·LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE Asiatic Society of of BenGAL, No. 57, PARK STREET, CALCUTTA. AND OBTAINABLE FROM THE SOCIETY'S LONDON AGENTS, MESSRS. TRUBNER & Co. 57 AND 59, LUDGATE HILL, LONDON, E. C. 0 0 8 4 14 6 6 12 14 14 2 14 12 0 2 12 0 BIBLIOTHECA INDIOA. Sanskrit Series. Advaita Brahma Siddhi, Tago. I Rs. Agni Purana. (Sanis.) Fase, I-XIV @ 16) each 5 Aitareya Aranyaka of the Rig Veda, (Sans. į Fasc. I–V @[6] each 1 Anu Bháshyam, Faso. I .. Aphorisms of Sáudilya. (English) Fasc. I Aphorisms of the Vedánta. (Sans.) Fasc. IIT, V-XIII @ [6] cach Ashtasáhasriká Prajnápáramitá, Fasc. I–V @ /6/ each Asvavaidyaka, Fasc. V @ /6/ each 1 Asvalayang Grihya Sutra, Faso ILIV @ 76/ each Atharvuna Upanishad, i Sanskrib) Fagc, I–V @ 16/ each Brahma Sutra (English) Fasc. I Bhámati. (Sans.) Fasc. I-VIII @ 76/ each Brihad Aranyaka Tipanishad, i Sans.) Ease. VI. VII & IX @ 16/ cach Ditto (English) Fasc. II-III @ [6] each Brihaddharma Puránam, Fasc. I 0 Brihat Seu hitá. (Sans.) Fasc. II—III, V.–VII @ 167 each.. 1 Chaitanya-Chandródaya Nataka, (Sans.) Fasc. II-III @ 6/ each 0 Chaturvarga Chintamani, (Sans.) Vols, L. Fasc. 1–11; II, 14-25; III, 19. @ 6/ each Fasc. 20 Chhandogya Upanishad. (English) Fasc. II 0 Dasarupa, Pasc. II and II @ 46) 0 Gopatha Brahmuna, (Sang. ) Fasc. I and II @ /6/ each 0 Gobhiliya Grinya Sútra. (Sans.) Fase. I-XII @ /6) each Bindu Astronomy i English) Fasc. IIII @ 6, each Kala Madhubas Feel I i Ve (@76/ Kátanra. (sans ) Fasc 1=-VI /12/ each Katha Sant Sugara. (English) Fase. I XIV @ 12) each Kaushitaki Brahmanupanishads Fasc. Sala Kurma Parania, Pase; I VI @ 7/6) eaob Lalita Vistara (Sada), Tasc. II. VI. @ 16/ Lalita vista Enghan) Easd, I/12) each Madana Parijata, Fäse. I-II @6each Månutika Sangraha. Pase: I-IL (16/ each Mima u Bi Darsana, (Sans:) Laso. A XIX @ 6/1 each Marichindera Pmana Sans) Tasc TV-VII @ 167 each 12 ::::::::::::::::::::::::::::: 10 12 12 8 8 8 NUNTA

·THE
SÂMKHYA SÊTRA VRITTI
OR
ANIRUDDHA'S COMMENTARY
AND
THE ORIGINAL PARTS OF
VEDANTIN MAHADEVA'S COMMENTARY
TO THE
SÂMKHYA SÜTRAS
EDITED
WITH INDICES
BY
DR. RICHARD GARBE,
PROFESSOR OF SANSKRIT IN THE UNIVERSITY OF KÖNIGSBERG.
PUBLISHED FOR THE BIBLIOTHECA INDICA.
CALCUTTA:
PRINTED BY J. W. THOMAS, BAPTIST MISSION PRESS.
1888.

·No text on this page.

·DEDICATED TO
DR. OTTO VON BÖHTLINGK
AS A TOKEN OF THE EDITOR'S ADMIRATION.

·No text on this page.

·PREFAOE. Of the two commentaries to the Sâmkhyasůtras, by Aniruddha and Vedântin Mahâdeva, edited in this volume, that of the former is almost altogether neglected by the Pandits of the present age, and manuscripts of the work are, therefore, of extremely rare occurrence. In preparing this edition I was, however, in the happy condition of being able to make use of the following three MSS. of the Ani. ruddhavritti which are all in Devanâgarî characters: 4. A modern, neatly written MS. on 95 leaves, belonging to the collection of the Elphinstone College, Bombay. This codex, copied Sake 1788 (= A. D. 1866) was kindly transmitted to me by Professor P. Peterson, Registrar of the Bombay University, at the time of my residence at Benares. B. A MS. in the library of the Government College, Benares, on 46 leaves and apparently about 100 years old. O. A MS. which my learned friend, Paņạit Durgậprasâd, discovered in private possession at Jeypur, Rajputâna, and of which he was kind enough to have a copy made for me, as the owner of the MS. could not be induced to place the original at my disposal. The first leaf of this MS. which covers 77 leaves in the transcript, is missing. While two of these three MSS., A and C, are evidently derived from the same codex archetypus and perhaps have been copied directly from their common source, B is to be considered as representative of a different class. The task of preparing the text for the purpose of an edition would have been much easier, if the readings of one of these two classes had proved throughout better than those of the other; but general preference could not be given to either, I had, therefore, to follow an eclectic method in establishing the text on the basis of the most careful interpretation. The study of the Aniruddhavritti was facilitated to me by the invaluable help of my excel·iv merits of both lent teachers and friends, Pandits Bhâgavatâchârya and Mohanlal Sâdhu, the latter of whom succumbed to an untimely and universally deplored death soon after my departure from Benares. Without the assistance of these sagacious Pandits I could never have hoped to arrive at a thorough understanding of this book, because such an understanding is barred by the greatest difficulties, created partly by Aniruddha’s aphoristic style, partly by the surprising peculiarity of his ideas, and to a great extent by the fact that large portions of the work bear the character of an inelaborate rough-draught simply hinting at the drift of the author's opinions. These difficulties were augmented by the unsatisfactory state of the MSS., everyone of which is full of clerical errors, as my critical apparatus shows. In spite of all these impediments, the present edition claims to be a perfectly correct one, and I venture to hope that the few savans who are familiar with the philosophical writings of India will not be of a different opinion; may they consider the expression of this hope, as what it is meant, an acknowledgement of the merits of both, Bbâgavatâchârya and Mohanlal! I admit willingly, however, one defect of my edition. In some places where the readings of the MSS. A O deviate from those of B, while the variae lectiones do not offer do not any difference of sense, the question whether the reading accepted by me or the one registered in the note below be the phrase written down by Aniruddha himself, cannot be decided with absolute certainty. But I did not consider this deficiency-one which was unavoidable under the present circumstances—, of sufficient weight to induce me to abstain from the publication of a book which is of the highest importance for the history of the Sâmkhya philosophy. Compared with the critical treatment of the Aniruddhavřitti, the preparation of Vedantin Mahadeva's commentary to the Sâmkhyasútras could be made with ease. This book does not offer particular difficulties, and the three MSS. of it that were accessible to me-all written in Devanagari-are, though of rather modern appearance, very good and correct: a. A MS. on 84 leaves, belonging to a Samnyâsin at Benares and procured for me for copying by Pandit Vindhyeśvari. prasad Dube, the well-known Nyâya scholar, ·V b. A MS. on 84 leaves in the library of the Government College, Benares. Two leaves are missing after the 31st, and six or seven after the 38th. A MS. on 49 leaves in the Royal library of Berlin (Cham. bers 338), closely related to b. Mr. F. E. Hall says in his preface to the Sâmkhya-såra, p. 45. «The Sâmkhya-vritti-sära, by Mahadeva Sarasvatî, more commonly called Vedânti[n] Mahadeva, disciple of Svayamprakasa Tirtha, is an abridgement of Aniruddha, but contains many original remarks by the epitomist.” (Cf. his Index to the Bibliography of the Indian Philosophical Systems, p. 1). This statement is more correct in its latter part than in the former. Mahâdeva, it is true, professes his obligations to the Aniruddha vřitti in the opening stanza of his work, but, as it seems, in order to conceal how infinitely more he is indebted to the Sâmkhya-pravachana-bhåshya of Vijñânabhikshu, whose name he does not even mention in the colophon to Adhyâya I, where he admits that the first part of his book is only a coinpilation of paraudkyâni. In reality, however, more than half the bulk of Mahadeva's annotations, viz., the comment to Adhyâyas I and II, is almost entirely copied, with slight alterations, from om Vijñâna's Bhâshya to the Sûtras. All this, of course, was not worth publishing, and, therefore, the first 107 pages of my edition exhibit only a few passages printed in the small type I have chosen to distinguish Mahadeva's commentary from that of Aniruddha. By the “ on the title-page, styled the extracts given in this volume, I mean everything that Mahadeva has not borrowed from Vijjána's Bhashya, those annotations included which show a close resemblance to the words of Aniruddha. Hence the reader will learn not only how many really original remarks the commentary of Mahadeva contains in the parts independent from Vijñâna's work, but also that the relation of this portion to the Aniruddhavřitti is rather that of an explanation than of an abridgement. As regards the text of the Sútras, the one adopted by Aniruddha bas been printed in this volume, while the variae lectiones of Mahâu. deva bave been noted in the critical apparatus as well as those pecu. liar to Vijñânabhikshu and to Nâgesa Bbațța. Of the latter's com- Vedāntin Mabadeva's commentary;" as I have no rigor el parts of ·vi critical way mentary, called Laghu-Sâmkhyasûtra-vritti, which does not deserve an edition, because it is throughout a simple abstract of Vijñâna's Bhashya (cf. F. E. Hall, Index, p. 2, Preface to the Sâmkhya-sára, p. 46), I obtained a transcript of a codex in the library of His Highness the Mahârâja of Jeypur. Numerous extracts from the two commentaries published in the present edition are found in 'The Samkhya Aphorisms of Kapila, with illustrative extracts from the coin mentaries. Translated by James R. Ballantyne. Third Edition, London 1885. I quote this work as Aph., but I have given only occasional references to those extracts, as they can hardly claim the value of a mediocre MS. The editor (F. E. Hall) himself acknowledges, in a note on page 461, the unin which the Sanskrit portion of the first 183 pages of Ballantyne's work has been treated, and it is much to be regretted that he did not devote greater care to the task of re-editing this book which is thoroughly unsatisfactory in its actual state, and to which a scholar of F. E. Hall's sagacity and great learning might have given a very different value. For instance, the text Aph.3 83, note 1, is simply composed by Ballantyne or Ballantyne's Paņạit, and the extract from Aniruddha, p. 145, note 3, has been altered unjustifiably, as I have pointed out on page 67, note 6 of this volume. Again, the text Aph.8 58, note 1, is evidently spurious, as it is neither that of Vijñånabhikshu, nor of Aniruddha, nor of Mahadeva (Fala- संथोगो ऽप्यविवेकात् । अतो न समानत्वं दोषस्य । मुक्तस्था- [or मुक्ने] ऽविवेकामावान पुनः संयोगो भवतीत्यर्थः ॥), nor of Nagesa (वक्ष्यमाणादविवेकानिमित्तात्संयोग इति न दोषाणां समानत्वमित्यर्थः । स चाविवेको मुक्तेषु नास्तौति न पुनः संयोगः). Moreover, that spurious passage is wrongly translated, because it lacks an interpunctuation after salaam, and, in consequence, also the text of Aphorism I, 55, the translation of which is to be corrected as follows: " Also the conjunction thereof takes place througb nondiscrimination ; (therefore) there is no parity" (to render the Sûtra aocording to Vijñâna's interpretation which Ballantyne must have intended, as he has prefixed Vijñâna's introduction to it, although in a deformed state). These few examples may suffice to show that this stately volume of Trübner's Oriental Series deserves a severe criti. cism ; the whole book is full of errors which might have been easily removed by a more careful revision, ·vii I have to add some remarks on the position of the Aniruddha. vritti among the principal writings of the Samkhya school as well as on the approximate time we must assign to both, Aniruddha and Mahadeva. In the first place, it is of importance to know that the Aniruddha. vritti, which betrays decidedly materialistic tendencies, is the oldest of the four commentaries to the Sâmkhyasútras with which we are acquainted. As has already been stated by F. E. Hall in his preface to the Sâmkhya-sâra, p. 44, notei, Vijñâ nabhikshu, in his Sâmkhya-pravachana-bhashya, refers to Aniruddha ; but although he does so in eight places (if I have not overlooked anything), he never men. tions the name of his predecessor. References to the Aniruddha: vritti are Vijñâna's remarks at the end of his annotations to Sûtra I, 18: searaamat ofcfa ute etc., to I, 161: Faqataifafara qê etc., to V, 82 (printed in the Pâtbântara-sûchîpattram): 5776- fauturafera uto etc., and to VI, 50: FETE Farat e etc.; for all these variae lectiones are the readings of Aniruddha. Moreover, the araq in Vijñâna's Bhâshya to I, 19 (page 22, line 4*), to II, 46 (p. 129, 1. 6) and to V, 100 (p. 198, 1. 5) is Aniruddha, as anyone may now convince himself by means of my edition ; and, finally, what Vijñâna states at the end of his commentary to V, 121 : न बाह्यबुद्धिनियम इत्यंशस्य पृथक् सूबल्वे ऽपि खूबद्दयमेकौवत्येत्य मेव व्याख्येयम् । सूचभेदस्तु दयभयादिति बोध्यम् ॥ is said with regard to Aniruddha who has preserved separately the two Sûtras which Vijñâna has fused into one. If I call the attention of my readers to the fact that Aniruddha has taken advantage of the Sâmkhya-tattvakaumudî, the well-known commentary to the Sâmkhya-kârika by Vâchaspatimiśra who must have written in the beginning of the 12th century, it is not for the purpose of asserting the doubtless posteriority of Aniruddha to Vâchaspatimiśra, since I have tried elsewhere to prove that the Sâmkhyasútras are themselves younger than the Sâmkhya-tattvakaumudi, These references of the Aniruddhayritti to the Tattvakaumudi, a list of which I subjoin, are in themselves important enough. * I quote, of course, F. E. Hall's edition of the Sâmkhya-pravachanabhishya in the Bibliotheca Indica, Calontta 1856, not the worthless reprint of Jivananda Vidyâbindu.

·viii Aniruddha's introduction to I, 2 is simply a paraphrase of the passage in Vachaspatimiśra's commentary to Kârika 1 which begins 496 EÈ Frater afeta (p, 3, 1. 15 of Târanátha Tarkavâchaspati's edition, Calcutta 1871) ; not ot only the ideas are the same on both sides, but even characteristic expressions and the quotation of the Sloka gaman faceng etc., the earliest occurrence of which is in the Sabarabhâslıya to the Mimâmsasùtra, 1, 2, 4. Aniruddhavřitti to I, 120: TË 7, ofwaren atsaa faâng har en etc., is borrowed from Tattvakaumudi to Kår. 9 (p. 45, 1, 3, 4). Anir. to I, 123 from Tattvak. to Kâr. 9 (p. 52, 1. 6 seq.). Anir to 124 from Tattvak to Kår. 10 (p. 55, 1. 7 seq.). Anir. to I, 132 from Tattvak. to Kâr. 10 (p. 56, 1. 11 seq.). Anir. to II, 1: Ngày, FAHÉSIT etc., from Tattvak. to Kar. 23 (p. 86, 1. 3, 4). Anir. to V, 94 from Tattvak. to Kår. 5 (p. 29, 1. 1). However interesting these references are, we want some other relation to fix the date of the Aniruddhavritti; and, fortunately, such a relation is to be found in Aniruddha's annotation to I, 34 which is an abstract of a portion in the Bauddha chapter of Sâyana's Sarvadarśanasaņgraha, viz., of 94T ng: auf TCUTE FRI... ...77TÀ TANTA SFATSATUT ali eto., (p. 9, 1. 11 seq. of I'śvarachandra Vidyâsâgara's edition, Calcutta 1858). Hence it follows that Aniruddha is posterior to Sâyana who lived in the 14th century, while on the other hand it has been proved that he is prior to Vijñānabhikshu whose time is the latter half of the 16th century (according to Hall, Preface, p. 37, notet). " Now in India a writer must have long ceased to have any visible connection with the present, before a Pandit would trouble himself to write commentaries on his works or quote from them as a well-accepted authority," says Professor Cowell in his preface to the Kusumâñjali, p. X. Aniruddha must, accordingly, have lived at some distance of time from Sâyana as well as from Vijñânabhikshu ; that is to say, we may place him in the 15th century with as much certainty as is generally obtainable in such questions, Perhaps even a greater accu ey might be secured to this date on the ground of Aniruddha's expression annarquean (II, 32) which occurs again in the Sahitya-darpaņa (ed. Röer, p. 102, 1. 4, 5).

·ix Now, afauc is one of the rarest words of the Sanskrit dictionary, for we know only of one other passage where it is found, viz. in the Nyâyasútra 4. 2. 18, and bere it has a different sense. According to my opinion, therefore, it is highly probable that the maqstaafaucam in one of the two places where it occurs is an amata of the other ; and as I am not inclined to suppose that the author of the Sahityadarpaña will have borrowed from the work of a philosophical writer so little known as Aniruddha, the contrary seems to me to be likely enough. If this assumption is correct, i. e. if Ani. ruddha is later than the Sahityadarpana which has been composed about the middle of the 15th century, Aniruddha might be brought down as far as 1500 A. D. To make out the time of Vedântin Mahadeva, two limits, very close to each other, are given to us, vit. the age of Vijõânabhikshu. from whose Bhâshya Mahadeva borrowed, and most probably at. least--that of Varadarâja Bhatta, who mentions a gloss on a Sâmkhya. blåshya that cannot be the one compiled by Nâgeća, and who is known to have composed his Laghukaumudi in 1658 (cf. F. E. Hall, Preface, p. 45, note*). From these two limits we may infer that Mabâdeva wrote his Sâmkhya-vritti-sâra about 1600 A. D. Complete translations of the present volume, of Vijñâna's Sâmkhya-pravachana-blâshya and of the Samkhya-tattvakaumudî are in preparation. After their publication I propose to write a comprehensive work on the history and the contents of the Sâmkhya philosophy, R. GARBE.

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः। ओं नमो व्यक्तनिदानाय ॥ विनायकं नमस्कृत्य विष्णु सूर्यं सरस्वतीम्। लक्ष्मी गङ्गां महेशानं वृत्तिं कर्तुं समारमे ॥ पुरुषः खलु वैराग्यान्मोर्थशास्त्र प्रवर्तते। वैराग्यं चर वेधा स्यात्, शोकादिना वा जन्मान्तरीयदुरितक्षयादा। तथा च श्रुतिः 'यदहरेव विरज्येत्तदहरेव प्रव्रजेद' इति । शास्त्रे प्रवृत्तश्च परवैराग्यान्मुच्यते। तथाह' पतञ्जलिः 'दृष्टानुविकविषयविष्णस्य वशोकार- संज्ञा वैराग्य, तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्'। तदेव १ B श्रीलक्ष्मीन्द्रसिंहाय नमः । २ B adds साधन । ३ Corrected, A वा, B वैराग्याच्च विद्या । 8 A जे०। ५ B तथा चाह । ६ B पातञ्जलिः । 1

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, १.
परवैराग्यं वक्तुमतिकारुणिको महामुनिजगदुद्दि-
धीर्षुः कपिलो मोक्षशास्त्रमारभमाणः प्रथमखूचं
चकार।
ओं नमः सच्चिदानन्दरूपिणे नमः ॥
दृष्ट्वानिरुद्धवृत्तिं बुद्धा सांख्यौयसिद्धान्तम् ।
विरचयति वृत्तिसारं वेदान्यादिमहादेवः ॥
अथ जगदुद्दिधौर्षमहामुनिः कपिलः फलसौन्दर्यज्ञानस्य फलेच्छा-
द्वारा साधनप्रवृत्तौ कारणत्वं पश्यन्फलसौन्दर्यमाह ॥
अथेत्ययं मङ्गलार्थो, न तु कर्मानन्तयार्थः, 'यदहरे।'-
त्यादिश्रुतेरानन्तर्यस्याप्रयोजनत्वात् । कर्मारम्भे च
मङ्गलकरणं न्याय्यं, अथशब्दश्च मङ्गलवाचको दृश्यते
ओंकारश्चाथशब्दश्च दावेतौ ब्रह्मणः पुरा।
कण्ठं भित्त्वा विनियातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभाविति॥
'विविधदुःखेति शारीरमानसिकयोराध्यात्मिकत्वेन
संग्रहणादेकत्वम्। आधिभौतिकं पशुपक्ष्यादिजनितं,
आधिदैविकं ग्रहभूतादिजनितम् । नन्वेवं तेषां
१ A ग्यमुक्तं ॥ अवियरमका० । २ Corr., A B •ज । ३ B
नन्तर्वार्थस्य मङ्गलाप्र० । 8. A adds तथा च ।
५ Boक्रांती
'६ B तेन मा० ।
।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १,१. निवृत्तिः स्वत एव, 'दुःखानां विचक्षणावस्थायित्वात्, अत आह 'अत्यन्तेति। न दुःखविशेषाणां नि- त्तिरभिमता, किं तु दुःखजातीयानाम्। भविष्यता- मपि हि निवृत्तिरत्यन्तशब्दार्थः॥ धमार्थकाममोक्षाणां पुरुषार्थत्वं, न तु चयाणामत्यन्तत्वं, क्षयित्वाविषयज- सुखत्वात् । मोक्षस्य च न तथा, नित्यत्वात्प्रकाश- रूपत्वात् । अत उक्तं 'अत्यन्तपुरुषार्थ' इति ॥ भवतु दुःखनिवृत्तिः पुरुषार्थः, तथापि दृष्टादेव सुकरापायात्तत्सिद्धेः शास्त्रसाध्ये दुष्करोपाये ऽनेक- जन्मपरंपरायाससंपाद्ये चित्तनिरोधादी कः स्वस्थात्मा प्रवर्तते। तथा च अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । .५ इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विहान्यत्नमाचरेत् ॥ तथा हि, शारीरदुःखनित्तये औषधादयः सन्ति, मानसदुःखनिहत्तये प्रवरस्त्रीमिष्टान्नादयः सन्ति, आ- धिभौतिकदुःखनिवृत्तये च नीतिशास्त्रार्थवादिभिः प्रोक्ता नाना प्रकाराः सन्ति, आधिदैविकदुःखनि- वृत्तये च शान्तिमणिमन्त्रादयः सन्तीत्यत्रोत्तरसूचम् ॥ । १ B adds सुख । २ A सुखत्वाहा। ३ B परंपरया । A B अको। ५ B दृवस्या० ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, २. ॥ अथशब्दो मङ्गलार्थः ॥ विविधस्य दुःखस्याध्यात्मिकाधिभौति- काधिदैविकरूपस्यात्यन्तनिवृत्तिः पुनःखजातीयानुत्पत्तिविशिष्टा निवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः, धर्मार्थकाममोक्षेषु चतुर्ष पुरुषार्थेषु मध्ये श्रेष्ठः पुरुषार्थ इत्यर्थः । त्रयाणां क्षयित्वान्मोक्षस्योक्तनिवृत्तिरूपस्थान- यित्वादिति भावः ॥ तत्राध्यात्मिकं दुःखं शारीरं मानसं च । शारीरं वातपित्तले मवैषम्यनिमित्तं, मानसं कामक्रोधलोभमोहेर्यादिजनितं, उभयोरयान्तरोपायमाध्यत्वादाध्यात्मिकत्वम् । अत एवान्तरमिद- मित्याचक्षते । श्राधिभौतिकं पशुपक्षिस्थावरादिनिमित्तं, आधि- दैविकं ग्रहादिनिमित्तम् । विविधमिदं बाह्यमित्याचक्षते ॥ नवस्वननिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः, तथापि सत्त्वपुरुषान्यताख्याति- रूपतत्त्वज्ञानहेतुशास्त्रप्रवृत्तौ को हेतुः, शारौरदुःखनिवर्तकानामौ- षधादौनां, मानसदुःखनिवर्तकानां वरस्त्रौमिष्टान्नादौनां, श्राधि- भौतिकदुःखनिवर्तकानां नौतिशास्त्रोपदिष्टनिरत्ययस्थानाध्यासना- दौनां, श्राधिदैविकदुःखनिवर्तकानां मणिमन्त्रमहौषधादीनां च सुकराणां सत्त्वे ऽनेकजन्मपरंपरायाससाध्यतत्त्वज्ञाने ऽतिदुष्करे प्रवृ- त्तेर्दुर्लभत्वेन शास्त्रप्रवृत्तेर्दुर्लभतरत्वात्, श्रत आह ॥ ন সমিছিল জানুক লাখ । । न वयं निवृत्तिमा पुरुषार्थ इति बमः, किं तूत्यत्ति- १ ३ ० हौषधीनां । २ A निमित्तमात्रं ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १,
३.
निवृत्तिः । औषधादिना च' नावश्यं दुःखं निवर्तते,
यदि वा कथंचिन्निवर्तेत पुनरन्येन न भवितव्यमिति
नास्ति नियमः॥
भवतु "दुःखनिवृत्तिस्तथापि न पुरुषार्थः, पुनः-
पुनस्तथाविधप्रतीकारकरणादित्यत आह ॥
दृष्टात् उक्तौषधादिरूपात् तसिद्धिः दुःखात्यन्तनिवृत्तिसिद्धिः न
भवति । कुतः। निवृत्तः दुःखनिवृत्तेः। अनन्तरमिति शेषः ।
अनुवृत्तिदर्शनादपि दुःखजातीयोत्पत्तिदर्शनादपि । अयं भावः ।
नोकैरुपायैर्दुःखानुत्पत्तिविशिष्टा दुःखनिवृत्तिर्भवति, तत्तदुपायै-
स्तत्तदुःखेषु नष्टेष्वपि दुःखान्तरोत्पत्तिदर्शनात्, तस्मादसुकरत्वे ऽपि
तत्त्वज्ञानमेषितव्यमिति ।
ननु मा भूदौषधादिभिः पूर्व विदुःखनिवृत्तिः, तथापि
पुनःपुनःप्रतीकारकरणे तु भाविदुःखनिवृत्तिरपि स्यादिति शङ्कते ॥
मुलालाबाजारोबारमापाय
यथा प्रत्यहं क्षुत्प्रतीकाराय वरानभक्षणादिना तृप्तस्य
१ A C त्वनुत्पत्तिनिरत्तिः । २ च is missing in B
३ AC निवर्तते । ४ AC दुःखानि०। ५ । पूर्वभावि० ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः
पुरुषार्थता, तथा दुःखनिवृत्तये औषधादिना पुनः-
पुनःप्रतीकारात्पुरुषार्थतेति ॥
सिद्धान्तमाह ॥
यदा दुःखमुत्पत्स्यते तदा तत्प्रतिकर्तव्यम्। तथा च दुःखनिवृत्तिः
पुरुषार्थः । यथा यदा चुत्तदा भोक्तव्यं, भुञानस्य क्षुनिवृत्तिः
पुरुषार्थ इति॥
सिद्धान्तयति॥
कि जालमा
न हि सर्वदेशे सर्वकाले वा वैद्यादयः संभवन्ति ।
संभवे ऽपि नात्यन्तचिविधदुःखनिवृत्तिः स्यात् ।
अवश्यं हि देहनिबन्धनाद्रागादीनां संभवः, देही
सुखीति न दृष्टमिति । तस्मादेष पुरुषार्थः प्रामाणि-
कैयः, शास्त्रगम्यश्चापादेयः॥
युक्त्यन्तरमाह॥
१ With B a b_c; A सांता०,Cसर्वत्रा; Vijnana सत्त्वा०;
Nâges'a like Aniruddha and Mahâdeva | A cet at
सन्ति, B या वसन्ति । ३ B adds वा, C या। 8 C सुखानि ।

·सांख्यसूत्रसत्त्योः १, ५. नहि सर्वस्मिन्देशे सर्वस्मिन्काले वैद्यादयः सन्ति । सम्भवे ऽपि सत्त्वे ऽपि वैद्यादीनां सत्तासंभवात् दुःखसत्तासम्भवात्', नहि वैद्यादिमि- रयवश्यमौषधादिना दुःखं हातुं शक्यते, किं च शारीरादिदुःखा- पगमे मानसादेस्तस्य सम्भव इति न सर्वथा दुःखादिमोकः । तस्मा- प्रमाणकुशलेरौदृग्विधः पुरुषार्थी हेयः ।। युक्त्यन्तरमाह ॥ ও জেলা সমূহ अथवा दुःखत्रयनिवृत्तेरन्योऽन्यमुत्कर्षों दृष्टो, मोक्षश्च सर्वोत्कृष्टो, नित्यत्वादेकत्वात्सर्वदुःखाच्छेदरूपत्वात् ॥ ननु नास्त्येव तदर्शनं यच मेक्षिा न पुरुषार्थः, न चौषधादिना दुःखनिवृत्तिमाचं मोक्षः । तस्माद्यस्तव सिद्धान्तः सो ऽस्माकं भविष्यतीत्यत आह॥ न तैस्तैरुपायैस्तत्तदुःखोच्छेदे यतितव्यं, मोक्षस्य नित्यत्वेन सर्व- दुःखोच्छेदरूपत्वेनोत्कर्षात् । 'त्रात्मलाभान्न परं विद्यत' इति सा- त्कर्षश्रुतेरपि तत्साधने तत्त्वज्ञान एव यतितव्यम् । ननु मोक्ष इत्युक्ने बन्धादिति प्रतीयते । म च बन्धः किं खाभाविक उतागन्तुकः। श्राद्ये नाशायोगः, अन्त्ये स्वत एव नयति, किं तत्त्वज्ञानेनेत्यत आह ॥ १ दुःखसत्तासंभवात् is missing in b| २ B ०ऽन्य उ० ।

·C
सांख्यसूत्ररत्त्योः १,
स्वपक्षसिद्ध्या परपक्ष उपालभ्यते, न त्वन्यथा। उक्तं च
यत्रोभयाः समा दोषः परिहारो ऽपि तादृशः ।
नैकः पर्यनयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे ॥
किं स्वभावतो बदस्य मोक्षसाधनोपदेशो ऽन्यथा
वेत्यचाह ॥
बन्धस्य खाभाविकागन्तुकत्वयोर्मोक्षस्योपादेयत्वे ऽविशेषः। यथा
बन्धस्योपपत्तिर्यथा च मोक्षस्य तथा वयं वक्तुं शकुम इत्यर्थः ॥
अथ बन्धमोक्षयोरुपपत्त्यर्थमादौ तावत्स्वाभाविकवे बन्धस्य
दूषणान्याह ॥
न व भावना यस सामान पर दिन
स्वभावनाशात् स्वरूपनाशप्रसङ्गात् । उक्तं च
वस्तुस्थित्या न बन्धो ऽस्ति तदभावान्न मुक्तता।
विकल्पघटितावेतावुभावपि न किंचन ॥
एतदेव द्रढयति ॥
B१ वा सम instead of तादृपः । २ B पर्यनुयाज्यः स्यात्ता० ।
३ AC खभावबद्धस्य ।
8 A.C वेत्यत आह ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ११. Es-irasaraya नित्यस्वभावस्य बन्धस्याप्रच्यवात्तन्नाशार्थमनुष्ठानमश- क्यमिति ॥ कश्चिद्दिप्रलम्भायाशक्यमप्युपदिशेत्, यथाङ्गुल्यो करियूथशतमित्यत आह॥ नामपदयानिधिका देशा॥ स्पष्टम्॥ शङ्कते। स्वभावस्यापि नाशो दृश्यते, यथा पटे' शुक्लत्वस्य रागादिभिः, बीजस्य "चाकुरजननात् ॥ सिद्धान्तमाह। वाचा पाया जाता ॥ ११ ॥ सत्कार्यसिद्धेन पटस्य शक्तिं नष्टं, किं तु रागादि- १ B त्यत्राह। २ AC रुपदेशो। ३ is missing in A C| 8 A C पट । ५.B वा० । ६ A शत्यु झ्वाभिभवाभ्यां । 2 ·सांख्यसूचरत्त्योः १, १४. नाभिभूतं, क्षालनात्युनरुद्भूतम् । अङ्गुरजननादपि बीजं न नष्टं, किं त्वभिभूतं, तस्य च पुनरुद्भवो न दृश्यते' वस्तुवैचित्र्यात् ॥ नन्वात्मा स्वभावता न बदः, किं तु कालवशाहद्दो भविष्यतीत्यत आह॥ কজি কাজী আলী জিইহে ওমর ১৬ মে भवत्वयं, यदि तस्य कदापि कालयोगः स्यात् न स्थाहा। नित्यस्य व्यापिनः सर्वकालसंबन्धोपाधित्वात्। नित्यस्येति सर्वकालसंबन्धे प्राप्ते। व्यापिन इत्युत्तरसूच- पर्यालाचनया संपातायातम् ॥ देशवशाइड्बो भविष्यतीत्यत आह ॥ न देशयोगता यशात् ॥ १३ ॥ व्यापिनो नित्यस्य सर्वदेशसंबन्धादिति ॥ अथावस्थातो बडो भविष्यतीत्यत आह ॥ मावस्थाना देहधर्मत्यारस्याः ॥ १४ ॥ १ A Cadd इति । २ ननु is missing in A C| ३ B त्यत्राहा 8 B संघाता० ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, १७. तस्याः अवस्थायाः। देहधर्मत्वादित्युपलक्षणं, अपरि- णामित्वादिति परमार्थः ॥ आत्मनो ऽप्यवस्था भविष्यतीत्यत आह॥ असङ्गो ऽयं पुरुष इति श्रुतिरस्ति, सा बाधिता स्यात् ॥ कर्मवशाइड्वो भविष्यतीत्येतद्दषयति ॥ निर्गुणत्वादात्मनः कर्मणा ऽनात्मधर्मत्वम्। किं त्वन्य- धर्मेणापि कर्मणा बद्धो भविष्यति । तदयुक्त, नह्यन्य- धर्मेणान्यत्र किंचिदाधीयते, विश्वस्य वैचित्यानुपपत्तेः, अतिप्रसक्तेश्चेति । मुक्तात्मनामपि बन्धप्रमङ्गो ऽन्य - त्वाविशेषादिति ॥ दूषणान्तरमाह॥ १ B त्यत्राह। BC| ३ A कर्मणो। These four words are missing in 8 C प्रसङ्गादन्य० ।

·२ सांख्य सूत्रत्त्योः १, १६. दृश्यते केचित्सुखिनः केचिद्दुःखिनः। न चानादौ संसारे केनापि सुखहेतु कर्म दुःखहेतु कर्म वा न कृतं, अन्यधर्मेणान्यच कार्यजनने सर्वे सुखिनेा दुःखि- ना वा स्युः॥ अन्यधर्मेणान्यत्र कार्यजनने प्रकृतिर्नियामिका भ- विष्यति, यं पुरुषं प्रति सा प्रवर्तते तस्य बन्धो भवि- व्यतीत्यत आह॥ प्रतिनिवन्धनावेन तथा अपि पारमन्यम् ॥१८॥ प्रकृतेरपि व्यापित्वात्सर्वपुरुषसंबन्धाविशेषात्कर्मणा विना न नियम इति तस्या अपि कर्मपारतन्त्र्यम् । तच चोक्तो दोषः॥ यदि प्रकृत्यादिनिबन्धन आत्मनो बन्धो नास्ति स्वभावेनापिर नास्ति, तर्हि मोक्षशास्त्रोपदेशा व्यर्थः स्यादित्यत आह ॥ न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाइते । १९॥ १ Thus A B C; Mahadeva and Nagesa have, like Vijnana, निबन्धनाच्छन्न । २ B •पारतन्न्यात् । ३ B खभा- वेन । ४ तहि is missing in B| ५ B त्यत्र सिद्धान्तमाह ।

·सांख्य सूत्रहत्त्योः १,२१. १३ शुद्धेति गुणासङ्गी। बुद्धेति स्वच्छः । तद्योगः बन्ध- योगः । तद्योगाते प्रतियोगाहते । अविवेकं विना नात्मनः कदापि बन्धः, किं त्वविवेकाइन्ध इत्यभि- मानः । स च शास्त्रोपदेशान्नामापवदितव्यः ॥ अथाविद्यया तस्य बन्धो भविष्यतीत्यत आह ॥ नाविद्यालयमा बधाचावात् ॥ २० ॥ अविद्या हि विद्याप्रागभावः प्रध्वंसाभावो वा । उभ- यथाप्यवस्तु। न चावस्तुना वस्तुनः आत्मनः संभ- वति बन्धः। तस्मादविद्यया बन्ध इति व्यपदेशमाचं, न तत्त्वम्॥ विद्यातो ऽन्याऽविद्या वस्तुभूता भविष्यतीत्यत वाह ॥ अविद्याया वस्तुत्वे वाह ॥ भनुन्ने शिक्षाका शान्तिः ॥ २१ ॥ अस्माकं तावदविद्यायाः सद्रपत्वे नाशाभावादनि- १ A तद्योगो व योगः। २ प्रकृतियोगादृते is missing in A B| ३ B • शान्नाम वेदितव्यः । 8 A संबन्धो। ५ B त्यत्राह । ६ A ना instead of न चावस्तुना । 9 a अविद्या ।

·१४ सांख्यसूचकृत्त्योः १,२३. मोक्षः । अबैतिनां त्वविद्या न तात्त्विकी। दैतवादिनां त्वनादेवस्तुभूतस्य नाशाभावादुपदेशानर्थक्यम्॥ दूषणान्तरमाह॥ स्पष्टम् ॥ विजातीयतापसिया ॥२२॥ यद्यविद्या वस्तुभूतानादिस्तदा नित्यात्मतुल्या । अना- त्मत्वे विजातीयद्वैतत्वम् ॥ अथान्यपदार्थानामीदृशी गतिः। अविद्या तु वस्तु- भूतानादिरपि विनद्ध्यतीत्याह ॥ तेहि सजातीयविजातीयद्वैताभाव इयते ॥ शकते ॥ বিৰাময় স্বল । মই अन्योऽन्यविरुद्धरूपा अनादि रपि नाशात्यागभाव- रूपा॥ उत्तरमाह। १ A C • पत्तिः । २ B inserts गुण before तुल्या। ३ A देता। 8 A दे।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः १,२६. अविद्या न सती, येन विजातीयवैतापत्तिः, नाप्यसती कार्या- पलम्भात्, किं तु सदसद्रूपेति चेत् ॥ न वाहवामातीतः ॥ ४ ॥ न कुचापि केनापि कदापि ताहक पदार्थः प्रतीतः ॥ यद्येवं, प्रकृत्यादीनां षट्पदार्थवैधात्कुत्र प्रवेश इत्यवाह। न क्यं पठ्यहार्यवादिना बोषिकादिवत् ॥ २५ ॥ स्पष्टम् ॥ यद्यनियताः पदार्थाः, कथं पञ्चविंशतितत्त्वमित्य- चाह॥ श्रादिपदान्नैयायिकः, स हि षोडशपदार्थवादौ ॥ अनियतले ऽपि नाथोलिकस्य संग्रही, न्यथा बा- शोभत्तादिसमलम् ॥ २६॥ षडेव पदार्था इति न ब्रूमा, न तु युक्तिसिद्धमपि नाङ्गीकुर्मः । अन्यथा बालेन्मित्ततुल्यत्वम् । तथा च १ A C इत्यत आह । २ A त्याह, C त्यत याहै । ३ A • तुल्यत्वात् ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, २८. न ह्याप्तवादान्न भसो निपतन्ति महासुराः । युक्तिमद्दचनं ग्राह्यं मयान्यैश्च भवद्दिधैः । बौद्धपक्षं निरस्यति ॥ नानादिमियोपनियोध्यस्थ २७ ॥ अस्यात्मनो ऽनादिविषयवासनानिमित्तो बन्धा भ- विष्यतीति न। अस्माकं तावदासनया सहात्मनः संबन्धाभावाइन्धाभावः। बौद्धनये स्थिरस्यात्मना ऽस- वादासनाया अपि तावत्कालं स्थित्यभावाको बई । इति ॥ बाह्मवस्तूपरागाहासनासंतानेनात्मसंतानस्य बन्धा भविष्यतीत्यत आह॥ न बाद्याभ्यन्तरपाबपोशाकमायोऽपि देश- भेदात्, सुघ्रस्थपाटलिपुत्रस्यायोरिव ॥ २८॥ १ Bह्यप्रवादान। २ Thus Aniruddha and Mahadeva; Vijnana has निमित्तको। ३ B inserts ऽयं । 8 B inserts मते । ५ AC बंध। ६ Thus all three MSS. of Ani- Truddha and my MS. of Nagesa ; Vijhana and Mahadeva read opacit• I • Vijñâna, Nâgeſa and Mahadeva have व्यवधानात् instead of भेदात् ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः १, ३०. यद्युच्येत रविजलभाजनयोरपि दृष्ट उपरज्योपरजक- भावः, तत्र रश्मिसंबन्धादुपरागः, अच तत्संबन्धो नास्ति। वासनाद्वारेण चेत्, न, तावत्कालासत्त्वात् कथं संबन्धः। संतानस्य चेत्, यदि संतानी व्यति- रिक्तः, सिद्धान्तहानिः। अथाव्यतिरिक्तस्तथापि तेन किंचिदाधेयम् । आधानं त्वशक्यं क्षणिकत्वात् । अना- धाने किं तेनासत्कल्येनेति ॥ मा भूदासनया आन्तरोपरागः । आत्मना व्यापित्वाहायैकदेशेनात्मसंबन्धादुपरागो भविष्यतीत्यत आह॥ हमारेकडधोमरामान व्यवस्था ॥ २ ॥ एकात्मवादिनां सर्वदा लब्धोपरागादनिर्मोक्ष इति नास्ति व्यवस्था। नानात्मवादिनां तु सर्वेषां साथैः संबन्धादेकदा तुल्यज्ञानात्यादान व्यवस्था । शङ्कते॥ अष्ट्यपत् ॥ ३॥ १ A inserts तर्हि । २ B उपरागः in place of उपरज्यो. ३ यदि is missing in A | ४ A C संतानि । ५A inserts न । ६ A तेन स । ७ AC वासनाया। CA यान्त- रोक्तत्वादुपरागः, C आन्तरत्वादुपरागः । भावः। 3 ·१७ सांख्यसूत्रवृत्त्योः १,३३० यद्यपि सर्वदा संबन्धात्सर्वच ज्ञानं प्रसज्येत', तथापि यस्यादृष्टेन यज्ज्ञानं जन्यते तदेव तस्य कारणमिति ज्ञानम्॥ दूषणमाह॥ न सर्वच ল জ্বল জগঞ্জ ফারুফখঃ { }} व्यतम् ॥ शङ्कते॥ पुजकर्मवादिति चेत् ॥ ३॥ यथा पुचेष्ट्यादिनाऽविद्यमानस्य पुत्रस्य संस्कारहारोप- कारः क्रियते, तथाचापि भविष्यति ॥ सिद्धान्तमाह॥ पुत्रकर्मवत् पुत्रसंस्कारकर्मवत् ॥ नास्ति हितब स्थिर समा यात्मा या गर्भाधानादि- कर्मणा' संस्क्रियते ॥३३॥ १ B सन्येत । २ A ज्ञानकरणमिति, C ज्ञानरणमिति ; only B omits ज्ञान । ३ is missing in C| C गर्भाधानादिना। ५ Vijhana and Mahadeva गर्भाधानादिना ; Naagesas follows the reading of Aniruddha | ६ संस्क्रियेत Aph is not found in any of my MSS. .

