवाचरसि युद्धकालेदर्पितवृषइव रोरुवद्भवसीत्यर्थः । त्वं माध्यमिकः सन् जामिषु भगि- नीभूतास्वोषधीषु गर्भ बोजलक्षणं दधासि वृष्टिद्वारेण धारयसि । एकस्माद मनापतेः सकाशाव उद्भूतत्वादम्योषध्योर्जामित्वं उपचर्यते । कस्मिन् सति दिवोमदे तव विविधसोमादिहविर्जन्य- मदे संजाते सति । यस्मात् एवं रुतवानसि तस्मात् त्वं विवक्षसे महान्भवसि विवक्षसइवि महनाम वा सन्नन्तस्यरूपं इति ॥८॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे पञ्चमोवर्गः॥५॥ कुहेति पञ्चदशर्च पष्ठं सूक्तं ऐन्द्रं पश्चदशी त्रिष्टुप् पञ्चमीसप्तमीनवम्पस्तिसोनुष्टुभः शि- धाः पुरस्तारहत्यः आयदादकत्र्यष्टकववीपुरस्ताहहती पूर्ववदृषिः । तथाचानुकान्तं कुहपंचो- ·१५४ ऋक्संहितामाण्ये [अ०७ २०६ ना पुरस्तादार्हतं त्रिष्टुबन्तं त्वंत्याचिदानस्त्वंनोनुष्टुभइति । चतुर्थेहनि निष्केवल्ये एतत्सूक्तं । सूत्रितंच-कुहश्रुतइन्द्रोयुध्मस्पतइति निष्केवल्यमिति । तन मथमा- कुहश्रुतइन्द्रःकस्मिन्नुद्यजनैमित्रोनश्रूयते। ऋषीणांवायःक्षयेगुहाँवाचर्कपेगिरा ॥१॥ कुह । श्रुतः । इन्द्रः । कस्मिन् । अद्य । जनै । मित्रः । न । श्रूयते । ऋषीणाम् । वा । यः । क्षये। गुहा । वा । चर्कये । गिरा ॥१॥ अद्यास्मिन् दिने इन्द्रः कुह कुत्र स्थाने श्रुतो विश्रुतः प्रख्यातः कस्मिन जने यजमाने इज्यत्वेन स्तुत्यत्वेनावस्थितः श्रूयते पख्यायते। तत्रदृष्टान्तः-मित्रोन सूर्यइव सखेव वा तद्वत् । यइन्द्रषीणां भग्वादीनां क्षये निवासे आश्रमे गुहावा गुहायामरण्ये वा गिरा स्तुतिरक्षणया वाचा चर्कपे अत्यर्थमारुष्यते अत्यर्थं स्तूयतइत्यर्थः। सइन्द्रः कुह श्रुतइति पूर्वेण संवन्धः ।।१।। अथ द्वितीया- इहश्रुतइन्द्रोअस्मेअद्यस्तपैन्यूचीपमः । मित्रोनयोजनेप्वायशश्चक्रेअसाम्या ॥ २ ॥ दुह । श्रुतः । इन्द्रः । अस्मे इति । अद्य । स्तवे । वज्जी। ऋचीपमः। मित्रः। न । यः । जनेषु । आ । यशः । चके । असामि । आ ॥२॥ इहास्मिन् यज्ञे इन्द्रः श्रुतः प्रख्यातः अद्यास्मिन दिवसे अस्मे अस्माभिः स्तवे स्तूयते । कीदृशः वजी वजवान ऋचीपमः । यद्यावइन्द्रतेशवंशतंभूमीरुतस्युः नत्वावजिन्नित्यादिकया स्तुत्या समानगुणइत्यर्थः । यइन्द्रः मित्रोन सूर्यइव लिग्धइव वा जनेषु स्तोतृषु जनेषु यशः अन्न कीति च वा चक्रे करोति । कीदृशं असामि असाधारणं सइन्द्रः अस्माभिः स्तूयतइति पूर्वण संबन्धः ॥ २॥ १० सं०६.५८।

·मं०१० अ०२ सू०२२ ] सप्तमोऽस्क:
४५५
अथ तृतीया-
महोयस्पतिःशवसोअसाम्यामहोनृम्णस्यतूतुजिः ।
भर्तावस्यधृष्णोःपितापुत्रमियमियम् ॥ ३॥
महः । यः । पतिः । शव॑सः । असामि । आ । महः ।
नृम्णस्य । तूतु जिः । भर्ता । वजस्य । घृष्णो. ।
पिता । पुत्रम् इव । प्रियम् ॥ ३ ॥
यइन्द्रः महोमहतः शवसोबलस्य पतिः ईश्वरः असाम्या आड् मर्यादायां आसमाप्तेः
अनन्तगुणइत्यर्थः महोमहतोनृम्णस्य धनस्य च सूतुजिः स्तोत्रायः प्रेरकः । किंच धृष्णोः
शत्रणां धर्पकस्य वज्रस्य स्वकीयस्यायुधस्य भर्ता यइन्द्रोधारयिता सइन्द्रोस्मान्पात्विति शेषः।
तत्रदृष्टान्त:-पिता पुत्रमिव प्रियं यथा पिता प्रियं ईप्सिवं सुतं पाति तदद ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
युजानोअश्वावातस्य॒धुनदिवोदेवस्यवत्रिवः ।
स्पन्तापथाविरुक्मतासजानस्तोष्यवनः॥१॥
युजानः । अश्वा । वातस्य । धुनी इति । देवः । देवस्य । बज्जिावः ।
स्यन्ता । पृथा। विरुक्मता । सुजानः । तोपि । अव॑नः ॥ ४ ॥
हे वत्रिपः वज्जवन्निन्द्र एकोमत्वर्थीयोनुवादकः देवोद्योतमानस्त्वं देवस्प योवमानस्प
वातस्प बायोः धुनी पेरको वायोरपिशीघ्रगामिनावित्यर्थः अश्वा अश्यौ त्वदीयौ हरिनामको
युजानास्वरथे संयोजयन् । कीदृशौ विरुक्मता विरोचनवता था माय स्पन्ना स्पन्दी ग-
च्छन्तौ अध्वनः युद्धे गमनमार्गान् सृजानः उत्पादयन स्तोपि सतनं स्त्यसे ॥४॥
अथ पंचमी-
त्वंत्याचिद्दातस्याश्वागावात्मनावहध्यै ।
यौवोनमोयन्तानकिर्विदाय्यः॥५॥६॥

·४५६
ऋक्संहितामाप्ये [अ०७३०७
त्वम् । त्या। चित् । वातस्य । अश्वा । आ। अगाः । कुत्रा।
रमना । वहध्यै । ययोः । देवः । न । मयः । यन्ता।
नकिः । विदाय्यः॥ ५॥६॥
पच्छन्दसंबन्धादुत्तरतोपर्चः पूर्वं व्याख्यायते-ययोस्वदीययोरश्वयोर्यन्ता नियन्दा नि-
धारयिता देवोन देवानां मध्ये कश्चिदपि देवोनास्ति । नकिन कश्चिदपि विदाय्यः वेत्ता जवस्प
बलस्येति वा शेषः । हे इन्द्र त्वं वातस्य वायोर्जवेन बलेन च युक्तौ ऋजा ऋजुगामिनी त्या
चिद तावपि अश्वात्वदीयावश्वौ त्मना आत्मनैव सारथिनिरपेक्षेणेत्यर्थः वहध्यै वहनार्थ अ-
भिमेतदेशमापणायेत्यर्थः आगाः आभिमुख्येन गच्छसि ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य सक्षमे पष्ठोवर्गः ॥६॥
अथ पष्ठी-
अधग्मन्तोशनापृच्छतेवांकदर्थानआगृहम् ।
आजग्मथुःपराकादिवश्वग्मश्चमय॑म् ॥ ६ ॥
अर्ध । ग्मन्तां । उशना । पृच्छते । वाम् । कतुर्था ।
नः । आ । गृहम् । आ । जग्मथुः । पराकात् । दिवः ।
च । ग्मः । च । मय॑म् ॥ ६॥
अधाथ यज्ञसमात्यनन्तरं उशना भार्गवऋषिः हे इन्द्रामी ग्मन्ता स्वस्थान पतिगच्छन्तौ ।
वायुवां सर्वोयजमानः पृच्छते पृच्छतिस्मा यदा उशनेति विभक्तिव्यत्ययः उशनसं इन्द्रस्य स-
खिभूतं भार्गवं इन्द्रं च युवां सर्वोयजमानः पृच्छति । किं पृष्टवानिति उच्यते-युवां कदर्था
कदी किंमयोजनवन्ती सन्तौ नोस्मदीयं आकारः मतीत्यस्याथें गृहं पनि पराकार दूरनामै-
तव दूरादाजग्मथुः आगतवन्तौ स्थः । तदेवोक्तं दिवश्च युटोकाच ग्मश्च भूलोकाच मत्यै मनु-
प्यं मां मत्यागतवन्तौ युवयोः कृतार्थत्वावगमनमस्मदनुमहार्थमेव न स्वार्थमिति ब्रुवन्न-
नुबजतीत्यर्थः ॥ ६॥

·मं०१० अ०२ सू०२२] सप्तमोऽष्टक:
:४५७
अथ सक्षमी-
आनइन्द्रपृक्षसेस्माकंब्रह्मोद्यतम् ।
तत्त्वायाचामहेवाशुष्णपद्धनमानुपम् ॥७॥
आ। नः । इन्द्र । पृक्षसे । अस्माकम् । ब्रह्म । उत्ध्यतम् । तत् ।
त्वा । याचामहे । अवः । शुणम् । यत् । हन् । अमानुषम् ।। ७॥
हे इन्द्र वं नइति तृतीयार्थे पष्ठी नोस्माभिः उद्यतं उत्क्षिप्तं दत्तमित्यर्थः । अस्माकम-
स्मदीयं ब्रह्म हविर्टक्षणमन्नं आमर्यादायां आटप्लेरित्यर्थः पृक्षसे भात्मना संपर्चय । पूी.
संप इति धातोरूपं आभक्षयेत्यर्थः। किंच वयमपि त्वा एवंभूतं त्वां नव यदुत्कृष्टमस्तीति
शेषः तत्तादृशमन्नं भवः तक्षणं च याचामहे मार्थयामहे यथा यच्छुणंबलं अमानुपं म.
मुष्यादन्यं राक्षसादिकं हन् हन्ति तदुत्कृष्टं पलंच पाचामहे । यहा हे इन्द्र त्वं शुष्णं एतन्ना-
मानं अमानुष मनुष्यव्यतिरिक्तमसुरं हन हतवानसि । हत्वा यव येन रक्षणेन त्रैलोक्यं पाल-
पितवानसि तवः पालनमस्माकमपि भवेदिति त्वां याचापहइति वाक्यार्थः ॥७॥
अथाएमी-
अकर्मादस्युमिनोअमन्तुरन्पनोअमानुपः।'
त्वंतस्यामिवहन्वधर्वासस्पदम्भय ॥ ८ ॥
अकर्मा । दस्युः । अभि । नः। अमन्तुः। अन्यव्रतः। अमानुपः ।
त्वम् । तस्य । अमित्रहिन् । वधः । दासस्य । दम्भय ॥८॥
अकर्मा अविद्यमानयागादिका दस्युः उपक्षपयिता अभि आभिमुख्येन स्वरूपदोनों
स्मान् अमन्तुः अज्ञाता यदा भवावेत्युपसर्गस्य वकारटोपोदृष्टव्यः अवमन्तुः अवमन्ता
अभिभविता अन्यत्रतः श्रुतिस्मृतिव्यतिरिक्तकर्मा अमानुपः मनुष्यसंव्यवहारादासः ममुरम-
रुतिरित्यर्थः एवंभूतोयोस्ति हे अमित्रहन् शब्णां हन्तरिन्द्र त्वं दासस्य उपक्षपपिवन्यस्य
तस्य वधः हन्ता सन् दंभय शहुँ भिन्धि ॥८॥

·છૂટે
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०७१०८
अथ नवमी-
वनइन्द्रशूरशुरैरुतत्वोतासोवहां।
पुरुत्राषिपूर्तोनवन्तोणोयथा ॥ ९॥
त्वम् । नः । इन्द्र । शूर । शूरैः । उत । त्वाऊतासः । बर्हणा ।
पुरुध्वा । ते। वि। पूर्तयः । नवन्त । क्षोणयः । यथा ॥ ९ ॥
हे शूर विक्रान्तेन्द्र त्वं शूरैः भटैः मरुद्भिः सहितः सन् नोस्मान् पाहीति शेषः उत अ-
पिच खोतासः त्वया रक्षितावयं यर्हणा परिवर्हणायां शत्रूणां हिंसायां समर्थाभवम । किंच
ते त्वदीया पूर्तयः कामानां पूरणानि ईप्सितार्थपदानानि पुरुत्रा यहून स्तोतॄन विनवन्त विविधं
व्यामुवन्ति क्षोणयः मनुष्यनामितव मनुष्याः स्वकीय स्वामिनं सेवार्थ यथाव्यामुवन्ति तद्ववा९॥
अथ दशमी-
वंताहत्यैचोदयोनृन्काणेिशरवचिवः ।
गुहायदीकवीनांविशांनक्षत्रशवसाम् ।। १० ॥७॥
त्वम् । तान् । हत्यै । चोदयः । नृन् । कार्पोणे । शूर ।
वृध्विः । गुहाँ । यदि । कवीनाम् । विशाम् ।
नक्षत्रशवसाम् ॥ १० ॥ ७ ॥
हे पेजियः वज्रधर शूरेन्द्र त्वं कार्पाणे असिः रुपाणः तेन कार्यं युद्ध कापणं तस्मिन्-
प्रहत्ये शत्रुहननार्थ नृन् नरान् तान् प्रसिद्धान् मरुद्गणान् चोदयः चोदयसि प्रेरयसि यदि
पदावं कवीनां मेधाविनां नक्षत्रशवसां देवान पतिगच्छत् स्तोत्रबलानां विशां स्तोतजनानां
संपन्धोनि गुहा गुहानि गूढानि गुणैः संवृत्तानि स्तोत्राणि शृणोपीति शेषः तदारयसीति
पूर्वणान्वयः ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे सप्तमोवर्गः ॥७॥
अथैकादशी-
मसूता इन्द्रानामसआमाणेशरवत्रिवः ।
पहशुष्णस्यदम्मोजा विश्वस्यामिः ॥ ११॥

·मं०१० अ०२ सू०२२] ससमोडष्टकः मक्षु । तारते । इन्द्र । दानअमसः । आक्षाण । शूर । वजिश्वः । यत्। ह । शुणस्य । दम्भयः । जातम् । विश्वम् । सयाभिः ॥ ११॥ हे शूर विक्रान्त वञ्जिवः वोपेतेन्द्र दानामसः दानकर्मणः स्तोतयः सततमभीष्टफल- पदस्थेत्यर्थः ते तव स्वभूतानि मा क्षिपाणि भविलंबिवानि क्षिप्रकारणयुक्तानीत्यर्थः आ- क्षाणे योद्धािप्यमाने त्वय्यवस्थिवानि ता तानि कर्माणि स्तोतारः स्तुवन्तीति शेषः सपा- वभिः सह यातभिर्मरुद्भिः सहितस्त्वं यद यस्य प्रसिद्धस्य शुष्णस्यासुरस्प विश्वं जा स- वमपत्यजातं दंशयः अदंभयः हिंसिववानसि यदा एवमादीनि यानि खलु कर्माणि सन्ति वा- नि स्तुवन्तीति पूर्वेण संवन्धः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशी- माकुभ्यगिन्द्रशूरवीरस्मेवनुभिष्टयः। वयंवयन्तआसांसुम्नेस्पामवत्रियः ॥ १२ ॥ मा। अकुभ्यक् । इन्द्र । शूर । वस्वीः। अस्मे इति । भूवन्। अभिष्टयः वयम्ध्वयम् । ते । आसाम् । सुम्ने । स्याम । वज्जिध्वः ॥ १२ ॥ हे शूर विक्रान्नेन्द्र अस्मे अस्माकं स्वभूताः वस्तीमहत्यः अभिष्टयः आभिमुख्येष्टयः इज्याः यदा आभिमुख्येच्छा अभीप्सितमार्थनाः कुध्यक् कुत्सिताः विफलाइत्यर्थः माभूवन् । किं तर्हि हे पजियः वचिनिन्द्र ते तव पसादाव वयंवयविग्यजमामाः द्विवचनमतित्वरामद- र्शनार्थ आसामिज्यामिच्छानां वा संवन्धिनि सुन्ने सुखे अवस्थिताः स्याम भवेम वयमभिष्टि- जन्येन दृष्टादृष्टसुखेन युक्ताः शीघं भवेमेत्याशास्महे इत्यर्थः॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- अस्मेतालइन्द्रसन्तुसत्याहिंसन्तीरुपस्पृशः। विद्यामुपासांभुजोधेनूनानवनिवः ॥ १३ ॥ अस्मे इति । ता । ते। इन्द्र।सन्तु।सत्या । अहिँसन्तीः। उपस्पृशः। विद्यामं । यासांम् । भुजः। धेनूनाम् । न । वज्जिध्वः ॥ १३ ॥ -

·ऋक्संहितामाण्ये
[अ०७२०९
हे इन्द्र भस्मे अस्माकं स्वभूताः ता सत्या इत्युभयत्र पथमावहुवचनस्यछान्दसआकारः
सनि निर्देशस्पाविशेषणत्वाव नास्तादृश्यः उपस्पृशः त्वामुपगम्य स्पृशन्नीत्युपस्पृशः स्तुतयः
ते तव प्रसादाव सत्या सत्याः सन्तु यथार्थाभवन्तु तव सगुणमाहिण्यइत्यर्थः अपिच महिंसन्तीः
त्वां अहिंसत्यश्च भवन्तु सतिस्तुतित्वादनुवैजयन्त्यश्च भवन्त्वित्यर्थः। हे वजिव इन्द्र यासांस्तुती-
नां संपन्धेन भुजोदृष्टादृष्टान् भोगान् वियाम घयं लभेमहि । तब दृष्टान्तः धेनूनां न गवां
क्षीरादिभोगान् यथा गोस्वामी लभते वदत् । ताः सत्याभवन्त्विति पूर्वेणान्वयः ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशी-
अहस्तायदपीवर्धतक्षाःशचीभिर्वद्यानाम् ।
शुष्णपरिप्रदक्षिणिद्विश्वार्यवेनिशिश्नयः ॥ ११ ॥
अहस्ता । यत् । अपदी । वर्धत । क्षाः। शचीभिः । वेद्यानाम् ।
शुष्णम् । परि । दक्षिणित् । विश्वआयवे । नि । शिश्नथः॥१४॥
हे इन्द्र यद्यदा क्षाः भूमिः अहस्ता पाणिरहिता अपदी चरणवर्जिता च अमनुष्पकर्मके-
त्यर्थः वेद्यानां स्तोत्रयोग्यानां त्वत्महतीनां देवानां संबन्धिभिः शचीभिः कर्मभिर्वर्धत अवर्ध-
त धनधान्यादिभिः समृद्धत्यर्थः ।पदा त्वं परिपदक्षिणित एवंभूतां पृथिवी परिवेष्ट्य प्रदक्षिणं
'पथा भवति तथा स्थितं शुष्णमसुरं विश्वायवे सादय चतुर्थी सर्वत्रापतिहतगामिनः एतदाख्य-
शेयराज्ञोप विशिश्नथः नितरां ताडितवानसि । यदा यदा शुष्णस्पाच्छादनार्थ ह-
'स्तपादचर्जिवा काचिव पृथिवी वेदितव्यानामसुराणां मायारूपैः कर्मभिः शुष्णं असुरं वेश्य
पदक्षिणं यथा भवति तथावस्थिवावर्धत तदानीं तां मायोत्पादितां पृथिवीं विश्वायवे सर्व-
व्यापकस्य मरुद्गणस्य प्रवेशनार्थं निशिश्नथः नितरां हतवानसि ॥ १४ ॥
अथ पंचदशी-
..
पिवापिवेदिन्द्रशसोममारिपण्योवसवानवमुःसन् ।
उतत्रापखगणतोमघोनोमहश्चरायोरेवतस्कधीनः ॥ १५॥८॥

