·इदं पुस्तकं ' मोतीलाल लाधाजी' इत्येतैः पुण्यपत्तने ( १९६ भवानी पेठ ) प्रकाशितम् । ( अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः) पुण्यपत्तने सदाशिवश्रेण्यां ' लक्ष्मण भाऊराव कोकाटे' इत्यनेन स्वकीये ' हनुमान प्रिंटिंग प्रेस ' मुद्रणालये मुद्वितम् ।

·श्री प्रास्ताविकं किंचित् । वीरः सर्वसुरासुरेन्द्रमाहितो वीरं बुधाः संश्रिताः वीरणाभिहतः स्वकर्मनिचयो वीराय नित्यं नमः॥ वीरातीर्थमिदं प्रवृत्तमतुलं वीरस्य घोरं तपो वीरे श्रीधतिकीर्तिकान्तिनिचयः श्रीवीर ! भद्रं दिश ॥ ९ ॥ आहेतमतप्रभाकरसंस्थायाश्चतुर्थो मयूखः स्याद्वादरत्नाकराभिध. शासनदेवकृपया प्रकाश्यते। सोऽयं अन्य (८४००० ) चतुरशीतिसहनन- न्यसंख्यात्मको निरमायि श्रीवादिदेवसूरिभिरिति कर्णपरम्परातः समागता प्रधितिः । बहुश प्रयतमानरस्माभिस्तत्तजैनाचार्याणां सूरीणां च रुपया- लम्भि सप्तपरिच्छेदात्मको भागो ग्रन्धराजस्यास्य । अस्मन्मुद्रापितग्रन्या. न्तरक्रमेण संमुद्यते चेदयं तर्हि व्याप्नुयाद् द्वादशशती पृष्ठानामिति संभा- वयामः । संपूर्णो अन्य एकस्मिन् विभागे संबध्यते चेगवेद वैरस्याय पिप- प्रिणामतो विभागशः समुन्य प्रकाशयितुमारब्ध एपः । तत्र प्रथमो भागः प्रथमपरिच्छेदात्मको द्वितीयो हितीयपरिच्छेदान्मच मुद्रितः । अयं च तृतीयोविभागः । प्राय इयतैव प्रमाणेन भागातराणां प्रत्येक प्रतिमा मुद्रणं स्यादिति समाहामहे । ग्रन्थराजोऽयं चौद्धयो- गादितानां परामर्शकोऽतोऽवश्यमध्ययनार्दो न केवलं स्याद्वाद- मतानुपायिनां किंतु भिन्नमतस्थानामपि स्याहादमतजिनामनाम् । पूर्वमयूरावास्यापि मूल्याल्पत्यपरिशिष्टविस्तारजन्यान्तवहिः- परिचयालिक सविस्तरमाइतम् । सन्ति चास्य ग्रन्थस्य द्वादशपरि- शिष्टानि । किंतु परिशिष्टादिकमन्तिमे विभाग एव मुद्रयितुमर्हम्। बने- तनपत्राचां मुदयिषमाणानां निर्देशस्य पूर्व कर्तुमास्यवान् । केवलं टिप्पणादिकमर्थावसायोपयोगि तत्तत्वलेऽधोनागे निरदोरी 1 प्रतिपचं परयका निर्दिया येषामुपयोग. परिशिष्टानलार्याय । अन्य पुस्तसना कानात्मक बन्धनमस्तु न पनामसमिति चयन्लि वेचिन्महा- भागा परं तसतिशो प्रार. स्वपननष्टेयम् । अस्माभिस्तया मंपादने नाभिमनस्तदर्थ द्रमाधिस्यमयन्ने मुधैव पदित्यनो भनित पचार्य सरजिगरना । निविनिवेदक । दिहहमारत- मोतीलाल सादानी अत

·No text on this page.

·॥ अथ तृतीयः परिच्छेदः॥ ये त्वां तीर्थपते स्मरन्ति नुदितस्वान्ताः क्षमामण्डनं ये वां विष्टपलोचनं प्रतिदिनं पर्यासते सर्वदा ।। ये तां नाय वितर्कयन्त्यवहिता ये वाऽनुनिन्वन्ति ते मुच्यन्ते दुरितैस्ततो वयमपि त्वा देव सेवामहे ॥ ४४५ ॥ नितिं प्रत्याप्रमाणन्वरूपन् । अथ परोलप्रमाणवल्पनिरूपणायाह- ५ अस्पष्टं परोक्षमिति ॥१॥ स्वपरचमायज्ञानं यसप्टनुक्तलक्षणात्यष्टाविपरीतनविशदं तत्परो- अमिलवगन्तव्बन् । तथा च प्रयोग., परोमनसष्टज्ञानानकं परोल. लात्, यसप्टज्ञानालक न भवति न तवरोम्, यथा प्रत्यनन्, परोक्षं चवल्या नृत्यादिविज्ञानन् । तन्नादस्पष्टज्ञानात्मकमिति ॥१॥ १० जथास्य प्रकारान्यट्यबाह- स्मरणप्रत्यभिज्ञानतर्कातुमानागमभेदतस्तत्पञ्च- प्रकारमिति ॥२॥ नरपंच प्रत्यभिज्ञानं च तन्वानुमान चागमश्च त एव भेदा- न्यातान्त्रतीये । त्सरो पचप्रकारनिति ॥ २ ॥ सम्प्रति नागोचरन्दनमो निम्पयनि- तत्र संस्कारप्रबोधसम्भूतमनुभूतार्थविपयं तदित्या- कारं वेदनं स्मरणमिति ॥३॥ १५ 'ए ।

·No text on this page.

·परि.३सू. ४] स्याद्वादरत्नाकरसहितः मानस्थापूर्वस्याप्यर्थाशस्याधिगमसम्भवात्प्रामाण्यमिष्यते । हन्त कथमेवं स्मरणस्यापि प्रामाण्यं न स्यात् । तत्रापि वर्तमानकालावच्छेदेनाधि- गतस्वार्थस्यातीतकालावच्छेदेनाधिगतेरपूर्वांशाधिगमोपपत्तेः । समर्थित चैतत्प्रथमपरिच्छेदे गृहीतार्थनाहित्वेनापि ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । तन्न गृहीतार्थनाहित्वात्स्मरणस्याप्रामाण्यम् । नापि परिच्छित्तिविशेषाभावात् । निहितमन्त्रिताधीतादी हानोपादानहेतो. परिच्छित्तिविशेषस्य स्मरणे सद्भावात् । नाप्यसत्यतीतेऽथे प्रवर्त्तमानत्वात्तस्याप्रमाणता, यतोऽती- तस्यार्थस्य स्वकालेऽसत्त्वं स्मृतिकाले वा । न तावत्स्वकाले, तदा तस्य विद्यमानत्वात् । स्मृतिकाले तु तस्यासत्त्वं नापामाण्यं प्रत्यङ्गम् । प्रत्यक्षस्थाप्यप्रामाण्यप्रसक्तेः । न हि प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थः प्रत्यक्षकाले सौत्रान्तिकैः सत्त्वेनाभ्युपगम्यते । “भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद्रायतां विदुः।। हेतुत्वमेव युक्तिज्ञास्तदाकारार्पणक्षमम् ॥१॥" इत्यस्य विरोधानुपड्डात् । एकान्ततोऽसत्यर्थे स्मरणमुत्पद्यत इति न नः पक्षः । अर्थादनुत्पद्यमानत्वं च स्मरणस्यासिद्धम् । म्वविषयभूता- दनुभूतादादुत्पद्यमानत्वात् । विसंवादकत्वमपि स्मरणम्याप्रसिद्धम् । १ स्वप्रतिपन्ने वस्तुन्यविसंवादकत्वात्तस्य । अविसंवादो हि गृहीतार्थे प्राप्तिः प्रमाणान्तरप्रवृत्तिवा म्यात् । स द्विविधोऽपि स्मृतिप्रतिपन्ने स्वयं धृतद्रव्याद्यर्थे समस्त्येव । यत्र तु विसवाद स म्मरणामास । प्रत्यक्षाद्याभासवत् । समारोपल्यवच्छेदकत्वमाप स्मरणम्यासिद्धम् । स्व- विषयभूते साध्यसाधनसम्बन्धादौ तस्य समारोपव्यवच्छेदकत्वसम्भवात्। २ अन्यथाऽनुमाने दृष्टान्ताभिधानानर्थक्यापत्तिः । साध्यसाधनसम्बन्ध- स्मरणार्थ हि तत्र दृष्टान्ताभिधानम् । इतस्था हेतुरेव केवलोऽभिधीयेत । सतस्तदभिधानान्यथानुपपत्ते स्मृतिविषयभूत सम्बन्धादौ विन्मरण- संशयविपर्ययरूप समारोपोऽस्तीत्यवगम्यते । तन्यवच्छेदकत्याच स्मरणन्य प्रामाण्यम् । प्रयोग., वत्समारोपन्यवच्छेदकं तप्रमाणन्, २ यथानुमानन्, समारोपब्यवच्छेदकं च स्वप्रतिपय म्मरणमिति ।

·प्रमागनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सू. प्रयोजनाप्रसाधकत्वात्स्मरणस्याप्रामाण्यमित्यप्यनुपपन्नम् । अनुमान- प्रवृत्तिनिहितप्राप्त्यादिलक्षणस्य तत्साध्यप्रयोजनस्य सद्भावात् । अनु- मानं हि साध्यप्रतिबद्धाद्धेतोः प्रवर्तते । साध्यप्रतिवन्धश्च हेतोः सत्तामात्रेणानुमानप्रवृत्तेरझं परिज्ञातो वा स्मृतिकोटीकृतो वा । प्रथम- ५ पक्षे नालिकेरीद्वीपायातस्याप्रतिपन्नाग्निधूमसम्बन्धम्यापि धूमदर्शनादग्नि- प्रतिपत्तिः स्यात् । द्वितीयपक्षे तु वालावस्थायां प्रतिपन्नाग्निघूम- सम्बन्धस्य पुनर्वृद्धावस्थायां विस्मृततत्सम्बन्धस्यापि धूमदर्शनादग्नि- प्रतिपत्तिप्रसङ्गः । तृतीयपक्षे तु कथं स्मरणम्य प्रामाण्यप्रतिषेधः । अनुमानप्रवृत्तेरङ्गत्वात् । यज्ज्ञानमनुमानप्रवृत्तेरङ्ग तत्प्रमाणं यथा १० प्रत्यक्षं, तथा च स्मरणम्, तस्मात्प्रमाणमिति । एवं च । अन्यप्रमाणमिव सिद्धमिदं प्रमाणं न्यायोपदेशवशतः स्मरणं यतोऽत्र ॥ दत्तो गृहप्रभृतिको व्यवहार एप प्राप्नोति सिद्धिपदवीमनिशं जनानाम् ।। ४४७ ॥४॥ अथ क्रमप्राप्तस्य प्रत्यभिज्ञानस्य कारणादिप्ररूपणार्थमाह- अनुभवस्मृतिहेतुकं तिर्यगूर्वतासामान्यादिगोचर संकलनात्मकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानामिति ॥५॥ अनुभवश्च प्रमाणेन ग्रहणम् । स्मृतिश्चानन्तराभिहितैव । अनुभव- स्मृती ते हेतुर्यस्य तदनुभवस्मृतिहेतुकं ज्ञानमित्युत्तरेण योगः । अनेन २० प्रत्यभिज्ञानस्य कारणमुक्तम् । सामान्यशब्दस्य प्रत्येकमाभसम्बन्धात्ति- र्यक्सामान्यं च गवादिपु सदृशपरिणामात्मकम् । ऊर्ध्वतासामान्यं च परत द्रव्यम् । एतदुभयमादिर्यस्य वैलक्षण्यादेर्धर्मस्तो- स तिर्यगूलतासामान्यादिर्गोचरो विषयो यस्य तत्तथा । अनेनास्य यो निर्दिष्टः । सङ्कलनं विवक्षितधर्मयुक्तत्वेन वस्तुन. प्रत्यवम- .मा स्वभावो यस्य तत्सङ्कलनात्मकमिति । अनेन स्वरूपमभिहितम् । विवाण टि यज्ज्ञान तत्प्रत्याभिज्ञानमिनि विजेयम् ॥५॥ । .

·४८९ परि.३ सू.६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः अस्योदाहरणोपदर्शनायाह- यथा तजातीय एवायं गोपिण्डो गोसदृशो गवयः स एवायं जिनदत्त इत्यादीति ॥६॥ अत्र तज्जातीय एवायं गोपिण्डो गोसशो गवय इत्याभ्यां तिर्यक्- सामान्यविषयं स एवायं जिनदत्त इत्यनेन पुनरूतासामान्यविषयं ५ प्रत्यभिज्ञानमुदाहृतम् । तिर्यक्सामान्यविषयं च गोसदृशो गवय इत्युदा- हरणान्तरमुपमानप्रमाणस्यात्रैवान्तर्भावप्रदर्शनार्थमुपदर्गितम् । आदि- शब्दात्स एवानेनाप्यर्थः कथ्यते गोविलक्षणो महिप इदमस्माद्दरमिद- मस्य समीपमिदमल्पमिदं महदिदमम्मात्प्राशु हस्वं येत्यादि । तथा-- शुण्डालदण्डपृथुगण्डतटीकराल- १० मापिङ्गलस्फुटसटाविकटासाटम् । अष्टाभिरधिभिरुपेतमतीव भीष्म- माहुर्बुधाः शरभमद्भुतशौर्यवृत्तिम् ॥ ४४८ ।। स्कन्धे सटाश्चरणकोटिपु कुलरेन्द्र- कुम्भस्थलीदलनदुर्ललितानि यम्य ॥ कापि प्रपश्यति भवान्नखपञ्जराणि जानातु तं जगति केसरिण विशोरम् ।। ४४९ ॥ गण्डस्थलीप्रविगलन्मदगन्धलुब्ध- मुन्धनमद्भमरभूपितकर्णजाम् ।। दुरिदन्तनुगलं वलगण्डशैल- २० शहाकरं द्विरदराजनुदाहरन्ति ॥ ४५० ॥ आटोक्य कजमलीमसमेघमाला- मभ्युनता वियति यो नरिन िहन् । स्काषितानि कुरुतेऽयुजरहने च घले सो शिस्निनेननन्ति मन्न. ॥ १५१ ।।

·प्रमाणनाका १० मातामनानां Ti शीरामदगी | मरमा गिनिम-ना: जानाति रान ना जगा ।। २ ।। माता मनु परिणानि मारणा किलालकाजमा फणिनी नाक ॥ नीलीतमालालकाजल काल कानि. परिनेमणुकाणे म नुनम् ।। ४५२ ।। या नियने प्रतिपः मानितभागत अन्तकलायनकरणाविलोलनेत्रा ॥ उत्तुनपीनकुनकुम्भनिरहुशा ता सीमन्तिनीं युवतिरित्युपवर्णयन्ति ॥ ४५४ ॥ यव्योम सरचयति स्फुरदिन्द्रचाप- रोचिष्णु चित्ररचनारुचिरं समन्तात् ॥ विस्तारिणा स्वकिरणप्रसरेण पञ्च- वर्णेन तद्भवति मेचकमत्र रत्नम् ॥ ४५५ ।। ताम्राणि यस्य विलसन्ति सुपल्लवानि चुम्बन्ति चारुकुसुमानि च चञ्चरीकाः ॥ वाचालितं विपुलकोकिलकाकलीभि- वुध्यस्व हन्त सहकारमहीरुहं तम् ॥ ४५६ ॥ इत्येवमादिशब्दश्रवणादाहितसंस्कारविशेषः, प्रतिपत्ता तथाविधानेव शरभसिंहादीनवलोक्य तथा सत्यापयति यदा तदा तत्संकलनमपि प्रत्यभिज्ञानोदाहरणमादर्शितं मन्तव्यम् । १५ २० अन्नाह शाक्य:-- ·-- -- -~- परि. म.] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः ४९ विनानम्य प्रत्यभिज्ञाननान्न प्रत्यभिजानमन्त्री बौद्धन्य मनुनय सम्यन्युक्या नाम्नि सत्तेव नावत् ।। या त्वम्यैपा नानतावर्णनामा वान्ध्येयन्योदनगारभगि. ।। ४५७ ।। तथा हि, विरुदयनीध्यानत. कारणाभागच प्रत्यभिज्ञानन्य , म्वल्पमेव न नम्भवति। तत्कथं नम्य प्रामाण्यं प्रतिपादाचितुमुचितम् । पूर्व हिजानन्य पुन कालान्तर म एबायनिन्यादि जानं प्रत्यभि- जानन् । नचकन्यनुरपनन् । विग्याच्यानात । यत्र दिविन्द्ध- धर्माचागे न नत्रैवयनः । यथा जलानलाठी । विदयमान प्रत्यभिनान इति । न चायमसिद्ध. म्यष्टाम्पटासमानकर, प्रतनि. १० जाने विन्द्रधनवानम्य प्रसिद्ध । नाहि. मला प्रकार स्मरणरूपल्वेनाम्दष्ट । अयमिन्य वध प्रत्यार न मा : न चाम्पोनरलक्षणविन्द मणविरदयाना पावडर प्रत्यानुमानोभेप्रमः ।. न . स . नत्र नि परम्परानुपदेशन प्रतिभाचरन्प्रो ८ । ५. न्यताका प्रतिसाद माद । HिE-- प्रवदोन तावविदितचा । जिस ।

·४२२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ म् । हि विषयः पूर्वज्ञाने प्रतिभातमेव वस्तु तदतिरिक्तं वा । तत्राद्यपने न तत्प्रमाणम् । गृहीतग्राहित्वात्, धारावाहिज्ञानवत् । द्वितीयपक्षेऽपि किं कृतस्तस्यातिरेकः किं स्वरूपभेदकृतः कालद्वयसम्बन्वैक्यप्रतिपत्ति- कृतो वा । यदि स्वरूपभेदकृतः, तदा ज्ञानवज्ज्ञेयस्यापि प्रतिक्षणं ५ स्वरूपभेदप्रसिद्धेः शौद्धोदनिमतानुप्रवेगः । अथ कालद्वयसम्बन्धिदेव- दत्तस्यैक्यं प्रतीयते । अतस्तत्प्रतिपत्तिकृतोऽतिरेक इति चेत् । तइपि वामात्रम् । यतः किमिदमैक्यं नाम, एकत्वसंख्या स्थायित्वं वा । ययेकत्वसंख्या, तदाऽस्याः पूर्वमेव प्रतिपन्नत्वात्कथमाधिक्यपरिच्छेदः प्रत्यभिज्ञानेन । अथ स्थायित्वम् । तत्ति देवदत्तस्वरूपाद्भिन्नमभिन्न १० वा । यद्यभिन्नम् , तदा तत्स्वल्पवत्तदपि पूर्वज्ञानेनैव प्रतिपन्नमिति तद्विपयत्वे प्रत्यभिज्ञानस्य तदवस्थ एव गृहीतग्राहित्वेनाप्रामाण्यलक्षणो दोषः । अथ भिन्नं स्थायित्वम् , तत्किं पूर्वमप्युत्पन्नमथ प्रत्यभिज्ञान- समय एवोत्पद्यते । यदि पूर्वमप्युत्पन्नम् , तदा पूर्वज्ञानेनैवास्य परि- च्छेदात्कथं प्रत्यभिज्ञानाधिक्यपरिच्छेदः । अथ प्रत्यभिज्ञानसमय १५ एवोत्पद्यते । तर्हि तस्य पूर्वमप्रतिपन्नत्वात्कथं प्रत्यभिज्ञानविषयत्वम् । पूर्व प्रतिपन्नस्यार्थस्य पुनः कालान्तरे गृह्यमाणस्य प्रत्यभिज्ञानविषयत्वा- म्युपगमात् । पूर्वज्ञानाप्रतिपन्नार्थान्तरावबोधकज्ञानस्य प्रत्यभिज्ञा- नत्वे च घटज्ञानानन्तराविर्भूतपटज्ञानस्यापि तत्त्वप्रसङ्गः । प्रत्यभिज्ञान- समय एवावस्थायित्वस्योत्पत्तौ च क्षणिकत्वानुपङ्गात्कथं तद्विशिष्टार्था- २० नामक्षणिकत्वं स्यादिति । तस्मादित्थमभावाद्यद्वा सत्त्वेऽपि गोचराभावात् ।। प्रामाण्यधुरन्धरेण न धुरीणं प्रत्यभिज्ञानम् ॥ ४५८ ॥ हन्त सौगत यथैव विष्टपे विश्रुतस्त्वमसि पश्यतोहर. ॥ जस्ति कश्चन तथैव कोविदस्त्वद्विनिग्रह विनोददुर्धरः ॥४५९।। तथा हि यत्तावदुक्तं विरुद्धधर्माध्यासत इत्यादि । तत्र यदि नाम दर्शनस्मरणरक्षणयोराकारयोविरोधः । तथापि धर्मिणः प्रत्य- २५ ·-- परि. ३ सू. ] त्याद्वादरत्नाकरसहितः मिज्ञानरूपस्य किमायातम् । येनास्य विरुद्धधर्माध्यासाद्भेदः प्राध्येत। धर्माणां हि परस्परपरिहारस्थितिलक्षणविरोधसम्भवे तेषामेवान्योन्यं भेदो युक्तः । चित्रविज्ञानाकारवत् । कि च विरुद्धाभ्या दर्शनस्मरणा- काराभ्यां कारणभूताभ्यां स्वभावभूताभ्या वा प्रत्यभिज्ञानम्य भेदः साध्येत । तत्राद्यपक्षे सिद्धसाध्यता दोपः । न खलु कारणस्वरूपमेव ५ सर्वथा कार्यस्वरूपमित्यनेकान्तवादिनः प्रतिजानते । द्वितीयपक्षेऽपि कथश्चित्तद्भेद. साध्येत सर्वथा वा । यदि कथञ्चित्, तदा सिद्धा साध्यतैव । आकारतद्वतो. कथञ्चिद्भेदाभ्युपगमार्जनै । भेदस्त्वनुपपन्नः, तयोस्तत्स्वभावत्वाभावप्रसङ्गात् । यो यस्य स्वभावो न तस्य तद्वत सर्वथा भेद । यथा चित्रज्ञानान्नीलाद्याकाराणाम् । स्वभावश्च प्रत्यभि- १० जानस्य स एवायमित्याकारद्वयमिति । प्रत्यभिज्ञान हि दर्शनम्मरण- लक्षणस्वसामग्रीत समुत्पद्यमानमझीकृताकारद्वयमेव समुपजायते । चित्रपटादिसामग्रीतश्चित्राकारैकज्ञानवत् । अभ्युपगम्य च स्वभाव- भूताकारद्वयम्य स्पष्टत्वास्पष्टत्वाभ्या विरुद्धधर्माध्यासत्वमेतदुक्तम् । यादता प्रत्यभिजाने म्पष्टत्वास्पष्टत्वे एव न विद्यते । अस्पष्टम्वरूप- १५ स्यैवास्य म्वसामग्रीतः समुत्पादात् । यदप्युक्त स एवायमित्याकार- दुर्य, तत्र किं परस्परानुप्रवेशेन प्रतिभातीत्यादि, तत्र कोऽप्रमत्य. पर- परानुप्रवेशो नाम । परम्पररूपसार्यमेकस्मिन्नाधारे धृतिर्वा । नादः पक्षः श्रेयान् । प्रतीतिविरोधात् । न हि यथोक्तमाकारद्वपमन्योन्द- सङ्कीर्णम्यरूपं स्वमेऽपि प्रतीयते । द्वितीयपक्षे पुनर्न किंचिदनिष्टन् । २० एकन्मिन्प्रत्यभिनाने तदाकारद्वयम्य निधिमनुभूयमानत्वात् । कई चैववादिनः सौगतन्य चित्रज्ञानमपि सिध्येत् । नीलादिप्रनिनासान हि परम्परानुप्रो सर्वेपामेक्यताप्रसहायुनधिरचन. एक- नीराकारज्ञानयत् । नेपां परसराननुमददो वा निकमतिरादिति- भासानामियालन्नभेदनिर्मितरानचित्रवन । जानकारनपा २५ नेपा प्रत्पश्न प्रतिः प्रतिपादितोपानमा प्रचलित ·:२४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ म.६ शिष्टः । तन्न विरुद्धधर्माध्यासितत्वात्प्रत्यभिज्ञानस्याभावो युक्तः । नापि कारणाभावतः । दर्शनस्मरणलक्षणस्य तत्कारणस्य सूत्रे प्रति- पादितत्वात् । ननु कथं पृथग्गोचरयोविभिन्नाकारयोश्च दर्शनस्मरणयोः प्रत्यभिज्ञाने कारणतेति चेत् । तेनानुविधीयमानान्वयव्यतिरेकत्वात् । ५ अहुरादिनानुविधीयमानान्वयव्यतिरेकस्य वीजादेरिव । तत्र न खलु बीजादेर कुरादौ कारणताया तेनान्वयव्यतिरेकानुविधानादन्यन्निवन्धन- मस्ति । तन्न प्रत्यभिज्ञानम्य कारणाभावादप्यभावो युक्तः । अपि ने प्रत्यभिज्ञानं कार्यम् । कार्य च प्रतीयमान कारणसद्भावमवबोध- पनि । अन कथमम्य कारणाभायो ज्यायान् । ततश्च कारणाभावाच १० न नागम्भनीयादि प्रत्यादिष्टम् । यचान्यदुपन्यस्त सम्भवतु वा तथापि न प्रमाण विषयाभावादिति । तदप्ययुक्तम् । विपयाभावस्या- मिह । पानरविवर्नवत्य कद्रव्यादेम्नतिपयम्य सद्भावात् । न च दशम्मरणयोरपाय विषय इति वाच्यम् । दर्शनम् हि वर्तमान- सावरिन मरणम्प पुननिीतकालावच्छिन्नपदा विषय प्रत्यनि- ...ना समय कायापन्निद्रव्यादि । न चागेपार्याना क्षणिकन्यतो दादागमन नम्ण नदिपयता प्रायन इगनिधान- • णाम.. पनि त्यनिह: पुम्नादापादयि यमाणात । नानासादिया गपत्र निषिया प्रत्याभना । ... ... ... | नदार कि निविषया पनगी दिनानियन । नपुन जी- - 4 नामानियिक पगमायनयमि- ....... पन नामागिन ..........नाना । न पुनः ......नका प्रमाण न ....... निन्या. ....... पनि प्र. म मा . । .

·नरि..] त्याहादरत्नाकरनहितः सेयेन् । ततो यथा टुक्के गढ़े पीताभानं प्रन्या नब गुळा- पासपत्यकान्तरेण वाध्यमानत्याप्रमाणं न पुनः पीते कनकानी । था प्रकृतीति । नन्न विषयाभावात्अन्यभिज्ञान-प्रनागम् । जय गृहीतवाहिन्यातत्तथेचने. नत्र तद्रिव्यो हि प्रत्यक्षेण नृत नरणेन प्रमाणान्तरेण वा । न नावन्प्रत्यक्षेण नम्र बनवित- सानालिदिनद्रयगोचाचारित्रात् । नापि मरणेन. तयानीनन्यांय- मात्रावच्छिन्द्रन्यविन्दात् । नापि प्रमाणान्तरण, उभयविना इल्याविनाटकम्य प्रत्यभिनानापर्वमन्यस्य प्रमाणम्य प्रहनेग्ननुभव। प्रत्याशरणजनितकल्यनाजानाम्नीनि चत. न । नः प्र त्वेनाम्गनिरभ्युपगात् । ननु यदि प्राणो. १० दनियमविषय । ना कथ नाभ्या नन प्रम । नथा हि सगम्य विषयों न भवनि न त किन सभा च से । न भवति चोमयविवक्ति न Fr: :... पायोपनि चन् । ताप्यनुपपदान । दिवा वान्त। तस्मान्यगोचरम्यापि र वि. बघ दिव पवार नानदार वापर वापिस मुपजनयति ।मावत:पातिक । ETमादिपरा FIRHA .

·५ “४२६ प्रमाणनपतलालीकालमारः [परि.. न चात्र बोधरूपनगा रामनन्तर कारणल प्रत्यभिजाने तुम्मरणरूपतयेति वाच्यम् । स्मरणयोगरूपनगोम्तादाम्गे पनि कनिहोरपतया समनन्तरकाग्णत्व स्मरणम्य कचित्तु म्मरणर पतयेनि व्यवस्थापयितुम- शक्तेः । यदि च स्मरणानन्तरभावित्लान्प्रत्यभिज्ञानमप्रमाणमिति प्रति- पायते । कथ तर्हि अनुमानमपि प्रमाणं स्यात् । तद्धि, साध्यसाधन- सम्बन्धस्मरणानन्तरमेवोपजायते । अन्यथा दृष्टान्तोपन्यासस्ता व्यर्थों भवेत् । तन्न स्मरणानन्तरमावित्वादपि प्रत्यभिज्ञानमप्रमाणम् । अथ वाध्यमानत्वात्तत्तथा कथ्यते, तदपि न तथ्यम् । तद्वाधकस्य कम्य- चिदप्यनुपपत्ते. । यन्नैकत्वविपयस्य प्रत्यभिज्ञानस्यापहवः कर्तुमुचितः । -१० नापि सादृश्यगोचरस्य, अनुमानानुत्पत्तिप्रसन्नात् । येनैव हि पूर्व धूमोऽग्नेर्दृष्टस्तस्यैवोत्तरकालं पूर्व धूमसमधूमदर्शनादम्यनुमानोत्पत्तिर्यु- क्ता नाऽन्यस्याऽन्यदर्शनात् । न च प्रत्यभिज्ञानमन्तरेण तेनेदं सदृश- मिति प्रतिपत्तिर्घटते । पूर्वप्रत्यक्षेणोत्तरस्योत्तरप्रत्यक्षेण च पूर्वस्य धूमादि- वस्तुनोऽप्रतिपत्तेः । न च द्वयाप्रतिपत्तौ द्विष्ठं सादृश्यं प्रतिपत्तुं शक्यम् । -१५ अतिप्रसङ्गात् । सादृश्यसार्थाभ्यां भिन्नाभिन्नादिविकल्पैर्विचार्यमाणस्यानु- पपत्तेस्तद्गोचरप्रत्यभिज्ञानस्य कथं प्रमाणत्वमिति च न शङ्कनीयम् । सा- दृश्यस्य सामान्यप्रतिष्ठावसरे व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् । न च तस्मिन्नेव स्वपुत्रादौ भ्रान्त्या तादृशोऽयमिति प्रत्यभिज्ञानं सादृश्यनिबन्धनं स एवाऽ- यमित्येकत्वनिवन्धनप्रत्यभिज्ञानेन वाध्यमानमप्रमाणं प्रतिपद्य स्वपुत्रा- -२० दिना सदृशे पुरुषे तादृशोऽयमित्यपि प्रत्यभिज्ञानमप्रमाणं प्रति- पादयितुं युक्तम् । तस्यावाध्यमानत्वेन प्रमाणत्वात्। एवं वैलक्षण्यादि- विपयाण्यपि प्रत्यभिज्ञानानि समर्थनीयानि । ततश्च- हंहो बौद्धाः स्वमतविषयं पक्षपातं विधूय ग्राह्यं प्रौढप्रमितिवशतः प्रत्यभिज्ञाप्रमाणम् ।। यस्मादेषा भवति सततं लोकयात्रा समग्रा कोऽपि वाऽपि स्वपरनियमं नाऽन्यथा हन्त कुर्यात् ॥४६०॥ .२५ ·परि. सू.६] त्याद्वादरत्नाकरसहितः ४९७. मनाह माङ्कः- साइनानयोग्ानन्द-सायगोचरज्ञाननुपमानस्वरूपताम् ।। मेवन प्रत्ययान्त्वमिति 'बगीकरोति न पुनः प्रत्यभिज्ञानरूपताम् मासनसन्दर्य स्तनम्। ॥ ४६१ ॥ त्या हि, गोदर्शनाहितसंस्कारय प्रनातु. पश्चाद्वयर्शनं गवि स्मरणे सत्यनेन सहयः स इत्येवमानारतयोपजायनानल ज्ञानल्योप- मानवनेव न्यावं न प्रत्यभिज्ञानवन् । तत्कचविषयत्वेनैव व्यव- थितत्वात् । सान्यविनिटो विगेपो विगेपविशिष्टं वा साहक्ष्यनुप- मानन्यैव प्रमेवन् । उक्तं च-"तस्माद्यन्नर्यते तत्त्यात्साहस्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तइन्वितम् ॥ १ ॥ १० प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि साहन्ये गवि च स्मृते । विशिष्टस्यान्यतोऽ- सिद्धरुपमानत्रमाणता" ॥२॥ इति । एतदपरीक्षक्लनितन् । साहप्रतीतेः सङ्कलनानानरूपता प्रचभिज्ञानताऽनतिकमान् । स एवायमिति यथोत्तरपनिय पूर्वपविणेनाप्रतीतिः प्रत्यभिज्ञाननेव- मनेन सहा. ल इत्येपापि । सइल्नानन्दाविरोणत् । यदि १५ चैत्त्वज्ञानन्द प्रत्यभिज्ञानं साहजानं सन्माननित्यन्युप्मन । तर्हि वैल्क्षवज्ञानं किं नान प्रान्चात् । यत हि नोर्गनाहितमन्नार- व नवदर्भिनोऽनेन ना. स इति प्रतिपत्ति. । तथा महिपादि- दनिनोऽनेन लिमपः न इति भवतीनिरन्ति ना च न प्रचानिज्ञानोमानोरन्तर्भवति । क्वादिषपचत् । अत: २० प्रमाणान्तर प्रमाणहनिश्चिादवदनः । जय मदना- भावो राज्यं तम्याऽभावविपरवान प्रापद निवनविनत. । नई रक्षकानावः माह-निनि म एक दोष. | वन्य समानधर्मवीन. सहा तन्य दलमा दिति चेद । नदि देशप्पमिहिरदगा : १ मी.. स.९.२ ५.७८.

·ན है है . ...', i.!" . , . . १ - + , 1 , . - -- 16 111.}}}}} in !} } + ' kill, 'l} } } : 11,4 13 : :: " }:: || h}} }}tha }} }}}}}}}}}.'t, it! ':, - . 1 . - - + . . ' Aai || HIT : - 1. • I ... 11 mins im hiniPat : I. I IS . is th Intelli. ... it.lthti: -rjish. P liji-littal.itah | it, '... - . - - * . 4 .. • . विभागनियमतिप्रतिपत्ति ।। १ १ १ | गोविरामगिरिदगा- 21 22 : HTHH पिन पासमा हातात पति- If गोमतो गवप इति संदेनमा : : ।। गौर ने स एवाय नुम्म इति प्रतिपति' नाशिकममपि पतितम् । यो रोकदा भगुपलकप नि ने गाया इति संज्ञासजिसम्पन्नपतिपतिरुप- सम्मानमिति । एतेन गौरिश गण इापमानवास्याहितसंस्कारम्य पुन- [परि. ३सू.६ प्रमाणनयनतालोकारकारः ·४९ - परि. ३ मू ६) स्याद्वादरत्नाकरसहितः लभ्याय स हंसशब्दवाच्य इत्यादिरूपतया तत्संजासंनिसम्बन्धं प्रति- पद्यते । तदा कि नाम तत्प्रमाण स्यात् । उपमानमित्यसम्भाव्यम् । सर्वोक्तप्रकारेण प्रतिपत्तौ प्रसिद्धार्थसाधासम्भवात् । तत. प्रतिनि- यतप्रमाणव्यवस्थामभ्युपगच्छता न्यायशालिना प्रतिपादितप्रकारं प्रतीति- कदम्बकं प्रत्यभिज्ञानमेवेति स्वीकर्तव्यम् । भूयोऽपि भाट्टः प्राह---- परोक्ष प्रत्यभिज्ञानमिति क्षमायै नैव नः ।। यतः प्रत्यक्षतैवास्य न्यायगोचरमञ्चति ॥ ४६२ ॥ तथा हि, प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यक्षम् । अक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायि- त्वात् । यदित्थं तदित्य यथा सम्प्रतिपन्नं प्रत्यक्षमिति । न च स्मरणपूर्व- कत्वात्प्रत्यभिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभावः । स्मरणात्पश्चाद्भावित्वेऽपि सत्स- १० म्प्रयोगजत्वेन प्रत्यक्षत्वाविरोधात् । यदाह- न हि स्मरणतो यत्तन्न प्रत्यक्षमितीदृशम् ॥ वचनं राजकीयं वा लौकिक वापि विद्यते ।। १॥ न चापि स्मरणात्पश्चादिन्द्रियस्य प्रवर्त्तनम् ।। वार्यते केन चिन्नापि तत्तदानी प्रदुप्यति ॥ २॥ तेनेन्द्रियार्थसम्ब- न्धात्प्रागर्घ चापि यत्स्मृतेः । विज्ञानं जायते सर्व प्रत्यक्षमिति १ गम्यताम् ॥ ३॥" इति । नतदपि न्याय्यम् । यतोऽक्षान्वयव्यति- रेकानुविधायित्वं प्रत्यभिज्ञानस्य साक्षाद्विवक्षित पारम्पर्येण वा । यदि पारम्पर्येण. तदानुमानादिनास्य व्यभिचार । तस्य प्रत्यक्षलक्षितलिङ्गादि.. द्वारेणोपजावमानस्य परम्परयाऽभान्वयव्यतिरेकानुविधायिनोऽपि प्रत्यक्ष. वाभावात् । साक्षादक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं त्वसिद्धन् । प्रत्य- २ भिज्ञानस्स साक्षात्प्रत्यक्षम्मरणान्वयव्यतिरेकानुविधावित्वेनानुभूय- मानत्वात् । साक्षादक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वे पुनरम्य प्रथमव्यक्ति- दर्शनकालेऽनुत्पत्ति. स्यात् । अथ पुनर्दर्शने पूर्वदर्शनाहिननम्कार- अयोधोत्पन्नम्मृतिसहायमिन्द्रियं प्रत्यभिज्ञानमुत्पादयतीच्यते । तदनु- चितम् । प्रत्यक्षस्य स्मृतिनिरपेक्षत्वात् । सापेऽन्वे तु प्रत्यनिदानपा- २ नुमानादिवत्परोक्षतेव ज्यायसी ।

·प्रमाणनपत्यालोकालार: [R } म.. पनं न गिजाने-माने। भट्टनाः परोवाल तदना गुणगाताग ॥ ४६३ ॥ तनध्य- सुगतगोतमनैमिनिनन्दनैदिन दूगणान्दगुदीरितम् । तदखिलं स्खलितं बललोकवसुजननेष्टित नानभितौ ॥ १६ ॥ सर्व सकलनाजानं दर्शनम्मृतिहेतुकम् । तत्सिद प्रत्यमित्रानमेकन्वादिप्रकाशकम् ॥ ४६५ ॥६॥ इदानी क्रमप्राप्तस्य तर्कस्य कारणगोचरम्वरूपनिरूपणायाह- उपलम्भाऽनुपलम्भसम्भवं त्रिकालीकलितसाध्य- १० साधनसम्बन्धाद्यालम्बनमिदमस्मिन्सत्येव भवती- त्याकार संवेदनमूहापरनामा तर्क इति ॥७॥ उपलम्भानुपलम्माभ्यां संम्भव उत्पादो यस्य तत्तथा । सवेदनं तर्क इत्युत्तरेण योग. । उपलम्मानुपलम्भौ चेह साध्यसाधनयोः प्रमाणमात्रेण ग्रहणाग्रहणे अभिप्रेते । तेनातीन्द्रियसाधने बागमानु- १५ माननिवन्धनयोरपि ग्रहणाग्रहणयोरुपादानात्तत्सम्बन्धस्यापि तर्कस्य संग्रहान्नाव्याप्तिलक्षणदोपः । यथा तस्य प्राणिनो धर्मविशेषो विशिष्टसुखादिसद्भावान्यथानुपपत्तरित्यादौ । आदित्यस्य गमनशक्ति- रस्ति गमनान्यथानुपपत्तेरित्यादौ वेति । न हि धर्मविशेष प्रस्तुतानु- मानापूर्व "शुभः पुण्यस्य" इत्यादिप्रवचनादन्यतः प्रतिपतुं पाते । नापि गमनशक्तिः प्रकृतानुमानात् । प्राग्यकार्य तच्छक्तिमत्कारण- पूर्वकं यथा सम्प्रतिपन्नं कार्यं च गमनमित्येवं रूपानुमानान्तरा- दन्यतोऽवगन्तुं शक्यते । तयोनित्यमतीन्द्रियत्वात् । अनयोश्चोप- लम्मानुपलम्भयोः कचिदानन्तर्येण तर्फ प्रति कारणत्वमवसेयम् । व्याप्तिग्रहणकाले हि क्वचित्क्षयोपशमविशेषवशात्सकृत्साध्यसाधनो- १ तत्त्वार्थ. ६३. २० ·स्याद्वादन्नाकरसहितः ५०१ पउन्मानुपजन्मान्यन्नन्तरमेव तनः समुत्पद्यते । कविकृत्यूर्व- प्रत्तदुपजन्मानुपलमाभ्यामनन्तरं पुन. वारिसाध्यसायनावग- मन्ततः प्रहालयोः स्वृतिः पश्चात्यभिज्ञानं नड्तु नः समुपजायत इति । उक्तं करन । विषयमाह-त्रिकालीमाडिन. मध्यमानमन्वन्यायाउन्ननिति । त्रिकालीनजिनमाध्यमानयोः ५ सन्तोऽवनानाने समिनिटः । स लादिन्ति विकाई कलिन- स आत्मनं गोचरो बन्य बयान---इवनन्निन्द भवनीयाद्याकानिनि । बाविसलादि- दमनिमति न भवोचाधान मानायनानन्यानव- जनीयरब्द एवंदनी बार्यन्य वाचक मोऽपि नथमनम्नाननम् १० वस्य वच्च न्याहाकर बच्वाचनमान्न ८ बनानुनी- ने । संवेदनं नन । द इत्य नम म्यम उद्यान त इति नः वने । न्नु लम्बान २. चक्षुरादिः रद कर दे . दलद प्रमदान दके । 1.

·५०२ प्रमाणनपतस्यालोकालकारः [परि. म.. - सरो पापियस तस्मरणे न सति सुबन्तं तिदन्तं न पसमिति अनामिजानमुपजागते । तथा पूर्वपूर्वपदश्रवणाहितसंस्कारस्यान्पपदन- गाजमनामाशिएपिकानां चास्यगोचरसकेतस्य च स्मरणे सति मी पगाभिज्ञानगुन्मजति । एला तयोर्वर्णपरतारयग्रहणं .. तमोऽपि म गाढे नोएगानमवलोकयन्वालम्लटण- 17 पति । जात्मनि तत्पर्णिकागाशेधागा | H". मियाजा रामनन्तरं मातो:- .' "मोन पतिपगिनि मन्यते । तम तन '.' • 1, 21 miyos: मानगावगत Hit ग ' '. If I ला परत ।मनी- ', I-गागण र न नगंगा- '! - If in infinitis, 10}} {t, ' . Mit .!! | Hit | IT, . है - - .. " । . । . ܚܟ . है. - । . . ।

·, परि. ३ स्..] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः शब्दस्य वाच्य इत्यागमादेरपि सा भवति । तदूर्ध्व तु व्याप्त्या तं प्रति यस्तर्कादेव प्रत्येति. अये इत्थंभूत इत्यम्भूतस्य सर्वः सर्वस्य वाचको वाच्यश्चेति । ननु तर्कः स्वविषयेण सम्बद्धो वाऽसम्बद्धो वा तमव- बोधयति । न तावदसम्बद्धः । अतिप्रसगात् । अथ सम्बद्धः, कुत- स्तत्सम्बन्धप्रतिपत्तिः । प्रत्यक्षादनुमानात्तर्कान्तरात्प्रमाणान्तराद्वा । न तावत्प्रत्यक्षात्, तस्य तदविपयत्वात् । नाप्यनुमानात्, अनवस्थानुषहात्। तदपि धनुमानं तर्कपूर्वकमिति तत्रापि तर्कस्य स्वविपयेण सम्बन्ध- ग्राहकमनुमानान्तरमन्वषणीयमिति । नापि तर्कान्तरात्, तत एव, तर्कान्तरस्यापि स्वविषयसम्बन्धबोधपूर्वकत्वात्तस्याप्यपरतकनिबन्धन- त्वात् । नापि प्रमाणान्तरात्, तस्यापि प्रमाणत्वेऽपि स्वविषयसम्बन्ध- १० चोधपूर्वकं प्रवर्त्तमानत्वादनवस्थापत्तेः । अथाप्रतिपन्नसम्बन्ध एवं तर्क: स्वविषयज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविणेपास्वविषयमेव बोधयति । तर्हि तत एवानुमानमप्यप्रतिपन्नसम्बन्धमेव स्वगोचरमदमामयतु । कृत तत्प्रतिपत्तिनिमित्ततर्कप्रमाणपरिकल्पनेनेति कश्चित् । मोऽपि पति प्रामाणिकम्तर्हि तम्यापि प्रत्यक्ष स्वविषयमववोधयातम्पदमेवादमेव- १५ येबासम्बद्धन् । अतिप्रमझात् । तत्सम्बन्धश्च नानुमानादे मिस्पति । अनवम्थानुपक्षात् । नापि प्रत्यक्षान्तरात्, अनदमानुपादि सकलं प्रत्यक्षेऽपि समानम् । अध न प्रत्यक्ष म्वविपासार- निबन्धन तत्र प्रदत्तते तम्च स्वदिपये दियोन्मतातादेव प्रनिनि- चेत्, तर्हि तथा तर्वम्यादि दयोलतादि . २० प्रत्यायनमिशिदतु । योन्यताविप पर एक पिता- དེས། ：：དྡྷེན Fཔའམ་འམེ་ म्योपतानोऽयो : ས་་ - ས པ ལ ༌༌་༌་པ༌༌ གེ ། वि. :'--- !::::

·५०४
সমাগনানতা :
[परि. ३.७
-
१०
मगोत्पत्तिरेव न सम्भवति । अननुहमा-गगामनगममा कानिकदा-
निदुत्पत्त्यप्रतीतेः । तम्ग तु मम्पन्नमरणनिरोकौन प्रत्यक्षात्पति-
र्घटत एव । न सल प्रन्याम्गाप्गुणात्तिः करणार्गसम्बन्माणापेक्षा
प्रतिपन्ना । स्वयमगृहीततरामन्यम्गाणि पतिपतिस्तदुरातिप्रतीतेः,
'५ तद्वतर्कस्यापि म्वार्थसम्बन्नग्रहणानपेक्षम्गायत्पतिप्रतिपरोनोत्पत्ती
सम्बन्धग्रहणापेक्षा युक्तिमतीति सर्व चतुरसम् ॥ ७ ॥
एतच तर्कनामधेयं व्याप्तिज्ञानं तशोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभ्या प्रवर्तत
इति निदर्शयन्नाह-
यथा यावान्कश्चिद्धमः स सवों वह्नौ सत्येव भव-
तीति तस्मिन्नसत्यसौ न भवत्येवेति ॥ ८॥
अतिरोहितार्थमिदम्
अत्राह कश्चित्-
प्रमाणतायामुपपादिताया
तर्कप्रामाण्यमसहमानस्य
कस्यचिन्मतस्य
तर्कस्य युक्ता ननु लक्षणोक्तिः ॥
खण्डनम् । एपा तु सद्युक्तिपरम्पराभि-
विचार्यमाणस्य न तस्य युक्ता ।।४६६॥
तथा हि विषयव्यवस्थापकं प्रमाण तर्कस्य च विषयो व्याप्ति-
लक्षण प्रतिज्ञायते भवद्भिर्व्याप्तिश्च विचार्यमाणा नावस्था बध्नाति ।
यतः साध्यसाधनयोः सम्बन्धो व्याप्तिः सम्बन्धश्चैकदेशत्वमेककालत्वं
२० वा तयोर्भवेत् । न तावदेकदेशत्वम् । यतः-
प्रबलपवनवेलद्वैजयन्तीवितानप्रतिमकलितमूर्तिव्योंम्नि धूमप्रवन्धः ॥
ज्वलति वसुमतीभृद्वप्रनिष्ठे निकुञ्ज कचन पुनरनल्पज्वालशाली कृशानुः
॥४६७॥
शैवालजालजटिलं तटिनीस्रोतः समस्त्यधोवर्ति ॥
२५ 'कचन शिलोच्चयशिखरे वृष्टि. पुनरुद्भुरप्रसरा ॥ ४६८ ॥

·परि. ३..] स्याद्वादरत्नाकरसहितः नाप्येककालत्वम् । यतः:- पूरः स्रोतस्विनीसक्तो वृष्टिकाले न विद्यते ॥ कृत्तिकोदयवेलाया न चास्ति शकटोदयः ॥ ४६९ ।। किंचं कस्य केनायमविनाभावः किं सामान्यस्य सामान्येन, सामा- न्यस्य विशपैः विशेषाणां सामान्येन, विशेषाणां विशेषैर्वा । न प्रथमपक्ष.। यतो न सामान्यस्य सामान्येन व्याप्तिरनुमानाजन् । तदा हि तत्र सामान्यमेव साध्यं स्यात् । तस्य च नित्यत्वविभुत्वाभ्यां सकलदेश- कालसम्बन्धितया सुप्रसिद्धस्य साधने सिद्धसाध्यता स्यात् । द्वितीय- पक्षेऽपि देशकालाभ्यामनवच्छिन्नविशेषैः सामान्यस्याविनाभावोऽवच्छि- नैर्वा । यद्यनवच्छिन्नैः. तदा सिद्धसाध्यतैव । देशकालानवच्छिन्नाना १० वढ्यादिविशेषाणामतिप्रतीतत्वात् । अथ देशकालावच्छिन्नैः, तदानुगमा- भावः । न हि धूमसामान्यस्य पर्वतादिस्थैरग्निविशेषैरनुगमोऽस्ति । तस्य तदन्तरेणापि पाकप्रदेशादावुपलम्भात् । तृतीयपक्षेऽपि सिद्ध- साध्यता साधनवैकल्यं च दृष्टान्तस्य । महानसे पर्वतस्थधूमविशेष- स्यासम्भवात् । विशेषाणा विशेषैरिति तुरीयपक्षेऽपि दु शकमविना- १५ भावग्रहणम् । तेपामानन्त्यात् । अपि चान्यभावे धूमानुपपत्तिरिति व्यतिरेकव्याप्ती किमेकस्य कन्यचिदग्नेरभावे धूमानुपपत्तिर्गृह्यते सर्वम्य वा । न तावडेकस्य । एकस्याभावेऽप्यन्यन्तरे धूमस्य गृह्यमाणत्वात् । नापि सर्वस्य । उपहितग्रहणन्योपाधिग्रहणमन्तरेणासम्भवात् । धूमानुपपत्तेश्च समस्तान्यभाव एवोपाधिन चासो प्रतियोगिषु सर्वाभिप्व- २० गृहीतेषु ग्रहीतुं शक्यते । अपि च यत्सद्भाव एव यस्य निवृत्तिन्नेनैव तस्य विरोधः । तदिह धूमाभाव एवं सति धमन्य निवृत्तियत इनि धमाभावेनैवस्य विरोधो न त्वम्यभावेन । विलाहारादरम्यागन्य- भावाभावेऽपि धूमनिवृत्ते. प्रतीयमानत्वात् । अतो न त्यानिर्विचार्य- नाणत्वात्कथं तद्वाहिणतन्य प्रामाण्यम् चल्लाती २ सत्यानपि न धनादलिपैडल्यानुनीयते । व्हेदेव धुन्नानुनीपमानवाद । - ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकारः [परि. ३ म.८ तथा धूम एव वहेर्गमको न तद्गताः शामत्वादय इति वृथा व्याप्तिकल्पनं तद्गोचरतर्कप्रामाण्यकल्पनं च । तार्किकैस्तर्यमाणोऽयं तर्कः कर्कगया धिया । इत्थं नोपैति मानत्वं विफलस्तदिहाग्रहः ॥ ४७० ॥ तर्कः प्रमा न भवतीति वदन्तु कामं हे तार्किकाः स्वपरिपत्सु सदा भवन्तः ॥ जैनोदिते स्फुरति दूपणडम्बरे तु सर्व भविष्यति न किञ्चिदिदं तथाहि ॥ ४७१ ।। यत्तावदुक्तं व्याप्तिश्च विचार्यमाणा नावस्थां बध्नाति । तन्नोपपन्नम् । १० स्वरूपप्रयुक्तस्याव्यभिचारस्य व्याप्तित्वप्रतिज्ञानात् । स्वरूपं हि विवक्षि- तसाध्यसाधनयोः स्वकर्मकलापकलितमग्नित्वं धूमत्वं च । तद्धयन्यतो देशकालाकारादेावृत्त्यप्रकर्पण सम्बन्धमात्मन्येव योजयति । ततश्च मधीनामेव व्याप्तिं “बुद्धयस्व वुद्ध्यस्वेत्यात्मसम्बन्धित्वेन व्याप्ति व्यवस्थापयंस्त्वप्रयुक्तामेव तां बोद्धारं बोधयति । यदप्युक्तं सम्बन्धश्चैक- १५ देशत्वमेककालत्वं वेत्यादि । तदप्येतेन प्रत्युक्तम् । देशकालो परि- हृत्य स्वरूपमात्रेणैव धूमादेरम्यादिना सहाविनाभावस्य निर्वाधबोध- विरूढत्वात् । यच्चान्यदुक्तं कस्य केनायमविनाभाव इत्यादि । तत्र यस्य येनाव्यभिचारस्तस्य तेनाविनाभावः । सामान्यविशेषवतश्च धूमादेः सामान्यविशेषवताम्न्यादिनासहाव्यभिचार इति तस्य तेनैवाविनामावोऽ- २० तश्चोक्तदोपानवकाशः । गम्यं हि व्यापकं गमकं च व्याप्यम् । न च केवलौ सामान्यविशेषौ गम्यगमकरूपतयाऽनुभूयेते ! जात्यन्तरस्यैव सामान्यविशेषोभयाऽत्मनस्तद्रूपतयावभासनात् । यदपि किमेकस्य कस्यचिदग्नेरभावे धूमानुपपत्तिर्गृह्यते सर्वस्य वेत्याद्युपन्यस्तम् । तत्र सर्वस्येति ब्रूमः । यतो धूमानुपपत्तिः सर्वाक्षेपेण प्रतीयते यावान्क- २५ श्चिद्धूमः स सर्वः सर्वस्यामेरभावेऽनुपपन्न इति । न पुनर्नियतधर्म्यु- लेखेन पर्वते गृहेऽरण्ये वा धूमोऽग्यभावेऽनुपपन इति । यत्सुनरत्रोक्तं ·५०७ परि.३ न. ८] स्थाद्वादन्नाकरसहितः न चासो सर्वाग्निप्वगृहीतेषु ग्रहीतुं शक्यत इति. तन सत्यम् । यतोऽन्यभावस्तदन्यदेशादिस्वभावो भावान्तरस्वभावत्वादभावस्य । तुच्छस्वभावस्य प्रतिक्षेप्यमानत्वात् । स चाखिलामिविविक्तो देशादिः प्रतियोगिग्रहणमन्तरेणापि प्रतीयते कथमन्यथा घटादेरपि प्रतिपत्तिः स्यात् । तत्स्वरूपस्यापि त्रैलोक्यविलक्षणतया त्रैलोक्याप्रतिपत्तावप्रति- ५ पत्तिप्रसङ्गात् । यच्च तत्सद्भाव एवेत्याद्यभिहितम् । तदपि नानवद्यम् । एवं हि विरोधव्यवस्थितौ क्रियमाणाया शीतस्पर्णस्यापि वहिना विरोधो न स्यात्, न खल्वस्य वहिसद्भाव एव निवृत्ति. । अन्यथापि तन्नि- वृत्ते. प्रतीयमानत्वात् । तस्माद्यत्सद्भावे यस्य नियमेन निवृत्तिस्तेन तद्विरुद्धमेव । अन्यभावे च सति धूमस्य नियमेन निवर्तमानत्वामा- १० भावेनेव तेनापि तस्य विरोधः । तथा हि यस्मिन्सति यन्नियमेन निवर्तते तेन तद्विरुद्धम् । यथोप्णस्पर्शसद्भावे नियमेन निवर्तमानः शीतस्पर्श. । अन्यभावे सति नियमेन निवर्तते च धूम इति । नन्वन्न्य- भावे धूमस्य नियमेन निवर्तमानत्वमसिद्धं गोपालघुटिकादौ वय- भावेऽपि धूमसद्भावप्रतीतेरिति चेत् । तदप्यमुन्दरन् । तत्रापि तत्स- १५ द्धावसम्भवात् । घूमस्य हि भाव आत्मलाभ. स चाग्नौ सत्येव संवृत्तस्त- कथं गोपालघुटिकादावश्यमावे घूमसद्भावागापि । तर्हि पर्वतादाविव तत्रापि धूमोऽग्निं गमयेदित्यनुपपन्नन् । पर्वतादिघूमादस्य वैलक्षण्यात् । वहिसमानसमयसत्ताको हि पर्वतादिधूमो बहलः पताकायमानस्वरूपोऽनु- भूयते । न च गोपालघुटिकादिघूमस्तथा, ततो नास्यान्यनुमापकत्वम् । २० यदप्युक्तं व्याप्तौ सत्यामपि न धूमादग्निपैगल्यमनुमीयत इत्यादि । तदपि न विचारसरणिमनुसरति । यतो व्याप्त्यनुसारेणानुमानं विधी- यते । व्याप्तिश्वामित्वधूमत्वद्वारेणैवावसीयते । न पैडल्यादिधर्मद्वारेण । तेषामानन्त्याच्याभिचाराच । तथा हि- पैङ्गल्यं शातकुम्भे तरलतरतडिन्मण्डले भास्वरत्वं सत्त्वं सर्वार्थसाथै तरुणचितरे मास्करे दाहकत्वन् ॥ २५ ·- २०८ प्रमाणनगनतोकालकारः परि. ३ ग. वासादावनगलं तुहिनविटना तातैलादिशा- न्गे वैभानरीगं गमिनरनिराने धर्मजानं रामम्नम् ॥४७२॥ तथा- नीलत्वं गनले विलोननगुगोद्रापलगम्पादनं तेले व्योगतलापिरोहणनिनिर्यासपिनाप्पाने ॥ अत्यन्तं कटुभावता त्रिकटुके दृष्टान्यमानारणी धूमस्येति विशिष्टनामनियता न व्यातिरत्रोच्यते ॥ ४७३ ।। अतो येनैव रूपेण विश्वविवरवर्तिन्यो वहिव्यक्तयो धूमव्यक्तयश्च संगृह्यन्ते तदेव रूप व्याति नियमेन व्यवस्थापयति । तगाग्नित्वधूमत्वे १० मुक्त्वा नान्यद्भवितुमर्हति । न खलु यथा वस्त्वन्तरसाधारणा. पैनल्या- दयस्तथाग्नित्वधूमत्वे । ननु यद्यनयोर्व्याप्तिरस्ति तर्हि प्रथमदर्शन- काले कस्मान्नोलिखतीति चेत्, ग्राहकाभावादिति ब्रूमः । तत्काले ग्राहकाभावश्च तदा तत्कारणाभावासिद्धः । व्याप्तिज्ञानस्य हि कारण- मुपलम्भानुपलम्भौ । न च प्रथमदर्शनकाले तो स्त । न च ग्राहका- १५ भावात्तदा व्याप्तेरप्यभावः। तदा ग्राहकामावस्यान्यथासिद्धत्वात् । अन्यथा दूरे रूपदर्शनकाले रसस्याभावः स्यादविशेषात् । एवं च- सन्नीतिनीरपरिपालनपेशलोऽयं तांकुर. प्रमितिरूपतयाऽभ्युपेयः ।। कर्मादिवोधफलदा समुदेति यस्मात् निर्दूषणाऽनुमितिकल्पलता क्षणेन ४७२ ॥ अत्र योगाः सगिरन्ते- तर्कः सम्यक्तार्ककैस्तय॑माणो तर्कस्याप्रामाण्यमित वद- ता नैयायिकाना मत- न प्रामाण्यं जातुचित्स्वीकरोति ।। निर्देशपूर्वक खण्ड स्याद्वादशैस्तत्प्रमाणत्वसिद्धथै व्यर्थस्तस्मादाश्रितोऽयं प्रयासः ॥ ४७५ ॥ १. दृष्टान्त' इति भ. पुस्तके पाठः । २० .२५ नम् ।

·५२.८]
न्यानावरन्लाफरमादिनः
तथा नि.न: प्रमाणं न भवनि निविषयवान् । यन्तुनः प्रमाणं
नव निर्विपयं यथा प्रत्यनम् . निविषयश्च तर्क । तम्माप्रमाण न
भवति । न चात्र निविषयत्वमसिद्धन | तकन्य हि विषयः साध्य-
साधनयोन्याप्तिः परः प्रतिपाद्यते । सा च प्रत्यक्षम्यैव विषयः प्रथम-
प्रयोऽप्यामिसम्बन्धिन्येन धमन्य प्रतिभासनात् । न चाय धूमवहेरन्य- ५
तोऽप्यन्यन्नादेव वा जलादेर्भवतीति सन्देहविपर्यासौ प्रत्यले सम्भवतः।
अमेरेवायमिति तत्सम्बन्धित्वेनैव धमन्य तनिश्चयात् । इत्य प्रथम-
प्रत्यक्षेण व्याप्तो प्रतिपनायामन्वयव्यतिरेको भूयसोपलभ्यमानौ प्रथम-
स्यैव प्रत्यक्षस्य दाढर्यनुत्पादयतः । भूयो दर्शनादर्शनावगतान्वयव्यति-
रेफेसहकृतेन वा प्रत्यक्षेण व्यप्तिः प्रतीयते । ननु यदि प्रथमप्रत्यक्षे- १०
व्याप्ति. प्रतीयते तहि तिमित्ययं धूमादिरनेन वयादिना नियत
इत्येवरूपा तनानामेव व्याप्तिप्रतीतिनोत्पद्यते, इति चेत् । उच्यते ।
सामग्र्यभावात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि भूयोदर्शनादर्शनावगताभ्या
व्याप्तिरुल्लिख्यते । न च प्रथमप्रत्यक्षकाले तौ स्त. । अन्वयन्यतिरेको
च भूयोदर्शनादर्शनावगतौ प्रयोजकसन्देहव्युदासार्थों युक्तावेव । अनेक- १५
सहचारिदर्शने हि प्रयोजके सन्देहः । किं धूमप्रयुक्तोऽयं नियमः
किं वा श्यामत्वादिप्रयुक्त इति । तत्र झ्यामत्वादयो धूमापेक्षा न
वहितापेक्षा इति धूमस्याग्निसम्बन्धित्वे धूमत्वमेव प्रयोजकं न तु
न्यामत्वादयः । धमत्वे हि सति न क्दाचिदग्नित्वं व्यभिचरतीति ।
भूयोदृष्टान्वयन्यतिरेकल्य प्रमातुरपरोक्षाकारतयोपजायमानत्वाद्विशिष्ट- २०
दुण्ड्यादिप्रत्ययवत्प्रत्यक्षमेवेदं व्याप्तिज्ञानमिति ।
इत्थं न सगतिमिहादति मानभावः
सन्यायमार्गनिपुणै. परिमृप्यमाणः ।।
तकें क्यञ्चन तत. स्वमताभिमान-
मद्यापि मुञ्चत न किं वत जैनचन्द्राः ॥ ४७६ ॥

