·5 20617

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BY
EDITED AND PUBLISHED BY
118301 INSTITUTE
Superinteni HL
(3 Books)
@) den Khya Tatta kaumudi'
(0) SANKHYA SARĄ
(3) Jarka sangraha -Sametrit
A TREATISE ON
SANKHYA PHILOSOPHY
VIJNANA BHIKSHU
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B. A,
Superintendent Free Sanskrit College.
No. 2 Ramanatha Majumdar's Street Calcutta.
Barid baraa hukoni
16ollege of Romi
Row, Calertha
CALCUTTA.
Printed at the Sarasual Pren,
1884
be hadofronhandit Jibananda Vidyasagara B. A. .
Sanskrit College, Saloutta,
SILBUHAN
5
17.
pred

·एतानि मुद्रित संस्कृतास्तकानि . १ च्याशुषोभ व्याकरणम् २० ३. सर्वदर्शनसंग्रह धातुरूपादशः ३१ भामिनो विनास सटीक '२ शब्द स्तोम महानिधिः ३२ हितोपदेश मटोक ४ मिसान्त कौमुदी सरजासहिता! २९ भाषापरिच्छतापलीस । सिद्धान्त बिन्द मार (बेटान) ॥ २४ बहुविवाहबाद बलादामादिपवनि: (वाक्षरैः ४ | ३५ दश समारवरित सटीक ७ गया यावादिपद्धतिः १२६ परिभान्दो खर शब्दार्थ रत्नम् १७ कविकल्पद म धातुपाठः है वाक्यमरी (यजा शरैः) २८ चक्रटन (वैद्यक) १० छन्दोमञ्जरो तथा उत्तरत्नाकर २४ उगादिसू व सटोक सरोक ४. मेदिनीकोष वेणोसंहार नाटक ४१ पञ्चतन्नम् १२ सहाराक्षस नाटक मटोक ४. विनोदत निणी(चम्प क ११ रत्रावली नाटिका सटीक ॥ ४३ माधव चम्प ... .. १४ मालविकाग्निमित्र सटीक ॥ ४४ तर्कसंग्रह १५ धनञ्जय विजय सटीक । ४५ प्रसनराघव नाटक १६ महावीरचरितनाटक १॥ ४६ विवेकचूड़ामणि १७ साङ्गप्रत रखकौमुदी सटीक ४७ काव्यसंयह (सम्पू गो) १८ वैयाकरणभूषण सार । ४८ लिङ्गानुशासन मटीक १६ लीलावती ४६ भावसार सटीक २० वीजगणित ५. विक्रमावंगी (मटोक) २१ शिशुपालबध सटीक (माध) ५. वमन्नतिलक भागा २२ किरातार्जुभीय सटीक ५. गायत्रो व्याख्या २३ फमारसम्भव पूर्य षण्ड सटीक ५१ मांख्य दशम (भाष्यमन्त्रि), २४ कमारमम्भव एसरखण्ड ५७ भोजप्रबन्ध २५ स्पष्टकम् पाणिनीयम् .JAN५५ मनोदय सटीक *६ वाचस्पत्यम् (बृष्टदभिधान) १३२ . ५६ रश केम कठ प्रश्न सुगड ७ कादम्बरी मटोल मागडक्य (सटीक सभाध्य) ८ राजप्रशस्ति ५७ छान्दोग्य सटीक भाष्य २६. अतुमान चिन्तामणि था ५८ तैत्तिरीय ऐतरेय श्वेत पतुमानदीपिति है (उपनिषद् सभाम्य सटीक .00 8 ॥ 8

·साख्खासारः
विज्ञानभिक्षुविरचितः
(3 Books)
वि, ए, उपाधिधारिणा
घौजीवानन्द-विद्यासागरभट्टाचार्यण
मंशतः प्रकाशित।
--
कलिकातानगों
सरखतीयन्त्र मुद्रितः।
१८५३।

·প্রিন্ট র ঐক্ষেত্রমােহন মুখােপাধ্যায়
নং ২০ ঝামাপুকুরলে
প্রকাশক শ্রীজীবানন্দবিদ্যাসাগর
২ নং রমানাথমজুদারেরষ্টিট
R.M.ISLIBRARY
We No & 0 CI7
Class N.,
Date:
st Calu
Clas.
Cat. .
Bk.Card
Checked
8েk

·साडखासारः। पूर्वभागः। प्रथमः परिच्छदः। ॥ महदाख्यः स्वयम्भू र्यो जगदमुर ईश्वरः । सर्वात्मने नमस्तस्म विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥ १ ॥ सांयकारिकया लेशादात्मतत्त्वं विवेचितम् । माङ्मयसारविवेकोऽतो विज्ञानेज़ प्रपञ्चाते ॥ २ ॥ प्रायः सङ्कलिता सायप्रक्रिया कारिकागणे । साऽतोऽत्र वय ते लेशात् तदनुक्वांशमावत: ॥ ३ ॥ सासयभाष्ये प्रकल्यादेः स्वरूपं विस्तरान् मया । प्रोक्तं तस्मात् तदप्यत्र सपादेव वक्ष्यते ॥ ४ ॥ प्रात्मानात्मविवेकसाक्षात्कारात् कट त्वाद्यखिलाभि- माननिवृत्त्या तत्कार्य रागद्वेषधर्माधर्माद्यनुत्पादात् पूर्वोत्य- अकर्मणां चाऽविद्यारागादिसहकार्युच्छेदरूपदाहेन वि. प्राकानारन्मकत्वात् प्रारब्धसमास्यनन्तरं पुनर्जन्माभावेन त्रिविधदुःखास्यन्तनिवृत्तिरूपो मोक्षो भवतीतिश्रुतिस्मृति- डिण्डिमः । तत्र श्रुतयः। अथाऽकामयमानो योऽकामे निष्कामी न कस्य प्राणा उत्क्रामन्ती हैव समवलीयन्ते', प्रामानं चेद विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । - १ ·सासारस्य । किमिच्छन् कस्य कामाव शरीरमनुसचरेत् ॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्त कामा येऽस्य हदि त्रिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समनुते ॥ कामान् यः कामयते मन्यमानः सकर्मभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ इत्याद्याः । स्मृतयश्च कोर्माद्याः । यथा कौमें । रागद्देषादयो दोषाः सर्वे धान्तिनिवन्धनाः । कार्यो यस्य भवेद् दोषः पुण्यापुण्य मिति श्रुतिः ॥ तहशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः ।, इति । मोक्षधर्म च । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च नोपसर्पन्त्यतर्पलम् । होनश्च करणैदेही न देहं पुनरहति ॥ तस्मात् तर्षात्मकाद रागाद वीजा जायन्ति जन्तवः । इति । ननु रागाभावेऽपि केवल कर्मवशान् नरकादिप्राप्त: कथं रागस्य कर्मसहकारित्वं विपाकारम्भ उपपन्नम् । नर- कादौ विशेषतो रागाभावेऽपि सामान्यतो रागसत्त्वात् । निषिदल्यादिगामिनां त्यादिरागादेव तप्तलोहमयनारीः समालिङ्गानादिरूपनरकोत्पत्तेः । यधप्यविद्यास्मिताराग वेषभयाख्य के शपञ्चकमेव जन्मादिविपाकारम्भे कर्मणां सहकारि भवति । तदेव सत: सह कर्मति लिङ्ग मनो यन लिषितमस्य ।

·पूर्वभागे प्रथमपरिच्छेदः। ३ इति श्रुतावभिमानरागहेषादिनन्यस्य विषयवासनाख्य- सङ्ग सामान्यस्यैव जमादिविपाकारम्भे कर्मसहकारिख- सिद्धेः। यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । मेहाद हे षाद भयाद् वाऽपि याति तत्तमरूपताम् ॥ इत्यादिस्मृतेश्च । तथा च केशमूलः कर्माशयः । सति मूले तहिपाको जात्यायु गा इति योगसूत्राभ्यामप्यदृष्टे तदि. पाकारम्भे च ल शानां हेतुत्ववचनाच् च । तथाऽप्यविद्या- स्मितासत्त्वे रागस्याऽऽवश्यकत्वाद देषभययोश्च रागमूल- कवाद राग एव.मुख्यतो जन्मादिहेतुतया यथोलवाक्य निर्दियत इति । ननु । . क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि सस्मिन् दृष्टे परावरे । इत्यादिश्रुते नस्य प्राचीनकर्मनाशकत्वमेवोचितं दाहकत्वं कथमिष्यत इति चेन् न । ज्ञानाम्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः । इत्यादिवाक्य हस्याऽपि अषणेन लाघवाद दाहपरत्व- स्यैव नाशादिवाक्ये ष्वपि कल्पनौचित्यात् । कर्मणां दाहस के शाख्यसहकार्युच्छेदेन नैष्फल्यम् । कर्मणां नाशस्तु मारब्धभोगान्ते चित्तनाशादेव भविष्यति। पतो लोक- सिद्धेनाऽविद्यानाशेनैव हारण कर्मफलानुत्पत्तिसम्मवान् न ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वं गौरवादित्यादिकं योगवासिके प्रपश्चितमस्माभिरिति दिक् । तस्माद् विवेकसाक्षात्कारा- दविद्या स्मितारागादित शनिवृत्तो विविधदुःखात्यसनिल त्तिरूपपरमपुरुषार्थः सिध्यतीत्युपपत्रम् । तथा च योग- ·सूत्रहयम् । हेयं दु:खममामतम् । विवेकख्यातिरविलवा हानोपाय इति। इति श्रीविचामभिक्षुविरचिते सायसारेऽभ्यहितवादादौ विवेकख्यातिफलस परमपुरुषार्थस्य परिच्छन्द ।। अथ द्वितीयः परिच्छेदः। अथाऽऽमामात्मविवेक ज्ञानस्य किं स्वरूपं तदुच्यते । पामा तावत् सुखदुःखाद्यनुभवितति सामान्यतो लोकप्र- सिद्धि अनामा च प्रतत्यादिजडवर्ग: तयोरन्योन्यवैधयेण परिणामित्वापरिणामित्वादिरूपेण दोषगुणात्मकेनं हेयो- पादेयतया पृथक्तन ज्ञान विवेकज्ञानम् । तथा च श्रुतिः । स एष नेति नेत्यात्माऽरह्यो न हि ग्राह्यतेऽशीर्यों न हि शौर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यती. त्यादि । स्मृतिश्च । सोऽथ प्रतिनिवृत्ताक्षो गुरुदर्पणबोधितः । खतोऽन्यां विक्रियां मौव्यादास्थितामनसे क्षत ॥ अथाऽसौ प्रकृति हमियं हि कलुषामिका । शुद्धबुद्धस्वभावोऽहमिति त्यति तां विदन् । एवं टेहेन्द्रियादिभ्यः शुद्धत्वेनाऽऽत्मनि स्मृते । निखिला सविकारयं त्यक्तप्रायाऽहिचर्मवत् ॥ इति । सूत्र च । एवं तत्त्वाभ्यासान् नेति नेतीतित्यागाद विवेकसिविरिति । तत्त्वज्ञानस्य लक्षणं च मातस्ये कृतम् । अव्यक्ताये विशेषान्त विकारऽस्मिंश्च परित।

·पूर्वभागे दितीयपरिच्छेदः। वेतनाचेतनान्वखनानेन जानमुद्यते । इति। यद्यप्यन्योन्यभेदमानमेव विवेकज्ञानं तथाऽग्यात्मवि- शेष्यकमेव सन्मोक्षकारणं भवति । आमा वारे द्रष्टव्य इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । नन्वनात्मन्यात्मबुद्धिरूपा याऽविद्या पातञ्जलादिषू ता तस्याः कथमात्मविशेष्यकविवेकज्ञान- नाश्यत्वं प्रकारादिभेदादिति चेन् न । तादृशाविद्याया अनात्मविशेष्यकविवेकज्ञानहारणाऽऽत्मविशेष्यकविवेकजा- ननाश्यत्वादिति । यच् च योगेन निर्विकल्पकमात्मज्ञानं जायते तद् विवेकज्ञानहारैव मोक्षकारणं भवति न तु माक्षादविद्यानिवर्तक त्वाभावात् । अहं गौरः कर्ता मुखी दुःखीत्यादिजाननेव ह्यविद्या संसारानर्थ हेतुतया श्रुति- स्मृतिन्चायसिद्धा' तस्याय निवर्तिका नाऽहं गौर इत्यादि- रूपा विवेक ख्यातिरेव भवति । समाने विषये ग्राह्याभाव- त्वप्रकारकग्राह्याभावज्ञानत्वेनैव विरोधात् । अन्यथा शुक्तिनिर्विकल्पकस्यापि इदं रजतमिति ज्ञानविरोधि. वापत्त: । किञ्च यथाताभावज्ञाने ग्राह्यज्ञानविरोधित्व- स्याऽऽवश्यकतया निर्विकल्पक ज्ञानस्य भ्रमनिवर्तकत्वं न पृथक् कलप्यते गौरवात् । अपि चाऽथाऽत आदेशो नेति नेति न य तस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्तीत्यादिश्रुत्या विवेकोपदेशापेक्षयोत्तमोपदेशो नाऽस्तीत्युच्यते । क्षेत्रक्षेवनयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ इति गीतादिवाक्यैश्च विवेकज्ञानस्यैव मोचहेतुत्वमुच्यते । अतो विवेकज्ञानमेव साक्षादविद्यानिवत्या मोचहेतुः ।

·wr साडयासारख योगेन केवलात्मसाक्षाकारस्तु योग्यानुपलब्धिविधयोपा- ध्यादिगतधर्मामावमुपाध्यादिभेदं च ग्राहयति ततोऽवि. द्यानिवृत्तिरिति । एतेन सर्वभूमेषु समताज्ञानमात्मनः सर्वात्मकत्वादिज्ञानं च श्रुतिस्मृत्योर्गीयमानं विवेकज्ञान- स्यैव शेषभूतं सवदर्शनेषु मन्तव्यम् । ज्ञानान्तराणां साक्षा. दभिमानानिवर्तकत्वात् । ब्रह्ममीमांसायां त्वयं विशेषो यत् परमात्मविवेकशेषत्वम् । साङ्ख्यशास्त्रे तु सामान्यात्मविवे. कशेषत्वमिति दिक् । ननु यथोक्तविवेकख्यातितोऽप्यत्यन्तम- विद्योच्छे दो न घटते। विवेकख्यातरविद्या प्रतिबन्धक त्व मात्रत्वेन विवेकख्यातिनाशोत्तरं पुनरभिमानसम्भवात् । शुक्तिरजतविवेकदर्शिनोऽपि कालान्तरे शुतो रजतभ्रमव- दिति। मैवम् । दृष्टान्तवैषम्यात्। शक्त्यादिषु जातेऽपि साक्षात्कारे दूरत्वादिरूपविषयदोषाणां पटलादिरूप कर. सदीषाणां चोत्पत्तिसम्भवेन पुनर्भमो युक्तः । अनामन्या. माभिमाने वनादिवासनैव दोष: सर्वास्तिक मम्मत: जातमात्रस्याऽभिमाने दोषान्तरानुपलब्धेः । सा मिथ्याज्ञा- नवासना यदा विवेकख्यातिपरम्पराज न्यदृढ़वासनोन्मू- लिता तदैव विवेकसानाकारनिष्ठोचते । तत्य र्वमवश्य वासनालेशतो मिथ्यांशस्य कस्याऽप्यात्मनि भावात् तस्यां च विवेकख्यातिनिष्ठायां जातायां न पुनरभिमानः सम्भ- वति वासनाख्यदोषाभावादिति तु महद् वेषम्यम् । यदि तु बुद्धिपुरुषयोरन्योन्यप्रतिविम्बनादिकमविवेककारणं दोष इथते तदा तु तद्दोषं बाधित्वैव विवेकसाक्षात्कार उदित इति न तस्य पुनर्भमहेतुत्वं फल बलेन बोगजधर्मासहक.

·पूर्वभागे द्वितीयपरिच्छेदः । तस्यैव तस्य दोषत्वकल्पनासम्भवादिति । विवेकख्याति. निष्ठा च गीतादिषु लक्षिता । प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।। न हेष्टि सम्प्रहत्तानि न निवृत्तानि काइति ॥ उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ इति (गुणातीतो निहत्तगुणाभिमानः) अधिकं तु जानि- लक्षणमने वक्ष्यामः । नन्वेवमपि विवेकप्रतियोगिपदा. र्थानामानन्त्येन प्रातिखिकरूपैः सर्वपदार्थेभ्यो विवेकग्रहा. सम्भवात् कथं विवेकख्यातर्मोचहेतुत्वमिति चेन् न । दृश्य- त्वपरिणामित्वादिसामान्वरूपैविवेकग्रह सम्भवात् । तथा हि । द्रष्टा स्वसाक्षात्प्रकाश्येन्यो भिन्नः प्रकाशक त्वाद् यो यस्य प्रकाशक: स तस्माद भिन्नः यथा वटादालोको वृत्ति- प्रकाश्याच् च वृत्तिरित्यनुमानेनाऽऽदावन्त श्येभ्यो बुडि- वृत्तितदारूढार्थेभ्यो विवेकतो बुद्धि साक्षी सिध्यति । कर्म- कर्ट विरोधश्चाऽनुकूलस्तर्कः । अत्र अात्मनि व्यभिचारवार- गाय साक्षात्पदम् । वृत्तिहारैवाऽऽत्मनः स्वविषयत्वात् । नन्वत्राऽनुमाने बुदिहात्तमात्राद् विवेकः सिध्यतु । तस्या एवं साक्षादात्मदृश्यत्वात् न प्रलत्यादिम्य इति चेन न वृत्तीनामजातसत्त्वाभावेन ह्यनाऽनुमाने लाघवाद वक्ष्य- माणतर्कंगणाच् चाऽखिलवृत्तीनां द्रष्टा विभुकूट स्थनि- वैकज्ञानस्वरूपतयैव सिध्यति । यथा नैयाविकानां तितिः सकट का कार्यवादित्यनुमाने लाघवात् कतु रेकत्व नित्य- बादिकं तहत । तत्र विभुत्वं परिच्छिन्न भिनलं कूटस्थला- । ।

·सासारखा दिकत्वं च परिणामिभिवत्वादिकमतो बुधावानोग दृश्यरूपतो विवेकाहे सति तदुत्तरानुमानेन परिणामित्वा. परिणामित्वादिरूपैः सामान्यतोऽप्यामानात्मविवेकग्रहो घटत इति । अतएत पातच्चले सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरेव मोक्षहेतुतया स्थले स्थले व्यासभाथै प्रोक्ता । सत्त्वपुरुषा. न्यताख्यातिरूपगदृश्यविवेकग्रहोत्तरं यथोक्तरीत्या प्रकृत्या. दिविवेकग्रहात् । तत्र च सत्त्वशब्दे बुद्धिस्थत्वेन बुद्धिसत्त्व- मुक्तमिति । एवं च प्रवत्यादिपदार्थानां विशिष्यज्ञानाभा- वेऽपि तहिवेकज्ञानं घटते । एतेन दृग्दृश्यविवेकादविद्या. निवृत्तिरिति प्राचां प्रवादोऽप्य पपादितः। किञ्चाऽऽत्मा प्रकतितकार्येभ्यो भिन्नोऽपरिणामित्वादित्याद्यनुमानैरपि सामान्यतो दृश्यविवेको दृष्टरि सम्भवतीति । यत् त्वाधु- निका वेदान्तिब्रुवा दृश्यत्वेनैव प्रकृत्यादौनां द्रष्टुत्वेन च प्रकल्याद्यखिलजडेभ्य आत्मविवेक मन्यन्ते । घटष्टा घटाद्भिन्नः सर्वथा न घटो यथा। देहद्रष्टा तथा देहो नाऽहमित्यादिरूपतः ॥ तन् न । आमा वारे द्रष्टव्य इत्यादिश्रुतिभिरात्मनोऽपि दृश्यत्वात् साक्षाद् दृश्यत्वविवक्षया च प्रवत्यादेरसङ्गहात् करणहारीव तद्दर्शनात् । अथैवं कल्पनीयं प्रात्मनो वृत्तिः, व्याप्यत्वमेव दृश्यत्व' श्रुत्वादिभिर्विधीयते 'न तु प्रकाश्यत्व- रूपफलव्याप्यत्वम् । खयम्मकायस्वरूपस्य प्रकाशापेक्षावि. रहात् । अतोऽत्र दृश्यत्व प्रकाश्यत्व तच् चाऽऽत्मनि नाs- स्त्रीति तदपि तुच्छम् । यथा यहमित्यनुभूयमानोऽप्यामा चैतन्याख्यफलव्याप्यो न भवतीति भवद्भिरुयते' तथैव .

·पूर्वभागे चितवपरिच्छेदः । बौ रपीष्यते सुखदुःखादिमत्त्व माऽपि बुद्धिः स्वप्रकाशतया चैतन्यव्याप्या न भवतीति । तथा चाऽऽमनोव बुद्धावपि दृश्यत्वासिच्या दृश्यले न रूपेण बुद्धिविवेकोऽत्यन्तापशितो- ऽपि न सिध्यतौति भाष्यादिषु चाऽन्यान्यत्र दूषणान्यु ता- नौति दिक् । ननु सम्भवत्येवं सामान्यरूपेण विवेकग्रहः । तथाऽपि सामान्यान्येव बानि सन्ति परिणामित्वसंहत्य- कारित्वसुखदुःखमोहात्मकत्वचतुर्विंशतितत्त्वत्वादीन्यतस्तै- स्तै रूपैनिवेक ग्रहाणां मोक्षहेतुत्वेऽननुगमदोष इति चेन् न। अभिमानप्रतिबन्धकज्ञामत्वे नेवाऽनुगमादिति । अथै वं सामान्यरूपेण विवेकस्यैव सर्वाभिमाननिवर्तकतया नाऽहं देहो नन्द्रियाणीत्यादिप्रत्ये करूपैर्विवेकग्रहाणां मोचहेतुत्वं श्रुतिस्मृत्योरुन्यमानं कथं घटेतेति चेन् न। अवान्तरविवे. कानां सामान्य विवेक प्रपञ्चमात्रत्वादिति । इति श्रोविज्ञानभिक्षुविरचिते सायसारे मोक्ष हेतु विवेक सानस्थ स्वरूपम्य परिच्छेदः । अथ तृतीयः परिच्छेदः। मथ के ते प्रकृत्यादयो येभ्यः पुरुषो विवेचनीय इत्युच्यते । प्रकृतिकुंडारकारी तथा कादशेन्द्रियम् । भूतानि ति सामान्याच् चतुर्विशतिरेव ते एतेष्वेव धर्मधर्म्य भेदेन गुण कर्म सामान्यानामन्तर्भावः । तब प्रकृति त्वं साक्षात् परम्परयाऽखिल विकारोपादानलं ॥

·प्रजष्टा अतिः परिणामरूपाऽस्य इति यु त्यते।। प्रजाति: शतिरला प्रधानमतमो मावाविवादयः प्रात: पार पर्याया। प्रायोति विद्याऽविद्येति मायेति च तथा परे। प्रक्ततिच परा चेति वदन्ति परमर्षयः । पति स्मृति: । सा च साम्यावस्थयोपलचितं सत्त्वादि व्यत्र- यम् । कार्यसत्त्वादिवारणायोपत्लक्षितान्तम् । साम्यावस्था च न्यूनाधिकभावेनाऽसंहननावस्था अकार्यावस्थेति यावत् । महदादिकं तु कार्यसत्त्वादिकं न कदाऽप्य कार्यावस्थं भवतीति तद्यावृत्तिः । वेषम्यावस्थायामपि प्रकृतित्वसि- इय उपलक्षितमित्युक्तम् । अकार्यमिति तूपलक्षितान्तस्य 'निष्कष्टार्थः । सत्त्वादिगुणवती सत्त्वाद्यतिरिक्ता प्रकृति- रिति न राजनीयम् । सत्त्वादीनामतमत्वं तद्रूपत्वादिति साङ्यसूत्रेण सत्त्वादीनां प्रकृति खरूपत्वहेतुना प्रकृति- धर्मवप्रतिषेधात्। योगसूत्रतायाभ्यामपि गुणानामेव प्रततित्ववचनाच् च । गुणेभ्य एव कार्योत्पत्तौ तदन्य प्रक- तिकल्पनावैयर्थ्यांच् च। प्रक्वतेगुणा इत्यादिवाक्यं मु वनस्य वृक्षा इतिवद बोध्यम् । सत्वं रजस्तम इति प्रकरभवन् गुणाः । इति सत्वादीनां प्रकतिकार्यत्ववचनं तु गुणनित्यतावाक्य विरोधेन महत्तत्त्वकारणीभूतकार्यसत्त्वादिपरमेव। मह- दादिसृष्टिहिं गुणवैषम्यात् श्रूयते। तच्च वैषम्य सजाती- यसवलनेन गुणान्तरव्याहत्तप्रकाशदिफलोपहितः सत्त्वा दिव्यवहारयोग्यः परिणाम इति । एतेमाऽष्टाविंशति तस्व.

·पूर्वभाग जोधपरिच्छेदः। पक्षोऽथ पपादिती मन्तब्धः । वैषम्य एप सत्त्वादियबहा- रख श्रुती खते। या तम एपदमप्र पास तत्परेरित विषमत्वं प्रवात्येतद् वै रजसो रूपं तद्रजः खल्लोरितं विषमस्व प्रयाखेतद वै सखख रूपमिति। सत्वादिवयं च सुखप्रकाशलाधवप्रसादादिगुणवत्तया संयोगविभागा- दिमत्तयाऽनाश्रितत्त्वीपादानवादिना च द्रव्यत्वेऽपि पुरु. षोपकरणत्वात् पुरुषबन्धकत्वाच् च गुणशब्द मोच्यते । इन्द्रियादिवत् । गुणानां सुखदुःखमोहात्मकत्ववादस्तु धर्मधर्म्य भेदात्। मनसः सङ्कल्पात्मकत्ववत् । तत्र सत्त्वं सुखप्रसादप्रकाशाद्यनकधर्मकं प्राधान्यतस्तु सुखात्मकमु. यते एवं रजोऽपि दुःखकालुष्यप्रवृत्त्याद्यनेकधर्मकं प्राधा- न्य तस्तु दुःखात्मकमुच्यते । तथा तमोऽपि मोहावरणस्तम्भ नाद्यनेकधर्मकं प्राधान्यतस्तु मोहामकमुच्यते । त एव ध. मस्तेिषां लक्षणानि भवन्ति । सत्त्वादिसजना चाऽन्वर्था । सतो भाव: सत्त्वमुत्तमत्वमिति व्युत्पत्त्या हि धर्मप्राधान्ये. नोत्तमं पुरुषोपकरणं सत्त्वशब्दार्थः । मध्यमं च रजःशब्दार्थो रागयोगात् । अधमं च तमाशब्दार्थः । अधर्मावरणयोगात्। तानि च सत्त्वादीनि प्रत्ये कमसङ्घयव्यतायः। लघुत्वादिध- मैरन्योन्यसाधम्यं वैधम्यं च गुणानामिति साङ्यसूत्रात् । अत्र हि सूत्र लघुत्वादिना बहना सवाना साधर्म्य तेनैव रजस्तमोम्यां वैधय॑म् । एवं पखवादिना गुरुत्वादिना च बहना रजसा बहनां च तमसां तदुभयमुक्तमिति । किच्च यदि सत्त्वादित्रयमेकै कष्यक्तिरेव स्थात् तत् त्रयं विश्व के वक्तव्यम् । एकदानिकब्रमाण्डादिसष्टिवयात् । तथा च ·१२ सालयसारख कार्याणामन्तवैचिat घटती योगचियाद वैचित्र स्यादिति पाय विभूना वाणी गुणानी स्वत: : संयोगवैविधासम्भवात् । द्रव्यान्तरस्य पाऽवच्छेदकीभूत स्याऽभावादिति । तस्मात् सवादोन्ध सायक्तिकान्य व द्रव्याणि । तेषु वित्ववचनं तु सत्त्वत्वादिविभाजकोपाधि- त्रयेण वैशेषिकाणां नवंद्रव्यवचनवदिति सिद्धम् । तानि च सत्त्वादीनि यथायोग्य मणुविभुपरिमाणकानि । अन्यथा रजसबलस्वभावत्ववचनविरोधात् । प्राकाशकारणत्वस्य च विभुत्वौचित्यात् । सवैषां कारणद्रव्याणां विभुत्वे कार्याणां परिच्छिनत्वानुपपत्तश्च । नन्वेवं वैशेषिकीतान्ये व पाथि- वाखादीनि प्रकृतिरित्यायातमिति चेन् न। गन्धादिगुण- शून्यलेन कारणद्रव्येष पृथिवीत्वाद्यभावतोऽस्माकं विशे. षात् । तदुक्तं विष्णु पुराणादिषु । अव्यक्त कारणं यत् तत् प्रधानमृषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्य सदसदात्मकम् ॥ शब्दस्पविहीनं तट रूपादिभिरसंयुतम् । विगुणं तज गद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् ॥ इत्यादिना। वैशेषिकाणां कारणद्रव्येषु गन्धाद्यनुमानं तु भाथेऽस्मा- भिनिराकतम् । अथैवमपि प्रकरणुविभुसाधारणसत्त्वा- नेकव्यक्तिरूपत्वेऽपरिच्छिनत्वैकत्वाक्रियवसिद्धान्तक्षतिरिति मैवम् । कारणद्रव्यत्वरूपप्रक्वतित्वेनैवाऽपरिच्छिन्त्ववच- नात् । मन्धत्वेन गन्यानां पृथिवीव्यापकतावत् । आकाशा दिप्रकृतीनां विमुखेनेव प्रजातिविभुत्वसिद्धान्तीपरत्तेच। .

·पूर्वभागे कृतीयपरिच्छेदः। तथा पुरुषभेदेन सर्मभेटेन च भेदाभावस्यैवेकशब्दार्थत्वात्। प्रजामेकामिति श्रुतितस्तथाऽवगमात्। अथाऽध्यवसाया- भिमानादिक्रियाराहित्य स्यैवाऽक्रियशब्दार्थत्वात् । अन्यथा श्रुतिस्मृतिषत स्य प्रक्रतिक्षोभस्याऽनुपपत्ते रिति । प्रतति- गताथाऽपर विशेषा भाष्ये द्रष्टयाः । प्रत्यनुमानं चेदम् । मुखदुःखमोहात्मकं महदादिकायें सुखदुःखमोहात्मकद्र- व्यकार्य सुखदुःखमोहात्मकत्वात् वस्त्रादिकार्य प्रय्यादिव. दिति । श्रुतिस्मृती चाऽत्राऽनुग्राहकस्तकः । एवं सामान्य . तोऽनुमितायाः प्रकृते विशेषाः शास्त्राद योगाचाऽवग- न्तव्याः अनुमानस्य सामान्य मानविषयकत्वात् । नन्वन्त- रेव सुखादिकमुपलभ्यते वाह्यधस्तुषु सुखादौ किं प्रमाणं येन दृष्टान्तता स्यादिति । उच्यते । अन्त:करणस्य सुखादि- हेतुतया विषयेषु सुखादिकं सिध्यति । न च रूपादिग- तोत्तमत्वादिकमेव सुखाद्युत्पादने नियामकम् उत्तम- वादेोतिरूपत्वे नौलत्वपीतत्वादिना जातिसादांपत्तेः । कालादिभेदैरेकस्या एव रूपव्यक्त : सुखदुःखोत्पादकत्वाच । अतः सुखादिमत्त्वमेवोत्तमत्वादिकम् । किश्च घटरूप- मिति प्रत्ययवत् स्वीसुखं चन्दनसुखमित्यादिप्रत्ययादपि •विषये सुखाद्युचितम् । अधिकं तु भाथे द्रष्टव्यम्। तदेवं प्रकृतिनिरूपिता । महत्तत्त्वं निरूप्यते । प्रातः सकाशाद बुयाख्य महत्तत्त्वं जायते । तस्य धर्मादिरूपप्रकष्टगुणयो- गान् महसज्ञा तदेव च सचणम् । महान् बुद्धिः प्रक्षे त्या- दयच तस्य पर्यायाः । सथा चोत्तमनुगीतायाम् । महानामा मतिर्विष्णुर्जिष्णुः शम्भुव वीर्यवान् । । ।

·१४
सायसारस्य
-
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तथा ब्रह्मा धृतिः स्मृतिः ॥
पर्यायवाचकैरेतैमहानामा निगद्यते ।
सर्वतः पाणिपादश्च सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ॥
सर्वतः श्रुतिमल्लिोके सर्व व्याप्य स तिष्ठति ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरोशानो ज्योतिरध्ययः ॥
ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्चवः ।
विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्य त ॥
विष्णुरेवाऽऽदिसर्गेषु स्वयम्भ भवति प्रभुः ॥
इति । अत्र सत्त्वाद्य शत्रयेण महतो देवतात्रयोपाभित्वात्
तदविवेकेन ब्रह्मविष्णुशिवत्ववचनम् । तदुक्तं विष्णो
सात्त्विको राजसश्चैव तामसचं त्रिधा महान् ।
इति । माल्य च ।-
सविकारात् प्रधानात् तु महत्तत्त्वमजायत ।
महानिति यतः ख्यातिर्लोकानां जायते सदा ॥
गुणम्यः क्षोभ्यमाणे म्यस्त्रयो देवा विजजिरे ।।
एका मूर्ति स्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णु महेश्वराः ॥
इति । अणिमत्यादिभावनिर्देशो धर्मधय भेदात् । ब्रह्म य--
रापेक्षयाऽप्यादी विष्णुरूपेणैव महानाविर्भवतीति विष्णु-
रेवेत्य. नोक्तम्। इदमेव महत्तत्त्व मंगतो रजस्तमःमम्मे देन
परिणतं सद् व्यष्टिजीवानामुपाधिधर्मादियुक्त क्षुद्रमपि
भवति महदुपरागाद् विपरीतमिति साशयसूत्रात्।
महत्तत्त्वस्य प्राधान्ये नाऽसाधारण्येन चाऽध्यवसायो वृत्तिः
महदहारमनस्त्रितयात्मकस्यान्तःकरणस्य महत्तत्त्वं वौजा.
वस्थेति । अत्र प्रखतेर्महान् महतोऽहजार इत्यादिसृष्टि कम

·पूर्वभागे तो यपरिच्छेदः ।
शास्त्रमेव प्रमाणम्। अनुमानेन सामान्यतः कार्याणां
सकारणकत्वमावसिद्धे : न तु सृष्टौ भूतादिक्रमो वाऽन्तः
करणादिक्रमो वेत्ये कतरावधारकमनुमानं सम्भवति ।
स्पष्टलिङ्गाभावात्। श्रुतिस्मृत्यनुग्रहीतं यथाकथञ्चिल्लिङ्गं
तु महदादिक्रमेऽस्तीति भाथ ऽस्माभिः प्रदर्शितम् । मह.
त्तत्त्वं निरूपितम् । अहङ्कारो निरूप्यते । महत्तत्त्वादह.
कार उत्पद्यते अजुरात् शाखावत् । तस्य चाऽभिमान.
तिकवादहङ्कारसा
कुम्भकारसज्ञावत् । तदेव
लक्षणम् । तस्य च पर्यायवः कोम प्रोक्ताः ।
अहङ्कारोऽभिमानश्च कर्ता मन्ता च संस्मृतः ।
आत्मा देही च जोवो यत्तः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥
इति । स चाऽहङ्कारस्त्रिविधतया त्रिविधकार्यहेतुः । तदुक्ता
कौम।
वैकारिकस्त जसश्च भूतादिश्चैव तामसः ।
विविधोऽयमहङ्कारो महत: सम्बभूव ह !!
लैजसादिन्ट्रियाणि स्य देवा वैकारिकाद् दश ।
एकादशं मनश्चाऽत्र स्वगुणे नोभयात्मकम् ॥
भूततन्मानसर्गस्तु भूताटेरभवन् प्रजाः ।
इति । वैकारिकः सात्त्विकः । तैजसो राजसः । स्वगुणेने-
न्द्रियत्तिषु साहाय्यरूपेणोत्कर्षेण । उभयात्मकं ज्ञानकर्मो-
भयेन्द्रियात्मकम् । अन्यत्रमना अभूवं नाऽश्रौषमित्यादि-
श्रुत्या मनसो ज्ञानकर्मोभयेन्द्रिय सहकारित्वसिरिति
(एकादशेन्द्रियदेवाच)
'दिमवातार्कप्रचेतोखिवहीन्ट्रोपेन्द्रमित्रकाः ।
.

·। इति । अहङ्कारो निरूपितः । इन्द्रियादीनि निरूप्यन्ते । प्रहहारादादौ मन उत्पद्यते । शब्दरागाछोत्रमस्य जायते भावितात्मनः । रूपरागात् तथा चक्षुर्घाणं गन्धजिक्षया। इत्यादिना मोक्षधर्मादाविन्द्रियादीनां मनोवृत्तिरागादि- कार्यत्व श्रवणात्। ततथाऽहकारात् सङ्कल्पपूर्वकं दशेन्ट्रिया- णि पञ्चतन्माचाणि चोत्यद्यन्ते । इन्द्रियतम्माप्रयोग कार्य कारणभावस्याऽभावात् कमनिवभी नाऽस्ति । तन्द्रियेषु नाऽस्यवान्तर कार्यकारणभावः प्रमाणाभावरत् । तन्मात्रेषु त्वस्ति । स यथा। शब्दतमात्राद् वक्ष्यमाणक्रमेण स्पर्श- तन्मात्र शब्दस्पर्शोभयगुणकमेवं क्रमेणे कै कगुणवृद्ध्या पर- तन्मात्रत्रयं पूर्वपूर्वतन्मात्रे भ्य उत्पद्यते 'पातञ्जलभाथ तन्माष क्रमेणे के कगुणद्विवचनात् । ततश्च पञ्चतन्मा- वेभ्यः पञ्चभूतानि जायन्ते । तत्राऽहसारात पञ्चतन्मा- वाणां तद्दारा भूतानां चोत्पत्तौ क्रमः कूर्मविष्णादिपुरा- षूक्तः यथा कूर्मे। भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्र ससर्ज ह। आकाशं सुषिरं तस्माटुत्यनं शब्दलक्षणम् ॥ पाका यस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्र ससर्ज। वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्थो गुणो मत:: इत्यादिक्रमवति । नन्वेवमाकाशादिभूतचतुष्टयस्याऽपि तत्त्वान्सरारम्भकत्वेन प्रकृतिवापच्या केवलविततित्वसि- हान्स चतिरिति चेत्र प्राकाशादीनां स्पादित मा- ·पूर्वभागे तीयपरिच्छेदः । १७ वहारोपष्टम्भमात्रेण कारणत्वस्य पुराणेपूचत्वादि- ति। तदेवं त्रयोविंशतितत्त्वानामुत्पत्तिरुता । तब पच्च- भूतानि वर्जयित्वाऽनवारं च बुद्धी प्रवेश्य सप्तदशकं लिङ्ग- शरीरसङ्गं भवति बरिन्धनवदाममोऽभिव्यक्तिस्थान त्वात् । तच्च सर्वपुरुषाणां सर्गादावुत्यद्य प्राकृतप्रलय, पर्यन्त तिष्ठति । तेनैव चेहलोकपरलोकयोः संसरण जीवानां भवति । प्राणश्च बुद्दे रेव वृत्तिभेद इत्यती न लिङ्गशरीरात् पृथङ् निर्दिश्यते । तस्य लिङ्गशरीरस्य सूक्ष्मा- णि पञ्च भूतान्याश्रयश्चित्रादिवदाश्रयं विना परमसूक्ष्म स्य लोकान्तरगमनासम्भवात् । इदं च लिङ्गशरीरमादौ स्वर- म्भव उपाधिभूतमेकमेव आयते । तस्यैव विराडाख्यवक्ष्य- माणस्थूलशरीरवत् । ततश्च व्यष्टिजीवानामुपाधिभूतानि व्यष्टिलिङ्गशरीराणि तदंशभूतानि ततो विभज्यन्ते । पितुर्लिङ्गशरीरात पुत्रलिङ्गशरीरवत् । तदुक्तं. सूत्रकारण व्यक्तिभेदः कर्मविशेषादिति। मनुनाऽप्य क्तम् । तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् षसामप्यमितौजसाम् । सन्निवेश्याऽऽत्ममावासु सर्वभूतानि निर्ममे इति । षसामिति षडिन्द्रियं समस्तलिङ्गशरीरोपलक्षकम् । 'तथा च स्वयम्भ : स्वलिङ्गशरीरावयवान् सूक्ष्मान् अल्पान् श्राममात्रासु स्वांशचेतनेष संयोज्य सर्वप्राणिनः ससर्ज- त्यर्थः । लिङ्गशरीरं निरूपितम्। स्थूल शरीरोत्पत्तिरुच, ते। दशगुणितमहत्तत्त्वमध्ये ऽहारोऽहजारस्योऽपि दशा गुणितस्य मध्ये व्योम व्योम्रोऽपि दशगुणितस्य •मध्ये वायुयोरपि दशगुणितस्य मध्ये तेजः तेजसोऽपि दश ॥

·१८ सायसारस्य । वै पुरुष उच्यते। गुणितस्य मध्ये जलं जलस्याऽपि दशगुणितस्य मध्ये पृथिवी समुत्पद्यते । सैव स्थूलशरीरस्य वीजम् । तदेव च पृथिवीरूपं वौतमण्डरूपेण परिणमते । तस्याऽपि दश- गुणितस्याऽण्डरूपस्य पृथिव्यावरणस्य मध्ये चतुर्दशभुव- नात्मकं स्वयम्भ वः स्थूलशरोरं तत्सङ्कल्पादेवोत्पद्यते । तेनैव शरीरेण वयम्भ र्नारायण इत्य च्यते। तदुक्तं मनुना स्वय- भुवं प्रकृत्य । सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जाऽऽदौ तासु वीजमवामृजत् ॥ तदण्डमभवढे मं सहस्रांशुसमप्रभम् ।। तस्मिन जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ स वै शरीरी प्रथमः स आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्याऽयनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ इत्यादिनेति । तत एव चाऽऽदिपुरुषात् व्याष्टिपुरुषाणां विभागादन्ते च तत्रैव लयात् स एव चैक आत्मेति श्रुतिस्मृत्योर्व्यवह्नियते । अतो न व्यवहारपरतया नारायण एव सर्वभूतानामात्मेति श्रुतिस्म तिविरोध इति। ततश्च , स नारायणो विराट्शरीरो स्वनाभिकमल कर्णिकास्था- नौयस्य सुमेरोरुपरि चतुर्मुखाख्य स्वयम्भवं सृष्ट्वा तहराऽन्या- नपि व्यष्टिशरीरिणः स्थावरान्तान् ससर्ज । तथा च मर्यते। ताछरीरसमुत्पन्न : कार्येस्तै : करणैः सह । क्षेत्रवाः समजायन्त गावेभ्यस्तस्य धीमतः । । :

·पूर्वभागे तो यपरिच्छेदः । १९ इति । यत् तु शेषशायिनो नारायणस्य नाभिकमलथोत्र- चक्षुरादिभ्यश्चतुर्मुखस्याऽऽविर्भावः श्रूयते तद् दैनन्दिन- सर्गेष्वेष कल्पभेदेन मन्तव्यम्। दैनन्दिनप्रलये ये व हि नारायण शरीरे प्रविश्यकोभूय सुप्तानां देवातां चतुर्मुखा- दिक्र मे णाऽऽविर्भावः शेषशायिनः सकाशाद घटते न वादिसर्गेषु । दैनन्दिनप्रलय एव लीलाविग्रहेण शयना- दिति । तदेवं सझे पतचतुर्विधतितत्त्वानि तेषां सृष्टिरूपं प्रयोजनं चोक्तम् । तत्र यद् यस्माज् जायते तस्य तदापू- रणने व स्थितिः ततस्तस्य संहारोऽपि तवैव भवति । यद यसमाज जायते तत्त्वं तत् तत्र प्रविलीयते ।। लोयन्त प्रतिलीमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ इति भारतादिभ्य इति। एते च सृष्टिस्थितिसंहाररूपाः स्थला एव परिणामाश्चतुर्वि यतितत्त्वानां कूटस्थपुरुष- विवेकाय प्रदर्शिताः । सूक्ष्मा अप्यन्ये प्रतिक्षणपरिणामा एतेषां स्मर्यन्ते । तथा। नित्यदा ह्यङ्गभूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनाऽलक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तन्न दृश्यते ॥ इति । अतश्च सर्व जडवस्तु परमार्थतः सर्वदेवाऽसटुयते । ततश्च तस्माद् विरज्याऽऽन्म व परमार्थसत्यो दु:खभोरुभि- ट्रष्टव्यः । सटुक्तामनुगोतायाम् । अव्यक्तवीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् । महाहङ्कारविटप इन्ट्रियाङ्गुरकोटरः । महाभूतप्रशाखश्च विशेषप्रतिशाखवान् । सहापर्णः सदापुष्पः शुभारमफलोदयः ॥ ।

·१८ सायसारस्य - । । गुणितस्य भध्ये जलं जलस्याऽपि दशगुणितस्य मध्ये पृथिवी समुत्पद्यते । सैव स्थूलशरीरस्य वीजम् । तदेव च पृथिवीरूपं वोनमण्डरूपेण परिणमते । तस्याऽपि दश- गुणितस्याऽण्डरूपस्य पृथिव्यावरणस्य मध्ये चतुर्दशभुव- नात्मकं खयम्भ वः स्थूलशरीरं तत्सङ्कल्पादेवोत्पद्यते । तेनैव शरीरेण स्वयम्भ र्नारायण इत्यु च्यते । तदुक्तं मनुना स्वय- भुवं प्रकृत्य। सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जाऽऽदौ तासु वीजमवासृजत् ॥ तदण्डमभव मं सहस्रांशसमप्रभम् ।। तस्मिन जने स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥ आपो नारा इति प्रोता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्याऽयनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ इत्यादिनेति । तत एव चाऽऽदिपुरुषात् व्याष्टिपुरुषाणां विभागादन्ते च तत्रैव लयात् स एव चैक आत्मेति श्रुतिस्मृत्योर्व्यवह्रियते । अतो न व्यवहारपरतया नारायण एव सर्वभूतानामात्मेति श्रुतिस्म तिविरोध इति। ततश्च ' स नारायणो विराटशरीरो स्वनाभिकमल कर्णिकास्था- नीयस्य सुमेरोरुपरि चतुर्मुखाख्य स्वयम्भुवं सृष्ट्वा तहराऽन्या. नपि व्यष्टिशरीरिणः स्थावरान्तान् ससर्ज । तथा च मर्यते। तहरीरसमुत्पन: कार्यस्त : करणैः सह। क्षेत्र ज्ञाः समजायन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः ॥ । .