·सांख्यसूत्रस्त्योः १, ३६. 'आत्मानादिनित्ये शुद्धबुद्धः, तदुद्देशेन हविख्यागादयो युज्यन्त इति ॥ आत्माऽस्थिरबोध इत्याह ॥ परमावारिई क्षणिकल्लम् ॥ ४ ॥ सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वं, तच्च क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तं, तौ चाक्षणिके न संभवतः। अतस्ता क्षणिकत्वमापा- दयतः॥ परिहरति ॥ न प्रयासस्वाभात। यद्यपि सहकारिसद्भावासद्भावाभ्यां करणाकरणन्यायः स्थिरसिद्धिः समाधेया, तथापि सर्ववाद्यविवादसिद्धत्वात् 'स एवायमित्यबाधितप्रत्यभिज्ञाबाध उक्तः। एतदन्यच अपच्चितमिति नेह प्रतन्यते ॥ दूषणान्तरमाह ॥ श्रुतियाविरोधान । १C puts in यस्य मत । २ B . त्यः। ३ C inserts भवतु । 8 AC बोधसिद्ध इत्याह । ५ B च क्षणिके। ६ C inserts प्रसृगात्तन्मतं ?। ♡ is missing in A CI तं?।

·सांख्य सूत्ररत्त्योः १,३८, श्रुतिराह 'अस्ति जन्मान्तरोपभाग्यभोक्ता' पुरुषः, न्यायश्च को नामानुपभोग्य कर्मणि तत्साधने प्रवर्तते । कारुणिकानां विरागात्पत्तिदृश्यते। न, तचापि तदु- पकारेण स्वधर्मलाभात, धर्मानभिसंधाने ऽपि मोक्ष- साधनत्वात्॥ दूषणान्तरमाह॥ उद्यान्तासिद्देश्च । १७ सर्वस्यैव पक्षप्रवेशानास्ति दृष्टान्तः। अप्रवेशे स एव स्थिरः। अथ तस्यापि क्षणिकत्वमन्यहेतुना प्रसिध्य- ताम्। तचापि दृष्टान्तासिद्धिरिति ॥ क्षणिकपक्ष एवार्थक्रिया न संभवतीत्याह ॥ युगपज्जायमानयान कार्यकारणभायः ॥ ३८॥ सव्येतरविषाणयारिव युगपज्जायमानयाः स्वलक्षणार्थ क्रिययाः। एतच्चासकदुक्तम्॥ पूवापरकालभावितामाचात्कार्यकारणभावो भवि- व्यतीत्यत आह॥ १ B C जन्मान्तरफलोपभोक्ता। २ A एष। ३ B त्यत्राह । ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ४०. २१ किं मृहटयोर्युगपज्जायमानयोः कार्यकारणभावः किं वा क्रमि- कयोः। नाद्यः, विनिगमकाभावात् घटार्थिनो मृदादिप्रवृत्त्यनु प- पत्तेश्च ॥ नान्य इत्याह॥ पूनामा उत्तरायणा ॥ ३ ॥ भवेदेवं, यद्यतिशयाधायकत्वं स्यात् । तदेव त्वशक्यं क्षणिकत्वादिति ॥ एतत्स्पष्टयति ॥ लहावे लागावमध्यभिचारादपि न । ४० ॥ हेतुहेतुमद्भावकाले कार्याभावादुभयव्यभिचारादपि न कार्यकारणभावः। आस्तां तावदर्थ क्रियाकारित्वं, अयं हेतुरिदं कार्यमिति व्यवहारोऽपि न स्यात् ॥ अथ हेतोः कार्यकाले सत्त्वमप्रयोजक, पूर्वकाल- भाविता माचेण भविष्यतीत्यत आह॥ १ A C उत्तरयोगात् । २ 0 हेतुकाले । ३ B तदर्थः । ४ A C add इति । ५ AC भावि• in place of भाविता०। ६ 0 मानत्व ।

·२२
सांख्यसूत्ररत्त्योः
T९, ४२.
पूर्वभाविभाग नियमः । ४१ ॥
किं भिन्न संतानस्य, एक संतानस्य वा । भिन्नसंतानस्य
चेदतिप्रसक्तिः। एकसंतानस्य चेनिरन्वयध्वंसः। तस्य
हि भिन्नसंतानेन तुल्यत्वान्न नियमः। अन्वयश्च
नास्तीत्युक्तम्॥ अथाविद्यमानस्यापि हेतुता दृश्यते,
यथेषुक्षेपकस्य क्षेपानन्तरं महिष्यादिमरणं, पश्चादि-
पुविधस्य मरण कर्तृत्वम्। न, तत्रापि मरणे'९ व्यापा-
रहारेणान्वयात् ॥
बाह्यवस्तूपरागाइन्ध इत्युक्तम् । ननु बाह्यं च वस्तु
नास्ति, विज्ञानात्मकत्वाज्जगत इति विज्ञानवादिनं
निराकरोति ॥
न विज्ञानमार यासमतीले ।
न विज्ञानमात्र जगत् । तथा सत्यहं घट इति प्रत्ययः
स्यात्, न त्वयं घट इति । वासनाविशेषादिति चेन्न,
५ B
१ Vijhana, Nagesa and Mahadeva पूर्वभाव० । २ A
मात्रेण । ३ A C एक० । 8 A. एक०, C अभिन्न० ।
•प्रसङ्गः । ६ A रन्वया, C रन्वयस्य । ७ A संतान। CA
& B •क्षेपणस्य । १० AC ०व्यादिना मरणात् । ११ A
मारणा । १२ B मरण, and the following व्यापार is
omitted। १३ B टूद्ध ।
MARAT

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ४२. २३ १ बाह्याभावे घटवासनाया एवा सत्त्वात्कथं विशेषः। किं च वासनाया अपि कारणं वासनैव, उत बाह्यवास- नापि। वासनापीति पक्षे ऽन्यस्यापि सत्त्वात्स एव बायो ऽर्थः । ननु नास्येव बाह्योऽर्थः अवयवाति- रिक्तस्यावयविना ऽभावात् तथा ह्य वयवावयवि- नारेकत्वात् एकत्वप्रतीतेः । चलत्यवयवे ऽवयवी चलति', अल्यावयवे न चलत्यवयवी। न चलतीति विरुद्धधर्माध्यासेन भेदान्नैकत्वम्। एवं रक्तारक्ताता- नाततद्देशातद्देशत्वादिदोषा उदाहायाः॥ मा भूद- वयवी, तथापि न बाह्यार्थापलापः, परमाणुपुञ्जस्यैव स्थूलत्वेन ग्रहणात्। न, अवयविना हि कार्येण पर- माणुरनुमातव्यः। तदभावे केनानुमातव्यः१३ । पर- माणूनामतीन्द्रियत्वात्पुझे ऽपि किंचिदतिशयानाधा- नात् स्थूलो ऽयमिति प्रत्ययो मान्त इति विज्ञानमात्र १ A एव। २ बाह्य is missing in B C। ३ A वासनावि- पोधे ऽपि instead of वासनापि । 8 B बाह्यार्थः। ५ B अवय- विनि, C अवयवा हि in place of अवयवाव्यविनो। ६ A ऽभा- ७ ह्य• is missing in A CT - The Visarga is missing in BCI ६ B चलतीति । १० A न चलत्यवयव्यचलं, C न चलतीति अवयवाचल । ११ A. शान्यदेश. instead of • शा- तद्देश । १२ न is missing in A। १३ B वदभावाक्वानुमानं, C वदभावावानुमातव्यं । नात् ।

·सांख्य सूत्रत्त्योः १, ४४. जगदिति । अत्रोच्यते । अवयवावयविनामेंदात्। अपि च' हयारन्यत्वान्नावयवकम्पे ऽवयवी कम्यते, यब तु बहुतरावयवकम्यस्तचावयवी कम्पत एव । एवं रक्ता- रक्तादिविरोधे ऽपि सिद्धान्ता वक्तव्याः। तस्मात्सिद्धो बाह्यो ऽर्थः । वासनैवेति पक्षे सर्वदा ज्ञानोत्पत्तिरिति ॥ निर्विषयस्य ज्ञानस्यादर्शनादिषयाभावात् ज्ञान- मपि नास्तीति शून्यवाद्याह । खानप्रतीतिदृष्टान्तेन' विषयाभावे ऽप्युपपत्तिः, तबाह ॥ - सदभावे तहमावाकून्य नहि ॥ ४३ ॥ विषयाभावे ज्ञानाभावाच्छ्न्यम् । स्वविषयत्वे कर्तृकर्म- विरोध इति॥ शून्यं तय, भाषा विनवति, बस्तुधर्मत्यादिना- यदि भावरूपं तत्त्वं स्याजावस्य नाशात्तत्त्वनाशे ऽनि- मौक्षः, वस्तुधर्मत्वादिनाशस्य वस्तुनाऽवश्यं विनाशात्॥ समाधानमाह। १ च is missing in B| २ A तत्र । ३ तु is missing in B| B A निर्विषयस्या। ५ a दृष्टान्ते। ६ AC कर्मकट त्वविरोध । ७ इति is missing in B| EC भावानुरूपं । ६ A समाधानान्तरमाह ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः १, ४५. २५ अपवादमाचमबुद्धानाम् ॥ ४५ ॥ अभावो न नश्यतीति वामाचं, न तु तत्त्वम्। अबु- द्वानां अज्ञातशास्त्राणाम्। प्रागभावस्य विनाशदर्श- नात्, सत्कार्यसिद्धौ भावस्याविनाशात् । तिरोभावे नाशशब्दप्रयोगे ऽपि प्रकृतिपुरुषयोरनाशात् ॥ नन्व- भाव एव नास्ति कुतस्तस्य नाशानाशचिन्ता। कथं तयघटं भूतलमिति ज्ञानम्। भूतलालम्बनं चेत्, घट- वत्यपि भूतले तदभावज्ञानप्रसङ्गः, भूतलस्य तादव- स्थ्यात् । केवलभूतलालम्बनमभावज्ञानं, घटे सति कैवल्यं नास्तीति चेत्, किं भूतलस्वरूपमा कैवल्यं तदतिरिक्तं वा । यदि स्वरूपमाचं, घटे सत्यपि तस्य सद्भावादभावज्ञानं स्यात् । अतिरिक्तपक्षे स एवा- भावः ॥ अथ भूतलस्यैकाकित्वे भावव्यवहारः, घटे सत्येकाकित्वं नास्तीति काभावव्यवहारहेतुः । तन्न । एकाकित्वमेकत्वसंख्या वान्यदा । एकत्वसंख्या च घट- १ न is missing in B| २ B तु न in inverted order | ३ वा is missing in B | 8 B तम्याप्राच्यवाद । ५ AC अभाव ० for the sake of distinctness | € A व्यवहारित्वं, C व्यवहा- रकारित्वं । ७ A एकत्वं ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ४६. वत्यपि भूतले ऽस्ति । अन्यदिति पक्षे स एवाभावः । विषयावलक्षण्ये विज्ञानवैलक्षण्याभावात् ॥ ननु भा- वाभावयाः संबन्धाभावात्कथमभाव'ज्ञानमिति । यथा घटेो ऽयमितीन्द्रियान्वयव्यतिरेकात् ज्ञानं, तथाऽभा- वज्ञानमपि सकारणम् । कार्यदर्शनादि कारणं परि- कल्प्यते', न तु दृष्ट कार्यापलापः शक्यते वक्तुम्। किं चानियतपदार्थवादित्वादस्माकं यथोपपन्नः संबन्धा ऽपि कश्चिद्भविष्यतीति का ना हानिः। तस्मात्सिद्धो ऽभाव इति॥ समाधानान्तरमाह॥ उभयपक्षमभानोमादेयमपि ॥ ४ ॥ अयमपि शून्यवादः क्षणिकपक्षविज्ञानपक्षतुल्यक्षेमा- निराकार्यः। यथा प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञया क्षणिकनिरा- करणं, बाह्यवस्तुप्रत्यक्षाविज्ञाननिराकरणं, तथायमपि प्रत्यक्षेणैव समस्तविश्वदर्शनाच्छून्यपक्षा निराकार्यः ॥ दूषणान्तरमाह॥ 8 B १ A कथं भाव। २B अभाव । ३ A न कारणं । परिकल्पते । ५ दृछा। ६ B •विष्यति । ७ Vijnana, Nagesan and Mahadeva read क्षेमत्वाद । - B °च्छ्न्यवादो।

·सांख्यसूचश्त्योः १, ४६. ३ অ' মই নাজমা ১ यदि शून्यमभावः, को हि स्वस्थात्माऽभावाय यतेत, मेक्षिः पुरुषार्थ इति भावशब्दप्रयोगश्चानर्थकः। अथ भावाभावव्यतिरिक्तं शून्यम्। एवंभूतस्य वस्तुनो ऽद- शनादप्यपुरुषार्थत्वम् ॥ शून्यवादिनं निराकर्तु देहपरिमाण अात्मेति क्षपणकमतमाह। न शून्य तत्वं, शून्यस्य गत्यभावात् । दृश्यते च गतिः । यथा च श्रुतिः 'अङ्गुष्ठमाचं पुरुषं निश्चकर्ष बला- द्यमः', 'पापेन नरकं याति, पुण्येन स्वाति, ज्ञानेन ब्रह्मलोकं याती ति॥ 'तद्दूषयति ॥ १ B C add हि। २ B शून्यसद्भावः। ३ A inserts न । 8 प्रयोग is missing in B। ५ A अथ वस्तु, C अथावस्तु । ६ These two words are missing in A। ७ A परिणाम | - Bखगें याति । E A Comit तद् ।

·२८ सांख्यसूत्रत्योः १, ५१. व्यक्तम् ॥ निष्क्रियत्वमेवाह ॥ भूतत्वाइटादि नवशावलिहान ५० ॥ मूती घटादयः क्रियावन्तः, तत्तुल्यधर्मत्वे विनाशा- दयम पसिद्धान्तः। किं च जन्मान्तरसंचारे हस्ति- कृमिदेहपरिमाणत्वात् संकोचविकासित्वेन सावय- वत्वादनित्यत्वमिति॥ एवं चाङ्गुष्ठमावमित्यादिश्रुतिविरोध इत्यत आह॥ गतिभुलिराधियोगादाभाशवान् । ५१ ॥ यथा घटाधुपाधिभेदावटे गच्छति घटाकाशं गच्छ- लीति ज्ञानं, तथा शरीराद्यवच्छेदादात्मा गच्छतीति प्रतीतिः॥ किमुपाधिना, कर्मवैचित्यादिशेषो भविष्यतीत्यत आह॥ १ व्यक्तम् is missing in A C। २०यम० is missing in B| ३C परिमाण, A परिणाम । 8 A C विकासत्वेन । ५ A घटाकाशो।

·सांख्यसूचटत्त्योः १, ५३. नित्यः सर्वगतः स्थाणुरित्यादिप्रमाणेनात्मनो ऽपरिच्छिन्नत्वे गति- श्रुतिरौपाधिकगतिपरा व्याख्येया, घटसंवृतमाकाशं नीयमाने यथा घटे । घटो नौयेत नाकाशं तद्दज्जीवो नभोपम इति श्रुतेः, प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । प्रकृतिश्च तदनाति त्रिषु लोकेषु कामगा इत्यादिस्मृत्या गतेः प्रकृतिनिष्ठत्वावगमाच्च ।। पूर्व विहितनिषिद्धव्यापाररूपकर्मणा बन्धो निराकृतः । इदानीमदृष्टरूपकर्मणापि तं निरस्थति ॥ न बागायतर्मनात् ॥५२॥ भवेदेवं, यदि कर्मात्मधर्मः स्यात् । न त्वात्मनः कश्चि- धर्मो ऽस्ति, निर्गुणत्वात् ॥ तद्धर्म एव कर्म भविष्यति, को विरोध इत्यत आह ॥ नियंशासितितिशयोति ॥३॥ 'असङ्गोऽह्ययं पुरुष' इति श्रुतिविरुवा स्यात् ॥ १ . पूर्व । २ b कर्मणां । ३ Sutras 53 and 54 are transposed by Vijñâna, Nagesa and Mahadeva.

·३० सांख्यसूत्रत्त्योः १, ५५. मा भूदात्मधर्मों, ऽन्यधर्मेणापि क्रियाविशेषो भ- विष्यति, आत्मना व्यापित्वेन' सर्वसंबन्धादित्यत आह॥ सर्वसंबन्धाविशेषान्मुक्तात्मनामपि बन्धनसक्तिः ॥ ननु तवापि धर्माधर्मव्यवस्थास्ति, बदस्य मुक्त्यर्थ प्रवृत्तिदृश्यते । तत्र यस्तव सिद्धान्तः, सो ऽस्माकं भवि- ध्यतीति समानमित्यत आह ॥ धर्माधर्मयोगे ऽपि न समानधर्मत्वं, अविवेकात् । यदि तात्त्विका धर्माधर्मयोग आत्मनः स्यात्तदा तुल्य- त्वम्। किं त्वविवेकादात्मनो धर्माधर्मयोगाभिमान इति क समानत्वम्॥ भवत्वविवेकाहन्धः, तथाप्यविवेकनाशार्थ धर्मा- ङ्गीकरणतुल्यत्वम् । अन्यथा सवदा बन्धः स्यादित्यत १० क्रियया । २ B व्यापितेन । ३ Vijnana and Nagesa have तद्योगो। 8 B कादस्तुनः। ५ B नाशात् । ६ B धर्म- खीकरणात्तुल्यं ॥ ७ B बद्धः ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, ५६. नियतकारणाचलचालवत् ॥ ५ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यस्य यत्कारणमेवगतं तद्यभि- चारे सर्वतोऽनाश्वासः। यथा ध्वान्तनाशाय प्रकाशः, तथाचापि विवेकादविवेकनाशः। विवेकार्थ च धर्म- स्वीकारे का क्षतिः, प्राकृतेनापि धर्मेणोपपत्तेः ॥ कि- मिदं ध्वान्तं नाम। अभावस्तम इति केचित् । तन्त्र, विधिमुखप्रतीतेः । अभावत्वे किमालोकप्रागभावः प्र- ध्वंसाभावा वा। यदि प्रागभावः, तर्हि यथा घट उत्पन्ने घटनागभावो नष्टः, तथालाके सत्यालाक- प्रागभावो नष्ट इति प्रत्ययः स्यात् । भविष्यदानाक- प्रागभावसत्त्वे वर्तमानालाके सत्यन्धकारो विनष्टः स्यात् ॥ अथ प्रध्वंसाभावः । तथाप्यनश्वरत्वादाला- कान्तरे सत्यन्धकारप्रतीतिप्रसङ्गः, यथा घटान्तर उत्पन्ने नष्टघटप्रध्वंसेो ऽस्येव ॥ अन्योऽन्याभावस्तु वस्तुनारप्यस्ति । अत्यन्ताभावस्तु दुष्टत्वान्नाशङ्कनीयः। तदुक्तं उत्पन्न । १ A C यत्कारणत्वम० । २ A पगतं । ३ A चारैः; B inserts सर्वः after • चारे । ४ च is missing in B| ५ । ६ A भविष्यदालोके, B भविष्यालोक । • The Avagraha is missing in B] ८C नमः। 2 B • प्यस्तीति ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ५६. न च भासामभावस्य तमस्त्वं वृद्धसंमतम् । छायायाः कापयमित्येवं पुराणेषु गुणश्रुतेः ॥ दूरासन्नप्रदीपावि महदल्या चलाचला । देहानुवर्तिनी छाया न वस्तुत्वादिना भवेत् ॥ भावस्तम इति तु° व्यपदेशा भावे सति' प्रतीय- मानत्वादिति ॥ आलाके सति वस्तुग्रहणं, तदभावे सति' कथं ग्रहणमिति वैधय॑मात्रम्। यथा कोशिका भानिरपेक्ष एवं गृह्णाति, तथालोकानपेक्षमेव तमा- ग्रहणं वैचिच्यात्पदार्थस्य । तस्माद्रूपविशेषो ऽयं यचा- वरकमस्ति तबारोप्य गृह्यते ॥ द्रव्यान्तरमिति केचित् । तदुक्तं तमः खलु चलन्नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धधर्मवैधानवभ्यो भेत्तुमर्हति ॥ अथ भवतु २ गुणा वा द्रव्यं वा, नास्माकं सिद्धान्त- क्षतिः, अनियतपदार्थवादित्वात् । अभावस्तु न भव- तीति ब्रूमः॥ ७ तु १ B ०प्र० in place of ०म० । २ A ततस्वं। ३ A वद्ध । 8 Corrupt in A CI ५ A श्रुतिः। ६ C महाल्या । is missing in CL • Cinserts Htat, B only Au. & A C सत्यपि । १० C भेदभावे । ११ सति is missing in A| १२ A एवं । १३ भवतु is missing in CL १४ A C भूगुणो ।

·सांख्सूत्रत्त्योः १, ५८. ३३ विवेकान्मुक्तिरित्युक्तम्। घटपटादीनां विवेको ऽस्म- दादीनामप्यस्तीति सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इत्यत आह । আলম এ মাল দাশ || ৩|| सर्वेषां मूलं प्रधानम् । तस्याविवेकादन्या विवेकस्य संभवः । पदार्थानामन्योऽन्यं भवत्वविवेको विवेको वा, न तेन बन्धमाक्षी, किं तु प्रधानविवेकाविवेकाभ्याम्। अतस्तवाने प्रधानाविवेकहाने सर्वाविवेकहानम् ॥ भवतु विवेकान्मुक्तिः। स किमात्मसंबन्धी न वा । आत्मसंबन्धी चेदात्मनः कूटस्थत्वव्याघातः । असंबन्धी चेदतिप्रसक्तिरित्यत आह॥ बाङ्मानं तु, न त, चित्तस्थितः ॥ ५॥ आत्मसंबन्धीति वाङमाचं तु, न तात्त्विकः संबन्धः । असंबन्धे ऽपि चित्ते विवेकस्थितेः चित्तसंनिधाना- दात्मनि विवेकाभिमान इति निवेदयिष्यामः॥ १ B इत्यत्राह। २ A ०दन्यो, C दन्यां। ३ A हानिः। ४C त्मनां । ५ Vijnana, Nagesa and Mahadeva transpose तु न। ६ A यात्मा, B omits the word | ·३४ सांख्यसूत्रहत्त्योः १, ६१. • भवतु श्रवणादेव विवेकज्ञानम्। अनेकजन्मायास- साध्येनापरोक्षज्ञानेन किमित्यत आह ॥ मुक्षिा दिन पान हि अमूलपटपक्षाna व्यक्तम्॥ प्रकृत्यादयः सन्ति, ते च महदादिक्रमेण परिणमन्त इति न दृष्टमित्यत आह॥ অন্ধকাথাললললল ললী, গুনামিবিৰ অনী। भवेदेवं, यदि प्रत्यक्षमेव प्रमाणं, नानुमानादिकमि- ति। प्रकृत्यादीनामदर्शने ऽपि सामान्यतादृष्टानुमा- नासिद्धेः ॥ प्रकृत्यादीनां सृष्टिक्रममाह ॥ सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रतिः, प्रकृतिमझा- महतो ऽहंकारी, ऽहंकारात्यञ्च तन्माचाणि, उभय- मिन्द्रियं, स्थूलभूतानि, पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गणः १C साध्येन। २ Only B inserts तन्मात्रेभ्यः, as Vijhana, Nagesa and Mahadeva ; cf. AphP. 71, note 1.

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ६१. यद्यपि त्रयाणां साम्यावस्था प्रकृतिस्तथाप्येकैकस्मिन्नपि प्रकृतिशब्दप्रयोगः सांकेतिकः। महानिति बुद्धित- त्वम्। अहंकार इत्यभिमानः। पञ्च तन्माचाणीति शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । उभयमिन्द्रियं, बाह्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि श्रीवत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणस्यानि, आन्तरं मनः। स्थूलभूतानि आकाशवायुतेजाजलभूमयः । तेषां च' पञ्चतन्मात्रेभ्य उत्पत्तिरिति बोद्धव्यम्। स्थूल इत्युपलक्षण, सूक्ष्मभूतानामपि ग्रहणम् । पुरुष इति संख्यापूरणार्थ, न तु सृष्टिक्रमार्थ, नित्यत्वादात्मनः ॥ कार्याकारणानुमानार्थ प्रातिलाम्यमाह ॥ लघुलादिगुणयोगात्सत्त्वादित्रयं द्र्व्यम् । तत्र गुणशब्दस्तु पुरुषोप- करणत्वात् । तदेव प्रकृतिर्न तु तदाधारवस्त्वन्तरं, 'मत्त्वादीनामत- द्धमत्वं तद्रूपत्वादिति' वक्ष्यमाणवात् । साम्यावस्था न्यूनाधिकभावे- नासंहननं, अकार्यावस्थत्वमित्यर्थः। एवं च कार्यभिन्नं गुणत्रयं प्रकृति- रिति पर्यवसितो ऽर्थः। इदं च मूलप्रकृतिलक्षणम् । तत्त्वान्तरोपा- दानत्वं प्रकृतित्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥ अनुमानक्रममाह सूत्रैः ॥ १ च is missing in C| २ ० स्थूलमि० । ३ B °नुमानं । & A प्रतिलोमानाह, B प्रातिलोचनाह ·३६ सांख्यसूत्रत्त्योः १, ६६. स्थलात्यञ्चलमाचस्व ॥६॥ स्थूलात् पञ्चभूतात्कार्यात्सत्त्वरजस्तमाभेदेन शान्तघोर- मढरूपात्पञ्चतन्माचस्य ज्ञानम् ॥ গ্রা"?'য়া হয় । बाह्याभ्यन्तराभ्यामिन्द्रियाभ्यां तैः पञ्चतन्मात्रैश्च काय- रहंकारस्य ज्ञानम्॥ तेनामाकरणस्य॥६॥ तेनाहंकारेण कार्येणान्तःकरणस्य बुद्धेनानम् ॥ ततः प्रकृतिः ॥५॥ ततो महत्तत्त्वात्कायोत्प्रकृतेज्ञानम् ॥ संघातपरार्थत्वात्पुरुषस्य ॥६६॥ न प्रकृतेः कार्यत्वात्पुरुषस्य ज्ञानं, प्रकृतेनित्यत्वात् पुरु- Vijhana, Nagesa and Mahadeva तैश्चाहंकारस्य । २ A C मात्रः। ३ A C संहत०, as Vijnana, Nagesa and Mahâdeva | 8 B •पुरुषार्थस्य ।

·सांख्यसूत्रयोः १, ६६. षस्याकारणत्वात् । किंतु प्रकृतेः संघातत्वात् विगु- णात्मकत्वात् परार्थत्वम् । परश्च पुरुषः । अतस्तस्य ज्ञानम् । स चासंहता वक्तव्यः, अनवस्थाभयात् ॥ अथ प्रकृतेः कारणं भविष्यतीत्यत आह ॥ भूले मूलामाबादसूख मूलम् ॥६॥ मूलप्रकृतेर्मूलाभावात् कारणाभावात् अमूलं यत्कारणं तन्मूलम् । सा प्रकृतिः॥ अब युक्तिमाह॥ पारंपये ऽप्येकन परिनिष्ठेति संज्ञामाचम् ॥ ६॥ प्रकृतेरन्यत्कारणं, तस्याप्यन्यत्कारणमित्यनवस्थादाषा- दन्तता ऽकारणं मूलं वक्तव्यम्। सैव प्रकृतिरिति । पञ्चविंशतितत्त्वादधिकाङ्गीकारे च गौरवं स्यात् ॥ प्रकृतेर प्रत्यक्षत्वात्कथं कारणत्वावगम इत्यत आह ॥ समानः प्रकृतेईयाः ॥६॥ २ A in- १ B पुरुघाकारणत्वात्, C पुरुषस्यातत्कारणत्वात् । serts सर्व ३ B omits °द । 8 A C insert odgol 4 A Cinsert •त्त० । B इत्याह ।

·सांख्यसूत्रहत्त्योः १, ७१. दयोवादिप्रतिवादिनोस्तुल्यत्वम् । यथा परमाणो- रप्रत्यक्षत्वे ऽपि घटादौ तगुणदर्शनात्यरमाण्वनुमानं, तथाचापि जगतस्वैगुण्यदर्शनात्कारणं प्रतिस्त्रिगुणा- त्मिकेत्यनुमीयते। तथा हि, कामिनी भर्तुः सुखदेति सात्त्विकी, अविनयादुःखदेति राजसी, विरहान्मोह- देति तामसी । एवं सर्वे भावा द्रष्टव्याः॥ यदि विवेकंदर्शनान्मुक्तिस्तदा शास्त्रश्रवणदेव मुक्तिः स्यात् । न चैवं, कस्यापि क्षिप्रं कस्यापि चिरे- णेति दर्शनादित्यत आह ॥ হাজারিনিল বিষ্ণঃ | ৩০ || अधिकारिणस्विविधा भवन्ति, उत्तममध्यमाधमभे- दात् । तद्भेदः सहकारिणे विद्यादेर्भेदात्। तद्भेद- श्चादृष्टभेदात् । तेन श्रवणमात्रादिति न नियमः ॥ पूर्व प्रकृतेर्महानिति सचे कार्यकारणभावः प्रति- पादितः, न तु क्रम इति धर्म निराकरोति ॥ मजुदायमा कार्य, समानः ॥ ७९ ॥ १ B विवेकपुरुष, पुरुषविवेक० instead simple विवेक०। २ B ऽविपर्ययादेर्भेदात् । ३ This sentence is omitted in Big Bazi ·सांख्यसूत्रस्त्योः १, ७४. प्रकृतेराद्य कार्य, तन्महत्तत्त्वं बुद्धिः मननान्मन इति ॥ अनन्तरं बुबे कार्यमहंकारः॥ अहंकारकार्यत्वमन्येषां एकादशेन्द्रियाणां पञ्चतन्मात्रा- णाम् । पारंपर्येण तन्मात्रकार्याणामपि भूतानां तत्का- यत्वमित्युक्तम् ॥ ननु यद्येवं, प्रधानकार्य जगदिति सिद्धान्तहानि- रित्यत आह॥ याच हेतुना नहारा पारंपगाशुचन' ॥ ७६ ॥ यथा मृत्पिण्डकार्यस्य घटस्य पारंपर्येण परमाणुका- रणता, तथा प्रकृतेरपि मूलकारणता ॥ प्रकृतिपुरुषयोनित्यत्वात् सृष्ट्यादौ कस्य कारणत्व- मित्यवाह॥ १ A राद्य । 3 Thus Aniruddha, Mahadeva and Nagesa ; Vijhana has °मुत्तरेषाम् । ३ A C याद्यहेतुद्दारा । 8 B पारंपर्ये ऽप्यणु वत्, as the three other commentators | ५ तथा०० कारणता is missing in A ।

·सांखर सूत्रस्त्योः १, ७६. पूर्वभाविवे' हविकलर भाननान्तर योगा 9A न' पूर्वभावित्वमात्रेण कारणत्वं, किं त्वन्वयव्यतिरेका- भ्याम्। हयामध्य एकस्य पुरुषस्य कारणत्वंयोग्यता- हानिरविकारित्वेश्रुतेः। अतो ऽन्यतरस्य प्रधानस्य कारणत्वयोगः॥ अविवादात्परमाणूनामेव कारणत्वमस्त्वित्यता आह॥ অনিন্দা কথা । यत्परिच्छिन्नं न तत्सर्वीपादानं, यथा न तन्तुर्घटस्य कारणम् । तस्मात्पदार्थानां पृथक्पृथक कारणं वक्त- व्यम् । एककारणत्वे च' लाघवं स्यादिति ॥ अच' श्रुतिं दर्शयति ॥ १ A C पूर्वाभावित्वे । RTlius only Aniruddha; the three other commentators read दयोरेकतरम्य हाने ऽन्यतर- योगः ; cf. Aphs. 91, note 3) ३ A ननु । ४ A कारणत्वं, C कारणत्वे । ५ A रधिकारित्व०, C • निर्विकारित्व०। ६ B स्तोत्यत । ७ Thus only Aniruddha ; the three other commentators have परिच्छिन्नं न । + B omits one एथक । EA कारणतामाह, by omitting the following text as far as जगत्कारणतामाह in the commentary to Sutra 77 | १० B यति ।

·सांख्य सूत्रहत्त्वोः ४१ तदुनिश्रुतेश्च ॥७॥ युक्तिस्तावत्प्रोक्ता। श्रुतिरपि प्रधानस्य जगत्कारण- तामाह 'प्रधानाज्जगज्जायत' इति । प्रागसतो घटस्य भवनं दृश्यते। नियतपूर्वभावि- त्वात्यागभावः कारणमस्त्वित्यत आह ॥ । লাজ লা কুনজিলাক্সি नाभावाद्भावोत्पत्तिः। कारणरूपं कार्यं दृश्यत इति जगतो ऽप्यवस्तुत्वम्॥ भवतु जगदप्यवस्तु, का ना हानिरित्यत आह ॥ अबाधाददुष्टकारजन्यत्वाच नावस्तुत्वम् ॥ ७ ॥ शुक्तौ रजतज्ञाने 'नेदं रजतमिति' ज्ञानाद्रजतबाधः । न चाच 'नेदं भावरूपं जगदिति कस्यापि ज्ञान- मिति, येन भावरूपबाधः स्यात्। दुष्टकारणजन्यत्वाच्च मिथ्येत्यवगम्यते, यथा कामलादिदोषात्पीतशङ्ख- 8 B जगत् । १ 0 श्रुतेः । २ C दुक्ता । ३ B यद्यभा० । ५ A मिथ्येत्येव । ६ B तथा, and काच is inserted before १ कामला० । 6 ·४२ सांख्य सू चहत्त्योः १, १ ज्ञानं कस्यचित्। अत्र च जगज्ज्ञानस्य सर्वेषां सर्वदा सत्यत्वाच्च न दोषो ऽस्ति । तस्मान्नावस्तु जगदिति ॥ नन्वभावः कारणमस्तु', तथाप्यभावत्वं न जगतो भविष्यति, तचाह॥ HINTURNAIN बारेतयोगेन शान्तिविरला हावाकुतस्तरा तसिद्धिः ॥ भावे उपादानकारणे' 'कारणगुणः कार्य” इति तद्यो- गेन भावयोगेन' तत्सिविः कार्यस्य वस्तुत्वसिद्धिः । अभावे जगतो भावत्वे तदभावाज्जगदभावस्यावश्यं- भावात् कुतस्तत्सिद्धिरिति, अभावस्याभावरूपत्वात् ॥ कर्मैव जगत्कारणमस्तु, किं प्रधानकल्पनयेत्यत आह ॥ तरप् खार्थ ॥ न कर्मण उपादानायोगात् ॥८१॥ १ 0 नन्वभावत्वा । २ A C कारणं वस्तुनो, and the following तथाप्यभावत्वं न is omitted | ३ C उपादाने । ४ B कारणात्कार्य । ५ A तद्योगेना। & is omitted in B1 ७ C अभावात् in place of अभावस्था०० २० पत्वात् । G A B कर्मणा । & Vijhana has उपादानत्वायोगात् ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, ३. निमित्तकारणमदृष्टमस्तु', धर्माधर्मयोस्तूपादानकार- रणत्वं न क्वचिदृष्टम्। प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनान्मुक्ति रिति प्रकृतिखीकारः॥ वेदोक्तार्थानुष्ठानादेव मुक्तिसंभवात् किं प्रवत्ये- त्यत आह॥ লাগালি করেষ্ট ধরন : ধনী। मादपुरुषार्थत्वम् । वेदादनुश्रूयत इत्यानुश्रविको यागादिः । तस्मादपि न मोक्षसिद्धिः, साध्यत्वेनावृत्तियोगात्। कार्यत्वेना- नित्यत्वान्मुक्तस्य पुनःसंसारानुवृत्तियोगः। तस्माद- पुरुषार्थत्वम्॥ पुरुषार्थत्वं दर्शयति॥ স্বল্প সমৰিদ্ধালাখুনি । উক तत्र प्रकृतिपुरुषयोः प्राप्तविवेकस्य विवेकज्ञानादना- वृत्तिश्रुतिः । 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतिः । । १ ०मदृष्ट० is missing in B, A ०णं नादृष्ठमस्तु । २ Aph.' 98 begins the sentence with ननु । ३C मुक्तः । 8 AC श्रा०॥ ५ A योगादिः । ६ C inserts क्रिया । ७ B संसारा- इति । • This sentence is missing in AI ·88 सांख्यसूत्रत्त्योः १, ८४. विपक्षे दोषमाह ॥ तत्र ब्रह्मलोके । न स पुनरावर्तते इति श्रुतिः । ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदमित्यत्र कृतात्मान इत्यस्य खरसात् ॥ कौटुक्तहि फलं कर्मणः, तदाह ॥ दुःखाहर, आखाभिषेक इन जामाविया ॥४॥ यदि कर्मसाध्यो मावा भवेत्, कर्मणे दुःखबहुल- त्वात्तत्कार्यो मेक्षिोऽपि दुःखबहुलः स्यात् । अन्ततः क्षयित्वेनापि दुःखं स्यात् । नहि जाद्यार्तस्य जाय- विमोक्षा जलाभिषेकात्,' प्रत्युत जाद्यमेवेति ॥ दुःखस्य कर्मसाध्यत्वमप्रयोजकं, किं तु काम्यकर्म- साध्यत्वं हेतुः, निष्कामकर्मणो मेक्षिसाधनत्वात् । तथा च श्रुतिः कर्मभिर्मृत्यु स्षया निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमि- च्छमानाः । १ A कर्मणा । २ जायातस्य is missing in A | ३ B •भिषेक- वत् । 8 A यथा ।

·सांख्य सूत्रत्त्योः १, ६. ४५ अथापरे ऋषयो मनीषिणः परं कर्मभ्यो ऽमृत- त्वमानशुरित्यवाह॥ জায়ান্ধায় সি পায়জামা ! । मा भूनिष्कामकर्म साधं दुःखं, तथापि काम्यान्नि- कामकर्म विशेषे ऽपि मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वमवि- शिष्टम् । 'साध्यत्वात् क्षयित्वेन पुनरपि दुःखं स्यात्। निष्कामकर्मणा मोक्षसाधनत्वश्रुतिश्च ज्ञानार्थ, ज्ञा- नाच मोक्ष इति पारंपर्येण मोक्षसाधनत्वम् ॥ यदि प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानान्मोधो भवेत्, तथापि क्षयित्वात्पुनरपि संसार इति वादिप्रतिवादिनोस्तु- ल्यत्वमिति, तचाह॥ निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमा पर,न समानत्वम् ॥८६॥ निजमुक्तस्य स्वभावमुक्तस्य बन्धध्वंसः। बन्धो ऽवि- १ ऋषयो is missing in BI २ A पर। ३ B .त्याह । 8 Thus only Aniruddha, the other commentators have काम्चे ऽकाम्ये। ५ it is omitted in A CI & AC • साध्ये। ७ कर्म is missing in B | B त्वमनिएं। C inserts न। १० A तत्क्षयित्वेन, Cस क्षयित्वेन । श्रुतिः । १२ A अज्ञानार्थे । १३ B समत्वं ११ AB ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ८७. वेकः, तद्विरोधेनाविवेकध्वंस' नाशः। अविवेक- नाशस्य च प्रध्वंसत्वात् कुतः संसारस्य पुनरावर्तन- मिति समानत्वम् ॥ पञ्चविंशतिगण इत्युक्तं, तसिद्धिश्च न प्रमाणेन विनेति । तदर्शयति॥ दयारेकनर व चायनिवडापरिचित ना। तत्साधकतम यात्॥८॥ 'हयारितीन्द्रियार्थयाविद्यमानयोः प्रत्यक्षे। 'एकत- रस्य चापी ति विद्यमानस्य लिङ्गस्य शब्दस्य वानु- माने शब्दे च । 'असंनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिरिति अप- रिच्छिन्नार्थपरिच्छित्तिः प्रमा प्रमितिः फलम्। एते- नानधिंगतार्थगन्तृप्रमाणमित्युक्तम् । प्रमासाधकतम यत्तत्यमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् ॥ कति प्रमाणानीत्यत आह ॥ १ C तस्य विरोधिनोर० । २ A कविध्वंसो, C कात् ध्वंसो। ३ A अपि ते कर्मणि अस्य, C अपि ते कर्मणि वित्तस्य । 8 AC प्रध्वंसात्। ५ B समत्वं । ६ B वाप्य°, the reading of Vijitna and Mahâdeva; Nâgeśa has arxio, cf. Aph.' 104, note 21 ७ A चा । caure faparfo is missing in B l € Bono in place of °धि० ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ८६. विविध प्रमाणम् ! ससिहो सर्वसिनीधिजय- सिद्धिः । प्रत्यक्षानुमानशब्दाः प्रमाणानीति । किमुपमानार्थी- पत्त्यभावसंभवैतिह्यानि न स्युरिति । अवोतं तत्सिवा- वित्यादि। प्रमेयव्यवस्था प्रमाणस्वीकारः। विविध- प्रमाणसिद्धौ सर्वप्रमाणानां प्रमेयव्यवस्थासिद्धेर्नाधिक्य- सिद्धिः पृथकप्रमाणत्वेन, विविधप्रमाणेष्वेषामन्तभी- वादिति। इन्द्रियार्थसंनिकर्षान्वयव्यतिरेकादिना यथा- यथं प्रत्यक्षादिषु सूरिभिरन्तीवितत्वात् केवलम- धिकः संज्ञाभेदः कृत इति नाधिकत्वेन प्रमाणसिद्धिः ॥ विशेषलक्षणमाह॥ অলমিল নাহ্মা ইন্নী নিয়াল ইকোন্ 'यत्संबन्धसिद्धमित्यनुमानशब्दौ व्यवच्छिन्नौ । तदा- कारोल्लेखि घटाकारोल्लेखि । तत्प्रत्यक्षम्। सविकल्य- 3 १ "So reads Aniruddha; but Vijhana, Nagesa. and Vedânti Mahadeva end the eighty-seventh Aphorism with these two words" Aph. 106। २ B व्यवहारार्थे । ३ B भीवित्वात् । 8 Thus only Aniruddha; the three others have यत्संबई सत् । ५ A व्यवस्थितौ। ६ B पटा० । ५ 4 व्यवस्थितौ । र ·सांख्य सूत्ररत्त्योः १, ८६. । । कमपि प्रत्यक्षं संगृहीतम्। बौद्धास्तु निर्विकल्पकमेव प्रत्यक्षमिति वर्णयन्ति, कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्ष- मिति । नामजात्यादियोजनात्मिका प्रतीतिः कल्प- ना, सा च सविकल्पके ऽप्यस्तीति न प्रत्यक्षं प्रमाणम्। तन्न । अदुष्टसाक्षात्कारिप्रमाजनकसामग्रीजनितं प्र- त्यक्षम्। तदुभयं, निर्विकल्पकं सविकल्पकं च। कि तु सादृश्यात्संस्कारोबोधहारेण स्मृत्या नामजात्या- दिसंविदुत्पद्यते। अत एवाधिकप्राप्त्या सविकल्पक- मिति विशेषसंज्ञा । न च स्मृत्या कश्चिदोषः सामग्री- प्रत्यवायो' वा जनितः॥ अथ स्मृत्या सहितत्वान्न प्रमाणम्। अहो नैपुण्यं, यत्सहकारि प्रामाण्यं बा- धते । तथा च, संज्ञा हि स्मर्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न बाधते । संजिनः सा तटस्था" हि न रूपाच्छादनक्षमा॥ ततः परं पुनर्वस्तु धर्मजीत्यादिभिर्यया । बुड्यावसीयते५ सापि प्रत्यक्षत्वेन संमता ॥ १ A विकल्पमिति । २ B प्रमाणं । ३ A inserts here •क- मपि प्रत्यक्ष । 8 B सविकल्पे । ५ B ०री० । ६ A C प्रथयो । ७ B व्यवहि। •न is missing in C। ६A बोधते । १० A प्रत्यक्ष । ११ A तथावस्था । १२ हि is missing in A । १३ A inserts here व्यापकत्वान्नेदं । ६४ A धर्मो जा० । १५ B °वसाया। C ·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ५१. योगिप्रत्यक्षाव्यापकत्वान्नेदं प्रत्यक्षलक्षणमित्यत आह॥ योगिनाममायाप्रत्यक्षत्वान्न दायः ॥१०॥ बाह्यप्रत्यक्षलक्षणमिदं लौकिकं, योगिप्रत्यक्षं त्वबा- ह्यमलैाकिकं च। अतो नाव्यापकत्वदोषः ॥ अथवानेन लक्षणेन योगिप्रत्यक्षस्यापि संग्रह इति पक्षान्तरमाह॥ लीनवस्नुलव्याक्तिभावसंबन्धान्न दायः ॥ ११ ॥ सत्कार्यस्थितेनष्टमपि स्वकारणे लीनं भूतत्वे- नास्ति, भविष्यदपि स्वकारणे ऽनागतत्वेनास्ति । योगजधर्मानुग्रहालब्धातिशयस्य योगिन एव प्रधान- संबन्धात्सर्वदेशकालादिसंबन्ध इति नाव्यापकत्व- दोषः ॥ ईश्वरप्रत्यक्षस्यालक्षणमित्यत आह ॥ १C योग। २ B वा। ३ C त्वं । 8 Mahadeva and Vijhana have न्याहादोषः, Nagesa धादा न दोषः । ५ A ६ A C insert here वस्तु वस्तुत्वेन । ७ B प्रधानं । B • पकत्वादिदोघः, C पकत्वं दोषः । लीन । 7 ·५० सांख्यसूचसयो १,६४. रासिझेः ॥ १२॥ यदीश्वरसिद्धौ प्रमाणमस्ति, तदा तत्प्रत्यक्षचिन्तो- पपद्यते । तदेव तु नास्ति । क्षित्यादि सकर्टकं कार्य- त्वादिति प्रमाणमस्तीति चेत्, स किं शरीरी अशरीरी वेत्युभयथापि कर्तृत्वासंभवात्, विशेषवादिना कार्य- त्वस्याभासत्वात् । एतदन्यत्र बहु प्रपञ्चितम् ॥ युक्त्यन्तरमाह। मुकबधाइयतराभावान्न तसिद्धिः ॥ १३ ॥ स किं बद्धो वा मुक्तो वा। बदस्य धर्माधर्मयोगा- नेश्वरत्वम्। मुक्तस्य ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नाभावान्न कर्ट- त्वमिति नेश्वरसिद्धिः। अथान्य एवासौ जीवन्मुक्त इति । एवं, तर्हि दृष्टान्ताभावादसाधारणत्वम् ॥ एतदेवाह ॥ उभयथाप्यसत्कारत्वम् ॥28॥ उक्तव्याख्यानमेतत्सूत्रम्॥ ? A a, B omits the word ' P Q is missing in A | ३ B स्यामावात् । 8 A प्रत्युत्तरमाह, C प्रत्युत्तरमाह ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः १, ६५. एवं, तर्हि स हि सर्ववित्सर्वस्य कर्ते'त्यादिश्रुतिबाधः स्यादित्यवाह। सृष्टिकर्टत्वेनैव हौश्वरः साध्यते परैः। व्याख्यानात्सृष्टिपरः सच्छब्दो ऽत्र बोध्यः ॥ सुभान अशंसा, उपशासिस्ट बा ॥ ५ ॥ रागाद्यभावान्मुक्तात्मन इव मुक्तात्मनः,नतु मुक्तस्य, तस्य संकल्पकर्तृत्वाद्यभावात् । तत्प्रशंसा विधिवा- क्योत्तम्भनाय । 'उपासांसिस्य वेति, उपासनया लब्धातिशयस्य योगिनो ऽणिमादिसिद्धस्य प्रशंसाभ्या- सोत्तम्भनायेति ॥ चेतनाधिष्ठानं विना नाचेतनं प्रवर्तत इत्यता ऽपि नेश्वरसिद्धिरित्याह ॥ १ कर्ट o is missing in a 1 3 Mahâdeva and Nâgeſa have प्रशंसाया० ; A inserts विधिं (sic) वाक्योत्तम्भनाया after प्रसा। ३ A उपासना०, C उपास्या० । 8 Aafa These peculiar readings of A are caused by an oversight of the copyist who intermixed the text of the Aphorism with the first two sentences of the commentary i ५ C सकल। & These two sentences are altogether omitted in A ; cf. note 8; the following sentence is missing in B।' ७ 0 उपासना० । ८ वेति is missing is Aph. 115, note 4 | | A •रित्यत याह ।

·५२ सांख्यसूत्ररत्त्योः १,६७. picidityanathali केचिच्छ्रुतिस्मृती मुक्तात्मनः केवलात्मनो ज्ञेयताविधानाय तस्य संनिधिमात्रेणैश्वर्येण स्तुतिरूपे। केचिच्च उपासनासिद्धस्थानित्येश्वर- स्वैव भित्यत्वाधुपासनासिद्धये गौणनित्यत्वादिना स्तुतिरूपे ॥ अधिष्ठावं कीदृशं, तदाह ॥ । तनिधानादधिशावद मशिनत् ॥१६॥ यथा प्रतिबिम्बितशरीरे मणौ चलत्यचलति शरीरे 'शरीरं चलती त्यभिमानः, तथा तत्संनिधानात्प्रकृति- प्रतिबिम्बितत्वादात्मनः प्रकृतेः कर्तृत्वं भतित्वमधि- ष्ठातृत्वमात्मना ऽभिमन्यते । तस्माचेतना ऽधिष्ठातेति मान्तिरिति । तथा च प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमूढात्मा 'कताहमिति' मन्यते ॥ यदि न चेतनाधिष्ठातत्वं, मृतशरीरस्याहारादि- किया स्यादित्यत आह॥ .. विशेषकार्ये ऽपि जीवानाम् ॥ ६ ॥ १ A ०दात्म, C दात्मा | २ भोक्तृत्वं is missing in B। ३ B 0 नित्यशः। 8 So reads Aniruddha only; the three other commentators have कार्येष्वपि ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, ६६. वायुयुक्तो बुड्यादि कः, न त्वात्मा जीवः। आहारा- दिविशेषकार्ये ऽपि जीवानामेव कर्तृत्व, आत्मना' ऽपरिणामित्वात् ॥ आत्मनि चेज्ज्ञानं नास्ति, कथं ज्ञानायोपदेश इत्यचाह॥ দিলালাঘাঙাগিঃ = { उत्तरसूचस्थान्तःकरणस्येति पदमनुषजनीयम् । [वाक्यार्थोपदेशो ऽन्तःकरणस्येत्यन्तमेकं सूचं वा] । तेनायमर्थः। सिद्धरूपबोद्धृत्वात् तात्त्विकरूपवाद्धृत्वा- महतो ऽन्तःकरणस्य वाक्यार्थोपदेशः । तत्प्रतिबिम्बि- तत्वाच्च पुरुषस्य बाबृत्वाभिमानः ॥ एतदेव स्पष्टयति॥ ‘অলৰ যায় না জলিলায়ারদিন্তা- maa १ C नात्मना। २ C inserts आदि। ३ स्था• is corrected; the MSS. have ortº or ETIO | 8 A ति तदम, B तीदम। ५ B °मावर्तनीयम् । ६ This parenthesis is only found in Al + A देवं । ६ The remark Aph. 121, note 1, is not confirmed by my MSS. , ७ C तत्वात् ।