·. प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सु.८ योगस्य या त्वस्य सुतार्किकत्वकीर्तिः पुरस्तात्परिपुंसनीया ॥ तर्कप्रमाणत्वकदर्थनायामयं विधेयस्तदनु प्रयासः ॥ ४७७ ।। तथा हि, यत्तावन्निर्विषयत्वादिति साधनमुक्तम् । तदसिद्धम् । व्याप्तिलक्षणस्य तद्विषयत्वसम्भवात् । यत्युनरुक्तं सा च प्रत्यक्षस्यैव ५ विषय इत्यादि । तत्र किमैन्द्रियं मानसं वा प्रत्यक्षं व्याप्तिग्रहणे प्रव- र्तते । न तावदैन्द्रियम् । तद्धि येनार्थेन प्रतिनियतदेशकालादिनेन्द्रिय सम्बध्यते तमेवावभासयति न तु व्याप्तिम् । सा हि सकलदेशकाला- लिङ्गितसाध्यसाधनोपसंहारेण गृह्यते । यतो व्यापनं व्याप्तिः सर्वासां व्याप्यव्यक्तीनां व्यापकव्यक्तीनां च व्याप्यरूपतया व्यापकरूपतया च १० क्रोडीकरणमुच्यते । न च तत्रेन्द्रियस्य ग्रहणसामर्थ्य सम्भवति । सकल- व्याप्यव्यापकव्यक्तिभिः सार्घ तस्य सम्बन्वासम्भवात् । ननु साध्यमग्नि- सामान्यं साधनं च धूमसामान्यं तयोश्चानवयवयोः सन्निकृष्टत्वादेकत्रापि साकल्येनेन्द्रियेण ग्रहणमस्ति विशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वत्र हेतोः पक्षधर्मता- बलादेवेति चेत् । तदयुक्तम् । एवं हि साधनवैफल्यापत्तिः । व्याप्तिग्रह- १५ णकाल एव सामान्यरूपस्य साध्यस्य प्रसिद्धेः । कथमन्यथा सामान्य- रूपयोःसाध्यसाधनधर्मयोः साकल्येन व्याप्तिर्निर्णीता स्यात् । विशेपप्रति- पत्तिस्तु हेतोः पक्षधर्मतावलादेवेत्यत्रापि पक्षधर्मता धूमविशेपस्य तत्सा- मान्यस्य वा । आद्यपक्षेऽग्निविशेषेण धूमविशेपस्य व्याप्तेरप्रतिपत्तितो गमकत्वायोग. । द्वितीये त्वग्निसामान्यस्यैव धूमसामान्यासिद्धिः स्यात्ते- २० नैव तस्य व्याप्तेः । अथ साधनसामान्यात्साध्यसामान्यप्रतिपत्तेरेवेष्ट- विशेषप्रतिपत्तिः। सामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वादिति चेत् । ननु तत्सामा- न्यमपि विशेपमात्रेण व्याप्तं सत्तदेव गमयेन्नेष्टविशेषम् । यच्चोक्तं प्रथम- प्रत्यक्षेऽप्यग्निसम्बन्धित्वेन धूमस्य प्रतिभासनादित्यादि । तदपि न सोढवर्तनीयमनुवर्तते । यतः पुरो दृश्यमानाग्निसम्बन्धित्वेन धमः प्रथम- २५ प्रत्यक्षे प्रतिभामेत । सकलामिसम्बन्धित्वेन वा । प्रथमपक्षे कर्थ व्याप्तिप्रतिपत्तिः । प्रतिनियतव्यक्ती व्याप्तेरेवासम्भवात् । तस्याः सर्वा- ·परि. ३सू.८] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः क्षेपणपर्यवसानात् । द्वितीयपक्षोऽप्ययुक्तः । प्रतिनियताग्निसम्बन्धित्वे- नैव प्रथमप्रत्यक्षे धूमस्य प्रतिभासात् । यदप्ययुक्तम् । भूयो दर्शनाव- गतान्वयव्यतिरेकसहकृतेन वा प्रत्यक्षेण व्याप्ति. प्रतीयत इति । तद- प्ययुक्तम् । अन्वयव्यतिरेकसहकृतत्वं हि प्रत्यक्षस्य स्वविषयातिक्रमे- णार्थान्तरे प्रवृत्तिः । स्वविषये प्रवर्त्तमानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामतिशया- ५ धानं वा । प्रथमपक्षे प्रत्यक्षविरोधः । स्वार्थातिकमेणार्थान्तरे प्रवृत्ति- लक्षणस्य सहकृतत्वस्य कचिदप्यप्रतीतेः। न खलु प्रदीपसहकृतं लोचनं रसादौ प्रवर्त्तमानं प्रतीयते । तथा- उन्नीलकलिकाकलापकवलीकारक्रमव्याकुली- क्रीडपट्पदचारुचूतलतिकाकान्ते वसन्तोत्सवे ॥ किं पुस्कोकिलकामिनीव कुरुते काकी वराकी क्वचित् कण्ठान्त ठिताच्छपञ्चमकलासंराजितं कूजितम् ॥४७८॥ द्वितीयपक्षेऽपि स्वविषये प्रवर्त्तमानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामतिशया- धानमध्यक्षस्य व्याप्तिविषयत्वे सिद्धे सिद्धयेत् . तच्चासिद्धम् । सम्बद्ध- वर्तमानार्थविषयत्वातस्य । किंच. इन्द्रियविषये विद्यमानत्वात्तत्प्रभव- १५ प्रत्यक्षेण व्याप्तिः प्रतीयते स्वविषयत्वाद्वा । न तावद्विद्यमानत्वात्, रसादेरपि चाक्षुषत्वानुषङ्गात् । व्याप्तिवमादौ तस्यापि सत्त्वाविशे- पात् । नापि स्वविषयत्वात्, व्याप्तेः प्रत्यक्षविषयत्वानुपपत्तेः । अनि- यतविषया हि व्यातिरिति कथं नियतविषयोन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षता प्रति. पद्येत । एतेनान्वयन्यतिरेकाभ्या होत्यादिः पूर्वपक्षग्रन्थः सकलोऽपि २० प्रतिक्षिप्तः। प्रोतनीत्यान्वयन्यतिरेक्यो. सहकृतत्वस्य प्रत्यक्षेण व्याप्ती गृह्यमाणायां प्रतिहतत्वात् । तन्नेन्द्रियप्रभवं प्रत्यक्षं व्याप्तिप्रतिपत्ती समर्थन् । नापि मानसन् । मनसो बाधेन्द्रियनिरपेक्षन्य बहिरर्थसाक्षा- करणे सामर्थ्याभावात् । अस्वतन्त्र बहिर्मनः ” इत्यभिधानात् । व्याप्तिश्च वद्विमादिविषया वहिरर्थधर्मत्वाद्वहिरों वर्तते । भवभिनतस्य २५ च मनसोऽणुस्वभावत्वेनाशेपार्थे सकृत्सम्बन्धासम्भवाक्थं तत्रभवं प्रत्यक्ष ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ म.८ व्याप्ति निश्चिनुयात् । तथा हि । यद्णुस्वभावं तत्सकृदशेपार्थेन नं सम्बध्यते । यथा परमाणुः । अणुस्वभाव च भवत्कलितं मन इति । अथ साक्षान्मनसः समस्तार्थः सम्बन्धाभावेऽपि परम्परया सम्बन्धो भविष्यति । मनसा हि साक्षादात्मा संयुज्यते । तेन च संयुक्ताः ५ सर्वेऽम्यादयो धूमादयश्च साध्यसाधनविशेषास्तस्य व्यापकत्वादिति चेत् । तदपि न्यायशून्यम् । एवं सर्वस्य सर्वज्ञताप्रसङ्गात् । साध्य- साधनवन्निखिलार्थाना मनसा सह सम्बद्धसम्बन्धसंभवात् । किं चासौ सम्बद्धसम्बन्धोऽपि मनस. सद्धिरेवाथै सद्भिरतीतानागतैम्त- कथं तत्र व्याप्तिप्रतिपत्तिः स्यात् । न चात्मनो व्याप्तत्वं सिद्धम् । १० तम्याग्रे विस्तरत. प्रतिपेत्स्यमानत्वात् । तत्कथं सम्बद्धसम्बन्धगन्धोऽपि स्यात् । ततो दृष्टान्तमात्रे साध्यसाधनयोर्व्याप्तिस्त्वया स्वकिर्त्तव्या न तु समस्तासु वहिधूमव्यक्तिषु । तथा चानुमानानुत्थानम् । साध्य- धर्मिणि साध्यधर्मेण सह हेतोाप्तेरनिश्चयात् । ततश्योपलम्भानुपलम्म- सम्भव त्रिकालवर्तिवहिधूमादिविषयमस्पष्टं तर्काख्यं प्रमाणमुररीकर्त- १५ व्यम् । ननु यावान्क्वचिद्भूमः स सर्वोऽप्यग्निजन्मा भवतीत्येवं प्रकारस्येह विकल्पज्ञानस्य सम्बन्धग्राहिप्रत्यक्षफलत्वान्न प्रामाण्यमिति चेत्। एतदप्यसमीचीनम् । प्रत्यक्षस्य सम्बन्धशाहित्वप्रतिषेधात् । तत्फलत्वेन चास्याप्रामाण्ये विशेषणज्ञानफलत्वाद्विशेप्यज्ञानस्याप्यप्रामाण्यानुषङ्गः । अथ हानोपादानोपेक्षावुद्धिफलत्वात्तस्य प्रामाण्यमङ्गीक्रियते । तर्हि तर्क- २० ज्ञानस्यापि प्रमाणत्वमस्तु । तस्यापि व्याप्तिप्रतिपत्तिफलत्वात् । अथ प्रमाणविषयपरिशोधकत्वान्न तर्कः प्रमाणमित्युच्यते । तदपि परि- फल्गु । अप्रमाणेन शोधनविरोधात् । मिथ्याज्ञानवत्प्रमेयार्थवच्छ । तस्मादवस्थितमिदं तर्क प्रमाणमवाध्यमानविपयत्वात्प्रत्यक्षवत् । ततश्च- २५ तर्क. प्रमाणमिति युक्तिवलेन सिद्ध- मर्थं गृहाण परिमुच्य मुधाभिधानम् ।।

·परि. ३ सू. ८] स्याद्वादरत्नाकरसहितः तर्क एप सन्न्यायदर्शनविवेचनचारुबुद्धे नैयायिकत्वमपि ते कधमन्यथा स्यात् ॥ ४७९ ॥ विकल्पमात्रं ननु विकल्पमानत्वात्तों न प्र. माणमिति वदता बौद्धाना प्रमाणता तत्कथमस्य युक्ता ॥ मतनिर्देशपूर्वक इत्याहुरत्र स्फुरिताभिमानाः खण्डनम् । समन्तभद्रप्रणयैकचित्ताः ॥४८०॥ न तेऽपि सन्यायपथानुयाविनः स्वदर्शनोद्धृतकुवासनाहता ॥ न तर्कमानत्वविघातकारकं यतो निमित्तं यत तैः प्रकाशितम् ।।४८१॥ अथ तर्कस्याप्रमाणतायां विकल्पमात्रत्वाल्यं निमित्तं प्रकाशितमेवे. ति चेत् । ननु विकल्पमात्रत्वमिति कोऽर्थः । किमर्थानालम्बनज्ञानमात्र- १०. त्वमप्रत्यक्षत्वं वा । प्रथमपक्षोऽसिद्ध. । साध्यसाधनसम्बन्धालम्बनत्वेन निरालम्बनत्वस्य तऽनुपपत्ते. । द्वितीयपक्षस्तु न न.क्षतिकारी । परो- क्षविशेषत्वेन तर्कस्याप्रत्यक्षतयाऽस्माभिरप्यभ्युपगमात् । न चाप्रत्यक्षज्ञा- नरूपत्वात्तकोऽप्रमाणमिति तर्कणीयम् । अप्रत्यक्षज्ञानरूपस्याप्यनुमान- स्य प्रमाणत्वेनोमयसम्प्रतिपन्नत्वात् । अथ सविकल्पकज्ञानम्वरूपत्वं तर्क- १५ स्य विकल्पमात्रत्वशब्दाभिधेयत्वेन विवक्षितम् । तदपि न पीडाकरमस्मा- कम् । सविकल्पकज्ञानरूपत्वेऽप्यनुमानस्येव तर्कस्यापि प्रमाणत्वानति- पातात् । व्यवस्थापितं प्रपञ्चतो निखिलप्रमाणाना कथञ्चित्सविकल्पक- त्वमाद्यपरिच्छेदे। तन्न विकल्पमात्रत्वं तर्कस्याप्रमाणताया निमित्तमवधा- नाहम् । अथ गृहीतग्राहित्वं तद्भिधीयते । तदप्ययुक्तम् । यतः साध्य- २० साधनयो.सामन्येन व्याप्तिम्तन्य विषयो न चैतत्प्रतिपत्तो प्रमाणान्त- रं प्रभवति । अथोच्यते । कायें हेतौ तावद्याप्ते. प्रतिपत्तिः प्रत्यक्षानुपल- म्भपञ्चकाजायते । अग्निधूमव्यतिरिक्तेपु हि परिदृश्यमानेप्वपि भूतलाद्य- थेषु प्रथमं धूमम्यानुपरम्भ एक. । तदनन्तरमन्मेपलम्भन्ततो धृमन्ये- त्युपलम्भद्ववन् । पश्चान्नेरनुपलम्भोऽनन्तरं धमन्याप्यनुपरम्भ इति २५ द्वादनुपलम्भौ । अनुपलन्भोऽपि प्रत्याविशेष एवं लमयितव्यः ।

·प्रमाणनयत्तानोकालार: [परि.31.८ इल्यं प्रगानुपलमान कम्गामणि व्यक्ती कार्यकारणभागमा भवत्योः कार्ग धूम इति । माग कार्ग: गनन निगत. । यदि तु तेन निगतो न स्यात्तदा तलिपटालालिगं गलामरालं ना तम्य स्यात् । ततधारामर्शः रापन. । गेयं कार्यरती मानिकी गिना- ५ भावप्रतीतिरुपजागते । यदाह-" धमाधीहि निजानं मनानमधी- स्तयोः ।। प्रत्यक्षानुपलम्भाम्यामिनि पञ्चभिरन्त्रयः ।।” धूमाधी- धूमानुपलम्भ इत्यर्थः । स्वभारती त्वधिनाभावप्रतीतिविपदो बाधका- नुमानात् । यथा क्षणिकन्वानुमानं सत्तहेती व्यापकानुपलम्भात् । तथा पर्थक्रियाकारित्वलक्षण सत्त्वमर्थनिया च क्रमयोगपद्याभ्या व्याप्ता। २० ते च क्षणिकत्वानिवर्तमाने स्वव्यायां सत्त्वरूपामर्थक्रियामादाय निव- ते । कस्मात्पुनरक्षणिकाक्रमयोगपद्ययोावृत्तिरिति चेत् । नाना- रूपत्वात् । कालत. पौर्वापर्यं हि क्रमस्तद्विपरीतं तु योगपद्यमित्थं चैते नानारूपे । अक्षणिकत्वं चैकरूपता । एकरूपतानानारूपत्वे चैकत्र विरुद्धे । ततोऽक्षणिकाक्रमोगपद्यनिवृत्ती निवर्तमानं सत्त्वं क्षणिक १५ एवावतिष्ठते । प्रकारान्तरासम्भवात् । न खलु क्षणिकाक्षणिकव्यति- रिक्तस्तृतीयः प्रकारोऽस्ति । यतस्तत्रास्य वृत्तिराशङ्कयेत । अनुपलब्धेः पुनः स्वभावहेतावन्तर्भावान्न तत्र पृथगविनाभावग्राहकप्रमाणचिन्तेति। अत्रोच्यते । यत्तावदुक्तं कार्यहेतौ तावद्याप्ते. प्रतिपत्ति. प्रत्यक्षानुप- लम्भपञ्चकाज्जायत इत्यादि तन्नोपपत्तिक्षगम् । उपलम्भानुपलम्भ- २० स्वभावस्य द्विविधस्यापि प्रत्यक्षस्य सन्निहितमात्रविषयतया देशादिव्यव- हितसमस्तपदार्थगोचरत्वायोगात् । अविचारकतया च प्रत्यक्षं यावान्क- श्चिद्भूमः स सर्वो देशान्तरे कालान्तरेऽग्निजन्माऽन्यजन्मा वा न भवतीत्येतावतो व्यापारान्कत्तुं समर्थमिति कथं व्याप्तिस्तद्विषयः स्यात् । अथ पुरो व्यवस्थितार्थेपु प्रत्यक्ष व्याप्तिं प्रतिपद्यमानं सर्वोप- संहारेण प्रतिपद्यत इति कीर्त्यते । तदप्यकीर्तिकरम् । स्वाविषये प्रत्यक्षस्य सर्वोपसंहारानुपपत्तेः । प्रत्यक्षपृष्ठभोवतो विकल्पस्यापि प्रत्यक्ष- १. भाविनो' इति म. पुस्तके पाठः । २५ .

·परि. ३ मू. ८] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५१५ गृहीतमात्राध्यवसायित्वात्सवोपसंहारेण व्याप्तिग्राहकत्वाभावः । तथा च कयमनिश्चितप्रतिवन्धत्वाद्देशान्तरादौ साध्यं साधनं गमयेत् । ननु "कार्य घूमो हुतभुजः कार्यानुवृत्तितो" विशिष्टप्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या निश्चितः स देशान्तरादौ तदभावेऽभवंस्तत्कार्यतामेवातिवत्तेतेत्याकस्मि. को धूमः पावकनिवृत्तौ न वापि निवत्तेत । नापि वहिसद्भाव एव स स्यादित्यहेतोस्तुरङ्गशृङ्गन्यैव धूमस्यासत्त्वात्वचिदप्युपलम्भो न भवेत् । तथा च कीर्तिना कीर्तितं वार्तिके- “ कार्य घूमो हुतभुजः कार्य- धानुवृत्तितः । स भवंस्तदभावेऽपि हेतुमत्तां विलद्धयेत् ॥१॥" इति चेत् । तदपि न सुन्थम् । इत्थं व्याप्तिप्रतिपत्तौ तन्निश्चयकालोप- पलव्धे व्यापके न व्याप्तिः स्यात् । तस्यैव तथा निश्चयान्न तादृशस्या- १० पि । असाध्यव्याप्तत्वग्रहणे तब्राहिणो विकल्पस्य कथमगृहीतग्राहित्वं न स्यात् । प्रत्यक्षगृहीतादधिकग्राहित्वात् । तथा च प्रमाणान्तरमसौ स्यात् । तच्च किमन्यतर्कप्रमाणादिति । यदपि स्वभावहेतौ त्वविना- भावप्रतीतिर्विपक्षे बाधकानुमानादित्युक्तम् । तदप्युक्तिमात्रम् । यतो विपक्षे वाधकानुमानमपि प्रसिद्धाविनाभावं सल्वसाध्यसिद्धये प्रम- १५ वति । अविनाभावश्च तत्राप्यनुमानान्तरेण सिद्धयेत्तेनैव वा । आये पक्षेऽनवस्था । द्वितीये वितरेतराश्रयः । तत्प्रत्यक्षं नाविनाभावसिद्धौ धत्ते प्रौढिं लैगिकी नापि बुद्धिः ।। एकस्तर्कन्तत्र सामर्थ्यनुद्रा निष्प्रत्यूहा हन्त तस्माद्विभार्त ॥४८२॥ एवं च न तर्कस्याप्रमाणतायां गृहीतायां ग्राहित्वमपि निवृत्तं २० सम्भवति । अथ विसंवादिलं तत्प्रतिपाद्यते । तदपि नोपपन्नन् । स्वगोचरे तर्कस्याक्सिंवादित्वात् । तत्य हि गोचरः साध्यसाधनयोः साकल्येन व्याप्तिस्तन्यां चास्याविसंवादकत्वं सुप्रसिद्धमेव । अन्यथा- नुमानस्यापि कथमविसवादकत्वं न्यात् । न खलु तर्कस्थानुमान- निबन्धनसम्बन्धविषये संवादानुपपत्तावनुमानम्यापि संवाद. सम्भवति । २५ नन्वस्य निश्चितसंवादो नास्ति प्रिकृष्टार्थविषयत्वादिति चेत् । तदपि ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [ परि. ३ म. . न तार्किकप्रीतिकरम् । तर्कस्य संवादसंदेहे हि कथं निःसन्देहानु- भानोत्थानस्यापत्तितो निःसन्देहमनुमानमिच्छता साध्यसाधनसम्बन्ध- ग्राहिप्रमाणं निश्चितसंवादमेव स्वीकर्त्तव्यम् । तन्न विसंवादित्वमपि । तर्कस्य प्रमाणत्वे तर्हि तस्य किं निमित्तमिति चेत् । समारोपव्यवच्छे- दकत्वमिति ब्रूमः । तथा हि, तर्क. प्रमाणं समारोपव्यवच्छेदकत्वाद्य- दित्थं तदित्थं यथानुमानम् । तथा च तर्कस्तस्मात्प्रमाणमिति । एवं च, तीतानागतवर्तमानसमयश्लिष्टानिधूमादिके व्याप्तिं वस्तुनि न ग्रहीतुमिह यत्सर्वोपसंहारतः ॥ प्रत्यक्षप्रमुखं प्रमाणमयते शक्तिं ततश्चागत १०. प्रामाण्यं सुदृढोक्तयुक्तिवलतस्तर्कस्य तन्निश्चये ॥ ४८३ ॥ प्रथमत इह तावद्दर्शनं नास्तिकानां विघटितमनु तस्माद्योगपक्षो निरस्तः ।। तदनुसुगतशिप्यैर्जल्पित दोपजालं यदिह किमपि युक्त्या सर्वथा तच्च भग्नम् ॥ ४८४ ॥८॥ एवं तर्क निर्णायेदानीमुद्देगक्रमानुसारेणानुमान व्युत्पादयियंस्त- दता सत्याविप्रतिपत्तिं तावन्निरस्यति- अनुमानं द्विप्रकारं स्वार्थं परार्थं चेति ॥ ९॥ अनु लिङ्गग्रहणसम्बन्धम्मरणयोः पश्चान्मीयते परिच्छिद्यतेऽर्थोऽनेने- त्यनुमान वक्ष्यमाणलक्षणम् । ही प्रकारौ भेटौ वक्तु न शक्यमिति २० लक्षणकथनान प्रावप्रकार मेद उक्तः । तमेव विशेपतो दर्शयति । म्बार्थ पगर्थ चति । म्बम्म टद स्वार्थ येन स्वय प्रतिपद्यते तत्स्वार्थ- मित्यर्थ । परम्म हद पगथं येन परं प्रतिपादयति तत्परार्थमित्यर्थः । च: ममुचये ॥ ९॥ - - प्रथमप्रकार प्रकाशयन्नाह- १-नागपत्राचारठापनि दिश्चिन्या ।

·- w 1 । . . . . . . . . . . . . . निधितान्यथानुपपत्त्येकलक्षणो रेतुरिति॥१॥ 11. ... ... ........... १५ "atti. IRRIतिनिधिका- ....... Paमें नि.11--01ो मिनि ॥ ११ ॥ ... ५.101. ५.३० यनीय ---- न तु विलक्षणकादिरिति ।। १२ ।। श्रीणि मरणानि पानि परधर्मन्द.प.मत्त्व विपशमवारयानि मायानी लिनणद :म आदिम्य परिक्षणकाद. स निलक्षणकादि. पनि गयनीति ।। १२ ।। नयापतिमार-- -- ·५१८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ म. १३ तस्य हेत्वाभासस्यापि सम्भवादिति ॥ १३॥ तस्य त्रिलक्षणकादेः, हेतुवढाभासत इति हेत्वाभासम्तस्यापि । न केवलं सम्यग्घेतोरित्यपि शब्दार्थः । सम्भवाद्धटनात् । इदमत्रै- दम्पर्यम् । यदेव हि लक्ष्यासाधारणं स्वरूपं तदेव लक्षणतया लोके ५ प्रतीतमन्यभिचारित्वात् । यथा भास्वररूपोप्णस्पर्गवत्त्वमग्नेः। न च त्रैरूप्यादेलिंगासाधारणता । तत्सुत्रत्वादी हेत्वाभासेऽपि सम्भवादिति । पक्षवर्मत्वादिलक्षणतया- शिप्यः शौद्धोदनेः कश्चिदत्र प्रत्यवतिष्ठते ।। न्वितस्यैव हेतुत्वं वदतो बौद्धस्य मतमुपपाद्य स्वकीयदर्शनाभीष्टं स्थापयन्हेतुलक्षणम्॥४८५|| खण्डनम् । तथा हि-हेतौ निश्चितान्यथानुपपत्त्येकलक्षणत्वमनुपपन्नम् । तस्य १० पक्षधर्मत्वादिलक्षणत्रयान्वितत्वेनैव सम्यक्त्वोपपत्ते. । अन्यथाऽसिद्ध- त्वादिदोपानुपड्गात् । न खलु पक्षधर्मत्वाभावे तस्यासिद्धत्वव्यवच्छेदः । सपक्ष एव सत्त्वाभावे च विरुद्धत्वव्युदासः। विपक्षे चासत्त्वनियमा- भावेऽनेकान्तिकत्वनिषेधश्च कर्तुं शक्यः । उक्तं च-- " हेतोस्त्रिप्वपि रूपेषु निश्चयस्तेन वर्णितः ॥ असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारि- १५ विपक्षतः ॥१॥" अस्यायमर्थः-- असति तादाम्यतत्पत्तिलक्षणे प्रतिवन्धे व्याप्तेरनिश्चयाद्धेतोरगमकत्वं यत. स्यात्तेन कारणेन हेतो- स्त्रिप्वपि रूपेषु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकरूपेषु निश्चयो वर्णित आचार्य- दिग्नागेन "प्रसिद्धस्तु द्वयोरपि साधनम्" इत्यादिना प्रमाणसमु- चयादिषु । कस्य निरासेनेत्याह-असिद्धेत्यादि । विपक्षत इति, २० आधादित्वात्तृतीयार्थे तसि । विपक्षेणेत्यर्थः । तदा यसिद्धविपक्षण पक्षधर्मत्वनिश्चयो वर्णितः । विपरीतार्थो विरुद्धस्तस्य विपक्षेणान्वय. । व्यभिचार्यनैकान्तिकस्तस्य विपक्षेण व्यतिरेकनिश्चय. । प्रसिद्धस्तु द्वयोरपि सावनमित्यत्र च दिग्नागवचश्शकले द्वयोरपीत्यनेनैकस्य १ 'आद्यादिभ्य उपमत्यानम्' इति का. वा. ५-४-४४ ।

·५९९ । परि.सू.१३] त्याचादरत्नाकरसहितः नादिनः प्रतिवादिनो वाय. तिद्धन्तत्य सापनत्वप्रतिषेधः । प्रसिद्ध इत्यनेन च यः सन्दिग्वस्तयेति । उक्त ताथागतेनेदं स्वमते हेतुलक्षणम् । प्रक्रियामात्रनेतत्तु न्यायमार्गालमान्वितः ॥ ४८६ तया हि-न पजर्मत्वादि पत्रयं हेतोऊनणन् । विपनेऽप्यन्य ५ दर्जनानत्वात् । यद्यन्य विपक्षेऽपि दत्तते न तत्तत्य लक्षणं यथा तित्वमः । विजेऽपि हेत्वाभातलम वर्तते । पावनत्वादिरूपत्र- यन् । तन्न हेतोन्तलम्णनिति । क्यान्यथानुपपचिनियनवलप्यं हेतु- मन लप्पमात्रन् । तथाविधं च तद्विप हेवाभासलक्षणे न सन्म- वतालच्यते तबसम्बद्धन् । एवं सति त्रैलप्यकल्पनानयंत्यप्रसङ्गात् । १० जन्यथानुचिनियमावेतोर्गनकलोपत्तेः । न खलुकृतिनोदयाच्छ- क्टोगधनुमाने पङ्गता सन्मति जय कालाकागादि भविचच्छ- न्टोदयादिन्कृतिनदगदिनत्वपूर्वोपलव्यज्ञालनामाविवदितीत्यमन्त्र पश्यतिनिधीयते । तई न कश्चिमधर्मत्वे हेतुः न्यान् । काभानगदरवि प्रसाधावत्यादी सारे जगतो घर्मिन्वेन पन- १५ धजन्य कनु सञ्चात् ! तथा हि-जगत्रासाधावल्ययोगि नाकाम्योगिवान् । त्था जगजलधिजातवेदसमन्वितं नहान- सध्योगिवानसमजाविति । लोर विरोऽन्याप्यविशिष्ट । तब पतोगेनकाइन्न । नापि सप्ले सत्त्वम् । अनियः चन्दः अवादिललाधरणलाइनकान्तियनिति चेत् । तद्- २० सुत्क्षन् । मारपलम्यानकान्तिकवेन स्यात्यनिद्धे । विद- यो दानादितिलेन निश्चितः मंदादिनी । जन- लेने निश्चित क्षेत्र, धनरान्तिकः महाभियोमत्तेन निश्चित : हेतु सामादिनानादिवेन निश्चनुदाय इति र बन्द । : सर्गनियचे साच्चे तलावात् । न रुनु र दिल्कि २५ उनके ·५२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सू. १३ एवासत्त्वेन निश्चितः । सपक्षेऽपि तस्यासत्त्वनिश्चयात् । ननु सपक्षस्या- भावात्तत्र सत्त्वादेरसत्त्वनिश्चयेऽपि स्वसाध्यसायकत्वं युक्तम् । न पुनः श्रावणत्वादेः । तस्य विद्यमानेऽपि सपक्षे घटाहावसद्भावादिति चेत् । तदप्यसमीचीनम् । सति सपक्षे विद्यमानत्वस्य गमकतायामन- ५ गत्वात् । अन्तर्व्याप्तेरेव सर्वत्र तदङ्गवोपपत्ते. । यदि च सति सपने श्रावणत्वादिरसत्त्वेन निश्चित इति कृत्वा न स्वसाध्यस्य गमकः । तर्हि सति विपक्षे जलाशयादावसत्त्वेन निश्चितो धूमादिरेव स्वसाव्य- गमकः स्यान्न त्वसति तस्मिन्नसत्त्वेन निश्चितः सत्वादिः । अथ कथ्यते - असति खलु विपक्षे यस्य नास्त्येव सत्ता स भजति वत सम्यग्तुता सर्वथैव ॥ व्यभिचरति कथञ्चिन्नाविनाभावमुद्रा यदिह शुचिमनीषाचक्षुषा वीक्ष्यमाणम् ॥ ४८७ ॥ नन्वेवं सम्पूर्णे सपक्षे तदेकदेशे वा यः सन्कृतकत्वप्रयत्नानन्त- १५ रीयकत्वादिकः स कथं हेतुतां स्वीकुर्यादिति चेत् । असन्नेव सपक्षे हेतु- रित्यनवधारणात् । विपक्षेऽपि तदसत्त्वानवधारणमस्त्विति न मन्तव्यम् । साध्याविनाभावित्वव्याघातानुषगात् । तन्न सपक्षविपक्षयोरसत्वेन निश्चितोऽसाधारणः कथञ्चिदनैकान्तिकतामास्कन्दति । नापि सपक्ष- विपक्षयोरसत्त्वेन संशयितः श्रावणत्वादिरसाधारण इति द्वितीयः परः। २० तयोस्तस्यासत्त्वेन निश्चितत्वात् । न च सपक्षे सत्त्वाभावे श्रावण- त्वादिहेतोरनन्वयत्वानुपड्गः । अन्तर्व्याप्तिलक्षणस्य तथोपपत्तिरूपस्या- न्वयस्य तत्र सद्भावात् । अन्यथानुपपतिरूपव्यतिरेकवत् । तन्न सपने सत्त्वमपि हेतोर्लक्षणम् । नापि विपक्षेऽसत्त्वम् । तत्पुत्रत्वस्यापि गम- कत्वप्रसगात् । श्यामेतरपुरुपलक्षणाद्विपक्षायावृत्तत्वात् । अथ न २५ विपक्षेऽसत्त्वमानं हेतुलक्षणं किन्त्ववधारणगर्भमसत्त्वं विपक्षेऽसत्त्वमेव निश्चितमिति न चात्रावधारणनिश्चितिरस्ति । न हि यत्र श्यामवं .

·परि.सू.१३] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः नास्ति तत्पुत्रत्वेनापि न भवितव्यमेवेत्येकान्त. । गाझाद्याहारस्वरूप- स्वकारणातत्वेन ब्दावन न्यानत्वानुत्पत्तावपि स्वकारणोपढौक्तित्य तत्पुत्रत्वन्य सन्भाव्यमानत्वादिति चेत् । तवेवस्वभावं विपक्षातत्त्वं निश्चितान्ययानुपपत्तिरेवेति तदेव हेतो. प्रधानं लक्षणमस्तु । पर्याप्त मणान्तरपरिकल्पनया । तदुक्तं पात्रस्वामिना-" अन्ययानुपपन्नत्वं ५ यत्र तत्र त्रयेण किम् । नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ॥१॥" इति । यत्सनरनिहितमन्ययासिद्धत्वादिदोषानुपादित्यादि । तदपालोचितवचनन् । निश्चितान्यथानुपपतिलक्षणत्वादेव हेतोरसिद्ध- त्वादिदोषपरिहारसिद्धः । न हसिद्धादिषु हेत्वाभासेषु निश्चितान्यथा- नुपत्तिः न्यञ्चितन्मवतीति। जसिद्धादिस्वरूपवान्त्रस्य ब्याल्या. १० नान्तरेऽभिधान्यानः । एवमप्यविनामाप्रपञ्चत्वासनपर्नगदेरतिद्धादि- व्यवच्छेदार्थ हेतुललगत्वेन प्रणयने निश्चितत्वस्यापि रूपान्तरन्याज्ञाता- सिद्धताव्यवच्छेदार्थनगापित्तविषयलादेश्च लमपान्तरस्य बाधितविषय- त्यादिव्यच्छित्ये हेतुलमणत्वेन प्रणयनं न्यात् । एवं च- नेतद्भिको पक्ष वनवं लमयं मलमणीयन् ।। यल्लादल्लिविद्यमानेऽपि हेतोः गतिनवालीसाध्वप्रनिदो ॥४८८॥ जन योगा. प्रत्यवतिष्ठन्ते- जानासि जल्पितुननल्पनते व्त्र हेतो. पलवारी हेतोल्टिम्पन्न किसिमलेन । गाविसमुन्दर बनाइयं प्रभवति प्रस्टम्दनाध्य- संसाधनायनितंन्दु पञ्चम्प.॥४८९।। तथा हि-रूप्यं हेतो भूत् । पान्येनानि सहकार- पलान्येदालान्ववादप्युवमहान्दादिचादी गाभिविन्चे नोऽयं देवदतलकुवादितरन्नुनियादी स्थतिले ६ ५ १५ ·प्रमाणनगनलालोकालकारः (परि. ३. १३ हेत्वाभागेऽप्यम्य सम्भवात् । पाप तु भागेन । निपान । एकगाखाप्रभवन्यस्य हिरणे गगणोतुन्नम् । जवानिनविषयला. सम्भवात् । तथा हि । इदमनुमानं प्रतिदिनपरिणागोपनीयमानपश्चि- मवयसि वमन्ते कम्गापि ललाटनपनापतिपानिनप्रनण्टमरीनिकानक- ५ सम्पर्ककर्कगसनीरलहरीपरिकाथ्यमानामिफलरसम्य महकारमही. रहस्य कस्याश्चिद्विशालगाखाया कानिनिमप,पिजगणि परिणति- पेगलानि कान्यपि पुनरपि जरठनमालदलशामलकान्तिकान्नानि तदि- तराणि फलानि समुपलभमानस्तदमिलापवलपवलविगलदन्तोटकप्लवप्ल- वमानलोलजिहाचल पुमान्कश्चिन्करोति । अथवाऽऽमताग्राहिणा १० तत्प्रत्यक्षेणावबाध्यते । तत्पुत्रत्वस्यापि विद्यमानेऽपि त्रैम्प्ये हेत्वा- भासत्वम् । असत्प्रतिपक्षस्वाभावात् । मूर्योऽयं तत्पुत्रो न भवति विविध- शास्त्रव्याख्यानादिकौशलशालित्वात्प्रतिपन्नप्राजपुरुषवदित्यादेस्तत्प्रतिप- सस्य सम्भवात् । इदमपि हि मूर्खत्वानुमानमनेककर्कगतर्कगास्त्रसन्दर्भ- गर्भाविर्भावनाविजृम्भमाणप्रभूततमरोमाञ्चसञ्चयकम्बुकाञ्चितगरीरेण कु- १५ शाग्रीयोमुपीगालिना शिष्यमण्डलेन समुपास्यमानं कमपि कोबिदबू- न्दारकमवलोकमानस्तदुपरिप्ररूढमत्सरमदिराधिकारपरवा. कश्चिद्हंयुः करोति । अथ च तत्प्रतीयमानेनैव मूर्खत्ववाधकेन विविधशास्त्रव्या- ख्यानादिकलाकौशलशालित्वानुमानेन वाध्यते । ततः कालात्यया- पदिष्टस्य हेत्वाभासस्य व्यवच्छेदार्थमवाधितविषयत्वं प्रकरणसमस्य च २० व्युदासार्थमसत्प्रतिपक्षत्वं हेतोलक्षणमभ्युपेयमिति पक्षधर्मत्वादिरूपत्रया- दभ्यधिकयोरवाधितविषयत्वासत्प्रतिपक्षत्वयोरपि रूपयोः सद्भावात्पञ्च- लक्षणकमेवमङ्गीकरणीयम् । यथोक्तं जैयन्तेन-" पञ्चलक्षणकाल्लि- गाद्गृहीतान्नियमस्मृतेः ॥ परोक्षे लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्षते ॥१॥" इति । स एवैतव्याचष्टे-परोक्षोऽर्थो लिङ्गयते गम्य २५ तेऽनेनेति लिङ्गं तस्माल्लिङ्गाल्लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्षत इति १ ललाटंतपः-मध्याहस्थ. । ग्रहपति सूर्य २ अहंकारवान् । ३ न्यायमखरीपृ. १०९.

·५२३ परि. ३ सू १३] स्याहादरत्नाकरसहितः योगः । कथम्भूताल्लिजात् , पञ्च लक्षणान्यस्येति पश्चलक्षणकं तस्मात् । कानि पुन. पञ्च लक्षणान्युच्यन्ते , पक्षधर्मत्वं सपने सत्त्वं विपक्षा- घ्यावृत्तिरवाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति । सिपाधयिपितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षस्तद्धमत्व पक्षधर्मत्वं तदाश्रितत्वमित्यर्थः, साध्यधर्मयोगि- त्वेन निश्चितं धर्म्यन्तरं सपक्षस्तत्रास्तित्वम्, साध्यधर्मसंस्पर्शशून्यो धर्मी ५ विपक्षस्ततो व्यावृत्तिः, अनुमेयस्यार्थस्य प्रत्यक्षेणागमेन वा अनपहरण- मबाधितविषयत्वम्, संगववीजभूतेनार्थेन प्रत्यनुमानतया प्रयुज्यमानेना- नुपहतत्वमसत्प्रतिपक्षत्वमिति, एतैः पञ्चभिर्लक्षणैरुपपन्नं लिङ्गं साध्यस्या- नुमापकं भवति । एतेपा च लक्षणानामेकैकापायात्पञ्च हेत्वाभासा भवन्ति। तथा हि-यस्य पक्षधर्मता नास्त्यसावसिद्धो हेत्वाभासः । यथा नित्यः १० शब्दश्चाक्षुषत्वादिति, सपक्षे सत्त्वं यस्य नास्ति स विरुद्धः, यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति, यस्य विपक्षाघ्यावृत्तिर्नास्त्यसावनेका- न्तिकः, यथा नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति, यस्याबाधितविषयत्वं नास्ति स कालात्ययापदिष्ट , यथानुप्णस्तेजोऽवयवी कृतकत्वाद्धटवदिति प्रत्यक्षवाधितविषयः । ब्राह्मणेन सुरा पेया दवत्वात्क्षीरवदित्यागम- १५ वाधितविषय इति । यस्य निप्प्रतिपक्षता नास्ति स प्रकरणसम , यथाऽ- नित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेर्घटवत् । नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुप- लब्धेराकाशवदिति । द्वावप्येतौ परस्परं सत्प्रतिपक्षाविति । न च वस्तूनामद्विरूपत्वात्कथमेकत्र धर्मिणि परस्परविरोधधर्मद्वयाक्षेपप्रयो- जकहेतुद्वितयस्य सन्निपातो भवेदिति शङ्कनीयम् । यत. संशयबीजं २० यद्विशेषाग्रहण तदन्यतरपक्षनिर्णयाय भ्रान्त्या प्रयुज्यमानं सत्प्रतिपक्षता प्रतिपद्यते । स्थाणुरयं पुरुषधर्मानुपलब्धे. पुरुषोऽयं स्थाणुधर्मानु- पलब्धेरितिवत् । अन्यतरविशेषानुपलम्भ एवायं सशयाधायी पक्षधर्मा- न्वयव्यतिरेकोपपत्तेभ्रमणे हेतुरिति प्रयोज्यमानः सत्प्रतिपक्षो भवति । पुरुषप्रज्ञाप्रमादमूलत्वाच्च वस्तुनो यात्मकत्वमिह प्रतिभासते । इति २५ सुव्यवस्थित एव प्रकरणसमाख्यः पञ्चमो हेत्वाभास.। एतेषु पञ्चसु लिङ्गलक्षणेषु लिङ्गस्याविनाभावः परिसमाप्यते, इति पञ्चलक्षणकाल्लिङ्गा- ·२२४ तम्प प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ स. १३ दिति व्याख्यातम् । व्याप्तिग्रहणसमयसमधिगतस्वरूपस्यापि लिनस्य पुनर्धर्मिणि क्वचिदनवधृतवपुपो न साध्यावबोधसाधनत्वमिति द्वितीय लिजदर्शनमवश्यमपेक्षणीयमिति गृहीतादित्युक्तम् । लिहं हि ज्ञापकं न च चक्षुरादिवत्कारकम् । ज्ञापकस्य चायं स्वभावो ५ यदज्ञातं सन्न ज्ञापयतीति । व्याप्तिकालगृहीतमेव व्याप्तिवत्स्म- रमाणतया लि लिझिनं गमयिप्यतीति चेत् । मैवम् । लिजाणमन्तरेण व्याप्तिस्मृतेरप्यभावादिति । अथ नियमस्मृतेरिति न्याग्यायने । नियमो व्याप्तिरविनाभावो नित्यसाहचर्यमित्यर्थः । म्मृतिनियमस्मृतिस्तम्याश्च सकाशात्परोक्षे लिङ्गिनि १, ज्ञानमनुमानं प्रचक्षते इत्यत्रापि सण्टकः । द्वितीयलिङ्गदर्शने मपि नियमम्मरणमन्तरेण साध्यप्रमितिर्नोन्मीलतीति भावः । "निगमो हि गृहीनोऽङ्गमनुमेयग्रमा प्रति ॥ न नालिफेरद्वीपस्थो समादमिं प्रपन ।। १ ।। गाध्यानुमितिलायां न चास्ति नियम. प्राः ।। नियमग्रहमाले न न गाध्यमनुमीयते ॥२॥ तेन पूर्व १. गृहीनः गनिदानी स्मृनिगोचरः ।। निगमः प्रतिपत्यङ्ग तथावगति- दीनान ॥३॥ यत्रापि विपयेभ्यरतनव संवद्यते स्मृतिः ।। नवागन जानन चलाग परिकल्पते ॥" अश पगदी लिमि- ...! | RK FM नामदुच्यन । गिविमिष्टा पम्मी गायः ...नर्मिमा मागम । पर्वतादणि मिहन्यान। -, ...... | मिसयान । न न हया गा ग. .: : Fir, मोमियाद । । म य गोवा ८.५यमन्यात मिटायना :. ... ...मिटाना मनिष्ट ..वि ....., ...':; , 2.44ft. -- i . + ·परि. ३ सू. १३] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५२५ सर्वदेशविशिष्टः, देशविशिष्टो वा अनुमेयः स्यात्, एप सिसाधयिपितो वामिः सर्वदेशविशिष्टः, अनिर्धारितदेशविशिष्टः, प्रागनुभूतदेशविशिष्ट', इदानीमनुभूयमानदेशविशिष्टो वाऽनुमेय इतिात…ते पञ्चदश पनाः प्रत्य- सविरोधसिद्धसाध्यत्वादिदोषोपहत्ता इत्यनादरणीया एव । यस्तु पोडशः पक्ष एतद्देशविशिष्ट एपोऽनिरिति , तत्र देशविशेषावच्छेदमन्तरेणैप ५ वहिरिति परिग्रहीतुमेव न शक्यते । अतो देश एव प्रथममवगम्यते । तस्य च पूर्वप्रतिपन्नत्वादिदानीमनवगतदहनविशिष्टम्त्वस्यानुमातुं योग्यत्वात्स एव साध्यो युक्तः । अपि च । अन्नेः साध्यतायामतद्धन्मों धूमः कथमनु- मापकः स्यात् । अनुपलब्धे ज्वलने तद्धर्मतया घूमो ग्रहीतुं न पार्यते । उपलब्धे तु हुतभुजि भवदपि विफलमेव धमन्य तद्धर्मताग्रहणम् । १० अनुमेयस्य तदानीं कस्यचिदभावात् । तस्मादग्निविशिष्टः परिदृश्यमानो देश एव साध्य. । स च स्वरूपतः प्रत्यक्षोऽपि परोक्षधर्मविशिष्टतया- नुमेय इति धूमधर्मयोगादग्निधर्मवान्त एवानुनीयते । सोऽनुमानस्य विषयो लिङ्गीत्युच्यते । परोक्षग्रहणं च परोक्षधर्मविशिष्ट धर्मिणि साध्यत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । कचित्तु व्याप्तिस्मरणसमनन्तरमेव प्रत्यासीदतः १५ प्रमातुझटिति सनुन्मिपन्नकम्मादेव प्रत्यक्षीभवति विभावसुरिति न तद्वि- शिष्टतयापि धार्मणि परोक्षत्वनवकल्प्यत इति तद्यावृत्तयेऽपि परोक्ष- ग्रहणमिति । ततश्व-- २० रूपपञ्चकसमृद्धिवन्धुरं लिझमेतदिति योगजल्पितम् ।। साध्यसिद्धिमनुमानमुद्रया मन्त्रयद्भिस्पगन्यता बुधैः ॥ ४९० ॥ भारती तव वन्य शुश्रुवे वर्णमात्रघटनाममुद्भुरा ।। भासते पुनरसौ मनीषिणां काणदृष्टिरिव रोपितालना ॥४९१ ॥ तथा हि-हेतो. पचरूपत्वननुपपनन् । त्रैरुप्यत्तस्यापि हेल्बामा- सेऽपि भावात् । नभिजन्योऽयं धूनः सत्त्वालूबोपलब्धधमवादिन्यत्र हि २५ हेलाभासेऽपि पन्धनलं तावदान्त । पीने घने सत्त्वस्यानन्दिन्य- ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः [परि. ३ म.१३ त्वात् । अन्वयोऽपि नियत एव । पूर्वदृष्टे भेऽग्निजन्यचेन व्याप्तस्य सत्त्वस्य सद्भावात् । व्यतिरेकश्च । खरविषाणादी साव्याभावे मावनम्य सत्त्वस्याभावनिश्चयात् । अवावितविषयत्वमप्यत्राम्नि । विवाढापन्ने धमेऽग्निजन्यत्वस्य वाधकाभावात् । एवमसत्प्रतिपक्षत्वमपि । अन- ५ मिजन्यत्वसाधकस्यानुमानम्यात्रासम्भवादिति मिढे हेत्वाभासेऽपि सत्त्वे पञ्चरूपत्वन् । सामस्त्येन व्यतिरेकनिश्चयम्यात्राभावाढसिद्धमिति चेत् । न । तस्यान्यथानुपपन्नत्वरूपत्वेन तदभावे गेपरूपाणामकिञ्चि करत्वापत्तेस्तद्विकलस्यैव पञ्चरूपत्वस्यालमणत्वेन साध्यत्वात् । यत्यु- नरवाधितविषयत्वासत्प्रतिपरत्वयोरभावादेकगाखाप्रभवत्वतन्युत्रत्वहेत्वो- १० रगमकत्वमगादि तत्राप्यन्यथानुपपत्त्यभाव एव निमित्तम् । न पुनर- वाधितविषयत्वासत्प्रतिप्रश्नत्वयोरभावः । तयोः सतोरप्यगमकत्वस्या- नन्तरमेव दर्शितत्वात् । किं चावावितविपयत्वत्य तावन्निश्चितस्यैव हेतुलक्षणाङ्गत्वमङ्गीकृतम् । न च तन्निश्चयः सम्भवति । तन्निश्चय- साध्यनिश्चययोः परस्पराश्रयणात् । सति हि बाधनाभावनिश्चये हेतोः १५ साध्यनिश्चयस्तन्निश्चयाच वाचनामावनिश्चय इति न तयोरन्यतरस्य व्यवस्था । यदि पुनरन्यतः कुतश्चिद्वाधनाभावनिश्चयात्परस्पराश्रय- परिहारः क्रियते । तदाप्यकिञ्चित्करत्वं हेतोः । यथैव हि हेतोर्विपर्य- यस्य बाधासद्भावनिश्चये तत्साधनासमर्थत्वादकिञ्चित्करत्वम् । तथैव वाधाविरहनिश्चये कुतश्चितस्य सद्भावसिद्धेस्तत्साधनाय प्रवर्त्तमानस्य २० सिद्धसाधनादपीति न साधीयस्तस्य तल्लक्षणत्वम् । नन्वेवमविना- भावोऽपि हेतुलक्षणं मा भूत्तन्निश्चयस्यापि साध्यसद्भावनिश्चयायत्ततया तस्य चाविनाभावाधीनत्वादितरेतराश्रयस्य प्रसङ्गादिति चेत् । न । अवि- नाभावनियमस्य हेतौ प्रमाणान्तरान्निश्चयोपगमादितरेतराश्रयानवका- शात् । तर्काख्यं हि प्रमाणमविनाभावनिश्चयनिबन्धनम् । प्रत्यक्षा- २५ देस्तत्राव्यापारात् । तर्हि यत एवाविनाभावनिश्चयो हेतोस्तत एव साध्यस्यापि सिद्धेस्तत्र हेतोगकिञ्चित्करत्वमिति चेत् । न । ततो ·परि. स. १३] त्याहादरत्नाकरसहितः देशादिविरोपावच्छिन्नन्य साध्यस्य साधनात् । तर्कात्तु सामान्यत एव तसिद्धे. असत्प्रतिपक्षत्वेऽपि प्रतिप्रश्नस्तुल्यवलोऽतुल्यवलो वा । तुल्य- बलने बाध्यबाधकमावानुपपत्तिः । अतुल्यबलत्वं त्वनयो. किं पक्षधर्म- वादिभावाभावकृतमनुमानवाघजनितं वा । न तावदाद्यः पक्षो निरवद्य. । पक्षवर्मलादेभयोरप्यविशेषात् । मूर्खत्वाभावे साध्ये ५ शातव्याख्यानादिकलानौगलनालिवत्येव मूर्खत्वे साध्ये तत्पुत्रत्वस्यापि पक्षधर्मत्वादिसम्भवात् । द्वितीयपक्षोऽप्यसन्भान्यः । अनुमानवाधाया अद्याप्यसिद्धेः । । न हि द्वयोः पमधर्मवाद्यविशेषे एकस्य वाध्यत्वनपरन्य बाधक्वं युक्तन् । अविशेषेणैव तत्प्रसङ्गात्परस्प- राप्रयश्च । तथा ह्यतुल्यवलले सत्यनुनानबाधा तस्यां चातुल्य- १० वललमिति । एवं च पञ्चलाणलभितलिगाग्रहं विहाय हठात् ।। जिनोदितकलक्षणलक्षितमिह लक्ष्यता लिगन् ॥ ४९२ ॥ तदुक्त-- अन्यथानुपपन्नत्वं रूपैः किं पञ्चभिः कृतम् ।। नान्यथानुपपन्नत्वं रूपैः किं पञ्चभिः कृतम् ॥ १ ॥” इति । नैयायिकाः केचिदयान लिङ्ग- तत्वमित्यादनमाड- मन्यप्रकारं परिकर्तियन्ति ।। सूत्रानुसारिणा नन- मुपदव्य खण्डन्न् । तेषामिदानी प्रतिपादयाम- तदर्थसंसूचकसूत्रमेकम् ।। ४९३ ।। "तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेरवत्सामान्यतो दृष्टं च" इति । तत्र तदिति सर्वनान्ना पूर्वप्रक्रान्तं प्रत्यक्षं प्रत्यवमृश्यते । तत्पूर्व कारणं यस्य तत्तत्यूर्वकं त्रिविधननुमानमिति स्पष्टम् । वादादि- क्यान्ये पूर्वनुपादीयमानत्वात्मनः पूर्वशब्देनोच्यते । सोऽत्यान्त्याप्रय- लेनेति पूर्ववत् । लिङ्गनित्येवमनेन पढ़ेन पक्षधर्मवनुक्तं भवति । २५ १गौ. सू. १t.

·प्रमाणनयतत्यालोकालङ्कारः [परि. ३.सू.११ पक्षे उपयुक्ते सति गेपः सपो भवति सोऽस्यारत्याश्रयत्वेनेति शेष- वदित्यनेन सपक्षे वृत्तिरुक्ता भवति । सामान्यतो दृष्टमित्यनेन विपक्षा- व्यावृत्तं लिगमुच्यते । कथम् । अकारप्रश्लेषात्, सामान्यनो दृष्टमिति । तिष्ठतु तावद्विशेषतः सामान्यतोऽपि न दृष्टम् । केति पक्षसपबयोवृत्ते- ५ रुक्तत्वात्पारिशेप्याद्विपक्षे सामान्यतोऽपि न दृष्टमित्यवतिष्ठते । एवं च यत्पूर्ववच्छेपवत्तत्केवलान्वय्यनुमानम् । पक्षधर्मत्वसपनसत्त्वसमन्वि- तमित्यर्थः । यथा सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्बनमनेकत्वात्पञ्चाङ्गु- लवत् । अत्र हि पञ्चाङ्गुलव्यतिरिक्तस्य सदसवर्गम्य समग्रस्य पक्षीकरणादन्यस्याभावाद्विपक्षाभावः । अत एव व्यतिरेकामाव. । तथा १० पूर्ववत्सामान्यतो दृष्टं केवलव्यतिरेकि । पनवमत्वविपक्षव्यावृत्तिसम- वितमित्यर्थः । यथा सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिनत्त्वाद्यत्युनः सात्मकं न भवति तत्प्राणादिमदपि न भवति यथा घटादि प्राणादि- मच्च जीवच्छरीरं तस्मात्सात्मकमिति । अत्र हि जीवच्छरीरस्य पनी- कृतत्वेन सपक्षाभावादन्वयाभावः । तथा पूर्ववच्छेपवत्सामान्यतो दृष्ट- १५ मन्वयव्यतिरेकि । पक्षधर्मत्वसपनसत्त्वविपक्षव्यावृत्त्युपेतमित्यर्थः । यथा मित्यादिकं बुद्धिमत्कारणकं कार्यत्वात्कुम्भादिवत् । यन्तुनर्बुद्धि- मत्कारणकं न भवति न तत्कार्यत्वधम्माघारो यथा व्योमादीति । अत्र सपक्षविपक्षयोः कुम्भादिव्योमादिकयो सद्भावाद्धेनोरन्वयव्यतिरेक- सद्भावः । अन्वयेवढ्यतिरेकवदित्यं तद्द्यवच्च किलोच्यत लिगम् ॥ एतदपि प्रतिपादिनयुक्तिव्यूहबगेन समम्नमपास्तम् ।। ४९४ ।। मर्वत्र निश्चितान्यथानुपपन्नत्यम्यैव हेतुलक्षणतोपपतेम्नम्मिन्सन्येव हेतोगमकचातीतः । केवलान्वयिनो हि यदि प्रमाणनिश्चितमन्यथा- नुपपन्नन्दमम्ति नदा किमन्वयापेक्षया । अथान्वयामावे हेनोरन्यथा- २५ नुपपन्नन्दम्यवाभाव म्यादतोऽन्वयापेक्षा म्यादेनद्यद्यन्यथानुपपन्नन्व- मन्वयन व्यानं भवंत । न म्बन्वव्यापकनिवृत्तावच्याप्यनिवृत्तिः १पीटन्ट ।

·परि.३सू.१३] स्याहादरत्नाकरसहितः सम्भवति। अतिप्रसक्ते. अथान्वयेन व्याप्तमन्यथानुपपन्नत्वमिप्यते । तर्हि केवलव्यतिरेकिणि प्राणादिमत्त्वादावन्वयस्य निवर्तनात्तद्याप्तस्यान्यथा- नुपपन्नत्वस्यापि निवृत्तेरगमकत्वं स्यात् । न खलु व्यापकाभावे व्याप्यं भवति । वृक्षत्वाभावे शिंशपात्ववत् । गमकवे वा प्राणादिमत्त्वादेर्ना- न्दयेनान्यथानुपपन्नत्वं व्याप्तं भवेत् । यस्याभावेऽपि यद्भवति न तत्तेन ५ व्याप्तन् । यथा सलिलाभावेऽपि भवन्यूमादिर्न तेन व्याप्तः। भवति चान्ववाभावेऽपि प्राणादिमत्त्वादावन्यथानुपपन्नत्वमिति । अन्यच्च । सदसद्वर्ग इत्याद्यनुमानेऽनेकवादित्यस्य हेतोः कुतः केवलान्वयित्वम् । व्यतिरेकाभावाचेत्, अवमपि कुतः । तद्विषयन्य विपनस्याभावाचेत् । अथ कोऽयं विपक्षाभाव. । पक्षसपनावेव निवृत्तिमात्रं वा, प्रथमपक्षे १० परमतप्रसक्तिः । अभावत्य भावान्तरस्वभावतास्वीकारात् । निवृत्ति- मात्रलक्षणोऽपि विपनाभाव प्रतिपन्नो न वा । नप्रतिपन्नश्चेत्तर्हि विप- भाभावस्य सन्दिन्धत्वाव्यतिरेकाभावोऽपि सन्दिग्ध इति केवलान्वयोs- पि सन्दिग्ध एव । जथ प्रतिपन्न. । स यदि साध्यसाधननिवृत्त्वाधारः प्रतिपन्नस्तहिं स एव विपक्ष इति कथं विपक्षाभावो यतो व्यतिरे- १५ काभावः स्यात् । साध्यसाधननिवृत्त्याधारतया निश्चितन्यैव विपन- वात् । तच भाववदभावस्यापि न विरुध्यते । कथमन्यथा सदसद्वर्गः कस्यचिदेकज्ञानालम्वननित्यत्रासत' पनत्वमपि स्यात् । असत्पनो भवति न तु विपक्ष इति च किंकृतो विभागः। अथासर्गशब्देन सामान्यविशेषसमवाया एवोच्यन्ते नाभावाः । तहि प्रागभावाद्यभाव- २० विपयं ज्ञानं न फन्यचिदनेनानुमानेन प्रसाधितमिति सुव्यवस्थितं शालिनः सकलकार्यकारणवानपरिज्ञानन् । प्रागभावाद्यज्ञाने कार्यत्वा- देरप्यज्ञानात् । अपि च यद्यभावोऽत्र पक्षसपनाभ्यां बहितः, तर्पने- नानेक्त्वादित्यनैकान्तिको हेतुः । अभावस्यानेकत्वेऽपि कस्यचिदेक- ज्ञानालवनलानभ्युपगमात् । बभ्युपगमे वा कथमभावो न पनः । तथा २५ च विपक्षोऽप्यसावन्तु । नन्वेवं विपनाभावोऽप्येकज्ञानालन्वननिति ·५३० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सू. १३ पक्ष एव स्यात् । तथा च पुनरपि विपक्षाभाव एवेति चेत् । पुनरपि तदेव प्रेर्य कोऽयं विपक्षाभाव इति । यदि पक्षसपक्षावेव स्तः, तर्हि भावाद्भिन्नस्याभावाजैनमतप्रवेशः । अथ तुच्छा विपक्षनिवृत्ति- स्तदभावः । सोऽपि यद्यप्रतिपन्नः । तर्हि सन्दिग्धः । तत्सन्देहे च ५ व्यतिरेकाभावोऽपि तादृगेवेति न निश्चितः केवलान्वय इत्यादि तदवस्थं पुनः पुनरावर्तत इति । ततः केवलान्वयित्वेनैवाभ्युपगतस्या- नुमानस्य विपक्षाभाव एव तुच्छो विपक्षः । ततः साध्यनिवृत्ता साधननिवृत्तिश्च सुव्यक्तैवेति कथं न व्यतिरेकः । अथ विपक्षाभावस्या- पादानकारकत्वायोगान्न ततः साध्यसाधनयोावृत्तिरिति चेत् । १० तन्न समीचीनम् । भावः प्रागभावादिभ्यो भिन्नस्ते वा परस्परतो भिन्ना उत्पादावप्यभावस्यापादानकारकत्वाभावप्रसगात्सर्वेषां प्राग- भावादीना सामय म्यात् । किं चान्वयमात्रेण गमकत्वे द्रव्यं गुणकर्म- सामान्यविशेषगमवायप्रागभावादयः प्रमेयत्वात्पृथिव्यादिवदित्यादेरपि गमकन्यं कर न स्यात् । धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितत्वे कालात्ययापदि- १५ प्रन्या नाहगं गमकमिति चेत । तार्यताधितविषयत्वमपि लिस राणं पूर्वनगायिकवाइयद्भिरपि वक्तव्यम् । तचालक्षणमेवेत्युक्तम् । म पनि पक्षावानिशम्य गगकन्वमिति चेत् । तसगन्प्रतिपक्षालमणि पण या यम । दायलक्षणमवनि निवेदितम् । ततोऽन्यशानुप- पकामावनिनाम्यागमकलमी कार्यम । ना केवलान्नय्यनुमान .. पंगा न्याय । यगान्य पव-गामान्यता दृष्ट कालगतिरेकी- .: नियम । यन. प्राणादग्नयामांव कुता गमकत्वमिति 4... ! दिनि । या यामाहटांकगा-मकत्व- 1 नियमन बिनियनि नमागागकन्यामाय. ; ....... मानना पाकागाव. विमान ....... अनि प्रतीयमानानहाय नियनि । .:..- सामानहाय निवती ·परि. ३ सू. १३] स्याद्वादरलाकरसहितः ५३२ सात्मकत्वसिद्धिस्तत्रेति । तदपि नानवद्यम् । नेदं क्षणिकाना सचित्त- शून्यं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादित्यादेरपि गमकत्वप्रसङ्गात् । निगदितप्रकारव्यतिरेकल्यात्रापि सम्भवात् । साध्याभावेऽप्यस्य सद्भाव- सन्भावनयाऽगमकत्वमिति चेत् । तीन्यथानुपपत्तिवलादेव गमकत्व- मजीकृतमिति कृतं केवलन्यतिरेकित्वेन । तन्न केवलव्यतिरेक्यप्यनु- ५ मानं परेपानुपपद्यते । एतेन पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्टमन्वयव्यतिरेक्य- प्यनुमानं तेषां प्रतिक्षिप्तम् । साध्याभावसम्भवनियमनिश्चयमन्तरेणा- स्यापि गमकवानुपपत्तेरिति । यदप्येतत्य सूत्रस्य कैश्चियाख्यानं क्रियते । यथा कार्यात्पूर्व कारणमुच्यते । पूर्व कारणं लिङ्गतयाऽस्या- स्तीति पूर्ववत्कारणात्कार्यानुनानन् । यथा मेघोन्नत्या भविष्यदृष्टय- १० नुमानन् । शेषः कारणापेक्षया कार्यमुच्यते । मेपो विद्यते यत्र तच्छेपवत्कार्याकारणानुमानम् । यथा नदीपूरेणोपरितन- देशेऽतीतवृष्टयनुमानम् । सामान्यतो दृष्टं तु सामान्यतोऽविना- भावमात्रेण यदकार्यकारणभूताल्लिङ्गाद कार्यकारणभूतस्यैव लिझिनोऽनु- मानम् । यथा कपित्यादी रूपेण रसानुमानन् । रूपरसयोहिं सम- १५ वायिभारणमेकं कपित्यादि द्रव्यं न तु तयोरन्योन्यकार्यकारणभाव इति । तत्रापि यदि निश्चितान्यथानुपपत्त्यनुवेधस्तदा न किञ्चिद- निष्टम् । साध्येनाविरुद्धानां व्याप्यकार्यकारणेत्यादिना सूत्रेण कारणा- दिलिज्ञानामनिधास्यमानत्वात् । निश्चितान्यथानुपपत्तिविरहे तु गम- फन्दमेवानीपां नास्तीति किं परिगणनया । एतेन वैशेपि अपि यत्राहु.-" अस्येदं कार्य कारणं सम्ब- मध्येकार्थसमवाचि विरोधि वेति लिङ्गकम्" अ- जत्थेदं कार्यमित्यादिग- नसारिक देविना न्दं न यथा विशिष्टो नदीपूरो दृष्टेरिति । स्पोपट जन्येद बारणे या मेघोलनिष्टरेवति । मन्त्र- न्धि द्विविध नवोनि सम्बादिच। तत्र नगि २५ १६.सू. ६५।२ . ८.. ग. २२.६ २० सन्।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ स. १३ यथा, धूमोऽग्नेः । समवायि यथा, विषाणं गोरिति । एकार्थसम- वायि द्विविधम् । कार्य कार्यान्तरस्य । कारणं कारणान्तरस्य । तत्र कार्य कार्यान्तरस्य यथा , रूपं स्पर्शस्य। कारणं कारणान्तरस्य यथा, पाणिः पादस्येति । विरोधि चतुर्विधम् । अभूतं भूतस्य, अभूतमः ५ भूतस्य, भूतमभूतस्य, भूतं भूतस्य । तत्राभूतं भूतस्य यथा, अभूतं वर्षकर्म भूतस्य वाय्वभ्रसयोगस्य लिङ्गम् । अभूतमभूतस्य यथा, अभूत श्यामता अभूतस्य घटाग्निसयोगस्य लिङ्गम् । भूतमभूतस्य यथा, भूतं वर्षकर्म अभूतस्य वाय्वभ्रसंयोगस्य लिङ्गम् । भूतं भूतस्य यथा, भूतं स्यन्दनं कर्म भूतस्य सेतुबन्धस्य लिङ्गमिति । तथा १० परमपि लिङ्गमुत्प्रेक्ष्यमनया दिशा । यथा, जलप्रसादोऽगस्त्योदयस्य । चन्द्रोदयः समुद्रवृद्धेरिति लिङ्गोपलक्षणत्वादस्य सूत्रस्येति । तदपि निरूपितप्रायमवसेयम् । समानयोगक्षेमत्वात् । उपनिपत्तदियं तव योग या गदितवानसि लिगपरंपराम् । इतरथानुपपत्तिमपास्य सा विशति नैव मनस्सु मनस्विनाम् ॥४९३॥ हेतोर्लक्षणमेतदेव तदहो क्षोदक्षम वर्तते सूत्रे यत्प्रतिपाद्यतेऽस्य सकलैर्दोषैरदत्तास्पदम् ।। अन्यत्त्वत्र विचार्यमाणमयते तीर्थान्तरीयोदितं नो युक्ति कथमप्यतः कथमिदं स्वीकुर्वते कोविदाः ॥४९४॥ नन्वन्यथानुपपतिरविनाभाव इत्यभिदधानस्य च निमित्तमन्वेषणीयं प्रामाणिकैः। तच्च तादात्म्यतदुत्पत्तिरूपम् । तादाम्यतदुत्पत्ती एवावि- नाभावनिमित्तमिति बोद-तथा हि स्वभावहेतोस्तादात्म्यं स्वसाध्याविना- मतम्यागकापूर्वक भावे निवन्धनम् । यो हि यदात्माभावः स कथं तदुस्मृजति । कार्यहेतोस्तु तदुत्पत्तिस्तत्र निवन्धनन् । कार्य हि कारणावीनात्मलाभमेव भवति तत्कथं तद- २५ न्नरण वापि स्यात् । न चाभ्यामन्यो हेतुरस्ति । अनुपलब्धे. स्वभाव- यानम् । ॥

·परि. ३ स. १३] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः ५३३ हेतावनुप्रवेशादिति शाक्याः । नाऽमी निवारयितुमशक्याः । यतः कि यत्र तादान्यतनुत्पत्ती तत्राविनाभावः । यत्राविनाभावस्तत्र तादात्य- तदुत्पती वा । न तावत्पौरस्त्यः पक्षः । सत्यपि तादास्ये वृक्षत्वस्य शिंशपात्वस्य व्यभिचारात् । सत्यामपि च तदुत्पत्तौ श्यामत्वादिधूम- धर्मस्तोमस्य वहिन्यभिचारात् । न च शिंगपात्वमेव वृक्षत्वात्मकं न ५ वृक्षत्वं शिशपात्वात्मकं खदिरोदुम्बरादिसाधारणत्वाक्षत्वस्येति वाच्यम् । तयोरेकान्ताभेदाभावात् । यदि च खदिरोदुन्दरादिसाधारणं वृक्षत्वमेव न शिंशपात्वं तदा नानयोरक्यम् । स्वभावभेदस्य भेदलक्षणत्वात् । एतेन यत्प्रज्ञाकरेण न तु यथा वृक्षात्मा शिंगपा तथा वृक्षोऽपि शिंगपात्मैव तादात्म्यन्योभवगतत्वमन्तरेणाभावादित्यागकयन् । अवि. १० भागवत्त्वात् । वृक्षो हि मिंगपाव्यतिरेकेणाप्यस्ति पलाशादिन तु शिंगपा तथेति । सेवाविभागवती गमिकेत्युक्तम् । तदपि पराम्तन् । विभाग- वत्त्वाविभागवत्त्वयोविरुद्धत्वेन भेदाविनामावित्वात् । नापि धूम एव वहिना क्रियते न श्यानत्वादयस्तदर्मा इति युक्तम् । वस्तुनो निर्भाग- त्वात् । जय यत्राविनाभावन्तत्र तादास्यतत्पत्ती । तीविनाभावे सिद्धे १५ तयोर्गमकाङ्गत्वनीकृतं स्यात् । एवमिति चेत् , तीविनाभाव एवास्तु गमकत्वाइं किं तादात्म्यतत्पत्तिभ्यान् । न हि स्वभाव स्वभाव इत्येव कार्य च कार्यमित्येव स्वसाध्यं गमयति । किन्तु तदविनाभावीति । अपि च यदि तादात्म्यं गमकलाइमिप्यते तदा साध्यसाधनयो- दाभावेन सम्बन्धाभावादविनाभावानुपपत्तिः । न च निरंशवन्तुवादि- २० नम्तयोस्तादाल्ये सति भेदः कथञ्चिदपि घटते । तादाल्यं हि तन्द- भावता. तेन साध्येन सार्ध साधनन्यैक्यनुच्यते । न पञ्चे नेवगन्धोऽपि सम्भवति । भेदे च नेत्यन् । अतः कथं तदानतया गियानं कृमत्वं गनयेत् । तादाल्येन न गमन्चे हेतुप्रतिपतिदेलायमेव साध्य- स्थापि प्रतिपदत्यानानुमानस्य साफल्यन् । अब नवनिलिम ३९ सायनप्रतिपननेव । तदा क्यं तयोस्ताहाल्पद 1 प्रतिपदा । ३४ ·HTTA पाकि; iii-finit, Lifi fari पा111 1111 पाणि 111 न। एनागिको गुगः ॥ भागः को IT मा गरी ५ गते॥१॥":नि । यदि fotatff, गो 1 RT.ITTET HTET | जिस-यो नागिन नागिन गिविना लामा सिनीपते।गाना पी. "If I ftirthमाया नमो मी त्यो नो: । यो offift | {{शिवा १० गाना | भने । पाय पोटा । नो यो दोगान पतिरिति । :पि पू गणानिधान । सा अनुमानपी मनिषायने मा-याचनायो या इत्यो । पुरन्योन्य में? इति मारतीय परामर्शशरिक शाक्यानाम् । ननु हाशिमपयोम्नादा- म्यातदात्मतया व्यवभितयोरवृक्ष यात्यशिंशपाव्यामृत्योरपि, सन्यपि १५ भेदे यथा-यवसाय तादात्म्यमिति त । तहि सिदे तादात्म्ये सत्य- शिंगपाण्यावृत्त्या धर्मिण्यवृक्षव्यावृत्तिर यवसेया तत्राध्यासिताया ना. वृक्षव्यावृत्ती यथाध्यवसाय तादात्म्यसिद्विरित्यन्योन्याश्रयदोप. । व्याप्तिग्रहणवेलायामेकात्मतयाऽ यवसितयोव्यावृत्त्योम्तादात्म्य सिद्धमिति चेत् , तर्हि काल्पनिकमेव तद्भवेत् । तथा चानुमानमपि २० कल्पनासमारोपितमेव स्यात् । तथोपगमे च न कश्चिद: तुर्नाम । प्रमेयत्वानित्यत्वयोरप्येकात्मतयाध्यवसितयोर्यथाध्यवसायं तादात्म्यसम्भ- वात् । विपक्षव्यावृत्त्यभावात्प्रमेयत्वस्यानित्यत्वेन सह तादात्म्याभाव इति चेत् । सत्यम् । वास्तव तादात्म्यं नास्ति , अस्ति कल्पना- समारोपितं तु तदेव चानुमानोदयवान्धव समर्थितवन्तो यूयमिति २५ विपक्षव्यावृत्तिरसत्कल्पेति कथं प्रमेयत्व हेतुर्न स्यात् । एव च तादा- त्म्यस्य गमकत्वागतास्वीकृती हेतुग्रहणे साध्यस्यापि ग्रहणाद्यर्थमनु- अथ ·परि. ३ म.] त्याद्वाइरन्नाकरसहितः मानम् । विपरीनसमारोपल्यवच्छेनार्थमनुमानमिति चेत् । न । तस्वरूपग्रहणे विपरीतसमारोपानवसरात् । न हि गिरःणयादि- विशेपाने सति पुंसि स्थाणुसनारोपो दृष्टः । तत्र वा तनेदादुप- पचेतापि । न हि गिर पायदय एक पुत्य इति तणेऽप्यन्यारायः स्यादपि । इह तु क्षतिपादोरमेनाच्छिनपावणे सति का कथा भत्ततरसमारोपन्य । किं च साध्यसाधनोन्तादान्ये था किंगणवेन वृक्षत्वानुनीयने तथ वृक्षवेनापि हिंट- पावननुनीत । तादाम्याविरोणत् । अथान्यः मन्त्रन्योऽन्य प्रतिवन्धः । हिष्ट सम्बन्ध । प्रतिवन्धन्तु पायत्तबलमा । तब मिपा भने प्रतिबद्ध न वृक्षद निंपाचे । बार-१० म्यादी प्रतिमन्यो न दोध्ने । सत्यमेतत् । किन्द गने दिनानाव एक स्त्रीहनो भवेल नादात्म्यन् । तादात्म्ये. हमन्द सर्वक्षनाधारण तथा मित्पादनदि म्यात् । च्या गि दिना न हन्यते तथा दापि लिन । ।