·पूर्वभागे टतोयपरिच्छेदः । इप्ति । यत् तु शेषशायिनो नारायणस्य नाभिकमलथोत्र- चक्षुरादिम्यश्चतुर्मुख स्याऽऽविर्भावः श्रूयते तद् दैनन्दिन- सर्गेष्वेव कल्पभेदेन मन्तव्यम् । दैनन्दिन प्रलयेथे व हि नारायण शरीर प्रविश्यैकीभूय सुप्तानां देवानां चतुर्मुखा- दिक्रमेणाऽऽविर्भावः शेषशायिनः सकाशाद् घटते न बादिसर्गेषु । दैनन्दिनप्रलय एव लीलाविग्रहेण शयना- दिति। तदेवं सद्भपतचतुर्विंशतितत्त्वानि तेषां सृष्टिरूपं प्रयोजनं चोक्तम् । तत्र यद् यस्माज् जायते तस्य तदापू- रणने व स्थिति: ततस्तस्य संहारोऽपि तवैव भवति । यद् यस्माज जायते तत्त्वं तत् तत्र प्रविलीयते ।। लोयन्त प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ।। इति भारतादिभ्य इति। एतं च सृष्टिस्थितिसंहाररूयाः स्थला एव परिणामाश्चतुर्वियतितत्त्वानां कूटस्थपुरुष- विवेकाय प्रदर्शिताः । सूक्ष्मा अप्यन्चे प्रतिक्षणपरिणामा एतेषां स्मर्यन्ते । तथा। नित्यदा ह्यङ्गभूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनाऽलक्ष्य वेगेन सूक्ष्मत्वात् तन्न दृश्यते । इति । अतश्च सर्व जडवस्तु परमार्थतः सर्वदेवाऽसटुच्यते । ततश्च तस्माद् विरज्याऽऽम व परमार्थसत्यो दु:खभोरुभि- ट्रष्टव्यः । तदुक्तमनुगोतायाम् । अव्यक्तावीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान् । महाहङ्कारविटप इन्ट्रियाङ्गुरकोटरः । महाभूतप्रशाखश्च विशेषप्रतिशाखवान् । सदापर्णः सदापुष्पः शुभाशमफलोदयः ॥

·सायसारख आजीयः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । एतज् ज्ञात्वा च तत्त्वेन जानेन परमासिना । छित्त्वा चाऽक्षरतां प्राप्य जहाति मृत्युजमनी। इति श्रोविज्ञानभिक्षुविरचिते साङ्घयसारे विवेक प्रतियोगिनो प्रहत्यादीनां स्वरूपपरिच्छेदः । इति साङ्घामारस्थ पूर्वभागः। अधोत्तरभागः । प्रथमः परिच्छेदः । अथ शिष्यैः सुखेनैव ग्रहीतु पद्यमालया। विवेकस्याऽनुयोग्यात्मा पुरुषाख्यो निरूप्यते ॥ १ ॥ तत्र सामान्यत: सिद्धो जानेऽहमितिधोबलात् द्रष्टाऽतो नित्यविश्वादिधर्मेरेव स साध्यते ॥ २ ॥ भोक्ता नित्यस्तदर्थत्वात् तत्कर्मोत्पादितत्त्वतः । महदादिरिकाराणां सर्वेषामविशेषतः ॥ ३ ॥ (अपि चाऽदृष्टसंस्कारांधारत्वाद् बीजरूपतः । धोरमादिरतोऽस्याच सिहा भोक्तुरमादिता ॥ ४ ॥ स्वस्वामिभावानादित्वमृते भोक्तृव्यवस्थितेः । स्वभुक्तहत्तिसंस्कारवत्त्वं स्वत्वं तु बुद्धिषु ॥ ५ ॥ खाम्य स्खनिष्ठसंस्कारहेतुबत्ते व भोक्तरि । ।

·उत्तरभागे प्रथमपरिच्छेदः । अतश्च घटते स्वत्वनाथे कैवल्यमामनः ॥ ६ ॥ भोक्तशाऽनादिभावस्य विनाशे हेत्वसम्भवात् । न नाशो भोरस्तीति भोक्ता नित्यो हि सिध्यति ॥७॥ जन्यो ज्ञानप्रकाशोऽस्य नित्यत्वे तु न युज्यते । न धप्रकाशे कुत्राऽपि प्रकाशोत्पत्तिरीक्ष्यते ॥ ८ ॥ कार्ये प्रकाशाख्यगुणेऽवयवानां हि तहणः । कारणं तेन नाऽनित्यः प्रकाशो नित्यवस्तुनि ॥८॥ प्रकाशाश्रयसंयोगात प्रकाशचम इन्धने । आदर्श चाऽऽकृतेर्भङ्गात् प्रकाशोत्पत्तिविभ्रमः ॥ १० ॥ तस्मानित्यात्मनो ज्ञानं नित्य वाचं तथा सति । लाघवाज ज्ञानमेवाऽऽत्मी निराधारः प्रकल्प्यते ॥११॥ अनाथिततया द्रव्य संयोगाटेश्च तन्मतम् । अती जानेऽहमित्यादिबुद्धिरप्युपपद्यते ॥ १२ ॥ पिण्डेऽहन्धीहि मूढ़ानां ध्रुवैवाऽनादिदोषतः । संयोगात् तत्र पिण्डे तु ज्ञानवत्त्वमति: प्रमा ॥ १३ ॥ सन्तु वाऽऽधेयताल्पत्व जन्मनाशादिबुद्धयः । श्रोत्रस्य नभसीवाऽर्थज्ञानस्य ज्ञानमात्र के ॥ १४॥ तस्मालाघवतर्केण बाधकामावतस्तथा । .. श्रुत्यादिभिश्च नित्यात्मा चिद्रूपेणैव सिध्यति ॥ १५ ॥ • तज्ज्ञानं विभु नित्यत्वाद् देहव्यापितवाऽपि च । मध्यत्वे नाशिता हि स्यादणुत्वे वाऽल्पदेशता ॥ १६ ॥ विभुत्वेऽपि स्वधौवृत्तेरेव साक्षानिरीक्षणात् । न सर्वत्र मदा सर्वभानं जाने प्रसज्यते ॥ १७॥ अभानं चितामर्थप्रतिबिम्बो मतो बुधैः 20THE RITA INSTR NA MAISSION : FCULTURE LI...RY ·२२ सागसारस्य वृत्ते रेष चितो साक्षात् प्रतिबिम्बनयोन्यता ॥ १८ ॥ अतोऽसलेऽपि कूट स्वचैतन्ये विभुनि ध्रुवे । वृत्तिहारक मेवाऽन्यभानं फल बत्तान्मतम् ॥ १८ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृत्तिजन्यतयाऽखिलः । बत्त्यै काधिकरण्ये न कामादिर्धीषु नाऽऽत्मसु ॥ २० ॥ अतोऽन्तःस्थविकाराणां स्वस्वबुद्धिष्वस्थितेः । कूटस्थ एव सर्वोऽपि चिदाकाशगणः समः ॥ २१ ॥ नित्य शुद्धो नित्य बुद्धो नित्य मुक्ती निरञ्जनः । वप्रकाशो निराधार: प्रदीपः सर्ववस्तुषु ॥ २२ ॥ नन्वे वमेकतैवाऽस्तु लाघवादात्मनां खवत् । धौष्वेव सुखदुःखादिवैधादिति चेन्न तत् ॥२३ ॥ भोगाभोगादिवैधयेणेकरूपेऽपि चिहण । श्रुतिस्म तिभ्यामुक्तो न भेद सिद्धेः परस्परम् ॥ २४ ॥ मुखादिप्रतिबिम्बात्मा भोगोऽप्यस्य न वस्तुतः । तथाऽप्यस्य चितौ भावाभावौ स्यातां हि भेदकौ ।२५ ओपाधिको वथा श्यामरागी स्फटिकभेदको। खदृष्टान्तश्च विषमो वैधासिद्धितोऽम्बरे ॥ २६ ॥ इति श्रोविज्ञानभिजुधिरचिते माङ्गासारे पुरुषवरूप परिच्छेदः । -- अथ द्वितीयः परिच्छेदः । अथाऽऽत्मानात्मवैधय गुणदोषात्मके तयोः । वक्ष्ये विस्तारतो येन विवेकाऽतिस्फ टो भवेत् । १ ॥

·उत्तरभागे द्वितीयपरिच्छेदः ।
२३
॥
सामान्यात्मघनाकाशे सानिध्येरितशक्तिभिः ।
जायते लीयते भूत्वा भूयोऽयं जगदम्बुदः ॥ २ ॥
त्रिगुणात्मकशक्तीनां परिणामैरतश्चितिः ।
आधारविधया विश्वोपादानमविकारतः ॥ ३ ॥
यथाऽऽधारतया तोयं धरोपादानमिष्यते ।
स्वस्थपार्थिवतन्मात्रहारेणैवं चितिमता ॥ ४ ॥
अतो जगदुपादानमपि ब्रह्माऽविकारतः ।
कूटस्थ नित्यपर्यायपरमार्थसटुच्यते ॥ ५ ॥
स्वार्थत्वात् स्वानुभूत्या च सिद्धत्वात् परमार्थसत ।
स्वतः स्थित्या स्वत: सिया लोके: सन्निति हीयते ॥६॥
प्रतिक्षणविकारेण तेस्तै रूपैरपायतः ।
प्रकृत्यादिरसत् सर्वो जडार्थोऽधी तरङ्गवत् ॥ ७ ॥
यत् तु कालान्तरेणाऽपि नाऽन्य सजजामुपैति वे ।
परिणामादिसम्म तां तद् वस्त्वित्यादि कस्म तेः ॥ ८ ॥
परार्याधीनमतत्वाच्च परदृष्ट्या च सिद्धितः ।
परत: सनसने व तत्परापेक्षया मतः ॥ ८ ॥
सतोऽस्तित्वं तु नाऽसत्ता नास्तित्वे सत्यता कुतः ।
इति गारुडत वं सदमत्त्व व्यवस्थितेः ॥ १० ॥
'अतो न सन्नाऽसदिदं जगत् सदसदात्मकम् ।
असहिषयकवाच तस्य धीस्तात्त्विको भ्रमः ॥११॥
जगविक्षस्य चैतन्यं सारोऽसारस्तथेतरत् ।
प्रपञ्चस्य स्थिरांशो हि चितिरेवाऽविकारतः ॥ १२ ॥
तदन्यदखिलं तुच्छमसारत्वादुदीयते ।
तथाऽहतमसच्चाऽपि तदपेक्षास्थिरत्वत: ॥ १३ ॥

·२४ सारसारख्य एवंविधवाऽऽमसत्ता अन्यासत्ता च दर्शिता। वासिष्ठादी विस्तरतो यथा लेगात् तदुच्यते ॥ १४ ॥ स्वप्नो जाग्रत्य मद्रूपः स्वप्ने जाग्रदसहपुः । मृतिर्जन्मन्य सद्रूपा मृतौ जन्माऽप्यसन्मयम् ॥ १५ ॥ जगन्मयो धान्तिरिति न कदाऽपि न विद्यते । विद्यते न कदाचिच्च जलबुडुदयत् स्थितम् ॥ १६ ॥ प्रात्मैवाऽस्ति परं सत्यं नाऽन्याः संसारदृष्टयः । शुक्ति कारजतं यहद् यथा मरुमरीचिका ॥ १७ ॥ अस्ति सर्वगतं शान्त परमात्मधनं शुचि । अचिन्त्यांचमानवपुः परमाकाशमांततम् ॥ १८ ॥ तत् सर्वगं सर्वशक्ति सर्वे सर्वात्मकं खयम् । यत्र यत्र यथोदेति तथाऽऽस्ते तत्र तत्र वै ॥ १८ ॥ आविर्भावतिरोभावमयास्त्रिभुवनामयः । स्फरन्त्यतितते यस्मिन्मराविव मरीचयः ॥ २० ॥ असत्येव सतो तोयनद्य व लहरी चला। मनसेवेन्द्र जालोर्जागतो प्रवितन्यते ॥ २१ ॥ ब्रह्मणा तन्यते विश्वं मनसैव स्वयम्भ वा । मनीमयमती विश्व यन्नाम परिदृश्यते ॥ २२ ॥ यो धशुद्धमतिमू ढो रूढो न वितते पदे बच्चसारमिदं तस्य जगदस्यसदेव सत् ॥ २३ ॥ अन्धुत्पन्नस्य कनके कानके कटके यथा । कटकज्ञप्तिरेवाऽस्त्रि न मनागपि हेमधीः ॥ २४ ॥ तथाऽन प्य पुरागारनगनागेन्द्रभासुरा। इयं दृश्यरीवाऽस्ति न त्वन्या परमार्थदृक् ॥ १.५ ॥ .

·उत्तरभागे हतीयपरिच्छेदः । २५ . इत्यादिवाकीर्वासिष्ठे नाऽत्यन्तासत्यतोदिता। जगतोऽपरवाक्यहि सत् कार्य प्राकृतं मतम् ॥ २६ ॥ (नामरूपविनिमुना यस्मिन् मन्तिष्ठते जगत् । तमाहुः प्रकृति केचिन्मायामे केऽपरे स्वणून् ॥ २० ॥ सुषुप्तावस्थया चक्रपद्मरेखा शिलोदरे । यथा स्थिता चितेरन्तस्तथेयं जगदावली ॥ २८ ॥ प्रततिव्रततिर्यो नि जाता ब्रह्माण्ड सत्फला । इत्यादिवाक्य : सायीयसत्कार्याा पवर्णनात् ॥ २८ ॥ इति श्रीविज्ञानभिन्नुविरचिते सायसारे यात्मानात्मनोः सत्यवासत्यत्यवेधर्म्यपरिच्छेदः । अथ तृतीयः परिच्छेदः। तटेवमात्मन: सत्ता दर्शिताऽन्यविलक्षणा । अथ चिद्रूपतां वक्ष्ये बुद्धित्तिविलक्षणाम् ॥ १ ॥ अनुभूतिश्चितिर्बोधो वेदनं चोचते पुमान् । वेद्य जडं तमोऽज्ञानं प्रधानादिकमुच्यते ॥ २ ॥ (वेदनं वेद्यसम्बन्धादेव वेचभिधीयते यथा प्रकाश्यसम्बन्धात् प्रकाशोऽपि प्रकाशकः ॥ ३ ॥ यथा वाऽर्थोमरागण मानमर्थस्य भासकम् । एवं वद्योपरतस्याऽस्वांशस्याऽऽधारतांऽशिनि ॥ ४ ॥ असङ्गायां चितौ वेद्योपरागोऽयं न धोष्विव ।

·२६ सायसारस्य किन्तु साक्षाद हारतो वा सिति तप्रतिविम्बनम् ॥५॥ আয় আৰুজৰান্তৰালন। चितिनैवेचते चेत्यं विभुत्वेऽपि च सर्वतः ॥ ६ ॥ तथा चिदपि कृत्याख्य करणाभावतोऽर्थवत् । खगोचरा वृत्तिमृते तिष्ठत्य जातसत्तया ॥ ७ ॥ तदेवं चिविराकारा प्रकाशाकाशरूपिणी । तिष्ठत्यव्यक्तरूपा च मोक्षादौ वृत्त्यभावत: ॥ ८ ॥ बहित्तिस्तु साकारा परिच्छिवा च दीपवत् । व्यक्ता च सर्वदा तहदसङ्ख्या क्षणभङ्गरा ॥ ८ ॥ बडा च परदृश्यत्वाद घटदोपादिवन्मता । इत्तेः प्रकाशता त्वीकारत्वादक्ष तैव हि ॥ १० ॥ यथाऽऽस्याकारताहवाटादर्शस्तत्प्रकाशकः । सर्वाकारत्व योग्यत्वात् सैवं सर्वप्रकाशिका ॥ ११ ॥ न पुन त्तिष्ट त्वं चितस्तद्भिनद्रष्टता । वृत्तेस्तो गौरवं स्याद योटित्वकल्पने ॥ १२ ॥ बुद्दयारूढं खन्यवस्तु तद्वारा प्रतिविम्बितम् । पश्यत्यनुभवो नाऽन्यो द्रष्टा बुधादिकोऽखिलः ॥ १३ ॥ इत्येवं बुद्धित्तिभ्यो वैलक्षण्य चितौरितम् । चिदचित्त्वाख्यवैधम्य देहादिम्यः स्फ टन्त्विदम् ॥१४॥ पयोन्यप्रतिविम्बन सारूप्याटु वृत्तिबोधयोः । बोधव्यवहति त्तो लोहेऽग्निव्यवहारवत् ॥ १५ ॥ नै वाऽल्पबुद्दयाशक्योऽयं विवेको वृत्तिबोधयोः । तार्कि का यत्न सम्म ढाः साङ्ख्यानां श्रेष्ठता यतः ॥१६॥ वित्रामवादिनी बौदा हत्तिबोधाविवेकतः ।

·उत्तरभागे वृतीयपरिच्छेदः । जातात्मत्वश्रुतौ मूला मेनिरे चणिकां चितिम् ॥१७॥ सत्त्वपसी विवेकोऽयं कृतितबोधरूपयोः । नाऽशक्यः सुधियां यहवंसानां क्षीरनीरयोः ॥१८॥ एतदन्तच संसारो मोक्षस्तत्व संस्थितः यद् वृत्तिभ्यो विवेकेन तबोधस्याऽवधारणम् ॥ १८ ॥ सर्वोऽप्यनुभवं वेद न कश्चिदपि वेदताम् । विवेकमात्रमस्मिन् हि भासमानेऽप्यपेक्षते ॥ २० ॥ आत्मा विवेक्त वाह्यार्थे न शक्यो वृत्तिमिश्रणात् । अतो वृत्ती विवेत व्यो कृत्तिबोधतयैव सः॥ २१ ॥ यथा बुद्ध्या विवेका) नाऽग्निरङ्गारमियणात् । मोऽङ्गारे तु विवेकाों काष्ठदग्ध तया स्फ टम् ॥२२॥ अतएव श्रुतौ स्वप्ने दृश्यत्तिविवेकतः खज्योतिःस्वरूपेण तस्या द्रष्टा प्रदर्शितः ॥ २३ ॥ साक्षात प्रकाशो यो यस्य स तद्भिनो मतो बुधैः । घटादिभ्यो यथाऽऽलोक पालोकाचाऽपि वृत्तयः ॥२४॥ वृत्त : साक्षात् प्रकाशत्वादतोऽनुभवरूपकः । वृत्तिभ्यो भिन्न प्रामेति शीघ्रो मार्ग: स्वदर्शने ॥२५॥ एवमादिप्रकारेण बुद्धिसत्त्वप्रकाशत: । विलक्षणतया सिद्धश्चिप्रकाशोऽस्य भासकः ॥ २६ ॥ स्वपदे हादिदृष्टान्त स्तस्माच्छु त्यादिदर्शितैः । जाग्रहहेन्द्रियार्थेभ्यचितिभिन्नतया मता ॥ २७ ॥ स्वप्ने देहादिकं सर्व चिनिन चिति भासते । जाग्रत्येवं विशेषस्तु यद वाद्यमपि भासते ॥ २८०॥ प्रे मनोमयत्वाञ्च सामाचिहिषयोऽखिलम् ।

·साहपसारस्य । : करणहारतो वा पितो बाग्रति गोचरः ॥ २८ ॥' सर्व देहादिकं स्वप्रजाग्रतोरकरूपतः । भाति चिदव्योन्नि नाऽत्रार्धवाह्यान्तर्भेदतो भिदा ॥३०॥ चियोनि वासनातो धीः प्रमाणाद् वाऽर्थरूपिणी । सतथितोऽर्थभानं यत् तत् समं स्वप्नजाग्रतोः ॥ ३१ ॥ तदिदं स्वानुभूत्यैव प्रोच्यते न परोक्षतः । स्वप्नदृष्टान्तसदृशो नोपायोऽस्त्याऽऽत्मदर्शने ॥ ३२ ॥ सुषुप्तौ हि यथा स्वप्ने स्वात्मन्ये वेक्षतेऽखिलम् । आत्मानं चैकदेशस्थं मन्यते नागरे तथा ॥ ३३ ॥ सुषुप्तिरात्मनस्तत्व स्वरूपावस्थितेसादा। जाग्रत् स्वप्नौ मायिकी तु म॒षासारूप्यतो धिया ॥ ३४॥ : सुषुप्तिस्तमसाऽऽवरणं तहिलक्षणा। चिते: सुषुप्ति त्याख्यदृश्यावरण शून्यता ॥ ३५ ॥ पूर्ण: कूटस्थ नित्यश्च स्वम्वधीमात्रवत्तिक । वृत्त्याख्यदृश्यविरहात् सर्वदा नेक्षते पुमान् ॥ ३६ ॥ हत्तिदेशे यथा बोधस्तथा सर्वत्र सर्वदा । वृधैव तप्यते मूढ़ व्यं यनाथादिनाऽऽत्मनः ॥ ३० ॥ दुःखभोगमहारोगनिदानं देहरोहिनी। वुद्धिन त्यज्यते मूळे महानिद्रासुखं यतः ॥ ३८ ॥ अनादिबुद्धिगार्हस्थ्यं विवेकस्त्यज्यते न चेत् । न मोक्षो वायसन्यासादिहाऽमुवाऽसुखं परम् ॥ ३८ ॥ समचिन्मात्ररूपेषु स्वपरात्मसु सर्वदा । पुद्धिमानविवेकेन खपरादिभिदा मृषा ॥ ४ ॥ चिन्मात्रे मिगुण खामिन्यारोप्यै वाऽऽत्मकर्ट तार । ६

·उत्तरभागे चतुर्थ परिच्छेदः ।
स्वाम्यवज्ञापराधन बध्यते धी: स्वकर्मभिः ॥ ४१ ॥
साध्वी तु धीः पतिं दृष्ट्वा याथातथ्ये न तत्परा ।
(इहाऽऽनन्दमयी चाऽन्ते पतिदेहे लयं व्रजेत् ॥ ४२ ॥
नाहं कर्ता सुखी दुःखी चिन्मात्राकाशरूपकः ।
एवं नाथं चिन्तयन्ती न पत्युर्दु:खभोगदा ॥ ४३ ॥
इति श्रीविज्ञानभिक्षु विरचिते सायसारे आत्मानात्मनो-
शिदचित्तवेधर्म्य परिच्छेदः ।
अथ चतुर्थः परिच्छेदः ।
.
इत्येवमात्मनः प्रोक्तो बुयादिभ्यो विलक्षणः ।
चित्प्रकाशोऽधुनाऽऽनन्दरूपता वक्ष्यते तथा ॥ १ ॥
दुःख कामसुखापचा सुख दुःखसुखात्ययः ।
इति मतेः मुखात्मत्वं नित्य निर्दुःखताऽऽत्मनः ॥ २ ॥
परिभाषाबलाद रूढिबाधः सर्वत्र सम्मतः ।
अन्यथा परिभाषेयं मोक्षशास्त्र भवेद् वृथा ॥३॥
वहा परोक्षवादेन परमप्रियताप्तये ।
रूपिका सुन्दगी: पुसि विभुत्वात्य खशब्दवत् ॥ ४ ॥
नाऽऽनन्दं न निरानन्दनित्यादिश्रुतिभि: स्फ टम् ।
आत्मन्यानन्दरूपत्वनिषेधाद यक्तिमंयुतात् ॥ ५ ॥
उपासाद्यर्थशून्यत्वाने ति नेति श्रुतस्तथा ।
निषेधवाक्य बलवद् विधिवाक्यादिति स्थितिः ॥ ६ ॥

·साहपसारस्य ॥ निर्निरानन्दमिति च स्त्रोपाध्यानन्दभोक्तृताम् । स्वामित्वरूपिणी वक्ति न निर्धन तीव हि ॥ ७ ॥ प्रेयोऽन्यमाञ्च सर्वस्मादिति श्रुत्या सुखादपि । उक्त प्रात्मा प्रियस्तस्य मुखत्वोक्तिश्व नोचिता ॥८॥ आनन्दाद्याः प्रधानस्य इति वेदान्तसूत्रतः । वेदान्तेऽपि न सिद्धान्त आत्मनः सुखरूपता ॥ ८ ॥ विस्तराट् ब्रह्ममीमांसाभायेऽम्माभिः परीक्षितम् । चितेरसुखरूपत्वं प्रेमा व्याख्यायतेऽधुना ॥ १० ॥ मा न भूवमहं शश्वद् भूयासंमितिरूपकः । निर्निमित्तोऽनुरागो यः स प्रेमा परमश्चिति ॥ ११ ॥ अन्याशेषतया बुद्दे : स्ने होऽयं न सुखेष्वपि । 2.0 617 प्रतः प्रियतमः स्वात्मा नान्योऽतो ह्यधिक: प्रियः ॥१२॥ आत्मत्वेनाऽऽत्मनि प्रेमा न सुखत्वाद्यपेक्षते । अहं स्यामिति चेटू यस्मात् सुखं स्यामिति नेष्यते ॥१३॥ तथा च सुखताटुःखाभावते वाऽऽत्मताऽपि च । प्रेमणि प्रयोजिका सिद्धा स्वतःप्रेमात्मतैव तु ॥ १४ ॥ तस्माद वस्तुत प्रात्मैव प्रियो नौपाधिकत्वतः । औपाधिकोतरमोतिरस्थिरत्वान तात्त्विको ॥ १५ ॥ प्रीतिरन्यत्र चाऽनित्याऽविवेकाद्यः सुखादिषु । आत्मप्रीतिस्तु नित्याऽतो नित्यानन्दः पुमान् मतः ॥१६॥ प्रात्मन: प्रियतां बुद्धिर्यदि पश्येत समाहिता। सर्वातियायिनी तहिं सुखाब्धी किं न मज्जति ॥११॥ प्रियदर्शनतो बुद्धेः सुखं लोकेष दृश्यते । अतोऽनुमेयं परमप्रियदृश्या परं सुखम् ॥ १८ ॥ - . (0 ·उत्तरभाग पञ्चमपरिच्छेदः । प्रात्मार्थ त्वेन सर्वत्र प्रौतिरात्मा स्वतः प्रियः । इति शश्व च्छु ति: प्राह प्रामदृष्टिविधित्सया ॥ १८ ॥ ततोऽप्यनुपमं ज्ञेयं प्रियात्मे क्षणतः सुखम् । भुचते तत् सुखं धीरा जीवन्मुक्ता महाधियः ॥ २०॥ अन्तरात्मसुखं सत्यमविसंवादि योगिनम् । अपश्यन् कृपणो वाह्य सुखार्थी वञ्चितो जनः ॥ २१ ॥ सुखाश्या बहिः पश्यन् देहो हीन्द्रियरन्धकः । वातायनै हौत्वाऽन्तः सुखं वेत्ति न वाह्यटक् ॥२२॥ दुःखलभ्यान् दुःखमयान् परिणामेऽतिदुःखदान् । विषयोट्यान् सुखाभासान् धिक स्वात्मसुखरोधकान् ॥२३॥ इति श्रीविज्ञान भिक्षु विरचिते साङ्ख्यमारे आत्मानात्मनोः प्रियाप्रियत्ववै धर्म्य परिच्छेदः । अथ पञ्चमः परिच्छेदः। परिच्छे दत्र येणोक्त सच्चिदानन्दरूपकम् । गीयमानं श्रुतिस्मृत्योरात्मनो लक्षण त्रयम् ॥ १ ॥ तपरीत्यमन्येषां लक्षणं चेरितं स्फुटम् । प्राभ्यां तु गुणदोषाभ्यां विवेको दोषहत् परः ॥ २ ॥ नैगुण्य सगुणत्वादिवैधाण्यपगण्यपि। बहूनि वक्ष्ये सङ्घ पात् पुम्प्रकृत्योरतः परम् ॥ ३ ॥ धियोऽकिारया वृत्त्या जनितत्वात् सुखादयः ।

·३२ २ साहपसारस्य - 1 . . सामानाधिकरण्ये न कलप्यन्ते लाघवाद धियाम् ॥४॥ महदादेडत्वेन तद्दे तुश्च जडो मतः । कार्यकारणसाजात्यं दृष्ट लोके हि सर्वतः ॥ ५ ॥ अत प्रात्मा बोधमात्रतया सिध्यति लाघवात । गुणा: सर्व प्रकृत्यादेविकाराचेतरी खिला: ॥ ६ ॥ प्रात्मा तु निगुण स्त्रहत् कूटस्थश्च मतो बुधैः । चिते: कूटस्थस ना तु स्थिरत्वाद् गिरिकूटवत् ॥ ७ ॥ लेपश्च तरसम्बन्ध तद्रूपैरुपरक्तता। यथा विषयसम्बन्धाद् बुडो भवति वासना ॥ ८ ॥ भाण्डादौ द्रव्ययोगाच्च तत्तव्यस्य वासना। लेपहेतुश्च सम्बन्ध: सङ्गः सम्बन्धि चाऽञ्जनम् ॥ ८ ॥ अतो निरजनोऽसङ्गी निर्लेपश्चोयते पुमान् । नभःपुष्करपत्रादिदृष्टान्त : परमर्षिभिः ॥ १० ॥ चिन्मानानन्तश त्यब्धौ पुमर्थपवनरिताः । सत्त्वादिशक्तयो यान्ति विश्व बुद्ध दरूपताम् ॥ ११ ॥ अत ईशश्चिदात्म व जगतः सन्निधानतः । मणिवत् प्रेरकत्वेन जडानामयसामिव ॥ १२ ॥ पुमानेव जगत्कर्ता जगद्भाऽखिलेश्वरः । स्वाम्यर्थे भृत्यवद यम्माज्जडवर्ग: प्रवर्तते ॥ १३ ॥ करणानि च देहेषु राजार्थमधिकारिवत् । भीग्यजातं मनोमन्त्रिण्यर्पयन्ति स्वभावत: ॥ १४ ॥ तैर्भोग्य युक्तमात्मानमावेदयति धौश्चिति । ईक्षामाचे ण तद् भुतो राजेवाऽऽत्माऽखिलेखरः ॥१५॥ धनादेरोवरो देहो देहस्येन्द्रियमीवरम् ।। .

·उत्तरभागे पश्चमपरिच्छेदः । इन्द्रियस्येवरी बुद्धिर्बु राम श्वरः परः ॥ १६ ॥ कूटस्थस्येवरस्याऽन्यो नाऽस्ति प्रेरक इत्यतः । ईखरस्याऽवधिलेन द्रष्टा वै परमेश्वरः ॥ १७ ॥ प्रन्यस्याऽऽगन्तुकै खयं बहुव्यापारसगुलम् । निर्व्यापारस्य निर्दोषमनाद्य खयमात्मनः ॥ १८ ॥ सर्वशक्तिमयो घामा शक्तिमण्डलताण्डवः । संसारं तबित्तिच माययाऽऽप्रोति हेलया । १८ ॥ सर्वातिशायि निर्दोषमैश्वर्यमिदमात्मनः । पश्यतो योगिनो ब्रायमप्य वय तणायते ॥ २० ॥ वाह्यस्याऽऽत्मोचते देही देहस्याऽऽत्मेन्द्रियाणि च । बुद्धिरात्मेन्द्रियान्तस्य बुझेरामा तु चिन्नभः ॥ २१ ॥ प्रत आत्मावधिलेन परमात्मोचते चितिः तथाऽन्तःकरणैर्योगाजीव इत्युच्यते चितिः ॥ २२ ॥ अविद्याकार्यरहित: परमात्मे ति च स्मृतिः । यस्य यद व्यापकं तस्य तद् ब्रह्माऽतो धरादिकम् ॥२३॥ ॥ प्रकृत्यन्तं भवेद ब्रह्म स्वस्वकार्याद्यपेक्षया सेवरे सालयवादेऽपि चितरेवाऽनुमन्यते ॥ २४ ॥ परे वा परमात्मत्वादिकं तु न जडे क्वचित् । अध्यक्ष व्यापकत्वाभ्यां परं ब्रह्म तु चेतनः ॥ २५ ॥ तस्याऽध्यक्षं व्यापकं च न हेतुविधयाऽस्ति हि। असङ्ख्यात्मा नभीराशिरविभक्तकरूपकः । २६ ॥ भोऽतश्विवनविज्ञानघनात्मघनसंज्ञकः । प्रकाशस्याऽनपेक्षत्वात् खस्य द्रष्टुतयाऽपि च । २०॥ स:प्रकाशः पुमानुक्त इतरे तहिलक्षणा: । ॥

·३४ सारसारस्य ट भोगोऽभ्यवहुतिः सा च कूटस्थ नाऽस्ति धौष्विव ॥२८॥ धिौवृत्ति प्रतिविम्बाख्यगौणभोगा तु भोक्त ता। साक्षाद् धीवृत्तिद्रष्ट त्वाद् बुद्धिसाच्यच्यते पुमान् ॥२८॥ विना वि कारं द्रष्टुत्वात् साक्षी तूतोऽखिलस्य सः । चैत्योपरागरूपत्वात् साक्षिताऽप्यध्र वा चितः ॥ ३०. उपलक्षण मेवेदमपि व्या वृत्तये नडात् । अतः पुमाननिर्देश्योऽणश्च सूक्ष्मश्च कथ्यते ॥ ३१ ॥ विना दृश्यमदृश्यत्वाद व्यक्तबोयते स्वतः । (अदृश्यो दृश्यते राहुर्य होतेन यथेन्दुना ॥ ३२ ॥ अदृश्यं चाऽस्यमादर्श चित् तथा स्वस्वबुद्धिषु । चिति विश्वस्य सङ्गश्च द विखं भासेत सर्वदा ॥ ३३ ॥ विवाधारोऽप्यत: शून्यमिति चिह्नीयते खवत् । दृश्यदोषान् मृषाबुद्धिष्टर्यारोप्य निर्मले ॥ ३४ ॥ श्रादर्श मलबद योम्नि दोषदृष्ट्या तु तप्यते । वस्तुतश्चिति नाऽस्त्ये व मलो दृश्याश्रितः सदा ॥ ३५ ॥ अतश्च निर्मल: स्वस्थो निर्दोषश्चीच्यते पुमान् । (सजातीयेषु वैधय॑ लक्षणा नाऽस्ति यद् भिदा ॥३६ ॥ अत आत्मा समः प्रोक्त एकरूप्याञ्च सर्वदा । देहाध्यक्षतया देही पुर्यभिव्यक्तितः पुमान् ॥ ३० ॥ एकाकिवादहितीयः केवलचीच्यते तु सः । चिच्छत्यप्रतिबन्ध न प्रोयतेऽनावृतः पुमान् ॥ ३८ सर्वस्वामितया चाऽऽत्मा क्षेत्रन: क्षेत्रवेदनात् । हत्सरोवरधौपद्मदलवृत्तिषु लीलया ॥ ३८ ॥ चरविवाऽऽनन्दमौनान् भुजानो हंस उच्यते।।

·उत्तरभागे पञ्चमपरिच्छेदः । ३५ हकारेण वहिर्याति सकारेण विशन् पुनः ॥ ४० ॥ प्राणाहत्याऽनये चाऽपि प्राण्यात्मा हंस उच्यते । शरीरागारहव्योमगुहायां बुडिभार्यया ॥ ४१ ॥ व्यज्यमानस्तया साधं स्वपन्निव गुहाशयः । विगुणात्मकमायां खां सानिध्यात् परिणामयन् ॥४२॥ मायोति कथ्यते चाऽऽमा तत्कतानृतवेषधक् । खान्य कादश भूतानि पञ्चतानि तु षोडश || ४३ ॥ पुस: कलास्तत्त्वतस्तु निरंशत्वात् स निकलः । अहंशब्दः खामिवाची स्वामी साची तु चेतसः ॥४४॥ अतोऽहमिति शब्द न चिन्मात्र प्रोच्यते बुधैः । सर्वेश्वरः सर्ववेत्ता सर्वकर्ता इयः पुमान् ॥ ४५ ॥ सामान्यादुच्यते य हद् राजा सर्वनराधिपः । आत्माहतस्य सूत्र ण जातिमात्रेण वर्णनात् ॥ ४६ ॥ प्रलये हि विजातीयतशून्यत्वमात्मनाम् । असङ्गखान्त्रिस्यशडो नित्यबुवश्च चित्त्वतः ॥ ४७ ॥ नित्यमुक्तस्तथा नित्यनि?:खत्वात् पुमान् मतः । इत्यादिगुरुशास्त्रोक्तदिशा स्वानुभवेन च ॥ ४८ ॥ वैवादात्मनोऽनात्मविवेकः क्रियतां बुधैः । परिच्छेदचतुष्क ण पुम्प्र कत्योः सुविस्तरात् । वेधर्म्य गण उक्तोऽयं ध्यायिनामाशु मुक्तिदः ॥ ४ ॥ NARASOMAMINUTwi इति श्रीविज्ञानभिक्षुविरचिते सायसारे अाय धर्म्य - गमपरिक दः ।

·अथ षष्ठः परिच्छदः। . विवेकमेव सद्य त्या मत्वा तदनुभूयते । राजयोगं यथा कुर्यात् समासेन तदुच्यते ॥ १ ॥ अशक्तो राजयोगस्य हठयोगेऽधिकारवान् । वासिष्ठे हि वसिष्ठाय भुसुण्डे नैवमीरितम् ॥ २ ॥ ज्ञानावृत्ती राजयोगे प्राणायामासने हठे। मुख्य तेऽङ्गतयाऽन्योन्यं सेव्ये शक्त्यनुसारतः ॥ ३ ॥ विषयेऽनन्तदोषा ये श्रुतिस्मतिसमौरिताः । त पादौ परिद्रष्टव्याश्चित्तस्थैर्याय योगिभिः ॥ ४ ॥ कामवोजान्यनन्तानि सम्प्ररोहन्ति यदि । तताऽटवोनिभे ज्ञानपुण्य शस्यं न वर्धते ॥ ५ ॥ दोषदृष्ट्यग्निसन्दग्धे' कामवीजे तु चेतसि । गुरुशास्त्र हलैः कष्टे सुक्षेत्रे तहिवर्धते ॥ ६ ॥ सत्येष्वसत्तां प्रचुरां तथा रम्य ष्वरम्यताम् ।' मुखेषु प्रचुर दुःखं पश्यन् धौरो विरज्यते ॥ ७ ॥ ब्रह्मलोकोऽपि नरको विनाशामध्यपूरितः । युक्तश्च स्वाधिकैरन्यै स्वैगुण्यादपि दुःखयुक् ॥ ८ ॥ तत्रत्यैरपि मुक्त्यर्थं यत्यते जन्मभीरुभिः । अतो नेयः समासेन लोकः सर्वोऽपि दुःखयुक् ॥ ८ ॥ इदं मे स्यादिदं मा स्यादितीच्छाव्यथितं मनः । स्वभावात् तेन विनेय 'दुःखं चित्त न सङ्गतिः ॥ ११ ॥ 'सुखं सुषुप्तिः परमा दुःख विषयवेदनम् ।

·उत्तरभागे षष्ठ परिच्छेदः । ॥ सुखदुःखसमासोऽयं किमन्य बहुभाषितैः ॥ ११ ॥ तस्मादनानाभान् परोक्ष्य विषयान् सुधीः । उत्सृजेत् परमार्थार्थी बालरम्यानहीनिव ॥ १२ ॥ इत्यादिकानन्तदोषदृष्ट्या रागस्य तानवे । मायाविवेकतः शुद्धमात्मानं चिन्तयेत् सदा ॥ १३ ॥ इदं तदिति निर्देष्टु गुरुगाऽपि न शक्यते । उदासीनस्याऽऽत्मतत्त्वं स्वयमेव प्रकाशते ॥ १४ ॥ बुद्धिबोधात्मको बुद्धिसाक्षी बुद्धे : परो विभुः । कूटस्थोऽहं चिदादित्य इत्ये काग्रोऽनुचिन्तयेत् ॥ १५ 1 वृत्तिबोधी घटच्छिद्रमिव नाश्यल्प ईक्ष्यते । वस्ततो वृत्तिबोधोऽहं पूर्णो व्योमवदक्षयः ॥ १६ ॥ अन्तर्यद् दृश्यते सर्व तटू बडे बत्तिरुयते । तेभ्यो दुःखात्म केभ्योऽहं साक्षात् तदोलिता पृथक् ॥१॥ कर्मकट विरोधी हि वृत्त्या वृत्तिप्रकाशने । वृत्तिधासकल्प ने च गौरवादिति निश्चितम् ॥ १८ ॥ हर्षशोकभयकोधलोभमोहमदैस्तथा । हषाभिमान कार्पण्यनिद्रालस्य स्मरादिभिः ॥ १८ ॥ धर्माधमैश्च सम्पूर्णा बुद्धिटु:खमयो तु मे आत्मानं दर्शयत्येव भास्करायेव रोगिणः ॥ २० ॥ अहं सर्वगतं शान्त परमात्मघनं शुचि। अचिन्त्यचिन्मावनभो विखदर्पणमक्षयम् ॥ २१ ॥ निरञ्जनं निराधार निर्गुणं निरुपद्रवम् । निर्विशेषं सजातीयात् समस्ताविभासकम् ॥ २३ ॥ ब्रह्मविष्णुमहशाद्याः स्थावरान्ताश्च चेतनाः । .

·सायसारस्थ . इति पश्यन् अवैधात्मकाभेदादहमित्य नुचिन्तयेत् ॥ २३ ॥ अहमन्ये च पुरुषाः समचियोमरूपिणः । मत प्रात्मक एवाऽहमिति श्रुतिषु गीयते ॥ २४ ॥ स्वभोगैश्च योगो विश्व प्रपूजयेत् । आत्मयागीऽप्ययं प्रोतः श्रुत्युक्तः साझायो गिनाम् ॥२५॥ सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥ २६ ॥ इत्येवं मनुनाऽऽप्यात्मयागो जानाङ्गमीरित: । तस्मादभयदानेन स्वभोगाद्यर्चनन च ॥ २७ ॥ मम्मानयन् भूतजातमात्मानमनुचिन्तयेत् । ब्रह्म विष्णु शिवादोनां भोगे रागच होयते ॥ २८ ॥ तेषां बसाम्यदृष्ट्याऽत: साम्यं योगी विचिन्तयेत् । नत्यत्तौ प्रलये चैव सर्वावस्था स सर्वदा ॥ २८ ॥ सर्वेषानेकरूपत्वे द्रष्ट्रागादिकं कुतः । विष्वादयी महैश्वर्यं भुञ्जाना अपि नाऽधिकाः । ३० । मत्तोऽतोऽलं तदेवरविवेकिजनप्रियैः । गुणकर्मादिभिः किञ्चिन्निरोक्ष्याधिक मात्मनः ॥३१॥ तदर्थ यतते लोको नाऽहं पश्यामि मेऽधिकम् । तथा न्यूनं न पश्यामि यदतिक्रमशमया ॥ ३२ ॥ देवा दैवजयावेव यतिथे तज्जयाशया। अहं यथा तथैवाऽन्ये आब्रह्मा नारका जनाः ॥ ३३ ॥ दृश्यन्ते स्वात्मवत् प्रेम्णा पिटधाटसुतादिवत् । कईश ईगितयो वा कः श्रेष्ठः कोऽधमोऽपि वा ।३४। अभिन्ने भेदृष्ट्या स्यान्मृत्योर्भयमिति श्रुतिः ।।

·उत्तरभागे षहपरिच्छदः । चिदव्योमस्खे करूपेषु ईशानौशादिरूपकः ॥ ३५ ॥ . रूपमेदो घसन् सर्वः स्फटिके रूपभेदवत् । प्रतीयत्ने इनप धियां रूपैः पुमानेको बहुरूप इवयते ॥ ३६ ।। वृकचर्मादिरूपाया यौव बहुरूपधृक् । मामातिय निराकारं विविधाकारधारिणी ॥ ३७ ॥ मायैवैका हि नृत्यन्ती मोहयत्यखिला धियः । पुंसां भेदो बुद्धिभेदादम्ब भेदाद् यथा रवः ॥ ३८ ॥ व्योम्नश्च छिद्ररूपेण भेदः कुम्भादिभेदतः । अत: शुद्धो बुद्धमुक्तः सर्वदा सर्वगोऽव्ययः ॥ ३८ ॥ अहमन्ये च तत्राऽहो शत्रु मित्रादिधोम॒षा । ब्रह्मणीशे हराविन्द्र सर्वभूतगणे तथा ॥ ४० ॥ उत्तमाधममध्यत्व विभागो मायया मृषा । त्रिगुणात्मकमायावास्त्र विध्यादात्मनोऽपि हि ॥४१॥ उत्तमाधममध्यत्व विध्यं नैव हि स्वतः । यथा देहे तथाऽन्यत्र चितप्रकाशोऽयमव्ययः ॥ ४२ ॥ व्यक्ताव्यक्त तामात्रभेदी द्वन्तरवाह्ययोः । एवमन्ये ऽपि पुरुषा बहमुताविशेषतः ॥ ४३ ॥ ईशानीशाविशेषाच्च पुरुषार्थो न मेऽस्त्यतः । महानिदैव मे साध्वी दु:खभोगहरा प्रिया ॥ ४४ ॥ अप्रिया मूढचित्तानामसाध्वी धीहतात्मनाम् । पिदादर्भ मयि धियो यद्यपि प्रतिबिम्बनम् । ४५ तत्त्वतोमैव दोषाय तथापि त्यामेव तत् । 'सभांवादस्य यत्वं सानुलाइ सिध्यति । यथा कोऽपि परस्याऽपि दैरु प्य न दिवति।

·४. सायसारख 0 स्वामिन्यारोम्याऽऽस्मदोषान् साध्वीयममुतम्यते ॥ ४७ ॥ निर्दोष स्वामिनं दृष्ट्वा निर्दोषा स्यात् पतिव्रता । एवमस्या रूपभेदेऽन्य करूपोऽस्मि सर्वदा ॥ ४८ ॥ भुक्तानो वाऽग्यभुनानस्तां मदर्थामनन्यगाम । यथैकरूपतोपाधियोगायोगदशावही । ४८ ॥ आदर्शस्याऽमलस्यैव चित्रभोदर्पणस्य मे। दृश्यबुद्धिगता दोषाः साक्षात् तदृष्टरि प्रभौ ॥ ५० ॥ न सन्ति मयि मोहाद्या भास्करे भास्य दोषवत् । दुःखैबंधवा स्वमात्मानं त्यत्वा मद्भावमागता ॥ ५१ ॥ मुच्यते दुःखबन्धाद धोन मे मोक्षो न बन्धनम् । कूटस्थासङ्गचिदव्योम्नि धीदुःखप्रतिविम्बनम् ॥ ५२ ॥ योऽन्यो बन्धो भोगरूपः सोऽपि चिहणे मृषा । जाग्रदादित्रयावस्थासाची ताभिर्विवर्जितः ॥ ५३ ॥ अहं पूर्ण विदादित्य उदयास्तविवर्जितः । दर्पणे मुखवद विश्व मयि बोधे न तात्त्विकम् ॥५४॥ विभुत्वेऽपि च वामान्तः सुषुत्यादावदर्शनात् । मयि वाऽन्यत्र वा पुसि केवलानुभवे विभौ ॥ ५५ ॥ भाति यत् तद्विवों धीप्रतिविम्बात्मकत्वतः । शत्तौ रजतवद विश्वमतो मयि न दोषकत् ॥ ५६ ॥ .. मरीचौ तोयवत् तहद् व्योमादी नगरादिवत् । कालबयेऽपि नाऽस्त्येव मयि विख' सनातने ॥ ॥५॥ अन्यत्रास्वथवा माऽस्तु बुद्धयादौ मम तेन किम् । मृयि सर्व यथा योनि सर्ववाऽहं यथा नभः । ५८ ने सर्व मवि सर्वच ना चालेपसः बक्त् । ।

·उत्तरभाग षष्ठपरिच्छेदः । ४१ अत एवाऽविभागाख्याभेदेन वीरनीरवत् ॥ ५ ॥ ज्ञानात्मकमिदं विख गायन्ति परमर्षयः । जगन्मम मदर्थत्वाम्मच्छरोरसुखादिवत् ॥ ६ ॥ यथा मम तथाऽन्येषां ममैवेति धियो भ्रमः । वस्तुतस्तु न कस्याऽपि किमपि व्यभिचारतः ॥ ६१ ॥ स्वामित्वस्याऽध्र वत्वेन पान्यस्याऽऽवासगेहयत् । एक चिन्मात्रमस्तीह शुद्धं शून्य निरजमम् ॥ १२ ॥ सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं तत्र न जगन्न जगत्क्रिया। दृश्यते सर्वदृश्याव्या स्वम्नबुद्धिपरम्परा || ६३ ॥ चिन्मण्डलमहादर्थे प्रतिविम्बमुपागता। (क्वचिद व्यक्त क्वचित् सूक्ष्म नभः सर्वत्र तिष्ठति ||६|| यथा तथा चिदाकाशं धीदेशेऽन्यत्र च स्थितम् । चिदाकाशमयं विखं यतोऽतो धीरितस्ततः ॥ ६५० भ्रमत्तो तत्र तत्रैव भासतेऽके घटादिवत् । धर्माधौं जन्ममृत्यू सुखदुःखादि चाखिलम् ॥ ६६ ॥ जाग्रत्यपि मृषा स्वप्न इव जन्मादिकं मम । दृश्ययोगवियोगाभ्यां चितो जन्मविनाशधीः ॥ ६७ ॥ अभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिदोषाभ्यां शशिनो यथा । महासुषुप्तो भवनन्म मृत्यु- दुःस्वप्रधाराः क्षणभङ्गुरा धियः । पश्याम्यहं ताभिरलिप्तरूपो घनरुपितैर्विगतै रवेः किम् ॥ ६८ ॥ 'इत्येवं सततं ध्यायनेकाग्रमनसा सुधीः । 'साक्षात्करोत्यात्मतत्त्वं वागगोचररूपतः ॥ १८ D ·४२ साइप्रसारण्य वरूपं निर्मल शान्त मनस्त्यजति चेत् क्षणम् । तदैव दृश्यसंस्कारशेषात् सङ्घ भ्यतीन्द्रियम् ॥ ७० ॥ उस्थितानुत्थितांस्तत्र इन्द्रियारीन् पुनः पुनः । विवेकनैव वजेण हन्यादिन्द्रो गिरीनिव॥ ७१ ॥ इति श्रीयिज्ञानभिक्षुविरचिते मायसारे राजयोगप्रकारपरिच्छेदः । .. ॥ । . अथ सप्तमः परिच्छेदः। एवमात्मानुभविनो जीवन्मुक्तास्य लक्षणम् । स्पष्ट वक्ष्ये भवेद् येन जाताज्ञानपरीक्षणम् ॥ १ ॥ श्रवणान्मननाद वाऽऽपि अन्यथाऽऽत्मताभ्रमात् । कुर्याद गुरुमविहसिं स्याचाज्ञो ज्ञाभिमान्यपि ॥२॥ नैखर्यानागतज्ञत्वादिकं ज्ञानस्य लक्षणम् । तहतेऽपि हि कैवल्य योगभाष्यकतेरितम् ॥ ३ ॥ श्रौतस्मातानि वाक्यानि जानिनो मोक्षभागिनः लक्षकाण्येव लिख्यन्ते विश्वासातिशयाय वै ॥ ४ ॥ यत्र सर्वाणि भूतानि आम वाऽभून विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥५॥ यः सर्ववाऽनभिने हस्तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम् । नाऽभिनन्दति न इष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। .. न विस्मरति सर्वत्र यथा सततगो गतिम् । न विस्मरति निश्चेत्य चिन्मानं प्राजधीस्तथा ॥७॥ नोदेति नाऽस्तमायाति सुख दुःखे मुखप्रभा । ययापूर्वस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ८ ॥ यो जागर्ति सुषुप्तस्थो यस्य जायन्त्र विद्यते । . ॥

·भाग सप्तमपरिच्छेदः । ॥ यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥६॥ रागषभयादौनामनुरूपं चरबपि । योऽन्तोमवदत्यच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते॥ १० ॥ यस नाऽहजतो भावो बुद्धि यस्य न लिप्यते । कुवतोऽकुर्वतो वाऽपि स जोवन्मुक्त उच्यते ॥ ११ ॥ अपि शौतरुचाव अत्युषण ऽपीन्दुमण्डले । अप्यधःप्रसवत्यग्नो जीवन्मुक्तो न चाऽन्य धीः ॥ १२ ॥ चिदात्मन इमा नित्यम्यस्फु रन्तीह शक्तयः । इत्यस्याऽऽश्चर्यजालेषु नाऽभ्य देति कुतूहलम् ॥ १३ ॥ परव्यसनिनों नारी व्य ग्राऽपि ग्रहकर्मणि । तदेवाऽऽस्वादव त्यन्त नैरसङ्गरसायनम् ॥ १४ ॥ एवं तत्त्वे पर शुद्धे धीरो विश्रान्ति मागतः । तदेवाऽऽस्वादयत्यन्तर्वहिर्यवहरन्नपि ॥ १५ ॥ या नित्यमध्यात्ममयो नित्यमन्तर्मुखः सुखी । गम्भीरश्च प्रसन्नश्च गिराविव महादः ॥ १६ ॥ परानन्दरसाक्षुब्धो रमते स्वात्मनाऽऽत्मनि मकर्मपरित्यागो नित्य हृष्टो निरामयः ॥ १७ ॥ न पुण्य न न पापिन नेतरणाऽपि लिप्यते । (येन केन चिदाच्छन्नो येन केन चिदाशितः ॥ १८ ॥ यत्र कचन शायो च स समाडिव राजते । वर्णधर्माशमाचारशास्त्र मन्त्र नयेमितः ॥ १८ ॥ निर्गच्छति जगजालात् पञ्जरादिव केशरी । वाचामतीतविषमो विषयाशादृशेक्षित: ॥ २० । कलमप्य पगतः शोभा शरदीव नभस्तलम् । ॥ ॥ ० ·४४ साक्ष्यसारस्य सिवा पां निःस्तोत्रो निनमस्कारः पूज्य पूजाविवर्जितः ॥ २१ ॥ संयुक्तो वा वियुक्तो वा सदाचारनयक्रमः । एतावदेव खलु लिङ्गमलिङ्गमूर्तः संमान्तसंमृतिचिरनमनिई तस्य । तद्यस्य यन्मदनकोपविषादलोभ. मोहापदामनुदिनं निपुणं तनुखम् ॥ २२ ॥ तुर्यविधान्तियुक्तस्य प्रतीपस्य भवार्णवात् । मकतेनाऽकतेनाऽर्थो न श्रुतिस्म तिविश्वमैः ॥ २३॥ तिनु त्यसत वा तीर्थे खपचस्य रहेऽथवा । ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्त एवाऽमलाययः ॥ २४ ॥ न मोक्षो नभमः पृष्ठेन पालाले न भूतले । सर्वागासझये चेतःक्षयो मोच इति श्रुतेः ॥ २५ ॥ जीवन्मुक्त पदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्वते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्द तामिव ॥ २६ ॥ अनामाखिलभेलादिप्रतिविम्बे हि यादृशी। स्याद् दर्पणे दपेणता केवलात्मस्वरूपिणी ॥ २२ ॥ अहं व जगदित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्ममे । स्यात् तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्यवौक्षणे ॥ २८ ॥ चिन्मान चेत्यरहितमनन्तमजरं शिवम् । अनादिमध्यनिलयं यदनाधि निरामयम् ॥ २८ ॥ न शून्य' नाऽपि चाऽऽकारं न दृश्य' न च दर्शनम् । अनाख्यमनभिव्यक्तं तत् किञ्चिदवशिष्यते ॥ ३० ॥ प्रतियोविज्ञानभिक्षुविरचिते सायबारे जीवा तिपरम मुक्त यो: परिक दः। इति सामसारमोत्तरभागः । सामसारख्य प्रकरणं समापम् । ..