·म.१० अ०२ सू०२३] सप्तमोडटकः पिपिव । इत् । इन्द्र । शूर । सोमम् । मा। रिषण्यः वसवान । वसुं.। सन् । उत । त्रायस्व । गणतः। मघोनः। महः । च । रायः। रेवतः । कृधि । नः ॥ १५॥८॥ पिवपिवेति वीप्सा अतित्वरामदर्शनार्थं हे शूर वीरेन्द्र त्वं अभिषुतं सोमं शी पिच यागकालातिपातोयावन भवति तावच्छीघं सोमं पिवेत्यर्थः । इदितिपूरणः। हे वसवान वसूनां धनानामानेतस्त्वं वसुः प्रशस्तः सन् मारिषण्यः यागकालातिकमजावेन दोषेण अस्मान्माहि- सीः प्रशस्तस्य तव कर्मवैगुण्येन हिंसितुमयुक्तमित्यर्थः । उतापिच हे इन्द्र वं गृणतस्त्यां स्तुवतः स्तोतॄन् मघोनः हविलक्षणधनवतोयजमानांश्च वायस्व ममादजनितकर्मवैगुण्यदोषाद पालयस्व । किच महश्चरायइत्युभपत्र तृतीयार्थे पष्ठी महोमहता रायोधनेन च नोस्मान रेवतः कृधि धनवतः कुरु ॥ १५॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमेष्टमोवर्गः॥ ८॥ यजामहइति सप्त, सप्तमं सूक्तं प्रथमासतम्यौ त्रिष्टुभौ पंचम्पभिसारिणी दिदंशकववी द्विादशकवतीत्यभिसारिणीत्युच्यते शिष्टाचवलोजगत्यः पूर्ववदृषिदेव । तथाचानुकान्त-प- जामहेसप्तायन्येत्रिष्टुभौ पंचम्यभिसारिणीति । चतुर्थेह नि माध्यन्दिनसवने तृतीयापंचम्योराव- तनेन बीन् तृचान होत्रकाएकैकं तृचमावपेरन् । सूवितंच-पजामहइन्द्रवजदक्षिणमिति द्वितीयानेवमेवेति । वत्र पथमा- यजामहइन्दवचंदक्षिणहरीणाभ्यांविनतानाम् । प्रश्मश्रुदोधुंबदूर्ध्वाभूद्दिसेनामिर्दपमानोविराधसा ॥१॥ यजामहे । इन्द्रम् । वजदक्षिणम् । हरीणाम् । रथ्यम् । वितानाम् । प्र । श्मश्रु । दोधुंवत् । ऊर्ध्वया । भूत् । वि। सेनामिः। दयमानः। वि। राधसा ॥१॥ ।

·४६२
ऋक्संहितामाण्ये [अ०७.२०१
वयमिन्द्रं यजामहे सोमलक्षणैर्ह विभिः पूजयामः । कीदृशं वजदक्षिणं शत्रुवधाय स-
ततं वज्रोदक्षिणहस्ते यस्य ते विव्रतानां रथवहनादिविविधकर्मणां हरीणां एतत्संज्ञकानाम-
श्वानां रथ्यं आनेतारं सइन्द्रः सोमपानानन्तरं श्मश्रु स्वकीयानि श्मभूणि दोधुवत पुनः पुन-
धुन्वानः सन् ऊर्ध्वथा ऊर्ध्वं प्रभूत् पादुरभूत् । किंच सेनाभिः मरुदादिस्वकीयैः सैन्यैः विदय-
मानः विविधं शत्रून् हिंसन् राधसा द्वितीयार्थेतृतीया राधोधनं वीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्या-
हारः विविधं स्तोतृश्योददाति ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
हरीन्वस्ययावनेविदेवखिन्द्रोमधैर्मघाश्त्रहामुंवत् ।
ऋभुजिंकभुक्षाःपत्यतेशवोवक्ष्णौमिदासस्यनामचित् ॥२॥
हरी इति । नु । अस्य । या। वने । विदे । वसुं । इन्द्रः । मधैः।
मघवा । वहा । शुवत् । ऋभुः । वाजः । ऋशक्षाः ।
पत्यते । शवः । अव । क्ष्णौमि । दासस्य । नाम । चित् ॥२॥
अस्पन्द्रस्प संबन्धिना या यौहरी अश्वौ वने वन्यन्ते संभज्यन्तेस्मिन् देवाइति
वनं यज्ञः अरण्यं वा तस्मिन् वसु ऋजीकलक्षणं धनं यवसलक्षणं वा नु क्षिम विदे विन्दते ल.
भेते । यदा यौ हरी अस्येन्द्रस्य वने संभजनार्थ वसु वसुनोलाभाय क्षिप्रं भवतइतिशेषः ता-
क्या हरिश्यां मधैः धनैः मघवाधनवानिन्द्रः वृत्रहा वृत्राख्यासुरस्य मेघस्य वा हन्ता भुक्त
भवति । अपिच ऋभुः दीपः वाजोबलवान् ऋभुक्षाः महानिन्द्रः शवः शवसोबलस्य धनस्य
वा पत्यते ईष्टे । यहा शत्रूणां बलं प्रतिपत्यते पद्यतेगच्छति अहमपि तस्य प्रसादाद दासस्य
उपक्षपयितव्यस्य शत्रोः नामचित् नम्यतेऽनेनेतिनाम शिरः तदपि अवक्ष्णौमि अवहन्मि
किमुतान्यदंगं अथवा नामधेयमपि नाशयामि किमुत शQ ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
यदावहिरण्यमिदार,हरीयमस्यवहतोविसूरिभिः।
आतिष्ठतिमघवासनश्रुतइन्द्रोवाजस्पदीर्घश्रवसस्पतिः॥३॥

·मं०१० अ०२ सू०२३] सप्तमोऽष्टका
।
।
यदा । वजम् । हिरण्यम् । इत् । अर्थ । रर्थम् । हरी इति ।
यम् । अस्य । वहतः । वि । सूरिभिः । आ। तिष्ठति ।
मघो । सनश्रुतः । इन्द्रः । वाजस्य । दीर्घश्रवसः । पतिः॥ ३॥
यदा इन्द्रोहिरण्यं हितरमणीयं वजं स्वकीयमायुधं शत्रुहननायगृह्णातीविशेषः । इदिति
पूरणः । अथ वदानी अस्येन्द्रस्य हरी अश्वौ यं रथं विवहतः गन्मदेशं विशेषेण प्रापयतः
मघवा धनवानिन्द्रः सूरिभिः स्तोतभिः कुत्सादिभिः सह तं रथमातिष्ठति आरोहति । कीदृशः
सनश्रुतः चिरपख्यातः जगति स्वभावतएव विख्यातइत्यर्थः । दीर्घश्रवसः बहुकीतः वाज-
स्यानस्य पतिः स्वामी एवंभूतइन्द्रस्ते रथमारोहतीत्यर्थः ॥ ३॥
अथ चतुर्थी-
सोचिन्नुष्टियूंथ्या खासचाँइन्द्रःश्मणिहरिताभि ष्णुते ।
अर्ववेतिसुक्षयंसुतेमधूदिळूनोनिवातोयथावनम् ॥४॥
सो इति । चित् । नु । दृष्टिः। यूा । स्वा । सा । इन्द्रः ।
श्मश्रूणि । हरिता । अभि । पुष्णुते । अब । वेति । सुक्षय॑म् ।
सुते । म । उत् । इत् । धूनोति । वातः । यथा । वर्नम् ॥ ४ ॥
वच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोध्यातव्यः या महती वृष्टिरस्ति सो सा वृष्टिः नु क्षिप्रं चिदित्युप-
मार्थे यथा सर्व सिंचति तथा इन्द्रः स्वा स्वानि यूथ्या यूथ्यानि मरुदादिगणलक्षणानि सचा
सह स्वानि श्मभूणि च हरिता हरिद्वर्णेन सोमेन च अभिमुष्णुते । मुपप्लुष लेहनसेचनपूरणे-
वितिधातुः आभिमुख्येनस्थित्वा शिमं सिंचति सोमं पाययति पिबति चेत्यर्थः। अपिच
सुक्षयं शोभनं यज्ञगृहं अववेति अभिगच्छति गत्वा च सुते सोमेभिपुते सति मधु मधुररसो-
पेतं सोमं पीत्वा मत्तः सन्नितिशेषः उदिखूनोति स्वशरीरमुत्कंपयवि । तत्र दृष्टान्तः-वादोवायुः
यथा वनं वृक्षसमूहं उत्कंपपति तदव ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
योवाचाविचिोमृध्रवांचःपुरुसहस्राशिवाजघान ।
तत्तदिदस्यपौंस्यंगणीमसिपितेव्यस्तविपीवाधेशवः ॥५॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७०१०
यः। वाचा । विश्वाचः। मृध्रध्वाचः । पुरु । सहस्रां । अशिवा ।
जपान । तत्तत् । इत् । अस्य । पौंस्यम् । गृणीमसि ।
पिताइव । यः। तविपीम् । वधे । शर्वः ॥ ५॥
यइन्द्रः वाचा वाझत्रेणैव विवाचः विविधवावः स्वशत्रून् मृधवाचः हिंसितपाचः रुत्वे-
विशेषः पुरु पुरूणि बहूनि अशिवा अशिवान्यसुखकराणि दुःखकराणीत्यर्थः सहसा शत्रूणां
सहस्राणि जपान हन्ति अपिच यश्चन्द्रः पितेव यथापिता पुत्रस्य वविती वलं अन्नपदानैर्ववृ-
धे वर्धयति तथा वृष्टिद्वारेण सर्वस्य जगतः शवोरठं ववृधे वर्धयति । अस्येन्द्रस्य वत्तदिव
तत्तदेव पौंस्यं बलं गृणीमसि वयं स्तुमः । इन्द्रोयेन येन चलेन शत्रून् हन्ति तस्य वचदलं वयं
स्तुमइत्यर्थः ॥ ५॥
अथ पष्ठी-
स्तोमतइन्दविमदा जीजनन्नपूर्यपुरुतमसुदानवे ।
विद्मास्यभोजनमिनस्ययदापशुंनगोपाःकरामहे ॥६॥
. स्तोमम् । ते । इन्द्र । विश्मदाः। अजीजन् । अपूर्व्यम् ।
पुरुतमम् । सुध्दानवे । विद्म । हि । अस्य । भोजनम् ।
इनस्य । यत् । आ । पशुम् । न । गोपाः। करामहे ॥ ६॥
हे इन्द्र ते तुभ्यं सुदानवे शोभनदानस्यार्थाय विमदा विमदनामानोवयं स्तोमं स्तोत्र-
विशेषअजीजनन् जनितवन्तः कृतवन्तइत्यर्थः। अत्रपूर्वोत्तरयोरेकवाक्ययोःपुरुषव्यत्ययः।की.
दृशंअपूर्ण अपूर्व अन्यैः पूर्वमरुवं उत्कृष्टमित्यर्थः। पुरुतम बहुतमं नानापकारोपेवमित्यर्थः हि
यस्मात्कारणाव हे इन्द्र इनस्पेश्वरस्य अस्य ईदृशस्य तव योजनं धनमस्ति तद विद्म वयं
जानीमः । तस्मात्कारणात् त्वदीयं तदनं माकरामहे वयं अस्मदभिमुखं कुर्महे।तत्र दृष्टान्तः-
पशं न गोपाः यथा गोपालः धेनुमाह्वयन् स्वस्याभिमुखीं करोति वदत् ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
मानिनामुख्यावियौपुस्तवचेन्द्रविमुदस्पंचऋपैः।
विद्माहितेप्रमतिदेवजामिवदस्मेतैसन्तुसख्याशिवानि ॥ ७॥९॥

·म.१० अ०२ सू०२४) ससमोऽष्टका माकिः । नः । एना । सख्या। वि। यौषुः । तव । च । इन्द्र । विष्मदस्यं । च । ऋः । विय। हि। ते । प्रहमतिम् । देव । जामिध्वत् । अस्मे इति । ते । सन्तु । मुख्या। शिवानि ॥७॥९॥ हे इन्द्र ते तव च विमदस्य ऋषेर्मम च नः अस्मदोद्वयोश्चेतिद्वयोर्बहुवचनं आवयोः एना एनानि सख्या सख्यानि स्तुत्यस्तोतृत्वेन यष्टव्ययष्टत्वेन च सखिकर्माणि माकिर्षियौपुः केचिद- पिन विश्लथयेयुः । अपिच हि यस्मात्कारणाव हे देव द्योतमानन्द ने तव मममि परुष्टांमति अनुमाहिकां बुदि विद्म जानीमः । तत्र दृष्टान्तः-जामिवत् यथा भ्राता स्वभगिन्या स्नेहयुक्तां मति जानाति तद्वत् तस्मात्कारणात् अस्मे अस्माकं ते तव च सख्या सख्यानि शिवानि सन्तु मंगलानि भवन्तु अनपायानीत्यर्थः॥७॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे नवमोवर्गः॥९॥ इन्द्रसोममिति पळूचमष्टम सूतं चतुाद्यास्तिस्रोनुष्टुभोश्विदेवत्याः आदिवस्तिमऐन्द्राः आस्तारसंक्तिच्छन्दकाः। आदितोद्दौ गायत्री ततोद्वौ जागतौ सा आस्तारपंक्तिः। ऋपिः पूर्ववत् । तथाचानुकान्त-इन्द्रसोमपळास्तारपक्तित्वाश्चिन्योन्यास्तिसोनुष्टुभइति । गोविनियोगः । तन मथमा- इन्द्रसोममिमंपिवमधुमन्तंचमूसुतम् । अस्मेरपिनिधारयविवोमदेसहस्त्रिर्णपुरूवसोविक्षसे ॥१॥ इन्द्र । सोमम् । इमम् । पिब । मधुमन्तम् । चमू इति । सुतम् । अस्मे इति । रयिम् । नि । धारय । वि । वः । मर्दे । सहस्रिणंम् । पुरुषसो इति । पुरुहवसो । विवक्षसे ।। १ ।। हे इंद्र वं इममीदृशं सोम पिय । कीदृशं मधुमन्तं मधुररसोपेतं चम् चम्बोः अधिषव- णफलकयोः सुतमभिपुतं तदनंतर पुरुषसो बहुधन हे इंद्र पः तव विपदे विशेषेण सोमजन्य- मदे सति अस्मे अस्मासु रयिं धनं निधारय नितरा स्थापय । कीदृशं सहस्रिणं सहतसं-

·।
।
ऋक्संहितामाध्ये (अ०७ २०१०
ख्यायुक्तं प्रभूतमित्यर्थः । त्वया दत्तेन धनेन यस्माद्वयं पुनरपि त्वदर्थं यागं कुर्मः तस्मादस्मासु
धनं निधेहीत्यर्थः । अतः कारणाद्विवक्षसे महनामैतत् त्वं महान् भवसि ॥१॥
अथ द्वितीया-
त्वायज्ञनिरुक्थैरुपहव्येभिरीमहे ।
शचीपतेशचीनांविवोमदेश्रेष्ठंनोधेहिवार्य विवक्षसे ॥२॥
त्वाम् । यज्ञेभिः । उक्थैः । उप । हन्येभिः। ईमहे । शचीपते ।
शचीनाम् । वि । वः । मर्दै । श्रेष्ठम् । नः ।
धेहि । वार्यम् । विवक्षसे ॥२॥
हे इन्द्र वयं यज्ञेभिर्यज्ञैः सोमयागादिभिः उक्थैः शखलक्षणैः स्तोत्रैः हव्येभिर्हव्यः पु-
रोडाशादिभिश्च उपेत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यपदाध्याहारः त्वामुपेत्य ईमहे अभिलषितं धनं याचामहे ।
अतः हे शचीपते कर्मणां पालक यतः त्वं केषांचित्कर्मणां पालकोभवसि इति न किंतु
शचीनां सर्वेषां कर्मणां पालकोभवसीत्यर्थः ।एवं याचितस्त्वं नोस्मभ्यं वार्य वरणीयं श्रेष्ठ प्र-
शस्यतमं पश्वादिधनं धेहि देहि । शिष्टं स्पष्टं ॥२॥
अथ तृतीया-
यस्पतिर्वार्याणामसिरभ्रस्य॑चोदिता ।
इन्द्रस्तोतॄणामविताविति॒मदेद्विपोन बहसोविवक्षसे ॥ ३ ॥
यः। पतिः। वार्याणाम् । असि । रधस्य । चोदिता।
इन्द्र। स्तोतृणाम् । अविता । वि । वः । मदॆ । हिषः ।
नः । पाहि । अंहंसः । विवक्षसे ॥ ३ ॥
हे इन्द्र यस्त्वं वार्याणां वरणीयानां धनानां पतिरसि स्वामी भवसि । रघस्य राधक-
स्य स्तोतुश्चो दिता धनदानेन कर्मसु नियोका च भवसि । किंच हे इंद्र यस्त्वं स्तोतॄणां अवि-
वा रक्षकोसि सत्वं विवोमदे तव विविधे सोमजन्यमदे सति द्विषोद्देष्टुः सकाशात् नोस्मान् पा-
हि रक्ष अंहसः पापाच्च रक्ष । कस्मादेवमुच्यसे यस्मात्त्वं विवक्षसे महान् भवसि ॥ ३॥