·१० प्रमाणनयतलालोकालकार: [परि. ३ म.१ न नागृहीतोडगावनुमानाझम । नदानी तम्ग प्राणेनु हेतुप्रतिपरि समय एव सागप्रतिपत्तेरुन्मीलिनवाकिगनुमानेन । गदि न तादारण तदुत्पत्तिभ्यामविनाभाव प्रनिजायने । तदा कणं कृति नदियादे गार टोदयादिकं प्रति गमकत्वं म्यात् । तत्र तादात्म्यतदुत्पत्त्योरभावान् ५ ततः सकलसम्यग्वेतुव्यापिता म्बयोग्यतवाविनाभावे निमित्तमास्यम् स्वयोग्यतयैव हि किभित्तननिदविनाभूतं न सर्व सर्वेण । एवं च-- न तादात्म्यं हेतोनियमकरणे नैपुणधर तदुत्पत्तिर्नापि श्रयति कथमप्यत्र बलिताम् । विनाऽप्येते यस्मात गमकता हेतुनिवहे भवत्येवाऽन्येपां कथमिह ततो यनपरता ॥ ४९७ ॥१३॥ ननु हेतुग्रहणसम्बन्धस्मरणकारणकं साध्यविज्ञानं स्वार्थमनुमान मित्युक्तम् । तत्र किंलक्षणकं साध्यमित्याह-~ अप्रतीतमनिराकृतमभीप्सितं साध्यामिति ॥१४॥ संशयादिव्यवच्छेदेन प्रसिद्धमर्थस्वरूपं प्रतीतमुच्यते तद्विपरीतम- प्रतीतम् । अनिराकृतं प्रत्यक्षादिभिरबाधितम् । अभीप्सितं साधनविषय- त्वेनेष्टम् ॥ १४॥ अप्रतीतविशेषणं तावत्समर्थयते शङ्कितविपरीतानध्यवसितवस्तूनां साध्यताप्रतिप- त्यर्थमप्रतीतवचनमिति ॥ १५॥ संशयाकलितं शङ्कितं विपर्ययविषयीभूतं विपरीतमनध्यवसायविषयी- कृतमनध्यवसित वस्तु प्रतिपाद्यते । तेषां साध्यताप्रतिपत्त्यर्थमप्रतीत- वचनं साध्यलक्षणसूत्रे कृतम् । एवंभूतान्येव हि वस्तूनि हेतुन साध्यन्ते न पुनर्निश्चितानि । तत्र हेतोर्वैफल्यात् ॥ १५ ॥ २० ।

·परि...] स्याहादरत्नाकरसहितः जधानिराकृतमिति विशेषणन्य फलमुपदयनाह- प्रत्यक्षादिविरुद्धस्य साध्यत्वं मा प्रसज्यतामित्यनि- राकृतग्रहणमिति ॥ १६ ॥ प्रत्यक्षमादिवाननुमानागमादीनां नेविरुद्धं प्रत्यानिवित्र ग्रन्य. भाविनिराकृतनियर्थः । तत्र प्रन्यस्वाधिनमश्रावणचं गन्दन्य । अनु- ५ मानवापितवान्ननित्यत्रं बने । भागममाथित प्रेत्यामुखप्रवल धर्म- म्याहि ॥ १६॥ इदानीमभीप्सितमिति विशेषणन्य फलनाह- अनभिमतस्यासाध्यत्वप्रतिपत्तयेऽभीप्तिपदोपादा- नमिति ॥ १७ ॥ जनभिनय मामिनिष्टस्य । एतानि चाप्रतीनीनिक. विपानि त्रीयपि स्वार्यानुनाने नुमात्र पैन सम्वन्ति । एक वाविप्रतिवादिल्लन्यानन्यामम्भवात् । पायानुनने नु नीलगिनि दिप प्रतिकारक्या । न पुनर्वासा - प्रतिवाद ! न चाप्रतिपदा प्रतिपादक नाम: प्रहात् : प्रतिवादिनम्नु माविमान “ཊ ཀ་བག་ མྨས་ པ༌ པས པ པྤནྣམས་ टिन : 7 ::::

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालकारः [परि. ३ ग.. क्य " संगयिनोऽपि कधितर्गव । गर्वम्ग तम्ग निणगाका या असम्भवान अथ परानुग्रहन-परान्त करणेनोपेनानु पग्निमिलाउनुपमर्पनपि मंगाय- तात्मा प्रतिबोध्य एव । ताहं तत एव विपर्गना गुन्पन्नावपि तथा स्नान अविनेयविषयमेवमनुमापयितुर्मास्यगं विगत ति नेत् । मेवन ५ माव्यम्ध्यं हि रागपाश्लेपकालुप्यविषयत्वमुच्यने । तग परमकृपापीय. पपूरितान्तःकरणाना विपर्यम्नाव्युत्पन्नयोविनेयन्यसिद्वये गुणदोषोपटे, नाया वर्तमानाना कथं विरोधमविरोहति । यदि च विपर्यस्ताव्युत्पन्न प्रतिपाद्यौ न स्याताम् । तदा लोकस्य व्यवहारम्यापि विलोपः म्यात् । दृश्यते हि लोके पित्रा विपर्यस्तोऽव्युत्पन्नश्च पुत्र. शिध्यमाणः । १० वाऽयं जिगीपुकथायामनुमान प्रयुञ्जीत । परस्य विपर्यम्नत्वात् । जिगी. पुवादस्य साभिमानजनारभ्यत्वात् । तथा चोक्तम्-" साभिमानज- नारभ्यश्चतुरङ्गो निवेदितः इति । तत. स्थितं गसितादयन्मयो. प्या साध्या इति । अनिराकृतमिति तु विरोपणमुभयापेक्षया । यत्खलु वादिप्रतिवादिनोः प्रमाणेन न बाध्यते तदेव साध्यमिति १५ अभीप्सितमिति पुनर्वाद्यपेक्षयैव । इच्छया खलु विषयीकृतमभीप्सित मुच्यते । स्वाभिप्रेतार्थप्रतिपादनाय चेच्छा वक्तुरेव । ततश्च परा श्चक्षुरादय इत्यादौ पारार्थ्यमात्राभिधानेऽप्यात्मार्थत्वमेव साध्यस्य प्रति द्धयति । तद्धीच्छया व्याप्तं साक्ष्यस्य बौद्धं प्रति साध्यमेव आत्मा हि साङ्ख्येन साधयितुमुपक्रान्तस्ततोऽसावेव साध्य । अन्यय २० साधनस्य वैफल्यापत्तेः । संहतपरार्थत्वेन बौद्धश्चक्षुरादीनामुपगमात् एवं चात्मनः साध्यत्वे हेतोरिटविघातकारितया विशेषविरुद्धद साध्यस्य च दृष्टान्तदोषः साध्यवैकल्यमिति । एतेन चार्वाकोत. सद्वितीयत्वप्रयोगोऽप्यप्रयोगाई एवेति निवेदितम् । यथाऽभिव्यक्तचैतन्य- गरीरलक्षणपुरुषघटान्यतरसद्वितीयो घटोऽनुत्पलत्वात्कुड्यादिवदिति २५ कुड्यादौ घटसद्वितीयत्वेन व्याप्तिर्यथोक्तपुरुपसद्वितीयत्वे साध्ये फळतो विश्राम्यतीति पराभिप्रायः । तेन भङ्गया तथाविवपुरुषसिद्धिर्ननु घटे ·परि.३ न. १७] त्याद्वादरत्नाकरसहितः नान्त्यकृतति । अथ प्रयोगे तयाभूतेन पुरुषेण त्या कुड्यादौ सद्वि- तीयवासिद्धेन्वयदोषः । जय सामान्येन साध्यमिति न पुरुषद्वितीय- वल्याप इति चेत् । ननु घटो घटेनैव सद्वितीयस्तावन्न भवति तात्पुरषेणान्यया वा सद्वितीयत्वे तु साध्यवैकल्यं दृष्टान्तस्य । तथा वाहनं केवलेनैव घटेनैव सद्वितीयत्वं दृष्टान्ते सिद्ध तायमेव तत्साध्यवर्मियनिष्टं प्रामोतीति हेतोविरुद्धत्वम् । अपरत्र तु सिद्ध- साधनन् । येन केनक्तिद्वितीयत्वस्य निद्धत्वात् । किं च यदि पुत्सविशेषतद्वितीयतं हेतुना न स्वव्यापारासदीकृतं कयनतस्तसिद्धिः। न हवं हेतुल्लइर्थः सिद्ध.। सिद्धो वा कयमविषयत्तस्य । विषय- श्वेल्वाभ्यां दोषगति कथं न स्मृशेत् । सोऽयं वादी पुरुषगत- १ सद्वितीयत्तात्रयां सिद्धि साधनादुपजीवति न दूषणनिति व्यक्तमिति राजकुलस्थितिः । युक्तिवादिबुले हि यन्यैव साधनेन सिद्धिश्चिकीर्षिता तस्यैवार्थस्य दूषकेण सिद्धिनिराकच्या । तन्नाद्यावतीनयंगति साधनं सामथ्येन व्यामोति तान्ती तड्पणमपि । किं च कथं सामान्यस्य सावनं सन्भवति । प्रतिवादिनोऽभिव्यक्तचैतन्यन्य पुत्पन्याभावादेव ६ घटादर्थान्तरनावानभ्युपगमेनान्यतरगब्दप्रयोगासंगतः । द्वयोर्हि तथा- भावसमवेऽन्यतरोक्तिः समर्था भवति । यथा देवदत्तयज्ञदत्तयोरन्य- तरं भोजयेदिति । अननो योरपि भोजनविधिसम्भवे हनियत एक- भिन्नोजनं विधीयते । ततोऽन्यतरोक्तिः सहतार्था । न पुनरेकतरम्य कृतश्चिनिनिताभोजनासम्भवे वक्षुरेन्तरभोजनन्यानाकाडायां वा । ३ अपि च न घटाटोऽर्थान्तरन् । यदि हि तन्यैव घटस्य स एव घटो द्वितीयः । तदा घटतं च न स्यात्तन्नादेतजम्भिान्वितद्धनिति ययोक्षम एवान्यतरोऽपवः । तथा च वित्दार्थ साध्यवान्यं क्य चाकिस्य न स्यात् । ननु स्वार्थानुमानवल्पनिरूपणप्रकरणे परार्यानु- मानोग्लोगिनो पानिप्रतिवाद्यन्य विपणविचारस्य कोऽवसरः । २ उच्यते । सार्यानुनानरन्तरतया परानुनानन्यापि प्रवृत्तिः ।

·No text on this page.

·परि.स २२] त्याहादरत्नाकरसहितः धर्मिणः सर्वज्ञादेः प्रसिद्धि. प्रतीतिः कचिद्विकल्पतोऽध्यवसाय- मात्रतो भवति। तथा कुत्रचित्प्रमाणत. सकागात् । कापि पुनर्विकल्प- प्रमाणाभ्यामिति ॥ २१ ॥ अर्थतेषां क्रमेणोदाहरणत्रयमाह- यथा समस्ति समस्तवस्तुवेदी क्षितिधरकन्धरेयं ५ धूमध्वजवती ध्वनिः परिणतिमानिति ॥ २२॥ तत्राचे निदर्शने धर्मिणो विकल्पसिद्धत्वम् । न खलु हेतुप्रयोगा- पूर्व सर्वज्ञस्य विकल्पं विहायान्यत कुतश्चिसिद्धिरस्ति । द्वितीये प्रमाणसिद्धत्वम् । नितिधरकन्धरायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तृतीये विकल्पप्रमाणसिद्धत्वम् । ध्वनिसामान्यं हि धर्मी कृतं तत्र कश्चिद्ध- १० निर्विकल्पसिद्ध कश्चित्प्रमाणसिद्ध इति । अत्राह शाक्यः--ननु प्रथमे सत्ता साध्यमाना न साधिमान- माधत्ते । तथा हि, असौ साध्यमानोपात्तसर्वज्ञ- सत्ताया साध्यं निराऊ- तो बौदत्य खण्डनम् । विशेषणविशिष्टैव साधयितव्या । सत्तामात्रस्य साधने वादिनोऽभीष्टसिद्धयभावस्य प्रतिवादिनः १५ सिद्धसाध्यनावतारस्य च प्रसङ्गात् । अस्ति कश्चिदिति हि साधयतो वादिन. का नामेष्टसिद्धिः स्यात् । करतलतुलितनिस्तलस्थूलमुक्ता- फलायमानाकलितसकलत्रिलोकीवर्तिवस्तुजातत्वादिविशेषणविशिष्टस्य पुरुषस्याप्रसिद्धः । न च प्रतिवादिनापि तथा नाभिमतम् । अनिर्दिष्ट- स्वभावविशेषस्य कस्यचित्सत्तामात्रे विरोधाभावात् । तदुक्तम्- २० " भावोपधानमात्रे तु साध्ये सामान्यधर्मिणि ॥ न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यादनिषिद्धं च तादृशम् ॥” अस्यार्थ -भावः सत्ता स उपधानं विशेषणं यस्य तन्मात्रत्वादेव सामान्यरूपे धर्मिणि साध्ये न कश्चिदथोंऽभिमतः सिद्धः-स्यात् । न च केनचित्प्रतिवादिना तथामृतं वस्तु निषिद्धं येन साध्येतेति । तस्मादुपातसर्वज्ञविशेषणविशिष्टैवासौ २५

·No text on this page.

·पर. tant न्यालावन्नाकरमग्निः ५४ धर्मिण महादेः प्रमिद्धिः प्रतीनिः नचिहिकन्यतोऽन्यवमार- मानतो भवति। नया रत्रचित्रमाणन. सकागान । कारि पुनर्विकल्य- प्रमाणाभ्यामिति ॥ २१ ॥ अवतपा मेपोदादरणत्रयमाद- यथा समस्ति समस्तवस्तुदी क्षितिधरकन्धरेयं धूमध्वजवती ध्वनिः परिणतिमानिति ॥ २२ ॥ तनाये निदर्शने धर्मिणो विकल्पसिद्धत्वम् । न खलु हेतुप्रयोगा- खूर्व सर्वजन्य विकल्पं विहायान्यत. क्तश्चिसिद्धिरस्ति । द्वितीये प्रमाणसिद्धत्वम् । क्षितिधरकन्धराया. प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तृतीये विकल्पप्रमाणसिद्धत्वम् । ध्वनिसामान्यं हि धर्मी कृतं तत्र कश्चिद्ध- १० निर्विकल्पसिद. कश्चित्प्रमाणसिद्ध इति । अत्राह शाक्यः-ननु प्रथमे सत्ता साध्यमाना न साधिमान- माधत्ते । तथा हि, असौ साध्यमानोपात्तसर्वज्ञ- सत्ताया. सायं निराक- वतो बौदस सदनमा विशेषणविशिष्टैव साधयितव्या । सत्तामात्रम्य साधने वादिनोऽभीष्टसिद्धयभावन्य प्रतिवादिनः १५ सिद्धसाध्यतावतारस्य च प्रसङ्गात् । अम्ति कश्चिदिति हि साधयतो वादिन. का नामेष्टसिद्धि स्यात् । करतलतुलितनिस्तलस्थूलमुक्ता- फलायमानाकलितसकलत्रिलोकीवर्तिवस्तुजातत्वादिविशेषणविशिष्टन्य पुत्पस्याप्रसिद्धेः । न च प्रतिवादिनापि तथा नाभिमतम् । अनिर्दिष्ट- स्वभावविशेपन्य कस्यचित्सत्तामात्रे विरोधाभावात् । तदुक्तम्- २० " भावोपधानमात्रे तु साध्ये सामान्यधर्मिणि ॥ न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यादनिपिद्धं च तादृशम् ।। अन्यार्थ -भावः सत्ता स उपधानं विशेषणं यस्य तन्मात्रत्वादेव सामान्यरूपे धर्मिणि साध्ये न कश्चिदर्थोऽभिमत. सिद्धः स्यात् । न च केनचित्प्रतिवादिना तथामूतं पस्तु निषिद्धं येन साध्येतति । तस्मादुपात्तसर्वज्ञविशेषणविशिष्टैवासौ २५

·No text on this page.

·परि. ३ सू..२२] स्याद्वादरत्नाकरसहित 4 पुनरर्धजरतीयमेतलभ्यते । अथ सत्तायां साध्यायां सर्वस्तद्धेतुर्भाव- भावाभावाभावधर्मविकल्पत्रयीं दोपजाति नातिवर्तते, असिद्धि व्यभि- चारं विरोधं च । तत्र यदि भावधम्मों हेतुरुच्यते । स कथमसिद्ध- सत्ताके स्यात् । यो हि भावधर्म तत्रेच्छति स कथं तद्भावं नेच्छेत् । स्वभाव एव हि धर्मान्तर प्रतिक्षेपापेक्षया धर्म इति व्यतिरेकी च धर्मिणो निर्दिश्यते । अथ च भावाभावोभयधर्मः । तर्हि व्यभिचारः । न हि बुद्धिरस्त्यमूर्त्तत्वादित्यत्रामूर्तत्वस्य गमकत्वं भवन्तोऽप्यैच्छन् । निरूपाख्येऽप्यमूर्तत्वस्व भावात् । अभावधर्म हेतु वदतोऽस्य विरुद्धो हेतुः स्यात् । तस्य भावे क्वचिदसम्भवात् । तदुक्तम्-" नासिद्धे भाव- धर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः ॥ धर्मो विरुद्धोऽभावस्य स सत्ता १० साध्यते कथम् ॥ १॥" भिक्षो कथमेव न सकलानुमानप्रलया- पत्तिः । अनित्यः शब्दः सत्त्वाद्धटवदित्यादिप्वपि तथैव दोपत्रयानु- पङ्गात् । शक्यं हि वक्तुं किमय सत्त्वादिरनित्यधर्म आहोस्विन्नित्यधर्म उभयधों चेति । अनित्यधर्मश्चासिद्धः । तमनित्यधर्म सिद्ध तत्रेच्छन्न- नित्यमेव शळं किन्नेच्छेत् । यावान्कश्चिद्भावः सन्स सर्वोऽप्यनित्य १५ एवेति साकल्येन व्याप्तौ प्रसिद्धायां को हि प्रेक्षावान् शब्दमनित्यं न प्रतिपद्यते । यतः संश्च शब्द इति साधनाइवचनं प्रतीक्षेत् । नित्य- धर्मस्तु तत्र विरुद्धः । तद्विपक्ष एव भावात् । उभयधर्मश्यानैकान्तिकः । सपक्षविपक्षवृत्तित्वादिति सर्व समानं पश्यामः । ततो न कश्चित्कन्य- चिद्धेतुः स्यात् । किञ्चैतदाखिलमसत्तासिद्धावपि समानम् । तथा हि २० नासिद्धे भावधर्म इत्यादिरेव शेकस्तावत्पुनः पट्यताम् । अयं खल्व- म्यार्थः. असिद्धे प्रधानादेरभावेऽभावधर्मोऽनुपलब्धिरपो हेतु कथं सिद्धः स्यात् । सिद्धौ हि तस्य साध्ठम्यापि सिदत्वाद्यर्थमनुनानं भवेत् । यः खल्वभावधर्म तत्रेच्छति स कपमभादमेव तम्ब नेच्छेत् । अभावभावोभवधर्मः पुनर्व्यभिचारी । भादस्य तु धम्मोऽयं पिरल । २. तस्याभावे कचिदभावादिति कपनलता साध्यते । जप सामान्लेना- ।

·प्रमाणनयनरालोकालमार:
[परि. 32. २२
भावधर्मः सिहोऽपि प्रस्तुने भमिणि हन्यमानी गमयन्यभावम् । एवं
तहिं तव भावधम्मोऽपि सत्तां गमगनु को दोष । ततो न मना-
साधनविरोधो बाँदरमिधातव्यः ।
योगास्तु साहिरन्ते-निकल्पसिहो धर्मी न भवत्येव तम्याप्रमाण-
त्वात् । तथा पयं विकल्पः पर्वतनितम्बादि-
नहीपुरती नैयायिक विकल्पवाप्रमाणतया नैव स्वीचके । नत्र
मतमुपदय राण्यते । प्रमाणस्यैव प्राधान्यात् । विकल्पमिद्धो धीति
कमर्थं पुष्णाति । अप्रमाणेन ननु विकल्पेन कः सुधी. कस्यापि
सिद्धिमभिदधीत । यदि हि तथाभूतादपि विकल्पासाव्यसिद्धिः म्यात् ।
१० तदा यदेतदाहोपुरुपिकया परीक्षकाणा प्रमाणपरीक्षणं तदायासफलमेव
भवेत् । तदिह विकल्पेन सिद्धो धर्मीति किमपि कपटनाटकं सित-
पटानाम् । तथा च धर्मिणोऽसिद्धेराश्रयासिद्धो हेतुरिति ।
निरचायि ततस्तत्त्वं भो योगग्रामणीस्तवेदानीम् ॥
स्वारूढामपि शाखां यत्खण्डयितुं प्रवृत्तोऽसि ॥ ४९८ ।।
यदि हि विकल्पसिद्धो धर्मी न भवत्येव तढा कथं विकल्पसिद्धो
धर्मी न भवति तस्याप्रमाणत्वादित्यत्रैवासी धर्मितयोपादायि । कथं
चावास्यैव हेतो श्रयासिद्धतोपनिपातः । न खलु भवतोऽत्र धर्मी
प्रमाणेन सिद्ध । तथाभूतायां परं प्रत्याश्रयासिद्धतोद्भावनस्य विरो-
धापत्तेः । य एव हि परेण सर्वज्ञवान्ध्येयादिर्विकल्पसिद्धो धर्मी स्वानु-
२. माने निरदोश स एव भवताऽप्यत्रानुमाने । अन्यस्य धर्मित्वनिराकृतेः
प्रकृतानुपयोगात् । स विकल्पसिद्ध एव भवतोऽपि ।
तथा च-
विकल्पसिद्धं यदि वक्षि धर्मिण
तदा प्रसिद्धं सुधियामभीप्सितम् ।।
२५
अथो निराख्यासि तमत्र धर्मिणं
तदापि सिद्धं सुधियामभीप्सितम् ॥ ४९९ ॥

·परि.३२.२२] स्वाहादरत्नाकरसहितः न चोभयन्याप्यनभिधानमिति गच्यं वक्तन् । विधिनिषेधयोर्मावा- भावनादेशनिषेधेनापरविधानात् । विधेः प्रतियो हि निषेधः प्रति- पेनिषेधश्च विधिरिति । अन्तु वा न विधिर्नापि प्रतिषेधस्तत्र क्रियत इत्युभवाभावप्रतिज्ञा । तथाप्ये वदतै विकल्पसिद्धे धर्मिणि निषेध व्यवहारः स्वीकृतः । न हि निषेधनवध्य नमोऽन्यदर्थसम्भावना । त चनियो यदि न प्रमाणसिद्धः कयनाद्रियते । किं चात्य बचनेनानि प्रनागसिद्धिस्वीकारे च न तावानेव तत्र साधनन् । अध्यनस्य तद्विषयत्वविरोधात् । अनुमानानयो वाध्यासिद्धिरमयपरिहारा । तनो बन्ध्येयादिप्रस्ताव तैव प्राप्ता । न च प्रतिज्ञानात्रन्यायद- कानः । न च मयन् । यावन्न राजदण्डेन तत्सन्तावनिवारपन् । १० प्रस्तावे त्ववयं सभासम्मदिनः प्रवर्वचनननुपगि । चनस्य विधि- निषेधाभ्य नापरो व्यापार. ! तो न वचनं नोऽवचन मिति महति पटनहटे प्रदेशः । किं च वाचावी घनिष तोराध्यासिद्धिः मलादुन्यपतत् । अवन्तुल्यादन्येति चेत् । कान्वन्य नान्तिले साध्ये ताब्यापि सन्दिन्धनवन्नुवन् । पत्र देगन्तनियमञ्चिा- १५ समर्थ न भवति ननयोगविरहादिभिधीयते जैनेन तान्य हेते. रामवासिद्धवसिद्धये एनान्तनिययावतुत्वादिति मान नबनाइने- धीदनानं भवत एकासिद्धन् । एजन्तनियन्य वा दन्तुवेन न्वी- रात् । परोपणनावेदनुच्न इति चेन् । तप्रिनहेतु बाद । ज्वन्तुलादेकन्तनिलम्यातिद्धन्न हेरिन्यर्थ । रूपन्नुनि २० रेट्राप्रानिदेन व्यतो वतन न प्रिनिन्धरे - देवति । पर्मतमात्र दहि पोज ६. प्रदे- रच्यो । ननु यातादपि । तपम एक ज्दादिः = देने । त्यापि न नरदमुनि हेतुराज्यानिहल्लेन म्याने (जन्ननित्व एवानुमते हेद । २९ ·TAIT3B जाननालोग मिति: नानानि पसमा पानिजात पनि पगमा मानिस EिIT, ITI मि. गिी। ताने गानमामिनि नगापि नानि विनिति .५ पादत । पनि मीकि माण नमोऽन्माणमा fनस: पगजो गिमापार नि गागाय, एकान्तानि याराना गिना-माननिगगिनि निT. नितम् । तानिया यागिदि रोग: पशुतो नाति प्रहले । तम शिवगाम गामकिशासामभामा सासम् । सम्मा- १० मतन्न मसलादाचयागिद्विनि तोरिति हेतुपणप्रतम्य परम्गानस्तुलादिति हेतुः । तथा न नायम्तुनि विधिनिषेधानिति दूरी- कृतमेतत् । व्यापकानुपलम्भशाय लया प्रयुज्यते । आश्रयत्वम्य वस्तु- त्वेन च्यात्यभिमानात् । स चाभिमानम्तव म्ववचनविरोधमनवबुद्धय- मानस्थैव । न हि नावस्तुनि विधिनिषेधाधारत्वमिति स्ववचनविरोध १५ मन्यमानस्य वस्तुत्वेन धर्मित्वस्य व्याप्त्यभिमानो मानस स्पृशति । कि त्वपरिभावकतयातिसामान्यजनस्यापि प्रतीतम् । यदापि वन्ध्यासुतो वक्ता न वेत्येवं विधे प्रस्तावे वन्ध्यासुतो वक्ता न भवत्यवस्तुत्वादित्य- भिधीयते । तदाऽत्रोपात्तधर्म्यपेक्षयाऽवस्तुत्वादिति हेतोः कथ नाश्रया- सिद्धता । अथ वान्ध्येयो वक्ता न वेत्येवंविधा यदि कश्चिदाशङ्का २० कुर्वीत तदा भवता तत्र वान्ध्येयो वक्ता न भवतीत्युत्तरवितरणावकाशः स्यादिति चेत् । ननु कस्मादीदृशीमाशङ्का न कश्चित्करोति । तद- वस्तुतायाः सुप्रसिद्धत्वादिति चेत् । पुनस्तदेवायात वन्ध्यासुतस्य धर्मिणो वक्तृत्वेनाशकनीयताया निषेधः साध्य. सुप्रसिद्धावस्तुत्वादिति हेतुरिति । न चावस्तुत्वेन प्रसिद्धत्वेऽपि सर्वथा शङ्काविरहः । निःसीमो २५ हि मोहमहिमा ततो यथा शव्दे चाक्षुपत्वादनित्यत्व सम्भावयन्नसिद्धत्वेन निषिध्यते । तथेहापि स्याता शङ्कानिषेधौ न विरोध । तस्माद्वस्तुनी- वावस्तुन्यपि कस्यचिद्धर्मस्य विधिनिषेधव्यवहारो दुर्वार इति । । ।

·परि. ३ सू. २२] ५४७ . स्याद्वादरत्नाकरसहितः मीमांसकः पुनराह-नन्वसिद्धः सर्वज्ञविषयो विकल्प इति न तस्मात्तत्सिद्धिस्तथा चाश्रयासिद्धः सर्वज्ञसत्तायां सर्वज्ञविषयो विकल्प एवा-सत्रों हेतुरिति । तदसत् । यथैव ह्यनुन्मीलित- ििरति मीमांसकाधि- लोचनस्य प्राड्मुखः प्रत्यङ्मुखो वाऽहमिति क्षेपस्य निरास। मानसी प्रतीतिस्तथा सर्वज्ञ इत्यपि प्रतीतिःप्रत्या- मवेद्यैव । सर्वथा सर्वज्ञविकल्पविधुरचेतसः प्रबलनिद्राक्रान्तस्येवाश्रया- सिद्धयुद्भावनानुपपत्तेः। कल्पनीयाश्च सर्वज्ञा भवेयुर्वहवस्तव ।। य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वज्ञं न बुध्यते ॥ १॥" इत्याद्यनभिधान- प्रसद्भाच । सोऽयं सर्वज्ञविषयं विकल्पवचनं च प्रवर्तयन्नाश्रयासिद्ध- मुद्भावयतीति पश्य श्रोत्रियस्याप्युन्मत्तचेष्टितम् । किं च स्वसवेदन- १० प्रत्यक्षलक्षणेन प्रमाणेन प्रतीयमानस्य सर्वज्ञविषयविकल्पस्याप- लापे सकलभावापलापप्रसङ्गः । प्रमाणविरोधश्चोभयत्रापि तुल्यः । नन्वस्त्येव सर्वज्ञावभासी मानसो विकल्पः । परं तदेव निरा- लम्बनोऽसाविति नैतद्वगादाश्रयासिद्धिरिति चेत् । हन्त हतोऽसि । मानसज्ञानादभावस्याप्यसिद्धिप्रसक्तेः । एव च " गृहीत्वा वस्तुस- १५ द्भावम् " इत्याद्यनवकागम् । मानसादपि च नास्तिताज्ञानादभाव- स्यापि सिद्धिमुपजीवत्यय श्रोत्रियो नाश्रयसिद्धि तत इति स्वातन्त्र्य- विजृम्भितम् । अथ तदेवासौ निरालम्बना किन्तु सर्वज्ञलमणविपय- स्यासिद्धेरिति चेत् । कुतस्तदसिद्धिरित्यभिधातव्यम् । तत्र प्रमाणास- म्भवादिति चेत् । तहस्तरेतराश्रयदोष । सिद्धे हि तद्विकल्पस्य निरा- २० लम्बनत्वे प्रमाणासम्भवसिद्धिन्तत्सिद्धौ च तद्विकल्पस्य निरालम्बनन्द- सिद्धिरिति । एवं च सिद्धमेतत्---- हेतुं गृहीत्वा सुदृढप्रमाणे. स्मृत्वाऽविनाभावमधोक्तम्पन् । यथोक्तसाध्ये समुदेति वुद्धि. स्वार्थानुमानं तदिदं वदन्ति ॥५.००॥२२॥ २५ प्ररूपित स्वार्थमनुमानम् । अधुना परार्थ तनिरूपयार- ·५४८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [ परि. ३ सू. २३ पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थमनुमानमुपचारादिति ॥२३॥ पक्षहेतू निरूपितस्वरूपी तयोर्वचने प्रतिपादकध्वनी ते एवात्मा स्वरूपं यस्य तत्पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थमनुमानमुच्यते । पक्षहेतुवच- ५ नात्मकत्वं च परार्थानुमानस्य व्युत्पन्नमतिप्रतिपाद्यापेक्षयाऽत्रोक्तम् । मन्दमतिप्रतिपाद्यापेक्षया तु दृष्टान्तादिवचनात्मकमपि तद्भवति । यद्व- क्ष्यन्ति मन्दमतीस्तु व्युत्पादयितुं दृष्टान्तोपनयनिगमनान्यपि प्रयोज्या- नीति । अतिव्युत्पन्नमतिप्रतिपाद्यापेक्षया पुनधूमोऽत्र दृश्यत इत्यादि हेतुमात्रवचनात्मकमपि तद्भवति । वाहुल्येन तत्प्रयोगाभावात्तु नैतत्सा- १० क्षात्तत्र सूत्रितमुपलक्षितं तु द्रष्टव्यम् । ननु ज्ञानं प्रमाणमिति प्रमाण- सूत्रे नितिमतः कथं पक्षादिवचनस्य जडात्मनोऽनुमानप्रमाणत्वमि- त्याशङ्कापनोदार्थमुक्तमुपचारादिति । कारणे कार्योपचारादित्यर्थः । उप- चारश्च मुख्यबाधादौ सति प्रवर्तते । तत्र पक्षादिवचनस्य जडस्वरू- पत्वान्मुख्यवृत्त्यानुमानप्रमाणत्वं न भवति । ज्ञानस्यैव प्रमाणस्वरूप- १५ त्वादिति मुख्यवाधः स्पष्ट एव । प्रयोजनं पुनरन्यकारणवैलक्षण्येन कार्यकारित्वं नाम । यथा खलु पक्षादिवचनं परस्यानुमानजननाय प्रभवति । न तथाऽपरमिति सुप्रततिम् । सम्बन्धश्चात्र कार्यकारण- भावः । ततश्च प्रतिपाद्यगतमुत्पत्स्यमानं यज्ज्ञानं तत्कारणत्वात्पक्षादि- वचनमप्युपचारेणानुमानं प्रमाणमुच्यते । यथा मद्वचनमात्रादयमवब २० ध्यतामित्यभिसन्धिमान्वक्ता न प्रस्तुतं वाक्यमभिधत्ते । किन्त्वनुमान तोऽयं मयाऽववोधनीयामेत्यभिप्रायवान् । श्रोताऽप्येतद्वचनमात्रादयमर्थ मयाऽवयुद्ध इति न मन्यते । किन्तु व्याप्तिमतो लिङ्गादमुमर्थमवबुद्ध वानिति । अत. श्रोतु. प्रतीत्यभ्युपायत्वात्परार्थमिदमुच्यते । यदाह "वक्तुः स्वप्रत्ययेनेदं न हि वाक्यं प्रयुज्यते ॥ परो मद्धः २५ चनादेव तमर्थ बुद्ध्यतामिति ॥ १ ॥ किं लेतमनुमानेन बोधया. १. कि' इति म. पुस्तके पाठ ।

·परि ३ सू. २३] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५४९ मीति मन्यते । सोऽपि तद्वचनान्नैवं तमर्थमवबुध्यते ॥ २॥ किन्तु व्याप्तिमतो लिङ्गात्स्वयं त्वर्थ न पश्यति । तत्प्रतीत्यभ्युपायत्वा- त्यरार्थमिदमुच्यते ॥३॥" इति । अतश्चात्र श्रोतुः स्वार्थानुमान- मददन् । वक्ता तु तथापरं प्रतिपादयन्परार्थमनुमानं प्रयुक्त इत्युच्यते । न चानुवादमात्रं तद्वक्तरित्युपपद्यते ।। यतो व्याप्रियते सम्यक् परस्य प्रतिपत्तये ।। ५०१॥ परेणानधिगतस्यार्थस्योपदेशकत्वान्नानुवादमात्रमनुमानवाक्यम् । स्वावगमापेक्षया त्वनुवादमात्रत्वेनेदानीमातवचननपि न तथा स्यात् । तस्यापि स्वावगमपूर्वकत्वात् । कार्ये कारणोपचाराद्वा वचनेऽनुमानन्य- पदेशः । प्रतिपादकगतं हि स्वार्थानुमानं तद्वचनस्य निमित्त, स हि १० स्वयं साध्यं प्रतिपद्य यथा ममैतत्प्रतिपत्तित्पद्यते तथैवैनमपि प्रति- वोचयियामीति । ततो वचनस्य तत्कार्यस्याज्ञानरूपस्यापि तव्यपदेश. सुन्दर एव । वादिनश्च प्रतिपत्ति साध्यधर्मविशिष्ट- धर्मिरूपा प्रत्यक्षानिश्चितान्यथानुपपत्तिम्वभावाद्धेतोश्च समभूत्ततश्च तत्प्रकाशकं वचनं परार्थमनुमानमिति सिद्धन् । एतेन १५ प्रत्यक्षपरामर्शशून्यं यचागमात्परेणैव ज्ञातस्यानर्थरूपन्न वा लिङ्गस्य वचनं तन्न भवत्येव परार्धानुमाननियुक्तं भवति । स्वपक्षपक्षपातीह बौद्धदर्शनवीक्षितः । परार्थ वचनानुपपत्तिरिति पक्षप्रयोगवैवर्थ समर्थयितुमुत्थितः ॥५०२।। पानापाय विवाढादेव गन्यमानत्वा- २० त्तरार्थ वचनानुपपत्ति. । तथा हि विरद्धो वाटो विवाद । एक. प्राह नित्य. शब्द इति. अन्यलाहानित्य शब्द इति । एवविधन्य विवा- दस्य प्रकृतत्वादनुमाने पक्ष प्रतीयत एवेति । प्रयोजनाभावाब तह- चनमनुचितन् । अथ पक्षवचनन्य साध्यार्थप्रतिपाइनलमणप्रयोजन- सकाना- मार्पयतो वोदत्य ननु पक्षन्य तसइन् । - ·प्रमाणनात्याकालार: [गरि २३ राभवातनमानोऽमितः । तन वान्या । पावननं वर सानार्थ पनिगादगेहेनुपन्गागरागन्निन ना । न तानासन, हे पन्यासानायप्रा. । अब हेतूपन्यागममन्तिग । तहिं हेनोग्य तत सामपिपते: f पावननेनि । तन सामर्शलाम्ग पहागान कशान || वचन युक्तिमागानि पौनकायप्रमक्तिनः ॥ ५०३ ॥ अहो साहममेतम्य गाक्यभिटोनिरीक्ष्यताम् ।। पश्यन्नपि पुरो दोपद्वीपिन यन्प्रगल्भते ।। ५०४ ।। तथा हि यचावदुक्त पक्षन्य विवादादेव गम्यमानत्वादित्यादि १० तदयुक्तम् । यतो येन केनचिद्वचनेन व्यवहिताद्वा प्रस्तुतानुमानेन वाक्यावयवान्तरैकवाक्यतापन्नाद्वा विवादात्पक्षः प्रतीयते । तत्राद्यपक्षेत- तिव्युत्पन्नमतेस्तस्मात्तत्प्रतीतावपि तदितरेपा सा न स्यादिति तान्प्र- त्यवश्यं निर्देश. पक्ष. । द्वितीये त्वविवाद एव । पराभ्युपेतपक्षविपरीतं पक्षमुपन्यस्य तत्सिद्धये हेत्वादिकमवयवान्तरमभिदध्यादिति हि वय- १५ मप्यभ्युपगच्छामः । यदप्यवादि प्रयोजनाभावाच्च तद्वचनमनुचित- मिति । तत्र प्रयोजनाभावोऽसिद्ध. । प्रतिपाद्यप्रतिपत्तिविशेषस्य तत्प्रसाध्यप्रयोजनस्य सद्भावात् । प्रतिपाद्यो हि कश्चित्कुण्ठमतिः कश्चित्तीक्ष्णमतिः । तत्र कुण्ठमतेर्न प्रकृतार्थप्रतिपत्ति. पक्षप्रयोगमन्त- रेणोपपद्यते । तीक्ष्णमतेस्तु तत्प्रयोगमन्तरेणापि प्रकृतार्थप्रतिपति- रुपपद्यत एवेति न तं प्रति वयमपि तत्प्रयोगमगीकुर्मः । यदपि पक्ष- वचनं हि केवलं साध्यमर्थं प्रतिपादयेद्धेतूपन्याससमन्वितं वेति विकल्पद्वयमुक्तम् । तत्राद्योऽनभ्युपगमादेव निरस्तः । द्वितीयस्त्विप्यत एव । तत्र च यद्दषणमुक्त तर्हि हेतोरेव तत्र सामथ्र्योपपत्तेः कि पक्षवचनेनेति । तदयुक्तम् । एवं हि हेतोः समर्थनापेक्षस्य साध्यसि- द्विनिवन्धनत्वोपपत्तेस्तद्वचनमपि न स्यात् । अथ साध्यसिद्धिप्रति- बन्धित्वात्पक्षस्याप्रयोगमशीकुर्वीथाः । एतदप्ययुक्तम् । वादिना समी- २० २५ ·परि. ३ स. २३ ] । स्थाद्वादरत्नाकरसहितः चीनसाधनात्स्वपक्षसाधने क्रियमाणे तद्विपक्षाप्रसाधकत्वतस्तत्प्रयोगस्य तत्प्रतिवन्धकत्वानुपपत्तेः । किं च प्रतिज्ञायाः प्रयोगानहत्त्वे शास्त्रादावप्य- सौ न प्रयुज्येत । विशेषाभावात् । न हि शास्त्रे प्रतिज्ञा न प्रयुज्यत एवानि- यतकथाया वा । अग्निरत्र धृमानोऽयं शिंशपात्त्रादित्यादिवचनाना शाक्यशास्त्रेऽपि दर्शनात्, विरुद्धोऽयं हेतुरसिद्धोऽयमित्यादिवचनानाम- ५ नियतकथाया प्रयोगात् । परानुग्रहप्रवृत्तानां शास्त्रकाराणां प्रतिपाद्या- ववोधनाधीनधियां शास्त्रे प्रतिज्ञाप्रयोगो युक्तिमानेवोपयोगित्वात्तस्येति चेत् । वादेऽपि सोऽस्तु । तत्रापि तेषां तादृशत्वात् । वादे जिगीषुप्र- तिपादनावाचार्याणा प्रवृत्ते प्रतिज्ञायाः प्रयोगो न युक्त. । तद्विपयस्या- गम्यमानत्वान्निगमनादिवदिति चेत् । तर्हि तत एव शास्त्रेऽपि १० तम्या प्रयोगो मा भवतु । न हि तत्र जिगीषवो न प्रतिपाद्याः प्रतिज्ञाविषयो वा सामर्थान्न गम्यते । अजिगीपूणामपि शासे प्रति- पाद्यत्वात्प्रतिज्ञाया अप्रयोगे केषाश्चिन्मन्दाधिया प्रकृतार्थप्रतिपत्तिर्न स्यादिति तत्प्रतिपत्तये तत्र तस्याः प्रयोगो युक्त एवेति चेत् । वादे जिगीषवः किं मन्दमतयो न सन्ति येन प्रतिज्ञाप्रयोग विना तदर्थ- १५ मप्रतिपद्यमानाना तेषां प्रतिपत्तये प्रयोगो न स्यादिति । शास्त्रे वादे वा प्रतिज्ञाया अभिधानमनभिधानं वाऽभ्युपगन्तव्यमविशेषेणैवेति । हेतुगोचरमतश्य दीपयन्पक्षकीर्तनमुपेयता बुधै ॥ अन्यथा हि कथमत्र संशयो मन्दबुद्धिहृदयान्निवर्तते ॥ ५०५ ॥ आगमात्परेणैव ज्ञातस्य लिङ्गस्य वचनमपि न परार्धानुमानन् । २० यथा सासवः ल्यापयामास । साधनन्य सिद्धि. रिरस्य वन्मनिराखलु प्रतिपत्तव्यार्थप्रतिपत्तिनिमित्तम् । न च पीनुमानमिति ददतः वादिनैव ततः साधनार्थः प्रतिपय. किन्तु नास्यस्य मलनुपदर्य प्रतिवादी प्रतिपादयितल्य इति साधनन्य सिदि. प्रतिवादिप्रतिपत्तावृपयुटते न पाविमतिपत्त । २. तेनप्रतिवादिन एव सा सिद्धियन्तितता तसाधनमेवेति किदि- सामनवलप भातस्य सन्न् ।

·-- मानवालाकारमार नि: गाना !! - पगि समाना । पोरन मुदिर गतिमानि नादिनि मत्तं गा नाशोऽनि - गोमगाः ग गाम मगन गित । गगन नानिमाननिगमागासीनानासा । पर ५ तुजैनस्य सि । पोगाणामु-पाजीनामीकारान । तानुपपन्नम् अनुमानापन्यागाम्नाने, मागमम्य प्रामाण्याही कारणानुपपरी । निति पलगोपरिप्रनिवादिनोः परगनिगमानिण प्रतः । प्रामाण्योग पती पुनरनुमानम्ग प्रातिल न गायनमाणिनागगित: सागनाप. न्यासंवेगात् । अब विनिपलम्यो परिमत्यादिन नविशेष प्रमा १० न पुद्रयगेतन्यादिवनानमपीति । ननु कोऽयं वचनम्य विशेषः । सवादित्वमिति चेत् । तद यत्र संवादम्त-प्रमाणमिद्वमेव । न च प्रमाणसिहं परम्यैव मिह नाम । तम्मादादिना प्रतिवादिना च प्रथम- मर्थः परीक्षणीयस्ततोऽम्याभ्युपगम कर्तव्य । तथा च नापरोप- गतेन हेतुना कम्यचिदर्थम्य सिद्धि । प्रमाणपरीक्षितस्य द्वाभ्यामपि १५ कश्वीकारार्हत्वात् । तदितरम्य तु द्वयोरप्युपेक्षाक्षेत्रत्वात् । स्यादेतत् । न्याय्या प्रवृत्तिरीहगी यत्परीक्षोत्तरकालमभ्युपगमः किन्तु कश्चिन्मूढोऽ- भिनिवेगपारवश्यात्परीक्षायाः पूर्वमेवागममभ्युपैति तदपेक्षयाऽभ्युपगतसा- धननिमित्ता परीक्षा क्रियते । सत्यमेतत् । पर यदैव चैतन्यम्वरूपनि- राचिकीर्पितधर्माश्रयस्यागमस्य बाधनाय परं प्रति साधनमुच्यते तदैवा- २० स्यागमस्य प्रमाणेन बाध्यमानत्वात्कथमागमत्वं स्यात् । अयमर्थः- अन्युपगतागमदूपणं परेण क्रियमाण तितिक्षमाण एव परित्यक्तवास्त- दभ्युपगम नहि तस्यागमस्य दूपणमाकर्णयन्नसंगयितो नाम । यत्र च सशयस्तस्य प्रामाण्याभ्युपगमत्यागो नियमेनैव । तस्मायेनापि ग्रहात्प- रीक्षितुकामेन तदभ्युपगमो न परित्यक्तस्तेनापि दूपणश्रवणं सहमानेन २५ परित्यक्तव्यः। ततो यथाऽयं वादिनोऽसिद्धस्तत्प्रतिवादिनोऽप्यसिद्धः । तथा च विद्यमान एवार्थः साध्यनान्तरीयकतया निश्चितोऽर्थान्तरगमको ·उपाया अपि ये त्यावादरलाकरसहितः भवति नाविधनानोऽपि प्रतीतिमात्रणा यत. परोपानेन सिद्धिः स्यात् । ननु च साधनमतीयुगः । उपायब हेयः । यास्तानुपायान्प्रचक्षते "इति वचनादिति । सताता चोपायेन सर्थः प्रतिपचन्य. साम-दव यदिनानोत्पत्नत्तमनिललंबा- न तणपि तलाशति- तत्सदेवेति चेन् । तबलत् । सतोऽये ५ हानता प्रतित्तिन्नपि नातिते। धादि निकारणात्र- लिपरि बनाना सन्दिोग्य तहकलनऽपि ना तोऽन्य मन्दियविपरवानापनेनोन-त्रापि विमानवानिति न परतिला नानानिमनीयन । नन्वें नं नवद्भिः परिकल्लिन धर्मान्तर- मह. निम्नाच्य बल तानेन्न सकते । तथा च १० सान्यनितीनदेन तिथिइनेमक्षिवर्दिबानावब्यापन तरण समानुतरिति । त्रहि दिनः स्याहादिनः सन्नतिलनिति धमिल्यानविनय नन् - दिति चेद । दमखम् । (जोगले धान्नरो लाना सन्तुनिश्चायचानक ! प्रमदिन - १५ नेतनिधान् । प्रद: बटन व्याल्लेल्यः । बनेचिदिर हि भन्नेनन् । निकला लक्विचिदिगे । त्यहि-दिन दकि- हने तो दरले विगः । न चाहते वहां नि मान्दैन हिनदमुनिन्द, पहाडदे . मुन्देनकलनानि न न नहान- निन्दल नक्षले निरन्ते देव- दिने कमाने दर न्चन मिनिस माने- । में दे ६ ना भने । बन्न ।

·५५४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३.२ --- यदुच्यते योगैः-तद्देशत्वमप्रतिषिध्यैवान्यदेशत्वं समुच्चीयते तद्देशश्चाय मित्यादि, तन्निरस्तम् । एकदेशस्थत्वस्यान्यदेशस्थत्वपरिहारेणावस्था नादिति । सिद्धमनेकत्र वृत्तेरनेकत्वं व्यापकं तद्विरुद्धं च सर्वथैक्यं सामान त्वयाऽभ्युपगम्यते ततो नाऽनेकवृत्तित्वं स्याद्विरोध्यैक्यसद्भावन व्याप्ये ५ व्यापकस्यानेकत्वस्य निवृत्त्या व्याप्यस्यानेकवृत्तित्वस्याऽवश्यं निवृत्तेः न च तन्निवृत्तिरभ्युपगतेति लब्धावसरः प्रसङ्गविपर्ययाख्यो विरुद्धव्या तोपलब्धिरूपोऽत्र मौलो हेतुः । यथा यदनेकवृत्ति तदनेकमनेकवृति च सामान्यमिति । एकत्वस्य हि विरुद्धमनेकत्वं तेन व्याप्तमनेकवृत्ति त्वं तस्योपलब्धिरिह । मौलत्वं चास्यैतदपेक्षयैव प्रसङ्गस्योपन्यासात् । न १० चायमुभयोरपि न सिद्धः । सामान्ये जैनयोगाभ्यां तदभ्युपगमात् ततोऽयमेव मौलो हेतुरयमेव वस्तुनिश्चायकः । ननु यद्ययमेव वस्तु. निश्चायकः कक्षीक्रियते तर्हि किं प्रसङ्गोपन्यासेन प्रागेवायमेवोपन्यस्य- ताम् । निश्चयानमेव हि ब्रुवाणो वादी वादिनामवधेयवचनो भवः तीति चेत् । तदसत् । मौलहेतुपरिकरत्वादस्य । अवश्यमेव हि प्रसङ्गं १५ कुर्वतोऽर्थः कश्चिन्निश्चाययितुमिष्ट. । निश्चयश्च सिद्धहेतुनिमित्त इति यत्सूत्रसिद्धो हेतुरिष्टस्तस्य व्याप्यव्यापकभावसाधने प्रकारान्तरमेतत् । यत्सर्वथैकं तन्नानेकत्र सम्बध्यत इति व्याप्तिदर्शनमपि हि वाधकं विरुद्धधर्माध्यासमाक्षिपतीत्यन्योऽयं साधनप्रकार । नन्वेवं प्रसङ्गेऽङ्गी- क्रियमाणे बुद्धिरचेतना, उत्पत्तिमत्त्वादित्ययमपि सासयेन ख्यापितः २० प्रसङ्गहेतुर्भविष्यति । तथा हि यदि बुद्धिरुत्पत्तिमती भवद्भिरभ्युपगम्यते तदानीं तयापकमचैतन्यमपि तस्याः स्यान्न चैवमतो नोत्पत्तिमत्यपीय- मिति चेत् । तदसत् । प्रसङ्गविपर्ययहेतोम्ौलस्य चैतन्याख्यस्य साङ्खयानां बुद्धावपि प्रतिषिद्धत्वात् । तैः प्रधानधर्मतया तस्या अचैतन्य- स्वीकारात् । चैतन्यस्वीकारेऽपि नाऽनयोः प्रसङ्गतद्विपर्यययोर्गमकत्वम् । २५ अनेन प्रसङ्गेनात्र प्रसङ्गविपर्ययहेतोर्व्यातिसिद्धिनिबन्धनस्य विरुद्धधर्मा- ध्यासस्य विपक्षे वाधकप्रमाणस्यानुपस्थानात् । चैतन्योत्पत्तिमत्त्वयो- ·पनि.ग. २३ न्यानारत्नाकरनहितः विरोधाभावात् । एवं पचेतनत्वेनापत्तिमत्त्वं व्याप्तं भवेदि चैतन्येन तम्य विरोधः म्यानान्यथा ! न यामिति । नती प्रसातद्विपर्ययो गमको भवतम्न िकय ते गमकाविति चेत् । एकान्तकरूपस्य सामान्यम्य प्रतिनियतपदाधियस्वभावादपरम्य म्वमावस्याभावेनान्य- पदाधेियत्वासम्भवात्तद्वावग्य तदभावस्य चान्योऽन्यपरिहारस्थित ५ लक्षणत्वेन विरोधादिति नागमात्परेणैव ज्ञातस्य लिमस्य वचन परार्थी- नुमानम् ॥ नाप्यनर्थरूपस्य । यथाऽनित्यः शब्दः पक्षसपश्योरन्यतरत्वाद्धटव- दिति । न पत्र गदघटयोवास्तवी प्रत्यासति- अनर्थ परिङ्गवचन परा- थीनुमानमित्यस्य रपि तु वक्तृविवक्षामात्रकृता । तदभावे विव- १० खण्डनम् । क्षिते तयोरासत्तिविप्रकर्षाभावात् । तावद्धि घटः प्रत्यासन्नः शलम्य शळघटरूपसमुदायावयवत्वादिप्रकृष्टं चाकागतत्स- मुदायाद्वायत्वाद्यावदनित्यत्वं साधयितुं विवाति प्रेक्षते । यदा तु न विवक्षति तदा तयोरासत्तिविप्रकर्षों विवते । वस्तुस्वभावत्वे पुनरनयो- विवक्षान्तरेऽपि न परावृत्तिभवेत् । भवति च नित्यः शब्दः पक्षसप- १५ क्षयोरन्यतरत्वादाकाशवदित्यत्राकाशम्यासन्नत्वाद्धटस्य तु विप्रकर्षात् । किं च यदा द्वाभ्या परस्परविरुद्ध नित्यत्वानित्यत्वे साधयितुमिप्यते तदा स एव घट प्रत्यासन्नो विप्रकृष्टश्चाकाशमपि । न च युगपदे- कत्र वस्तुनि विरुद्धयोर्धर्मयोरासत्तिविप्रकर्पयोरुपसंहारयोगः । तस्मा- देते कर्तुरिच्छामात्रनिरोधिनो धर्मा न वस्तुस्वभावमनुविदधति । २० इच्छानुसारेण वस्तुनो वृत्त्यभावात् । तथात्वे हि न कश्चिद्दरिद्रः स्यात् । तस्मान्न ततोऽर्थसिद्धिः । वस्तुरूपयोः प्रत्यासत्तिविप्रकर्पयो- रसिद्धेः । सिद्धौ तु स्याहोपो यथा यादृशं रूपसाधर्म्य विपाणित्वं न व्यभिचरति तादृशमभिसमीक्ष्याभिधीयते, एप पिण्डो विपाणी गोगव- ययोरन्यतरत्वात् । अत्र हि साधर्म्यविशेषो गोगवयसमुदायैकदेशत्वं २५ वास्तवं प्रत्यक्षमेव तेन सिध्यत्येव विषाणित्वम् । तया नित्यः शब्दो ·५५६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ न.२१ १० मयेवं विवक्षितत्वादिति यदोच्यते तढा सिद्धयत्यर्थशून्यं विवक्षामात्रम् न पुनर्वस्तु । तदिच्छाया वस्तुवृत्तिनियमाभावात् । प्रत्यक्षवाधि- ह्येतद्यत्र तदिच्छा तत्र वस्तुभाव इति । तथा च व्याप्त्यसिद्धेय॑भिचारः एतेन मदुपगमादयोऽपि न हेतव इत्युक्तं भवति । ततो नाऽनयरूप ५ लिङ्गवचनमपि परार्थमनुमानमिति सिद्धम् ॥ तत्पक्षहेतोर्वचनस्वरूपं गतं प्रतिष्ठामनुमानमेतत् ॥ परार्थसंगं च सुतर्कविज्ञा वादे यदङ्ग प्रथम गदन्ति ॥५०६।२३।। इदानी सूत्रत एव पक्षवचनं दृढयन्नाह - साध्यस्य प्रतिनियतधर्मिधर्महेतोरुपसंहारवचनवत्प- क्षप्रयोगोऽप्यवश्यमाश्रयितव्य इति ॥ २४ ॥ अयमर्थः यत्र धूमस्तत्र वह्रिरित्यादिना साध्यव्याप्तसाधनप्रदर्श- नेन हेतो. सामान्येनाधारप्रतिपत्तावपि पर्वतादिविशिष्टधमिधर्मताधिगतये धूमश्चात्रेत्येवरूपमुपसंहारवचनमवश्यमाश्रीयते यथा ताथागते. , तथा साव्यधर्मम्य प्रतिनियतधर्मिताप्रतिपत्तये पक्षप्रयोगोऽप्यवध्यमाश्रयितव्य १५ इति ।। २४ ॥ अमुमवार्य परोपालम्भच्टलेन ममर्थयमान प्राह---- त्रिविधं साधनमभिधायव तत्समर्थनं विदधानः कः खलु न पक्षप्रयोगमङ्गीकुरुत इति ॥ २५ ॥ विविध कार्यम्बभावानुपलव्धिभेटेन मावनमभिधायव न तु पक्ष- ., बदनुक्वेन्यर्थ । तत्समर्थनं तम्य मावनम्य ममर्थनममिद्धताटोपपरि- हांग्ग म्बमाध्यमावनमामध्यप्रकपणप्रवचनं विदधान. क. बलु न पक्षप्रयोगनगीकन्न किन्तु मर्व एव प्रामाणिक म्बीकुरुन इत्यर्थः । नायिनी तु मा यमिद्धम । अनिममदान । ततः पक्ष- प्रबंनननही वा मागतन देनुमनुवंब न ममर्थन विययन् । ममर्थ-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·५५८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ स. २६ हि अनुमानप्रतीतमर्थ प्रत्याययन्नग्निरत्र धूमान्यथानुपपत्तेरित्यादिकं वचनयति । प्रत्यक्षप्रतीतं पुनरर्थ संदर्शयन् - पश्याऽयं सुसखे विपक्षरमणीवैधव्यदीक्षागुरु- माशेषनरेशशीर्पसरसि प्रेशनमाम्भोरुहः ।। मायत्कुञ्जरकन्धरामधिगतः श्वेतातपत्राञ्चित- श्वश्चचामरयुग्मरम्यविभवः कश्चिन्नृपो गच्छति ॥ ५०७ ।। इत्यादि ब्रवीति । ततश्च वचनातिप्रकारादपि प्रतिपाद्यस्य प्रत्यक्षा- नुमेयागोचरा यतः प्रतिपत्तिराविर्भवति ततः प्रत्यक्षानुमानयोरुभयो- रपि पगर्थत्वमविरुद्धमेव । यथोक्तम् -- "प्रत्यक्षेणानुमानेन प्रसिद्धार्थ- १० प्रमागनात् ॥ परस्य तदुपायत्वात्परार्थत्वं द्वयोरपि ॥ १॥" दति । परम्पति प्रत्यारगम्य । तदुपायत्वादिति प्रतिपादकम्थप्रत्यक्षानु- माननिणीतार्थप्रकाशन कारणत्वात । द्वयोरिति प्रत्यक्षानुमानप्रभववन- नगामिति ॥ २६ ॥ अब स्पष्टप्रनिपत्ययं गत्रत एवं परार्थप्रत्यक्षोललमाह- १. यथा पश्य पुरः स्फुत्किरणमणिखण्डमण्डिता- भरणमागिण जिनपतिप्रतिमामिति ॥ २७ ॥ नयान ।। मारणार्गप यमागम पागये प्रतिनियम भन्नि माग पत्र कमीरपु बम्गामात्र द्राक्ष । मादाय प्रतिष्ठा प्रापदमाम ॥ 11. ना पागमनमानव ॥ ५.०८ ।। २७ ।। ....... ...... प्र... , अ५ पदन, पद- . .. - M .

·No text on this page.

·प्रमाणनयतत्त्वानोकालार: [. सूणेन । नाभ्यामन्वयगतिरेकानन्या या हेतो. प्रयोगा शिगेल ।।२९।। तगोपपत्यन्गमानुपपत्तोग्य परणं गाडगेन निस्पष्टी फतुंगा:--- सत्येव साध्ये हेतोरुपपत्तिस्तथोपपत्तिरिति ॥३०॥ असति साध्ये हेतोरनुपपत्तिरेवान्यथानुपपत्तिरिति ॥३१॥ प्राग्वत् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ अथ तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिप्रयोगी व्यक्तीकगेति- यथा कृशानुमानयं पाकप्रदेशः सत्येव कृशानुमत्त्वे धूमवत्त्वस्योपपत्तेरसत्यनुपपत्तेति ॥ ३२॥ अदोऽप्युत्तानार्थम् ॥ ३२॥ अथ तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्त्यो. प्रयोगनियमनार्थमाह- अनयोरन्यतरप्रयोगेणैव साध्यप्रतिपत्तौ द्वितीय- प्रयोगस्यैकत्रानुपयोग इति ॥ ३३ ॥ अनयोस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्त्योर्मध्यादन्यतरस्या. प्रयोगेणैव साध्य- १५ प्रतिपत्तौ सत्या द्वितीयस्याः प्रयोगस्यैकत्र साध्ये नैरर्थक्यम् । द्वयोरपि परस्पराव्यभिचारित्वात् । इदमत्रैदम्पर्यम् । प्रयोगयुगलेऽपि वाक्यविन्यास एव विशिप्यते न पुनरर्थः । प्रयोगस्य च साध्यसाधनं फलम् । तच्च यद्यन्यतरप्रयोगेणैव कृतम् । तदा द्वितीयप्रयोग. प्रयो- तुरपाटवमेव प्रकटयति । निष्फलत्वादिति । ननु तथोपपत्त्यन्यथानुप- २० पत्त्योः परस्पराव्यभिचारित्वमसिद्धम् । कचित्तथोपपत्तिनिश्चयेऽप्यन्य- थानुपपत्तेरसिद्धेः 1 तथा हि प्रयत्नानन्तरीयके शब्दे साध्ये कादाचि- कत्वं हेतुत्वेनोपादीयमानं सपक्षे घटादौ सर्वत्रास्तीति तथोपपन्नम- प्यन्यथानुपपत्तिविकलम् । अप्रयत्नानन्तरीयके विद्युदादौ विपक्षेऽपि

·No text on this page.

·५६२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ म.१२ अमुमेवार्थ सूत्रेण व्यक्तीकुर्वन्नाह- नियतैकविशेषस्वभावे च दृष्टान्ते साकल्येन व्या- प्रयोगतो विप्रतिपत्तौ सत्यां तदन्तरापेक्षायामनव- स्थिते१र्निवारः समवतार इति ॥ ३६ ॥ तदन्तरापेक्षायामिति विप्रतिपत्तौ सत्यां दृष्टान्तान्तरापेक्षायामित्यर्थः अथ तृतीयविकल्प दूपयन्नाह- नाप्यविनाभावस्मृतये, प्रतिपन्नप्रतिवन्धस्य व्युत्य- नमतेः पक्षहेतुप्रदर्शनेनैव तत्प्रसिद्धरिति ॥३७ ॥ अत्रापि दृष्टान्तवचनं प्रभवतीति योज्यम् ॥ ३७॥ अभिहितमेवार्थं द्रढयन्नाह- अन्तर्व्याप्त्या हेतोः साध्यप्रत्यायने शक्तावशक्ती व वहिर्व्याप्तरुद्भावनं व्यर्थमिति ॥३८ ॥ अन्तर्व्याप्तिवहिर्व्याप्ती अनन्तरमेव निरूपयिप्यमाणे । ततोऽ- १५ यमर्थः-यदि हेतोरन्ताप्स्यैव साध्यप्रत्यायनसामर्थ्यमस्ति तदा बहिर्व्याप्त्युद्भावनं व्यर्थम् । अस्त्यत्राग्नि. सत्येवाग्नौ धूमोपपत्तेः । मत्पुत्रोऽयं बहिरवस्थितो वक्ति, अन्यथैवम्भूतस्वरानुपपत्तेरिति तथोप- पत्त्यन्यथानुपपत्तिप्रयोगमात्रादेव व्युत्पन्नमतेः प्रतिपत्तु साध्यसिद्धेः सम्पन्नत्वात् । अथाऽन्तर्व्याप्त्या हेतोः साध्यप्रत्यायनसामथ्र्य नास्ति । २० तदापि वहिर्व्याप्त्युद्भावनं व्यर्थमेव । एतस्या स्त्रियो गर्भापत्यं पुमाने- तदपत्यत्वात्प्रसिद्धपुंस्त्वेतरापत्यवत्, इत्येवमादौ हेतोबहिर्व्याप्तिसद्भावेऽ- प्यन्तर्व्याप्तेरभावे गमकत्वादर्शनात् । सत्येव पुस्त्व एतदपत्यत्वाख्यस्य ·प.ग.४१] म्यावादरन्नाकरनहिन माधनम्यापपत्तिरियेवरूपा राताभित्र मन्दिन । तदन्नन्नु निश्चितयाऽपि वहिव्याप्त्या न किमपि भवतीति ।। ३८ ॥ अथ हान्नद्रपणायसन्मानयोग्न्तयामित्रहिया यो. - पक्षवित एव विपये साधनम्य साम्येन च्यातिन्न ाप्तिः, अत्यत्र तु वािमिरिति ॥ ३१॥ अन्नामियन्ता च । पक्षाने विषय माधनग्य मा यः 7', व्यभिचांगन्नयामिरच्यंत । बलि : पापिया.." . नर्धामणि नम्य नन न्यामिनाविधायने ।। || मागरपानरचनाय परप्रनिपा पनि योग नरियारयितमामिया मागा. । ....