·[२] • सुश्रुत वैद्यक : - १ ! स्टारण्यक सटीक सभाध्य १० ८४ भाषप्रकाश (वैद्यक) ८५ प्रबोधचन्द्रोदय नाटक मटोकर शाधर (वैद्यक) 1. मनधराघवनाटक (मुरारिकृत) । तानपञ्चविशतिः ८७ देवत ब्राह्मण मभाष्य १ पाराज न दर्शन (सभाध्यम टोक) ४ ८८ घडविंशवाझयाम् सभाष्य } अात्मतत्वविवेक(दाधिकार)२ पद मीमांसा परिभाषा । सक्तिको पनिषत् 2. छा संग्रह लौगाक्षीमीमांसा). ३ उपमान चिन्तामणि ८१ रघुवंश सटीक नागानन्द नाटक ४२ मेघदूत मटीक . पण मज दर्शनम् सभाष्य ६३ कथा मरित्मागर (सम्प ग) । ! चन्द्र गेखरचम्प काव्य ३ ४४ ईरानुमानम्तिामणि मामवेदय मन्त्र ब्राझाम् (गङ्गगोपाध्याय का ) ! भाष्य सहितम्) ६५ न्य यदर्शन सभाध्य मति २॥ सामवेद स्य यारंगट संहिता ६६ सटो क बान भी किरामायण गणाचाय्य कर भाष्पमहिता बालकाण्डम् व हुशानभनिकानाटिका मटीक! १७ साहित्यदर्पण टीकासहित कारगड य ह (बौद्ध गास्स) अन्नकार भारत का जियानन्द अलङ्कारमटोक २ ४८ मदनपालनिघण्ठ : (द्य) ! पियशिका नाटिका सटीक संस्कृत शिक्षामञ्जगप्रथमभागः । सारस्वत ध्याकरण सटोक १००संस्कृत शिक्षामञ्जरोहितोयभागः ।। ईम १॥ १०१ सारियट प्रणम् (अनार) १॥ । वासवदत्ता सटीक १०२ श्रीहर्षचरित या गमत ; (कालिदास लत पुष्यवाण १०३ अमरकोष विलास काव्य सटीक १०४ वेदान्तसूत्र शङ्कराचार्यशत ! महिष शतकम्, पदारविन्द । शारीरकभाष्य तथा गोविन्दानन्द- तकम्, स्तुतिगतकम्, मन्दाकात फत टोका सहित मतकम्, कटाविशतकम्, १०५ वेदान्तपरिभाण मनु संहिता टीका सहित १०६ वेतान्तसारसटीक १ नेपधचरितम् टीका सहित १० १०७ सटीक निदान '' द्यक) . १ चन्द्राचोक प्राचीन छलङ्कार ॥ १८ कामन्दक: नी: तसार ३ गैरमिलोदय मनिशास्त्र) 10. सातमकर सटीक २ ४ . २ ॥ ܚ १ . ५ ·[] ११. पति, विप, हारीत बान- ३१ पन्दरूपाः बक्य, उशमा, अहिरा, यम, पाप- १२२ वृहत्संहिता सम्ब, संवत्त, कात्यायन, बृहस्पति | वा वाराहीसंहिता पराशर, व्यास, शहा, लिखित, दक्ष ११३ तकांमृत (जगदीशकत) गौतम शातातप वशिष्ट प्रणीत १३४ हाविशत् पुत्तलिका संहिता (धर्मशास्त्र) १२५ उत्तररामचरित सटीक १११ मत्स्य पुराण ६ १२६ गरविजय १॥ ११२ घरकसंहिता(वैद्यक)सम्म ण १० १३७ स्कटिक प्रकरण सटीक ११३ रसेन्द्रचिन्तामधि तथा रस. १३८ काव्यादर्भमटीक(अलङ्कार) रवाकर (वैद्यक) ६ १२६ बटाटय संहिता (वार ११४ भगवद्गीता शकुरभाष्य यानन्द भटकत वैद्यक) गिरिकतटोका तया सुबोधिनीसमेत५ १४• शुक्रनीति सटीक ११५ गब्द शक्ति प्रकाशिका १४१ गीत गोविन्द सटीक ११६ मालतीमाधव सटीक ॥ १४२ अग्निपुराणम् ११७ सटीक भट्टिकाव्य ४१४३ विष्णु पुराणम् सटीक ११८ सटीक काव्यप्रकाश ४ १५४ भीमांसादर्शन सभाष्य सभाध्य शामिड ल्यसूल 10 १४५ अध्यात्मरामायणम् सटो.. १२. लघुकौसुदीव्याकरणम् ॥ १४६ महानिर्वाणतन्त्रम् मटोक । १२१ महानाटकम् (हनुमन्नाट क) ? १९७ मीमांसादर्शनस्य १२२ दशरूपकम् (बलकार) वधिकरणमाना १२३ भोजचम्यू" ( भोजदेवकत । ११८ श्रुतवोधः (छन्दोगन्य) चम्प रामायणम) १ १४४ बाजरामायण मारक सटी १२४ भारत चम्म सटीक ४/१५• लिन पुराणम् १२५ मार्कण्डेय पुराणम् ५ १५१ चण्डकौशिक नाटस सटीक | १२६ गोलाध्यायः १५१ चैतन्यचन्द्रोदयनाटक सटीक १२७ गणिताध्यायः १. १५३ कलापव्याकरणम् १२८ पञ्चदशी (सटीक) २१५४ कुसमाञ्जलि सटीक १२८ पातालदर्शनस्य भोजकृतिः ।।१५५ संगीत पारिजात ३. बन्ससानाटक सटीक । १५६ सावंसार कलिकाता बखत विद्यामन्दिरे गि, ए, उपाधिधारिण: बोजोवानन्दविद्यासागर-भट्टाचार्य स्व-सकाचात् सन्मानित १ .

·SANKHYA TATTWA KOUMUDI.
BY
VACHASPATI MISHRA
EDITED BY
DII ARMADIIKARI DHUSDHIRAJA PANTI
SHARMANA
॥ साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी ॥
निखिलतन्त्रमहामहोपाध्याय श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता
धर्माधिकारिढुण्डिराजपन्तशर्मणा
संशोधिता
Benares:
BRAJ B. DAS & Co.,
GENERAL BOOK AOENTS.
1873.

·गोडा मायाम
नाममायतनगया।
अनमोल भवागमनमातमाप्त।
मीमामा
॥ प्रमाग वेस्चवलपरीक्षणं विचारा॥
स्वपमेनासिरामाने हिनति त्र्यमानयोषः
शत्तिवाक्तिमतोरभेद
नित्यः शब्दार्थ
संबन्धः
समुख्ये मुरव्यव्यवहारः उपचार :त्ये राजावाला
ज्ञानाकरमार्क शानम्प्रत्यक्षम् ॥
अनन्यया सिद्धनिपतपूर्ववन्धि कारणाम
PRINTED AT THE DENARES PRINTING PRESA,
BY COBAXXU LAL.
:-
-
नायत वशिष्यते दुबैरिति नरोजीतः।
भगवान सर्वभूतेषलहितःस्वात्मनाहार ; दृश्य ब्रह्मादिभिर्द्र
लक्ष्णैरनुमापकैः।
लामामनन्ति प्रकृति पुरुषाय प्रवात नीम्।
तहानिमदाप्तोगत्वामेव परष निदुः।
एरुसायनिदः इतिशेष,
फिरपुराणम०

·अ तत्सत् परमात्मननमः ॥ साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी॥ वाचस्पतिमिविरचिता ॥ पदमारवायलोनामनिदेशा मानिलुनमू। प्रोवाचासाये सारवतलगाम विनियम्॥ भागवत। ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सारत्यसप्तति, अनामेकां लोहितशुकृष्णां बड्वीः प्रजाः सृनमानां नमामः । अना ये तां जुषाणों भजन्ते जहत्येनां भक्तंभोगां उगता ॥ कपिलाय महामुनये मुनये शिष्याय.तस्य चासुरये । पञ्चशिखाय तथेश्वरकृष्णायैते नमस्यामः ॥ इह खलु प्रतिपित्सितमर्थं प्रतिपादयन् प्रतिपादयिताऽवधेयवच- नो भवति पेशावताम् अप्रतिपित्सितन्तु प्रतिपादयन्नायं लौकिको ना- पि परीक्षक इति प्रेक्षावद्भिरुन्मत्तवदुपेक्ष्येत स चैषां प्रतिपित्सितोऽर्थो यो ज्ञातः सन् परमपुरुषार्थाय कल्पत इति प्रारिप्सितशास्त्रविषयज्ञा- नस्य परमपुरुषार्थसाधनहेतुत्वात्तद्विषयजिज्ञासामवतारयति । दुःखत्रयाभिघातान्जिज्ञासा सदपघातके हेतो। दृष्टे सापार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ॥ १ ॥ शास्त्रविषयो न जिज्ञास्येत यदि दुःखं नाम जगति न स्थात् 'सद्वा न जिहासितं जिहासितं वा अशक्यसमुच्छेदम् अशक्य- समुच्छेदता च द्वेधा दुःखस्य नियत्वाद्वा तदुच्छेदोषायापरिज्ञानाद्वा, साम्पसमुच्छेदस्वेऽपि च शास्त्रविषयस्य ज्ञानस्पानुपायाद्वा'सुकर- " सेवनानाम् प्रोममाणन मोग साधयनी ·सांगत को स्वोपाया सरस्य सद्भावाद्वा । तेत्र न तावदु:खं नास्ति नाप्यनिहासि- तमित्यत सैक्त दुःखभयानमात्मदिति । दुःखामा त्रयं दुःखत्रयं तल सानु आध्यात्मिकमाधिदैविकमाधिभौतिकञ्च । तत्राध्यात्मिकं द्वि- विधं शारीरं मानसन्च । शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्त मान- से कामक्रोभक्कोलागीमाधिसिलसिला जा hो सञ्चैतहासकामयायदानामिका च दुःखं द्वेधा भाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राधिभौतिकं मानुष- पशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिमिचम् शापिदैविक यक्षराक्षसविनायकग्रहा- द्यावेशनिबन्धनम् तदेतत् प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रंजःपरिणामभेदो न शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेन दुःखत्रयेणान्तःकरणवर्तिना चे- तनाक्तिः प्रात कूलागापिसनानो भिनान दाने । एतावता प्रति- कूलवेदनीयत्यं जिहासाहेतुरुक्तः । यद्यपि च न सन्निरुध्यते दुःखं तथापि तदभिभवः शक्यः कर्तुमित्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते । तस्मादु- पपन्न तदपघातके हेताविति । तस्य दुःखत्रयस्यापघातकस्तदप- घातकः उपसर्जनस्यापि बुद्धया समाकृष्टस्य तदा परामर्शः अपघा- तकश्च हेतुः शास्त्रप्रतिपाद्यो नान्य इत्याशयः । अत्राशङ्कते दृष्टे सापार्था चेत् । अयमर्थः अस्तु दुःखत्रयं जिहासितञ्च तद्भवतु भवतु च तच्छक्यहानं सहताञ्च शास्त्रगम्य उपायस्तदुच्छेत्तुं तथाप्यत्र प्रेक्षावतां न युक्ता जिज्ञासा दृष्टस्यैवो- पायस्य तदुच्छेदकस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात् तत्त्वज्ञानस्य वने कई न्माभ्यासपरम्परायाससाध्यतयातिदुष्करत्वात् । तथाच लौकिका- हकोणे नामाभाणकः । मनमा विन्देव किार्य पर्वतं ब्रजेन् । इष्ट- स्वार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान् यत्नमाचरेविति । सन्ति चौपायाः अल- शः शारीरदुःखमलीकारायेषाकरा भिषजांवरैरूपदिष्टाः । मानसस्यापि " -- ·सांख्या बकौमुदी। सन्सापस्य प्रतीकाराय मनोबस्त्रीपानभोजनविलेपनवस्त्रालङ्कारादि- विषयप्राप्तिरूपायः सुकरः । एवमाधिभौतिकदुःखस्य नीतिशास्त्रा- भ्यासकुशलतानिरत्ययस्थानाध्यासनादिः प्रतीकारहेतुरीषत्करः । त- थाधिदैविकस्यापि दुःखस्य मणिमन्त्रौषधाद्युपयोगः मुकरः प्रतीका- रोपाय इति । निराकरोति । नोति । कुतः, एकान्तास्यन्ततोऽभावात् । कान्तो दुःखनिवृत्तेरवश्यम्भावः अस्यन्तो दुःखस्य निवृत्तत्य पुनरनुत्पा- दस्तयोरेकान्तासन्तयोरभाव एकान्तात्यन्ततोऽभाव इति । षष्ठीस्था- ने सार्बविभक्तिकस्तसिः । एतदुक्तं भवति यथाविधिरसायनादिका- मिनीनीतिशास्त्राभ्यासमन्त्राद्युपयोगेऽपि तस्य तस्याध्यात्मिकादेर्दुःख- स्य निवृत्तेरदर्शनादनैकान्तिकत्वं, निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनादना- त्यन्तिकत्वमिति सुकैरोऽप्यैकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेर्न दृष्ट उ- पाय इति नापार्था जिज्ञासेत्यर्थः । यद्यपि दुःखममङ्गलं 'तथापि तत्परीहारार्थत्वेन तदपघातो मंगलमेवेति युक्तं शास्त्रादौ तत्कीर्स- नमिति ॥ १ ॥ स्यादेतत् माभूदृष्ट उपायो वैदिकस्तु ज्योतिष्टोमादिः सहस्त्र संवत्सरपर्यन्तःकर्मकलापस्तापत्रयमेकान्तमत्यन्तञ्चापनेष्यति । श्रु- तिश्च स्वर्गकामोयजेतेति । स्वर्गश्च यन्न दुःखेन सम्भिन्न न च स्तमनन्तरम् । अभिलाबोपनीतञ्च बुत् सुखं स्व:पदास्पदमिति ॥ दुःखविरोधी सुखविशेषश्च स्वर्गः स च स्वसत्तयां समूलघातमपहन्ति दुःखं, न चैष क्षयी । तथाहि श्रूयते " अपाम सोमममृता अभूमेति" तत्क्षये कुतोऽस्यामृतत्वसम्भवः । तस्माद्वैदिकस्योपायस्य ताप- त्रयप्रतीकारहेतोर्मुहूर्तयामाहोरात्रमाससंवत्सरादिनिर्वर्तनीयतयानेकज, न्मपरम्परायाससम्पादनीयाद्विवेकज्ञानादीपत्करत्वात्पुनरप्यपार्था जि- ज्ञासा रसाशाक्पाह।

·दृष्टपदानु श्रविका सयविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । तविपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञावेज्ञानात् ॥२॥ गुरुपाठादनुश्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः । एतदुक्तं भवति श्रूयत एव परं न तु केन चित् क्रियत इति तत्र भव आनुश्रविक इति तंत्र प्रामो ज्ञात इति यावत्' आनुश्रविकोऽपि कर्मकलापो दृष्टेन तुल्यार्तन इति ऐकान्तिकास्यन्तिकदुःखप्रतीकारानुपायत्वस्योभयत्रापि तुल्य- त्वात् । यद्यपि चानुश्रविक इति सामान्येनाभिहितं तथापि कर्म कलापाभिप्रायोद्रष्टव्यः विवेकज्ञानस्याप्यानुश्रविकत्वात् तथाच श्रूयने "मामा का अरे मामालती विक्तव्यः न स पुनतक्तता सः पुनरावले" इति । अस्यां प्रतिज्ञायाँ हेतुमाह स ह्यविशुद्धिक्षयाति- शययुक्तः। अविशुद्धिः सोमादियागस्य पशुवीजादिवधसाधनता । य- वाह स्म भगवान् पञ्चशिखाचार्यः 'स्वल्पः संकरः सपरिहार; सम- त्सवमर्ष ' इति । स्वल्पःसंकरः ज्योतिष्टोमादिजन्मनः प्रधानापूर्वस्व पशुहिंसादिजन्मनानर्थहेतुना अपूर्वेण । सपरिहारः कियतापि पाव- श्चित्तेन परिहत्तुं शक्यः । अथ प्रमादतः प्रायश्चित्तमपि नाचरितं प्रधा- नकर्मविपाकसमये च पच्यते तथापि यावदसौवनथं सूते तावत् सप्रयवमर्षः प्रत्यवमर्षेण सहिष्णुतया सह वर्तत इति मृष्यन्ते हि पु- ण्यसम्भारोपनीतस्वर्गसुधामा दावगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपपा- दितां दुःखवाड्तकणिकाम् । • न च मा हिमात सर्वा भूतानीति सामान्यशास्त्र विशेषशास्त्रे- जोमीयोमीय पशुमाल अत्यनेन बाध्यत इलि युक्तं विरोधाभावात् वि- रोधे हि बलीयसा दुर्बलं बाध्यते । नवेहास्ति कश्चिद्विरोधः भिन्नविष- यत्वात् तथाच न हिंस्यादिति निषेधेन हिंसाया अनर्सहेतुभावो द्वाप्यसे न वकालत्वमपि अमीषोमीयं पशुमालभेतेसनेन तु पाहिंसापी: कल- ·... सांध्या समुद्री यस्वमुच्यते नानथहेतुल्य भावस्तथा सति वाक्यभेदप्रसङ्गात् न घा नर्थहेतुत्नुक्रतूपकारकत्वयोः कश्चिद्विरोधः हिंसा हि पुरुषस्य दोषमा- वक्ष्यति क्रतोश्चोपकरिष्यतीति । सयातिशयौ च फलमतावप्युपाये उपचरितौं क्षयित्वञ्च स्वर्गा- देः सत्त्वे सति कार्यान्वादनुमितमिति । ज्योतिष्टोमादयः स्वर्गमात्र स्य साधनं वाजपेयादयस्तु स्वाराज्यस्येत्यतिशययुक्तत्वम् । परसम्पद्ध- को हिहीनसम्पदं पुरुषं दुःखा करोति । अपाम सोमममृता अभूमे- ति चामृतत्वाभिधानं चिरस्थेमानमुपलक्षयति । यदाहुः 'आभूतसं समानसाला हि भाष्यत' इति अत एव च श्रुति : 'न कर्मणा न प्रनमा धनेन मागेनैके अमृतत्वमानः । परेण नाकं निहितं गुहायां विभाजते यद्यतयो विशस्ति'। तथा 'कर्षमा मृत्युको मिलेम- जालो हरिणमीहयानाः । तथा परे ऋषयो मनीषिणः परं कर्म- मेयोऽमृतवमाना'रिति । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह, तद्विपरीतः श्रेयान तस्मादानुश्रविकाडुःखापघातकादुपायात् सोमादेरविशुद्धादनिन्यसा- तिशयफलाविपरीतो विशुद्धो हिंसादिसंकराभावाग्नित्यनिरतिशयफलो- ऽसद पुनरावृत्ति श्रुतेः । न च कार्यत्वेनानित्यता फलस्य युक्ता भाव कार्य्यस्य तथात्वात् 'दुःखप्रध्वंसस्य तु कार्य्यस्यापि तद्वैपरीयात् । न च दुःखान्तरोत्पादः कारणाप्रवृत्तौ कार्यानुत्पादात् विवेकज्ञानोपन- ननपर्यन्तत्वाच्च कारणप्रवृत्तेः । एतच्चोपरिष्टादुपपादयिष्यते । ...अक्षरार्थस्तु तस्मादानुश्रषिकाडुःखापघातका तोविपरीतः सत्त्व- पुरुषान्यताप्रत्यय साक्षात्कारो दुःखापघातको हेतुः अत एष श्रेयान् आनुश्रावको हि वेदविहितस्वान्मात्रया दुःखापघातकत्वाच्च प्रयस्यः। सच्चपुरुषान्यताप्रत्ययोऽपि प्रशस्यः तदनयोः प्रशस्ययोर्मध्ये सापु: रुपा: श्रेयान् । कुतः पुनरस्योत्पत्तिरियत उक अपका- ·साल्पा स्वकौमुदी। विज्ञानात् न्यक्तञ्चाव्यक्तव्य ज्ञश्च व्यक्ताव्यक्तशाः तेषां विज्ञान विवेकेन ज्ञानम् । व्यक्तज्ञानपूर्वकमव्यक्तस्य तत्कारणस्य ज्ञानंत- योश्च पारार्थेनात्मा परो ज्ञायत इति ज्ञानक्रमेणाभिधानम् । एतदुक्त- म्भवति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेभ्यो व्यक्तादीन् विवेकेन त्वा शालक- युक्तया च व्यवस्थाध्य दीर्घकालादरनैरन्तय॑सत्कारसेवितात् भाव- नामयाद्विज्ञानादिति । तथाच वक्ष्यति । एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञान- मिति ॥ ५ ॥ तदेवं प्रेक्षावदपेक्षितार्थत्वेन शास्त्रारम्भं समाधाय शास्त्रमारभ- माणः श्रोतृबुद्धिसमवधानाय तदर्थं संक्षेपतः प्रतिजानीते । मूलपकृतिरावेकृति हटाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ ३ ॥ संक्षेपतो हि शास्त्रार्थस्य चतस्रोविधाः कश्चिदर्थः प्रकृतिरेव' क- श्चिदर्थो विकृतिरेव कश्चित् प्रकृतिविकृतिः कश्चिदनुभयरूप इति । तत्र का प्रकृतिरेवेत्यत उक्तम् मूलएकतिरविकृतिः प्रकरोतीति प्रक- तिः प्रधानं सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था सा अविकृतिः प्रकृतिरेवत्य- र्थः कस्मादित्यत उक्तम् मलेति मूलञ्चासौ प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः विश्वस्य कार्यसंघातस्य सा मूल न त्वस्या मूलान्तरमस्ति' अनवस्था- प्रसङ्गात् । न चानवस्थायां प्रमाणमस्तीति भावः । कतमाः पुनः प्र- कृतिविकतयः किययश्चे यत उक्तम् महादाचा प्रक्तयश्च विश्वयश्च” ता इति प्रकृतिविरुतयः सप्तति । तथाहि महत्ती महङ्कारस कृतिबिकृतिश्च मूलपकते एवमहङ्कारतत्त्वं तन्मात्राणामिन्द्रियाणाञ्च प्रकृतिविकनिश्च महतः एवं पञ्च तन्मात्राणि तत्वानि भूतानामाका- शादीनाम् प्रतयो 'विस्तयश्चाहकारस्य । अथ का विकृतिरेव ।

·वकीमुदी। किवती चेमतं उक्त पोडशकस्तु विकार इति षोडशसंख्यापरिमिसो प्राणः पोहशकः । तुशब्दोऽवधारणे भिलकमश्च 'पञ्च महाभूताम्ये- कादनियाणि चेति षोडशको गणो विकार एव न प्रकृतिरिति । बञ्चपि च पृथिव्यादीनामपि गोघटवृक्षादयो विकाराः एवं तद्विकारभे- दानां पयोबीजादीनां दध्यङ्कुरादयस्तथापि गवादयो बोज़ादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरं तत्त्वान्तरोपादानलञ्च प्रकतित्वमिहामि- घेवमिति न दोषः । सर्वेषां गोघटादीनां स्थूलतेन्द्रियग्राह्यता च समेति न तत्वान्तरत्वम् । अनुभयरूपमुक्तं तदाह न प्रकतिर्न वि- कृतिः पुरुष इति । एतञ्च सर्वसुपरिष्टादुपपादयिष्यते ॥ ३ ॥ तमिममर्थं प्रामाणिकं कर्तुमभिमताः प्रमाणभेदा लक्षणीयाः न घ सामान्यलक्षणमन्तरेण शक्यं विशेषलक्षणं कर्तुमिति प्रमाणसामान्य तावलक्षयति । दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वपूमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधम्पूमाणमिष्टम्पूमेयसिद्धिः पूमाणाद्धि ॥ ४ ॥ अत्र च प्रमाणमिति समाख्या लक्ष्यपदं तन्निर्वचनञ्च लक्षणम् प्रमीयते ऽनेनेति निर्वचनात् प्रमा प्रति करणत्वं गम्यते । असन्दि- ग्धाविपरीतानधिगतविषया चित्तवृत्तिर्वोधश्च पौरुषेयः फलं प्रमा'त- साधनम्प्रमाणमिति । एतेन संशमविषयेयस्मृत्तिसाधनेष्वपसर्गः । संख्याविप्रतिपत्तिं निराकरोति । त्रिविधमिति । तिस्त्रो विधा अस्य प्रमा- सीमासस्य त्रिविधमिति न न्यूनं नाप्यधिकमित्यर्थः । विशेषलक्षणा- नन्तर बैत दुपपादयिष्यामः । कतमाः पुनस्ता विधा इत्यत आह इ. टमनुमानमाप्तवचनं चेति । एतच्च लौकिकमाणाभिप्रायम् लोकन्यु- त्पादनार्यत्वाच्छास्त्रस्य तस्यैवात्राधिकारात् आर्षन्तु विद्या योगिना- मूर्ध्वस्रोतसांच न लोकव्युत्पादनायालमिति सदापि नाभिहितमनधि- । ।

·कारात् । स्यादेतत् मा भून्यूनमधिकन्तु कस्मान भवति, संगिरन्द्र हिवादिन उपमानादीन्यपि प्रमाणानात्यत आह, सर्वप्राणसिद्ध- सादिति । एज्वेव दृष्टानुमानाप्तवचनेषु सर्वेषां प्रमाणानां सिद्धत्वाद- नतर्भाचादित्यर्थः एतच्चोपपादयिष्यत इत्युक्तम् । अथ प्रमेयव्युत्पाद- नाय प्रवृत्तं शास्त्रं कस्मात् प्रमाण सामान्यतो विशेषतंश्च लक्षय- जीस्थत आह प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्वीति । सिद्धिः प्रतीतिः । सेयमा वो भर्यक्रमानुरोधेन पाठक्रममनादृत्य व्याख्याता ॥ ४ ॥ सम्प्रति प्रमाणविशेषलक्षणावसरे प्रत्यक्षस्य प्रमाणेषु ज्येष्ठम्या- सदधीनत्वाच्चानुमानादीनां सर्ववादिनामविप्रतिपत्तेश्च तदेव तावल्ल- धयति । पूतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधमनुमानमाख्यातम् । नलिलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनन्तु ॥ ५ ॥ मत्र दृष्टमिति लक्ष्यनिर्देशः परिशिष्टन्तु लक्षणं समानासमान- मातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः । अवयवार्थस्तु विसिन्वन्ति विषयिण- मनुवघ्नन्ति स्वेन रूपेण निरूपणायं कुर्वन्तीति यावत् विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्चास्मदादीनामविषयाश्च तन्मात्रलक्षणा यो- गिनामूलस्रोतसाञ्च विषयाः । विषयविषयं प्रति वर्तते इति प्रति- विषयमिन्द्रियं वृत्तिश्च सन्निकर्षः अर्थसनिकृष्टमिन्द्रियमित्यर्थः त- स्मिन्नध्यवसायस्तदाश्रित इत्यर्थः अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम् उपात्तविषयाणामिन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धेस्तमोऽभिभवे सति यः सत्वसमुद्रेकः सोऽध्यवसाय इति वृत्तिरिति ज्ञानमिति चाख्याः इदं तत् .प्रमाणम् अनेन यश्चेतनाशक्तेरनुग्रहस्तत् फलं प्रमा बोधः । बु- द्धितत्वं हि प्राकृतबादचेतनमिति तदीयोऽध्यवसायोऽप्यचेतना घदाश्विन एवं हि बुद्धि तानस्य सुखादयोऽपि परिणामभेदाः अचे ·Full बनाः पुरुषस्तु सुखाचमनुषङ्गी चेतनः सोऽयं बुद्धितलवलिनो बाल- सुखादिना तल्पासिविस्मिता त्या ज्ञानसुखादिमानिव भव- नीति नोऽनुगृह्यते चितिच्छायापत्त्या चाचेतनापि बुद्धिस्तदप्यम- मायोऽप्यचेतनशेतन इव भवतीति तथाच वक्ष्यति। तस्मात्तत्संयोगा- दचेतनं चेतनावदिन लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्त्तव भवत्यु- दासान इति । अत्राध्यवसायग्रहणेन संशयं 'व्यवच्छिनत्ति संशय- स्य अनंवस्थितग्रहणेनानिश्चितरूपत्वात् निश्चयोऽध्यवसाय इत्यना-- रम् । विषयग्रहणने चासद्विषयं विपर्ययमपाकरोति प्रतिग्रहणेन चे- न्द्रियार्थसन्निकर्षसूचनादनुमानस्मृत्यादयः पराहता भवन्ति । तदे समानासमानजातीयव्यवच्छेदकत्वात् प्रतिविषयाव्यवसाय इति दृष्टस्य सापूर्ण लक्षणम् । लक्षणान्तराणि तु तैथिकानां न टूषितानि गि- स्तरमयादिति नामुमानम्प्रमाणमिति वदता लोकायतिकेनाप्रतिपन्नः सन्दि- ग्यो विपर्य्यस्तो वा पुरुषः कथं प्रतिपाद्यत न च पुरुषान्तरगता अ- ज्ञानसन्देहविपर्यासाः शक्या अर्जागबात प्रत्यक्षेण प्रतिपत्तुं नापि मानान्तरेण, अनभ्युपगमात्, अनवधूताज्ञानसंशयविपर्यासस्तु ये कं चित् पुरुषं प्रति प्रवर्त्तमानोऽनवधेयवचनतया प्रेक्षाचद्भिरुन्मत्तवदु- पेक्ष्येत तदनेनाज्ञानादयः परपुरुषवत्तिनोऽभिप्रायभेदादूचनभेदाद्वा लिङ्गादनुमातव्या इत्यकामेनाप्यनुमानम्प्रमाणमभ्युपेतव्यम् । तत्र प्ररक्षकार्यत्वादनुमानं प्रत्यक्षानन्तरं लक्षणीयं तत्रापि सामान्यभ- पपूर्वकत्वाद्विशेषलक्षणस्यानुमानसामान्य तावलक्षयति । तलिङ्ग- लिमिपूर्वकामिति । लिङ्गं व्याप्यं लिङ्गि व्यापकं शङ्कितसमारो- पितोपाधिनिराकरणेन वस्तु स्वभावप्रतिबद्धं व्याप्यं येन च प्रतिबद्ध नयापकम् । लिंगलिङ्गिग्रहणेन च विषयबाचिना विषयिन म- ·१. मांसपतालकीसही। स्पयमुपलक्षयति धूमादिाप्यो नहलादिन्यापक इति यः पल्लयस्त्र- पर्बकम् । लिगिग्रहणञ्चावर्तनीयं तेन लिममस्यास्तीति पक्ष- धर्माताबानमर्पि दर्शितं भनति । तस्याप्यव्यापकभावपक्षधर्मताबा- नपूर्वकमनुमानमित्यनुमानसामान्यं लक्षितम् । अनुमानविशेषान् तन्त्रान्तरलक्षितान् अभिमतान् स्मारयति । त्रिविधमनुमानमाख्यातं तदिति । तत्सामान्यतोलक्षितमनुमानं विशेषतस्त्रिविधम् पूर्वपशि- पवेत्सामान्यतोदष्टन्च । तत्र प्रथमं तावत् द्विविधं वीतमवीतञ्च अन्वयमुखेन प्रवर्तमानं विधायकं बीतं न्यतिरेकमुखेन प्रवर्त्तमानं निघे- धकमवीतम् । तत्रावीतं शेषवत् शिष्यते परिशिष्यते इति शेषः सएच विषयतया यस्यास्यनुमानज्ञानस्य तन्छेषवत् । यदाहुः प्रसकाम- तिषेषेऽन्यत्रामसङगाच्छिष्यमाणे सर्मययः परिशेषइति । अस्थ चावीतस्य व्यतिरेकिण उदाहरणमग्रेऽभिधास्यते । बीतञ्च द्वेषा पूर्ववत् सामान्यतोदृष्टञ्च । तत्रैक दृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यत् तत्पूर्ववत् पूर्व प्रसिद्वं दृष्टस्वलक्षणसामान्यमिति यावत् तदस्य विषय- त्वेनास्त्यनुमानज्ञानस्येति पूर्ववत् यया धूमासिलसामान्यविशेषः द. मते ऽनुमीयते तस्य च वन्हित्वसामान्यविशेषस्य स्वलक्षणवनिविशे- षो दृष्टो रसवस्याम् । अपरञ्च वीतं सामान्यतोदृष्टम् अदृष्टस्वलक्षण- सामान्यविषयं यथेन्द्रियविषयमनुमानम् । अत्र हि रूपादिज्ञानानां क्रियालेन करणत्वमनुमीयते । यद्यपि च करणत्वसामान्यस्य छिदादी वास्यादि स्वलक्षणमुपलब्धं तथापि यज्जातीयं रूपादिबाने करण- खमनुमोयते तज्जातीयस्प करणत्वस्य न दृष्टं स्वलक्षणं प्रत्यक्षेण, इ- न्द्रियनातीयं हि तत् करणं नचेन्द्रियत्वस्य सामान्यस्य स्वरक्षणभि- न्द्रियविशेषः प्रत्यक्षगोचसेऽग्दिशां यथा बन्हिनस्य- सामान्यस्य स्खलक्षण पन्हिः । सोऽयं पूर्वक्तः सामान्पोष्यात समपि नीनवेन .

·११ ल्यखें विशेषः । अत्र दृष्टं दर्शन सामन्यतइति सामान्यरय सार्व- विभक्तिकरससिः । अदृष्टवलक्षणस्य सामान्यविशेषस्य दर्शनमनुमा- नमित्यर्थ सर्वञ्चैतदस्माभिर्यायवात्तिकतापर्ण्यटीकायां व्यत्पादित नेहोक्तं विस्तरमयादिति । प्रयोदश्रवणसमनन्तरम् । प्रयोन्यवृद्धप्रवृत्तिहेतुकज्ञा नानुमानपूर्वकत्वाच्छब्दार्थसम्बन्धग्रहणस्य स्वार्थसम्बन्धज्ञानसहकारि- पश्च शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वादनुमानपूर्वकत्वमित्यनुमानानन्तरं शब्द लक्षयति । आवश्रुतिरामबचमारिवति । तत्राप्तवचनमिति लक्ष्यनिर्देशः परिशिष्टं लक्षणम्'आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत्, आप्ता चासौ श्रुतिश्चेति आप्तश्रुतिः श्रुतिर्वाक्यजनितं वाक्यार्थज्ञानं तच्च स्वतः प्रमाणम् अ- पौरुषेयषेदवावयजनितत्वेन च सकलदोषाशङ्काविनिर्मुक्तयुक्तं भं- बाति एवं वेदमूलस्मृतीतिहासपुराणवाक्यजनितमपि ज्ञान युक्तम्'आ- दिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतिस्मरणसम्भवः सुप्तप्रबुद्वस्येव पूर्वेधुरवगतानामर्थानामपरेछुः । तथाचावयजैगीषव्य- संवादे भगवान् जैगीषव्यो दशमहाकल्पवर्तिजन्मस्मरणमात्मन उवाच दशतु महाकल्पेषु विपरिवर्तमानेन मयेत्यादिना ग्रन्थसन्दर्भेण । आ- सग्रहणेन चायुक्ताः शाक्यंभिक्षुनिर्ग्रन्थकसंसारमोचकादीनामागमा- भासा निराकता भवन्ति । अयुक्ता चैतेषां विस्तात् छिन्नमूलत्वात् प्र- माणविरुद्धार्थाभिधानात् कैश्चिदेव च भ्लेच्छादिभिः पुमासदैः ष- भूपायैः परिग्रहाद्वोद्धव्यम् । तुशब्देनानुमानायवोच्छनीत्त नाक्या? हि.पूमयो न तु तद्धर्मो वाक्यं येन तत्र लिङ्गं भवेत् न च वाक्यं ब- क्वार्थ बोधयत्सम्बन्धग्रहणामपेक्षते अभिनवकविविरचिवस्य वाक्य- स्वादृष्टपूर्वस्याननुभूतचरवाक्यार्थबोधकत्वादिति । एवं प्रमाणचामान्यमाणेषु बहिशेषलक्षणेषु च सासू बानि प- ·है माणान्तराण्युपमानादीन्यन्यूपेयन्ते प्रतिवादिमित्तान्युनलक्षणेषु प्र- माणेषु अत्तर्भवन्ति । तयादि । स ताप यथा गौस्तथा शक्य इति वाक्यं तज्जनिता धीरगम एव । योऽध्ययं गवयशब्दो गोस- दशस्य वाचक इति प्रत्ययः सोऽप्यनुमान यो हि शब्दो यत्र वृद्धः प्रयुत्पते-सोऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य वाचको यया गोशब्दो गोत्वस्य । प्रयुज्यते चैष गवयशब्दो गोसदशे इति तस्यैव वाचक इति बा. वमनुमानमेव यत्तु गवयस्य चक्षुःसन्निकृष्टस्य गोसादृश्यबानं तत् प्र- त्यक्षम्। अत एव स्मर्म्यमाणायां गवि गक्यसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षं न अन्यत् गाव सादृश्यमन्यच्च गवये भूयोऽवयवसामान्ययोगो हि जात्यन्तरवती नात्यन्तरे सादृश्यमुच्यते सामान्ययोगश्चैकः स चेद्वये गृहीतो ग. पाप तथेति नोपमानस्य प्रमेयान्तरमस्ति. यत्र प्रमाणमुपमान भने- दिति न प्रमाणान्तरमुपमानम् । एवमणिविरपि न प्रमाणान्तरं त- बाहि जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पनमर्या- पत्तिराभिमता वृद्धानां साप्यनुमानमेव यदा खल्वव्याकः सन्नेकत्र ना- स्ति तदान्यत्रास्ति यदाऽव्यापकएकत्रास्ति तदान्यत्र'नास्तीति सु. करः स्वशरीरे व्याप्तिग्रहः । तथाच सतो गृहाभावदर्शनेन लिगेन बहिर्भावदर्शनमनुमानमेव न च चैत्रस्य क्वचित् सत्त्वन गृहाभावः सक्यो ऽपन्होतुं येनासिद्धो गृहाभाने बहिर्भावे न हेतुःस्यात् न च गृहाभावेन वा सत्त्वमपन्हयेत येन सत्त्वमेवानुपपद्यमानमात्मानं न बहि रवस्थापयेत् तथाहि चैत्रस्य गृहासत्वेन सत्त्वमात्रं वा विरुध्यते. गृ हसावं वा न तावत्र क चन सत्त्वस्यास्ति विरोधो गृहासत्त्वेन मिन विषयत्वात् देशसामान्येन गृहविशेषाक्षेपोऽपि पाक्षिक इति समान विषयतया विरोध इति चेन । प्रमाणनिश्चितस्य गृहे ऽसवस्य पाधि कसया-शामिकेने रासभेन मनिक्षेपापोगा. नापि प्रमाणनिधि ·१३ । तो गृहाभाष, पाक्षिकमस्य गृहसंस्य प्रतिक्षिपन् सलेमाफि प्रतिक्षेप्नु सीशयिकत्वं बापनेतुमहतीति युक्तं, गृहविच्छिन्नेन चैत्राभान गृहे सत्व विसवात् पतिक्षिप्यते न तु सत्वमात्र, तस्य तत्रौंदासीन्यात् । तस्मात् गृहाभविन लिङ्गेन सिद्धेन सतो बहिर्भावो ऽनुमीयत इति युक्तम् । एतेन विसद्वयोः प्रमाणयोर्विषयव्यवस्थया विरोधापान, मर्यापत्तेविषय इति परास्तम् , अवच्छिन्नानवच्छिन्नयोविरोधाभावात् । उदाहरणान्तराणि चायपत्तेरेवमेवानुमानेऽन्तर्भावनीयांनीति । तस्मा- नुमानात प्रमाणान्तरमापत्तिरिति सिद्धम् । एवमभावोऽपि प्रत्य- क्षमेव, न हि भूतलस्य परिणामविशेषात् कैवल्यलक्षणात् अन्नो घटा- भावो नाम, प्रतिक्षणपरिणामिनो हि सर्व एक भाषा ऋते चितिशक्तेः स च परिणामभैद ऐन्द्रियक इति मास्ति प्रत्यक्षानबरुद्धो विषयो त्राभावाड्वयं प्रमाणान्तरमभ्युपेयमिति । सम्मान यथा खा- द्रोणा- ढकप्रस्थाद्यवगमः स चानुमानमेव, खारीत्वं हि द्रोणाद्यविनाभूतं प्रतीत खाऱ्या द्रोणादिसलमनगमयतीति । यञ्चानिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपार- म्पर्म्यमात्रमिति होचुद्धा मालिक, यथा, इह वटे यक्षः प्रतिवसतीति,न तत् प्रमाणमनिर्दिष्टप्रवक्तृकत्वेन सांशयिकत्वात् आप्तप्रवक्तृकत्वनिश्चये त्वागम इस्युपपन्नं त्रिभिधम्प्रमाणमिति ॥ ५ ॥ एवन्तावद्यक्ताव्यक्तज्ञलक्षणप्रेमयसिद्धयर्य प्रमाणानि लक्षितानि । तत्र व्यक्तं पृथिव्याद स्वरूपतः पशुलपादको हालिकोऽपि प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते पूर्ववती चानुमानैन धूमादिदर्शनात् बद्यादीति तद्व्युत्पाद- नाम मन्दप्रयोजनं शास्त्रमिति दुरधिंगममनेनं व्युत्पादनीयम् । तत्र यत्प्रमाणं यत्र समयं तदुक्तलक्षणेभ्यः प्रमाणेभ्यो निष्कृष्य दर्शयति । टाका ·मुखो। सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणा प्रतीतिरनुमानान् । नस्मादपि चासिद्ध परोक्षमाप्तामात सिद्धम् ॥६॥ तुशब्दः प्रत्यक्षपूर्ववद्भयां विशिनटिं। सामान्यतोदष्टादनुमा- 'नादध्यवसायादतीन्द्रियाणां प्रधानपुरुषादीनाम् wweतर शेषवत इत्यपि द्रष्टव्य- म् । तत् किं सर्वेष्वतीन्द्रियषु सामान्यतोदृष्टमेव प्रवर्त्तते तथा च यत्र तनास्ति महदाद्यारम्भक्रमे स्वर्गापूर्वदेवतादौ च तेषामभाव: प्राप्त इत्येताच तस्मादपीति । तस्मादपीत्यतावतैव सिद्धे चार- ण शेववत इत्यपि समुच्चितमिति ॥ ६ ॥ स्यादेतत् । यथा गगनकुसुमकूर्मरोमशशविषाणादिषु प्रत्यक्ष- मप्रवर्त्तमानं तदभावमवगमयति ऐवं प्रधानादिष्वपि तत् कयं तेषां सामान्यतोदृष्टादिभ्यः सिद्धिरित्यत आह । भातेदूरात सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । सौक्ष्यायवधानादभिभवात् समानाभिहाराच ॥ ७ ॥ अनुपलब्धिरिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकितन्यायेनानुषजनीयम् यथा उत्पतन् वियति पतत्री अतिदूरतया 'सनपि प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते, सामान्यादित्यत्राप्यतिरनुवर्तनीयः यथा लोचनस्थमञ्जनमतसामी- प्यान्न दृश्यते, इन्द्रियघातोऽन्धत्ववीधरस्वादिः, मनोऽनवस्थानात् यथा कामानुपहतमनाः स्फीतालोकमध्यवर्तिनमिान्द्रियसम्भिकष्टमप्यर्थ न प- श्यात, सौम्यात् यया इनिंग्सन्निकृष्टं परमाण्वादि प्रणिहितमगा मपि न पश्यति, व्यवधानात् यया कुज्यादिव्यवहितं राजदारादि न पश्यति, अभिभवात् यथा अहनि सौरीभि भिरभिभूतं ग्रहनक्षत्रमण्ड- लं न पश्यतिः समानाभिहारात यया तोपदावमुक्तांनुदविन्दन् जला- शयेल. पश्यति । चकारी नुक्तसमुच्चयाय नवोऽपि संगृहीतः ·सांखयकोमुद्री तद्यया क्षाराद्यवस्थायां दध्याद्यनुद्भवाम दृश्यते । एतदुक्तम्भवति न म- त्यक्षनिवृश्चिमात्रास्त्वभावो भवत्यति प्रसङ्गात् तथाहि न हि गृहादहि- निर्गतो गृहजनमपश्यस्तदभावं निश्विनुयात् अपि तु योग्यप्रत्यक्ष- निवृत्तयामा निश्चिनोति न च प्रधानपुरुषादीनामस्ति प्रत्यक्ष योग्यतेति न तनिवृत्तिमात्रातदभावनिश्चयो युक्तः प्रामाणिकानामि- ति ॥ ७ ॥ कतमत् पुनरेतेषु कारणम्प्रधानादीनामनुपलब्धावित्यत आह । ई सौक्षयात्तदनुपलब्धि भावात् कार्य्यतस्तदुपलब्धेः । महदादि तरच कार्यम्प्रकृति सरूपं विरूपं च ॥ ८॥ अथाभावादेव सप्तमरसवदेतेषामनुपलब्धिः कस्मान्न भवतीत्यत आह । नाभावात् । कुतः कार्य्यतस्तदुपलब्धेः तदिति प्रधानम्पराम, शति । पुरुषोपलब्धौ तु प्रमाणं वक्ष्यति संघातपरार्थत्वादिति । दृढ़त- रप्रमाणावधारिते हि प्रत्यक्षमप्रवर्त्तमानमयोग्यत्वान प्रवर्तत इति क- ल्प्यते सप्तमस्तु रसो न प्रमाणेनावधारित इति न तत्र प्रत्यक्षस्यायो- ग्यता शक्याध्यक्सातुमिति भावः । किं पुनस्तत् कार्य यतः प्रधा- नानुमानमित्यत आह । महदादि तच्च कार्य्यम् । एतच्च यथा गम- कं तयोपरिष्टादुपपादयिष्यते । तस्य च कार्य्यस्य विवेकज्ञानोपयोगि- नी सारुप्यवैरुप्ये आह । एते चोपरि- टाद्विभजनीये ॥८॥ कार्याकारणमात्रं गम्यते । सन्ति चात्र वादिनां विप्रतिप- त्तयः केचिदाहुरसतः सन्जायत इति । एकस्य सतो विवर्त्तः का. य्यंजातं न वस्तु सदित्यपरे । अन्ये तु सतोऽसज्जायत इति । सर सग्नाको इति वृद्धसः । तत्र पूर्वस्मिन् कल्पत्रये प्रधानं न सिध्यति । सुखदुःखमोहभेदवत्स्वरूपपरिणामशब्दाद्यात्मकं हि जगत् कारणस्य ·प्रधानस्य प्रधानत्वं सस्वरमनमालसाललं गमयति । यदि सुनरसतः सायन असन्निस्याख्या कारण कथं सुशादिलंयमवाद्यात्मक स्यात्, सदसतो स्तादात्म्यानुपपतेः । अकस्य सतो विमर्चः शब्दा- दिप्रपञ्चायोपि सत्ता सजायत इति न स्यात् । न चास्यास्यस्य प्रपन्चत्मिकत्वमायित्वप्रपञ्चस्प प्रपञ्चात्मकतया प्रतीतिर्भम एव । ये- षामपि कणभक्षाक्षचरणादीनां सत एधकारणादसतो जन्म तेषामपि सदसतोरेकत्वानुपपत्तेर्म 'कात्मिक कारणमिति नः प्रधामसिद्धिः अतः प्रधामसिद्धयर्थं प्रथमं तावत्सत्काप्यं प्रतिजानीते । असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच सत्कार्यम् ॥ ९ ॥ सत् कायं कारणव्यापारात् प्रागपीति शेषः। तया च न सिद्ध- साधनं नैयायिकतनयैरुद्रावनीयम् । यञ्चपि वीजमृत्मिण्डादिप्रध्वंसा- नन्तरमङ्कुरघटाद्युत्पत्तिरूपलभ्यते तयापि न प्रध्वंसस्य कारणत्वमपि तु मावस्यैव वीजाद्यवयवस्य । अभावातु भावोत्पत्तौ तस्य सर्वत्र सुलभत्वात्सर्वत्र सर्वकार्योत्पादप्रसङ्ग इत्यादि न्यायवार्तिकतात्प- येटीकायामभिहितमस्माभिः । की । कणभुक्षाक्षचरणमतमवशिष्यते । तत्रेदं प्र- तिज्ञातं सत्कार्यमिति । अत्र हेतुमाह । असबकस्मात् । असञ्चेत कारणव्यापारात्पूर्व कार्य नास्य सत्त्वं केनापि कर्तुं शक्यं नहि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि शक्यं पीतं कत्तुं सदसखे घटस्य धर्माविति चेत् तथाप्यसति धम्मिणि न तस्य धर्म इति सत्त्वं तदवस्थमेव तथा च मा. सत्ता बनातदात्मना वाऽसत्वेन कथमसन घट: तस्मात्कारण- व्यापार सूमिक प्रागापि सदेव कामिति । भरणत्वात्य सतो- संसथाभिव्यक्तिरूपंपला । यथा पोड़नेन ·१७ तिलेषु तैलस्य अवधारून धान्येषुः तण्डुलाना दोहन सौरभेयोषु पयसले म निदर्शनं किञ्चिदस्ति । म खस्क भिव्यज्यमानं चोत्पञ्चमानं वा कन्धिदसदृष्टम् । इतश्च कारणव्यापा- रात् पाक सदेव कार्यमित्याह । उपादानानि का रणानि तेषां ग्रहणं कार्येण सम्बन्ध उपादानः कार्यस्य सम्बन्धा- दिति यावत् । एतदुक्तं भवति । कार्येण संबद्ध कारणं कार्य्यस्य जनक सम्बन्धश्च कार्य्यस्पासतो न सम्भवति तस्मात्सदिति । स्यादे- तत् असम्बद्धमेव कारणैः कस्मात्कार्यं न जन्यते तथो चासदेवोत्प- म्यतेऽत आह । सर्वसम्भवाभावात् । असंबद्वस्य जन्यत्वे असम्बद्ध लाविशेषेण सर्वं कार्यजाळ सर्वस्माद्भवेत् न चैतदस्ति सस्मालासम्ब- द्धमसम्बद्वेन जन्यते अपि तु संबद्धं संबद्धन जन्यते इति । यथाः सांख्यवृद्धाः सारित । स्यादेतत् असम्ब- द्वमपि सत्तदेव करोति यत्र यत्कारणं शक्तम् शक्तिश्च कार्यदर्शनाद- घगम्यते अतो नाव्यवस्थेति ह । शक्तस्य शक्यकरणात् । सा शक्तिः शक्तकारणाश्रया सर्वत्र वा स्याच्छक्ये वा। सर्वत्र चेत्तदव स्थैवाव्यवस्था शक्ये चेत्कयमसति शक्ये तप्रेति वक्तव्यम् । शक्ति- भेद एव स तादृशो यतः किञ्चिदेव कार्य जनयेन सर्वमिति चेत् हन्त भोः शक्तिविशेषः कार्यसम्बद्धो वा स्यादसम्बद्धो वा सम्बद्ध- ग्वे नासता सम्बन्ध इति सत्कार्यम् असम्बद्धत्वे सैवाव्यवस्थेति सुष्टुक्तं शक्तम शक्यकरणादिति । इतश्च सत्कार्यमित्याही कारणभावाच्च । कार्य्यस्य कारणात्मकत्वात् न हि कारणाविन्न कार्य कारणउन स- दिति कयं तदभिन्न कार्यमसद्भवत काप्यस्य कारणमभेदसाधकानि च प्रमाणानि न पटरन्जुभ्यो भिद्यते सद्धर्मत्वात् हयात भिध- ·- उपा.. ते तत्तस्य धर्मो न भवति । यथा गौरश्वस्य । धर्मश्च पठस्तन्तूनां • तस्मानार्थान्तरम् । उपादानोपादेषभावाच नार्यान्तरक तन्तुपठयोः ययोरर्थान्तरत्वं न तयोरुपादानोपादेशमावः.. दानोपादेयभावश्च तन्तुपदयोः तस्मानार्यान्तरत्वमिति । इतुश्च ना- न्तिरत्वं सन्तुपटयोः योगमायाम् अर्थान्तरत्वे हि संयोगो दृष्टो यथा कुण्डबदरयोः अप्राप्तिर्वा यथा हिमवद्विन्ध्ययोः न चेह संयो- गाप्राप्ती तस्मानार्थान्तरत्वमिति । इतश्च पष्टस्तरतुभ्यो न भिद्यते मुरुषारामात् इह यद्यस्माद्भिनं तस्मातस्य गुरुत्वान्तर- कायं गृह्यते यथैकपलिकस्य स्वस्तिकस्य यो गुरुत्वकार्यो ऽवन- तिविशेषस्ततोरिपलिकस्य स्वस्तिकस्य गुरुत्वकार्यो ऽवनतिविशेषो- अधिक न च तथा तन्तुगुरुत्वकार्यात्पटगुरुत्वस्य कार्यान्तरं - श्यते तस्मादमिन्नस्तन्तुभ्यः पट इति । तान्येतान्यवीतान्यभेदसाध- नानि । तदेवमभेदे सिद्धे तन्तव एव सेन तेन संस्थानभेदेन परिणताः पटो न तन्तुभ्यो ऽर्थान्तरं पटः । स्वात्मनि क्रियाविरोधबुद्धिव्यपदे- शार्थक्रियाभेदाश्च नैकान्तिकं भेदं साधयितु मर्हन्ति एकस्मिन्नपि तत्तद्विशेषाविर्भावतिरोभावाभ्यामेतेषामविरोधात् । यया हि कूर्मस्या- ङ्गानि कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरो भवन्ति निःसरन्ति चाविर्भ वन्ति न तु कर्मतस्तदङ्गान्युत्पद्यन्ते प्रध्वंसन्ते वा एवमेकस्या मृदः सुवर्णस्य वा घटमुकुटादयो विशेषा निस्सरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्तै निविशमानास्तिरोभवन्तो विनश्यन्तीत्युच्यन्ते न पुनरखता- मुत्पादः सतां वा निरोधः । यथा भगवान् कृष्णद्वैपायनः नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत इति । यथा कूर्मः स्वावयवेभ्यः सोचिषिकानिभ्यो न मिलः एवं घटमुकुटादयोऽपि मृत्सुवर्णा- दिभ्यो न भिन्नः । एवञ्चह तन्तुषु पट इति व्यपदेशोऽपि यथेह ·मापतकोयुसे। १९ बने तिलका इत्युपपन्नः । नचार्थक्रियाभेदोऽपि भेदमापादयति ए- कस्यापि नानाप्रक्रियादर्शनान् यौक एव वहिर्दाहकः प्रकाशकः पाचकति । नाप्यर्थक्रियाव्यवस्था वस्तुभेदे हेतुः तेषामेव समस्त- न्यस्तानाम्रर्यक्रियाव्यवस्थादर्शनात् यथा प्रसेकं विष्टयो वर्त्मदर्शन- लक्षणामक्रियां कुर्वन्ति न तु शिविकावहनम् मिलितास्तु शिविकां बहन्ति एवं तन्तवः प्रत्येकं प्रावरणमकुर्वाणा अपि मिलिता आवि- भूतपटभावाः प्रावरिष्यन्ति । स्यादेतत् आविर्भावः पटस्य कारण- व्यापारात् पाक् सनसन्वा । असंश्वेत प्राप्तं तसत उत्पादनम् अथ सन् कृतं तर्हि कारणव्यापारेण न हि सति कार्थे कारणव्यापारप्र- योजनं पश्यामः आविर्भावे चाविर्भावान्तरकल्पने ऽनवस्थामसङ्गः । तस्मादाविर्भूतपटभावास्तन्तवः क्रियन्त इति रिक्तं वचः । अथासद त्पद्यत इत्यत्रापि मते केयमसदुत्पत्तिः सती असती वा सती चेत् कतं तर्हि कारणैः असती चेत्तस्या ‘अप्युत्पत्त्यन्तरमित्यनवस्था । अ- . थोत्पत्तिः पटान्नार्थान्तरम् अपि तु पट एवासी तथापि यावदुक्तं भवः .. ति पट इति तावदुक्तं भवत्युत्पद्यत इति । ततश्च पट इत्युक्ते उत्पद्यत इति न वाच्यं पौनरुक्त्यात् विनश्यतीत्यपि न वाच्यं उत्पत्तिविनाश- योर्युगपदे का विरोधात् । तस्मादियं पटोत्पत्तिः स्वकारणसमवायो वा स्वसत्तासमवायो वा उभयथापि नोत्पद्यते अथ च तदर्थानि कार- णानि व्यापार्यन्ते एवं सत एव पटादेराविर्भावाय कारणापेक्षेत्युपप- लम् । न च पटरूपेण कारणानां सम्बन्धस्तद्रूपस्याक्रियात्वात् क्रिया- सम्बन्धित्वाञ्च कारणानाम् अन्यथा कारणत्वाभावात् तस्मात्सत्कार्य- मिति पुष्कलम् ॥ ९॥ तदेवं प्रधानसाधनानुगुणं सत्कार्य्यमुपपाद्य यादृशं तत् प्रधान साधनीयं तादृशमादयितुं विवेकज्ञानोपयोगिनी व्यक्ताव्यक्तमारुप्य- ·तिरोभावीति यावत् सौख्यतत्वकौमुदीं। वैरुप्ये तीवदाह । हेतुमदनित्यमव्यापिं सक्रियपकमाश्रित लिङगम् सावयेवं परतन्त्र व्यक्तं विपरीतमव्यक्तम् ॥१४॥ व्यक्त हैन हेतुः कारणं तद्वत् । यस्य च यों हेतुस्तस्य त- मुपरिष्टावक्ष्यति । विनाशि तिरोभावीति सर्व परिणामिनं न व्याप्नोति कारणेन हि कार्य्यमाविष्टं न कार्येण कारणं न च बुद्धयादयः प्रधान वेविषतीत्यव्यापकाः । पारस्पेन्द- वत् तथाहि बुद्ध्यादय उपात्तमुपात्तं देहं त्यजन्ति देहान्तरञ्चोपाद- दत इति तेषां परिस्पन्दः शरीरथिम्यादीनाञ्च परिस्पन्दः प्र. सिद्ध एवं 'प्रति पुरुषं बुद्वयादीनां भेदातू पृथिव्याद्यपि शरी- रघटादिभेदेनानेकमेव ! आखिर स्वकारणे आश्रितं बुद्धयादिका- -म अभेदेऽपि कथञ्चिद्भेदविवक्षया आश्रयायिभावः यथेह वने तिलका इत्युक्तम् । लिग प्रधानस्य ययाचैते बुद्ध्यादयः प्रधानस्य लिङ्ग तथोपरिष्टाद्वक्ष्यति, प्रधानं तु न प्रधानस्य लिङ्ग' पुरुषस्य लिगभवेदपीति भावः । सोकाव अवयवनमवयवो मिथःसंश्लेषोमिश्रण संयोग इति यावत् अपातिपूर्विका प्राशि तेन सह वर्तत इति सावयैवं तथाहिं पृथिव्यादयः परस्परं संयुज्यन्ते एवमन्ये ऽपि न तु प्रधानस्य बुद्धयादिभिः संयोगस्तादात्म्यात् 'नापि सत्वरजस्तमसां परस्परं संयोगःअप्राप्नैरभावात् परबुद्धयादि 'बुद्धमा स्वकार्ये ऽहङ्कारे जनयिव्ये प्रकृत्यापरोऽपेक्ष्यते अन्यथा क्षीणां सती नील- महकार जनयितुमिति स्थितिः । एवमहारादिभिरपि स्वका- कार्यननने इति सर्व स्वकार्ये प्रकृत्यापरभक्षते तेन प्रकात प- रोमपेक्षमाण कारणमपि सकार्योपनिनने परतन्त्रं व्यक्तम् । विपरी- तमनाक व्यक्तात अहेतुमानित्यं व्यापि हि यदव्य व्यक्तस्या- ·सांस्पतावनीमुदी। २१ स्ति पनि किया तथापि परिस्पन्दो नास्ति । एकमना- श्रितमलिगमनक्यवं सतन्त्रमव्यक्तमः ।। - Ik प्रबन्धनः ब्यक्ताव्यक्तयोधर्मयमुक्तम् । सम्पति तयोः साधय पुरुषाचं वैधय्माह । त्रिगुगमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मि। व्यक्तं तथा प्रधान तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥4 विधान प्रयो गुणाः सुखदुःखमोहा अस्येति त्रिमुल तदनेन सुखादीनामात्मगुणत्वं परामिमतमपाकृतम् । यथा प्रधानं न स्वतो विविच्यते एवं महदादयोऽपि न प्रधानाद्विविच्यन्ते तदात्मक- त्वात् 'अथवा समसामायित्वाधिवेकः । न हि किञ्चिदेकं पर्याप्तं स्वकार्ये अपि तु संम्भूप तत्र नैकस्मात्कस्प चित्केन चित्सम्भव इति । ये वाहुर्विज्ञानमेव हर्षविषादमोहशब्दाद्यात्मकं न पुनरितो इम्यस्तद्धर्मेति तान् प्रत्याह । विपतिः। विषयो ग्राह्यो विज्ञाना- द्वहिरिति यावत् अत एव साम साधारणं घटादिवत् 'अनेकपुरु- धैर्गृहीतमिति यावत् विज्ञानाकारत्वे त्वसाधारण्याद्विज्ञानानां वृत्तिरू-र पाणां 'सेप्यसाकारणाः स्युः विज्ञानं यथा परेण न गृह्यते परबुद्वेरप्र. त्यक्षत्वादित्यभिप्रायः । तथाच नर्तकीभ्रूलताभङ्गे एकस्मिन् बहूनां प्रतिसन्धानं युक्तम् अन्यथा न स्यादिति भावः । अमेतन । सर्च एव प्रधानबुद्धयाददयोऽचेतनाः न वैनाशिकवचैतन्यं बुद्धरित्यर्थः । स्वामि । प्रसवरूपो धर्मो यः सोऽस्यास्तीति प्रसवधर्मि प्रसवध- मेति वक्तव्ये 'मत्वर्थीसः प्रसवधर्मस्य नित्ययोगमाख्यातुम् सरूप- विरूपपरिणामाभ्यां न कदाचिदपि वियुज्यत इत्यर्थः । व्यक्तवृत्तम- व्यक्तेऽतिदिशति । तथा प्रधानम् । यो तथा प्रधान ताम्यां वै- धाम्यं पुरुषस्याह । ताविपरीतः पुमान् । स्वादलत अहेतुमत्त्वनिमत्यादि ·सांख्यकोमुखी स्वचमनकत्व व्यक्तसाधम्य तत्कथमुध्यते तद्विपरीतः पुमानित्यत आह । तचिति । यद्यपहेतु मत्वादि साधम्क तथाप्यत्रगुण्यादि वैपरीत्यमस्येत्यर्थः ॥ ११ ॥ नियुक्तं तत्र के ते त्रयो गुणाः किञ्च तदुपलक्षितमि- त्यत आह । प्रीत्यनीतिविषादात्मका: प्रकाशप्रवृत्तिानग्रमार्थाः । भन्योन्याभिभवाश्रयजननामिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥ १२ । इति परार्थाः सत्वं लघु प्रकाशकमित्यत्र च सत्त्वादय क्रमेण निर्देश्यन्ते । तदनागतावेक्षणून तन्त्रयुश्या वा प्रीत्यादीन यथासंख्य वेदितव्यम् । एतदुक्तं भकति प्रीतिः सुख प्रात्यात्मक सत्वगुणा अप्रीतिर्दुखं भत्रीत्यात्मको रजोगुणः विषादो मोहः विष दा मर्केस्तमोगुण इति । ये तु मन्यन्ते न प्रीति दुःखाभावादतिरि च्यते एवं दुःखमपि न प्रीत्यभावादन्यदिति तान् प्रत्यात्मग्रहणम् नेतरेतराभावाः सुखादयः अपि तु भावा: आत्मशब्दस्य भाववचन त्वात् प्रातिरात्मा भावो येषां ते प्रात्यात्मानः। एवमन्यदपि व्याख्येय म् । भावरूपता चैषामनुभवसिद्धा परस्पराभावात्मकत्वे ,तु परस्पर श्रयापत्तरेकस्याप्यसि द्वेस्भयासिद्धिरिति भावः । स्वरूपमेषोमुत्क प्रयोजनकाह । प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः । अत्रापि यथासंख्यमेव । रज प्रवर्तकत्वात्सर्वत्र लघु सत्वं प्रवर्तयेत् यदि तमसा गुरुणा न नि यभ्येत । तमोनियतन्तु क चिदेव प्रवर्त्तयतीति भवति तमो नियमार्थ म् । प्रपोजलमुक्का क्रियामाह । अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुन तयश्च । वृत्तिः क्रिया सा च प्रत्येकमभिसम्बध्यते । अg तः एषामन्यतमेनार्यवशादुयतेनान्यदभिभूयते । तवाहि सर्व र जस्तमी अभिभूय शान्तामात्मनो वृत्ति प्रतिलभते एवं रजी सत्व ।