·५8 सांख्यसूचरत्त्योः १, १००० अन्तःकरणस्य बुद्धौ पुरुषच्छायापत्त्या तच्चैतन्येनोज्ज्व- लितस्य चेतनत्वाभिमानादधिष्ठातृत्वम्। 'लाहवदि'- ति यथाकर्षको लाहो निष्क्रियो ऽपि संनिधिमाचे- णाकर्षति॥ अनुमानलक्षणमाह॥ अग्निसंयोगविशेषेण यथा लोहमुज्वलितं तत्प्रतिबिम्बहेतुसंयोग- विशेषेण चेतनोज्ज्वलितत्वाचेतनायमानस्थान्याचेतनेभ्यो विलक्षण- स्यान्तःकरणास्य संकल्पादिद्दारकमनुपचरितमधिष्ठातत्वमित्यर्थः । श्रादिसर्गखबुद्धिपूर्वक इति न तत्र मुख्याधिष्ठातरपेक्षा। अत एव कौम इत्येष प्रातः सर्गः संक्षेपाकथिता मया । अबुद्धिपूर्वकस्वेष बाबौं सृष्टिं निबोधतेति ॥ 'तदैक्षते'त्यादि तु 'कूलं पिपतिषती त्यादिवत्कार्यान्मुखत्वमादाय कथंचिन्नेयमिति भावः ॥ प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धजानमनुमानम् ॥ १५ ॥ अविनाभावदर्शिना व्याप्यज्ञानादन व्यापकज्ञानमनु- मानम्। अनेनान्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेको १ B ०तन्योपज्व० । २ AC लोहानि० । ३ A B •ण कर्षafa 18 B inserts here a few sentences taken from Vijnana's commentary। ५ अन्वयव्यतिरेकी is omitted in CT ·सांख्यसूचटत्योः १,१०१. पूर्ववच्छेषवत्सामान्यता दृष्टं चेति संग्रहीतम् । वादि- नामपि लक्षणान्यचैवान्तहितानीति । तथा च अनुमेयेन संबई प्रसिद्धं च तदन्विते । तदभावे च नास्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥ शब्द लक्षयति॥ प्रतिबन्धो व्याप्तिः । तद्युनं तत्रिरूपकं च प्रतिबद्धम् ॥ वातोपदेशः शब्दः ॥१०१॥ a प्राप्तोपदेशः शब्दः, न त्वाप्तेन कृतः, अपौरुषेयत्वाद्दे- दस्य । अपौरुषेयत्वं च पञ्चमाध्याये 'न पौरुषेयत्व- मिति सूचे प्रतिपादयिष्यामः । शब्द इति कारण- कथनं, फलं तु शब्दजन्यं ज्ञानं शब्दः, कार्ये कारणा- पचारात् । शाक्यादिवाक्यानां वेदविरोधेनायुक्त- त्वादाभासत्वम्॥ प्रकृतिपुरुषविवेकार्थ शास्त्रारम्भः । न च तयाः सिद्धौ प्रमाणमस्तीत्यत आह ॥ ९ A संबंधं । २ C चेत् । ३ C कथन । 8 B adds युक्ती इति । ५ A ०, C वा०। ६C वादानां । Bono ins stead of ना० ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, १०४. उमयसिद्धिः असणाजदयदः ॥ ५० ॥ वक्ष्यमाणात्प्रमाणात्प्रकृतिपुरुषयोः सिद्धिानम्। त- स्मात्तदिवेकार्थमुपदेशा' युक्त इति ॥ किं तत्प्रमाणमित्यचाह ॥ । খা। दृष्टादुभयसिंधिः ॥१०॥ प्रकृतेरंप्रत्यक्षत्वात् यत्कार्य तत्कारणगुणपूर्वक', कार्य च चिगुणात्मकमिति सामान्येन प्रकृतिसिद्धिः। श्रा- त्मनो ऽप्रत्यक्षत्वे ऽपि यत्संहतं तत्परार्थमित्यसंहतः परः सिद्धः । वक्ष्यति च 'संहतपरार्थत्वात्' । प्रकृतेनित्यत्वात्पत्तिशीलत्वाच्च सर्वदा भोग इत्य- निर्मोक्षः स्यादित्यत आह ॥ चिदवसानो भागः ॥ १४ ॥ चित् आत्मा । तदिवेकावसाना भागः। यथानादि- रपि प्रागभावो नश्यति, तथा नित्यायाः प्रकृतेर्वि- वेकज्ञानपर्यन्तः प्रसवः ॥ अथाभाव एवं, न तु भाव ७ १ B देश । २ A त्यत याह । ३ B ति० । 8 B प्रत्य- क्षात् । ५ पूर्वक is missing in B] ६ AC पयतं । ७ B प्रसरः । CA एव ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, १०६. इति । न, अचाभावत्व' न प्रयोजक, प्रध्वंसाभावे ऽतथादर्शनात्। अथ यथादर्शन व्यवस्था, अचा- प्येवम्॥ यदि कर्ट प्रधानं भोक्ता पुरुषः, अन्यकृतकर्मण' ऽन्यो भातोति स्यादित्यत आह ॥ चकरपि कलमामा माधवत् ॥ १५ ॥ यथा' सूपकारस्यान्नादिकर्तृत्वमकर्तुरीश्वरस्य फलो- पभोक्तृत्वं', तथाचापि । अथोद्देश्यत्वेन कर्तृत्वमीश्व- रस्य । अचाप्यात्मोद्देश्यत्वेन प्रहतेः प्रसव इति ॥ व्यवहारसिद्धान्तमुवा स्वसिद्धान्तमाह। अविवेकादा तत्सिो कर्तुः फलावगमः ॥१०६) न पुरुषः कती न भोक्ता, किंतु महत्तत्त्वप्रतिबि- म्बितत्वात्कर्टत्वाभिमानः१९ । 'अविवेकादेति प्रकृति- ३ B •कर्मणा । १ B •दन । २ A C कता । 8 A यदि । ५ Aph. 128, note 1, भोक्तृत्वे । ६ A •पदे० instead of ७ B प्रसर । B has, as Avatarana, व्यवहारसिद्धा- न्तमाह। E A अविवेकात्तः । १. A गतः । ११ C ०मानात् । १२ C अविवेकादिति । हे । 8 ·सांख्यसूत्रकृत्योः १,१०८ पुरुषयोविवेकाग्रहात् । तत्सिद्धेः कर्तुः फलोपभोगा- भिमानसिद्धेरिति ॥ एतद्यतिरेकमाह॥ अथवा अविवेकात्पुरुषस्य कर्टत्वसिद्धिः। ततः कर्तुः पुरुषस्य 'य एव कती स एव भोके ति कर्मफलावगमः ॥ विवेकात्तत्त्वज्ञाने नोभयं न कर्तुत्वं न भोक्तृत्वमिति ॥ प्रमाणमुक्त्वा प्रमेयव्यवस्थामाह॥ विषयो ऽविषयों' यतिदूरादेहानोपादानाभ्या- मिन्द्रियस्य १०८॥ इन्द्रियस्य उपादानात् संबन्धात् विषयः । इन्द्रिय- स्य हानात् संबन्धाभावात् अविषयः । असंबन्धश्चाति- दूरादेरयोग्यत्वात् ॥ अतिंदूरादियति पक्षी नोप- १ B फलभो०। २ A गो०। ३ These two sentences are only found in a | 8 sfaget is omitted in Al 4 0 adds here अनुमानादपि पारंपर्येण विषयः। ६ अयोग्यत्वात् is missing in C, and so is the whole of the two last sentences in A1 ofa is omitted in Bi = A ofgnata i ·सांख्यसूत्रवृत्त्योः १,११०. लभ्यते, अतिसामीप्यालोचनस्थाञ्जनं, व्यवधानात्कु- यस्थं वस्तु, मनोऽनवस्थानाच्छोकादिग्रस्तस्य पार्श्वस्थ- वस्त्वग्रहणं, सौम्यादणोः, अभिभवान्मर्दलध्वनिना शङ्खध्वनिरित्यादिः॥ प्रकृतेः कथमनुपलब्धिरित्यत आह ॥ उपादानं संबन्धः । हानं तदभावः ॥ सौयादनुपनि ११०९। दुरूहत्वं सौक्ष्य, न त्वणुत्वं, प्रकृतेविभुत्वात् ॥ कथं तहि प्रकृतिव्यवस्थेत्यत आह ॥ कार्यदर्शनासदुपक्षोः ॥ ११ ॥ यथा घटदर्शनात्परमाणुज्ञानं, तथा विगुणकार्यदर्श- नात्प्रकृतिज्ञानम्॥ ब्रह्मकारणं जगदिति केचित्, परमाणुकारणमि- त्यन्ये, प्रकृतिकारणमिति वा इति संशयमाई ॥ १ . गतस्य । २ रित्याह । ३ Thus only Aniruddha ; the other commentators read सौम्घात्तदनुपलब्धिः । 8 B तेयं । ५ B and Aph. 132, note 3, प्रधान ० | ६ इति is omitted in A BI Cसंभये याह।

·१० सांख्यसूत्रत्त्योः १, ११२. महदादिरूपकार्थदर्शनेन तस्याः प्रामाणिकत्वात् ॥ ननु ब्रह्म जगतः कारणमिति केचित्, परमाणव इत्यपरे, कथं प्रकृतेरेव प्रामाणिकत्वमिति प्राङ्कते ॥ वादिनितिलाइसिसिरिलिजेन् ॥ ११ ॥ तदसिद्धिः प्रधानासिद्धिः॥ सिद्धान्तमाह॥ तस्याः प्रचतेः ॥ कार्यण कारणानुमाने न कश्चिद्दोष इत्याशयेन समाधत्ते ॥ ताजातरध्यान्यनरसिद्धेनापलामः ॥ ११२॥ यदि वादिविप्रतिपत्तिमाचेण पक्षासिद्धत्वं, विपळे ऽपि विप्रतिपत्तिरस्तीति कथं तत्सिद्धिः । यदि व्याप्य- ज्ञानाद्यापकज्ञानस्याविनाभावित्वात्पक्षसिद्धिः, ममा- प्येवमिति न कायादँनुमानापलापः ॥ १ ० ०नुमानेन ; this was also the original reading of a b। २ A अथा० । ३ B • दृछोकतर०, the reading of Mahadeva and Vijñâna i 8 ofęo is missing in Al 4 A •सिद्धत्वे ऽपि पक्षे। ६ A पि. instead of ०वि० । ७ 0 मा- वित्वाविपक्ष । ८ ०६० is missing in AC| ·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, ११४. कार्यात्कारणमस्तु, तच्च प्रकृतिरिति कथमित्यत आह॥ इदानौं प्रकृतेरेव कारणत्वे युक्तिमाह ॥ चिनिधिरामायः११३॥ विविधो गुणः, सत्त्वरजस्तमांसि । तबिरोधः तच्छून्यं जगद्भवेत् । न चैवं दृश्यत इति ॥ कार्यस्य किं सत उत्पत्तिरसतो वेति संशयं निर- स्यति ॥ जगत्युपलभ्यमानस्य सुखदुःखमोहात्मकत्वस्य विरोधः स्यात् ब्रह्मण; परमाणुनां कारणत्वे ॥ इदानौं कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि सत्त्वं व्यवस्थापयति ॥ नामदुत्पादा शृङ्गन्थन् ॥ ११४ ॥ असदेकस्वभावं नृशृङ्गादि, सदेकस्वभावमाकाशादि, सदसत्वभावा घटादय इति कथं दृशृङ्गतुल्यत्वम्। तन्न, घटादीनां प्रागभावसमये ऽसत्त्वं, नृशृङ्गादीनां १ So Aniruddha only; the three other commentators read •विरोधापत्तेश्च । २ The MSS. have मोहात्म- कतत्वस्य, but a is obliterated in b| ३ B असदेकमुत्पादं ।

·हर सांख्यसूत्रत्त्योः १, ११६. सर्वदाऽसत्त्वमिति हयाः को विशेषः। घटादीनां जन्म- दर्शनं विशेष इति चेत्, एतदेव चिन्त्यते, एतदेवोत्तर- मित्यही नैपुण्यम्॥ सत्कार्ये न्यायमाह॥ उपादाननियमात ११५॥ कारणसंबन्धात्कार्यस्य । संबन्धश्च विद्यमानयोरेव । अन्यथा सर्वदा सर्वत्र कार्योत्पत्तिः स्यात् ॥ एतदेवाह ॥ सर्वच सर्वदा सर्वातंभवात् ॥ ११६ ॥ व्यतम्॥ ननूपादानकारणत्वाविशेषे ऽपि यस्य यच्छक्य, तदेव तत्करोति । नहि तन्तुर्घटस्य कारणं भवति । कुतः सर्वसंभव इत्यत आह ॥ । १ AC सत्कार्य। २ A सर्व instead of सर्वत्र । ३ A तदेवाह । 8 Here begins a large lacuna in C, extending down to इति मून० in the commentary to Sttra 121, apparently owing to the loss of a leaf in the original MS. | ५ B शक्यं । ६ B omits तत् ।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः १, ११८,
सर्वासंभवात् सर्वानुत्पत्तेः लोके दर्शनादिति शेषः ॥
शक्तस्य शक्तिः शक्यविषया वा न वा। शक्यविषया
चेत्, शक्यस्य सत्त्वं वाच्यम् । नेति पक्षे तन्तुतो घटा-
त्यत्तिस्तदवस्था ॥
अपरं न्यायमाह॥
कार्यकारणयोरेकत्वात् । घटाकारेण परिणतो ऽपि
मृद्रूपतां न जहाति। न च सदसतोरेकत्वम् ॥ यदि
इयोरेकत्वं, मृत्पिण्डेनापि जलाहरणं कर्तव्यम् । भवे-
देवं, यद्यत्यन्ताभेदः स्यात्, सेदाभेदपक्षे तु न कश्चिदोष
इति । तथा च ।
असत्त्वान्नास्ति संबन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः।
असंबद्यस्य चोत्पत्तिमिच्छता न व्यवस्थितिः ॥
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टो ऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥
१ A पाक्यस्य । २ B •कारणात् । ३ वा is omitted in BI
8 Bाक्य । ५ A कारणभावात् । ६ B कर्तव्यमिति । ७ A कारणं ।

·सांख्य सूत्रहत्त्योः १, १२०. शकते॥ कार्यस्य कारणात्मकवादित्यर्थः। नहि कार्यकारणयोरभेदे कारणं सत्कार्य वसदिति संभवति । कार्यस्य कारणाभेदसाधकान्युकानि तत्त्वकौमुद्याम् ॥ । भावे भावोगावाच्यम्। ११६। यदि भावे कारणे भावस्य कार्यस्य विद्यमानस्य योग उत्पत्तिः, तदा भविष्यति घटः, उत्पद्यते, नष्ट' इति व्यपदेशो न स्यात् ॥ सिद्धान्तमाह। 'कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि भावे तद्रूपे सत्युत्पत्तियोगो न’ चेत्, असत एवोत्पत्तिव्यवहारात, समाधत्ते ॥ न, अभिव्यक्तिनिवन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ॥१२॥ यथा शुक्ल पटस्य मलिनस्य क्षालनादिना शुक्लत्वमभि- Here follows a long extract from the Sâmkyatattvakaumudi to the 9th Karika। २ B नामावो। ३ A वाक्यं ; the reading of this Sûtra, as given above, is peculiar to Aniruddha; the three other commentators have a भावे भावयोगश्चेत् । ४ स्यात् is missing in B| ५ असत is missing in a ] ·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, १२१. व्यज्यते, तथा कुलालव्यापारावटो ऽभिव्यज्यते, मुग- राभिघातात्तिरोभूयते । दृष्टं च, अभिव्यक्तिः पीडने- न तिलेषु तैलस्य, दाहनेन गवि पयसः, अवघातेन धान्ये तण्डुलानामित्यादि । तस्मादभिव्यक्तिनिबन्ध- नौ शब्दप्रयोगार्थक्रियाभेदाविति ॥ अभिव्यक्तिनिबन्धनात्पत्तिः, किंनिबन्धनो विनाश इत्यत आह॥ नामा मामलायः ॥ ११ ॥ मुगराभिघाताबटस्य कारणे लयः, तन्निबन्धना नाश इति शब्दार्थक्रियाभेदौ । यदि लयः, पुनरुद्भवो दृश्ये- त, न च दृश्यत" इति। मूडैनै दृश्यते, विवेचकैद्देश्य- त एव । तथा हि, तन्तौ नष्टे मुद्रूपेण परिणामः, मृ- दश्च कापासयक्षरूपेण परिणामः, तस्य पुष्यफलत- न्तुरूपेण परिणामः । एवं सर्वे भावाः ॥ किमभिव्यक्तिः सती असती वा। सती चेत्, नित्यं १ A मोडने । २ B तण्डलस्येत्या । ३ A क्रियाभावाविति । 8 A दृश्य । ५A B विवेकै०। ६ A ततो। ७ B कापासण। CAनित्य । 9 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, १२३, कार्योपलब्धिः स्यात्। असती चेत्, सत्कार्यहानिः। तस्या अप्यभिव्यक्तिरन्या तस्या अप्यन्येत्यनवस्थेत्यत आह॥ पारयता योषमादीमाहुरवत् ॥ १२२ ॥ भवत्वभिव्यक्तिसहसं, तथापि न दोषो ऽनादित्वादी- जाङ्कुरवदिति ॥ युक्त्यन्तरमाह ॥ उत्पतिवदामः ॥ १२३ ॥ किमुत्पत्तिरुत्पद्यते न वा। उत्पद्यते चेत्, अस्या अप्यु- त्यत्तिरित्यनवस्था। नात्पद्यते चेत्, किमसत्त्वान्नित्य- त्वाहा । यद्यसत्त्वात्, कदाचिदप्युत्पत्तिनास्तीति सर्व- दानुपलम्भः स्यात् । अथ नित्यत्वात्, सर्वदा कार्यो- त्पत्तिः स्यात् । अथोत्पत्तेः स्वयमेवात्पत्तिरूपत्वात् १ अ. is missing in BI २ अन्वेषणादी० is read by Aniruddha only; the other commentators have shaut बी० । ३ B तथा । 8 A अत्युत्तरमाह, C युक्त्युत्तरमाह । ५ B and Aph... 144, note 2, omit अपि । ६ बथोत्यत्तेः is missing in A) ·सांख्यसूत्रत्त्योः १,१२४. किमुत्पत्त्यन्तरकल्पनयेति, तयभिव्यक्तरप्यभिव्यक्ति- रूपत्वात् किमभिव्यक्तयन्तरकल्पनयेति तुल्यम् । तत्र यस्तव सिद्धान्तः सेो ऽस्माकमपि ॥ प्रकृतिकार्याणामन्योऽन्यं साधर्म्यमाह ॥ ইক নিয়ে শর্মিয়ন মূছদনি লিঃ ৫, ২৪। हेतुमत् कारणवत्। अनित्यं विनाशि। सक्रियं उपात्तं देहं त्यजत् [पृथिवी शरीरादयश्च स्पन्दन्ते । अनेक पुरुषभेदात् । आश्रितं स्वकारणे । लिङ्गं स्वकारणे लयं गच्छतीति । यदि पञ्चविंशतितत्त्वं, किं ज्ञानसुखादीनां सामा- १ कान्तर० is missing in AI The other commentators insert वव्यापि here | ३C सक्रियकम | ४ Here begins a lacuna in A, extending as far as fee in this explanation । ५ C त्यजति । ६ एथिवी is corrected according to the Sâmkhyatattvakaumudi to Kârikâ 10; A has प्रकृति, C omits the word altogether. The text in Aph. 145, note 3, offers some various readings ; but I cannot help thinking that it has been construed arbitrarily by the editor; as he states himself in note 2, Aniruddha omits वव्यापि ; still अव्यापि is explained by qudug in the commentary ·सांख्यसूत्र त्योः १, १२५. न्यकर्मणामभाव एव । तथा च दृष्टपरित्याग इत्यत आह॥ अत्र व्यक्तमिति पूरणीयम् । तच्चोद्देश्यं, हेतमत्त्वादयस्तत्र विधीयन्ते । श्रावस्वादादाता भामुखसामान्धाहेललिदिः प्र- धानध्यपदेशाहा ॥ १२५॥ आज्ञस्यात् स्वरूपतः चतुर्विंशतितत्त्वादभेदस्तलक्ष- ण योगागुणंसामान्यादीनाम् । तसिद्धिः तेष्वेवान्त- भीवासिद्धिः । वाशब्दः पक्षान्तरं सूचयति । 'प्रधान- व्यपदेशाहा' गुणादीनां पारंपर्येण प्रधानकार्यत्वेन' कार्यकारणयोरभेदात् प्रधानव्यपदेशादेव गुणादि- सिद्धिः । न त्वभावादननुकोर्तनम् ॥ प्रकृतिकार्ययोः साधर्म्यमाह ॥ वाशब्दश्चार्थ ॥ 9 Here follows a long extract from the Sâmkhyatattvakaumudt to Karika 10। २ A.C तत्वरूपतः । 3 Thus all MSSI ४ A ग्रहण in place of गुण। ५ पारंपर्यण प्रधानकार्यत्वेन, the reading of B, is omitted in C; A has सामान्यकर्मणामभाव इति instead | ६ A वादनुकीर्तनं, C वादनुकतनं ।

·सांख्यसूत्र त्योः १, १२८. 잃 - चिगुणाचेतनवादि इयोः ॥ १२६ ॥ त्रिगुणमचेतनम्। आदिशब्दात्परार्थत्वम्। हयारिति कार्यकारणयाः॥ प्रकृतिभागस्य चिगुणस्यान्योऽन्यवैधय॑माह ॥ प्रीत्यनीतिविवादाहोर्गुणानामन्योऽन्धं वैधय॑म् ॥ प्रीतिः सुखम् । आदिशब्दालघु प्रकाशकं सत्त्वम् । अप्रीतिः दुःखम् । श्रादिशब्दादुपष्टम्भकं चलं रजः । विषादः माहः । आदिशब्दागुरु वरणकं तमः॥ तेषां वैधर्म्यकथनावसरे साधर्म्यमाह ॥ लघ्वादिधमरन्योऽन्यं साधयं वैधयं गुणानाम् । लघुचलगुरुत्वैः । अनेन वैधर्म्यमुक्तम्। आदिशब्दा- साधर्म्य सूचितं, तच्च पुरुषार्थत्वं अन्योऽन्याभिभव- जननमिथुनवृत्तित्वम्॥ १ AC मन्योऽन्य । २ "So reads Aniruddha. only. Vijnana, Nagesa and Vedanti Mahadeva have : लवा- दिधमैः साधन्य वैधयं च गुणानाम् " Aph. 149, note 3. A has •रन्योऽन्य ० and omits वैधन्यं । ३ B • चलन । - ·७० सांख्यसूचरत्त्योः १, १३१. हेतुमदित्यादिना' महदादीनां कार्यत्वमुक्तम्। तत्र प्रमाणमाह। इति च त एव समादधुः । अन्ये तु लघुत्वादिधर्मैवैधय, माधयं त्वन्योऽन्याभिभवजननमिथुनवृत्तित्वेनेत्याहुः ॥ महदादौनां कार्यत्वप्रमाणमाह । उभयान्यत्वाकार्यत्वं महदाइघटादिवत ॥ १२६ ॥ प्रकृतिपुरुष यानित्ययोरन्यत्वात्। शेषं व्यक्तम् ॥ हेत्वन्तरमाह ॥ । परिमाणात् ॥ १३ ॥ परिमितत्वात् ॥ अपरां युक्तिमाह॥ समन्वयात ॥ १३१ ॥ १ B हेतुमदादीनां । २ Viz. Vijndnabhikshu in the Samkhyapravachanabhashya | ३ Viz. Aniruddha | 8 Hereafter follows a long extract from the Sâmkhyatattvakaumudi to Karika 121 ५ Corrected ; all three MSS. read परिणामात् ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, १३४. प्रधानेन सह सम्यगन्वयात् प्रधानगुणानां सर्वपदा- र्थेषु' दर्शनात् ॥ एतदेवाह ॥ कारणशक्त्या कार्य प्रवर्तत इति महदादयः क्षीणाः सन्तः प्रकृत्यनुपूरणेन' कार्यं जनयन्ति। अन्यथा प्र- वृत्तिशीलत्वात्सर्वदा कार्य जनयेयुः ॥ व्यतिरेकमाह ॥ तद्धाने प्रतिः पुरा वा ॥ १३३ ॥ । कायमकार्य च कोटिद्दयम्। कार्यताहाने प्रकृतौ पुरुषे वा महदादीनां प्रवेश इति ॥ उभयकोटिविनिर्मुक्ता एव महदादयो भविष्यन्ती- त्यत आह॥ तयारन्धरके तुश्चत्वम् ॥ १३४ ॥ १C पदार्थे । २ B तदेवाइ। ३ कारण is missing in C| 8 B °नुपूरेण । ५ B प्रवृत्तिलीनत्वात् । ६ AC उभयोरपि ७ "Nagesa has तुच्छता" Aph. 153, note 3 | ·७२ सांख्यसूत्ररत्त्योः १, १३६. तयाः कायाकार्ययोरन्यत्वे महदादीनां तुच्छरूपत्वं अभावरूपत्वम्॥ 'किमर्थ महदादयः कार्यत्वेन प्रकृतेर्लिङ्गम्। अ- विनाभावादेव लिङ्ग भविष्यन्तीत्यत आह ॥ कार्याकारणानुमान साहित्यान् ॥ १५॥ भवत्येवं, यच कारणरूपं कार्ये न दृश्यते, यथा चन्द्रो- दयात्समुद्रवड्यनुमानम्। अच तु प्रधानरूपस्य मह- दादौ दर्शनात्कार्यात्कारणानुमानमेव । तत्साहित्यात् प्रकृतिरूपस्य महदादौ दर्शनात् ॥ एवं च महत्तत्त्वमेव जगत्कारणमस्तु, किं प्रधाने- नेत्यत आह॥ कार्यविशिष्टतयैव कारणानुमानं, न तु ताटस्थ्येन, परेषामिवेति भावः ॥ अव्यक्तां त्रिगुणालिङ्गात् ॥ १३६ ॥ १ A C उभयोः। २ A रन्यत्वं । ३ 0 has तत्र before किमर्थ। 8 अविनाभावादेव लिङ्ग is missing in A L ५ BC भविष्यती । ६ B त्यत्राह । ७ A कार्यण ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः २,१३८ चिगुणालिङ्गात्, लयं गच्छतीति, महत्तत्वात् प्रधान- मनुमातव्यम्। महत्तत्त्वं चाध्यवसायरूपं व्यक्तं विना- शि' प्रत्यक्षसिद्धम्। तेन लिङ्ग्यनुमानम् ॥ तथाप्यन्य देव कारणं भविष्यति, किं प्रकृत्येत्यवाह ॥ तत्कारणं कार्यमकार्य वा। कार्यत्वे तत्कारणस्यापि तथात्वे सत्यनवस्था। मूलकार्यत्वे तदेव सेति । 'तत्का- यंत' इति प्रकृतिकार्यतः प्रकृतिसिडेनीपलापः ॥ भवतु प्रकृतिसिद्धिः, पुरुषसिद्धिस्तु न स्यादेव, नहि तस्य कार्यमस्तीत्यत आह ॥ सामान्यन विवादासावाइप तत्साधनामा१३॥ सामान्येन तावदात्मनि विवाद नास्ति, विशेषे हि विवादो' 'ऽनेक एको व्यापको व्यापक' इत्यादिः । यथा सर्वस्मिन्दर्शने धर्म इत्यविवादः, धर्म विशेषे हि १ A विनाश । २ A C नित्यानुमानं। ३ A C त्यत्राह । 8 B omits aq, thereby giving the reading of the three other commentators | पू B विवादे । ६ B इत्यादि । धर्म। 10 ·सांख्यसूत्ररत्यो १, १४०. विप्रतिपत्तिः ॥ 'न तत्साधनं न तच कार्यकारणभावः साधनम्। अन्यत्साधनं वक्ष्यामीत्यभिसंधिः॥ देहेन्द्रियादय एवात्मानः, किमन्यकल्पनयेत्यत आह॥ ..... भोकर्यहंपदार्थ न कस्यापि विवादः । तस्मात्पुरुषस्य देहा- दिव्यतिरेकनित्यत्वादिसिद्ध्यर्थमेव प्रमाणापेक्षा, न स्वरूपसिद्ध्यर्थं, तस्य सर्ववादिपामरसिद्धत्वात् ॥ व्यक्तम्॥ अच न्यायमाह ॥ यत्संहतं तदसंहतपरार्थम् । संहतपरार्थत्वे ऽनवस्था स्यात् । संहतत्वं च गुणानामन्योऽन्यमिथुनभावेन कार्यकारणम् । अथवा द्रवकठिनता संहतत्वम्। तच्च प्रकृत्यादौ तिराभूतमस्ति, अन्यथा तत्कार्येषु संहत- ताऽदर्शनप्रसङ्गात् ॥ १ Thus all three MSS.; Aplh. 160, note 1, कार्यकर- गणम् । २ A C and Aph.' insert महदादिषु ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः १, १४३. एतदेव' स्पष्टयति॥ लिगुणहिyिa पुरुषे त्रिगुणादिविपर्ययात् तददर्शनात्। श्रादि- शब्दादन्येषां प्रकृतिधर्माणामप्यदर्शनादिति ॥ न्यायान्तरमाह। आदिशब्दादचेतनत्वादिग्रहणम् ॥ अधिनासति ॥ ११९ ॥ चेतना ह्यधिष्ठाता भवति प्रकृतिश्च जडेत्यर्थः ॥ युक्त्यन्तरमाह ॥ अधिष्ठात्त्वाचेत्यर्थः । संयोगविशेषेण परिणामहेतुत्वमधिष्ठातत्वम् । संयोगश्च भिन्नयोरेवेति भावः ॥ -- भाग्या प्रकृतिः, भोक्ता पुरुषः। यद्यपि कूटस्थत्वादा- त्मनेा भातृत्वं नास्ति, तथापि बुद्धिच्छायापत्त्येत्युक्तम्॥ २ A C तद्दनात् । ३ A अत्युत्तर माह, C १ B तदेव । प्रत्युत्तरमाह।

·सांख्य सूत्ररत्त्योः १, १४५. मोक्षार्थ प्रत्तिः, सा किमात्मनः प्रकृतेर्वेत्यत आह ॥ जिल्ला अब । १833 चिगुणस्वभावत्वात्प्रकृतेन स्वभावप्रच्यवः, अनित्यत्व- प्रसङ्गाच्च । यस्यौपाधिका गुणस्तस्य कैवल्यं संभवति । स चात्मेति। स किंरूप इत्यत आह ॥ जप्रकाधावानात्मका १४५ जडा न प्रकाशत इति सिद्धम् । यद्यात्मापि जडः स्यात्, तस्याप्यन्येन प्रकाशेन भवितव्यम्। लाघवाच्चा- त्मैव प्रकाशरूपो ऽस्तु । श्रुतिश्च 'येनेदं सर्व विजा- नाति तं केन विजानीयात्, विज्ञातारमरे केन विजा- नीयादिति'। जडो ऽप्यात्मास्तु चिवमी। तेन जगत्प्रकाशयति । न तु चिद्रूप इत्यत आह । १ A कैवल्यार्थे २ B प्रकृतेः; “ this lection is that of Aniruddha alone. Vijnana, Nagesa, and Vedanti Mahadeva end the Aphorism with च" Aph. 162, note 2। ३ C प्रकाश। ४ A C यात्मापि ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः १, १४८. ७७ निर्गणवान चिया ॥ १४६ ॥ यद्यात्मना धर्मयोगः स्यात्, परिणामित्वं स्यात्, तत- श्चानिर्मोक्ष इति ॥ अच श्रुतिविरोधमाह॥ चिद्धी प्रकाशधर्मा न, किंतु प्रकाश एव । कुतः। निर्गुणत्वात् गुणरहितत्वात् । प्रतीयमानास्विच्छादयो बुद्धेरेवेति भावः ॥ জিলুহয় ' বাচ্চা দুলাখ ৪৩। 'असङ्गो ह्ययं पुरुष' इत्यादिश्रुतिः। गुणयोगे सा बाधिता स्यात् ॥ दूषणान्तरमाह॥ निर्गुणत्वादि सुस्थिरमिति शेषः ॥ . सुपायावसाधिन । यद्यात्मा जडः स्यात्, सुषुप्यादावसाक्षित्वं अज्ञात्वं १ A निर्गुणात्वाञ्च न । २ A सुघुत्यादिसाक्षित्वं. My three MSS. of Mahâdeva offer the same text of this Aphorism as Aniruddha and Vijñâna; cf., however, Aph. 165, note 41 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, १४६. स्यात् । न चैवं, सुखमहमस्वासमिति प्रतिभासनात्। आदिशब्दावनग्रहणम् ॥ एक एवात्मेति वेदान्तिनः। तथा च नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः । एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः ॥ अचाह॥ लाघवादात्मैक्यमिति केचित् । तन्मतं दूषयति ॥ जहादिष्वाक्षातः पुरुबयलम् ॥१४॥ यद्येक आत्मा, एकस्मिञ्जायमाने सर्वे जायेरन् । परमतमाशङ्कते॥ अपूर्वदेहेन्द्रियादिसंघातसंयोगो जन्म, मरणं तदियोगः । जन्ममरण- सुखदुःखबन्धमोक्षव्यवस्थातः श्रुत्युक्ताया हेतोः पुरुषा बहवः । 'पुण्यः पुण्येन, पाप: पापेने ति जन्मव्यवस्था । 'य एतद्विदुरम्हतास्ते भवन्यथेतरे दुःखमेवापियन्ती'- ति बन्धमाक्षव्यवस्था ॥ । सुषुप्तम. । २ A C सुषुप्लेग्रहणं । ३ Mahadeva reads, Faccording to my three MSS., पुरुषस्य बहुत्वं ; cl. Aph.' 166, note 31 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः १, १५१. CE ভুয়াঘিাই মজা করছে; মায়' গুৱা, दिभिः यथैकमाकाशं, घटाधुपाधिभेदाह टे नष्टे 'घटाकाशं नष्टमि ति व्यपदिश्यते, तथैकात्मपक्षे ऽपि देहावच्छे- दात्तन्नाशे 'आत्मा नष्ट' इति व्यपदेशमात्रम् । नाना- त्मपक्षे ऽप्यन्यथात्मना नित्यत्वात्कथं जन्ममरणव्यव- स्थेति ॥ समाधानमाह ॥ अतिरिक्त एवोपाधिविशिष्टो ऽस्तु । तत्राह ॥ उपाधिभिडले, न सुनद्वान् । १५१ ॥ उपाधिर्भिद्यते । न चान्यनाशादन्यत्र नाशव्यवहारो ऽतिप्रसङ्गात्। एकात्मपक्षे च व्यक्त' एव विरुद्धधमा- ध्यासः, एकस्य बन्धमाक्षाभावात्। अाकाशस्य तु धूमा- दियोगायोगावविरुद्धौ, संयोगस्याव्याप्यत्तित्वात् ॥ एतेन किं स्यादित्यत आह ॥ विशिष्टस्यातिरिक्तवे हि विशेषणना न तन्नाश एव स्थादिति भावः ॥ 8 A व्यक्तं । २ A च । ३ योगा• is missing in AI A za: 1 A omits afat ·सांख्यसूत्रहत्त्योः १, १५३. জন্ম ল' বিহ-যু ক্য কি না। ३ न विरुद्धधर्माध्यासेा भवति ॥ अन्यधर्मस्याप्यन्यचारोपा दृष्टो, यथा' प्रकृतेः कर्तृत्वं पुरुषे ऽन्यत्वचाह ॥ एकत्वेन सर्वतो वर्तमानस्य यो विरुद्धः सुखदुःखाध्यामः तदापत्तिः, सैवं सति पुरुषबहुवे मति नेत्यर्थः ॥ नन्वात्मनो निर्धर्मकत्वात् सुखादौनां बुद्ध्यादिधर्मत्वाच्च न सां- कर्यम् । अत आह ॥ अन्धधर्मपि भारापाससिद्धिकारला ॥ १५ ॥ (पुरुषकर्तृत्वं भ्रान्तं, अब पुरुषाकर्तृत्वस्य सत्यत्वात्, आरोपस्यासत्यत्वात्। न च सत्यासत्ययाः संबन्धस्ता- विको भवति। असङ्गित्वादात्मना न जन्ममरणादि संभवति॥ । 8C १ A C परमेकत्वेन । २ B यथा यथा। ३ B प्रकृतिः । omits अन्यत्र । y The whole of this Avataraa is missing in A| ६ A prefixes न । o Corrected according to Aph. 171, note l; my MISS, have पुरुषकत्वस्य । ८ A RETIme यसपात्यात्मना ।

·सांख्य सूत्रकृत्योः १, १५५. एवं च श्रुतिविरोधः स्यात् । तथा च 'एकमेवा- द्वितीयं ब्रह्म 'नेह नानास्ति किंचन, मृत्योः स मृत्युमाप्नोति। य इह नानेव पश्यति ॥ अत आह॥ बुद्धिधर्मत्वे ऽपि सुखादौनामारोपात्पुरुषे व्यवस्था न संभवति, श्रारोपाधिष्ठानस्यैकत्वात् । नहि स्फटिकैक्ये श्रारोपितानां नौल- पौतादीनां 'नौलो ऽयं पौता ऽयमि ति व्यवस्था संभवति । घटाकाशादौनां वूपाधिभेदेन भिन्नानामौपाधिकधर्मव्यवस्था घटत दूति भावः ।। লালদিঘিাত না লালা | ২৪৪ } व्यक्तम्॥ नन्वनेकात्मवादिना ऽप्येकस्यात्मना बन्धमाक्षौ वि- रुडावित्यवाह ॥ विदिसाकार कर लिया लड मम् ।। १५५ ।। १ च is omitted in B| २ AC यत्राह । ३ Thus Aniruddha only; the other commentators read दृश्याऽतपम्; cf. Aph. 172, note 3 |

·टर
सांख्यसूत्रत्त्योः १, १५७,
विदितं बन्धकारणं प्रकृतिपुरुषविवेकादर्शनं यस्य,
तस्य दृष्ट्या विवेकज्ञानेन तद्रूपं कैवल्यरूपम् ॥
विवेकादर्शननिमित्तो बन्धो न तात्त्विकः । दर्शना-
ददर्शनं निवर्तत इति युक्तिः । एवं चैकात्मपक्ष एव
न्याय्यं पश्यामा, न नानात्मपक्ष इत्यत्राह ॥
नात्याना मतलनु
अन्धो न पश्यतीति चक्षुष्मानपि किं नोपलभते ।
नानात्मवादिनामने के न्यायाः सन्तीत्यर्थः ॥
इता ऽपि नानात्मान इत्याह ॥
वामदे बालिका मा म १७ ।
पुराणादौ श्रुतं 'वामदेवो मुक्तः शुको मुक्त' इत्यादि।
यद्येक एवात्मा, एकमुक्तौ सर्वमुक्तेर्भेदश्रुतिबाधः स्यात् ॥
नानात्मपक्षे ऽनादौ संसारे कदापि का ऽपि मुच्यत
नानात्मक।
१ B •पुरुषा० । २ BC clearly मुक्तिः। ३ A एवं। 8 B
५
B इत्याह । ६ B न्याय्याः । ७ AC वामदेवादि-
gally aigdis Aph. 175, note 1: “Aniruddha perhaps
has वामदेवादिमुक्तोनीद्वैतम्"। = AC ०र्भेदश्रुतिबाधिता स्थादिति ।

·मांख्यसूत्रवत्योः १, १५६. इति क्रमेण सर्वमुक्तौ सर्वशून्यता' स्यात्, एकात्मपक्षे तूपाधिविगम एव मोक्ष इत्यत आह । अनादौ संसारे ऽद्य यावच्छून्यताया अदर्शनाद्भवि- ष्यति मुक्तिरिति पक्षे नास्ति प्रमाणम् ॥ समाधानान्तरमाह। उदानामिन सर्वच नाल्याची ॥ १५ ॥ अनन्तत्वादात्मनां क्रमेण मुक्तिरपि' स्यात्, संसारो- च्छेदो ऽपि न स्यात् । इदानीमिव' सर्वच भविष्य- काले ऽपि मुक्तिर्भविष्यतीति नात्यन्तोच्छेदः स्यात्, प्रवाहनित्यत्वात् ॥ उपाधिविगमा मोक्ष इति पक्षे ऽपि सर्वशून्यताप्रसङ्ग इति तुल्यो ऽनुयोगः । यथा नानात्मनां क्रमेण मुक्तौ सर्वोच्छेदः, तथा सर्वकर्मों- १ AC संसारशून्यता। २ Corrected ; my MSS. have इत्याह । ३ A समाधानमाह । ४ A omits धपि । ५ B इदानीं च। ६ A काला। ७ ऽपि is omitted in B| A तुल्यानु- योगः। ६ सर्व० is omitted in B ·सांख्यसूत्रस्त्योः १, १६०० च्छेदे सर्वोपाधिनाशाजगच्छ्न्यं स्यात् । अथोपाधी- नामनन्तत्वान्न शून्यता, नानात्मपक्षे ऽपि तुल्यत्वम् । तथा च अत एव हि विद्वत्सु मुच्यमानेषु संततम् । ब्रह्माण्डजीवलोकानामनन्तत्वादशून्यता ॥ किमात्मा बद्धो मुक्तो वा। बवत्वे स्वरूपस्याप्रच्य- वादनिर्मोक्षः, प्रच्यवे ऽनित्यत्वम्। मुक्तत्वे व्यर्थो ध्या- नादिरित्यत आह ॥ यावलोमसुरू । १६ ॥ न बहा नायं मुच्यते, किं तु नित्यमुक्तः । अज्ञान- नाशस्तु ध्यानादिना क्रियत इति ॥ आत्मनः साक्षित्वमुक्तम्। प्राप्तविवेकस्यापि सा- क्षित्वे ऽनिर्मोक्ष इत्यत आह । श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यो व्यावृत्ते नित्यनिवृत्ते उभयरूपे रूपभेद इति यावत्, यस्मात्तथा ॥ १ A C तुल्यं । २ B सर्वदा । ३ C •भयं रूपः । 8 B इत्य- नाह। ५ Aph. 179, note, inserts उभे रूपे here; but the two words are not found in any of my three MSS. I ·सांख्ययोः १, १६४. । संगम्भारमाशिवर अक्षं इन्द्रियम्। तत्संबन्धात्साक्षित्वम्। विवेके च केन्द्रियसंबन्ध इति ॥ सर्वदा किंरूप अात्मेत्यत आह ॥ स्यष्टम् ॥ बादामी व्यतम्॥ श्रात्मनः कर्तृत्वं श्रूयते, तत्कथमित्यत आह ॥ उपरामास्वावलं चिनियाचिकानिध्यात्॥१६॥ चित्सांनिध्येन प्रकृत्यपरागादात्मनः कर्तुत्वं कर्तुत्वाभि- मानः ॥ चित्सांनिध्यादिति वीप्सा परिसमाप्ती, श्रुतौ तथा दृष्टत्वादिति ॥ १ B साक्षात्संबन्धा०, the reading of the three other commentators ; cf. Aph. 180, note 21 २ A विवेके न, C विवेकिनः ।