·५६४ प्रमागनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परिम समर्थनं हेतोरसिद्धन्वादिदोषान्निराकृत्य स्वसाध्यनाविनाभावसाय. नम् । परं केवलम् ।। ४१ ।। इत्यं व्युत्पन्नमतीनाश्रित्य प्रपश्चितं परार्थमनुमानम् । अथ मन्दमती नाश्रित्य तत्प्रपञ्चयन्नाह- ५ मन्दमतींस्तु व्युत्पादयितुं दृष्टान्तोपनयनिगमनान्य पि प्रयोज्यानीति ॥४२॥ मन्दमतीनव्युत्पन्नप्रज्ञान् । अपिशब्दोऽनुक्तसनुञ्चवार्थः । ततः पक्षहेतू पक्षादिशुद्धयश्च पञ्च ग्राह्या.। ततश्च न केवलं हटान्तोपनयनि- गमनानि प्रयोक्तव्यानि किन्तु पनहेतू पक्षादिशुद्धयश्च प्रयोजच्या १० इत्यर्थ सिद्धो भवति । इदमिह रहस्यम् । नैक. प्रकारः परावानुमानन्य । किं तर्हि यथा यथा परस्य मुखेन सान्यार्थप्रतिपत्तिपजायते सूत्ररहस्यप्रकटनम् । तथा तथाऽसौ वक्त्रा प्रतिपादनीय. । तत्र यदा प्रतिपाद्यः क्षयोपशमादेव निर्णीतपक्षो दृष्टान्तस्मार्यप्रतिवन्धग्राहकाना- १५ णस्मरणनिपुणोऽपरावयवाभ्यूहनसमर्थश्च भवति तदा तमाश्रित्य हेतु- प्रतिपादनमेव क्रियते धूमोऽत्र दृश्यत इति । तं प्रति पक्षाघभिवानस्य वैयर्थ्यात् । यदा पुन. प्रतिपाद्यम्य नाद्यापि पक्षनिर्णयस्तदाऽकाण्ड एव हेतूपन्यासोऽदृष्टमुद्गरपातायमान. स्यादिति पनोऽपि तं प्रति प्रयु- ज्यते । अग्निरत्र धूमान्यथानुपपत्तेरिति । तथा यः प्रतिबन्धग्राहि- २० प्रमाणस्य न म्मरति तमाश्रित्य दृष्टान्तोऽप्युपदिश्यते । अग्निस्त्र धूमाद्यत्र धूमन्तत्राग्निर्यथा महानस इति । स्मृतेऽपि प्रतिबन्धबाहिणि प्रमाणे दार्शन्तिके हेतुं योजयितुमजानानम्योपनयः प्रदश्यते । यथा प्राक्तन एव प्रयोगे धूमश्चात्रेति । एवमपि साकास्य निगमनमभिधी- यते । तस्मादग्निरनेति । अन्यथा निराकुलपम्नुतार्थासिद्धेरिति । तथा २५ प्रतिपाद्यविशेपन्य यत्र पनादौ स्वरूपविप्रतिपत्तिः । तद्बुद्धिः प्रमाणेन ·परि. ३ स. ४२] स्याहादरत्नाकरसहितः १० कर्तव्या । अन्यथा पक्षादीना स्वसाध्यसाधनात् । तत्र वक्ष्यमाणप्रतीत- साध्यधर्मविशेषणत्वादिपक्षदोषपरिहारादिः पक्षशुद्धिः । अभिधास्य- मानासिद्धादिहेत्वाभासोद्धरणं हेतुशुद्धिः। प्रतिपादयिष्यमाणसाध्य- विकटत्वादिदृष्टान्तदूपणपरिहरणं दृष्टान्तशुद्धिः । उपनयनिगमनयोस्तु शुद्धी प्रमादादन्यथा कृतयोस्तयोर्वक्ष्यमाणतत्स्वरूपेण व्यवस्थापके ५ वाक्ये विज्ञेये । प्रपञ्चतस्तु पक्षादिशुद्धिपञ्चकस्वरूपं परमावसेयम् । सर्वेषां चामीपां पक्षादिवचनाना परार्थानुमानवाक्यावयवत्वम् । प्रति. पायप्रतीत्युपायत्वात् । तदिदं दशावयवं वाक्यमाहुस्तार्किकाः । इय- मेव वचसोत्कृष्टा कथा कथ्यते । तथा ह्यवयवापेक्षया जघन्यमध्यमो- स्कृष्टास्तिस्रः कथा भवन्ति । तद्यथा- लिझं केवलमेव यत्र कथयत्येपा जघन्या कथा व्यादीन्यत्र निवेदयत्यवयवानेषा भवेन्मध्यमा ॥ उत्कृष्टा दशभिर्भवेदवयवैः सा जल्पितैरित्यमी जैनरेव विलोकिता. कृतधिया वादे त्रयः सत्पथा. ॥५११॥ तत्रेह-"पक्षहेतुवचनात्मकं परार्थमनुमानमुपचारात्" इत्यनेन सूत्रे- १५ णानन्तरं मध्यमायाः कथायाः साक्षाद्भणनाजघन्योत्कृष्टे जपि सामर्थ्या- त्सचिते । प्रतिपाद्यविशेषमाश्रित्य तत्सद्धावस्यापि प्रमाणोपपन्नत्वात् । प्रयोगपरिपाट्या प्रतिपाद्यानुसारतो जिनपतिमतानुसारिभिरभिमतत्वात् । तदुक्तम्-" अन्यथानुपपत्त्येकलक्षणं लिङ्गमियते ।। प्रयोगपरि- पाटी तु प्रतिपाद्यानुसारतः ॥ १ ॥” इति । ननु च स्वनिश्चयवत्पर- २० निश्चयोत्पादनं परार्थमनुमानमुच्यते । यथोक्तं भवद्व? ---" स्वनिश्चय- वदन्येषां निश्चयोत्पादनं बुधैः ॥ परार्थमनुमाख्यात वाक्यं तदुप- चारतः॥१॥" इति । न च स्वार्थानुमानकाले पक्षादिक्रमोऽय- मनुभूयते । गृहीताविनाभावस्य हेतुदर्शनमात्रात्साध्यप्रतीतिसिद्धेः । १ परम्-अरे । २ प्र, न प. ३ स. २३ । ३ सिद्धसेनदिवाकरपाद. न्या. हो. १० ·५६६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ २.४२ । । न खलु प्रतिपत्ता पलं कृत्वा ततो हेतुं निभालयति । नापि दृष्टान्ता- दिकं विरचयति । तथा प्रतीतेरभावात् । अपि चान्वयन्यति- रेकाभ्या साध्यसिद्धौ हेतोरेव सामर्थ्यमवधार्यते न पक्षादीनान् । तव्यतिरेकेणापि साध्यसिद्धेः सम्भवात् । तथापि पक्षादीनां परार्थानु- ५ मानवाक्यावयवत्वपरिकल्पनायामनवस्थाप्रसक्तिः । यदि च तेपामपि साध्यसिद्धौ सामर्थ स्यातदा पोपन्यासमात्रादेव साध्याबगतेहेतुग- नर्थक्यमभुवीत । उत्तरावयवाश्च । एवं हि तत्सामर्थ्य सिद्धयेन्नान्यथा । तस्माद्य एव परनिरपेक्षं साध्यं बोधयति स एव हेतु. परं प्रतिपादर तुमुचितोऽनपेक्षत्वान्न पक्षादय इति । अत्रोच्यते । यदुक्तं न च स्व १० थीनुमानकाले पक्षादिक्रमोऽयमनुभूयत इत्यादि । तत्र सर्वम्य प्रमान म्नथा क्रमानुभवाभावोऽभिधीयते कम्यचिट्ठा। आद्यः पक्षोऽसिद्धः कम्यचिन्प्रमातुम्नेनापि क्रमेण साध्यप्रतीतेः सम्भवात् । द्वितीयपक्ष म्यभ्युपगम्यत एव । नन्येवं परार्थानुमानवाक्यप्रयोगऽप्रतिपन्नसङ्केत कश्चि कश्चित्पुनम्नविपरीतः । तत्राद्य प्रतिपादमाश्रिन्य क्रमेणैव पर २५ थानुमानमारभ्यते । अन्यथा रचनाया तम्य सम्मोहमम्भवात । द्विती तु प्रति नाम्येकान्तः। यथाकथश्चिम्बलु पाम्य प्रनिपत्तिम्त्पादनीया मा च क्रमेण व्युत्क्रमेण च भवतीनि नं प्रति हिवाटप्यभिधानं माधी एव । नन यम्या क्रमेण म्वार्थानमाने प्रतीनिम्दपादि , नेनाद्य प्रति पाय प्रतीय यदि क्रमेणव पगर्यानुमानमुपगम्यने , नदा म्बनिश्चयः १० बगानिश्चयापादन विरु-गते । नन्न । निश्चयापेक्षयव वनिना तुच्यता. निधानात । न पुन, सर्वथा माध्यमभिमतम् । अन्यथा म्वार्थानुमान पदमपटतान मायं जानीन इति नदप्रयोगण पनिश्चयोन्या- दनाक म्याद न चसम्भवति । महाप्रयोग परप्रतिपादनानुपपदं । दो मादप्रगबीररचन यन विना परप्रतिपादनामम्मयम्न :- बन । न्यायम्य मनानन्यात । यदप्युनमन्वयव्यति. कायदाद मामध्यमवायत न पवाटीनामिति ।

·परि. ३ मू. ४४] त्याद्वादलाकरसहितः ५६७ तदप्यसुन्दरम् । न हि पक्षादिविरहे प्रतिपाद्यविशेषः प्रत्याययितुं गयः । पक्षादिवचनसाध्यहेतुगोचराद्यर्थप्रतीतिविकलतया तस्य साका वात् । तथा च बुभुत्सितार्थबोधाभावादप्रत्यायित एव तिष्ठेत् । ततस्तद्वोधनार्थ पक्षादयः प्रयोज्या इति । तेऽपि परार्थानुमानवाक्या- वयवा भवन्ति । यच्चाभिहितं यदि च तेषामपि साध्यसिद्धी सामर्थ्य ५ स्यादित्यादि । तदपि परिफल्गु । भवत्पशेऽप्यस्य तुल्यत्वात् । तत्रापि घूनोऽत्र दृश्यते . इत्येतावन्मात्रेणैव साध्यसिद्धेर्यत्र धमस्तत्र वहिर्यथा महानस इति व्यातिप्रतिपादनत्य नैरर्थच्यापत्तेः । अथैवमेवैतत् । अत्यन्ततीक्ष्णमतेस्तावतैव प्रतीतिसद्भावात् । तथा चोक्तम्--"विदुपां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः" इति । तदपेक्षयापकृष्टप्रज्ञः पुनस्तावता १० नाम्बोधयितुं शक्यत इति तं प्रति सार्थकं व्याप्त्युपदर्शनमिति चेत् । तहि पनादीनपि परित्यज्य प्रतिपाद्यविशेषः प्रत्याययितुं न शक्यत इति तेषामपि सार्थकत्वं न दुर्घटमिति । तत्माद्धेतुवत्यक्षादयोऽपि परार्था- नुमाने प्रतिपाद्यविशेष प्रति योज्याः । हेतोरपि कचित्प्रतिपाद्ये तद- पेक्षितया निरपेक्षत्वासिद्धरिति । तदेतन्निखिलं परामृश्याभिहितं मन्द- १५ मतींतु व्युत्पादयितुं दृष्टान्तोपनवनिगमनान्यपि प्रयोज्यानीति । एवं च सिद्धमिदन्- व्युत्पन्नमाश्रित्य परं परार्थं यथोक्तमाख्यात्यनुमानमत्र ।। तदमाश्रित्य पुनर्नयज्ञास्तचित्ररूपं परिकीर्तयन्ति ॥५१२॥४२॥ तत्र दृष्टान्तं तावद्याचष्टे- प्रतिवन्धप्रतिपचेरास्पदं दृष्टान्त इति ॥४३॥ प्रतिवन्धो व्याप्तिस्तत्प्रतिपत्तेः स्मृतिरूपाया आस्पदं स्थानं महान- सादि दृष्टान्त इति निरुक्तित्रितयात् ॥४३॥ अथास्य प्रकारकथनायाह-- स द्वेधा साधर्म्यतो वैधर्म्यतथेति ॥४४॥ --- -- ·. प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः, [ परि. ३ सू. ४४ समानो धर्मो यस्यासौ सधा सधर्मणो भावः साधर्म्य तस्मात्ततः । विसदृशो धो यस्य स विधा विधर्मणो भावो वैवh ततः । चः समुच्चये । साधर्म्यवैवाभ्यामन्वयव्यतिरेकरूपाभ्यां दृष्टान्तस्य द्वैवि- ध्यमिति भावः ।। ४४ ।। तत्राद्यं प्रकारमाह-- यत्र साधनधर्मसत्तायामवश्यं साध्यधमसचा प्रका- श्यते स साधर्म्यदृष्टान्त इति ॥४५॥ यत्रेत्यभिधेये । साधनधर्मस्य धूमादेः । सत्तायामवश्यं साध्यधर्मस्य वढ्यादेः सत्ता । प्रकाश्यते वचनेन ख्याप्यते स साधर्म्यदृष्टान्तः । १० अवश्यग्रहणं चात्र साध्यसाधनयोाप्यव्यापकभावं सूचयति । व्यापकं हि साध्यं वयादिकमुच्यते । तस्य साधने धूमादावनायत्तत्वात् । धूमाभावेऽप्यनारावस्थाया वह्वेः सद्भावोपलम्भात् । व्याप्यं पुनः साधनं धूमादिकमभिधीयते । तस्य साध्ये धूमध्वजादावायत्तत्वात् । वह्नि- सद्भाव एव धूमस्य सद्भावदर्शनात् । तदुक्तम्---" व्यापकं तदतनिष्टं १५ व्याप्यं तनिष्ठमेव हि ॥” इति । अस्यार्थ.-स च व्याप्यसद्भावोऽ- सश्च व्याप्याभावस्तदतौ तदतयोर्निष्ठाऽवस्थान सद्भावो यस्य तत्तद- तन्निष्ठम् । ततश्च यत्तदतन्निष्ठं वह्नयादिकं साध्यभूतं वस्तु तद्व्यापक- मिति लक्षणीयम् । तथा तस्मिन्व्यापकसद्भावे निष्ठाऽवस्थानं यस्य तत्तन्निष्ठम् । एवकारोऽवधारणे । ततोऽयमर्थ.-यत्तन्निष्ठमेव २० धूमादिकं साधनभूतं वस्तु तद्व्याप्यमिति मन्तव्यम् । अत्रोदाहरणं स्वयमभ्यूह्यम् । तथाहि-~-अग्निरत्र धूमस्य तथैवोपपत्तेर्महानसवदिति । ॥ ४५ ॥ अथ द्वितीयं प्रकारमाह--- यत्र तु साध्याभावे साधानस्यावश्यमभावः प्रदाते . स वैधर्म्यदृष्टान्त इति ॥४६॥ . २५ ·। १ . परि. ३स. ४५] : स्याद्वादरत्नाकरसहितः यत्रेत्यभिधये । तुशब्दः साधर्म्यदृष्टान्ताद्वैधर्म्यदृष्टान्तस्य विशेषद्योतकः। . साध्याभावे वढ्यादेः साध्यस्यासम्भवे साधनस्य धूमादेरवश्यमभावः प्रदर्श्यते स वैधर्म्यदृष्टान्त इत्युच्यते । अत्र पुनरवश्यंग्रहणेन साध्याभाव- साधनाभावयोाप्यव्यापकभावः सूचितः । तथा हि । साधनस्य धूमादेरभावः साध्यस्य वयादेरभावे भावे च भवतीति तदतन्निष्ठत्वा- ५ व्यापकः । साध्यस्य तु वह्वयादेरभावः साधनस्य धूमादेरभाव एव भवतीति तदेकनिष्ठत्वाच्याप्यः। अन्वयन्याप्तिस्वरूपापेक्षया व्यतिरेकव्याप्तेर्वि- परीतस्वरूपत्वात् । यदाहुरस्मद्गुरवः श्रीमुनिचन्द्रसूरयः-" साध्य व्यापकमित्याहुः साधनं व्याप्यमुच्यते ॥ प्रयोगेऽन्वयवत्येवं व्यतिरेके विपर्ययः ॥ १॥” इति । उदाहरणं पुनरनापि स्वयमेव १० तार्किकैस्तर्कणीयम् अनग्निरत्राधूमस्यान्यथानुपपत्तेर्जलाशयव- दिति ।। ४६ ॥ उपनयं निरूपयन्नाह- हेतोः साध्यधर्मिण्युपसंहरणमुपनय इति ॥४७॥ हेतोषूमादेः । साध्यधर्मिणि पर्वतप्रदेशादौ । उपसंहरणं धूमश्चात्रे- १५ त्यादिनोल्लेखेनोपढौकनम् । उपनयः उच्यते । उपनीयते साध्यावि- नाभावित्वेन विशिष्टो हेतुः साध्यधर्मिण्युपदृश्यते येन स उपन्य इति व्युत्पत्तेः ॥ ४७॥ निगमनं लक्षयति-- साध्यधर्मस्य पुनर्निगमनमिति ॥४८॥ अत्र साध्यधर्मिण्युपसंहरणमित्यनुवर्तते ततः साध्यधर्मस्य धूमल- जादेः साध्यधर्मिण्युपसंहरणम् । पुनर्निगमनं तस्मादग्निरनेत्यादिनो- ल्लेखेन निगम्यन्ते प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयाः साध्यलक्षणैकार्थनियततयों सम्बध्यन्ते तन्निगमनमिति निरुक्ते ॥ ४८ ॥ अथ पक्षवचनादीनां पूर्वाचार्यप्रवर्तितां संज्ञा कथयन्नाह----- २० .

·प्रमाणन सत्तामोहाला (42.11. एत पक्षप्रयोगादयः पंचायवयवसंज्ञया कीर्त्यन इति ॥४९ अपिशब्दः पशादिशुक्षिा कोपलाणपर. । ततो दगाप्येते वन विशेगा अनावरांजगा कीरीन्ते । पगगीनुमानवागम्यापयवि ५ भागर पत्लादिति । एवं स्वरपकलिताः प्रतिपागगेल्या दृष्टान्तनाप्रभृतयोऽअपना अपीह ॥ वक्तव्यतामनुसरत्यनुमानकाले सद्वादिनां जिनपतेः समये स्थितानाम् ॥५१३॥४९॥ तदित्यं स्वार्थपरार्थभेदभिलमनुमानं सप्रपञ्चमभिधायेदानी त त्पादकं निश्चितान्यथानुपपत्त्येकलक्षणलक्षितं हेतुं प्रकारप्रकाशनद्वारे विनेयजनमनीपोन्मीलनार्थ प्रपञ्चयन्नाह-- उक्तलक्षणो हेतुर्द्विप्रकारः, उपलब्ध्यनुपलब्धि भिद्यमानत्वादिति ॥ ५०। उपलब्धिश्चोपलम्भोऽनुपलब्धिश्चानुपलम्भ उपलब्ध्यनुपल ताभ्यां भिद्यमानत्वाद्विशिप्यमाणत्वाविप्रकारो हेतुरिति ॥५१॥ सम्प्रति ये मन्यन्ते उपलब्धिर्विधिसाधिकैवानुपलब्धिस्तु प्रतिषेध साधिकैव “ अत्र द्वौ वस्तुसाधनावेकः प्रतिषेघहेतुः" इति वचनात् । तेपामिदमवधारणं विध्वंसयन्नुपलब्धेरनुपलब्धेश्चाविशेषण २० विधिप्रतिषेधसाधकत्वमाह- उपलब्धिर्विधिप्रतिपेधयोः सिद्धिनिवन्धनमनुपल- ब्धिश्चेति ॥५१॥ १ विनयाः शिष्याः।

·No text on this page.

·ܙ ·परि. ३ सू. ५६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५७३ द्विषयत्वादोष इति चेत् । मैवम् । अभावानवस्थाप्रसक्ते. । स्यान्मत भावे भूतलादौ नास्ति कुम्भादिरिति प्रत्ययो मुख्योऽभावविषयः । प्रागभावादौ नास्ति प्रध्वंसादिरिति प्रत्ययस्तूपचरिताभावविषयः । ततो नाभावानवस्थेति । तदप्यपेशलम् । परमार्थतः प्रागभावादीनां साङ्कर्य- प्रसङ्गात् । न घुपचरितेनाभावेन परस्परमभावाना भेदः सिद्धयति । सर्वत्र मुख्याभावपरिकल्पनस्य वैयर्खापत्तेः । यदप्युच्यते न भावस्व- भावः प्रागभावादिः सर्वदा भावविशेषणत्वादिति । तदपि न सम्यगनु- मानम् । हेतो. पक्षाव्यापकत्वात् । न प्रागभावः प्रध्वंसादावित्यादेर- भावविशेषणस्याप्यभावस्य प्रसिद्धेः । गुणादिना व्यभिचाराच्च । तस्य सर्वदा भावस्य विशेषणत्वेऽपि भावस्वभावत्वात् । रूपं पश्यामीत्यादि- १० व्यवहारे गुणस्य स्वतन्त्रस्यापि प्रतीतेर्न सर्वदा भावविशेषणत्वमस्येति चेत् । तीभावस्तत्त्वमित्यभावस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेः सर्वदा भाववि- शेषणत्वं मासिधत् । सामर्थ्यादभावविशेप्यस्य द्रव्यादेः सम्प्रत्ययात्सदा भावविशेषणमेवाभाव इति चेत् । तथैव गुणादिरपि सततं भावविशेषण- मस्तु । तद्विशेष्यस्य द्रव्यस्य सामर्थ्यागम्यमानत्वात् । अपि च प्रागभावः १५ सादिः सान्तः परिकल्प्यते सादिरनन्तो वाऽनादिरनन्तोऽनादि: सान्तो वेति चत्वारः पक्षाः । प्रथमपक्षे प्रागभावात्पूर्व घटस्योपलब्धिप्रसङ्गः । तद्विरोधिनः प्रागभावस्याभावात् । द्वितीयेऽपि तदुत्पत्तेः पूर्व घटस्योपल- ब्धिप्रसशस्तत एव, उत्पन्ने तु प्रागभावे सर्वदा घटम्यानुपलब्धिः स्यात् । तस्यानन्तत्वात् । तृतीये तु सदा घटस्यानुपलब्धिप्रसक्ति. स्पष्टैव । २० चतुर्थे पुनर्घटोत्पत्तो प्रागभावस्याभावे घटोपलब्धिवदशेपकार्योपलब्धिः स्यात् । सर्वकार्याणामुत्पत्स्यमानानां प्रागभावन्यैकत्वात् । ननु यावन्ति कार्याणि तावन्तस्तत्प्रागभावा. । तत्रैकन्य प्रागभावस्य दिनारे- ऽपि शेपोत्पत्स्यमानमागभावानामविनागान घटोपलव्धी सर्वकालोपल- धिरिति चेत् । तर्सनन्ताः प्रागभावास्ते किं म्दतन्त्रा भावतन्त्रा २५ पी । स्वतन्त्रात्, कथं न भावल्वभावा. । कारादिवत् । भारतका

·No text on this page.

·परि. ३ सू. ५६] स्याहादरत्नाकरसहितः ५७३ द्विषयत्वाददोष इति चेत् । मैवम् । अभावानवस्थाप्रसक्ते. । स्यान्मत भावे भूतलादो नास्ति कुम्भादिरिति प्रत्ययो मुख्योऽभावविषयः । प्रागभावादौ नास्ति प्रध्वंसादिरिति प्रत्ययस्तूपचरिताभावविषयः । ततो नाभावानवस्थेति । तदप्यपेशलम् । परमार्थत. प्रागभावादीनां साइर्य- प्रसङ्गात् । न घुपचरितेनाभावेन परस्परमभावाना भेदः सिद्धयति । सर्वत्र मुख्याभावपरिकल्पनस्य वैयपित्तेः । यदप्युच्यते न भावस्व- भावः प्रागभावादिः सर्वदा भावविशेषणत्वादिति । तदपि न सम्यगनु- मानम् । हेतो. पक्षाव्यापकत्वात् । न प्रागभाव. प्रध्वसादावित्यादेर- भावविशेषणस्याप्यभावस्य प्रसिद्धेः । गुणादिना व्यभिचाराञ्च । तस्य सर्वदा भावस्य विशेषणत्वेऽपि भावस्वभावत्वात् । रूपं पश्यामीत्यादि- १० व्यवहारे गुणस्य स्वतन्त्रस्यापि प्रतीतर्न सर्वदा भावविशेषणत्वमस्येति चेत् । तीभावस्तत्त्वमित्यभावस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेः सर्वदा भाववि- शेषणत्वं मासिधत् । सामर्थ्यादभावविशेष्यस्य द्रव्यादेः सम्प्रत्ययात्सदा भावविशेषणमेवाभाव इति चेत् । तथैव गुणादिरपि सततं भावविशेषण- मस्तु । तद्विगेप्यस्य द्रव्यस्य सामागुम्यमानत्वात् । अपि च प्रागभाव. १५ सादि: सान्तः परिकल्प्यते सादिरनन्तो वाऽनादिरनन्तोऽनाढि. सान्तो वेति चत्वारः पक्षाः । प्रथमपक्षे प्रागभावात्पूर्व घटस्योपलब्धिप्रसङ्गः । तद्विरोधिनः प्रागभावस्याभावात् । द्वितीयेऽपि तदुत्पत्तेः पूर्व घटस्योपल- ब्धिप्रसङ्गस्तत एव, उत्पन्ने तु प्रागभावे सर्वदा घटस्यानुपलब्धिः स्यात् । तस्यानन्तत्वात् । तृतीये तु सदा घटस्यानुपलब्धिप्रसक्तिः स्पष्टैव । २० चतुर्थे पुर्घटोत्पत्तौ प्रागभावस्याभावे घटोपलब्धिवदशेषकार्योपलब्धिः स्यात् । सर्वकार्याणामुत्पत्स्यमानानां प्रागभावस्यैकत्वात् । ननु यावन्ति कार्याणि तावन्तस्तत्प्रागभावाः । तत्रैकम्य प्रागभावस्य विनागे- ऽपि शेपोत्पत्यमानप्रागभावानामविनाशान्न घंटोपलब्धौ सर्वकायोंपल- ब्धिरिति चेत् । तीनन्ताः प्रागभावास्ते किं स्वतन्त्रा भावतन्त्रां २९ वा । स्वतन्त्राश्चेत्, कथं न भावस्वभावाः । कालादिवत् । भावतन्त्रा- ·परि. ३सू. ५६ स्याडादरन्नाकरसहितः ५७३ द्विपयत्वाददोष इति चेत् । मैवम् । अभावानवस्थाप्रसक्ते । स्यान्मत भावे भूतलादो नास्ति कुम्भादिरिति प्रत्ययो मुख्योऽभावविषय. । प्रागभावादी नास्ति प्रध्यसादिरिति प्रत्ययस्तूपचरिताभावविषय । ततो नाभावानवस्थेति । तदप्यपेशलम् । परमार्थत. प्रागभावादीना सार्य- प्रसज्ञात् । न घुपचरितेनाभावेन परम्परमभावाना भेदः सिद्धयति । सर्वत्र मुख्याभावपरिकल्पनस्य वैयपित्ते । यदप्युच्यते न भावस्व- भावः प्रागभावादिः सर्वदा भावविशेषणत्वादिति । तदपि न सम्यगनु- मानम् । हेतो. पक्षाव्यापकत्वात् । न प्रागभाव. प्रध्वसादावित्यादेर- भावविशेषणस्याप्यभावम्य प्रसिद्धे. । गुणादिना व्यभिचाराच्च । तस्य सर्वदा भावस्य विशेषणत्वेऽपि भावस्वभावत्वात् । रूप पश्यामीत्यादि- १० व्यवहारे गुणस्य स्वतन्त्रस्यापि प्रतीतेत सर्वदा भावविशेषणत्वमस्येति चेत् । तर्षभावस्तत्त्वमित्यभावस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीते. सर्वदा भाववि- शेषणत्वं मासिधत् । सामर्थ्यादभावविशेप्यस्य द्रव्यादेः सम्प्रत्ययात्सदा भावविशेषणमेवाभाव इति चेत् । तथैव गुणादिरपि सततं भावविशेषण- मस्तु । तद्विशेप्यस्य द्रव्यस्य सामर्थ्याद्गम्यमानत्वात् । अपि च प्रागभावः १५ सादिः सान्त. परिकल्प्यते सादिरनन्तो वाऽनादिरनन्तोऽनादि. सान्तो वेति चत्वारः पक्षा. । प्रथमपक्षे प्रागभावात्पूर्व घटस्योपलब्धिप्रसङ्गः । तद्विरोधिनः प्रागभावस्याभावात् । द्वितीयेऽपि तदुत्पत्तेः पूर्व घटस्योपल- ब्धिप्रसङ्गस्तत एव, उत्पन्ने तु प्रागभावे सर्वदा घटस्यानुपलब्धि. स्यात् । तत्यानन्तत्वात् । तृतीवे तु सदा घटस्यानुपलब्धिप्रसक्ति. स्पष्टैव । २० चतुर्थे पुनर्घटोत्पत्तौ प्रागभावस्याभावे घटोपलब्धिवदशेषकार्योपलब्धि. स्यात् । सर्वकार्याणामुत्पत्स्यमानाना प्रागभावस्यैकत्वात् । ननु यावन्ति कार्याणि तावन्तस्तत्प्रागभावा. । तत्रैकस्य प्रागभावस्य विनाशे- ऽपि शेषोत्पत्स्यमानप्रागभावानामविनाशान्न घटोपलब्धौ सर्वकार्योपल- धिरिति चेत् । तनन्ताः प्रागभावास्ते किं स्वतन्त्रा भावतन्त्रा २५ वा । स्वतन्त्राश्चेत्, कथं न भावस्वभावाः । कालादिवत् । भावतन्त्रा- ·५७४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सु. ५६ श्चेत्, किमुत्पन्नभावतन्त्रा उत्पत्स्यमानभावतन्त्रा वा । न तावदायो विकल्पः । समुत्पन्नभावकाले तत्पागमावविनाशात् । न द्वितीय- विकल्पोऽपि श्रेयान् । प्रागभावकाले स्वयमसतामुत्पत्स्यमानभावाना तदाश्रयत्वायोगात् । अन्यथा प्रध्वंसाभावस्यापि प्रध्वस्तपदार्थाश्रयत्वा- ५ पत्तिः । न वाऽनुत्पन्नः प्रध्वस्तो वाऽर्थ. कस्यचिदाश्रयो नाम | अति- प्रसङ्गात् । यदि पुनरेक एव प्रागमावः पटादेरिति तथोत्पन्नपदार्थ- विशेषणतया तस्य विनाशेऽप्युत्पत्स्यमानार्थविशेषणत्वेनाविनाशान्नित्य- त्वमपीति मतम् । तदा प्रागभावादिचतुष्टयकल्पनाऽपि माभूत् । सर्व- त्रैकस्याभावस्य विशेषणभेदात्तथा भेदव्यवहारोपपत्तेः । कार्यस्य हि १० पूर्वेण कालेन विशिष्टोऽर्थः प्रागभावः । परेण विशिष्टः प्रध्वसाभावः । नानार्थविशिष्टः स इतरेतराभावः । कालत्रयेऽप्यत्यन्तनि.स्वभावभाव- विशेषणोऽत्यन्ताभावः स्यात् । प्रत्ययभेदस्यापि तथोपपत्तेः । सबैकत्वेऽपि द्रव्यादिविशेषणभेदात्सत्प्रत्ययभेदवत् । यथैव हि सत्प्रत्ययाविशेषा- द्विशेषलिङ्गाभावादेकत्वं सत्ताया इष्टं भवद्भिस्तथैवासत्प्रत्ययाविशेषा- १५ द्विशेषलिङ्गाभावादसत्ताया अप्येकत्वमस्तु । अथ प्रागासीदित्यादि- प्रत्ययविशेषादसत्ता चतुर्भेदेप्यते । तर्हि प्रागासीत्पश्चाद्भविष्यति सम्प्रत्यस्तीति कालभेदेन, पाटलिपुत्रेऽस्ति चित्रकूटेऽस्तीति देशभेदेन, घटोऽस्ति पटोऽस्तीति द्रव्यभेदेन, रूपमस्ति रसोऽस्तीति गुणभेदेन, प्रसारणमस्ति गमनमस्तीति कर्मभेदेन च, प्रत्ययविशेषसद्भावा. २० प्राक्सत्तादयः सत्ताभेदाः किं नेप्यन्ते । अथ प्रत्ययविशेषाचद्वि- शेषणान्येव भिद्यन्ते तस्य तन्निमित्तकत्वात्, न तु सत्ता । ततः सैकैवेति मतम् । तर्हि तत एवाभावभेदोऽपि माभूत् । सर्वथा विशेषाभावात् । अथाभिधीयते, अभावस्य सर्वथैकत्वे विवक्षितकार्योत्पत्तौ प्रागभाव- स्याभावे सर्वस्याभावानुषशात्सर्वकार्यमनाद्यनन्तं सर्वात्मकं च स्यात् । तदप्यभिधानमात्रम् । सत्तैकत्वेऽपि समानत्वात् । विवक्षितकार्य- प्रध्वंसे हि सत्ताया अभावे सर्वत्राभावप्रसशस्तस्याः । तथा च

·No text on this page.

·९७६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ स. ५ निक्षणापेक्षया तु प्रागभावस्यानादित्वाभावेऽपि न दोषः। जुसननयस तोपत्वात् । तथा-अस्मिन्पक्षे पूर्वपर्यागाः सर्वेऽप्यनादिसन्ततितमा घटस्म प्रागभाव इति बननेऽपि न प्रागनन्तरपागनिहताविप तक पर्यावनिताप घटस्योत्पत्तिपसाः । येन तस्मादिले पुपियर्याय- ५ निसिसन्ततेरप्यनादिलदोपापतिः । घटाक्षिणानामशेषाणामपि सपागभा पाणाममा पटोत्पाभ्युपगमात् । प्रागनन्तरशणानि (HF Hणनिताशिव सातपागमापनि त्यसिद्धर्धटोत्पतिप्रसा- in | याराणा मादित्य घटादः पागमानः ।। II. PRIMभावाभाव माता परस्य सुटा । 1. http:- Ithitieमानियम पदादिमागमा सतो. | | I तो शिसि । हितगाना- to this titlोगा। गतरे गोगादानाम hr t.ails | Nilam din mufan Piयात्मा iiiiill. यादि । baltd- या sit I toll litre सादा fr: PITI 4. ! - it! I full fii sirf. पास की , . . . it ! नारद {th || III ! मि.All ...... , || Adi's II-MAILEH. | Ft. I, MER: THE A पापागtirt I HALIf 'Triml : if it. Entififti. . । . . . m - t, if it... {htottes - .

·mac परि. ३२.५७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५७७ प्रामासीत्कार्यमिति नास्तित्वप्रत्ययो विरुभ्यते । तदभावस्य भावान्तर- रूपत्वात् । तत्र च नास्तित्वप्रत्यवाविरोधात् । तस्मात्पुप्फलमिदं प्रागभावस्य लक्षणं यन्निवृत्तावेव कार्यस्य समुत्पत्तिः सोऽस्य प्रागभाव इति ॥ ५६ ॥ सम्प्रति प्रध्वंसाभाव लक्षयति-- यदुत्पत्तौ कार्यस्यावश्यं विपत्तिः सोऽस्य प्रध्वंसा- भाव इति ॥ ५७॥ यदुत्पत्तौ यस्य जन्ननि । कार्यन्यावश्यं नियनेन विपत्तिविघटनन् । त पदार्थोऽत्य कार्यस्य सम्बन्धी प्रध्वंसाभाव इति कीर्त्यते ॥५७॥ उदाहरणमाह- १० यथा कपालकदम्बकोत्पत्तौ नियमतो विपद्यमानस्य कलशस्य कपालकदम्बकमिति ॥ ५८ ॥ यथेति पूर्ववत् । कपालकदन्वकोत्पत्तौ कर्परपरम्पराप्रादु- र्भावे सति । नियनतोऽवश्यभावेन । विपद्यमानन्य न्य घटल्य । कपालकदन्वकं प्रध्वंताभाव इति । न चैव- १५ नन्धकारोत्पत्तौ विपद्यमानत्व रूपज्ञानस्यान्धकारः प्रध्वंसाभावः प्रामोतीत्यतिव्यापकमिद लणमिति मन्तव्यन् । सूत्रेऽवश्य ब्रहणात् । न खल्वन्धतरोत्सतौ रूपज्ञानल नियनतो विपत्ति सम्भवति । वृष- दशकादीनां सनुवृन्भनाणेऽपि तनालपटलीयामले तनन्तम्बे वज्ञान- न्योलतेः प्रतीवमानतात् । ननु चान्तु यथोक्तलक्षगमित प्रध्वता- २० भावन्तथापि कुतोऽन्य प्रसिद्धिरिति चेत् । नयानापादिति न. । तत्रर्जुन्वनयार्पणातावदुपादेवक्षया एबोपादानन्न प्रध्वंस. । न चैवं तदुत्तरक्षणेषु प्रवसन्यानावात्सुनरजीवनं घटादे प्रसवते । नर- पन्य कार्यापनर्दनालकत्वाभावात् । उपादानोपनर्दनन्नैव कार्योलत्या-

·No text on this page.

·५७९ परि. ३ स्. ५८] स्याद्वादरत्नाकरसहितः अभावत्य भावान्तरस्वभावताप्रसज्ञात् । तं प्रत्येवास्योपादानकारणत्व- प्रसिद्धः । संयोगसनवायावप्यत्र न सम्भवतः । तयोर्भावैकनिष्ठत्वेना- न्युरागमात् । विशेषणविशेयभावः सम्बन्ध इत्यप्यसम्बद्धम् । सम्बन्धा- न्तरेण सम्बद्धयोरेव दण्डपुरुषादिवत्सन्भवात् । न च विनाशतद्वतोः सन्वन्धान्तरेण सम्बद्धत्वमस्तीत्यधुनैवाभिहितन् । अथ भावेप्वेवायं ५ नियमो यत्सम्बन्धान्तरवशादेव विशेषणविशेप्पभाव इति । नैतन्न्या- यन् । एवंविधावधारणनिवन्धनप्रमाणानुपदर्शनात् । तन्न नुद्रादि- व्यापारेण कुन्मादेनिन्नो विनाशः क्रियते । अभिन्नविनाशकरणे पुनः कुन्भादिरेव नुद्वरादिव्यापारेण क्रियत इति प्राप्तम् । तच्चानुपपन्नम् । तत्य स्वसामग्रीतः प्रागेवोत्पन्नत्वात् । यच्च कपालपालेः सकाशा- १० द्विनाशल्यार्थान्तरले विभिन्न कारणप्रभवतया कथ्यते । तथा हि घटवि- नाशो बलवत्सुत्पप्रेरितनुदाद्यभिवातादवयवक्रियोत्पत्तेरवयवविभागतोऽ- वरवतंयोगविनाशादेवोत्पद्यते । कपाल्पालिस्तु स्वारम्भकावयवादिभ्य ' एवं प्रादुर्भवतीति । तदपि प्रमाणपराड्नुवन् । विनागोलादकारणप्रक्रियोद्धोपगन्यात्यन्तप्रातीतिकत्वात् । केवल- १५ । नन्यप्रतारितेन त्वया परः प्रतार्यते । तत्मानन्धपरम्पराप्रवाद- परित्यागेन बलवत्पुरुषप्रेरितमुद्रादिव्यापारात्कुम्भकारविकलकपालाका- रद्दव्यत्यैवोलत्तिः स्वीकर्तव्या । अल प्रतीत्यपलापेन । एवं च न सर्वथा भावविलक्षण. कश्चित्तध्वंसः । नापि सर्वथा प्रध्वंसत्याभाव ३ इति सिद्धं भवति । ततय यदुक्त ज्ञानश्रीमित्रेण-. दृष्टस्तावदयं घटोऽत्र च एतावदित्यादिज्ञान्धी- पतन्दृष्टस्तथा मुद्रो। दृष्टा कर्परसंहतिः नित्रकारकाया विचार परमतो नाशो न दृष्टोऽपरः ॥ तेनाभाव तः क निहिता किं वाऽत्र तत्कारणं - स्वाधीना परिषस्य केवलामियं दृष्टा कपालावलिः ॥१॥” इति २९ अन्य २० 17 १'दत् रू' इति प. भ. पुत्तस्योः पाठः।

·No text on this page.

·परि. ३ स. ६०] स्याद्वादरत्नाकरसहित ५८१ विपत्तिः स प्रध्वंसः । न चेतरेतराभावस्याभावे भावे च कार्यस्योत्पत्ति- विपत्तिर्वा । जलस्याभावेऽप्यनलस्यानुत्पत्तेः । कचिजलभावेऽपि चानलम्याविपत्तेः । ततः प्रागभावप्रध्वसाभावयोर्विभिन्नलक्षणोपेतत्वा- नेतरेतराभावत्वं वक्तुं युक्तम् । नाप्यत्यन्ताभावस्य । तस्यापि काल- त्रितयापेक्षस्यैवेतरेतराभावाद्विभिन्नलक्षणत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् ॥५९ ॥ उदाहरणमाह- यथा स्तम्भस्वभावात्कुम्भस्वभावव्यावृत्तिरिति ॥६०॥ स्पष्टमदः। ननु येव स्वल्पान्तरात्वरूपन्यावृत्तिरितरेतराभावत्वेन भवद्भिर- १० भिधीयते सा भावेभ्यः किं भिन्ना भवेदभिन्ना भावेन्य' सर्वथा पृथग्भूतःवेति । कथञ्चिदविप्वभूतेति ब्रूम. । परपरि- कल्पितापाः पदार्थेभ्यः सर्वधा विप्वम्भूताया व्यावृत्तेरवन्तुल्लायाः स्वमेऽप्यप्रतीयमानत्वात् । तथा हि स्वकारण- कलापात्ल्वस्वभावव्यवस्थितत्वेन व्यावृत्तमूर्तयो भावा. समुत्पन्ना नात्मानं परेण मिश्रयन्ति । तस्यापरत्वप्रसद्वात् । न चान्यस्मादव्या- वृत्तस्वरूपाणां भावानामभावाशो भिन्नः सन्भवति । भावे वा तस्यापि पररूपत्वात् , भावन्ततोऽपि व्यावर्तितव्यनित्यपराभावपरिकल्पनयाऽन- पन्धातो न कुतश्चिद्भावावर्तितव्यमित्येकस्वभाव विध भवेत् । पर- नावाभावाच्च व्यावतमानस्यार्थस्य पररूपताप्रसङ्गः । यदि चेतरेतराभा. वशाटः परादिभ्यो व्यावर्तते तहस्तरेतराभावो भावादनावान्तराञ्च पागभावादेः किं न्वतो व्यावताऽन्यतो वा। न्वतधेत्, तदैव घटोऽप्य- न्यन्य. किं न व्यावर्तितः। अन्यतश्चेत्, जिनसाधारणधर्मादितरेतराभा- वान्तराद्वा । असाधारणधर्मादित्यन्युपाने स एव घटादिप्यपि युक्त । इतरेतराभावान्तराञ्छन्, तहिं बहुत्वनितरेतराभावत्यानवापारारिम्पान्। २५ खण्डनन् । १५ । २० २७

·No text on this page.

·परि. ३ स. ६०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः । भावेन्यः नया पृथग्भूत विपत्तिः स प्रध्वंतः । न चेतरेतराभावस्याभावे भावे च कार्यस्योत्पत्ति- विपत्तिर्वा । जलन्याभावेऽप्यनलस्यानुत्पत्ते । चिजलभावेऽपि चानलल्याविपत्तेः । ततः प्रागभावप्रध्वसाभावयोविभिन्नलक्षणोपेतत्वा- नेतरेतरामावत्वं वक्तुं युक्तन् । नाप्यत्यन्ताभावस्य । तत्यापि काल- नितयापेक्षस्यैवेतरेतराभावाद्विभिन्नलक्षणत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् ॥५९ ॥ उदाहरणमाह- यथा स्तम्भस्वभावात्कुम्भस्वभावव्यावृत्तिरिति ॥ ६०॥ स्पष्टमदः। ननु येवं स्वल्पान्तराल्वरूपन्यावृत्तिरितरेतराभावत्वेन भवद्भिर- १० भिधीयते सा भावेभ्यः किं भिन्ना भवेदभिन्ना सतरेतराभावत्व वेति । कथञ्चिदविप्वभूतेति ब्रूमः । परपरि- कल्पितायाः पदार्थेभ्यः सर्वथा विप्वभूताया व्यावृत्चेरवन्तुरूपायाः त्वमेऽप्यप्रतीयनानत्वात् । तथा हि स्वकारण- कापाल्वत्वभावव्यवस्थितचेन व्यावृत्तमूर्तयो भावा. समुत्पन्ना नालानं परेण नियन्ति । तन्यापरत्वप्रसङ्गात् । न चान्यस्मादव्या- पवल्पाणां भावानानभावांशो भिन्न: सन्भवति । भावे वा तस्यापि पररूपत्वात् , भावन्ततोऽपि व्यावर्तितव्यमित्यपराभावपरिकल्पनवाऽन- पन्यातो न कुतश्चिद्भावावर्तितन्यनित्येकत्वभाव विश्वं भवेत् । पर- भावाभावाच व्यावर्तनानन्यार्थत्य परस्पताप्रसा.। यदि चेतरेतराभा. शाद्धटः पटादिभ्यो व्यावर्तते तहीतरेतराभावो भावादभावान्तराच प्रागभावादेः किं न्वतो व्यावताऽन्यतो वा। स्वतश्चेत्, तथैव घटोऽप्य- न्वेन्यः किं न व्यावर्तितः। अन्यतचेत्, तिनताधारणधर्मादितरेतराभा- वान्तराता । असाधारणधर्मादित्यन्युपगने त एव घटादिप्वपि युक्तः । इतरेतराभावान्तराचेत्, तहिं बहुत्वनितरेतराभावत्यानवत्थाकारि न्वान् । २५ खण्डनन् । २० ·१८२ प्रमाणनयनरवालोका कारः [परि. ३ म. कि नेतरेतरामानोऽप्यसा-नागण गातम्गागागा को भवेत् । गमगातम्य, ति नै कन्यतर्मदकोडगो। ना मानग ताई घटादिलगि स पलाम्नु पटादिमो मेरा । तिमितरेतराभाष. कल्पनगा । अगि लानेन पटे पट. प्रतिगि गते पटलसामान्यनुभय ५ वा । प्रथमपो कि पटविशिष्ट मटे पट प्रतिणि गते पटविविक्त वा । न तावदाग. पक्ष. । प्रत्यानिरोनान् । नापि द्वितीग. । तया हि किमितरेतराभावादन्या बटम्ग पटनिविकता स एन वा निरिक्तता. शब्दामिनेगः । भेदे तौल घटे पटाभानयवहारसिद्ध किमितरेतरा- भावेन । अथ स पन तच्छब्दाभिनेग. । तर्हि यम्मादभावात्पटविविक्ते १० घटे पटाभावव्यवहारः सोऽन्यो विविक्तताशब्दाभिधेयधान्य इत्ये- कस्मिन्वस्तुनीतरेतराभावद्वयप्रसारः । तन घटे पटप्रतिपेवो युक्त. । नापि पटत्वसामान्यप्रतिपेव. । तस्याऽप्येकत्यसम्बन्धाभावादेव प्रतिपेवा. नुपपतेः । नाप्युभयप्रतिवः । प्रागुक्ताशेपदोपानुषतात् । अपि चेत- रेतराभावप्रतिपत्तिपूर्विका घटप्रतिपत्तिः, घटप्रतिपत्तिपूर्विका वेतरेतरा- १५ भावप्रतिपत्तिः । आद्यपक्षेऽन्योन्याश्रयत्वम् । तथा हीतरेतराभावो घट- सम्बन्धित्वेनोपलभ्यमानो घटस्य विशेपणं न पदार्यान्तरसम्बन्धित्वेन । अन्यथा सर्व सर्वस्य विशेपण स्यात् । घटसम्वन्धित्वप्रतिपत्तिश्च घटग्रहणे सत्युपपद्यते । सोऽपि व्यावृत्त एव पटादिभ्य प्रतिपत्तव्यः । ततो यावत्पूर्व घटसम्बन्वित्वेन व्यावृत्तेरुपलम्भो न स्यान्न तावद्ध्यावृत्तिविशिष्टतया घटः प्रत्येतुं शक्यो यावच न पटादि- व्यावृत्तत्वेन प्रतिपन्नो न तावत्स्वसम्बन्धित्वेन व्यावृत्ति विशेपयतीति । द्वितीयपक्षे त्वभावो विशेप्यो घटो विशेषण तद्रहणं च पूर्वमन्वेपणी- यम् । "नागृहीतविशेपणा विशेष्ये बुद्धिः" इत्यभिधानात् । तत्रापि घटो गृह्यमाणः पटादिभ्यो व्यावृत्तो गृह्येताव्यावृत्तो वा । १५ तावत्पटादिभ्योऽव्यावृत्तस्य घटस्य घटरूपता घटते । पटादेरपि तथैव घटादिरूपताप्रसङ्गादभावकल्पनावैयर्थ्यम् । तथा २० न अन्यथा ·स्यान्न तावत्पटा- १० परि ३, ६२] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५८३ तेभ्यो ब्यावृत्तस्य घटरूपताप्रतिपत्तिः प्रार्थते तत्रापि किं कति- पयपटादिव्यक्तिभ्योऽसौ व्यावर्तते सकलपटादिव्यक्तिभ्यो । प्रथम- पक्षे कुतश्चिदेवासो व्यावर्तते सकलपटादिव्यक्तिभ्यः । निखिलपटादि- बक्तिभ्योऽम्य व्यावृत्तिः पुनरसिद्धा । तासामानन्त्येन ग्रहणा- सन्भवात् । इतरेतराश्रयत्व च । तथा हि यावत्पटादिभ्यो व्यावृत्तस्य ५ घटस्य घटरूपता न स्यान्न तावद्धटात्पटादयो व्यावर्तन्ते यावच्च घटायावृत्ताना पटादीना पटादिल्पता न दिभ्यो घटो व्यावन्त इति । अस्तु वा यथा कथञ्चित्पटादिभ्यो घटस्य व्यावृत्तिर्घटान्तरातु कथमसौ व्यावर्चत इति सम्प्रधारणीयं विचक्षणै. । किं घटरूपतयाऽन्यथा वा । यदि घटरूपतया, तर्हि सकलपटव्यक्तिभ्यो ब्यावर्तमानो घटो घटल्पतामादाय व्यावर्चत इत्यायातमघटत्वमन्यासा घटव्यक्तीनान् । अथाघटरूपतया, तत्किम- घटल्पता पटादिवद्धटेऽप्यस्ति । तथा चेत्, तर्हि यो व्यावर्त्तते घटान्तरादघटत्वेन घटस्तस्याघटत्वं स्यात् । तच्च विप्रतिषिद्धम् । यद्यघटो घट. कथ, घटश्चेत्तघटः कथमिति । तदित्थमर्थेभ्यः सर्वथा १५ पृथग्भूतस्य परकथितस्यावस्तुरूपत्येतरेतराभावस्य विचार्यमाणस्यानुपप- रुपपन्नमिदमितरेतराभावलक्षणं स्वरूपान्तरात्स्वल्पव्यावृत्तिरितरेतरा- भाव इति ।।६०॥ अथात्यन्ताभावलक्षणमाह--- कालत्रयापेक्षणी हि तादात्म्यपरिणामनिवृत्तिर- २० त्यन्ताभाव इति ॥ ६१ ॥ अतीतानागतवर्तमानलक्षणं कालत्रयमपेक्षत इत्येवं शीला काल- त्रयापेक्षणी । तादात्म्यपरिणामनिवृत्तिरेकत्वपरिणतिव्यावृत्तिरत्य- न्ताभाव इत्यभिधीयते ॥ ६१॥ उदाहरणमाह-- २५ ·प्रमाणनयनलालोकाल र [गति. यथा चेतनाचेतनयोरिति ॥ ६२॥ न सल नेतनमात्मतत्तमनेनन पुसलामान नामगम नियनि गच्छति वा । नेतनत्वविरोगान् । नाप्यनेतन गुनास्तित्तं चेतननी. वस्तरातागामयासीमामगति गाति ना । जोनलनिरोधात् । तदिलं चेतनानेतनयोः कालबगाविण्यास्तादात्म्यपरिणामनिते. सम्भात्मि. द्धोऽयन्ताभाव इति । नन्वेवमतियातिरत्यन्ताभागलाणे दुप्परिहारा । घटपटयोरपि तादात्म्यपरिणामनिवृतिपयोरत्यन्ताभावत्वप्रसक्ते । न खलु घट पटात्मकता कदाचिदाम्कन्दति घटत्वविरोधात् । नापि पटो घटात्मकता स्वीकुरुते पटत्वविरोधादिति चेत् । तदेतत्तरलमतिवि- १. लसितम्। कालवयापेक्षणीति विशेषणस्य तादात्म्यपरिणामनिवृत्तेः सूत्रे करणात् । घटपटयोश्च यधपतिरेतराभावमाहात्म्यात्तादात्म्यपरि. णामनिवृत्तिरस्ति तथापि न सा सर्वकालम् । कदाचित्पटम्यापि घटत्वपरिणामसम्भवात् । तथापरिणामकारणसाकल्ये तदविरोधात् । पुद्गलपरिणामानियमदर्शनात् । न चैवं चेतनाचेतनयो कदाचित्तादा- १५ त्म्यपरिणामः, तत्त्वविरोधात् । तदेवमतिव्याप्तेरसम्भवात्सूक्तमिदं लक्षण कालत्रयापेक्षणी तादात्यपरिणामनिवृत्तिरत्यन्ताभाव इति । तदमुना प्रबन्धेन प्रागभावप्रध्वंसाभावेतरेतराभावात्यन्ताभावाना प्रमाणतः प्रसिद्धस्वरूपत्वाद्यदेतच्चाकणोद्यते- प्रागभावाद्यभावचतुथ्याप- लापिनचार्वाकस्य का- न चैकोऽप्यभावः क्षित्यादिविवर्तघटादि- पिलसांख्यानां च व्यतिरेकेण प्रत्यक्षतः प्रतिभासते, केवलं गतानुगतिकतया लोकः पृथिव्यादिभूतचतुष्ट- यविषयमेव प्रागभावादिविकल्पमात्रवशात्यागभावादिव्यवहारं प्रव- यति" इति तदपहस्तितं भवति । प्रागभावापलापे हि कार्यद्रव्य घटादिकमनादि स्यात् । प्रध्वंसाभावनिहवे तदनन्त भवेत् । न चाना- २५ धनन्तं घटादिक कार्यद्रव्यं प्रागभावाद्यपह्नववादिनाऽभ्युपगन्तुं शक्यते । १. उच्यते' इति भ. पुस्तके पाठ । २० सण्डनम् ।

·No text on this page.

·प्रमागनयनलालीकाकार.
-
तोनि निमारणे । गोकाक T-
लनि. सामगिनिहो जो गोडा पक्ष काम मानि ।। ६४ ।।
प्रकाराने-नाइ
सायेनाविरुद्धानां व्याप्यकार्यकारणपूर्वचरोत्तरचर-
सहचराणामुपलब्धिरितीति ॥६५॥
सागेन परिणतिमलादिना यमाणेन माया महानिरुताना
विरोमनागतानाम् । व्याण च का न कारण पूनर गौग्न
च सहनरं च गाण का कारण निर्गतररमा राणि प्रयत्नान-
न्तरीयकत्यादीनि वक्ष्यमाणानि लिगभूतानि चम्ननि तपानुपलभिः ।
१० इतिगब्दः प्रकारपरिमनात्यर्थः । ततश्च व्याप्याविन्द्रोपलभि,
कार्याविरुद्धोपलब्धि , कारणाविल्डोपलचि., पूर्ववराविरुदोपलब्धि,
उत्तरचराविरुद्धोपलब्धिः, सहचराविरुद्वोपलब्धिश्चेत्यविरुद्वोपलब्धि-
विधिसिद्धी पट्प्रकारा विज्ञेया । अत्राह ताथागत.- ननु कारणस्य
कार्याविनाभावाभावान सावनत्वं " नाऽवश्यं कारणानि कार्यवन्ति
१५ भवन्ति" इति वचनात् । तथा हि न कारणमात्रस्य हेतुत्व युक्तन् ।
विनाशप्रतिवन्यादिना तस्य व्यभिचारात् । कारणविशेषश्च न कश्चि-
द्विपश्चिताऽपि निश्चेतुं शक्यः । अकाण्डाडम्बरं प्रचण्डानामपि तडि-
त्वतामकृत्वैव वर्षमुपरमोपलम्भात् । यदि पुनरन्त्यदशावात कारण
लिङ्गत्वेनाङ्गीक्रियते तदा व्याप्तिस्मरणावसर एवं कार्य प्रत्यक्ष
२० भवेदिति व्यर्थमनुमानं तत्र स्यात् । ननु सौगतैरपि कारणा-
स्कार्यानुमानमभ्युपगतमेव " हेतुना यः समग्रेण कार्योत्पादोऽ-
नुमीयते” इति वदद्धिरिति चेत् । तत्र उत्पद्यतेऽस्मादित्युत्पादो
हि योग्यताऽभिधीयते सा चात्रानुमेया । अत एव तस्या वस्तुनः
सकाशादनन्यत्वात्स्वभावानुमानमिदमिप्यते " अर्थान्तरानपेक्षत्वात्स
२५ स्वभावोऽनुवर्णितः" इति वचनादिति ॥ ६५ ॥

·- ·. ......!!! HER'। . क है . . . । - 13. IEEE: 1 ।। नां 11-1|| tur विना ||||" . . . . . . . . . . . 1505 .. । Thirt "1-1-11 11: न मा Int-him If -- - . है Hit Soi niti !! • thiftîtrust topit (11181111 11-11.."{f}{1•1°16 s'il-gigstelling कागो || १ || HIT iiif it. It ||" hinment Affair || २ || गमे १. मनुमान 4 तिम् ॥ ॥ स्यामाशा मामपि int शकितः॥३॥" I ints ::रे पापाय 11.1 विशिष्टोन दिवस आपोयोसff : b) Faithilil niti-- व्यभिचारोपमा । तथा 18--- गन्तिमारतार तरलतानातामा :म्बर पोचण्टा सान्द्रमयः पविसदमतीश्यामलिनानुदिता ॥ चचमाहेन्द्रचापा चलदचलचया कारमा दिशन्त प्रनयन्तीद नैव कचन बलमुचो पृथिमृष्टि विना-पि ।।५१५!! प्रयोगश्चात्र---अनन्तरोत्पादवृष्टयोऽमी जीमता. सातिशयोन यादि- २५ वर्मयोगित्वात्पूर्वोपलव्यवविधनलवरवदिति । येपा पुनर नोमुचा प्रौढ- १' तत एव ' इति प. पुस्तो पाउ । २०

·No text on this page.

·No text on this page.

·. परि. ३ सू. ६७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ५८९ प्रभञ्जनादिना विध्वस्तत्वेन भाविवर्षलक्षणकार्य प्रति व्यभिचारित्व, न तेपा गमकत्वं वयमपि ब्रूमः । न चैकत्र व्यभिचारोपलन्भे सर्वत्र व्यभिचार. प्रेरयितु परीक्षकाणानुचितः । सकलानुमानप्रलयप्रसङ्गात् । गोपालचुटिकाघटितधूमस्य धूमध्वजं प्रति व्यभिचारोपलब्धौ धरणीधर- कन्धराधिकरणस्यापि तत्य तन्प्रति व्यभिचारापत्ते । यच्च हेतुना ५ - य समग्रणेत्यत्र योग्यतानुमान व्याख्यातम् । तदपि नोपपन्नम् । साध्यसाधनयोरेकान्तं तादात्म्याभ्युपगमे स्वभावानुमानस्य प्रागेव निरवकाशतया दर्शितत्वात् । लोकश्चाविकलकारणात्कार्यमेव कल्पयति न योग्यतामित्यलं कुदर्शिनः कुत्सितकुसुमविमदोद्तदुरामोदास्वादनेन ॥६६॥ ननु पूर्वचरोत्तरचरयोहेतुत्वमसुन्दरम् । दासीरासभयो पूर्वचरोत्तर- चरत्वसम्भवेऽपि व्यभिचारदर्शनात् । यत्तु कृत्तिकाढी व्यभिचारादर्शन न तत्र पूर्वचरोत्तरचरत्व कारण किं त्वेतदतिरिक्त प्रतिवन्धविशेषभूत. स्वभावकार्यकारणेप्येव प्रोक्तेप्वन्तर्भावो भविष्यत्यनयो. किं पृथगुपादा- नेनेत्याशङ्कय दासीरासभादौ पूर्वचरोत्तरचरत्वमेवास्मद्विवक्षित नान्तीति १५ तवगमनाय कृत्तिकादौ चौद्धसंमत तादात्म्यादिप्रतिबन्धविशेष निराकुर्वजाह- पूर्वचरोत्तरचरयोर्न स्वभावकार्यकारणभावो तयोः कालव्यवहितावनुपलम्भादिति ॥ ६७ ॥ पूर्वचरोत्तरचरयोहेंतुविशेषयोर्न स्वभावकार्यकारणभावौ तादात्य- २० तदुत्पत्ती सम्भवतः । कुत इत्याह-तयो स्वभाव कार्यकारणनायो । कालव्यवधानेऽनुपलम्भात् । अवनत्राभिप्राय - सापनापनकोना- दास्ये सति स्वभावहे तो तदुत्पती तु कार्यकारणे पाऽन्त यो विमलेन। न च पूर्वचरोत्तरचरयोस्तदुभयसम्भव । पाटनमाने दाउ. नादाल्यं हि सनसनयस्येप तकलानिपालादे. प्रतिन् । दु- २५

·No text on this page.

·५२१ परि..] स्याद्वादरत्नाकरसहितः न चातिक्रान्तानागतयोजाग्रहशासंवेदनमरणयोः प्रबोधोत्पातो प्रति कारणलं, व्यवहितत्वेन नि- ापारत्वादिति ॥ ३८॥ जमर्थ.--जाननासवेदनमतीनं सुनायन्योचरकालनावि जाने वमान प्रति नरम बानागतनन्यन्यनवलोकनादिकान्टिं मानि- ५ के प्रति व्यवहिनवन व्यापारमगड्नुवनिति कथ तचत्र कागबनन- नयत ।। ६८॥ पदेव नावन्नाह - खव्यापारापेक्षिणी हि कार्य प्रति पदार्थम्य कारण- खव्यवस्था कुलालस्येव कलशं प्रतीति ॥ ६ ॥ नन्दपनिरकासेयो हि ना कार्यकारणानाय । 11. की च य कायापारनव्यसाय बन ... पारसमविति ।। ६९ ।। गनु पनिमान्नानानन न च व्यवहिनयोस्तयोापारपरिकल्पनं न्या- मतिमत्तरिति ।। ७७ ... 10 परनगयवरितानां परेपानपिनासजन्य नि... पारपितमापते .. . : .. ..