·AT V सामाकोमुरी तमसी अभिभूय घोगम् एवं समः सत्वरजसी अभिभूय यतामिति । यायाधाराधेयमावेन नोश्रयार्थो घटते तथापि यंदपेक्षया यस्य किया स तस्याश्रयः समाहि सत्त्वं प्रवृत्तिनियमावा.. श्रित्य रजस्तमसोः प्रकाशेनोपकरोति प्रकाशनियमावाश्रित्य प्र- वृत्त्येतर्रयोः तमः प्रकाशप्रवृत्ती आश्रित्य नियमेनेतरयोरिति । म । अन्यतमो ऽन्यतमं जनयति जनमञ्च परिणाम:'स व गुणानां सदृशरूपः अत एव न हेतुमलं तत्वान्तरस्य हेतोरभावा-- त् । नाप्यनित्यत्वं तत्त्वान्तरे लयाभावात् । भलोयामि। अन्योन्यसहचराः अविनामाववृत्तय इति यावत् 'चः समुच्चये भवति चापागमः ‘अन्योन्यामिना मसार्वे सर्जन गाममा रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्वस्य मिथुन रजः । तैमसयाप मिथुन तेमालस्वामी उमे। उभय सत्यजसोमथुन तम उच्यते । नैष्णुमादिः संप्र- योगो विषोयो बोपलभ्यत इति ॥ १२ ॥ प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्था इत्युक्तम् । तत्र के ते इत्यम्भूताः कुत शेत्यत आह । सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुफ्ष्टम्भक चलञ्च रजः । यात्र गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवन्चार्थतो वृतिः ॥ १३ ॥ सत्त्वमेव लघु प्रकाशकमिष्टं सांख्याचार्यः तत्र कार्योगमने हेतुर्धर्मो लाघवं गौरवप्रतिद्वन्दि यतोऽमेरूद्वलनं भवति । तदेव लाघवं कस्यचित्तिर्यग्गमनहेतुर्यथा बायोः । एवं करणानां वृत्तिपटु- हेतुर्लाघवं गुरुत्वे हि मन्दानि स्युरिति सत्त्वस्य प्रकाशकत्वमुक्तं सवतमसी स्वयमक्रियतया सकार्यप्रवृत्ति प्रत्यक्सीदन्ती रजसोपट- भ्येते अवसादात प्रच्याव्य स्वकार्ये उत्साह प्रयत्नं कार्येते ' तदिद- मुक्तमुपंष्टम्भक रज इति । कस्मादित्यत उक्त चलमिति । तदनेन र- ।

·জ্যষঃ ফাইল + सौचालयद्रुः रोवण्वताय सममा तत्र तत्र प्रतिभवायलेक विद्वेष इति ततस्ततो आधा समो. नियामक गुरु पलायमेष नम इति । एवकारः प्रत्येक भिन्नक्रमः सम्बध्यते सत्वमेक रन एम सम एम मनु चैतेशी परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत्परस्परं ध्वसन्तै इत्येव युक्तं प्रागेव त्वेषामेकक्रियाकारितेति अन आह - प्रदीयतामा इष्टमेततः यया वर्तितैले अनलविरोधिनी, अथ च मिहिते स हानलेन रूपप्रकाशलक्षणं कायं कुरुतः यथा च वातपिसश्लेष्माण: परस्परविरोधिनः शरीरधारणलक्षणकार्यकारिणः एवं सत्त्वरजस्तमां- सि मियाविरुद्धान्यपि अनुवय॑न्ति स्वकाS करिष्यन्ति च । अर्थ- तः पुरुषार्यत इति यावत् । यथा च वक्ष्यति 'पुरुषार्थ एक हेतु निति । अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परविरो- धिनः स्वस्वानुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पय- न्ति । तेषाञ्च परस्परमभिभाव्याभिभावकभावान्नानात्वम् तार- कैव स्त्री रूपयौतिकुलशीलसम्पन्ना स्वामिन सुखा करोति तन्कस्य हेतोः सैव स्त्री सपनार्दुःखा- करोति तत्कस्य हेतो. ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्भवात् एवं पुरु- पान्तरं तामविन्दमान सैक मोहमति तत्कस्य हेतोः तत् प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात् । अनया च स्त्रिया सर्वे भाका व्याख्याताः तत्र यत्सुखहेतुस्त सुखात्मक सय दुःखहेतुस्तदुःखम्मकं रजः' य. मोहहहुस्सन्मोद्यात्मकं तमः। सुखप्रकाशलाधवानो अकास्मिन् युवा- पदुताबनिरोधः सह कानात् । तस्मात्सुखदुःखमोहरिम-विरोधि- भिरविरोधिमिरेकै कामुणवृत्तिभिः सुखप्रकाशल्यधनैर्न निमित्तभेदा एवं दुःखपष्टम्भकमयसकपरेवं मोहगुरुत्वावरणैरिति ·सख्यितखको द्धं त्रैगुण्यमिति अनुभूयमीनेषु पणियादिषु अनुभवसिद्धो भवन्त्व- किवादयः ये पुनः सत्वादयी नामुंभवषयमधिरोहन्ति तेषां कु- समविवेकि विषयत्व सामान्यत्वमवेतनवं प्रसवधम्मित्वं चेत्यत हि । भविवेश्यादेः सिद्विस्त्रगुण्यात्तापर्ययाभावात् कारणगंगात्मकत्वाकाव्यस्याव्यक्तमाप सिद्धम् । अविवेकित्वमविवेकि यया द्वयकयोविच कवचन इत्यत्र द्वित्व- वयोरिति अन्यथा येष्विति स्यात् । कुतः पुनरविवेकित्वादि- द्विरित्यत आह त्रैगुण्यात् यद्यत्सुखदुःखमोहात्मक तदविवक्यादि- गि यथेदमनुभूयमान व्यक्तमिति रफुठत्वादन्वयेनोक्तम् । व्यति- माह तद्विपर्ययाभावात् अविवेक्यादिविपर्यये पुरुषे त्रैगुण्याभावा- अथवा व्यक्ताव्यक्त पक्षीकस्य अन्वयाभावेन त्रैगुण्यादित्यवीतएव पुर्वक्तवः । स्यादैतत् अव्यक्तसिद्धौ सयौं तस्या विवेवधादयो माँ सिध्यन्ति अध्यक्तमवत्वद्यापि न सिद्धयति तत्कथमविक्यांदि- द्विरित्यतआहे कारणगुणात्मकत्वात्कीयस्याव्यक्तमपि सिद्धम् समर्भिसन्धिः । काय कि कारनगुनात्मक दृष्टम् । यथा तन्वादि- गात्मकं पटादि तया महदादिलक्षणेनापि कार्येण सुखदुःखमो- पेण स्वकारणमतसुखदुःखमोहात्मना भवितव्ये, त्याचे तत्कारणं बदुःखमोहात्मक प्रधानमर्यक्त सिद्ध भवति ॥ १४ ॥ स्यादेत् व्यक्तायक्तमुत्पद्यते इति' केणभक्षक्षिचरपासनया: प- णवाहि व्यक्तास्तैर्येणुकादिक्रमेण पृथिव्यादिलक्षणकार्य व्यक्त- रभ्यते पृथिव्यादिषु च कारणेगुणक्रमेण रुपाद्युत्पत्तिः तस्मादय- ·९६ क्ताद्वयक्तस्य तद्गस्योत्पतेः कृतमध्यक्तनादृष्टचरेणेपत अह । ... भेदानां परिमाणसमलयाक्तितः प्रवृत्तेश्च 55, गादविसागदिश्वरूप्यस्य ॥ १.५॥ कारण त्यञ्यक्तम् भेदका विशेषाशां महदादीनां भूतानां का राणां कारणं मूलकारणमस्त्यव्यक्तम् । कुतः कारणकार्यविभागाद- विभागाद्वैश्वसृप्यूस कारणेसलाई मिति स्थितम् ।. यथा कूर्म श. रीरे सल्मेवाङ्गानि निस्सान्ति विभज्यन्ते इदं, कूर्मशरीरमेतान्य- स्याङ्गगानाति एवं निविामानानि तस्मिन् व्यक्तीभवन्ति एक.कार- मुखिहामपिण्डाला कार्याणि घटमुकुटादीनि सन्त्येवाविर्भ- वन्ति विभज्यन्ते सन्त्येव च पृथिव्यादीनि कारणात्तन्मात्रादानिर्भव- न्ति विभज्यन्ते, मन्येव च तन्मात्राण्यहङ्कारात्कारपात् सन्नेवाह- कारः कारणान्महतः सलेक च महान परमात्यक्तादिति । सोऽ पं. कारणात, परमाव्यता साक्षम्पारम्पयेणान्वितस्य विश्वस्य, कार्य स्य विभाग विमान अपिपई, हेमपिण्डं. सा. घटमुकुटादयोवि. शन्तो सक्त भवन्ति । तत्कारणरूपमेवानभिव्यक्तं कार्यमपेश्या व्यक्तं भवति एवं प्रयियादयस्त मात्राणि विशन्त स्वापेक्षया तन्मा त्रात्यव्यक्तवन्ति एवं-तन्मात्राण्यहकार विशन्ति. अहकारम व्यक्त यत्तिः एक महाकारो महारतमाविशन्महान्तमध्यक्तयति म हात प्रकृति सका विज्ञान प्रकृतिम्लयवतयति.प्रकतेस्तु न चिन्नि वेशइति सा सुर्ख कार्यात्मा ससासमेत । स्मेयमविभागः प्रकृत वैश्वमा नामसार कार्यस्थः तस्मात्का रमे, कार्यसम सलादका विभासाविभागमायामासक्तं कारणमस्तीति इतवासवतमस्तीयाह, शक्तिता र प्रवृ । कारणशक्तितः क र्थ नवर्सते इति सिद्धम् । अशक्तात्कारणात्कार्यानु पत्तेः शक्तिः ·कारणगता ने अपस्याव्यवतत्वादन्या । नहि सत्कार्यपक्षे का- यस्याध्यक्तताया अन्यस्यां शक्तावस्ति प्रमाणम् । अयमेव हि सेकताभ्यस्तिलानी तैलोफादानानां भेदो यदेतेष्वेव तैलमस्त्यमाग- गावस्यं न सिकताविति । स्यादेतत् शक्तितः प्रवृत्तिः कारण- कार्यविभागाविभागीच महतएवं परमाव्यक्तत्वं 'साधयिष्यतालि कृतं ततः परेणाव्यक्तेनेत्यतआहौंपारमाणात परिमितत्वादव्यापित्या- देति यावेत् । विवादास्यासितामहदादिभेदा अव्यक्तकारणव परिमितत्वावटादिवत् । घटादयो हिं परिमिता मृदाधन्यवंत कारण का दृष्टाः । उक्तमेतद्यथा कार्याला माहोलेनिय- महत: कारणं तत्परमत्यवतं ततः परतराव्यक्तकरूपनायां प्रमा- गाभावात् । इतश्वविवादास्यासिता भेदा अध्यक्तकारणवतः स. न्वयात् । भिन्नानां समानरूपता समन्वयः । सुखदुःखमोहसमन्वि- ता हि बुद्वयादयोऽध्यक्सायादिलक्षणा प्रतीयन्ले । यानि व यद्रू- समनुगतानि तानि तत्स्वभायाध्यक्तकारणकानि यथा हेमपिण्ड- समनुगता घटमुकटादयो मृद्धेमपिडा व्यक्तकारणकाइति कारण- मस्त्यध्यवत मदामामिप्ति सिद्धम् ॥ १५ ॥ . . . . अध्यत्र साधयित्वा अस्य प्रतिप्रकारमाह । कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते विगुणतः समुदयाच परिणामतः साललवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयाविशेष प्रतिसर्गावरायां सस्वञ्च रजश्च तमश्च सहशफरिणामाणि भव' न्ति.परिणामस्वभागों हि गुणा नापरिणय क्षणामत्यवतिष्ठते । स्मात्सव सत्त्वरूपतया रजोरजोरातयातमस्त मस्सया प्रतिसर्गाभ वस्थायामपि प्रवर्तते 'संदिदमुल निगुणितइति । अस्पतरमाह समुदयाच समन्यादयः समुदयः समवायः सच गुणानां न गुगन- ।

·धान भावमन्तरेण सहभवति न गुणप्रधानाघोषग्य चिना नच वै यमपमा पमहम्काभावाहते इति महदादिभावन प्रवृत्तिद्धितीया स्यांदेतस् कयमकरूपाणां मुसामान्मनेकरूपी प्रवृत्तिरित्यलं आह, प रिणामतः सलिलपत् यथा हि वारिदविमुक्तमुदकमेकरसमाप तर समिविकारानासाथ नारिकेलतालीबिल्चचिरविल्वतिन्दुकामलकेकपि स्यकलसतया परिणामस्मथुरा तितकटुकथितया विकल्पते एव मेकैकगुणसमुद्भवोत् प्रधान गुणमाश्रित्याप्रधानगुणाः परिणाम भे दान् प्रतयन्ति शदिदमुक्त प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् एकैक गु णाश्रयेण गोवियोषस्तस्मादित्यर्थः ॥ १६ ॥ ये तु तौष्टिका अव्य के वा महान् वा बुद्धि वा अहङ्कार व इन्द्रियाणि वा भूतानि वा आत्मानमाभिमभ्यमानास्तान्येवोपासते त न् प्रत्याही संजयापपरर्थित्वात्रिगुगादिविपर्यादधिष्ठानात् । पुरुषोऽति मोलभावाकैवल्यार्थ प्रवृत्तश्च ॥ १७॥ पुरषोऽस्मन्यतादेर्व्यतिरिकः, कुतः, संघातपार्थत्वात् कमहदहङ्कारप्रभृतयः परार्थाः सड्यातत्वात् शश्वासना यछ। वत् । मुखदुःखमोहात्मकतथा अश्यक्तादयः सर्वे सङ्घाताः स्यादेतत् गायत्रा समादयः सीताः संहतमाशा दृष्टा-नतु आत्यामं संगततयतिरिक्त प्रतिपराची तमा सञ्चातान्तरमेव परं गमयपुनर्वसधातमात्माममित्वतह निर्षियाः । मिना साड्यातान्ताचे हितस्वापि सङ्घासत्वात् तेनापि समासातराने सेनेलवस्था स्यात्नन व व्य सस्थाको सामना चुक्ता गौरवप्रसगात् । नचे प्रमाण- बसेन कल्पना गौरवमय मृत्यतति मुक्त संहतत्वस्व परीर्यमाने ·गान्वयात मटामाइटहर्वधर्मानुसेधेन. त्वनुमान मिच्छतः सा- नुमानोच्छ मनाङ्गइत्युपपादितं व्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायाममा भिः । तस्मादनवस्थाभिया अस्यासंहत बामेच्छता अत्रिगुणत्वेदि. कित्वाविषयससामान्यत्वं चेतनवमप्रसवधम्मित्वं चा युपेयम् । त्रि- गुणत्वादयो हि धार्मा सङ्घातलेन व्यानाः सा संहतत्वमस्मिन्परे न्या- वर्तमानं विगुणत्वादि न्यायिति बामण्यामिव निवर्तमान कठत्वा- देकं तस्मादाचार्येण त्रिगुणादिलिपर्यशादिति वक्तार असंहतः परःपुरुषो विवक्षितःमःचात्यति सिद्धम् । इन्तश्च पुस्लो तिलनिष्ठा- ना त्रिगुणात्मकानामपिटलमानत्वात् पञ्चसुखावहोहात्मकं त- सर्व परेणाधिष्ठीयमानं द्रष्टं यथा स्थादि कत्रादिमिः सुखदुःखमो- हासकञ्चेदं: बुद्ध्याति तस्मादेतदपि परेणाधिछातमाम् । स च प. रस्वैगुण्यादन्य आत्मेति । स्वसि सुरंत मान भोल: भावेन भर अखाले सस्थापति... भोग्यो नि सुखदुःले अनु. कूलपतिकूल वाकये मत्यात्मानुभूयते तनातसोस्नुकूलनीयन प्रति. कूलनीया चकतदिनयन्येन अस्तित्व मानुकूलनीया मनिक लमाया का बुट्यापस्ते सुखदुःस्वाद्यात्मकत्वेन सात्मनि वृत्तिवि: रोधात् । तस्मायो ऽसुमायामा सोऽनुकूलनीयः प्रतिकूलनीयो वा स चात्मेति. अन्ये लाइ भोग्या दृश्या बुद्यादयः नब इष्टारम- न्तरेण दृश्यतायुक्ता, लेखा नमास्ति द्रष्ट्या दृश्शबुझायतिरिक्तः स नोति । भोक्तृभामत्- दृष्टभावात् , इन पुरनमानादित्य- र्थः । कृश्यत्व अट्याडीला सुखाद्यात्माकल्या. पुनित्यादिबूदनुमितं मीणांच दिव्यागनानां कैवल्यञ्चालन्तिकहःखयाशमलक्षणं न बना दोनो भवति ते हि दुःखावात्मका कसं वागादिशेजापिका ·ग यादिव्यतिक्रिय कालसोषियोहास्यसमफाकात समापनातेसामानों महाधियानास्तिमबुद्धमाद्यतिरिक अमिणसिट्रोम AFREENis hi: ::H !:: तारित प्रतिपासिक सारेवेकः किमक स्य प्रतिक्षेत्रमनेकवमुपपादयति । जननमरणकरण प्रनिनियमाद युगपत् प्रवृत्तेचा Fपुरुषवाव सिद्ध गुज्यविपर्ययाचवा ॥ मुंभचबहु के सिद्ध कस्माज्जननमरणकरणानी प्रतिनियमात नि- कोयविशिष्ठाभिरपूनाभिदेहन्द्रियमनोहङ्कारबुद्धिवेदमाभिः पुरुष- स्याभिसवयोजन्म मनु पुरुष परिणामस्तत्वापरिणामिाात् तेषा- मेव चदेहादी भुपालामा परियागीमरणीव खात्ममोविनाश तस्थ कू- दानित्यवात करणानि बुयादीनि यदिश तेषां जन्मेमरणकर णमा प्रतिनियमी व्यवस्था सा. खल्विदं शरीर वैकस्मिन् पुरुषे सकर्मिन् जीयमा सो जायेर प्रियमाणे कस्मिन् सर्वे एवाधादयः विचितु वैकस्मि- न् 'सएक विक्ति रथुरित्यव्यवस्था स्यात्, प्रतिक्षेत्र पुरुष भेद तु भक्ति या स्था। नचैकस्यापि पुरुषस्य दोहोपाधानभेदीद्वयवस्थैति तस्पणिस्तनपाधि देनापि जन्ममरणादिव्यवस्थाप्रसङ्गात् आत विवे युवति जाँत्ता मृत वाभिवतीति बासनी तथापि पुरुर्षे उपत्य- शहर प्रयतमीने से एवं सर्वशरोरेप्येक तश्च कण्यिध 'शरीरणि युगपञ्चलियत पाँच्च- चदिर ·... ३१ समित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्य: सिसिद्धम् ! चौगुणावग्यं तस्य विषयोऽन्यथा भावः केचित् खलु सत्व- नेकायाः सत्वबहुप्ता यथो स्रोतसः केचिद्रजोत्रहुलाः यथा मेनुयाः कविसमा बहुमेन्यथा तिर्थीग्योनयः सो में दृशस्त्रगुग्यविपर्ययोऽ- य न्यथामावस्लेषु सेषु सत्चनियेषु न भवेत् योकः पुरुषः स्याद्रंदै सयमदोषदति ॥ १॥ एवं पुरुचवतु प्रताय विवेकज्ञांनोपयोगितथा तस्य धर्मा- नाह ०.inist: .. । "तसाद विपर्यासासिद्ध साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । F कैवल्य माध्यस्थ्य द्रष्टत्वमेकर्ते मावश्च ॥ १९ ॥ तस्माचे ति च पुरुषस्य बहुत्वेन सह धर्मान्तराणि समुच्चि । नोति विपर्यासादस्मादित्युक्तस्त्रैगुण्यविपर्ययादित्यनन्तरोक्त सम्बन्येत अतस्तन्निरासाय तस्मादित्युक्त मनस्किो समिधरकृविडमी- इति विप्रकट त्रिगुणमविवेकीत्यादि सम्ब ध्यते । तस्मात् त्रिगुणदिविपर्यासः से पुरुषस्यात्रिगुणत्वं वि- वेकित्वमविषयमसाधारणत्वं चेतनलमप्रसवम्मित्वेञ्च । तत्रं चे- तनत्वेन अविषयत्वेन च साक्षिवद्रष्टेवे दर्शिते। चेतनाहिं द्रष्टा भ- चति नाचेतनः साक्षी च दर्शितविषयोभवति यस्मैप्रदश्यते विषय स साक्षी यथोहि लोके त्रिथिनी विवाद विषय साक्षिणे दर्श- देता एवं प्रतिरपि सवारने विषय पुत्वाय दर्शयतीति पुरुष साक्षी । 'नचाचैतनोविषयों वा शक्मविषय देशयितुमिति चैतन्या- दाविषयत्वाच्च भवति साक्षी अत एवं द्रष्टापि भवति अत्रैगुण्याचास्य संकल्पम् आत्यन्तिकोदुःखत्रयांविः कैवल्यं तच्च तस्य स्वाभावि- कादेवनेगु यात्मुखदुर क्मोहरहितत्वात्सिदम् । अतएवात्रैर्गुग्यान्म- ·३२ सांसतखकौमुदी। ध्याध्यं सुखी हि सुखेन तृप्यन् दुःखी हि दुःखं द्विषल मध्यस्थो- भवति तदुभयरहितालु मयस्य पदासीन इति चाख्यायतै वि- वेकिल्लादप्रसवधाभवानी सिद्वम् ॥ १९ ॥ स्यादेतत् । प्रमाकर्तव्यमधर्मगम्य चेतनो ऽहं चिकीर्षन् करोमति कृतिचैतन्ययोः सामानाधिकरग्यमनुभवसिद्ध' तदेतस्मिन्म- तनावक पते चेतनस्याकर्तृवात्कर्तुश्चाचैतन्यादित्यतआह । तस्मातत्संयोगादचेतन-चतनावदिव लिङ्गम् । यः । गुगकर्टले च तथा कर्ते भवत्युदासोनः ॥ २० ॥ यह चैतन्यकर्दत्वे भिन्नाधिकरणे युक्तितः सिद्ध तामाझान्ति- रियमित्यर्थः । लिशं महदादि, सूक्ष्मपर्यन्तं वक्ष्मति भाविबीज तत्सयोगस्तत्सन्निधानमतिरोहितार्थमन्यत् ॥ २० ॥ . तत्संयोगादित्युक्तं'नच भिन्नयोः संयोगोऽपेक्षा दिनान चेय- मुपकार्योपकारकभावं विनेत्यपेक्षाहेतु मुपकााह । पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थतथामधानस्य ।। विन्धदुभयोरपि संमेगस्तत्वतः सर्गः ॥ ३१ ॥ प्रधानस्येति कर्मणि षष्ठी। प्रधानस्य सर्चकारणस्य यद्दर्शनं पु. होम तदनेन भोग्यता प्रधानस्य दर्शिता । ततश्च भोग्यं प्र धानं भोक्तारमन्तरेण न सम्भवतीति युक्तास्य भोक्तूपेक्षा पुरुस्या- पेक्षां दर्शयति पुरुषस्य कैवल्यार्थ तथा भोग्येन हि प्रधानेन सम्भि नः पुरुषस्तगतं दुःखत्रय स्वात्मन्यभिमन्यमानः कैवल्यं प्रार्थयते तुच्च सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिनिवन्धनम् । नच सखपुरुषान्यताख्यातिः प्र. धानमन्तरेणेतूि कैवल्यार्थ पुरुषः, प्रधानमपेक्षते अनादित्वाञ्च सं- योगपरम्पराया भोगाय संयुक्तोऽपि. कैवल्दार पुनः संयुज्यते इति युक्तम् । ननु भत्वनयोः संयोगो महदादिसर्गस्तु कुत. इत्यत ·सांख्यन स्वकीमुदी। ३३ आह । तत्कृतः सर्गः सम मा मादादिसर्गमसरेण भोगाय ति संयोगएव भोगापवगार्थं सगं करोतीत्य- र्थः ॥ २१ ॥ सर्गक्रनमाह । प्रकृतेमहांस्नतोऽहङ्कारम्नम्मानणश्च षोडशकः । तस्मादपि षोडशकापञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ।। २२ ॥ प्रकृतिरव्यक्तं महदहङ्कारो वक्ष्यमाणलक्षणी एकादशेन्द्रियाणि वक्ष्यमाणानि पञ्च तन्मात्राणि च सोऽयं षोडशसंख्यापरिमितोगणः षोडशकः तस्मादपि षोडशकादकष्टभ्यः पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्य: प- ञ्च भूतान्याकाशादीनि । तत्र शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दगुणं, शब्बतन्मात्र सहितात् स्पर्शतन्मात्राद्वायुः शब्दस्पर्शगुणः, शब्दस्पर्श- तन्मात्रसहिताद्रूपतन्मात्रानेजः शब्दस्पर्शरूपगुणं,' शब्दस्पर्शरूप- तन्मात्रसहितादसतन्मात्रादापः शब्दस्पर्शरूपरसगुणः, शब्दरपर्शरूप- रसतन्मात्रसहिताद्गन्धतन्मात्राच्छन्दम्पर्शरूपरसगन्धगुणा पृथिवी आ समयः ।। २२ ॥ अन्यक्तं सामान्यतोलक्षितं तद्विपरीतमित्यनेन विशेषतश्चसत्त्वं लघु प्रकाशकमित्यादिना व्यक्तमपि सामन्यतोलक्षितं हेतु मदित्या दिना' सम्प्रति विवेकज्ञानोपयोगितया व्यक्तविशेषं बुद्धिं लक्षयति । अध्यवसायोबुद्धिर्द्धर्मोज्ञानं विरागऐश्वर्य्यम् । साविकमेतद्रूपं तायसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ अध्यवसायोबुद्धिः क्रियाक्रियावतीरभेदविक्षया । सव्यवहर्ता अलोच्य मत्वाहमत्राधिकसइत्यभिमत्य कर्त्तव्यमेतन्मयेत्यअव्यवस्पति ततश्च प्रवर्तते इति लोकसिद्धम् । तत्र योऽयं कर्तव्यमिति-विनि- श्चयां पतिसन्निधानादापनचितन्यायाबुद्धेः सो ऽपक्सायो सूदरसा .