·६
सांख्यसूत्ररत्त्योः १, १६४.
इति कापिलसांख्यप्रवचनबत्ती विषयाध्यायः
प्रथमः ॥
अथ विषयनिरूपणानन्तरं प्रधानकार्यनिरूपणार्थ
द्वितीयाध्यायारम्भः॥
अत्र मामकसंदर्भ नास्ति कापि स्वतन्त्रता ।
इति ज्ञापयितुं वृत्तिसार इत्यभिधा कृता ॥
परवाक्यानि लिखता तेषामर्थी विभावितः ।
कृता संदर्भद्धिश्चेत्येवं मे नाफलः श्रमः ॥
इति श्रौखयंप्रकाशतीर्थाथिलब्धवेदान्तिसत्पदेन महादेवेनोनीते
सांख्यदृत्तिसारे प्रथमो ऽध्यायः ॥
एवं प्रथमेनाध्यायेन शास्त्रस्य विषयो निरूपितः । पुरुषस्थापरिणा-
मियोपपादनाय तु प्रकृतितः सृष्टिप्रक्रियाभिधास्यते विस्तरेण
द्वितीये ॥
१ B श्रीकपिल०, C कपिल । २ B दितीयारम्भः ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः २, १. ८७ दिलाविधानसभा स्वभावविमुक्त' आत्मा। तस्याभिमानिकबन्धविमा- क्षार्थ प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्। दुःखसृष्टौ स्वभावादेव वैराग्यान्मोक्षे वै पुरुषः प्रवर्तते। सुखसृष्टौ च दुःख- शबलत्वात् सुखस्यापि दुःखपक्षनिक्षेपावैराग्यमेवो- पजायते। तञ्चतुर्विधं, “यतमानसंज्ञा व्यतिरेकसंज्ञा एकेन्द्रियसंज्ञा वशीकारसंज्ञा चेति । हेयं दुःखमना- गतमेकविंशतिप्रकारं, शरीरं षडिन्द्रियाणि षड्वि- षयाः षड्बुद्धयः सुखं दुःखं चेति । तब शरीरं दुःखा- यतनत्वाद्दुःखं, इन्द्रियाणि विषया बुद्धयश्च तत्साधन- भावात्, सुखं दुःखानुषङ्गात्, दुःखं यातनापीडा- १ B विमुक्तमोक्षार्थ, the reading of the three other commentators; that ofa higiü (AC) is really the reading of Aniruddha, follows from his explanation of aphorism III, 57 where our Sûtra is quoted and the MSS. offer no v. 1.। २ A विमुक्तौ। ३ बन्ध is missing in B1 8 जगत् is omitted in A I ५ omitted in C| ६A दुःखकलिलत्वात् । ७ C पक्ष। c The text from यतमानसंज्ञा to चेति is found only in B; cf. Sânkhyatattvakaumudî to Kârikâ 231 is ·सांख्य सूत्ररत्त्योः २,१. संतापात्मकं मुख्यत एवेति। तस्य निर्वर्तकमसाधारण कारणमविद्या तृष्णा' धर्माधाविति। अविद्या वि- परीतज्ञानं, तत्संस्कारश्च विदनिरुक्तस्तृष्णादीनाम- साधारण हेतुः। दुःखहानं च दुःखात्यत्तिनिष्टत्ति- रात्यन्तिकी। तस्योपायस्तत्त्वज्ञानमात्मविषयं, तता ऽविद्याया निहत्तेः । तथा चाक्तं 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शन हेतवः' ॥ 'तरति शोकमात्मविदिति । स विविधः परश्चापर- श्चेति। तथा चक्तिं हे ब्रह्मणो वेदितव्ये, परं चापर- मेव चेति। विद्यैश्यविशिष्टः संसारधर्मेरीषदप्यसं- स्पृष्टः परो भगवान्महेश्वरः सर्वज्ञः सकलजननादि- धाता'। स कथं ज्ञातव्यः । अनुमानाहा शमादा । तथा हि, विवादाध्यासितमुपलब्ध सकारणकं, अ- भूत्वा भावित्वात्, चित्रवदित्यनुमानम् । ततः सामा- न्येनावगतस्य योगेन विशेषता ज्ञानम्। अपरस्य 8 A १ B °मसाधारण । २ BC टयो । ३ C विदितव्ये । विधानात् । ų Taigi is missing in CI & A Cogumza मत्कार याक । 9 AC ततश्च ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः २, २. CE । जीवस्य स्वानुभवादेव सिद्धिः। तयाश्च परापरयो- विवेकज्ञानाय प्रकृतेः प्रवृत्तिः । तत्र परार्थता वक्ष्य- ते ॥ "स्वार्थता च, यं पुरुषं प्रत्यात्मानं विवेकेन दर्शितवतो, तं प्रत्युदास्ते ॥ अचेतनायाः प्रकृतेः कथं प्रवृत्तिः। दृष्टमचेतनानामपि वृक्षाणां फलादिहारण प्रवृत्तिरिति॥ अथ के मोक्षाधिकारिण इत्यवाह ॥ तथा च श्रुतिः 'पुचैषणायाश्च वित्तषणायाश्च लाकैष- णायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचयं चरन्तीति, 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहिता भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति॥ यदि वैराग्याच्छ्रवणानन्तरं मोक्षस्तदा सर्वेषां गुरू- पदेशानन्तरं मोक्षः स्यात्, न चैवं दृश्यत इत्यवाह ॥ १ B विवेकेन ज्ञानाय । २ B प्रकृतिः in place of प्रकृतेः प्रत्तिः। This sentence is missing in C i 8. The following copyist's remark is found in A C: 'जायते' [viz. दुःख- पक्षनिक्षेपावैराग्यमेवोपजायते, page ८७, line ५] तदनन्तरं 'खार्थता चे 'त्यतः प्राक्कचित्पुस्तके ग्रन्थः क्षिप्तो दृश्यते । ५ A C प्रत्यात्मना । ६ B प्रथमं । ७ C तत्मिद्धिः । = B वैराग्यान्वेषणानन्तरं । 12 ·. सांख्यसूचरत्त्योः २, ५. ল জারকন্যা হিলালি কব ??? न श्रवणानन्तरं मोक्षः, किं तु यस्यानादिवासना पटुस्तस्य क्षिप्रं मुक्तिः, अन्यस्व चिरमिति ॥ युक्त्यन्तरमाह॥ PHOTO यथैकस्य बहवो भृत्या आराधनापराधाभ्यां केचिन्मु- च्यन्ते केचित्प्रसादभाजः केचिद्दध्यन्ते, तथा प्रकृतिरेका पुरुषाश्च बहव इति। येषां स्पष्टं विवेकज्ञानं तेषां शीघ्रं, येषामुपासनामाचं तेषां क्रमेण, अन्येषां नास्येव ॥ कूटस्थत्वादात्मना बन्धो नास्त्येवेत्यवाह ॥ प्रतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः ५ ॥ प्रतियं प्रत्यात्मानं दर्शितवती तं प्रति प्रकृतेरप्रवर्तनं माक्षः । यं प्रति प्रवर्तते तं प्रति पुरुष छायापत्तिरे- वाध्यासः, न तात्त्विकः । तथा च १C न वाङ्मात्रामिद्धिर० । २ So read Aniruddha, Mahadeva and Nagesa ; Vijnana has °वासनाया बलवत्त्वात् । ३ C SUGERTI 8 A faqafifa, apparently a mistake for fata इति । ५ Bधाराधनाय स्युः। ६ Bomits प्रकृतिः। ७ Corrected; my MSS. read पुरुष । A C पत्तिरेव त्वध्यासः।

·सांख्य सूत्रत्त्योः २, ७. यद्यात्मा मलिनो ऽस्वच्छो' विकारी स्यात्स्वभावतः। नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि ॥ अत्र प्रमाणं दर्शयति ॥ पुंसां कूटस्थचिन्माचताबोधकश्रुतेश्च पुरुषस्थ स्रष्टत्वमुपासनार्थ- मेव श्रुतावुच्यते ॥ प्रकृतिकार्याणां महदादीनामविच्छेददर्शनात्प्रकृतेर्ब- न्धसिद्धिः॥ प्रकृतिः प्रवृत्तित्वभावत्वात्सर्वपुरुषान्प्रवर्तयेत्, किं विवेकाविवेकेदर्शनेनेत्यचाह॥ अत्र क्रियासमर्थादित्यादिः ।। বননাঃগ্ননি: কাল এ ? ' यथा कण्टकं दृष्ट्वा कंचित्कश्चिनिषेधति 'अनेन वर्मना मा गा', न सर्वान्प्रति, तथाधिकाराचेतनविशेषा- द्देशात्प्रवर्तनं, न सर्व प्रतोति नियमः ॥ १ A मलिनः खच्छो। So reads Aniruddha only; the three other commentators have • सिद्धेः। ३ AC मवि- च्छेदेन दर्शनात् । 8 B प्रकृतेः ५AC विवेक्य विवेकि० । - ·६२ सांख्यसूत्रत्त्योः २, ८. नात्मनो बन्ध इत्युक्तम् । तदाह ॥ चेततौति चेतनः, विवेकमाक्षात्कारवानित्यर्थः । तस्योद्देशात् तं प्रतीत्यर्थः । प्रकृतेनियमः प्रवृत्त्यभावः, यथा कण्टकाभिज्ञं प्रति मोक्षः दुःखप्रयोजकत्वाभावः। प्रकृतेहि खनिष्ठदुःखमोक्षार्थी प्रवृ- त्तिर्वाच्या। स च विवकिपुरुषसंबन्धे सति जात एव। इदमेव हि प्रकृतेर्तुःखरूपत्वं यदुःखात्मकबुद्धिप्रतिबिम्वरूपदुःखभोगस्य पुरुष- निष्ठस्य प्रयोजकत्वम् । तच्च विवेकिपुरुषस्य दुःखभोगाभावे सति गतमेवेति। खनिष्ठप्रयोजनवत्त्वाभावान्मुक्तपुरुषं प्रति न प्रवर्तते, किं त्वमुक्तपुरुषं प्रत्येवेति भावः ।। अन्धयागे ऽपि तस्मिादिनीजस्येलायदाहबन् । - प्रवर्तकत्वमेव प्रकृतेर्बन्धाय । प्रकृतियोगे ऽपि तच्छा- यापत्त्या पुरुषस्य बन्धाभिमानसिविः । नाञ्जस्येन न तत्त्वतः । 'अयोदावदिति यथा तप्तलोहयोगा- लोहा दहतीति मन्यते, न च लोहस्य दाहकत्वं, कि तु संयोगादग्नेरेवेति ॥ किमर्थं सृष्टिरित्यवाह ॥ १ ० चेतते । २ ० मोक्षार्थः । ३ A प्रवर्तक मेव । 8 AC त्व instead of ऽपि । ५ न is missing in A। ६ AC तद्यथा।

·सांख्य सूत्रत्त्योः २, ११. ६३ रागविरागार्योग सहि ॥ रागाडक्तिः, वैराग्यान्मुक्तिः। परमार्थतस्तु' रागादपि भोगे विषयदोषदर्शनादैराग्यमेवेति ॥ प्रथमाध्याये 'सत्त्वरजस्तम' इत्यादिसूचे पञ्चविंश- तितत्त्वमुक्तम् । इदानों सप्रपञ्चं क्रममाह । सृष्टिरिति । क्रमं वक्ष्यति ॥ किं स्वार्थ परार्थ वेत्यवाह॥ प्रकृतिनिष्ठस्त्रष्टुत्वान्महदादिनिष्ठस्रष्टत्वविशेषमाह ॥ স্কায়াসেইনা স্থাকে ? पुरुषार्थत्वात्सृष्टेनैषां महदादीनामात्मार्थे स्वार्थ आरम्भः। नित्यत्वात्प्रकृतेः स्वाारम्भो युक्तः, महदा- दीनां तु कारणलयेन नाशात्सृष्टिमाचमिति ॥ दिकालौ सिद्धौ, कथं गणनायां न श्रुतावित्यवाह ॥ १ A C रागविरागयोगः सृछः। २ AC परमार्थस्त । inserts च. “ Nagesa has च, instead of पञ्च", Aph. 195, 8 AC मात्मार्थ । ५ खार्थ is missing in BI ६ A कारणन्यायेन, C कारणलन्यायेन! । ३ A note 11 ·सांख्य सूत्ररत्त्योः २, १७. ननु दिक्कालौ सकलव्यवहारसिद्धौ कुतो न गणितौ। तत्राह ॥ हिमालाचाकाशादियः ॥ १२ ॥ तत्तदुपाधिभेदादाकाशमेव दिक्काल शब्दवाच्यम्। तस्मादाकाशे ऽन्तर्भूतौ ॥ आदिशब्दः संपातायातः । सप्तम्यर्थ पञ्चमी। महतो बुड्वेर्लक्षणमाह॥ आदिशब्देनोपाधयो ग्रान्ते। तथा च तत्तदुपाधिन्ध श्राकाशाच्च दिक्कालावुत्पद्येते इत्यर्थः । यद्यप्युपाधिविशिष्टाकाश एवं दिक्कालौ, तथापि विशिष्टस्थातिरेकं विशेषणविशेष्योभयजन्यत्वं चाभ्युपेत्यायं जन्यत्वव्यवहारः ॥ अथ महदादौन्दर्शयति । अध्यवसायो बुद्धिः ॥ १३ ॥ एवमेवेति निश्चयो ऽध्यवसायः॥ धर्मादीनां कान्तभाव इत्यचाह । सत्कार्य धमादिः ॥ १४॥ १ B यादिशब्दश्च ।

·सांख्य सूत्रयोः २, १७. धर्मज्ञानवैराग्यश्वयाणि । तत्कायत्वेनात्मधर्मत्वं निर- स्तम्। कार्यकारणयोरभेदादन्तभावो दर्शितः ॥ तस्या विशेषमाह। স্কল বই লিখিত ? अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्चर्याणि। दृष्टो हि सहकारि- भेदात्कार्यभेदः। यथा वेचबीजस्य वेवाकुरजनकत्वं, वहिसंयोगसहकारिणः कदलीकाण्डजनकत्वं, तथा सत्त्वसहकारिणो महतो धर्मादिजनकत्वं, तमःसह- कारिणो ऽधर्मादिजनकत्वमिति ॥ क्रमप्राप्तमहंकारादिलक्षणमाह। अभिमानाऽहंकारः॥१६॥ अहमित्यभिमानः। तस्य कार्यमाह॥ एकादर्शवछतमा जलार्यम् ॥ १७ ॥ एकादशेन्द्रियाणि पञ्च तन्माचाणि षोडशकं तत्कायम्॥ १ B C तस्य । २ B एकाद।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः २, २०. कथमेकस्मात्कारणाज्जडप्रकाशौ भवत इत्यचाह॥ od मालिकाले बजार कारागा इस महद्दिकारादहकारात्' सात्त्विकं सत्त्वेसहकृतं एका- दशक एकादशेन्द्रियं प्रवर्तते। तमःसहकृतं तन्मात्रम्॥ इन्द्रियविध्यमाह ॥ সুলহ্মিীলিঙ্গাগা ও ৪ कर्मेन्द्रियैवीगादिभिः पञ्चभिर्बुद्धीन्द्रियैघ्राणादिभिः पञ्चभिः सह आन्तरं मन इत्येकादशकमिन्द्रियम् ॥ भौतिकानीन्द्रियाणोति, तत्प्रतिषेधार्थमाह॥ ঋদ্ধ ব্যাৱিজঙ্গল কনীনিক্সালি। ২০ तत्र च श्रुतिबाधादित्यर्थः ॥ युक्त्यन्तरमाह॥ अन्नमयत्वादिश्रुतिस्वन्त्रकतपटत्वाइोध्या ॥ १ अहंकारात् is missing in C | २ सत्त्व० is missing in B। ३ B एकादशं ; in C this word is missing altogethers & A इत्येकादश कर्मेन्द्रियं । ५ Corrected ; A अहंकारि- कत्वं, B_C अहंकारिकत्वं । ६ Correctel; A श्रुतिबोधादि०, B चेतनाबाधादि०, C प्रतिविबोधादि ।

·। सांख्यसूत्ररत्त्योः २, २३. १७ देवतालयश्रुतेनारमावास्य ॥ २१ ॥ कारणे कार्यलय इति स्थितम् । आदित्यं वै चक्षुर्गच्छ- तीति' देवे लयः श्रूयते । तस्मान्नारम्भकस्य नारम्भ- काभिमतस्य भूतस्य कारणत्वमिति । नित्यानीन्द्रियाणीति केचित्, तत्यरिहारार्थमाह। तदुत्पतिः श्रूयले, विनाशाही नाच ॥ २२ ॥ अहंकारादुत्पत्तिः श्रूयते। उत्पन्नस्य विनाशो ऽप्य- वश्यंभावीति ॥ चक्षुरादीनां शक्तिभेददर्शनादैन्द्रियकाणीन्द्रिया- णीति, तनिषेधति ॥ নীলিলিলি, নালাম " । भ्रान्तानामधिष्ठाने चक्षुर्गोलकादाविन्द्रियज्ञानम् । B वेदे; १ So reads Aniruddha only; the other three commentators have देवतालयश्रुतिनी०। २ B चक्षुर्गच्छति । ३ A of. Aph. 202, note 11 8 भूतस्य is missing in Bių So reads Aniruddha only; the other commentators have तदुत्पत्तिश्रुतेविनाशदर्शनाच्च । ६ पाक्लिभेद• is missing in B| ७ B तनिषेधयति । Vijñâna and Nâgeša read •धिष्ठानम्, ef. Aph.3 204, note 2 | . 13 ·EE सांख्यसूत्रत्त्योः २, २६. अन्यथा छिन्नकर्णस्य श्रवणानुपपत्तिः, पाटलचक्षुषो रूपग्रहणप्रसङ्गः ॥ एकमिन्द्रियं, उपाधिभेदान्नानात्वमित्यवाह ॥ शतिभेदे थि मैदासको त्वम् । एथे। भवतूपाधिभेदः, शक्तिभेदस्त्ववश्यं वक्तव्यः, स च सत्य इति नानात्वमपि सत्यम्॥ एकत्वेनैवोपपत्तौ बहुत्वकल्पना गुर्वीत्यवाह ॥ न च नानेन्द्रियकल्पना गुर्वोत्याह ॥ এক স্কলাম্বিং পথপ্লয় स्पष्टम्॥ मनसेो लक्षणमाह। विशेषमाह ॥ उभयात्मकं चमनः ॥२६॥ बुद्धीन्द्रियात्मक कर्मेन्द्रियात्मकं मना, ऽधिष्ठानादु- भयप्रवृत्तः ॥ । १ ० भेदे ऽपि is missing in B। २ C एकत्वं नैवोपपत्तौ ३. Vijnana omits च । BA क.।

·सांख्य सूत्रकृत्योः २, २७. ६ कथमेकस्मादहंकारादनेकानीन्द्रियाणीत्यत आह ॥ मनोऽवधान विनेन्द्रियाणां स्वव्यापाराक्षमत्वात् मन एव ज्ञानेन्द्रियं क्रर्मेन्द्रियमिति चोच्यते, 'अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमित्यादिश्रुतेः ॥ एकमनःपरिणामरूपे ज्ञाने कथं नानात्वम् । अत आह ॥ गुणपरियामदाबामामायावत् ॥ २७ ॥ धमाधर्मसहकारिसत्त्वादिगुणपरिणामभेदादनेकानि । 'अवस्थावदिति यथैकस्य देहस्य बाल्ययौवनवाई- कानीति ॥ उभयेन्द्रियविषयमाह। गुणानां सत्त्वादौनां परिणामाश्चक्षुरादयः। तेषां भेदात् नानात्वं नानाविधत्वं ज्ञाने। चाक्षुषादिवृत्तिप्रयुक्त चाक्षुषत्वादिकमादाय मनःपरिणामभूत एव ज्ञाने चाक्षुषं श्रौतमित्यादिर्यवहारः। यथै- कस्मिन्नेव देहे तत्तदनोपयोगानुपयोगप्रयुक्ताः कशत्वपुष्टत्वादयो ऽवस्था इत्यर्थः॥ १ . मनोविधानं । २ अवस्थावदिलि is missing in BI p bo mustat I 8 Corrected; the MSS. aiqatge i ·सांख्यसूचयोः २, ३०. रूपादिरसमखान्त नयो उभयोः बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिययोः। बुद्धीन्द्रियस्य विषया रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः। कर्मेन्द्रियस्य विषया वचन- विहरणादानानन्दरसमलाः। रसमलो नाम मलः, तदन्तः॥ आत्मेन्द्रिययोर्वैधर्म्यमाह॥ इन्द्रियाणि कस्योपकारकाणौत्य पेक्षायामाह ॥ অনেক লোক, ১৫. ? व्यक्तम् ॥ अन्तःकरणत्रयाणामन्योऽन्यं वैधय॑माह ॥ बयाणां स्वाक्षामा महदहंकारमनसां खालक्षण्यं स्वस्वं लक्षणम्। महतो १ Thus Conly; A B and Aph. 207, note 2, रसवर्गान्त ; the reading given above which is that of the other commentators also, is required by Aniruddha's commentary | २ B परिणामान मलानि instead of मलाः । मलो नाम मला, तदन्तः। ३ A .रात्मनां । 8 A व्यक्तः। ५ B C मन्योऽन्यः । ६ A खलक्षण्यं ।

·सांख्य सूत्रत्त्योः २, ३२. १०१ ऽध्यवसायः, अहंकारस्याभिमानः, मनसः संकल्प इति॥ एषां साधर्म्यमाह॥ प्राणाद्याः पञ्च वायवस्विभिः करणेधीयन्ते । करणानां वृत्तोराह॥ 'क्रमशश्च मन्दालोके चौरं दृष्ट्वेन्द्रियेण वस्तु विचार- यति, ततः 'चौरो' ऽयमिति मनसा संकल्पयति, ततो 'धनं गृहाती त्यहंकारेणाभिमन्यते, ततः 'चौरं गृलामी ति बुद्ध्याध्यवस्यति । 'अक्रमशश्च' रात्रौ विद्युदालोके व्याघ्रं दृष्ट्वा झटित्यपसरति । तत्र चतु- णामेकदा वृत्तिः। यद्यपि वृत्तीनामेकदाऽसंभवात्त- चापि क्रम एव, तथाप्युत्पलशतपत्रव्यतिभेर्दवदवभा- सनादकम इत्युक्तमिति ॥ १ पञ्च is omitted in B| २ A कारणानां । ३ A क्रमश्च । 8 A चोरं। ५ A चोरो। ६ AC विकल्पयति । ७ B टलामो । - AC चैवं ग्रहातीति । ६ B रत्तिभेद. instead of .स्थति- भेद । १० AC add हत्तय इत्युक्त ।

·१०२ सांख्यसूत्रत्त्योः २, ३५. कति उत्तय इत्यवाह॥ । प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः । प्रत्यक्षानुमान- शब्दाः प्रमाणानि। विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्र- तिष्ठम् । विकल्प उभयस्पृग्ज्ञानम्। निद्रा तमोऽव- लम्बि ज्ञानम् । स्मृतिरतीतज्ञानम् ॥ क्लिष्टाः क्लेशयुक्ताः रजस्तमोमय्यः । अक्लिष्टाः सत्त्वमय्यो दग्धक्लेशाः ॥ उत्तिनिवृत्तौ मुक्तिरित्याह॥ तन्निवत्तायुपशान्तोपराग" स्वस्थः ॥ ३४ ॥ वृत्तिनिवृत्तौ क्षपिताविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशः स्वस्थः स्वरूपं लभते॥ दृष्टान्तमाह॥ कुसुमवञ्च मणिः ॥ ३५॥ Thus Aniruddha only (B omits च); the three other commentators read feaffer: 1 २ B प्रचिएं। 3 Enº is missing in B1 ४ B स्मृतिरपि ज्ञानं किं त्वप्रमाण । ५ AOवपशान्तोपतशः।

·सांख्यसूत्रहत्त्वोः २, ३८. यथा जपाकुसुमसंसर्गात्स्फटिके लौहित्य, तदपगमा- स्फटिकः स्वरूपेणावतिष्ठते, तथा सो ऽपोति ॥ करणानां तुल्यत्वात्सर्वदा तुल्यरूपतेत्यवाह । पुरुमा न तुल्यता, करणोद्भवानुद्भवाभ्यां विशेषात् । विशेष- श्चादृष्टोल्लासात् बलवत्तरत्वात् ॥ दृष्टान्तमाह ॥ यथा धेनुत्वेन तुल्यत्वे ऽपि या क्षीरिणी सा वत्स पुष्णाति ॥ बाद्यान्तरभेदात्कति करणानीत्ववाह । यथा वत्मार्थं धेनुः लक्षणया धेनुपयो ऽचेतनमपि खयमेव सवति, नान्ययनमपेक्षते.. . .२ ॥ करणं बादाविधर्मवान्तर भेदात् ॥३८॥ १C बाह्यावान्तर । २ The rest from Vijitna | ३ A त्रयोदाम । 8 "The reading of Vedanti Malhadeva, and ·॥ C omits दश । १०४ सांख्यसूत्रकृत्योः २, ३६. अन्तर्बुड्यहंकारमनांसि । बाह्यानि 'दशेन्द्रियाणि ॥ इन्द्रियेषु कथं करणत्वमित्यवाह ॥ मनो ऽहंकारो बुद्धिरित्यन्तःकरणत्रयं, बाह्यानि च दशेति चयो- दश करणानि मनु बुवेरन्येषां च समानमेव करणवमुतास्ति कश्चिविशेषः । अम्तीत्याह ॥ সুমি মাদ্ধকে কুন্তি অফ यथा साधकतमत्वेन कुठारे करणत्वं, तथेन्द्रियेव- त्रयोदशकरणानां कार्यमाह । फलायोगव्यवच्छिन्नस्यैव करणत्वात् प्रहार एव छिदां प्रति मुख्यं करणत्वं, कुठारे तु "प्रकष्टसाधनत्वगुणयोगात् अमुख्यं तत् । एवं बुद्धावेव पुरुषार्थे प्रति फलायोगवच्छिन्नत्वात् मुख्यं करणत्वं अन्येषु त पुरुषार्थसाधकतमत्वगुणयोगात् अमुख्यं करणत्वमित्येतयोरया- हारः । अर्थात् बुद्धावेव मुख्यं करणत्वमिति भावः ॥ of him alone, is त्रयोदशविधं बाह्यान्तरभेदात्" Aph.' 214, note 2 1 २ ऽहंकारो is omitted in b | ३ Thus Aniruddha only; B has साधकतमत्वगुणयोगात्कुठा- स्वत्, the reading of the other commentators | मुख्यकरणं, मुख्यत्वे । ५ छ । पोति ॥

·सांख्यसूचटयोः २, ४३. नन्विन्द्रियान्यवादहंकारो ऽपि मुख्यं करणं स्यात्, न बुद्धि- रेवेत्यत आह ॥ दया. अमान ने दाकवडत्यवगंधु ॥ ४ ॥ हयोः बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिययोः प्रधानं मनः, तदधि- ष्ठानादेवैषां प्रवृत्ते, यथा लोके भृत्येषु स्वामी ॥ युक्तिमाह॥ इयोर्बुद्ध्याहंकारयोर्मध्ये मनो बुद्धिरेव अव्यसिवाय व्यताम्॥ युक्त्यन्तरमाह॥ तथामेषसंस्काराधारत्वात् ॥ ४॥ नष्टेन्द्रियाणामपि संस्कारदर्शनात् ॥ न्यायमाह॥ स्मृत्यानुमानाच॥१३॥ १ The rest from Vijhana | R A अव्यभिचारी। ३ A यथा। 8 A संस्कारादर्शनात् ।

·सांख्यसूचरयोः २, ४६. 'इन्द्रियं विनापि स्मृतिदर्शनान्मनेो ऽनुमीयते ॥ आत्माधारः संस्कार इत्यचाह ॥ स्वत श्रात्मनो न संभवेत्, कूटस्थनिर्गुणत्वात् ॥ करणत्वे तुल्ये किंनिबन्धनो गुणप्रधानभाव इत्य- चाह॥ কাতল, মন্দাৰিয়ানা। स्पष्टम् ॥ निरभिसंधानान्नापरः परार्थ प्रवर्तत इत्यचाह । লন্তিনঃস্বাজাত্তৰ শিঙা ল {18+ } बुद्धिप्रतिबिम्बितपुरुषकमार्जितत्वात् पुरुषार्थमभिचेष्टा प्रवर्तनं बुद्ध्यादीनाम् । 'यथा लेाके येनार्जिता भृत्य- स्तत्कर्म करोति ॥ १ A has संस्कार, C संस्कारं before इन्द्रियं । २ B omits अपि । ३ B अात्माधार०, C आत्माकरः। g B निर्गुणात् । A गणप्रवाहभावः । ६ A •संधानानापरः, B संधानान्न पर। Nagesa has ohfü åąt; cf. Aph." 221, note 11 - B omits the text fron1 यथा to लोकवत् at the end of ·सांख्यसूत्रकृत्योः २, ४७. ०७ १ सर्वच बुद्धेः प्राधान्यमित्याह ॥ অনাদায়ে মাথা নাবালি৷89 यथा लोके ग्रामाध्यक्षाद्राज्याध्यक्षा श्रेष्ठः, तस्मादपि राजेति, तथा मना बुद्ध्यर्थं प्रवर्तत इति सर्वप्रधाना बुद्धिरिति । समानकर्मयोगे पुरुषार्थतुल्यक्रियायोगे ऽपि सर्वेषामिति ॥ लोकवदिति बीमाध्यायपरिस- माप्तौ॥ सर्वेषां करणानां समाने ऽपि कर्मजन्यत्वे उतप्राधान्यहेतुभिर्बुद्धेरेव प्राधान्यम् । यथा लोके विवाहादिक्रियायोगसाम्ये ऽपि काचिदेव नायिका प्रधान प्राधान्यप्रयोजकगण न्याः, तहत् ॥ ॥ इति कापिलसांख्यप्रवचनसत्तौ प्रधानकार्या- ध्याया द्वितीयः ॥ प्रधानकार्यनिरूपणानन्तरं वैरा- ग्यार्थ तृतीयाध्यायारम्भः ॥ इति वेदान्तिमहादेवोनौते सांख्यप्रवचनवृत्तिसारे द्वितीयो ऽध्यायः। प्रधानकार्यनिरूपणानन्तरं वैराग्याथै हतीयाध्यायारम्भः ।। the next aphorism, and reads instead मनः प्रधान मनोव्या. पारेषु अहंकारः अहंकारव्यापारे बुद्धिः । १C बुद्धिः प्रधानमित्याह । २ B ग्रामाध्यक्षाव्याध्यक्षः । ३ ता is missing in A | C पुरधाथ। ५ A कारणानां।

·अविशेषात् भूतसूक्ष्क्षात् विशेषस्य महाभूतस्यारम्भः ॥ सलमाहारीर ॥२॥ तस्य मांसादिमयविचारानिर्विद्यते ॥ उत्पत्तिर्दर्शिता, नाशः कुत्रेत्यत आइ ॥ रचर्मादिमयस्यारम्भ इत्यनुषज्यते ॥ शरीरारम्भे कारणमाह ॥ सदीजाबालतिः ॥३॥ तस्य भूतारम्भस्य कारणात् धमाधर्मात् संसरणं नाशः। भूतानामारम्भकस्य भावत्वे सर्वदारम्भादनिर्मोक्ष इत्यचाह ॥ तस्य शरीरस्य बीजात् कर्मण: सूक्ष्मदेहाडा संसृतिस्तत्तदेहावच्छि- बसुखदुःखोपभोगादिरूपा ॥ This commentary is copied by Mahâdeya | २ Corrected ; a b कर्मादि, c कंसादि ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ५. ननु भूतसूक्ष्माणामारम्भकत्वे सर्वदा बन्धप्रसङ्ग इत्यतो ऽवधि- या विना मनमविषाणाम् ।। विवेकज्ञानपर्यन्तमारम्भकस्वभावत्वं भूततन्मात्राणा- मिति॥ अविवेकिनं प्रत्यारम्भकत्वे महाप्रलये ऽपि तं प्रत्यारम्भकत्वं स्यादित्याह ॥ विवेकज्ञानपर्यन्तमारम्भकवं भूतसूक्ष्माणमित्यर्थः ॥ मन्बविवेकिनं प्रत्यारम्भकले महाप्रलये ऽपि तं प्रत्यारम्भकलं कुतो नेत्यत आह ॥ उपागादिसरस्वभा अविवेकिन उपभोगान्महाप्रलये शरीराभावात्कुत उपभोग इति न तं प्रत्यारम्भकत्वम् ॥ अनारम्भकत्वे तु कुता विशेषादविवेकिनं प्रति पुनरारम्भकत्वमित्यवाह ॥ १ A Ba अविवेकाच्च । २ B अविवेक° in place of बार- म्भक। ३ B omits इति । 8 B प्रत्यारम्भत्वे । ५A ऽपि तंत्रस्यारंभकत्वं। ६ A यदुपभोगा। ७ B च्यनारंभत्वे। -C प्रभोइति instead of प्रति ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ७. इतरस्य अविवेकिन उपभोगात् उपभोगसमाप्तेः पूर्वस्य भोगप्रद- कर्मणो नाशे प्रलय इति भोगाभावे किमर्थं शरीरमिति भावः ।। सृष्टौ पुनरारम्भकत्वं कथम् । तत्राह ॥ धर्माधर्माभ्याम्। गमागमपरिधङ्गो प्रलये ऽपि धर्मा- धर्मानुबद्ध आत्मेति तं प्रति पुनरारम्भः। मुक्तौ न तथेति ॥ नित्यत्वे तु मुक्तः कथं पारतन्त्र्यमित्यवाह ॥ संप्रति सृष्टिकाले। दाभ्यां धर्माधर्माभ्याम्। परिमुक्तो बद्ध इत्यर्थः, श्राङपूर्वस्येव परिपूर्वस्थापि बन्धनार्थत्वात् । प्रलये सुप्तयोः धर्मा- धर्मयोः सृष्टिकाले फलोन्मुखयोः मतोः शरीरमारभ्यते। मुक्तौ तु धर्माधर्मयोर्नाश एवेति भावः ।। स्थूलसूक्ष्मशरौरयो।लक्षण्यमाह ॥ मातापितजं स्थूलं प्रायशः, इतरब तथा ॥७॥ १ So reads Aniruddha only; Mahadeva has, like Vijhana and Nagesa, परिमुक्तो। २ A युक्तमार्गमपरिवक्ति, C अपरिष्वक्त। ३ C प्रेति instead of धर्माधर्मानुबद्ध खात्मेति । ४ A puts कथं before मुक्तः ।

·सांख्यसूचहत्त्योः ३, ६. प्रायश इति दृश्यत्वात् । इतरत् सूक्ष्क्षशरीरं न तथा, दुरूहत्वात् ॥ दयार्देहयाः कस्य भाग इत्यवाह ॥ स्थूलमपि किंचन मातापिटजं न भवतीति प्रायश इत्युक्तम् । न तथा न मातापिरजम् ॥ तयोरेख पौर्वापय भोगव्यवस्थां चाह ॥ पूर्वोत्यलेक्टरकार्थल भागादेवारस मेतरस्य ॥ ८॥ पूर्वोत्पत्तेः सूक्ष्मशरीरस्य। भागादेकस्य तस्य, नेत- रस्य स्थूलस्य, तत्कार्यत्वम् । स्थूलशरीरस्य गौणे भोगः, मृतशरीरे भागादर्शनात् ॥ कतिभिस्तत्त्वैः सूक्ष्क्षशरीरारम्भ इत्यचाह ॥ पूर्वोत्पत्तेः सूमशरोरस्य तत्कार्यत्वं स्थूलशरीरस्थ । भोगादिति पञ्चमौ प्रथमार्थ। भोग एकस्य सूत्मस्य, नेतरस्य स्थूलस्थ, मृत- शरीरे भोगादर्शनादित्यर्थः ॥ लिङ्गशरीरखरूपमाह ॥ सप्तदशैकं खिङ्गम् ॥६॥ १ A सूक्ष्मत्वेतरस्य, C सूक्ष्म शरीरस्य, instead of नेतरस्य ।

·सख्यिसूचारयोः ३, ११. सप्तदश च एकं च' अष्टादश । तैर्लिङ्ग सूक्ष्मदेह उत्पद्यते । बुड्यहंकारमनांसि पञ्च सूक्ष्मभूतानि दशे- न्द्रियाणीति ॥ सूक्ष्मदेहस्व सवच तुल्यत्वात्कथं पुत्तिकाहस्तिदे- हानां विसदृशानां तस्मादुत्पत्तिरित्यत्राह ॥ मतदशैक चेति समाहारइन्दः । बुद्ध्यहंकारमनांसि पञ्च सूक्ष्म- भूतानि दशेन्द्रियाणौति सूक्ष्मं लिङ्गमिति चोच्यते ॥ सूक्ष्मदेहस्य सर्वत्र तुल्यत्वात्स्थूलवैमादृश्यं कुत इत्यत आह ॥ अतिभेदा मर्मविशेषात् ॥१०॥ व्यक्तम्॥ यद्यात्मान्यः, कथं देहे ऽहमित्यभिमान इत्यचाह॥ व्यक्तयः स्थूलदेहाः। भेदो वैलक्षण्यम् ॥ देहे ऽहमिति वादः कथम्। तत्राह ॥ । तदधिधानात्रये देहे तादात्तहादः ॥ ११ ॥ १ च is missing in B| २ B बडादशैलिङ्ग instead of बटाटा । तैर्लिङ्ग। ३ A विसदृशां। ४ a c सप्तदशकं । समाहार । ६ वैसादृशं । ७ हे is missing in AI । ५ b ·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, १६. आत्माधिष्ठानाश्रये देहे 'संभोगादात्मवादादेहे ऽह- मित्यभिमानवादः ॥ अन दृष्टान्तमाह। तदित्यात्मपरामर्शः । पूर्वस्मात्पूर्वस्मादहमिति वादात् उत्तरउत्तरी ऽहमिति वादः। वाद इत्यभेदेन देहे ऽहमिति ज्ञानस्य भ्रमत्व- माह, आत्मनो देहातिरिकत्वात् ॥ देह एवाप्रत्ययविषयो ऽस्तु, तस्यैवात्मत्वादिति निरस्यति ॥ यद्यात्मना विना देहे ऽहमिति प्रत्ययः, तदा मृतदेहे ऽहमिति प्रत्ययः स्यात् । न चैवम्। यथावरकेण विना न छाया, भित्तिं विना न चिचं, तथाचापि ॥ सूक्ष्मदेह एवात्मा भविष्यतीत्यवाह ॥ तदृते आत्मसत्त्वं विना खयमेव देहो नाहंप्रतीतिविषयः, मृतदेहे ऽप्यहमिति प्रत्ययापत्तेः । यथावरकं विना न छाया, भित्ति विना न चित्रमिति ।। सूक्ष्मदेहस्यात्मत्वं दूषयति ॥ १ BC भोगादा। २ AC त्यभिमानः | ३ B यद्यात्मनो। & AC वर केन!। ५ b मितिं । 15 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, १४. मुतने यि न, संधारयामासविपत् । १३ ॥ संघातत्वान्मूर्तः, मूतत्वात्यरार्थः । 'तरणिवदिति यथा प्रकाशत्वेऽपि मूर्तत्वान्नादित्यस्यात्मत्वम् ॥ मन आत्मा भविष्यतीत्यवाह ॥ मूर्तत्वे ऽपि सक्रियत्वे ऽपि । अनेन सूक्ष्मदेहे प्रमाणमुक्तम् । सूक्ष्म- देहो ऽपि नात्मा, संघातयोगात् संहतत्वात् संहतत्वस्य परार्थत्वव्या- प्यत्वात् । तदतिरिक्त आत्मेत्यर्थः । तरणिः प्रकाश: प्रत्यक्षो ऽपि परार्थः ॥ मनस आत्मत्वं निरस्थति ॥ प्रयुपारमा लस्कृतियुतिः ॥ १४ ॥ मनो ऽणुपरिमाणं तत्कृियायां श्रुतिदर्शनात् । व्या- पकस्य निरुपाधेर्नेन्द्रियत्वमित्युपाधिवक्तव्यः । यदि कर्णशष्कुलीवन्नियतावयवस्यौपाधित्वं, तदा तावन्मात्रे वृत्तिलाभो नान्यति श्रोत्रवत्प्रसज्येत। ततश्च देहमा- चमुपाधिवक्तव्यः। तथा च तदवच्छेदेन वृत्तिलाभे 'शिरसि मे वेदना' 'पादे मे सुखमित्यव्याप्यत्तित्व- १ This first clause is omitted in B | २ “The reading agadi, on which Vijñâna remarks, is accepted by Nagesa", A ph. 234, note 3 | ३ A तक्रियाया। 8 A C यतावयस्यो।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, १५. प्रतीतिविरोधः ॥ युगपज्ज्ञानानुत्पत्तेरपि मनसो ऽणुत्वमाह । न्यायश्चान्यच प्रपञ्चित इति । हेत्वन्तरमाह॥ तत् मनः अणुपरिमाणं अल्पं, कृतिश्रुतेः क्रियाश्रवणात्, श्रात्मनश्च व्यापकत्वात् ॥ मनसो ऽन्नमयत्वश्रुतेरपि नात्मत्वमित्याह ॥ मदनापवस्वभुत ॥१५॥ तस्य मनसेो ऽन्नमयत्वे श्रुतिरस्ति। अन्नमयत्वेन च सौम्यत्वं दर्शितम्। सौम्यत्वं च चन्द्ररूपत्वमिति । न चात्मा चन्द्रः ॥ श्रुतिश्च 'अन्नं वै प्राणा'। प्राणश्च चन्द्रमयो ज्ञेयः। चन्द्रमा मनसो जातः, तस्मादणु मना, नात्मेति॥ पुरुषार्थ महदादीनां प्रवृत्तिः संसृतिः किमर्थमि- त्यचाह॥ 'अन्नमयं हि सोम्य मन' इति श्रुतिः ॥ प्रधानस्येव भूतसूक्ष्माणामपि प्रवृत्तिः पुरुषार्थवेत्याह ॥ १ B "नुत्पत्तिरपि । २ a री०। ३ Mahadeva reads, like Vijnana, श्रुतेश्च । 8 च is omitted in AC। ५ This clause is omitted in ACI ·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, १६. the । यथा प्रवृत्तिस्तथा संस्कृतिः। संसृतौ च मरणदुःख- मिति निर्विणो भवति । 'सपकारवदिति परार्थमेव प्रवृत्तिः॥ विप्रतिपत्तौ सत्यां स्वपक्षमाह। संसृतिः प्रवृत्तिः। लिङ्गानां भूतसूक्ष्माणाम् ॥ स्पष्टम् ॥ का विप्रतिपत्तिरित्यवाह। चारभरिनियो । १८ ॥ आकाशपरित्यागेन चातुर्रतिकं शरीरमित्यन्ये ॥ मतान्तरमाह॥ ऐकभौतिकमपरे ॥१६॥ १ A कारवद्दा । २ A B सृतौ। ३ A निर्विनो । & B मित्ये के, the reading of Mahadeva and of the other commentators | ५ B कमित्यपरे, the reading of Mahadeva and of the other commentators ; cf. Aph. 237, note 4 1 ·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, २१. पार्थिव शरीरमिति॥ देहचैतन्यं निरस्यति ॥ स्पष्टानि। उत्तरयोः शरीरं विशेष्यम् ॥ देहाकारपरिणतानां भूतानां चैतन्यं धर्म इति निरस्थति ॥ २ पृथक्पृथककृतेषु चैतन्यादर्शनान्न स्वभावचैतन्यम्। अत एव मिलितानां च चैतन्यं नाशङ्कनीयम् । जन्तवा हि प्रत्येक क्षद्रजन्तुसंयमनशक्तिमन्तो मिलि- तास्ते हस्तिनमपि संयमयन्ति, न चैवं भूतानीति । न देहचैतन्यम्॥ दूषणान्तरमाह॥ खाभाविक धर्मभूतम् । मिलितानां हि तदा भवेत्, यदि प्रत्येक किंचिदृश्येत ॥ १ A पार्थिव० । २ B begins the commentary with यथा । ३ C पृथक्पथग्वृत्तिषु । ४ B प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च, the reading of Mahâdeva and of the other commentators 1 ·११७ सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, २२. देहस्य चेतनत्वे प्रपञ्चत्वस्य मरणस्याभावः, चेतनस्य नित्यत्वात् । अथ चेतनस्यापि मरणं मुक्तिरिति ॥ दूषणान्तरमाह। देहस्य चैतन्य तस्यैवात्मत्वे च प्रपञ्चस्य धर्माधर्मयोमरणस्य देह- वियोगरूपस्य, आदिशब्दात् देहान्तरसंयोगस्य च, प्रभावः प्रसज्येत। न चेष्टापत्तिः, सर्वस्य प्रामाणिकत्वात् ॥ यथा प्रत्येकमशक्का अपि बहवो मादकपदार्था मदशक्तिमु- दहन्ति, तथा भूतानि मिलितानि चेतयन्ते इत्यत आह ॥ मदशानियत, प्रत्यक्षपरिठे लौस्याये सद्भवः।२२॥ यथा मदशक्तिः प्रतिपुरुषे सूक्ष्मत्वेन दृष्टा, सांहत्ये महच्छत्तयुद्भवादृहच्छिलामपि वहन्ति। न च भूतेष्वपि प्रत्येकं सूक्ष्मचैतन्यं दृष्टं, येन सांहत्ये देहे चैतन्य स्थात् । 'न सांसिद्धिकमिति सूचे निषिद्ध निषेध- मुखेन दर्शितं भवति, इह सूचे विधिमुखेनेति न पुनरुक्तम्॥ ४ १ B प्रपञ्चस्य । २ A चैतन्यस्य । ३ b inserts तु । Vijñâna and Nâgeša omit atala; cf. Aph. 239, note | ५ B सूक्ष्मं । ६ A देह । ७ A C विधिमुखेन ।

·सांख्य सूत्ररत्त्योः ३, २५. वैराग्यादीनां पारंपर्येण मुक्तिसाधनत्वमुक्तम् । साक्षान्मुक्तिसाधनमाह॥ तत्र प्रत्येकपरिदृष्टे सूक्षासामर्थ्य सति, सांहत्ये समुदाये सति मद- शकेरुद्भव श्राधिक्यम् ॥ साक्षान्मुक्तिसाधनमाह ॥ व्यक्तम्॥ व्यतिरेकमाह॥ बन्धहेतुमाह ॥ अज्ञानात् ॥ न ज्ञानमावान्मुक्तिः, कर्मणेऽपि मुक्तिसाधनत्वात्। तथा च श्रुतिः 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति। तचाह॥ विपर्ययात् अज्ञानात् ॥ ज्ञानकर्मणोर्व्यवस्थामाह ॥ चविषयौ ॥ २५ ॥ १ A नियतकारणज्ञानान्न ।

·१२० सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, २६. नियतमेव कारणम् । ज्ञानान्मुक्तिः, कर्मणो भुक्तिः । यचाप्यकामकर्मणः समुच्चयः श्रूयते, तचापि ज्ञानार्थ, तस्मान्न समुच्चयः। नापि कदाचिजज्ञानात् कदाचि- कर्मण इति विकल्यः। श्रुतिश्च वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय ॥ - दूपणान्तरमाहा ज्ञानं मुक्ति हेतुः, कर्म न मुक्तिहेतुः । अतो मुक्तौ न ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः, न वा विकल्पः ।। नानु मास्तु काम्यकर्मणा समुच्चयः, नित्येन तु स्यात् । श्रत आह ॥ গালি হিলি লালায়। मुक्तिः पुरुषस्य ॥२६॥ मायिकः स्वप्नः, अमायिका जागरः। स्वप्नवत्कर्म, जाग- रवज्ञानम्। तुल्यकालयोहि समुच्चयः, न तु स्वप्नजाग- रयोस्तुल्यकालत्वं, तस्मान्न ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ १ A मुक्तिः । २ B कर्म instead of कर्मणः। ३ B समुच्चये ।

·सांख्यसूचरत्त्योः ३, २७. प्रत्ययत्वात्खनप्रत्ययवत् जागरप्रत्ययस्यापि मिथ्या- त्वमित्यचाह॥ मायिक कर्म, अमायिकं ज्ञानम् । खाजागराभ्यामिव भिन्नकालाभ्यां न ताभ्यां मुनिः । नोभयोरेककालत्वं, येन समुच्चयः स्थात्॥ नित्यकर्मापि चित्तशुद्धावेवोपयुज्यते, न तु मुक्ताविति ॥ कर्मणो मायिकलं न३ मिथ्यात्वं, किं वनात्यन्तिकफलत्व- मित्याह ॥ दूसराय निकाल ॥२०॥ ॥ स्वप्नप्रत्ययस्यापि नात्यन्तिकं मिथ्यात्वं, खपुष्पवत्, न च' स्वात्मन्यपि मिथ्यात्वं, अन्यथा स्वप्न इत्येव न स्यात् । न चात्यन्तादृष्टे स्वप्नः, किंतु जाग्रदृष्टे दृष्टकारणाभावात् संकल्पमात्रेण योगिनां न सी सिद्धिरित्यचाह ॥ इतरस्यापि कर्मणो ऽपि नात्यन्तिकं फलं, अतो मायिकत्वमुक्तम् । एतेन ज्ञानस्थामायिकत्वं व्याख्यातम् ॥ योगिनः संकल्पमात्रेण सिद्धे पदार्थ ऽपि न मिथ्यात्वमित्याह ॥ १ B जाग्रत्प्रत्ययस्यापि । puts it behind मिथ्यात्वं । 16 २ c omits न । ३a omits न, 8 B वा। ५ B सर्वसिद्धि।