·प्रमाणनगनलालोकालदार [7. 31 प्रमोनोपाती प्रति व्यापार. परिकल्पगने तदानियाहितानातीनाना- गतानाम कारणलेनाभिगनानामोपामणि राणा कात्यांनीना ना प्रति व्यापारगरिकलानमनिता गादिति तणामगिनत कारणल प्रम. ज्येतति भावः । कि नामतानुकशाम्गेल न गिनि कारणलनुप- ५ पनम् । अगारिमादिकारी हाले मरणादरसत्तेऽपि नाकाले सत्त्वादय- मदोग इत्युच्यते । ननु भानु नाम मरणादेः बकाले सत्ल पधाद्रा- विमरणादेरिति निष्णनम्ग निराका, गारष्ट्रादे. पश्चानुपजायमानेन मरणादिना का करण कृतस्य करणायोगात् । अन्यथा न फचित्कारें कम्गचित्कारणम्य कदाचिदुपरमः स्यात् । अय २० निप्पनम्याप्यरिष्टादेरनिप्पन किचिपमस्ति तत्करणान्मरणादिक तत्कारणत्वेन कल्प्यते । ननु निप्पन्नादरिष्टादेरनिप्पन्न रूप यद्यभिन्न तर्हि तदेव तत्तस्य न करणमित्युक्तम् । भिन्न चेताहं तदेव तेन क्रियते नारिष्टादिकमित्यायातम् । रेष्टादिसम्बद्वस्यानिप्पन्न- रूपस्य मरणादिना करणादरिष्टादिकमपि कृतमिति चेत् । ननु १५ भिन्नयोः कार्यकारणभावान्नान्यः सम्बन्धस्तथागतैरगीक्रियते । तत्र चारिष्टादिना स्वसम्बद्धमनिप्पन्न रूप क्रियेत तेन वाऽरिष्टादिकम् । प्रथमपक्षेऽरिष्टादेरेव तच्चेप्यते । मरणादिकमकिञ्चित्कारणमेव कचिद- प्यनुपयोगात् । तेनारिष्टादिकरणे पूर्वं निप्पन्नस्यास्य पश्चादुपजाय- मानेन तेन किं क्रियत इत्युक्तम् । अथानिप्पन्न किञ्चिदस्ति तत्रापि २० पूर्वचर्चानवस्था च । ननु यद्यत्र कार्यकारणभावो न स्यात्कथ ती- न्यदर्शनादन्यानुमानमिति चेत्, अविनाभावादिति ब्रूमः । तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणप्रतिवन्धेऽप्यविनाभावादेव गमकत्वदर्शनात् । तदभावे वक्तृत्वतत्पुत्रत्वादेस्तादात्म्यतदुत्पत्ति- तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षण- प्रतिबन्धेऽप्यविनाभावा- प्रतिवन्धे सत्यप्यसर्वज्ञत्वश्यामत्वादौ साध्ये गम- देव हेतूना गमकत्वे कत्वाप्रतीतेः । तदभावेऽपि चाविनाभावप्रसादा- दिनकरास्तमय-चन्द्रोदय- गृहीताण्डपिपीलिको- २५ जयन्तस्य सवाद:।

·परि. ३ स. ७२]
स्याद्वादरत्नाकरसहितः
॥
सपणेताम्रफलोपलभ्यमानमधुररसस्वरूपाणा हेतूना यथाक्रम
नावियत्तारकोदय-समानसमयसनुवृद्धि-भाविवृष्टि- समसमयसिन्दू-
राणपस्वभावेषु साध्येषु गमकत्वप्रतीतेः । उक्तं चैतदर्थाविसंवादि
जयन्तेनापि-" सूर्यास्तमयमालोक्य कल्प्यते तारकोदयः ॥
पूर्णचन्द्रोदयाहृद्धिरम्बुधेरपि गम्यते ॥ १ ॥ उदितेनाऽनुमीयन्ते ५
मरितः कुम्भयोनिना ॥ शुप्यत्पुलिनपर्यन्ते विश्रान्तखगपतयः
।। २ ।। पिपीलिकाण्डसञ्चारचेष्टानुमितवृष्टयः ॥ भवन्ति पथिका-
स्तूर्ण कुटीरकरणोद्यताः ॥ ३ ॥ अन्येऽपि माँगताहीतप्रनि-
बन्धद्वयोझिताः ॥ कियन्तो वत गण्यन्ते हेतवः माध्ययो-
घकाः॥४॥" इति । ततः गरीरनिवर्तकादृष्टादिकारणकला- १०
पादरिष्टकरतटरेखादयो निप्पन्ना भाविनो मरणराध्यादेरनुमापका
नि प्रनिपनव्यन् । जाग्रद्दशासवेदन तु सुप्तोन्थिनमवेदनम्य हे निनि
नु स्वगृहमान्यमेव । ज्ञानादमिन्नस्यात्मन कालवयम्यायिन.
पियाण-यात् । सर्वथा चैतन्यविच्छेदम्य कदाचिदप्यमानि ।
सुनप्रसुद्धस्य मतिर्न तस्माजाग्रदशाज्ञानमपेक्षते ॥
परिष्टप्रनुस नविप्यत्प्राणप्राणप्रति 14 ॥५.१ ५.७४।।
पपरहेगारपि स्वभाव कार्यकारणेपु नाऽन्त पनि स...:
सहचारिणोः परस्परस्वरूपपरित्यागेन तादात्पा-
नुपपत्तेः सहोत्पादेन तदत्पत्तिविपत्तेच सावरतो.
रपि पोतेषु नाश इति ॥ ७२ ॥ ..
मिना - परितो .०५९।।
vratri 2018 14
'..1 ५१ किलो ५५
-
-

·प्रमाणनयनालोकालमार. तमोस्त दतिया महानगोशिपालो । एका मदनागि रूपरागोरिनि ।। ७२ ॥ इदानी मन्दानि गादनान सागा पचायक व्याप्यानिरुद्वोपलागता उदाहरजाह-- ५ ध्वनिः परिणतिमान्प्रयत्नानन्तरीयकत्वात्, यः प्रयत्नानन्तरीयक: स परिणतिमान्यथा स्तम्भः । यो वा न परिणतिमान्स न प्रयत्नानन्तरीयको यथा वान्ध्येयः । प्रयत्नानन्तरीयकश्च व्यनिस्तस्मा- परिणतिमानिति व्याप्यस्य साध्येनाविरुद्धस्योप- २० लब्धिः साधर्म्यण वेधयण चेति ॥ ७३ ॥ अत्र ध्वनिरिति धर्मी। परिणतिमानिति साथ्यो धर्म । इति चर्मिणः साध्यवर्मविशिष्टस्य पक्षापरपर्यायम्य वचनं प्रतिज्ञा । प्रयना- नन्तरीयकत्वादिति प्रयत्नश्चेतनावतो व्यापारम्तस्यानन्तरं प्रयनानन्तर तत्र भव. प्रयत्नानन्तरीयकस्तद्वावन्तत्त्वं तम्मादिति हेतु. । य. प्रयत्रा- -२५ नन्तरीयकः स परिणतिमान्, यथा स्तम्भ इत्युदाहरणम् । प्रयत्नानन्तरी- यकश्च ध्वनिरित्युपनय. । तस्मात्परिणतिमानिति निगमनन् । अय सा- धर्येण पञ्चावयवप्रयोगः। अथवा वैधय॑ण । तत्र च प्रतिज्ञाहेतूपनयनि- गेमनलक्षणावयवचतुष्टयं तदेव । दृष्टान्तन्तु यो न परिणतिमान्, स न प्रयत्नानन्तरीयको यथा वान्ध्येयः । इत्येपा व्याप्यम्य प्रयत्नानन्तरीय- २० कत्वस्य साध्येन परिणतिमत्त्वेन सहाविरुद्धस्योपलब्धिः । प्रयत्ना- नन्तरीयकत्वं हि परिणतिमत्त्वेन ब्याप्तम् । पूर्वोचराकारपरिहारावाप्ति- स्थितिलक्षणपरिणतिशून्यस्य सर्वथा नित्यत्वे वा शब्दस्य प्रयत्ना- नन्तरीयकत्वानुपपत्तेरागमप्रामाण्यसमर्थनप्रक्रमे वक्ष्यमाणत्वात् । ननु व्याप्यत्वं कार्यादिहेतुप्वपि समानम् । तेपामपि स्वसाध्येन व्याप्तत्वात्।

·५९५ परि.३ सु. ३] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः जन्यथा तत्साधकवानुपपत्तेरिति व्याप्याविरुद्धोपलब्धिरेवैका नंवत । ना चाविरुद्धोपउन्धेविधिसिद्धौ पट्प्रकारचकीर्तनननुपपन्नमेवेति । नदेनदात्मीयनार्गनुकुमारमतीनां प्रेरितन् । यतो न साध्येन हेनोव्या- मचनातनत्र व्याप्यत्वेन विवक्षितन् । कि तहिं कथञ्चित्मायेन नह नादात्यारिणाननापन्नन्याकार्यकारणादिभूतन्य प्रयन्नानन्तरीयकवाडे मापनयनस्य स्वरूपम् । अत एवान्यत्र व्याप्याविरुद्धापलब्धे बनावो- लगिरिति संच्या कीर्तनन् । " कार्यकारणनिर्मुक्तवन्तुदृष्टि- द्विधन्यने ।। नत्स्वभावोपलब्धिश्चान्योपलब्धिश्च निश्चिता ।। १ ।। कचिन्ताध्यतादात्म्यपरिणाममितन्य या ॥ स्वभावस्योपलब्धिः सामाऽविनामावलक्षणा ॥ २ ॥ इनि । नम्बनायोपलत" नयमा वन्य परिणतिमत्त्वादे. म्बनाव. काचिद्रपृचन प्रक- ननीयकन्वार्डिक नाधनम्वन्प तम्योपलब्धिन्थिय । जन्यापर. ति मानधन पादरन्यम्र म्वनावनूतन्य नादम्प पिन नाप गति निधितान्यथानुपानिलमगे । ... मदनात्र बनादन्त एव वर्ग ता • नदयानन्य मायापि नि .... । निदना तादोपयसनः । न प1ि 41-4 निवान् । ५. 111 • 1 | मोनाना 1ि • it ... सामादिनि । . .... 4:14. 1 । १ 1 है . - प + 2411.1 1:-. मिलियन.... नाना नाना ।

·प्रमाणानामगार . मनुमानम्। सादा रोगको साविकोप, Ir. दिगो भेदेन मेणार titi नि: if taar- कोपपतो। एमगार काला, ''पु.fvif. दादिशकात नमातिमी मान गायीपाण । समसार । तम्मा पास ii । यमुणगान मा । पर गुणा मलित - सापा मगेमादि । । नमाण दियादी पाहणानि इमानि ॥७२॥ जम hinोगलगोहदाहरणमाह-- १० अस्त्यत्र गिरिनिकुंजे धनंजयो धूमसमुपलम्भादिति कार्यस्येति ॥ ७४ ॥ सा येनाविरुद्धम्योपलािरिनि पसनादिहोता लानुवर्तनीयम् । तत इत्येषा कार्गम्य सा-येनाविरुदस्योपलचिरिति सिद्ध भजति । एव- मम्त्यत्र गरीरे बुद्वियातारादेः । पृष्टिमत्पृष्ठदेशसस्टेय नदी फेनिल- कलुपतादिविशिष्टपूरोपेतत्वादित्यायपि दृश्यम् । तत्र व्याहारादेरित्यत्र १५ व्याहारो वचनम् ।आदिशब्देन व्यापाराकारविशेषपरिग्रहः । ननु ताल्या. धन्वयव्यतिरेकानुविधायितया शब्दस्योपलम्भात्कयं बुद्विसामान्यापर- पर्यायात्मकार्यत्वम् । येन ततस्तदस्तित्वसिद्विः स्यात् । न खल्यात्मनि विद्यमानेऽपि विवक्षाबुद्विपरिकरे कफादिदोषदुष्टत्वेन कण्ठादिव्या- पाराभावे वचन प्रवर्तत इति । तथा फेनिलकलुपतादिविशिष्टपूरोपेत- त्वादित्यप्यनैकान्तिकम् । सेतुभग हिमविलयनादिनापि तथाविधतरनि- णीपूरस्य सम्भाव्यमानत्वादिति । तदपेशलम् । शब्दोत्पत्ती ताल्वादि- सहायस्यैवात्मनो व्यापाराभ्युपगमात् । घटाद्युत्पत्तौ चक्रादिसहायस्य कुम्भकारादेरिख । अनैकान्तिकत्वमपि द्वितीयानुमानेऽनुचितम् । निपु- २५ णेन प्रमात्रा वृष्टयनुमापकस्य पयःपूरस्य परिभावयितुं पार्यमाणत्वात् । २० ·-- --- । १० परि. ३ सू. ७६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः तदुक्तम्---" आवर्तवर्तनाशालिविशालकलुपोदकः ॥ कल्लोल- विकटास्कालस्फुटलेनच्छटाश्चितः।।१।। वहदहलशैवालफलसावल- सङ्कुलः ॥ नदीपूरविशेषोऽपि शक्यते तेन वेदितुम् ॥२॥" इति । कार्यकार्याविरुद्धोपलन्ध्यादेश्च कार्याविरुद्धोपलब्धावेवान्तर्भाव इति न पृथगुपन्यास. ॥ ७४ ॥ अथ कारणाविरुद्धोपलब्धेरुदाहरणमाह- भविष्यति वर्ष तथाविधवारिवाहविलोकनादिति कारणस्येति ॥ ७५॥ इतीयं कारणस्य साध्येनाविरुद्धस्योपलब्धिरित्यर्थः । तथाविधेति सातिशयोन्नतत्वादिधर्मोपेतत्वं वारिवाहस्य गृह्यते । एवमस्त्यत्र च्छाया च्छत्रादित्यादीन्यप्युदाहरणानि द्रष्टव्यानि । कारणकारणाविरुद्धोप- उन्ध्यादेश्वात्रैवानुप्रवेशान्नार्थान्तरत्वमिति ॥ ७५ ॥ सम्प्रति पूर्वचराविरुद्धोपलब्धिमुदाहरति- उदेष्यति मुहूर्तान्ते तिष्यतारका पुनर्वसूदयदर्श- नादिति पूर्वचरस्योति ॥ ७६॥ १५ तिप्पतारकेति पुप्यनक्षत्रम् । इत्येपा पूर्वचरस्य साध्येनाविरुद्धस्यो. पलब्धिरित्यर्थ । एवमुदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादित्यादीन्यप्युदाहर- णानि दृश्यानि । ननु कृत्तिकोदयादेविप्यच्छकटोदयाद्यनुमानं कार- णाविरुद्धोपलब्धेर्न भियते । कृत्तिकादीना पूर्वचारित्वेन शकटोदया- दिक प्रति कारणत्वात् । तत्कथं पूर्वचराविरुद्धोपलब्धिस्ततः पृथ- २० स्वात् । तदेतदपरिणीलिततार्किककुलस्य प्रलापमानन् । न हि यत्कि- धित्वचारि तखिलनुत्तरचारिण. कारणं नियनेन भवति । कार्यन्व- रूपप्रातिहेतूनामेव पूर्वभाविनामन्वयव्यतिरेकान्या कारणत्वप्रसिद्ध. । । १.पा.न.पृ. १२० ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सु. ६ न च रोहिण्युदयस्य स्वरूपप्राप्तिः कृत्तिकोदयतः सम्भवति । तदनन्तर- भावित्वाभावात् । कालान्तर एव कृत्तिकोदयापेक्षया रोहिण्युदयस्य दर्शनात् । अथ विशिष्टं कालं प्राप्य कृत्तिका शकटं कुर्वतीत्यभि- धीयते । तर्हि भराणिरपि कालविशेषमासाद्य शकटं कि न करोति । ५ भवन्मते विशेषानुपलम्भात् । अथातिव्यवहितत्वाद्भरणेः शकटं प्रत्य- हेतुत्वम् । तर्हि वासनाऽपि स्मृतिहेतुस्त्वन्मते न भवेत् । अतिव्यवहि- तत्वादेव । अथ कालान्तरापेक्षा कृत्तिकासहकारिणी च भरणिः कारणं शकटोदये तर्हि तथाविधा तत्राश्चिन्यपि कारणं किं न भवेत् । तुल्ययोगक्षेमत्वात् । यदि च यत्किञ्चित्पूर्वभावि तत्सर्वमुत्तरकालभाविनः कारणत्वेन कल्प्यते तर्हि पितामहादयोऽपि पितृत्वेन पुत्रस्य किं न १० कल्प्यते । पूर्वभावित्वाविशेषात् । ननु पूर्वभावित्वाविशेपेऽपि पुत्रस्वरूप- लाभहेतोरेव पितृत्वं न पुनः पितामहप्रभृतीनाम् । तेषा तत्राहेतुत्वादिति तर्हि शकटस्यापि कथं कृत्तिकोदयः कारणम् । तस्यापि तत्स्वरूपला- भाहेतुत्वाविशेपादिति । तदुक्तम्-" पूर्वचारि न निःशेष कारणं १५ नियमादपि ॥ कार्यात्मलाभहेतूनां कारणत्वप्रसिद्धितः ॥१॥ न रोहिण्युदयस्यात्मलाभोऽस्मिन् कृत्तिकोदयात् ॥ तदनन्तर- भावित्वाभावात्कालान्तरेक्षणात् ॥ २ ॥ विशिष्ट कालमासाद कृत्तिका कुर्वते यदि ॥ शकटं भरणिः किं न करोति च तथैव वः ॥ ३ ॥ व्यवधानादहेतुत्वे तस्यास्तत्र व वासना ॥ स्मृति- २० हेतुर्विभाव्येत तत एवेत्यवर्त्तनम् ॥ ४ ॥ [ अवर्तनमिति अनि- वृत्तोऽयं पर्यनुयोग इत्यर्थः ] । कारणं भरणिस्तत्र कृत्तिकासह- कारिणी ॥ यदि कालान्तरापेक्षा तथा स्यादश्विनी न किम् ।। ४ ।। पितामहः पिता किंन तथैव प्रपितामहः । सर्वो वाऽनादिसन्तान- स्ते नो पूर्वत्वयोगतः ॥ ६ ॥ स्वरूपलाभहेतोश्चेत्पितृत्वं नेतरस्य २५ तु ॥ प्राजापत्यस्य माभूवन्कृत्तिका हेतवस्तथा ॥७॥" इति । प्राज्यापत्यस्यति रोहिणीनक्षत्रस्य । तदेवं पूर्वचारित्वेऽपि कृत्तिकाना ·परि.३.७७] ५९९ दिनानावयोगतः ॥३॥" इति । उत्तरोनरवगविल्सोलब्धि- त्याद्वाद्रत्नाकरसहितः रोहियुइयं प्रति कारणत्वानुपपत्तेः कृतिकोदयादवियच्छकटोदयानु- नानं कारणाविरूद्धोपलभेनियत एवेति ततः पृथक्त्वल्पनुपदर्श- यन्ती पूर्वचराविदोपलब्धिः कथं न सद्भावनासादयतीति । पूर्व- पूर्वचराविदोपमञ्यादीनानत्रैवानुप्रवेशः । यदुतन्-'" पूर्वपूर्वचरा- दीनामुपलब्ध्यः प्रदर्शिताः ॥ पूर्वचार्युपलम्भेन ततो नार्थान्तरं ५ मताः ॥ १॥" इति ॥ ७६ ॥ इदानीनुत्तरचराचिल्लोपलबेल्दाहरपनाह- उदगुर्मुहुर्तात्पूर्व पूर्वफल्गुन्यः । उत्तरफल्गुनीनामु. दमोपलब्धेरित्युत्तरवरस्येति ॥७७॥ इतीचनुचरचरन्य साध्येनाविल्दन्योपलब्धिरित्यर्थः । एवं नुइर्ता- १० सूर्वमुद्गाद्गरपिः कृतितोदवादित्यादीन्यप्दाहरणान्यन्यूह्यानि । न न जयविदोपलन्धिरेवेयनुत्तरचारिणः सर्वत्य कार्यत्वादिति पन् । पूर्वनाविनः सर्वच कारणत्ववेत्यन्य नियनन्यानन्तरनेव निलेनोचरचारिणोऽपि सर्वन्य ज्ञानचासन्भवात् । नानाप्रकारं हि समानिसन्दोहसन्दन्धिनमदृष्टं उत्तदु.खनिबन्यनमध्यान्तरिक्ष- नडझे मनावित्वामानावजवं पूर्वोत्तचरामि नवन्ति । ततय पररूरं नत्राणां न कारण कार्यले वा तन्नवति । ज्ञाप्पज्ञापक- नबन्नु नवति निश्चितान्यथानुपपन्तिनाबाविति । तदुत्तर- समुत्तरचारीह कार्यमित्यज्ञचेष्टितम् ॥ पूर्व कारणामित्वत्व नियनस निराकृतेः॥१॥ नानाप्रापिगपादृष्टात्सातेतररुलादि २०. नः । पूर्वोत्तरचराणि यु नि ननुवः सदा ॥२॥ नाऽन्योन्यं हेतुना तमां कार्यता वा ततो मता ॥ साध्यसाधनता तु स्वाद- प्यन्या सहीता ॥ ७७ ॥ उतर. भ. पुतियोः पाकन्दन तिमा- दिमः २. स्वतः निवनवे ।

·६०० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ म. ७ सामग्र्या तस्य च अथ सहचराविरुद्धोपलब्धिमुदाहरन्नाह- अस्तीह सहकारफले रूपविशेषः । समास्वाद्यमान- रसविशेषादिति सहचरस्येति ॥ ७८॥ इत्येषा सहचरस्य साध्येनाविरुद्धस्योपलब्धिरित्यर्थः । नेयं कार्या- ५ विरुद्धोपलब्धिरभिधानीया । रूपरसयोः समसमयभावित्वेन सव्येतर- विपाणयोरिव स्वातन्त्र्येण व्यवस्थितत्वात् । अथैकसामग्र्यधीनत्वा- द्रूपरसयोः सहभावित्वनियमः । अन्यथा घटपटादीनामिव तयोरपि स न स्यात् । ततश्च रसलक्षणकार्योपलव्ध्या रससमानसमयरूपजन- कैकसामग्र्यनुमानात्कार्याविरुद्धोपलब्धिरेवेयमिति चेत् । नैतत्प्रेयम् । १० एकं द्रव्यमधिकरणभूतमनन्तरेण रूपरसयोः सहभावनियमेऽपरस्या. एवासम्भवात् । तदाधारभूतद्रव्यस्य नानुमानं समास्वाद्यमानरसविशेषात् । किं तर्हि तुल्यकालभाविनो रूपादेरेव । अथ समानकारणत्वाद्र्परसयोरेका सामग्रीप्यते । पुनरधिकरणभूतं द्रव्यम् । ततश्च रसापानुमानमिति कार्यानुमानमेवे १५ त्यभिधीयते । नन्वेवं सलिलरसास्वादनादम्भोरुहरूपस्यानुमानं किमिति न भवेत् । तुल्यकारणत्वस्याप्यत्राविशिष्टत्वात् । यथा हि सलिलरूप रससहकारिणा प्राक्तनेन सलिलरूपेण जन्यते तथा सरसिजरूपमपि तेनैवेति व्यक्तं समानकारणत्वं पय पुण्डरीकरूपयो सलिलरूपेण सह । अथ सलिलरससरसिजरूपयोः प्रत्यासत्त्यभावात्परस्परं ज्ञाप्यज्ञापकभावो २० नेप्यते । नन्वेवमायातमनिच्छतोऽपि तथागतस्यैकमधिकरणभूतं द्रव्यम् । ज्ञाप्यज्ञापकभावस्थितरूपरसादीनामेकद्रव्यतादात्म्यमन्तरेणापरस्याः प्र- त्यासत्तेस्तेषामभावादिति । तदुक्तम्----"कार्यहेतुरयं नेष्टः समानसमय- त्वतः ।। स्वातन्त्र्येण व्यवस्थानाद्वानदक्षिणशृङ्गवत् ॥ १॥ एक- सामग्र्यधीनत्वात्तयोः स्यात्सहभाविता ॥ नाऽन्यथा नियमस्तस्या- १'त्व रूप ' इति प भ. पुस्तको. पाठ. ।

·१० परि. ३ स. ८०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६०१ स्ततोऽन्येपामिवेति चेत् ॥ २॥ [ तस्या इति सहभावितायाः ] नेकद्रव्याश्रितत्वेन विना तस्या विरोधतः ॥ सामग्येका हि तव्यं रसरूपादिषु स्फुटम् ॥ ३॥ न च तस्यानुमा स्वाधमानाद्र- सविशेषतः ।। समानसमयस्यैव रूपादेरनुमानतः ॥ ४॥ समान- कारणत्वात्तु सामग्येका यदीप्यते ॥ पयोरसात्सरोजन्मरूपस्यानु- ५ मितिर्न किम् ॥ ५ ॥ यथैव हि पयोरूपं रूपाद्रससहायकात् ॥ त्या रसोद्भवोऽपति स्यात्सनाननिमित्तता ॥ ६ ॥ प्रत्यासत्तेर- भावाचेत्साध्यसाधनताऽनयोः ॥ नटैकद्रव्यतादात्म्यात्प्रत्यासत्तिः परा के सा॥ ७ ॥” इति । एवनस्त्यत्र मातुलिङ्गे रूपं रसात् । सम- तीह देहे चैतन्यं विशिष्टत्पशोपलन्भादित्याद्यप्युदाहार्यन् । परोक्त- योश्च संयोगैकार्थतनवाविनोः साध्यसनकालभाविनोर्लिङ्गयोस्त्रैवानुप्रवेश इति॥ विधिसिद्धावविद्धोपलब्धिरियनादरेण बोद्धव्या ॥ पोढा सोदाहरणा कौशलनभिलापुकैस्तकें ॥५१७॥ ७८ ॥ अधुना विल्द्धोपलब्धिमाह-- विरुद्धोपलब्धिस्तु प्रतिषेधप्रतिपचौ सप्तप्रकारेति ॥ ७९ ॥ अविल्द्धोपलब्धिः प्रागभिहिता विधिताधिका षट्प्रकारा, इयं तु वित्द्धोपलब्धिः प्रतिषेधताधिका सप्तप्रकारा चेत्यनयो दः ॥ ७९ ॥ प्रथमप्रकारप्रकाशनार्थ तावदाह- तत्राद्या स्वभावविरुद्धोपलब्धिरिति ॥ ८०॥ प्रतिषेध्यार्थत्य यः स्वभावः स्वरूपं तेन सह साक्षाद्यद्विदं तत्यो- पलब्धिः स्वभावविरुद्धोपलब्धिः ॥ ८० ॥ १५ २० २ इंदं प्रक्षितनिव भाति ।

·६०२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३.८१ अत्रोदाहरणमाह- नास्त्येव सर्वथैकान्तोऽनेकान्तस्योपलम्भादिति ॥ ८१॥ प्रतिषेध्यो ह्यत्र सर्वथैकान्तः सदेव सर्वमित्यादिकस्तस्य सम्बन्धिना ५ स्वभावेन सह विरुद्धोऽनेकान्तः कथञ्चित्सदसदात्मकत्वादिस्तस्योपलम्भः स्वभावविरुद्धोपलव्धिरिति । अत्राह सौगतः-यावान्कश्चिन्निपेघः सर्वोऽप्यनुपलम्भादेवेतीयमपि स्वभावविरुद्धोपलब्धिनिषेधावबोधं विदधा- नाऽनुपलब्धावेवाऽन्तर्भावमर्हति तत्कथमुपलब्बिभेदत्वेनासावुदाहृतेति। एतदप्यनुपपन्नम् । अनुपलब्धिशब्दस्यात्राश्रूयमाणत्वात् । अथ विरु- १० द्धयोः सर्वथैकान्तानेकान्तयोवहिशीतस्पर्शयोरिव प्रथम विरोधः स्वभावा- नुपलव्ध्या प्रतिपन्न इत्यनुपलब्धिमूलत्वात्स्वभावविरुद्धोपलव्धेरनुपलब्धि- रूपत्वं युक्तमेवेति चेत् । तदपि न क्षोदक्षमम् । अनुमानस्याप्येवं प्रत्यक्ष- त्वप्रसङ्गात् । यथैव हि स्वभावानुपलव्धिवलाद्विरुद्धयोर्विरोधे कचित्प्र- तिपन्ने सति स्वभावविरुद्धोपलब्धिः प्रवर्तते तथैव साध्यधर्मिणि भूधरादौ १५ साधने च धूमादावध्यक्षतः समधिगते सति साध्ये घूमध्वजादावनु- मानं प्रवर्तत इति प्रत्यक्षमूलत्वादनुमानमपि कथं प्रत्यक्षं न स्यादिति । तदुक्तम्- "यावान्कश्चिनिषेधोऽत्र स सर्वोऽनुपलम्भनात् ॥ यत्तदेप विरुद्धोपलम्भोऽस्त्वनुपलम्भनम् ॥१॥ इत्ययुक्तं तथाभूतश्रुतेरनुप- लम्भतः॥ तन्मूलत्वात्तथाभावे प्रत्यक्षमनुमाऽस्तु ते ॥२॥ यथैवा- २० नुपलम्भेन विरोधे साधिते क्वचित् ॥ स्वात्स्वभावविरुद्धोपलब्धि- वृत्तिस्तथैव च ॥ ३॥ लिङ्गे प्रत्यक्षतः सिद्धे साध्यधर्मिणि वा कचिव ॥ लिङ्गिज्ञानं प्रवत्तेत नाऽन्यथातिप्रसङ्गतः॥४॥"इति । ततः स्वभावविरुद्धोपलब्धेर्नानुपलब्धावन्तर्भावः कर्तुं युक्तः । एवं नेह शीतं वैश्वानरस्य दर्शनादित्याद्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८१॥ आद्यं विरुद्धोपलव्धेः प्रकार प्रदर्श्य शेपान्प्रदर्शयन्नाह-- ·६०३ , परि. ३ स. ८५] स्याद्वादरत्नाकरसहितः प्रतिषेध्याविरुद्धव्याप्तादीनामुपलब्धयः पडिति।८२॥ प्रतिपेध्येनार्थेन सह ये साक्षाद्विरुद्धास्तेषा ये व्याप्तादयो व्याप्य- कार्यकारणपूर्वचरोत्तरचरसहचरास्तेपामुपलब्धयः पड्भवन्ति । विरुद्ध- व्याप्तोपलब्धिः, विरुद्धकार्योपलब्धिः, विरुद्धकारणोपलब्धिः, विरुद्ध- पूर्वचरोपलब्धिः, विरुद्धोत्तरचरोपलब्धिः, विरुद्धसहचरोपलब्धिः।।८२॥ ५ क्रमेणासामुदाहरणान्याह विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा नास्त्यस्य पुंसस्तत्त्वेषु निश्चयस्तत्र सन्देहादिति ॥ ८३ ॥ अत्र हि जीवादितत्त्वगोचरो निश्चयः प्रतिपेध्यस्तद्विरुद्धश्चानिश्च- यस्तेन व्याप्तस्य सन्देहस्योपलब्धिः । अनिश्चयो हि विपर्ययानध्यव- १० साययो. सन्देहमन्तरेणापि वर्तते । सन्देहस्त्वनिश्चयं विना न जातुचि- सम्भवतीत्यनयोाप्यव्यापकभावः सुप्रतीत एव । अत्रोत्तरत्र च यथा- शब्द उदाहरणप्रदर्शनार्थो विज्ञेयः । एव नास्त्यत्र शीतस्पर्श औप्ण्या- दियादीन्यप्युदाहरणान्यभियुक्तैरवधार्याणि । प्रतिषेध्यो ह्यत्र शीतस्पर्श- स्तेन विरुद्धो वहिस्तेन च व्याप्तस्यौप्ण्यस्योपलब्धिरिति ।। ८३ ।। विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा न विद्यतेऽस्य क्रोधाधु- पशान्तिर्वदनविकारादेरिति ॥ ८४ ॥ वदनविकारस्तानत्वादिः । आदिशब्दादधरस्फुरणविकट कुटि- लोचनारुणिमादिपरिग्रहः । अत्र च प्रतिषेध्य. क्रोधाद्युपशमस्तत्कार्यस्य वदनविकारादेरनुपलब्धिरिति । एवं नास्त्यत्र शीत धूमादित्यादी- २० न्यप्युदाहर्तव्यानि । प्रतिषेध्यमिह शीतं तद्विरुद्धो वहिस्तत्कार्यस्य धूमस्योपलब्धिरिति ।। ८४ ॥ विरुद्ध कारणोपलब्धिर्यथा नास्य महरसत्यं समस्ति रागद्वेपकालुष्याकलाड़ितज्ञानसम्पन्नत्वादिति।८५॥ ।

·1 ४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ सू.०५ प्रतिपेध्येन ह्यसत्येन सह विरुद्धं सत्यं, तस्य कारणं रागद्वेषकालु- प्याकलक्षितज्ञानम् । तत्कुतश्चित्सूक्ताभिधानादेः प्रसिद्धयत्सत्य साध- यति तच्च सिद्धयदसत्यं प्रतिपेधतीति । एवं नास्मिन् शरीरिणि मुस- मस्ति हृदयशल्यादित्यादीन्युदाहरणान्यवबोध्यानि । मुखेन हि प्रति- ५ पेयेन विरुद्धं दुःखं तस्य कारण हृदयशल्यं तत्कुताश्चित्तदुपदेशादेः सिद्धयत्सुखं प्रतिषेधति ॥ ८५॥ विरुद्धपूर्ववरोपलब्धिर्यथा नोद्गमिष्यति मुहूर्तान्ते पुष्यतारा रोहिण्युद्गमादिति ॥८६॥ प्रतिपेगोडा पुष्पतारोद्गमस्तद्विरुद्धो मृगशीर्पोदयस्तत्पूर्वचरो रोहि- • गुमस्तस्योपलब्धिरिति । एवं नोदेप्यति मुहूर्तान्ते शकट रेवत्युदया- दिव्यादीनि द्रव्यानि । प्रतिगेध्येन शकटोदयेन हि विरुद्वोऽधिन्गु- दयस्तरपूर्व चरो रेवत्युदयः ।। ८६ ।। विरुद्धोत्तरचरोपलब्धिर्यथा नोदगान्मुहूतात्पूर्व मृगशिरः पूर्व फल्गुन्गुदयादिति ॥ ८७ ॥ प्रति योऽत्र मृगशीदियम्नविरुद्वा पादयानदुतर पर. पूर्व- દિવાળી મરિન एवं मुहूर्ताप्राइनोदगादरणिः एयायानियादीन्यावसानि । मरण्युदयविद्वो हि पुनदराम्स- विरुद्धमहवरीपलब्धियथा नास्त्यस्य मिथ्याज्ञानं सम्यादर्शनादिति ।। ८८॥ मनायनानन मह पिया महाग कानन पायन पाद, निमामिदया. म. • RAIन पसिना : Trinit-मादितमन्नान ali.

·परि. ३ सू. ८८] ६०५ - स्याद्वादलाकरसहितः - ध्येन हि परभागाभावेन विरुद्ध. परभागसद्भावस्तत्सहचरोऽर्वान्भागः। तदेवमुदाहृता सप्तप्रकाराऽपि विरुद्धोपलब्धि. । सप्तप्रकारत्वं पुनरस्याः प्रतिपेयेनार्थेन साक्षाद्विद्धमाश्रित्य सूत्रेऽभिहितन् । परम्परया विरो- धाश्रयणेन वनेकप्रकारा विरुद्धोपलब्धिः सम्भवन्ती स्ववनभियुक्तैरवग- न्तव्या। तद्यथा-कारणविरुद्धकार्योपलब्धि..व्यापकविरुद्ध कार्योपलब्धिः, ५ कारणयापकविरुद्धकारणोपलब्धिः, व्यापककारणविरुद्धकार्योपलब्धिः, कारणविष्कारणोपलब्धि,व्यापकविरुद्धकारणोपलब्धि , कारणब्याप- कषिदकारणोपलब्धिः, व्यापककारणविल्डकारणोपलब्धि , कारण- विरुद्धच्याप्योपलब्धिः, व्यापाविरुद्धव्याप्योपलब्धि , कारणव्यापक- दिल्दव्याप्योपलब्धिः, व्यापककारणविरुद्धब्बाप्योपलब्धिः, कारण- १० विरुद्धसहचरोपलब्धिः, व्यापकविल्द्धतहवरोपलब्धि., कारणब्यापक- विद्धतहचरोपलब्धिः,व्यापककारणविरुद्धसहचरोपलब्धिश्च, इति पार- न्पग विरुद्धोपलव्ये. पोडश प्रकाराः । तत्र कारणविरुद्धकायोप- उभिर्यवा-नान्त्यस्य हिमजनितरोनहर्षादिविशेषो धूनादिति । प्रति- पेचत्य हि रोनहर्षादिविशेषन्य कारणं हिनं तद्विरुद्धोऽग्निन्तत्कायें धूम १५ इति । व्यापाविरुदकायोपलब्धिया-नान्त्यत्र गीततानान्यव्याप्तशीत- सर्गावशेषो धूनादिति, शीतत्पशविशेषत्य हि निषेध्यस्य व्यापकं शीततानान्यं तद्विरुद्धोऽनिस्तन्य कार्य घून इति । कारणव्यापकविरुद्ध- सार्योपलब्धिया-नान्यत्र हिनत्याप्तहिनविशेषजनितरोनहर्षादि- विगेपो धूनादिति । रोनहर्षविशेषन्य हि निषेध्यन्य कारणं हिम- २० विशेषन्तस्य व्यापकं हिनत्वं तद्विरद्धोऽग्निन्तकार्य धून इति । व्यापक- कारविरुद्धकायोपलब्धिया-नान्त्यत्र शीतसर्शविशेषन्तद्यापकशीत- तर्गनाकारणाहिनविल्दानिकार्यधूनादिति सुगमनदः । कारण- विरुद्धकारपोपलब्धिया-नान्त्यत्य निथ्यावरणं तत्त्वायोपदेशनपा- दिति । निथ्यावरपत्य हि कार निथ्याज्ञानं तद्विल्दं तत्त्वज्ञानं २५ तत्य कारण तत्त्वार्थोपदेशहपन् । तत्त्वायोपदेशप्रवगे तलपि क्त्व- ।

·६०६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः [परि. ३ मु. ८० । चित्तत्त्वज्ञानासम्भवादहणवचनम् । तत्त्वार्थानां श्रद्वानपूर्वकमवधारण ग्रहणमिष्टम् । अन्यथाऽस्य ग्रहणाभासत्वान् । मिथ्यावरणस्य चात्र नास्तिता साव्यते न पुनरनाचरणस्य | तत्त्वार्योपदेशग्रहणान् । उत्पन्न- तत्त्वज्ञानस्याप्यसंयतसम्यग्दृष्टेश्चारित्रासम्भवादनाचरणम्य प्रसिद्धेः । ५ न तु मिथ्यावरणमप्यम्य सम्भवति । तत्त्वज्ञानविरोधात् । तेन सह तस्यानवस्थानादिति व्यापकविरुद्वकारणोपलब्धियथा-नान्त्यस्यात्मनि मिथ्याज्ञान तत्वार्थीपदेगग्रहणादिति । आत्मनि मिथ्याज्ञानस्य विशि- टस्य व्यापकं मिथ्याज्ञानमात्रं तद्विरुद्धं तत्त्वज्ञान तम्य कारण तत्त्वार्थी- पदेशग्रहण यथोपवर्णितमिति । कारणव्यापकविरुद्धकारणोपलब्धियथा १० नास्त्यस्य मिथ्यावरणं तत्त्वार्थोपदेशग्रहणादिति । अत्र मिथ्यावरणस्य कारण मिथ्याज्ञानविशेषम्तस्य व्यापकं मिथ्याज्ञानमात्रं तद्विरुद्धं तत्त- ज्ञानं तस्य कारणं तत्त्वार्थोपदेशग्रहणमिति । ब्यापककारणविरुद्धकार- गोपलब्धिर्यथा -नास्त्यस्य मिथ्यावरणविशेषस्तत्त्वार्थोपदेशग्रहणादिति। मिथ्यावरणविशेपस्य हि व्यापकं मिथ्यावरणसामान्य तस्य कारण १५ मिथ्याज्ञानं तद्विरुद्धं तत्त्वज्ञानं तस्य कारण तत्त्वार्थोपदेगग्रहणमिति । कारणविरुद्धव्याप्योपलब्धियथा, न सन्ति सर्वथैकान्तवादिन प्रगम- संवेगनिर्वेदानुकम्पास्तिक्यानि वैपर्यासिकमिथ्यादर्शनविशेपादिति । प्रशमादीना हि कारणं सम्यग्दर्शनं तस्य विरुद्धं मिथ्यादर्शनसामान्य तेन व्याप्तं मिथ्यादर्शनं वैपर्वासिकं विशेषरूपमिति । व्यापकविरुद्ध- व्याप्योपलब्धिर्यथा, न सन्ति स्याद्वादिनो वैपर्यासिकादिमिथ्यादर्शन- विशेपास्तत्त्वज्ञानविशेषादिति । वैपर्यासिकादिमिथ्यादर्शनविशेषाणा हि व्यापकं मिथ्यादर्शनसामान्यं तद्विरुद्धं तत्त्वज्ञानसामान्यं तस्य व्याप्यस्तत्त्वज्ञानविशेष इति । कारणव्यापकविरुद्धव्याप्योपलब्धिर्यथा न सन्त्यस्य प्रशमादीनि मिथ्याज्ञानविशेषादिति । प्रशमादीनां हि कारणं सद्दर्शनविशेषः, तस्य व्यापक दर्शनसामान्यं तद्विरुद्धं मिथ्या- ज्ञानसामान्यं तेन व्याप्यो मिथ्याज्ञानविशेष इति । व्यापककारण- २० ·परि.३२८८] साहादरन्नाकरमानेनः ६०७ मिल्द्धमाप्योरलनिया-न मन्यन्य तत्वज्ञान विरोपा मिथ्यापिदेश- महाविशेषादिति । तत्त्वज्ञानविशेषाणां हि व्यापकं तत्त्वज्ञानसानान्यं तन्य कारी तत्त्वायोपदेशप्रण तद्विल्द मिथ्यापिदेशग्रहणसामान्य तेन व्याप्यो मिथ्यार्थीपदेशग्रहणविशेष इति । कारणविरुद्वसहचरोपल- विधा-न सन्यत्य प्रगमादीनि नियाज्ञानादिति । प्रगमादीना हि कारण सन्यदान तद्विरुद्ध नियादर्शनं तन्सहचर मिथ्याज्ञानमिति । याकविन्द्धसहचरोपलब्धियथा--सन्यन्न मियादनविशेषाः सम्य- ज्ञानादिति । मिथ्यादर्शनविशेषाणा हि आपक मिथ्यादर्शनसामान्य वद्विन्दं तत्त्वार्थप्रदानं सन्यदर्शनं तमहचर सन्यज्ञानमिति । कारणब्यापकवित्तसहचरोपलब्धिया-न सन्त्यत्य प्रगनादीनि १० नियाज्ञानादिति । प्रगमादीना हि कारण सम्पन्दनविशेषान्तेषां न्या सन्यादर्शनसामान्यं तद्विरुद्ध नियादर्शन तत्सहचरं मिथ्या- ज्ञाननिति । व्यापककारणविरुद्धसहचरोपउञ्चिर्यथा-न सन्त्यत्य नियादर्शनविशेषाः सत्यज्ञानादिति । मिथ्यादर्शनविशेषाणा हि व्यापकं निवानिसामान्य तत्ल कारमं दर्शनमोहोदयन्तद्विद्ध सम्यग्दर्शनं १५ तलचरं तत्त्वज्ञाननिति। अत्र च सग्रहश्लोको- पारम्पर्येण कार्य स्याकारणं व्याप्यमेव च ।। सहचारि च निर्दिष्टं प्रत्येकं तचतुर्विधम् ॥ ५१८ ॥ कारणोद्दिष्टकार्यादिनेदेनोदाहृतं यथा ।। इत्थं पोडशभेदं तद्विज्ञेयं नतिशालिभिः ॥ ५१९ ॥ तदनन्यदपि भेदत्रयं पारम्पर्येण विरुद्धोपलव्धे. सन्भवति । तद्यथा- सर्यविन्द्धोपलब्धि, व्यापकविरुद्धोपलब्धिः, कारणविरुद्धोपलब्धि- वैति । तत्र कार्यविझोपलब्धिया-नात्र देहिनि दु.खकारणमस्ति सुखोपउन्मादिति । प्रतिषेध्यनिह दुःखकारणं तस्य कार्य दुःखं तेन २५ विल्दं सुखं तच्च कुतोऽपि विशिष्टव्यापारव्यवहारादेः सिध्यदु खं निवर्त- २०.

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ स.८८ यति, दुःख च निवर्तमान दुःखकारणं निषेधति। एवं नेहाप्रतिबद्धसाम- र्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति वहेरित्यादीन्यप्युदाहरणान्यवसेयानि । व्या- पकविरुद्धोपलब्धियथा-न सन्निकर्यादिःप्रमाणमज्ञानत्वादिति प्रतिषेध्य- मिह सन्निकर्षादेः प्रमाणत्वं तस्य व्यापकं ज्ञानत्वं तेन विरुद्धमज्ञानलं ५ तच्च सन्निकपीदावुपलभ्यमानं ज्ञानत्वं निवर्तयति तच्च निवर्तमान ततः प्रमाणत्वं निवर्तयति । ज्ञानव हि प्रमाणाप्रमाणयोरुभयोरपि साधा- रणमिति व्यापकं प्रमाणत्वं तु विना नाऽन्यत्र कापि ज्ञानत्वेनेति व्याप्यं तत् । एवं नात्र तुपारस्पर्श वढेरित्येवमादीन्यस्यामवसेयानि । कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा-नास्य महमिथ्याचारित्रमस्ति सम्यग्विज्ञा- १० नोपलम्भात् । मिथ्याचारित्रमिह प्रतिपेयं तस्य कारणं मिथ्याज्ञान तद्विरुद्धं सम्यग्ज्ञानं तत्कुतश्चित्सम्यगुपदेशादेलिगात्प्रसिद्धयन्मिथ्या- ज्ञान निवर्तयति । तच निवर्तमानं मिथ्याचारित्रलक्षणं स्वकार्य निवर्त- यति । ननु च सम्यग्विज्ञानानिमथ्याज्ञाननिवृत्तिन मिथ्याचारित्रस्य निवर्तिका प्रादुर्भुततत्त्वज्ञानम्यापि पुंसोऽचारित्रप्रसिद्वेः " पूर्वद्वयं- १५ सम्पद्यपि नेपां भजनीगमुत्तरं भवति । पूर्वद्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति नियतः ॥ १ ॥” इति प्रशमरतो भगवदुमास्वातिवाचक- मुख्यवचनप्रामाण्यात् । अन्यथा तयाघातादिति चेत् । नैवम् । मिथ्या- पारित्रम्य मिथ्यागमादिज्ञानपूर्वम्य पञ्चाग्निसाधनादेनिषेव्यत्वाचारित्र- मोहोदय सनि निवृतिपरिणामाभावलक्षणम्याचारित्रम्य तु निपेव्यत्वे- नात्रानिष्टेगिन । एक नामी रोमहपादिविशेगवानसमीपरिपायक- विशेष वादिन्यादीन्यप्युदाहाणान्य भ्ययानि । नदित्य विन्द्वोपलो- मंदा: मन मुत्रोता. पाङ्गनिन्त्रिभिधनमद सह पागनिसपनाः । प्रदानाविन्द्वोपविभेदपट्याप न द्वात्रिंशदपलसिलदाणा हेतु- नद्राः मताः । एतदनुमांगण वान्यपि प्रजासाहिमि. परामनायाः । 12.4.1 ·पारे.३ १.९१ स्थामादरन्नाकरमाहितः ६०९ ५ अलविहेतुरेव विधिनुग्नतो विधिनिषेधयोधकरः ।। द्वात्रिंगतेह भेदैः समुन्नो व्यक्तमुक्तोऽयम् ॥ ५२० ॥ दोषप्रोषितपक्षनाभिनुभग व्याप्योपलन्भादिक- द्वात्रिंगत्यमितप्रभेदसतरप्रतारणापीवरन् । सन्यन्याप्तिसुवृत्तिननिघटित साध्य निजं सायरन् जैनानानुपलब्धिचन्नसन जीयातदेतदुधि ॥ ५२१ ॥ तदेवं कस्यचिदर्यन्य विधौ प्रतिपेथे चोपलब्धिलक्षणहेतुभेदानभि- घाय सम्प्रति कस्यचिदर्थस्य निषेथे वियो चानुपलब्धिप्रकारप्रपञ्चं निधेतुकानन्तद्यापकं नौ प्रकारद्धयनाह- अनुपलब्धेरपि द्वैरूप्यमविरुद्धानुपलब्धिविरुद्धानु- १० पलब्धिश्चेति ॥ ८९॥ अविल्दन्य प्रतिपेयेनार्थेन सह विरोधनप्राप्तस्य वस्तुनोऽनुप- लविरविरद्धानुपलब्धिः । विरुद्धन्य प्रतिपेयेन सह विरोवनागतत्या- नुपलब्धिर्विल्खानुपलब्धिश्चेति ॥ ८९ ॥ सन्प्रत्यविरुदानुपलब्धेविषयकथनपुर.सरं प्रकारमाह- तत्राविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधाववोधे सप्तप्रकारेति ॥ ९०॥ निगदसिद्धमदः॥९०॥ १५ तानेच प्रकारानाह- प्रतिषेध्येनाविरुद्धानां स्वभावव्यापककार्यकारण- २० पूर्वचरोत्तरचरसहचराणामनुपलब्धिरिति ॥ ९१ ॥ प्रतिपेयेन वक्ष्यनाणेन कुन्भादिना सार्धमविद्धानां विरोधमन- विल्दानान् । स्वभावश्च व्यापकं च कार्य च कारणं च पूर्वचरं ·१० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ३ स. १ चोत्तरचरं च सहचरं च स्वभावव्यापककार्यकारणपूर्वचरोत्तरचरसह- चराणि तेपामनुपलब्धिः । इतिशब्दः प्रकारपरिसमाप्त्यर्थः । ततश्च स्वभावानुपलब्धिः, व्यापकानुपलब्धिः, कार्यानुपलब्धिः, कारणा- नुपलब्धिः, पूर्वचरानुपलब्धिः, उत्तरचरानुपलब्धिः, सहचरानुपलब्धि- श्चेति प्रतिपेधप्रतिपत्तो सप्तप्रकारत्वमनुपलब्धेः सिद्धं भवति ॥११॥ अथ क्रमेणोदाहरणसप्तकमाह- स्वभावानुपलब्धिर्यथा नास्त्यत्र भूतले कुम्भः । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तत्स्वभावस्यानुपलम्भादिति ॥ ९२॥ १० उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति, उपलब्धिर्ज्ञान तस्या लक्षणानि कार- णानि चक्षुरादीनि । तैर्युपलब्धिलक्ष्यते जन्यत इति यावत् । तानि प्राप्तो जनकत्वेनोपलब्धिकारणान्तर्भावादुपलब्धिलक्षणप्राप्तो दृश्य इत्यर्थः । तथाविधस्य तत्स्वभावस्य कुम्भस्वरूपस्यानुपलम्भादनुपलब्धेः। यथाशब्द उदाहरणोपदर्शनार्थ इहोत्तरत्र च मन्तन्यः । इहोपलब्धि- ५ लक्षणप्राप्तस्येति यद्विशेषण तत्पिशाचादिव्यभिचारपरिहारार्थम् । पिशा- चादीना हि स्वभावो नोपलभ्यतेऽथ च ते नास्तित्वेनावगन्तुं न शक्यन्ते । कथं पुनर्यो घटादिर्नास्ति स उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्तत्प्राप्तत्वे कथं तस्यासत्त्वमिति चेत् । उच्यते । आरोप्यैतद्रूपं निषिध्यते । सर्व- त्रारोपितरूपविषयत्वान्निषेधस्य । यथा नायं गौर इति । न ह्यत्रैतच्छक्यं १. वक्तुं सति गौरत्वे न निषेधो निषेधे न वा गौरत्वमिति । नन्वेव- मदृश्यमपि पिशाचादिकं दृश्यरूपतयारोप्य प्रतिपिध्यतामिति चेत् । नैवम् । आरोपयोग्यत्वं हि यस्यास्ति तस्यैवारोपः । यश्चार्थो विद्य- मानो नियमेनोपलभ्येत स एवारोपयोग्यो न तु पिशाचादिः । उप- लम्भकारणसाकल्ये हि विद्यमानो घटो नियमेनोपलम्भयोग्यो गम्यते न ५ पुनः पिशाचादिः । घटस्योपलम्भकारणसाकल्यं चैकज्ञानसंसर्गिणि

·No text on this page.

·૧૨
प्रमागनयतत्त्वालोकालारः
[पर.37.
१०
पनसत्वं हि पादपन्येन व्यात नदभावे नद्यायन्य पनमन्वन्याय-
भावः । एवं नान्यत्र गिंगा नामावादिन्यादीन्यप्यवसेयानि ||२३||
कार्यानुपलब्धिर्यया नास्त्यत्राप्रतिहतशक्तिक वीज-
मंकुरानवलोकनादिति ॥ १४ ॥
अप्रतिहतगतिकवं हि कार्य प्रत्यप्रतिवद्धमानध्यत्व कथ्यते । एव
विगेपणं बीजनात्रेग व्यभिचारपरिहारार्थन् । अदुरानुपउन्नेऽपि बीज-
मात्रसद्भावन्याविरोधादिनि । एवं नान्यत्र पगनगरीरे चैतन्यं वाक्ति
याकारभेदानामनुपउन्मादिन्यादीन्दाहरणान्ययानि ॥ ९ ॥
कारणानुपलब्धिर्यथा न सन्त्यस्य प्रशमप्रभृतयो
भावास्तत्त्वार्यश्रद्धानाभावादिति ॥ ९५॥
प्रशनप्रभृतयो भावा इति, प्रगनतवेगनिर्वेदानुकम्पान्तिश्यलमा
जीवपरिणामविशेषाः । तत्त्वार्थश्रद्धानाभावादिति, तत्त्वार्थश्रद्धानं सन्य-
दर्शनं तत्याभावात् । अत्र तत्त्वार्यश्रद्धानलक्षणन्य कार्यन्यानावः
कुतोऽपि देवव्यभक्षणादेः पापकर्मणः सकागालिद्धयत्सत्तत्त्वार्थ-
१५ श्रद्धानकार्यभूतानां प्रगमादीनानभावनवगमयति । एवं नात्यत्र धूनो
धूमबजाभावादित्यादीन्यपि लोक्यसिद्धान्युदाहरणान्यवसेवानि||९५॥
पूर्वचरानुपलब्धियथा नोद्गमिष्यति मुहूर्तान्ते स्वा-
तिनक्षत्रं चित्रोदयादर्शनादिति ॥ ९६ ॥
व्यक्तमदः । एवं न भविप्यति मुहूर्तान्ते शकटं कृत्तिकोदयानुप-
२० लव्धेरित्यादीनि ॥ ९६ ॥
उत्तरचरानुपलब्धिर्यथा नोदगमत्पूर्वभद्रपदा मुहूर्ता-
त्पूर्वमुत्तरभद्रपदोदमानवगमादिति ॥ ९७॥
सष्टमेतदपि । एवं नोदगाद्भरणिर्नुहूर्ताप्राकृत्तिकोदयानुपलब्थे-
रित्यादीन्यवगन्तव्यानि ॥ ९७ ॥

·No text on this page.

·६१४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः [परि. ३ म.९८ । मिष्टः ॥ १॥" इत्येन लक्षणलक्षितः, तस्य च निरन्वयकान्ततत्वेड नुपलम्भादभाव इति । कारणकारणानुपलकिनार्यशा-निदात्मनि नास्ति संसारो मिथ्यात्वामभावादिति । प्रतिव्यस्य हि समारम्य कारण कने तस्य च कारणं मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगान्तेषां चात्रामाव इति । ५ कारणव्यापकानुपलव्विर्यशा-भम्मादिपु प्राणादयो न सन्ति जीवन्व- सामान्याभावादिति । अत्र हि प्रतिपन्याः प्राणादयन्तेपा कारणं जीव- स्तयापक जीवत्वसामान्यं तम्य चात्राभावः । इदं चात्रोदाहरणं, सांख्यादेनास्ति निवृत्तिः सन्यदर्शनज्ञानचारित्राणामभावादिति । अत्र निपेच्याया निवृत्ते कारणं मुक्तिमार्गस्तस्य च व्यापक सम्यग्दर्शना- १० दिवयं तस्य चाभावः सांख्यादौ। ज्ञानमात्रादेरेव मोक्षकारणतया तेनाभ्युपगमात् । यथा च ज्ञानमात्रादेन मोक्षकारणत्व तथोपरिष्टा- दुपपादयिप्यते । कारणव्यापकव्यापकानुपलब्धियथा--सांख्या- देर्नास्ति निर्वाण विशिष्टपरिणामाभावादिति । अत्र हि निषेव्यस्य निर्वाणस्य कारणं मुक्तिमार्गस्तद्यापकं सम्यग्दर्शनादित्रय तव्यापकश्च १५ प्रामिणीतो विशिष्ट परिणामस्तस्यात्राभावः । सांख्यादिनात्मनोऽप- रिणामित्वाभ्युपगमात् । सहचरकारणानुपलब्धियथा-नास्य मत्य- ज्ञानादिकमस्ति दर्शनमोहोदयाभावादिति । मत्यज्ञानादिकस्य हि निषे. ध्यस्य सहचरं मिथ्यादर्शनं तस्य कारणं दर्शनमोहोदयस्तस्यात्राभाव. । सहचरकार्यानुपलब्धिर्यथा-मत्यज्ञानादिकं मम नास्ति नास्तिकाव्यव- २० सायाभावादिति । अत्रापि निषेव्यस्य मत्यज्ञानादे. सहचरं मिथ्या- दर्शनं तस्य कार्यं नास्तिकाध्यवसायः, तस्य च स्वसंवेदनसिद्धो मय्यमाव इति । सहचरव्यापकानुपलब्धिर्यथा-नास्त्यस्य सम्य- ग्ज्ञानं तत्त्वश्रद्धानाभावादिति । प्रतिषेध्यस्य हि सम्यग्ज्ञानस्य सहचरं सम्यग्दर्शनं तस्य व्यापकं तत्त्वश्रद्धानं तस्याऽत्राभाव । सहचरव्यापक- २५ कारणानुपलब्धियथा—नास्त्यभव्ये सम्यग्ज्ञानं दर्शनमोहोपशमाद्य- भावादिति । अत्र निषेध्यस्य सम्यग्ज्ञानस्य सहचरं सम्यग्दर्शन तस्य ·परि. ३ सु. १००] स्याद्वादलाकरसहितः व्यापकं तत्त्वार्थश्रद्धानं तस्य कारणं दर्शनमोहोपशमादिकं तस्य चामन्ये सुप्रतीत एवाभावः समयवेदिनान् । सहचरव्यापककारण- कारणानुपलब्धियथा-नात्यभव्ये सन्यग्ज्ञानं यथाप्रवृत्तादिकरणकाल- भाविलच्याद्यभावादिति । अत्रापि प्रतिषेध्यत्य सम्यग्ज्ञानस्य सहचरं सन्यन्दर्शन तव्यापकं तत्त्वश्रद्धानं तस्य कारणं दर्शनमोहोपशमादि ५ तस्यापि कारणं यथाप्रवृत्तादिकरणकालभाविलग्भ्यादिकं तस्य चाभन्य- प्रापिन्यभावः प्रकट एव । सहचरव्यापककारणब्यापकानुपलब्धिर्यथा-- नात्यभव्ये सन्यज्ञानं दर्शनमोहोपशमादिसामान्याभावादिति । सन्यज्ञानमिह प्रतिषेध्यं तत्सहचरं सन्यग्दर्शनं तव्यापक तत्त्वार्थप्रद्धानं तत्कारणं दर्शनमोहोपशमादि तव्यापकं च दर्शनमोहोपशमादित्व- १० सामान्य तस्याऽभव्ये देहिन्यभावः सुव्यक्त एव । तदित्थं सूत्रोक्तै. सप्त- निभेदैः सहानी मीलिता एकादशभेदा अविरुद्धानुपलब्धेरष्टादश - संवृत्त इति ।। ९८॥ इत्थं भेदाभेदपरिकरितामविरुद्धानुपलव्धिनभिधाय सम्प्रति विरुद्धा- नुपलब्धिनभिधातुकानस्तत्प्रकारप्रकटनार्थ तावदाह- विरुद्धानुपलब्धिस्तु विधिप्रतीतौ पञ्चधेति ॥९९॥ अविरदानुपलब्धिः पूर्वोक्ता प्रतिषेधसाधिका सप्ताष्टादशप्रकारा वा । विद्धानुपलब्धि. पुनरियं विधिताधिका पञ्चप्रकारा चेत्यन- योर्विशेषः ।। ९९॥ - २० कुतोऽन्याः पञ्चप्रकारत्वमित्याह- • विरुद्धकार्यकारणस्वभावव्यापकसहचरानुपलम्भभे- दादिति ॥ १०॥ विधेयेनार्थेन सह विल्द्वानां कार्यकारणस्वभावव्यापकसहचराणां वेऽनुपउन्मा अनुपलब्धयत्तः कृत्वा भेदो विशेषन्तस्नात् । ततध १ भादिशब्दावानिवृत्तिकरणम् ।

·-- - Tiny; TEE , li, IIT iii . || || ,120..।। Tोगा:-1-11- विरुद्ध कागानुगलभिया, गगरीरिणि रोगाति- शयः समास्ति नीरोगमापारानुगलगिति।।१०१॥ यो !17 ||गा 1114. माग। - atithi 11:21. I ॥१०॥ निरुद्ध कारणानुगलभिया नियतन पाणिनि क. मिष्टगोगामातादिति ॥ १०२॥ int or ifi !! 1 of 21-1-1-IIनु'- लागि ॥१२॥ विरुदस्वभावानुपलब्धिर्षया वस्तुजातमनेकान्ता- त्मकमेकान्तस्तभावानुमलम्भादिति ॥ १०३ ॥ 4 जानमन्तरतो पनि सार्य. । अन्यते गगत निश्चीयत इत्यन्तो वः । कोकोने यासापन्तश्चाने- कान्त म अामा बनामो याताय तदनेकान्तात्मक सद- सदायने यमन कमित्यर्थः । न तुमार-कान्तम्बमानस्य सद- सदायन्यतरयामीववारणम्वरूपम्यानुपलमानुपललो । अन पिये- २. नानेकान्तात्मकत्वेन सह विरुद्धः सदायकान्तस्वभावस्तभ्य चानुपलम्भः प्रत्यक्षादिप्रमाणेन ग्रहणातात्मप्रसिद्धः । तया दि, सरूपेण सन्तः पररूपेणासन्तः सामान्यविशेषात्मका नित्यानि याद्यनेकधाण पदार्थाः प्रत्यक्षेण प्रतीयन्ते । न खलु भावमात्रमभावमात्र भाषाभावी १५

·विरुद्वब्यापकानुपलब्धियथा. अम्त्यत्र छाया, औ-
cण्यानुपलब्धरिति ॥ १० ॥
1ि4 440 किना-1 पाप नम्यानुपलब्धि
पिन ॥ १० ॥
विरुद्धसहचरानुपलव्धिर्यथा, अस्त्यस्य मिथ्यानानं
सम्यग्दर्शनानुपलब्धेरिति ॥ १०५॥
विषयेन मियाजानेन विन्द न्याजान तसाचर सम्यग्दर्शन
नन्यानुपलब्धिम्माधिति । गत च पच विद्धानुपलव्धिभंदा पूर्वोक्ता- १'
विद्धानुपलब्धिदा दशकाने यदा प्रक्षिप्यन्ते तदा जातमनुप-
लब्धिलक्षणहेतुचा त्रयोविंगतिमंदस्वभावम् ॥ १०५ ॥
ततध-
हेतुरनुपलब्थ्याग्यो निपेवढारत स्फुटम् ।।
निषेवविवि सिद्धि विदधाति निराकुलम् ।। ५२२ ॥
सायनप्तिपताकयाऽतिरुचिर सद्धेतुचनद्वय
पक्षन्याप्तिधुरीणयोर्युगलकेनाकृप्यमाणं वलात् ॥
एन यद्यनुमानमानमुरयं सद्वादयुद्धावना-
वारोहन्ति सुवादिभूमिपतयस्तेषा जयश्रीस्तदा ॥ ५२३ ॥

·६१८
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि.३ म. १०६
निर्णीत तावदादो स्मरणमथ कृता प्रत्यभिज्ञाव्यवस्था
ताख्यं मानमग्रे प्रकटितमखिले पणैर्दूरमुक्तम् ।।
अङ्गीकृत्याऽनुमानं तदनु च विहितः सुप्रतीतो विचारः
सारासार वित्तैस्तदिदमिह महातास्तिकणीयम् ॥५२४॥
श्रीमुनिसुव्रतदेवः सुराधीगविहितपदसेवः ।।
निध्य विनपटली क्रियादीष्टार्थसिद्धिं नः ॥ ५२५ ॥
मद्यं सद्यः सुविपटिनां सौरभोद्वारसार
पायं पायं सह सहचरैः किन्नरीणां कुलानि ॥
येपामद्याप्यनुपमयशास्यादरेणामराद्री
गायन्त्यस्मास्वभिमटकृतः सन्तु ते तीर्थनाथाः ॥ ५२६॥
सद्वृततापरिगताः स्फुटकान्तिभाज.
सन्तापतन्तिपरिमर्दनबद्धकमाः ॥
मुक्ता इवेह हृदयं न हरन्ति कस्य
श्रीमन्मुनीन्द्रमुनिचन्द्रगुरोगिरस्ताः ॥ ५२७ ॥
इति कर्मप्रकृतिपाभूताम्भोजखण्डाविर्भावनकभास्करसमन्तसु-
विहितजनोत्तंसश्रीमन्मुनिचन्द्रमूरिचरणतामरसोपजीविना श्रीदेवाचा-
र्येण विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे स्मरण-
प्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानस्वरूपनिर्णयो नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ३॥

·॥ अथ चतुर्थः परिच्छेदः॥ सन्यकोविदकर्णकोटरकुटीकुडयेषु कन्तूरिका- पङ्कस्थासकतानुपैति परमां यः श्रूयमाण क्षणात् ॥ न्यायन्यासनिरङ्कुश. कथमपि प्राप्तो न चान्यत्कृति तीर्थेभ्य परमागमः स जयति श्रीवीतरागादित. ॥ ५२८॥ परोक्षास्यप्रमाणस्य स्मरणादिप्रकारचतुष्टयं स्पष्टनुपदिश्येदानीमा- गमावं पञ्चमप्रकारं बहुवक्तव्यत्वात्परिच्छेदान्तरेणोपदिशन्निदमाह- आप्तवचनादाविर्भूतमर्थसंवेदनमागम इति ॥१॥ आप्त प्रतिपादयिप्यमाणस्वरूप., तेन प्रणीतं वचनमाप्तवचनं तन्नादाविर्भूतनुत्पन्नमर्थसवेदनन् । आगन्यन्ते मर्यादयाऽवबुद्धयन्तेऽर्था १० अनेनेत्यागम इति ॥ १॥ ननु यद्यर्थसवेदनमागमन्ताहि कथमाप्तवचनात्मकोऽसौ सिद्धान्तविदा प्रसिद्ध इत्याशझ्याह उपचारादातवचनं चेति ॥२॥ प्रतिपाद्यज्ञानस्य ह्याप्तवचनं कारणनिति कारणे कार्योपचारात्तद- १५ प्पागन इत्युच्यते । जत्रानुनानप्रनिती प्रवेशं शाब्दप्रमाणस्य समाश्रयन्त ।। शाक्यस्य शियाः स्फुरितोदप युक्ती. स्वपक्षे परिकीर्तयन्ति ॥५२९॥ तथा हि यद्यन्नादभिन्नगोचरनभिन्नजनकसानग्रीतमन्वितं च तत्त- स्मान्न भिद्यते । यथा कुतधिनुनानादनुमाना- २० पदननुमानेऽन्न वक्ता न्तरन् । अनुमानादभिनगोचरोऽभिन्नजनक- सामग्रीसमन्वितश्च शब्द इति । किंच शब्दो लोद्वाना साइनन् । १३.न ४४ ।

·६२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ विवक्षायामेव प्रमाणम् । न बाद्ये, व्यभिचारात् । न धनुष्य हस्तियूथशतनास्त इत्यादिशब्दानां वाह्येऽये प्रामाण्यनुपपद्यते । प्रत तिविरोधात् । तस्या चैतस्य लिङ्गतैव युक्ता । तदुक्तम्-" विवक्षा- च गम्यायां विस्पष्टैव त्रिलिङ्गता" इति । त्रिभी रूपैल्पनि ५ लिङ्गं त्रिलिङ्गं तस्य भावस्तत्ता । इत्येवमेते सुगतस्य गियाः शब्दानुमानत्वमुद्राहरन्ति ।। मनोरथोऽयं परिपूर्तिमषा गन्ता न जैनववधानवलु ॥ ५३० तथा हि यत्ताबदभ्यधायि यद्यस्मादभिन्नगोचरमित्यादि तन्नानव- द्यम् । अभिन्नगोचरत्वस्य शब्दानुमानयोरसिद्वेः । अर्थमात्र हि १० शब्दस्य गोचरोऽनुमानम्य तु साध्यधर्मविशिष्टो वीति । अपि चाऽन- योगाचराभेदः सामान्यमानविपयतया तद्वन्मात्रगोचरतया वा भवेत न तावदाद्यः पक्ष. | भवतामभिमतस्यान्यव्यावृत्तिस्वभावम्य सामान्य मात्रम्य निषेव्यमानत्वात् । नापि द्वितीय । प्रत्यक्षस्याऽप्यनुमानत्वा- पत्तेः । तथा तदभेदम्य तत्राऽप्यविशेपात् । तन्नाऽभिन्नगोचरत्वाच्छन्न- १५ स्यानुमानत्वनुपपन्नम्। नाप्यभिन्नजनकसामग्रीसमन्वितत्वात् । अनुमान- जनकमामग्र्या गन्दे सम्भवाभावात् । पक्षवर्मत्यादिपत्रयम्पभावा हि सामत्र्यनुमाने भवद्भिरभिमन्यते । सा च गळे न सम्भवति । नया हि न नावच्छन्दम्य पक्षत्व युज्यते । पमिण एवात्र कस्यचिद- सम्भवात । अत्र हि धर्मी शब्दोऽयों वा स्यात् । न तावच्छन । २० यतम्नत्र गब्दः पक्षवाऽभवम्बलक्षणम्बपनया वा भवेसामान्य. पतया वा । नाद्यः पक्ष । एकम्यैव गदम्बलक्षणम्य वर्ममिन्स- परम्परविन्द्वम्वभावद्वयायोगात् । नापि द्वितीय. | गन्दवमामान्यम्य भवन्मते परमार्यमतोमम्भवात्। कल्पितम्य तु मत्त्वेऽपि न गमकन्यन । अया युथ गमयतीति भवद्विव म्बीकरणात् । भवतु वा यथा कथंचि- २५ च्छन्द. पायर्म । नथाव्यत. गदम्य चमिण किमविशिष्टय माध्यंत पन्चायनान्शियुकन्यनर्थप्रतीतिविशिष्टयं वा । नत्र प्रथम ·परि. ४ २.२] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६२१ नाथ । पनोऽयुक्तः । पर्वतपावायोरिव शब्दार्थनोर्धन्मधनिभावासम्भवात् । आश्रितो हि धो भवति । न चार्य शब्दाश्रित. । शब्झानाश्रितत्यै- वाऽर्थयागोपालं सुप्रतीतत्वात् । अथाऽर्थप्रत्यायनशक्तियुक्त शब्दस्य साध्यते तदप्यसाधु । तइर्थ शब्दप्रयोगासन्भवात् । न ह्यर्थप्रतिपा- दननाक्तिसिद्धये शब्द. प्रयुज्यते. किन्वर्थसिद्धये । अथाऽर्थप्रतीतिवि. ५ शिस्त्वं शब्दन्य साध्यते । नन्वर्धप्रतीति. शब्दोत्थाऽन्योत्था वा भवेत् । पन. । शब्दार्थप्रतीतेन्त्वनाऽनन्युपगमात् । न द्वितीय । अन्योत्थयाऽर्थप्रतीला तह शब्दस्य संवन्धासिद्धितन्तद्वैशिष्टयासन्भ- वान् । तन शब्दस धनिलं घटते । नाऽप्यर्थन्न । तेन सह भन्न सौगतैः सन्बन्धास्वीकारात् । न हि तादात्म्यस्वरूपन्तदुत्पत्तिन्वरूपो १० वा सम्बन्धः गजायोस्ताथागतेः स्वीक्रियते "न ह्यर्थे शब्दाः सन्ति तदात्मानो वा " इत्यादिवचनन्य विरोधानुषक्ते. । न चार्थे- नाप्रतिवद्धा ध्वनिन्तत्य धोऽतिप्रसत्ते । अधाऽयप्रतीतिहेतुत्वात्तद्धोंड- । न । इतरेतराश्रयानुषङ्गात् । पक्षवर्मत्वालेधौ हि शब्दन्यार्थप्रती- तिहेतुत्वसिद्धिन्ततिद्धौ च पलधर्मत्वसिद्धिरिति । तत्प्रतीतिहेतुत्वेन १५ चाऽन्य तद्धनत्वे चक्षुरादेरपि पक्षधर्मतासिदेन्तजन्याऽपि प्रतीतिरानुना- नित्येव भवेत् । तन्न पक्षधर्मवं वने सन्भवति । नाप्यन्वयधति- रेनौ । देशे काले च शब्दार्थयोरनुगनाभावात् । तथा हि-"क्रीड- केतिकदम्बकण्ठविलुठलेकायितव्याकुले. कुत्रापि स्कटिकाद्रिकूट- कुहर सान्द्रदुमद्रोणिनि । कस्मीरेचधुनाऽपि साऽत्र भवती सान- नविद्याधरीबन्दैवन्धपदाम्बुजा विजयते श्रीशारदा देवता ॥ १ ॥" इत्यादि पाठेपु प्रतिशं शारदादिशब्दो व्यवहारिभिः प्रयते । न च तदर्धनत्र सत्यतीयते । यत्र हि धूनन्तत्राऽवर बहिरस्तित्वेन प्रतिद्धोऽ- न्दता भनति धुनत्य । नत्वं देगकृत शुद्धन्वानान्वोऽन्नि ! नारि मा.नहि यत्र का शवन्तत्र नदीजस नन्नवति । दत. २५ "नत्रवर्गिसमूहशेपरजतवग्भिः समृद्धांघ्रिभृतितीर्थपतिः किला- सौ २० ·ܐ ·परि. ४ सू. ३] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६२३ तृत्वात्पूर्वावस्थास्वहं यथा ॥१॥ इति । तदप्पगोभनम् । अभिचारात् । न हि शुक्सारितोन्नत्तप्रभृतयन्तधाभिप्रायेण वाक्यनु- चारयन्तः प्रतीयन्ते । अपि च समयानपेन. शब्दन्ताहशनभिप्रायं गन- येसनयतापेक्षो वा । प्रथमपक्षे न कश्चित्वचिद्भापानभिज्ञः स्यात् । सन्यापेक्षन्तु शब्दोऽर्थमेव कि न गनवेत् । न ह्ययं तपन्त्री वाह्यार्था- ५ द्विभति येन तत्र न साक्षात्मवत । अशक्यतनयत्वान्न शब्दोऽर्थ गनतीत्यपर्यायोचितवचनन् । अभिप्रायेऽपि तदगनकत्वप्रसङ्गात् । तत्रापि तस्यागन्यतनयत्वाविशेषात् । असिद्धं च शब्दन्याशक्यसन- पत्तन् । " स्वाभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामर्थबोधनिबन्धनं शब्दः" इत्यत्र वक्ष्यमाणत्त्रे तच्छत्यतनयत्वत्य । प्रबन्धेनाभिधान्यमानत्वात् । २० ततश्च सिद्धनिदन् । शब्दो वक्त्रभिप्रायाद्भिन्नार्थविषय. सत्यानृतव्यव- न्योपेतत्वात् । यदित्यं तदित्यं यथा प्रत्यक्षादि । तथा च शब्दन्त- लात्तथेति । एवं च न विवसायानवे शब्दन्य प्रानाप्यनिति । ततः नानुनानं तद्विभिन्नविषयत्वात् , तद्विनिन्नतानग्रीतनन्वितत्वाञ्च शब्दो प्रत्याभवत् । कलादेतल्लिक्षिकाद्भिन्नरूपं स्वकिर्तव्य शाक्यसिंहत्य शिष्यै । शादनान यद्विना नावगन्तुं शक्यन्तेऽर्था. स्वर्गनुन्या.परोक्षा ॥५३१॥ ॥२॥ भत्रोदाहरणनाह- समस्त्यत्र प्रदेशे रत्नविधानं सन्ति रत्नसानुप्रभृतय २० इति ॥३॥ रनतानुरः । अत्र प्रथमोदाहरणं लौकिकानावातचनायेति ॥ ३ ॥ ६.न.प. ४. 11

·No text on this page.