·सांख्यानचकौमुदी धारणोव्यापारस्तदभेदाढद्धिः। स च बुद्धेर्लक्षणं समाना समानमाती- यव्यवच्छेदकत्वात् । तदेवं बुद्धिं लक्षयित्वा विवेकज्ञानोपयोगिनस्त स्या धर्मान् साविक तामसानाह, धर्मोज्ञानं विराग ऐश्वर्य सा- त्विकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् । धर्मो ऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुस्तत्र यागदानाद्यनुष्ठानजनितोधर्मो युदयहेतुः अष्टाङ्गयोगानुछनननि- तश्च निःश्रेयसहेतुः । गुणपुरुषान्यताख्यातिज्ञानम् । बैराग्यं रागा- भावः तस्य यतमानसंज्ञा व्यतिरेकसंज्ञा एकेन्द्रियसंज्ञा वशिकारसं- जेति चतस्त्रःसंज्ञा । रागादयः कषायाश्चित्तवर्तिन स्तैरिन्द्रियाणि ** यथास्व विषधेषु प्रवर्त्यन्ते तन्माऽत्र प्रवर्तिषत विषयश्चिन्द्रियाणीति तत्परिपाचनायारम्भः प्रयत्नो यतमानसंज्ञा । परि पाचने चानुछ- यमाने केचित्कषायाः पकाः पक्ष्यन्ते च केचित्तत्रैवं पूर्वापरीभावे सति पक्ष्यमाणेभ्यः कषायेभ्यः पकानां व्यतिरेकेणावधारणं व्यति- रेसंज्ञाः । इन्द्रियप्रवृत्त्यसमर्थतया पकानामौत्सुक्य मात्रेण मनसि व्यवस्थानसेकेन्षिमसंडा । औत्सुक्यमात्रस्यापि निवृत्तिरूपस्थितेष्यपि दृष्टानुषिकविषयेषु या संज्ञात्रयात्पराचीना सा वशीकार संज्ञा या- पत्रभगवान् पतञ्जलिवर्णयाञ्चकार दृष्टानुअविकविषयवितृष्णस्य वीकारसंज्ञा वैराग्यमितिः । सोऽयं बुद्धिधों विराग इति । ऐ. श्वर्यमपि बुद्विधर्मो यतोऽणिमादिप्रादुर्भावः ।। अत्राणिमा भव- त्यणुः यत: शिलामपि प्रविशति । लघिमा लधुभावः यतः सूर्य- मरीचीमालम्ब्य सूर्यलोकं याति । महिया महतोमानः यतोमहान भवति । प्रासिरगुल्यग्रेण स्पृशंति चन्द्रमसम् । प्राकाम्य मिन्छा- नभिघातो यतोभूमावुन्मन्जति निमज्जति यथोदके । वशित्वं भूत- भौतिकं वशीभवत्प्रवश्यम् । ईशित्वं भूतभौतिकानां प्रभवस्थिति- व्ययानामोष्टे । यत्र कामावायित्वं ला सन्धसङ्कल्पता 'यथास्य ·सांख्युतञ्चकौमुदी। ३५ सङ्कल्पोभवति भृतेषु तथैव भूतानि भवन्ति । अन्येषां निश्चया निश्चेतव्यमनुविधीयन्त योगिनस्तु निश्चतेव्याः पदार्था निश्चयमितियन चल सात्त्रिका बुद्धिवाः । तामसास्तु तद्विपरीताबुद्धिधर्माः अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्चर्याभिधानाश्चत्वारइत्यर्थः ॥ २३ ॥ अहङ्कारस्य लक्षणमाह । . अभिमानोहाकारतस्माद् द्विविश्वः प्रवर्तते सर्गः । एकादशकश्च गगसन्मानपञ्चकश्चैव ॥ २४ ॥ अभिमानोऽहङ्कारः यत् खल्वालोचितं मतञ्च तत्राहमधिकृतः शक्तः खन्वहमत्र मदर्या एवामी विषयाः मत्तोनान्यो ऽत्राधिकृतः कश्चिदस्यतोऽहमस्मीति. योऽभिमानः सोऽसाधारणव्यापारत्वादह- ङ्कारस्तमुपजात्यं हि. बुद्धिरण्यवस्यति कर्तव्यमेतन्मयेति । तस्य कार्य्य भेदमाह, तम्माद, द्विविधः प्रवर्तते सर्गः । प्रकारद्वयमाह | एकादशश्च गणः इन्द्रियावयः तन्मात्रपञ्चकश्चैव । द्विविधएव सो ऽहङकासद् नत्वन्यात्पबकारणावधारयति ॥ २४ ॥ स्यादेतत् अहङकारादेकरूपात्कारमात्कथं जडप्रकाशको गणी विरक्षमा भवत इत्यत आह । सारिखकएकादशकः प्रवर्तते वैतादहकारात् । सालकात् भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम ॥ २५ ॥ प्रकाशलाघवाभ्यामेकादशकइन्द्रियगणः सात्विकोवैकृतात्सात्वि- कादहङ्कारात् प्रवर्तते । भूनादेस्तामसादहङ्कारात्तन्मात्रीगणः प्र- वर्तुते कस्माद् यतः स तामसः । एतदुक्तं भवति यद्य-येकोऽहङ्- कार स्तथापि गुणभेदोद्भवाभिभवाभ्यां भिन्न कार्य्य करोतीति । ननु यदि सत्वतमोभ्यामेव सर्वं कार्य जन्यते तदा कृतमकिञ्चित्करण रजसेयस आह, तेजस टुभयम् तैमसाबारटुभयं गणद्वयं भवति । यद्य- ·सलियत साबुदीं। पिरमसन कार्यान्तरमस्ति तथापि सस्तमसी स्वयमकिये सम अ- पि न स्वकार्ये कुरुतः रजन्तु चलतया ते यदे। चालयति तदा खकार्य कुस्तति तदुभयस्मिन्नपि कार्ये सत्वतमसोः क्रियोत्पा- दनबारेणास्ति रजस: कारण यमिति न व्यर्थ रजइति ॥ २५ ॥ स्वात्विकमेकादशकमाख्यातुं वाह्योन्द्रियदशकं तविदाह । बुन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रपाणरसमत्वेगाख्यानि । वाक्पाणिपादपायषस्थाने कन्भेन्द्रियोण्याहुः ॥ २६ ॥ सत्विकाहङ्कारोपादात्वमिन्द्रियत्वं तच्च द्विविध उद्वीन्द्रियं कर्मे- न्द्रियञ्च उभयमप्येतदिन्द्रस्यात्मनश्चिन्हत्वादिन्द्रियुमुच्यते । तानि च स्वसंज्ञाभिश्चक्षुरादिभिरुक्तानि तत्रं रूपगलिग चक्षुः शब्द ग्रणलिङ्गं श्रोत्रं गन्धग्रहणलिंगं प्राणं, रसग्रहणलिङ्ग रसनं स्पर्शग्रहणलिङ्गं त्वक् । एवं वागदीनां कार्यं वक्ष्यति ।। २६ ॥ एकादशकमिन्द्रियमाह । उभयात्मकमन मनः सर्कल्पकमिन्द्रियञ्च साधम्चात् । गुगपरिणामविशेषान्नानात्वं वायभेदाश्च ॥ २७ ॥ एकादशस्विीन्द्रयेषु मध्ये मनउभयात्मकं बुद्वीन्द्रिय कर्मेन्द्रियं च। चक्षुरादीनी मनोऽधिष्ठितानामेव स्वस्त्रविषयेषु प्रवृत्तेः । तद- साधारणेन रूपेण लक्षयति, सङ्कल्पकमत्र मनः, सङ्कल्पेन रूपेण मनो लक्ष्यते आलोचितमिन्द्रियेण वस्त्विदमिति सम्मुग्धमिदमे नै- व मिति सम्यक कल्पयति विशेषणविशेष्यभावेन विवेचयतीति यीव त्medaayaनुवाकिया प्राक् गुमायविकस्मिकम् + वत्सा- मालपा मिला कल्पयति प्रतिक्षिण तथाहि, अस्ति ह्यालोचन- वाम मथम निर्विकल्पकम् । वालमूकादिविज्ञानसशं मुग्धवस्तुन- मिति । ततः परं पुनर्वस्तुवर्मात्यादिभिर्षया । बुद्व्यावसीयत साहि गव्यायः " ·३७ सांख्यतत्वकौमुदी। प्रत्यक्षवेनसम्मता। सो ऽयं सङ्कल्पलक्षणो व्यापारो मनसः समानास- मानजातीयाभ्यां व्यवच्छिन्दन् मनो लक्षयति । स्यादेतत् । असाधार- णल्यापार योगिनी यथा महदहङ्कारौ नेन्द्रियमेवं मनोऽप्यसाधारण- व्यापारयोगि नेन्द्रियं भवितुमर्हतीत्यत आह । इन्द्रियञ्च कुतः सा- धात् इन्द्रियान्तरैः, सात्विकाहङ्कारपिादानस्वञ्च साधम्य नत्वि- न्द्रलिङ्गत्वं त्वादीनामप्यात्मलिङ्गत्वेनेन्द्रियत्वप्रसङ्गात् , तस्मा- द्वयुत्पत्तिमात्रमिन्द्र लिङ्गलं नतु प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथ कथं सात्वि- काहङ्कारादेकस्मादेकादशेन्द्रियाणीत्यतआह , गुणपरिणामविशेषा- नानात्वं वाह्यभेदाश्च । शब्दाद्युपभोगसम्प्रवर्तकादृष्टसहकारिभेदात्कार्य्य- भेदाः । अदृष्टभेदोऽपि गुणपरिणामएव वाह्यभेदाश्चेति दृष्टान्तार्थ यथा ब्राह्मभेदास्तथैतीत्यर्थः ॥ २७ ॥ एकादशेन्द्रिय तदेवमेकादशेन्द्रियाणि स्वरूपत उका दशानामसाधारणीवृत्ती स्पष्टमन्य शब्दादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः । वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥ २८ ॥ बुद्धीन्द्रियाणां सम्बुग्धवस्तुमात्रदर्शनमालाचनमुक्कं 'कम्र्मेन्द्रिया- णां कण्ठताल्वादिस्थानमिन्द्रियं वाक् तस्या वृनिर्वचनं' तू ॥ २८॥ अन्तःकरणत्रयस्य वृत्तिमाह । स्वालक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या । सामान्यकरणवृत्ति: प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥ २९ ॥ स्वालक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य स्वमसाधारणं लक्षणं येषां तानि स्व- लक्षणानि महदहकारमनांसि तेषां भावः स्वालक्षण्यं तच्च स्थानि- लक्षणान्येव । तद्यथा । महतो ऽध्यवसायो ऽहङ्कारस्याभिमानः मुक- ·३८ सांख्यतचकौमुदो। भूधर ल्पो मनसो वृतिया भारः । वृत्तिद्वैविध्य साधारणासाधारणत्वाभ्या भाह । सैषा भवत्यसामान्या असाधारणी । सामान्यकरणवृत्तिः प्रा. माद्या वायवः पञ्च । सामान्या चासौ करणवृत्तिश्चेति त्रयाणामपि करणानां पञ्च वायवः जीवनं वृत्तिः तद्भावे भावात् तदभावे चा- भावात् । तत्र प्राणो नासाग्रहन्नाभिपादाङ्गुष्ठवृत्तिः । अपानः कृकाटिकाटष्टापायूपस्थपार्श्ववृत्तिः । समानोहन्नाभिसर्वसन्धिवृ- तिः । उदानो हत्कण्टतालुमूभ्रूमध्यवृत्तिः । व्याभस्वग्वृत्तिरित परन वायवः ।। २९ ।। अस्यासाधारणीषु वृत्तिषु क्रमाक्रमी सप्रकारावाह । लकी युगपञ्चतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा । दृष्टे तथाप्यदृष्टे अयस्य तत्पूचिका वृत्तिः ॥ ३० ॥ यदा, सबमसान्धकारे विद्युसम्पालमात्राद्वयाघ्रमभिमु- खमतिसन्निहितं पश्यति तदा खल्वस्यालोचनसङ्कल्पाभिमानाध्य- वसाया युगपदेव प्रादुर्भवन्ति । यतस्ततः उखुत्य ततस्थानादेकपदे ऽपसरति क्रममश्च यदा मन्दालोके प्रथमं लावद्वस्तुमात्रं सम्मुग्धमा लोचयति अथ प्रणिहितमनाः कर्णान्ताकृष्टसशरशिञ्जिनीमण्डली- कृतकोदण्डः 'प्रचण्डतरः पाटन्चरो ऽयमिति निश्चिनोति, अथ च म प्रत्येतीत्यभिमन्यते अथाध्यवस्यति अपसरामीतः स्थानादिति । परो- तु अन्तःकरणत्रयस्य बालेन्द्रियवर्ज वृत्तिरियाह अदृष्टे त्रयस्य तत्पूञ्चिका वृत्तिः । अन्तःकरपात्रयस्य युगपत् कमेण च बुनिट पूर्विकेति । अनुमानागमस्मृतयो हि परोक्षे दर्शन पूर्वाः प्रवर्तने नान्यथा । यया इंटे तथा अदृष्टेऽपीति योजना ।। ३० ।। स्यादेतत् चतुणी त्रयाणां वा वृत्नयो न तात्तन्मात्राधीनाः ते पां सहातनत्वेन वृत्तीना: सदोत्पादप्रसङ्गात् आकस्मिकर्वेत वृति क्षे ·सांख्यमवकौमुदी । सङकरप्रसङ्गो नियमहेतौरभावादिन्यत आह । मां खा प्रतिपचन्ते परम्पराकूनहेनुकां वृनिम् प्रबोध्यने पुरुषार्थव हेतुर्न केन चित्कार्ण्यने करणम् ॥ ३१ ॥ करणानीतिशेषः । येथाहि बहवः पुरुषाः शाक्तीकयाष्टीक धनुष्ककाप्पणिकाः कृतसड़केंताः परावस्कन्दाय प्रवृत्ताः तत्रान्य तमस्याइतमवगम्यान्यतमः प्रवर्नते प्रवर्तमानश्न शाक्तीकः शक्तिरे- वादने नतु यष्ट्यादिकमेवं याष्ठीकोऽपि यष्टिमेव न शमयादिकं तथान्यतमस्य करणस्याकूतात्स्वकार्यकरणाभिमुखादन्यतमं करणं प्रवर्तते । तत्प्रवृनेश्च हेतु मचान वृत्निसङ्करइत्युक्तं स्वां स्वां प्रतिपद्य- न्ते इति । स्यादेतत् याष्टीकादयवेतनत्वात् परस्पराफूतमवगग्य प्र. वर्नन्ते इति युक्त करणानि स्वचेतनानि तस्माने प्रवनिनुमुरसहन्ते तेषामधिष्ठात्रा करणानां स्वरूपसामोपयोगाभिनेन भवितव्यमत आह । पुरुषार्थएन हेतुर्न केनचि कार्यते करणम् । भोगापवर्गलक्षणः पुरुषार्थएवानागतायस्थः प्रवर्नयति करणानि 'कृतमत्र ततस्वरूप भिजेन फम् । एतच्च यत्संधिवृद्धिनिमिनमिन्यत्रोपपादयिष्यते ॥३१॥ न केनचित्कार्य्यते करणमित्युक्तं तत्र करणं विभजने । करणं त्रयोदशाविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरंम् । कार्यञ्च तम्य दशधा हायं धार्य प्रकाश्याच ॥३२॥ करणं त्रयोदशविधमिन्द्रियायैकादश बुद्धिरहकारश्चेति त्रयो- दाधकार करणं कारकविशेषः करणम् । नच व्यापारावेशं विना कारकत्वमिति व्यापारमाह, तदिति । यथायथं तत्र कम्र्मेन्द्रियाणि वागादीन्याहरन्ति यथास्वमुपाददते स्वव्यापारेण प्राप्नुवन्तीति यावत बुद्वयहकारमनांसि तु स्ववृत्त्या प्राणादिलक्षणया धारयन्ति बुद्धी- न्द्रियाणि प्रकाशयन्ति । आहरणधारणादिक्रियाणां सकर्मकतमा कि ·सांस्यतत्वकौमुदी कर्म कतिविधञ्चेत्यत आइ। कार्यञ्च तस्येति । तस्य त्रयोदश- विधस्य करणस्पदशमा आमधार्य :प्रकाश्यञ्च । महायं व्याप्यं कर्मेन्द्रियाणां वचनादातविहरणोत्सर्गानन्या धाययं व्याप्याः ते च ययामधं दिव्यादिन्यतया दर्श इस्याहार्य दशधा । एवं धा- ग्रॅमप्यन्तःकरणत्रयस्य प्राणादिलक्षणया वृत्या शरीर तश्च पार्थिवा- दि पाञ्च भौतिक शब्दादीनां पञ्चानां समुहः प्रथिवी । ते च पञ्च दिव्यादिन्यतया दशेति धार्यमपि दशधा । एवं बुद्धीन्द्रियाणां श- ब्दस्पर्शरूपरसगन्धा :पयाययं व्यायाः ते च यथायथं, दिव्यादि- व्यतया दशेति प्रकाश्यमपि दशति ।। ३२ ।। त्रयोदशविधकरणेऽवान्तरविभागस्करोति । । अतःकरणं त्रिविधं दशधा वायं त्रयस्य विषयाख्यम् । साम्मतकालं वायं त्रिकालमाभ्यन्तरं कस्णम् ॥ ३३ ॥ अन्तःकरणं त्रिविधं बुद्धिरहकारमत्तइति शरीराभ्यन्तरतित्वा- दन्तःकरणम् । दशधा बाह्यमिन्द्रियं त्रयस्यान्तःकरणस्य विषयाख्यं विषयमाख्याति विषयसङ्कल्पाभिनामाध्यवसायेषु कर्तव्येषु द्वारीभ- वति तत्र बुद्धीन्द्रियाण्यालोचनेन कर्मेन्द्रियाणि सु यथावं व्यापारे- ण। बाह्यान्तस्योः करणयोनिशेषान्तरमाह । साम्पत कालं बाझं त्रि- कालमाभ्यन्तरं करणम् । साम्प्रतकालं वर्तमानकालं बायामिन्द्रियं वर्त- मानसमीपमनागतमतीतमपि वर्तमान अतो. यागपि वर्तमानकालवि. षया भवति । त्रिकालमाभ्यन्तरंकरणं तया नदीपूरभेदादभूदृष्टिः अस्ति धूमादनिरिह नामिकुजे असत्युपघातके पिपीलिकाण्डस- ञ्चरणाद्भविष्यति वृष्टिरिति तदनुरूपाश्च सङ्कल्पाभिमानाध्यवसाया भवन्ति । कालश्च वैशेषिकाभिमत एको नानागतादिव्यवहारभेदं प्रवर्तयितु महतीति । तस्मादयं पैरूपाविभेदैरनागतादिभेदं प्रपद्यते स- ·। सांपलकोपुदी। न्तु तएवोपाधयोऽनागतादिव्यवहार हेतवः कृतमत्रान्तर्गडुना का- लेनेति सांख्याचा तस्मान कालरूपतत्यान्तराभ्युपगमइति ॥३.३।। साम्प्रतकालानी बाह्येन्द्रियाणां विषय विवेचयति बुद्धीन्द्रियाणि नेषां पञ्च विशेषविशेषविषयाणि । वाभवति शब्दविषया क्षेपापि तु पय विषपाणि ॥२४॥ बुद्धीन्द्रियाणि तेषां दशानामिन्द्रियाणा मध्ये पञ्च विशेषाविशेष- विषयाणि विशेषा:स्थूलाः शब्दादयः शान्तघोरमदा:पृथिव्यादिरूपाः। धूल अविशेषास्तन्मात्राणि सूक्ष्माः शब्दादयः मात्रग्रहणेन भूतानम-. पाकरोति विशेषाश्चाविशेषाश्च विशेषाविशेषा स्तएव विषया येषां बुद्धीन्द्रियाणां तानि तथोक्तनि । तत्रो स्रोतसां योगिनाञ्च श्रोत्रं शब्दतन्मात्रविषयं स्थूल्लाब्दविषयञ्च' अस्मदादीनान्तु स्थूल श- उदविषयमेव । एवं तेषां त्वक् स्थूलसूक्ष्मस्पर्शविषया अस्मदादीना- न्तु स्थूलस्पर्शविषयैव । एवं चक्षुरादयोऽपि तेषामस्मदादीनाञ्च रूपादिषु स्थूलसूक्ष्मेषु द्रष्टव्याः एवं कर्मेन्द्रियेषु मध्ये वाग्भवति शब्दविषया स्थूलशब्दविषया तद्धेतुत्वात् नतु शब्दतन्मात्रस्य हेतुः तस्याहङ्कारिकत्वेन वागिन्द्रियेण सहैककारणकत्वात् । शेषा- णि तु चत्वारि पायूपस्यपाणिपादाख्यानि पञ्चविषवानि पाण्याद्या- हार्याणां घटादीनां पञ्चशब्दाद्यात्मकत्वादिति ॥ ३४ ॥ साम्प्रतं त्रयोदशसु करणेषु केषाञ्चित् गुणभावं केषाञ्चित् प्रधनभावं सहेतुकमाह । सान्तःकरणा बुद्धिः सर्व विषयमवगाहते यस्मात् । तस्मात्रिविधं करणं द्वारिद्वाराणि शेषाणि ॥ ३५ ॥ द्वारि प्रधान, शेषाणि करणानि बाह्येन्द्रियाणि द्वाराणि तैरुपनी- तं सर्व विषयं समनोहड्कारा बुद्धिर्यस्मादवगाहते ऽध्यवस्यति तस्मा- 1- ·। ४२ सांगावलीनुनी । द्वानियाणि द्वाराणि द्वारपती च सान्त करणा बुद्धिरिति ॥३५॥ न केवल मायामोनिद्रवहण्यपेक्ष्य प्रधान बुद्धिक्रितु ये अभ्यहङ्- कारमनसी द्वारिणी ते अप्यपेक्ष्या बुद्धिः प्रधानमित्याह . . . : एतेप्री विलक्षणा मुगावशेष - कृत्युमा कुदो खनि ३६ ॥ : यथाहि मोमध्यक्षाः कौटुम्बिकेग्यः करमादायः विषयाध्यक्षाय प्रयच्छन्ति विषप्राध्यक्षश्च सर्बाध्यक्षाय स च भूपतये तथा बाह्यन्द्रि- याण्यालोच्य ममसे समर्पयन्ति, मनश्व सङ्कास्प्याहङ्काराय, अहङ्- कारश्चाभिमा बुद्वौ सीपक्षभूतायां तदिदमुक्तं पुरुषस्यार्थ प्रका- इस बुद्धी प्रयच्छन्तीति । बोन्द्रियमनोहङ्काराश्च गुणविशेषाः गुरुणानां सबरजस्तमसां विकाराः ते तु परस्परविरोधशीला अपि पुरुषार्थेन भोगापर्गरूपेण एकवाक्यता नीताः यथा वर्तितैलवड्यः सन्नमसापनयेन रूपप्रकाशाय मिलिताः प्रदीपः एवमेते गुणविशेषा इति योजना ।। ३६ ॥ कम्मा-पुनर्बुद्वी प्रयच्छन्ति नतु युदिरहकाराय द्वारिणे मनसे वेन्यतआह । सर्च प्रत्युपभोमं यस्मात्पुरुषस्य साधयनि बुद्धिः । सैव च विशिनाष्ट पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम॥३७॥ पुरुषार्थस्य प्रयोजकत्वात्तस्य यत्साधोपूनं तत् प्रधानं बुद्धिश्चा- मग साक्षासाधनं तस्मात्सव प्रधानम् । यथा साध्यक्ष: साक्षादाना- यसाधनतया प्रधानम' इसरे तु ग्रामाध्यक्षादयस्तं प्रति गुण भूताः । बुद्धिहि पुरुघसन्निधानातरछायापत्या सद्रूष सर्वविषयोपभोगं पुरु- घस्य साधपति सुखदुःखानुभक्मे हि भोग. सच बुद्धी बुद्धिश्च पुरुषरुपै- वेति ! सा च पुरुप मुपभाजयति । यथार्थालोचनसङ्कलनाभिमानाश्च A ·- मांसमसत्त्वकौमुदी तत्तद्रूपपरिणामेन बुद्वापसंक्रान्ताः, तथा इन्द्रियादिव्यापारा अपि बु- द्वेरेव स्वव्यापारेण अध्यवसायन सह व्यापारीभवन्ति यथा स्वसैन्यन सह ग्रामाध्यक्षादिसैन्यं साध्यक्षस्य भवति । सर्च शब्दादिक प्र- ति य उपनामा पुरयस्य तं. साश्यक्ति । ननु शुरुषस्य सर्वविषयो- पभोगसम्पादिका बुद्धिसानिमोक्ष इत्यत आहे Ii वामनानपुर- पयोरन्तरं विशेषं विशिनष्टि करोति । ननु प्रधानपुरुषयोर तरस्य कु- तवादनित्यत्वं तत्कृतंयमोक्षस्य , स्पादिन्यत आह । विशिष्टिप्रधान सविकारमन्यदहम्य इति विद्यमानमेवान्तरमविवेकनाविद्यमानमिव बुद्धि बोधयति येनानियत्वमित्यर्थः । ययौदनपार्क पचतीति करणंच प्रतिपादनमनेनापवर्गः पुरुषार्थो दर्शितः । सूक्ष्ममिति दुर्लक्ष्यं तद- नरम् ॥ ३७ ॥' . तदनं करणानि भिन्य विशेषाविशेषान विभजते । नन्मात्राण्यधिशेषालेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः । एने स्मृता विशेषाः शान्ला घोगश्चमूढाश्च ॥ ३८ ॥ शध्दादितन्मात्राणि सूक्ष्माणि न चैषां शान्तत्वादिरस्ति उपभो- गयोग्यो विशेषति मात्रशब्दार्थः । अविशेषानुत्का विशेषान् वक्तुम- त्पनिमेषामाह। तेभ्योभूतानि तेभ्यस्तन्मात्रेभ्यः यथासंख्यमेकद्वित्रि- चतुःपञ्चभ्यो भूतानि आकाशानिलानलसलिलावनिरूपाणि पञ्च पञ्चभ्यस्त-मात्रेभ्यः अस्त्वेषां भुनानामुसनिविशेष ये किमायातमि- यन आह । ते स्मृता विशेषाः, कुतः शान्ताघोराश्च व एको हेतो द्वितीयः समुच्चय यस्मादाकाशादिषु म्यूलेषु सत्त्वप्रधानतया केचि- च्छान्ताः सुखाः प्रसन्ना लघवः केचिद्रजःप्रधानतया घोरा दुःखा अनवस्थिताः केचित्तमः प्रधाननया मूढा विषया गुरवः । तेऽमी परपोतो अनुभूषमाना विशेषाइतिस्थूलाइति चोच्यन्ते तन्मात्रा- pumbpmast ·सांस्वतस्वकीसुदी। य णि तु अस्मदादिभिः परस्परण्यावृनानि नानुभवन्त इत्यविशेषाइति सक्ष्माइति चोयन्ते विशेषाणामवान्तरावशेषमाह |.. सूक्ष्मा मातापिटनाः सत्यभूनस्त्रिया विशेषाः स्युः । भूक्ष्मास्तेषां नियता मानापिटना निवर्तन्ते ॥ ३९ ॥ विधा निशेषाः स्युः तान् विशेषानाह, सूक्ष्माः सूक्ष्मदेहाः परिकल्पिता: मातापिटना: पाटकौशिकाः । तत्र मा रोम- लोहिलमांसानि पिल्टनस्लु स्नायस्विमन्जान इति षट्कोगण प्रकृष्टा- मि महान्ति भूतानि प्रभूतानि तैः सह सूक्ष्मशरीरमेकोविशेष: मातापिल्ट जो द्वितीयो महाभूतानि तृतीयो महाभूतसर्गे च घटादी- नां निवेश इति । सूक्ष्ममातापितृ त्रयोदेहयोविशेषमाह, सूक्ष्माश्चैषां वि- शेषाणां मध्ये ये ते निषताः । मातापितॄना निवर्तन्ते रसान्ता वा भस्मान्ता वा विड़न्तावेति ॥ ३९ ॥ सूक्ष्मशरीरं विभजते । पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपथ्यन्तम् । संसराते निरुपभोग भावैरधिवासित लिङ्गम् ॥ ४० ॥ प्रधानेनादिसर्गे प्रति पुरुषमेकैकमुत्पादितम् असकमध्याहतं शि- लामप्यनुविशति नियतम् आ चादिसर्गादा च महाप्रलयादवतिष्ठते । महदादिसूक्ष्मपर्यन्तं महदहङ्कारैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपर्ण्यन्त- म् एषां समुशायः सूक्ष्मशरीरं 'शान्तघोरमौरीन्द्रियैरन्वितत्वाद्विशेषः । नन्वस्त्वेतदेव शरीरं भोगायतनं सुरुषस्य कृतं दृश्यमानेन षाट्को. शिकेन शरीरेणेत्यतआह । संसरतीति । उपात्तमुपात्तं षाटकौशिकं श- रोरं जहाति हाय हाय चौपादने कस्मानिरुपभोग यतः 'घाटको शिकं शरीरं विना सूक्ष्म शरीरं निरूपभोग यस्मात्तस्मात्संसरति । न- ·सांख्यकत्वको मुदी ४५ ; धर्मनिमित्तः संसारः न च सूक्ष्मशरीरस्यास्ति तद्योगस्तत्कथं सरतीत्यत आह, भावैरधिवासितं धर्माधर्मज्ञानाज्ञानवैराग्यावैराग्यै- पर्यानैश्वर्याणि भावस्तिदन्चिता बुद्धिः तदन्त्रितंच सूक्ष्मशरीरमिति दपि भावरधिवासितं यथा सुरभिचम्पकसम्पर्काहस्त्रं तदामोदवासि- म्भवति । तस्माद्भावैरधिवासितत्वासंसरति । कस्मात्पुनः प्रधानमिव हाप्रलये ऽपि तच्छरीरं न तिष्ठतीत्यत आह । मिति । लयं ग- छतीति लिङ्गमम् । सहेतुकत्वेन चास्य लिङ्गत्वमितिभावः ॥१०॥ स्यादेतत् । बुद्धिरेव साहंकारेन्द्रिया कस्मान्न संसरति कृतं क्ष्मशरीरेणापाणकेनेत्यत आह । चित्रं यथाश्रयमृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथारछाया । सद्वातिना विशेषैर्न तिष्ठति निराश्रय मिङ्म् ॥ ४१ ॥ लिङ्गनात् ज्ञापनात् बुद्वयादयोलिङ्ग तदनाश्रितं न तिष्ठिति । न्मप्रयाणान्तराले बुद्ध्यादयः प्रत्युत्पन्नशरीराश्रिताः, प्रत्युत्पन्नपञ्च न्मानवत्वे सति बुद्वयादित्वात् , दृश्यमानशरीरवृत्तिबुद्वयादिवत् । वेना विशेषैरिति, सूक्ष्मैः शरीररित्यर्थः । आगमश्चात्र भवति । ततः हस्यमत: कानळू वशं मतम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्कर्ष पो बाहिति । अगुष्ठमात्रत्वेन सूक्ष्मतामुपलक्षयति । आत्मनो- निष्कर्षासम्भवेन सूक्ष्ममेव शरीरं पुरुषस्तदपि हि पुरि स्थूलश- रोरे शेते ॥ ४१॥ •एवंसूक्ष्मशरीरास्तित्व मुपपाद्य यथा संसरति येन च हेतुना तदुभयमाह । पुरुषार्थहेतुकामदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन । प्रकृतेर्विभुत्वयोगालटवद्वयवतिष्ठते लिङ्गम् ॥ ४२ ॥ पुरुषार्थेन हेतुना प्रयुक्तं तिमित्तं धर्माधर्मादि नैमित्तिक तेषु - । - ·सांख्यन वकीऍदी तेषु निकायेषु ययायथं घाट कौशिकशरीरग्रहः स हि धर्मादिनि- मित्तभवः निर्मिनंच नैमिनिकंच तत्र य: प्रसङगः प्रसक्तिम्तयानटव- दूयवतिष्ठते लिङ्ग सूक्ष्मशरीरम् । यथाहिं नटस्तां नो भूमिकां विधाय परशुराभोवा अंजातशत्रुर्वा वत्सरानो वा भवनि, एवं तनत्थूलशरीर- ग्रहणात देवो या मनुष्यो वा पशुर्वा वनस्पतिर्वा भवति सूःमं शरीरभि- त्यर्थः । कुतस्याः पुनरम्येदृशोमहिमेत्यम आह । प्रकर्षिभुत्वयोगान तथाच पुराणम् । वैश्वाप्यमत प्रधानस्य परीणामोऽयमदुतति ।।४२ ॥ निर्मिननैमिनिकप्रसङगेनेत्युकं तत्र निमिर्न नमिनिकञ्च वि- भजते । ममिति काश्च भावाः प्राकृतिकावकमाश्च धर्माद्याः । दृष्टा: करगाश्रपि णः कार्याश्रायणय कसलाद्याः ॥४३॥ वैकृतिका नैमित्तिकाः प्राकृतिकाः सांसिद्धिका भावा: स्वाभाविका इति यावत् । तथाहि, सर्गादाचादिविद्वान भगवान कपिलामहामुनि- धर्मज्ञानवैराग्यर्श्वर्यसंपन्न: प्रादुर्बभूवेति स्मरन्ति । वैकृताश्च भावा: असांसिद्धिंका: उपायानुष्ठानोत्पन्नाः यथा प्राचेतसप्रभृतीनां महषीं- णाम् । एवमधाज्ञानावैराग्यनिश्चयाण्यपि । कार्य शरीरं तदायि- णम्तम्यावस्था: कललबुद्दमांसपेशीकरण्डाद्यजगप्रत्यङगत्यहाः गर्भ- स्थस्य ततोनिर्गतस्य बालस्य बाल्यकीमार यौवनवाईकानीति ॥४३॥ अवगतानि निमित्तनैमिनिकानि कतमम्य तु निमित्तम्य कन- मन्नैमिनिकमित्यत आह । धर्मेण गमनाई गमनमधलागवत्यधर्मेण । जानेन चापवर्गो विपर्ययादिप्यम बन्धः ।। ४४ ।। धर्मेण गमनम् |प्रभृतिषु लोकेषु गमनमधन्नाद्भवत्यधर्मेण सुतलादिषु ज्ञानेन चापवर्गः । तायदेव प्रतिगरभते न यावद्विये- ·सांख्यत्त्ववकौमुदी। ४७ कख्याति करोति, अथ विवेकख्यातौ सत्यां कृतकृत्यतया विवेक- ख्यातिमन्तं पुरुषं प्रति निवर्तते । यदाहुः । विवेकवालियर्प्रतं.या- ति प्रालिले तिमिति । विपर्ययादतत्त्वज्ञानादिष्यते बन्धः। तच त्रि- विध माकतिको वैकतिको दाक्षणिश्चेति तत्र प्रस्तावात्मज्ञानात् प्रक- तिमुपासते तेषां प्राकृतिकोवन्धः । य: पुराणे प्रकृतिलयान पत्युच्यते । पूर्ण शतसहस्त्रन्तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाइति । वैकारिकोबन्धस्तेषां यविकारानेव भूतेन्द्रियाहङ्कारबुद्वीः पुरुषबुद्वयोपासते तान् प्रतीद- मुच्यते । दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्त्रन्त्वाभिमानिकाः । बौद्धा दशसहस्त्राणि तिष्ठन्ति विगत- ज्वराः । ते खल्वमी विदेहा येषां वैकृतिकोब-धइति । इष्टापूर्नेन दाक्षिणः पुरुषतत्त्वानभिज्ञो हि इष्टापूर्तकारी कामोपहतमना बन्यत- इति ।। ४४ ॥ वैराग्यात्मकृतिलयः संसारो भवति राजमादागात् । ऐश्वर्यादवियानो विपर्ययात्ताद्देपयासः ॥ ४५ ॥ वैराग्यात्प्रकृतिलयः पुरुषतत्त्वानभिज्ञस्य वैराग्यमात्रात्प्रकृतिटया प्रकृतिग्रहणात् 'प्रकृतिमहदहङ्कारभूनेन्द्रियाणि गृह्यन्त तेष्वात्मबु- द्ध या उपास्यमानेषु लय: । कालान्तरेण च पुनराविर्भवन्तीति । संसा- राभवति रानसादागात , राजसादित्यनेन रजसोदुःखवत्वात्संसारस्य दुःबहेतुता सूचिता । ऐवादविघात: इच्छायाः इश्वरो हि यदि- .च्छति तत्कगेति । विपर्ययादनेश्वर्यात तद्विपर्यासः सर्वत्रच्छा- विघातइत्यर्थः ॥ ४५ ॥ बुद्विधर्मान धर्मादीनष्टी भावान् समासष्यासाभ्यां मुमुक्षूणां हे- योपादेयान दयितुं प्रथमतस्तावत्समासमाह | एष प्रत्ययसो विपर्ययाशक्तिनुष्टिसिद्धयाख्यः ।, .

·सांख्यतत्वकौमुदी। गुणवैषम्यविमदात्तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् ॥ ४६ ॥ एष इति प्रतीयते ऽनेनेति प्रत्ययोबुद्धिम्नस्य सर्गः तत्र विपर्य- योऽज्ञानमविद्या बुद्धिधर्मः अशक्तिरपि करणवैकल्यहेतुका बुद्धिध- मर्म एव तुष्टिसिद्धी अपि वक्ष्यमाणे बुद्धिधर्मावेव । तत्र विपर्ययाश क्तितुष्टिषु यथायोग सप्तानां धर्मदीनां ज्ञानवर्जमन्तर्भावः सिद्धौ च ज्ञानस्येति । व्यासमाह, तस्य च भेदास्तु पञ्चाशत् कस्माद्गुणवैष- भ्यविमर्दात । गुणानां वैषम्यमेकैकस्याधिकबलता द्वयोर्द्वयोर्वा । एकै कस्य न्यूनबलता द्वयोर्द्वयोर्वा । तेन न्यूनाधिक्ये मन्दमध्यातिमा- त्रतया यथाकार्यमुनीयेते । तदिदं गुणानां वैषभ्यं तेनोपमई : ए. कैकस्य न्यूनवलस्य द्वयोर्वाभिभवः तस्मात्तस्य भेदा: पञ्चाशदिति ॥ ४६ ॥ तानेव पञ्चाशद्भेदान् गणयति । पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तिश्च करणवैकल्पात् । अष्टाविंशतिभेदास्तुष्टिनवधाष्टधा सिद्धिः ॥ १७ ॥ अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः यथासंख्यं तमोमोहमहामोहता- मिस्त्रान्धतामिस्रसंज्ञकाः पञ्च विपर्ययविशेषा"विपर्ययभवानामस्मि तादीनां विपर्ययस्वभावत्वात् । यद्वा यदविद्यया विपर्ययेणावधार्यते व स्तु अस्मिता दयस्तत्स्वभावाः सन्तस्तदभिनिविशन्ते । अतएव पञ्चपर्चा अविद्येत्याह, भगवान वार्षगण्यः ॥ १७ ॥ सम्प्रति पञ्चानां विपर्ययभेदानामवान्तरभेदमाह । भेदसमसोऽष्टविधोमोहस्य च दशविधोमहामोहः । तामित्रोऽशदशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः॥४८॥ भेदस्तमसो ऽविद्याया अष्टविधः अष्टस्यव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चत- न्मात्रेषु. अनात्मस्वात्मबुद्धिरविश तमः । अष्टविधविषयत्वात्तयाष्ट- ·सांख्यतत्त्वकौमुदी । ४९ वेधत्वं मोहस्य च । अत्राप्यष्टविधोभेदइति चेनानुषज्यते । देवाह्यष्ट- वेधमैश्वर्यमासाद्यामृतत्याभिमानिनोऽणिमादिकमात्मीयं शाश्वतिकम- भिमन्यन्ते इति सोयमस्मितामोहोऽष्टविधैश्वर्यविषयत्वादष्टविधः । द- शविधोमहामोहः शब्दादिष पञ्चसु दिव्यादिव्यतयादशविधेषु विष- येषु रञ्जनीयेषु राग आसक्तिर्महामोहः स च दशविधविषयत्वाद- शविधः । तामिस्त्राद्वेषोऽष्टादशधा । शब्दादयो दशविषयारज्जनी याः स्वरूपतः, ऐश्वर्यं त्वणिमादिकं न स्वरूपतोरञ्जनीयं कि- न्तु रञ्जनायशब्दाद्युपायाः ते च शब्दादयउपस्थिताः परस्परेणी- पहना भानास्त दुपायाश्चाणिमादयः स्वरूपेणैव कोपनीयाभवन्तीति शब्दादिभिर्दशभिः सहाणिगााष्टकमष्टादशधेति तद्विषयोद्वेषस्तानि स्रो ऽष्टादशविषयत्वादष्टादशधेति । तमा भवत्यन्धतामिस्खः अभिनि- वेशान्धतामिस्वः, तथेत्यनेनाष्टादशधेत्यनुषज्यते। देवाः खल्वणिमा- दिकमष्टविधमेश्वर्यमासाद्य दश शब्दादीन भुजानाः मास्म शब्दा- दयोभोग्यारसदुपायाश्चाणिमादयो ऽस्माकमसुरादिभिरुपयानिषतेनि बिभ्यति । तदिदं भयमभिनिवेशोऽन्धतामित्रोऽष्टादशविषयत्वाद- टादशति । सोऽयं पञ्चविधीविपर्ययो ऽवान्तरभेदाद द्वापष्टिरिति 1॥४८॥ तदेवं पञ्च विपर्ययभेदानुक्ता अष्टाविंशतिभेदामशक्तिमाह । एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधरशक्तिरुद्दिष्टा । सप्तदश बधा बुद्धविपर्ययानुष्टिसिद्धीनाम् ॥ ४९ ॥ इन्द्रियबधस्य ग्रहोबुद्धिबधहेतुलेन नत्वशक्तिमेद पूर्णत्वेन । एका- दशेन्द्रियबधाः । घाधिर्यं कुष्टितान्धत्वं जड़ता जिघ्रता तथा। मूकता कोण्यङगुत्वक्लैब्योदावर्समन्द्रताः 1. यथासंख्यं श्रेत्रादीनामिन्द्रिया- ।

·५० सांख्यतत्वकौमुदी। स्मृताः इनि णां बधाः एतावत्येव तु तद्धतुका बुद्धेरशक्तिः स्वव्यापारे भवति । तथा चैकादशहेतुकत्वादेकादशधा बुद्धेरशक्तिरुच्यते । हेतुहेतुमतो- रभेदविवक्षया च सामानाधिकरण्यम् । तदेवमिन्द्रियवधद्वारेण बुद्धे रशक्तिमुक्का स्वरूपतोऽशक्तीराह सह बुद्धिबधैरिति । कति बुद्वेः स्व- मपतो बधाइत्यत आह । सप्तदशनधा बुद्धेः, कुतः विपर्ययात्तुष्टिसिद्धी- नां तुष्टयो नवधेति तद्विपर्गयास्तन्निरूपणानवधा भवन्ति । एवं सिद्ध- यो ऽष्टाविति तद्विपर्ययास्तन्निरुपणाद् अष्टौभवन्तीति ॥ ४९ ॥ तुष्टिर्नवधेत्युक्तं ताः परिगणयति । आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः । बाह्या विषयोपरमात्पञ्च नव तुष्टयो ऽभिमताः ॥५०॥ आध्यात्मिक्यः प्रतिव्यतिरिक्तआत्मास्तीति प्रतिपद्य ततोऽस्य श्रवणमननादिना विवेकसाक्षात्काराय त्वसदुपदेशतुष्टो यो न प्रय. तते तस्य चतस्त्रआध्यात्मिक्यस्तुष्टयोभवन्ति । प्रकृतिव्यतिरिक्तमात्मा- नमधिकृत्य यस्मात्तास्तुष्टयस्तस्मादाध्यात्मिक्यः, कास्ता इत्यत आह । प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः। प्रत्यादिराख्या यासा तास्तथोक्ताः। तत्रप्रकृत्याख्या तुष्टिर्यथा, कस्यचिदुपदेशे विवेकसाक्षात्कारो हि प्रक- तिपरिणामभेदः तञ्च प्रकृतिरेव करोतीति कृतं तेयाना यासेन त- शिष्यस्य स्मादेवमेवास्लु हे वत्सेति । सेयमुपदेष्टव्यस्य प्रकृतौ तुष्टिः प्रकृत्या- ख्या अम्भउच्यते । या तु प्राकृत्यपि विवेकख्यातिर्न प्रकृतिमात्राद्भ- वात, मा भूत्सर्वस्य सर्वदा तन्मात्रस्य सर्वान् प्रत्यविशेषात्पव्रज्या यास्तु सा भवति तस्मात्प्रव्रज्यामुपाददीथाः कृतं तेनध्यानाभ्यासेमा- युष्मन्नित्युपदेशे या तुष्टिः सोपादानाख्या सलिलमुच्यते । या तु प्रव्रज्यापि न सद्योनिर्वाणटेति सैव कालपरिपाकमपेक्ष्य सिद्धिते वि. धास्युतिः अलमुत्तप्ततया तवेत्युपदेशे या तुष्टिः सा कालाख्य ओ- ·सांख्यत्ववकौमुदी। ५१ घउच्यते । या तु न कालान्नाप्युपादानाद्विवेकख्यातिरपितु भाग्या- देव अतएव मन्दालसापत्यान्यतिबालानि मातुरुपदेशमात्रादेव विवे- कख्यातिमन्तिमुक्तानि बभूवुः तत्र भाग्यमेव हेतुर्नान्यदित्युपदेशे- पा तुष्टिः सा भाग्याख्या वृष्टिरुच्यते । बाबा दर्शयति । बाह्यास्तुष्ट- पो विषयोपरमात्पञ्च । याः खल्वनात्मनः प्रकृतिमहदङकारादीना- मेत्यभिन्यमानस्य वैराग्ये सति तुष्टयस्ता बायाः । आत्मज्ञानाभावेना- मानमधिकृत्यप्रवृतरिति ताश्च वैखग्ये सति सम्भवन्ति तुष्टयइति वैरा- ग्यहेतुपञ्चकत्वाद्वैराग्याण्यापि पञ्च तत्पञ्चत्वात् तुष्टयः पञ्चेति । उपरम्यते ऽनेनेत्युपरमो वैराग्यम् । विषयादुपरमो विषयोपरमः। विषया भोग्याः शब्दादयः पञ्च उपरमा अपि पञ्च । तथाहि अजनरक्ष- गक्षयभोगहिंसादोषदर्शजन्मान उपरमाः पञ्च भवन्ति । तथाहि । से- दयोधनार्जनोपायास्ते च सेवकादीन् दुःखाकुर्वन्ति । दृप्यदुरीश्वर- शःस्थदण्डिचण्डार्द्धचन्द्रजाम् । वेदनां भावयन् प्राज्ञः कः सेवासु प्रस- जिते । एवमध्ये ऽप्यजनोपायादुःखाइति विषयोपरमे या तुष्टिः सैषा पार मुच्यते। तथार्जितं धनं राजैकागारिकाग्निजलौघादिभ्योविनंक्ष्य- चीति तद्रक्षणे महदुःखमिति भावयतो विषयोपरमे या तुष्टिः सा द्विति- या सुपारमुच्यते । तथा महतायासेनार्जितं धनं भुज्यमानं क्षीयते इति तत्प्रक्षयं भावयतो विषयोपरमे या तुष्टिः सा तृतीया पारापारमुच्यते । एवं शब्दादिभोगाभ्यासाद्वर्द्धन्ते कामास्ते च विषयोर्मस्में, या तुष्टिः सौ चतुर्थी अनुत्तमाम्भ उच्यते । एवं नानुपहत्य भूतानि विषयोप- भोगः सम्भवतीति हिंसादोषदर्शनाद्रिषयो परमे या तुष्टिः सा पञ्च- मो उत्तमाम्भ उच्यते । एवमाध्यात्मिकीभिश्चतसृभिर्बाह्याभिश्च पञ्च- भिनव तुष्टयोऽभिमताः ॥ ५० ॥ गौशमुख्यभेदभिन्नाः सिद्धीराह ।

·५२ सांख्यतत्त्वकौमुदी । प. उहाशब्दोऽध्यनं दुःखविघातास्त्रयः सुहृत्प्राप्तिः । च्च दानश्च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कशास्त्रविधः ॥५१॥ विहन्यमानस्य दुःखस्य त्रित्वात्तद्विघातास्त्रय इति इमा मुख्या:ति- स्रः सिद्धयस्तदुपायतया खितरा गौण्य: पञ्च सिद्धयः तास्ता अपि हेतुहेतुमत्तया ब्यवस्थिताः, सान्य अध्ययनलक्षणा सिद्विहेतुरेव मु. ख्या स्तु सिद्वयोहेतुमत्यएव' मध्यमास्तु हेतुहेतुमत्य: विधिवद्गुरुमुखा- दव्यात्मविद्यानामक्षरस्वरूपग्रहणमयडनं प्रथमा सिद्विस्तारमुच्यते । तत्का! शब्दः शब्द इति शब्दज्ञानजनितमर्थज्ञानमुपलक्षयति, कार्ये कारणोपचारात् । सा द्वितीया सिद्धिः सुतारमुच्यते । तदिदं द्विवा श्रवणं ऊहस्तकः आगमाविरोधिन्यायेभागमार्थपरीक्षणम् । परीक्षणञ्च संशयपूर्वपक्षनिसको मोजल्याव्यवस्थापन, तदिदं मननमाचक्षते आगमिनः । सा तृतीया सिद्विस्तारतारमुच्यते । सुहृत्प्राप्तियायेन हि स्वयं परीक्षितमप्यर्थमश्रदधते न यावद्रु- मशिष्यसब्रह्मचारिभिः सहसंवाद्यते अत: मुहृदां गुरुशिष्यसब्रह्मचा- रिणां संवादकानां प्रामिः सा सिद्भिश्चतुर्थेि रम्यकमुच्यते । दानंच शु- द्विविवेकज्ञानस्य दैप् शोधने इत्यस्माद्वातोर्दानपदव्युत्पत्तेः । य- थाह भगवान् पतञ्चलिः, विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय इति। अवि-'. प्लवः शुद्धिः, सा च सवासनसंशयविपर्यासानां परिहारेण विवेकसा- क्षात्कारस्य स्वच्छप्रवाहे ऽवस्थानम् । सा च न विनादरनैरन्तयं- दीर्घकालसेविताभ्यासपरिपाकाद्भव-तीति दानेनविवेकख्यात्या का- र्येण सोऽपि संगृहीतः । सेयं पञ्चमी सिद्धिः सदो मुदितभु - च्यते । तिस्त्रश्च मुख्याः सिद्धयः प्रमोदमुदितमोदमाना इत्यष्टी सिद्धयः । अन्ये व्याचक्षते विनोपदेशादिना प्रारभावीयाभ्यासवशात्त- त्वस्य स्वयमूहनं यत्ता सिद्भिरूहः । यस्य सांख्यशास्त्रपाठम/यदी- प .

·सांख्यतत्वकौमुदी । ५३ माकर्ण्य तावज्ञानमुत्पद्यते सा सिद्धिः शब्दः पाटादनन्तरं भावात् । स्य शिष्याचार्यसंवादेन सांख्यशास्त्र ग्रन्थतोऽर्थतश्चाधीत्य ज्ञान- त्पद्यते साध्ययनहेतुका सिद्विरध्ययनं सुहृत्प्राप्तिरिति यस्याधिगततत्त्वं हृदं प्रान्य ज्ञानमुत्पद्यते सा ज्ञानलक्षणा सिद्धिस्तस्य सुहृत्प्राप्तिः । नञ्च सिद्विहेतुः धनादिदानेनाराधितो ज्ञानी ज्ञानं प्रयच्छति । पस्य च युक्तायुक्तत्वे सूरिभिरेवावगन्तव्ये 'इति कृतं परदोषोद्भावनेन : सिद्धान्तमात्रव्याख्यानप्रवृत्तामामिति । सिद्धितुष्टिविपर्ययेणाश- क्तेर्बुद्धिबधः सप्तदशधा द्रष्टव्यः । अत्र प्रत्ययसर्गे सिद्विरुपादेयेति सिद्व मेव तन्निवारणहेतवस्तु विपर्ययाशक्तितुष्टयो हेया इत्याह, सि- द: पूर्वो ऽङ्कुशस्विविधः। पूर्व इति विपर्ययाशक्तितुष्टिः परामृशति साः सिद्दिकरणीनामङ्कुशो निवारकत्वात् अतः सिद्धिपरिपन्थित्वा- द्वेपर्यया शक्तितुष्टयो हेया इत्यर्थः अस्वस इलेति ॥ ५१ ।। स्यादेतत् । पुरुषार्थप्रयुक्ता सृष्टिः स च पुरुषार्थः प्रत्ययसर्गद्वा सन्मानसर्गाश सिध्यतीति कृतमुभयसर्गेणेत्यत आह । न विना भावलिङ्गं न विना लिङ्गेन भारनिवृत्तिः । . लिगाख्योभावाख्यास्माद्विविधः प्रवर्तते .सर्गः ॥५२॥ लिङ्गमिति तन्मात्रसर्गमुपलक्षयति भावरिति च प्रत्ययसर्गम् । एतदुक्तं भवति । तन्मात्रसर्गत्य पुरुषार्थसाधनत्वं स्वरूपञ्च न प्रत्य- यसर्गाद्विना भवति एवं प्रत्ययसर्गस्य स्वरूपं पुरुषार्थसाधनत्वञ्च न तन्मात्रसईदते इत्युभयथा सर्गप्रवृत्तिः । भोगः पुरुषार्थो न भोग्या- न्'शब्दादीन् भोगायतनञ्च शरीरद्वयमन्तरेण सम्भवतीति उपप- नस्तन्मात्रसर्गः । एवं स एव भोगो भोगसाधनानीन्द्रियाणि चान्त:- करणानि वान्तरेण न सम्भवति, न च तानि धर्मादीन् भावान् विना सम्भवन्ति, न चापवर्गहेतुर्विवेकख्यातिरुभयसगं विनेयुपपन्न ·। ५४ सांख्यतत्वकौमुदी! उभयविधः सर्गः । अनादित्वाच्च वीजाङ्कुरवन्नान्योन्याश्रयदोषमा- वहति कल्पादावपि प्राचीनकल्पोत्पन्नभावलिङ्गसंस्कारवशाद्भावलि. योरुत्पत्ति नुपपन्नेति सर्वमवदातम् ।। ५२ ।। विभक्तः प्रत्ययसर्गः भूतादिसर्ग विभजते । अष्टविकल्पो देवस्तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥५३॥ ब्राह्मप्राजापत्यैन्द्रपैत्र्यगान्धर्वयाक्षराक्षसपैशाचा इत्यष्टविधो दैवः स- र्गः । तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति पशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरा इति । मानुष्यश्चैकविधः ब्राह्मणत्वाद्यवान्तरंभेदाविवक्षया संस्थानस्य चतुर्व- प्यविशेषादिति समासतः संक्षेपतो भौतिकः सर्गः । घटादयस्त्व- शरीरत्वे ऽपि स्थावरा एवेति ।। ५३ ।। भौतिकस्यास्य सर्गस्य चैतन्योत्कर्षनिकर्पतारतम्याग्यामूधिो- मध्यभावेन त्रैविध्यमाह । ऊ सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तः ।। ५४ ।। ऊई सत्यविशालो द्युप्रभृतिः सत्यानो लोकः सत्वनहुल: तमोवि- शालश्च मूलतः सर्गः पश्वादिः स्थावरान्तः सोऽयं मोहमयत्वात्तमोब- हुल: । भूर्लोकस्तु सप्तद्वीपसमुद्रसन्निवेशो मध्ये रजोविशाल: धर्माध- मानुष्ठानपरत्वादुःखबहुलत्वाच्च । तामिमां लोकसंस्थितिं संक्षिपति ब्र- मादिस्तम्बपर्य्यन्तः स्तम्बग्रहणेन वृक्षादयः सङ्ग्रहीताः ।। ५४ ।। तदेवं सर्ग दर्शयित्वा तस्यापवर्गसाधनवैराग्योपयोगिनी दुःख हेतुतामाह । तत्र जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । । ''लिङ्गस्याविनिवृत्तेस्तस्माहुःखं स्वभावेन ।। ५५ ॥

·सांख्यतत्त्वकौमुदी । तत्र शरीरादौ यद्यपि विविधा विचित्रानन्दभोगभागिनः प्राण भृद्भेदास्तथापि सर्वेषां जरामरणकृतं दुःखमविशिष्टं सर्वस्य खलु कृमेरपि मरणत्रासोमा न भूवम्भूयासमित्येवमात्मकोऽस्ति । दुःखं भयहेतुरिति मरणं दुःखम् । म्यादेतत् । सुखादयः प्राकृता बुद्धिगुणा- स्तत्कथमेते चेतनसम्बन्धिनोभवन्तीत्यत आह । पुरुषइति । पुरि लिगे शेते पुरुषः लिङ्गञ्च तत्सम्बन्धीति 'चेतनोऽपि तत्सम्बन्धी भव- तीत्यर्थः । कुतः पुनर्लिङ्गसम्बन्धि दुःखं पुरुषस्यत्यत आह। लिङ्ग स्याविनिवृत्तेः । पुरुषाढ़ेदाग्रहालिङ्गधर्मानात्मन्यध्यमस्यति पुरुषः । अथवा दुःखप्राप्ताववधिः कथ्यते लिङ्गं यावन्न निवर्त्तते तावदिति ॥ ५५ ॥ ऊक्तस्य सर्गस्य कारणविप्रतिपत्ती निराकरोति । इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः । प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः ।। ५६ ।। आरम्भत इत्यारम्भः सर्गः प्रकृयैव कृतो नेश्वरेण न ब्रह्मोपादानो नाप्यकारणः अकारणत्वे ह्यत्यन्तभावो ऽत्यन्ताभावो वा भवेत् । न ब्रह्मोपादानश्चितिशक्तेरपरिणामात्, नेश्वराधिष्ठितप्रकृतिकृतो नियापा- रस्याधिष्ठातृत्वासम्भवात् , नहि निर्व्यापारस्तक्षा वास्याद्यधि तिष्ठति । ननु प्रकृतिकृतश्चेत्तस्या नित्यायाः प्रवृत्तिशीलाया अनुपरमात्सदैव सर्गः स्यादिति न कश्चिन्मुच्येत इत्यत आह, प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः यथौदनकाम ओदनीय पाक प्रवृत्त ओदन- *सिद्वौ निवर्त्तते एवं प्रत्येकं पुरुषान्मोचयितुं प्रवृत्ता प्रकृतिर्यं पुरुषं मोचयति तं प्रति न पुनः प्रवर्त्तते तदिदमाह, स्वार्थ इव, स्वार्थे यथा तथा परार्थे आरम्भ इत्यर्थः ।। ५६ ।। (स्यादेतत् । स्वार्थं परार्थं वा चेतनः प्रवर्त्तते न च प्रकृतिश्चेतनैवं ·तेच सांख्यतत्वकौमुदी भवितुमर्हति तस्मादस्ति प्रकृतेरधिष्ठाता चेतनः नच क्षेत्रज्ञाश्च चेत- ना अपि प्रकृतिमधिष्ठातुमर्हन्ति तेषां प्रकृतिस्वरूपानभिज्ञत्वात् । तस्मा- दस्ति सर्वार्थदी प्रकृतेरधिष्ठाता स चेश्वर इत्यत आह । वत्सविवृद्धिानमितं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ।। ५७ ।। दृष्टमचेतनमपि प्रयोजने प्रर्तमानं यथा वत्सविवृद्धयर्थं क्षीर- मचेतनं प्रवर्त्तते एवं प्रकृतिरचेतनापि पुरुषविमोक्षणाय प्रवर्तिप्यते । नच क्षीरप्रवृत्तेरपीश्वराधिष्ठाननिवन्धनत्वेन साध्यत्वान्न साध्येन व्यभि- चार इति साम्प्रतं प्रेक्षावत्प्रवृतेः स्वार्थकारुप्या यां व्याप्तत्वात् , जगत्सर्गाह्यावर्तमाने प्रेक्षावत्प्रवृत्तिपूर्वकत्वमाप व्यावर्त्तयत; नह्यघाप्त- सकलेप्सितस्य भगवतो जगन्सृजत; किमप्यभिलषितं भवति । नापि कारुण्यादस्य सर्गे प्रवृत्तिः, प्राक् सर्गाज्जीवाना मिन्द्रियशरीरविषया- नुषतौ दुःखाभावेन करय प्रहाणेच्छाकारुण्यं सर्गोत्तरकालं दु:खि- नो ऽवत्गेक्य कारुण्याभ्युपगमे दुरुत्तरमितरेतराश्रयत्वं कारुण्येन सृ- ष्टिः सृष्टया च कारुण्यमिनि । अपि च करुणया प्रेरित ईश्वरः सु. खिन एव जन्तून सृजेन्न विचित्रान् । कर्मवैचित्र्याद्वैचित्र्यमिति चेत कृतमस्त्र प्रेक्षावत:कर्माधिष्ठानेन तदनधिष्ठानमात्रादेवाचेतनस्यापि कर्मणः प्रवृत्त्यनुपपतेस्तत्कार्यशरीन्द्रियविषयानुत्पती दुःखानुप- तेरपि सुकरत्वात् । प्रकृतेस्त्वचेतनायाः प्रवृत्तेर्न स्वार्थानुग्रहो न वा कारुण्यं प्रयोजकमिति नोक्त दोषप्रसङ्गावतारः । पारार्थ्यमात्रन्तु प्रयोजनमुत्पद्यते तस्मात्सुळूक्तं वत्सविवृद्धिनिमित्तमिति ।। ५७ ।। स्वार्थ इवेति दृष्टान्तितं तद्विभजते । औत्सुक्यनिवृत्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तने लोकः पुस्तषस्य विमोक्षार्थं प्रवर्त्तते तद्वदध्यक्तम् ।। ५८ ।। । : o ·। सांख्यतन्त्वकौमुदी । औत्सुक्यमिच्छा सा खल्विष्यमाणप्राप्तौ निवर्त्तते इध्यमाणश्च इष्टलक्षणत्वात् फलस्य । दाष्टान्ति के योजयति पुरुषस्य विमोक्षार्थं प्रवर्तते तद्वदव्यक्तम् ।। ५८ ।। ननु भवतु पुरुषार्थः प्रकृतेः प्रवर्तकः निवृत्तिस्तु कुतस्त्या प्रक. तेरित्यत आह । रस्य दर्शयित्वा निवर्त्तते नर्तकी यथा नृत्यान् । पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्त्तते प्रकृतिः ।। ५९ ।। रस्येति स्थानेन स्थानिनः पारिषदानुपलक्षयति । आत्मानं- शब्दाद्यात्मना पुरुषाढ़े देन च प्रकाश्येत्यर्थः ।। ५९ ॥ स्यादेतत् । प्रवर्नतां प्रकृतिः पुरुषार्थं पुरुषादुपकृतात् प्रकृति लप्स्यति कञ्चिदुपकारम् आज्ञासम्पादनाराधितादिवाज्ञापयितु जि- ध्या तथा च न परार्थोऽस्या आरम्भइत्यत आह । नानाविधैरुपायैरुपकाारेण्यनुपकारिणः पुंसः । गुगवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थकञ्चरति ।। ६० ।। यथा गुणवानप्युपकार्यपि भृत्यो निर्गुणे अत एवानुपकारिणि स्वामिनि निष्फलाराधन: एवमियं प्रकृतिस्तपस्विनी गुणवत्युपकारि- ण्यप्यनुपकारिणि निर्गुणेऽपि पुरुषे व्यर्थपरिश्रमेति पुरुषार्थमेव यत- ने न स्वार्थमिनि सिद्धम् ।। ६० ।। स्यादेतत्। नर्तकी नृत्यं परिषद्भयो दर्शयित्वा निवृत्तापि पुनस्त- दृष्टकौतूहलात् प्रवर्तते यथा तथा प्रकृतिरपि पुरुषायात्मानं दर्शयि- वो निवृत्नापि पुनः प्रवर्त्यतीत्यतआह । प्रकृतेः सकुमारतरं न किञ्चिदस्त्रीति मे मतिर्भवति । या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ।। ६१ ।। कमारतरता अतिपेशलता परपुरषदर्शनासहिष्णुतोत थावत ·सांख्यत स्वकौमुदी। असूर्यपश्या हि कुलवधू अतिमन्दाक्षमन्थरा प्रमादाद्विगलितशिरो- ञ्चला चेदालोक्यते परपुरुषेण तदासौ तथा प्रयतते अप्रमत्तां ययैनां पुरुषान्तराणि न पुनः पश्यन्तीति । एवं प्रकृतिरपि कुलवधू- तोऽप्यधिका दृष्टा विवेकेन न पुनव्रक्ष्यतइत्यर्थः ।। ६१ ।। स्यादेतत् । पुरुषश्चेदगुणो ऽपरिणामी कथमस्य मोक्षः मुचेर्बन्ध- न विश्लेषार्थत्वात् । सवासनक्लेशकाशयानाञ्च बन्धनसंज्ञितानां पु- रुषे ऽपरिणामिन्यसम्भवात्। अतएवास्य पुरुषस्य न संसारः प्रेत्य- भावापरनामास्ति निष्क्रियत्वात् , तस्मात्पुरुषविमोक्षार्थमिति रिक्तं वच रतीमोमाशङ्कामुपसंहारव्याजेनाभ्युपंगच्छन्नपाकरोति । तस्मान्न बध्यते ऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥६२॥ अद्धा न कश्चित्पुरषोबध्यते न कश्चित्संसरति न कश्चिन्मुच्यत इति । प्रकृतिरेव तु नानाश्रया सती बध्यते च संसरति च मुच्यते चबन्धमोक्षसंसाराः पुरुषे उपचर्य्यन्ते । यथा जयपराजयौ भृत्यगताव- पि स्वामिन्युचपर्येते, तदाश्रयेण भृत्यानां तद्भागित्वात्तत्फलस्य च शोकलाभादेः स्वामिसम्बन्धात् । भोगापवर्गयोश्च प्रकृतिगतयोरपि विवेकाग्रहात् पुरुषसम्बन्ध उपपादित इति सर्व पुष्कलम् ॥६२ ॥ नन्ववगतं प्रकृतिगता बन्धसंसारापवर्गाः पुरुष उपचय॑न्त इति किसाधनाः पुनरेते प्रकृतरित्यत आह । पैः सप्तभिरैव तु बनात्यात्मानमात्मना प्रकृतिः । सैव च पुरुषार्थ प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥ ६३ ॥ तत्त्वज्ञानवर्ज बनाति धर्मादिभिः सप्तभीरूपैर्भावैरिति पुरुषार्थ प्रति भोगापवर्ग प्रति आत्मनात्मानमेकरूपेण तत्त्वज्ञानन विवेकख्या- त्या वि चयति पुनर्भोगापवर्ती न करोतीत्यर्थः ॥ ६३ ॥ । .