·१२२
सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, २६.
नास्मदादीनां संकल्यासिद्धिरिति योगजधर्मीपगृही-
तानां सिद्धानामपि न भवितव्यम्। तस्मान्न मिथ्येति ॥
एतदेवाह॥
न मिथ्यात्वमिति बुद्धिस्थम् ॥
ननु कृप्तदृष्टकारणभावे जायमानस्य कथं न मिथ्यात्वम् ।
तचाह॥
भावालामुखपत । ।
यथा महदादीनां पूर्वमपेक्ष्य कार्यकरणं, प्रकृतेस्तु न
कार्यकरणे कस्याप्यपेक्षा, तथा दृष्टकारणाभावादपि
योगिनां भावनोपचयात्सर्व संपद्यते ॥
भावनार्थ ध्यानमाह ॥
शुद्धस्य प्राणायामादिभिर्यागिनः । भावनायाः ध्यानस्थ, उपचयात्
प्राधिक्यात् । एवं सर्वं संपद्यते, न तत्र दृष्टकारणापेक्षा। नास्मदा-
दिवदितथसंकल्यो योगौति भावः । 'प्रकृतिवत्' प्रकृतिर्थथानपेक्ष्येव
पूर्व कारणं महदादि कार्य करोति तहत् ॥
१ तस्मान्न मिथ्येति is omitted in A| २ B तदेवाह । ३ B
बद्धस्य instead of शुद्धस्य । 8 A दृष्टा० । ५ A मावि instead
of •भावादपि । ६ b पूर्व ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ३२.
१२३
ध्यानमाह ॥
शमायलिया।३०
रागात् रजोगुणाञ्चलितत्वं', तदपहतिनिश्चलितत्वं
ध्यानम्॥
तत्सिद्धिः कथमित्यत आह ॥
रागख रजोगुणस्य उपहतिः, निश्चलत्वमिति यावत् ॥
तदुपायमाह ॥
গুলিখিনি ?
उत्तयः प्रमाणादयः पञ्च, तन्निरोधात् तसिद्धिः
ध्यानसिद्धिः॥
तन्निरोधः कथमित्यत आह ॥
वृत्तयः प्रमाणादयः, तनिरोधात् ध्यानमिद्धिः॥
वृत्तिनिरोधोपायमाह ॥
धारणाशीया हरितालिकामा
१ B रागोपहति०, the reading of Mahadeva and of the
other commentators ; C is totally corrupt here ! PA
C insert त्वध्यानं here । ३ B प्राणादयः। 8 B C कथमित्यत्राह ।

·१२४ सांख्यसूत्रहत्त्योः३, ३४. । धारणा' नाभ्यादिदेशे चित्तधारणम्। आसनं स्व- स्तिकादिः । अनेन यमनियमप्राणायामप्रत्याहारा उपलक्षिताः । स्वकर्म स्वजातिविहितकानुष्ठानम् । इति वृत्तिनिरोधसिद्धिः॥ नानासनेषु स्वमतमासनमाह ॥ धारणं नाभ्यादिदेशे चित्तधारणम् ॥ त्रासनमाह ॥ येन स्थैर्य सुखं च स्यात्तदासनमनुष्ठेयम् ॥ अन्यं निरोधोपायमाह । स्पष्टम् ॥ वृत्तिनिरोधे उपायान्तरमाह ।। निरोधचर्दिश्धिारणाभ्याम् ॥ ३४ ॥ १ C धारणं । २ A भ्यासादि० । ३ B omits the Visarga | 8 B omits निरोध। ५ Vijhana and Nagesa transpose aphorisms 33 and 34। ( B omits च ।

·सांख्य सूचवृत्त्योः ३, ३६. १२५ छर्दिः रेचकम् । विधारणं कुम्भकम् । उपलक्षण- मेतत् । पूरको ऽपि द्रष्टव्यः ॥ किं तत्वकर्मेत्यत आई॥ वृत्तीनामित्यादि ॥ चर्दिः रेचकः । विधारणं कुम्भकः । पूरक- स्थाप्युपलक्षणम् । प्राणायामैरित्यर्थः ॥ खकर्म व्याचष्टे ॥ स्पष्टम्॥ अन्यं त्तिनिरोधोपायमाह। वृत्तिनिरोधोपायान्तरमाह ॥ वैराग्यादिविधात्, अपरादलमिति प्रत्ययात्, परा- ज्ज्ञानप्रसादमाचात् । अभ्यासात् पौनःपुन्येन ध्यानात् । चः समुच्चये ॥ १ Thus all three MSS; the masculine form only is given in the Petersburg Dictionary i ३ A C कर्मेत्याह। 8 C रेचक । ५ C विहितं । ६ B •निरो- धस्योपायमाह । २ A कुंभक । ७ B onits परात् ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ४०. वृत्तीनामवान्तरभेदमाह ॥ वैराग्यादलप्रत्ययात् , तदभ्यासाच्च ॥ विवाद अनुसार अविद्या मिथ्याज्ञानं, अस्मिता अभिमानः, रागः अनुराग, द्वेषः क्रोधः, अभिनिवेशः त्रास इति विष- येण' विषयि ज्ञानमुपलक्षितम् ॥ अशक्तिमाह॥ तुष्टिमाह ॥ सिडिमाह। मिद्विरधा॥४॥ U ? The commentary is so far repeated by Mahâdeva | २ A विषये, B विप्रियेण | ३ B लक्षयति । 8. Mahâdeva and the other three commentators add ; the statemënt in Aph. 248, note 4, is not confirmed by my MSS. with regard to Mahadeva i ·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ४१. १२७ चतुर्पु विपर्ययभेदमाह ॥ चतुर्षु विपर्ययभेदानवान्तरानाह ॥ वहार प्रयोग पूर्ववदिति पूर्वाचार्यैरुक्ताः। हाषष्टिविपर्ययभेदाः। प्रकृतिमहदहंकारपञ्चतन्माचेधात्मबुद्धिरविद्या तमो ऽष्टविषयत्वादष्टधा । देवा ह्मणिमादिकमात्मीयत्वेना- भिमन्यन्ते, सेयमस्मिता मोहो ऽष्टविषयत्वादष्टधा । शब्दादिषु तन्मात्रेषु पञ्चसु दिव्यादिव्यतया रागो महामोहो दविषयत्वाद्दशधा। शब्दादयो दश, अणिमाद्यष्टैश्वर्योपधानेन सहिताः, ते चान्येनेापह- न्यमाना इति हेषस्तामिस अष्टादशविषयत्वादष्टाद- शधा। देवा ह्येतानुपभुञ्जाना असुरैरुपहन्यन्त इत्य- भिनिवेशस्त्रास अन्धतामिस्रो ऽष्टादशविषयत्वादष्टा- दशधा। एवं हापष्टिरिति ॥ । १ A चतुर्ववान्तरविषयभेदमाह, C चतुर्धा अवान्तरभेदमाह। २ A C भेदात् ३ B रुक्तं । 8 Corrected; the MSS. 319- शिवि० ५ A पञ्च, C पर्वसु । ६ There is a large lacuna in C, beginning here and reaching into the commentary to aphorism 54; this defect is clearly due the want of two leaves in the codex archetypus | ७ दशविषय o is missing in AI CA पधाने । EB रुपाहन्यन्ते ।

·१२८ सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ४१. अशक्तिभेदानाह॥ विपर्ययावान्तरभेदाः पूर्वाचार्यथोक्तास्तथा बोध्याः । तथा हि, पञ्चानां विपर्ययभेदानां अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशानां तमः मोहः महामोहः तामिलः अन्धताभित्र इति क्रमेण नामानि । अव्यक्तमहदहंकारपञ्चतन्माचेम्वनात्मसु श्रात्मबुद्धिरविद्या तमः, सा चाष्टविधविषयत्वादष्टविधा। देवा अष्टविधमेश्वर्यमामाद्यामृतत्वा- भिमानिनो ऽणिमादिकमात्मीयं शाश्वतं मन्यन्ते, सेयमस्मिता मोहः, साप्यष्टविधैश्वर्यविषयत्वादष्टविधा । शब्दादिपञ्चसु, दिव्या दिव्यतया दशविधेषु, राग आसक्तिर्महामोहः, म च दशविधेविषयत्वाद्दश- विधः । शब्दादयो दश, अणिमादयो ऽटौ, परस्परेणोपहन्यमानाः कोपनीया भवन्तीति, तद्विषयो देषस्तामिखो ऽष्टादशविधविषय- बादष्टादशाविधः । देवा अणिमादिकमैश्चर्यमासाद्य शब्दादौन्वि- षयान्भुञ्जानाः ‘शब्दादयो भोग्याः तदुपाधयश्चाणिमादयो ऽस्माक- मसुरैर्जादपहन्येरनिति बिभ्यति, सो ऽयं चासो ऽभिनिवेशो महा- तामित्रः, सो ऽप्यष्टादश विधविषयत्वादष्टादशविध इति संकलनया द्विषष्टिविपर्ययभेदाः ॥ अशकमैदानाह ॥ १ a c विपर्यस्या० । २ a inserts पान्दादिपञ्च here | ३ त्व० is effaced in ci 8 c विधी। ५. a •धि०; in b, धि is corrected in ध। ६ a संकल्पनया ; this is corrected in संकलनया (c) in bI ·सांख्यसूचकृत्योः ३, ४३. १२६ श्वमितरस्या १ इतरस्याः अशक्तः, एवं अनेकधाष्टाविंशतिधा । एका- दशेन्द्रियवधाः बाधियं कुष्ठितान्धत्वं जडताजिघ्रता तथा । मूकताकौण्यपङ्गुत्वक्लव्योदावर्तमुग्धताः ॥ एतद्दिषया एकादश बुद्धेः । नव तुष्टयः, अष्ट सिद्धयः, तविपर्ययेण सप्तदश बुद्धेः । एवमष्टाविंशति- रिति ॥ तुष्टिभेदानाहर ॥ पूर्वाचार्योक्ता एवाशक्तभैंदा ज्ञेयाः । ते च 'बाधियें ...... मुग्धता' इत्येकादशेन्द्रियबधाः । तुष्टयो नव, सिद्धयो ऽष्टौ, तद्विपर्ययेण सप्तदश बुद्धेर्वधाः । इत्यष्टाविंशतिधा बुद्धेरशक्तिः ॥ जडता रसाज्ञानं, कौण्यं ग्रहणासामर्थ्य, उदावर्ती विसर्गासामय, मुग्धता विषयाग्रहणम् ॥ तुष्टिभेदानाह ॥ आमचालिस्बादि हावाबा ॥ १३ अनात्मन्यात्मबुड्या प्रवर्तमाना आध्यात्मिकाश्चतसः। । १ A पंचधाः instead of वधाः । २B omits the Anusvâra 1 ३ B जडत्वा । 8 A a e • पङ्गुत्वं । ५ B omits the Visarga | { A •भेदमाह ! ७ The same sloka as in Aniruddha's commentary. 17 A ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ४३. आदिशब्दाबाह्याः पञ्च॥ प्रकृतिविवेकदर्शनाच्चेन्मुक्तिः, सैवोपास्या, किमात्मनेति प्रत्याख्या एका तुष्टिरम्भ इत्युच्यते । विवेकज्ञानादपि न साक्षात्, अदर्शनात्', व्रतग्रहणाझविष्यतीत्युपादानाख्या द्वितीया तुष्टिः सलिलमुच्यते। बतादपि न साक्षात्, किं तु काला- द्भवतीति कालाख्या तृतीया तुष्टिरोघ इत्युच्यते । कालवशादपि न सर्वेषां मुक्तिः, किंतु भाग्यादेवेति' भाग्याख्या चतुर्थो तुष्टिष्टिरित्युच्यते। आत्मानम- धिकृत्येत्याध्यात्मिकाः॥ पञ्चधा विषयापरमादाद्याः पञ्च । विषयार्जनदुःखादुपरमे एका तुष्टिः पारमु- च्यते । रक्षणदुःखादुपरमे द्वितीया तुष्टिः सुपारमु- च्यते। क्षयं भावयतो दुःखादुपरमे तृतीया तुष्टिः पारपारमुच्यते । भोगदोषं भावयता दुःखादुपरमे चतुर्थी तुष्टिरनुत्तमाम्भ उच्यते। नानुपहत्य भूतानि भागसिद्धिरिति दुःखादुपरमे पञ्चमी तुष्टिरुत्तमाम्भ उच्यते ॥ एवं नवधेति ॥ १ B साक्षाद्दर्शनात् । २ ती० is missing in A| ३ दि- atar gra: is only found on the margin of BI ४ A भावादेवेति । ५ A चतुर्थ । ६ A ग्राह्याः instead of बाह्याः । ७ A transposes the two words : तुरिश्चतुर्थी। ८ A नानु- पहृत्य । .

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ४३. सिद्धेभैदाना॥ तुष्टयो विधा, आध्यात्मिका बाह्याश्च । तत्र प्रकृतिव्यतिरिक्रमा- त्मानमधिकृत्य प्रवृत्ता आध्यात्मिकाश्चतस्रः, प्रकृत्युपादानकाल- भाग्यनामानः ॥ तत्र प्रकृतितुष्टिर्यथा, प्रकृतिव्यतिरिके श्रात्मनि ज्ञाते 'विवेकमाक्षात्कारो हि प्रकृतिपरिणामः, तं च प्रकतिरेव करिष्यतीति तदर्थमलं ते ध्यानाभ्यासेन, तस्मादेवमेवारखे तिर कस्यचिदुपदेशात् शिव्यस्य तुष्टिः, इयमेवाम्भ इत्युच्यते ॥ उपा- दानबुष्टिर्यथा, 'प्राकृत्यपि विवेकख्यातिन प्रकृतिमाचाद्भवति (मा भूत्सर्वस्थ सर्वदा) प्रकृतिमात्रस्य सर्वान्प्रत्यविशेषात् । प्रव्रज्या हेतुका तु मा । तस्मात्प्रव्रज्यामुपाददौथाः, कृतं ते ध्यानाभ्यासेने'त्युप- देशात्तुष्टिः, सा च सलिलमुच्यते ॥ कालतुष्टिर्यथा, 'प्रव्रज्यापि सद्यो निर्वाणदा न भवति, किंतु कालमपेक्ष्येति कालात्ते सिद्धिर्भविष्यति, अलमुत्तप्ततया तवेत्युपदेशात्तुष्टिरोघ उच्यते ॥ भाग्य तष्टियथा, 'कालादपि न सर्वेषां मुक्तिः, अपि त भाग्यादेव कस्यचित् । अत एव मदालसापत्यानां बाल्ये ऽपि मातुरुपदेशमा- बादेव विवेकख्यातिलाभेन मुक्तिरभूत् । तस्माद्भाग्यमेव हेतुर्नान्य' इत्युपदेशात्तुष्टिदृष्टिरित्युच्यते ॥ बाह्याः पञ्च अनात्मनः प्रकृतिमह- दहंकारादौनात्मेत्यभिमन्यमानस्यैव विषयोपरमे मति संभवन्ति । १ Corrected ; the MSS. अंदमाह । २ be मेवाखेति ३ b उपादाने । 8 b .त्युपदेशे तुरिः। ५ b omits सा च | ६ b puts न before सद्यो। ७ भाग्या । cac omit एव । t bomits एव । १० 0 भवन्ति ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः ३, ४४. तथा हि, शब्दादिषु पञ्चस्खपि विषयेषु अर्जनरक्षणक्षयभोगहिमा- दोषदर्शनजन्मानः पञ्चोपरमा भवन्ति । तेषु च पञ्च तुष्टयो भवन्ति । स्रक्चन्दनवनिताद्यर्जने बहुदुःखमनुसंदधतो विद्ययोपरमे वृष्टिरका। अर्जितमपि धनादिकं राजादिभ्यो विनच्यतीति तद्रक्षणे महदुःखमिति भावयतो विषयोपरमे तुष्टिईितीश । प्रत्यायासेनार्जितं रक्षितं च तमुज्यमानं क्षौयत एवेति क्षयं भाव- यतो विषयोपरमे तुष्टिस्तृतौया। न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवत्व भूय एवाभिवर्धते ॥ इत्युक्ते(गाभ्यासात्कामा वर्धन्ते, ते च विषयाप्राप्तौ कामिनं दुःखयन्तौति भोगदोषं भावयतो विषयोपरमे तुष्टिश्चतुर्थो । नानुपहत्य भूतान्युपभोगः संभवतीति हिंसादोषदर्शनाद्विघयोपरमे तुष्टिः पञ्चमी। एताश्च क्रमेण पारं, सुपारं, पारपारं, अनुत्त- माम्भः, उत्तमाम्भ इति चोच्यन्ते । इति नव तुष्टयः॥ सिद्धेभदानाह ॥ जहादिभिः सिरिया ॥ ४४ ॥ १ . चोरादिभ्यो। २ b मदुःखमिति । ३ भावयतो is missing in b| ४ be माने । ५ a •वत्मैव । ६ b विषयप्राप्तौ। ७ ॥ उत्तमाम्भव ; च is obliterated in bi • This is the reading of Aniruddha only; the three other commentators omit घराधा।

·सांख्य सूत्ररत्त्योः ।। ३,४४. जहस्तको मननमित्येका सिद्धिस्तारमुच्यते। शब्द- ज्ञानं द्वितीया सिद्धिः सुतारमुच्यते। अध्ययनं तृतीया सिद्धिस्तारतारमुच्यते । गुरुब्रह्मचारिणं प्राप्तिश्चतुर्थो सिद्धी रम्यकमुच्यते । बाह्यान्तःशुद्धिः पञ्चमी सिद्धिः संदामुदितमुच्यते। आध्यात्मिकदुःखविधातः षष्ठी सिद्धिः प्रमोदमुच्यते । आधिभौतिकदुःखविधातः सप्तमी सिद्धिर्मुदितमुच्यते । आधिदैविदुःखवि- घातो ऽष्टमी सिद्धिौदमानमुच्यते। एवमष्टधेति ॥ प्राधान्येन विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धिरिति चतुच्यकारां अवान्तरभेदात्पञ्चाशत् ॥ उत्तरेण पूर्वपरित्यागात्सिद्धिरित्याह ॥ जहादिभेदरष्टधा सिद्धिरित्यर्थः। ते च ऊहः शब्दो ऽध्ययन त्रयो विघाता: सुहृत्प्राप्तिर्दानं चेति। अथ श्रोतक्रमात्पदार्थक्रमो बलवानित्यभिप्रेत्य क्रमान्तरेण व्याख्यायन्ते ॥ तत्राद्या सिद्धिरध्ययनं नाम । विधिवद्गुरमुखादध्यात्मविद्यानामक्षरस्वरूपग्रहणं तार- मुच्यते ॥ द्वितीया सिद्धिः शब्दः। शब्द इति तज्जनितार्थज्ञानं सुतारमुच्यते ॥ हतौया जहस्तर्कः, आगमाविरोधिन्यायेनागमार्थ- परीक्षणं, यदिदं मननमाहुः । मा तारतारमुच्यते ॥ सुहृत्प्राप्ति- । १ Corrected ; A चतुर्थ, B चतुर्थी । २ A बाधिदेव । ३ चतुःप्रकारा। 8 A पर्ववत्परि। ५ Corrected; the MSS. तारतरमु० ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ४५. चतुर्थौ । न्यायेन परीक्षितमप्यर्थं न तावच्छ्रद्दधते यावद्गुरुशिष्य- सब्रह्मचारिभिः सह न संवाद्यते, तस्मात्सुहृदां गुर्वादौनां प्राप्ति- रावश्यकौति। मा च रम्यकमुच्यते ॥ दानं पञ्चमी सिद्धिः । दानं च विवेकज्ञानस्य शद्धिः, 'दै शोधन' इत्यस्माद्दानपदोत्पत्तेः । यदाह पतञ्जलिः 'विवेकख्यातिरविलवा हानोपाय' इति। अवि- प्लवः एद्धिः, सा च सवासनसंशयविपर्यासपरिहारेण विवेकसाक्षा- कारस्थ स्वच्छप्रवाहे ऽवस्थानं, दूयं तु न विनादरनरन्तर्यदौर्घ- कालसेविताभ्यासपरिपाकाभवतीति दानेन कार्यण सो ऽपि संग्टहीतः । सेयं सदामुदितमुच्यते ॥ इमाश्च पञ्चामुख्याः मिद्धयो हेतुत्वात् । तिखः पुनः फलवान्मुख्याः, प्राध्यात्मिकदुःखविधातः आधि भौतिकदुःखविघातः आधि दैविकदुःखविघातश्चेति । इमाश्च क्रमेण प्रमोदमुदितमोदमाननामान: ॥ एवं पञ्च विपर्ययभेदाः, अशकिरष्टाविंशतिधा, तुष्टिनवधा, मिद्धिरष्टधेति पञ्चाशत्पदार्थाः ॥ विपर्ययाशतितुष्टयश्च हेया इत्याह ॥ ননালিল হল 69 ) इतरात् अशक्तितः इतरहानेन विपर्ययहानेन विना न सिद्धिः। एवं तुष्टि तो ऽशक्तिहानेन विना न सिद्धिः। एवं तद्धानेन विनेति ॥ १ b संराद्यते, ० संबाद्यते । २ b देय् । ३० पात. ; this is corrected in uno in b1 8 . •निता०, स्यनिता. in place of "सेविता०। ५ a b अधि। ६ b मोदमानः । .

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ४६.
।
।
सर्गे सति वैराग्यम् । कति सर्गभेदा इत्यवाह ॥
दूतरामा विपर्ययाशक्तितुष्टीना हानेन विना । इतरात् दूतरस्मात्
अहानात् । सिद्धयो न भवन्तौति शेषः । श्रामा मिद्धिपरिपन्थि-
नौत्वादिति भावः ॥ इतरादिति छान्दसम् । इतरेत्यत्र सर्वनाम्नो
वृत्तिमाचे पुंवद्भावः ।
सृष्टिभेदमाह।
आदिशब्दात् षड्सेदाः । तथा च
दैवादौ षड्विधश्च स्यात्संसारः कर्मसंभवः ।
सुरो ऽसुरा नरः प्रेता नारकस्तियकस्तथा ॥
स्थावराणां नारकेष्वन्तभावः॥
प्रकृतेः प्रवृत्तिशीलत्वात्सर्वदा सृष्टौ न मुक्तिरित्य
आह॥
सृष्टिरिति शोषः। श्रादिशब्दात्तैर्यग्योनो मानुष्यश्च । ब्राह्मः प्राजा-
पत्य ऐन्द्रः पैत्री गान्धर्वा याक्षो राक्षसः पैशाच दूत्यष्टविधो दैवः ।
पएमृगपक्षिसरीसृपस्थावरा इति पञ्चविधस्तैर्यग्योनः । एकविधी
१ A योग्यं instead of वैराग्यं २ a इतरादुत्तरस्मात् ।
३ A प्रभेदाः ।
BA वरः।
५ B स्तिर्यक् तथा।
स्थावरादीनां । ७ A रित्यनाह।
& B

·१३६ सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ४६. मानुय्यः । ब्राह्मणवाद्यवान्तरजातिभेदाविवक्षया संस्थानस्य चतुर्वपि वर्णव्वविशेषात् । इति समासतो भौतिकः सर्गः ॥ प्रकृतेः प्रवृत्तिगौलवासर्वदा सृष्टौ कथं मुक्तिरित्यत आह ॥ কলিজাহেদ আহুজা যায় আৰু গলিভ {2}৯ तत्कृते पुरुषकृते मोक्षार्थ सृष्टिः । विवेकपर्यन्तं प्रकृतेः शीलमिदं विवेकन्नानं यावत्प्रवर्तते, स्वभावस्यानपा- यित्वात् ॥ कुच कथं स्मृष्टिरित्यवाह॥ विवेकज्ञानपर्यन्तमेव प्रकृतिः प्रवर्तते खभावात् ॥ कुत्र कथं सृष्टिरित्याह ॥ देवलेोके ॥ नागलाके सृष्टिमाह॥ समाविशाखा मुलतः ॥ ४६॥ पाताले॥ १ A सत्य।

·सांख्यसूत्रकृत्योः ३, ५१. मर्त्यलोके सृष्टिमाह॥ मा विशाला उद्रिता ॥ नन्वेकैकस्वंगुणानामन्योऽन्यमिथुनभावात्कथं प्र- कृतेः सृष्टिवैचित्यमित्यवाह ॥ भुवःप्रतिसत्यान्ता सत्त्वबजला । मूलतः सृष्टिः पश्वादिस्थावरान्ता तमोबडला । मध्ये रजोबहुला, धर्माधर्मानुष्ठानपरत्वाद्दुःखबहुल- एकस्याः प्रकृतेः सृष्टिवैचिञ्चं कथम् । तदाह ॥ विमानाचाटामदास्यत् । ११ । यथा गर्भदासो विचक्षणो विचित्रं कर्म कुरुते प्रभो- राय, तथा प्रधानं पुरुषार्थ विचित्रां सृष्टिं कुरुते कर्मवैचित्र्यात् कर्मलाभात् ॥ उत्तरोत्तरभूमिलाभात्कृतकृत्यस्य किं मोक्षेणेत्यत श्राह॥ १ B उम्रिताः। z oo is corrected; A cº, Borgo , ३ B transposes कथं प्रकृतेः । ga b सत्यंता। ५ c inserts किं तु here | ६ a °बजला, 0 बहत्वाच्च । ७ A त्यत्रा । 18 ·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ५४. गर्भदासो यथा विचित्रं कर्म कुरुते प्रभोरर्थं तद्वत् ॥ ननु कर्मवैचित्र्यादुत्तरोत्तरभूमिलाभे किं मोक्षणेत्यत आह ॥ দুরন্ত বিলাতি, এরই उत्तरोत्तरविशिष्टजन्मलामे ऽपि संसारे आत्तिः । तस्माद्धेयः संसारः॥ एतदेवाह॥ उत्तरोत्तरविशिष्ट जन्मलाभे ऽप्यावृत्तिय॑तो, ऽतः संसारो हेयः ।। समान अमरवारिक झम् ॥ ५३ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तम् ॥ कारणे प्रकृतौ लयादेव कृतकृत्यस्य किं मोघेणेत्यत त्राह॥ स्पष्टम् ॥ प्रकृतिलयात्कृतकृत्यतां निरस्यति । न कारणलयात्कृतकत्यता मनवदुत्थानान्॥५४॥ १ a b उत्तरविशिरः। २ A समान; "Mahadeva has, in. stead of समानं, सर्वत्र" Aph. 256, note | ·सांख्यसूचर त्योः ३, ५५. भवेदवं, यदि प्रकृतिलीनस्य न पुनरावृत्तिः। न त्वेवं, पुनरात्तिश्रुतेः । तथा च' दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्ण, सहसं त्वाभिमानिकाः ॥ बौद्धा दश सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः। पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः। निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ॥ यथा स्नानाथ ममस्य पुनरुत्थानं, तथा प्रकृतिलीन- स्येत्यर्थः॥ नित्यत्वाद्यथा नात्मना बन्धस्तथा प्रधानस्यापीत्यत आह । 'पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्यव्यक्तचिन्तका' इत्युक्तः कारणलौनस्थ ममवत्पुनरुत्थानप्रतीतेः । 'निर्गुणं पुरुषं प्राप्य कालसंख्या न विद्यत' इत्युक्तेस्तु न मुक्तौ पुनरावृत्तिः ॥ ननु प्रकृतिपुरुषयोनित्यत्वाविशेषे कुतः प्रकृतेरेव स्रष्टत्वम् । 8 B १ B वा instead of च । २ B पुण्यं। ३ A चा० । नित्यत्वादात्मनो न। ५ B .त्यवाह।

·सांख्यसूत्रस्त्योः ३, ५७. अकार्यत्वमप्रयोजकं, किं तु परतन्त्रत्वं, तच्च प्रकृता- वस्तीति । तद्योगाच्च बन्धयोगः॥ पर आत्मा किंरूप इत्यवाह ॥ अकार्यत्वे ऽपि नित्यत्वे ऽपि तद्योगः स्रष्टुत्वयोग: पारक्श्यात् परार्थत्वात्॥ प्रकृतेरचेतनाया अधिष्ठाता चेतनः कश्चिदस्ति, भच सर्ववित्सर्व- कति मतं दूषयति । antestane प्रकृतिप्रतिबिम्बितत्वादेवमभिमानः ॥ तात्त्विकमेव कर्तृत्वं भवतु, किं प्रतिबिम्बकल्पनया, तथा च न्यायाभिमत एवेश्वरो ऽस्तीत्यचाइ । स होति प्रकृतिपदार्थ एवेत्यर्थः । प्रकृतेः परिणामित्वेन ज्ञानवृत्ति- रूपपरिणामसंभवादिति भावः ॥ ईश्वरकारणत्वप्रतिपादकश्रुत्यादौनामप्ययमेवार्थ इत्याह ।। ईश्वरसिद्धिः सिदा ॥ ५७ ॥ १ बन्ध is missing in A | RAC प्ररत्त । ३ Here begins a lacuna in b' which extends as far as sanain Aphorism 58; in place of the omitted text, the fol- Iowing words are given : मि प्रकृतिपरत्वेनैव निर्वाहः ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ५८.
यद्यस्मदभिमत आत्मेश्वरो, भवतु। न्यायाभिमते च
प्रमाणं नास्ति । एतच्च प्रथमाध्याये 'ईश्वरासिद्धेरि'ति
सूचे वर्णितम्। द्वितीयाध्याये 'विमुक्तविमोक्षार्थमिति
सूचे स्वार्थ परार्थ च प्रधानप्रत्तिरित्युक्तम् । अच
स्वार्थस्य गौणत्वम्॥
परार्थत्वमेवाह॥
सिद्धिः ज्ञानं, सिद्धा प्रमाणजन्या ॥
प्रधानं किमर्थं प्रवर्तते । तत्राह ॥
अधाडि परार्थ खतो विमानात्वादु कडुम
चेतनस्यापि परार्थ प्रवृत्तिर्दश्यते, "यथाष्ट्रः कुङ्कुम
वहति । 'अचेतनायास्तु प्रकृतेरभातृत्वात्यरार्थमेव
प्रवर्तनमिति॥
चेतनस्य प्रवृत्तिदृष्टा, नाचेतनस्येत्यवाह ॥
परा) पुरुषार्थम् । अपिरेवार्थे । खतः अभोक्तृत्वादेवेत्यर्थः ॥
१B भिमतमेव । २B पि. instead of वि० । ३ A अन्नस्या ।
४ वहन• is omitted in AI y Here begins a lacuna
in A, reaching to the end of Aphorism 59 i & The
latter half of the commentary, together with the
Avatarana, is omitted in C|

·१४२ सांख्यसूत्रवत्योः ३, ६०. उष्ट्रकुङ्कुमवदिति दृष्टान्तेन चेतनस्यैव परार्थप्रवृत्तिमाशङ्कयाह ॥ यथा क्षीरमचेतनं वत्सार्थ प्रवर्तते, तथा प्रधानं पुरु- पार्थ प्रवर्तते ॥ दृष्टान्तान्तरमाह। यथा क्षौरं वत्सविवृद्ध्यर्थं प्रवर्तते ॥ दृष्टान्तान्तरमाह ॥ वसंघदृष्टयाँ यथा कृषीवलेन कृतं कर्म धान्यारोपणादि कालादेव फलति, न च वृक्षाश्चेतनाः। आदिशब्दाद दृष्टं ग्राह्यम्॥ उष्ट्रस्यापि ताडनादिभयाभिसंधानात्पत्तिदृश्यते, न चा चेतनायाः प्रकृतेरभिसंधानमस्तीत्यनाह ॥ १ A कर्मकरवठं वा, C कर्मकरवतवद्दा ; Mahadeva's reading is, as his explanation shows, कर्मवद्दोवी which is given quite clearly in c | २ Of. Aph. 262, note 3 | ३ A कृत। g B naantuite i ų There is a lacuna in A, extending down to era in the next Avatâraņa i ६ ०द• is missing in B| ७ च is omitted in BI ·सांख्यसूचश्त्योः ३, ६२. क्रियते उप्यते इति कर्म। कृषीवलेनोप्यमानं बीजादि दृष्टिमपेक्ष्य कालादृष्टे वा पेक्ष्य वृक्षादिरूपेण परिणमते, तथा प्रधानमपि ॥ उष्ट्रस्य ताडनभियापि कुङ्कुमवहनं घटते, प्रकृतेरचेतनत्वेन तु न खार्थानुसंधानमित्यत श्राह ॥ आबस्यकता यथा गर्भदासमृत्यः स्वामिन्यभिसंधान शून्या स्वभावा- देव कार्य करोति, तथा प्रतिरिति । पक्षान्तरमाह॥ गर्भदामो हि खभावादेव स्वामिकायें करोति, न खार्थमनुसंधा- येति प्रसिद्धम् ॥ झमीरवाष्पनादितः ॥ २॥ अनादित्वात्संसारस्य धर्माधर्माकर्षणात्प्रधानं प्रवर्तते, यथा पुंसां कर्मवशादचेतना अपि वृक्षाः फलन्तीति ॥ १b कालदृष्टे वा; the reading given above (ac) is corrected in कालावी in e| २ तु न is omitted in abi ३ A गर्भस्त्यः । 8 A भिसाधन, B •भिमान | ५ इति is omitted in B1 pofu is omitted by the three other commentators, cf. Aph. 264, note 1। ७ B वर्तते । - B वशादेवाचेतना।

·१४४
सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ६४.
युक्तिबहुत्वात्युनर्वचनं न पुनरुक्ततादोषायेत्यत
आह ॥
अनादिलासंसारस्य धर्माधर्मीपोदलितं प्रधानं प्रवर्तत इत्यर्थः ।।
घातकवो ऽपि पथ्यं वदितव्यमित्याशयेनाह ।।
विविध मानव बदामा
।
पुरुषार्थ सृष्टिः । तन्नित्तिस्तु प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञा-
नात्, यथा सूपकारः पाकं कृत्वा निवर्तते ॥
उपदेशादिवेकज्ञाने ऽपि मुक्तिन दृश्यत इत्यवाह' ॥
यथा सूपकारः पाकं कृत्वा निवर्तते ॥
सत्यपि विवेकज्ञाने कुतो न मुक्तिरित्याशङ्कयाह ।।
इतर इतनाति माह
न यथा कथंचिद्दोधमानान्मुक्तिः, किं त्विन्द्रियादितर
१ पुनर्वचनं म is missing in B; A has पुनरवचने न। २ A
• त्यत्राह, C • त्याह । ३ A नित्तिः ।
8 B omits तु। ५ B
इत्यर्थः, C इत्याह । ६ B इतर इतरत्तदोषात्, of. Aph." 265,
note 3; this reading is peculiar to Aniruddha; the
other commentators have इतर इतरवत्तदोषात् (my MSS.
a b of Mahâdeva omit aa) i
क

·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ६५. आत्मा इतरत्नधानं जहाति ध्यानादिना पृथक्कराति, तदोषात् प्रकृतेश्चलत्वादिदोषदर्शनात् ॥ मोक्षस्वरूपमाह। इतरः केवलविवेकज्ञानवानपि इतरवत् विवेकज्ञानरहितवत्, तस्य विवेकज्ञानस्य दोषात् संशयविपर्यासरूपात् । तथा च विवेकज्ञानव शुद्यर्थ तत्त्वाभ्यासे यतनौयमिति भावः । मोक्षखरूपमाह ॥ বলৈ প্রেীষ্মমুখী ৪ | । हयाः प्रकृतिपुरुषयोः। प्रकृतेरौदासीन्यं विवेकिनं प्रत्य- प्रवर्तनं, पुरुषस्यौदासीन्यं प्रकृत्यनभिष्वङ्गः । 'एक- तरस्ये त्यात्मनः, तस्यैव मुख्यत्वात् ॥ प्रकृतेः प्रत्तिशीलाया औदासीन्ये सर्वमुक्तिप्रसङ्ग इत्यचाह॥ विवेकिन प्रत्यप्रवृत्तिः प्रकृतेरौदामौन्यं, प्रकृत्यनभिष्वङ्गः पुरुषम्य । एकतरस्य आत्मनः, मुख्यत्वात्तस्य ।। प्रकृतेरौदासौन्ये सर्वमुक्तिः स्यात् । अत आह ॥ १ A B insert न here | RAC इयोरितरस्य। ३ A प्रव- 8 A B नभिसंगः। ५ Corrected ; A इतरस्योपात्मनः, B एकतरस्यत्यागत्मनः, C इतरस्येत्यात्मनः । ने। 19 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ६७. থাৎক্ষন ১ দিনে, খুবনগণ। नवरा बार न प्रवृत्तिशीलाया औदासीन्यं, स्वभावत्यागदापात्। किंतु विवेकिनं प्रत्यप्रवर्तने ज्ञान्प्रति सृष्ट्युपरागे ऽपि सृष्टिकरणे ऽपि न विरज्यते स्पृष्टौ न प्रवर्तते यथा रज्जौ सर्पभूते प्रबुद्धरज्जुतत्त्वकस्यै वारगः सर्प- भ्रमा निवर्तते, न त्वज्ञातरज्जुतत्त्वस्य ॥ अच न्यायमाह॥ उपरागः करणम् । ज्ञानिनं प्रत्यौदासौन्ये ऽपि अज्ञानिनः प्रति प्रवर्तते । दृष्टान्तः स्पष्टः ।। विवेकिनं प्रति कर्मणो निमित्तस्याभावात् न बीजं विनाङ्कुरो भवति । श्रुतिरपि ca १ "Nagesa has अन्यदृष्ट्युमरागान्न” Aph. 267, note 2 | २ Mahadeva विरमते अ०, Nagesa निवर्ततेऽ। ३ Vijhana perhaps og« ; cf. the different notes in Aph.' | 8 A yfa instead of gato l 4. Cozmo instead of the Avagraha | ¢ Corrected; the MSS. FITÙ I o B omits क.। = A B स्ये० ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ६८. २४७ भिद्यते हृदयग्रन्यिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ अदृष्टस्य बुद्धिकार्यत्वादहंकाराद्युत्पत्तौ भवत्वदृष्ट- सहायता, प्रकृतेः स्वकार्यकरणे क्वादृष्टसहकारितेत्य- चाह॥ सृष्टौ हि कर्मापि निमित्तमित्युक्तम् । तच्चाज्ञानिनोऽस्ति, ज्ञानिनो नास्ति, 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणौति श्रुतेः ॥ अदृष्टस्याकारणत्वे ऽप्याह ॥ নত্রী এমপি প্রজ্ঞা থান্দাৰ আজিষ্টা বিকাল अदृष्टनैरपेक्ष्ये ऽपि प्रकृतेरविवेकः सहकारीति ॥ प्रकृतिनितिं दृष्टान्तेनाह ॥ अदृष्टनरपेच्ये ऽप्यविवेकः प्रकृतिप्रवृत्तावपेक्षितः ॥ प्रकृतेनिवृत्तिं दृष्टान्तेनाह ॥ १ B अदृष्य । & There is a lacuna in A, extending to the next get in this commentary i R a omits अज्ञानिनो ऽस्ति । 8 B C नैरपेक्षे। ५ AC insert ०ण्य० । ६ B C नैरपेक्षे। ७ B प्रकृतेः, C प्रवृत्त ।

·१४८ सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ७०० नाबी पनवारया निवाव्यांना यथा नर्तकी परिपञ्चारितार्थ्यानिवर्तते, तथा प्रकृति- रपि पुरुषस्य विवेकचारितार्थ्यात्सर्गान्निवर्तते॥ नित्तापि प्रकृतिः कुतो ऽपि कारणात्प्रवर्तिष्यत इत्यचाह॥ नर्तकी यथा सभ्धान्प्रत्यात्मानं प्रदर्य नृत्यान्विवर्तते, तथा प्रधानमपि ॥ नर्तकौवत्पुनः कदाचित्प्रवर्तिव्यते । नेत्याह ॥ । दोपवावे पिहान, कुचमधुपन स्वदोषविज्ञानादिवेकेन प्रकृतेर्नोपसर्पणं, यथा कुल- वधूः परपुरुषेण दृष्टा 'न पुनस्तदर्शनं मे भविष्यती'- त्यवहित्यां कुरुते॥ यस्य 'बन्धस्तस्य मोक्षः । न च पुरुषस्य तौ स्त इत्यनाह॥ १ B प्रवृत्तस्यापि, the reading of the other commentators | २ A बोधो। ३ A प्रवतेनापिसर्पणी, C प्रकृतेनापि- सर्पग। " A •न instead of •ण । ५ B omits मे। त्यवाहित्या। K ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ७२. १४८ विवेकज्ञानाच्च दोषबोधे पति उपसर्पणं नैवेत्यर्थः। कुलवधूर्यथा 'परपुरुषेण दृष्टाहमिति जानाना नोपसर्पति तम् ॥ बन्धमोचौ च पुरुषस्थाविवेकादेव, न तु स्वाभाविकावित्याह ।। प्रकृतिपुरुषाविवेकाईन्धमोक्षावित्यभिमानमात्रमिति॥ असत्यस्य सत्यपूर्वकत्वात् कस्य बन्धमोक्षौ सत्यावि- त्यवाह एकान्तत: स्वाभाविकौ ॥ प्रकृतौ स्वाभाविकावित्याह ॥ आञ्जस्यात् तत्त्वतः। ससङ्गत्वात् गुणयोगात्। यथा पशुः सङ्गात् गुणयोगात् बध्यते। तस्मात्प्रकृतेबन्ध- माक्षौ सत्यौ। अविवेकिनं प्रति प्रवर्तनमेव बन्धः, मोक्षः पुनर्विवेकिनं प्रत्यप्रवर्तनम् । तेन च न स्वभा- वप्रच्युतिदोष इति ॥ केन रूपेण प्रकृतिरात्मानं बधाति केन च विमा- चयती'त्यत आह ॥ १ A पुरुषनिवर्तकार । २ A असत्य । ३ C omits च । a Bomits केन च विमोचयति । ५. B . त्याह।