·परि.४ मू. ३] ६२३ स्याद्वादरत्नाकरसहितः स्तृत्वात्पूर्वावस्थास्वहं यथा ॥१॥ इति । तदप्यनोभनन् । अनिचारात् । न हि शुकसारिकोन्मत्तप्रभृतयस्तथाभिप्रायेण वाक्यनु- चारयन्तः प्रतीयन्ते । अपि च सनयानपेक्ष. शब्दस्तादृशनभिप्रायं गन- पेन्सनवसापेक्षो वा । प्रधनपने न कश्चित्वाचिद्भापानभिज्ञ स्यात् । मन्यापेक्षन्तु शब्दोऽर्थमेव किं न गमयेत् । न ह्यय तपस्वी वाद्यार्था- ५ द्विभति येन तत्र न साक्षात्प्रवर्तत । अशक्यसमयत्वान्न मनोऽर्थ गनपतीत्यपालोचितवचनन् । अभिप्रायेऽपि तदगनकचप्रसङ्गात् । तत्रापि तस्यागत्यसमयत्वाविशेषात् । असिद्ध च शब्दम्यागक्यसन- पन्वन् । " स्वाभाविकतामय॑समयाभ्यामर्थबोधनिबन्धनं शब्दः इत्यत्र वक्ष्यमाणसूत्रे तच्छत्यसमयत्वस्य । प्रवन्धेनानिधान्यमानत्वात् । वनश्च सिद्धनिदन् । गन्दो वक्त्रभिप्रायादिन्नार्थविषय. सत्यानृतव्यव- सोपेतवान् । यदित्यं तदित्यं यथा प्रत्यक्षादि । तथा च शब्दन्न- म्मानयेति । एव च न विवक्षायामेव शब्दन्य प्रामाप्यनिति । ततः नानुनान तद्विभिन्नविषयत्वात् . तद्विमित्तानबीसमन्वित चाच १० महो प्रचावन् । कम्नादतल्लिक्षिकादेनल्प किर्तव्य शास्यसिंहत्य शिष्य । मादनान यद्विना नावगन्तु शक्यन्तेऽर्धा म्यगनुग्या परो ।।५३१। ॥ २ ॥ जमोदाहरणनाह- नमस्त्यत्र प्रदेशे रत्नविधानं सन्ति रत्नसानुप्रभृतय २० इति ॥ ३॥ र नलानुर । नव प्रवनोदादर र ३ ·६२४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि... कीदृश. पुमानाप्त स्याद्यद्वचननिवन्धनमवियोवनमागमननाम- तया सम्मतमित्यागड्याप्तलक्षणमाह- अभिधेयं वस्तु यथावस्थितं यो जानीते यथाज्ञानं चाभिधत्ते स आप्त इति ॥४॥ अभिवेयं वस्तु रत्ननिधानरन्नसानुप्रभृतिक यथावस्थित येन त्वर प्रकारेण व्यवस्थित य. कश्चिन्जानीते प्रत्यक्षादिप्रमाणतो निश्चिनो यथाज्ञानं ज्ञानानतिक्रमेणाभिधत्ते स जाप्त. । आप्यते उपदिष्टोऽयो स्मादित्याप्त इति व्युत्पतेः ॥ ४ ॥ अथ कम्मादेवंविधस्यैवातत्वमित्यागकथाह- तस्य हि वचनमविसंवादि भवतीति ॥५॥ यो हि यथावस्थिताभिवेयवस्तुपरिज्ञाने निपुण. परिज्ञानानुसारे तदुपदेशकुगलश्च तस्य हि यम्माद्वचनमविसंवादि विप्रलम्भपरित्रगत संवादिकं भवति नाऽन्यस्य । ततो यथोक्तलक्षणलक्षितन्यैवातत्वन् । एतेन च " यो यस्यावञ्चकः स तस्याप्त इति " ऋप्याम्लेिच्छ- १५ साधारणं वृद्धप्रणीतमात्मलक्षणमनूदितं भवति ।। ५ ॥ कतिविवोऽयमाप्त इत्याह- स च द्वेधा लौकिको लोकोत्तरश्चेति ॥६॥ लोके सामान्यजन्यरूपे भवो लौकिकः । लोकादुत्तर. प्रधान मोक्षमार्गोपदेशकत्वाल्लोकोत्तरश्चाप्त इति ॥ ६॥ तावेव निदर्शयन्नाह- लौकिको जनकादिलोंकोत्तरस्तु तीर्थकरादित इति २० ॥७॥ लौकिक आप्तोजनकादि. आदिशब्देनजनन्यादिपरिग्रहः। लोको-

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि...] स्यादादरन्नाकरमहिनः ६२७ जानन्ति ने कृयाधिया कयमप्रमेय माहात्म्यमस्य रचनानु कथचनापि ।। ५३४ ॥ न च रचनमात्रस्योपल भाद्वेद कत्रनुमानमुपपनम् । विश्वस्य बुद्धिगत्पूर्वक्वानुमानप्रसमतोऽनभिमतसिद्विप्रसक्ते. । ततो यादृगी रचना कन्वयन्यतिरेकानुविधाविनी समधिगता तादृयेव परिदृश्य- ५ नाना कतारमनुनापयन्तीत्यीकर्तव्यम् । अत कथं वेदे तत क-नु- नानशाऽपि सम्भाव्यते । तत. सिद्धभिदन् । वैदिकी रचना पौत्पेयी न भवति दृष्टककरचनाविलक्षणत्वादन्तरिक्षवदिति । तथा, वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् ॥ वेदाध्ययनवाच्यत्वा- दधुनाऽध्ययनं यथा ॥१।। अतीतानागतो कालो वेदकारविवर्जितौ ।। १० कालत्वात्तद्यथा कालो वर्तमानः समीक्ष्यते ॥ २ ॥'' इत्या- न्यानप्यनुमानान्यां वेदल्यापीरुपयत्वं सिद्धितरणिननुसरति । नन्वा- सप्रणीतत्व भावे कथमन्य प्रामाप्य न्यादिति चेत् । अपौरुषेयत्वा- वचनस्य पुरुषढोषानुप्रवेगेनैवाप्रामाप्यप्रसिद्धेः । यथोक्तम्--" शब्दे दोपोद्भवस्तावद्वक्त्रधीन इति स्थितिः ॥ तद- १५ भावः कचित्सिद्धो गुणवद्वक्तृकत्वतः ॥ १॥ तदुणैरपकृष्टानां वन्दे संक्रान्त्यमम्भवात् । यद्वा वक्तुरभावेन न स्युर्दोपा निरा- श्रयाः ॥२॥' इति । तदभाव इति दोपाभाव. । कचिदिति लौकिक- वाये। तद्गुणैरिति गुणवद्वक्तृगुणै । वेदे हि गुणवान्वक्ता दुनिस्तेन दोपाभावोऽप्यशक्यनिश्चयः। कर्तुरनावे तु सुखेनैव निश्चीयते । तथा हि- २० "दोपाः सन्ति न सन्तीति पोल्पेयेषु युज्यते ॥ वेदे कर्तुरभावाद्धि दोपाशच नास्ति नः ॥ १॥" नन्वाप्तगुणसंक्रान्त्यैव शब्दन्य भानाण्यं वेदे चाप्तप्रणीतत्वाभावतस्तत्संक्रान्त्यसम्भवात्कय प्रमाणत्व- निति चेत् । तद्युक्तन् । यतो नाप्तगुणसंक्रान्या वेदे प्रमाणत्वन् । १ वा. अ. १ पा. १ न. ७ जो. ३६६ । २ . वा. अ. १ पा. १ देवति नः । म. २.६६३ ·६२८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ सू. शब्दोच्चारण एवाप्तस्य व्यापारात् । शब्दः पुनरविसंवादिनी वस्तु- प्रतीति विदधानः स्वमहिम्नैव प्रमाणम् । न चैवमनाप्तस्यापि तदु. चारणमात्रे व्यापाराच्छब्दः स्वमहिम्नैवाऽसत्यार्थप्रतिपतिं कुर्वाणोऽ- प्रमाणमित्यभिधानीयम् । अनाप्तप्रणीतत्वादिदोषाणामप्रामाण्योत्पादना- ५ दन्यप्रयोजनाभावात् । आप्तप्रणीतत्वाभावान्न प्रामाण्यमग्रामाण्यं वेत्यु- च्यते । तदप्यनुचितम् । यन हि पुरुषकृता पदानुपूर्वी तत्र तदपेक्ष प्रामाण्यमप्रामाण्य वा भवेत् । वेदानुपूर्व्यास्तु नित्यत्वात्स्वसामथ्र्यने- वाऽर्थावबोधकत्वात्पुरुपनिरपेक्षमेव प्रामाण्यम् । न हि तादृशीमानुपूर्वी कश्चित्कर्तुं क्षम. । पूर्वसिद्धानुपूर्वीतोऽपूर्वानुपूर्वीकरणे कस्यचित्स्वा- १० तन्त्र्यासम्भवात् । कुर्वाणो वा ता तदध्येतृभिरन्यैर्वहुभिर्निवार्यते । तद्- तम्-" अन्यथा करणे चास्य बहुभ्यः स्यान्निवारणा" इति । पतच- यत्रायान्त विशदमनस पक्षपात श्रयन्ते यः सर्वेपा शुभफलनुपा कर्मणामे कदीप. । पंचामापि प्रगुणितवियो बीयते सर्वतोऽपि म्चीकर्तव्यः ग यह विवुर्विद एव प्रमाणम् ॥ ५३५ ।। तितु काममुपयातु ततोऽपि कण्ट है यात्रिय म्यमतरपापातात् || या कण्टनीलपि पुनरेन्दपनि वात्र- मसन्मान किमपि नाहीयने म ।। ५३६ ॥ नया नि बगावत्यादि गगडेपाकलुणितमनिम्नीकलानि चिनियादि नदिमागीलता यानि देवानामि । म Raiff. कागलमालिन पुगधुगणम्य पुरे सवि. '1 । यदपि गायन याममाण कnd ift.

·No text on this page.

·, प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [ परि. ४ सू. अथ सर्वे प्रमातारः । ननु त्रैलोक्योदरविवरवर्तिनः प्रमातारो वेदकर्तारं न स्मरन्तीत्यसर्वविदो वेदनानुपपत्तिः । अपि च सर्वप्रमातृ- देशान्गत्वा ताश्च पृष्ट्वा तत्र कर्तृस्मरणाभावः प्रतीयेताऽन्यथा वा । न तावदन्यथा, सर्वज्ञत्वानुषङ्गादेव । गत्वा चेन्ननु तत्र गत्वा तेषु ५ पृष्टेषु न स्मराम इति प्रतिवचनं ब्रुवाणेप्वपि को नाम विश्रम्भः । न हि तेषु सर्वेप्वसर्वज्ञस्य युगपत्क्रमाभ्यामाप्तताप्रतीतिः सम्भवति । यत- स्तद्गुणसंक्रान्त्या तत्र प्रामाण्यं स्यात् । किंच अभावप्रमाणस्य तत्र प्रवृत्तिर्यत्र वस्तुसद्भावग्राहकं प्रमाणपञ्चकं न प्रवर्तते । प्रमाणपञ्चकं यत्रेत्याद्यभिधानात् । न चैवमिहास्ति । वेदस्य पुराणस्य च शाब्द- १० प्रमाणस्य वेदकरि प्रवर्तनात् । वेदवाक्यं हि-"रुद्रं वेदकर्तार, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व वेदांश्च प्रहिणोति, तथा-प्रजापतिः सोमं राजानमन्वसृजत्तत्र त्रयो वेदा अन्वसृजन्त” इत्यादिकम् । पुराणं च- " प्रतिमन्वन्तरं चैपा श्रुतिरन्या विधीयते" "अनन्तरं तु वस्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः” इत्यादि कर्तृसद्भावावेदकमनेकधा श्रूयते । १५ स्मृतिपुराणादिवच काण्वमाध्यन्दिनतैत्तिरीयादयः शाखाभेदास्तत्कर्तृ- त्वादेव तत्तदृषिनामाकिता इति कथमस्मर्यमाणकर्तृकाः। अथ तद्दष्ट- त्वात्तत्प्रकाशितत्वाद्वा तन्नामाङ्किता इति चेत् । तन्न । यतो यदि ताव- दुत्सन्नाः शाखाभेदाः कण्वादिना दृष्टाः प्रकाशिता वा । तदा कथमेपा सम्प्रदायाविच्छेदोऽतीन्द्रियार्थदर्शिनः प्रतिक्षेपश्च स्यात् । अथानव- २० च्छिन्ना एवैते सम्प्रदायेन दृष्टाः प्रकाशिता वा । तर्हि यावद्भिरुपा- ध्यायैदृष्टाः प्रकाशिता वा तावन्नामभिरेपा किन्नाङ्कितत्वं स्यात् । अविशेषात् । अपि चाऽन्ये वादिनः स्मरन्ति वेदस्य कर्तारमित्यसिद्ध- मेवाऽस्मर्यमाणकर्तृकत्वम् । अथोच्यते, अस्ति तेपा वेदे कर्तृस्मरण किन्तु सविगानम् । तत्कर्तृविशेषविप्रतिपत्ते. । तथा हि-योगा रुद्र- २५ कर्तृकत्वं तस्याहुः । जैनाः कालासुरकर्तृकत्वम् । सौगतास्त्वष्टककर्तृ- कत्वम् । अतोऽप्रमाणं तदिति । तदप्युक्तिमात्रम् । यतः कर्तृविशेष

·No text on this page.

·No text on this page.

3No text on this page.

·m परि ४ मू..] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६३५ - सुप्रसिद्धा । तथाभूतां च प्रेरणामतीन्द्रियार्थदर्शनशक्तिविरहिणोऽपि कर्तुं समर्था इति कुतस्तथाभूतप्रेरणाप्रणेतृत्वासामथ्येनाशेषपुरुषाणामी- शत्वसिद्धिः । यतः सिद्धसाधनं न स्यात् । अथ न शब्दे गुणवद्व- पकलेनैवाप्रामाण्यनिवृत्तिरपौरुषेयत्वेनाप्यस्या सम्भवात्ततोऽयमदोषः । तदपि न्यायनिराकृतम् । यतोऽपौरुषेयत्वं प्रेरणायाः किमन्यतः प्रमा- पात्प्रसिद्धमत एव वा । यद्यन्यतस्तदाऽस्य वैवर्यम् । अत एव चेत्, परस्पराश्रय. । सतो ह्यनुमानादपौरुषेयत्वसिद्धौ प्रेरणाया. प्रामाण्य- सिद्धिस्तत्सिद्धौ च तथाभूतप्रेरणाप्रणेतृत्वासामयेन सर्वपुरुषाणामीश- त्वसिद्धिरिति । तन्न निर्विशेषणं वेदाध्ययनवाच्यत्वमपौरुषेयत्वं प्रति- पान्यति । नापि सविशेषणम् । यत. किं तत्र विशेषणं कर्जस्मरणं १० वा सम्प्रदायाव्यवच्छेदो वा। न तावत्कर्चस्मरणम् । तस्यासिद्धत्वाद्यने- कदोषकलङ्कितत्वप्रतिपादनात् । सम्प्रदायाव्यवच्छेदोऽप्यात्मगत. सर्व- लोकगतो वा । न तावदात्मगतः । भारतादिपौरुषेयत्वेऽप्यस्य सम्भ- वात् । नापि सर्वलोकगतः । असर्वविदा तस्य सतोऽपि ज्ञातुमपार्यमाण- त्वात् । वटे वेटे वैश्रवण इत्यादिवत्पौरुषेयत्वेऽप्यस्याविरोधाच्च । अपि १५ च, जादिनतोऽपि शास्त्रनामस्य सम्प्रदायव्यवच्छेदोऽस्ति वेदस्य पुनर- नादरसौ नास्तीति कः श्राद्धिको भवतोऽपर. प्रतिपद्येत । यदप्युक्त- मत्तीतानागतो कालावित्यादि तदप्यत्यन्तमसम्बद्धम् । आगमान्तरेऽ- प्यस्याविशेषात् । किंचेदानी यथाभूतो वेदकरणासमर्थपुरुषयुक्त काट प्रतीतोऽतीतानागतो वा तथाभूत. कालत्वात्साधयितुमभिप्रेतोऽ- २० न्याभूतो वा । यदि तथाभूत. । तदा सिद्धसाधनन् । अधान्यथाभूतन्तदा सान्निवेगादिवप्रयोजको हेतुः । तथाभूतस्यैव कालन्य तद्रहितत्व साध- यितुमभिप्रेतम् । न च सिद्धसाधनम् । अन्यथाभूतस्य कालन्यैवाऽसम्भवा- दिति चेत् । उच्यते। अन्यथाभूनकालोऽसम्भवतीत्येतत्कुतःप्रमाणात्यति- पनन् । अत एवाऽन्यतो वायद्यत एवेतरेतराप्रय । अन्यथामतकाला- २५ भावतिद्धौ यतोऽनुमानात्तद्रहितत्वसिद्धिस्तत्सिद्देश्वान्यथाभूतजला- ·६३६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ मु" भावसिद्धिरिति । अन्यतस्तन्सिद्वौ चास्य वैयर्यम् । अपौरुषेयत्वस्यापि तत एव प्रसिद्वेः । ततो वेडेप्यपौरुषेयत्वसाधकम्य कस्यचित्प्रमाणन्या- सम्भवात्कथमसावपौरुषेय' स्यात् । अस्तु वा तथाऽप्यसौ व्याख्यातोऽ- व्याख्यातो वा स्वार्थ प्रतीतिं कुर्यात् । न तावदव्याग्न्यातः । अनिप्रस- ५ ङ्गात् । अथ व्याग्न्यात । कुतस्तस्य व्याख्यानं स्वत. पुरुषाद्वा । न तावत्स्वत । भो भोः श्रोत्रियपुङ्गवा. समुदितः सर्वैरपि श्रृयता सम्प्रत्यस्तमितान्यकृत्यविधिभिधृत्वा समायौ मनः ॥ मद्वाचामिदमेव वाच्यमपरं मा सर्वथा कल्पता- १० मित्येवं विदधाति नात्मवचसा व्याख्यां कदाचिछुति. ॥ ५४१ ॥ अन्यथा व्याख्याभेदो न स्यात् । पुरुषाचेत् , कथं तव्याख्याना- त्पौरुषेयादर्थप्रतिपत्तौ दोपागवानिवृत्तिर्भवेत् । पुरुषा हि रागादिमन्तो विपरीतमप्यर्थ व्याचक्षाणाः समुपलभ्यन्ते । संवादेन प्रामाण्याङ्गी- करणे वाऽपौरुषेयत्वकल्पनवैयर्यम् । पौरुषेयचेऽपि वेदस्य संवादादेव १५ प्रामाण्योपपत्तेः । न च व्याख्यानानां संवादः समस्ति । परस्परविरुद्ध- भावनानियोगादिव्याख्यानानामन्योन्यं विसंवादोपलम्भात् । अपि चायं वेदव्याख्याताऽतीन्द्रियार्थदर्गी तद्विपरीतो वा। आद्यकल्पेऽती- न्द्रियार्थदर्शिन. प्रतिषेपविरोध । धर्मादी वाऽस्य प्रामाण्योपपत्तेधर्मे चोदनैव प्रमाणमित्यवधारणानुपपत्तिश्च । अथ तद्विपरीतः । कथं तर्हि २० तव्याख्यानाद्यथार्थप्रतिपत्तिः । अयथार्थाभिधानागडया तदनुपपत्ते । न च मन्वादीनां सातिशयप्रज्ञत्वात्तयाख्यानाद्यथार्थप्रतिपत्ति । तेषां सातिशयप्रज्ञत्वासिद्धेः । तेषां हि प्रज्ञातिशय. स्वतो वेदार्थाभ्यासाद- दृष्टात् ब्रह्मणो वा स्यात् । स्वतश्चेत्, सर्वस्य स्यात् । आविशेषात् । वेदार्थाभ्यासाचेत्, ननु वेदार्थस्य ज्ञातस्याऽज्ञातस्य वाऽभ्यासः स्यात् । २५ न तावदज्ञातस्य । अतिप्रसङ्गात् । अथ ज्ञातस्य, कुतस्तज्ज्ञप्तिः, १.स्तुतिः' इति भ. पुस्तके पाठ ।

·परि. ४ . ] । . स्याद्वादरत्नाकरसहितः स्वतोऽन्यतो वा । स्वतश्चेत्, अन्योन्याश्रय । विद्यमाने हि वेदार्था- भ्यासे स्वतस्तलरिज्ञानं तस्मिन्सति तदर्याभ्यास इति । अथान्यत ताहि तन्यापि तत्परिज्ञानमन्यत इत्यतीन्द्रियार्थदर्शिनोऽनभ्युपगमे परसरतो यथार्थनिर्णयानुपपत्तिः । अष्टमपि न प्रज्ञातिशयप्रसाधकम् । तत्यालान्तरेऽपि सद्भावात् । न तथाविधमहामन्यत्र मन्वादावेवाऽन्य ५ सम्भवादिति चेत् । कुतस्तत्रैवाऽस्य सन्भवः । वेदानुष्ठानविशेषा- चे. स ताई ज्ञातल्याऽज्ञातस्य वा वेदार्थत्याऽनुष्ठाता न्यात् । अज्ञा- तन्य चेत्, अतिप्रसङ्गः । ज्ञातस्य चेत्. चकप्रसङ्ग । सिद्धे हि वेदार्थज्ञानातिगये तदानुष्ठानविशेषसिद्धि । तसिद्धौ चादृष्टविशेष- सिद्धि । ततस्तज्ञानातिमयसिद्धिरिति । ब्रह्मणोऽपि वेदार्थनाने १० सिद्ध सत्यतो नन्वादेस्तदर्थपरिज्ञानातिगय सिध्येत् . तवान्य कुत मिद्धन् । धर्मविशेषाञ्चेस एव चक्रप्रसन. । सिद्धे हि वेदार्थपरि- गानातिमये तत्पूर्वजानुष्ठानविशेष सिद्धयेत् । ततन्तजनितधर्मविरोप सिद्धयेत् । तसिद्धौ च वेदार्थपरिज्ञानातिगय. सिध्वेदिति । ततोs- तन्द्रियाशिनोऽनभ्युपगमे वेदार्थाप्रतिपत्तिरेव । ननु व्याकरणाद्य- १५ न्यमालोजिकपदवाक्यर्थप्रतिपत्तो तदविशिष्टवैदिकपडवाव्यप्रति- पहेपि प्रसिद्धिरतो न वेदार्थप्रतिपत्तावतीन्द्रियार्थदर्शिना किंचि- प्रजनन् । इन्यप्यपेगलन् । लौकिकवैदिकपदानामेकत्वेऽप्यनेकार्थत्व- यवस्थितरन्यारिहारेण व्याचिन्त्यसितार्थस्य नियमयितुमाते । न च दिनम्ननियमः । तेषामप्पनेताप्रवृत्तेलिसनिधानादिवत् । २० विच लौनिनाम्यादिश नाविशिष्टचादिकन्यायादिशब्दन्यार्थ- दि । नहि. गैरपेयेनापि तेनाविशिष्टत्वाचा पेयोप्चनौ ५ न व वैदिनेऽप्यस्यादिशब्दे क्यं पौरपेटवं परित्यय नन्दनीनु जो स्वरूपाविशेष सहतप्रहपमन्यन्येनानिगदम्वेऽनुछ गत् ।लेशिनन्य हलादिगव्दन्यार्थिवत्त्वं पैरवदेन समम् । ति । उनमन्पि हि गृहीयान , जसाहा । न ६ किविका २ ९ ·परि. ४ सू ९] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६३९ ५ गब्दाः शप्फुरयां लीपलब्धिर्न सात् । उपघातो वा बालकादिकर्णयोः । भवति चाऽयन् । तया हि- जरन्मुरजझसरस्फुरितवास्क्रियाकर्कशैः प्रतिध्वनितधोरणीरसितरोदसीकन्दरैः ॥ भवत्यतिसमीपगैझगितिझल्लरीझात्कृतैः स्तनन्धयशिशोर्वलाद्वधिरता ध्रुवं कर्णयो ॥ ५४३ ॥ विवक्षितशब्दप्रतिपादनविषयप्रयत्नोदीरितकोष्ठयसमीरणोद्गमनप्रति- लब्धप्रादुर्भावस्वप्रचयातिशयवशात्कदम्बगोलकन्यायेन तरङ्गभङ्गविस- र्पगन्यायेन वा कर्णश-कुल्यवच्छिन्नदेशप्रदेशेषु प्रविशन्त कटकटायमाना. कणोंपघाताय कल्लन्त इति सर्व एव हि चेतनाश्चे- १० तयन्ते । तादृशः स्पर्श शब्दे सति भवन्नसत्यभवन्वर्धमाने वर्धमानः बीयनाणे क्षीयमाण शब्दगुणत्वमात्मन' सूचयन्नमूर्तत्वप्रकृति परेषां स्वयमेव प्रत्यन्तमयतीति किन्नत्तत्र प्रयासन । वायवीय स स्पशा न शाब्द इत्यत्र न प्रत्यक्षन् । नाप्यनुनानादिकं सन्भवति । शक्यं च पतु समीरणप्रेरितमू-वस्त्वन्तरम्पोऽयं न तु वायवीयोऽपि । गन्धवत् । १५ ततः समीरणन्यापि मूर्तत्वं दुरवगाहं भवेत् । अयान्वयव्यतिरेकाभ्यां वायवीयः स्पोऽयमिप्यते । तहिं गधर्मित्वेऽपि म्पर्गत्य के प्रद्वेष- तु । बहिरिन्द्रियप्रत्यनस्य शब्दस्य पृथिव्यादेरिव म्पर्शवत्ले विरोधा- नावात् । ततः सर्शवत्त्वान्मूर्तिनान्ध्वनिर्तिमत्त्वाच पौलिक इति । अन्वरगुणत्वे पुन. शब्दस्य बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वं दुल्पपादं म्यात् । २० वो हि गगनगुण. स न बाझेन्द्रियप्रत्यक्ष । यथा विभुत्वादिः। गगनगुणश्च परेवानभिमतः शब्द इति । तथा यो बहिरिन्द्रियप्रत्यक्ष. स परोजगुणो न भवति । यथा रूपादि । वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षश्च शब्द इति । न च निप्प्रदेगन्य कस्यचिद्यापिनो गुण. प्रादेशिको युक्ति- नुगच्छति । व्याघातात् , तत. शब्दोऽपि सर्वगत. स्यात् । न च २५ तथा केनाऽप्यनुभूयते । विन्तरतश्चान्वरगुणत्वं शन्य पदपदार्थ-

·No text on this page.

·परि. ४ म. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः आस्वातैरेवोपात्ताः । यथा पश्यतीति श्रोत्रादिभ्यो व्यवच्छिन्नं चक्षु- व करणम् । यथा च वर्पतीति देवदत्तादिव्यवच्छिन्नोऽम्भोधर एव कर्तृविशेप. प्रतीयते । तथा सर्वैव क्रिया विशिष्टसाधनेव प्रक्रान्ता पसामान्याहृतबुद्धिस्तु प्रतिपत्ता तथा तां न प्रतिपद्यत इत्यनुवादाय नामपदानीति । सस्कारकारीणीति क्रियाकारकसमुदायस्याख्यातार्थम्य ५ नियमोऽनुवादश्च सस्कारो यत आख्यातपदात्केवलान्नियमानुवादी न प्रतीनाविति । अत्र प्रतिविधीयते । यथा, आग्व्यातानि क्रियाप्रतिपाद- नादुपात्तगक्तिसामान्यान्युपात्तशक्तिविशेषाणि वा तया नामपदान्यपि नियासामान्य कियाविशेष वोपाददत इति तेषामपि कुनो न वाक्य- “वम् । जय साध्यत्वाक्रियायाम्तादर्थ्याच्च साधनाना क्रिया प्रया- १० गम् । नया च प्रधानवशवर्तित्वात्प्रधानाव्यभिचाराच गुणाना माधनसामान्य तदाधारविशेप चाजीकरोतीति तदेव पास । नामपदाना त्यभिधायकत्वेऽपि प्रधानतन्त्रत्वादाख्यातोताचीगिरि- पायाननिधानाच न वास्यत्वमिति चत् । तदपि विचारा- पम् । न खन्ट नियेत्येव कृत्वा प्रधानत्यम् । जगा५ ५ न.पाया फोन्याश्चिव्यवरथानात् । यया विपप्रपरणे Halt ant- पिस " लोहिनीप्णीपा -मत्विज. प्रचरन्ति " ri Hit प्राधान्य पिधेयत्वात् । प्रचरणा. ५it... 4 दिनि । म चास्यातपद १५/will १ .९५ 712 १९.. मापते । नामपदानि की सात :41 5. न पनिपा३५.मारकातपाते ! ... ५.. .. ५.०५.५५ 14 पातपापेशन्त । १.५ १५.सब तान्पक्षत ....... - [ ५... ५ ५५ ५. नित ·परि.४.१०] त्याहादरलाकरसहितः ५ नभ्युपगतो मीमांसकः स एवार्थेन सहान्य हीयते । गब्दस्य कल्य- चिनालयनन्यतिरेकेणानभ्युपगमान् । एवं च मूलनाशः । शब्द वैषां सर्वज्ञो मातापितृस्थानीय उपकारको भूतभविष्यद्रसूक्ष्माभि- धायो। स एवाभिलप्यनापो न दृश्यते। कुतस्तन्यान सह सम्बन्ध । नदाह-" शब्दानां क्रममात्रे च नान्यः शब्दोऽस्ति वाचकः॥ क्रमो हि धर्मः कालस्य तेन शब्दो न विद्यते ॥१॥ वर्णानां व पदानां च क्रममात्रनिवेशिनी ॥ पदाख्या वाक्यसंज्ञा च शब्दवं नेप्यते तयोः ॥ २ ।। अशो यदि वाक्यार्थः पदार्थोऽ- पि तया भवेत् ॥ एवं सति च सम्बन्धः शब्दस्यार्थेन हीयते ॥३॥" इति । किंच प्रत्यभिज्ञानवलानेजवन प्रतीयमानाः १० पहषु त एव वर्णा वान्येषु चेतान्येव पहानीति न वर्गभ्य. कथंचि. यतिरित्तो वाक्यपदयोरामाऽन्तीति ययुपगमन्तदा वर्णानामपि पूर्व- सपनादिनागभेदेन गन्तको भेदः स्यात् । ततश्च तेषा वर्णभागा- नानपर्यन्तमादिनामनिरततिरोभूताना परस्परसुपश्लेषो नास्तीति बनानापि पदनित्यन्तनयः गन्दव्यवहारः स्यात् । अव्यपदेश- गद्धिन्द प्रतिभागं व्यवहाराभावात् । किं तदेकनन्ति यदिदं तदिदं दिपाल्यायेत् । तत्मादुच्यते नाशोऽत्र भवतामिति । तदाह- " पान वाये तान्येव वर्णा च पढ़े यदि । वर्णेषु वर्णभा- पाना भेदः स्यात्परमाणुवत् ॥ १॥ भागानामनुपश्लेपान्न वर्णानां पई भवेत् ।। नेपामव्यपदेशवालिमन्यद्यपदिश्यताम् ॥ २॥ इति । अथ वर्णाः स्वभावेन नित्रयवा इति चेत् । तर्दै वैयाकरणप्रतिपादिती निर्मगौ पदाक्यको- गन्तुं प्रमज्यो । त्या देवइत्तादिपत्रेषु स्कुटो मोऽवनीयत इलायलाइनवरा पदनोट वाक्यमोटं च भवन्तो नन्छन्ति । " गजारोकारविसर्जनीया इति भगवानुपवर्षः" इति वचनादेत्रात वि.क.मी. १९.८ का ... ९. २० ·परे ४..] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६४७ २० नहातो जातिः सातवर्तिनी ।। एकोऽनवयवः शब्दः कमा बुद्धय- नुसंहतिः ॥ १॥ पदनायं पृथरसर्व पदं सापेक्षमित्यपि ॥ वाक्यं प्रतिनतिनिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम् " ॥२॥ इति कारिका- गृहीता अमातपि वाक्याज्ञाः प्रतिक्षिताः। त. न्वितनेतन्- जन्योन्यापेवानां तक्षातः पदनुच्यते ॥ निरपेजः पनानां तु त वायनिह करते ॥ ५४५ ॥ नाहुः स्तोटवादिनः- अवयवयुतवांचाहेणानुना किं सान्दिल वित्तर- आदिव तुरनुनवकन्येनात्र ते जनविद्वन् ।। सति नातिनवती तालिकानेजनाग- अवविधुरन्तों लोटसने पदार्थ ॥५४६॥ व्याहि-त्रय एते वर्गपवाक्यविशेषव्यपदेश्याः परम्परनचन्ता- यो निवयवाः अवविवरनाविशन्तः प्रतीयन्ते लोटाः । न तु न्ये ऽज्ञानि । पढेषु वर्गाः । वन्यवाः सन्ति । तत्कय पोइलिनो लो संहतिः पई पतंहतिश्च वाक्यनितीयते । य. तत्वयं पूर्वा- पालः सदायो वर्ग इति । वश्च गजारोचारविजनीयरूवा- सजनलनः जनिति । दब देवदत्त गानन्यायादिवल्लावावा- ना तान्यनिति विल्यातः । संबंऽयो दयान्न वर्गपनत्यन्या- इस निसवाः प्रबननेनिनादेः प्रदेश सर्वात्मनाऽनिङ्गपा रकेटः नरहिता नित्या अभियञ्जनमनानुविधायिनो निवोपनव- नन्त कोटाः । पूर्वादिनागनपदलावतानः पुनानि- जान भनीनां धर्नानुविधानात् । इन्वतां हि बनन निवन्तावादयन्तेषां प्रतिभनि मिल स दक्ष्य इति निधिवात्वादिकारलनिवादिता भन्नः परमार्थतः परतर- २९ ·परि.४ १.] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६४७ सङ्घातो जातिः सङ्घातवर्तिनी ॥ एकोऽनवयवः शब्दः क्रमो बुद्ध्य- नुसहतिः ॥ १॥ पदमाद्यं पृथक्सर्व पदं सापेक्षमित्यपि ॥ वाक्यं प्रतिमतिर्भिन्ना बहुधा न्यायदर्शिनाम् " ॥ २ ॥ इति कारिका- यसगृहीता अष्टावपि वाक्यपक्षाः प्रतिक्षिप्ताः । तत स्थितमेतत्- अन्योन्यापेक्षवर्णानां सहातः पदमुच्यते ॥ निरपेक्षः पदानां तु स वाक्यमिह कथ्यते ॥ ५४५ ॥ अत्राहु. स्कोटवादिनः- अवयवयुतवर्णाद्याग्रहेणानुना किं म उपाइनर स्फुरदनुभवबन्ध्येनात्र ते जनविद्वन् । लन्डनम् । सति मतिमवतीणें तात्त्विकानेकभाग- श्रयणविधुरमूर्ती स्फोटसंञ पदार्थे ।।५४६।। तथा हि-त्रय एते वर्णपदवाक्यविशेषव्यपदेश्याः परस्यरमत्यन्तव्या- ' वृत्तम्चयो निरवयवा श्रवणविवरमाविशन्तः प्रतीयन्ते स्फोटाः । न तु : लोवादिमतत्य वित्तर- ॥ * गो वर्णसहतिः पद पदसंहतिश्च वाक्यमितीप्यते । य खल्वय पूर्वा- परभागानकः सनुदायो वर्ण इति । यश्च गकारोकारविसर्जनीयल्पवा- गवयवात्मक. पदमिति । यश्च देवदत्त गामभ्याजेत्यादिपदरूपावयवा- लो वाक्यमिति विख्यात. । सर्वेऽप्येते यथाक्रमं वर्णपदवाक्यव्यप- या निरवयवा. प्रयत्नभेदभिन्न दे प्रत्येकं सर्वात्मनाऽभिन्यगया एका स्मरहिता नित्या अभिव्यञ्जकधर्मानुविधायिनो निर्वाधमध्य- पीयन्ते स्फोटाः । पूर्वादिभागक्रमवर्णपदरूपावयवावसायः पुनरभि- २० वाश्ये पानि । पदेषु वर्णा ।वणेप्ववयवाः सन्ति । तत्कथं पौदालिको उनकाना ध्वनीनां धर्मानुविधानात् । क्रमवतां हि ध्वनीनां वेनियादकास्ताल्वादयस्तेषा प्रतिध्वनि भिन्ना एव शक्तय इति विभिनशक्तिकताल्वादिकारणनिप्पादिता ध्वनयः परमार्थतः परस्पर- २५ ·६४९ यदनामन्य परि. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः बाग. सहतो भवेत् । यथा शतादिसख्याग्रहणे एकादिसख्या । मतादिसंन्या हि प्रकारान्तरेण ग्रहीतुमशक्यत्वाजिघृक्षावामेका- दिनन्या तहहणोपायभूता प्रथमं गृह्यते ततः शतादिसवाया अत्यन्त- विमनाया गृहीतिः । यहाह सहकारः- “यथाद्यसंख्याग्रहण- मुपायः प्रतिपत्तये ।। संख्यान्तरागां भेदेऽपि तथा शब्दान्तर- ५ अनिः ॥ १॥" शब्देति वर्णपदरूपशब्दान्तरघुतिर्वाच्यप्रतिपत्ता- पाय इत्यर्थः ॥ " असतश्चान्तराले यच्छन्दानस्तीति मन्यते ॥ प्रतिपनुरशक्तिः सा तद्ग्रहोपाय एव सः ॥ १ ॥ अस्यार्थ:- गन्नान्वर्गादिभागरूपानुचारणान्तराले "वान्लीचन्तिलेन सत्त्या मन्यते सा प्रतिपत्तुरनगवर्णावधारणाक्षमता । न च त्रान्तिज्ञानमपि सत्यगब्देनोपयुज्यतेऽपि तु तत्साक्षा-कारोपाय गदा दात । न च भागावभासिन्यो निथ्याबुद्धय. कथ सत्यमोट- परिन्छित्तिहेतव इति वक्तव्यन् । आरादनस्पती हन्तिप्रत्ययप्रवान्य नयनपतितत्त्वे प्रतीतिहेतुत्वदर्शनात् । तसिद्धनन्योन्यमत्यन्त- पृथक्पृथन्विपयानयोऽप्यवियोपदाग- सेवा वर्णपवायव्यपदेश्या स्फोटा निरवश्या इति । यत- बनवपरिकल्पना न वास्तवी तस्मादधिकार्योऽय मोटारज्य माना नियोऽनववो व्योमददनुत्पाद्य एक्ल्पोऽवन्धित । फेल- निमित्त. न्यानानिधातादिनि प्राप्तविकारो निरम्यानिवतो भागाभावादसत मिना एते नानाप्रकारा पदन्य निमित्तविकृतर्वनिः ॥ उपलब्धो निमित्तत्वनुपाति 14........ :दा ६.१ मे . नितनावनुपपाति । यथावन्धितत्य घटादेरनिवत्ति . प्रदीपादिनि . २० निदाऽन्य बनिनिरिति रहन्यन् । तदार-- सावत् ॥ १॥ " इति । अप नव - यं निदपकनपनि २५ . बोलने प्रत्येक सामना नादेः मोटोऽभिमनने प्रतर- ·प...] स्याद्वादरत्नाकरसहित. गग सहतो भवेत् । यथा नतानिसल्याग्रहणे एकादिसंख्या । दत्तादिसन्या हि प्रकारान्तरेण ग्रहीतुनशक्यत्वाजिघृक्षायामेका- निसंख्या तद्हणोपायमूता प्रधनं गृह्यते तत. शतादिसख्खाग अत्यन्त- माया गृहीतिः । यदाई सहकारः "यथावसंख्याग्रहण- पायः प्रतिपत्तये ।। संख्यान्तगणां भेदेऽपि तथा शब्दान्तर- ५ तिः ॥ १॥" गदति वर्णपदरूपशब्दान्तरश्रुतिर्वाच्यप्रतिपत्ता- पाय इत्यर्थ ॥ " असतश्चान्तगले यच्छदानस्तीति मन्यते ॥ निपतुरशक्तिः सा तनहोपाय एव सः ।। १ ।। अन्यार्थ:- नान्वर्णातिभागरूपानुञ्चारणान्तराले यढकनन्य भागाभाबादसत बन्नीचन्तित्वेन नच्या मन्यने सा प्रतिपत्तुरनगवावधारणाममना । न भान्विज्ञानमपि सत्यशन्नोपयुज्यतेऽपि तु तत्सामा कागेसाय देर इति । न च भागाभानिन्यो निथ्यगबुझ्य. जय सत्यम्फोट- मितिहेत्व इति दक्तयन् । आराहनम्पती हन्निप्रन्ययप्रवाहम्य वनस्पतितत्त्वे प्रतीतिहे दुर्गनान् । तन्निदनन्योन्यान्यन्त. पृथ्न्थन्विपयन्योऽयद्यिोपदा- १५ का वर्षपदवायव्यपदेश्या झोटा निन्दचा इति । यत- परिकल्पना न वास्तवी तन्माउधिकागेऽव बोटान्य मानिनेऽन्दब्दो ब्योन्वदनुत्साद्य एकरूपेऽवन्धित । दल- नमेटे. न्यानाभिधानादिनि प्राप्तविकतो निरन्यामिनी ९० मा ने नानाप्रकार अधिकार्यन्य दम्प निमित्तविकृर्वनिः ॥ उपलब्धी निमित्तन्यपयानि रोयले प्रदेश सर्वानना नदे. मटोऽभिन्न नि ! को.८८.. दा.६.६.६ रमननुमानि । स्थानिय घटादरनिति प्रदीरदिभि ने न्याऽम्न निनिरिति हम्पन्न । नदार- सावत् ॥ १॥ " इति । ५ भवन निन्दयी .

·स्याद्वादरत्नाकरसहितः परि. सू. १०] ६४९ भुतिः ॥१॥ लाग. सहतो भवेत् । यथा शतादिसख्याग्रहणे एकादिसंख्या । अतादिसंख्या हि प्रकारान्तरेण ग्रहीतुमशक्यत्वाजिघृक्षायामेका- दिसन्या तहहणोपायभूता प्रथमं गृह्यते ततः शतादिसनाया अत्यन्त- विमनाया गृहीतिः । यहाइ सङ्ग्रहकारः- "यथाद्यसंख्याग्रहण- मुशायः प्रतिपत्तये ।। संख्यान्तरागां भेदेऽपि तथा शब्दान्तर- ५ शब्देति वर्णपदरूपशब्दान्तरश्रुतिर्वाच्यप्रतिपत्ता- नाय इत्यर्थः ।। " अंसतश्चान्तराले यच्छब्दानस्तीति मन्यते ॥ प्रतिपनुरशक्तिः सा तद्ग्रहोपाय एव सः ॥ १॥ अत्यार्थ:- महान्वर्गादिभागरूपानुच्चारणान्तराले यदक्रमस्य भागाभावादसत एवान्तीयस्तित्वेन सत्त्या नन्यते सा प्रतिपत्तुरनशवर्णावधारणाक्षनता । न च भान्तिज्ञानमपि सत्यशब्देनोपयुज्यतेऽपि तु तत्साक्षा-कारोपाय पर इति । न च भागावभासिन्यो मिथ्याबुद्धय. कथ सत्यम्फोट- परिन्छित्तिहेतब इति वक्तव्यन् । आरादनस्पती हन्तिप्रत्ययप्रवाहन्य नयानपतितत्वे प्रतीतिहेतुत्वदर्शनात् । तसिद्धमन्योन्यनत्यन्त- विना एते नानाप्रकारा. पृथक्पृथविषयानयोऽप्यविद्योपडगि- १५ वीकावरवा वर्णपदवायव्यपदेश्या स्फोटा निरवयवा इति । यत- चनपरिकल्पना न वास्तवी तत्माइधिकायोऽय स्फोटाल्य माना नियोऽन्वयवो व्योनवदनुत्पाद्य एकरूपोऽवस्थित । वेवल- म मानिमिते. न्यानाभिघातादिभिः प्राप्तविकारो ध्वनिरम्पानियतो ने नेतावमुपजाति । यथावस्थितन्य घटादेरनिव्यक्ति प्रदीपादिनि. २० किने तथाऽन्य बनिनिरिति रहन्यन् । तदार-- अधिकार्यप छन्दस्य निमित्तैर्विकृतैर्वनिः ॥ उपलब्धौ निमित्तत्वमुपयाति दाम ते प्रवकं सर्वात्मना नाईः मोटोऽभियत इति । प्रदेश- 14....... . पा.प. मे. प्रत्यवत् ॥१ ॥ " इति । अथ भवनय निदरवन्नपापि ५ .

·तदिसल मन्त्येन ध्वनिना सह ॥ आवृत्तिपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधा ॥ २॥" इति । यथा ह्यनुवाकः श्लोको वा पुन. पुनराकृत सुखेनाऽवधारयितुं शक्यते । न च प्रत्यावृत्तिस्तत्रेदगी बुद्धिल्पनात १५ सवेद्यते तथैवायमपि शब्दात्मा पुन पुनरभिव्यक्तस्फोटपोजना २० वाक्यम् । सोढत्वमिति सोढुं शक्यत्वं बुद्ध्याक्रमणीयता स्वीकार्यन्वन् । येन स्वेच्छयेवासा पठनीयो भवति । आवृत्त्येति जातावकवचनम् ।। सोढता म्यादिति । अथार्थ एवं प्रत्येक व्यनिव्यन्जनीयोऽस्तु किमन्तर्गर कल्पम्फोटपरिकल्पनयेति चत् । न । प्रथमादेव बनेरमिययधीमनुत्प २५ हि दुनिवाग्मानर्थक्यं द्वितीयादीना बनीनाम् । न चैतमोटे ६५० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. मभिव्यञ्जकत्वे हि ध्वनीनां प्रथमादेव वनवर्णादिप्रतीतिल्पपत्तेस्तुन् त्रानुवन्वित्वाचार्थप्रत्ययोत्पादस्य द्वितीयादिश्वनीनामानर्थक्य दिति । एतदपि न तर्ककर्कगममम् । नादरभिन्न ज्यमाने हि स्फोटे ये ज्ञानविशेपा स्फोटग्रहणानुकूला इद ५ पदेश्यास्ते स्फोटरूपावसाये हेतुत्वमुपयान्ति । सवरेतराहितसत्ता विशेषायां बुद्धौ वनिनाऽन्त्येन सह स्फोटस्य व्यक्तलपत्य प्रतीते अतो नादेविशिष्टप्रत्ययजननादाहितभावनाबीजाया विशिष्ट सन्प्रत्यय जनने लब्धपरिपाकायां वुद्धौ शब्दोऽवभासमुपयाति न पूर्वमिति , स्वभाव एवायम् । तदाह- "प्रत्ययैरनुपाख्ये यैर्ग्रहणानुगुणस्तथा। १० ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते ॥१॥ नादेशहितवीजाया यथेदं गृहीतमिदं नेति । अथ चानेकावृत्तौ श्लोकाद्यवभासः स्पष्ट यते । न च प्रत्यभिव्यक्तिस्तत्रेदशी बुद्धिरुपजायत इद गृहीतनिट नेति । अथवाऽनेकाभिव्यक्ती स्फोटावभासः स्पष्ट. सवेद्यते । तदुक्त- यथानुवाकः श्लोको वा सोढत्वमुपगच्छति ॥ आवृत्त्या न । स ग्रन्थः प्रत्यावृत्तिनिरूप्यते ॥१॥" अनुवाक इति वैदिक आवृत्तिरेकैकाऽप्युपयुज्यते, उत्तरोत्तरविशेषावानाय । अन्य कार १ वा. प. का. १लो। ८४१८५. २ वा प.की.लो. ८३ । r-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि. ४ स.१०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः । बेटात्माने नाचवते ध्वनिकाल एवासी गग्यते । न शकाल । ध्वनयो हि विशिष्टाभिवातादुपजायमानाः केचिदनारब्धकार्या विली- यन्ते । कतिचिदेकं ध्वनि जनयित्वा नश्यन्ति । केचिट्ठी, केचिट्ठ- हुन् । ततोऽन्य. शब्दकालोऽन्यश्च ध्वनिकाल उच्यते । द्रुतायां वृत्ती ये वर्गास्ते त्रिभागाविका नचमाया ये च मध्चनाना ते त्रिभा- ५ गाधिका विलम्वितावामिति यो भेदः स ध्वनिभेद एवान्चुरगन्यते । न शब्दभेदः । शब्दे तत्यानवासात् । तदुक्तन् - "सिद्धं त्यवस्थिता वर्णा वत्तश्चिराचिरवचनाद वृत्तयो विशेष्यन्ते " इति । तेनातोऽभि- गड़े सेत्यादी तपरस्तत्कालस्य इति वचनातपरेण निगेन मात्राकाले प्रत्याव्यमाने परमार्थत. खटादिभिरित्यत्राप्येककालत्यायक- १० कारवर्णकोटस्य यद्हण प्राप्तं तन्न भवति । प्राकृतम्वनिकालेन तत्रोप- चरितेन भेदान् ।हुतादिवृत्तिकालय तु कोटकालत्वनाऽनाश्रितत्वात् । पत्या कल्याञ्चिद्वृत्तावकारादेन्तपरत्वेऽभ्युपगते सर्ववृत्तिषु ग्रहणं सिदं भवति । तदाह-" स्वभावभेदान्नित्यत्वे हुस्वदीर्घप्तादिपु ॥ प्राकृतस्य घनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्यते ॥ १॥ शब्दस्योर्च- १५ मभिव्यक्तेर्वृत्तिभेदं तु वैकृताः॥धनयः सनुपोहन्ते स्फोटात्मा तैन भिद्यते ॥ २ ॥ " वृत्तिभेदमिति कालान्तरावधितिनेड द्रुनादिरूपं गजन्य । सनुपोहन्ते घटयन्ति । तेरिति विकृतरिति । अनिनो च नवौ वादा. फेचिच्छदरूपाविनतमहण रूपादिकालोक पनि नन्दन्न । इन्द्रियवदसवेद्यनन्ये। स्वतन्नमपि कतिपये । नमादि-ना- २० लादिकरणसनिपातजनित बन्यनिव्यान्मोटरूपादविनातन धन- रूपमनीतिरिति न ध्वनिनापि मोट. परन्परतो नदेन महीनु दास्यते । या नाकरादिकार राजनितालोकानिन्नापनमामोता. इ. विनागेनालोक्यतिपतिरिति नारोने नारि सियम मान्ने मिनागेन प्रोतुं पार्वते । क्या च सनातर विकारलाई २. १. ना. पाये । २ सा...11०.३ १.i..

·No text on this page.

·No text on this page.

·। नत एकाने- सग पूर्वादिभागवण- प्रमाणनगन वालो कालकारः [पार. f.. न स्याहादिनाग । नगानीनि कतिमेमोगलान । एकान की- कारप्रतीतिरेकाने का कागजाताग यागिने हा. कर्णनसानन्तरमकाने का कामातीनिर ना माना गुना। मामगंदा सद्भावपमहात् । नाप्यानलमा रहेका 14. निगेनापनः । तनो ५ वर्णागाकारपरिणतया के प्रतीनिम्नल ना परिण-नगद वाच्य तालिकानेकप्रतीका कलिकालारम् काकारं मिदम् । -II कामासान् । पदन्पानगवावसाय. पुनरमिया काना नीना मानुविधानादि- त्या मुक्तम् । तदप्ययुक्तम् । नीना भट्टाभिमतवणनियन्येकान्त. २० विटनावसरे मविस्तरमपाफरिप्यमाणन्यात् । यदपि वर्णाद्यवयवा- वभासासत्यत्वप्रदर्शनार्य मुखामिन मणि कृपाणेत्यादिनिदर्शनमाश तदपि दान्तिकेन सः वेषभ्यात्म्वसिद्धान्तश्रद्वान्तःकरणम्य भणनमात्रम् । वम्वन्तरमेव हि प्रतिविम्याग्यं तात्त्विकानेकतथाविध- धर्मोपेतं प्रतिबिम्बकारणविम्वास्थ्यमुखविलक्षण मणिकृपाणदर्पणादि- १५ पूत्पद्यते। न तु तदेव मुखं खगलोदकदर्पणादयम्तया तथा प्रथयन्ति। प्रतिविम्वस्य च तात्त्विकत्वमुपरिष्टान्निणेप्यामः । यदपि चात्मनःप्रोडि- प्रदर्शनार्थमुदाहरणान्तरं यथा च दूरदेशे समन्धकारे वेत्यादिना प्रकीर्तितम् । तदप्यकीर्तिकरम् । दूरदेशावस्थितस्य हि विरलपदार्थन्य घनरूपताप्रतीतिरुत्तरकालभाविवलिष्ठविरलल्पताप्रत्ययेन इति तत्र घनत्वप्रतीतिवशाद्यवस्थाप्यमानं घनत्वमस्त्ववास्तवं कः किमाह । वर्णाद्यवयवावभासस्य तु नोत्तरकालिकं बाधकं किञ्चिन्चे- तयामः । तत्कथमिव तद्वशासिद्धपद्धतिमनुधावन्तो वर्णाद्यवयवाः । न हि निरवयवं स्फोटं नाम किञ्चित्कचन कदाचनापि प्रतीमो येन तद्वलेन वर्णाद्यवयवान्प्रत्याचक्ष्महे । अथार्थप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या २५ स्फोटः प्रतीयत एवेति चेत् । एतदपि दुरुत्तरेतरेतराश्रयप्रसङ्गप- राहतम् । न खलु सत्तामात्रेण शब्दोऽभिधेयषियमाधातुमर्हति । बाध्यत २०

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·+ . . , -- . -- -- - । , . " - १ -- +- . - --- - . . . . . iकार - 11. He +4, 111111 111111 . . 11 गो; pali 1111 ।।।। .. || 1 1 10:10 || माया नि:11 1041 MIf-1011-11-1 || '५'५।। is it! Hot • flk ifif Allfirf lif, "1" fruit of कामो I flera trobat जिनnिi. HTFITTEE यि । 111 पानांना मान- सतया मारयतिमाशायं पति- २५ पादयन्ति प्राभाकगः । तदु शालिकेन प्रधानगुणभानेन १प्र.प. पासवान कात्ति. पृ. २५ ।

·परि. ४ सू. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६६३ लब्धान्योन्यसमन्वयान् ॥ पदार्थानेव वाक्यार्थ सङ्गिरन्ते विपश्चितः ॥१॥" तं च पदान्येवाकाक्षासन्निधियोग्यतारूपोप- धानलब्धसुकरव्युत्पत्तीनि प्रत्याययितुमीशते । तथा हि-आकाक्षा प्रति- पतुर्बिज्ञासा । सा च प्रकृत्यानतिरिक्तप्रत्ययार्थे पदेऽभिधादृव्यापारा- पर्यवसायाद्भवति । यथा दारा इति । न ह्या प्रकृत्यातिरिक्ते प्रत्य- वार्थ प्रतीतियेनान्वित प्रकृत्या स्वार्थोऽभिधीयते । प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रत्ययोत्पत्ते । अन्वितार्थाभिधायिता वृद्धव्यवहारव्युत्पत्तिवशेन पदा- नानवधारितेत्यन्विताभिधानपर्यवसानाय प्रतिपत्तार• पदार्थान्तरं प्रग- नन्त इत्यादिकं च स्मारितदाररूपार्थान्वययोग्यं जिज्ञासते । प्रकृ- त्यातिरिक्तप्रत्ययार्थे तु पदेऽभिहितार्थापर्यवसानाद्भवत्याकाक्षा । यथा १० पानिति गच्छतीति च । अत्र हि प्रकृत्यातिरिक्तेऽर्थे कर्मशक्तौ वर्त- नाने काले च प्रत्यययोर्विधानापर्यवसितमन्विताभिधानं न पर्यवत्यति वनिहितार्थक्रियामानयेत्यादिका कर्तारं च देवदत्त इत्यादिकमन्तरेणे- त्यत्राप्यनिहितार्थपर्यवसानायास्ति तदन्वययोन्यार्थान्तरजिज्ञासा । ब्या चोक्तम्- 'अन्वितस्याभिधानार्थमुक्तार्थघटनाय च ॥ १५ प्रतियोगिनि जिज्ञासा या साकाक्षेति गीयते ॥१॥" चेयनाकाक्षा प्रतियोगिनि भवन्तीत्युत्पत्ती निमित्तमात्रीयते । किनिति पुनः सनिधियोन्यते एव नाधीयते । निराकाक्षाणामन्विताभिधाना- दानान् । अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामिति हि पुत्रसम्बन्धेन निकाक्षो राजा न पुरुषेणान्वीयते । कस्मात्पुनरनयो पुत्रपुरपयो. २० सा । सत्ताबुपलक्षपमाधीयते । तथा चोक्तम्- • परिपूर्णेन योन्यस्य का भावनानिधानदर्शनात् '(पृ ३६४५ १३) ल्यन पिडित -देन र वामानातृवृत्तौ ( पृ. १५ १६) -नरको। मानिधियोन्यत्वाविशेषेऽपि पुत्रेणेव राज्ञः सम्बन्धो न पुरुषेणेति । उच्यते । न्यायमापेशत्वाद्वात्यार्थप्रतीतेनिंत्यसापेक्षेण पुत्रेणैव राजा सन्मन्यते । तनबन्धनिराकाक्षध न पुस्पसम्बन्धमनुभवति । आशक्षाऽपि ·६६३ प्रमाणनयतत्त्वालामालकारः दी. समीपस्यायनन्वयः । व्युन्यनीनन शब्दानानानांसाध्यालाई ॥? ॥ परिसुचननि सुत्रसन्यन्यान्निगाग गन्ना । अंच पन्यति गुलन्च । मा चेयनाकांक्षा प्रतियोगि वन महल जायते किन्तु कारणांवनिताननंग । नया हि, क्रियायाः , णासन्नवावगती कनारं प्रयत्नात । नत्र निम्त्र सांत वन्त इति लापेक्षा । व्यापारश्च नानन्तरगावच्या सर्व करणापेक्षा । न्हुन्छन- प्रतिनागिषु सप नानांसाइति तय णान् ॥ काग्गोपनिगातानुर्वन तु ययातयम् ॥ ? |" नग चान्वितानिवाननति नत्र । दाह-" जित्राना बायत वा १० सम्बन्धिषु क्या क्या ।। तया नयव दानानन्वितार्यानिवाषित ॥ ? ॥" । कः नः सन्निधिः, आचांक्षानन्त बुद्ध विनिः: न च न सुन्दनिवर्तन एवान्वितानिधानन्युयनाबुवान वारनियादारयातनायुद्धाटनादयन लोकेऽन्वितानिवान्दोगन ! आशांक्षाच सन्निवावति मन्निवायन ऋनो वेदितव्यः । दिन- १५ निवाननपि तवति । यहाह-." मन्निधिः शुद्धजन्नव ग्रुप नोपलगम् ॥ अव्याहृतेनाप्चर्येन लोक सम्बन्धानात् ।। 2 । महसव न नां मन्निधिः प्रतियोगिनाम् ॥ सन्निधायकमान्त्री क्रमेण ऋलवाना ॥ २॥ यया यया मानवानं जायते प्रतियां- गिनाम् ।। तथा नया ऋनगव गुर्दविबोधनम् ॥ ३ ॥ २० इति । किं पुनन्दिं योग्यचं नान । कनकन्वाईवन । नुन्न। प्रयोग योऽयों वत्र मन्दिचना पहने न त्र नवा - इन्युच्यत इति वचनात् । नवन्य इनिन्दिनिति कयनगन्यो । सुचन्वित्रन टवत । नन आधादिवितवमानातवर्गति 1'इंट्रा' ज ... मान्यतः छनट' (:) मनं . . कानवानी : 2. :.. विननंदन नन्द! .. F ।

·- ·प्रमाणनयनत्त्वालोकालारः [परि... समीपन्याप्यनन्वयः । व्युत्पनीनन गब्दानामाकांक्षाऽप्युपक्षणम् ॥ १ ॥ परिपूर्णेनानि पुत्रसम्बन्धानिगकाण राना । योन्यन्य मी. पम्येति पुत्पत्य । सा चेयमाकाक्षा प्रतियोगितु मंगु न महत जायते किन्नु कारणोपनिपानक्रमेण । तया हि, नियात्राः कतारन्टी- ५ णासम्भवात्तदयगती कतार प्रथनमपाते । स च निष्पलो व्यापन वर्तत :ति फलापेक्षा । व्यापारच करणनन्तग्णागत्यः मावयिनित करणापेक्षा । नदुतन्-" प्रतियोगिषु सर्वपु नाकांसोदति तन्त्र- णात् ॥ कारणोपनिपातानुपूर्वण तु ययानथम् ॥ ? ॥” त मेण चान्विताभिधाननपि क्रमेणेव । नदाह- जिनासा जायत वाटुं १० सम्बन्धिषु यथा यया ॥ तथा तव शुन्दानामन्वितार्थाभिधायिता ॥ १॥" । कः पून. मनिधिः, आकांक्षानन्तरं बुद्धी विपरिवति । स च न गन्दनिवर्तन एवान्विताभिधानन्युत्पत्ताबुलमान । द्वारमित्यादावच्याहृतेनाप्युद्धाटनाद्यर्थन लोकेन्विताभिवानदर्शनात् । आकांक्षावच्च सन्निवावपि सन्निधायककोणक्रमो वेदितव्यः । तद्वन्दिा- १५ भिधानमपि तथैवति । यदाह- सन्निधिः शब्दजन्मव व्युत्पनी नोपलक्षणम् ॥ अध्याहृतेनाप्यर्थन लोके सम्बन्धदर्शनात् ॥ १ ॥ सहसैव स सर्वेषां मन्निधिः प्रतियोगिनाम् ।। सन्निधायकमामग्री- क्रमेण क्रमवानसा ॥ २ ॥ यया यथा सन्निधानं जायते प्रतियो- गिनाम् ॥ तथा तथा क्रमेणैव शब्झेरन्वितबोधनम् ॥ ३ ॥ इति । किं पुनरिदं योग्यत्वं नाम । यन्सबन्याईनन् । नुन्यवृत्तीनां व प्रयोगे योऽयों यत्र सम्बन्धित्वेनोपपद्यते स तत्र सन्बन्धाही योग इन्युच्यत इति वचनान् । सन्बन्याहमिदामिदमिति कथनवगन्यते । सम्बन्वित्वेन दृष्टत्वात् । तत आकांक्षादित्रितयवशायातव्युत्पनि १ 'वादुम्' इति न. पुन्त पाठः। २ आजक्षाच'न्यतः 'वाद' ( प २३ ) टन्यन प्र. पं. वास्तायनातृकापनी ( पृ. ९... किचिन्याउनेदन ननुपलन्यो। २० ·परि. ४ स. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ६६५ पदानि स्वार्थमन्वितमभिदधतीति । अथानभिहितेनेवाऽर्थान्तरेणान्वित- नर्थमभिदधीत पदमभिहितेन वा । तत्रानभिहितार्थान्तरान्विताभिधाने पदादेकरनादेवोच्चरिताद्विवक्षितार्थप्रतीतेवैयर्थ्यमितरेपाम् । अभिहितार्था- न्तरान्विताभिधाने तु परस्पराश्रयम् । तथा हि । तावत्पचेदित्यनेना- भिहितार्थान्तरान्वितः स्वार्थो नाभिधानीयो यावदुखायामित्यनेनाधि- ५ करणनुखा नाभिधीयते । एवमुखायामित्यनेनापि तावत्स्वार्थों नाभिधानीयो यावत्सचेदित्यनेन स्वार्थो नाभिधीयत इति । न च पदानि प्रथम स्वार्थमात्रमभिदधति तदनु चान्वितं त्वार्थमिति कुत. परम्पराश्रयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । कल्पनागौरवात् । नापि लौकिकाः परीक्षका वा पदेन. पदार्थनानं प्रतीत्य पश्चादन्वितमर्थ तेभ्य एवाव- १० बुध्यन्त इति । द्विरभिधानमननुभूयमानं कथं कल्प्यतामिति चेत् । तदखिलमफलमवाचि । परसिद्धान्तानवबोधात् । यथा पूगीफलादिक- मवलोकित साहचर्यात्पत्रादीन्स्मारयति तथा पदजातमपि श्रुतं सद्यधास्वं स्वाभिधेयान्यभिधानमेव साहचर्यादर्थरूपाणि स्मारयत्य- नन्तर तु तान्यन्वितान्यभिधत्त इत्येष एव हि नः सिद्धान्तः । तत्र बोक्तदोपानवकाश एव । तदुक्तम्- " पदंजातं श्रुतं सच्च स्मारितान- वेतार्यकम् ॥ न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम् ॥१॥" न्यायसम्पादितव्यक्तीति लोकव्यवहारानुवर्तिभि प्रकरणादिन्यायैर्याव- दिन विधीयमानमिदमनुवाद्यमिदं गुणभूतमिद विवक्षितमिदमविवलित- निचादिका व्यक्तिविघायते तावन्न कश्चिद्वेदवाक्यार्थमवबुध्यत इति २० वृद्धव्यवहारनियन्त्रिताया शब्दार्थावगतौ ये न्याया वृद्धव्यवहारे वाच्यार्थावगतिहेतुतया विदितास्तानपरित्यजता वाक्यार्थो वोद्धव्य इति । तदुक्त बार्तिककारः-" तावदेव हि सन्देहो वेदवाक्ये श्रुते भवेत्।। पावन वचनव्याक्तिस्तस्य स्पष्टाऽवधार्यते ॥१॥ज्ञाता च वचन- शि.प वा. ना. स. पृ. १९ प १२ । २. तावदेव' इत्यतः ' अपेक्षते' (१६६६ प. ६.) इत्यन्त पाउ.प्र प. वा ना. ३ (पृ ७ प ६ ) कि- - सताउभेदेन सनुपलभ्यते ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकाल.कारः [परि. ४ म.. व्यक्तिर्मीमांसा न्यायकारिता ॥ नलीयन्ते समस्ताश्च वेदवाक्यार्थ- संशयाः ॥ २॥” इति । अत एव च मीमासाया वेदवाक्यार्थ- प्रतिपतावितिकर्तव्यतात्वम् । तदुक्त तैन-" धर्मे प्रमीयमाणे हि भेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ५ ॥ १ ॥ इति । वर्भ इति वेदार्थे । ननु लोके दागेव वाक्यार्थनिश्चयो नेयती सामग्रीमपेक्षते । उच्यते । अत्यन्ताभ्यस्ते वाक्यार्य स्यादेतदेव- मदृष्टपूर्वेषु तु स्मृत्यादिवाक्यार्थेषु लोकेऽपि नानाविधविवादोत्थानात्कुनो द्रागेव निश्चयः । अपि च प्रयोजनाभावेनापि लोकस्याऽय विवेको नास्ति । वाक्यज्ञास्तु विविचते । तदुक्तम्- "बहुजातिगुणद्रव्यकर्मभे- १० दावलम्बिनः ॥ प्रत्ययात्सहसा जाताच्छीतालाक्षणिकात्मकात ॥१॥ न लोकः कारणाभावानिर्धारयितुमिच्छति ॥ बलाबला- दिसिद्धयर्थ वाक्यज्ञास्तु विविञ्चते ॥२॥" अथैव सिद्धान्ते स्मृतेः पूर्वानुभवानुसारितयाऽर्थगोचरप्राप्तावपेभानपेक्षणलक्षणदूपणावतार । तथा हि, न पदं पदार्थमात्रे कचिद्दष्टचरप्रयोगो येन तत्साहचर्येण तन्माः १५ स्मारयेत् । तन्मात्रेण व्यवहारायोगाद्यवहारोपयुक्त वाञ्च पदोच्चारणस्य कि त्वन्विते स्वार्थे । तथा च गामानयेत्यत्रानयनान्वितस्वार्थो गो. शब्दस्तेन सहचरितो दृष्टो गा पश्येत्यत्रापि तदन्वितमेव गा स्मारयेन्न तन्मात्रम् । एवं च स्मर्यमाणेनानयनेन दर्शननिरपेक्षीकृतो गोर्न पश्येत्यनेनान्वियात् । एवं प्रासाद पश्येत्यत्र प्रासादान्वितस्वार्थे पश्य- २० पदं तेन सहचरितं दृष्टं गा पश्येत्यत्रापि प्रासादान्वितमेव दर्शन स्मारयेन्न दर्शनमात्रम् । तथा च स्मर्यमाणेन प्रासादेन गोनिराकाक्षी. कृत पश्यपदं न गवा सम्बध्येतेति सर्वत्र वाक्यार्थप्रत्यये दत्ता जलाञ्जलिः प्रसज्यते । अथ गोशब्दो गोलक्षणमर्थं न व्यभिचरत्यान- यनादिकं तु व्यभिचरतीत्यव्यभिचारागामितिपदं स्वार्थमेव स्मारयति न तु पदार्थान्तरं व्यभिचारादिति चेत् । तदसाम्प्रतम् । पद्धत्या २५ १ मी. श्लो. सु ५ स आ. लो. २५, २६, २७.