·सांख्यतचकौमुदी। ५९ । अवगतमीदृशं तत्त्वं ततः किमित्यतआह । एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषम् । अविपर्यायाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम् ॥ ६४ ॥ तत्त्वेन विषयेण विषयिज्ञानमुपलक्षयति उक्तरूपप्रकारतत्वाविषय- ज्ञानाभ्यासादादरनैरन्तर्य्यदीर्घकालसेवितात्सत्त्वपुरुषान्यतासालात्कारि ज्ञानमुत्पद्यते। यद्विषयश्चाभ्यासस्तद्विषयमेव साक्षात्कारमुपजनयति । तत्वविषयश्चाभ्यास इति तत्त्वसाक्षात्कारं जनयति अत उक्तं विशुद्ध- मिति । कुतोविशुद्धमित्यतआह । अविपर्ययादिति । संशयविपर्ययौ हि ज्ञानस्याविशुद्वौ तद्रहितं विशुद्धम्। तदिदमुक्तं विपर्यया दिति । निय- तमनियततया गृहन् संशयोऽपि विपर्ययः तेनाविपर्य्ययादिति संश- यविपर्य्ययाभावो दर्शितः तत्त्वविषयत्वाच्च संशयविपर्य्ययाभा- वः । स्यादेतत् । उत्पद्यतामोदृशाभ्यासात्तत्वज्ञानं, तथाप्यनादिना मि. ध्याज्ञानसंस्कारेण मिथ्याज्ञानं जनयितव्यं, तथाच तन्निबन्धनस्य संसा- रस्यानुच्छेदप्रसङ्ग इत्यत उक्तं केवल मिति । विपर्यासेनासम्मिन्नम् । यद्यप्यनादिविपर्ययो वासना तथापि तत्त्वज्ञानवासनया तत्त्वविषयसा- क्षात्कारमादधत्यादिमत्यापि शक्या समुच्छेत्तुं तवपक्षपातोहि धियां स्व- भावः । यथाहुः वाह्या अपि । निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधोयत्नवत्त्वेऽपि बुद्वेस्तत्पक्षपाततइति । ज्ञानस्वरूपमुक्तं नास्मि न मे नाहमिति । नास्मीत्यात्मनि क्रियामात्रं निषेधति । ययाहुः । कम्वस्तयः क्रियांसामान्यवचना इति । तथाचाध्यवसायाभमानसङ्कल्पालोचनानि चन्तराणि वाह्याश्च सर्वे व्यापारा आत्मनि प्रतिषिद्धानि बोद्धव्या- नि यतश्चात्मनि व्यापारावेशोनास्त्यतो नाहम् , अहमिति कर्तृपदम् अहं जानाम्यहं .जुहोग्यहं ददे ऽहं भुजे इति सर्वत्र कर्तुः परामर्शात् । निष्क्रियत्वे च सर्वत्रकर्तृत्वाभावः ततः सुपूक्तं नाहमिति । अतएव न ·६० सांख्यतत्वकौमुदी। ह - मे कर्ता हि स्वामितां लभते तदभावात्तु कुतोभाविकी स्वामितेत्यर्थः । अथवा नास्मीति पुरुषोऽस्मि न प्रसवधर्मा अप्रसवधर्मत्वाञ्चाकर्तृत्व- माह । नाहभिति, अकर्तृत्वाच्च न स्वामितेत्याह, न मे इति । नन्वेतावसु ज्ञातेष्वपि कश्चित्कदाचिदज्ञातोविषयोऽस्ति तदज्ञानञ्च जन्तून् व न्धयिष्याशीत्यत आह, अपरिशेषामिति । नास्ति किञ्चिदस्मिन्परिशिष्टं ज्ञातव्यं यदज्ञानं बन्धयिष्यतीत्यर्थः ।। ६४ ।। किं पुनरीदृशेन तत्वसाक्षात्कारेण सिध्यतीत्यत आह । तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात्सप्तरूपविनिवृत्ताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वच्छः ।। ६५ ।। भोगविवेकसाक्षात्कारी हि प्रकृतेः प्रसोतव्यो ती च प्रसूता विति नास्याः प्रसोतव्यमवशिष्यते यत् प्रसोध्यतइति निवृत्या प्रकृतिः । विवेकज्ञानरूगोयो ऽर्थस्तस्य वशः सामर्थ्य तस्मात् । अतत्त्वज्ञान पूर्व- काणि खलु धर्माधर्माज्ञानवैराग्यावैराग्यैश्व-नैश्वर्याणि वैराग्यमपि केवलतौष्टिकानामतत्त्वज्ञानपूर्वकमेव तत्र तत्त्वज्ञानं विरोधित्वेनातत्त्व- ज्ञानमुच्छिनत्ति कारणनिवृत्त्या च सप्तरूपाणि निवसन्ते इति सप्तरूपवि- निवृत्ता प्रकृतिः। अवस्थित इति, निष्क्रियः, स्वच्छ इति, रजस्तमोवृत्ति- कलुषया बुद्धया असम्भिन्नः, सात्विक्या तु बुद्ध्या तदाप्यस्य मनाक सम्भेदोऽरत्येव, अन्यथैवम्भूतप्रकृतिदर्शनानुपपत्तेरिति ।। ६५ ।। स्यादेतत् । निवृत्तप्रसवामिति न मृष्यामहे संयोगकृतो हि सर्ग इत्यु- क्तं योग्यता च संयोगः भोक्तत्वयोग्यता च पुरुषस्य चैतन्य भोग्यत्व योग्यता च प्रकृतेर्जडवं विषयत्वञ्च नचैतयोरस्ति निवृत्तिः न त्व करणीयाभावानिवृत्तिः तज्जातीयस्याग्यस्य करणीयत्वात् पुनः पुनः शब्दाधुपभोगवादस्यतआह । दृष्टोमयेत्युपेक्षक एको दृष्टाहमित्युपरमत्यन्या । .

·सांख्यतत्त्वकीमुदी। सनि संयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य ॥ १६ ॥ करोतु नाम पौनःपुन्येन शब्दाद्युपभोगं प्रकृतिरनया विवेक- यातिनं कृतेति, कृतविवेकख्यातिस्तु शब्दाद्युपभोगं न जनयति । विवेकख्यातिनिबन्धनो हि तदुपभोगो निबन्धनाभावेन न तद्भवितु- हति अकुरइव बीजाभावेन । प्राकृतान् हि सुखदुःखमोहात्मनः ब्दादीस्तदविवेकान्ममैतदित्यभिमन्यमान आत्मा भुजीत । एवं वेकख्यातिमपि प्राकृतीमविवेकादेवात्मा मदर्थमिति मन्यते, उत्पन्न विकख्यातिस्तु तदसंसर्गान्न शब्दादीन भोकुमर्हति नापि विवेक- याति प्राकृती ततो विविक्त आत्मा स्वार्थामभिमन्तुमर्हति पुरुषार्थों भोगविवेको प्रकृत्यारम्भप्रयोजकाविन्यपुरुषायौं सन्तौ न प्रकृति योजयतः तदिदमुक्तं प्रयोजनं नास्ति सर्गस्येति । अत्र प्रयुज्यते में प्रकृतिरनेनेति प्रयोजनं तदपुरुषार्थत्वे नास्तीत्यर्थः ॥ ६६ ॥ स्यादेतत् । उत्पन्नतत्त्वसाक्षात्कारमुक्तश्शेर्दनन्तरमेव मुक्तस्य तस्य शिरपात: स्यादिति कथमदेहः प्रकृतिं पश्येत्'अथ तत्त्वज्ञाने ऽपि न यते कर्मणामप्रक्षीणत्वात् तेषां कुतः प्रक्षयः' भोगादिति चेत् न भोस्तत्वज्ञानं न मोक्षसाधनमिति व्य काव्यक्तज्ञविज्ञानजन्मना वज्ञानेनापवर्ग इति रिक्तं वचः । भोगेन चापरिसङ्ख्येय: का. प्रचयो ऽनियतविपाकसमयः क्षेतव्य: ततश्चापवर्गप्राप्तिरसत्यपि रथमात्रमित्यत आह । सम्यग्ज्ञानाधिगमाद्धमादीनामकारणप्राप्तोः । निष्ठति संस्कारवशाचक्रम्रमिव नृतशरीरः ॥ ६७ ॥ तस्वसाक्षात्कारोदयादेवानादिरप्यनियतविपाककालोऽपि कमी- 'पचयो दग्धबीजभावतया न जात्याापभोगलक्षणाय फलाय कल्पते। सलिलावसिकायां हि बुद्धिभूमौ कर्मबोजान्यकुरं प्रसुवते, तत्व- ·६२ मायनचकौमुदी। * ॥ जाननिदाघभिपीतसकलक्लेशसलिलायामपरायां कुत : कर्मबीजाना- मङ्कुरप्रसवः । तदिदमुलं धर्मादीनामकारणप्राप्ताविति, कारणत्य प्रासावित्य त्यायमर्थः। उत्पन्नतत्वज्ञानोऽपि च संस्कार यशात्तिष्ठति यथोपरते ऽपि कुलालण्यापरे चक्रं वेगास्यसंस्कारवशामस्तिष्ठनि कालपरिपाकवशात्तपरते संस्कारे निष्क्रियं भवति, शरीरस्थितौ च प्रा रब्धपरिपाको धमाधम संस्कारः । यथाचानुश्रूयते भोगेन वितरे क्षपदिन्बाध सम्पदात इति तावदेवास्य चिरं यावन्न विमोक्ष्ये ऽय सम्पये हो । प्रक्ष.यमाणाविद्यामरकारविशेषश्च संग्यारम्तदशान सामथ्या मृत शरीर स्तिष्ठति ।। ६७ ॥ स्यादेतत् , यदि सम्झारविशंपादृत शागरेस्तथापि कदाम्य मोक्षो भविष्यतीत्यत आह । प्राप्ते शगैरभेदे चरितार्थत्वात्प्रधानविनिवृत्ती । ऐकान्तिकमान्यन्तिकमुभयं कैवल्यमानोति ॥ १८ ॥ अनारब्धविपाकानां नाव कमाशयानां तत्त्वज्ञानामिना बीजभा वोद्रग्धः प्रारब्धविपाकानां तूपभोगेन क्षये सति प्राप्त शरीरभेदे वि- नाशे चरितार्थत्वात्कृतप्रयोजनत्वात्प्रधानस्य तं पुरुधं प्रति मिनाव- कान्तिकमवश्यम्भानि' आयन्तिकमविनाशि उभयं कैवल्य दाख त्रयनिगम प्राप्नोति पुरुषः ॥ ६८ ॥ प्रमाणेनोपपादिते ऽव्यसन्तश्रद्धोत्पादनाथ परमर्षि पूर्वकलमाह । पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्यम्परमर्षिणा समाख्यानम् । स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ने पत्र भूतानाम् ॥ ६९ ॥ • गुह्यं गुहानिवासि स्थूलाधयां दुर्योधमिति यावत् परमर्पिणा कपि- लेन । तामेव श्रद्वामागमिकत्वेन द्रढ्यति स्थित्युत्पत्तिालयाश्चिन्य- ने पर भूलाना अत्रे छाने यदर्य यथा चणि द्वापिन शानि ७ ·६३ •. मखियन वकौमुदी। सानां प्राणिनां स्थित्युत्पत्तिप्रलया आगमैचिलाते ॥ ६९ ॥ स्यादेनन्, पपरमाणा साक्षा कथितं तच्छद्दधीमहि यापुनरीश्वर- णन कथितं तत्र कुतः श्रद्वयन आह । एतत्पावनमग्यू भुनिरामुग्यऽनुकम्पया प्रददौ । आसुरिगपि पञ्चशिवाय तर च बहुधा कृतन्तन्त्रम् ॥ ७० ॥ शिष्यपरम्परयागतमीश्वर कृष्णेन चादायभिः । । साक्षप्तमार्यमतिना सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥ ७१ ॥ एतत्पवित्रं पावनं दुःखत्रयहेतोः पाप्मनः पुनातीति अन्यू स- वेभ्यः पवित्रेभ्योमुख्य मुनिः कपिल: आतुरये ऽनुकापया प्रददौ भासुरिरपि पञ्चशिखाय तेन च बहुधा कृतं न चम् ॥ ७० ॥ आरात् याता तत्वभ्य इन्यायी आर्या मतिय सेो ऽसमार्यम- तेरिति ॥ ७१ ॥ एतञ्च शास्त्र सकलशास्त्रार्थचकत्वान् न तु प्रकरणमित्याह । सप्तत्यां किल येऽर्थाम्ने ऽर्था: कन्नम्य पष्टितन्त्रस्य । आख्यायिकाविरहिताः परवादविवन्जिताश्चापि ॥ ७२ ।। तथा च राजवार्तिकम् । प्रधानास्तित्वमकत्वमर्थतत्त्वमथान्यता । पा. रार्थ्यञ्च तथाना वियोगा योग एव च । शेषवृत्निरकर्तृत्वं मौलिका- याः स्मृता दश । विपर्यय: पञ्चविधातयोता नव तुष्टयः । करणा- नामसमभ्यमष्टाविंशतिधा मतम् । इति पष्टिः पदाथानामष्टाभिः सह सिद्विभरिति । सेपं घटिपदार्थी कथितेति सकलशास्त्रार्थकथनान्नर प्रकरणमपितु शास्ववेद मिति सिद्धम् । एकत्वमर्थवत्वं पारार्थ्यञ्च प्रधानमधिकृत्य ।। ।। यत्यमकर्तृकत्वं बहुवञ्चेति पुरुपमधिकृत्य । अस्तित्वं नियोगा योगश्चेत्युभयमधिकृत्य । स्थितिरिति स्थूल सूक्ष्म- धिकृय in ७२ ॥ गनांसि कुमदानीय माधयन्ती मना सदा । श्रावाचस्पतिमिश्राणां कृति. स्तानत्वकौमुदी ।। , ·६४ ५ ६ २ ९ ده १ ॥ सांख्यवत्त्वक मुद्याःशुद्धिपत्रम् ॥ अशुद्वम् शुद्धम् पृष्ठे पंक्तौ अशुद्धम् शुद्वम् पृष्ठे पल मंगल मङ्गल ३ १३ वीज बीन वीजादि बजादि ४ ११ वीजा बीना करिष्य करिष्य दुई १६ ५ ट्र लू १७ विम्बित विम्बित ९ शिविका शिविका १९ चेनो चेतनो ३ वहन्ति वहन्ति १२ नथी-- नन्त-- ९ सार १९४ नमुना नानुमा ९ १३ यिव्ये यितव्ये २० २० अन अन्त १२ २ चेतनं। चेतनम् । २१ १८ व्याकः व्यापकः १२ १४ बुद्ध्याददयो बुद्ध्यादयो २ १ १० णात् १३. ९ ताम्यां ताभ्यां २१ २२ विन्टून् विन्दून् १४ २३ कत्वा कना २२ १६ नात् नाद् १३ २० मावेन भावेन २३ नात्य नाद्य १४ १८ माव भाव २३ त्य द्य १४ २० मिथुनः मिथुनाः २३ १ १४ २१ प्रबन्ध ११ २२ व्य २१ १४ २३ समुद्र समुद ति प्र तिप्र १५ २ दृष्टम् दृष्टम् २५.१. योयुक्तः योऽयुक्तः १५ रूपा रूपा २५ २ लन्धा लब्धा १५ काणं कारण णादीनां णतनयादीनां १६ गयक्त मव्यक्त २६ १६ णाद . . क प्रतिबन्ध २४ . . . ६ ·१ ५ ॥ सांख्यतत्त्वकौमुद्या प्रद्धिपत्रम् ॥ शुद्धम् शुद्धम् पृष्ठे पंको अशुद्वम् शुभ पृष्ठे पंक्तो प्यरय रूपश्य- वशि वशी ३१ २६ २१ नाम्प नानारूप संजा संज्ञाः ३४ पार्यस्य कार्यस्य २७ कारादू काराद् ३५ १४ पिता रूपा २७ १२ दुभयम् दुभयम् ३५ २४ पामाणि णामानि २७ २० वाह्ये बाह्ये ३६ भागा सभावका २७ २२ पादाव पादानव ३६ ८ मेयम मियत २८ २० वागदीनां वागादीनां ३६ १२ रोहात्मकं मोहात्मकं २९ ९ ९ रुपेण रूपण बदनिये वेदनीये २९ '१४, रूपेण रूपेण पुरूषस्य पुषस्य सालोचन त्यालोचनं ३६ २२ पाधान पादान ३० १७ र योगि रयोगि तियाग्योन तिर्थग्योन ३१ ४ नलि न चि सोऽमी सोऽयमी ३१ ४ महला महनत्या. ३७ पिम्य म यन्य' ३२ २ भेदाः । भेदः । सयोग संयोग वाह्य बाह्य पक्ष गोऽपेक्षां ३२ १२ ३७ १० राक्नुपेक्षा भोकापेक्षा ३२ १८ सन सन्त ३२ २२ नाहन्ना नो हुन्ना ३८ ६ ३३ पाञ्च भी पाञ्चभी. ४० र्ग सर्ग ३३ समुहः समूहः गुगाः ३३ १३ अतः अन्तः जा- ३३ १४ बाह्य ७ ३ ५ كيا कुत्रः पुरुषः गोहि ६ २ سا ग: ११ TT १४ वाह्य ·४४ २० काले ९ सूक्ष्म . धनं ॥ सांख्यतत्त्वको मुद्या प्राधिपत्रम् ॥ अश द्वम् शुन् एरे पंको अगुदम् शुदम् हले पंको भिन भा भिमाना ४० १५ कैशिका: कौशिकः १४ विषयस विषयःस ४० १५ सभु समु साम्यत साम्प्रत. लिङम् लिङ्गम् ४५ ११ ४० १७ S कालं तिष्ठित तिष्ठति ४५ १२ तयोतनि तथोक्तानि ४१ १० धर्मनिमित: धर्मानिमितः ४५ दूटम्या: द्रष्टव्याः । ४१ ११ प्राणि प्रामाणि षयानि षयागि सूक्ष्म ४४ २१ भावं भावं ४१ १९ स्तिवं मुपस्तित्वमुप ४५ २ २० सूक्षाम् ४२ १९ तिमिले निमित्तं १५२ धनं ४२ ११ णात् देयो णादेवी गुग भूताः गुणभूताः ४२ २१ परीणामो परिणामो ४२ २३ तिकावै तिका वैक १६ १ पुरुषरुपै पुखरूमै ४२ २३ वैराग्यश्चर्य वैराग्यैश्वर्य १६ १ करोति दाक्षणि दाक्षिण रुपाणि स्पाणि ४३ १८ सहस्त्राणि सहस्राणि ४७ भूनाना ४३ १९ इश्वरो ईश्वरी ४७ १ राश्च राश्चमूढाश्च । ४३ २० धर्मदीनां धर्मादीनां १८ स्थले स्थूलेषु । ४३ २१ तेन तेच तमः प्रधान तमःजधान ४३ २३ दास्तुष्टि दा तुष्टि ४८ ,१ वित्रणा विषणा ४३ २३ तामिस्त्रा तामित्रा १८१ व्याता व्यावृत्ता ४३ २४ अस्मिताद अस्मिताद ४९ १ नानुभवन्त नानुभूयन्ते ४४ रूपतः रूपतः सच ६ भुताना - ४८ ४२ ·७ ॥ मारुतत्वकौमुद्या प्रातिपत्रम् ॥ मशुद्वम् शुद्धम् पृष्ठे पंक्ती अशुद्वम् शुद्वम् पृष्ठे पक्की पतो रूपतो ४९ मे भि ५१ २२ पेणे रूपेण ४९ ध्ययन ५२ का नुका १९ १८ दानश्च दानं च चा वधा तत्रद्या तवाद्या ९ ध्यन १ . प वर १९ २१, स्वरुप द नया: दीप " २ मा: क - न्य ६ वीना न यो भेद ४९ २१ तुर्थि तुथीं १५ दधाः १९ २२ ।ञ्च कोण्य १९ २३ ,द्भव तीति द्भवतीति चना: ५० . १. दामु दामु २१ वध ५० ४ तान तावज हड़का ५१ ५ तुष्टिः नुटी: भिमन्य बीजा दर्शनज ११ यो गयो १६ वादयों १२ नयो तीति বুয়া ५६ १३ द्विती पते १७ पखिनी पम्बिनी १८ ताना ५८ १९ पुरषो पुरुषो भोगः साझा साक्षा द्विपयो केवलमिति केवलमिति ५९ १४ . १६ गांह्या १६ पते ति " तु या सुपा ६ T: २० बयो २० . मी

·SANKHYA PHILOSOPHY
BY
ISHWRKRİSH
NA
BAGHATY
-44D6C DECT
MDCCCLXXXI
1801

·।।
पणापरावाचन अव्याप्तत्वम् ।।
लक्ष्यत्ति ले सतिध्मलक्ष्यवत्तिय व्यतिव्याप्तिलम्"
प्राण मावू पूनमाभावाप्रतियोगिल नियतले
लक्ष्यामानावृत्तिवम् । असममत्वम्।
काप्यानान्तले सति व्यावत कलम उपाधिवम् ।
व्याप्प ज्ञाना यापकसिद्धि
ध्यानात्परतरं नहि।
धार्य काममोक्षागामारोग्य मूलमुत्तमम्।
प्रमाण

·No text on this page.

·Il STT: 11
तर्कसंग्रहः। 1
तत्कृतदीपिकया सहितः।
THE TARKASANGRAHA
OL
ANNAM BHATTA
WITH HIS OWN GLOSS (THE DIPIKA)
AND
AN ENGLISH TRANSLATION.
SECOND REVISED EDITION.
EDITED BY
KÂS’ÎNÂTHA PÂNDURANGA PARABA
PRINTED AND PUBLISHED
BY THE PROPRIETOR
OP
THE NIRNAYA-SÅGARA PRESS,
BOMBAY
1883.
Price 6 Annas.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE TARKASANGRAHA
OF
ANNAM BHATTA
WITH HIS OWN GLOSS (THE DIPIKA)
AND
AN ENGLISH TRANSLATION.
SECOND REVISED EDITION.
EDITED BY
KÂS'INÂTHA PÂNDURANGA PARABA
PRINTED AND PUBLISHED
BY THE PROPRIETOR
OF
THE NIRNAYA-SÂGARA PRESS,
BOMBAY
1883.
Price 6 Annas,

·No text on this page.

·महामहोपाध्यायागंभट्टविरचितः
तर्कसंग्रहः।
तत्कृतदीपिकया सहितः।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब
इत्यनेन संस्कृतः।
द्वितीयं संस्करणम्।
सच
शाके १८०५ वत्सरे
मुम्बय्यां
निर्णयसागरयन्त्रालयाधिपतिना मुद्रितः ।
मूल्यं सार्थो रूप्येकचतुष्पादः ।

·No text on this page.

·PREFACE 0. IN publishing this work, the chief object the Editor has in :w is to supply a want which has long been felt by the stunts of Sanskrit connected with Bombay University-of an ition of the TARKASANGRAHA, embodying not only a correct it with the Dipikå or gloss usually accompanying it, but also :lose, faithful, and faultless, translation of the original. That is want is most peculiarly felt in these days when the Nyâya hilosophy is introduced among the subjects prescribed for gher University Examinations, is most clearly shown by the ct, that College students are one and all dissatisfied with the lly edition of the Tarkasangraha which is at prosent procura- This odition is printed at Calcutta and appears to have en based on one published at Allahabad in 1849 for the use the students of Benares College. Both these editions, ined, contain a correct text; but the versions which they give the text are so carelessly executed, that they are for the inost urt inaccurate and faulty, and, what is more, even misleading. hey throw little or no light on such portions of the book as e obscure, whilst they attempt at illustration, where illustraon is not required. They are, therefore, useless and unsafe uides to follow. Hence arises the necessity for a better ediion of the Tarkasangralia, free from the blemishes which blot he cditions of Calcutta and Allahabad. Under these circunstances, the Editor has ventured to publish his work, with the view of rendering some service to the stulents of the Tarkasangraha. The translation which accompalies tho text in the present edition is for the most part copied, vith such alterations as seemed necessary, from the translation vhich appeared in an edition of the Tarkasangraha published n 1851 at Allahabad, which is now out of print. Both the ext and the gloss are copied from an edition which was pubished some years ago in Bombay. This publication is further ecommended by a very carefully prepared Index of the most ·2 important and technical terms used in the text, ---which will b 'found to add greatly to the utility of the present undertaking Nothing remains now to be said except that no pains are spare to make the work as useful as possible. It is, therefore, to b hoped that the efforts of the Editor in making this attempt a facilitating the study of Sanskrit Literature will meet wit] favour and approval from the students of the Sanskrit Language BOMBAY. May, 1876.

·ADVERTISEMENT. A SERIES OF SANSKRIT CLASSICS. Designed to meet the wants of students of Sanskrit Literature. The Proprietor of the Nirnayasagara Press, having undertaken the publication of a Series af Sanskrit Classics, has published, or has in preparation, the following:- Already published. 1. The Tarkasangraha of Annambhatta with his own gloss (the Dipikâ) and an English Sranslation, Second revised Edition. Edited by K. P. Paraba, 1883. Price Ans. 6. 2. The Meghadůta of Kalidasa with the commentary (the Sanjîvini) of Mallinâtha and various readings. Second revised Edition. Edited by K. P. Paraba. 1883. Price Ans. 8. 3. The Kumarasambhava of Kalidasa with tho commentary (the Sanjivinî, 1-8 Sargas) of Mallinâtha and various readings. Edited by K. P. Paraba. 1879. Price Re. 1 Ans. 8. 4. The Raghuvams'a of Kalidasa with the commentary (the Sanjſvini) of Mallinâtha and various readings. Second Edition. Edited by K. P. Paraba. 1882. Price Rs. 2. 5. The, Subhashitaratnabhändågåra or the gems of Sanskrit Poetry, being a collection (of about 12,000 s'lokas) of Witty, Epigrammatic, Instructive and Descriptive verses picked up from about 500 different authors. Selected and arranged by K. P. Paraba, 1881. Price Rs. 3 Ans, 8. 6. The Hitopades'a of Vishņus'arman. Edited by K. P. Paraba. 1881. Price Ans. 9. 7. The Ratnávali of S'rîharshadleva with explanatory English Notes. Edited by N. B. Godabole and K. P. Paraba. 1882. Price Ans. 8. 8. The Das'akumâracharita of Dandin with its Pûrvapithikâ and Uttarapîthikâ and an Uttarapîthikà y Padmanabha; also with the commentaries (the Padachandrika) of Kavîndra Sarasvatî and ( the Bhûshanâ ) of S'ivarâmia on the Das'akunâracharita and Padadipik û on the Pûrvapîthikâ and various readings. Edited by N. B. Godabole and K. P. Paraba, 1883. Price Rs. 2. 9. The Abhijnanas'ûkuntala of Kalidasa with the commentary (the ArtHadyotanika) of Raghavabhatta and explanatory Euglish Notes. Édited by N. B. Godabole and K. P. Paraba. 1883. Price Rs. 2.

·2 In the Press. 10. The Kirætârjunîya of Bhâravi with the commentary (the Ghantâpatha) of Mallinâtha and various readings. 11. The Sis'upalavadha of Magha with the commentary (the Sarvankashá) of Mallinâtha and various readings. In Preparation. 12. The Naishadhacharita of Sriharshadeva with the commentary (the Jivâtu) of Mallinâtha and various readings. 13. The Bhattikävya of Bhatti with the commentary (the Jayamangalâ) of Jayamangala and various readings, Besides these the Proprietor has in contemplation the pub- Jication of the following books, provided he gets sufficient help and materials. 14. The Vikramorvas'î of Kalidasa with the commentary (the Prakás'ikâ; of Ranganatha. 15. The Malavikāgnimitra of Kalidasa with a commentary. 16. The Uttararâmacharita of Bhavabhôti with the commentary Bhâvârthadipikâ or of Narayana son of Ranganatha or of Råghavâchârya. 17. The Malatîmâlhava of Bhavabhậti with the commentary of Tripurâri or of Nârâyaṇabhatta. 18. The Mahârîracharita of Bhavabhậti with a commentary. 19. The Africhchhakatika of S'udraka with the coñimentary of Prithvîdhara or of Ganapati. 20. The Mudrûrûkshasa of Vis'âkhadatta with the commentary of Vates'vara. 21. The Venisamhara of Narayaṇabhatta with the commentary of Jagaddhara. 22. The Vidilhas'alabhanjila of Rajas'ekhara with the commentary of Narayana. 23. The Anargharâghava of Murârimis'ra with the commentary of Ruchilattopadhyâya or of the Zamorin of Calicut (Vyâkhyânavikramiya or of Vishộupandita (Vyâkhyâpanjikî.) 24. The l'asavalotrà of Subandhu with the commentary of Nârîyaņi or of Prabhakara ( the Clûrņiká) or of S'ivaraina (the Darpan.) or of Jagaddhara. 25. The Kerambarê of Båņabhatta with the commentary of Bilakrishni or of Sürachandra or of Jagaddhara. The Proprietor requests the co-operation of all the Sanskrit Scholars to cnable him to complete this useful undertaking. . + ·अथ तर्कसंग्रहः। दीपिकया सहितः। विश्वेश्वरं साम्बमूर्ति प्रणिपत्य गिरं गुरुम् । टीकां शिशुहितां कुर्वे तर्कसंग्रहदीपिकाम् ।। चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं शिष्टाचारानुमिव- तिबोधितकर्तव्यताकमिष्टदेवतानमस्कारलक्षणं मङ्गलं शिष्यशिक्षा- निवघ्नंश्चिकीर्षितं ग्रन्थादौ प्रतिजानीते-निधायति । निधाय हदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् । वालानां सुखबोधाय' क्रियते तर्कसंग्रहः॥ ननु मङ्गलस्य समाप्तिसाधनत्वं नास्ति । मङ्गले कृतेऽपि किरणा- त्यादौ निर्विघ्नपरिसमाप्त्यदर्शनात् । मङ्गलाभावेऽपि कादम्बर्यादी माप्तिदर्शनात् ॥ अन्वयव्यतिरेकव्यभिचारादिति चेन्न । किरणाव- यादौ विनबाहुल्यात्समाप्त्यभावः । कादम्बर्यादौ तु ग्रन्थावहिरेव ङ्गलं कृतमतो न व्यभिचारः ॥ ननु मङ्गलस्य कर्तव्यत्वे किं प्रमा- मिति चेन्न । शिष्टाचारानुमितश्रुतेरेव प्रमाणत्वात् । “ समाप्तिकामो ङ्गलमाचरेत्” इति श्रुतेः । तथाहि । मङ्गलं वेदबोधितकर्तव्यताकम- गैकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वाद्दर्शादिवत् । भोजनादौ व्यभिचार- रणायालौकिकेति । रात्रिश्राद्धादौ व्यभिचारवारणायाविगीतेति । रोष्टपदं स्पष्टार्थम् । “ न कुर्यान्निष्फलं कर्म ' इति जलताडनादेरपि नेषिद्धत्वादिति ॥ तय॑न्ते प्रतिपाद्यन्त इति तर्का द्रव्यादिसप्तपदा- स्तेिषां संग्रहः संक्षेपेण स्वरूपकथनं क्रियत इत्यर्थः ॥ कस्मै प्रयो- नायेत्यत आह-.-सुखबोधायेति । सुखेनानायासेन बोधः पदार्थज्ञानं स्मा इत्यर्थः ॥ ननु बहुषु तर्कग्रन्थेषु सत्सु किमर्थमपूर्वग्रन्थः क्रियत त्यत आह- बालानामिति । तेषामतिविस्तृतत्वाद्वालाना 'बोधो न ।

·(२) मवतीत्यर्थः । ग्रहणधारणपटुर्बालः । न तु स्तनधयः ॥ किं कृत्वा क्रियत इत्यत आह-निधायेति । विश्वेशं जगन्नियन्तारं शिवं हृदि निधाय नितरां स्थापयित्वा । सर्वदा तद्ध्यानपरो भूत्वेत्यर्थः ।। गुरूणां विद्यागुरूणां वन्दनं नमस्कारं विधाय कृत्वेत्यर्थः ।। द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्तपदार्थाः॥१॥ पदार्थान्विभजते- द्रव्येति । पदस्यार्थः पदार्थ इति व्युत्पत्त्या- भिधेयत्वं पदार्थसामान्यलक्षणं लभ्यते ॥ नन्वत्र विभागादेव सप्तत्वे सिद्धे सप्तग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न । न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थत्वात्॥ नन्वतिरिक्तः पदार्थः प्रमितो न वा । नाद्यः प्रमितस्य निषेधायो- गात् । नान्त्यः प्रतियोगिप्रमिति विना निषेधानुपपत्तेरिति चेन्न । पदार्थत्वं द्रव्यादिसप्तान्यतमत्वव्याप्यमिति व्यवच्छेदार्थत्वात् ॥ ननु सप्तान्यतमत्वं सप्तभिन्नभिन्नत्वमिति वक्तव्यम् । एवं च सप्तभिन्नस्या- प्रसिद्धत्वात्सप्तान्यतमत्वं कथमिति चेन्न । द्रव्यादि सप्तान्यतमत्वं द्र- व्यादिभेदसप्तकाभाववत्वमित्युक्तत्वात् ॥ एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् ।। तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव ॥२॥ द्रव्यं विभजते- तत्रेति । तत्र द्रव्यादिमध्ये द्राणि नवैवेत्य- न्वयः ॥ कानि तानीत्यत आह-पृथिवीत्यादीनि ।। ननु तमसो द- शमद्रव्यस्य विद्यमानत्वात्कथं नवैव द्रव्याणि ॥ तथाहि । खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधान्नवेभ्यो भेत्तु- महति" | नीलं तमश्चलतीत्यबाधितप्रतीतिबलान्नीलरूपाधारतया क्रि- याधारतया च द्रव्यत्वं तावत्सिद्धम् । तत्र तमसो नाकाशादिपञ्चके- अन्तर्भावो रूपवत्त्वात् । अत एव न वायौ सदागतिमत्त्वाभावाच्च । नापि तेजसि भास्वररूपाभावादुष्णस्पर्शाभावाच्च । नापि जले शीत- स्पर्शाभावान्नीलरूपाश्रयत्वाच्च । नापि एथिव्यां गन्धवत्त्वाभाषा- स्पर्शरहितत्वाच्च । तस्मात्तमो दशमद्रव्यमिति चेन्न। तमसस्तेजोभाव- रूपवत्त्वात् ॥ तथाहि । तमो हि न रूपिद्रव्यमालोकासहकृतच.. क्षुद्यत्वात् । आलोकाभाववत् । रूपिचाक्षुषप्रमायामालीकस्य कारणत्वात् । तस्मात्प्रौढप्रकाशकतेजःसामान्याभावस्तमः । तत्र तमः ·(३) लं तमश्चलतीति प्रत्ययो भ्रमः । अतो नव द्रव्याणीति सिद्धम् ।। व्यत्वजातिमत्त्वं गुणवत्वं वा द्रव्यसामान्यलक्षणम् ॥ लक्ष्यैकदेशा- त्तत्वमव्याप्तिः । यथा गोः कपिलत्वम् ॥ अलक्ष्यत्तित्वमतिव्या- :: । यथा गोः शृङ्गित्वम् ॥ लक्ष्यमात्रावर्तनमसंभवः । यथा गोरे- शफत्वम् ॥ एतदूषणत्रयरहितो धर्मो लक्षणम् । यथा गोः स्नादिमत्त्वम् । स एवासाधारणधर्म इत्युच्यते ॥ लक्ष्यतावच्छेदक- मनियतत्वमसाधारणत्वम् । व्यावर्तकस्यैव लक्षणत्वे व्यारत्तावभि- पत्वादौ चातिव्याप्तिवारणाय तद्भिन्नत्वं धर्मविशेषणं देयम् । पवहारस्यापि लक्षणप्रयोजनत्वे तु न देयम् । व्यारत्तेरपि व्यवहार- धिनत्वात् ॥ ननु गुणवत्वं न द्रव्यसामान्यलक्षणम् ॥ आद्यक्षणे त्पन्नविनष्टद्रव्ये चाव्याप्तेरिति चेन्न । गुणसमानाधिकरणसत्ताभि- जातिमत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ नन्वेवमप्येकं रूपं रसात्ष्टथगिति पवहारापादावतिव्याप्तिरिति चेन्न । एकार्थसमवायादेव तादश- वहारोपपत्तौ गुणे गुणानङ्गीकरणात् ॥ रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वा- रखगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसं- काराश्चतुर्विशतिगुणाः ॥ ३ ॥ गुणं विभजते- रूपेति । द्रव्यकर्मभिन्नत्वे सति सामान्यवान्गु- : । गुणत्व जातिमान्वा ॥ ननु लघुत्वमृदुत्वकठिनत्वादीनां विद्यमा- वात्कथं चतुर्विशतिगुणा इति चेन्न । लघुत्वस्य गुरुत्वाभावरूपत्वा- । मृदुत्वकठिनत्वयोरवयवसंयोगविशेषरूपत्वात् ॥ उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्माणि ॥४॥ कर्म विभजते- उत्क्षेपणेति । संयोगभिन्नले सति संयोगासम- यिकारणं कर्म । कर्मत्वजातिमहा । भ्रमणादीनामपि गमनेऽन्त- वात् । न पञ्चविधत्वविरोधः ॥ परमपरं चेति द्विविधं सामान्यम् ॥ ५ ॥ सामानं विभजते-- परेति । परमधिकवृत्ति । अपरं न्यूनवृत्ति । मान्यादिचतुष्टये जाति स्ति ॥

·(४) • नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव ॥ ६॥ विशेष विभनते- नित्येति । पृथिव्यादिचतुष्टयस्य परमाणव आकाशादिपञ्चकं च नित्यद्रव्याणि ॥ समवायस्त्वेक एव ॥७॥ समवायस्य भेदो नास्तीत्याह- समवायेति ॥ अभावश्चतुर्विधः । प्रागभावः मध्वंसाभावोऽसन्ताभावोऽन्यो- म्याभावश्चति ॥८॥ अमावं विभजते- अभावति ॥ तत्र गन्धवती पृथिवी । सा द्विविधा नित्यानित्या चेति । नित्या परमाणुरूपा। अनित्या कार्यरूपा। सा पुनस्त्रिविधा शरीसेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्ध- ग्राहकं घ्राणं नासाग्रवति । विषयो मृत्पाषाणादिः॥९॥ तत्रोद्देशादिक्रमानुसाराष्टथिव्या लक्षणमाह- तत्रेति ।। नाम्ना पदार्थसंकीर्तनमुद्देशः । उद्देशक्रमे च सर्वत्रेच्छैव नियामिका ॥ ननु सुरभ्यसुरभ्यवयवारब्धे द्रव्ये परस्परविरोधेन गन्धानुत्पादादव्या. प्तिः । न च तत्र गन्धप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । अवयवगन्धस्यैव तत्र प्रतीतिसंभवेन चित्रगन्धानङ्गीकारात् ॥ किं चोत्पन्नविनष्ट- घटादावव्याप्तिरिति चेन्न । गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्व- स्यैव विवक्षितत्वात् ॥ ननु जलादावपि गन्धप्रतीतेरतिव्याप्तिरिति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पृथिवीगन्धस्यैव तत्र संयुक्तसमवायेन भानाङ्गीकारात् ॥ ननु तथाहि कालस्य सर्वाधारतया सर्वेषां लक्ष- णानां कालेऽतिव्याप्तिरिति चेन्न । सर्वाधारताप्रयोजकसंबन्धभिन्नसं- बन्धेन लक्षणत्वस्याभिमतत्वात् ॥ पृथिवीं विभजते- सा द्विविधेति । नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वम् । ध्वंसप्रतियोगित्वमनित्यत्वम् ॥ प्रका- रान्तरेण विभजते- सा पुनरिति । आत्मनो भोगायतनं शरीरम् । यदवच्छिन्नात्मनि भोगो जायते तद्भोगायतनम् । तदेव शरीरम् । सुखदुःखसाक्षात्कारो भोगः । शब्देतरोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्ने सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वम् । शरीरेन्द्रियभिन्नो विषयः।

·(५) एवं च गन्धवच्छरीरं पार्थिवशरीरम् । गन्धवदिन्द्रियं पार्थिवेन्द्रियम्। गन्धवान्विषयः पार्थिवविषय इति तत्तल्लक्षणं बोध्यम् ॥ पार्थिव- शरीरं दर्शयति- शरीरमिति ॥ इन्द्रियं दर्शयति-इन्द्रियमिति ॥ गन्धग्राहकमिति प्रयोजनकथनम् । घ्राणमिति संज्ञा । नासाग्रेत्याश्रयो- क्तिः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् ॥ पार्थिवविषयं दर्शयति-विषयेति ॥ शीतस्पर्शवत्य आपः । ताश्च द्विविधा नित्या अनित्याश्चेति । नित्याः परमाणुरूपाः। अनित्याः कार्यरूपाः । ताः पुनस्त्रिविधाः शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुणलोके । इन्द्रियं रसग्राहक रसनं जिव्हाग्रवर्ति । विषयः सरित्समुद्रादिः ॥ १० ॥ अपां लक्षणमाह- शीतेति । उत्पन्नविनष्टमलेऽव्याप्तिवारणाय शीतस्पर्शसमानाधिकरणद्रव्यत्वापरजातिमत्त्वे तात्पर्यम् ॥ शीतं शिलातलमित्यादौ जलसंबन्धादेव शीतस्पर्शभानमिति नातिव्याप्तिः । अन्यत्सर्वं पूर्वरीत्या व्याख्येयम् ॥ उष्णस्पर्शवत्तेजः । तद्विविधं नित्यमनित्यं च । नित्यं पर- माणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनस्त्रिविधं शरीरेन्द्रियवि. षयभेदात् । शरीरमादित्यलोके प्रसिद्धम् । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णतारागवति । विषयश्चतुर्विधः । भौमदिव्यौदर्याक- रजभेदात् । भौमं वन्ह्यादिकम् । अबिन्धनं दिव्यं विद्युदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुरौदर्यम् । आकरनं सुवर्णादि ॥ ११ ॥ तेजसो लक्षणमाह- उष्णेति । उष्णं जलामिति प्रतीतेस्तेजः- संबन्धानुविधायित्वान्नातिव्याप्तिः ॥ विषयं विभजते-भौमेति । ननु सुवर्णं पार्थिवं पीतत्वाद्गुरुत्वाद्धरिद्रादिवदिति चेन्न ॥ अत्यन्तानलसं- योगे सति घृतादौ द्रवत्वनाशदर्शनेन जलमध्यस्थवृते द्रवत्वनाशा- दर्शनेनासति प्रतिबन्धके पार्थिवद्रव्यद्रवत्वनाशाग्निसंयोगयोः कार्य- कारणभावावधारणात्सुवर्णस्यात्यन्तानलसंयोगे सत्यनुच्छिद्यमानद्रव- त्वाधिकरणत्वेन घुतवत्पार्थिवत्वानुपपत्तेः । तस्मात्पीतद्रव्यद्रवत्वनाश- प्रतिबन्धकतया द्रवद्रव्यान्तरसिद्धौ नैमित्तिकद्रवत्वाधिकरणतया जलत्वानपपत्तेः । रूपवत्तया वाय्वादिष्वनन्तर्भावात्तैजसत्वसिद्धिः ।