·मं०१० अ०२ मू०२४] सप्तमोऽएकः अथ चतुर्थी- युवंशंकामायाविनासमीचीनिरमन्थतम् । विमदेनयदौळितानासत्यानिरमन्थतम् ॥ ४॥ युवम् । शुका । मायाविना । समीची इति सम् ईची । निः। अमन्यतम् । विमदेन । यत् । ईळिता। नासत्या। निःअर्मन्थतम् ॥ ४ ॥ हे शका शकौ शत्रुवधादिकर्मसु समर्थौ हे अश्विनौ मायाविना मायाविनी प्रज्ञावंती शत्रुवंचनकुशलौ वा युवं युवां समीची परस्परं संगतौ निरमन्थतं अनि निरमभीतं । अश्वि- नावध्वइतिबामणोक्तत्वात । अग्निमंथनमप्यश्विनोरुपपन्नमिति । कदाश्विनौ निर्मथितवती उच्यते--ययदा नासत्या नासत्यौ युवा विमदेन मया ईळिता ईळितौ स्तुतौ निरमंथतं निरम- भीतं तदानीं युवां परस्परं संगती निर्मथितवन्तौ स्थइत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- विश्वदेवाईकृपन्तसमीच्योर्निष्पतन्त्योः। नासत्यावब्रुवन्देवाःपुनरावहतादिति ॥ ५॥ विश्वै । देवाः । अरुपन्त । सम्हईच्योः । निःपतन्त्योः । नासत्यौ। अब्रुवन् । देवाः । पुनः। आ । वहुतात् । इति ॥ ५॥ हे अश्विनौ युवाश्यां अमिमंथनकाले प्रर्यमाणयोः समीच्योः परस्परेण संयुक्तयोरर- ण्योर्निष्पतन्त्योः विस्फुलिंगानिर्गमयन्त्योः सत्योः विश्वे सर्वे इन्द्रादयोदेवाः भरुपंत युवामस्तु- वन् । किंच देवाः नासत्यावश्विनौ युवामब्रुवन् अवोचन् । किमिति पुनरावहतादिति पुनः पुनः ईदृशानि जगत्स्थितिहेतुभूतानि कर्माणि युवामाभिमुख्येन स्थित्वावहतां यदा युवा- ज्यामुत्पाद्यमानः पुनश्चायमग्निः अस्मदीयानि हवींषि आवहत्विति देवानासत्यावब्रुवन् ॥ ५॥ १ऐ. ब्रा० १.१७॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७व०११ अथ षष्ठी- मधुमन्मेपरायणमधुमत्पुनरायनम् । तानोदवादेवतयायुर्वमधुमतस्कृतम् ॥ ६॥१०॥ मधुमत् । मे। पराअय॑नम् । मधुमत् । पुनः । आ६अर्यनम् । ता। नः । देवा । देवतया । युवम् । मधुमतः । कृतम् ॥ ६ ॥ १० ॥ हे अश्विनौ मे मदीयं परायणं गृहात्परागमनं मधुमद अत्र रसविशेषवाचिना मधुशब्दे- न तद्गता पोतिर्लक्ष्यते युवयोः प्रसादात्मीतियुक्तं भवत्विविशेषः। पुनः आयनं गृहं प्रत्यागम- नं मधुमत्पीतियुक्तं भवतु । अपिच हे देवा देवौ द्योतमानौ ता ती युवं युवां नोस्मान मधुमतः पीतियुक्तान् कृतं कुरुतं । केनेति उच्यते-देवतया देवत्वेन अणिमादिदेवतैश्वर्ययोगेने- स्पर्थः॥ ६॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे दशमोवर्गः॥१०॥ भद्रमित्येकादशचे नवमं सूक्तं तुह्मादिपरिभापयेसप्यास्तारपाई सोमदेवताकं ऋषिश्चा- न्यस्मादितिपरिभाषया माजापत्यऐन्द्रोवा विमदोवा वसुक्रोवसुरुवा ऋषिः । तथाचानुकान्तम्- भोकादशसौम्पमिति । गोविनियोगः । तत्र पथमा- भद्रनोअर्पिवातय॒मनोदक्षमृतकतुम् । अधातेसख्येअन्धसोवियोमदेरणगावोनयसेविवक्षसे ॥१॥ भद्रम् । नः | अपि । वानय । मनः । दक्षम् । उत । कर्तुम् । अर्ध । ते । सख्ये । अर्धसः । वि । वः । मदै । रणन् । गावः । न । यवसे । विवक्षसे ॥ १॥ हे सोम वं नोस्मदीयं मनः भद्रं कल्याणं वातय गमय अस्माकं मनः शुभसंकल्प कुर्पित्यर्थः । तथा दक्षमुत दक्षमपि दक्षवृद्धौ वृद्धं सर्वव्यापिनं अन्तरात्मानमपि भद्रं शुभका- रिलक्षणं पापय अस्माकमन्तरात्मानं शुभकारिणं कवित्यर्थः । उत अपिच क्रतुंमज्ञान भद

·मं०१० अ०२ सू०२५] सप्तमोऽटकः
शुभाध्यवसायलक्षणं पापय शुभाध्यवसायिन कुर्वित्यर्थ. अध अथ स्तोतारः ते तव सख्ये
स्तुत्यस्तोवृत्त्वेज्ययष्मृत्वलक्षणे सखिकर्मणि रणन् रमंता । तत्र दृष्टांतः-गावोन यवसे । यथा
धेनवोपासे रमते प्रीति कुर्वति तद्दन । कस्मिन् सति अन्धसः सोमाख्यस्यानस्य संबंधिनि
यः तव विमदे विविधसोमजन्यमदनिमित्ने सति । कस्मादेवं यस्माद्विवक्षसे महान् भवसि ॥१॥
अथ द्वितीया-
हृदिस्पृशस्तआसतेविश्व पुसोमधामसु ।
अधाकााइमेममविवोमदेवितिष्ठन्तेवसूयवोविक्षसे ॥२
दृदिइस्पृशः । ते । आसते । विश्वेषु । सोम । धार्मसु ।
अध। कामाः । इमे । मर्म । वि। वः । मदै ।
वि। तिष्ठन्ते । वसुध्यवः । विवक्षसे ॥२॥
हे सोम ते तव हदिस्पृशः स्तुतिभिः हृदयं स्पृशंतऋत्विजः विश्वेषु धामसु सर्वेषु
स्थानेषु आसते त्वां स्तुवंतस्तिष्ठन्ति । अथ अथ इमे ईदृग्भूताः कामा. अभिलाषा विवोमदे
तव सोमपानजन्यविविधे मदनिमित्ने सति सोमयागार्थमित्यर्थः । वसूयवोवसुकामाः धन-
मिच्छन्तः मम हृदयादितिशेष वितिष्ठन्ते उत्तिष्ठन्ति । कस्मादेवं यस्माद्विवक्षसे महान
भवसि ॥२॥
मथ हतीया-
उतवतानिसोमतेमाहमिनामिपाक्यां।
अापितेवसूनोविवोमदैमळानोअभिद्धिाद्विवक्षसे ॥ ३ ॥
उन । व्रतानि । सोम । ते । प्र । अहम् । मिनामि । पाया।
अध। पिताध्दव । सूनवै । वि । व. । मदै । मुळ ।
नः । अभि। चित् । वधात् । विवक्षसे ॥ ३ ॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७व०१२
उतापिच हे सोम अहं ते तुभ्यं व्रतानि यागादिकर्माणि पाक्या परिपक्वया सर्वार्थदर्शि-
न्या मज्ञया । यदा पाक्येति व्रतविशेषणमेतत् पाक्यानि परिपक्वानि परिनिष्ठितानीत्यर्थः ।
ममिनामि महिनस्मि प्रकण करोमीत्यर्थः अधाथ यागानंतरं विवोमदे तव विविधे मदे सनि
नोस्मान् मूळ सुखय अभिचिद्वधा आभिमुख्येन स्थित्वा शवादिवधाच अस्मान् पाल-
येतिशेषः । तत्र दृष्टांत:-पिते वसूनवे । यथा पिता पुत्रार्थ सुखयवि सर्वस्माव पुत्रमेव पालय-
ति तद्वत् । यस्मात्सुख्यमानः पाल्यमानश्चाहं युष्मदर्थं पुनःपुनः सोमयागं करोमि तस्मान्मां
सुखय पालय चेत्यर्थः । कस्मादेवमुच्यसे यस्मात्त्वं विवक्षसे महान् भवसि महान्तश्च भक्ता-
न सुखयन्ति पालयन्ति चेति यावत् ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
समुप्रयन्तिधीतयःसर्गासोवताइव।
कर्तुनःसोमजीवसेविवोमदेधारयांचमसाँईविवक्षसे ॥ ४ ॥
सम् । ऊँ इति । प्र । यन्ति । धीतयः । सर्गासः । अवतान् इव ।
कर्तुम् । नः । सोम । जीवसे । वि । वः । मदें।
धारय । चमसान्दव । विवक्षसे ॥ ४ ॥
हे सोम धीतयः देवतागुणान् दधति गृह्णन्तीति धीतयः स्तुतयः अस्मदीयाः समु सं-
भूयैव प्रयन्ति ।प्रकृष्टया गत्या त्वां गच्छन्ति तत्र दृष्टान्तः-सर्गासोववानिव विमृज्यन्ते उदक-
पानार्थमिति सर्गागोसंघाः यवस्थापटसंघावा ते यथा उदकपानार्थमादानार्थ वा अवतान्
कूपनामैतव कूपान् पतिगच्छन्ति तद्वद् त्वमप्येतव ज्ञात्वा कतुं यागादिकं कर्म प्रज्ञा वा नो-
स्माकं जीवसे चिरंजीवनाय धारय महतादरेण स्थापय । तत्र दृष्टान्तः-चमसानिव यथा व-
स्तव विमदे विविधसोमजन्यमदेकर्तव्यत्वेन निमित्तभूते सति अध्वर्युई विर्धाने महता यत्नेन
चमसान् सोमपात्राणिस्थापयति तद्वद् कस्मादेवमुच्यसे यस्मात्त्वं विवक्षसे महान् भवसि । यदा
धीवयः अंगुलिनामैतत् धयन्ति पिबन्त्याभिरिति धीतयोगुलयः हे सोम त्वां समुपयन्ति सहै-
व प्रकर्षण त्वां प्रामुवन्ति । किमिव अववानिव जटोद्धरणार्थं विसृज्यन्तइति सर्गाः रजवः
यथा कूपान्पति गच्छन्ति तद्वद । ततस्त्वं नोस्माकं जीवसे चिरंजीवनाय ऋतुं कर्म धारय यथा
संपूर्ण भवति तथा पूरय । किमिव यथा चमसान् स्वयं पूरयसि तद्वत् ॥ ४ ॥

·मं०१० अ०२ सू०२५] सप्तमोऽष्टकः १७१ अथ पञ्चमी- तवत्येसोमशक्ति निकामासोन्यूण्विरे। गृत्संस्युधीरांस्लवसेविवोमदेवजंगोमन्तमश्विनं विवक्षसे॥५॥११॥ तवं । त्ये । सोम । शक्तिभिः । निश्कामासः । वि। ऋण्विरे । गृत्सस्य । धीराः । तवसः । वि । यः । मदै । बृजम् । गोमन्तम् । अश्विनम् । विवक्षसे ॥ ५॥ ११ ॥ निकामासः दृष्टादृष्टफले नियतकामाः त्ये ते प्रसिद्धाधीरा मेधाविनऋत्विजः शक्ति- भिर्यागादिकर्मभिः सह हे सोम गृत्सस्य मेधाविनः तवसः महतस्तव व्यण्विरे विविधाः स्तुतीर्गमयन्ति मापयन्ति कुर्वन्तीत्यर्थः । अतः कारणाव विवोमदे तव सोमपानजन्यविविधमद- निमित्तभूते सति अस्मभ्यं गोमंत गोसहितं अश्विनं अश्वसहितं व्रजं गोष्ठं सामर्थ्यान्म-दुरा लायते मन्दुरां च देहीतिशेषः । कस्मादेवमुच्यसे यस्माद्विवक्षसे महान् भवसि ॥ ५॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे एकादशोवर्गः ॥११॥ अथ पष्ठी- पशुनःसोमरक्षसिपुरुत्राविष्टितंजगत् । समारणोपिजीवसेविवोमदेविश्वासंपश्यन्नुवनाविवक्षसे ॥६॥ पशुम् । नः । सोम । रक्षसि । पुरुत्रा । विस्थितम् । जगत् । सम्आर्कणोपि । जीवसे । वि। वः । मदें। विश्वा । सम्पश्यन् । भुवना । विवक्षसे ॥६॥ हे सोम त्वं नोस्मदीयं पशुं देवयागार्थमुपारुतं रक्षसि पालयसि न केवलं पशु कितु पुरुत्रा बहुधा विष्ठितं सुरनरतिर्यग्योन्यादिभावेनावस्थितं जगञ्च रक्षसि । किंच सत्वं समारु- णोषि जगतोवृत्तिं सम्यगाकरोपीत्यर्थ । किमर्थं जीवसे जीवनार्थ । कि कुर्वन् विश्वा भुवना विश्वानि भुवनानि भूतजानानि संपश्यन् । किमर्थमेतदादिकं सर्व करोपि । उच्यते-विवो मदे युष्माकंसर्वेषां देवानां विविधहविर्जन्यतृप्त्यर्थ । उक्तहि- इतःमदानमुतदेवाउपजीव-

·१७२
ऋक्संहिताभाष्ये (अ०७ २०१२
न्त्यमुतः पदानंमनुष्याउपजीवन्तीति । अतएव वं विवक्षसे महन् भवसि महतामेतत्सर्वमु-
चितमित्यर्थः ॥ ६॥
अथ सप्तमी-
स्वनःसोमविश्वतोंगोपाअदाभ्योभव ।
सेधराजन्नपत्रिोविर्तामढेमानौदुःशंसईशताविवक्षसे ॥७॥
त्वम् । नः । सोम । विश्वतः । गोपाः । अदाभ्यः । भव । सेप।
राजन् । अप । सिधः । वि । वः । मर्दै। मा। नः । दुःशंसः ।
ईशत । विवक्षसे ॥ ७॥
हे सोम अदाभ्यः केनाप्यहिंस्यस्त्वं विश्वतः सर्वतः नोस्माकं गोपाः रक्षिता भव । अ-
पिच हे राजन राजमान सोम त्वं सिधः अस्माकमुपक्षपयितॄन् अपसेध अस्मत्तः अपगमय
अपजहि च नोस्माकं दुःशंसः विद्यमानानां अविद्यमानानां कर्मणां शंसिता प्रख्यापयिता
माईशत ईशिता माभूव तव प्रसादादस्माकमपवका कश्चिदपि माभूदित्यर्थः। किमर्थमेतत्सर्वमा-
यसे विवोमदे तव विविधसोमादिहविर्जन्यवृत्यर्थ । अतोविवक्षसे वं महान् भवसि ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
त्वनःसोमसुक्रोधेायजागृहि।
क्षेत्रवित्तरोमनुपोविवोमदैगृहोनःपाचंहसोविवक्षसे ॥ ८॥
त्वम् । नः । सोम । सुध्कः । वयःधेयाय । जागृहि ।
क्षेत्रविस्तरः । मनुषः । वि।क। मर्दै । द्रुहः । नः । पाहि।
अंहसः । विवक्षसे ॥ ८॥
हे सोम सुक्रतुः शोभनमज्ञः क्षेत्रवित्तरः क्षेत्रस्यातिशयेन संभकः त्वं नोस्माकं वयो-
धेयाय अन्नदानाय जागृहि । किंच दुहः दोग्धुः मनुषोमनुष्याच्छत्रोः सकाशान्नोस्मान्पाहिर-
क्ष अंहसः पापाच्च नोस्मान्पाहि । किमर्थं वियोमदे तव सोमादिहविर्जन्यवृत्यर्थमित्यर्थः । वि-
चक्षसे लं महान् भवसि ॥८॥

·४७४
ऋक्संहितामाण्ये
[अ०७व०१३
।
अथैकादशी-
अयंविप्रायदाशुपेवाजाँइयर्तिगोम॑तः ।
अयंसप्तभ्यआवरंविवोमदेप्रान्छश्रोणंचतारिपविक्षसे॥११॥१२॥
अयम् । विप्राय । दाशुपै । वाान् । इति । गोमतः ।
अयम् । सप्तभ्यः ।आ । वरम् । वि । वः । मर्दै । प्र । अन्धम् ।
ओणम् । च । तारिपत् । विवक्षसे ॥ ११ ॥ १२ ॥
अयं सोमः विमाय मेधाविने दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय गोमतः पशुयुक्तानि वाजान्
अन्नानि इयर्ति मेरयति प्रयच्छनीत्यर्थः । फिंच अयमेव सोमः सप्तभ्यः होत्रायः वरं वरणीयं
धनं आमयच्छति अन्धं नेत्रहीनं दीर्घतमसमर्षि चक्षुःपदानेन ओणं च पंगु परावृजभूर्षि
चरणमदानेन एवमुभाषी मतारिषत् प्रकर्षेण वर्धितवान् शिष्टं स्पष्टम् ॥ ११ ॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे द्वादशोवर्गः ॥ १२ ॥
महीति नवचे दशम सूतं आनुष्टुभं पूषदेवनाकं आयाची तृष्णिही ऋषिः पूर्ववत
तथाचानुक्रान्तम्-पहिनवपौष्णमानुष्टुभमायाचतुर्याउष्णिहाविति । गनोविनियोगः ।
तत्र पथमा-
।
प्रयच्छमिनीपाःस्पाहायन्तिनियुतः।
प्रसानियुथःपूपाविष्टुमाहिनः॥१॥
प्र। हि । अच्छे । मनीपाः। स्पार्हाः । यन्ति । नियुतः ।
प्र। दस्रा । नियुत्धरथः । पूषा । अविष्टु । माहिनः ॥ १॥
हि यस्मात्कारणात् मनीपाः अस्मदीयाः स्तुतिलक्षणावाचः अच्छ गुणयहणद्वारेण पू-
पणमनिमाप्नु पयन्ति प्रकर्षण गच्छन्ति । कीदृश्यः पाहाः सर्वगुणोपेतत्वाव स्पृहणीयाः नियु-
वः नियमनाहा नियोजनात्येतदुपं अस्माभिनियमिनावानियुतावा उचारिताइत्यर्थः एतत्
ज्ञात्वा उपकारस्य मत्युपकारं कर्तुं दसा दर्शनीयः नियुद्रथः गमनाय सर्वदानियुनरथोनियु-
करथोवा माहिनः महान् पूपा देवः माविष्टु अस्मान्पकणरक्षतु । यद्वा दस्रा दंसयितारौ कर्म-
णामुपक्षपयिवारी परिसमापयितारावित्यर्थः एवं भूती पन्नोयजमानौ पूषा रक्षत्विति योज्यमा॥१॥