·No text on this page.

·No text on this page.

mNo text on this page.

·No text on this page.

·ܨ ܪܽ܃ ६७१ स्याद्वादत्नाकरसहितः कन्वय नरेलान्यां खत्वेवनवगन्यो यपदार्थ पूर्वको वाच्यार्थ इति । के. हि मानलाइवचाराच्वपि पहेडु पदालानावगच्छाने नावग- छन्वनौ वात्वार्थन् । बल्लाते-वपि पढेषु प्रनापान्तरतः पदार्थी- जनजनालेवाती वाक्यार्थन् । यहाह- पश्यतः श्वेतिनारूपं हवागदं च यतः ॥ खुराविक्षेपशब्दं च श्वेतोऽयो धावनीति ५ पीः ॥ १ ॥ दृष्टा वास्यविनिर्नुत्ता न पदार्थाद्विना वचिन् ।। । भारपनन्यक्ष रूपन् । तेन गुपिक्नेिसो न प्रयोगावसीयत इल्मः । त्वं पात्यानुदि. पदार्थप्रतीति न निचरति तु पह. नितिन तत्वार्य नचिन्हति ! अपि च. अनन्यजन्य नमः प्रसिद्धः । लन्यते व सननिमाहारान्वयानुसत्या पदाना- १० नन्दिनराणां स्थानियवासनतान्दितावन्याप्रत्यायनं ला- । न हि पदानि सननिचाहतानि वानियेयप्रचानाने मानंदते । न हि लैमिन. पाना त्या बनार प्रवर्तन्ने । मिति लेते प्रतिवादनिचन्त. पदान्युञ्चारयन्ति । अनुनु- सेवने लनन्दयविषयवचन्ता नानी लौकिन परीक्षा २९ सुन् । न च नगे भूः सन्ति रे पदार्थकत नुनने । सदनिनिकादिननसी न समनिवाहालि वा. पनि। दा सनननहार पदानाननविनताच वन तनमन्नानुन- पन्नमन्तिमदेवाननविगतकरी नवतन्या हाय ! गुन-" विशिटार्था प्रयुक्ता हि सननिन्याइतिर्जने " इने, २० वाक्यायो लक्ष्यनागो हि नत्रिवेति हि स्थितिः " इति च । कन्च दत्वानिवन्याः समुदिन : : ६ .. दुधी मातीविन्द : १ १२५ पीपरन् । मन्द म त्या वतीनदिनीन 1-.............

·समान [IF प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [पार. ४.. साभारण्येन सत्त्वस्य ग्रहीतुभगालात् । देवदत गामान हि विवाहितगोविषयानानान्वितो नियत एन दाइस. पतो।। गौरपि प्रनिनियतो देवदत्त कर्त कानयनान्वितोऽसानारण प । भान निमपि न निलतगोदेवदत्वान्वित तयाभूतमे। ज्ञापते, हो। ५ मस्तेि पदायें साधारण्येन प्रतीगमानेगु न सत्तमहणा | तानि नया सा । ता हि, न नियतम्म शानि. गोशनो दिमानेऽपि ॥ । लोगान्तर्गतसकलगोपिण्यासागोगा। thi kth. { । जानन्त्यादिनि । नाकम् । माया .., in II । साधारण पदापि न f. An | iii-14:माणा अयोगमाः । गंगा सागर ।। ": 1. (31 •l off मान मागत। ति (fits { ini tffall गीला नागा परम्परं गम् ।। '' ।। 1 if | J. Hinार । lifividi || II ||| - Iffff Fiftil Fifal | शादिति सिल पदEll • . ,, I निमिति। ' , IF; PAfमिलामा पनि । 5. I HILIES ||५५ ।। 1. Hi-RI 1 1. ...if thift टा-I. {it '' : f this ifffairs int, it ';" , stu fift, it rifif. "; ... If ..'' -- 4- । - -- + - ·६७३ । परि. ४ न. १.] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः संमृष्टान्पदार्थान्ब्रुवत इत्यभिधीयते । नदप्यनुभववाधितम् । तेभ्य- स्तथाविधेभ्य. ससृष्टानामेव तेषां प्रतीयमानत्वात् । असंहतानि समृटानवगनयन्तीत्येतदपि तथाविधमेव । केवलेभ्य. पदार्थमात्रम्यव प्रतीतेः । असहतान्यहतससृष्टानवगमयन्तीति पक्षे तु कलीकार एव । यदपि गदित यो हि मानसादपचारादित्यादि । तदत्यल्पनुच्यते । न खलु प्रणिहितेऽपि मनसि श्रुतेप्वपि पदेषु सर्व. सर्वत्र वाक्यार्थ पन्येति । जयैव सुतरामस्मन्मतसिद्धिरिति चेत् । म्यादेवन । यदि पिदिनेभ्यः पदार्थेभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिरवश्यनुन्पद्येत । विदिन यपि नेषु शिष्ट काव्यादी वाक्यार्थप्रत्ययादर्शनात् । अत एव तत्र तत्र पदाव- मात्र धान्याय व्यारख्यातारो व्याहरन्त्ययमत्र वाच्यार्य दति । अन्यथा १० निरूपिनेषु पदार्थ ववश्य वाक्यार्थावगमे चर्य तदनिधान । 14 न पदार्थभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिरुत्पयत एवेत्यादि महे ऽपि तय पति । किमुच्यते मानसादपचरादिति । अब किना पाकि वाऽपि पदेभ्यः कदाचिद्वाक्यार्थोऽवसीयते काचिति । ... ... मायानावादिति बम. । यदप्युदित यन्यनेप्यपि ५.५ . . . तदपि नायदानन् । चेतोऽयोधावतीत्यादिप्रतीतrlji.... .. १३.रान् । त्वयाऽपि चेयमनुभान-पाऽनापति 1 ५.७ । । । चकि वन पेण पुरषेण सिमानामा ५५.... 11-17 तादयो धातति की यानि । तल दि ना५५म .. १५.३. १५५ यो । it isai .५६. : . प्रतिपादन ५............ म: 15 । + । -- .

·No text on this page.

·A ६७५ मो.न. १.] स्याद्वादरत्नाकरसहितः लिनेन नयाः मान्दवादियुजन् । तदप्ययुक्तन् । एवं हि भावातधनाइवगन्चनानन्य कृ-गवर्ननोऽपि प्रत्यान्चायत्र- न्च भवेत् । नलादिदनिह रहवं पदापेक्षयाऽनन्दितानिधानं वाक्या- नवन्दितानिधाननिति । को नट्टमिन्नाः खलु युक्तिनान्युन्मूलि तान्येवनननि नलान् ।। विप्रन्टोऽनिहितावान्त- पतचिदानी विपक्ष एप ॥ ५५ ॥ मन्त्रीद चिन्न्यन किय गनो नित्य नयनभिदधाति, अनि- त्यो वा। - निदा नवनुदीरयात्रभूवनीमाना नकदुर्विदन्य' । -११ २२ टनन् । याजन्य सनातनच एक प्रनिनि मन्त्रा.. विमुद्रान ।। ५.. । दि. म एवाय •कार इत्यादिप्रचमिजानपच..न ; ;- - ना निकलनवनीत । न चान्याज्ञान पल.. वन निमाणि प्रतीवनानयात् । नापि तदा , ११, नियात् । नाति निष्चात्यल्पन। .. 2. पायवादन्यापानामनिति नन्त यार ! ११ । नाप्पवित-गायिनितान् ! निकाय नकारा दोन 11 विगतोऽयोन न नो नान प्रतीत : ... बिनदि अथिया गतम् ।। १ ।। ५५ नि..१६ १ (

·No text on this page.

·परि ४ सू.१०] ६७७ किन्वावापोद्वापाभ्यां पुनम्तच्छन्दोच्चारणादेव । न चाम्थिरस्य पुन नियोऽसो । तमुक्तम् ---" शब्दवृद्धाभिधेयानि प्रत्यक्षेणैव पश्यति॥ ननुमानेन श्रोतु. प्रतिपन्नत्व पश्यतीत्यर्थः । अर्थापत्यैदेति, पयार स्याद्वादरत्नाकरसहितः : चारणान्यथानुपपत्तेः । तथा च जैमिनीयं सूत्रम्-"दर्शनस्य परा- र्थत्वात् " इति । अनेन किलार्धापत्तिरुक्ता । कथम् । दर्शनमुच्चा- रगन् । तच्च परस्यार्थप्रतिपत्त्यर्थम् । सा चाऽर्थप्रतिपत्तिः शब्दस्या- नित्यत्वे न घटते । गृहतिसम्बन्धाद्धि शब्दादर्थप्रतीतिराविर्भवति । नान्यथा । अतिप्रसक्ते. । सम्बन्धावगमश्च प्रमाणत्रयसम्पाद्यः । तथा हिदको वृद्धोऽन्यस्मै प्रतिपन्नसंकेताय प्रतिपादयति देवदत्त गाम- भाज शुक्ला दण्डेनेति । ततः पार्थस्थोऽन्य. कश्चिदव्युत्पन्नसङ्केतः गदार्थो वृद्धौ च प्रतिपाद्यप्रतिपादको प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते । श्रोतुश्च प्रतिपाद्यवृद्धस्य गवादिगोचरक्षेपणादिविशिष्टचेष्टालझणादनुमानात्तां गदादिविषया प्रतिपत्तिमवबुद्धयते । तत्प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या च १० गब्दन्य वाचिकामर्थस्य तु वाच्या शक्ति परिकल्पयति । सोऽय प्रमाणत्रयसम्पाद्यः सन्वन्धावगमो न सकृद्धाक्यप्रयोगात्सम्भवति । उनन्चारणं घटते । नदभावे च नान्वयव्यतिरेकाभ्या वाच्यवाचक- मत्वगन. । तदसत्त्वान्न प्रेक्षावद्भिः परावबोधाय वाक्यनुच्चायत । १५ परार्थवाक्योच्चारणान्यथानुपपत्त्या निधीवते बोध प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ।। १ ।। अन्यथानुपपत्त्या तु पढेः शक्ति द्वयाश्रिताम् ।। अर्थापत्त्यैव बुद्धयन्ते सम्बन्धं त्रिन- मानकम् ॥ २ ॥ " अनुमानेन चेटयेति । गोक्षेपणादिचे पालन- २० न चैवन् । तत •. पानांधेऽध्यक्षानुमानार्थीपत्तिलक्षणप्रमाणत्रयापि व्यापारम्नानि माता करणलेनापत्तेरेव मुग्ल्यवृत्त्वा तव पानापन् । पुनम्तदन्तर्गतयेनालेतिकतनमानी न्नानयो ता. निसारिसे से. २४1..

·. rinti ; नागाननी . 1 1 - - , । N rom . ! . . -- N ....... : "Timi मो मान iii || ना मनोन ॥ ? || II - . १. HEIR in in-HT: ! " नित - - नीलम से नाना ||३||" A • ! ::::::: प्रति: 11 ...... १५५ न पुननिय यानि :- fiवान । न ता . सोमानी पावन नियो । किन ! समयमा मदिर- पत्र म पाननिनि पाने जनच नाटकादयान ने जान्न गाउप्रत्ययः न्यान् । न न्यानीमनदार २० प्रान्ता नाति । गोगदे गटीतम ने मददयामानान्का मक्ते. । न च नमोऽअस्वला योगवन माह मई सरकत विशिष्टवानिकचाच्छानान ।गाना च निग्यश्चात् । न चार- दिविशिष्टाना गादीना वाचत्य युवन् । गादिनामान्यमानाकात । तदनावश्च नादीना नानाचार्यागात् । सोऽनिनि प्रचभितया तपानेकव- 1 मी.मी पा सदनिन्दनाकरन सा. २११३८ कनी में स नो.1:0, 111 ·इन्स र तत्र सन्निकट नः॥ व्यञ्जवन्यधीनत्वात्तद्देशे १० में वृदिरे । स्वनिगः मझो व इतावर ना नानप्यं व्या व्यान निन्नन् । नावच्छिन्नन्द- कभी नत्र गृह्यते ।। १ ।। धनीनां निन्नवेशवं श्रुतिस्त- स . अस्तितालवाच्छ प्यविनुतानतिः ॥ २ ॥ में... ६७२ वास- स्वाद्वानरत्नाकरसहितः नैवान् । भयानकातपट्टभिानिनदेगतयोपउन्यमानचाउकारानौनां नं न्यो । तन । तेविनिवदेनत्योपलन्यनानेनादित्येनाने- नयोजनचवां व्यञ्जनबन्धीनो न नन्दनः ! का है-"नित्यत्वं व्यापकत्वं व सर्ववर्षेषु सन् ॥ अत्यनिज्ञानतो नानाद्वायतनवर्जितात् ॥ १ ॥ यो " तः नवनिन्दो शब्दो हि दृश्यते । न वात्यावयवाः लेन व नागशः ॥ २ ॥ यो यो गृहीत इति । अन्य कन्समो देश का नमो नदायो । यो यो देगो मकवानात् । ततोऽसावालाविवद्विनुरिति । " शब्दो १३ ॥ १ ॥" बनो वर्चत इति ! न नाम कृल्परि- इने वनडत तह मन्दी वर्चत इलेवाऽन्याविरोनि न्हे यतः मनो वर्तन इत्येवेति वृत्तौ यद्भवति ब्दार बिद्भागवृत्तिः कृल्पनिमानिः । निनगन्न वन्य १५ न्य कृमिनारमा देति पूर्वान्वर्थ । न नान्यां न वायानि यो यतः । श्रेता नानतः .. पनि नयत ।। ३ ।।" न दिई उचान देवः। नैवनी ! किरन कन्या न बनन। ५ निति दियोऽन् । isi.is

·No text on this page.

·No text on this page.

·ܫܟ ·-a-pme २.४::. । श्रोतुरिन्द्रियदीप कश्चिदुपात.। गब्दान्तराणा तदानीमेव श्रवणात् । २० ते तन्य प्रत. प्रत्यक्षेणेवावगतो भवति । एवं च प्रत्यक्षप्रसिद्ध- समयानुमित । यतूक्त कपालमालाकल्यं च किमपि न परिदृश्यत २५ पति । तपि न्यायवाछन् । न ह्ययमेकान्तो यत्सर्वत्र वस्तुविनाशे तद- भ्यामरनाकरमान ६८१ त । नरियामा । सम्म नान्यादि योगनिमागलाण- दरबनीति पनि मिन्मन्यमिढेरे कयामत्वा- बने । 11 नावादियांगांमनायो नानियत करनीरणोपनी एकच नामा-आदिनाना पनि काम नत्रानलमयोगांदर- प्रगनियस्यमानजनने कारमय न प्रदीपा पाद त्य- नादिपतानाता प्रतीनिरिंग पुननित्राप्यविशिष्ट । अनेन निकायन्स या रायपुर-पादियानन । नाल्यादिमयोगविभाग- न्य जास्दयकन्योनम अनानित प्रनिःण गन्दन्या. पत्ननिदेव नाक बात । उन्म नो विनष्टः म इति प्रती- दत् । नय प्रत्यानिशानदेव प्रतानि. कानात यायते । नव वादी.। १० कनिजानन्य गडे नादृश्यो नुकतमा प्रान्तयन नित्यत्वाप्रमावक- द। ननु यथा घ2 मिनटे विनाकारण मुदरादि कपालमाला ३ वि.क्यते न तथा शब्दवणानन्तर विनासकारण कपालमा- न्य च स्मिपि परिदृश्यते । फेवल शब्दो नोपलभ्यते । न कानुनभिनानेन विनागोऽम्यावमितु शस्यते । तथा सत्युपलभ्यानु- १५ जिमाना घटादीना विधनानानामेव विनाय न्यात् । न चैतदन्ति । पुतन् । यत गदन्तावदाकर्णनानन्तर कुम्भादिवदन्यत्र न गतः । पाचन तन्य त्वया न्वीकारात् । नापि घटादिवदेव तन्त्रम्थ एव नचिटावृत । नदावरणन्य निराकरिचनाणत्वात् । नापि सहसा चानवहित प्रमाता । सविगेपमवधानवताऽपि तद्नुपलम्भात् । मानपि चेतावमा सामग्या य. कुम्भादिरन्यो वा कश्चिन्नावलो- न्याय न कारणाभावद्वारेणाऽनावोऽभिधातुं साधीयान् । एतद्दर्शनादेव ·प्रमाणनगनलालो काल पारः [ परि... जलगावे हि मिदेशेषु मारिताकोडकेन गुगपरितदेशः गृगते । अब न तन मान मण्डलमालगने नमामि गामानानिनि- सानि जलपाना प्रतिनिानि मितानि प्रती गन्ते ततो नानेकान्तः । तदुक्तम्-" अहो केन निमितेन प्रतिपानं पृथक्पृथक् ।। भिन्नानि प्रतिविम्नानि गृान्ते गुगपन्मया ॥ १ ॥ एतल्लुमाग्लिः परिहरनाह -" अन मा यदा ताराजले सौर्यण तेजसा । स्कुरता चाशुपं तेजः प्रतिमोतः प्रार्तितम् ॥ १।' स्वदेशमेव गृजाति सरितारमनेकधा | भिन्न मार्यथा पात्र तदाऽस्यानेकता कुतः ॥२॥” प्रतिलोत. प्रवर्तितमिति प्रतीपप्रवर्तितमिति १० प्रतीपप्रवर्तितमाम्तात्मात सर्व प्रवत्तिमित्यर्थः । एवं च- नित्यत्व शब्दराशे अवणकरणक प्रान्तिसन्देहशन्य विज्ञान प्रत्यभिजेत्यभिहितममल मूलतत्तावदन ॥ पश्चानि.शेषदोपैविरहितमुदित लैक्षिक मानमन्ते त्वर्थापत्तिः कलव्यतिकरविबुरा दर्शिता सिद्विहेतु. ॥५५७। जैमिनीय निनदेपु नित्यता दर्शितेवमतिविस्तरात्त्वया ।। किन्तु काचिदपि युक्तिरक्षता वीक्ष्यतेऽन न परीक्षकोचिता ॥५५८। तथा हि-यत्तावदुपन्यस्त स एवाय गकार इत्यादिप्रत्य- भिज्ञाप्रत्यक्षत एव तावद्वर्णाना नित्यत्वमवसीयत इत्यादि । तन २० सत्यम् । अस्यैकत्वप्रत्यभिज्ञानस्य प्रान्तत्वेनैकत्वसिद्धावसमर्थत्वात् । प्रदीपायेकत्वप्रत्यभिज्ञानवत् । न खलु स एवाऽय प्रदीप कदलका- ण्डकुन्तलकलापादित्यादि प्रत्यभिज्ञान प्रदीपादीनामेकत्वं प्रसाधयति । अथाऽत्रैकत्वाभावात्तस्यैकत्वप्रसाधनासामर्थ्यम् । तदितरत्रापि तुल्यम् । ननु तैलादिकारणकलापस्योत्तरत्र क्षयोपलम्भात्प्रदीपादेः प्रतिसमय- २५ मन्यत्वप्रतीतेरुपपन्नमेकत्वासत्त्वम् । न तु शब्दस्य । विपर्ययादिति १५ १ मी. श्लो. वा शब्दनित्यत्वाधिकरणे लो. ७९.८०८११८२ ।

·No text on this page.

·६८२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ सु. १० । वयवानामुपलम्भेन भाव्यम् । विपुलस्वापि चपलादण्डस्य महतोऽपि च प्रदीपकुड्नलस्य सहसैव विनाशे तदवयवानामनुपलम्भात् । अथ तयोरवयवानामवयविविपरीतपरिणामापन्न वान्नोपलम्भः । शब्दावयवा- नामप्येवमस्तु । नन्वेकज्ञानसंसर्गिपदार्थान्तरोपलम्भात्कुम्भाद्यभाव- ५ प्रतीतिर्दृष्टा । शब्दाभावप्रतीतिस्तु कथम् । तत्रैकज्ञानससर्गिणः कस्यचिदप्यभावादिति चेत् । तदप्यसूक्ष्मम् । विवक्षितशब्दाभावप्रतीत शब्दान्तरस्यैकज्ञानसंसर्गिणः सम्भवात् । निःशब्दे प्रदेशे सर्वशब्दा- भावप्रतीतौ तर्हि तदसम्भव इति चेत् । भैवम् । तत्राऽप्यात्म- स्वरूपस्य तदेकज्ञानसंसर्गिण. सम्भवात् । स्वपररूपावभासकस्व- १० भावस्य ह्यात्मनः परस्मिन्नोग्यदेशावस्थिते वस्तुनि न केवलात्मस्वरूप- सवेदन भवेत् । यावन्ति खलु वस्तूनि प्रतिषेध्यत्वसम्मतवस्तुना साफ योग्यदेशास्थितानि सन्त्यवश्यं प्रतिभासन्ते तानि सर्वाण्यप्येकज्ञानसस- गीणि । तत्र कुम्भादौ प्रतिषेव्यो भूतलादिरात्मस्वरूप चैकज्ञानसंसर्गि। शब्दे तु प्रतिपेध्ये सशब्दके प्रदेशे शब्दान्तरमात्मस्वरूप च । १५ शब्दके तु केवलमात्मस्वरूपम् । अथ वा मा भवत्वेकज्ञानससर्गिपदा- र्थान्तरम् । प्रमाणान्तरगृहीतं तु भविष्यति । यथा स्मृतिगोचरे चैत्य- कुलादौ कचिदभावप्रमाणेन भवतामभावग्रहणे चैत्यकुलादि । स्यादे- तत् । यद्यपि शब्दो नान्यत्र गतो यद्यपि श्रोता समवधानवन्धुरो यद्यपि च नेन्द्रियदोष सञ्जातस्तथापि व्यञ्जकाभावादेवाय नोपलभ्यते । २० यथा प्रदीपाद्यभावात्तिमिरनिकरकरम्बितकुम्भादिः । न खलु दृश्यस्य भावापरित्यागेनादृश्यस्वीकारे तस्यावृतत्वमुपपद्यते । अतिप्रसक्तेः । यद्यदा यस्वरूपं न परित्यजति न तस्य तदा प्रत्यनीकस्वरूपसम्भवः । यथाऽ- नावृतावस्थाया दृश्यस्वरूपं शब्द इति। तदा तत्स्वरूपपरित्यागे वा सिद्ध- मस्यानित्यत्वं स्वरूपभेदस्वभावत्वात्तस्य । ननु घटादीनां स्वरूपाभेटे- २५ ऽपि तिमिरस्तोमादिनाऽऽवृतत्वं दृश्यते । इत्यप्यसत्यम् । तत्रापि स्वरूप भेदे सत्येवावृतत्वोपपत्तेः । स्वरूपमखण्डयत. कस्यचिदावरणत्यायोगात् । निः- .

·ܚܚܝܚ ·६८४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ सु. १० ग्राह्यत्वात् । यत्पुनर्यथोक्तसाध्यान्वितं न भवति तदपृथग्देशवृतित्वे सत्येकेन्द्रियग्राह्यमपि न भवति यथैकाम्रफलसमाश्रितो रूपरसाविति । अनेकाम्रफलाश्रित रूपादिभिर्व्यभिचारः स्यात्तद्यावृत्त्यर्थमपृथग्देश- वृत्तित्व इत्युक्तम् । एव च, “ अन्याय प्रेरितो वायुर्यथाऽन्यं न ५ करोति च ॥ तथाऽन्यवर्णसंस्कारशक्तो नाऽन्यं करिष्यति ।।१।। इत्यादि प्रत्युक्तमवगन्तव्यम् । यदि च ध्वनयः शब्दाना गजकाः प्रतिज्ञायन्ते तर्हि तव्यापारे नियमेनोपलब्धिः शब्दस्य तु भवति तद्वि- परीतस्वरूपत्वात्तदप्यपर्यालोचितजल्पितम् । शब्दस्य सर्वगल्यासिद्धेः । तथा हि-शब्दः सर्वगतो न भवति सामान्यविशेषवत्त्वे सति वायेन्द्रिय. १० प्रत्यक्षत्वात् । य एव स एवं यथा कुम्भः । तथा च गन्दम्तस्मात्तथेति । अपि चैते वनयः केन समविगता येन तदधीना शब्दश्रुतिः स्यात् । प्रत्यक्षेणानुमानेनार्थापत्त्या वा । प्रत्यक्षेण चेत्, कि श्रावणेन पार्शनेन वा । न तावच्छ्रावणेन, तथाप्रतीत्यभावात् । न हि श्रावणे चेतासि शब्दा दव वनयोऽपि प्रतिभासन्ते । विवादाभावप्रसक्तेः । अथ २.५ स्पार्शनेन, स्वपाणिपल्लवपिहितवक्त्रकमलो हि जल्पन्धमाता स्लपाणि- म्पर्शनेन ध्वनीन्समविगच्छति । इत्यपि न्यायपराग्वम् । वागुता- त्यादिव्यापारानन्तर वक्त्र हरविनिर्गोदावन्दनामप्युपल-मतः शब्दा. भिव्यनकन्वप्रसक्त । वक्वक्त्रप्रदेश एवं विग्रुपा प्रत्यसतः श्रोतृवण- प्रदेश गमनामावान्न शब्दाभिव्यञ्जकन्यमित्यत्रापि तुल्यम् । नमन ० चनयोऽपि तत्र गच्छन्त, प्रत्यात. प्रतीयन्ते । शानिपत्याया- नुपपत्त्या तु प्रतीनिम्भयत्राप्यविमिष्टा । यथा च तिमिनमामिण: मलिलकणाना नापलम्माम्नया प्रमजनोपल मोऽपि नालि। नय निनिनाम्नत्रापि पवना. परिकलप्यन्न । कय न निन्दगोपि । विशेपानावात । एतन बनी बदनाग्रे बिना याद प्राणापमा • मानती बनान्यतिपद्यन्न दयपि प्रत्यादिएन । नायिय:। 1 al. ६.नि. 1 ८.,

·No text on this page.

·॥ प्रमाणनगनलालीकालार [परि. 10 श्रोत्र तेनासंस्कृतगालिः ॥ १॥" जनिष्ठानदेशत इति । अति. छानगंगागपरतन्त्र हो । न आदि तम त ओगति प्रोत्र गत मंजियमाणम्य सोग मारेणा च्छोदिका गली न सस्कृतेत्यर्थ । अप्राप्त कर्मदेशवादुनिना श्रोत्ररास्किया ॥ अतोऽपिष्ठानभेदेन ५ संस्कागनियमः स्थितः"॥१॥ इति । तयसमीचीनम् । श्रोनसकार- पोऽपि सहमति नग गुगपदानिशब्दपरिच्छेदकत्यप्रसक्ते । न हि नेनम जनादिना तिसमकार सत्मनिहित गोगर नीलपीतादिक किचित्तशति किनिति विशेष पश्यामः । बलातैलादिना सस्कृत श्रोत्रं वा काश्चिदेव गकारादितागोतीति नियमो दृश्यते । येना- १० त्रापि तथा कल्पना म्यात् । अथ व्यजकाना वायूना मिनेषु कर्णमूला. वयवेषु वर्तमानानामपित्त्या प्रतिनियतवर्णश्रवणान्यथानुपपतिलक्षणया प्रतिनियतवर्णग्राहकत्वेन सकारावायकत्वस्य प्रतीते कवर्णग्राहकत्वेन संस्कृतं श्रोत्र सर्ववर्णान्युगपद्गृणाति । यथा हि भवत्पक्षेऽन्यवर्ण- जनस्ताल्चादिसयोगविभागैर्नान्यो वर्णो जन्यते । तथाऽस्मत्पक्षेऽपि १५ नान्यवर्णग्राहकश्रोत्रसंस्काराधायफव्यजकप्रेरकैर्वायुभिरन्यवर्णग्राहको बसस्काराधायकवायुप्रेरण क्रियते । इत्युत्पत्त्यभिव्यक्तिपक्षयो. कार्य- दर्शनान्यथानुपपत्त्या सम सामर्थ्यभेदः प्रयतविवक्षयो. सिद्ध. । तदुक्तम्-" व्यञ्जकानां हि वायूनां भिन्नावयवदेशता ॥ जाति- भेदश्च तेनैव संस्कारो व्यवतिष्ठते ॥१॥ अन्यस्ताल्यादिसंयोगै- भन्यो वर्णो यथैव हि ॥ तथाऽन्यवर्णसंस्कारो न ध्वन्यन्तर सारिभिः ॥२॥ तस्मादुत्पत्त्यभिव्यक्त्योः कार्यार्थापत्तितः समः॥ सामर्थ्यभेदः सर्वत्र स्यात्प्रयत्नविवक्षयोः ॥ ३ ॥ " इति । तदेतदसम्बद्धम् । इन्द्रियसस्कारकाणा व्यञ्जकाना समानदेशसमान- धर्मापन्नसमानेन्द्रियग्रा प्वर्येषु प्रतिनियतग्राहकत्वेनेन्द्रियसस्कारक- २० १ मी. श्लो. श, अ. 'लो. ७०,७१। २ मी. 'लो सू ५ श. अ. लो.७६, ८१, ८२, ८३.

·} ·६८८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. १० सम्पुटेन पिदधासि । नन्वालोके सति कलशादयोऽवलोक्यन्तेऽसति च नावलोक्यन्ते ततश्चानेन न्यायेनालोकस्यापि कलशादीन्प्रति कारणलं स्यादिति चेत् । नैष दोपः । तत्र वाधकसम्भवात् । तथा हि, प्रदीपस्य कलशं प्रति कारणत्वमङ्गीक्रियमाणं केवलस्य स्याचक्रादिकारणकलाप- ५ कलितस्य वा । नायः पक्ष । कलशशून्येऽप्यपवरककुहरे प्रबोधित- दीपाङ्कुरमात्रात्कलशोत्पत्तिप्रसङ्गात् । नापि द्वितीय । चक्रादिसामग्री- विरहिणि प्रदेशे प्रवलप्रदीपकलिकाकलापप्रबोधे कदाचिदपि कशा- नुपलब्धिप्रसक्ते. । ततश्चक्रादिसामग्रीव्यतिरेकेणापि चेदुपलभ्यते कलशः । तेन ज्ञायते प्रदीपदानात्पूर्वमप्यासीदसौ । तथा च प्रदी- २० पस्य व्यञ्जकत्वमेव । न च शब्दजनकेप्वप्येष प्रसङ्गोऽवकाशमासा. दयति । यादृशेभ्य एव तेभ्य. शब्दो जायते तादृशानामेव कारण- त्वाङ्गीकारात् । तस्माजनकाभिव्यञ्जकसामग्र्योरयमेव विशेपो यस्या सत्यामवश्य पदार्थोपलम्भः सा व्यञ्जिकेति सिद्ध. प्रत्यक्षनिश्चयः शब्दोत्पादः । एवं च विनाशोत्पादग्राहिणा प्रत्यक्षेण प्रत्यभिज्ञा १५ बाध्यत इति स्थितम् । प्रयत्नानन्तरीयकत्वेनापि शब्दस्य कार्यत्वनि- श्चयात्प्रत्यभिज्ञाबाधः सिध्यति । ननु कूपखननादिप्रयत्नानन्तरमाकाशं समुपलभ्यते न च तत्कार्यमतोऽनैकान्तिकत्वमस्य । उक्त च- " अनेकान्तिकता तावद्धेतूनामिह कथ्यते ॥ प्रयत्नानन्तरं दृष्टि- नित्येऽपि न विरुध्यते ॥ १॥ आकाशमपि नित्यं स्याद्यदा भूमि- २० जलावृतम् ॥ व्यज्यते तदपोहेन खननोत्सेचनादिभिः ॥ २ ॥ प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं तदा तत्रापि विद्यते ॥ तेनानैकान्तिको हेतुर्य- दुक्तं तत्र दर्शनम् ॥ ३ ॥ अथ स्थगितमप्येतदस्त्येवेत्यनुमीयते।। शब्दोऽपि प्रत्यभिज्ञानात्प्रागस्तीत्यवगम्यते ॥४॥" यदुक्त तत्र दर्श- नमिति । प्रयत्नानन्तर दर्शनं शब्दस्यानित्यत्वसाधनाय हेतुतया यदुक्त २५ तदनैकान्तिकमित्यर्थः। अथ स्थगितमपीति । अथ पुन. पिहितमप्याकाशं १ मी. लो. सू. ५ श. नि. लो २९, ३०, ३१, ३२, ३३.

·६८९ पो...] त्याहादरलाकरसहितः पृथिव्यादिना स्थंचित्पृथिव्याद्यवस्थानान्यथानुपपत्त्यैवान्तीत्यनुमीयते । ततच प्रागर्व चानुपलबेरसिद्धत्वाइनकान्तिकवाभाव इत्युच्यते । प्रत्यभिज्ञानवलाच्छोऽप्यन्तीलगन्यते । पुनश्च विनाशकारणानावा- निति । ततश्च तथैवोपलमा तद्विपरीतननुमानं विरुध्यत इति । एतदपि न सोडझनन् । एकलवरूपत्वस्य गगनेऽप्यतिद्धत्वात् । तत्तवेगवल्पं सल्वगोचरविज्ञानजनकन्वल्पं तद्विपरीतं वा नवेत् । यदि तजननकवपन् । तदा तत्य न खननाद्यनन्तरनेवोप- सब्धिः। किन्तु पूर्वनपि स्यात् । तद्विपरीतत्वभावत्वे कदाचनाप्नुप- लन्नो न नवेत् , विशेषानावात् । विशेष वा तदेकल्पताब्याहतिः । प्रत्यानिज्ञानाच्छन्द्ध प्राक्तत्वप्रतीतिश्च छिन्नोद्भिन्नकरत्हकुन्तलादा- १० वपि सनाना । बवादि प्रत्यक्षतं चान्य प्रोत्रेन्द्रियान्वयव्यतिरे- कानुविधायित्वालुप्रसिद्धनित्यादि । तदप्यान्वद्धन् । प्रत्यभिज्ञानन्ये. न्द्रियान्वयतिरेकानुविधायिदर्शनन्नरणान्वयतिरेकानुविवाविवेन तन्य पूर्व प्रनाधितचात् । प्रत्यक्षतायां चान्यातीतकालसन्बद्धवेन मद्भनिनायक्वायोगः । सन्ववर्तनानार्थवाहित्वात्तन्नते प्रत्यनन्या १५ नदयोने वा कर्य योनिप्रत्यक्षाविशेगो भवन. गोभते । प्रत्यावेऽचन्य व्दतीलाप्राहकवादिराकान् । सनथितं च प्रागेवाऽन्य विन्तरेणा- प्रचनचन् । यदप्नुत्तने त्यनिज्ञानप्रत्यक्षमाहाल्यतः शब्दन्य नितचे प्रतिपने इचादि । तवयव पन् । शब्दनियन्वनाइप्रत्यनि- ज्ञानवानन्तरनेत्र निराहतगत् । बदपि लगादि विवादास्यासितः २० स एनवादिनम्बद्धः चालतादियादि । तदार प्रलापनात्रन् । गवारलाइनन्तरं विनामन्य प्रयत्प्रतिपयलेन प्रतिवादनान् । निपतावानुनानन्य प्राविजितपक्षनागनश्चात् । विद्युद्धादे- ने नियत्रं यात् । तथा हि विवाहानातिनाल एनधुि- वादिनन्वद्रः कलादिनन्तनकाल्दन् । प्रतीनिवायाऽन्यत्रापि २५ नाना । नियः श्नः बगलादिचायपि विचासरतम् ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ सू.१० उदात्तादिभिधम्मरनैकान्तिकत्वात् । ते हि श्रवणग्राह्यत्वेऽपि न नित्या भवद्भिरङ्गीकृताः । तेपामश्रावणत्वे तु नीलादीनामिव श्रोत्रेणोपलम्भो न भवेत् । वीणादिशब्दैश्वानकान्तिकत्वम् । तेपा श्रावणत्वेऽप्य- नित्यत्वात् । यच्चान्यदवादि देशकालादिभिन्ना गोशब्दव्याक्तिनुद्रय ५ इत्यादि । न तदपि सुन्दरम् । गोशब्दलिपिबुद्धया हेतोरनेकान्तिक- त्वात् । सा हि गौरित्युल्लेखेनोत्पद्यते न चैकगोशब्दविषया । देश- कालादिभिन्नत्वादोशब्दलिपीनाम् । नचैवं विषयभेद. कापि प्रसिद्धपद्वतिमास्कन्दति । सकलबुद्दीनामभिन्नविषयत्वप्रसङ्गात् । तथा हि, देशकालादिभिन्नवस्तुबुद्वय एकगोचरा न चाने कगोचरा वानु- २० बुद्वित्वात्सम्प्रत्युत्पन्नघटबुद्विवत् । एवं च निखिलवस्तुबुद्धीनामेक- घटलक्षणवस्तुगोचरत्वे घटबुद्वित्वमेव भवेत् । न गोशब्दयक्तियुद्धीना धर्मित्वम्। कथ वा गोगन्दबुद्वित्व हेतु. । सम्प्रत्युत्पन्नगोगदबुद्विव- दिति दृष्टान्तः सिद्वयेत् । यतोऽनुमानं म्यात् । यदप्यवादि हास्तनो गोगदोऽद्याप्यनुवर्तत इत्यादि । नदपि न नीतिमीलान्त्रीणाति । १५ अन्यथानुपपत्तिशून्यत्वेन हेतोरनाप्रयोजकत्वात् । कथमन्यया यातना- चतनमौदामिनीग्रकाशयारप्येकत्व न भवेत् । शस्य हि वक्तु सम्नन- विद्युत्प्रकाशोऽद्य तन्याभिन्नरूपम्य प्रत्यक्षत प्रनीत. । गदे तारत्वा- यो वर्मा न म्वाभाविका ति चेत् । तदशोभनम् । म्वाभाविक पा. बवारणन्यायम्य यत्र नत्र प्रमिद्वन्यात्रापि तुल्यत्वात् । न हि पयसि २० अन्वद्रबल्वे तेजसि वा मान्यन्योष्णन्ये म्वाभाविके इत्यत्रान्यत्प्रमाण प्रत्यक्षात । अब पय प्रमुग्वेष न्यादीना स्वाभाविकन्येनेव प्रत्या ग्राहक युक्तमन्यम्योपचारहतारनुपल मानियमेन सदनवन चोपल-मा- दिति चन् । शपि तारनाम्यादीनामेवमन्नु, विशेषाभावात तथाप्यतीन्द्रियः कश्चिनुपाविस्ति नहताः गदे नारतास्तत्वादयोः २.५ बनासन्न नि दिप्यन इनि चन् । किन पयःप्रमुवैचापि यादी. नामतीन्द्रियान्यवर्मन्य मायने । नकि बहनन्दन यदुपलभ्यते नाय. ।

·परि. ४ सू१०] . स्याद्वादरत्नाकरसहित वाऽसौ धर्मः । तथोपगमे पीतत्वत्व शलगतत्वेन प्रतिभासादेतदपि नन्यैव धर्म स्यात् । अविशेषात् । तन्न्यायापेतन् । पीतत्वस्यान्यधर्म- वस्थितौ शत्य च तद्विरुद्धधर्मत्वे स्थिते कामलाद्यन्वयव्यतिरेका- नवियाने व पीतत्वोपलम्भस्य बावेन भ्रान्तत्वावधारणात् । न चेह नरतारतरत्वादेरन्ययमतास्थितिः । नापि शब्दस्य तारतारतरत्वादि- विन्द्धधर्मत्वन् । नापि तारतारतरत्वाद्युपलम्भर ध्वनिरूपत्वाद्यन्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वन् । तथापि शङ्का त्यादिति चेन् । एवमिव सर्वत्र स्यात् । तथा च न कचित्कुतश्चित्किंचित्सिद्धयेत् । न चंद गतिमपि मक्यते। अप्रतीते तारतारतरत्वादीनां वनित्यवायुधमन्ये मम्काग- भावालस्कारानुपनीतस्य चारोपयितुमशक्यत्वात् । न च प्रतीयन्न १० पवाऽनी तदा शते वाच्चन् । रूपरसगन्धम्पर्शप्वनन्तनविन नए नानपेषु चक्षुरादीनामव्यापाराभावात् । न च श्रवणेनैव तत्यतीनि । पानति तेषा वायुधर्मत्वविरोधात् । तथा हि तारनारतरत्वादयो न काम मी. श्रावणत्वात् , कादिवन् । यदि पुनरेव नेप्यते । । तीनानपि वायवीयत्वप्रसा. । अन्त्येव को दोष दनि त् । । माया सन्नोऽनी काय कि पायवयविगुगा गं - गुणा वा । आद्यपक्षे तेषामनिन्यताप्राति । अतिमि.... यस विनाग-नावात् । द्वितीये तु का र . . ! एर च, प्रयोग तेपानन्यातमा कदापि .'- 7. रुप डेनमारोप । न ते प्रमा..... - ने । निन्दननावराय . लि। न जातोपानदेऽपि नी ! नयी नानामपि प्र.... मानानपिनीन. । । । । नाल्मा ५ .. नए साल ·६९२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ म. १० भवोदय इति चेत् । क्षणभेदस्य दुर्लक्ष्यत्वात् । न चागृहीतसर्पस्य सर्पश्रमी भवतीति वक्तुं शक्यम् । तस्मिजन्मान जन्मान्तरे वा सर्पग्रहणसम्भवात् । ध्वनिधर्मस्तु तारतारतरत्वादिरस्मिन्निव जन्मनि जन्मान्तरेऽप्यशक्यग्रहण एव । तस्माद्वीविप्वाभूतस्तारतारतरत्वादिः ५ प्रतीयमानो वर्णधर्म एवेति । अनौपाधिकप्रतीत्या तीव्रतादिन स्य सौदामिनीदान्न इव तारतारतरत्वादिधर्माधिकरणस्य शब्दस्यापि सिद्धः प्रत्यक्षतो भेदः । तथा च तदेकत्वानुमानस्यापि तदाभासत्वमवसेयम् । प्रतेनायतनो गोशब्दो झोडप्यासीदित्यादि प्रतिक्षिप्तम् । न्यायस्य सह- शत्तात् । यदप्यमापि शब्दो दीर्घकालस्थायीत्यादि । तदपि चेष्टगार- १० नैकान्तिकम् । तस्याः सम्बन्धवलेनाथप्रतीतिहेतुत्वऽपि दीर्घकालमा- स्थानाभावात । एतेन यः पुनरस्थिरः स सम्बन्धवलेन नारंगतीति जनयतीत्यादि पराकृतम् । चेष्टायाः सम्बन्धले नायबोधकत्वेऽपि तादा- विकनिमित्तत्वमम्भवात् । ततश्चायुक्तमेतत्कचित्काल स्थिरः शब्दः गर्व कालमपि स्थिर इत्यादि । कश्चित्काल स्थिरलम्येय शद निरा. १.५ लिपनामिहन्वान । अंगकान्ति कश्चिकालस्थिग्लमविरोनि.- प्रमुख । तपा तत्मगाव-पि मापनमगिद्यम् । तस्मिद्विनिम्म कवि कालस्थिरन्यम्य हेत्वामामवन प्रोक्त्यान । काराविना गळे नदमिदम् । नया हि य-कदापि न हिनाशहेनुगन्यम् , यथा मादामिनीदामादिकम । कादाविकच मन पनि । यदपि .. पिवादाच्यामित काला मादिगदगन्यो न भवतीत्यादि कादिद वियाला तुल्यवादयुम । 14 हि विवादविषयापन कार. माना. नित्यादिन्या न विनि कालका मालापनमाया । 111 ०६ Trinापि ममानन । 44 प्रत्यादि नियम : 4.. नादि । रचनापविक पाय hf hi- ५५ । नियम माया 11.10 - ....... ... । दायाम | Hin ·भदन्य विद्यमानत्वाविशेषात् । ननु यरलवादिपु विशेषप्रतीति., समन्ति ६९३ - कथंचित्सम्भावनाभुवमवतरेत् । वक्त्रैकत्वे पुनर्गाङ्गेयादौ कुतस्तन्निभित्तो यरलवादीनामपि परम्परं भेदो दुरुपपाद । तत्रापि व्यञ्जकप्रभजन- २९ परि ४ सु. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः जातसवन्धे न चान्यो वाचको भवेदित्यादि । तदपि नोपपन्नम् । न खलु य एव सम्बन्धावबोधसमये समुपलब्धस्तेनैवार्थप्रतिपत्तिर्विधेयेति नियमः समस्ति । प्राक्प्रदेशपरिछिन्नधूमसहशादपि मेदिनीधरधूमा- द्धनञ्जयावबोधसमधिगमात् । न च महीध्रमहानसाधिकरणयोधूम- व्यक्त्योरक्यं सम्भवति । प्रतीतिविरोधात् । सर्वगतत्वप्रसझाञ्च । अथ घूमसामान्यस्यान गमकत्वमिप्यते । इतरत्रापि सामान्यस्यैव वाचकत्व- मिप्यताम् । विशेषाभावात् । नन्विह सामान्य शब्दत्वं गत्वादि वा वाचकत्वेनाभिप्रीयते । आद्यपक्षे, तस्य सर्वत्राविशेषात्सर्वेऽर्थाः सर्व- शब्देभ्य प्रतीयेरन् । न खलु कारणानियमे कार्यनियमो भवितु- नर्हति । तस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । द्वितीये तु गादीनामेकैकव्यक्तिरू- १० पत्वेन भेदाभावान्न तत्र गत्वादिसामान्यं सम्भवतीति कथं तस्य वाच- कत्वमिति चेत् । तदप्यसाम्प्रतम् । तेषामपि तारतारतरत्वादिभेदतो नानाव्यक्तिरूपत्वसम्भवात्, गत्वादिसामान्यसद्भावोपपत्तेः । न च व्यजकभेदकृत एवायं तारतारतरत्वादिभेदप्रत्ययो गकारादाविति मन्त- व्यन् । यरलवादिवर्णभेदप्रतिभासस्यापि व्यञ्जकप्रभञ्जनभेदनिवन्धनत्वा- १५ पत्त्याऽखिलवर्णविकल्पातीतनिरवयवाक्रमैकशब्दब्रह्माङ्गीकारप्रसङ्गात् । अथ यरलवादीना परस्परविभिन्नस्वरूपावगमाद्विपयभेदनिवन्धन एव तद्भेदप्रतिभासो नोपाधिहेतुकः । तर्हि सर्गस्वर्गगर्गगाङ्गेयगङ्गादौ गकारभेदप्रत्ययोऽप्ययं न व्यञ्जकवायुभेदनिमित्तः । तत्राप्यन्योन्य- विभक्तगकारस्वरूपप्रतिभासाविशेषात् । वक्तभेदे हि सति शुकशा- २० रिकामनुष्येषु व्यञ्जकनानात्वसम्भावनया वर्णभेदप्रतिभासस्तन्निवन्धनः नेदप्रत्यव. ! ननु तत्रापि भिन्ना एव नभम्वन्तो व्यञ्जका , वदनं पुन- रेकमन्तु किं तेन तदपि वा भिन्नमित्येके । नैतदप्युपपन्नम् । एव हि । ४४ ·१९४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालारः [परि. म. १० गकारेणु नास्ति । उनारण गैव हि तत्र भेदो नोचार्यमाणस्येति चेत् । तदप्यनुनितम् । तत्रापि विशेषप्रतीतः सद्भावात् । ननु यथा शाव- लेयादी खुरककुदामवयवार्तिन । प्रतिव्यक्ति विशेगा. मुम्पटमा- भासन्ते तथा गायादारपि गकारे ते मुम्पष्टं किं नावभासन्त इति ५ चेत् । तत्कि तिलतण्डुलकलापादाविव शावलेयादावपि प्रत्येक त्रिकोण- त्यादि मुस्पष्टविशेषावभासोऽस्ति येन भेदावभासः स्यात् । अथ तत्र त्रिकोणत्वादिविरोपाप्रतिभासेऽपि प्रतिभासन्त एव सुस्पष्टं देशभेदादयः केचिद्विशेषा. तर्हि शुकशारिकादिसमुदी- रितगादेरपि गोपालादीनामपि मुम्पष्ट तारतारतरत्यादिविशेषावभासो १० विद्यत एव । एतेन यदपि भट्टेनोच्यते-" दृश्यते शावलेयादि- व्यक्त्यन्तरविलक्षणा ॥ बाहुलेयादिगोव्यक्तिस्तेन भेदोऽस्ति वा- स्तवः ॥१॥ न तु द्रुतादिभेदेन निष्पन्ना सम्प्रतीयते ॥ गव्य- क्त्यन्तरविच्छिन्ना गव्यक्तिरपरा स्फुटा ॥२॥” इति तदपि परास्तम् । नन्वस्त्वेवं तारत्वादीनां विशेषाणा तत्र ग्रहण कि त्वारो- १५ पितम् । तदप्ययुक्तम् । आरोपितरूपवलक्षण्यात् । तथा हि यदा- रोपितरूपं वस्तु तदनारोपितनिजस्वरूपसम्बन्धितयाऽप्युपलभ्यते यथा स्फाटिको मणिनैसर्गिकन्धेतिना । न चाऽमी गकारादयो वर्णाः कदा- चिदपि नारतारतरत्वादिधम्मर्सस्पशशून्याश्श्रुत्या प्रतिभासन्ते तत्कथ तेषा गकारादिपु समारोपः । एवं च, यथा बुद्धीना स्तम्भकुम्भादिविषय- २० विशेषशून्यानामसंवेदनात्प्रतिविषय नानात्वं तथा वर्णानामपि गका- रादीना प्रति तारतारतरत्वादिविशेषं नानात्व सिद्धम् । ननु बुद्धिरप्ये- कैव विषयभेदोपाधिनिबन्धनस्तद्भेद इति चेत् । मैवम् । क्षणिका हि सान चिरकालमवतिष्ठते " इत्यभिधानेन स्वयमेव तद्भेदाभ्युप- गमात् । यथा च शुक्लो गुणो भास्वरधूसरादिभेदवत्तयोत्क्षेपणादि २५ कर्म च स्वकीयक्षणविशेषवत्तया नानात्वं प्रतिपद्यते तथा वर्णोऽपि १ मी.लो. वा. श्लो. २१।२२ ।

·५. 17 भ्यानालाग्निः नानानन्याय यति । नन को गुनगर पंक- जापान दान नहेपनि नाम ति 1 | प्रतीयमानावा- विमा पक कर्म प्राधिका अदि का नियंत्रक नन्पी नगश्च ।। रन मीमांसकानामध्ये व्यन म्यपियाका कम ॥५.५२|| किपका पादोऽप्यय । प्रतिलिप्यते । मुबह खादिमेतन्य गरीर देनाऽपि नवात । ततो बुद्धवादिय सर्वदा सविशेषाणामव वर्णाना प्रतीवनानन्यानानात्वमन्यिायम् । ननु गगनादायकारोपलेप- हत एव भेदप्रतिभासो न म्वल्पभेदकृत इति चेत् । तदपि न निर- वद्यम् । अकारस्यापि भवन्मते भेदाभावात् । असत्यपि चाऽकारो- १० पलपे दिगजो दिग्गज इति भेदेन प्रतिभासो भवत्येव । न खलु दिन इत्यत्रोपरितनगकारन्याकारान्तरेणोपलेप. सनन्ति । एवं सन्मदः सन्मद पट्ट पट्ट आसन्नमासनं नल्लो नल्ल पति. पत्ति. पत्तनं पत्तनमित्यादिपु वर्णनेदप्रतीतिः सुव्यक्तव । अर्थप्रतीतिभेदोऽपि च दिग्गजादो शब्दान्तरनिमित्तको भवितुमर्हति न द्विल्चारणकृतो १५ अन्धाविक्यात् । स खल्वाधिक्य नोच्चारणभेदात् । सहस्रशोऽपि प्रयुक्ते गवादिशब्द सालादिमदर्थव्यतिरिक्तवाच्यसन्प्रत्ययाभावात् । शक्दिोऽपि दिग्गज इति द्विगकारकोऽयं निर्देश इत्यभिधति न तु द्विर्गकार उच्चारित इति । ननु गोगिरिगुत्गेहादावर्थभेदेऽपि गकारप्रती- त्लनुवृत्तिदर्शनादेक एवाऽयं गकार । नैवं वोचः । न हि वयमभेदप्र- २० त्यवनपड्गुनहे । किन्तु भेदप्रत्ययत्यापि वाधाविकलन्य सद्भावादन- न्यथासिद्धत्वाच गवादिवत्तानान्यविशेपल्पता गकारादेवर्णन्य वर्ण- याम. । व्यञ्जकभेदनिवन्धनत्वं तु भेदप्रत्ययस्य यरलवादावपि वक्तुं शत्यमिति प्रावप्रतिपादितमेव । किंच शावलेयादिभेदप्रतीति- रपि व्यञ्जनभेदनिर्मितत्त्वादेक एव गोलिनुवनेऽपि स्यात् । ननु २५ कश्चात्र व्यञ्जको यद्भेदकृत. पिण्डभेदप्रत्यय इप्यते । आह च-"न ·६९६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि ४ सू. १० पिण्डव्यतिरेकेण व्यञ्जकोऽत्र धनिर्यथा ॥ पिण्डव्यङ्गन्यैव गोला- दिजातिनित्यं प्रतीयते ॥१॥ " इति तदपि न तर्ककर्कशकुशा- ग्रीयबुद्वीना वचः । गोत्वजातेर्गत्ववदिदानी विवादाविपयापन्नत्वात् । भेदप्रत्ययस्य तु चक्षुर्व्यापारभेदादपि सम्भाव्यमानत्वात् । ननु सकृदपि ५ व्यापृतनेत्रस्य परस्परविविक्तगोपिण्डप्रतिभासः समुपजायत इति । तरिक प्रथमश्रोत्रव्यापारवेलाया गाङ्गेयगङ्गादौ गकारभेदप्रतिभासो नोप- जायते । तथा चात्र प्रयोगः । गकारादिवर्ण. प्रत्येकमनेको वाधका- भावे सति युगपद्भिन्नदेशतयोपलभ्यमानत्वात् । य एव स एव यथा ब्रह्मवृक्षादिः । तथा चायम् । तस्मात्तयेति । न तावदत्रैकेन पुरुषेण १० क्रमशोऽनेकदेशतयोपलभ्यमानेन हेतोरनैकान्तिकत्वमाशङ्कनीयम् । युगपद्हणात् । नाप्येकेन सहलदीधितिना नानापुरुषैः सकृन्दिन्नदेश- तयोपलभ्यमानेन व्यभिचारः । वाचकाभावे सतीतिविशेषणात् । न ोकस्मिन्नहिमरश्मौ भिन्नदेशतयोपलभ्यमाने बाधकाभाव. । प्रतिपुरुष क्रमलद्धनानुपलम्भस्य बाधकस्य सद्गावात् । नापि नानाजलपावसान्त- तिग्मरश्मिबिम्बेन प्रत्यक्षतो दृश्यमानेन हेतोरनेकान्तः । तस्य दिनकरकरनिकरसन्निधिमपेक्ष्य तथापरिणममाणस्यानेकत्वात् । अथ पर्वतादिनैकेनास्य हेतोयभिचारः । तस्यकस्यापि वाचकामावे सति युगपदिन्नदेशतयोपलभ्यमानत्वादिति चेत् । न । तस्याप्यवयवरूप- तया नानात्मकस्य सतो बायकाभावे सति युगपदिनदेशतयोपलभ्य- २० मानत्वव्यवस्थितेः । निरवयवत्वे तथाऽभावविरोवाडेकपरमाणुवत् । व्योमादिना तदनैकान्तिकत्वमनेन प्रत्युक्तम् । तस्याऽप्यनेकप्रदेशत्व- प्रसिद्वेः । व्योमादेरनेकदेशत्वादेकद्रव्यत्वविरोव इति चेत् । न । नानादेशस्यापि वटादेरेकद्रव्यत्वप्रतीतः । न खेकप्रदेगन्यन कद्रव्यय व्यानम् । येन परमाणारेबैकद्रव्यता । नापि नानाप्रदेशवेन । यता २५ घटादेकद्रव्यतेति समवतिष्ठते । एकद्रव्यन्यपरिणाने कद्रव्यताया १मी.को. वा कोटादेको. १६३१०।

·मान . - ....... । ....... ... मन्यादान..... ...... माननिय नियन' ... Aj .... नन्दन नमाने .... नहाय द्रवल निदान :- भवति । जीवनमान ! 1 ... ..नतेनाऽनेकान्त दति चेत् । नायक ... प्रचों हे निन्दिरमा पदालना मदन . .in इनलिनुविधावियेले। पल्लनिद- तु ! निद्रव्यवाचनमान्नपात । दमनमा निवन्ध निरा- १५ कापडलिस्वन मुदयमान बनाय । न मयलो गाले- मजादी गगदिन्दप्रतिमान इति निदमकमादिश्यपि वर्तमान चादिमानान्यमिति । यचोत सादन गदादयविनोयाममवादि- न्यादि । इयत् । प्रतिपादिनचुन्या बस्थिन्य निगनयन संवानपि य एवं सतावनायसनये न्या अनित्पउब्ध स एवाऽय- २० नियनन्दप्रतीतख नीमन्वानिति प्रतीतिवत् प्रान्नचात् । यत्तक्त लासादयतीतो बान्तः शब्दप्रत्यय न्यादिनि तनावजादे. प्रतिसवार तुल्दन् । यञ्चोक्तं न च न्योऽवयवसामान्ययोगन्वरूपनि- त्यादि । तदप्यमारन । सहशारिवानलक्षणन्यत्र सादृश्यन्य व्यव- यितेः । वर्णानां च निखयक्त्वनसिद्धन् । तेषां पौगलिकवतन- २५ नान् । यदप्यवादि न च गत्लादिविशिष्टानां गादीनां वाचलं युक्तं ·६९८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स.. गत्वादिसामान्यस्थाभावादिति । तदप्यसत्यम् । गत्यादिसामान्यस्य साधितत्वात् । यच्च नित्यस व्यापकत्वं चेत्यादिकारिकाजालमजल्पि तदपि निप्फलम् । नित्यत्वव्यापकत्वयोः शब्दे सविस्तरमनन्तरमेवा- पास्तत्वात् । यदप्यमाणि जलपात्रेषु हीत्यादि तदप्यसम्बद्धम् । तत्रो- ५ पलभ्यमानस्यादित्यप्रतिविम्वस्याऽनेकत्वात् । गगनतलावलम्बी हि कम- लवन्धुस्तत्रोपलभ्यत इत्यत्र न प्रत्यक्ष प्रमाणम् । तत्र तत्स्वरूपाप्रति- भासनात् । तस्य हि स्वरूप गगनतलावलम्बि चैकं च । न चेदमव- भासते । यच्चावभासते जलपात्रावलाम्य चाऽनेक च । तद्वृक्षछा- यादिवद्वस्त्वन्तरमेव । न चाऽन्यप्रतिभासेऽन्यप्रतिभासो नाम, १० अतिप्रसङ्गात् । न च जलभानोर्गगनभानुना सादृश्यादेकत्वम् । जस्तकुरगदारकदृशोरत्यन्तसदृशयोरेकत्वप्रसङ्गात् । न च कादम्धि- न्यादेव्योमभानार्विकारे जलभानोर्विकारावलोकनादेकत्वमिति मन्त- व्यम् । वृक्षछाययोरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु तत्प्रतिविम्वाना वस्त्वन्तरत्वे कुतः प्रादुर्भावः स्यादिति चेत् । जलादित्यादिलक्षणस्वसामग्रीविशेषा- १५ दिति ब्रूमः । स्वच्छताविशेषाद्धि जलदर्पणादयो मुखादित्यादिप्रति- बिम्बाकारविकारधारिणः सम्पद्यन्ते । ततो निराकृतमेतत्, अत्र ब्रूमो यदा तावज्जले सौर्येण " इत्यादि । स्वप्रदेशस्थतया सवि- तुर्ग्रहणासिद्धेः । " चाक्षुपं तेजः प्रतिस्रोतः प्रवर्तितम्" इति चाऽतीवाऽसङ्गतम् । प्रमाणाभावात् । न हि चक्षुस्तेजासि जलेनाभिस- पुनः सवितार प्रति प्रवृत्तानि प्रत्यक्षादिप्रमाणतः प्रतीयन्ते । यथा च नयनरश्मीना विषय प्रति प्रवृत्ति- र्नास्ति तथा चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वप्रघट्ट के प्रतिपादितमित्यलमति- विस्तरेण । ततो यद्यत्स्वभावतया कुतश्चिदपि प्रमाणान्न निश्चीयते न तत्तत्स्वभावतया स्वीकर्त्तव्यम् । यथा विश्वमद्वैतस्वभावतया । सर्वथा नित्यस्वभावतया न निश्चीयते च कुतश्चिदपि प्रमाणाच्छन्द इति । अनित्यस्वभावताया तु प्रमाणसद्भावातद्रूपतयाऽसौ स्वीकरणीयः । " २० म्बध्य ·६९९ परि. ४ स. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः तच प्रमाणमनित्यः शब्दः कृतकत्वात् । यत्कृतक तदनित्य दृष्टं यथा कुन्भः । कृतकश्च शब्दः । तस्माद्यथोक्तसाध्याधिकरणमिति । न चात्र कृतकत्वमसिद्धम् । तस्याधस्तात्प्रसाधित्वात् । तथा शब्दः परिणामी वस्तुत्वान्यथानुपपत्तेरिति । न चात्र वस्तुन. प्रतिक्षण- विवर्तेनैकेनानेकान्तः शङ्कीयः । तस्य वस्त्वेकदेशतया वस्तु- ५ त्वाव्यवस्थितेः । न च तत्यावस्तुत्वम् । वस्त्वेकदेशत्वाभावप्रसङ्गात् । तदुक्तम्-"नायं वस्तु न चावस्तु वस्त्वंशः कथ्यते बुधैः । नासमुद्रः समुद्रो वा समुद्रांशो यथैव हि ॥१॥” इति । वस्तुत्वस्याऽन्यथा- नुपपत्तिरसिद्धेति चेत् । शान्तम् । एकान्तनित्यत्वादौ पूर्वापरस्वभाव- त्यागोपादानस्थितिलक्षणपरिणामाभावे क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरो- १० घाद्वस्तुत्वासम्भवादिति नैकान्तनित्य शब्दः । नापि सर्वथा द्रव्यम् । पर्यायात्मतास्वीकरणात् । स हि पुद्गलस्य पर्यायः । क्रमशस्तत्रोद्भवात् । छायातपादिवत् । कथंचियं शब्द । क्रियावत्त्वाद्वाणादिवत् । अस्तिभवतीत्यादिकया धात्वर्थलक्षणया क्रियया क्रियावता गुणादिनाs- नेकान्त इति चेत् । न । परिस्पन्दरूपया क्रियया क्रियावत्त्वस्य हेतुत्वेन १५ विवक्षितत्वात् । क्रियावत्त्वमसिद्धमिति चेत् । न । देशान्तरप्राप्त्या शब्दस्य क्रियावत्त्वप्रसिद्धेः । इतरथा वाणादेरपि निष्क्रियत्वप्रसङ्गात् । तत. कथञ्चिद्व्यं शब्द इति सिद्धम् । मूर्तिमाश्चासौ मूर्तिमव्यप- यित्वाद्धटवत् । न च मूर्तिमद्र्व्यपर्यायत्वमसिद्धम् । तत्प्रसाधकस्या- नुमानस्य सद्भावात् । तद्धि शब्दो मूर्तिमद्र्व्यपर्याय सामान्यविशेष- वत्त्वे सति वाद्येन्द्रियविषयत्वात्पादपादिवत् । न घटत्वादिसामान्येनात्र हेतोर्व्यभिचारः । सामान्यविशेषवत्त्वे सतीति विशेषणात् । परमतापेक्षं चेद विशेषणम् । स्वमते घटत्वादिसामान्यस्यापि सदृशपरिणामलक्ष- णस्य द्रव्यपर्यायात्मकत्वेन स्थितेस्तेन व्यभिचाराभावात् । कर्मणाऽने- कान्त इति चेत् । न । तस्यापि द्रव्यपर्यायात्नत्वेनानिनतत्वात् । न २५ चात्मना व्यभिचारः । वाति विशेषणात् । एवं च वर्षात्मकन्य २० ·७०० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ म.१० १० शब्दस्य परिणामित्वे सिद्वे तदात्मकस्य पदम्य पदात्मकस्य च वाक्य- स्याऽनायाससिद्धमेव परिणामित्व प्रज्ञाशालिभिरवगन्तव्यमिति । कि चाग्रतः सकलवस्तुगतव्यवस्था कूटस्थनित्यनियमक्षणिकत्वपक्षे ।। नैव प्रयाति घटनामिति वक्ष्यतेऽत्र शब्दोऽपि तन्न हि कथं परिणामिरूप. ॥ ५६० ॥ सोऽयं मीमांसकानामुपशमपदवीं नित्यवर्णप्रवादः सम्यग्युक्तिप्रवन्धप्रसरणवशतः प्राप्यनेकान्तविद्धि ॥ पक्षः स्वीयः कथंचिन्निनदविलयितालक्षण सिद्धिसौध नीतस्तस्मारिलोक्या जयति जयकरं शासनं जैनचन्द्रम् ॥५६१॥ अनाहुः सौगताः शब्दस्य वस्तुनि न कोऽपि विचार्यमाण. शब्दार्थयो. संबन्धमनभ्यु- पगच्छता बौद्धाना मत- सबन्ध एति घटना ननु मानतोऽत्र ॥ स्योपपाद्य खण्डनम् । तस्मात्ततः कथमिह प्रतिपत्तिमर्थे स्याद्वादिनः प्रणिगदन्युपपत्तिवन्ध्याम् ॥५६२॥ तथा हि-शव्दादर्थयोः सम्बन्ध. कि तादात्म्यरूपः कि वा तदु- त्पत्तिलक्षणः स्यात् । न तावतादात्म्यरूपः । पृथग्देशतया तयोरुपल. भ्यमानत्वात् । वदनं हि शब्दः समुपलभ्यते विश्वम्भरायामर्थ इति । तयोस्तादात्म्यकक्षीकारे च सुरक्षिरादिशब्दप्रयोगे वदनस्य १० पाटनप्लावनादिप्रसक्तिः । नापि तदुत्पत्तिलक्षणः । करशाखाशिखरे करिकदम्बकमास्त इत्यादिशब्दानामर्थाभावेऽपि स्थानकरणप्रयत्नानन्त- रमुत्पत्तेर्दर्शनात् । तथा चाऽर्थसस्पर्शित्वाभावात्कथं ते वाह्यार्थे प्रतीति जनयितुमलम् । ते हि विकल्पमात्राधीनजन्मानः स्वमहिम्ना तिरस्कृ- तवाह्यार्थान्प्रत्ययाजनयन्ति । यथा करशाखादिवाक्यानि । पुरुष- ५ दोपाणामेव महिमा न शब्दानामित्यप्यसुन्दरम् । दोपवतोऽपि भूका- ·को. ४ न. ११] ७०१ स्याद्वादरत्नाकरसहितः दिनुत्पत्यानुच्चारितगब्दस्येशासत्यप्रत्ययोत्पादनसामर्थ्यासम्भवात् । असत्यपि हृदयकाजुये, आतै. प्रतिपादितान्यंगुल्यादिवाक्यानि तामु- पादयन्त्येव । न चाप्ता नेशानि वाक्यानि प्रयुञ्जते प्रयुञ्जाना वा नाऽना स्युरिति चेत् । एतदप्यसुन्दरम् । एवमपि हि वक्तदोषाणाम- यथार्यज्ञानोदयकारणत्वासिद्धि । व्यतिरेकासिद्धे.। यदि हि वक्तृ- दोपाभावेऽनन्यपि वाक्यानि प्रतिपाद्येरन्न चाऽयथार्थान्प्रत्ययान्कुर्वीरन्तता वतिरकनिश्चयाद्वक्तदोपजत्वं शाळज्ञानम्य भवेत् । आप्तैस्तु नेपाम- प्रयोग किं शब्दाभावादयथार्थज्ञानानुत्पत्तिराहोम्बिद्दापाभावादिति नन्दिन्धो व्यतिरेक । शदे तु निश्चित सम्बपि दोपपु गन्दानुचा- मे मिथ्याप्रन्ययस्यानुत्पादात् । न चाप्तन्वीयवाक्यप्रतिपादक येन १० विजयते । एवविधशब्दाभिधाने सत्यनारायदोषाभावतोऽनामन्यम्या- गावात् । नया ह्याप्तोऽपि कम्मैचिदेवनुपदिशति न त्वयाऽननुनता वचन प्रतिपादनीयम् । यया करगाग्वादियास्यन् । वैप महिना न यक्तदोषाणाम् । ततोऽमि पशिन शन्या ५५. ६- नानारत्तोपत्तय मिला । तना चार-" विकल्पयोनयः ११.१५ विकल्पाः शब्दयोनयः । तेसामन्योन्यमंपन्यो नापनि शिन्त्यमी ॥१॥" इति ॥ १० ॥ प्रतिविमान खाभापिकसामर्थनमयाधामनोपनियमन बाद इति ।। ६१ ॥ .. जन पाद- AN . ५५५।। ६. .