·(६) तत्रोष्णस्पर्शभास्वररूपयोरुपष्टम्भकपार्थिवरूपस्पर्शाभ्यां प्रतिबन्धा- दनुपलब्धिः । तस्मात्सुवर्णं तैजसमिति सिद्धम् ॥ रूपरहितस्पर्शवान्वायुः । स द्विविधो नित्योऽनिसश्च । नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यः कार्यरूपः । पुनस्त्रिविधः शरी- रेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहक त्वक्सर्वशरीरवति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः ॥ १२ ॥ वायुं लक्षयति- रूपेति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय स्पर्श- वानिति । पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय रूपरहित इति ॥ शरीरान्तःसंचारी वायुः प्राणः । स चैकोऽप्युपाधिभेदात्मा- णापानादिसंज्ञां लभते ॥ १३ ॥ ननु प्राणस्य कुत्रान्तर्भाव इत्यत आह– शरीरेति । एक एव प्राणः स्थानभेदात्प्राणापानादिशब्दैवाहियत इत्यर्थः । स्पर्शानु- मेयो वायुः । तथाहि । योऽयं वायौ वाति सत्यनुष्णाशीतस्पर्शो भा- सते स स्पर्शः । क्वचिदाश्रितो गुणत्वाद्रूपवत् । न चास्य पृथिव्या- श्रयः । उदूतस्पर्शवत्पार्थिवस्योद्भूतरूपवत्वनियमात् । न जलतेजस्य- नुष्णाशीतत्वात् । न विभुचतुष्टयं सर्वत्रोपलब्धिप्रसङ्गात् । न मनः परमाणुस्पर्शस्यातीन्द्रियत्वात् । तस्माद्यः प्रतीयमानस्पर्शाश्रयः स वायुः ॥ ननु वायुः प्रत्यक्षः । प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वाद्धटवदिति चेन्न । उद्भूतरूपवत्त्वस्योपाधित्वात् । यत्र द्रव्यत्वे सति बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः त्वं तत्रोद्भूतरूपवंत्त्वमिति घटादौ साध्यव्यापकत्वम् । पक्षे साधना व्यापकत्वम् । न चैवं तप्तवारिस्थतेजसोऽप्यप्रत्यक्षत्वापत्तिरिष्टत्वात् । तस्माद्रूपरहितत्वाद्वायुरप्रत्यक्षः ॥ इदानीं कार्यरूपपृथिव्यादिचतुष्ट यस्योत्पत्तिविनाशक्रमः कथ्यते । ईश्वरस्य चिकीर्षावशात्परमाणु क्रिया जायते । ततः परमाणुद्वयसंयोगे सति व्यणुकमुत्पद्यते त्रिभिद्वर्यणुकैरूयणुकम् । एवं चतुरणुकादिक्रमेण महती प्रथिर्व महत्य आपो महत्तेजो महान्वायुरुत्पद्यते । एवमुत्पन्नस्य कार्यद्रव्य स्य संजिहीर्षावशाक्रियया परमाणुद्वयविभागे सति द्वयणुकनाशः, समवायिकारणनाशात्र्यणुकनाशः । ततश्चतुस्णुकस्येत्येवं प्रथिव्यादि नाशः । असमवायिकारणनाशायणुकनाशः । समवायिकारण ·(७) नाशायणुकनाश इति संप्रदायः । सर्वत्रासमवायिकारणनाशा- कार्यद्रव्यनाश इति नवीनाः ॥ किं पुनः परमाणुसद्भावे प्रमाणम् । उच्यते । जालसूर्यमरीचिस्थं सूक्ष्मतमं यद्न उपलभ्यते तत्सावयव. म् । चाक्षुषद्रव्यत्वात्पटवत् । त्र्यणुकावयवोऽपि सावयवो महदार- म्भकत्वात्तन्तुवत् । यो द्वयणुकावयवः स परमाणुः । स च नित्यः । कार्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । तथा च मेरुसर्षपयोरपि समानपरिमा- णत्वापत्तिः । सृष्टिप्रलयसद्भावे किं मानम् । “धाता यथा पूर्वमकल्प- यत्" इत्यादिश्रुतिः प्रमाणम् । सर्वकार्यद्रव्यध्वंसोऽवान्तरप्रलयः। सर्वभावकार्यध्वंसो महाप्रलय इति विवेकात् ॥ शब्दगुणमाकाशम् । तचैकं विभु नित्यं च ॥ १ ॥ आकाशं लक्षयति- शब्देति ॥ नन्वाकाशमपि किं पृथिव्यादि- वन्नाना । नेत्याह- तच्चैकमिति । भेदे प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ एक- त्वादेव सर्वत्रोपलब्धेविभुत्वमङ्गीकर्तव्यमित्याह- विम्विति । सर्व- मूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वम् । मूर्तत्वं. परिच्छिन्नपरिमाणवत्वं क्रिया- वत्वं वा ॥ विभुत्वादेवात्मवन्नित्यमित्याह-नित्यं चेति ॥ अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुनित्यश्च ॥१५॥ कालं लक्षयति- अतीतेति । सर्वाधारः कालः सर्वकार्यनिमित्त- कारणं च ॥ प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक । सा चैका नित्या विभ्वी च॥१६॥ दिशो लक्षणमाह-प्राचीति । दिगपि कार्यमा निमित्तकारणम् ॥ ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधो जीवात्मा परमात्मा । तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मैक एव सुखदुःखादिरहितः। जी- वात्मा प्रतिशरीरं भिन्नो विभुनित्यश्च ॥ १७ ॥ आत्मनो लक्षणमाह-ज्ञानेति ॥ आत्मानं विभजते-स द्विविध इति ॥ परमात्मनो लक्षणमाह-तत्रेति । नित्यज्ञानाधिकरणत्वमी- श्वरत्वम् ॥ नन्वीश्वरस्य सद्भावे किं प्रमाणम् । न तावत्प्रत्यक्षम् । 'तद्धि बाह्यमान्तरमिन्द्रियं वा । नाद्योऽरूपिद्रव्यत्वात् । नान्त्व आत्मसुखादिव्यतिरिक्तत्वात् । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । ना- ·(८) " प्यागमस्तथाविधागमाभावादिति चेन्न । अङ्कुरादिकं कर्तजन्यं कार्यत्वादटवदित्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् । उपादानगोचरापरोक्षज्ञा- नचिकीर्षाकृतिमत्त्वं कर्तृत्वम् । उपादानं समवायिकारणम् । सकल- परमाण्वादिसूक्ष्मदर्शित्वात्सर्वज्ञत्वम् । यः सर्वज्ञः स सर्वविद् " इत्याद्यागमोऽपि तत्र प्रमाणम् ॥ जीवस्य लक्षणमाह-जीव इति । सुखादिकं जीवलक्षणम् ॥ ननु “ मनुप्योऽहं ब्राह्मणोऽहम्" इत्यादी सर्वत्राहंप्रत्यये शरीरस्यैव विषयत्वाच्छरीरमेवात्मेति चेन्न । शरीर- स्य करपादादिनाशे सति शरीरनाशादात्मनोऽपि नाशप्रसङ्गात् । ना- पीन्द्रियाणामात्मत्वम् । तथात्वे " योऽहं घटमद्राक्षं सोऽहमिदानी त्वचा स्टशामि" इत्यनुसंधानाभावप्रसङ्गात् । अन्यानुभूतेऽन्यस्यानु- संधानायोगात् । तस्मादेहेन्द्रियव्यतिरिक्तो जीवः । सुखदुः :खवैचि- त्र्यात्प्रतिशरीरं भिन्नः । स च न परमाणुः । शरीरव्यापिसुखाद्यनुप- लब्धिप्रसङ्गात् । न मध्यपरिमाणः । तथा सत्यनित्यत्वप्रसङ्गेन कृत- नाशालताभ्यागमप्रसङ्गात् । तस्मान्नित्यो विभु वः ।। मुखदुःखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः । तच्च प्रत्यात्मनि- यतत्वादनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च ॥ १८ ॥ मनसो लक्षणमाह- सुखेति । स्पर्शरहितत्वे सति क्रियावत्वं मनसो लक्षणम् ॥ मनो विभजते- तच्चेति । एकैकस्यात्मन एकैकं मन इत्यात्मनामनेकत्वान्मनसोऽप्यनेकत्वमित्यर्थः ॥ परमाणुरूप- मिति । मध्यमपरिमाणत्वेऽनित्यत्वप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ ननु मनो विभु स्पर्शरहितत्वादाकाशवदिति चेन्न । मनसो विभुत्व आत्ममनःसंयोग- स्यासमवायिकारणस्याभावाज्ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च विभुद्वय- संयोगोऽस्तीति वाच्य) । तत्संयोगस्य नित्यत्वेन सुषुप्त्यभावप्रसङ्गा- त् । पुरिततिव्यतिरिक्तप्रदेश आत्ममनःसंयोगस्य सर्वदा विद्यमान- त्वात् । अणुत्वे तु यदा मनः पुरितति प्रविशति तदा सुषुप्तिः । यदा निःसरति तदा ज्ञानोत्पत्तिरित्यणुत्वसिद्धिः ॥ चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् । तच्च भुक्लनीलपीतरक्तहरि- तकपिचित्रभेदात्सप्तविधं पृथिवीजलतेजोवृत्ति । तत्र पृथि- " ·(९) यां सप्तविधम् । अभाखरं शुक्लं जले । भाखरं शुक्लं जसि ॥ १९॥ रूपं लक्षयति- चक्षुरिति । संख्यादावतिव्याप्तिवारणाय मा- पदम् । रूपत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपदम् । प्रभाभित्तिसंयोगेऽति- ध्याप्तिवारणाय चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमत्त्वं वाच्यम् ॥ नन्वव्याप्यवृत्ति- नीलादिसमुदाय एव चित्ररूपमिति चेन्न । रूपस्य व्याप्यत्तित्व- नेयमात् ॥ ननु चित्रपटेऽवयवरूपस्य प्रतीतिरस्त्विति चेन्न । रूप- हितत्वेन पटस्याप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । न च रूपवत्समवेतत्वं प्रत्यक्ष- योजक गौरवात् । तस्मात्पटस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्त्या चित्ररूप- सद्धिः ॥ रूपस्याश्रयमाह---पथिवीति ॥ आश्रयं विभज्य दर्श- पति-तत्रेति ॥ रसनग्राह्यो गुणो रसः । स च मधुराम्ललवणकटुवाय- तिक्तभेदात्पड्विधः पृथिवीजलवृत्तिः । पृथिव्यां पड्धिः । जले मधुर एव ॥२०॥ रसं लक्षयति- रसनेति । रसत्वेऽतिव्याप्तिपरिहाराय गुणपदम् ।। रसस्याश्रयमाह- पृथिवीति ॥ आश्रयं विभज्य दर्शयति- पृथि- व्यामिति ॥ घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । स च द्विविधः सुरभिरसुरभिश्च पृथिवीमात्रवृत्तिः ॥ २१॥ गन्धं लक्षयति-घाणेति । गन्धत्वेऽतिव्याप्तिवारंणाय गुणपदम् ॥ त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः । स च त्रिविधः शीतो- ष्णानुष्णाशीतभेदात्पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतो जले । उष्णस्तेजसि । अनुष्णाशीतः पृथिवीवाटतोः ॥ २२ ॥ स्पर्श लक्षयति- त्वगिति । स्पर्शत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणपद- म् । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् ॥ रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च । अन्यत्रापाकजं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम्॥२३॥ रूपादीति । पाकस्तेजःसंयोगः । तेन पूर्वरूपं नश्यति । रूपान्तर- ·(१०) मुत्पद्यत इत्यर्थः ॥ अत्र परमाणुष्वेव पाकः । न द्वयणुकादौ । तत- श्यामपाकनिक्षिप्ते घटे परमाणुषु रूपान्तरोत्पत्तौ श्यामघटनाशे पुन- द्वर्यणुकादिक्रमेण रक्तघटोत्पत्तिः । तत्र परमाणवः समवायिकार- णम् । तेजःसंयोगोऽसमवायिकारणम् । अदृष्टादिकं निमित्तकारणम् । द्वयणुकादिरूपे कारणरूपमसमवायिकारणमिति पीलुपाकवादिनो वैशेषिकाः । पूर्वघटस्य नाशं विनवावयविन्यवयवेषु परमाणुपर्य- न्तेषु युगपद्रूपान्तरोत्पत्तिरिति पिठरपाकवादिनो नैयायिकाः । अत एव पार्थिवपरमाणुरूपादिकमनित्यमित्यर्थः ॥ अन्यत्रेति । जलादा- वित्यर्थः ॥ नित्यगतमिति । परमाणुगतमित्यर्थः ॥ अनित्यगतमिति । द्वयणुकादिनिष्ठमित्यर्थः ॥ रूपादिचतुष्टयमुद्भूतं प्रत्यक्षम् । अनुदूत- मप्रत्यक्षम् । उद्भूतत्वं प्रत्यक्षप्रयोजको धर्मः । तदभावोऽनुदूतत्वम् ॥ एकत्वादिव्यवहारासाधारणहेतुः संख्या। सा नवद्रव्यत्तिः। एकत्वादिपरार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्य मेव ॥२४॥ संख्यां लक्षयति- एकत्वेति ॥ मानव्यवहारासाधारणं कारणं परिमाणं नवद्रव्यत्ति । तर चतुर्विधम् । अणु महद्दीर्घ इस्वं चेति ॥ २५ ॥ परिमाणं लक्षयति—मानेति ॥ परिमाणं विभजते- तच्चेति भावप्रधानो निर्देशः । अणुत्वं महत्त्वं दीर्घत्वं इस्वत्वं चेत्यर्थः । पृथग्व्यवहारासाधारणं कारणं पृथक्त्वं सर्वद्रव्यवृत्ति ॥२६/ पृथक्त्वं लक्षयति-पृथगिति । इदमस्मात्टथगिति व्यवहारका रणमित्यर्थः॥ संयुक्तव्यवहारासाधारणो हेतुः संयोगः सर्वद्रव्यदृत्तिः॥१७ संयोग लक्षयति-संयुक्तेति । इमौ संयुक्ताविति व्यवहारहेतु रित्यर्थः । संख्यादिलक्षणेषु सर्वत्र दिक्कालादावतिव्याप्तिवारणाया साधारणेति ॥ संयोगो द्विविधः । कर्मजः संयोगजश्च | आयो ह स्तक्रियया पुस्तकसंयोगः । द्वितीयो हस्तपुस्तकसंयोगात्कायपु ॥

·(११)
तकसंयोगः । स चाव्याप्यत्तिः संयोगः । स्वात्यन्ताभावसमानाधि-
करणत्वमव्याप्यत्तित्वम् ॥
संयोगनाशको गुणो विभागः सर्वद्रव्यदृत्तिः॥ २८ ॥
विभागं लक्षयति- संयोगेति । कालादावतिव्याप्तिवारणाय गुण
इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय संयोगनाशक इति ॥ विभागोऽपि
द्वविधः कर्मजो विभागजश्च । आद्यो हस्तक्रियया पुस्तकविभागः ।
द्वेतीयो हस्तपुस्तकविभागात्कायपुस्तकविभागः ॥
परापरव्यवहारासाधारणकारणे परत्वापरत्वे पृथिव्यादि-
चतुष्टयमनोवृत्तिनी । ते द्विविधे दिकृते कालकृते च । दूर-
स्थे दिकृतं परखम् । समीपस्थे दिकृतमपरत्वम् । ज्येष्ठे काल-
कृतं परत्वम् । कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् ॥२९॥
परत्वापरत्वयोलक्षणमाह- परेति । परव्यवहारकारणं परत्वम् ।
अपरव्यवहारकारणमपरत्वंमित्यर्थः ॥ • परापरत्वे विभजते-ते द्वि-
विधे इति ॥ दिकृतयोरुदाहरणमाह- दूरस्थ इति ॥ कालकृत उदा-
हरति-ज्येष्ठ इति ॥
आद्यपतजासमवायिकारणं गुरुत्वं पृथिवीजलवृत्ति ॥ ३०॥
गुरुत्वं लक्षयति-आद्येति । द्वितीयादिपतनस्य वेगासमवायिका-
रणत्वाद्वेगेऽतिव्याप्तिवारणायाद्यति ॥
आयस्पन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वं पृथिव्यप्तेजोवृत्ति । त-
हिविधं सांसिद्धिकं नैमित्तिकं च । सांसिद्धिकं जले ।
नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः । पृथिव्यां घृतादावनिसंयोगजन्यं
द्रवत्वम् । तेजसि सुवर्णादौ ॥ ३१ ॥
द्रवत्वं लक्षयति- आद्यस्यन्दनेति । स्यन्दनं लवणम् । तेज:-
संयोगजन्यं नैमित्तिकद्रवत्वम् । तद्भिन्नं सांसिद्धिकद्रवत्वम् ॥ पृ.
थिव्यां नैमित्तिकद्रवत्वमुदाहरति-घृतादाविति ॥ तेजसि तदाह-
'सुवर्णादाविति ॥
चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुणः स्नेहो जलमात्रवृत्तिः ॥ ३२ ॥

·(१२) . स्नेहं लक्षयति-चूर्णेति । कालादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । गुणादावतिव्याप्तिवारणाय पिण्डीभावेति ॥ श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्द आकाशमात्रवृत्तिः । स द्विविधो ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति । ध्वन्यात्मको भेर्यादौ । वर्णात्मकः संस्कृतभाषादिरूपः ॥ ३३ ॥ शब्दं लक्षयति-श्रोत्रेति । शब्दत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय श्रोत्रेति ॥ शब्दस्त्रिविधः संयोगजो विमागजः शब्दजश्चेति । तत्राद्यो भेरीदण्डसंयोगजन्यः । द्वितीयो वंश उत्पाव्यमाने दलद्वयविभागजन्यश्चटचटाशब्दः । भेर्याकाशमार- भ्य श्रोत्रपर्यन्तं द्वितीयादिशब्दाः शब्दजाः॥ सर्वव्यवहारहेतुर्ज्ञानं बुद्धिः । सा द्विविधा स्मृतिरनुभव- च । संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । तद्भिन्नं ज्ञानमनुभवः । स द्विविधो यथार्थोऽयथार्थश्च । सद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवो यथार्थः । यथा रजत इदं रजतमिति ज्ञानम् । सैव प्रमेत्यु. च्यते । तदभाववति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थः । यथा शु- ताविदं रजतमिति ज्ञानम् । सेवाप्रमेत्युच्यते ॥ ३४ ॥ बुद्धेर्लक्षणमाह- सर्वेति । जानामीत्यनुव्यवसायगम्यज्ञानत्वमेव लक्षणमित्यर्थः ॥ बुद्धि विभजते-सेति ॥ स्मृतलक्षणमाह-संस्का- रेति । भावनाख्यः संस्कारः । संस्कारध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञान- मिति । घटादिप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय संस्कारजन्यमिति ॥ अनुभवं लक्षयति- तदिन्नमिति । स्मृतिभिन्नं ज्ञानमनुभव इत्यर्थः ॥ अनुभवं विभजते–स द्विविध इति ॥ यथार्थानुभवस्य लक्षणमाह—तद्वतीति ॥ ननु घटे घटत्वमिति प्रमाणमव्याप्तिः । घटत्वे घटाभावादिति चेन्न । यत्र यत्संबन्धोऽस्ति तत्र तत्संबन्धानुभव इत्यर्थात् । घटत्वेऽपि घट- संबन्धोऽस्तीति नाव्याप्तिः ॥ सेति । यथार्थानुभव एव शास्त्रे प्रमे- त्युच्यत इत्यर्थः ॥ अयथार्थ लक्षयति- तदभाववतीति ॥ नन्विदं, संयोगीति प्रमायामतिव्याप्तिरिति चेन्न । यदगच्छेदेन यत्संवन्धाभा- वस्तदवच्छेदेन तत्संबधज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । संयोगाभावावच्छेदेन ·(१३) योगज्ञानस्य भ्रमत्वात् । संयोगावच्छेदेन संयोगज्ञानस्य प्रमात्वा- पातिव्याप्तिः ॥ यथार्थानुभवश्चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात् । त्करणमपि चतुर्विधं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् ॥ ३५ ॥ यथार्थानुभवं विभजते- यथार्थेति ॥ प्रसङ्गात्प्रमाकरणं विम- नते- तत्करणमिति । प्रमाकरणमित्यर्थः । प्रमाकरणं प्रमाणमिति माणसामान्यलक्षणम् ॥ व्यापारवदसाधारणं कारणं करणम् । अनन्यथासिद्धकार्य- नियतपूर्वदृत्ति कारणम् । कार्य प्रागभावप्रतियोगि ॥ ३६ ॥ करणलक्षणमाह-- असाधारणेति । साधारणकारणे दिक्कालादा- वतिव्याप्तिवारणायासाधारणेति ॥ कारणलक्षणमाह- कार्यति । पूर्ववृत्ति कारणमित्युक्ते रासभादावतिव्याप्तिः स्यादतो नियतेति । ता- वन्मात्रे कते कार्येऽतिव्याप्तिः । अतः पूर्ववत्तीति ॥ ननु तन्तुरूप- मपि पटं प्रति कारणं स्यादिति चेन्न । अनन्यथासिद्धत्वे सतीति विशेषणात् । अनन्यथासिद्धत्वमन्यथासिद्धिविरहः । अन्यथासिद्धिश्च त्रिविधा । येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्वत्तित्वमवगम्यते तं प्रति तदन्यथासिद्धम् ॥ यथा तन्तुना तन्तुरूपम् । तन्तुत्वं च पटं प्रति । अन्यं प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव यस्य यं प्रति पूर्ववृत्तित्वमवगम्यते तं प्रति तदन्यथासिद्धम् । यथा शब्द प्रति पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव घटं प्रत्याकाशस्य । अन्यत्र कृप्तनियतपूर्ववर्तिनैव कार्यसंभवे तत्स- हभूतमन्यथासिद्धम् । यथा पाकजस्थले गन्धं प्रति रूपप्रागभाव- स्य । एवं चान्यथासिद्धानियतपूर्ववत्तित्वं कारणत्वम् ॥ कार्यलक्षण- माह--- कार्येति ॥ कारणं त्रिविधं समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात् । यत्सम- वेत कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । यथा तन्तवः पटस्य । पटश्च सगतरूपादेः। कार्येण कारणेन वा सहकस्मिन्नर्थे सम- वेतत्वे सति कारणमसमवायिकारणम् । यथा तन्तुसंयोगः पट- स्य । तन्तुरूपं पटरूपस्य । तदुभय भिन्न कारणं निर्मितकारण- ·(१४) । म्। यथा तुरीवेमादिकं पटस्य । तदेतत्रिविधकारणमध्ये यदसा- धारणं कारणं तदेव करणम् ॥ ३७॥ कारणं विभजते-कारणमिति ॥ समवायिकारणलक्षणमाह--य. त्समवेतेति । यस्मिन्समवेतमित्यर्थः ॥ असमवायिकारणं लक्षयति- कार्येणेति । कार्येणेत्येतदुदाहरति- तन्तुसंयोग इति । कार्येण पटे- नैकस्मिंस्तन्तौ समवेतत्वात्तन्तुसंयोगः पटस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ।। कारणेन सहेत्येतदुदाहरति- तन्तुरूपमिति । कारणेन पटेन सहैक- स्मिस्तन्तौ समवेतत्वात्तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ।। निमित्तकारणं लक्षयति- तदुभयेति । समवाय्यसमवायिभिन्नं कारणं निमित्तकारणमित्यर्थः ॥ करणलक्षणमुपसंहरति- तदेतदिति ।। तत्र प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियार्थसंनिकर्षजन्यं ज्ञा- नं प्रत्यक्षम् । तद्विविधं निर्विकल्पकं सविकल्पकं च । तत्र निष्पकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकम् । यथेदं किंचित् । सप्रकारकं ज्ञानं सविकल्पकम् । यथा डित्थोऽयं ब्राह्मणोऽयं श्यामोऽय- मिति ॥ ३८॥ प्रत्यक्षलक्षणमाह-तत्रेति । प्रमाणचतुष्टयमध्य इत्यर्थः ॥ प्रत्य- क्षज्ञानस्य लक्षणमाह-इन्द्रियेति । इन्द्रियं चक्षुरादिकम् । अर्थों घ- टादिः । तयोः संनिकर्षः संयोगादिः । तज्जन्यं ज्ञानमित्यर्थः ॥ नि- विकल्पकस्य लक्षणमाह-निष्प्रकारकमिति । विशेषणविशेष्यसंव- न्धानवगाहि ज्ञानमित्यर्थः ॥ ननु निर्विकल्पके किं प्रमाणमिति चेन्न । गौरिति विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यं विशिष्टज्ञानत्वात् । दण्डीति ज्ञानवदित्यनुमानस्य प्रमाणत्वात् । विशेषणज्ञानस्य सविकल्पकत्वे- ऽनवस्थाप्रसङ्गान्निर्विकल्पासहिः ॥ सविकल्पकं लक्षयति-सप्रकारक- मिति । नामजात्यादिविशेषणविशेष्यसंबन्धावगाहि ज्ञानमित्यर्थः ।। सं- विकल्पकमुदाहरति- यथेति ॥ प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिन्द्रियार्थसंनिकर्षः पड्धिः । संयोग-संयुक्त- समवाय-संयुक्तसमवेतसमवाय-समवाय-समवेतसमवाय विशेषण- विशेष्यभाषा इति । चक्षुषा घटप्रत्यक्षजनने संयोगः संनिकर्षः।

·(१५) टरूपप्रत्यक्षजनने संयुक्तसमवायः संनिकर्षः । चक्षुःसंयुक्ते घटे पस्य समवायात् । रूपत्वसामान्यप्रत्यक्षे संयुक्तसमवेतसमवायः निकर्षः । चक्षुःसंयुक्त घटे रूपं समवेतं तत्र रूपत्वस्य समवा- दि । श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः संनिकर्षः । कर्णविव- वृत्त्याकाशस्य श्रोत्रत्वाच्छब्दस्याकाशगुणत्वाद्गुणगुणिनोश्च स- वायात् । शब्दत्वसाक्षात्कारे समवेतसमवायः संनिकर्षः। श्री- समवेते शब्दे शब्दत्वस्य समवायात् । अभावप्रत्यक्षे विशेषण- वेशेष्यभावः संनिकर्षः । घटाभाववद्भूतलमित्यत्र चक्षुःसंयुक्ते तले घटाभावस्य विशेषणत्वात् । एवं संनिकर्षषटुजन्यं ज्ञानं त्यक्षम् । तत्करणमिन्द्रियम् । तस्मादिन्द्रियं प्रत्यक्षप्रमाणमि- ते सिद्धम् ॥ ३९ ॥. इन्द्रियार्थसंनिकर्ष विमजते. प्रत्यक्षेति ॥ संयोगसंनिकर्षमुदाहर- ते-चक्षुषेति।द्रव्यप्रत्यक्षे सर्वत्र संयोगसंनिकर्ष इत्यर्थः। आत्मा मनसा युज्यते । मन इन्द्रियेण । इन्द्रियमर्थेन । ततः प्रत्यक्षज्ञानमुत्पद्यते॥ युक्तसमवायमुदाहरति-घटरूपेति ॥ तत्र युक्तिमाह-चक्षुःसंयुक्त ति ॥ संयुक्तसमवेतसमवायमुदाहरति-रूपत्वेति ॥ समवायमुदाह- ति-श्रोत्रेणेति ॥ तदुपपादयति- कर्णेति ॥ ननु दूरस्थशब्दस्य कथं श्रोत्रसंबन्ध इति चेन्न । वीचितरङ्गन्यायेन कदम्बमुकुलन्यायेन या शब्दाच्छब्दान्तरोत्पत्तिक्रमेण श्रोत्रदेशे जातस्य श्रोत्रसंबन्धात्प्र- यक्षत्वसंभवात् ॥ समवेतसमवायमुदाहरति-- शब्दवेति ॥ विशेषण- वेशेष्यभावमुदाहरति-अभावेति ।अभावप्रत्यक्षे विशेषणविशेप्यभावः निकर्षः ॥ तदुपपादयति-घटाभाववदिति । भूतलं विशेप्यं घटाभा- वो विशेषणम् । भूतले घटो नास्तीत्यत्र घटाभाषस्य विशेष्यत्वं द्रष्ट- व्यम् । एतेनानुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं निरस्तम् ॥ यद्यत्र घटोऽभवि. ग्यत्तर्हि भूतलमिवाद्रक्ष्यत् । दर्शनाभावान्नास्तीति तर्कितप्रतियोगि- मृत्त्वविरोध्यनुपलब्धिसहकृतेन्द्रियेणैवाभावज्ञानोपपत्तावनुपलब्धेः प्रमा- णान्तरत्नासंभवात् । अधिकरणज्ञानार्थमपेक्षणीयेन्द्रियस्यैव करणत्वो- पपत्तावनुपलब्धेः करणत्वस्यायुक्तत्वात् ॥ विशेषणविशेष्यभावो वि- ·(१६) शेषणविशेष्यस्वरूपमेव नातिरिक्तः संबन्धः ॥ प्रत्यक्षज्ञानमुपसंहरं- स्तस्य करणमाह-एवमिति । असाधारणकारणत्वादिन्द्रियं प्रत्यक्षज्ञा- नकरणमित्यर्थः ॥ प्रत्यक्षमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ अनुमितिकरणमनुमानम् । परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः। व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता ज्ञानं परामर्शः । यथा वहिव्याप्यधूम- वानयं पर्वत इति ज्ञानं परामर्शः। तज्जन्यं पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानमनुमितिः । यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरिति साहचर्यनियमो व्याप्तिः । व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता ॥ ४०॥ अनुमानं लक्षयति-अनुमितिकरणमिति ॥ अनुमितेर्लक्षणमाह- परामर्शेति ॥ ननु संशयोत्तरप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिः । स्थाणुपुरुषसंशया- नन्तरं पुरुषत्वव्याप्यकरादिमानयमिति परामर्श सति पुरुष एवेति प्र- त्यक्षजननात् । न च तत्रानुमितिरेवेति वाच्यम् । "पुरुषं साक्षात्करो- मि" इत्यनुव्यवसायविरोधादिति चेन्न । .पक्षतासहकतपरामर्शजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । सिषाधयिषाविरहसहकृतसिद्धयभावः पक्षता । साध्य सिद्धिरनुमितिप्रतिबन्धिका । सिद्धिसत्वेऽप्यनुमिनोमीतीच्छायामनुमिति- दर्शनात् । सिषाधयिषोत्तेजिका । ततश्चोत्तेजिकाभावविशिष्टमण्यभा. वस्य दाहकरणत्ववत् । सिषाधयिषाविरहसहकतसिद्धयभावस्याप्य नुमितिकरणत्वम् ॥ परामर्श लक्षयति- व्याप्तीति । व्याप्तिविषयक यत्पक्षधर्मताज्ञानं स परामर्श इत्यर्थः ॥ परामर्शमभिनीय दर्शयति- यथेति ॥ अनुमितिमभिनीय दर्शयति-तज्जन्यमिति । परामर्शजन्य मित्यर्थः ॥ व्याप्तेर्लक्षणमाह-योति । यत्र धूमस्तत्राग्निरित्यभिनयः साहचर्यनियम इति लक्षणम् । साहचर्य सामानाधिकरण्यं तस्य नि यमः । हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यर्थः ॥ पक्षधर्मतास्वरूपमाह-व्याप्यस्येति ॥ अनुमानं द्विविधं स्वार्थ परार्थं च । स्वार्थ स्वानुमिति हेतुः । तथाहि स्वयमेव भूयो भूयो दर्शनेन यत्र यत्र धूमस्तत्रा मिरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं गत्वा तद्गते चाग्नी संदिहानः पर्वते धूमं पश्यन्व्याप्ति स्मरति यत्र धूमस्तत्रा ·(१७) प्ररिति । तदनन्तरं वह्निव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञानमुत्फ- ते । अयमेव लिङ्गपरामर्श इत्युच्यते । तस्मात्पर्वतो वह्निमा- नति ज्ञानमनुमितिरुत्पद्यते । तदेतत्स्वार्थानुमानम् । यत्तु स्वयं 'मादग्निमनुमाय परं प्रति बोधयितुं पञ्चावयववाक्यं प्रयुङ्क्ते त- रार्थानुमानम् । यथा पर्वतो वह्निमान्धूमवत्त्वात् । यो यो मवान्स स वह्निमान् । यथा महानसः । तथा चायम् । तस्मात्त- ति । अनेन प्रतिपादिताल्लिङ्गात्परोऽप्यग्निं प्रतिपद्यते ॥४१॥ अनुमानविभागमाह-अनुमानमिति ।। स्वार्थानुमानं विविच्य दर्श- ति–तथाहीति ॥ स्वार्थानुमानं दर्शयति-स्वयमेवेति ॥ ननु पार्थि- वलोहलेख्यत्वादौ शतशः सहचारदर्शनेऽपि वजादौ व्यभिचारोप- छब्धे यो दर्शनेन कथं व्याप्तिग्रह इति चेन्न । व्यभिचारज्ञानविरह- हकृतसहचारज्ञानस्य व्याप्तिग्राहकत्वात् ॥ व्यभिचारज्ञानं निश्चयः का च ॥ तद्विरहः क्वचित्तक्विचित्स्वतःसिद्ध एव धूमाग्निव्याप्ति- हे कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणस्तर्को व्यभिचारशङ्कानिवर्तकः ॥ नु सकलवद्विधूमयोरसंनिकर्षात्कथं व्याप्तिग्रह इति चेन्न । धूमत्व- द्वित्वरूपसामान्यप्रत्यासत्या सकलधूमवविज्ञानसंभवात् ॥ तस्मा- देति । लिङ्गपरामर्शादित्यर्थः ॥ परार्थानुमानमाह-यविति । य- छब्दस्य तत्परार्थानुमानमिति तच्छब्देनान्वयः ॥ पञ्चावयववाक्यमु. हरति-यथेति ॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवाः । पर्वतो हिमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्त्वादिति हेतुः । यो यो धूमवा- नेत्युदाहरणम् । तथा चायमित्युपनयः । तस्मात्तथेति निगम- नम् ॥४२॥ अवयवस्वरूपमाह-प्रतिज्ञेति ॥ उदाहृतवाक्ये प्रतिज्ञाविशेषमा- -पर्वतो वह्निमानिति ॥ साध्यवत्तया पक्षवचनं प्रतिज्ञा । पञ्चम्य- लिङ्गमतिपादकं वचनं हेतुः । व्याप्तिप्रतिपादकमुदाहरणम् । प- सधर्मताज्ञानमुपनयः । अबाधितत्वादिकं निगमनप्रयोजनम् ॥

·(१८) . खार्थानुमितिपरार्थानुमिसोलिङ्गपरामर्श एव कारणम् । त- माल्लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् ॥ ४३ ॥ अनुमितिकरणमाह-स्वार्थेति ॥ ननु व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्मताज्ञाना- भ्यामेवानुमितिसंभवे विशिष्टपरामर्शः किमर्थमङ्गीकर्तव्य इति चेन्न । वहिव्याप्यधूमवानयमिति शाब्दपरामर्शस्थले परामर्शस्यावश्यकतया लाघवेन सर्वत्र परामर्शस्यैव कारणत्वात् । लिङ्गं न करणम् । अ- तीतादौ व्यभिचारात् । व्यापारवत्कारणं करणमिति मते परामर्श- द्वारा व्याप्तिज्ञानं पक्षज्ञानं साध्यज्ञानं लिङ्गज्ञानं यत्किचिज्जन्यज्ञान- मात्रं वा परामर्शव्यापारकं करणम् । तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यज- नको व्यापारः ॥ अनुमानमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ लिङ्गं त्रिविधम् । अन्वयव्यतिरेकि केवलान्वयि केवलव्यति- रेकि चेति । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकि। यथा वह्नौ साध्ये धूमवत्त्वम् ! यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानस इत्य- न्वयव्याप्तिः । यत्र वहिर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा महा- हद इति व्यतिरेकव्याप्तिः । अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि। यथा घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वात्पटवत् । अत्र प्रमेयत्वाभिधेयत्व- योर्व्यतिरेकव्याप्तिास्ति । सर्वस्य प्रमेयत्वादभिधेयत्वाच । व्यति रेकमात्रव्याप्तिकं केवलव्यतिरेकि । यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते न तद्गन्धवत् । यथा ज. लम् । न चेयं तथा । तस्मान्न तथेति । अत्र यद्न्धवत्तदितर भिन्नमित्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति । पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात् ॥४४॥ लिङ्ग विभजते-लिङ्गमिति ॥ अन्वयव्यतिरेकि लक्षयति- अ. न्वयेति । हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयः । तदभावयोर्व्याप्तिर्व्यतिरेकव्या- प्तिः॥केवलान्वयिनो लक्षणमाह-अन्वयेति । केवलान्वयिसाध्य केव. लान्वयि । अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् । ईश्वरप्रमा- विषयत्वं सर्वपदाभिधेयत्वं च सर्वत्रास्तीति व्यतिरेकाभावः ॥ व्यति. रेकमुदाहरति- पृथिवीति ॥ नन्वितरभेदः प्रसिद्धो. वा. न वा । आद्ये यत्र प्रसिद्धस्तत्र हेतुसत्त्वेऽन्वयित्वम् । असत्त्वेऽसाधारण्यम् ।

·(१९) तीये साध्यज्ञानाभावात्कथं तद्विशिष्टानुमितिः । विशेषणज्ञानाभावे शिष्टज्ञानानुदयात् । प्रतियोगिज्ञानाभावाद्वयतिरेकव्याप्तिज्ञानमपि स्यादिति चेन्न । जलादित्रयोदशान्योन्याभावानां त्रयोदशसु त्येकं प्रसिद्धानां मेलनं पृथिव्यां साध्यते । त्रयोदशत्वावच्छि- साध्यस्यैकाधिकरणत्तित्वाभावात् । नान्वयित्वासाधारण्ये प्रत्येका- करणप्रसिद्धया साध्यविशिष्टानुमितिर्व्यतिरेकव्याप्तिनिरूपणं चेति।। संदिग्धसाध्यवान्पक्षः । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः। निश्चि- साध्यवान्सपक्षः । यथा तत्रैव महानसः । निश्चितसाध्याभाव- विपक्षः। यथा तत्रैव महाम्हदः ॥ ४५ ॥ पक्षलक्षणमाह-संदिग्धेति ॥ ननु श्रवणानन्तरभाविमननस्थले- व्याप्तिः । तत्र वेदवाक्यरात्मनो 'निश्चितत्वे न संदेहाभावात् । किं प्रत्यक्षेऽपि वहौ यत्रेच्छयानुमितिस्तत्राप्यव्याप्तिरिति चेन्न । उ- पक्षताश्रयत्वस्य पक्षलक्षणत्वात् ॥ सपक्षलक्षणमाह-निश्चित- ति ॥ विपक्षलक्षणमाह-निश्चितेति ॥ सव्यभिचारविरुद्धसत्पतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्चहेत्वाभा- Tः। सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । स त्रिविधः । साधारणासा- रणानुपसंहारिभेदात् । तत्र साध्याभाववद्वृत्तिः साधारणोऽनै- न्तिकः । यथा पर्वतो वह्निमान्प्रमेयत्वादिति । प्रमेयत्वस्य व- यभाववति हदे विद्यमानत्वात् । सर्वसपक्षविपक्षव्यात्तोऽसा- रणः । यथा शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति । शब्दत्वं सर्वेभ्यो त्येभ्योऽनित्येभ्यश्च व्यावृत्तं शब्दमात्रवृत्ति । अन्वयव्यतिरे. दृष्टान्तरहितोऽनुपसंहारी । यथा सर्वमनित्यं प्रमेयवादिति । त्र सर्वस्यापि पक्षत्वादृष्टान्तो नास्ति । साध्याभावव्याप्यो हेतु- रुद्धः । यथा शब्दो निसः कृतकत्वादिति । कृतकवं हि निस- भावेनानिसत्वेन व्याप्तम् । साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं यस्य द्यते स. प्रत्मतिपक्षः। यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वाच्छन्दत्व- दिति । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद्धटवदिति । असिद्धत्रिविधः। .

·(२०) आश्रयासिद्धः सरूपासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्चेति । आश्रया- सिद्धो यथा गगनारविन्दं सुरभ्यरविन्दत्वात् । सरोजारविन्द- वत् । अत्र गगनारविन्दमाश्रयः । स च नास्त्येव । स्वरूपासि- दो यथा शब्दो गुणश्चाक्षुषत्वात् । अत्र चाक्षुषत्वं शब्दे नास्ति शब्दस्य श्रावणत्वात् । सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धः। साध्य व्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । साध्यसमानाधिक- रणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साध्यव्यापकत्वम् । साधनवनिष्ठा- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साधनाव्यापकत्वम् । पर्वतो धूमवा- न्वह्निमत्त्वादिति । अनार्दैन्धनसंयोग उपाधिः । तथाहि । यत्र धूमस्तत्रान्धनसंयोग इति साध्यव्यापकता । यत्र वह्निस्तत्रा- ट्रॅन्धनसंयोगो नास्ति । अयोगोलक आर्टेन्धनसंयोगाभावादिति साधनाव्यापकता । एवं साध्यव्यापकलें सति साधनाव्याप- कत्वादान्धनसंयोग उपाधिः । सोपाधिकत्वादहिमत्त्वं व्या प्यत्वासिद्धम् ॥ यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरण निश्चितः स बाधितः । यथा वह्निरनुष्णो द्रव्यत्वादिति । अत्रानुष्णत्वं साध्यं तदभाव उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षेण गृह्यत इति वा धितत्वम् ॥ ४६॥ एवं सहेतुं निरूप्यासद्धेतुं निरूपयति- सव्यभिचारेति । अनु मितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं हेत्वाभासत्वम् ॥ 'सव्यभिचा विभजते-स त्रिविध इति ॥ साधारणं लक्षयति-तत्रेति ॥ उ दाहरति- यथेति ॥ असाधारणं लक्षयति- सवैति ॥ अनुपसंहा रिणो लक्षणमाह- अन्वयेति ॥ विरुद्धं लक्षयति- साध्येति । सत्प्रतिपक्ष लक्षयति- यस्येति ॥ असिद्धं विभजते- असिह इति ॥ आश्रयासिद्धमुदाहरति- गगनेति ॥ स्वरूपासिद्धमुदाहर ति-शब्देति ॥ व्याप्यत्वासिद्धस्य लक्षणमाह-सोपाधिक इति । उपाधिलक्षणमाह- साध्येति । उपाधिश्चतुर्विधः । केवलसाध्यव्या पकः पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः साधनावच्छिन्नसाध्यध्यापक उ दासीनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक श्चेति । आद्य आन्धनसंयोगः ·(२१) . प्रतीयो यथा । वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादिति । अत्र बहिर्द्र पत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वव्यापकमुद्भूतरूपवत्त्वम् । तृतीयो यथा । प्रध्वंसो नाशी जन्यत्वादिति । अत्र जन्यत्वावच्छिन्नानित्यत्वव्यापकं भावत्वम्। तुर्थों यथा। प्रागभावो विनाशी प्रमेयत्वादिति । अत्र जन्यत्वावच्छिन्ना- त्यत्वव्यापकं भावत्वम् ॥ बाधितस्य लक्षणमाह-यस्येति । अत्र धिस्य ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन सप्रतिपक्षस्य विरोधिज्ञानसामग्रीत्वेन क्षिादनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । इतरेषां तु परामर्शप्रतिबन्धकत्वम् । त्रापि साधारणस्याव्यभिचाराभाववत्तया विरुद्धस्य सामानाधिक- ग्याभाववत्तया व्यापकत्वासिद्धस्य विशिष्टव्याप्त्यभाववत्तयासा. रणानुपसंहारिणोयाप्तिसंशयाधायकत्वेन न च व्याप्तिज्ञानप्रतिव- चकत्वम् । आश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धयोः पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धक- म् । उपाधिस्तु व्यभिचारज्ञानद्वारा व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकः । द्ध साधनं तु पक्षताविघटकतयाश्रयासिद्धेऽन्तर्भूतमिति न निग्रह- थानान्तरमिति नवीनाः ॥ उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंज्ञिसंबन्धज्ञानमुपमितिः। करणं सादृश्यज्ञानम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मरणमवान्तरव्या- रः । तथाहि । गवयशब्दवाच्यमजानन्कुतश्चिदारण्यकपुरु- दोसदृशो गवय इति श्रुत्वा वनं गतो वाक्याथ स्मरन्गो- शिपिण्डं पश्यति । तदनन्तरमसौ गवयशब्दवाच्य इत्युपमि- तरुत्पद्यते॥४७॥ उपमानं लक्षयति-उपमितीति ॥ आप्तवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमू- । यथा गामानयेति । शक्तं पदम् ।। अस्मात्पदादयमों गोद्धव्य इतीश्वरेच्छासंकेतः शक्तिः ॥ ४८ ४८॥ शब्द लक्षयति- आप्तेति ॥ पदलक्षणमाह- शक्तमिति । अर्थस्मृत्यनुकूलः पदपदार्थसंबन्धः शक्तिः । सा च पदार्थान्तरमिति गोमांसकाः ॥ तन्निरासार्थमाह- अस्मादिति । डित्थादीनामिव पटादीनामपि संकेत एव शक्तिः । न तु पदार्थान्तरमित्यर्थः । गवा- ·(२२) दिशब्दानां जातावेव शक्तिः । विशेषणतया जातेः प्रथममुपस्थि- तत्वात् । व्यक्तिलाभस्त्वाक्षेपादिनेति केचित् । तन्न । गामानयेत्यादौ वृद्धव्यवहारात्सर्वत्रानयनादेर्व्यक्तावेव संभवे जातिविशिष्टव्यक्ता- वेव शक्तिकल्पनात् । शक्तिग्रहस्तु वृद्धव्यवहारेण । व्युत्पित्सु- बोलो गामानयेत्युत्तमवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरं मध्यमसद्धस्य प्रवृत्ति- मुपलभ्य गवानयनं दृष्ट्वा मध्यमवृद्धपत्तिजनकज्ञानस्यान्वयव्यति- रेकाभ्यां वाक्यजन्यत्वं निश्चित्याश्वमानय गां बधानेति वाक्या. न्तर आवापोद्वापाभ्यां गोपदस्य गोत्वविशिष्टे शक्तिः । अश्वशब्द- स्याश्वत्वविशिष्टे शक्तिरिति व्युत्पद्यते ॥ ननु सर्वत्र कार्यपरत्वा- ब्यवहारस्य कार्यवाक्य एव व्युत्पत्तिर्न सिद्धपर इति चेन्न । काश्यां त्रिभुवनतिलको भूपतिरित्यादौ सिद्धेऽपि व्यवहाराद्विकसितपने मधुकर इत्यादी सिद्धपदसमभिव्यवहारात्सिद्धेऽपि मधुकरादिपदे व्युत्पत्तिदर्शनाञ्च ॥ लक्षणापि शब्दवृत्तिः । शक्यसंबन्धो ल- क्षणा । गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापदवाच्यप्रवाहसंबन्धादेव तीरो- पस्थितौ तीरेऽपि शक्तिर्न कल्प्यते । सैन्धवादौ लवणाश्वयोः परस्पर- संबन्धाभावान्नानाशक्तिकल्पनम् ॥ लक्षणा त्रिविधा । जहल्लक्षणा. जहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । यत्र वाच्यार्थस्यान्वयाभावस्तत्र जहादिति । यथा मश्चाः क्रोशन्तीति । यत्र वाच्यार्थस्याप्यन्वय- स्तत्राजहदिति । यथा छत्रिणो गच्छन्तीति । यत्र वाच्यैकदेशत्या- गेनैकदेशान्वयस्तत्र जहदजहदिति । यथा तत्त्वमसीति ॥ गौण्यपि लक्षणैव । लक्ष्यमाणगुणसंबन्धरूपा । अग्निर्माणवक इति॥ व्यञ्ज- नापि लक्षणान्तर्भूतार्थशक्तिमूला च । अनुमानादिनान्यथासिद्धा । तात्पर्यानुपपत्तिलक्षणाबीजम् । तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वं तात्पर्यम् । तात्पर्यज्ञानं च वाक्यार्थज्ञाने हेतुः। नानार्थानुरोधात्तु प्रकरणादिकं तात्पर्यग्राहकम् । अरमित्यादौ पिधेहीति शब्दाध्याहारः ॥ नन्व- र्थज्ञानार्थत्वाच्छब्दस्यार्थमविज्ञाय शब्दाध्याहारासंभवादाध्याहा- र एव युक्त इति चेन्न । पदविशेष्यजन्यपदार्थोपस्थितौ शाब्द- ज्ञानहेतुत्वात् । अन्यथा घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्रापि शाब्द: ज्ञामप्रसङ्गात् । पङ्कजादिपदेषु योगरूढिः । अवयवशक्तियोगः । समु- दायशक्ती रूढिः । नियतपद्मत्वज्ञानार्थ समुदायशक्तिः । अन्यथा ·(२३) मुदेऽपि प्रयोगप्रसङ्गः । इतरान्विते शक्तिरिति प्राभाकराः ।। न्वयस्य वाक्यार्थतया भानसंभवादन्वयांशेऽपि शक्तिर्न कल्पनीयेति तमीयाः ॥ . आकाङ्क्षा योग्यता संनिधिश्च वाक्यार्थज्ञानहेतुः । पदस्थ दान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकासा । अर्थाबाधो गोग्यता । पदानामविलम्बेनोच्चारणं संनिधिः ॥ ४९ ॥ आकाङ्केति । आकाङ्क्षादिज्ञानमित्यर्थः । अन्यथाकाङ्क्षादिभ्रमा- छाब्दभ्रमो न स्यात् ॥ आकाङ्क्षां लक्षयति- पदस्येति ।। योग्य- लक्षणमाह- अर्थेति ॥ संनिधिलक्षणमाह-- पदानामिति । अ- वेलम्बेन पदार्थोपस्थितिः संनिधिः । उच्चारणं तु तदुपयोगितया मुक्तम् ॥ आकाङ्क्षादिरहितं वाक्यमप्रमाणम् । यथा गौरश्वः पुरुषो इस्तीति न प्रमाणमाकासाविरहात् । अग्निना सिञ्चेदिति न प्र- गणं योग्यताविरहात् । प्रहरे प्रहरेऽसहोच्चारितानि गामानये- पादिपदानि न प्रमाणं सांनिध्याभावात् ॥ ५० ॥ गौरश्व इति । घटः कर्मत्वमित्यनाकासोदाहरणं द्रष्टव्यम् ॥ वाक्यं द्विविधम् । वैदिकं लौकिकं च । वैदिकमीश्वरोक्त- त्वात्सर्वमेव प्रमाणम् । लौकिकं त्वाप्तोक्तं प्रमाणम् । अन्यदन- माणम् ॥५१॥ वैदिकस्य विशेषमाह- वैदिकमीश्वरोक्तत्वादिति ॥ ननु वेदस्या- नादित्वात्कथमीश्वरोक्तत्वमिति चेन्न । वेदः पौरुषेयो वाक्यसमुदाय- स्वादारतादिवत् । न च स्मर्यमाणकर्तृत्वमुपाधिः ॥ गौतमादिमिः शिष्यपरंपरया वेदेऽपि कर्तुः स्मर्यमाणत्वेन • साधनव्यापकत्वात् । "तस्मात्तेऽपानात्रयो वेदा अजायन्त " इति श्रुतेश्च ।। ननु वर्णा नित्याः । स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाबलात् । तथा च कथं वे- द्वस्यानित्यत्वमिति चेन्न । उत्पन्नो गकारो नष्टो गकार इति प्रतीत्या वर्णानाममित्यत्वात् । सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञायाः सोऽयं दीप इति प्रत्यभिज्ञानवज्जात्यालम्बनत्वात् । वर्णानां नित्यत्वेऽप्यानुपूर्वि- .