·मं०१० अ०२ सू०२६] सप्तमोऽएकः
अथ द्वितीया-
यस्यत्यन्महित्वंवाताप्यमयंजनः ।
विप्रआवंसहीतिनिश्चिकैनसुष्टुतीनाम् ॥ २॥
यस्य । त्यत् । महिश्त्वम् । वाताप्यम् । अयम् । जनः ।
विप्रः ।आ। वंसत् । धीतिभिः। चिकैत । सुस्तुतीनाम् ॥ २ ॥
विमोमेधावी अयं यजमानजनः यस्य पूष्णः संबंधि त्यत्तद पसिद्धं महित्वं महत्वं वा-
ताप्यं मण्डले संभवं परिपक्कमुकंधीतिभिः यागादिकर्मभिः आवंसव संभजते सदेवः सुष्टुती-
नां तदीयाः शोभनाः स्तुतीः चिकेत जानातु ॥ २ ॥
अथ तृतीया-
सर्वेदसुष्टुतीनामिन्दुर्नपूपारपां।
अभिप्रमुषायतिबजनआ पायति ॥ ३ ॥
सः । वेद । सुश्स्तुतीनाम् । इन्दुः। न । पूषा । दो।
अभि । प्सुरः । ग्रुपायति । बृजम् । नः । आ । ग्रुपायति ॥ ३ ॥
यउकगुणः सपूपा सुष्टुतीनां शोभनस्तोत्राणां स्वरूपमितिशेषः वेद जानाति अपिच
इन्दुर्न सोमइव वथा अयं पूषा वृषा कामानां वर्षिता भवति।प्सुरः रूपवान् सन् अभि अस्मा-
नभिलक्ष्य मुषायति सिंचति । तथा नोस्माकं बज गोष्ठं च आमुषायति आभिमुख्येन सिंचति
अस्मभ्यं हिरण्यपश्वादिकं ददातीत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
मंसीमहित्वावयमस्माकंदेवपूपन् ।
मतीनांचसापनविप्राणांचाधुवम् ॥ ४॥
मंसीमाह । त्वा । वयम् । अस्माकम् । देव । पूषन् ।
मतीनाम् । च । साधनम् । विप्राणाम्। च । आध्धवम् ॥ ४ ॥

·४७६
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७व०११
हेदेव द्योतमान पूषन वयं स्तोतारः त्वा त्वां मंसीमहि स्तुमः । कीदृशं अस्माकं अस्मदी-
यानां मतीनां च अभिलपितानां च साधनं साधयितारं विप्राणां च मेधाविनामपि आधवं
परिचर्याद्वारेण कंपयितारं ॥ ४॥
अथ पञ्चमी
प्रत्यधिर्यज्ञानामश्वयोरथानाम् ।
ऋषिःसयोमर्नुहितोविर्भस्ययावयत्स॒खः ॥ ५॥ १३॥
प्रति अधिः । यज्ञानाम् । अश्वत्यः । रानाम् ।
कपिः। सः । यः । मनुःहितः । विप्रेस्य । यवयत सरवः ॥५॥१३॥
ऋषिः सर्वस्य द्रष्टा सपूपा यज्ञानां पत्यधिः अर्धभाक् रथानां संबंधिभिः अश्वयः ह-
यतिर्गतिकर्मा अश्वैर्गमनशीलोभवति अश्वयुक्तेन रथेन सदागन्तेत्यर्थः। मनुर्हितः मनुष्यहि-
तोयः विमस्य मेधाविनः स्तोतुः यावयत्ससः शत्रूणां पृथक्का सखा भवसि सइति पूर्वेण
संबंधः॥५॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे त्रयोदशोवर्गः ॥ १३ ॥
अथ पष्ठी-
आधीपमाणायाःपतिःशुचायश्चिशुचस्पंच ।
वासोवायोवीनामावासांसिमम॑जत् ॥ ६ ॥
आधीपमाणायाः । पतिः । शुचायोः । च । शुचस्य । च ।
वासःध्वायः । अवीनाम् । आ । वासांसि । मÉजत् ॥ ६ ॥
आधीपमाणायाआत्मार्थ धीयमानायाः शुचायाश्च दीपायाः अजायाश्च पतिः स्वामी
न केवलं स्त्रीमावस्य किंतु शुचस्य दीपस्य पुंपशोश्च पतिरित्यर्थः एवंभूतः पूपा देवः अवी-
नामरणानां संबंधिरोमभिः वासोवायः दशापवित्रादीनि वखाणि प्रेरयन् वासांसि रजक-
शोध्यानि तानि वस्त्राणि आमम॑जत् आसमंतात्पकाशोष्णाश्यां शोधयन् भवति ॥ ६॥

·मं०१० अ०२ मू०२६ ] सप्तमोऽष्टकः ४७७ अथ सप्तमी- इनोवाजानांपतिरिनःपुष्टीनांसा। प्रश्मश्रुहर्यतोधोदियायोअदाभ्यः ॥ ७॥ इनः । वाजानाम् । पतिः । इनः । पुष्टीनाम् । सखा । म । श्मश्रु । हर्यतः । दूधोत् । वि। था। यः । अदाभ्यः ॥ ७॥ इनईश्वरः पूषा वाजानां हविरादीनां सर्वेषामन्नानां पतिः स्वामी इनः प्रभुः पुष्टीनां स- र्वेषां पाणिनां स्वभूतानां पोपकाणां करणे सखा मित्रभूतः सर्वस्योपकारित्वात् । किञ्च हर्यतः कामयमानस्य यजमानस्य स्वभूतं सोमं पियनिति शेषः । श्मश्रुमभूणि वृथा अनायासेन प्रयत्नेन पवियोव प्रकर्षण विविधं कंपयति । यः पूषा अदाभ्यः शत्रुभिरहिंस्यः सइति पूर्वे- ण संबंधः॥७॥ अथाष्टमी- आतेरथस्यपूपनुजाधुरवस्त्युः। विश्वस्यार्थिनःसखोसनोजाअनपच्युतः॥ ८॥ आ।ते । रथस्य । पून् । अजाः । धुरम् । वटत्युः । विश्वस्य । अर्थिनः । सरखो । सनःजाः । अनपदच्युतः ॥ ८ ॥ हे पूपन देव ते त्वदीयस्य रथस्य धुरं अजावाहनत्वेन आववृत्युः आइवयनि आव- हन्तीत्यर्थः । यस्त्वं विश्वस्य सर्वस्यार्थिनोयाचकस्य अभिलपितार्थपदाउन्नाव नासा नदि- 'भूतः सनोजाः चिरजातः अनपच्युतः स्वाधिकाराद्नपगतः तस्य वे स्थमिति संयंत्र ॥८॥ । अथ नवमो- अस्माकमूर्जारथंपूपाविष्टुमाहिनः। भुवद्वाजानाधइमनःशृणवृद्धवम् ॥ ६॥ ११ ॥ अस्माकम् । ऊर्जा । स्थम् । पूपा । अविष्टु । माहिनः । मुंबई वाजानाम् । दूधः । इमम् । नः । शृणवतावम् ॥ ९ ·१७८ ऋक्संहितामाप्ये [अ०७व०१५ माहिनोमहान् पूषा अस्माकं स्वभूतं रथं ऊर्जा वलेनान्नेन वा अविष्टु अवतु रक्षतु । किंच वाजानामन्नानां वृधोवर्धको वद भवतु नोस्मदीयं इममीटग्भूतं हवमाद्वानं शृणव- व शृणोतु ॥ ९ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे चतुर्दशोवर्गः ॥ १४ ॥ असन्सुमइति चतुविशत्यूचमेकादर्श सूक्तं इन्द्रपुत्रस्य वसुक्कस्याएं त्रैष्टुभमैन्द्र तथा चानुकान्तं-असत्तुचतुर्विंशतिरैन्दोवतुइति । महाबले मरुत्वतीयशस्खे एतत्सूक्तम् । तथैव- पञ्चमारण्यके सूत्रितञ्च-असत्सुमेजरित साभिवेगःपिचासोममभियमुमतइति । तत्र प्रथमा- असत्सुमेजरितःसाभिवेगोयत्सुन्वतेयजमानायशिक्षम् । अनांशीर्दामहमस्मिप्रहन्तासंत्य॒मृतंजिनापन्तमाभुम् ॥ १॥ असत् । सु । मे। जरितरिति । सः । अभिध्वेगः । यत् । सुन्वते । यजमानाय । शिक्षम् । अनांशी:दाम् । अहम् । अस्मि । प्रहन्ता । सत्यध्दतम् । वृजिनध्यन्तम् । आभुम् ॥ १॥ वासुकेषु सूक्तेषु वाहुल्येनेन्द्रः स्तूयते इदानीमिन्द्रोवसुक्र स्तोतुमुयतं पुत्रं संबोध्य स्वसामय कथयति । येन विज्ञानदेवतारूप.सन् सुखेन स्तोष्यतीति यद्वा कार्यकारणयोरेक- खोपचारा३ । आत्मावैपुत्रनामांसीतिवचनात् । इन्द्ररूपेणावस्थितोवसुकआत्मानं स्तौति क्वचिव क्वचिदिन्द्रं चेति । हे जरितः स्तोतः मे मम सुशोभनः सवादशः अभिवेगः अभिगमनं मनसो- वृत्तिविशेषः असत् अस्ति विद्यते यत् येनाभिवेगेन सुन्वते मदर्थ सोमाभिषवं कुर्वते यजमा- नाय यज्वने शिक्षं अभिलपितमर्थं ददामि । किंच अहं अनाशीद आशीरन्यत्र प्रार्थना इह सामर्थ्यात्माच॑मानं हविरुच्यते दद मां अददतं जनं यद्वा आशीरिति सोमाश्रयणं दध्युच्यते तस्यादातारं असोमयाजिनमित्यर्थः। प्रहन्तास्मि प्रकर्षण हिंसिता भवामि । कीदृशं सत्यध्वृतं सत्यस्य हिंसक अनृतवादिनं चेत्यर्थः वृजिनायन्तं पापं कर्तुमिच्छन्तं आभुं व्याप्तवन्तम् ॥३॥ १आश्वलायगृहसूत्रे अ०११ ·अवास्यद अपारुवं न्यानमहं परपामि की सावं परस मं०१० अ०२ सू०२७] सप्तमोऽएकः अथ द्विवीया- यदीहंयुधयेसन्नान्यदेवयून्तन्वा शुभुजानान् । अमातेतुम्रपभपचानितीबंसुतंपञ्चदशंनिर्पिञ्चम् ॥२॥ यदि । इत् । अहम् । युधये । सम्ध्नानि । अदेवघ्यून् । तन्वा । शूशुजानान् । अमा।ते। तुम्रम् । उपनम् । पचानि । तीवम् । सुतम् । पञ्चदशम् । नि । सिञ्चम् ॥ २॥ पयदाहमिद अहमेव युधये युद्धार्थ अदेवयून नदेवान्पष्टुमिच्छतः अपवनः संनयानि संगमयानि । कीदृशान् तन्वा स्वशरीरेणशूराजानान् आसंभरित्वात् पुष्टिलक्षणया दीया यु- कान् पुष्टानित्यर्थः नदा हे इन्द्र अहं अमा सात्विगादिभिः सहितः वे तुभ्यं तुनं मेरकं बटिनं पीवानमित्यर्थः वृषभं सेचनसमर्थ पुंपशु पचानि। किंच वीनं मदकरं रसं सुत अभिपुतं पञ्चदशं मतिपत्मभूतिपञ्चदशसंख्याकामु तिथिषु शुक्लपक्षेएकोचरवृद्यापर्णानि जायन्ते कृष्णपक्षेत्र तदन्निहीयन्ते एवंभूतत्वाद पञ्चदशः सोमउच्यते तं यद्वा विवृत्पश्चदशस्तोमोपेवं माध्यदिनम- वनिकमित्यर्थः निपिचं दशापवित्रेद्रोणकलशे चमसपात्रे अग्नौ च सिंचामि प्रक्षिपानीत्यर्थः॥२॥ अथ तृतीया- नाहंनवेदयतिब्रवीत्यदेवयून्समरणेजघन्यान् । युदावास्यत्समरणमावदादिद्धमेटपभामर्तुवन्ति ॥ ३ ॥ न । अहम् । तम् । वेद । यः । इति । ब्रवीति । अवश्यूनु । सम्हअरणे । जघन्वान् । यदा । अवअख्यत् । समारंणम् । घावत् । आत् । इत् । है । मे । पजा। पायन्ति ॥३॥ योजनः अदेवयून देवानकासयमानान् देवदिवोगामात हारने मंग्रान कन्दर अहं हपपानिति बीवि पदवि वं नारी मतिरिकं सं न वदन इस मत्तोन्यः संग्रामे शत्रूणां हन्ता नास्तीत्यर्थः। विच पालिन् चाटे मन ·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७ २०१६ त्यंतङ्क्रमित्यर्थः । आव तदानी मे मम स्वभूतानि वृषभा वृषभकर्माणि दर्पतोवृपभस्येव वि- फ्रांवकर्माणि भवन्ति विद्वजनाइतिशेषः इद्धतीमौ पदपूरणौ ॥ ३॥ अथ चतुर्थी- यदज्ञातेपुटजनेष्वासंविश्वेसतोमघवानोमआसन् । जिनामिवेत्क्षेमआसन्तमामुंपतंक्षिणांपर्वतेपाद्गृह्य ॥ ४॥ यत् । अज्ञातेषु । जनैपु । आसंम् । विश्वे । सतः । मघवानः । मे । आसन् । जिनामि । वा । इत् । क्षेमे । आ । सन्तम् । आभुम् । प्र। तम् । क्षिणाम् । पर्वते । पादश्गृह्य ॥ ४ ॥ ययदा अज्ञातेषु शरीरवखात्रबलादिभिः अपरिज्ञातेषु वृजनेषु संग्रामेषु आसं अहं यु- दार्थमुपविशामि तदा विश्वे सर्वे मघवानो हविलक्षणतपोलक्षणधनवन्तरुपयः सतः एवं व- मानस्य मे ममेन्द्रस्य समीपे आसन उपविशन्ति मम वीर्यवृद्यर्थं मां स्तुवन्तस्तिष्ठन्तीत्यर्थः । अपिच क्षेमे जगत्पालने निमित्त आसतं आकारोभीत्यस्पार्थे वर्तते सर्वमभितः संतं आभुं म. हान्तं श→ जिनामि वा विनाशयाम्येव नात्र विनाशे संशयः इदितिपूरणः। तं महान् शत्रु पादगृह्य पादौ गृहोत्वा पर्वते गिरौ प्रदक्षिणां प्रहितवानस्मि मक्षिपामि ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी- । नवाउमांजनेवारयन्तेनपर्वतासोयदहंमनस्ये। ममखनात्कंधुकर्णोभयानम्वेदनुयून्किरणःमर्मजात् ॥ ५॥१५॥ न । वै। उइति । माम् । राजने । वारयन्ते । न । पर्वतासः। यत् । अहम् । मनस्ये । मम । खनात् । धुकर्णः । भयाते । एव । इत् । अर्नु । यून् । किरणः । सम् । एजात् ॥ ५ ॥१५॥ वैउ इत्यतैव वृजने संग्रामे मां युद्धार्थमुपस्थितं संतं न वारयन्ते केचिनिवारयितुं सम- र्थान भवन्ति अहं यत्कर्म मनस्ये मनसा कर्तुमिच्छामि पर्वतासः अतितरणक्षमाहिमवदादयो- गिरयः तत्कर्म मनसा सोढुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः । किञ्च ममेन्द्रस्य स्वनाव शब्दादेव रुधुक-

·मं०१० अ०२ सू०२७] सप्तमोऽधकः,
१८१
नामासुरः यदा रुधुकर्णोह्रस्वकर्णः मंदभवणेन्द्रियोबधिरः स्थावरपिपीलिकादिरपि भयावे
विभेति । अपिच एवेव एवमेव कधुकर्णवद अनुघुन् पविदिनमित्यर्थः किरणः अन्ततिम-
त्वर्थमेतत् किरणवात्रश्मिवानादित्यः समेजाव सम्यक् कंपते चलति नियमेन प्रयातीत्यर्थः ॥५॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे पञ्चदशोवर्गः ॥१५॥
अथ षष्ठी-
दर्शन्यत्रशृतपाअंनिन्द्रान्वाहुक्षदःशरवेपत्यमानान् ।
घृवायेनिनिदुःसायमध्यून्वैपुपवयोवस्त्युः॥६॥
दर्शन् । नु । अत्र । तपान् । अनिन्द्रान् । वाहुक्षदः ।
शरवे । पत्यमानान् । घृघुम् । वा । ये। निनिदुः । सायम् ।
अधि । ऊँ इति । नु । एषु । पवर्यः । ववृत्युः ॥ ६ ॥
अत्रास्मिनजगति भृतपान् शृतानि पक्कानि सोमादिहवींष्यपहत्य पिषतः अनिन्दान इ-
न्द्रेण मया वर्जितान बाहुक्षदः वाहुभिर्यजमानान शकलीकुर्वतः शरवे हिंसाथै पत्यमानान
अभिपततोऽसुरादीन् नु क्षिप्रं दर्श अहमिन्द्रः पश्यामि एवं भूतेष्वेषु अधि उपरि पवयोमदी-
यान्यायुधानि ववृत्युः वर्तन्ते । वाशब्दः समुच्चये। घृणुं महान्तं च सखायं सखिवत्मियं हितस्प
कर्तारं मां ये निनिदुः निवि उइति समुच्चये एषु चोपरिमदीयान्यायुधानिनु क्षिमं वर्तन्ते ॥६॥
अथ सप्तमी
अभूतीयुआयुरादर्पन्नुपूर्वोअपरोनुदप॑त् ।
पिवस्तृपरितंनभूतोयोअस्यपारेरजसोविवेपं ॥७॥
अभूः । ऊँ इति । औक्षीः । वि। ऊँइति । आयुः। आनट् ।
दर्पत् । नु । पूर्वः । अपरः । नु । दर्पत् । द्वे इति । पवस्ते इति ।
परि । तम् । न। भूतः। यः। अस्य । पारे। रजसः । विवेपं ॥७॥