·१५० सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ७४. श्राञ्जस्यात् तत्त्वतः । समजत्वात् गुणयोगात् तत्स्थात् । प्रकृतिगत- योरपि बन्धमोक्षयोविवेकाग्रहात्पुरुषसंबन्ध इति भावः ॥ प्रकृतिः कियनी रूपैरात्मानं बनाति । तदाह ॥ इलाम , कारण, रूपैः सप्तभिर्धर्म वैराग्यैश्वयोधर्मानानावैराग्याँनैश्वर्यै- बनाति । विमोचयत्येकेन रूपेण ज्ञानेन ॥ काम्याकाम्यकर्मभ्यां भुक्तिर्मुक्तिश्चेति । तत्त्यागे दृष्टहानिरित्यवाह। सप्तभिर्धर्मवैराग्यैश्वर्या ज्ञानाधर्मावैराग्यानेश्वर्यैः । एकेन ज्ञानेन ॥ ननु विवेकख्यात्यर्थं निरन्तरं ध्यानानुष्ठाने मुक्तिहेतुभूतकर्म- णां त्यागात् मुक्तिर्न स्थादित्यत आह ॥ । निमित्तबमविकास महान १ Corrected ; my MSS. तत्स्यात् । २ . •त्युरुधे । ३ A C कोष । 8 Nâgeša omits fão i y Vijñâna and Nagesa. •त्येकरूपेण । ६ A inserts ज्ञान here | • B omits स्वैराग्य । ८ A B •कर्माभ्यां । ६ ० कर्म। १० B offers the reading of the other commentators by omitting इति । ११ A दृष्टान्तहानिः ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ७५. १५१ अदृष्टस्य ज्ञानहारेण परंपरया कारणत्वं मुक्तौ। संसारस्य तु कारणमविवेकः। तस्मान्न दृष्टहानिरिति । विवेकश्च कथं स्यादित्यवाह ॥ संमारस्य कारणमविवेकः, तविकृतये विवेकण्यातावेव यतनीयम् । तेन न दृष्टफलमुक्तिहानिर्भविष्यति । कर्मतस्तु चित्तद्धिद्वारा मुक्तिः फलमिति तदृष्टमित्युच्यते ॥ विवेकः कथं स्यात्। तत्राह ॥ বিশুদ্ধ নিয়ে তোলা [৪ स्पष्टम्। श्रुतिश्च स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो, न हि गृह्यते, ऽशीर्यो, न हि शीर्यते' इत्यादि ॥ यदि तत्त्वाभ्यासादिना मोक्षः, उपदेशानन्तरं सर्व- शिष्याणां मुक्तिः स्यात्, अभ्यासस्य तुल्यत्वादित्यवाह॥ नेति नेतौति तत्त्वाभ्यासात् देहेन्द्रियादिलक्षण्येनात्मनः पुनःपुन- श्चिन्तनात्, त्यागात् संन्यासात् च विवेकसिद्धिः विवेकसाक्षात्कारः। तथा च श्रुतिः 'अथात अादेशो नेति नेतो ति ‘त्यागेनेके अमृत- वमानहरि ति च ॥ १. B omits च । २ B त्याह । ३ c omits त ! । दृष्टमि० । y onto is omitted in ACI ·१५२ सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ७७. नन्वभ्यासेन चेद्विवेकसिद्धिद्वारा मोक्षः, तर्हि सर्वेषां शिष्याणां स्यादेकदा, अभ्यासाविशेषात् । अत आह ॥ अविवाजिहादा दिन 2007 उत्तममध्यमाधमशक्तिभेदादेकदेति न नियमः॥ यदि विवेकान्मुक्तिः, कथं विवेकिनो भागदर्शन- मित्यवाह॥ दापिलधारमा प्रयोगः ॥ ७ ॥ तीव्रविवेकस्योपभोगो नास्ति । मध्यविवेकस्याप्युप- भौगो रागाभावादलमिति ज्ञानेन बाधितत्वाहास- नानुवृत्तिमाचम् । उपारूढ फल कीपभोगाक्षिण- मीत्युपभुङ्क्त इति ॥ मध्यविवेकिनः स्वरूपमाह। मध्यत्वं नाम विदेहमुक्तिप्रतिबन्धकप्रारब्धशेषवत्त्वम् । तद्दतो विवे- १ This Avatarana is given, in all three MSS., as commentary to aphorism 76%; in fact, there is either no comment by Mahâdeva on the next Sûtra, or it is lost | २ Mahadevas अधिकार०, cf. Aph. 277, note 4 | ş So reads Aniruddha only; the other commentators have बाधितानुसत्या मध्य°, cf. Aph. 278, note | 8. B भावादवलति!। ५ B ०पाल । 3 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ७६. १५३ कात् उपभोगो ऽपौत्यन्वयः। रागद्देषाभावात् 'बाधितस्य' हर्ष- विषादयोरप्रयोजकस्य कामानुत्पादकस्यापि 'अनुवृत्त्या' प्रारब्ध- कर्मफललेनावश्यकतया। तथा च विवेक्यविवेकिनोरुपभोगे महान्भेद इति भावः ॥ मध्यविवेकिनः खरूपमाह ॥ मुक्त इव मुक्तो रागाभावाधर्मानुत्पत्तेश्च। श्रुतिरपिर आत्मानं चेदिजानीयादयमस्मीति पूरुषः। किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्चरेत् ॥ जीवता मुक्तिरित्यनुपपत्तेरिदमाह ॥ जौवन्नपि मुक्त दूव ॥ जीवन्मुक्ने प्रमाणमाह ॥ तीव्रविवेकिनो बायांसंवेदिन उपदेष्मृत्वमेव नास्ति, १ "The च is omitted by Vedanti Mahadeva" Aph.' 279, note 21 २ च is omitted in B | ३ श्रुतिरपि is omitted in Bi Babe उपदेषो। ५ a पदेश । B विपाकिनो। ७ B बाह्य। 20 ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ३, ८१. मन्दविवेकिनो ऽप्यज्ञानान्बोपदेष्टुत्वं, किं तु स उप- देश्यः । उपदेष्टा मध्यविवेकी। अतस्तत्सिद्धिः जीव- न्मुक्तसिद्धिः ॥ अत्र प्रमाणं दर्शयति॥ जौवन्मुक्तस्य रागाद्यभावान्नोपदेश्यत्वसंभवः, मन्दविवेकी पदेण्यः । तथा च तदुपदेष्टुत्वाज्जीवन्मुक्रिसिद्धिः ॥ अत्र प्रमाणं दर्शयति॥ उवाच 'जीवन्नेव हि विद्वान्हर्षायासाभ्यां विमुच्यत' इति ॥ मन्दविवेको ऽप्युपदेष्टा भविष्यतीत्यवाह ॥ 'ममित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति, 'तमी म विद्यानुपसन्नाय सम्बगिति श्रुतिः विदुष उपदेष्टुत्ववादिन्यष्यस्ति ॥ विपक्षे बाधमाह ॥ इसरयाचपरंत স্বনালী किं च शिष्यो ऽज्ञातेति ॥ १ b नोपदेश्यत्वे, ० ०नोपदेतृत्व । २ ० ०कि ! | ३ Bऽक्वतेति ।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ३, ८२. १५५ उपदेशे हि ज्ञानान्मोक्षः, उपदेशानन्तरं मुच्येत, किं विलम्बेनेत्यवाह॥ अज्ञानिना कथमजान्युपदेश्यः ॥ ज्ञानिनः शरीरं कथं तिष्ठतीत्याह ।। समानुसार kily यथा दण्डापगमे संस्कारवशाच्चक्र भ्रमति, तथा विवेकि- नामपि देहधारणकर्मणो ऽक्षीणत्वान्न तत्क्षणान्मुक्तिः, किं तूपभोगादिना' कर्मक्षयादिति । तथा च श्रुतिः दीक्षयैव नरो मुच्येत्तिष्ठेन्मुक्तोऽपि विग्रहे। कुलालचक्रमध्यस्थो विच्छिन्नोऽपि ममेहटः ॥ तस्मादस्ति जीवन्मुक्त इत्याह ॥ यथा दण्डेन भ्राम्यमाणं चक्रं निवृत्ते ऽपि दण्डे भ्राम्यत्येव, एवं विवेकिनं प्रति प्रकृतेनिवृत्तावपिर पूर्वव्यापारेण जातं शरीरं तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ननु दण्डक्रियाया अभावे ऽपि तत्संस्काराद्धमणमस्तु, रागाद्य- भावे उपभोगस्तु कथं स्यात् । अत आह ।। २ c निमित्तावपि । १ AC तूपभोगध्यानादिना । •क्रिया ।

·सांख्यसूबत्त्योः ३, ८४. संहार जीवन्मुक्तिसिद्धिः॥ कदा परममुक्तिरित्यवाह ॥ संस्कारो रागादौनां, स एव लेगो रागाद्याभास इत्यर्थः । तत- स्तत्सिद्धिः उपभोगसिद्धिः। अत एव विवेकिनां रागादिदर्शने ऽपि न तद्रागादि, किंतु रागाद्याभास एवेति भावः ॥ विदेहमुक्तिमाह॥ SOURREST निःशेषेण त्रिविधदुःखस्यात्यन्तनिहत्तौ कृतकृत्यः, परमुक्तिप्राप्तेः । नेतरात् कर्मण इति ॥ नेतरादिति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ॥ उपभोगेन प्रारब्धसमाप्तौ प्रोक्तत्रिविधदुःखस्यात्यन्तनिवृत्तौ कृतकृत्यो मुक्तो भवति । कर्मणो मुक्तिहेतुत्वाभावमुपसंहरति 'इतरस्मात्' कर्मणः । इतरादिति तु संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति वा छान्द- सत्वं वा खौकत्य संगमनीयम् ॥ वौपाध्यायसमात्यर्था । A संस्कारलोपस्त०, a संस्काराले पा तस्त । २ AC prefix स ।। ३ भा० is effaced in cI 8 A निपोष। ५C परं । ६ C प्राप्तः । ७ B. omits this clause | ·सांख्यसूत्रत्त्योः ३, ८४. १५७ इति 'कापिलसांख्य प्रवचनस्टत्तौ वैराग्याध्याय- स्तृतीयः ॥ वैराग्यानन्तरं शिष्यप्रबोधायाख्यायिकाथ चतुर्थाध्यायारम्भः ॥ इति वेदान्तिमहादेवकृतत्तिसारे हतीयो ऽध्यायः ॥ वैरा- ग्यानन्तरं शिष्यप्रबोधायाख्यायिकाप्रायश्चतुर्थोऽध्यायः ।। १ A श्री before कापिल | २ A. सूत्र। ३ AC add समाप्तः। 8 B omits •या। ५.c चतुर्थी ।

·१५७ सांख्यसूत्रन्योः 8, १. शासकीय कश्चिद्राजपुबो गण्डक्षणजन्मा निःसारितः शबराधि- पेन गृहीतः पुचत्वेन तदाचारमाचं जानाति । अथा- पुत्रस्य राज्ञो मरणे ऽमात्यैरानीय प्रबोधिता 'न त्वं शबरः, राजपुचो ऽसी'त्युक्तो' झटित्येव पूर्वसंस्कार- वशाद्राजपुचाचारं गृहीतवान्। एवं मन्दानामपि प्रबोधायोपदेश देय इति ॥ आख्यायिकान्तरमाह ॥ 'राजसूनोः स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्तते यथैवमात्मनो ऽज्ञस्ये त्युक्तरीत्या गुरूणां तत्त्वोपदेशादवश्यं कृतकृत्यता भवति । - उक्त च गारुडे ग्रहाविष्टो दिजः कश्चिच्छूद्रो ऽहमिति मन्यते । यहनाशात्पुनः खौयं ब्राह्मण्यं मन्यते यथा । मायाविष्टस्तथा जीवो देहो ऽहमिति मन्यते। मायानाशात्पुनः खौयं रूपं ब्रह्मास्मि मन्यते । ० राजपुत्रस्तत्त्वो । २ C सवरा०। ३ A C पारा । 8 B • त्युक्त। ५ b व्याधि०, 0 व्याध्या०। ६ ० गुरुणा । ७ b तथा ।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः 8, ३.
१५६
प्रसङ्गेनाप्यात्म ज्ञानान्मुक्तिरित्याह ।।
कश्चिदाचार्यों 'विजने उपदेशं गृहाणेति शिष्यमा-
दायाटवों प्रविश्योपदेशं दत्तवान्। गुल्मान्तरितेन
पिशाचेन श्रुतम्। तस्यापि मुक्तिरभूत् । प्रसङ्गेना-
प्यात्मज्ञानान्मुक्तिरिति वाक्यार्थः ॥
अत्र विशेषमाह।
केनचिगुरुणा विजने शिष्य उपदिश्यमाने ऽन्तहितेन केनचित्पिशा-
चेन तदुपदेशः श्रुतः, मुक्तश्च सेो ऽभूदित्याख्यायते । एवमन्यो
ऽप्यन्यार्थीपदेशान्मुच्यते॥
अत्रैव कंचन विशेषमाह ॥
तीववैराग्याणां श्रुतिमात्रान्मोक्षा भवतु। मन्दानां
निरन्तरोपदेशादात्तिः करणीया ॥
आख्यायिकान्तरमाह॥
१ b उपादिश्यमानो ।

·सांख्य सूत्ररत्त्योः ४, ४. तौबवैराग्यैः सकृदुपदेशश्रवणादेव मोक्षो लभ्यते मन्दैवसकदुप- देशात्, श्रावृत्तिः बोधावृत्तिरादरणीया ॥ न चोपदेशार्थ गुरुरावश्यक इत्याह ॥ कश्चिद्राह्मण दारिद्रयागुर्विणों भायीं तत्पिग्रहे निक्षिप्य प्रतिग्रहार्थ देशान्तरं गतो बहुना कालेन गृहमागतः पुचं दृष्ट्वा न ज्ञातवान्, तन्माता भर्तारं पुत्रं च विज्ञापितवती। तत उभयोरपि ज्ञानमभूत् । गुरुं विना सुहृदुपदेशादपि तत्त्वज्ञानं भवतीत्यर्थः ॥ आख्यायिकान्तरमाह ॥ उभयोः गुरुशिष्ययोः दृष्टत्वात् दृष्टार्थत्वात् । नात्र ज्ञाने गुरु- नियमः, किं त्वचान्तानामेवोपदेशः कार्यः । अधिकारिणा फल- माप्तव्यमिति ॥ तत्र दृष्टान्तः पितापुत्रवदिति । कश्चिद्दरिद्रो ब्राह्मण आत्मनो भायौं गुर्विौँ पिढग्टहे स्थापयित्वा देशान्तरं गतो बहुना कालेन समागतः । वपुत्रं दृष्ट्वापि 'खपुत्रो ऽयमिति न ज्ञातवान्, पुचो ऽपि पितरं दृष्ट्वा 'मत्यितायमिति । ततो मात्रा १ ० बोध्या। २ab चोपदेशात् । ३ B तत्पितुर्टहे। 8 B ज्ञानवान् । ५ 0 सुहृद उपदेशादपि । ६ ० तु यानान्ता ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ४, ५. भता पुत्रश्चोपदिष्टः 'अयं ते पुचो, ऽयं ते पितेति क्रमेण । ततस्तौ सुखिनावभूतामित्याख्यायिका ॥ सांसारिकसुखं दुःखमिश्रितलाद्धेयमित्याह । केनापि पुंसा श्येनशावकः प्राप्तः खण्डगुडादिनाहारेण समानेन च पुष्टः। कालेन यौवनमवाप । कथमहमेनं दुःखिनं करोमीति पुंसा बने त्यक्तः । श्येनश्च बन्ध- त्यागात्सुखी पुरुषवियोगादुःखोति । दुःखशबलत्वात्सु- खस्य इयमपि हेयमिति ॥ आख्यायिकान्तरमाह॥ सर्वो ऽपि जनः सुखवान्दुःखवांश्च, दुःखमिश्रितसुखवानित्यर्थः । त्यागवियोगाभ्यां श्येनवत् । केनचिन्गयां गला संग्राप्तः थ्येनशावकः पोषितश्चान्नपानाभ्याम् । काले यौवनमाप्तवान। अथेनं बन्धन- दुःखिनं कुतो ऽहं करोमौति चिन्तयता तेन श्येनो वने त्यत: । स यथा बन्धनत्यागात्सुखौ पोषकपुरुषवियोगाच्च दुःखौ, तथा सो ऽपि वैषयिकसुखी दाखवानेवेत्यर्थः ॥ ममत्वनेहादिरनावह इत्याह ॥ । २ AC सुखिनं । ३ B १ AC सोनवमखदुःखभोगाभ्यां । त्वात्खस्य। 8 B omits अपि हेयं । 21

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ४, ७.
निर्जयनी निर्मोकः । कश्चिदहिर्विवरद्वारे निर्मीक
त्यक्त्वा ममेदमिति धूलीपङ्काक्तं दृष्ट्वा शोचति, स्नेहाच्च
न संत्यक्तवान् । निर्मोंकानुसारात्केनाप्याहितुण्डिकेन
गृहीतः। ममत्वस्नेहादयो न कर्तव्या इत्यर्थः ॥
आख्यायिकान्तरमाह॥
अहिनिलयनो सर्पनिर्माकः, तस्यामिव। यथा सो निर्मा
विवरद्वारे त्यत्वापि खेहात्तत्र ममत्वं न त्यजति, किंतु धलीपङ्कातं
दृष्ट्वा शोचति, अथ च तदनुसारादेव केनचिदाहिण्डिकेन
ग्टहीतो बहनर्थभाजनं भवति । तथा विषयेषु स्निह्यञ्जन्तुरित्यर्थः ॥
अकार्य सर्वथा न कार्य, प्रमादकृते च तस्मिन्नवण्यं निष्कृतिः
कार्यत्याह॥
१ A B C •निलयनोवत्, ac निर्जयिनीवत् . b निल्लियि-
नीवत्, cf. Aph.: 289, note 2 | २ The MSS. निल्वयनी ।
३ B ०दारेण । 8 B धूलीपंचकाक्ष ! । ५ Corrected ; A प्या-
हिस्तालकेन, C प्यहिस्तालुकेन, B •प्यहितुडिकेन । ६ Bomits
इत्यर्थः । ७ Corrected ; the MSS. निवयिनीवत् । ८ वि-
मोकः। ६ a दाहितुण्डीकेन । १० Corrected ; the MSS.
निवतिः ।
,
-

·सांख्यसूत्रत्त्योः ४, ८. कश्चिन्मुनिर्धातुराश्रमं प्रविश्य फलादिकमाजहार । भ्राचाप्युक्तः स्तेयी त्वमिति । तेनोक्तं प्रायश्चित्तं वद । भ्राचाप्युक्तं हस्तच्छेदादन्यत्प्रायश्चित्तं नास्तीति । तेन च राजे निवेद्य स्वहस्तौ छेदितौ। तस्मादकार्य न कर्तव्यं, प्रमादकृते च तन्निष्कृतिरवश्यं कर्तव्येति ॥ आख्यायिकान्तरमाह॥ एवमाख्यायते जहार फलपुष्यादि प्रविश्य भ्रातराश्रमम् । मुनिः कश्चित्ततो भ्रात्रा स्तेयौत्युक्त उवाच तम् ॥ प्रायश्चित्तं वदाथाह प्रायश्चित्तं करच्छिदाम् । निवेद्य राज्ञे तेनाश खकरौ छेदिताविति ॥ भरतो नाम नृपः प्रत्यासन्नमाक्षो ऽपि तत्क्षणप्रस्तां हरिणीं दृष्ट्वा हरिणशावकं पुपोष। तं विहाय नान्य- मना बभूव । मरणसमये तहतमनाः प्राणांस्तत्याज। तत्सङ्गान्मुक्तिं नावाप । अनिष्टचिन्तनं न कार्य- मित्यर्थः ॥ १ B तनि कृति ० | २ b च दिताविति in place of छेदिताविति ! ३ A अरिए । 8 Bomits न |

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ४,१०.
बहुभिर्मेलक' न कुर्यादित्याह ॥
भरतः किल हरिणशावकं पुपोष । न तं विहायान्यमना बभूव ।
स च मरणसमये ऽपि तन्मना एव ममार। तेन मुक्ति नाप, प्रत्युत
जन्मलब्धवानिति पुराणेषु स्पष्टम् ॥
बहुभिर्मलकं न कुर्यात् ॥
।
बहुभिवावविशवा महिना लारी बनवल
बहुभिः कलहो ऽवश्यं, यथा कुमारीशङ्खानामन्योऽन्यं
झणत्कारः परस्परसंघर्षात् ॥
हाभ्यामपि न कुर्यादित्याह॥
यथा कुमारीशङ्खवलयानां परस्परसंघर्षात् रणत्कारः, तथा
बहनां मेलने रागादिभिः परस्परं कलहा११ ऽवश्यं भवेदिति बहु
मेलनं न कुर्यात् ॥
दायाममिलन । ३०॥
8
१ A ०मलनं। २ b omits भरतः। ३० तं विहाय नान्यमना ।
reads Aniruddha only; Mahadeva and the other
commentators have ोगे विरोधो। ५ AC कणत्कारः।
६ Bomits परस्पर
• B संघोधात्। a सरगत्कारः ।
Cb बहवां । १० a b मेलेन । ११ b inserts यो here |

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ४, १२. संकथनादिदोषात् ॥ आख्यायिकान्तरमाह॥ संकथनादिदोषस्य तत्रापि संभवादिति भावः ॥ पिङ्गला नाम वेश्या रत्यर्थ भुजंगागमनप्रतीक्षणा- दुन्निद्रा दुःखमनुभूतवती । एकदा त्वत्यन्तदुःखनि- विणा 'पुनवं करिष्यामीति निविणा बभूव । निराशा सुखं स्वपिति॥ गृहारम्भो दुःखायेत्याह॥ श्राशा हि परमं दुःखं निराशा परमं सुखम् । इति संत्यज्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गलेति ॥ अनारक पिवर मुलीशीचा पर। व्यक्तम्॥ शास्त्रे व्याख्यानपरोपालम्भादिकमसारमंस्ति, त- त्परित्यजनीयमित्याह। १ A पिङ्गलादिवत् । २ BC गमनं। ३ B प्रतीक्षमाणा उन्निद्रा । 8 C नुमुवतीं। ५ The second pada is missing in b। ६ B व्याख्यातं, C व्याख्यानं । 9 A omits असारं ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ४, १४. ग्टहारम्भी मनुय्याणां न सुखाय कदाचन । सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधत इति ॥ यथा भ्रमरः पुष्यं विहाय मधु समादत्ते, तदन्मोक्षा- र्थिनाविद्या त्याज्यति॥ कस्य समाधिर्भवतीत्यवाह ॥ 'सर्वतः मारमादद्यादग्मन्धर दूब काञ्चनमिति न्यायेन शास्त्रेभ्यो अपि सारमेव ग्राह्य, न परविजयावाभिनिवेष्टव्यम्। किंच, गुरुनिष्ठं शमाद्येवादरणीयं न त कादाचित्कं रागद्वेषादौत्यर्थः । अत एवोतं मार्कण्डेये इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । स तु कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञानमवाप्नुयादिति॥ एकाग्रतादरणीयेत्याह ॥ इपकारवन्नेकविता सुनामदानि ॥ १, 50 यथेषुकार इषौ गतमनाः समीपे गच्छन्तं राजानं न बुद्धवान्, तथैवैकाग्रमनसो न समाधिहानिरिति ॥ १ A मधुररसमादत्ते। २ B °क्षार्थिना उपविद्या! ३ b०द- द्यात् दमदम्मभ्य, c दद्यात् द्रव्येभ्य । g The Visarga is missing in A C1

·सांख्यसूत्रवृत्योः ४, १५.
सत्त्वशुद्ध्यर्थं न व्रतादिभङ्गः कर्तव्य इत्याह ॥
दुषुकारो हौषुगतमना राजानं ससैन्यं स्वसमीपमार्गेण गच्छन्तं
न जानाति, तहदेकचित्तस्या न समाधिहानिः। अन्यस्य तु
मावण्यं भवतीति चित्तैकाग्रता तत्त्वज्ञामायादरौया ।
यथा लोके बहुभिः कृतसमयलङ्घनं सर्वे परित्यजन्ति,
तथा व्रतादिलङ्घनादेदार्थबाह्यो भवतीति ।
तत्त्वज्ञानविस्मरणेन दुःखमवश्यं भवतीत्याह ॥
कृतानां अङ्गीकृतानां नियमानां शौचादौनां लङ्घनात् अननुष्ठा-
नात् आनर्थक्यं नैष्फल्यम् । तत्त्वज्ञानसामय्या इति शेषः । शौचा-
द्यनुष्ठानं१ तत्त्वज्ञानसाधनेन तत्त्वज्ञाने जननौये सहकारीति भावः।
'लोकवत्' लोके यथा कृतानां नियमानां समयानां लङ्घने राज्यादि
सैन्य।
१C सर्व। २ C •र्थे । ३ The commentary as far
as समाधिहानिः is missing in a l 8 राज्ञः
b
गच्छन्न । ६ b तद्ददेकाग्रचित्तस्य ।
७ AC कृत, the reading
of Mahâdeva and of the other commentators ; cf.
Aph. 296, note 2; my MSS. of Mahâdeva offer the
wrong reading ano or no 1 C AC विस्मरण ।
Corrected ; the MSS. रतानां । १० be सामग्य ।
० धनुष्ठानादानं ।
E
११ a

·जांख्यसूत्रत्योः ४, १६. सुखकारणमपि निष्फल भवति, समयलाने प्रजाइगेन राज्यमपि सुखदं न भवति तदत् ॥ तत्त्वज्ञानविस्मरणे दुःखं भवतीत्याह ॥ कश्चिन्नृपो मृगयां गतो बने सुन्दरों कन्यामपश्यत् । तामपृच्छत्का त्वमिति । सा प्राह राजदुहिताहम्। राजा प्राह मां भजस्व । सा प्राह बाद, किंतु समयं कुरु, त्वया जलं मम न दर्शनीयमिति। एवमस्त्वित्युत्ता तस्याः पाणिं जग्राह । एवं गते काले क्रीडयायासिता कुच जलमिति राजानं पप्रच्छ । राजापि संभ्रमात्स- मयं विस्मृत्य जलमदर्शयत् । सा च भेकराजदुहिता जलस्पर्शानेको बभूव । राजापि जालादिना ताम- विष्याप्राप्य बहु दुःखमनुबभूव । तस्मात्तत्त्वाभ्यास- विच्छेदा न कार्य इति ॥ आख्यायिकान्तरमाह। तदिति बुद्धिस्थत्वात्तत्त्वज्ञानं परामृश्यते ॥ यथा कश्चिद्राजा मृगयां १ ab ०करणम० । २ b omits अपि । ३ the MSS. नि फलं । ४ 0 विस्मरणो ! ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ४, १७. गतः सुन्दरौं कन्यामद्राक्षौत्, तां दृष्ट्वा च तस्यां साभिलाषो भूत्वा पप्रच्छ कामि खमिति । सा च राजदुहिताहमित्याह । राजा मां भजखेत्याह । तया च जलं मे न दर्शयितव्यमिति समयपूर्वक राजा पतित्वेनागौरतः। एवं गते काले कौडयायासिता सती कदाचिद्राजानमाह कुत्र जलमिति। राजा तु समयविस्मरणाज्जलं प्रदर्शयामास । सा च जलस्पर्शाङ्गेको भूत्वा जलं प्रविष्टा । राजा तु तद्विरहादुःखमवापेत्याख्यायते ॥ नोपदेशश्रवणमात्रेण कृतकृत्यता, अपि तु गुरुनिकटे स्थित्वा मननादि कुर्वत एवेत्याह॥ पर विच- न श्रवणमाचान्मुक्तिः, किं तु मननादेव'। यथेन्द्र- विरोचना तत्त्वज्ञानाय ब्रह्मलोक गता ब्रह्मणा चोपदिष्टौ। विरोचनस्तत्त्वज्ञानश्रवणात्स्वट हमागता न मननादि कृतवान्। अतो नामुच्यत । इन्द्रस्तु ब्रह्माणमाराधयन्बहुकालं मननमकरोत् ॥ १ c omits तां। २ Mahadeva नोपदेशे। ३ So reads Aniruddha only, Mahadeva and the others कृतकृत्यता । 8 B मननादेः । ५ A पुष्पेन्द्र ६ A B लोक०। ७ A • श्रावणात् । CA मननं । 22 ·सांख्यसूचत्योः ४, १६. इन्द्रस्य किं वृत्तमित्यवाह ॥ परामर्शी मननादिः। विरोचनो झुपदेशं श्रुत्वैव ग्रहं गतो न मननादि कृतवान् । अतो नामुच्यत ॥ तयोर्मध्ये इन्द्रस्य बोधा दृष्टः। बहुकालाभ्यासेन ब्रह्म- प्रसादनान्मननेनिदिध्यासनसाक्षात्कारासिद्धिरिति ॥ ज्ञानप्राप्तिश्च कथमित्यवाह॥ उत्तमय तयोः इन्द्रविरोचनयोर्मध्ये इन्द्रस्य दृष्टः कृतहत स्त्वित्युक्त्वा कथमिन्द्रस्य कृतकृत्यभावः । तत्राह ॥ डयायासिता संभ्रमात्म- जिदुहिता ताम- भ्यास- अप्रणतस्याब्रह्मचारिणा ऽनधिकारः। तहत् । यथा ब्रह्माराधनेनेन्द्रेण ज्ञानं प्राप्तं, तथा गुर्वार नान्येनापि॥ घां १ B कालाराधनेन । २ AC omit मनन । ३C न B Corrierergo i ų The three MSS. of Anirudo. have पसर्यणान्कृत्वा । ६ A अप्रयतस्या।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ४, २१. किं कालदेशनियमान्मुक्तिः। तथा च चिरक्षि- प्रभावा न स्यादित्यचाह॥ उपसर्पणं समीपे ऽवस्थानम् । तहत् अन्यस्थापौति शोषः । आराधनाथ कालनियमा, न मोक्षार्थ, वामदेवस्य तत्त्वज्ञानाक्षिप्रं मुक्तिदर्शनात् ॥ ने हि ध्यायेत्, न चात्मा केनापि दृष्टः । दृष्ट- मननादि कुवैत गनेनेत्यत आह॥ पर नियमः, एतजन्मनि जन्मान्तरे वेति। गर्भस्थ एव मान्तरानुष्ठितसाधनाज्ज्ञानमवापेति श्रूयते ॥ ध्यानं स्यात्, न चात्मा केनापि दृष्टः। दृष्टश्चेत्, किं श्रवणमह॥ विरोचना चोपदिारी समास्यागयत्र समस्यामा ब्रह्मा केन दृष्टः, तथापि धर्मलाभाय यज्ञोपासनं, पर्येण देवतादेशेन हविस्त्यागात् । अचापि गुरुणा Ani & K B omits al २ B त्यत्राह। oplits on y B inserts हि। ३ a • ज्ञानमा पेति। 8 B

·सांख्य सूत्रत्त्योः ४, २२.
४
यदध्यस्तं रूपं, तत्सदृशेपासनात्यारंपर्येण तद्रूपं
प्रकाशते । दृष्टं च समानवस्तुचिन्तायां समानानु-
स्मरणम् । तथा च
सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधकाः।
अतोनातिप्रसङ्गोऽस्ति स्वप्नादौ भावनाबलात्॥
ब्रह्मादिलोकलाभात्कृतत्यस्य किमात्मज्ञानेनेत्यवाह॥
यज्ञानुष्ठायिनां अदृष्टधर्मलाभवत् पारंपर्येण गुरुपरंपरया अध्यस्तस्य
उपदिष्टस्य रूपस्य खरूपस्य उपासनात् आत्मतत्त्वदर्शनमिति शोषः ।
ध्याने दर्शनं नापेक्ष्यते, ऽपि तु ज्ञानं, तच्च गुरुपरंपरया सुलभमे-
वेति भावः ॥
ननु मुक्तिजनकतत्त्वज्ञानेनालं, ब्रह्मलोकलाभेनापि कृतकृत्यत्वात्।
इतरलारी च्यापियागाला या भूले ।।
अग्निहोचादिना ब्रह्मलोकप्राप्तिः, कर्मजश्च क्षीयत
इति पुनराहत्तौ जन्मश्रुतिः 'यथेह कर्मजिता लोकः
१ B तत्सरूयो। २ Bomits च । ३ AC बले ।
8 B •भावात् instead of लाभात् । ५ A a व्यात्तिः; cf.
Aph. 302, note 3 |

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ४, २४. धीयते, एवमेवामुत्र पुण्यजिता लोकः क्षीयत' इति, 'न कर्मणा न प्रजया धनेन, त्यागेनैके अमृतत्वे- मानशुरिति॥ विरक्तस्य किं स्वरूपमित्यचाह ॥ पञ्चाग्मियोगतः पश्चान्युपासनात् । इतरलाभे ऽपि ब्रह्मलोकलामे ऽपि श्रावृत्तिः। कुतः । जन्मश्रुतेः, 'दम मानवमावते नावर्तन्तर इति श्रुतौ 'इममिति विशेषणान्मानवान्तरे जन्मप्रतीतेः ॥ तञ्च तत्त्वज्ञानं विरक्तस्यैवेत्याह ॥ यद्यपि सर्वेषां हेयहानमुपादेयोपादानं, तथापि प्रक- रणविशेषाद्देयः संसारः, उपादेयो मोक्ष इति द्रष्टव्यम्॥ अब युक्तिमाह॥ हेयः संमारः, उपादेयो मोक्षः ॥ कुत दूत्यत आह ।। १ Corrected according to Chhand. Up. 8. 1.6; my MSS. पुण्यवतो। २ AC नाम्टतत्व० ३ b •मावर्तमावर्तन्त । 8 B योगाहा, the reading of Mahadeva and Vijhana ; Aph. 304, note 3, states only the fact that Nagesa omits at 1 suote ·सांख्यसूत्रत्त्योः ४, २५. हंसवत् 'हंसस्यैवातिशयशक्तिर्यन मिश्रितमपि क्षीरं पिबति जलं त्यजति । तथा लब्धातिशयस्य पुंसः संसारो हेय उपादेयो मेक्षि इति ॥ सरागस्यापि मुक्तिभविष्यतीत्यवाह ॥ तइत् हंसवत् । हंसस्यैव क्षौरनौरविवेचनशक्तिवत् विरक्तस्यैव हेयो- पादेयविवेचनातिशययुकिलाभादिति भावः । वाशब्द एवार्थे । विरक्तस्यैवेत्यादिः॥ Taj AR शुकाबुल रागोपहतस्य कामचारित्वमेव नास्ति, किं पुनर्मुक्ति- रिति । यथा व्यासस्य सरागस्य न मुक्तिरिति । तत्सु- तस्य शुकस्य वीतरागत्वान्मुक्तिर्भूतैवम् ॥ बन्धः कथमित्यवाह॥ रागोपहते कामचारित्वमपि न, कि पुनर्मुनिरिति शेषः। वीत- रागे तु मुक्तिः एकदेव इव ॥ बन्धः कथमित्यवाह ॥ १ B हंसस्येवा० । २ C लब्धातिशययोगात्तस्य। ३ Boतीत्याह । 8 Thus A C like the other commentators; B puts शुक- वत् before कामचारित्वं, cf. Aph. 304, note 7; b has काम- विचारित्वं, c कामिचारित्वं । ५ c omits किं । ..

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ४, २८. १७५ यथा शुकः पक्षी गुणयोगाइन्धमाप्नोति, तथा गुण- योगात्पुमानपि बन्धमाप्नोति ॥ भोगादेव वैराग्यं कालवशाझविष्यति, किं ज्ञाने- नेत्यचाह॥ गणशब्दः श्लिष्टः। यथा मधुरभाषणादिगुणयोगात् शकः पक्षी बध्यते, एवं सत्त्वरजस्तमात्मकगुणयोगात् श्रात्मा बध्यत इति भावः ॥ वैराग्यं च न भोगात्, अपितु दोषदर्शनादित्याह सूत्राभ्याम् ॥ न मुनेरपि भागाद्रागशान्तिः, किं पुनरन्यस्य । यथा कण्वसौभरिप्रभृतयः॥ विषयिणां कथं वैराग्यं भविष्यतीत्यवाह ॥ १ B-5; F. E, Hall says, Aph.” 305, note 3: “All the commentators but Vijñâna read well, instead of बद्धः," but my three MSS. of Mahideva have बद्धः । २ C यावनताह instead of ज्ञानेने त्यत्राह। ३ B कश्यप ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ४, २६. उभयोः आत्मनो विषयस्य च । आत्मना दोषः सङ्गा- नरकपाता गर्भवासादिश्च । विषयदोषः परिणति- विरसत्वादिः॥ उपदेशानधिकारिणं पुरुषमाह ॥ सौभरिप्रभृतौनामपि सुनौना भोगाद्रागशान्ति भूत् । अस्मत्मदृशा तु का वार्ता ॥ उभयोः आत्मनो विषयस्य च । सङ्गानरकपात- गर्भवासादय आत्मनो दोषाः, परिणतिविरसत्वादयस्तु विषयस्य ।। यथासंस्कृते क्षेत्र न बीजप्ररोहः, तथा रागादिमलिन- चेतसि नोपदेशबीजप्ररोहः । 'अजवदिति अजनाम्नि पे भार्या शोकाते यथा वसिष्ठेनेापदेशो दत्तो न स्थिरीबभूव ॥ 'रागादिमलिने चेतसि नाभासज्ञानमपीत्याह ॥ उपदेशरूपस्य बोजस्य कारणस्य प्ररोहः फलोन्मुखत्वम् । 'अजवत्' अजनान्नि नृपे भार्याशोकार्तं वसिष्ठोपदेशो न कार्यक्षम आसीत् ॥ अतिमलिनचेतमि ज्ञानाभासो ऽपि नेत्याह ।। १ A B omit च । २ B गर्भवासादयश्च । ३ AC उपदेशे उनधि० । 8 0 अस्मादृशां । ५ One of F.E. Hall's MSS, has मलिने, Aph. 307, note | ६ B मलिने । ७ A श्रीकांते । ८ A पदेश दत्ते ।

·So reads Aniruddha सांख्यसूत्ररत्योः 8, ३१. লাগালি ফালি ৫ यथा मलिने दर्पणे मुखाभासमपि न प्रतिभाति, तथा प्रधानप्रतिबिम्बितत्वादात्मनः प्रधानकार्यमात्म- ज्ञानम् ॥ ननु महानेव कारणरूपत्वादात्मास्त्वित्यवाह ॥ प्रकृतिजन्यस्य भूतभौतिककर्तत्वादेरिव तज्जन्यस्य मोक्षस्थापि संसारत्वं स्थात् । तत्राह ॥ न कार्यमेव कारणं भेदात्। नहि पङ्कज एव पङ्कः ॥ अणिमादिविभूतिसिद्धस्यापि न कृतकृत्यतेत्याह॥ यथा पङ्काज्जातस्थापि न पङ्करूपता, तथा प्रकृतिजन्यस्यापि न संसाररूपत्वं, दुःखास्पर्शन विशेषात् ॥ ननु दुःखास्पी ऽणिमादिसिद्धिलाभे ऽस्तीत्यत्राह ॥ १C दात्मनि । २ अात्मनः प्रधानकाय is missing in A 1 ३ B adds इव । ४ . भूवि० । ५. ab तज्जन्य० । ६ Mahiti deva has तज्जन्यस्यापि । the others usaq, cf. Aph. 309, notes 2 and 31 CA कारण। & A पङ्कजः, C पङ्कजं । १० A omits न । ११ A तेत्यत्राह । only; 23 ·१७७ सांख्यसूत्ररत्त्योः ४, ३२. इवणत्यति यथा गुरूपासनया तत्त्वज्ञानेन सिद्धस्यानारत्तेः कृत- कृत्यता, तथा न भूतियोगेन, पुनरावृत्तेः ॥ उपा- स्यसिद्धिवदिति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ ॥ श्रावृत्तिमत्त्वादिति भावः। उपास्येन राजादिना था मिद्धिर्विशि- ष्टाधिकारलाभादिस्तस्यामिव । सा हि क्षयिष्णुत्वान्न कृतकृत्य- तावति ॥ वौशाध्यायसमाप्तिं द्योतयति॥ इति कापिलसांख्यप्रवचनसूचवृत्तावाख्यायिकाध्या- यश्चतुर्थः ॥ श्राख्यायिकानन्तरं परपक्षनिरासार्थ पञ्च- माध्यायारम्भः ॥ इति महादेवकृते सांख्यत्तिसारे चतुर्थो ऽध्यायः ॥ परपक्ष- जयाथै पञ्चमाध्याय श्रारभ्यते ॥ १ The remark Aph. 310, note 2, is not confirmed by my MSS. with regard to Mahadeva; all three read २ A C add ऽपि, to make up the reading of the other commentators ; cf. Aph. 310, note 31 RAC transpose तथा न । 8 b ०लाभादितस्त। ५a b द्योतति । ६ B इति श्रीकपिल । o B ofasteiü, E A B ०ध्यायमा- मूति० ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५,२. तत्र ग्रन्थारम्भे मङ्गलं न कार्य, निष्प्रयोजनत्वात्, तच्च कृते ऽपि मङ्गले ग्रन्थस्थासमाप्तेरकृते ऽपि समाप्तेश्चेति। तदूषयति ॥ कृते ऽपि मङ्गले ग्रन्यापरिसमाप्तरकते ऽपि समाप्तेः, कि मङ्गलेनेति यैरुक्त, तदनेन निरस्तम् ॥ पूर्वसिद्धमीश्वरासत्त्वम् । इदानों न्यायमाह ॥ श्रुतित इति शिष्टाचारानुमितश्रुतित इत्यर्थः । २१ममाप्तिरङ्गवैक- ल्यात्, समाप्तिर्जन्मान्तरीयमङ्गलादिति समाधानसंभवात् । परा- क्रान्तं चात्र सूरिभिः॥ ईश्वरेणाधिष्ठिते कारणे कार्यात्पत्तिः, कुलालाद्यधिष्ठिते मृदादौ घटाद्युत्पत्तिदर्शनादिति दूषयति ॥ ? A C read like Mahâdeva and the other commentators: ०दर्शनाच्छतितश्चेति। २ ० ० चारात् मित। ३ ० समाप्ति ! । 8 Corrected according to the other commentators ; A •धिछितैव, B धिलित, C •धिष्ठितः। ५ So read Aniruddha and Mahadeva, the two other commentators have •निष्पत्तिः; my MSS. A C संपत् ; of. Aph. 318, note 4. The reading सदाफलसंपत्तिः, attributed to Malhtdeva by F. E. Hall, is not found in any of my MSSI ·१८० सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ३. यदीश्वरः स्वतन्त्रः कती, कर्मणा विनापि कुर्यात् । अथ कर्मसहकारी कुरुते । कमैवास्तु, किमीश्वरेण । न च सहकारी प्रधानशक्तिं बाधते । स्वातन्त्यविधा- तात् । किं च स्वार्थपराभ्यां प्रवृत्तिईष्टा । न चेश्व- रस्य स्वार्थमस्ति । परार्थत्वे कारुणिकस्य दुःखमय- सृष्ट्यनुपपत्तिः। न च परार्थप्रवृत्तिः, परोपकारा- दिनापि स्वार्थलाभात्प्रवृत्तेः। तस्मात्कमेव जगत्कार- णमस्तु॥ एतदर्शयति॥ ईश्वरः किं कर्मापेक्ष्य सृजति, अनपेक्ष्य वा। श्राद्ये कमव कारण- मस्तु, नेश्वरः। अन्ये खातन्यविधातः । किं चेश्वरस्य खार्थी परार्थी वा प्रवृत्तिः। नाद्यः, तस्याप्तकामत्वस्वीकारात् । नान्यः, कारुणि- कस्य दुःखसृष्टिप्रवृत्त्यनुपपत्तेः किं च, थः कारणमधितिष्ठति स खोपकारायैव, एवमीश्वर- स्थापि स्थादित्याह । खोपकाराधिकार न च नित्यस्य स्वोपकारः समस्ति ॥ खोपकार एव भविष्यतीत्यवाह ॥ १ B प्रधाने । २ B परार्थ । ३ AC वा। 8A परायें । ५ A Comit अपि । ६ B खोपकारणं । ७ B तीत्याह।

·सांख्यसूत्रकृत्योः५, ६. खोपकारादिति फले हेतौ पञ्चमी ।। अथास्खौश्वरेऽपि खोपकारः। तत्राह || असर्वज्ञ इत्यर्थः॥ दूषणान्तरमाह। इतरथा खोपकारखीकारे। लौकिकेश्वरवत् अनाप्तकामवापत्ति- रिति शेषः ॥ लौकिकेश्वरवैलक्षण्ये पारिभाषिक एवेश्वरः स्थादित्याह ॥ प्रकृतिच्छायापत्त्या तत्कत्वादात्मैव कर्तेति तस्येश्वर- संज्ञेति परिभाषेति ॥ हेत्वन्तरमाह। वा एवार्थ ॥ कथं पारिभाषिकः । तत्राह ॥ न आया तो किसिमियायदान Mahadeva reads जगत्सिद्धिः; cl. १C तस्यैवेश्वरः Aph. 316, note 3 | ·१८२ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, अविनाभावस्य कारणस्य व्यभिचारे सर्वचानाश्वासः । रागश्च प्रतिनिमित्तमिति तं विना कथं जगनिमी- तत्वं, न च मुक्तस्य रागो ऽस्ति ॥ राग एव भविष्यतीत्यचाह॥ न रागादृते जगन्निमादत्वादिमिद्धिः, निर्माणरागयोः कार्यकारण- भावादित्यर्थः ॥ रागागौकारे दूषणमाह॥ रागयोगे ऽपि ॥ प्रधानशक्तियोगात्कर्तृत्वं भविष्यतीत्यत्राह ॥ अपिस्वर्थे । स्यादिति शेषः ॥ 'असङ्गो ह्ययं पुरुष' इति तद्विरोधापत्तिः॥ न प्रधानसङ्गः, किं तु प्रधानसत्तामात्रेण कटुत्वं भविष्यतीत्यचाह॥ १ B करणस्य । २ B सर्वत्र नाश्वासः । ३ A माटकं ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ११.
१८३
प्रधाननिष्ठा या कर्दशक्तिः तद्योगाचेत्कर्तत्वं, तहि प्रधानेन माकं
मङ्गः स्यात् । तत्र ‘असङ्गो ह्ययं पुरुष' इति श्रुतिविरोधः ॥
प्रधानसत्तामात्रेण कर्टले वाह ॥
सर्वात्मनः प्रति प्रधानसत्ताया अविशेषात्सवात्मना-
मीश्वरत्वम्॥
ईश्वरसाधनानि सन्ति । तत्कथमित्यवाह ॥
प्रधानसत्तायाः सर्वानात्मनः प्रत्यविशेषात्सर्वेषामात्मनामैश्वर्यं स्यात् ॥
प्रत्यक्षप्रमाणाभावात् ॥
अनुमानं भविष्यतीत्यचाहर ॥
तसिद्धिः ईश्वरसिद्धिः । प्रत्यक्षप्रमाणाभावस्य प्रसिद्धत्वात् ॥
अनुमानं निराकरोति ॥
bay
प्रत्यक्षपूर्वकत्वाड्याप्तेस्तदभावात्कुतः संबन्धग्रहः। न
चासाधारणस्य संबन्धग्रहः ॥
१ b सा योगा। २ B adds प्रमाणानि ।
8 B संग्रहः instead of संबन्धग्रहः।
३ B तीत्याह।

·१८४ सांख्य सूत्ररत्त्योः ५, १३. शाब्दं प्रमाणं भविष्यतीत्यबाह ॥ संबन्धाभावात् व्यायभावात् ॥ श्रुतिर्जगतो नेश्वर कार्यत्वस्थ बोधिकास्ति, प्रत्युत খানা- त्वस्यैव बोधिका 'अजामेकामि'त्यादिरस्तोत्याह ॥ 'प्रधानाज्जगदुत्पद्यत' इति श्रुतिरस्ति । तस्मादीश्वर- साधकप्रमाणान्याभासानि३ ॥ अविद्यायोगादात्मनः कर्तृत्वमिति केचित् । तचाह॥ बोधिकेति शेषः। अविद्याभक्तियोगात्कर्डवमिति केचित् । तदृषयति ॥ । व्यक्तम्॥ दूषणान्तरमाह। स्पष्टम् ॥ किं च ॥ १० बोधका० । २ So reads Aniruddha only, Mahadeva and the others प्रधानकार्यत्वस्य । ३ B C प्रमाणाभासानि । B C बोधकेति:

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, १५. १५ अविद्यया विना न सृष्टिः, सृष्ट्या विना नाविद्येत्य- न्योऽन्याश्रयत्वम्॥ अनादित्वाहीजाङ्कुरवन्नान्योऽन्याश्रयत्वमित्याह ॥ अविद्यायोगमिड्डौ सत्यां तद्योगे कईखयोगे ऽन्योऽन्याश्रयत्वं, कई- वसिद्धवावविद्यायोगादित्यर्थः ॥ न च कर्तृत्वाविद्ययोरनादिवमित्याह ॥ এ সংসদ भवेदेवं, यद्यनादिः संसारः। किं तु सादिः संसारः। श्रुतिश्च विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखी विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्यात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतये- द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥ तस्मात्यलये प्रवाहविच्छेद इति ॥ अविद्यास्वरूपमाह। १ A प्रलय ।

·१८६ सांख्यसूत्रत्त्योः ५,१७. 'सदेव मोम्येदमय आसौदेकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुत्या प्रलये संसारस्थाभावावगमात्मंसारस्य सादिखम् ॥ अविद्याथा ब्रह्मभिन्नत्वे दूषणमाह ॥ विद्यामा बस्ने प्रयास १६॥ विद्याता ऽन्यत्वे ब्रह्मणो ऽपि विद्याता ऽन्यत्वे ऽवि- द्यात्वं स्यात् । ततश्च ब्रह्मत्वबाध इति ॥ युक्त्यन्तरमाह॥ विद्यातो ज्ञानखरूपाद्ब्रह्मणः । अविद्याया अन्यत्वे ब्रह्मबाधस्य प्रसङ्गः, "त्रिविधपरिच्छेदशन्यत्वस्थ ब्रह्मणि वयाङ्गोकारात्। अविद्याया ब्रह्मभिन्नत्वे ब्रह्मणो ऽप्यविद्याभिन्नत्वे च भेदप्रतियोगित्वानुयोगित्व- रूपवस्तुपरिच्छेदापत्तिरिति भावः ॥ किं च, विद्ययाऽविद्याया अबाधी बाधो वा । श्राद्ये श्राह ॥ अबाधे नैष्पास्थम् ॥ १७॥ १ So read Aniruddha and Nagesa ; Mahadeva and Vijñâna have ogla'; cf. Aph.' 324, note 3 1 2 A - क्यन्तरमाह !, C अत्युत्तरमाह । ३ b adds वा। 8 b विविध ५ ० ० भिन्नत्वं। ६A B C नैःफल्यं, a नैकल्यं ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, १६.
१८७
यदि विद्ययाविद्या' न बाध्यते, विद्यैव न भवि-
प्यतोति ॥
बाध्यत एवेत्यचाहा
विद्याया नेष्य ल्यापत्तिरित्यर्थः ।।
अन्त्ये आह॥
विधाबाबले कागतो शेषन् । १८ ।
जगतो ऽप्यविद्यात्वम्॥
अस्ति जगतो ऽप्यविद्यात्वमित्यवाह ॥
अविद्याया व जगतो ऽपि बाधः स्यात् । तथा च जगन्न प्रतीये-
तेति भावः ॥
सह, मादित्वम् । १ ।
अनादिरियमविद्या । जगतस्तद्रूपत्वेऽविद्यायाः सादि-
त्वम्॥
न कर्मणो जगत्कारणत्वं, स्वभावादेव जगदुत्पद्यत'
इत्यनाह॥
१ A यद्यविद्ययादिविद्या । २a नैकल्या ।
s b प्रतीत्येति । ५. A C दुत्पत्स्यत ।
३ A.C कास्तु।