·(२४) विशिष्टवाक्यस्यानित्यत्वाच्च । तस्मादीश्वरोक्तो वेदः ॥ मन्वादिस्मृती- नामाचाराणां च वेदमूलकतया प्रामाण्यम् । स्मृतिमूलवाक्यानामिदा- नीमनध्ययनात्तन्मूलभूता काचिच्छाखोत्पन्नेति कल्प्यते ॥ ननु पठ्य- मानवेदवाक्योत्सादस्य कल्पयितुमशक्यतया विप्रकीर्णवादस्यायुक्त- त्वान्नित्यानुमेयो वेदो मूलमिति चेन्न । तथा सति वर्णानुपूर्विज्ञाना- भावेन बोधकत्वासंभवात् । नन्वेतानि पदानि स्वस्मारितार्थसंसर्गव- त्याकाङ्क्षादिमत्पदकदम्बकत्वात्सद्वाक्यवदित्यनुमानादेव संसर्गज्ञानसं- भवाच्छब्दो न प्रमाणान्तरमिति चेन्न । अनुमित्यपेक्षया शाब्दज्ञानस्य विलक्षणस्य शब्दात्प्रत्येमीत्यनुव्यवसायसाक्षिकस्य सर्वसंमतत्वात् ॥ नन्वर्थापत्तिरपि प्रमाणान्तरमस्ति । पौनो देवदत्तो दिवा न भुङ्ग इति दृष्टे श्रुते वा पीनत्वान्यथानुपपत्त्या रात्रिभोजनमर्थापन्या कल्प्यत इति चेन्न । देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्ते दिवाभुानत्वे सति पीनत्वादित्यनुमाने- नैव रात्रिभोजनस्य सिद्धत्वात् । अनुपलब्धिर्न मानम् । परिशेषोऽप्य- नुमाय्यैव । शते पञ्चाशदिति संभवोऽप्यनुमानमेव । इह वटे यक्षस्ति- ष्ठतीत्यतिह्यमज्ञातमूलवक्तृकः शब्द एव ॥ चेष्टापि शब्दानुमानद्वारा व्यवहारहेतुरिति न मानान्तरम् । तस्मात्प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा- श्चत्वार्येव प्रमाणानि । सर्वेषां ज्ञानानां तद्वति तत्प्रकारकत्वं स्वतो ग्राह्यं परतो वेति विचार्यते ॥ अत्र विप्रतिपत्तिः । ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकयावज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यं वा । अत्र विधिकोटिः स्वतस्त्वम् । निषेधकोटिः परतस्त्वम् । अनुमानग्राह्यत्वेन सिद्धसाधनता- वारणाय यावदिति । इदं ज्ञानमप्रमेति ज्ञाने प्रामाण्यग्राहकत्वाद्वाध- वारणायाप्रामाण्याग्राहकेति । इदं ज्ञानमप्रमेत्यनुव्यवसायनिष्ठप्रामा- ण्यग्राहकस्याप्रामाण्याग्राहकत्वाभावात्स्वतस्त्वं न स्यादतस्तदिति । त- स्मिन्प्रामाण्याश्रयेऽप्रामाण्याग्राहक इत्यर्थः । उदाहृतस्थले व्यवसाये- ऽप्रामाण्यग्राहकस्याप्यमुव्यवसाये तदग्राहकत्वात्स्वतस्त्वसिद्धिः ॥ ननु स्वत एव प्रामाण्यं गृह्यते । घटमहं जानामीत्यनुव्यवसायेन घट- घटत्वयोरिव नियतसंबन्धस्यापि विषयीकरणात् । व्यवसायरूपप्रत्या- सत्तेस्तुल्यत्वात् । पुरोवर्तिनि प्रकारसंबन्धस्यैव प्रमात्वपदार्थत्वादिति, चेन्न । स्वतः प्रामाण्यग्रहे जलज्ञानं प्रमाणं भवेत्यनभ्याजदशायां प्रमात्वसंर्शयो न स्यात् । अनुव्यवसायेन प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् ।

·(२५) तस्मात्स्वतोऽग्राह्यत्वाभावात्परतो ग्राह्यत्वम् । तथाहि प्रथमं ज- लज्ञानानन्तरं प्रवृत्तौ सत्यां जललाभे सति पूर्वोत्पन्नं जलज्ञानं प्रमा । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्यन्नैवं तन्नैवम् । यथाप्रमेति व्यतिरेकिणा प्रमात्वं निश्चीयते । द्वितीयादिज्ञानेषु पूर्वज्ञानदृष्टान्तेन तत्सजातीयत्वलिङ्गेन चान्वयव्यतिरेकिणा गृह्यते । प्रमायां गुणजन्यत्वमुत्पत्तौ परतस्त्वम् । प्रमासाधारणकारणं गुणः । अप्रमासाधारणकारणं दोषः । तत्र प्र. त्यक्षेऽपि विशेषणवद्विशेष्यसंनिकर्षों गुणः । अनुमिती व्यापके सति व्याप्यज्ञानम् । उपमितौ यथार्थसादृश्यज्ञानम् । शाब्दज्ञाने यथार्थ- योग्यताज्ञानमित्यादि बोध्यम् ॥ पुरोवर्तिनि प्रकाराभावस्य व्यवसा- येनानुपस्थितत्वादप्रमात्वं परत एवं गृह्यते । पित्तादिदोषजन्यत्वादु- त्पत्ती परतस्त्वम् ॥ ननु सर्वज्ञानानां यथार्थत्वादयथार्थज्ञानमेव नास्ति न च शुक्ताविदं . रजतमिति ज्ञानात्प्रवृत्तिदर्शनादन्यथाख्यातिसिद्धि- रिति वाच्यम् । रजतस्मृतिपुरोत्तिज्ञानाभ्यामेव प्रवृत्तिसंभवादुप- स्थिते भेदाग्रहस्यैव सर्वत्र प्रवर्तकत्वेनेदं रजतमित्यादावतिप्रसङ्गाभा- वादिति चेन्न । सत्यरजतस्थले पुरोवर्तिविशेष्यरजतत्वप्रकारकज्ञानस्य लाघवेन प्रवृत्तिजनकतया शुक्तावपि रजतार्थिप्रवृत्तिजनकत्वेन विशि- ष्टज्ञानस्यैव कल्पनात् ॥ वाक्यार्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दः ॥ ५२ ॥ अयथार्थानुभवस्त्रिविधः । संशयविपर्ययतर्कभेदात् । एक- स्मिन्धर्मिणि विरुद्ध नानाधर्मवैशिष्टयावगाहि . ज्ञानं संशयः। यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । यथा शुक्ताविदं रजतमिति । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तर्कः । यथा यदि वहिर्न स्यात्ताह धूमोऽपि न स्यादिति ॥ ५३॥ अयथार्थानुभवं विभजते- अयथार्थेति । स्वप्नस्य मानसविपर्य- यरूपत्वान्न त्रैविध्यविरोधः ॥ संशयलक्षणमाह- एकेति । घटप- टाविति समूहलम्बनेऽतिव्याप्तिवारणायकति । घटो द्रव्यमित्यादाव- तिव्याप्तिवारणाय. विरुद्धेति । पटत्वविरुद्धघटत्ववानित्यत्रातिव्याप्ति- वारणाय नानेति ॥ 'विपर्ययलक्षणमाह- मिथ्येति । तदभाववति तत्प्रकारकनिश्चय इत्यर्थः ॥ तक लक्षयति- व्याप्यति । यद्यपि " ·(२६) तर्को विपर्ययेऽन्तर्भवति तथापि प्रमाणानुग्राहकत्वाद्भेदेन कीर्तितः ।। स्मृतिरपि द्विविधा । यथार्थायथार्था च । प्रमाजन्या यथा- र्था । अप्रमाजन्यायथार्था ॥५४॥ स्मृति विमजते- स्मृतिरिति ॥ सर्वेषामनुकूलवेदनीयं सुखम् ॥ ५५ ॥ सुखं लक्षयति- सर्वेषामिति । सुख्यहमित्याद्यनुव्यवसायगम्यं सुखत्वादिकमेव. लक्षणम् । यथा श्रुतं स्वरूपकथनमिति द्रष्टव्यम् ॥ प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् ॥ ५६ ॥ इच्छा कामः॥५७ ॥ क्रोधो द्वेषः॥५८॥ कृतिः प्रयत्नः ॥ ५९॥ विहितकर्मजन्यो धर्मः ॥ ६० ॥ निषिद्धकर्मजन्यस्त्वधर्मः ॥ ६१ ॥ बुद्ध्यादयोऽष्टावात्ममात्रविशेषगुणाः॥ १२ ॥ बुद्धीच्छापयत्ना द्विविधाः। नित्या अनित्याश्च। नित्येश्वरस्य । अनित्या जीवस्य ॥ ६३ ॥ संस्कारस्त्रिविधः । वेगो भावना स्थितिस्थापकश्चेति । वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः । अनुभवजन्या स्मृतिहे- तुर्भावनात्ममात्रवृत्तिः । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापादकः स्थितिस्थापकः । कटादिपृथिवीकृत्तिः ॥ ६४ ॥ संस्कार विभजते - संस्कार इति । संस्कारत्वजातिमान्संस्कारः। वेगस्याश्रयमाह- वेग इति । वेगत्वजातिमान्वेगः ॥ भावनां लक्ष- यति- अनुभवेति । स्मृतेरपि संस्कारजनकत्वं नवीनैरुक्तम् ॥ आ- त्मादावतिव्याप्तिवारणायानुभवेति । अनुभवविध्वंसेतिव्याप्तिवारणाय स्मृतीति । स्थितिस्थापकं लक्षयति- अन्यथेति । संख्यादित्योऽष्टी नैमित्तिकद्रवत्ववेगस्थितिस्थापकाः सामान्यगुणाः । अन्ये रूपादयो . 6 ·(२७) विशेषगुणाः । द्रव्यविभाजकोपाधिद्वयसमानाधिकरणारत्ति द्रव्यकर्मा- वृत्ति जातिमत्त्वं विशेषगुणत्वम् ॥ चलनात्मकं कर्म । ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेपणम् । अधोदे- शसंयोगहेतुरपक्षेपणम् । शरीरस्य सनिकृष्टसंयोगहेतुराकुञ्चनम् । विप्रकृष्टसंयोगहेतुः प्रसारणम् । अन्यत्सर्वं गमनम् । पृथिव्यादि- चतुष्टयमनोमात्रवृत्ति ॥ ६५ ॥ कर्मलक्षणमाह- चलनेति ॥ उत्क्षेपणादीनां कार्यभेदमाह- उर्वेति ॥ वक्रत्वसंपादकमाकुञ्चनम् । ऋजुतासंपादकं प्रसारण- मित्यर्थः ॥ निसमेकमनेकानुगतं सामान्यं द्रव्यगुणकर्मवृत्ति । तद्द्विविधं परापरभेदात् । परं सत्ता । अपरं जातिव्यत्वादिः ॥ ६६ ॥ सामान्य लक्षयति- नित्यमिति । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय नित्यमिति । परमाणुपरिमाणादावतिव्याप्तिवारणायानेकेति । अनुग- तत्वं समवेतत्वं तेन नाभावादावतिव्याप्तिः ॥ नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्तका विशेषाः ॥ ६७ ॥ विशेष लक्षयति-नित्यति ॥ नित्यसंवन्धः समवायोऽयुतसिद्धवृत्तिः । ययोर्द्वयोर्मध्य ए- कमपराश्रितमेवावतिष्ठते तावायुतसिदौ । अवयवावयविनौ गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनिसद्र- व्ये चेति ॥ ६८॥ समवायं लक्षयति-नित्येति । संयोगादावतिव्याप्तिवारणाय नित्येति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय संबन्ध इति ॥ अयुत- सिद्धलक्षणमाह- ययोरिति । नीलो घट इति विशिष्टप्रतीतिर्विशेष- गविशेष्यसबन्धविषयाविशिष्टप्रत्ययत्वादण्डीति प्रत्ययवदिति स. मवायसिद्धिः ॥, अवयवावयविनाविति द्रव्यसमवायिकारणमवयवः । तज्जन्यद्रव्यमवयवि॥ अनादिः सान्तः प्रागभावः । उत्पत्तेः पूर्व कार्यस्य । सादिर- ·KRISHGA HISSION KAHTER प्रागभावध्वंसश्च प्रति- (२८) नन्तः प्रध्वंसः। उत्पत्त्यनन्तरं कार्यस्य । त्रैकालिकसंसर्गावच्छि- नप्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावः । यथा भूतले घटो नास्तीति । तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकोऽन्योन्याभावः। यथा घटः पटो न भवतीति ॥ ६९॥ प्रागभावं लक्षयति- अनादिरिति । आकाशादावतिव्याप्तिवार- णाय सान्त इति । घटादावतिव्याप्तिवारणायानादिरिति । प्रतियो- गिसमवायिकारणत्तिः प्रतियोगिजनको भविष्यतीति व्यवहारहेतुः प्रागभावः ।। प्रध्वंसं लक्षयति- सादिरिति । घटादावतिव्याप्तिवार- णायानन्त इति । आकाशादावतिव्याप्तिवारणाय सादिरिति । प्रतियो- गिजन्यः प्रतियोगिसमवायिकारणत्तिर्ध्वस्तव्यवहारहेतुव॑सः ॥ अत्य- न्ताभावं लक्षयति- त्रैकालिकेति । 'अन्योन्याभावेऽतिव्याप्तिवारणा- य संसर्गावच्छिन्नेति । ध्वंसप्रागभावयोरतिव्याप्तिवारणाय त्रैकालि- केति ॥ अन्योन्याभावं लक्षयति- तादात्म्येति । प्रतियोगितावच्छे- दकतयारोपासंसर्गभेदादेकप्रतियोगिकयोरत्यन्ताभावान्योन्याभावयोर्व- हुत्वम् । केवलदेवदत्ताभावो दण्ड्यभाव इति प्रतीत्या विशिष्टाभावः। एकसत्त्वे द्वौ न स्त इति प्रतीत्या द्वित्वावच्छिन्नोऽभावः । संयोगसं- बन्धेन घटवति समवायसंबन्धेन घटाभावः । तत्तद्धटाभावादटत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिकसामान्याभावश्चातिरिक्तः । एवमन्योन्याभावोऽपि । घटत्वावच्छिन्नः पटो नास्तीति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावो नाङ्गीक्रियते । पटे घटत्वं नास्तीति तस्यार्थः । अतिरिक्तत्वे स केवलान्वयी । सामयिकाभावोऽत्यन्ताभाव एव समयविशेषे प्रतीयमानः । घटाभाववति घटानयनेऽत्यन्ताभावस्यान्यत्र गममाभावे- ऽप्यप्रतीतेर्घटापसरणे सति प्रतीतेः । भूतले घटसंयोगप्रागभावप्रध्वं- सयोरत्यन्ताभावप्रतीतिनियामकत्वं कल्प्यते । घटवति तत्संयोगप्राग- भावप्रध्वंसयोरसत्वात् । अत्यन्ताभावस्याप्रतीतिः । घटापसरणे च संयोगध्वंससत्त्वात्प्रतीतिरिति । केवलाधिकरणादेव नास्तीति व्य- वहारोपपत्तावभावो न पदार्थान्तरामिति गुरवः । तन्न । अभावान- ङ्गीकारे कैवल्यस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । अभावाभावो भाबू एव RAM LIBRARY ·(२९) योग्येव. । अभावाभावोऽतिरिक्त एव । तृतीयाभावस्य प्रथमत्वा- नानवस्थेति नवीनाः॥ सर्वेषां पदार्थानां यथायथमुक्तेष्वन्तर्भावात्सप्पैव पदार्था इति सिद्धम् ॥ ७० ॥ ननु प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णय- वादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रे- यसाधिगम इति न्यायशास्त्रे षोडशपदार्थानामुक्तत्वात्कथं सप्तैवे- त्यत आह- सर्वेषामिति । सर्वेषां सप्तस्वेवान्तर्भाव इत्यर्थः ।। आत्मशरीरेन्द्रियार्थमनोबुद्धिप्रत्तिदोपप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्र- मेयमिति द्वादशविधं प्रमेयम् । प्रवृत्तिर्धर्माधर्मों । रागद्वेषमोहा दोषाः । राग इच्छा । द्वेषो मन्युः । मोहः शरीरादावात्मभ्रमः । प्रेत्यभावो मरणम् । फलं भोगः । अपवर्गों मोक्षः । स च स्वसमानाधिकरणदुः- खप्रागभावासमानकालीनो दुःखध्वंसःन प्रयोजनं सुखं दुःख हानिश्च । दृष्टान्तो महानसादिः । प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः । निर्णयो निश्चयः प्रमाणफलम् । तत्त्वबुभुत्सोः कथा वादः । उभयसाधनवृती विजिगीषुकथा जल्पः । स्वपक्षस्थापनहीना वितण्डा। कथा नाम नानावक्तृकः पूर्वोत्तरपक्षवाक्यसंदर्भः।अभिप्रायान्तरेण प्रयु. क्तस्यार्थान्तरं प्रकल्प्य दूषणं छलम् । असदुत्तरं जातिः । साधर्म्य- वैधर्योत्कर्षापकर्षवर्ध्यावर्ण्यविकल्प्यसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टा- न्तानुपपत्तिसंशयप्रकरणाहेत्वर्थापत्यविशेषोपपत्च्यविशेषोपलब्ध्यनुपल- ब्धिकारणं नित्यानित्यकार्यसमजातिः । वादिनोऽपजयहेतुर्निग्रहस्था- नम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हे- त्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभाविक्षेपोऽमतानुज्ञपर्यनुयोज्योऽपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासश्च निग्रहस्थानानि । शेष सुगमम् ॥ ननु करतलानलसंयोगे सत्यपि प्रतिबन्धके सति दाहा- • नुत्पत्तेः शक्तिः पदार्थान्तरमिति चेन्न । प्रतिबन्धकाभावस्य कार्य- मात्रे कारणत्वेन शक्तेरनुपयोगात् । कारणस्यैव शक्तिपदा त्वमिति ।। ननु भस्मादिना कांस्यादौ शुद्धिदर्शनादाधेयशक्तिरङ्गीकार्येति चेन्न ।

·(३०) भस्मादिसंयोगसमानकालीनास्टश्यस्पर्शप्रतियोगिकयातदभावसहितभ- स्मादिसंयोगध्वंसस्य शुद्धिपदार्थत्वात् । स्वत्वमपि न पदार्थान्तरम् । यथेष्टविनियोगयोग्यत्वस्य स्वत्वस्वरूपत्वात् । तदवच्छेदकं च प्रति- ग्राहादिलब्धत्वमेवेति ॥ अथ विधिनिरूप्यते- प्रत्यवायजनकचिकीर्षाजनकज्ञानविषयो विधिः । तत्प्रतिपादको लिङादि । कत्यसाध्ये प्रवृत्त्यदर्शनात्क- तिसाध्यता ज्ञानप्रवर्तकम् । न च विषभक्षणादौ प्रवृत्तिप्रसङ्गः । इष्टसाधनतालिजकतिसाध्यताज्ञानस्य काम्यस्थले नित्यनैमित्तिकस्थ- ले च विहितकालजीवित्वनिमित्तकज्ञानजन्यत्वस्यैव प्रवर्तकत्वा- त् । न चानुगमः । स्वविशेषणवत्ताप्रतिसंधानजन्यत्वस्यानुगतत्वा- दिति गुरवः । तन्न । लाघवेन कृतिसाध्येष्टसाधनताज्ञानस्यैव चिकी- द्विारा प्रयत्नजनकत्वात् । न च नित्येष्टसाधनत्वाज्ञानाभावादप्र- वृत्तिप्रसङ्गः । तत्रापि प्रत्यवायपरिहारस्य पापक्षयफलत्वस्य च कल्पनात् । तस्मात्कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमेव लिङाद्यर्थः ॥ ननु “ज्यो- तिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" इत्यत्र लिङा स्वर्गसाधनकार्य प्रतीयते । यागस्याशुविनाशिनः कालान्तरमाविस्वर्गसाधनत्वायोगाद्योग्यं स्था- यिकार्यमपूर्वमेव लिङर्थः। कार्य कृतिसाध्यं कृतेः सविषयत्वात् । विषयाकाङ्कायां यागो विषयत्वेनान्वितस्य कार्यमिति नियोज्या- कालायां स्वर्गकामपदं नियोज्य परतयान्वितकार्यबोद्धा नियोज्यः । तेन ज्योतिष्टोमनामकयागविषयकं स्वर्गकामस्य कार्यमिति वाक्या- र्थः संपद्यते । वैदिकोलिडित्वात्"यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्" इति नि- त्यवाक्ये सत्यपूर्वमेव वाच्यं कल्प्यते ॥ "आरोग्यकामो भैषजपानं कुर्यात्" इत्यादौ लौकिकलिङ्कार्ये लक्षणेति चेन्न । आतुरस्याप्यारोग्य- तानिश्चयाभावेन साधनतया प्रतीत्यनन्तरं निर्वाहार्थमवान्तरव्या- पारतयापूर्वस्य कल्पनान् । कीर्तनादिना न श्रुतेस्तेन यागध्वंसो व्यापारो लोकव्युत्पत्तिबलात् । क्रियायामेव कृतिसाध्येष्टसाक्ष- नत्वं लिडा बोध्यत इति लिङत्वेन रूपेण विध्यर्थत्वम् । आख्यात- त्वेन प्रयत्नार्थकत्वम् । पचति पाकं करोतीति विवरणदर्शनात् । किं करोतीति , प्रश्ने पचतीत्युत्तराचाख्यातस्याप्रयत्नार्थत्वनिश्चमात् । रथो गच्छतीत्यादावनुकूलव्यापारे लक्षणा । “देवदत्तः पचति तण्डु- ·(३१) लाः। देवदत्तेन पच्यते तण्डुलः" इत्यत्र कर्तृकर्मणो ख्यातार्थत्वम् । किंतु तद्गतैकत्वादीनामेव । तयोराक्षेपादेव लाभः । प्रजयतीत्यादौ धातोरेव प्रकर्षे शक्तिः। उपसर्गाणां द्योतकत्वमेव न तत्र शक्ति- रस्ति ॥ पदार्थज्ञानस्य परमं प्रयोजनं मोक्षः । तथाहि । “आत्मावारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति श्रुत्या श्रवणादी- नामात्मसाक्षात्कारहेतुत्वबोधनात् । श्रुत्या देहादिविलक्षणात्मज्ञाने- ऽप्यसंभवादिनिवृत्तेर्युक्त्यनुबन्धानुरूपं मनःसाध्यत्वान्मननोपयोगिपदा- थनिरूपणद्वारा शास्त्रस्यापि मोक्षोपयोगः । तदनन्तरं श्रुत्युपदिष्ट- योगविधिना निदिध्यासने कृते तदनन्तरं देहादिविलक्षणात्मसाक्षा- कारे सति देहादावहमभिमानरूपमिथ्याज्ञाननाशे सति दोषाभावा- त्प्रवृत्त्यभावे धर्माधर्मयोरभावाज्जन्माभावे पूर्वधर्माधर्मयोरनुभवेन नाशे चरमदुःखध्वंसलक्षणो मोक्षो जायते । ज्ञानमेव मोक्षसाधनं मिथ्या- ज्ञाननिटत्तेर्ज्ञानमात्रसाधनत्वात् । “ तमेवं विदित्वातिमृत्युमेति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ,' इति साधनान्तरनिषेधाच्च । ननु "त- प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामुनेः” इति कर्मणोऽपि मोक्षसाधनत्व- स्मरणाज्ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इति चेन्न । " नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानं च विमलीकुर्वन्नम्यासेन च पाचयेत् । अभ्यासात्पक्वविज्ञान: कैवल्यं लभते नरः ” इत्यादिना कर्मणो ज्ञानसाध्यत्वप्रतिपादनात् ॥ ज्ञानद्वारैव मोक्षसाधनं न साक्षात् । तस्मात्पदार्थज्ञानस्य मोक्षः परमं प्रयोजनमिति सर्वं रमणीयम् ॥ कणादन्यायमतयोर्चालव्युत्पत्तिसिद्धये । अन्नभट्टन विदुषा रचितस्तर्कसंग्रहः ॥ इति महोपाध्यायान्नंभट्टविरचितः स्वकृतदीपिकासमेतस्तर्कसंग्रहः समाप्तः ।

·No text on this page.

·TRANSLATION. . 'Having placed in my heart the Lord of the world, [having meditated on God), and having saluted my preceptor, 1 compose this Compendium of Logical results for the pleasant comprehension of the uninstructed.' 1. There are seven Categories;-Substance, Quality, Aotion, Genus, Difference, Co-inherence and Non-existence.' 2. 'Amongst those categories), Substances (the abodes of Qualitics) are nine;-Earth, Water, Light, Air, Ether, l'ime, Place, Soul and Mind.' 3. There are twenty-four Qualities;-Colour, Savour, Odour, Tangibility, Number, Dimension, Severalty, Conjunction, Disjunction, Priority, Posteriority, Wcight, Fluidity, Viscidity, Sound, Understanding, Pleasure, Pain, Desiro, Aversion, Effort, Merit, Demerit and Faculty 4. There are five Actions ; -Throwing upwards, Throwing downwards, Contraction, Expansion and Going.' 5. 'Genus (a common nature] is of two kinds;---Higher and Lower.' 6. Differences, which reside in eternal substances, are endless. 7. Co-inherence is one only.' 8. Non-existence is of four kinds:-Antecedent non-oxigtenco, Destruction, Absolute non-existence and Mutual nonexistence. 9.' "That is Earth, in which there is the quality Odour. It is of two kinds;-Eternal and Non-cternal. . In its atomic character it is Eternal; and when some products arises out of those atoms, then that is called Non-cternal. This [ earth in the character of a product ) is of three kinds, through the differences of body, organ of sense and mass. The body is that of us men. The organ is the apprehender of odour, called the Smell, which resides, in the forc-part of the nose. And the masses, [what have parts] are clods, stones, &c.' .

·[2] 10. That is Water, which appears cold on touching it. •And it is of two kinds;-Eternal and Non-eternal. In tho form of atoms, it is Eternal; and when a product is produced by those atoms, then that is called Non-cternal. This (water in the form of products) is of three kinds, through the differences of body, organ of scrise and mass. The body exists in the world of Varuna. The sense is the percipient of savour, which is called the Taste, and which resides in the fore-part of the tonguc. The masses are rivers, scas, &c.' 11. That is Light, the sensation by touch of which is warm. This is of two kinds ;--Eternal and Non-eternal. It is Eternal in the form of atoms, and in tlie form of products it is Noneternal. This fliglit in the form of a product) is of three kinds, through the differences of boly, organ of sense and inass. That the body exists in the Solar realm, is well-known. The sense, the percipient of colour, which is called the Sight, resides in the fore-part of the pupil of the eye. Masses are of four kinds, through these differences ;-Produced in carth, Produced in the sky, Produced in the stomach, and Produced in mines. Produced in earth, it is fire, &c. Produced in the sky, it is lightning &c., the fuel of which is water. Produced in tho stomach, it is the cause of the digestion of things eaten. Produced in mincs, it is gold &c.' 12. That is Air, which has not colour, and has tangibility. It is of two kinds;-Eternal and Non-eternal In the form of atoms it is Eternal; and in the forın of products it is Noneternal. This [ air in the form of products ] is of three kinds, through the differences of body, organ of sense and mass. The body is in the ærial world. The sense is the Touch, the apprehender of tangibility, existing throughout the whole body. The mass is that which is the cause of the shaking of trees &c. 13.- Air circulating within the body is called Průņa. Although it is but one, yet, from the difference of its accidents, it is called by Breath, Flatulence, &c. [ Breath, Flatulence, Cerebral pulsation, General pulsation and Digestion).' 14. That is Ether, in which there resides the quality of sound. It is one, all-pervading and eternal.' 15. 4. That is Time, which is the cause of the cmployment of ·+ 13] Past' &c. [Past, Present and Future.] It is one, all-pervading and eternal.' 16. That is Space, which is the cause of the employment of East' &c. (East, West, North and South.] It is one, allpervading and eternal.' 17. “That is Soul, which is the'substratum of knowledge (that in which knowledge resides.] It is of two kinds;--the Animal soul and the Supreme soul. The Supreme soul is God, the Omniscient. He is One only and devoid of joy or sorrow, The Animal soul is distributed to each body. It is all-pervading and cternal. 18. "That is Mind, whose sense is the cause of the perception of pleasure, pain, &c. It is innumerable, for it remains with each Soul. It is in the form of an atom and is eternal.' 19. "That quality, which is apprehended only by the senso of Sight, is called Colour. And it is of seven kinds, through the differences of White, Blue, Yellow, Red, Green, Brown and Variegated, residing in earth, water and light. In carth, colour of all the seven kinds resides; in water, white colour not lustrous resides, and in light, lustrous white colour resides.' 20. "That quality which is known through the sonse of Taste, is called Savour. And it is of six kinds, through the differences os Sweet, Sour, Saline, Bitter, Astringent and Pungent, residing in earth and water. In earth, there is savour of the six kinds; and in water, there is only the sweet savour.' 21. "The quality which is apprehended by the sense of Smell, is called Odour. And it is of two kinds;-Fragrance and Stench, residing in carth alono.' 22. “That quality which is perceived only by the organ of Touch, is called Tangibility. And it is of three kinds, through the differences of Cold, Warm and Temperate. This quality resides in carth, water, light and air. Coldness resides in water; Warmth in light, and Temperateness in earth and air.' 23. The four of which colour is the first [Colour, Savour, Odour and Tangibility] may be produced in Earth [in earthy things] by imaturation (a special conjunction of Heat), and they are then, Transient. In others [in Water, Light and Air] Colour &c. are not produced by maturation. They all then ·[4] Eternal or Transient. When they reside in cternal things, they are Eternal; and when they reside in things not eternal, they are said to be Transient.' 24. That quality, which is the peculiar cause of the conception of Unity &c., is called Number. This resides in the nine substances. Reckoning from Unity, it is as far as a Parardha [100,000,000,000,000,000). Unity is both Eternal and Non-eternal. In an cternal thing, it is Eternal; and in a non-eternal thing, it is Non-eternal. But Duality &c., is everywhere Non-eternal.' 25. The peculiar cause of the conception of Bulk, is called Measure. It resides in the nine substances. And it is of four kinds;-Small, Great, Long and Short.' 26. "The peculiar cause of the conception of distinct things 18 called Severalty. It resides in all the substances.' 27. The peculiar cause of tho conception of conjoinch things is called Conjunction. It resides it all the substances. 28. That quality which annihilates Conjunction, is called Disjunction. It resicles in all the substances.' 29. The peculiar cause of the conception of things Far and Near, is called Remoteness and Proximity. These reside in the four substances beginning with earth, (rarth, water, light, air) and mind. They are of two kinds;~-Made by Space and Made by Time. Remoteness made by Space is in that thing which remains in a distant place; and Proximity made by Space is in thet thing which remains in a place near. In the person who is elder, there is Remoteness made by Time; and in the person who is younger there is Proximity made by Time.' 30. The quality which is the non-intimate cause of incipient falling, is cailed Weight. It resides in earth and, in water'. 31. The quality which is the non-intimate cause of incipient trickling, is called Fluidity. It affects carth, water and light. It is of two kinds;-Natural [established by its own nature), and Adscititious ( produced by some canse). Natural fluidity resides in water; and Adscititious fluidity resides in earth and light. . In carthy substances, such as butter &c., fluit6 ·[5] dity is produced by the conjunction of fire. In light, (it is produced) in gold &c.' 32. "The quality which is the cause why particles &c. becomo a heap, is called Viscidity. It resicles in water alone.' 33. The quality which is apprchended by the organ of hcaring, is called Sound. It resides only in the cther. It is of two kinds;-Inarticulate and Articulate. In-articulate sound is produced by the instrumentality of a drum &c.; Articulate sound is that, which is in the shape of the Sanskrit or any other language. 34. Knowledge, which is the cause of every conccption that can be put in words) is called Understanding. It is of two kinds;--Reinembrance and Notion. The knowledge which is produced only by its own antecedence, is called Reniembrance; and knowledge which is different from that, is called Notion. It is of two kinds;-Right and Wrony. Of whatever description anything is, when oum idea of that thing is of that same description, it is called a Right' notion; as, ju the case of silver, the idca of its being silver. This is called Prand [commensurate with its object. ] The supposing a thing to be as the thing is not, is called a Wrong notion; as, in the case of a shell, the notion of its being silver. This is called Aprama? 35. 'Right notion is of four kinds, through the divisions of Perceptions, Inferences, C'onclusions from similarity and authoritative Assertiohs understood. The efficient (peculiar ] cause of those, also is of four kinds, through the divisions of Percoption, Inference, Recognition of similarity and authoritative Assertion.' 36. Whatever thing, through its operating, is the cause, not common to all effects, of some given effect, that is the instrumental cause thereof. That which is invariably antecedent to some product, and is not otherwise constituted [is not by any thing else-except the result in question--constituted a cause] is the cause of that product). That which annuls its own antecedent non-existence is called an Effect. 37. 'Cause its of three kinds, through the distinctions of Intimate 'Non-intimate and Instrumental. That in which an cffect intimately relative to it takes its rise, is an Intimate .

·[Q] cause; as, threads are of cloth, and the cloth itself of its own colour &c. Where this intimate relation exists, that causo which is associated in one and the same object with such effect or cause, is Non-intimate; as, the conjunction of the threads is the non-intimate cause of the cloth, and the colour of the threads, that of the colour of the cloth. The cause which is distinct from both of these is the Instrumental cause; as, the weaver's brush, the loom &c. are of cloth. Among these three kinds of causes, that only is called an instrumental cause which is not a universally concurrent cause or condition (of all effects as God, time &c. are). 38. * The Cause of the knowledge, called sensation is an organ of sense; knowledge produced by the conjuction of an organ of sense and its object, is sensation. It is of two kinds; -- Where it does not pay regard to an alternative, and where it does. The knowledge which does not pay regard to an alternative is that which involves no specification, as in the simple cognition that 'this is something that exists. The knowledge which contemplates an alternative' is that which includes a specification, as, 'This is Dittha, ' This is Brahmana,' This is black." 39. "The relative proximity of a sense and its object, which is the cause of perception, is of six kinds;--Conjiinction, Intimate union with that which is in conjunction, Intimate union with what is intimately united with that which is in conjunction, Intimate union, Intimate union with that which is intimately united, and the Connection which arises from the relation between that which qualifies and the thing qualified. When a jar is perceived by the eye, there is (between the sense and the object) the proximity of Conjunction. In the perception of the colour of the jar, there is the proximity of Intimate union with that which is in conjunction; because the colour is intimately united with the jar, which is in conjunction with the sense of vision. In the perception of the fact that colour generically is present, there is the proximity of intimate union with what is intimately united with that which is in conjunction; because the generic property of being a colour is intimately united with the partitular colour which is intimately united with the jar ·[7] which is in conjunction with the sense of vision. In the perception of sound by the organ of hearing there is the proximity of Intimate union; because the organ of hearing consists of the ether which resides in the cavity of the ear, and sound is a quality of ether, and there is Intimate union between a quality and that of which it is the quality. In the perception of the nature of sound, the proximity is that of intimate union with what is intimately united; because the nature of sound is intimately united with sound which is intimately united with the organ of hearing. In the perception of non-existence, the proximity is dependent on the relation between a distinctive quality and that which is so distinguished; because when the ground is (perceived to be) possessed of non-existence of a jar, the non-existence of a jar distinguishes the ground which is in conjunction with the organ of vision. Knowledge produced by thesc six kinds of proximity is Perception. Its instrumental cause is Sense. Thus it is settled that an organ of sense is what gives us the knowledge called sensation. 40. The instrument in the production) of an inference is a generalized Fact. An 'Inference is the knowledge that arises from deduction. Deduction is the ascertaining that the subject possesses that character which is invariably attended by what we then predicate of it.] For example, the knowledge that, this hill is characterized by smoke, which is always attended by fire, ris a deductive application of a general principle; the knowledge produced from which, viz. that' the hill is fiery', is an inference. Invariable attendedness is the fact of being constantly accompanied; as,--in the cxample Wherever there is smoke, there is fire [ by which it is invariably attended ]'. By 'the subject's possessing a character &c.,' is meant that in a mountain &c. there is present that which is invariably attended.' *41. 'A general principle is of two kinds, in so far as it may be useful for One's self, and for Another. That which is employed for One's self is the cause of a private conclusion in one's own mind. For example, having repeatedly and perrsonally observed, in the case of culinary hearths &c., that where there , smoke there is fire, having assumed that the concomitancy is invariable, having gone near a mountain and be ·[8] ing doubtful as to whether there is fire in it, having seen smoke on the mountain, a mau recollects, the invariable attendance of fire where there is smoke. Then the knowledge arises that this mountain is characterised by smoke, which is invariably attended by fire'. This is called the Consideration of a sign. Thence is produced the knowledge that 'the mountain is fiery,' which is the Conclusion. This is the process in inference for One's self. But, after having, to the satisfaction of his own mind, inferred fire from smoke, when one makes use of the fivemembered form of exposition for the instruction of another, then is the process one of inference for the sake of Another. For example : (1) The mountain is fiery ; (2) Because it smokes ; (3) Whatever smokes is fiery, as a culinary hearth; (4) And this is 80; (5) Therefore it is fiery as aforesaid. In consequence of the token here rendered, the other also admits that there is fire.' 42. "There are five members of this syllogism ;--the Proposition, the Reason, the Example, the Application and the Conclusion. The mountain is fiery', is the Proposition; 'Because it smokes,' is the Reason ;Whatever smokes &c.,' is the Example; 'And so this mountain is, ' is the Application; "Therefore it is fiery', is the Conclusion. 43. The cause of an inference, whether for one's self or for another, is simply the Consideration of a sign; therefore the anumana (the cause of an inference] is just this Consideration of a sign.' 44. A sign is of three sorts ;—That which may betoken by its presence or by its absence; That which betokens only by its presence; and That which betokens only by its absence. The first is that token which is possessed of pervading inherence both in respect of its association (with the thing which it betokens) and its absence (when the thing it betokens is absent) as, for example, smokiness' when firo' is to be proved. When át is said, where there is smoke there is fire, as on a culinafy hearth,' * have a case of concomitant presence. When it is said, 'where fire is ·[9] not, there smoke also is not, as in a great deep lake,' we have a case of concomitant absence. The second is that token which has no negative instance, as when it is said 'the jar is nameable because it is cognizable, as cloth is, there is no instance of nameableness or of cognizableness being present where the other is absent, because everything (that we can be conversant about) is both cognizable and nameable. The third is that token in -regard to which we can reason only from its invariable absence. For example - (1) Earth is different from these (other elements); (2) Because it is odorous ; (3) Nothing that is not different from these is odorous; as water; (4) But this is not so; (5) Therefore it is different from the other clements. But if [in the third member of the argument) we had argued [affirmatively) tható what possesses odour is different from the other elements,' we shoulsl have had no example to cite in confirmation, secing that of earth alone can that property be asserted.' 45. “That whose possossion of what is to be established is doubtful is called the Subject; as the mountain, when the fact of its smoking is assigned as the reason (for inferring the presence of fire). That which certainly possesses the property in question is called an instance on the same side; as the culinary hearth, in the same example. That which is certainly devoid of the property in question is called an instance on the opposite side; as the great deep lake, in the same example.' 46. The five, that merely present the appearance of a reason, - That which goes astray; That which would prove tradicttry; That where there is an equally strong argument the other side; the Unreal; and the Futile. The alleged reason which goes astray, is that which has not just thc.onc conclusion. It is of three kinds; -What would prove two much ; What belongs to none besides the individual; and the Non-exclusive . The fallacy falls“ under the first head, when that which is alleged as toho proof may be present whilst that which is to be proved is absent;-as for instance, if one should say, are: the conon The mount ) ·[10] tain is fiery, because it is an object of right knowledge,' (the reason assigned would be liable to this objection] because the being an object that may be rightly known is predicable also of a lake, which is characterised by the absence of fire. That (pretended token) which belongs neither to any similar instance nor to any one dissimilar, is one devoid of community. As, when one says, “Sound is eternal, for it has nature of sound.' Now the nature of sound belongs to sound alone, and to nothing else, whether eternal or unoternal. The pretendod argument, which can bring an example neither in support nor in opposition, is Non-exclusive. For example, should one say, 'Everything is non-eternal because it is cognizable,' thero would be no example to cite, because every thing* (leaving nothing over) is the subject of the conclusion. A reason proving the reverse, is that which invariably attends the absence of what is to be proved. For example--suppose one should say, 'sound is eternal because it is created.' (We should reject his argument at once, because the fact of having been created implies non-eternity-the negation of being eternal). A counter-balanced reason is that along with which there exists another reason, which (equally well) establishes the non-existence of what is to be proved. As if one should argue, 'Sound is eternal, because, it is audible, as the nature of sound is (by both parties admitted to be'); (it might be argued, with cqual force on the other side, that) 'sound is non-eternal, because it is a product, as a jar is: An unrcal reason is threefold-whence there is not established the existonce of any such locality as that where the property is alleged to reside; Where the nature alleged does not really resido in the subject; and Where the alleged invariableness of concomitancy is not real. (As an example of) the fallacy of non-existent locality (suppose that one argues), “ The sky-lotus is fragrant, because the nature of a lotus resides in it, as in the lotuses of the lake here the sky-lotus is (alleged as) the locality (of the nature of a lotus,) and in fact it (the sky-lotus] does not exist. As (an example of) an argument where the nature does not really exist in the subject (suppose one were to argue), 'Sqund is a quality because it is visible'-here (every one would perccivę at once, that) visibility does not reside in sound, for sound is recog- ·[11] nised by the hearing (not by vision). A reason, when there is an indispensable condition, is faulty as regards comprehensiveness. Such an indispensable condition is what always attends property to be established, but does not always attend what is brought forward in proof. Invariable attendance on the property to be established consists in the not being the counterentity of the absolute non-existence, which has the same location as that which is to be proved. Non-invariable attendance on what is brought forward in proof consists in the being the counter-entity of the non-existence which has what is brought forward in proof. (Suppose it to be argued that), The mountain must smoke, because it is fiery--in this case the contact of wet fuel is all indispensable condition. For, 'wherever there is smoke, there is the conjunction of wet fuel ---so that we have here invariable attendance on what is to be proved. But it is not true that “wherever there is fire, there there is conjunction of wet fuel-for there is no conjunction of wet fuel in the case of an (ignited) iron ball-so we have here non-invariable attendance on the proof. As there is thus its invariable attendance on what is to be proved, the contact of wet fuel is an indispensable condition for the sufficiency of the reason alleged. As it would require this additional condition (in order to prove that smoke must be present), ficriness (in the argument before us) is faulty as regards comprehensiveness. An argument is »futile when the reverse of what it seeks to prove is established for certain by another proof. For example (it may be argued that), 'Fire is cold, becausc it is a substance. There coldness is to be proved ; and its opposite, warmth, is apprehended by the very sense of touch. Hence the argument is futile.' 47. . 'Comparison or the recognition of likeness, is the cause of an inference from similarity. Such an inference consists in the knowledge of the relation between a name aņd the thing so named. Its instrument is the knowledge of a likeness. The recollection of the purport of a statement of resemblance is the operation of that instrument. For example-a person not knowing what is meant by the word 'gavaya,' having heard from some inhabitant of the forest that a gavaya is like a 'cow, goes ·[12] to the forest. Remembering the purport of what he has been told, he sees a body like that of a cow. Then this inference from similarity arises (in his mind), that 'this is what is meant by the word gavaya. 48. 'A word [right assertion] is the speech of one worthy (of confidence). One worthy, is the speaker of the truth. A speech [sentence] is a collection of significant sounds; as, for example, 'Bring the cow. A significant sound is that which is possessed of power (to convey a meaning). The power of a word) is the appointment, in the shape of God's will, that such and such an import should be recognizable from such and such a significant sound. 49. The cause of the knowledge of the sense of a sentence is the Inter-dependance, Compatibility and Juxta-position (of the words). Inter-dependance means the inability in a word to indicate the intended sense in the absence of another word Compatibility consists in (a word's) not rendering futile the sense (of a sentence.) Juxta-positior consists in the enunciation of the words without a (long) pause between each.' 50. ‘A collection of words devoid of inter-dependance &c., is no valid sentencem-for example 'cow, horse, man, elephant, gives no information, the words not looking out for aie another. The expression 'He should irrigate with fire' is no cause of right knowledge, for there is no compatibility (between fire and irrigation. The words 'Bring-the--cow,' not pronounced close together but with an interval of some three hours between each, are not a cause of correct knowledge, from the absence of (the requisite closeness of) juxta-position.' 51. 'Speech is of two kinds ;-Sacred and Profane. The former being uttered by God, is all authoritative: but the latter, only if uttered by one who deserves confidence, is authoritative; any other is not so.' 52. "The knowledge of the meaning of speech is verbally communicated knowledge; its instrumental cause is language. 53. 'Incorrect knowledge is of three sorte, through the. divisions of Doubt, Mistake, and (such ofinion as is open to) Reductio ad absurdum. The recognition, in one and the ..

·. [13] same) thing possessing a certain nature, of several heterogeneous natures as characterising it, is Doubt. For example'a post or a man.' Apprehending falsely is Mistake. For example, in the case of a shell, the idea of silver. Reductio ad absurdum consists in establishing the pervader [here supposed to be denicd] through the allegation of the 'pervaded [here supposed to be granted). For example, 'If there were not fire (which is denied,] then there would be no smoke (which is admitted.]' 54. 'Memory also is of two kinds;-Correct and Incorrect. Correct memory is that which arises from correct knowledge. Incorrect memory is that which arises from incorrect knowledge. 55. What all perceive to be agrecuble, is Pleasure! 56. What appears disagreeable, is Pain.' 57. "Desire means wishing' 58. Aversion means disliking.' 59. 'Effort means action.' 60. "Merit arises from the performance of what is enjoined. 61. "But Demerit (arises) from the performance of what is forbidden. 62. "The eight qualities–Understanding and the rest [Understanding, Pleasure, Pain, Desire, Aversion, Effect, Merit anıl Demcrit] are distinctive of Soul alone.' 63. “Understanıling, Desire and Effort are of two kinds;- Eternal and Transient, Eternal in God, and Transient in mortals.' 64. Faculty is of three kinds ;-Momentum, Imagination and Elasticity. Momentum resides in the four beginning with * Earth, [Earth, Water, Light and Air] and in Mind. Imagination, the cause of memory, and arising from notion, resides only in the Soul. Elasticity is that which restores to his former position what had been altered. It resides in things like mats &c, formed of the earthy element.' 65. 'Action consists in motion. Throwing upwards is the cause of conjunction with a higher place. Throwing down- •wards is the cause of conjunction with a lower place. Contraction is the cause of conjunction with what is near the body. Expansion is the cause of conjunction with what is distant.

·1 [14] Going is every other variety. Action resides only in the four beginning with Earth (Earth, Water, Light and Air) and in Mind.' 66. "Genus is eternal, one, belonging to more than one, and residing in Substance, Quality and Action. It is of two kinds;- Higher and Lower. The higher Genus (the summum genus) is existence. The lower Genus is such a one as Substantiality [the common nature of what are called Substances].' 67. 'Differences residing in eternal substances, are excluders (of each from genus of nature with the others).' 68. 'Intimate relation'is Co-inherence. It exists in things which cannot exist separately. Two things which cannot exist separately are those of which two, the one exists only as lodged in the other. Such pairs are, parts and what is made up of the parts, qualities and the thing, qualified, action and agent, species and individual, and difference and eternal substances.' 69. 'Antecedent non-existence is without beginning, and has no end. Such is the non-existence of an effect previously to its production. Destruction has a beginning, and has no end. (Such is the non-existence) of an effect subsequently to its production. Absolute non-existence is that of which the counter-entity is considered independently of the three times (past, present and future). For example;-(Such is the nonexistence in the instance where it is remarked that) there is not a jar on the ground. Mutual non-cxistence is that of which the counter-entity is considered with reference to the relation of identity. For examplc;--(Such difference is referred to when it is remarked that) a jar is not a web of cloth. 70. 'Since every thing is properly included under the cate gories that have been now stated, it is established that there are only seven categories.' *This Compendium of Logical results was composed by the learned Annam Bhatta, in order to perfect the acquaintance of students with the opinions of Kanada and of the Nyâya.

·INDEX. ** ......... ) ... ...... ... ... ......... ...... ...... ... The figures refer to the sections of the text. अत्यन्ताभावः (अभावः)......... ६९ उपर्नयः ( अवयवः )............... ४२ अधर्मः (गुणः) ६१ उपमानम् (प्रमाणम् ) अनुपसंहारी (सव्यभिचारः)...... ४६ उपमितिः (अनुभवः)..... ........ ४७ अनुभवः (बुद्धिः) ३४ उपाविः अनुमानम् [ लिङ्गपरामर्शः ] करणम् (प्रमाणम् ) ४० कर्म (पदार्थः)............ अनुमितिः ( अनुभवः ४० कारणम् अन्योन्याभावः ( अभावः) ६९ कार्यम् अन्वयव्यतिरेकि (लिङ्गम् )... ४४ | कालः (द्रव्यम् )... अन्वयव्याप्तिः ४४ केवलव्यतिरेकि (लिङ्गम् ). अपक्षेपणम् (कर्म)... ६५ केवलान्वयि (लिङ्गम् )....... ...... ४४ अपरम् (सामान्यम् )..... ६६ / गन्धः (गुणः) अपरत्वम् (गुणः ).... २९ | गमनम् (कर्म)..... अप्रमा [अयथार्थः] (अनुभवः)... ३४ गुणः (पदार्थः).... ३ अभावः (पदार्यः )...... ८ गुरुत्वम् (गुणः)... अयथार्थः [अप्रमा] (अनुभवः) .... ३४ तर्कः (अयथार्थानुभवः) ५३ अयथार्था (स्मृतिः)... ५४ तेजस (द्रव्यम्) अयुतसिद्धः ६८ दिक् (द्रव्यम् )......... अवयवः ४२ दुःखम् (गुणः)... असमवावि (कारण) ३७ द्रवत्वम् (गुणः)............. असाधारणः ( सव्यभिचारः)...... ४६ द्रव्यम् (पदार्थः)... असिद्धः ( हेत्वाभासः) ४६ द्वेपः ( गुणः). ५८ आकाङा. ४९ धर्मः (गुणः)........ आकाशम् (द्रव्यम् ).... १४ निगमनम् (अवयवः).... .... ४२ आकुञ्चनम् (कर्म ६५ निमित्तम् (कारणम् ) .... आत्मा. (द्रव्यम् ):..... १७ निर्विकल्पकम् (प्रत्यक्षम् ) ... ... आपः (द्रव्यम् )... आप्तः' ४८ पक्षधर्मता.......... ४० आश्रयासिद्धः (असिद्धः )......... ४६ पदम्.. इच्छा (गुगः )...... ५७ पदार्थः इन्द्रियार्थसंचिकर्षः ३९ परम् ( सामान्यम् )............... ६६ उत्क्षेपण ( क ............... ६५ परत्वम् (गुणः)... उदाहरणम् ( अवयवः) ...... ......... १० पक्षः ...... ......... ...... ... ४२ परामर्शः ......... ......

·२ ...... ...... ... ... ...... ........ ४८ ...... ...... ...... ...... ...... ... ... ..... ...... परार्थम् (अनुमानम् )............ ४१ वेगः ( संस्कारः) परिमाणम् (गुणः)............ २५ व्यतिरेकव्याप्तिः पृथक्त्वम् (गुणः)...... २६ / व्याप्तिः पृथिवी (द्रव्यम् )... ९ व्याप्तत्वासिद्धः (असिद्धः) ४६ प्रतिज्ञा (अवयवः)...... ४२ / शक्तिः प्रत्यक्षम् (प्रमाणम् )... ३८ | शब्दः (गुणः).. .३३,४८ प्रध्वंसः ( अभावः)....... ६९/ शाब्दज्ञानम् प्रमा [ यथार्थः] (अनुभवः) ३४ संयोगः (गुगः)... प्रयत्नः गुणः)...... ५९ संशयः ( अयथार्थानुभवः )......... ५३ प्रसारणम् (कर्म)...... ६५ संस्कारः ( गुणः )... प्रागभावः (अभावः )...... ६९ संख्या (गुणः)..... २४ प्राणः (वायुः )...... १३ सत्प्रतिपक्षः (हेत्वाभासः) चाधितः (हेत्वाभासः) ४६ / संनिधिः बुद्धिः (गुणः)... ३४ सपक्षः भावना (संस्कारः) ६४ | समवायः (पदार्थः)... मनम् (द्रव्यम् )...... १० समवायि (कारणम् )... यथार्थः [प्रमा] ( अनुभवः)...... ३४ सविकल्पकम् (प्रत्यक्षम् ). यथार्था (स्मृतिः)...... ५४ सव्यभिचारः ( हेत्वाभासः)... योग्यता... ४९ साधनाव्यापकः रसः (गुणः). २० साधारणः (सव्यभिचारः) ४६ रूपम् (गुणः). १९ साध्यव्यापकः लिङ्गम् (हेतुः )....... ४४ सामान्यम् (पदार्थः)..... लिङ्गपरामर्शः [ अनुमानम् ] मुखम् (गुणः).... (प्रमाणम् ) ४१ स्थितिस्थापकः (संस्कारः)... ... ६४ वाक्यम् ४८ लेहः (गुणः). ३२ वायुः (द्रव्यम् )....... १२ स्पर्शः (गुगः )...... ...... २२ विपक्षः ४५ स्मृतिः (बुद्धिः).... ३४ विपर्ययः ( अयथार्थानुभवः) ५३ स्वरूपासिद्धः (असिद्धः )... ...... ४५ विभागः (गुणः)... सार्थम् (अनुमानम् ).... ...... ४१ विरुद्धः (हेत्वाभासः)...... ४६ हेतुः (अवयवः)... विशेषः (पदार्थः)...............६,६७ | हेत्वाभासः ... ...... ...... .... ......... THE RA.. LIGA TISSION INSTI, TC BLTUS PIL'..RY

·No text on this page.

·.. ... !!! ... १ ... ०- ४ . १ ... १ ०- w wr ६ " १ १ ८ M18810R INSTITUTE OF CUL निर्णयसागर छापखान्यांतील विक्रीची पुस्तकें. संस्कृत किं.रु. भा. ट.आ. श्रीमद्भगवद्गीता (फारचे बारीक टैपानी छापलेली) ॥ पंचरत्नी गीता (कित्ता)... अध्यात्मरामायण (कित्ता)... सप्तशती प्रयोगांसहित (कित्ता)... विद्यारण्यस्वामिकृत अनुभूतिप्रकाश. रामचन्द्रिका नाम शब्दरूपावलिः... ॥ शिवतांडवस्तोत्र.. रत्नसमुच्चय (यांत अनेक कवींच्या सुमारे ९०० म्हणी आहेत.०- २ ॥ प्रश्नोत्तरपयोनिधि (हा संस्कृत शिकणारास उपयोगी आहे.). ईसन्नीतिकथानां प्रथमो भागः...... १ द्वितीयो भागः... अभिनवकादम्बरी... मराठी: श्रीमंत प्रहिले बाजीराव पेशवे यांचे चरित्र. विष्णुबावा ब्रह्मचारीकृत वेदोक्तधर्मविचार... ॥ आनंदराव (मुलास बोध व कर्मणूक होण्याजोगी गोष्ट ). ०- ३ ॥ बालसंगोपन (लहान मुलांचे स्त्रियांनी संरक्षण कसे करावें) - २ दादोजी कोंडदेव आणि छत्रपति शिवाजीमहाराज. आलफेद धि ग्रेत ह्याचें चरित्र. (वि० कों० ओककृत). ०-१० साम्युअल जान्सम ह्याचें चरित्र. (कित्ता)... श्रीएकनाथ महाराज यांचे चरित्र...... ०-१२ कालिदासकृत रघुवंशाचें पद्यात्मक भाषांतर.... ३ सदर्तन ( यांत नीतिशिक्षण उत्तम प्रकारचे आहे.) ... ०-१२ १॥ विद्यार्थी ( हे पुस्तक मुलास फार उपयोगी आहे.) ... ०- ... ०-१॥ ॥ मुलाचे कल्याण (कित्ता) ०-१॥ । महामारी (यांत महामारीची कारणे व ती निवारण्याचे उपाय सांगितले आहेत)... पथ्यापथ्यविचार... ययातिहाची कमी पियार्थ्यांचा व्याकरणमित्र . 0- ॥ .- १ १ २ ३ ॥ ... xKrSHNA FAINA, BRARY THE PALGUN Maina

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.