·ऋक्संहितामाष्ये [अ०७२०१६
अत्र मध्यमपुरुषेणेन्द्रस्योच्यमानत्वात् वसुक्रइन्द्रं स्तौति । उइत्यवधारणे । हे इन्द्र अ-
भूः त्वमेव पादुर्भवसि औक्षीः काटेकाले त्वमेव पृथिवीं सिञ्चति नान्यइत्यर्थः आनडित्यादी
सर्वत्र परोक्षनिर्देशे प्रत्यक्षीकरणा) मध्यमपुरुषेण प्रकृतत्वादेकवाक्यतायै युष्मच्छब्दसमा-
नार्थोमवच्छब्दोध्याहव्यः विइति पैविध्ये । उ इति वार्थे । आयुर्जीविवमुच्यते । इन्द्रोभवा-
विविधमायुश्च आनट् व्यामोति आभूतसंप्लवाजीवतीत्यर्थः । किंच पूर्वः पुरातनोभवानिन्द्रः
नु क्षिमं दर्पत दृविदारणे सिबहुलं लेटि वज्रेण शत्रून् विदारयति अपरोन्यः शत्रुच्दर्षद नु
इति निषेधार्थे भवन्तमिन्द्रं नविदारयति भवानेव सर्वं शजुजातं हिनस्तीत्यर्थः । अपिच योग-
वानिन्द्रः अस्येदृशस्य रजसोलोकस्य त्रैलोक्यस्येत्यर्थः पारे परतः परमसूक्ष्मवायुरूपेण मृ-
टिकारणात्मना स्थित्वेत्यर्थः विवेष सर्वतोव्यामोति तमिन्द्रं वेइति सामर्थ्याव द्यावापृथिव्यौ
न परिभूतः नपरिभवतः अभिभवितुं न शकुतइत्यर्थः। कीदृश्यौ पवस्ते पवनिर्गतिकर्मा अस्मा-
दौणादिकोस्वपत्ययः अतः अजायतष्टाविति टापि रुते प्रथमाद्विवचने चैतद्रुपं भवति मह-
त्वेन सर्वस्याभिभवनाय गत्रयौ यद्वा सर्वस्य प्रकर्षणाच्छादयित्र्यौ रेफलोपश्चान्दसः ॥७॥
अथाष्टमी-
गावोयर्वप्रयुताअर्योअक्षन्तापश्यंसहगोपाश्चरन्तीः।
हवाइयोअभितःसायन्कियंदासुःस्वप॑तिश्छन्दयाते ॥८॥
गावः । यवम् । प्रत्युताः। अर्यः । अक्षन् । ताः । अपश्यम् ।
सहगोपाः। चरन्तीः। हवाः। इत् । अर्यः। अभितः । सम् ।
आयन् । किय॑त् । आसु । स्वप॑तिः । छन्दयाते ॥ ८ ॥
गावोधेनवः प्रयुताः प्रकर्पण मिश्रिवाः परस्परेण सहभूताः यवं मदृष्टिजनितयवादि
घासं अक्षन अदंति भक्षयन्ति अर्यः सर्वस्य स्वाम्यहं तागाः अपश्यं पश्यामि । कोदशीः सह-
गोपाः पशुपालकेन सहिताः चरन्तीः घासं भक्षयन्तीः एवंभूतास्ताः परया पीत्या पश्यामीत्यर्थः।
किञ्च हवाः वाहनदोहनार्थमाह्वानार्हाः गावः अर्यः द्वितीयार्थे प्रथमा अयं स्वामिनं पति
अभितः सर्वतः समायन समित्येकोभावे एकीभूय आगच्छन्ति । इदितिपूरणः । आगतास्वार
गोषु स्वपतिः स्वानां गवां स्वामी कियव क्षीरं छन्दयाते दोग्धं कामयते मदर्थं दोग्धीरित्यर्थः।
गावआशिरं दुहे इतिवचनाद ॥ ८॥

·मं०१० अ०२ सू०२७] सप्तमोऽएकः ४८३ अथ नवमी- संययंयवसादोजनानामहंयवादउर्ववेअन्तः। अायुक्तोवसातारंमिच्छादोअयुक्तंयुनजद्ववन्वान् ॥ ९॥ सम् । यत् । वयम् । यवसहअदः । जनानाम् । अहम् । यवअदः। उस अजें । अन्तरिति । अब। युक्तः। अवसातारम् । इच्छात् । अथो इति । अर्युक्तम् । युनजत् । ववन्वान् ॥ ९॥ अनया कपिरिन्द्रप्रसादलन्धं स्वस्य सात्म्पिं प्रकाशयति । जनानां लोकानां मध्ये ये ययसादः खणस्यात्तारः पशवः ते वयमिति संसम्यक् जानीहि उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्या- हारः।ये च यवादः यवोपलक्षितस्यान्नस्यात्तारोमनुष्यास्तेपि वयमिति संजानीहि । वस्तुतस्तु उर्वजे विस्तीर्ण अजिरेंगणे हार्दाकाशरूपे यत् अंतः अंतर्यामिरूपं बल तदहमस्मि अदा स्मिन् हार्दाकाशे युक्तः समाहितोभवानिन्द्रः अवसातारं आत्मनः संभक्तारं इच्छाव इच्छति मात्मसाक्षात्क। अथो अपिच अयुकं भयोगिनं चवन्वान् द्वितीयार्थे प्रथमा ववन्वतं अतिशयेन विषयान सेवमान पुरुष युनजत् युनक्ति संसारे शापानुमहसमभिवपोहमेवा- स्मीति भावः॥९॥ अथ दशमी- अने?ममंससेसत्यमुक्तंडिपाच्यचतुष्पासंतृजानि । स्वीभिर्योअर्पणंपृतन्यादयुद्धोअस्यविसंजानिवेदः।।१०॥१६॥ अ । दत् । ऊँ दति। मे। मंससे । सत्यम् । उक्तम् । द्विपात् । च । यत् । चतुःपात् । सम्सृजानि । सीभिः। यः। अत्र। सर्पणम् । पुतन्यात् । अयुद्धः। अस्य । वि। भजानि। वेदः ।।१०।।१६।। मे मम भवास्सिन्स्तोत्रे उक्तं मया कथितं सत्पमिद यथा भूवमेव मंससे लं जानीहि अर्थवादरूपेगनेतदध्यारोपितमित्यर्थः । उइति पुरणः । किथ द्विपाच मनुष्यादिकं च चतुम्मा- घ पश्चादिकं च यत्स्थावरजंगमात्मकं जगत्संझनानि अहमत्तादयामोवि भवास्सिजगदि -

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ २०१७
स्त्रीभिः स्त्रीसदृशैलादिहीनैः पुरुषैः सह यः शूरंमन्योजनः वृषणंअभिलषितस्य वर्षिारं मां
परित्यज्येति शेषः । पृतन्याव युद्ध कर्तुमिच्छति अहं अस्येदृशस्य स्वभूत वेदोधनं अयुद्धः
नेन पुरुषेणापोद्धासन् बलादपहत्य विभजानि स्तोतृश्योयष्टुम्यश्च दामीत्यर्थः ॥१०॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे षोडशोवर्गः ॥ १६॥
अथैकादशी-
यस्यानमादुहिताजात्वासकस्ताविहाँअभिमन्यातेअन्धाम् ।
ऋतरोमेनिपतितंमुचातेयईवहातेयईवावरेयात् ॥ ११॥
यस्य । अनक्षा । दुहिता । जातु । आस । कः । ताम् । विद्वान् ।
अभि । मन्याते । अन्धाम् । कतरः । मेनिम् । प्रति । तम् ।
मुचाते । यः। ईम् । वहति । यः। ईम् । वा । वरेध्यात् ॥ ११ ॥
यस्येन्द्रस्य मम कारणरूपेणावस्थितस्प अनक्षा अक्षिवर्जिता दर्शनहीना अचेतनेत्यर्थः
दुहिता मरुत्याख्या जातु कदाचित आस असतेर्गत्यर्थस्य लिटि रूपं सामर्थ्यांद महामलये
मय्येव लीना सती सर्वत्र वर्तते । ता महति विद्वान् मय्येव लीनांजानन् मत्तोन्योदेवः कोभवति
न कोपीत्यर्थः । अपिच अंधां दर्शनहीनामचेतनां तां अभिमन्यावे आत्मन्याश्रयपदानेन को-
देवोभिपूजयति यदाक्षीरोदकवत् घटाकाशवञ्च मया सहकीभूतां ना आभिमुख्पेन कोजाना-
ति महमेव सर्वज्ञः स्वात्मन्याश्रयमदानेनाभिपूजयामि मया सहकीभूता ता तत्वतोहमेव जा-
नामि नान्यइति । किञ्च कतरोदेवः मेनि वजंतं मसिद्धं वादिशत्रुपतिमुचाते मुंचति स्वयमेव
पनमुत्थाप्पेदानीं पतिबूने योदेवईमेनं शत्रु वहाते वहति अपिवा पईनं बरेयात वारयितुमि-
च्छवि सचाहमेव नान्योमत्सदृशोस्तीत्यर्थः ॥११॥
अथ द्वादशी-
कियंतीयोपाम[तोवधूयो.परिमीतापन्यसावार्पण।
भद्रावधर्मवतियत्सुपेशा स्वयंसामित्रवनुतेजनैचित् ॥ १२ ॥

·मं०१० अ०२ सू०२७] ससमोऽष्टका ४८५ कियंती । योषा । मर्यतः । वधूयोः । परिप्रीता । पन्यसा। वार्येण । भद्रा । वधूः । भवति । यत् । सुध्पेशाः । स्वयं । सा । मित्रम् । वनुते । जर्ने । चित् ॥ १२ ॥ कियती कि परिमाणा योपा स्त्रीजातिः मर्यतोमनुष्यसंबंधिनोभोगानाचरतः वधूयोः स्त्रीकामस्य सर्वात्मकस्यान्तर्यामिरूपेणावस्थितस्येन्द्रस्य परिमीता अनुरक्ता पशवर्तिनीत्यर्थः । कीदृशस्य वार्येण वरणीयेन पन्यसा स्तोत्रेण स्तुतस्य सतइविशेषः । अपिच यव या वधूः भद्रा कल्याणी सुपेशाः शोभनरूपा च भवति सा द्रौपदीदमयन्त्यादिका वधूः स्वयमात्मनैव जने चिव जनमध्येवस्थितमपि मित्रं प्रियमर्जुननलादिकं पति वनुते याचवे स्वयंवरधर्मेण प्रार्थयते सच पोयमाणोवरजनोहमेवेत्यभिमायः । रूपंरूपमतिरूपोवभूवेतिमवलिंगात्सर्वात्मकल्ला- दिति ॥ १२॥ अथ त्रयोदशी- पत्तोजगारमृत्यञ्चमत्तिशीर्णाशिरःप्रतिदधीवरूंथम् । आसीनऊवामुपसिक्षिणातिन्यकुत्तानामन्वैतिभूमिम् ॥ १३ ॥ पत्तः । जगार । प्रत्यञ्चम् । अत्ति । शीर्णा । शिरः। प्रति । दधौ । वरूथम् । आसनः । ऊर्ध्वाम् । उपसि । क्षिणानि । न्यङ् । उत्तानाम् । अनु । एति । भूमिम् ॥ १३ ॥ अत्रादित्यात्मनेन्द्रः स्तूयतेतदंशत्वात् आदित्यरूपीन्द्रः पत्नः रम्याख्यैः पादः जगार वृष्टिलक्षणमुदकं गिरति गृह्णाविधा ।गृहीत्वा च पत्यश्चं आत्मानं पविगतमुदकमचि भक्षपति मंडले अक्स्थापरवीत्यर्थः । तदनंतरं वरूथं वरणीयं वृष्टिरक्षणमुकं शीणां शिरःशानी- येन रमिनालेन शिरः सर्वस्य लोकस्य मस्तकं प्रतिधो दधाचि प्रविक्षिपवीत्यर्थः। किश्च उप. सि उपस्थे स्वसमीपस्थाने मण्डठे आसीनउपविष्टः सन् ऊ/मुद्दा स्वदौमिक्षिणाति हिन- स्ति आलोककरणाप प्रक्षिपतीत्यर्थः न्यङ् रश्मिसमूहरूपेण नीरैरश्चिता गन्ना सन उत्तानो पि. स्तृतां भूमि अन्वेति अनुगच्छति ॥ १३ ॥ १० सं०४.७.३३.। २ प्रत्यञ्चं प्रतिकूलगन्तारसुदकसंघमत्तीति तस्यैव विशदीकरणं वरूप तापनिवारक तत् । ।

·ऋक्संहितामाष्ये
[अ०७१०१८
अथ चतुर्दशी-
बृहनच्छायोअपलाशोअतिस्थौमाताविपितोअत्तिगर्भः ।
अन्यस्यावत्सरिहतीमिमायकांभुवानिर्दधेधेनुरुधः ॥ १४ ॥
वृहन् । अच्छायः । अपलाशः । अर्वा । तस्थौ । माता।
विसितः। अत्ति । गर्जः । अन्यस्याः । वत्सम् । रिहती।
मिमाय । कां । भुवा। नि। धे । धेनुः। ऊधः ॥ १४ ॥
वसुक्रः अनयादित्यात्मानमिन्दं स्वौति । वृहन्महानादित्यः अच्छायः छायावर्जितः त-
मोरहितइत्यर्थः अपलाशः पर्णरहितः पराशदनवर्जितोविनाशरहितइत्यर्थः । अर्वा सततगामी
तस्थौ तिष्ठति । किञ्च माता वृष्टिमदानद्वारेण सर्वस्य जगतोनिर्माता विपिनोविमुक्तः निरारंव-
नइत्यर्थः गर्भ: त्रैलोक्यस्प गर्भभूतः आदित्यासेन्द्रः अत्ति हवीपि भक्षयवि । यद्वा अनेन विना
शः लक्ष्यते पापानि नाशयति किं अन्यस्याः अदित्याख्यायादेवमातुः वत्समपत्यभूतं आदित्यं
रिहती आस्वादयन्ती उपजीवन्ती वर्धयन्ती मिमाय निर्मिमीते पूर्वस्यां दिश्यहन्यहनि उत्पाद-
पतीत्यर्थः । कया भुवा केन भावेनाभिप्रायेण भक्त्या अपेन चेत्यर्थः धेनुर्योः तं उदकस्याधा-
रत्वात क्षरितृत्वाच्च ऊधास्थानीयमादित्यं निदधे स्थापयति यदा धेनु!ः ऊधोयथा तद्वदा-
दित्यं द्यौर्धारयति ॥१४॥
अथ पञ्चदशी-
ससवीरासोअधुरादुदायष्टोत्तरात्तात्समंजग्मिरन्ते ।
नवपश्चातात्स्थिविमन्नआयन्दशप्राक्सानुविनिरन्त्यः॥१५॥१७॥
सप्त । वीरासः । अधरात् । उत् । आयन् । अष्ट । उत्तरात्तात् ।
सम् । अजग्मिरन् । ते । नव । पश्चात् । स्थिविष्मन्तः ।
आयन् । दर्श। प्राक् । सार्नु । वि। तिरन्ति । अभः ॥ १५॥ १७॥

·मं०१० अ०२ सू०२७] सप्तमोऽटकः
४८७
अनयेन्द्रः प्रजापतिरूपेण स्तूयते सप्त सप्तसंख्याकाः वीरासः प्रजापतेः पुत्राविश्वामि-
बादयः अधराद प्रजापतेरधः कायादुदायन् उत्पन्नाबभूवुः अष्ट अष्टसंख्याकास्वे मसिद्धाः
वालखिल्यादयः उत्तरात्ताव उत्तरात्कायपदेशात् समजग्मिरन् संजज्ञिरे। स्थिविमन्तः स्था-
नवन्तः नव नवसंख्याकाभगवः पश्चात्ताद पृष्ठतः आयन् आगताउत्पन्नाइत्यर्थः । तथा दश
दशसंख्याकाअगिरसः माक् अग्रतउत्पन्नाः सन्तः अश्नः अशनवतोद्युलोकस्य सानु उन्नतम-
देशं विविरन्ति वर्धयन्ति । अपराह सप्तसंख्योपेतावीरामरुतः अधराद इन्द्रस्य दक्षिणभागाव
उदगमन् अष्टसंख्याकास्ते मरुतः उत्तरभागात्संगच्छन्ते स्थानवन्तो नवसंख्याकास्ते मरुतः
पृष्ठभागादागच्छन्ति दशसंख्याकास्ते अभः अशनवन्तइन्द्रस्य माक्मदेशस्थिताः समुच्छ्रित-
मुदकं तेजोवा वितरन्ति मरुतः प्रतिदिशमवस्थाय इन्द्रस्य सहायं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १५॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे सप्तदशोवर्गः ॥ १७ ॥
अथ पोडशी-
दशानामेककपिलंसमानतहिन्वन्तिक पार्याय।
गर्भमातामुर्धितंवृक्षणासवैनन्तंतुपयन्तीविति ॥ १६ ॥
दशानाम् । एकम् । कपिलम् । समानम् । तम् । हिन्वन्ति ।
कतवे । पार्याय । गर्भम् ।माता । सुधितम् । वृक्षांसु ।
अवैनन्तम् । तुपयन्ती । विति ॥ १६ ॥
दशानां दशसंख्याकानां पूर्वोक्तानामेवागिरतां मध्ये एकं मुख्यं कपिलं एतन्नामानं
प्रसिद्धमूर्षि कीदृशं समानं सदृशं केन सामर्थ्यात्मजापतिना हिन्वन्ति अवशिष्टाअभिरसः -
रयन्ति । किमर्थं कतवे यज्ञादिजगत्मवर्तनकर्मणे यहा सम्यक् ज्ञानलक्षणमज्ञानाप । कोदृशाय
पार्याय परिसमापयितव्याय प्रणेतव्याप वा यज्ञादिकर्मणोपदेशनायेत्यर्थः माता परुत्पाख्या च
वक्षणासु वक्षणाइति नयउच्यन्ते नाभिश्चातापोटक्ष्यन्ते परुविस्थासु सूक्ष्मास्वप्सु सुधित
मुहितं मजापविना स्थापितमित्यर्थः अनन्तं वेनतिः कान्विकी गतिनिवासमकामयमान
वादृशं मजापतेः गर्भ तुपयन्ती तुष्यंती सम्पर ज्ञानान्युपदेष्टुं योग्योयमिति पीता सती विभ-
ति प्रजापनियोगाद्धारयति ॥ १६ ॥

·૪૮૮
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०७ २०१८
अथ सप्तदशी-
पीवानमेपर्मपचन्तवीरान्युप्ताअक्षाअनुदीवआसन् ।
द्वाधर्नुबहतीमुप्वन्तःपवित्रंवन्ताचरतःपुनन्ता ॥ १७ ॥
पीवानम् । मेपम् । अपचन्त । वीराः। निउताः । अक्षाः । अनु ।
दीवे । आसन् । द्वा । धनुम् । वृहतीम् । अप्सु । अन्तरिति ।
पवित्रध्वन्ता । चरतः । पुनन्तां ॥१७॥
वीराः प्रजापतेः पुत्राः अद्विरसः पीवान स्थूलं मेदोमांसादियुक्तमित्यर्थः मेयं अजं अप.
चन्त प्रजापतिरूपस्येन्द्रस्यार्थाय पतवन्नोभवन् पशुयागं कुर्वन्तइत्यर्थः। किञ्च लुधोपममेतत् ।
यथा देवानां अक्षाः दीवे देवने रमणस्थाने न्युप्ताः निक्षिप्ताः सन्तः अन्वासन संक्रीडमान-
योईयोरेकतरस्यानुगताभवन्ति तथा सर्वेद्विरसः मजापतेरनुगताभवन्ति । द्वा अद्विरसा मध्ये
दावनिरसी धनुं धनुशन्दोन धनुःशब्दपर्यायोधनपर्यायोवा धनुर्यथा वधसाधनं वथा अज्ञा-
नादिवधसाधनं धनवव भौतिकरं वा कपिलमित्यर्थः वृहती प्रजापतेराशयावर्षयित्री पति
अप्सु अन्तः प्रतिस्थानों सूक्ष्माणामुदकानां मध्ये चरतः प्रजापत्यादेशादाराधयतः । को-
दृशौ पवित्रवन्ता पवित्रवन्तौ मन्त्रः पवित्रमुच्यते ध्यानसाधनमणवमत्रवन्तौ पुनंदा पुनन्ता
शुद्धौ प्रणवध्यानेनात्मानं संस्कुर्ववावित्यर्थः ॥ १७ ॥
अथाटादशी-
विौशनासोविवंचआयन्पातिनेौनहिपक्षदर्धः ।
अयमदेव संवितातदोहवनइनवत्सपिरन्नः॥ १८ ॥
वि। कोशनासः । विवंश्चः। आयन् । पर्चाति । नमः। नहि ।
पक्षत् । अर्धः । अयम् । मे। देवः । सविता । तत् । आह ।
द्रुअन्नः। इत् । वनवत् । सर्पि अन्नः ॥ १८ ॥