·१८ सांख्यसूचश्त्योः ५, २१. पुनस्तद्रूपत्वे जगदभिनवं जायत इत्यभ्युपगमे ऽविद्याया अप्पभिनवाया उत्पत्तिवाच्या। तथा चाविद्यायाः सादित्वं स्यात् । एवं चानिर्भीक्षापत्तिरिति भावः ॥ दूदानों धर्मस्य सृष्टिकारणतामाह ॥ नधीपक्षापालिकामा ! 'प्रकृतेनित्यत्वात्खभावस्यैकत्वाद्धाभावाहिचित्रका- र्यानुत्पत्तिः। तस्माद्धर्मभेदेन कार्यवैचित्यम्। न धर्मा- पलापः॥ धर्मसिद्धौ प्रमाणमाह ॥ कार्यवैचित्र्यं प्रकृतिमात्रेण न संभवति, तस्या एकखभावत्वात्, अपि तु धर्मवैचित्र्येण । धर्मशब्देन चात्रादृष्टमुच्यते ॥ न च धर्म मानाभाव इत्याह ।। श्रुतिलिङ्गादिमितलिदिः ॥२१॥ 'श्रुतीति शाब्दं प्रमाणं दर्शितं, 'लिङ्गे त्यनुमानम् । आदिशब्दाद्योगिप्रत्यक्षं दर्शितम् । एभिर्धर्मसिद्धिः ॥ १ ० ० पत्वं । २ A प्रकृतेनित्यत्वाझावस्यै०, B प्रवेनि त्यस्यात्म- भावस्यैः । ३ B •दि. instead of ofo | 8 A C लिङ्गमित्यनु । ५ दतिम् is omitted in BI ·सांख्यसूत्रहत्त्योः ५, २३. यदि देशकालयोन कारणत्वं, कथं काश्मीरे कुङ्कुम, वसन्ते चूतमुकुलोत्पत्तिरित्याह ॥ लिङ्ग अनुमानम् । श्रादिपदाद्योगिप्रत्यक्षम् ॥ देशकालादीनां कारणत्वमाह ॥ BAS नादृष्टमेव कारणमिति नियमः। किं त्वदृष्टं सहकारि- कारणं, अन्ये षामपि कारणत्वं, प्रमाणसद्भावात् ॥ दुःखमयसंसारदर्शनादुरितादृष्टमेवास्त्वित्यवाह॥ नादृष्टमेव कारणमिति नियमः । अपि तु प्रमाणान्तरेस्तत्कारण- त्वग्राहकैरन्येषामपि कारणत्वावकाशादन्यान्यपि ॥ ওখায় ৪ 9 सुखस्यापि दर्शनाच्छुभादृष्टमेवास्तु ॥ दुःखाभावे सुखाभिमानात्तचादृष्टशब्दो मुख्यः, सुखकारणे गौण इत्यवाह ॥ १ B काश्मीर, C कश्मीरे । 8 C कारणत्व, A कारणमेवं । ६ B •भिमानानात्र दृष्य । २ AC कुङ्कुभो । ३ ० ०गी । ५) त्वा• instead of त्व० ।

·सांख्यसूत्ररयोः५, २५. इहलोके परलोके च । एवं अदृष्टजन्यं सुखं दुःखं, मिश्रितं सुख- मिति यावत् ॥ সরকারি বালিকা মাত্র एतविपरीतसंभवादुभयोस्तुल्यत्वमिति ॥ धर्मादीनामात्मधर्मत्वं निषेधति ॥ अर्थात् लोकोत्तरादिषयात् दिव्याङ्गनादिरूपात् सिद्धिः उत्पत्तिः सुखस्य (परलोक इति शेषः), तथा च दुःखमिश्रितत्वं सुखस्थति चेत्, उभयोः इहलोकपरलोकयोः समानमेतत् । इहलोके ऽपि हि सुखकारणभूताः सन्त्येव विषयाः, किं तु सुखं प्रति धर्मः कारणम् । च हिंसादिमिश्रितत्वान्न सुखं दुःखामिश्रितं जनयितमौष्टे, श्रपि तु दुःखमिश्रितमेवेति भावः ॥ श्रात्मधर्मत्वं धर्मादीनां दूषयति ॥ म স্বৰূৰ থাৰ্বল জ্বলে ২৭ ; . बुद्धिधर्मत्वम्। आत्मधर्मत्वे निःसङ्गत्वश्रुतिविरोधः ॥ अन्यधर्मस्यान्यत्र कार्यादेशनादरमसत्त्वमेव धर्मा- दीनामित्यचाह॥ १ be दुःख । २ b inserts त, न। ३ B •धर्मत्व । ४ A. स्यान्य० । ५ B कार्यदः ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, २७.
'असङ्गो ह्ययं पुरुष' इति श्रुतेरिति भावः ॥
गुणः किं गुणवति वर्तते गुणरहिते वा । श्राद्ये श्रात्माश्रयः,
अन्ये गणादिष्वपि गुणप्रसङ्गः। तस्माद्दाधित एव गुणः । एवं
कर्माद्यपौति केचिदादिनः । तद्दूषयति ॥
यथा पृथिव्यादीनां दृष्टत्वान्नात्यन्तबाधः, तथा गुणा-
दीनां धर्मादीनामपि। अन्यधर्मस्याप्यन्यच कार्यका-
रणं चितिच्छायापत्त्येत्यक्तम्
दुःखाभावः सुखमिति तत्प्रतिषेधार्थमाह॥
दृष्टत्वादिति शेषः ॥
सुखे प्रमाणमाह ॥
qাইলস জিঞ্জি
यद्यपि मानसप्रत्यक्षेण भावरूपं सुखमवसीयते,
तथापि परबोधाय' प्रमाणमप्युक्तम्। पञ्चावयवयो-
9 So reads Aniruddha only ; Mahâdeva and the two
other commentators add al २ Comits अपि। ३ One
of F. E. Hall's MSS. of Aniruddha has संयोगात्, Aph.
332, note 2, 8“Nâgesa has gettetila [Tri” Aph. 332,
note | C परमबोधाय ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः ५, २८, गादिति' यवयवमनुमानमिति निरस्तम्। प्रतिना- हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनमिति । अनेन पक्षधर्मत्वं सपक्षसत्त्वं विपक्षायादत्तिरसत्प्रतिपक्षत्वमबाधितवि- घयत्वं सिद्धम् ॥ सकृद्दर्शनान्न व्याप्तिरित्याह ॥ पञ्च इन्द्रियाणि अवयवा व यस्य मनसः, तस्य योगात् मंनिक- र्षात् सुखसंवित्तिः सुखज्ञानम् । तथा च मानसप्रत्यचेविषयः सुखमिति भावः ॥ अथ व्याप्तिः किं सकृत्सहचारदर्शनाद्ग्टह्यते, उत भूयः । आद्ये वहिरासभयोरपि व्याप्तिर्टोत, तथा च रासभादपि वयनुमा- नापत्तिः । नान्यः, शतशः सहचरितयोरपि पार्थिवत्वलोहलेख्यत्व- योहोरके व्यभिचारात् । तस्मानानुमानं नाम प्रमाणं सुवचमिति केचित् । तद्रूषयति ॥ न समयमासंभवासिनि । स्वप्रतीतिविरोधात्। तथा च वहिरासभयाः सकदर्श- नादनुमानं स्यात् । नैवं प्रतीयत इति ॥ केयं व्याप्तिरित्यवाह॥ A योगादिभिः। २ B निगममिति । ३ B सपक्षे सत्त्व । & B दर्शनादव्याप्ति । ५ a •प्रत्यक्षे । ६ . होरे ।

·सांख्यसूचकृत्त्योः५, ३०. १६३ व्यभिचारादर्शनसहकृतं सहचारदर्शनं व्याप्तिग्राहकम् । तच्च सकृस्यो वेति नादर इति भावः । संबन्धसिद्धिः व्याप्तिग्रहणम् ॥ व्याप्तिस्वरूपमाह ॥ नियमनमाहिरबानुनविदारसमा शातिः ।। उभयोरिति समव्याप्तिकयाः कृतकत्वानित्यत्वयाः । एकतरस्य विषमव्याप्तिकस्य धूमस्येति । तथा च यावच्चाव्यतिरेकित्वं शतांशेनापि शयते । विपक्षस्य कुतस्ताव तार्गमनिकाबलम् ॥ तत्त्वान्तरं व्याप्तिरिति । तन्निराकरोति ॥ धर्म आधेयः । नियतं श्राधेयसाहित्यं व्याप्तिरिति संबन्धः। तच्च समव्याप्तिके स्थले प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोरभयोः, विषमव्याप्तिके एक- तरस्य धूमादेरिति व्याप्तिः ॥ पदार्थान्तरमिति मतं दूषयति ॥ আৰু সুপারি, আপনার সময় ৩ || § Corrected according to the other commentators ; my MSS. of Aniruddha have साहित्य उभयो.. "Nagesa has, instead of नियत०, नियतं" Aph. 334, note 3। २B • त्वानित्ययोः। ३ BC रेका त्वं । ४ B शंकते । 25

·१६४
सांख्यसूत्रन्त्योः ५, ३२.
तत्त्वान्तरस्वीकारे ऽप्यव्यभिचारो वक्तव्यः । स एवास्तु,
किं वस्तुकल्पनयेति ॥
स्वमतमाह॥
व्याप्तेस्तत्त्वान्तरले ऽपि यत्र व्याप्तिस्तस्याव्यभिचार आवश्यक एवेति।
म एव कुतो न व्याप्तिरिति भावः ॥
निजामियाजाचा ६६॥
अस्ति वह्निधूमयार्निजा शक्तिः। सा हयादर्शनेन
गृह्यते । सैव व्याप्तिरिति ॥
एकदेशिमतमाह॥
निजा सहजा था भक्तिः, तदुद्भवं नियतं वहिसाहित्यं धूमे
इत्याचार्याः । बहुवचनेन स्वाभिमतत्वं ज्ञापयति ॥
प्राधेय शक्तियाग रति अभि३२
यदि निजा शक्तिः, अव्युत्पन्नस्यापि वस्तुनो दर्शनात्
'अचायं शक्त' इति ज्ञानं स्यात् । न चैवम । तस्मादा-
धेयशक्तिवाच्येति
युक्तिमाह ॥
१ a स्तस्य व्यभिचार ।

·सांख्यसूत्रस्त्योः ५, ३४. १६५ आधेयशक्त्या योगे संबन्ध मति साहित्यमिति शेषः । तथा च साहित्यमाधेयशक्त्युवमिति। पञ्चशिख इत्येकवचनेन परमतमेत- दिति सूचयति ॥ प्रसङ्गाच्छतः शतपदार्थरूपतां निरस्थति ॥ यदि स्वरूपं शक्तिः, शक्तो मल्ल' इति पुनरुक्तं स्यात् ॥ युक्त्यन्तरमाह। खरूपं चामौ शक्तिश्चेति स्वरूपशक्तिः । तया नियमो न व्याप्तिन, किं वतिरिक्तया शक्त्या। शोरनतिरिक्तवे दूषणमाह 'पुनर्वाद- प्रसक्तः । 'शको मन्त्र' इत्यादौ पुनरुत्यापत्तरित्यर्थः ॥ चिशेषणानयवासी ॥३४॥ शतो देवदत्त इति प्रत्ययो न स्यात्, "किं तु देवदत्तो देवदत्त इति ॥ अपरां युक्तिमाह॥ देवदत्तो देवदत्त इतिवत् शको मन्त्र इति विशेषणमनर्थकं स्यात् ।। १ Vijhana has खरूपमा क्तिनियमः । २ A मच्छ । ३ A prefixes यदि। B A inserts न । ५ bc देवदत्त ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ३६.
पल्लवादिष्टनुपपत्तेः १३५॥
पल्लवादिषु स्वरूपस्य तादवस्थ्यादप्रयुक्त ऽपि मन्त्रे
"विषापनादनं स्यात् ॥
समाधानमाह॥
पल्लवादिखरूपस्य मन्त्रप्रयोगात्पर्वमपि सत्त्वेन मन्त्रप्रयोगाते ऽपि
विषापनोदनादि स्थात् ॥
तधियशक्तिरवास्तु, किं सहजशक्तयेति चेत्, तबाह ।
এখনি গিরিজা খুলুন।
१
निजा चासौ शक्तिश्चेति निजशक्तिः, न तु स्वरूपमेव
शक्तिः। तथा चाधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समा-
नन्यायत्वात् । तथा च शक्तरविशेषादाधेयशक्तियोगो
वा निजशक्तियोगा वेति समाना न्यायः । यच्च
वस्तुग्रहणे प्रथमं न गृह्यते, चित्रशक्तित्वात्पदार्थानां,
यथा स्थितो ऽपि पितापुत्रसंबन्यो विनापदेशान्न
गृह्यते । अत एवोक्तं 'निजशक्युद्भवमिति ॥
So reads Aniruddha only, Mahâdeva and the other
commentators add च; cf. Aph. 339, note 4 | २B ०द.
प्रयुक्तरपि । ३ C मन्त्रो। ४ B विदूधाप० | ५ b विधयायवोदनादि ।
६ A C omit इति । ७A सामान्यो, B समान । - B संबद्धौ ।
3

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५,३८, पदार्थयास्तादात्म्यं निषेधति ॥ च्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां शास्त्रेण च पञ्चवादिषु बौधादिषु चाधेय- शक्रिभिद्धिः । तथैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तदस्तुषु शास्त्रेण च तत्त- कर्मभेदेषु शक्तिसिद्धिः ॥ शब्दार्थयोतादात्म्यं निषेधयति ।। तादाम्यपक्षे घटो ऽपि श्रोत्रग्रायः स्यात्, शब्दोऽपि चाक्षुषो भवेत्', अग्न्याधुचारणे मुखदाहादिप्रसङ्ग इति॥ अत्र हेतुमाह॥ तादाम्ये हि घटो ऽपि श्रोग्राह्यः खात्, शब्दो वा चाक्षुषः स्यात्, अग्निशब्दोच्चारणे मुखदाहादिप्रसङ्गश्च ॥ शक्तिग्रहोपायमाह ॥ १C prefixes न हि । २ bc omit ब्रीह्यादिछ । So reads Aniruddha only, Mahadeva and the other commentators have वाच्यवाचकभावः संबन्धः । 8 B चाक्षुषः स्यात् । ५ So reads Aniruddha only, Mahâdeva and the other commentators have सिद्धि।

·सांख्यसूचहत्त्योः ५, ३६. चिभिः प्रकारैर्युत्पत्तिग्रहणात् । श्राप्तोपदेशात्, यथा 'अयं घट इति । वृद्धव्यवहारात्, यथा 'गामानय शुक्लां दण्डेनेति, अच' प्रयोजकद्धवाक्यात्प्रयोज्य- दृवप्रवृत्तिं दृष्ट्वा बालस्य । प्रसिद्धपदसामानाधिकर- ण्यात्, यथा 'पक्षी आनं भक्षयतीति श्रुत्वाम्म्रभक्ष- णार्थं जानाति, पक्षीति तदानीं प्रतिपद्यते कार्ये व्युत्पत्तिरिति नियमं व्युदस्यति ॥ प्राप्तोपदेशन, यथा 'अयं घट' इति। वृद्धव्यवहारेण, यथा 'गा- मानये त्यादौ। प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्येन, यथा 'सहकारतरौ मधुरं पिको रौतौत्यादौ ॥ कार्यान्विते भक्तिरिति मतं दूषयति ॥ न का निवास समानान् ॥ ३ ॥ कार्ये व्युत्पत्तिदृष्टा, यथा 'अहरहः संध्यामुपासीतेति। सिद्धार्थे च दृष्टा, यथा 'हरिदेवाधिदेवः । तथा हि विध्यर्थवादमन्त्रात्मका वेदाः। विधौ कार्यतैकार्थसम- वेतायामिष्टसाधनतायां प्रामाण्यम्। विधिशक्तरुत्त- १ AC omit यत्र । २ A तथा । ३ B puts च after दृया। A C कार्यकार्थः ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ४०. १६६ म्भकत्वेनार्थवादस्यापि पारंपर्येण प्रवर्तकत्वात्यामा- ण्यम्। विहितस्मारकत्वेन' मन्त्रस्यापि प्रामाण्यम् । यत्तु प्रतिनिमित्तत्वान्मन्त्रार्थवादयोः प्रामाण्यं, न तु प्रतिपादकत्वं, तन्न । उत्पत्तावस्ति प्रवृत्त्यर्थत्वं, ज्ञप्तौ तु सिद्धार्थपरत्वमेव । तस्मात्सिद्धार्थप्रतिपादकया- रयर्थवादमन्त्रयोः प्रामाण्यमिति ॥ अतीन्द्रियत्वाद्देदार्थस्य कथमुभयथा व्युत्पत्तिरित्य- वाह॥ कार्य कार्यान्विते। नियमः शतिनियमः, तत्रैव शक्तिरिति यावत् । कार्य दुव सिद्धे प्रयोगदर्शनात् ॥ ननु वेदे कार्यान्विते शनिरस्तु । तत्राह ॥ জাকাে হারাতে নাহি ৪ ০ य एव लौकिकास्त एव वैदिका इति सामान्यादिहापि व्युत्पत्तिरिति॥ १ C स्मारक त्वे। २ B अथ instead of यत्त, C यत्तु अथ । ३ B omits अधि । इति । . So reads Aniruddha only; Mahadeva and the others have a व्यु । ६ कार्य० instead of वेदार्थ । o Vijñâna has ogalfar; cf. Aph. 344, notes 2, 31 .

·२०० सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ४१. भवेदेवं, यदि वेदस्य पौरुषेयत्वं स्यात्, न चैव- मित्याह ॥ य एव लौकिकास्त एव वैदिका इति न्यायादिति भावः ॥ अथ वेदप्रामाण्यमाह ॥ म मिमिया रोगाचा पायाला न्द्रिय ईश्वरस्य निराकृतत्वात् अन्यस्यासंभवात्, भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वेनाप्तत्वानिश्चयादिस्याप्रामाण्यापत्तेरिति । वेदाप्रामाण्ये यागादावनाश्वास इति ॥ वेदप्रामाण्ये प्रतिपादनार्थमा ॥ न वेदस्थाप्रामाण्यं अपौरुषेयत्वात् तच्च त्रिभिर्हभिः, ईश्वरस्य निराकरणेन, अन्यस्थासंभवन, भान्तः पुरुषधर्मत्वेनाप्नत्वानिश्चये- नेति। नन्वस्तु कश्चिदिशिष्टो जीवः कर्ता। तबाह । तदर्थस्य वेदार्थस्य वर्गयागयोः साध्यसाधनभावादिरूपस्येन्द्रियाद्यगोचरत्वात् ॥ ननु धी वेदार्थः, मच यागदधिएक्लादिरूपो नातीन्द्रियः । तबाह ॥ { fu is read by Aniruddha only and omitted by the others; cf. Aph. 345, note 11 २C योगा। ३ A •प्रामाण्यं । 8 a दिशिये।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ५, ४३. २०१ न बजादे कपाल वैशिष्ट्यं कालदेशपाचापेक्षया, तन्निरपेक्षत्वे न स्वरू- पतो धर्मत्वम्। अन्यथाऽशुद्धकाले म्लेच्छदेशे महापा- तकिभिः कृता यज्ञादयो धर्महेतवः स्युः । न चैवम् ॥ अज्ञस्य फलदर्शनाद्देदप्रामाण्यमिति व्युत्पत्त्या किं क्रियत इत्यचाह॥ न यागादिमा धर्मः, शूद्रकृतयागादेरपि धर्मतापत्तः, किंतु खभाधनत्वावच्छिन्नः, स चातौन्द्रिय एव । कुतः। वैशिष्ट्यात् । अधिकारिदेशकालादिवैशियं हि स्वर्गमाधनवांश एवोपयोगि, न त यागादिवरूपे ॥ व्युत्पत्तेरुपयोगमाइ ॥ किन भाडामा पनि अयं शब्दो ऽत्र वाचकत्वेन मुख्यो ऽत्र गौण इति व्यव- च्छिद्यते॥ व्युत्पत्तिसिद्धिः कथं ज्ञायत इत्यवाह ॥ बोधकताख्या शब्दस्य सहजा शक्तियुत्पत्त्या शनिग्रहेण व्यवच्छिद्यते, 8 १ A C वैपोथ्यात् । २ AC वैशेष्यं। ३ B adds च । ų So far the commentary is missing in a } ६ a वर्गस्य धनत्वांश । ७ B विच्छिद्यते । ca पाक्तिग्रहेण । माना। 26 ·२०२ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ४५. मुख्यगौणताभ्यां व्यवस्थाप्यते । यस्य हि साक्षात्प्रत्ययस्तत्र मुख्यबोध- कता, यस्य तु शक्यद्वारा तत्र गौणबोधकतेति । उपयुज्यते चैतत् 'मन्त्रस्य मुख्य एवार्थ विनियोगो, न गौण' इत्यादिनिर्णये ॥ शक्तिमिद्धिस्त्वर्थप्रत्ययरूपकार्यानुमेयेत्याह ॥ प्रसिद्धांप्रसिद्धेषु लौकिकवैदिकपदार्थेषु ज्ञानजनक- त्वात् व्युत्पत्तिसिद्धिः ॥ वेदनित्यत्वं निराकरोति ॥ योग्यायोग्येषु लौकिकवैदिकेषु तत्सिद्धिः भक्तिसिद्धिः ॥ NA नहित्यी बालों वाले ११ ॥ श्रुतिस्तावत् 'नाहरासीन 'राचीरासीत् 'स तपो ऽतप्यत, तस्मात्तपस्तपानात्त्रयो वेदा अजायन्त । अनु- १ a एवार्थ। २a omits रूप । ३ A C and one of F. E. Hall's MSS. (cf. Aph. 347, note 1) तसिद्धेः । 8 प्रसिद्धा० is missing in A | ५ A श्रुत्यन्तरासिद्धिः। ६ B a कार्यश्रते; cf. Aph.' 347, note 4 | ७ A C रात्रि । + B रासत् । ६ B जायन्त ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ४७. २०३ मानं च कृतकत्वादित्यादि । प्रत्यक्षेणाप्युचरितमध्वं- सिनो वा इति यूयन्ते। यस्तु स एवायं कवर्ण इति प्रत्ययः, स सामान्यविषयः॥ अनित्यत्वात्पौरुषेया वेदा इति । तचाह ॥ 'त्रयो बेदा अजायन्ते ति श्रुतेः कृतकत्वेनानित्यत्वानुमानात्। वर्णे- त्पत्तिध्वंसयोः प्रत्यक्षाच्चेति बोध्यम् ॥ अनित्यत्वे पौरुषेयत्वापत्तिः। तचाह ॥ गई हत्या अपत्यामानान् ॥ ४६ । निराकृत ईश्वर इत्यभिसंधिः ॥ अन्य एव का भविष्यतीत्यवाह ॥ ईश्वरनिराकरणादिति भावः ।। अन्य एव कर्तास्वित्यत आह ।। मुक्तस्य निःसङ्गत्वात्कर्तृत्वायोगात्, अमुक्तस्य युगपदु- पादानानभिन्नत्वादिति ॥ १ b न instead of ना० । २ a अनित्ये । ३ न is peculiar to Aniruddha and omitted by the other commentators | ·२०४ सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ४६. अपौरुषेयत्वात्तहि नित्यत्वम् । अत आह ॥ मुक्तस्य निःसङ्गत्वेनामुक्तस्य धर्माद्यनभिजवेन कर्ट वायोग्यत्वात् ॥ स्पष्टम्॥ अङ्कुरादीनामपि सकर्ट कत्वं कार्यत्वादिति पक्षे मुक्तस्य कर्टत्वमित्यचाह॥ नह्यपौरुषेयत्ननित्यत्वयोर्व्याप्तिरस्ति, अङ्कुरादौ व्यभिचारात् ॥ अङ्कुरादीनामपि कार्यत्वात्मकर्टकल्ववादिन प्रत्याह । PRATISA अङ्गुरादीनां कर्तुरदृश्यत्वात्प्रत्यक्षबाधः। अयोग्यश्च कती नास्तीत्युक्तम्। आदिशब्दाड्याप्यत्वासिद्धिदर्शिता॥ अनित्यत्वपौरुषेयत्वयोाप्तिनास्तीत्याह । तद्योगे कढयोगे दृष्टस्थाकर्दकत्वस्य बाधः । श्रादिशब्दात् अदृष्ट- १ a कर्टत्वाद्ययोग्यत्वात्, कर्टत्वाद्यग्यत्वात्, corrected from कटत्वाद्योग्यत्वात् । २ There is a lacuna in B from here to the beginning of Sûtra 50; Vijñâna's commentary to Sûtra 49 is inserted instead I fb orato instead of त्व० । ४ a वादिनः ५ Cadds अपि।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ५, ५१. २०५ सकर्टकत्वकल्पनम् । कार्यत्वहेतस्लप्रयोजक इति भावः ॥ किं तर्हि सकर्टकम् । तत्राह पादित हधि रियुधियात, सौरबस यथा घटादिकं, न तु वृक्षादिषु । अदृष्टे ऽपीति कर्त- यदृष्टे ऽपि । न कार्यमा सकर्तृकं, किं तु कार्यविशेषः॥ परतः प्रामाण्यं दूषयति ॥ अदृष्टे ऽपि कर्तरि । अङ्कुरादौ तु न कृतमिति बुद्धिः, किं त्पन्नमिति । पौरुषेयं सकर्बकम् ॥ निजशक्तिज्ञानजनकसामग्रीमात्राधीनं प्रामाण्यं, न त्वधिकं गुणमपेक्षते, उत्पत्तिपक्षे। ज्ञानपक्षे ऽप्यौत्सर्गि- की ज्ञानग्राहकाणां प्रामाण्यबोधशक्तिः। तदभिव्यक्तः , " १ . सकतृत्वकल्पनं, b सकर्टककल्पनं । R Mahadeva reads निजपात्याभिव्यक्तः, cf. Aph. 352, note t; my MSS. bo are wrong in giving the reading of the other commentators | ३ Corrected ; AC निजभक्तिः ज्ञा०, B निजातिज्ञा। 8 A C insert प्रमाणानां । ५ ज्ञानयक्षे is missing in C| ६ B बोध्य", C बौध ·२०६ सांख्य सूत्रत्त्योः ५, ५२. स्वतः प्रामाण्यं, झटिति प्रपत्तेश्च । यचापि शङ्कानिवृत्तये प्रामाण्यजिज्ञासाथ प्रमाणानुसरणं, तचापि कारण- दोषोत्सारणाय, न गुणाय। अत एवाप्रामाण्यं प- रतः, तच दोषस्यापि कारणत्वादिति ॥ बौद्धमतं दूषयति ॥ निजशक्त्यैव ज्ञानजनकनिजशक्त्यैवाभिव्यक्तः, प्रमावस्येति शेषः । स्वतः प्रामाण्यं प्रमावावच्छिन्नजनकत्वं, न तु गुणाधीनं, येन वेदप्रामाण्या- र्थमाप्तकर्टकत्वं वेदस्यापेक्ष्येत । 'अनाप्नकलकत्वं पुनरप्रामाण्यप्रयो- जकमिति । अधिकमाकरे ॥ इदं रजतमित्यादिभ्रमेघु बौद्धमतं दूषयति ॥ इदं रजतमित्यसदेव शुक्तिरजततादात्म्यं प्रतिभाति । तन्न, असतो ऽर्थक्रियाविरहात् ज्ञानजनकत्वानुपपत्तेः, यथा मनुष्यशृङ्गस्य ॥ 'प्राभाकरमतं दूषयति॥ १ A यत्राभि० | २ B प्रमाणानुस्मरणं, C प्रमाणानुसारयां । A.C दोषोद्धारणाय । ४ A एव प्रामाण्यं । ५ C बौद्धमानं। ६ be नान्यकर्टकत्वं ७ AC प्रभा० ।

·सांख्यसूचरत्त्योः ५, ५४. अमदेव एतिरजततादात्म्यं भातौति यत्तन, असतो ऽर्थक्रियाविर- हितत्वेन 'ज्ञानजनकत्वानुपपत्तेः, नश्टङ्गस्येव । प्राभाकरमतं दूषयति ॥ छ, सो बासना ॥ ३ ॥ इदं रजतमिति 'इदमिति पुरोवर्तिविषयं, 'रजत- मिति स्मरणम्। हे इमे संवित्ती। भेदाग्रहात्पत्तिः ॥ न, अभेदग्रहणात्पत्तिदर्शनात, नेदं रजतमिति बा- धाच्च । न च सम्यग्ज्ञानस्य बाधो ऽस्ति । तथा सत्ययं घट इति ज्ञाने जाते 'नायं घट' इति ज्ञानं स्यात् ॥ श्वेदान्तिमतं दूषयति ॥ इदमिति रजतमिति च । ज्ञाने, एक ग्रहणमितरत्स्मरणम् । भेदाग्रहात्पत्तिः, न भेदग्रहादिति प्राभाकराः। तन, 'नेदं रजतमिति बाधदर्शनात् । अधिकमन्यत्र । वेदान्तिमतं निराकरोति । मातिची दशामा ul इदं रजतमित्यसत्त्वे ऽपरोक्षज्ञानाभावात् सत्यत्वे १ ज्ञान is missing in a | २ B adds च । ३ B वेदान्त ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ५४. बाधाभावात्', अतः सदसदिलक्षणों निर्वचनीयत्वम्। तथाच न सत्त्वे बाधसंवित्तिन भानमसतो ऽपि च । न हयात्म विरुद्धत्वादतस्तत्त्वान्तरं कुतः ॥ मायामयत्वसिद्धौ तु प्रपञ्चस्य प्रमाणतः । प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रामाण्य व्यावहारिकम् ॥ अद्वैतागमवाक्यं तु तत्त्वावेदनलक्षणम् । प्रमाणभावं भजते बाधंवैधुर्यहेतुतः ॥ तस्मान्मायामयत्वेऽपि युक्ता ब्रह्मणि मानता। अद्वैतागमवाक्यानामिति तावड्यवस्थितम् ॥ तन्त्र, इदं रजतमित्यनेनैव निर्वचनीयत्वात्, 'न सन्ना- सन्नित्यनिर्वचनीयत्वेन निर्वचनाच ॥ न्यायमतं दूषयति ॥ तदभावात् 'न मत् नामदि'त्यनिर्वचनौयत्वेन निर्वचनेनानिर्वचनी- याभावात् ॥ नैयायिकमतं निराकरोति ॥ १ सत्यत्वे बाधाभावात् is missing in A B C has सत्यत्वे भावात् । २ B •ण. instead of ०णा० । ३ A C व्यव० । 8 A Cभजतां । ५ B भाव० । ६ B निर्वचनीयत्वाच्च । ७ तदभावात् न is missing in a i < a adds an i ·सांख्यसूत्रस्त्योः ५, ५६. २०६ নতার বিরাম इदं रजतमिति शुक्तिरेव रजतात्मनावभासत' इति । न। अन्यदन्यात्मनावभासत' इति संविहिरुद्धम् ॥ आरोपितरजतमेव तत्रावभासत इति स्वमतमाह ॥ शक्तिरेव रजतात्मनावभासत इति, आरोपितरजतमेव तत्रावभासत दुति खवचमोः परस्परविरोधात् ॥ खमतमाह ॥ + भावाभात् ॥५६॥ इदं रजतमिति पुरोवर्तिविषयतया सत्, अबाधनात् । रजतविषयतया त्वसत, बाधात् । तस्मात्सदसती त- स्वम्॥ स्फोटं निराकरोति॥ 'इदं रजतं' सदसदात्मकम् । 'नेदं रजतमिति हि रजतस्य बाधो, न पुरोवर्तिन इति ॥ स्फोटं निराकरोति ॥ १ A C त्मनाभासत | २ A C. संविदिरोधः। ३ A. सद- सद्याप्ति। 8 B तस्मात्सती। 27 ·२१० सांख्यसूत्र त्योः ५, ५८. प्रतीत्यतीतियोटा शद: ॥५७॥ प्रतीतिवर्णेषु', अप्रतीतिः स्फोटे। तस्मान्न स्फोटात्मकः शब्दः। यदि वर्णाः किंचिदपि न प्रतिपादयन्ति, स्फोटप्रतिपादनमपि कुतः । अथ प्रतिपादयन्ति, कि- मन्तर्गडुना स्फोटेन, वर्णा एव प्रतिपादकाः सन्तु। नानात्वादपि न स्फोटसिद्धिः॥ प्रत्यक्षबाधाद्देदस्यानित्यत्वमुक्तम् । वर्णनामनित्यत्वं प्रतिपादयति॥ प्रतीतिर्वर्णानां, अप्रतीतिः स्फोटस्य वर्णातिरिकास्य । तस्मान्न स्फोटः शब्दः, किंतु वर्ण एव ॥ ते चानित्या इत्याह ॥ प्रत्यक्षादेः शब्दश्रवणानन्तरं नास्तीति प्रतीतेः। अन्य- था घटस्यापि नित्यत्वं स्यात् ॥ प्रकृतिपुरुषादन्यत्सर्व कार्यमिति 'प्रतिपादनार्थ शङ्कते॥ १ B प्रतीतिवर्णे। २ A तथा अनुमानादपि । ३ B omits प्राब्द । 8 B omits स्यात् । ५ A C add नित्यत्व ।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ५, ६०.
२११
उत्पन्नो गकार इत्यादिप्रतीतेः ॥
श्रामकते ॥
यथान्धकारस्थो घटो दीपेनाभिव्यज्यते, तथा वर्णा
ध्वनिभियंज्यन्ते । तदभावान्न सन्तीति प्रतिभानं, न
त्वसत्वात् ॥
समाधानमाह।
दूषयति ॥
सत्याशिवायोसिसाधनन् ।६० ।
अभिव्यक्तिमाश्रित्य नित्यत्वमुच्यते, ततः सत्कार्यसि-
ड्वान्तश्चेत्, सिद्धसाधनम्॥
एक एवात्मा। तथा चर
सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः ।
१ a गकारस्य। २ AC व्यक्तिः प्रदीपेनेव । ३ By • व्यज्यते ।
8 This commentary is literally repeated by Mahadeva i
५ B सिद्धान्त इति । ६ A C यथा च, B तथा ।

·२१२ सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ६२. भ्रान्तदृष्टिभिरेवात्मा तथैकः सन्पृथक्पृथक् ॥ तनिराकरोति ॥ अभिव्यक्तिमाश्रित्य नित्यत्वकथनस्य को ऽभिप्रायः, किं सत्काय न त्वमदिति, किंवा प्रकृतिपुरुषयोरिव नित्यत्वं वर्णानामिति। नाद्यः, इष्टापत्तेः । अपरत्र वक्ष्यते ॥ एकात्मवादं प्रत्याह ॥ नाईतमात्मनो, निजाम दमतीले २ ॥ई ॥ जरामरणादिलिङ्गनियमात् ॥ पूर्वच सिद्धवदुक्तं, इ- दानों साध्यत इत्यपौनरुत्यम्॥ मा भूत्सजातोयादैतम् । अनात्मानो भविष्यन्ति घटादयस्त्वात्मरूपा इति विजातीयाद्वैतं भविष्यती- त्यचाह॥ श्रात्मनो ऽदैतं ऐक्यं न । कुतः । लिङ्गात् जरामरणादितः श्रात्म- भेदसिद्धेः ॥ पूर्वचानक्यं सिद्धवदुक्तं, इह तु माध्यत इति न पुनरुक्तिः ॥ नानाम्नापि, प्रत्यक्षवाभात् ।।६।। १ b नाद्या । २ A C लिङ्गाच्च भेदप्रतीतेः; Nagesa has नाद्वैतमात्मनां ००, cf. Aph. 363, note 2 | ३ AC पूर्व। ४ B बाध्यत । ५ B •चा instead of • स्वा० । ६ be पूर्ववैक्यं । ।

·सांख्य सूत्रत्त्योः ५, ६.
२१३
'न अनात्मना घटादिना आत्मन एकत्वं, घटादीनां
बाह्यत्वेन भेददर्शनात् । एकत्वे घटादीनामात्मत्वमा-
त्मनश्च परिणामित्वमिति ॥
सजातीयविजातीयाद्वैतं भविष्यतीत्यचाह ॥
अनात्मना घटादिनापि नात्मन एकत्वं, प्रत्यक्षबाधात् ॥
किं च ॥
अबाधितप्रत्ययेनैव भेददर्शनात् ॥
एवमदैतश्रुतिविरोध इत्यवाह ॥
तेनेव प्रत्यक्षबाधेनैव। उभाभ्यां आत्मानात्मभ्यां ऐक्यं न ।
सुखौ, अहंदुःखी, घटोऽयमित्याद्यबाधितप्रत्यया एवात्मैक्यबाधकाः
सन्तौति भावः ॥
नन्वद्वैतश्रुतेः का गतिः । तत्राह ॥
अन्धानां तच्छ्रुतेरन्यपरत्वं सामान्यपरत्वम् ॥
? The first two words are missing in CI RAC
omit च । ३ A प्रत्य ये गौवा, C प्रत्ययेणैव !। ४ ३ बाधता ।

·२१४ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ६५. एकात्मवादिनां जगदुपादानकारणमपि नास्ती- त्याह॥ तब श्रात्मैक्यश्रुतौ आत्मत्वैकत्वप्रतिपादिकायां अविवेकानां मूढानां अन्यपरत्वं प्रात्मैक्यपरत्वं भातौति शेषः । तथा च न श्रुतिविरोध दूति भावः ॥ किं चैकात्मवादिनां जगदुपादानकारणमपि नोपपद्यत इत्याह ॥ নাবিজ্ঞানী বন্ধস্থলহ্মান্ত জি এর कूटस्थत्वान्नात्मा कारणम्। अविद्याया असत्यत्वान्न कारणत्वम् । सत्यत्वे ऽद्वैतहानिः। संबन्धाभावान्नोभयं' कारणम्॥ चिदानन्दस्वरूप आत्मेत्यवाह ॥ नात्मा कूटस्थत्वात् । अविद्या मतौ चेत्, द्वैतापत्तिः, अमती चेत्, न कारणं बन्ध्यापुत्रवत् । अत एव नोभयमपि ॥ चिदानन्दरूप अात्मेति तन्मतं दूषयति ॥ १ A. C करणमपि। २ b यात्मैकत्व० । ३ Mahadeva reads नात्मा नाविद्या; cf. Aph. 366, note 2; my MSS, be exhibit the wrong reading नात्मनाविद्या; Nagesau has नात्मानाद्यविद्या । 8 AC तयोरसंबन्धानोभयं। ५ Corrected ; a सति, b संतीति, ० संभवतीति । ६ a असति ।

·सांख्यिसूचकृत्वोः ५, ६६. २१५ नवरतानजिन पर बवादात् ।। आनन्दः सुखम्। चित् ज्ञानम्। आनन्दचिद्रूपत्वे हेत- त्वापत्तिः । न च 'आनन्दो न विषयजं सुखं, चितिवा त्तिज्ञानं, किं त्वन्यदेवालौकिकमिति वाच्यं, अलौ- किकत्वेनाप्रामाणिकत्वात्। प्रामाणिकत्वे प्रमाणसत्त्वे- नैव दैतत्वम्। किंच, आत्मन आनन्दरूपत्वं आनन्द- धर्मत्वं वा । आनन्दधर्मत्वे द्वैतत्वापत्तिः, निर्गुणत्वा- दिश्रुतिविरोधश्च । अानन्दरूपन्वे संसारावस्थायां कथ- मानन्दो नानुभूयते। अविद्यातिरोधानादिति चेत्, अमूर्तत्वादविद्याया न तया' कुद्यवत्तिरोधानसम्भवः । अथाभिभवस्तिरोधानशब्दार्थः। नित्यस्य विभुनो नाभिभवः॥ अविद्याया मिथ्यात्वादात्मनः सत्यत्वान्ना- नयोः१९ संबन्धः, वस्त्ववस्तुनोः संबन्धाभावात्, संबन्धे वा निःसङ्गादिश्रुतिविरोधः। आनन्दानुभवे च कर्म- कर्दविरोधः। किं चानन्दात्मत्वे किं प्रमाणम्। किं - १ B दैतापत्तिः। २ Bomits न | ३ A बोध्या 8 B न. instead of ना०। ५ B प्रामाणिक । ६ B प्रमाणत्वनै । ७B ८ A C निर्गुणादि E B omits न तया। १० B •धानासंभवः । ११ B चितनोनीभिः । १२ B सत्यत्वान तयोः। omits at ! .