·No text on this page.

·ܒܟ ܒܗ ·30 । प्रमाणनातालीकाकार: दिशानिनजानी- मानाने जगाला indi- मि पुगी । नाम IIT नागो गादिना मादिगति iit मन । fiftinuinfanfi सो मदनन्य ५ जननिगम निग11 HITC पाइनन्य ग- मानि Fir-माना निमित्रिनयनि- निया | Hinा गाना तो शिपमनोनि- निमियानीन । तरणिनितीननमरहनामादिन- मागशि. ५. मिलिनि गना नेन मितारितो- २० उम्मीनिया । य-पुनगापि हम्मदेवमुपदिनीयायनि- हितः । नन प्रतिपरनाम्य यथार्थता । पालकटेगाथापि पुढा- रणविसायामिति कणावटिनन्य शब्दपरत्वेनोपादानात । पति- पकमायनया यथार्थव । अर्थपरन्वे तु प्रनियनकवाक्यतय न म्यान । तम्मादातरणीतगदानामयथार्थवानावान वाल्यांसम्पाग- २५ नः शब्दाः । किंतु पुत्पदोपवादिनि । अपि च विपर्ययज्ञानो- स्पचेयांबद्रि मह तद्रावभाषित्वमवसीयते तावता तत्र व्यावृति । विपर्ययज्ञानोत्पतिश्चाव शब्दोचारणे सत्यप्यनातमन्तरण नापलब्धेनि शब्दबदनाप्ताभिप्रायत्यापि तत्र व्यापार म्धीकरणीयः । किंच लाचनादिवदर्यप्रकाशकत्वमात्र गन्दम्य नमागकं रूपन् । न तु २० यथार्थप्रकाशकन्यायथार्यप्रकाशकत्वे । तयोर्गुणदोपनिवन्धनत्वात् । सति हि नर्मल्यादिगुणे चक्षुर्यथावद्वन्तु प्रकाशयति कामलादिदोष तु सत्ययथावत् । एवं शब्दोऽपि वक्तृगुणदोपापेक्षः सत्येतर प्रका- शयति । अत एव करशाखाशिवराधिकरणकरिशतवचसि वाध्यमाने- ऽपि पुन पुनल्चार्यमाणे भवति तत्सद्भावसंशीतिः । २५ कत्वस्य शब्दस्वरूपम्य वाचकसहवापढौकनेऽप्यविनागात् । यदप्यजल्पि विकल्पयोनयः शब्दा इत्यादि । तदप्यसत्यम् । शब्दानामर्थन प्रकाश- ·करे. ४ मू.११] ७०५ तथा । स्याद्वादरत्नाकरसहितः नमसद्भावस्य प्रमाणोपपन्नत्वात् । हि शोऽथेन नवद्ध. प्रतिनियततत्प्रत्ययनिमित्तत्वाल्लोचनवत् । न च लोचनन्या- नासम्बन्ध इत्यभिधेयम् । योग्यताख्यसम्बन्धन्य नत्रोभाभ्या प्रति- पनवान् । न चैवनप्राप्पकारित्व बाध्यते । सयोगादे सन्निकर्ष- भाऽनन्युपगमात् । तथा शाब्दो बोध. सबन्धनिबन्धन प्रतिनियत- ५ अपचान, दण्डीत्यादिवत् । इत्य सम्बन्धो योग्यतानामधेय. शब्दम्याऽर्थेन प्रोक्तयुक्त्या प्रसिद्ध ॥ तम्मात्तत्रात: सिद्धिराविर्भवन्ती शाक्यः शक्या नो सन्निरोद्ध कचिन ॥ ५६३ ॥ अत्राहुयायिकाः सङ्केतमात्रसचिवाच्छब्दार्थम्य भवति मिति । निरिन, स्वाभादिर मन-गान स्वाभाविकोऽम्य तम्मालबन्यो नामियांना५.४ तथा हि-याक्तिरूप दानावित । समन्योऽसम्पद दपत..... पादितच नतनुपपाय गरटनन्। - ·७०६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. ११ २० देवदत्तेनोक्तममुतः गव्दादमुमर्थ प्रतिपद्यस्वेत्येवं हि व्यपदिशति लोकः । तथा यत्र शृङ्गग्राहिकया शब्दमर्थं च निर्दिश्य सकेतः क्रियते तत्रेय- न्तमेवाङ्गीक्रियमाणमीक्षामहे , अयमस्य वाचक इति । न तु शक्तिप- र्यन्तम् । यत्राऽपि वृद्धेभ्यो व्यवहरमाणेभ्यो व्युत्पद्यते वालस्तत्राऽपीय- ५ देवाऽसौ जानात्ययमर्थोऽमुतः शब्दादनेन प्रतिपन्न इति । न त्वन्याऽस्य शक्तिः काचिदस्तीति । इयत्यैव च व्युत्पत्त्या शब्दादर्थप्रत्ययोपपत्र- स्याश्चापरिहार्यत्वादधिककल्पनाबीजाभावात् । न स्वाभाविकः शब्द- स्याऽर्थेन सम्बन्ध इति । गौतमीय परमार्थमत्र यत्त्वं सखे हरसि पश्यतोहरः ॥ श्रीजिनेश्वरमताधिकारिभिस्तन्न नाम कृतिभिस्तितिक्ष्यते ॥५६५॥ तथा हि-यदवादि स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्तेत्यादि । तदवद्यम् । अतीन्द्रियशक्तेरापत्तिविचारावसरे समर्थितत्वात् । यत्तूक्तं सङ्केतबला- देव तत्र तदुपपत्तेरिति । तदसत् । सङ्केतो हि पुरुषाधीनवृत्ति. । न च पुरुषेच्छया वस्तुनियमोऽवकल्प्यते । अन्यथा तदिच्छाया अव्याहतप्रस- १५ रत्वादर्थोऽपि किमिति वाचको न भवति शब्दश्च वाच्यः । सुकरमेव हीदं वक्तुमस्य शब्दस्याऽयमर्थो वाचकोऽस्य चाऽर्थस्याऽयं शब्दो वाच्य इति । न चैवमस्ति । किंचेच्छया वस्तुनियमेऽनिच्छतः पुरुषस्य न धूमादपि वढेः प्रतीतिः स्यात् । इच्छतस्तु जलस्याऽपि तत सा स्यात् । तत्र यथा धूमाग्न्योनैसर्गिक एवाऽविनाभावो नाम सम्बन्धस्तत्प्रतिपत्तये २० चोपलम्भादिकं निमित्तमाश्रीयते । एवं सासिद्धिक एव शब्दार्थयो. शक्त्यात्मा सम्बन्धस्तत्प्रतीतये सङ्केतसमाश्रयणम् । शक्त्यभावेऽपि शब्दस्यैव वाचक्त्वे योग्यत्वान्न वाच्यवाचकभावानयत्यमिति चेत् । तहि किमिति कलहायसे । भवताऽपि योग्यत्वशब्देन शक्तरेव स्वीका- रात् । अथ क्रमविशेषोपकृतो गत्वादियोग एवं योग्यता शक्तिः । १५ गत्वौत्वादिसामान्यसम्बन्धो हि यस्य भवति स वाचकत्वे योग्य इतरस्तु वाच्यत्वे । यथा द्रव्यत्वाविशेषेऽप्यग्नित्वादिसामान्यवत एवं ·७०७ पर ४ म. ११] स्याद्वादरत्नाकरसहितः नाहजनकल न जलवादिसामान्यवत इति चेत् । तदचतुरलम् । भत्तीन्द्रियशक्ति विनाऽग्नित्वादे. कार्यकारणभावनियामकत्वानुपपत्ते. । अनित्वं हि दाहवद्विजातीयकारणजन्यकार्यप्वपि तुल्यरूपन् । न हि बाह प्रत्येवाऽमेरमित्वम् । यथा पुत्रापेक्षं पितुः पितृत्वम् । भृत्यापेक्षं वा न्वामिन न्वामित्वम् । अपि तु सर्वमेव प्रति । ततश्चाऽग्निाव- ५ पिपासापनोदमपि विदध्यात् । नन्वसाधारणं स्वरूप व्यवस्थानिमित्तं तथाभूतं चेदमग्नित्वमग्नेरननिभ्यो व्यावृत्तिनिभित्तत्वादिति दृष्टेनैवाग्नि- लेन कार्यकारणभावस्योपपत्तेर्नादृष्टशक्तिकल्पनोपपत्तिमतीति चेत् । तयुक्तन् । अनग्निव्यावर्तकतया तुल्यस्वरूपत्वाभावेऽप्यग्नित्वस्य प्रति- नियतकार्योत्पादकत्वव्यवस्थापकत्वानुपपत्ते. । अनग्निव्यावर्तकत्वविशि- १० प्रत्याऽप्यमित्वस्य सर्वकार्याणि प्रति साधारणत्वात् । न हि कार्यान्तरेप्व- नित्वत्याग्नेरननिभ्यो व्यावर्तकत्वं नास्ति । येनास्य तज्जनकत्वं न न्यात् । जलादिकारणापेक्षया ह्यग्नित्वस्याऽसाधारणस्वरूपता न जलादि- कार्यापेक्षयेति । एवं जलन्यापि शेत्यादिजनकत्वे प्रतिनियमो न घटते । तन्नियनानिमित्तन्य जलत्वस्य दाहादावपि साधारणत्वात् । अतो १५ जलनपि दहेदनलोऽपि शैत्यं जनवेदविशेषात् । अथ दाहस्याऽग्निजन्यत्वे नाहत्वजातेर्व्यवस्थानिमित्तत्वाच्छेत्यादीनामदाहरूपतयाऽग्निजन्यत्वन्या- प्राप्तिः । शैत्यादीनां च जलजन्यत्वे शीतत्वादिजातेर्व्यवस्थाहेतुत्वात्तद्वि- रहितत्वेन दाहस्य कथमिव जलादिजन्यत्वप्रसङ्ग इति चेत् । तदस- मीचीनन् । यस्माद्दाहत्वजातेः शेत्याद्यपेक्षया तुल्यत्वाभावेऽपि जलादि- २० कारणान्तरापेक्षया तुल्यत्वान्न प्रतिनियतकार्यकारणभावव्यवस्थाहेतुत्वम्। ननु शक्तरपि कथं तद्व्यवस्थाहेतुत्वम् । ता हि स्वरूपेणैव तदेतु. न्याच्छक्त्यन्तरेण वा । स्वरूपेण चेत् । तदाऽर्थोऽपि तथैवाऽन्तु किं शक्त्या शक्त्यन्तरेण तस्यान्तहेतुत्वान्युपगनेऽनवत्योपनिपातः । तदसत्। पदार्थस्य स्वरूपेणैव तदेतुत्वे देव विपं पूर्व मारणसमर्थनासीत्तदेव २५ फेनचिन्नन्त्रविशेषेण संस्कृतं कथनुज्जीवनहेतुः स्यात् । तदानीमपि ·प्रमाणनातागालो कालकार: [... "YTY* pipa filtels i ll.lv M I stintomi boreriui po 'ff*1 lit if i ha pajani. Jür #prursacht inte शा-II HIT HIS मिति शामिरे गाय रनिगगे.. fult 1 | IT दिकिमान्तरे ९ lafnीना कारणमा - II मादि- सामान्यानामपि न II II in निगम मिति गोगाजेन गारिक It if it | Aनादि सारे तन पशि - HIT नेति । तदप्यन्तुरम् । गदिकाला प्रतीत हाणि परित्यागप्रसा[ | ":- १. मणि ति ich artun पियामि नाजादिकारण तसहकारी दियादिना दास जी मी हारे । नत पारादि. सिद्धः । नादिकारण कल्पनेनेगादि । पीजादेर रादि कार्योत्पती याप्रियमाणस्य प्रत्यदान पर प्रतीते 4 दुपदा. अयान्, किंतु केवलगतन तानमिति नित्यादिप्यम्य सहकारी कल्प्यत इति १५० चेत्, ताह योग्यतापम्य सम्बन्धम्याऽपि शब्दे वाच्यप्रतीति कुर्वतो वाच्यवाचकभावप्रतिनियमान्यथानुपपतिरूपादनुमानतः प्रतीते. कय तदपलापोऽपि प्रशस्यः स्यात् । अनभिगक्तस्त्वसौ न तज्जनक इति सकेतस्तदनियतकत्वेन सहकारी कल्प्यते । यचोक्त कचि- देशविशेपे कश्चिन्छन्दो देशान्तरप्रसिद्वमर्थमुत्सृज्येत्यादि । तदप्य- २० पेशलम् । सर्वशब्दाना सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् । फपिद्देशे केनचिदर्थेन व्यवहारः । अत एव चाऽनवगतसम्बन्धे शब्दे श्रुते सति संशयो जायते कमर्थ प्रत्याययितुमनेन शब्द. प्रयुक्त स्यादिति । असत्या हि शक्तावकृते समये निरालम्बना प्रत्यायकत्वाशका । सर्वशक्तियोगे एकस्मादपि शब्दादशेपार्यप्रत्ययप्रसङ्ग इति चेत् । २५५ नैवम् । समयोपयोगस्य नियामकत्वात् । न च वाच्य स एवाऽस्तु कि शक्तिभिरिति । कृतोत्तरत्वात् । योऽपि लौकिको व्यपदेशः सडेत- ·२.४.११] ७०९ स्थाद्वादरत्नाकरसहितः बलेव साक्षित्वेनोक्तः । स एवनेव । न खलु वयमपि तिर्यन्तं सङ्केतनाचनहे । किंतु वाच्यवाचकयोः स्वाभाविकी दिनन्तरेण सङ्केत एव कर्तुमच्यो व्यत्ययेनाऽपि तत्प्रसङ्गादिति बाउनहे। ततः स्वाभाविकी शक्तिर्वाचकत्वोपयोगिनी ।। सङ्केतननुल्न्याना शदे सम्वन्ध इप्यतान् ।। ५६६ ॥ मीमांसकास्वाह:-आन्ता स्वाभाविकी शक्तिः शब्दन्य इन्दावोनिवशति- सन्वन्धः । स तु नित्य एव । अनित्यत्वे तत्य म बन्य इति मान्यवहारकालाननुयायित्वेनाऽर्थप्रतिपत्त्यनहत्वात्। इन्न्लोपाद्य खन्टन्। तदयुक्तन् । अनित्यचेऽप्यन्य शब्दन्येव सादृश्य- १० कादेवाऽर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वोपपत्तेः । यथा च शजन्य सादृश्यवशादर्थ- जोतिहेतुता तथा शब्दानित्यत्ववादे प्रतिपादितन् । नित्यत्वानुपपत्तेश्च । का हि-असो नित्य. सन्वनावतोऽर्थ प्रज्ञाशयेन्सङ्केताभिव्यक्तेर्वा । पाढे वनावनः, तहिं सर्वदा सर्वचाऽर्थ तन्नन्वन्य. प्रकाशयेत् । अब नाभिव्यो.. कथनेवनन्य नित्यकल्पत्नुपरनन् । अत्तावत- १५ या नदप्रनोः । नियकल्प हि वन्नु वदि व्यक्त तदा सदा व्यसनेव, अथाऽव्यक्तनव्यक्तनेव तहिं सर्वदा, नविनाक्वादिति । अत्र नतोऽपि प्रवदतिउन्ते ताधागताः न्य गदादाले ननिल्दयते वापरता कोपका- देने न मादासोऽपं. सनी ननसकिन । २० पवना विरस विदोपन्नावसेनापति ད ༌༌༥༢༤， --་བ -- པ नपा दम्प दान पर पर.. ...म.पा । मलने ५ ३ ·७१० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. ११ देशकालाकारसङ्कुचितत्वेनाननुगामिस्वभावत्वात् । प्रयोगः-यः सङ्केत- व्यवहारकालाननुगामी न तत्र व्यवहारिभिः शब्दः सङ्केत्यते यथो- त्पन्नमात्रविनाशिनि कचिद्भावे । सङ्केतव्यवहारकालाननुगामि च बाहुलेयादिस्वलक्षणमिति । अपि च यो यत्राऽकृतसङ्केतो न स तमर्थं ५ प्रतिपादयति यथा गोशव्दस्तुरङ्गमम् । अकृतसङ्केतश्च स्वलक्षणे समस्तशब्द इति । स्वलक्षणगोचरताङ्गीकारे च शाब्दज्ञानस्यन्द्रियोत्थ- ज्ञानस्येव स्पष्टप्रतिभासत्वापत्ति. । न चैतदास्त । प्रतीतिपराहतत्वात् । यथोक्तम्-"अन्यदेवेन्द्रियग्राह्यमन्यच्छब्दस्य गोचरः। शब्दात्प्रत्येति भिन्नाक्षो ननु प्रत्यक्षमीक्षते ॥१॥ अन्यथैवाग्निसम्बन्धादाहं १० दग्धोऽभिमन्यते । अन्यथा शब्दतस्तेन दाहार्थः सम्प्रतीयते ॥२॥" इति । न चैकस्य वस्तुनो रूपद्वय सम्भवति । येनाऽस्पष्ट वस्तुगतमेव रूपं शाव्दज्ञाने प्रतिभासेत । एकस्य द्विस्वभावताविरोधात् । तथा यत्कृते ज्ञाने यन्न प्रतिभासते न तत्तस्य गोचरो यथा गन्धसमुत्थज्ञाने स्पर्शः । न प्रतिभासते च शाब्दज्ञाने स्वलक्षणमिति । यदि च १५ तात्त्विकार्थगोचरत्व शब्दाना भवेत्तदा समयभेदेनाऽर्थभेदप्रत्यायकत्वा- योग, । तदुक्तम्- ''परमार्थंकतानत्वे शब्दानामनिवन्धना । तस्मा- त्प्रवृत्तिरर्थेपु समयान्तरभेदिपु ॥१॥" इति । तन्न स्वलक्षणलक्षणः शब्दम्य गोचरो विचारवीथीमवगाहते । नापि सामान्यस्वभावः । तात्त्विकस्य सामान्यस्यैवायोगात् । तदयोगश्च व्योमकुसुमवदनर्थ- २० क्रियाकारित्वात्सुप्रतीतः। न खलु नित्यैकस्वरूपस्य सामान्यस्य क्रमा- क्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वमुपपद्यते । तदेव न बाद्यवस्तुनः प्रकाशकाः शब्दाः । किन्त्वन्यापोहस्य, निषेधः स च द्विविधः । पर्युदासः प्रसज्यश्च । पर्युदासोऽपि द्विविधोऽर्थात्मा बुद्वयात्मा च । तत्राऽर्थात्मा- ऽर्थस्वभावो विजातीयव्यावृत्तसर्वस्वलक्षणम् । अपोखतेऽन्योऽस्मिनि- २५ त्यपोह इति व्युत्पतेः । बुद्वयात्मा तु स्वभावतः परस्परविलक्षणाना- नेकार्यकारितया समानहेतुत्वेन च समानानानित्य यदेकप्रत्यवमर्श- ·नादितपथुदामात्मा द्विप्रकारोऽपोह । प्रसज्यपस्तु गौरयमगौन भव- तीति व्यवच्छेदमात्रम् । एतेषु च त्रिप्वपोहेपु मध्ये बुद्धिप्रतिविम्वा. प्रतिषेधावसायोऽस्ति । नाऽपीन्द्रियोत्यसवेदनवत्म्वलक्षणावभास. । अपि तर्हि वाद्यार्थप्रतिविम्बावभास । अतस्तदेवाऽर्थप्रतिविम्बक शाव्दे कार्यकारणभावादपर । तथा हि, वुद्धिसम्बन्धिन प्रतिविम्बस्य शब्द- १५ तृतीयभेदस्य च निषेधमात्रस्य शब्दार्थत्वमवसेयम् । तथा हि-अस्ति ७११ ।। ११] च्याजदरानाकरमातिनः "यप्रनिवियम्बना माननु पनि । नया है. यानुभागच्छायो कन्येन चायनाविक याकार. म्याकाविपर्गनाकारोन्मूल कबुद्वि- विचनामापान । पोते याकागरिपरीन आकारोऽनेनेन्य. - इति व्युत्पनः । यहा विकायान्तावा कागदेन म्यय प्रति- समानचादपोतन्यम्भादिन्यपोह -नि व्युत्पत्ते । जय हि व्युत्पत्ति- ५ सेऽपि मुन्थन एवाऽयोदशब्दानियो बुद्धिप्रतिविम्वामा । प्रव मन एवाऽपोहस्य मुख्यवृत्त्या शब्दार्थत्वम् । य एव हि शब्दोद्भवे प्रन्यये प्रतीयते स एव शब्दार्थनया म्बीकर्तुमुचित. । न चान प्रसज्य- १० बोधे साक्षात्तदात्मतया प्रतिभासनाच्छन्दाथों युक्तो नत्वपर. । यश्च गब्दस्यार्थेन साधं वाच्यवाचकभावनामा सम्बन्धः प्रतीतो लोके नाय जन्यत्वाद्वाच्यत्वं तज्जनकत्वाच शब्दस्य वाचकत्वमिति । गौणवृत्त्या तु पर्युदासप्रथमप्रकारस्य स्वलक्षणात्मनो व्यपोहस्य प्रसज्यापोहस्य - शब्दस्य परम्परया स्वलक्षणेन सह कार्यकारणभावलक्षणः सम्बन्धः । प्रथम हि यथावस्थितवस्त्वनुभव । ततो विवक्षा । ततस्ताल्वादि- २० परिस्पन्दनम् । ततः शब्द इत्येवं पारम्पर्येण यदा शब्दस्य बाह्येन वयादिस्वलक्षणेन सह सम्बन्धस्तदा विजातीयव्यावृत्तस्वलक्षणस्यापि स्वलक्षणस्याप्युपचरितं शब्दार्थत्वं न विहन्यते । तथा गोशब्दादे. सकाशाद्यद्गत्वादिबुद्धिप्रतिविम्बकमुत्प- द्यते तत्तुरङ्गमादिशब्दसमुत्थबुद्धिप्रतिबिम्वस्वरूपाद्वयावृत्तस्वभावमनुभू- २५ यत इति प्रसज्यलक्षणापोहस्याप्यभिधानसामर्थ्यतः प्रतीयमानत्वादोप- सामर्थ्यात्प्रतिपत्तिर्भवतीति ·७१२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. १ चारिकी शब्दार्थता न विरुध्यते । परमार्थवृत्त्या तु न किंचिद्वार्य वाचकं वा समस्ति । मुख्यवृत्त्या शब्दार्थत्वेन कथिते बुद्धिप्रति- विम्बात्मन्यव्यपोहे कार्यकारणभावस्यैव वाच्यवाचकतया व्यवस्थापित- त्वात् । ज्ञानश्रीः पुनरपोहप्रकरण इदमुदीरयामास-" शब्दस्ताव- ५ मुख्यमाख्यायतेऽर्थस्तत्रापोहस्तद्गुणत्वेन गम्यः । अर्थश्चैकोऽध्या- सतोभासतोऽन्यः स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित् ॥१॥” इति मुख्यमिति आख्यायते इति क्रियाया विशेषणमेतत् । मुख्यया वृत्त्ये- त्यर्थः । अर्थ इति वक्ष्यमाणस्वरूप. । तत्राऽपोहस्तद्गुणत्वेन गम्य इति । न घटोऽस्तीत्यादिषु समुपहितेषु वाक्येप्वपोहस्यैव प्राधान्यतः १० प्रतीतेर्बिम्बाद्यभावः। घटोऽस्तीत्यादिषु तु विधिवाक्येषु विधौ मुख्यतया शब्दैः प्रतिपाद्यमाने तद्विशेषणतयोपसर्जनत्वेन गम्यतेऽपोहः । आख्यायतेऽर्थ इति सामान्येनोक्त तद्विशेषतो व्यञ्जयन्नाह । अर्थश्चै- कोऽध्यासतो भासतोऽन्यः स्थाप्यो वाच्य इति । द्विविधो ह्यर्थो वाय आभ्यन्तरश्च । अन्यस्याभावात् । तत्रैकस्तावद्वाह्यः स्वलक्षणलक्षणोs- १५ ध्यासतो गृहीतोऽपि प्रवर्तनयोग्यतानिमित्तकाद्वयवसायादेव वाच्यो व्यवस्थाप्यते न परिस्फूर्त्या । प्रत्यक्षचेतसीव देशकालादिनियतत्वेन परिस्फुटरूपतया शब्देषु तस्याऽस्फुरणात् । तथा भासत. प्रतिभासम- पेक्ष्येत्यर्थः । अन्यो वाह्यादुक्तस्वरूपाद्भिन्न आन्तरो बुद्धयाफार इत्यर्थः शब्दजन्याया बुद्धावाकारमात्रस्य प्रतिभासनात्स एव विषय उच्यते २० चक्षुप दव रूपम् । न पुनरव्यवसायात् । न हि बुद्धयाकारेऽप्यध्यव- सायः शक्योऽभिधातुम् । प्रवृत्तिविषये तस्य व्यवस्थापनात् । प्रवृत्ति- श्वार्थक्रियार्थिनो वाह्य एव । एव स्थितमेतत् । अध्यवसायेन बाह्यस्य प्रतिभासेन तु वुद्वयाकारस्य शब्दवाच्यत्वमिति । स्थाप्य इत्यम्य चेदमेवेदम्पर्यम् । जात्याधुपाविराशर्वाह्यस्य च समस्तस्य वाच्यतानिर- २५ सनरूपं प्रयोजनान्तरमुद्दिश्य व्यवस्थामात्रमेतक्तियतेऽव्यपसावमात्रेण च वाच्यत्वमिति । तथा हि जात्याापाविराशेः शब्दस्य विषयतया ·. . पार .. ११] स्थानावरलाकरसहितः नत्त्यनो गृरत प्रतिवादिन प्रतीनिवदन्यात वट सननेव बाबमान. मायतो विषय ग्युच्यने , आन्यायुगविग़ागिनिरसनरन् । पवन- न्यापोहो ज्ञानम्य मान्ना आमागे भासतो विपर इनि न प्रतिपाद्यते मनम्नवादनिरसनपरन् । न पुनरेतयोपियतोन्नत्तो विधान्तिः । कुल पुनरेततत्र विषयनाप्रतिपादनेऽपि न तत्त्वकृत्वा तस्यास्तत्र वि- ५ श्रान्तिः, किन्त्वन्यनिरसने तात्पर्यनित्ताह तत्त्वतो नेत्र कश्चिदिति । परमार्थन. शब्दभ्य बाय आन्तरो वाऽर्थी न वाच्य इत्यर्थ. । अव्यव- सायसहायो हि प्रतिनास. साव्यवहारिकापेक्षया तत्वतो शेयस्य ज्ञान- विषयतानुपनयति प्रत्यक्षवत् । न हि प्रतिभातमात्रमवसायप्रतिहत- व्यापार वा प्रवृत्तिकानन्य प्रमातृविषयव्यवस्थानर्थे क्षमते गच्छंस्तृण- १० स्पर्शवत् । मरीचिकास्तदुदकारोपवञ्च । मरीचिकाविषयो हि प्रतिभास उदकगोचरावसायाक्रान्तब्यापारत्वान्न तत्त्वतन्तद्विपय. । नाऽप्यवसाय- मात्रनपेतप्रतिभातं तस्य तां तस्मिन्क्षमते । उदकारोपादेवारोपि- तोदकविपये ह्यवसाय. प्रतिभातसहायसन्पत्सम्पर्कगन्यत्वात्परमार्थतो निर्विषय एव । अत्र च स्वलक्षणलक्षणो वाद्योऽर्थ. शब्दादध्यवतीयत एवं न प्रतिभातते । आन्तरन्तु बुद्धिप्रतिविन्वापरनामा बुद्धयाकार- रूपोऽर्थ. प्रतिभासत एव नायवतीयते । ततोऽध्यवसायप्रतिभासल- योभयस्य व्यापत्तन्य निवृत्त्या विषयत्वन्य व्याप्यन्य तत्र निवृत्तिरिति तत्वतो नैव कश्चिदित्यस्य तात्पर्य पर्यवसितं भवति । समग्रत्य चात्य वृत्तन्येदमर्थतत्त्वन् । क्यनपोहः शब्दगन्यो भाववाचक वाक्यविति २० प्रश्ने तद्गुणत्वेन यथोक्तार्थेनेत्युत्तरन् । यदा तु शब्दैः किं वाच्यमित्यनु- योगः । तदा किं प्रतिभासादथाऽयवसायायद्वा तत्सत इति त्रिधा विकल्प्य विकल्पस्थ आन्तरोन्यापोहाकारो, बाह्यमन्यापोहत्वलक्षणं, न किंचिदिति, त्रीणि प्रतिवचनानि क्रमेण प्रतिपाद्यानीति । इत्थं नाऽर्थन्तात्विकः कोऽपि बायः शब्दमाने दर्शयत्यात्मरूपन् । १५ २५ ·७१४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. ११ अन्यापोहं संविहायाऽस्य तस्मात् नान्यद्वाच्यं किंचिदास्थेयमत्र ॥ ५६८ ॥ इति निगदितमेतदुद्धशिष्यैः समस्तं निजमतमथ जैनास्तन्निराकर्तुमत्र । स्वसमयगतयुक्तीः प्रौढमानानुविद्वाः सहृदयहृदयाना वल्लभाः कीर्तयन्ति ॥ ५६९ ।। तथा हि-यत्तावदभिहितं शब्दस्य हि वहिःपदार्थो गोचरः स्वलक्षण इत्यादि तत्र स्वलक्षणमेव शब्दस्य गोचर इति नः पक्षः। यत्पुनर्यः सङ्केतव्यवहारकालाननुगामीत्याद्यनुमानम् । तत्र हेतोरसिद्धिः । १० सामान्यविशेषवतोऽर्थस्य सङ्केतव्यवहारकालानुगामित्वेन प्रतीयमान- त्वात् । भवत्कल्पितस्य च म्वलक्षणस्य विषयविचारावसरे प्रपञ्चतः पराकरिष्यमाणत्वात् । एतेन यो यत्राकृतसङ्केतो न तमर्थं प्रतिपादय- तीत्यादावपि प्रयोगे हेतोरसिद्धि. प्रतिपादिता द्रष्टव्या। सामान्यविशे- पात्मनि स्वलक्षणे सङ्केतस्य करणात् । न चाऽत्राऽप्यानन्त्याद्व्यक्तीनां १५ परस्पराननुगमाच्च सङ्केतकरणानुपपत्तिः । समानपरिणामापेक्षया क्षयो- पशमविशेपाविर्भूतताख्यप्रमाणे व्यक्तीना प्रतिभाससमानतया सङ्केत- विषयत्वसम्भवात् । कथमन्यथानुमानमपि प्रवर्तेत । तत्राऽप्यानन्त्यान- नुगमरूपतया साव्यसाधनव्यक्तीना सम्बन्धग्रहणासम्भवात् । अन्य- व्यावृत्त्या तत्र सम्बन्धग्रहणमिति त्वविशदम् । तस्या एव सदृशपरि- २० णामान्यासम्भवेऽनुपपद्यमानत्वात् । न चासदशेप्वप्यर्थेषु सामान्यवि- कल्पजनकेपु स्वदर्शनद्वारेण सदृशव्यवहारहेतुत्वमिति वाच्यम् । नीला- दिविशेषाणामप्येवमभावप्रसक्तेः । यथा हि परमार्थतोऽसदृशा अपि तथाविधविकल्पोत्पादकदर्शनहेतवः सन्तः सदृशव्यवहारभाजो भावा- स्तथा स्वयमनीलादिस्वभावा अपि नीलादिविकल्पोत्पादकदर्शननिमि- ततया नीलादिपु व्यवहारभाक्त्वं प्रतिपत्स्यते । ततः सदृशपरिणामा- भावेऽर्थाना सजातीयेतरव्यवस्थाया असम्भवात्कुतः कस्य व्यावृत्तिः । , ·पार. ४ स. ११] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ७१५ एवं चाऽकृतसङ्केतत्वादित्येतस्य सुव्यक्तैवाऽसिद्धिः । ननु च शब्देनाऽर्थ- न्याऽभिधेयत्वे साक्षादेव ततोऽर्थप्रतिपत्तिसम्भवादिन्द्रियसंहते.याप- चिरिति पेत् । मैवं वादी. । शब्दादर्थस्याऽस्पष्टाकारतया प्रतिपत्तिः स्रष्टाकारतया तु तत्प्रतिपत्त्यर्थमिन्द्रियसंहतिरप्युपपद्यत एवेति तस्याः कथ वैयर्थ्यापत्तिः । स्पष्टास्पष्टाकारतया प्रतिभासभेदश्च सामग्रीभे- नान्न विध्यते । दूरासन्नाथोपनिवद्धेन्द्रियप्रतिभासवत् । यथैव हि दूरा- सन्नहेगादिसामग्रीविशेषमाहात्म्यान्महील्हमहीधरादेरविभिन्नस्यापि वि- भिन्नप्रतिभासगोचरलं तथा शाब्दप्रत्यक्षसवेदनयोरभिन्नगोचरत्वेऽपि गदेन्द्रियादिसामग्रीभेदादसप्टेतरप्रतिभासभेदो न विरोधधुरामधिरोहति। अयासत्यप्यर्थेऽतीतानागतादौ शब्दस्य प्रवृत्तेाऽर्थाभिधायकत्वम् । १० तन साधीयः । अतीतानागतादेरिदानीनभावेऽपि स्वकाले भावात् । इतरथा प्रत्यक्षल्याऽप्यर्थविषयत्वबाध स्यात् । तद्विषयस्यापि तत्काले भवद्दष्टया क्षणभङ्गुरत्वेनाऽभावात् | अविसवादस्तु प्रमाणान्तरप्रवृत्तिल- क्षणः प्रत्यक्षवत्तत्राऽप्यनुभूयत एव । आसीद्वहिरिहत्याद्यतीतविषये गाव्दे विशिष्टभस्मादिकार्यदर्शनोदूतेनानुमानेन सवादोपलब्धे. कमलबन्धुकुनुदवान्धवोपरानाद्यनागतार्थविषये तु प्रत्यक्षप्रमाणेनैव सवाददर्शनात् । कचिद्विसंवादात्सर्वत्र शाब्दन्थाऽप्रमाणताया पुनः प्रत्यक्षस्याऽपि कचिद्विसवादात्सर्वत्राऽप्रमाणताप्रसक्तिः । एव च स्वलक्षणगोचरताङ्गीकारे चेत्यादि प्रत्यादिष्टन् । कि वाऽन्यदेवेन्द्रिय- पाईन् । C .... .... .... .... १९५६-समाविमा अन्योको हरा नाम :- ·प्रमाणनालालोकालारः मामा मान मन - IIMait At (FET साभा, गोवा- Pinारा काम साभानि प्राय गागागागो पुनः पुरुषगण होलानुरातः ॥ १२ ॥ Hii't til at toe tot. fitri illa fl IFT V.;F'T I F11 oli su T[ll- पेक्षा पर माना गनम II मानेदिता Hifi fild. It AsimiryTI नि. गोड- गोपा. गावा- गान गाने पाति- मुत्पादनमा शेष, १० मनमो गोपनिमामा तिनुपानि, प्रदोषस्तु निरपेदा । पया यो मापा गायतो पुन प्रनिता रणशुद्ध शुदतो मनुगमन । पुरुपगुगोपागोस या हि-शनि शुनो पुरे प्रकार या शादी प्रतीतिरन्या मियायति । सामाी याया। मि-या. भर पाऽन्याः सीक्रियमाणे विस्तार केतरपुरुषप्रयुक्त मायेपु अमिचा राज्यभिचार- ५ नियमो न भवेत् । पुरुषत्रा चाणाक्ष्यो गुगा खाया दोगा प्रतीता एव । तत्र यदि पुरुषगुणाना प्रामाण्य हेतुत्य नागिमन्यते जमिनीये., ताई दोषाणामप्यप्रा. माण्यनिमित्तता मा भूत् । दोपप्रशमनचरितार्या व पुरुषगुगा , प्रामाण्यहेतवस्तु नमवन्तीत्यत्र च कोदापानमेव शरण श्रोत्रियाणामिति ॥ १२ ॥ इह यनान्तहिर्वा भावराशिः स्वरूपमारिभर्ति, तयेव त शन्देन प्रकाशयता १० प्रयोक्तृणा प्रामीण्यमुपजायते । त च तथाभूत मतभतीसमनुगत एव शब्दः प्रतिपादयितु पटीयानित्याहु:- सर्वप्राऽयं ध्यानिर्विधिप्रतिषेधाभ्यां स्वार्थमभिधानः सप्तमगी- मनुगच्छति ॥१३॥ सदसनित्यानित्यादिसकलैकान्तपक्षविलक्षणानेकान्तात्मके वस्तुनि विधिनिषेध- ५ विकल्पाभ्यो प्रवर्तमानः शब्दः सप्तमीमजीकुर्वाण एवं प्रवर्तत इति भावः ॥१३॥ भय सतभनीमेव स्वरूपतो निरूपयन्ति- एकत्र वस्तुन्येकैकधर्मपर्यनुयोगवशादविरोधेन व्यस्तयोः समस्त- योश्च विधिनिषेधयोः कल्पनया स्यात्काराङ्कित. सप्तधा वाक्प्रयोगः सप्तभनी ॥ १४॥ एकत्र जीवादी वस्तुन्येकैकसत्त्वादिधर्मविषयप्रश्नवशादविरोधेन प्रत्यक्षादि- बाधापरिहारेण पृथग्भूतयोः समुदितयोश्च विधिनिषेधयोः पालोचना कृत्वा स्याच्छन्दलान्छितो वक्ष्यमाणै. सप्तभिः प्रकारैर्वचनविन्यासः सप्तभनी विशेया ।

·पारे. ४ २. १५] रत्नाकरावतारिकासहितः नयन्ते भिद्यन्तेऽया येस्ते भा वचनप्रकारास्ततः सतभा समाहृताः सतभाति कन्यते । नानावत्त्वाश्रयावधिनिषेधकल्पनया शतभनीप्रसङ्गनिवर्तनाथमेकत्र वस्तु. नात्युपन्धत्तम् । एकत्राऽपि जीवादिवस्तुनि विवीयमाननिषिध्यमानानन्तधर्मपर्या- सेवन्याऽनन्तभवीप्रसक्तिव्यावर्तनाथमेकैकधर्मपर्यनुयोगवशादित्युपात्तम् अनन्ते. पपि हि धर्मेषु प्रतिधर्म पर्यनुयोगत्व मत्तथैव प्रवर्तमानत्वात् । तत्प्रतिवचन- ५ लापि सप्तविधत्वमेवोपपनमित्येकस्मिन्धौ एकैव सप्तभङ्गी साधीयसी । ज चाऽनन्तधर्मापेक्षा सप्तभयोनामानन्त्य यदायाति, तदभिमतमेव । एतच्चाऽप्रे सूत्रत एव निर्गप्पते । प्रत्यक्षादिविद्धसदायेकान्तविधिप्रतिषेधरल्सनयाऽपि प्र. तल वचनप्रयोगस्य सतभनोत्वानुपशमनार्यमविरोधेनेसभिहितम् । अबोचान च- या प्रमाद्विधिपर्युदासभिदया बाधच्युता नतधा धर्भ धर्मपेच वाक्यरचनाऽनेनात्मके वस्तुनि। निदोपा निरदेशि देव : भवता सा सतभनो यथा जल्लन् जल्लरणारगे विजयते वादी विपक्ष क्षणात् ॥ १॥' इद व सतभदोलनग प्रमाणनयसतमामो साधारणनवधारणीयम् । विशेष. १५ जग पुनरनयोरप्रे श्यते ॥ १४ ॥ अथाऽस्या प्रथमनसोडेख तावदर्शयन्ति- तद्यथा-स्यादस्त्येव सर्वमिति विधिविकल्पनया प्रथमो भगः ॥१५॥ स्यादित्यव्ययमनेकान्तावद्योतक स्यात्स्यचित्तद्रव्यक्षेत्रालभावरूपेणाऽस्त्व व कुम्नादि, न पुन परद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण । तया हि-कुम्भो द्रव्दत पार्षि. २० वावेनाऽस्ति, न जलादिरूपावेन, क्षेत्रत पाटलिपुत्रकत्वेन, न कान्यकुम्जादित्वेन । कालतः शौशिरत्वेन, न वासन्निकादित्वेन, भावतः सानवेन, न रमवादिना । अन्यथेतररूपापत्त्या वरूपहानिप्रनर इति । अवधारण चाऽत्र मेोऽननिमतार्थ- स्थापनुपात्तम्। इतस्याऽनभिहिततुल्यत वाऽस्य वाक्यप्रसत, प्रतिनियन- स्वापानभिधानात् । , . वाक्येऽवधारप तावनिवानिवृत्तदे। पतपनन्नाजुप सनपत्तिस्य चिद । १ तसादर जुन्न स्वादमायोपादाने गुन्नत स्तर सप्रकारेणास्तित्वाते प्रमाने रूमानी ३० प्रयुयो, स्वाद र दिगियाना, न पद- . । वापि मानपा.९५६ देनारस ·७१८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. १५ यदुक्तम्- सोऽयुक्तोऽपि वा तज्न. सर्वत्राऽर्थात्प्रतीयते । यथैव कारो योगादिव्यवच्छेदप्रयोजन." ॥१॥१५॥ अथ द्वितीयभनोल्लेख त्यापयन्ति- ५ स्यान्नास्त्येव सर्वमिति निषेधकल्पनया द्वितीयः ॥१६॥ स्वद्रव्यादिभिरिव परद्रव्यादिभिरपि वस्तुनोऽपवानिष्टौ हि प्रतिनियतस्वरू- पाभावाद्वस्तुप्रतिनियमविरोव. । न चास्तित्वैकान्तवादिभिरत्र नास्तित्वमसिद्ध- मित्यभिधानीयम् । कथञ्चित्तस्य वस्तुनि युफिसिद्धत्वात्साधनवत् । न हि वधि- दनित्यत्वादौ साध्ये सत्त्वादिसाधनस्याऽस्तित्व विपक्षे नास्तित्वमन्तरेणोपपनम्, १० तस्य साधनाभासत्वप्रसनात् । अथ यदेव नियत साध्यसद्भावेऽस्तित्व तदेव साध्याभावे साधनत्य नास्तित्वमभिधीयते, तत्कय प्रतिषेध्यम् ? स्वरूपस्य प्रति- पेषत्वानुपपत्ते , साध्यसद्भावे नास्तित्व तु यत्तत्प्रतिपेध्यम् , तेनाऽविनाभावित्वे साध्यसद्भावास्तित्वस्य व्याघातात्तेनैव स्वरूपगाऽस्ति नास्ति चेति प्रतीत्यभावादिति चेत् । तदसत् । एव हेतोत्रिरूपत्वविरोधात् । विपक्षासत्त्वस्य तात्त्विकस्याभावात् । १५ यदि चाऽय भावाभावयोरेकत्वमाचक्षीत, तदा सर्वथा न कचित्प्रवतेत । नापि कुतश्चिनिवर्तेत । प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्य भावस्याऽभावपरिहारेणासभवात् । अभा- वस्य च भावपरिहारेणेति वस्तुनोऽस्तित्वनास्तित्वयो रूपान्तरत्वमेष्टव्यम् । तथा चास्तित्व नास्तित्वेन प्रतिषेध्येनाविनाभावि सिद्धम् । यथा च प्रतिषेध्यमस्ति- त्वस्य नास्तित्व प्रधानभावतः क्रमार्पितोभयत्वादिधर्मपचकमपि वक्ष्यमाणं २० लक्षणीयम् ॥ १६॥ अथ तृतीय भङ्गमुल्लेखतो व्यक्तीकुर्वन्ति- स्यादस्त्येव स्यानास्त्येवेति फ्रमतो विधिनिषेधकल्पनया तृतीयः सर्वमिति पूर्वसूत्रादिहोत्तरत्र चाऽनुवर्तनीयम् । ततोऽयमर्थ । क्रमाप्तिस्वपर- २५ द्रव्यादिचतुष्टयापेक्षया क्रमाप्तिाभ्यामस्तित्वनास्तित्वाभ्या विशेषित सर्व कुम्भादि वस्तु स्यादरत्येव स्यानास्त्येवेत्युलेखेन वक्तव्यमिति ॥ १७ ॥ इदानी चतुर्थभनोल्लेखमाविर्भावयन्ति--- स्यादवक्तव्यमेवेति युगपद्विधिनिषेधकल्पनया चतुर्थः ॥ १८ ॥ द्वाभ्यामस्तित्वनास्तित्वाख्यवर्माभ्या युगपत्प्रधानतयाऽर्पिताभ्यामेकस्य वस्तुनो- ३० ऽभिधित्साया तादयस्य शब्दस्याऽसभवादवक्तव्य जीवादिवस्त्विति । तया हि- यदसत्त्वगुणद्वय युगपदेकत्र सदित्यभिधानेन तद्वक्तुमशक्यम् । तस्याऽसत्त्वप्रतिपा- दनासमर्थत्वात् । तथैवाऽसदित्यभिधानेन न तद्वक्तुं शक्यम् । तस्य सत्यप्रत्यायने ·परि. ४ स. २३] रत्नाकरावतारकासहितः ७२९ सहितवादबत्तय वस्तु जानानावात् । साहोतेको पद तदभिधातुं सममित्यपि न सत्यम् । तस्यापि भावप्रत्यायने सामोपात्ते । शतृशानचौ सदिति शतृशानवो सबैति- वच्छन्दवत् । द्वन्द्ववृत्तिद तयो सदभिधापकमियप्पनेनाऽआस्तम् । सदसत्त्वे स्यादि पदत्य कोग वन्यप्रत्यारने समयत्वात् । क्मधारयादिवृत्तिादनपि न दगोभिधाय तत एव वाक्य तयोरभिवायननेवाऽपातमिति सकलवाच- युगपत्तदसत्त्वाचा प्रधानभावार्पितालामाकान्त व्यतिते। भय च भव पश्चिततीयभनयाने पव्यते, तृतीयश्चैतत्व स्पाने । न फेरि कश्चिद्दोय., अर्थविशेषत्वाभावात् ॥ १८ ॥ अय पचनभदोहेलमुगदर्शयन्ति- स्यादन्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेति विधिकल्पनया युगपद्विधिनिषेध- १० कल्पनया च पञ्चमः॥१९॥ स्वदन्यादिचतुट्यारेक्षयाऽस्तित्वे सत्यस्तित्वनास्तित्वान्या सह वक्तुमराक्य सर्व पत्तु । तत. स्यादन्येव त्यादवकन्यवेत्येव पचनभनोपददर्यत इति ॥ १७॥ भय पामोल्लेखं प्रस्ट्यान्नि- स्थानास्त्येव स्यादवकन्यमेवेति निषेधकल्पनया युगपद्विधिनिषेध. १५ कल्पनया च पष्ठ. ॥२०॥ परदवादिचतुष्टयारेक्षया नास्तिले सत्यस्तित्वनास्तित्वान्या गायन प्रतिपादयितुमसत्य समस्त वस्तु । तत सातादेव स्वावस्यमेवेन्येवं पशु- मटन प्रचारसते ॥ २०॥ सम्प्रति सतननानुदिखन्ति---- त्यादस्त्येव स्यानास्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेति क्रमतो विधिनिषेध- कल्पनया युगपद्विधिनिषेधफल्पनया च सप्तम इति ॥ २१ ।। इतिशब्दः सतनहोत्सनापर्य. । स्वरद्रमादिचतुःशालयमानि- त्वयोः सतोरलिखनालिवायां समपननिमातुनसक्नखिल वलु न एवननेन भनोपदीने ॥ २१ ॥ समासामेव सतनपा शान्तविकमापिरामिनि वाम- विधिप्रधान एवं विनिरिति न साधु ॥ २२ ॥ प्राधाना पिपिसोऽनियने तिन दुधम् ॥ २२ . अमरेमा.- निषेधस्व तल्लाहमतिपत्तिपसले । २३ । रस्मारिदार २३ ।

·२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ स. २४ - - भाशद्वान्तर निरस्यन्ति- अप्राधान्येनैव ध्वनिस्तमाभिधत्त इत्यप्यसारम् ॥ २४ ॥ तमिति निषेधम् ॥ २४ ॥ अत्र हेतुमाचक्षते- ५ कचित्कदाचित्कथञ्चित्प्राधान्येनाऽप्रतिपनस्य तस्याऽप्राधान्यानुप- पत्तेः ॥२५॥ न खलु मुख्यत. स्वरूपेणाप्रतिपन्न वस्तु क्वचिदप्रधानभावमनुभवतीति ॥२५॥ इत्य प्रथमभत्रैकान्त निरस्येदानी द्वितीयभनेकान्तनिरासमतिदिशन्ति- निषेधप्रधान एव शब्द इत्यपि प्रागुक्तन्यायादपास्तम् ॥ २६ ॥ १० व्यक्तम् ॥ २६ ॥ अथ तृतीयभकान्त पराकुर्वन्ति- मादुभयप्रधान एवाऽयमित्यपि न साधीयः॥ २७ ।। अयमिति शब्दः ॥ २७ ॥ एतदुपपादयन्ति ५ अस्य विधिनिषेधान्यतरप्रधानत्वानुभवस्याऽप्यवाध्यमानत्वात् ।२८। प्रथमद्वितीयभागतकैकप्रधानत्वप्रतीतरप्यबाधितत्वान्न तृतीयभनेकान्ताभ्युपगमः अयान् ॥ २८॥ अथ चतुर्थभकान्ताराभवाय प्राहुः- युगपद्विधिनिषेधात्मनोऽर्थस्याऽवाचक एवाऽसाविति च न चतुरनम् ॥ २९॥ स्यादवक्तव्यमेवेति चतुर्थभकान्तो न श्रेयानित्यर्थः ॥ २९ ॥ कुत इत्याहु.- तस्याऽधक्तव्यशब्दनाऽप्यवाच्यत्वप्रसगात् ॥ ३०॥ भय पञ्चमभगकान्तमपास्यन्ति- ५ विध्यात्मनोऽर्थस्य वाचकः सन्नुभयात्मनो युगपदवाचक एवं स इत्येकान्तोऽपि न कान्तः ॥ ३१ ॥ अत्र निमित्तमाहुः- निषेधात्मनः सह द्वयात्मनश्याऽर्थस्य वाचकत्यावाचकत्वाभ्यामपि शब्दस्य प्रतीयमानत्वात् ॥ ३२ ॥ निषेधात्मनोऽयस्य वाचकत्येन सह, विधिनिषेधात्मनोऽयस्याजाचकत्वेन च शब्दः पठमो प्रतीयते यतः, ततः पचमभाकान्तोऽपि न श्रेयान् ॥ ३२ ॥ .

·म.] उन्नाकगयनारिकामतिः उमाकानन्यायनि-- धान्मनोऽर्थस्य याचकः मन्नुभयान्मनो युगपदयाचक एवाऽय- मिन्यायवधारणं न रमणीयम् ॥ ३३ ॥ अनुमुपदविनि- रनरथाऽपि संवेदनात् ॥ ३४॥ आयमहादिपु किपालिचानन माऽपि सदस्य प्रतीयमानमावि. ॥३॥ मच मनमनकानपानि- नाम्माभ्यामुभयस्वभावस्य भावस्य वाचकश्चाऽवाचरुश्च ध्वनि- नाऽन्यथत्यपि मिथ्या ॥ ३ ॥ मन बीजमायानि- १० विधिमात्रादिप्रधानतयाऽपि तस्य प्रसिद्ध. ॥ ३६ ॥ नन्ये स्निन् जीवादी वस्तुपननाना विधायमान निषिध्यमानाना धर्माणा- दीरपादनन्ता एव वचनमार्गाः स्वादादिना भवेयुः, याच्येयत्ताऽऽपत्तत्वा. चयत्तायाः, ततो विरुद्वैव सतननीति भुवाण निरस्यन्ति-- कत्र वस्तुनि विधीयमाननिपिध्यमानानन्तधर्माभ्युपगमेनाऽनन्तभ- १५ झीपसद्गादसगतैव सप्तभङ्गीति न चेतसि निधेयम् ।। ३७ ॥ सत्र हेतुमाहु.- वैधिनिषेधप्रकारापेक्षया प्रतिपर्यायं वस्तुन्यनन्तानामपि सप्तभङ्गी- नामेव संभवात् ॥ ३८ ॥ एकेक पर्यायनाविन्य वस्तुनि विधिनिषेधविकल्पामा व्यस्तसमस्ताभ्यां सतैव सहा समवन्ति, न पुनरनन्ता। तापमनन्तभनीप्रसादसनतत्व सतभन्याः सनुद्भाव्यते ॥३८॥ कुत. सतैव भता. सभवन्तीत्यादु.- प्रतिपर्यायं प्रतिपाद्यपर्यनुयोगानां सप्तानामेव संभवात् ॥ ३९ ॥ एतदपि कुन इत्याहु:- तेपामपि सप्तत्वं सतविधतजिशासानियमात् ॥ ४० ॥ भय सतविधतविज्ञासानियमे निमित्तमाहु.-- तस्या अपि सतविधत्वं सप्तधैव तत्सन्देहसमुत्पादात् ॥४१॥ तत्या अपीति प्रतिराद्यजिज्ञासाया । तत्सदेहसमुत्पादादिति प्रतिपाद्यतराय- समुत्पत्ते. ॥४१॥ - २० ३० ·७२२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. ४ सू. ४२ सदेहस्याऽपि सप्तवात्वे कारणमाहुः- तस्याऽपि सप्तप्रकारत्वनियमः स्वगोचरवस्तुधर्माणां सप्तविधत्वस्यै- वोपपत्तेः ।। ४२॥ तस्य प्रतिपाद्यगतसन्देहस्य । खगोचरवस्तुधर्माणां सन्देहविषयीकृतानामस्तित्वादि- . ५ वस्तुपर्यायाणाम् ॥ ४२ ॥ इय सप्तभनी कि सकलादेशवस्पा विकलादेशतरूपा वेत्यारेका पराकुर्वन्ति- इयं सप्तभङ्गी प्रतिभङ्गं सकलादेशस्वभावा विकलादेशस्वभावा च ॥४३॥ एकैको भगोऽस्याः सबन्धी सकलादेशस्वभावः विकलादेशस्वभावश्चेत्यर्थः॥४३॥ अय सकलादेश लक्षयन्ति- प्रमाणप्रतिपन्नानन्तधर्मात्मकवस्तुनः कालादिभिरभेदवृत्तिप्राधान्या- दभेदोपचाराद्वा यौगपद्येन प्रतिपादकं वचः सकलादेशः ॥ ४४ ।। कालादिभिरष्टाभिः कृत्वा यदभेदवृत्तेधर्मधर्मिणोरपृथग्भावस्य प्राधान्य तस्मात्, कालादिभिर्भिन्नात्मनामपि धर्मधर्मिणामभेदाध्यारोपाद्वा समकालमभिधायक २५ वाक्य सकलादेश. प्रमाणवाक्यमित्यर्थः । अयमर्थः-योगपद्येनाऽशेषधत्मिक वस्तु कालादिभिरभेदत्त्या, अभेदोपचारेण वा प्रतिपादयति सकलादेशः, तस्य प्रमाणाधीनत्वात् । विकलादेशस्तु क्रमेण भेदोपचारात्, भेदप्राधान्याद्वा तदभिधत्ते, तस्य नयायत्तत्वात् । कः पुनः क्रम 2 किं वा यौगपद्यम् ! । यदाऽस्तित्वादि- धर्माणां कालादिभिभेदविवक्षा, तदैकस्य शब्दस्याऽनेकार्थप्रत्यायने शक्त्यभावा- २० स्क्रमः, यदा तु तेषामेव धर्माणा कालादिभिरभेदेन वृत्तमात्मरूपमुच्यते, तदैकेनाऽपि शब्देनैकधर्मप्रत्यायनमुसेन तदात्मकतामापनस्याऽनेकाशेपरूपस्य वस्तुनः प्रतिपाद- नसभवाद्योगपद्यम् । के पुनः कालादय. । काल', आत्मरूप, भर्थ', सबन्धः, उप- कारः, गुणिदेशः, ससर्गः, शब्दः, इत्यौ। तत्र स्याज्जीवादि वस्त्वस्त्येवेत्यत्र यत्कालमस्तित्व तत्कालाः शेपानन्तवर्मा वस्तुन्येकत्रेति तेषां कालेनाभेदत्तिः । २५ यदेव चास्तित्वस्य तद्गुणत्वमात्मरूपम्, तदेव चान्यानन्तगुणानामपीत्यात्मरूपेणाऽ. भेदवृत्तिः २ । य एव चाधारोऽयों द्रव्याख्योऽस्तित्वस्य, स एवाऽन्यपर्यायाणामि. त्यर्थनाभेदवृत्ति. ३। य एव चाऽविष्वग्भाव. कथचित्तादात्म्यलक्षणः सबन्धोऽस्ति- त्वस्य, स एवाऽशेषविशेषाणामिति सबन्धेनाभेदत्तिः ।। य एव चौपकारोऽस्ति त्वेन स्वानुरक्तत्वकरणम्, स एव शेषैरपि गुणैरित्युपकारणाभेदत्तिः ५। य एवं ३० गुणिनः सबन्धी देश क्षेत्रलक्षणोऽस्तित्वस्य, स एवाऽन्यगुणानामिति गुणिदेशेनाs- भेदवृत्तिः ६ ।य एव चैकवस्त्वात्मनाऽस्त्वित्वस्य ससर्गः, स एवाऽशेषधर्माणामिति ससर्गणाऽभेदत्ति.। ननु मागुफसबन्धादस्य कः प्रतिविशेषः । उच्यते । मभेद- .

·No text on this page.

·, ७२४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [ परि. ४ स. ४७ न तदुत्पत्तितदाकारताभ्यां, तयोः पार्थक्येन सामस्त्येन च व्याभि- चारोपलम्भात् ॥ ४ ॥ तथा हि-मानस्य तदुत्पत्तितदाकारताभ्यां व्यस्ताभ्यां समस्ताभ्या वा प्रति- नियतार्थव्यवस्यापकत्व स्यात् । यदि प्राच्यः पक्षः, तदा कपालक्षणः कलशा- ५ न्त्यक्षणस्य व्यवस्थापकः स्यात्, तदुत्पत्ते. केवलायाः सद्भावात् । स्तम्भः स्तम्भान्तरस्य च व्यवस्थाकः स्यात् , तदाकारतायास्तदुत्पत्तिरहितायाः सभ. वात् । अथ द्वितीयः, तदा कलशस्योत्तरक्षणः पूर्वक्षणस्य व्यवस्थापको भवेत्, समुदितयोस्तदुत्पत्तितदाकारतयोर्विद्यमानत्वात् । अथ विद्यमानयोरप्यनयोनि- मेवार्थस्य व्यवस्थापकम्, नाऽर्थः, तस्य जडत्वादिति मतम् । तदपि न न्यायानु- १० गतम् , समानार्थसमनन्तरप्रत्ययोत्पन्नज्ञानैर्व्यभिचारात् । तानि हि यथोक्तार्थव्यव- स्थापकत्वलक्षणस्य ममग्रस्य सद्भावेऽपि प्राच्य जनकशानक्षग न गृहन्ति । भपि च किमिदमा कारत्व वेदनाना ? यद्वशात्प्रतिनियतार्यपरिच्छेदः स्यात् । किम- कारोल्लेसित्वम् , अाकारधारित्व वा । प्रथमप्रकारे, अाकारोलेखोऽर्याकारप- रिच्छेद एव, ततश्च ज्ञान प्रतिनियतार्थपरिच्छेदात्प्रतिनियतमर्थमवद्योतयतीति १५ साध्याविशिष्टत्व स्पष्टमुपढौकते । द्वितीयप्रकारे पुनराकारधारित्व ज्ञानस्य सर्वात्मना देशेन वा । प्रथमपक्षे, जडत्वादर्थस्य शानमपि जड भवेत्, उत्तरार्थ- क्षगवत् । प्रमाणरूपत्वाभावश्चोत्तरार्थक्षणवदेवाऽस्य प्रसज्येत, सर्वात्मना प्रमेय- रूपतानुकरणात् । अय देशेन नीलत्वादिनाऽाकारधारित्वमिष्यते ज्ञानस्य, तहि तेनाऽजडाकारेण जडताप्रतिपत्तरसभवात्कय तविशिष्टत्वमर्थस्य प्रतीयेत?। २० न हि रूपज्ञानेनाऽप्रतिपनरसेन तविशिष्टता राहकारकलादौ प्रतीयते । किंच देशनार्थीकारधारित्वानीलार्यतानि शेषार्यानामपि ज्ञानेन ग्रहणात्तिः, सत्यादि- मात्रेण तस्य सर्वत्राकारधारिलाविरोपात् । अथ तदविशेपेऽपि नोलायाकार- वैलक्षण्यानिखिलानामग्रहणम् , तर्हि समानाकाराणा समस्ताना ग्रहणपतिः । अब यत एव ज्ञानमुत्पद्यते, तस्यैवाऽकारानुकरणद्वारेण नाहकम् , हन्त ! एलमपि २५ समानार्थममनन्तरप्रत्ययस्य ताहक स्यादित्युक्तम् । ततो न तदुत्पत्तितदाकार तान्या जानन्य प्रतिनियताविभासः । नुि प्रतिबन्ध कापगमविशेषादिनि मिदम् ॥ ७ ॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकारयलघुटीकायामागमस्वरूपनिर्णयो नाम चतुर्थ परिच्छेद. ॥ ४॥ ० ·शुद्धिपत्रकम् । शुद्ध ति च्छिन्नः भनी ईसः ४९४ पं. अशुद्ध शुद्ध ३ जाने हामि राजन त्तिका ती १२ ते विविध शाल विशिष्माल पृ. पं. ५८१ ३ २ २ ५९८३,८ ३ ११ ४९८ २ . २० टे . स्नर, ९ तीति। चिरा पत्ता पा . - - २ ·शुद्धं पृ. शुद्धं पृ. रार्थ सिष्ट यु अशुद्ध दत्तो शिष्ठयु चके वर्म नो गोन्द पं. | अशुद्धं ६६८ २६ रार्य ६७४ ११ २३ मारुता नित्य त्व ६७५ काश्वि ६ पद्गु ६८५ ६८६ ६८६ मारुता वृ नित्यत्व काश्वि पद्गृ वक्त्रे वर्त्मनो गोशब्द २

·No text on this page.