·मं०१० अ०२ सू०२७] सप्तमोऽटकः विक्रोशनासः विविधं प्रजापतिपितरमाह्वयन्तः विष्वश्चः नानागतयोनानापूजनावा सर्वे- गिरसायन् आगच्छन् मजापतेः सकाशादुत्पन्नाइत्यर्थः । उत्पद्यमानो नेमः अर्धः अहिरसा मध्ये एकोभागः पचाति मजापत्यर्थ हवींषि पचति अर्धः अपरोभागः नहि पक्ष नहि पचति । एतत्सर्वं कथमज्ञायि उच्यते-अयमीदृशोदेवः द्योतमानः सविता सर्वस्य प्रेरकः आदित्योवा जापतिर्वा मे मयं तत्सर्वं यथोक्तमाह । किश्च सर्पिरनः घृतादनः द्वनः इव दार्वोदनोनिरपि व- नवव हविद्वीरेण प्रजापति वनति संभजवे ॥१८॥ अथैकोनविंशी- अपश्यंग्रामवहमानमारादचक्रयास्वधयावर्तमानम् । सिर्फत्पर्यःमयुगाजनानांसद्यःशिनामिनानोनीयान् ॥ १९ ॥ अपश्यम् । मामम् । वहमानम् । आरात् । अचक्रयो । स्य॒धया । वर्तमानम् । सिसक्ति। अर्यः। प्र। युगा। जनानाम् । सद्यः। शिश्ना । पृमिनानः । नीयान् ॥ १९॥ अपश्यं वसुकोहं मजापतिरूपमिन्द्रं सम्यक् ज्ञानेन दृष्टवानस्मि । कीदृशं ग्रामं भूतसंघं पह- मानं वाहयन्तं सृजन्तमित्यर्थः । कुतः भाराव दूराव उपादानकारणाव महतितइत्यर्थः अवक- या चक्रवर्जितया रथहीनया स्वधया स्वयमात्मानं धारयन्त्या सेनया वर्तमानमागच्छन्तं एवं- भूतमपश्यमित्यर्थः । किञ्च अर्यः सर्वस्य स्वामीन्द्रः जनानां यजमानानां कार्यत्वेन संबंधिनः युगा युग्मानि यज्ञकालविशेषान् प्रसिपक्ति प्रकर्षण सेवते । कीदृशः सयस्तदानीमेव शिभा शिभानि शिश्नं भयतेरिविनिर्वचनावश्नथितृणि ताइयितृणि राक्षसादिवृन्दानि ममिनानः प्र- कर्षेण हिंसन् नवीयान् शरीरेण च बलपीरुपनयनादिभिश्च नवतरः ॥ १९॥ अथ विंशो- एतौमेगावाप्रमरस्ययुक्तौमोपुमसंधीर्मुहुरिन्ममन्धि । आपश्चिदस्यविनशन्त्यर्थसूरैश्चमर्कउपरोवभूवान् ।। २० ॥१८॥ १नि०४.१९.।

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०७१०१९
।
एतौ। मे। गावौं । पृटमरस्य । युक्तौ । मो इति । सु । प्र । सेधीः ।
मुटुंः । इत् । ममन्धि । आपः। चित् । अस्य । वि। नशन्ति ।
अर्थम् । सुरः । च । मर्कः। उपरः। वभूवान् ॥ २०॥ १८ ॥
कार्यकारणयोरुपचाराद आत्मावैपुत्रनामासीतिवचनाद चेन्द्ररूपेणावस्थितस्य ममर-
स्य मकर्षण शत्रूणां मारयितुः मे मम स्वभूतौ एवावेतादृशी युको सुष्टुपूजिती गायो शवम्
यज्ञांच मतिगन्नारी हरी मोपसेधीः स्तुत्युपसंहारकरणेन अस्मद्यज्ञाव मागमय । किं तर्हिमुहु-
रिव मुहुर्मुहुः समन्धि पुनःपुनः स्तुहि ममात्मन्नित्यर्थः । आपश्चिदृष्टिलक्षणान्युदकान्यपि अ-
स्येन्द्रस्पार्थ गति विनशन्ति विनशतिर्व्याप्तिकर्मा व्यामुवन्ति । कथा सूरश्च सूर्यश्च व्यामोति ।
कीदृशः मकः मार्जयिता सर्वस्य शोधयिता उपरः मेघसदृशः बभूवान् भवन मेघवच्छी-
प्रगतिः सन्नित्यर्थः ॥ २०॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमेष्टादशोवर्गः ॥१८॥
अथैकविंशी-
अयंयोवज्रःपुरुधाविरत्तोवःसूर्यस्यरहतःपुरीपात् ।
श्रवइदेनापुरोअन्यदस्तितदव्यधीजरिमाणस्तरन्ति ॥२१॥
अयम् । यः। वः। पुरुधा। वित्तः। अवः। सूर्यस्य । दृहतः ।
पुरीपात् । श्रवः । इत् । एना। परः । अन्यत् । अस्ति ।
नत् । अव्यथीः जरिमाणः । तरन्ति ॥ २१ ॥
योयं वनइन्द्रस्य स्वभूतः सूर्यस्यादित्यस्य बृहतोमहतःपुरीपाद पूरकाव मण्डला अवः
अवस्ताद अधोभागे स्थितेषु पुरुधा बहुपकारेण विवृत्तः वृष्टयर्थं प्रवृत्तः पतितः इच्छब्दोप्य-
थें तच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोध्याहार्यः परः परस्ताव अन्तरिक्षलोकस्योपरिस्थिते सूर्यमण्डले स्थित
एना एनद अवइत्यन्ननाम तुत्वात् उदकं अवइत्युच्यते यद्यप्युकं मेघोदरगवादुदकादन्यद-
प्पस्ति अव्यथी व्यथारहिताः जरिमाणः स्तोतारोमरुदादयः तत्तादृशमुदकं वरन्ति अन्तरि-
क्षठोकं प्रत्यववारयन्ति ॥ २१॥

·मं०१० अ०२ सू०२७] सप्तमोऽएका अथ द्वाविंशी- क्षेत्रक्षेनियतामीमयुद्गौःस्ततोक्यः पनान्पूरुपादः । अथेदंविश्वंभुवनंभयालइन्द्रायसुन्वदृपयेचशिक्षत् ।। २२ ॥ वृक्षेत्रक्षे । निध्यता । मीमयत् । गौः । ततः। वयः । १ । पतान् । पुरुषअदः । अर्थ । इदम् । विश्वम् । भुवनम् । भयाते। इन्द्राय । सुन्वत् । ऋषये। च । शिक्षत् ॥ २२ ॥ वृक्षवृक्षे सर्वस्मिन्वृक्षमये धनुपि नियता संवदा गौः गोसंबंधिनी स्नायुमती मौर्वी मी- मयत् मीमयतिः शब्दकर्मा आरुण्यमाणा सती शब्दं करोति । ततस्तस्मादनुपः पुरुषादः शत्रु- जनानामत्तारोमारयितारइत्यर्थः वयः पक्षिसदृशाः गन्तारोवाणाः प्रपतान् शत्रून्पति प्रपतन्ति । अथ तदानी इन्द्रायेन्द्रार्थं सुन्वत् सोमयागं कुर्वत् अपये च शिक्षक कर्मणां द्रष्टेकत्विजे च संपूर्णों दक्षिणां दददपि इदमीदृशं विश्वं समस्तं भुवनं भूतजातं भयावे इन्द्रादिति अन्य- किमुतेत्यर्थः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशी- देवानामानेप्रथमाअंतिष्ठन्कृन्तत्रांदेपामुपराउदायन् । त्रयस्तपन्तिप्रथिवीमनूपाहाबवूकंवहतःपुरीपम् ॥ २३ ॥ देवानाम् । माने । प्रथमाः। अनिष्ठन् । कृन्तात् । एपाम् । उपराः । उत् । आयन् । त्रयः । तपन्ति । पृथिवीम् । अनूपाः । द्वा । वृधूकम् । वहतः। पुरींपम् ॥ २३ ॥ देवानां सर्वेषां माने निर्माणे सृष्टिकाले इत्यर्थः जगत्स्यिविहेतुभूवरसानुप्रदानकर्मपि स्रष्टव्यत्वेन पथमा अतिष्ठन् इन्द्रादेशादेते पूर्वे स्थिताः करते मेवाः कृतप्रतवगम्य परति म्पादे तेपामनुकथनाव । उक्तहि-मेधाएवमाध्यमिकादेवगणाइवि । एपासवं भूदानां के ·४९२ ऋवसंहितामाष्ये [अ०७ व०२० रंतवाद छेदनाव उपराः मेघनामतत् तबस्था आपउच्यन्ने मेघस्थाआपः उदायन उत्पन्नाः वृष्टिभावेन भूमौ निपातिताइत्यर्थः। पातितास्वप्सु इन्द्रस्याजया पर्जन्योवायुरादिन्पइत्येते वयो- देवाः पृथिवीं भूमि तत्रस्थाओषधीरित्यर्थः तपन्ति वृष्टिशीतोष्णैः सन्तापयन्ति पाचयन्ती- त्यर्थः । कीदृशाः अनूपाः वर्षादीनामानुपूर्येण व्यापारः प्रभावयितारः प्रक्षेप्तारइत्यर्थः द्वा द्वौ वाग्वादित्यौ पाचितास्वोषधीषु स्थित पुरीपं सर्वस्य पालयित पीयित वा वृबूकं उदकं आदित्यमण्डलं पति वहत वायुः शोपयन् आदित्योरश्मिभिराददानइत्यर्थः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशी- सानेजीवातुरुततस्यविढिमास्मैतागपंगूह समय। आविःखःकृणुतेगूहतेवुसंसपादुरस्यनिर्णिजोनमुच्यते॥२४॥१९॥ सा । । । जीवातुः । उत । तस्य । विद्धि । मा। स्म । एतादृक् । अपं । गृहः। समय । आविः । स्वरितिस्वः । कुणुते । गृहते। बुसम् । सः । पादुः । अस्य । निःनिजः । न । मुच्यते ॥ २४ ॥१९॥ अत्रान्तरात्मनेन्दः स्तूयते । हे अन्तरात्मन् ते तव सा नादृशी आदित्यात्मिका देवता जीवातुः जीविका जीवनहेतुः उतापिच तस्यादित्यस्य च एतादृक् ईदृशं स्वरूपं समर्ये संया- मवाची समर्यशब्दोअत्र यज्ञवाची यज्ञे विदि जानीहि स्तुत्यत्वेनेतिशेषः । मास्सापगृहः मा खल्लपवृणोः । किश्च निर्निजः सर्वस्य शोधयितुरस्यादित्यस्य सपादुः तच्च पादनं गमनं र. श्मिद्वारण गत्वा स्वः सर्व वैटोक्यं आविष्कृणुते प्रकाशीकरोति । वुसमुदकं गृहने संवृणोति आदत्ते इत्यर्थः । अस्मै प्रयोजनदयायादित्येन निवेदनाद् अमेणवा गमनं न मुच्यते नकदा- चित्परित्यज्यतइत्यर्थः ॥२४॥ । ॥ इति सप्तमस्य सप्तम एकोनविंशोवर्गः ॥ १९ ॥ विश्वोहीति द्वादश द्वादर्श सूक्र पेष्टुर्भ इन्दासुकयोः पितापुत्रयोः संवादोषफ्रि- यते । पुरा वसुके यज्ञं कुर्वाणे सवि इन्दः प्रच्छन्नरूपाजगाम तं वकिपनीन्द्रागमनकां- क्षिणी विपकमिवायया अस्तीत् । अवस्तस्याः सापिरिन्द्रोदेवता अथ तस्याः पीत्ये वसु- ।

·मं०१० अ०२ सू०२८] सप्तमोऽष्टकः
केण सहेन्द्रः संवादमकरोत् द्वितीयादियुजः चतुर्थीरहिताः पञ्चर्चइन्द्रवाक्यानि । अतस्तासां
सऋषिः। यद्यप्यासु वसुकः संवोध्यत्वाद्देवता तथापि ताऋचः ऐन्द्रे कर्मणि विनियोक्तव्याः
इन्द्रलिंगसद्भावात् । चतुर्थीसहिताः शिष्टाः तृतीयायावसुकवाक्यानि । अतः सपिः वासा-
मिन्दोदेवता । वथाचानुकान्तम्-विश्वोहिद्वादशेन्दवसुक्रयोः संवादऐन्द्रः सूक्तस्य पथमये-
न्द्रस्य स्नुषा परोक्षवदिन्द्रमाहेन्द्रस्य युजः शेषाऋषेश्चतुर्थीति । गतोविनियोगः ।
तन प्रथमा-
विश्वोयन्योअरिराजगामममेदहःश्वशुंरोनाजंगाम ।
जनीयादानाउतसोमपपीयात्वाशितःपुनरस्तजगायात् ॥ १॥
विश्वः। हि । अन्यः । आरिः। आजगाम । मम । इत् । अहं ।
श्वशुरः । न । आ । जगाम । जक्षीयात् । धानाः । उत । सोम॑म् ।
पपीयात् । सुदृआंशितः। पुनः । अस्तम् । जगायात् ॥ १॥
अनया वसुक्रपत्नीन्द्रं स्तौति-अन्यइन्द्रव्यतिरिक्तः अरिः अर्यः ईश्वरः विश्वोहि सर्व-
एव देवगणआजगाम अस्मद्य प्रत्याययो । इदित्यवधारणे अहेत्यद्भुते । सर्वदेवगणे आ-
गते सति ममैव श्वशुरः इन्द्रोनाजगाम सइन्द्रोययागच्छेत्नाहि धानाः भृष्टयवान जक्षीपाद
भक्षयेत् । उतापिच सोममभिपुतं पपीयात् ततः स्वाशिवः सुष्टु भुक्तः तृप्तः सन् पुनर्भूयः अस्वं
स्वगृहं पति जगायाव गच्छेत् ॥ १ ॥
अथ द्वितीया-
सरोरुववृपास्तिग्मशृङ्गोवर्मन्तस्थोपरिमन्नापृथिव्याः ।
विश्वप्वेनंजनेषुपामियोमकुक्षीसुतसोमःपृणाति ॥२॥
सः । रोरुवत् । एपनः । तिग्मशृङ्गः । वर्मन् । तस्थौ । वरिमन् ।
आ। पृथिव्याः। विश्वेषु । एनम् । टुजनेषु । पामि । यः ।
मे । कुक्षी इति । सुतसोमः । पृणाति ॥ २ ॥

·४९४
ऋक्संहितामाष्ये [अ०७ व.२०
वृषभः कामानां वर्पिता तिग्मभृगः वीक्ष्णरश्मिः सइन्द्रोहं पृथिव्याअन्तरिक्षस्य वर्मन्
वर्मनि वमन्शब्दउन्नववचनः स्थिरवचनोवा एवंभूने वरिमन विस्तीर्णे मदेशे रोरुवव भशं
शब्दायमानः सन् आतस्थौ आतिष्ठामि । एवंभूवोहं विश्वेषु सर्वेषु वृजनेषु संग्रामेषु एनमीशं
वसुकं यजमान पामि रक्षामि योयजमानः सुतसोमः अभिषुवसोमः मे मम कुक्षी उभी पा-
यो पृणाति सोमरसपुरोडाशादिहविभिः पूरयति ईदृशं रक्षामीति सबंधः ॥२॥
अथ तृतीया-
अद्रिणातेमन्दिनइन्द्रतूयान्त्सुन्वन्तिसोमान्पिर्वसित्वमैपाम् ।
पर्चन्तितेपभाँअसितेपाक्षेणयन्मघवन्हूयमानः ॥ ३॥
अद्रिणा । ते । मन्दिनः । इन्द्र । तूान् । सुन्वन्ति । सोमा॑न् ।
पिर्वसि । त्वम् । एषाम् । पर्चन्ति । ते । उपभान् । असि ।
तेषाम् । पक्षेण । यत् । मघवन् । हूयमा॑नः ॥ ३ ॥
हे इन्द्र वे त्वदर्थ मन्दिनः मादयितॄन त्यान् अविटंपिवान् सोमान् अदिणा अभिष-
वयाच्या सुन्वन्ति यजमानामभिषण्वन्ति । एपामस्पदादियजमानानां संबंधीन सोमान त्वं पि-
बसि । किञ्च ते त्वदर्थं वृषभान् पशून् ये यजमानाः पचन्ति तेषा सधि हविर्भूतान् असि
भक्षयसि । हे मघवन् धनवनिन्द्र त्वं यत् यदा पृक्षण हविर्भूतनानेन निर्मितेन हूयमानः
यजमानहूयसे तदेति पूर्वेण संबंधः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थी-
दुदंसुमैजरितराचिकिद्धिमतीपंशापनद्यौवहन्ति ।
लोपाश सिंहंप्रत्यञ्चमत्सा-कोष्टावगृहनिरंतक्तकक्षात् ॥१॥
इदम् । सु । मे । जरितः । आ। चिकिति । प्रति ईपम् । शापम् ।
नद्यः। वहन्ति । लोपाशः। सिंहम् । प्रत्यञ्चम् । असाः ।
कोष्टा । वराहम् । निः । अतक्ता । कक्षात् ॥ ४ ॥

·मं०१० अ०२ सू०२८] सप्तमोऽष्टकः
हे जरितः शत्रूणां जरपितरिन्द्र वं मे मम सुशोभनमपि इमीदृशं स्पं सामर्थ्य आ-
चिकिद्धि आसमंताजानीहि । कीदृशं नद्योगंगाद्याः सरितः प्रतीपं पतिकूलं शापं उदकं बह-
न्ति । अपिच लोपाशः लुम्यमानं सृणमभातीति लोपाशोमगः मया प्रेषितः सन् प्रत्यञ्चं आ-
सानं प्रतिगच्छन्तं सिंह अत्साः अत्साद आभिमुख्येन गच्छति । तथा कोष्टा शृगालः वराह
बसवन्तमपि सूकर कक्षाव अभिगहनदेशानिरवक्त निर्गमयति एतदपि सर्व सामथ्र्य त्वत्पुत्रे
मयि त्वत्प्रसादालन्धमपि जानीहीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथ पंचमी--
कथाएतदहमाचिकेतग्रसस्य॒पाकस्तवसौमनीपाम् ।
त्वंनोविदाँतुथाविवोचोयमन्नेमघवन् म्याधुः ।। ५॥
कथा। ते । एतत् । अहम् । आ। चिकेतम् । गृत्संस्य । पाकः ।
तवसः। मनीषाम् । त्वम् । नः । विद्वान् । ऋतुध्था। वि।
वोचः । यम् । अर्धम् । ते । मघवन् । क्षेम्या । धूः॥ ५॥
है इन्द्र पाकः पक्तव्यपज्ञोहं गृत्सस्य मेधाविनस्तवसोवृद्धस्य ते तब मनीषां स्तुति कर्तु-
मिति शेषः एतदीदृशं त्वदीयं सामथ्यकथा कथं केन प्रकारेण आचिकेतं आसमंताजानामि।
त्वदुपदेशं विना न जानामीत्यर्थः। तस्मात्कारणाव विद्वान्सर्वज्ञस्त्वमेव नोसायं ऋतुथा काले
वियोचः विशेषेण हि । हे मघवन् धनवनिन्द्र ते तव अर्धे यं स्तुत्यवयवं वयं कुर्मः सा स्तुतिः
क्षेम्पा क्षेमेभवा क्लेशरहिता वोढुं शक्या धूरस्ति यस्मात् अतः स्तुत्पवयवमेव वयमक्लेशेन क-
तुं न शक्नुमः अस्माकं मंदबुद्धित्वात् । वस्मात्त्वमेवास्सम्यं स्वसामर्थं स्तुतिप्रकारं च पुनरपि
कषयेत्यर्थः॥५॥
अथ षष्ठी-
एवाहिमान्तवसंवर्धयन्तिदिवश्चिन्मेबहतउत्तराधूः।
पुरुसहस्रानिर्शिशामिसाकर्मशत्रुहिाजनिताजजान ॥६॥२०॥

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०७२०२१
एव। हि । माम् । तवसम् । वर्धयन्ति । दिवः । चित् । मे।
वृहतः। उत्तरा । धूः। पुरु । सहस्रा। नि । शिशामि।
साकम् । अशत्रुम् । हि । मा । जनिता। जजान ॥ ६ ॥२०॥
हि यस्मात्कारणात् एव एवमुक्तमकारेण तवसं प्रवृद्ध मां स्तोतारः स्तुतिभिः स्तुवन्तः
वीर्येण वर्धयन्ति वस्मात्कारणाव बृहतोमहतो मे ममेन्द्रस्य दिवश्चित् धुलोकादपि धः स्तुतिः उ-
तरा उद्गततरा अधिकतरा । किञ्च पुरु पुरुणि बहूनि मे सहला शत्रूणां सहस्राणि साकं युगप-
द निशिशामि तनूकरोमि हिनस्मीत्यर्थः । हि यस्मात्कारणाव जनिता सर्वस्प जनयिता मनाप-
निःमा मां इन्द्रं अशत्रु अविद्यमानशQ जजान जनितवान् ॥ ६॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे विशोवर्गः ॥२०॥
अथ सप्तमी-
एवाहिमांतवसंजजुरुयंकमन्कमन्टपणमिन्द्रदेवाः।
वधीवत्रणमन्दसानोपजंमहिनादाशुपैवम् ॥ ७॥
एव । हि । माम् । तवसम् । जनुः । उयम् । कर्मन् कर्मन् ।
पणम् । इन्द्र । देवाः । वीम् । उनम् । वज्जैण । मन्दसानः।
अपं । ब्रजम् । महिना । दाशुपै । वम् ॥७॥
हि यस्मात्कारणात् एव एवमनेनोक्तमकारेण हे इन्द देवाः मरुदादयः ऋत्विग्यजमानावा
वसं महान्तं त्वत्पुर्व त्वद्रूपनिरूपणावस्थितं सर्व वसुकं मां कर्मनकर्मन् वृत्रवधानिमहोपादी
सर्वस्मिन्कर्मणि उमं शूरमसझं वा वृषणं वर्पितारं हविपा दातारं जनुः जानन्ति । अतः मन्द-
सानोमोदमानोहं वजेणायुधेन वृत्रं मेघमसुरं वावधी अवधिपं । किञ्च दाशुषे हविर्दचवते
यजमानाय वृष्टिपदानार्थ महिना महत्त्वेन ब्रज मेघसमूहं अपवं असावं अपावृणोमि ॥ ७ ॥
अथाष्टमी-
देवासआयन्पर रविभ्रन्वाश्चन्नौअभिविनिरायन् ।
निसुदधतोवृक्षणांसुयारुपीटमनुनईहन्ति ॥८॥

·मं०१० ० अ०२ सू०२८] सप्तमोऽष्टकः
देवासः । आयन् । परशून् । अबिधन् । वना । दृश्चन्तः ।
अभि । विभिः । आयन् । नि । सुधम् । दर्धतः । वृक्षणांसु ।
यत्र । कपीटम् । अनु । तत् । दहन्ति ॥ ८ ॥
देवासोदेवाः इन्द्रेण चोदिताः सन्तः आयन् गच्छन्ति मेघवधार्थ परशून् वान् अ.
विधन धारयन्ति तदनंतरं विडिः मरुदादिपजाभिः सहितावृश्चन्तः मेघान् छिन्दन्तः वना वनानि
वृष्टिलक्षणान्युदकानि अध्यायन आभिमुख्येन गच्छन्तिततः सुवंशोधनवणं वृष्टयुदकं प-
क्षणासु नदीषु निद्धतः नियमेन स्थापयन्तः यत्र यस्मिन्मेघजाते रुपीटं उदकनामैतत् निगूढ
मुदकं तिष्ठति तइमे देवाः तन्मेघजातं अनुलक्षीरुत्य दहन्ति उदकनिर्गमनार्थ शोषयन्ति ॥८॥
अथ नवमी
शशक्षुरंमृत्यश्चंजगारादिलोगेनव्यभेदमारात् ।
हतचितेरन्धयानिवद्वत्सोपभंशशुवानः ॥ ९॥
शशः । क्षुरम् । प्रत्यञ्चम् । जगार । अद्रिम् । लोगे । वि।
अभेदम् । आरात् । बृहन्तम् । चित् । ऋहते । रन्धयानि ।
वयत् । वत्सः । टपभम् । शूशुवानः ॥ ९ ॥
वसुकइन्द्रपति ब्रूते-शशः एतत्संजिनोमया प्रेरितोमृगविशेषः प्रत्यञ्च वायात्मानं
पतिगच्छन्तं क्षुरं क्षुरवन्तं दृढदीर्घतीक्ष्णनखं सिंहव्याघादिकं बलवत्करमगमित्यर्थः जगार
गिरति गृह्णाति वा । किञ्च लोगेन लोप्टेन अदि हिमवदादिकं पर्वतं आराष्ट्रस्थितमपि व्यभेदं
अहं भिननि । बृहन्तं चिद महान्तमपि हस्त्यादिकंकहते ह्रस्यकाय अल्पाय शशकादिकाय रं-
धयानि वशंगमयानि । शूशुवानः वीर्येण वर्धमानोवत्सः वृषभं महोक्षं वयवयुदाय गच्छति।
हे इन्द्र एतदपि सर्व त्वत्प्रसादादहं करोमीत्यर्थः ॥ ९ ॥
अथ दशमी-
सुपर्णइत्थानुखमासिपायावरुद्धःपरिपदनसिंहः ।
निरुद्धचिन्महिपस्तावान्गोधातस्माअयर्थकदेतत् ॥१०॥

·ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७१०२२
सुपर्णः । इत्था । नखम् । आ। सिसाय । अवरुद्धः । परिष्पदम् ।
न । सिंहः । निरुद्धः। चित् । महिपः । ताइवान् ।
गोधा । तस्मै । अयर्थम् । कपत् । एतत् ॥ १० ॥
सुपर्णः पक्षिरूपा गायत्री इत्था अमुत्र द्युलोके नखमात्मीयं आसिपाय सोमाहरणकाले
इन्दार्थमावबन्ध इन्द्रस्य प्रसादाव दिवि पदंन्यस्तवतीत्यर्थः । तबदृष्टान्तः-अवरुद्धः पंजरेणा-
वृतः परिवेष्टितः सिंहः परिपदं न यथा करस्योपरि सर्वतः पादमवयनाति । किञ्च चिदित्युपमार्थे
यथा केनापि बद्धपादोनिरु तावान् उदकाभावे तृषावान्भवति एवमिन्द्रः सोमाह-
रणापूर्व सोमाभावे तृपितवानितिशेषः । तस्मै तादयं चतुर्थी तादृशस्य वृषितस्पेन्द्रस्पार्थ गोधा
गमयतिवर्णानिति गौर्वाक् तत्र निधीयमानत्वाद्गायत्री गोधा । यद्वा गुधिनिष्कर्षणार्थः निष्ठ-
ध्यसोमाहरणाव गोधा गायत्री अयथं अयत्नेन लीलयेत्यर्थः एतत्सोमजातं कर्पद आरुष्टवती
दिवः सकाशादाहतवतीत्यर्थः ॥ १० ॥
अथैकादशी-
तेभ्योगोधाअयर्थकदेतयेब्रह्मणःप्रतिपीयन्यन्नैः।
सिमोवसृष्टॉअंदन्तिस्वयंवलानितन्वशृणानाः ॥ ११॥
तेभ्यः । गोधाः । अयर्थम् । कर्पत् । एतत् । ये । ब्रह्मणः ।
प्रतिश्पीयन्ति । अन्नैः । सिमः । उक्ष्णः । अवसृष्टान् ।
अदन्ति । स्वयम् । बलानि । तन्वः । शृणानाः॥ ११ ॥
ये मरुदादिदेवगणाः ब्रह्मणः परिवृद्धस्येन्द्रस्य स्वभूतरनैः सोमाख्यैः तृप्ताः सन्तः इति
शेषः प्रतिपीयन्ति । पीयतिहिंसाकर्मा इन्द्रादेशादिंसकान्मतिहिंसन्ति । तेभ्यः तेषां देवगणाना-
मर्थाय गोधाः पूर्वोक्ता गायत्री अयथं अनायासेन एतत्सोमजातं कर्षदारुष्टवती । किञ्च सिमः
सिमान भेठान् यद्वा सिमशम्दःसर्वशन्दपर्यायः सानुक्ष्णः सिञ्चतः अवसृष्टान् इन्देण निसृष्टान्
अनुज्ञातान् हविर्भूतान सोमान यज्ञेष्वदन्ति । किंकुर्वन्तः स्वयमात्मनैव बलानि शत्रूणां सैन्या-
नि तन्वः शरीराणि च शृणानाः हिंसन्तः गायत्रीन्दादेशाद्देवेश्यः सोममाहतवतीत्यर्थः ॥११॥

·मं०१० अ०२ सू०२९] सप्तमोऽष्टक: अथ द्वादशी- । एतेशीभिःसुशीअभूवन्येहिन्विरेतन्वय सोमउक्थैः । नुवदन्नुपनोमाहिवाजान्दिविश्रवोदधिपेनामवीरः ॥१२॥२१॥ एते । शर्माभिः । सुशमी । अभवन् । ये । हिन्विरे । तन्वः । सोमै । उक्थैः । नृध्वत् । वर्दन् । उप । नः । माहि । वाजान् । दिवि । अवः। दधिपे । नाम । वीरः ॥ १२ ॥ २१ ॥ ये देवष्यादयः तन्वः शरीराणि सोमे सोमयागे उक्थैः शत्रैः हिन्विरे वर्धयन्ति । एते देवादयः इन्द्रादेशात्सोमे आहेते सति शमीभिः सोमयागकर्मभिः सुशमी सुकर्माणः अभूवन् । नृवर मनुष्यवद्वदन् इदं युष्मायं मया दत्तमिति व्यक्तां वाचमुद्धारयन् नोस्मभ्यमुपमाहि उप- गम्य बाजानन्नानि बलानि वा हे इन्द त्वं देहीतिशेषः । अतःकारणाव वीरः दानशूरस्त्वं दि- वि द्युलोके श्रयः दानपतिरितिकीर्तितं नाम नामधेयं दधिषे धारयसि ॥ १२ ॥ ॥ इति सप्तमस्य सप्तमे एकविंशोवर्गः ॥२१॥ वनेवेत्यष्टचै त्रयोदशं सूक्तं वसुक्रस्पा वैष्टुभमैन्द्र अनुक्रान्तंच-वनेनाष्टाविति । चतुर्थेहनि स्तोमवृद्धौ ब्राह्मणाच्छसिनएतत्सूक्तमावापार्थं । सूत्रितञ्च-स्तोमेवर्धमानेकोअद्यनोवनेनवा- यइति । महावते निष्केवल्येप्येतत्सूक्तं । सूत्रितंच-वोमहेमन्दमानायधिसइतिनिविद्धानंवने- नवायोन्यधायिचाकन्निति। तत्र प्रथमा- वनेनवायोन्यधायिचाकञ्छुचिस्तिोमोभुरणावजीगः। यस्पेदिन्द्रःपुरुदिनैपुहोतानणांनोनृतमः पावान् ॥ १ ॥ वर्ने । न । वा। यः । नि । अधायि । चाकन् । शुचिः । वाम् । स्तोमः। भरणौ । अजीगरिति । यस्य । इत् । इन्द्रः । पुरुदिनेषु । होता । नृणाम् । नयः । नमः । क्षपाध्वान् ॥ १ ॥ ।

·५००
ऋक्संहिताभाष्ये [अ०७ २०२२
वनेनवायोन्यधायीति वने नवनइव वृक्ष इव शकुनिः स्वे नीडे वायमात्मीयं पुत्र न्यधा-
यि निदधाति शशुकमजातपक्षं सयथा तब निहितः चाकन् भयादिशोनिरीक्षमाणभासी-
द। अथवा कामपमानस्तदुस्सुकमनाआसीद एवमयमस्मासु वृक्षस्यनीडभूतेषु शकुनिपुत्रभूतः
शुचियपगतसर्वदोपः वां युवयोः स्वभूतः स्तोमः हे भुरणी भारावश्विनौ शीघौ वा भुर-
ग्युरिति क्षिपनामेति । किञ्च यस्य स्वोमस्य पुरुदिनेषु बहुष्वहःसु इन्द्रो होता इन्द्रो-
प्याह्वाता भवति ममायं स्तोमः स्यादिति । क्लिक्षणः पुनरिंद्रआह्वाता योनृणां
मनुष्याणां नृतमः मनुष्याणामपि मनुष्यतमः शूराणामपि मध्ये शूरतमइत्यर्थः ।
नर्यश्च नृभ्योहितोयःक्षपावांश्च राविपर्यायेषु सोमभागः एवं गुणयुक्तेन यः स्तोमः इन्द्रेणापि
पार्थ्यतेस्मासु वर्तमानः सयुवां प्रत्यजीगः नित्यकालमेव गच्छतोत्यर्थः । एवं तावदेतामृचमा-
श्विनीमितिकृत्वा व्याचक्षते । तदसाधु । ऐन्द्रेहि सूक्ते प्रथमैवेयं भवति तच्च पुनः पृष्ठ्यस्य षष्ठे-
हनि स्तोमे वर्धमाने माध्यन्दिनसवने वालणाउंसिनः शखे विनियुज्यते । हे भुरणौ भर्तारौ
देवानां पदी पएपस्तोमोस्मासु निहिवः शुचिर्व्यपगतदोपः शकुनिपुत्रइव वने वनाक्यवे वृक्षे
चाकन्पश्यन्निव कामयमानइव वा इन्द्रमास्ते यस्प स्तोमस्य किमिति यस्येन्द्रः पुरदिनेषु बहु-
प्वहःसु आह्वाताभूत् । अपिनाम मामनेन स्तोमेन स्तुयुरिति । किंलक्षणः पुनराहाता यस्येदिन्द्र-
इति नृणां नृतमः नर्यश्च क्षपावांश्च समानमेतत्पूर्वेणार्थेन । यमेवं इन्द्रः मार्थयते सएपस्तोमः ।
पत्यजीगःगप्रतीत्यर्थः।अथवा सएषः स्तोमोस्माभिरुदीर्यमाणस्तस्येन्द्रस्य गुणान् गृहातीति
स्यात् जिगतिप्रेहातिकर्मेति युक्तं एवमत्र चाकनित्यस्य पश्यनिति वा कामयमानइतिवेत्येतो
विपरिणामी उपपयेते शन्दसारूप्यादाविरोधाच । एतस्मिन्निगमे पदविभागगतः कश्चिद्विचारो
स्ति तमाह भाप्यकार:-वेति च यइतिच। चकारशाकल्यइति वा इति यइति च पदे चकारशा-
कल्यः पदकारः । तदेतद्विचार्यमाणं न साधु भवति । किं कारणं उदात्वेवमाख्यातमभविष्यत्
एवमेतस्मिन्पवये सति यदेतदाख्यातमधायीतिपदं उदात्तमभविष्यत् यत्तात्परस्य नित्यमा-
ख्यातस्प निघातोन भवतीति लक्षणविदोमन्यन्ते।नचेदमुदात्तं तस्मायइति नेदं यवृत्तं किंवाह
वायइत्येकमेवपदं । किञ्च असुसमाप्तश्व अर्थः अपुष्कलः एवमेनस्मिन्पवये सति मन्त्रस्यार्थः
असुसमाप्तो भवति ॥1॥
अथ द्वितीया-
प्रतेअस्याउपसःमापरस्यान्तौस्यामनृतमस्यनृणाम् ।
अनुत्रिशोक.शतमाहन्नन्कुत्सेनरोयोअसत्ससवान् ॥२॥

·मं०१० अ०२ सू०२९] सप्तमोऽष्टका ५०१ प्र । ते । अस्याः । उपसः। प्र । अपरस्याः। नृतौ । स्याम । नृतमस्य । नृणाम् । अनु । विशोकः । शतम् । आ । अवहत् । नृन् । कुसैन । रथः । यः। असंत् । समध्वान् ॥ २ ॥ अस्यावर्तमानायाः ईदृश्याउपसः नृती नृनये नयने पापणे उदयकाले इत्यर्थः नृणां नेतृ- णां मध्ये नृतमस्य अतिशयेन नेतुस्ते तवेन्द्रस्य स्तुत्या यागेन च मस्याम वयं परुष्टाभवेम। तथा हे इन्द्र अपरस्याआगामिन्यानोषसः नृतौ पापणे तव स्तुत्या यागेन च वयं प्रष्टाभ- वेमेत्याशास्महे । किञ्च विशोकोनामकपिः हे इन्द्र स्वामाराध्य त्वत्मसादाद शतं बहून् भनु अनुचरभूतान नृन् मनुष्पानावहद प्रापितवान् लब्धवानित्यर्थः । तथा तव कुत्सस्य च ससवान् सनिता युगपदेव संभक्ता योरथः असत् अस्ति तं रथं कुत्सो लब्धवानितिशेषः । तथाच मवान्तरे श्रूयते-पासिकुत्सेनसरथमवस्युरिति । यस्मादेवं तस्माद त्वत्मसादाद्वयं प्ररुष्टाभवे- मेत्यर्थः ॥ २॥ अथ तृतीया- कस्तेमदइन्द्ररन्त्योभूदुरोगिरोअभ्य॒ग्रोविर्धाव। कद्दाहोअर्वागुर्पमामनीपाआवशिक्यामुपमराधोअन्नैः ।। ३ ।। कः । ते । मदः । इन्द्र । रन्त्यः । भूत् । दुरः। गिरः । अभि । उयः । वि। धाव । कत् । वाहः । अर्वाक् । उप । मा । मनीषा । आ । त्वा । शक्याम् । उपमम् । राधः। अन्नैः॥ ३ ॥ हे इन्द्र ते तव इंपन्मध्यमोत्तमानां सोमजन्यानां मदानां मध्ये कोमदः रन्योरमयिवा पीतिकरोभूत् भवति त्वत्पीतिकरसदयोग्यसोमदानाभिप्रायेणायं पनः । उग्रः ओजस्वी वं दुरः यज्ञगृहद्वाराणि गिरः स्तुतिलक्षणावाचश्च अभिविधाव अभ्यागच्छ। किञ्च कत् कदा वाहः इ. न्द्र मत्युसवइवि पाहः सोपउच्यते एवं भूतः अाक् वित्मसादात्फलदानायास्मदभिमुखोचवि- १० सं० ३.५.१९..

·५०२
ऋक्संहितामाष्ये
[अ०७व०२३
प्यतीतिशेषः अपिच कदा मनीषा सर्वार्थदर्शनामज्ञा सर्वगुणग्राहिणीस्तुविर्वा मा मां खत्मसा-
दादुपगमिष्यतीतिशेषः। कदा हे इन्द्र त्या त्वां आइत्युपसर्गश्रुत्तेोग्यपदाध्याहारः आराध्य व-
यं अन्नैः सह राधोधनं उपमं मत्समीपं शक्यां शकिरन गत्यर्थान्त वितण्यर्थः संगमयेय॥३॥
अथ चतुर्थी-
कर्दुद्युम्नमिन्द्रत्वावतोनृन्कयांधियाकरसेकआर्गन् ।
मित्रोनसत्यउरुगायमृत्याअन्नेसमस्ययदर्सन्मनीपाः॥४॥
कत् । ऊँ दति । युम्नम् । इन्द्र । त्वावंतः । नृन् । कया।
धिया। करसे । कत् । नः । आ। अगन् । मित्रः । न । सत्यः ।
उरुगाय । अत्यै । अने। समस्य । यत् । असन् । मनीपाः ॥ ४॥
हे इन्द्र त्वं कदु कदा का द्युम्नं हविलक्षणमस्मदीयमानं भुक्त्वेतिशेषः कया धिया के-
न कर्मणा नून् नेतृनस्मान् त्वावतः त्वत्सदृशान्करसे करिष्यसि । कर कदा नोस्मान्पति आगन
आगमिष्पसि । सत्यः अनवद्यइत्यर्थः मित्रोन सखेव तथा हे उरुगाय बहुकीर्ते इन्द्र त्वं भृत्यै
भरणाय पोषणाय भवसीति शेषः। ययदा समस्य अस्मदादिकस्य सर्वस्य जगतःअने जग-
स्थितिनिमित्ते आहारे मनीपाः अत्राभिलपणावुद्धयः असन् भवेयुः तदा सर्वस्प पोषणाय
त्वं भवसीत्यर्थः ॥ ४ ॥
अथ पंचमी-
प्रेरयसूरोअर्धनपारंपेअस्यकामंजनिधाईवग्मन् ।
गिरंश्चयेनेतुविजातपूर्वीन इन्द्रमतिशिक्षन्त्यन्नैः॥५॥ २२॥
प्र। ईरय । सूरः । अर्थम् । न । पारम् । ये । अस्य । कामम् ।
जनिधाः इव । ग्मन् । गिरः । च ।ये। ते । तुविजान । पूर्वीः ।
नरः । इन्द्र । प्रतिशिक्षन्ति । अन्नैः॥५॥ २२ ॥

·मं०१० अ०२ सू०२९] सप्तमोऽष्टकः सूरः सूर्यः अर्थन यथा अौरं गन्तारं योगिनमनुगृह्णन् पारं संसारस्यान्तमपवर्ग ग- मयति तथा हे इन्द्र त्वं यजमानान् संसारस्यान्वं प्रेरय गमय ये अस्मदादयोयजमानाः अ- स्य सन्दस्य कामं सोमपानेच्छां ग्मन् गमिरत्र विपूर्वोन्त वितण्यर्थश्च द्रष्टव्यः विगमयन्ति महता सोमपानेनापनयन्ति । तब दृष्टान्तः-जनिधाइन जनीनां जायानां संभोगकाले शय्यासु धारयितारः पतयोयथा प्रभूतसंभोगपदानेन मैथुनेच्छामपनयन्ति तद्दन । किश्च नरोनेतारोस्म- दादयोये यजमानाः हे तुविजात बहुरूप रूपरूपंपविरूपोबभूवेति वचनात् । सर्वात्मनिन्द्र ते तुभ्यं पूर्वीः अनादिकालपवृत्तागिरश्च स्तुतिलक्षणावाचश्च अन्नैः पुरोडाशादिहविर्भिः सह पतिशिक्षन्ति पतिकालं प्रयच्छन्ति तानस्मदादीन्यजमानान् पारं गमयेति पूर्वेण संबंधः ॥५॥ ॥ इति सप्तमस्य ससमे द्वाविंशोवर्गः ॥२२॥ अथ षष्ठी- मात्रेनुतेसुमितेइन्द्रपूर्वीद्यौर्मज्मनापृथिवीकाव्येन । वरीयतेघृतवन्तःसुतासःखान्भवन्तुपीतयेमधूनि ॥६॥ मात्रे इति । नु । ते । सुमिते इति सुमिते । इन्द्र । पूर्वी इति । द्यौः मज्मना । पृथिवी । काव्येन । वराय । ते। धृतवन्तः । सुतासः । स्वाञन् । भवन्तु । पीतये । मधूनि ॥ ६ ॥ हे इन्द्र ते वव स्वभूतेन मज्मना शत्रूणां मजकेन काव्येन कर्मणा योः पृथिवी यावापृ- थियौ नु शिमं सुमिते निर्मिते । कीदृश्यौ मात्र निर्माच्यौ पूर्वी पूयॊ महत्यौ । यस्मादीदशेन महत्त्वेन युक्तः तस्मात् घृतवन्तःअभिमुखत्वात् त्वां क्षरंतः दीप्तिमन्दोवा सुसंस्कृतत्वात् । यद्वा आज्यसंयुक्तावा सुतासः अभिषुताः सोमाः वराय श्रेष्ठाय ते तुष्यमिन्द्राय स्वामन स्वामानः स्वादिष्टाः भवन्तु अस्माभिर्दताः सन्तु । किमर्थं पीतये पानाय मधूनि मधुररसात्मकानि पुरो- डाशादोन्यन्नानि हवींषि भक्षणार्थ दत्तानि भवन्तु ॥ ६॥ ऋ.सं. ७. ३३..

·ऋक्संहिताभाष्ये (अ०७व०२४ अथ द्वितीया- । अध्वर्यवोहविष्म॑न्तोहिताच्छापईतोशतीरुशन्तः। अव्याश्वप्रेअरुणःसुपर्णस्तमास्यध्वमूर्मिमद्यामुहस्ताः ॥ २ ॥ अर्ध्वर्यवः । हविष्म॑न्तः । हि । भूत । अच्छे । अपः। इत । उशतीः । उशन्तः । अव । याः। चप्टें। अरुणः । सुपर्णः । तम् । आ। अस्यध्वम् । ऊर्मिम् । अद्य । सुहस्ताः ॥ २॥ हे अध्वर्यवः यूयं हविष्म-तोहि अभिषोतव्येन सोमलक्षणेन हविपा युक्ताः खलु भूत भवत । किञ्च हे उशन्तः सोमाभिषवं कर्तुं कामयमानाः अध्वर्यवोयूयं उशतीः सोमाभिषवां- गभावमभिलपन्तीः एफधनालक्षणापः अच्छाभिमुख्येन इत गच्छत । अरुणःरक्तवर्णः सुपर्णः सुपतनः सोमः अवाधस्ताद अन्तरिक्ष याः मेघान्तरमताः अपः चष्टे पश्यति । हे सुहस्ताः सो- माभिषवादिशोभनकर्मकारित्वात्सुवर्णमयपवित्रायलंकनाः। यद्वा शोधनहस्ताहे अध्वर्यवीयूयं अयेदानीं तं सादृशं ऊमि सोमसंघातं नाभिरदिः सह आ अस्यध्वं आभिमुख्येन स्थित्वा म- हनादरेण दशापवित्र शोधनार्थ पक्षिपत ॥२॥ अथ तृतीया- अध्ययोपईतासमुद्रमपानपातंहविपायजध्वम् । सौदददूमिमद्यासुपूर्ततस्मसोममधुमन्तंमुनोत ॥ ३ ॥ अर्ध्वर्यवः । अ॒पः । इत । समुद्रम् । अपाम् । नपातम् । हुवियो । यजध्वम् । सः । वः । ददत् । मिम् । अद्य । सुट'तम् । तस्मै । सोमम् । मधुमन्तम् । सुनोत ॥ ३ ॥ हे अभ्यर्ययोयूयं अपः एकधनलक्षणा-युदकान्याहतु मितिशेषः समुई उदधिस्थानीय जलाशयं इत गच्छत् । इदानी उनरोधव्याख्यायते-पश्चावितीयः पादः आर्थिकोयं क्रमः १ अच्छाभिलक्ष्य इत ताआनेतु गच्छत यतः अरुणवर्णः शोभनपतनः सोमः अवयाः समामिकामाअपः।

·मं०१० अ०३ सू०३०] सप्तमोऽष्टकः अयेदानी सोपानपात् वः जलाशयं पति गतेभ्योयुष्मायं सुपूर्त सुशुद्ध जमि जलसमूहं द- दत् ददातु यूयमपि नेन समूहेन तस्मै अपानपाते मधुमन्तं मधुरस्वादूपेतं सोमं सुनोत अभिषु- गुत अभिषतेन सोमाख्येन हविषा अपानपातं वृष्टिकर्मण्यधिकृतं देवं यजध्वं ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थी- योनिमोदीदयदपस्वन्तविपासईळतेअध्वरेत्। अन्निपान्मधुमतीपोदायाभिरिन्दोवाटधेवीर्याय ॥ ४ ॥ यः। अनिध्मः । दीर्दयत् । अप्सु । अन्तः । यम् । विप्रासः । ईळते । अध्वरेणुं । अर्पाम् । नपात् । मधुमतीः। अपः । दाः । याभिः। इन्द्रः । वधे । वीर्याय ॥ ४ ॥ उत्तरार्धस्य प्रत्यक्षरुतत्वादेकवाक्यताथै युष्मच्छब्देन समानार्थोभयच्छन्दः प्रथमार्धे आहार्यः योभवानपानपाव अप्सु अन्तः अपांमध्ये मेघस्थाने अनिध्मः कावर्जितः सन् दीदयव दीप्यते विमासोमेधाविनविग्यजमानाअध्वरेषु यागेषु यं भवन्तं ईळते स्तुवन्ति । हे अपानपाद सत्वं मधुमतीः मधुररसयुक्ताः अपोवृष्टिलक्षणादाः अस्मभ्यं देहि याभिर्वसतीवर्ये- कधनारूपाभिः सोमेन ऋताभिरद्भिः इन्द्रः वीर्याय वृत्रवधादिशूरकर्मणेववृधे वर्धते ताअपोदे- हीति संबंधः॥ ४॥ अथ पञ्चमी- याभिःसोमोमोदतेहपतेचकल्याणीभिर्युवतिभिर्नमयः । ताबोअपोअच्छापरेहियदासिञ्चाओषधीभिःपुनीतात्॥५॥२४॥ याभिः । सोमः । मोदते । हर्पते । च । कल्याणीभिः । युवतिभिः । न । मर्यः । ताः । अध्वयों इति । अपः। अच्छे । परी । इहि । यत् । आइसिञ्चाः । ओषधीजिः । पुनीतात् ॥ ५॥ २४ ॥ अभिपुतः सोमः याभिवसनोवर्यकधनाख्याभिरभिः सह मोदते मुदितोभवति हर्षते च पुनरुक्तिरादार्था अत्यर्थं हष्यतीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्त:-कल्याणीभिः कमनीयाभियुवतिभिस्त- रुणीभिः सह मर्योन यथा मनुष्योमोदते तद्वद । हे अध्वर्यो त्वं मास्तादृशीरपः अच्छाभिमाप्तुं

·ऋक्संहिताभाष्ये
[अ०७१०२५
परेहि जलाशयं पति गछ । किश्च यद्यदा आहताभिस्ताभिः आसिंचाः आसमन्तात्तोमा-
सिञ्चसि तदा ओषधीभिः सोमैः सह अपश्च पुनीतात् दशापवित्रेण पुनीहि ॥ ५॥
॥ इति सप्तमस्य सप्तमे चतुर्दिशोवर्गः ॥ २४ ॥
अथ पष्ठी-
एवेयू युवतयौनमन्तयदीमुशनुशतीरेत्यर्छ ।
संजानतेमनसासंचिकित्रेध्वर्यवोधिपणापश्चदेवीः ।। ६॥
एव । इत् । यूने । युवतयः । नमन्त । यत् । ईम् । उशन् ।
उशतीः । एति । अच्छे । सम् । जानते । मनसा । सम् । चिकित्रे ।
अध्वर्यवः । धिषणा । आपः । च । देवीः ॥ ६ ॥
युवतयस्तरुण्यः स्त्रियः यूने तरुणाय नमंत यथा महीभवन्ति एव एवं वसतीवर्येकध-
नाल्पाआपः सोमाय महोभवन्ति । यदा युवतयः सोमेन सह मिश्रयिभ्यः आपः यूने अभिष-
वादिकर्मणा आत्मना सह मिश्रयिषे करें अध्वर्यवे नमन्त महीभवत्येव । इदितिपूरणः ।
कदा यपदा उशन् अभिषवार्थ वसनीवरीः कामयमानः सोमः सोमाभिपयं कर्तुं कामयमानो-
ध्वयुा उशतीः सोमेन सह मिश्रीभावमभिपवादिकाँगभावं च कामयमानाः ईमेनाअपः अ-
च्छ मातुं एति गच्छति तदा उपनमन्ते अध्वर्यवः धिषणा नदीया स्तुतिलक्षणा वाकच देवी-
व्यः अपः आपश्च मनसा विशिष्टया बुद्धा संजानते सम्यक् जानन्ति संचिकित्रे स्वं स्वमधि-
कारं परस्परोपकारं च चक्षुषा सम्यक् पश्यन्ति ॥६॥
अथ सप्तमी-
योवोत्ताभ्योअरुणोदुलोकंयोमह्याअभिशस्तरमुञ्चत् ।
तस्माइन्द्रायमधुमन्तमूर्मिदेवमादनपहिणोतनापः ॥ ७ ॥
यः। वः । टताभ्यः । अर्कणोत् । ऊँ इति । लोकम् । यः । वः ।
मह्याः । अभिशस्तेः । अमुञ्चत् । तस्मै । इंद्राय । मधुमन्तम् ।
मिम् । देवमादनम् । प्र । हिणोतन । आपः ॥ ७ ॥

·मं०१०
१०अ०३ सू०३०] सप्तमोऽष्टक:
यइन्दः वृताभ्यः मेघेरावृवास्यः परिवेष्टिताभ्यः वोयुष्माय अड्यः लोकं मेघोदरानिर्ग-
मनमार्गे अरुणोदकरोत् । उइतिपूरणः । किञ्च यः वोयुष्मान् मया पहत्याः अभिशस्तेर्मेधप-
रिवेष्टनाभिहिंसनात अमुचत् मोचितवान् । हे आपः यूयं तस्मै तादृशायेन्द्राय मधुमन्तं मधुर-
स्वादयुक्तं देवमादनं इन्द्रादिदेवानां सोमेन सह मिश्रीभूय वर्पयितारं ऊमि अप्संघातं पहिणो-
तन अस्मयज्ञं पतिगमयत सोमाभिषवकांगभावाय प्रस्थापयत ॥ ७॥
अथाष्टमी-
पास्मैहिनोनमधुमन्तमूर्मिग योवःसिन्धोमध्वउत्सः।
घृतपटमीचमध्वरेष्वापोरेवतीःशृणुताहवमे ॥८॥
प्र। अस्मै । हिनोत । मधुमन्तम् । मिम् । गर्भः । यः । वः ।
सिन्धवः । मध्वः । उत्सः । घृतश्पृष्ठम् । ईड्य॑म् । अध्वरेयु ।
आपः। रेवतीः । शृणुत । हवंम् । मे ॥ ८ ॥
अब यच्छब्दसंबंधात् द्वितीयः पादः पूर्वं व्याख्येयः हे सिन्धवः स्यन्दनशीलाः भाप:
घोयुष्माकं योगर्भः मध्वोमधुररसस्य उत्सउत्स्यन्दनः प्रसवणः यच्छन्दयोगानच्छब्दोध्याहार्यः
तं मधुमन्तं मधुररसोपेतं अमिमप्संघातं सारमित्यर्थः अस्मै अस्येन्द्रस्यार्थाप पहिनोत प.
हिणुत मगमयत । कीदृशं अध्वरेषु यज्ञेषु घृतपृष्ठं धृतमाज्यं पृष्ठे यस्य तं पश्चाद्धृतपातिनमि-
त्यर्थः । ईडयं स्तुत्यं । किञ्च हे आपः यूयं रेवतीः रेवत्यः अस्मापं यानि धनानि दातव्या-
निर्धनवत्यः मे मदीयं हवमाहानं शृणुत ॥ ८॥
अथ नवमी-
तसिन्धवोमत्सरमिन्द्रपानमूर्मिप्रतयउभेदयति ।
मदच्युतमौशानंनभोजापरित्रितविचरन्तमुत्सम् ॥ ९ ॥
तम् । सिन्धवः । मत्सरम् । इन्द्रपानम् । उर्मिम् । प्रा हेत ।
यः। उसे इति । इयति । मदरच्युतम् । औशानम् । नशा जाम् ।
परि । त्रिस्तन्तुम् । विचरन्तम् । उत्सम् ॥ ९॥