·२१६ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ६६. प्रमाणानुसरणेन, स्वयमेव प्रमाणरूपत्वादात्मन इति चेत, तन्न', प्रमाणव्यवस्थार्थ प्रमेयस्वीकारात् । प्रमे- याभावात्किं प्रमाणेन परिच्छेत्तव्यम्। प्रमित्युपधाना- भावाच्च प्रमाणत्वमेव नास्ति ॥ चिद्रूपत्वं च नानन्दरू- पत्वं, योर्भेदात् । तयोरलौकिकत्वेनाभेदसिद्धिरित्यपि न, अलौकिकत्वादेव व्याप्तिग्रहणाभावात्। ततो नात्मनो विरूपत्वमिति ॥ यदि च मुक्तावानन्दो नानुभूयते, किं तेन । अनुभूयते चेत्, अनुभवित्रनु- भवानुभवनीया वाच्याः। यथा च यावद्देहभावित्वे- नात्मसाक्षात्कारादपि समाधिरित्युच्यते, देहपाता- नन्तरमात्मनः स्थितिरिति व समाधिः। तथा च' 'समाधौ सकलदुःखनिवृत्तेरानन्दलाभ' इत्यभिम- न्यते। देहाभावात्समाधिनाशे कानन्दानुभवः। एवं च मुक्तावानन्दानुभवो भ्रान्त इति ॥ अथानन्दश्रुतेः का वार्ता । तथा च आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान बिभेति कुतश्चन । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ इत्यवाह॥ B omits तत् । २ A. C • खीकारः | ३ C व्याप्त्यादिग्रहणा० । 8 B omits a ५ AC Fu a instead of fagia I & AC प्राप्य। ७ B omits इत्यत्राह ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ६८. २१७ श्रानन्दः सुखम् । चित् ज्ञानम् । तयो के भेदात् । अलौकिक- मिदमिति चेत्, प्रमाणाभावे न सिध्येत् ॥ किं च, चित श्रान- न्दरूपत्वे संसारदशायां कुतो नानुभवः । अविद्यातिरोधानादिति चेत्, साऽसंबद्धवा कथं निरोदध्यात् । संबद्धाः चेत्, असङ्गवश्रुति- विरोधः ॥ किं च, मुक्तावानन्दो ऽनुभूयते न वा। आद्ये, केना- नुभूयते । श्रात्मनेति चेत्, एकस्य कर्टकर्मविरोधः। न चेत्, किमानन्दरूपतया ॥ अथ 'श्रानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चने ति श्रुतेः का गतिः । तत्राह ॥ दनिकायोग व्यक्तम्॥ प्रकारान्तरमाह॥ सुखव्यपदेश इति शेषः ॥ प्रकारान्तरमाह ॥ विनि १ a प्रमाणाभावो। २ be omit न । ३ संबंधा। 8 ao omit श्रुतेः। 28 ·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ६६. मन्दानां तामसानाम् । विमुक्तिप्रशंसा प्रवर्तनाथ प्रो- त्साहनमिति॥ मनावैभवं निराकरोति ॥ मन्दानां राजसतामसानाम् । विमुक्तिप्रशंसा प्रवर्तनाथ प्रोत्साहन- मित्यर्थः ॥ मनोवैभवं निराकरोति न व्यामा मनमुरसाद यच्च 'शिरसि मे वेदना, पादे मे सुखमिति ज्ञानं मनसो विभुत्वं प्रतिपादयति, तदाशुसंचारित्वात्क- मांग्रहणनिमित्तम्। नानेन विभुत्वसिद्धिः ॥ दूषणान्तरमाह॥ यत्तु 'शिरसि मे वेदना, पादे मे सुखमित्यादिज्ञानं मनमो Vijnana and Nagesa omit वास्यादिवञ्चक्षुरादिवच्च which is found in all my MSS. of Aniruddha and Mahâdeva; ci. Aph. 370, note 3 | २ B omits यच्च । ३ B यामि instead of पादे मे। 8 B मनो। ५A क्रम । ६ Corrected; my three MSS. have clearly पतु । ७ a omits मे।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ७१. २१९ विभुत्वसाधकमाहुः, तदाशसंचारित्वान्नानसः क्रमाग्रहणेनिमित्त- मिति न तेन विभुत्वसिद्धिः ॥ सक्रियत्वादित्यनुमानं दर्शितम् । गतिश्रुतेरिति शब्दो दर्शितः॥ अणुत्वे ऽपि 'कारणाभावान्नित्यं भविष्यतीत्यचाह॥ सक्रियवादित्यनुमानं दर्शितम् । गतिश्रुतेरिति सक्रियत्वे मानं दर्शितम् ॥ न निर्भागत्वं नाकारणवत्त्वम्। तद्योगात् भागयो- गात् । किमस्य कारणम्। अहंकारः। घडून युगप- द्योगात्यरमाणूनां सभागवसिद्धिः । तस्माइटादिवद- नित्यं मनः॥ a विभूत्वं । २०णा. instead of ० ० ३. Mahadeva adds च । 8 B adds Fol ५ C अणुत्वे करणाभावा० । ६ B •नित्यत्वं । ७ Vijhana and Nagesa have घटवत् which reading is exhibited by my MS. B; the commentary shows, however, that actffaq is the reading not only of Mahadevau ( Aph. 372, note 2), but of Aniruddha also | C AC सभागित्व० ।

·२२० सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ७३. नित्यानित्यविभागमाह ॥ मनमो नाकारणकत्वं, कारणयोगात् । किमस्य कारणमिति चेत्, अहंकार इति ग्टहाण ॥ किं च ॥ प्रशसिपुरुषोत्तम नित्य । ७२ ।। स्पष्टम्॥ दिक्कालादीनां नित्यत्वात्कथं सर्वमनित्यमित्यवाह ॥ प्रकृतेः कथं नित्यत्वम् । तत्राह ॥ भागबानी भागिलोनियोग न कारणलाभो भागिनो जगत्कारणस्य प्रधानस्य, निर्भागत्वश्रुतेः 'मूलकारणत्वान्नास्य कारणन्तरमिति श्रुतेः ॥ आनन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति । तद्दषयति ॥ भागाः कारणानि यस्य कार्यवे न सन्ति, तस्य प्रधानस्य न कारण- । १ See Aph. 374, note 21 २ A निर्भागित्व । omits मुक्तिः । 8 a omits i ३ B ·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ७५. २२१ लाभो', निर्भागवश्रुतेः 'मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति साधारण- प्रकृतित्वश्रुतेः, प्रधानस्य कारणे ऽनवस्थानाच ॥ श्रानन्दाभिव्यक्तिमुक्तिरिति मतं दूषयति ॥ मां नन्दादिमा किन काल्या 081 मुक्तौ धर्मधर्मिभावाभावात् । साभिव्यक्तिः किं सर्व- दास्ति । संसारदशायामपि मुक्तिप्रसङ्गः। अथ मुक्तौ क्रियते। कार्यभावस्यावश्यं नाशात्पुनरनिर्मोक्ष इति ॥ विशेषगुणाच्छित्तिमोक्ष इति दूषयति ॥ किमात्मस्वरूप अानन्द उतान्यः । श्राद्ये संसारदशायां मुक्तिप्रसङ्गः । अन्ये कार्यभावस्यावश्यं नाशादनिर्माधापत्तिः ॥ विशेषगुणोच्छेदो मोक्ष इति मतं निरस्थति ॥ - नविषमुश्विनिक्षत् ।। विशेषनिषेधात्सामान्यगुणस्वीकारः। तथा च गुण- योगादनिमीक्षः॥ १ ) कारणालाभो। २a.cसावधारगा। ३प्रधान०। सकारणं । ų ofifa is missing in ci ६ मुक्तिः is read by my three MSS. of Mahadeva ; cf. Aph. 375, note 41 Vijñâna and Nageśa read offshara ; MSS. ACI AC अभिव्यक्तिः । & B कार्यस्यावश्यं । so do my । 4. B का ·२२२ सांख्यसूत्रवृत्त्योः ५, ७६. देहपरिमाण आत्मा, तस्य देहमाबाह्नतिरेव मुक्ति- रिति । तदूषयति॥ तददिति न मुक्तिरित्यर्थः। सामान्यगुणस्खौकारे प्रमाणाभावादिति भावः ॥ देहपरिमाणस्थात्मनो देहानिष्क्रान्तस्य मततोर्ध्वगमनं मुक्ति- रिति बाह्यमतं दूषयति ॥ नार्ध्वगत्या मुक्तिः, 'निर्गुणनिष्क्रियनिर्धर्मक' आत्मेति श्रुतेः। कुतो मुक्तिः, हस्तिमिदेहपरिणामित्वेन सं- काचविकासाभ्यां सावयवत्वेनानित्यश्च स्यात् ॥ बौद्धमुक्तिं दूषयति ॥ देहपरिमाणवे ह्यात्मनो हस्तिकृमिदेहप्रवेशे उपचयापचययोराव- श्यकत्वेन सावयवखं वाच्यम् । ततश्चानित्यता स्थात् । अतो व्यापक- त्वमात्मन उचितम् । ततो निष्क्रियत्वादूर्ध्वगमनं न संभवतौति भावः ॥ बौद्धमुक्ति दूषयति ॥ । १ B omits इति । २. संततो। ३ b गतिनिष्क्रियस्य । 8 A C निर्धम ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ७८. २२३ नाकापराधि प्रहषुः शिवाहियात 1000 स किमाकारो ज्ञानस्वरूपः । तथा च ज्ञानस्याप्युच्छेद इति कस्य मुक्तिः। अथ धर्मः। क्षणिकत्वात्सर्वदा तन्नाशे संसारिणामपि मुक्तिः स्यात् । अथ वासना- वशात्तदा न मुच्यते, वासनाच्छित्तिरेव मोक्षो ऽस्तु, किमाकारापरागोच्छित्या ॥ आदिशब्दावच्छसंवित्त- वाहस्यापि नश्वरत्वात्कस्य मुक्तिरिति ॥ बौद्ध विशेषस्य मुक्ति दूषयति ॥ आकारस्य विषयस्य उपरागः संबन्धः । तदुच्छित्तिर्न मुक्तिः, पूर्व- पूर्वविषयमंबन्धोच्छेदस्य सर्वक्षणिकत्वेन संसारे ऽपि सुलभत्वात्, खच्छसंवित्प्रवाहस्यापि क्षणिकलात् श्रात्मनो ऽपि क्षणिकलेन कस्य मुक्तिरित्यादिदोषाच ॥ आत्मातिरिक्त सर्वोच्छेदो. मुक्तिरिति मतं दूषयति । Naga स्पष्टम् ॥ शून्यं मुक्तिरिति दूषयति ॥ B_transposes the two words क्षणिकत्वात् सर्वदा । २ Comits खच्छ । ३ B बौद्धविषयस्य विशेषस्य । यात्मनि । ५ c omits आत्मातिरिक्त । 8 ac ada ·२२8 सांख्यसूत्रत्त्यो ५, ७६. को हि सर्वस्यापराधो, येन तदुच्छित्तिः प्रार्थनौया स्थात् । असं- भवाच॥ । अपुरुषार्थत्वादेः। आदिशब्दादनुष्ठानाभावः सूचितः॥ यद्यात्मा स्वीक्रियते, तदा तत्परिपन्धिनि देषः, तद- नुकले च स्नेह इति तयार्बन्धहेतुत्वादनिर्मोक्षः स्यात् । मैवम् । नहि रागद्देषमात्राइन्धः, किं तु तविशेषात्। यथा बौद्धपक्ष एव न संवित्संतानमाचाहन्धः, स्वच्छ- संवित्संतानस्य मोक्षाङ्गत्वात्, तथा कैवल्यात्मपरि- पन्थिनि वेवान्त्रिरुपहितात्मस्थितौ रागान' बन्धः, प्रत्युत मोक्षहेतुत्वमेवेति ॥ कालदेशकर्मविशेषान्मुक्तिरिति । तदूषयति ॥ अपुरुषार्थत्वादिदोषात्, असंभवाच्चेत्यर्थः ॥ लोकोत्तरदेशे लोकोत्तरस्रक्चन्दनवनितादिलाभ एव मुक्ति- रिति दूषयति ॥ १ B यथात्मा। २ 0 नै । ३ A विदेषा० । BA. पा. instead of ०५०। ५ A inserts च । ६. अपुरुषार्थादि ।

·सांख्य सूत्रत्त्योः ५, ८१. २२५ संवायाच विधामाला पति न दिशादिजाने। देशसंयोगस्य वियोगान्तत्वात्पुनः संसारः। आदि- शब्दात्कालकर्मणारपि परिग्रहः। कालयोगस्याप्ये- वम् । कर्मणश्च क्षयित्वात्पुनः संसार इति ॥ भागस्य जीवात्मना भागिनि ब्रह्मणि योगो मुक्ति- रिति । तद्दषयति ॥ स्पष्टम् ॥ भागस्य जीवस्य भागिनि ब्रह्मणि योगो मुकिरिति दूषयति ॥ न ब्रह्मण भागा जीवात्मा, ब्रह्मणे भागाभावात् । योगस्य वियोगान्तत्वात्पुनर्बन्धप्रसङ्गः। अथ संसार- कारणाभावान्न वियोग इति, एवं च स एवास्तु, किं भागयोगकल्पनया॥ अणिमादिसिद्धिरेव मुक्तिरित्यवाह ॥ १ AC omit इति । २ A Comit च । ३ So reads Aniruddha only; Mahadeva has q urfaraitant wine like Vijhana and Nagesari 8 AC सिडिरपि । 29 .. ages ·२२६ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ६३. ब्रह्मजीवयो गिभागत्वकल्पनायां मानाभावात्, योगस्य वियो- गान्तवाच ॥ वाशिमा वा र माया दुन्छिन रित Monitor तेषामपि कार्यत्वादनित्यत्वम् । आदिशब्दालधिमा गरिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं यचकामा- वसायित्वमिति॥ परमैश्वर्यपदप्राप्तेरेव मुक्तिरित्यचाह ॥ अनित्यत्वात् ॥ भौतिकानीन्द्रियाणीति । तन्निरस्थति ॥ सूत्रे स्पष्टे ॥ दुन्द्रियाणि भौतिकानौति निरस्यति ॥ १ a ब्रह्मणि instead of ब्रह्म । २० भागी।। ३ ३ ०भावि- तत्वात् । 8 A offto instead of 20 l q So reads Aniruddha only; Mahâdeva has ofgatataraq like Vijñana and. Nagesa ; cf. Aph. 380, note 1 । ६ C प्राप्तिरेव । ७ B omits इति ।

·सांख्यसूत्रस्त्योः ५, पू.
२२७
10
तथा च,
एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च
खं वायुर्योतिरापश्च पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥
भूतप्रकृतित्वमिति तु येनेन्द्रियेण यद्भूतकारणं तन्माचं
पृच्छते, तस्य तत्प्रकृतित्वाभिमानाट्यपदेशः ॥
षट्पदार्थज्ञानान्मुक्तिरित्यत्राइ॥
भूतप्रकृतित्वमित्यत्र बजनौहेलप्रत्ययः । मात्त्विकाहंकारकार्यवं
हौन्द्रियाणां श्रूयते पुराणादिषु । भूतप्रकृतित्वमिति लौकिको
व्यपदेशस्तु येनेन्द्रियेण यद्भूतकारणं तम्माचं रडते, तस्थ तत्प्रकृति-
वाभिमानकृतः ।।
षट् पदार्थाः, तज्ज्ञानान्मुक्तिः, षोडश पदार्थाः, तज्ज्ञानान्मु-
तिरिति वैशेषिकनैयायिकमतदूषणाय सूचे ।।
The statement of F. E. Hall, Aph. 381, note 2,
that Mahadeva has, instead of आहंकारिकत्व०, बहकारत्व०,
is not confirmed by my MSS.; b याहंकारिकत्व०, c काहं-
कारिकत्व०, a अहंकारकत्व०। २ AC विश्व० । b भूति | b
सात्त्विकारामहंकार । ụ Thus Aniruddha only, the other
commentators add च ; of. Aph. 381, note 4 |

·२२७ सांख्य सूत्ररत्त्योः ५, ६. 'द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया इति । पृथिव्य- जावाय्याकाशकालदिगात्ममनांसीति द्रव्याणि । रूप- रसगन्धस्य संख्या परिमाणानि पृथक संयोग- विभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छादेषौ प्र- यत्नश्च' गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दा गुणाः। उत्क्षेपणावक्षेपणाकुच्चनप्रसारणगमनानि कमाणि । परमपरं च सामान्यम् । नित्यद्रव्यत्तयो ऽन्त्या वि- शेषाः। अयुतसिद्धानां यः संबन्ध इहप्रत्यय हेतुः सम- वाय' इति नास्ति नियमो ऽनियतपदार्थवादित्वात्सा- ख्यानाम्। न च तद्दोधान्मुक्तिः, आत्मज्ञानादेव मुक्तः॥ षोडशपदार्थज्ञानान्मुक्तिरित्यवाह ॥ घोडशादिमध्येवम् ॥ ॥ 'प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क- निर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रह- स्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगम इति । प्रत्य- १ B स्प। २ B परिमाण । ३ B पृथक्क । ४ Thus all three MSSB Vaiseshika Sutra I. 6 प्रयत्नाश्च । ५ B transposes the two words द्रवत्व-स्नेह०। ६ Corrected ; A 0 उत्क्षेपणापक्षेपणा०, B उत्क्षेपणविक्षेपणा० । ७ AC रिति तबाह । ८ इति is read by my three MSS., but not in Nyâya Sûtra I. 1] , ·सांख्यसूत्रत्त्योः ५, ६. २२६ वानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि। आत्मशरीरेन्द्रि- यार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषमेत्यभावफलदुःखापवाः प्र- मेयम् । समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुप- लब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् । लौकिकपरी- क्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः। तन्त्राधि- करणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः। स चतुर्विधः, सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभा- वात् । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणेपनयंनिगमनान्यवयवाः । अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूह- स्तकः। विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं निर्णयः। प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय- वापपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे। वादः । यथोतोपपन्न- मछलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः। स प्रति- 3 g is added in Nyâya Sûtra I. 9, but omitted by my MSS. I २ B समाने। ३ Corrected according to Nyaya Sutra I. 23; my MSS. have °नुपलब्धि । AC विमर्षः। ५ B omits अर्थम् । ६ A.C प्रवर्तते । ७B परीक्षिकाणां । ८ स चतुर्विधः is not found in the Nyalya Sutra. itself, but at the end of Vatsydyana's commentary to I. 26 । & B णोपननन ।

·२३० सांख्यसूत्र त्योः ५, ६. पक्षस्थापनाहोना वितण्डा । 'सव्यभिचारविरुद्धप्रकर- णसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासाः। वचनविघा- तोऽर्थविकल्योपपत्त्या छलम्। तत्त्रिविधं, वाक्छलं सा- मान्यच्छलमुपचारच्छलं च । साधर्म्य वैधाभ्यां प्रत्यव- स्थानं जातिः। साधर्म्यवैधम्र्योत्कर्षापकर्षवावर्ण्यवि- कल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्र- करणहेत्वर्थापत्यविशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्या- नित्येकार्यसमाः। विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्था- नम्। प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासा हेत्वन्तरमथान्तरं निरर्थकमविज्ञाता- र्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाष- णमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयाज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्र- हस्थानानि '। इयन्त इति न नियमः, न वा तद्दो- धान्मुक्तिः। आदिशब्दादन्ये ऽपि नियतपदार्था निरा- कार्याः॥ ३ B १ A omits स २ A Ho instead of ०२० । ०कला। ४ Nyaya Sutra I. 52 reads चेति । ५ A C प्रक- TMT: 1 ¢ Corrected according to Nyâya Sûtra V. 1. 1; AC नुपलब्धानित्यनित्य ; in B there is a lacuna । ७ A स्थानानां । ८ B ऽसिवान्तो। ६ B omits स्थानानि ।

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ५, ८८.
२३१
नित्याश्चतुर्विधाः परमाणवः,
तैरेव महाभूतारम्भा-
किं प्रधानेनेत्यत आह ॥
आदिशब्दादन्ये ऽपि नियतपदार्था निराकार्याः ॥
नित्येचतुर्विधैः२ परमाणुभिर्भगदारम्भ इति दूषयति ॥
नवयुतः ।
प्रधानात्सर्वमजायत, प्रकृतिपुरुषादन्यत्सर्वमनित्यमिति
श्रुतेः कार्यत्वात्परमाणूनां न नित्यत्वं कारणत्वं वा ॥
एवं च परमाणुत्वमेव न भवतीत्याह ॥
प्रकृतिपुरुषयोरेव नित्यत्वश्रवणेनेतरस्य सर्वस्य कार्यत्वावगमादित्यर्थः।।
कार्यत्वादेव च परमाणुर्न निरवयव इत्याह ॥
यत्कार्य, न तन्निागि, यथा पट इति ॥
उद्भूतरूपवत्त्वाच प्रत्यक्षमित्यत आह ॥
१ bc add नियमः
२ b रेवेति । ३ So reads
Aniruddha only, the others a faza'; cf. Aph.” 383,
note 21 8 Between प्रत्यक्ष and इति, my MSS. add न
चाणु [:, C वायुः] तथेति कथं प्रत्यक्ष ; this clause has been
blotted out by me, as totally spoiling the connexion
with the next Aphorism |

·२३२ सांख्य सूत्ररत्त्योः ५, ६.. - परमाणुनामिति शेषः । यत्कार्य, तन्त्र निर्भाग, यथा घट इति ॥ उद्भूतरूपनिबन्धनं द्रव्यप्रत्यक्षत्वमिति दूषयति ॥ 'इहायं पक्षी'त्याकाशस्य प्रत्यक्षत्वायभिचारादुद्भूतरूप- निबन्धनान्न प्रत्यक्षत्वनियमः। अलौकिके च समा- धिबलजे योगिप्रत्यक्षे न पर्यनुयोगो ऽस्ति ॥ अणु महहीर्घ इस्वमिति चतुर्विध परिमाणं नास्तीत्याह॥ 'दूहायं पक्षी'त्याकाशस्य प्रत्यक्षत्वादिति ॥ अणु महद्दी हखमिति चतुर्धा परिमाणमिति दूषयति ॥ न परिमाण चातुमय शम्वा तद्योगात् ॥ १५ ॥ २ So read Aniruddha and Mahadeva only, Vijhana and Nagesa have • प्रत्यक्षनियमः ; cf. Aph. 384, note 2 ; a प्रत्यक्षत्वमिति नियमः । २ A C •निबन्धनत्वान्न । ३ C अलौकिकत्वे । & A समानाधि०, C समधि०। ५ B चतुविध | ६ b परिमाणा- नामिति ७ One of F. E. Hall's MSS. of Aniruddha has परिमाणे, cf. Aph. 384, note b| ·सांख्य सूत्ररत्त्योः ५,६१. २३३ महदणुभ्यां कार्यकारण्योगाद्यवहारसिद्धः। एतत्प्र- भेदा एवान्ये परिमाणभेदा इति ॥ प्रकृतिपुरुषव्यतिरिक्त सामान्यं नित्यमस्तीत्यचाह॥ महदणुभ्यामेव तयोः कार्यकारणथोर्यागात्, अन्येषां परिमाणानां महदणुभेदत्वेनैवोपपत्तेः ॥ प्रकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्सामान्यं नित्यमिति । तदूषयति ॥ ४ আগিয়ে sur বিগ্রহ অনুষ্ঠানে প্রধা- यथा 'सेो ऽयं देवदत्त' इति न सामान्यविषया प्रत्य- भिन्ना, तथाऽनित्यत्वे ऽपि सामान्यस्य बहुकालस्थैर्यात् ज्वालादिषु प्रत्यभिज्ञानमिति ॥ सामान्यासत्त्वं निराकरोति ॥ यथा 'सो ऽयं देवदत्त' इति न सामान्यविषया प्रत्यभिज्ञा, किंतु व्यक्तिविषया, व्यक्तः स्थिरत्वात्, तथा सामान्यस्यापि स्थिरत्वात्प्रत्य- भिज्ञा, न तु नित्यत्वात् ।। 6 १ B महदणत्वाभ्यां । २ B कार्यवशयोगा। ३ Comits व्यतिरिक्त ४ bc प्रकृतिपुरुषान्य । ya omits तत् । स्थैर्याकृत। ७ B ज्ञानादिषु । 30 .

·२३४ सांख्यसू चरत्त्योः ५, ६३. न सामान्यापलापः, प्रत्यभिज्ञानात् परोक्तयुक्तः प्रत्य- क्षबाधात् ॥ अत्येकाकारा बुद्धिः, 'सान्यनित्तिपरेत्यत आह । तस्मात् प्रत्यक्षात् तदपलापः सामान्यापलापो न कार्यः । अबाधि- तप्रत्यक्षस्य विषयसाधकत्वादिति भावः ॥ अन्यापोहो जातिरिति निरस्थति ॥ - नाग्यालिशिपलं भावामसीता॥ अभावरूपत्वे प्रतियोगिस्मरणाधीनं ज्ञानं लभ्येत', न तु विधिमुखतयेति ॥ तथा च सिद्धश्चागौरपोोत, गोनिषेधात्मकश्च सः । तच गौरेव वक्तव्यो ना यः प्रतिषिध्यते । गव्यसिद्दे त्वगौर्नास्ति तदभावे च गौः कुतः ॥ सादृश्यनिबन्धना प्रत्यभिन्ना भविष्यतीत्यत आह॥ १ A सामान्यनित्ति०,C साम्यनित्ति । २ B • परा इत्यत्राह। ३ b अन्यायौहो। 8 Corrected ; AC लभेत, B लभते। ५ A Comit च। WHAT ·सांख्यसूत्रकृत्योः ५, ६५. २३५ गोवादः अगोभेदरूपत्वं न । कुतः । भावप्रतीतेः अगोरूपप्रतियोगि:- स्मरणं विनैव भावरूपतया तत्प्रतीतेः । अत एवोक्तं सादृश्यं पदार्थान्तरमिति निरस्थति ॥ .२ इति॥ भूयोऽवयवसामान्ययोगः सादृश्यं, न तत्त्वान्तरं, प्रत्य- क्षेणैव बहुतरतथावयवग्रहणात् 'तत्सदृशो ऽयमिति ज्ञानोत्पादात् ॥ प्रकारान्तरमाह॥ तत्तट्रव्यगुणादिरूपस्यैव प्रत्यक्षेणोपसम्भादित्यर्थः ॥ "अस्ति पदार्थानां निजा शक्तिः। सा तुल्यपिण्डान्तर- . १० प्रतियोगी०, a प्रतीते योगी । p Here follows the same quotation as in Aniruddha's commentary (b अवो- ह्येत, a bc न भावः instead of ना यः)। ३ A बहुतरातथा- वयव०, B बहुवराल्पावयव०, C बहुतरावयव०। 8. So reads Aniruddha only; Mahadeva has निजशत्यभिव्यक्तिवा like Vijhana and Nagesa; cf. Aph. 387, note 4 | ५. One leaf is missing in B, though the numeration is not interrupted; the lacuna reaches into the commentary to Aphorism 1041 ·सांख्यसूत्रवत्योः ५, ६७. दर्शनादभिव्यक्ता विशिष्टा सती “सदृशो ऽयमिति सादृश्योपलब्धेः कारणं, न तु तत्त्वान्तरं सादृश्यम् ॥ संज्ञासंज्ञिसंबन्धज्ञानहेतुः सादृश्यमिति तसिद्धि- रित्यवाह॥ निजशक्त्यभिव्यक्तिरिति अभिव्यक्ता निजशक्तिरित्यर्थः । अभिव्यक्ता तत्तत्कार्यानुकूलतया सिद्धा। वैशिश्यात् तादृशभक्तिसंबन्धात् । तदु- पलब्धेः सादृश्योपलम्भादित्यर्थः। तथा च, तत्तत्पदार्थनिष्ठा शक्ति- रेव सादृश्यप्रतीतिविषय इति भावः ॥ न संबन्धज्ञानहेतुः सादृश्यं, व्यभिचारात्, अन्यचाप्यु- पदेशादेः संज्ञासंनिसंबन्धनिश्चयात् । करणव्युत्पत्त्या विषयिणो ज्ञानस्योपलक्षणम् ॥ शब्दार्थयोनित्यः संबन्ध इति निरस्यति ॥ नित्य इति शेषः ॥ किं बहुना, शब्दार्थयोः संबन्ध एवानित्य इत्याह ॥ न संबन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ॥१७॥ शब्दार्थयोरनित्यत्वात्कथं संबन्धो नित्यः स्यात् ॥ १ a अभिव्यक्त्या.। २ "The reading of Nagesa is न संज्ञा- संज्ञिनोः संबन्धो ऽपि" Aph. 388, note 4 | ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ६६. २३७ अजसंबन्धमापकरोति॥ स्पष्टम् ॥ अजसंबन्धं निराकरोति ॥ SUPESH संयोगो भवन्कर्मजो भवेत, न च नित्यस्य व्यापकस्य क्रियास्ति। महदादयश्चानित्याः, कथं तत्संयोगो नित्यः। आत्मनां च निर्धर्मत्वान्न तैः प्रधानेन संयोगो ऽस्ति। किं च, येन प्रमाणेन वस्तु गृह्यते तेनैव संयो- गग्रहणमिति धर्मिग्राहकप्रमाणबाधः॥ समवायं निरस्थति। विशिष्ट प्रतीत्या विशेषणविशव्याधौनसंबन्धस्यैव सिद्धेः तस्य च विशे- षणविशेष्याभावे संभवात् संबन्धस्थाजत्वमयुक्तमिति । समवायं निरस्यति ॥ १ प्रमाण. is read by Aniruddhav only, the others have °मान० instead ; cf. Aph. 390, note 3 | २ Conjectural; A C, the two MSS. only available here, have न च which is evidently wrong| ३ b व्याभावो। "The reading of Nagesa is तत्राप्यस्ति" Aph. 391, note 31 ·२२ सांख्यसूत्रत्त्योः ५, १००० समवायः संबद्धो संबद्धो वा। असंबद्धत्वे कथमन्यं संबन्धिनं कुर्यात्। संबन्धित्वे ऽन्यसंबन्धस्यासंभवात् समवाय एवं वक्तव्यः। तस्याप्यन्यस्तस्याप्यन्य इत्यन- वस्थानान्नास्ति समवायः। यस्त्वविभागेन संप्रतिभासः स संयोगविशेषवैचित्यात्, यथा तप्तायःपिण्डे वः ॥ यदि समवायो नास्ति, कथं शुक्लः पट इति अश्वो गच्छति गारयमिति ज्ञानमित्यवाह । प्रमाणाभावमेवोपपादयति ॥ उभयचापि तादात्म्येनैवोपपत्तेः, अन्यथा सामानाधि- करण्यं न स्यादिति ॥ अनुमेया क्रिया स्यादित्यचाह ॥ समवाये हि भक्तो घट इत्यादिप्रत्यक्षं प्रमाणं, विशिष्टप्रतीति- १ A संबंडो। २ A ऽसंबंद्धो, C संबंधो। ३ A असंबंधत्वे । 8 Corrected, A C समवायो वा। ५ Corrected, A C वह्निः। ६ इति ज्ञानम् is missing in A | ७ My MSS. of Aniruddha omit zfu which is read by the other commentators, and likewise required as Aniruddha's reading by his explanation i • The omission of a which is read by the others is peculiar to Aniruddha ; cf. Aph. 392, note 1; a •सिद्धिन । ६ “ Nagesa. gives प्रत्यक्षानुमाने” Aph.' 392, note 21 १० a समवायो। ११ ० शुल।

·सांख्यसूत्रहत्योः ५, १०१. विशेषणविशेव्योभयसंबन्धविषया विशिष्टप्रतीतिलात् दण्डौति प्रतौतिवदनुमानं च । उभयत्रापि तादाम्येनैवान्यथामिद्धिः । 'दूह तन्तुषु पट' इत्यादिप्रतौतिस्तु स्ववासनामाचकल्पिता, नार्थमा- धिका। किं च, समवायः संबद्धः संबन्धिनौ संबन्धयेत्, असंबद्धो वा । श्राद्ये तस्यापि संबन्धान्तरं वाच्यमित्येवमनवस्था। समवायस्य खरूपमेव संबन्धश्चेत्, आदावेव कुतो न तत् । असंबद्धत्वं त्वन्याय्य- मेवेति ॥ देशान्तरसंयोगविभागाभ्यामनुमेयैव क्रिया, न प्रत्यक्षा, सूर्य- क्रियावदिति मतं निरस्थति ॥ नानु दिन सासरेवा परेशमतीरः ॥ १०१ निकटस्थस्य क्रियाक्रियावतारेवापरोक्षप्रतीतेः। अन्य- था सिद्धस्य प्रत्यक्षस्य बाधाद्यदि संयोगविभागाभ्यां कर्मानुमीयते, तयोरुभयत्तित्वादृक्षमूलादग्रं गच्छति पुरुषे वृक्षे ऽपि कर्मानुमीयेत । ननु पुरुषकर्मणा संयोग- विभागसिद्धौ किमर्थं वृक्षे कर्म स्वीकर्तव्यम् । उत्पत्तौ १ b विषय । २ b नैव सिद्धिः, c नवासिद्धिः ३ b सा- धिकाः। ४ Corrected; a b संबंद्धः, , c संबंधः। ५ असंबद्धो at is missing in bi ६ Corrected; a असंबंधत्वं, b असं- बद्धसंबंधत्वं, c असंबंद्धसंबंधत्वं । o Nâgesa omits ta at both places this Aphorism; cf. A.ph. 393, notes 2 and । ८ A वियोगाभ्यां । ।

·२४० सांख्य सूत्रकृत्योः ५, १०२. भवेदेवं, अव्यभिचारात्तु संयोगविभागाभ्यां वृक्षे कर्मा- नुमानं न निवर्तते, किंच, अन्धकारे 'भुजायं मे कम्प- ते' इत्यादा कम्पमात्रज्ञानं भ्रान्तिः । सूर्यक्रियानुपल- माश्चातिदूरादिदोषात्॥ पञ्चभूतारब्धं शरीरमित्यवाह ॥ नेदिष्ठस्य अतिनिकटवर्तिनः । तत्तइतोः क्रियाक्रियावतोः। तथा चानुभवापलापो नोचित इति भावः। सूर्यक्रिया तु दूरस्थत्वान्न प्रत्यक्षा ॥ पञ्चभूतारब्धं शरौरमिति दूषयति ॥ मनपा मोतिर बसानुबाहामायामा बहूनां भिन्नजातीयानाम्। उपष्टम्भकत्वे तु चतुणों निमित्तत्वमस्त्येव । तेन च पाञ्चभौतिकत्वमुच्यत इति ॥ नास्ति वक्षाशरीरं प्रमाणाभावादित्यवाह ॥ उपादानवायोगादित्यर्थः । किं च, शरीरस्य पाञ्चभौतिकले घटा- काशसंयोगस्येवाप्रत्यक्षत्वापत्तिः, योग्यसमवेतस्यैव प्रत्यक्षवनियमात् ॥ १ C किं चनुकारे!। २ भ्रान्तिः is missing in C | ·सांख्य सूबर त्योः ५, १०३. शरीरं दिविधमित्याह ॥ मनसा निराश्रयस्य गत्यभावान्मरणे देहप्राप्तये मनस आश्रया वक्तव्यः। स एवातिवाहिक समशरीर- मिति। श्रुतिरपि 'अङ्गुष्ठमाचं पुरुषं निश्चकर्ष बला द्यमः'। पुरि स्थूलशरीरे शेन इति पुरुषः सूक्ष्मदेहः ॥ अप्राप्तप्रकाशकमिन्द्रियं दूरे शब्दोपलम्भात् का- चाभ्रस्फटिकान्तरोपलब्येश्चेत्यचाह । मनमो निराश्रयस्य गत्यभावाहे हान्तरगमने श्राश्रयो वाच्यः। स एवा- तिवाहिक सूक्ष्मं च शरीरमित्युच्यते । 'अङ्गुष्माय पुरुषं निश्कर्ष यमो बलादि'त्यत्र पुरुषपद वाच्यमपि तत्, पुरि स्थून्नागैरे गेन इति व्युत्पत्तेः ॥ 'नेन्द्रियाणां प्राण्यकारिवनियमः, चक्षुषस्तेजसत्वेन विषयदेशे गमनसंभबे ऽपि श्रोचादेस्तदभावात् । किंतु शब्द एव वीचौतरङ्ग- न्यायेन कदम्बमुकुलन्यायेन वा श्रोत्रदेशं गतः श्रोत्रेण ग्टह्यते । गन्धो ऽपि साश्रयो नाणदेशमागतो घ्राणेन । एवमन्यत्रापि । दूरे शब्द इत्यादिप्रतीतिस्तु भान्तिरेव कारण शब्दविषयिण 'वेत्यादिमतं निरस्थति ॥ - १C सूक्ष्मं । २a नेन्द्रियाणामप्राप्य । ३ab ब्रासादिधा । दूर । ५ c clearly चेत्यादि । 31 ·२४२ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, १०५. नामावप्रकाशकनिद्रियामामा सर्वप्राप्तेची १.४॥ नाप्राप्तार्थप्रकाशकत्वं यत्प्राप्तप्रकाशकत्वम्। श्रोचं - त्तिहारेण शब्देन सह संबध्यते। काचादयस्तु स्वच्छ- त्वान्न चक्षुःप्रसार प्रतिबध्नन्ति । दूरे च वृत्तिबारेण वस्तुग्रहणम्। यद्यप्राप्तेन' प्लाति, कुद्यव्यवहितवत् दूरत्वेनाप्राप्तेरविशेषादव्यवहितमपि न गृह्यतेति । अथाप्राप्तेरपि गृह्णाति। अविशेषाज्जगदुदरवृत्ति सर्व गृह्णीयादिति ॥ यदि प्रसारि चक्षुः, तैजसं तहत्यिवाह॥ अप्राप्तानां विषयासंबद्धवानां३ प्रकाशकत्वमिन्द्रियाणां न, अप्राप्नेः असं- बन्धात्। अथ व्याप्तत्वादिन्द्रियाणामस्त्येव संबन्धः । तत्राह 'सर्वप्राप्तेः'। तथा च जगदुदरवर्ति सर्वमेव ग्टहौयुः। तस्मादिलक्षण: संबन्ध श्राव- श्यक इति भावः ॥ म च त्तिरित्याह॥ न नोऽपसर्पणजसं पतितस्तति दे ११०॥ १ A यद्यप्राप्ते न । २ B ग्रहोत। ३ ० विषयासंबंधानां। 80 सा। " Mahadeva puts this Aphorism after 107 ।

·सांख सूत्ररत्त्योः ५, १०७. २४३ तेजस इवापसर्पणारे ऽपि प्रकाशकत्वात्तैजसमित्य- भिमानः। वस्तुतस्तु वृत्तिबारेण संबन्धात्तत्सिद्देः प्रमेय- सिद्धेः॥ वृत्तरप्रत्यक्षत्वात्कथं वृत्तिसिद्धिरित्यवाह ॥ तेजम दुवापसर्पणात् दूरगमनात् न चक्षुः । वृत्तयः प्रसरद्रूपाः स्फुरिताक्षस्यर यत्र च । अदृष्टानुग्रहात्तत्र संबद्धार्थावबोधिका इति ॥ अमूर्ता वृत्तिः कथं सर्पति। तबाह ॥ प्रातार्थप्रकाशलिङ्गातिसिद्धिः ॥ १६ ॥ व्यक्तम्॥ वृत्तिः किं दीपज्चालेव भागरूपा गुणान्तरं वेत्य- चाह ॥ वृत्तिस्वरूपमाह ॥ भागगुणाच्या तयार वारियर, सौजन्याय मातीति १ AC इबोय । २ Bomits of Thus all three MSS.; cf. Aniruddha's commentary to 107 1 8 Corrected ; my MSS. have oबोधका । ५ This is the Ava. tarana to Aphor. 108। ६ सर्पयतीति ।

·२४२ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, १०५. নগ্লাসদ্ধাঙ্গুলিবিলাসঃ বৰদৰা नाप्राप्तार्थप्रकाशकत्वं यत्प्राप्तप्रकाशकत्वम्। श्रोचं - त्तिहारेण शब्देन सह संबध्यते। काचादयस्तु स्वच्छ- त्वान्न चक्षुःप्रसारं प्रतिबध्नन्ति । दूरे च वृत्तिबारेण वस्तुग्रहणम्। यद्यप्राप्तेन गृह्णाति, कुद्यव्यवहितवत् दूरत्वेनाप्राप्तेरविशेषाव्यवहितमपि न गृह्यतेति' । अथाप्राप्तेरपि गृह्णाति। अविशेषाज्जगदुदरवृत्ति सर्व गृह्णीयादिति ॥ यदि प्रसारि चक्षुः, तैजसं तहोत्यवाह॥ अप्राप्तानां विषयासंबद्धानां प्रकाशकत्वमिन्द्रियाणां न, अप्राप्तेः अमं- बन्धात्। अथ व्याप्तत्वादिन्द्रियाणामत्येव संबन्धः । तत्राह 'सर्वप्राप्तेः'। तथा च जगदुदरवर्ति सर्वमेव ग्टलौयुः। तस्मादिलक्षण: संबन्ध श्राव- श्यक इति भावः ॥ म च वृत्तिरित्याह॥ न तेनापसपणानेजसं चक्षुप्तितस्तत्सिचे १०५.14 १ A यद्यप्राप्ते न। २ B ग्र होत । ३ विषयासंबंधानां । 8b 4. Mahadeva puts this Aphorism after 107 1 ·सांख सुबत्त्योः ५, १०७. २४३ तेजस इवापंसर्पणारे ऽपि प्रकाशकत्वात्तैजसमित्य- भिमानः । वस्तुतस्तु दृत्तिहारेण संबन्धात्तत्सिद्धेः प्रमेय- सिद्धेः॥ उत्तरप्रत्यक्षत्वात्कथं वृत्तिसिद्धिरित्यवाह ॥ तेजस वापमर्पणात् दूरगमनात् न चक्षुः । वृत्तयः प्रसरद्रूपाः स्फुरिनामस्य यत्र च । अदृष्टानुग्रहात्तत्र संबद्धार्थावबोधिका इति ॥ अमूर्ता वृत्तिः कथं सर्पति। तबाह ॥५ मातार्थममायलिगतिसिद्धिः ॥१६॥ व्यक्तम्॥ वृत्तिः किं दीपज्वालेव भागरूपा गुग्णान्तरं वेत्य- व्यकम् ॥ त्तिखरूपमाह ॥ भागगुमायाँ लाई शिशजय रूपंतीति १ A.Cइवोप। २ Bomits ० का । B Thus all three MSS.; cf. Aniruddha's commentary to 107 । 8 Corrected; my MSS. have बोधका । u This is the Aratarana to Aphor. 108| a सर्पयतीति ।

·२88 सांख्यसूत्रत्त्योः ५, १०८, कार्यानुमेया तिस्तत्त्वान्तरमाहंकारिक, अनियतः पदार्थों यतः। असंबदस्य ज्ञानायोगात् तदर्थ सर्पति। तथाच वृत्तयः प्रसरद्रयाः स्मारिताक्षस्य यच च । अदृष्टानुग्रहात्तत्र संबद्यार्थावबोधिकाः। कथममूर्तया वृत्तेः सर्पणक्रियेत्यवाह ॥ कार्यानुमेया वृत्तिस्तत्त्वान्तरमाहंकारिकं, न भागो न वा गुणः । अनियतपदार्थवादिनी हि सांख्याः । वाचा संबद्धस्य ज्ञानायोगात मर्पतीति शब्दो यथानुभवकल्पनार्थः ॥ ननु यदि विषयपर्यन्तं गच्छति, तहतिवेगवश्वासजसं स्यात् । अत आह ॥ न द्रव्ये नियमस्तद्योगात् ॥ १८॥ अनियतत्वात्पदार्थानां न द्रव्य एव क्रियानियमः, । , १ C संबद्धस्य । २ B स्फुरिताक्षस्य ; cf. Mahadeva's com. mentary to Aphor. 105 । A C संबंधार्थी। 8 Correct. ed; my MSS. have बोधकाः, cf. Mahadeva's com. mentary to 105 | ५ a •न्तरं नाहंकारिक । ६ a संबंधस्य । ७ bc तथा चाह: instead of ननु । This is the Avatarana to Aphor. 105 | ६ द्रव्ये is read by Aniruddha and Mahadeva only, Vijhana and Nagesa have द्रव्य० ; cf. Aph. 398, note 3। १० 0 एवं ।

·सांख्य सूत्रकृत्योः ५, १०६.
२४५
किं तु यच प्रमाणं दृश्यते तदनुमन्यामहे। वृत्तौ च
क्रिया दृष्टा, अन्यथा वस्तूपलम्भाभावात् ॥
देशभेदे भौतिकानोन्द्रियाणि भविष्यन्ति, यथा
रश्चिकदष्टस्य देशसेदे मरणमित्यवाह ॥
द्रव्य एव क्रियेति न नियमः, किं तु तद्योगात् क्रियायोगात् क्रिया-
नियमः। यत्र प्रमाणं दृश्यते तत्र क्रियेत्यर्थः । वृत्तिक्रियायां च
विषयप्रकाशः साधक इति भावः ॥
देशभेदे भौतिकानौन्द्रियाणि भविस्यन्ति, यथा दृश्चिकदष्टस्य
मरणमिति । तत्राह ॥
न देशोदे यन्योपादानताकदादिनियमाः ॥
स्वशरीर एव व्याप्तिरहीता, आहंकारिकाणीन्द्रि-
याणि । तयभिचारे धूमो ऽप्यग्निं व्यभिचरेत् ॥
पाच्चभौतिकमिति व्यपदेशे हेतुमाह ॥
अन्योपादानता भूतोपादानकत्वम् । इन्द्रियाणामिति शेषः । किंतु
अस्मदादिवत् अस्मदादौन्द्रियाणामिव नियमः श्राइंकारिकत्वमेव ।
श्राइंकारिकाणौन्द्रियाणीति स्वशारीरे व्याप्तिहोता। ताभिचारे
धमो ऽप्यग्निं व्यभिचरेदिति भावः ॥
१ b inserts त्तिक्रियेत्यर्थः। २ Nagesa reads • स्मदादाविव
नियमः ; cf. Aph. 399, not 2 |
;

·२४६ सांख्यसूचत्त्योः ५, १११. यदि न पञ्चभूतोपादानकं शरीरं, तर्हि पाञ्चभौतिकमिति व्यवहारः कथम् । तनाह ॥ निमितव्यपदेशासापदेशा ॥ ११ ॥ पञ्चोपादानता निषिद्धा, न निमित्तता। तेन पाच- भौतिकमिति व्यपदेशः॥ कति शरीरभेदा इत्यत आह ॥ पञ्चझतेति निमित्तव्यपदेशात् तापदेशः पाञ्चभौतिकेति नैमित्ति- कव्यपदेशः । उपादानव निधिध्यते, न निमित्ततेति भावः ॥ शरीरभेदानाह ॥ Samasyms तिन निक्षमः १११ जष्मजा दन्दशूकादिः। अण्डजाः पक्षिसादयः । जरायुजा मनुष्यादिः । उद्भिजा दृक्षादयः। संकल्पना ज० । १ A B इत्यवाह। २० पञ्चभूते। ३ AC भरायुज उत्रि- 8 संकल्पज is read by Aniruddha only (cf. the commentary); the others have mintea which reading is erroneously exhibited by my MS. B. (but in the text only, not in the comm.)। ५ A C पक्षिसपीः । & A C omit the Visarga | ·सांख्यसूचरत्त्योः ५, ११२. २४७ मन्वादिः। सांसिद्धिको मन्त्रौषधादिसिद्धः। चत्वार्ये- वेति न नियमः॥ देहे किं भूतं प्रधानमित्यवाह ॥ सांकल्पिक मन्वादिभरीरं, मांमिद्धिक मन्त्रौषधादिमिद्धिजमिति हेतोः चत्वार्यवेति न नियमः ॥ স্কুল সিদ্ধায় স্বল্পায়ামুখই হয়ঃ ফুল- सर्वेष्विति बाहुल्येन, 'बर्यादिलाके तैजसं शरीरमिति श्रुतेः। तचापि बहुतरपार्थिवावयवावष्टम्भकत्वं', अ- ल्पत्वे चानुपभोगात्। पूर्ववदिति सर्वमेवोक्तम् ॥ देहे प्राणदर्शनात्तस्य देहारम्भकत्वशङ्कामपनयति ॥ सर्वेषु शरौरेषु पार्थिवमित्यसाधारणव्यपदेशात् सूर्यादिलोकस्ये तेजसादिशारीरे ऽपि पार्थिवावयवावष्टम्भकत्वमेव तेजश्रादेः२, उप- भोगे पार्थिवावयवानामेवोपयोगात् । तद्व्यपदेशः इतरभूतव्यपदेशः । पूर्ववत् निमित्ततयेत्यर्थ: ॥ प्राणो वायुरिति मतं निरस्यति ॥ २ १ A C पार्थिवावयवोपयम्भकत्वं B अत्यं वान्यदनुपभोगात् । ३ b वशम्भकमेव तेजः। 8 a नियमत ये त्यर्थः । ५ The Avathurana is niissing in al ·२४८ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, ९१४. ল বাজিয়ে খালজি লিলি भौतिकवायाहारम्भकत्वं, न तु प्राणवाया तिकत्वं, 'प्राणात्सर्वमजायतेति श्रुतेः । यावदेहभावित्वे चारम्भ- कत्वभ्रमः । सर्वेन्द्रियशक्त्या प्राण धार्यत इति याव- दिन्द्रियं तावत्तसिद्धिः प्राणधारण सिद्धिः ॥ देहेर निष्यन्ने आत्माधिष्ठानं, आत्माधिष्ठिते वा देहनिम्पत्तिरिति निर्णयमाह ॥ देहजनकस्य वायोन प्राणत्वं, सन्द्रियशमितः सन्द्रियशविर येण तमिद्धेः प्राणसिद्धेः । सामान्यकरणत्तिः प्राण इति भावः ॥ মাদামানাজামাজিকক হাস্যো হয়- वनसतो. ॥११॥ F. E. Hall's statement “Instead of a fast, Vedânti Mahâdeva has afecta:” (Aph.° 403, note 2) is wrong; none of my three MSS. nor the commentary offers this reading | २ B वारम्भक त्वविनमः । ३ B पातीः । 8 B यावद्धीन्द्रियं । ५. प्रागाधारण सिद्धिः is omitted in A CI CAC लिङ्गदेहे। ७ A C देहलिङ्गनिष्पत्तिरिति । b देहे। Ea रूपे। १० be omit प्राणसिद्धेः । ११ So reads Ani. ruddha only (A ogreftri, C EGET FET:) ; Mahâdeva Jast, Vijñâna and Nageša egaşla; cf. Aph. 401, note 11 - ·सांख्य सूत्रवृत्त्योः ५, ११६. २४६ स्फुटम्॥ प्रधानमूलत्वाच्छरीरस्य तद्द्वारेणैवाधिष्ठानं भवि- ध्यतीत्यचाह॥ योनौ बौजमारभ्येत्यादिः । अधिष्ठानात् संबन्धविशेषात् । पूति- भावः दुर्गन्धिता ॥ पुरुषस्य मृत्यप्रायं प्रधानम् । तद्दारैवाधिष्ठानमस्तु, न तु स्वात- न्व्येण, बौजादौ। तत्राह ॥ मृत्यद्वारा खाम्यविधितिनकान्तात् ॥११५॥ जडे भृत्ये ऽवलम्बिनी सर्वच "स्वस्थितियथा, तथा जडस्य प्रधानस्याधिष्ठानान्न पूतिभावविरोधः ॥ ब्रह्मरूपनिरूपणायान्येषां तुल्यरूपमाह ॥ प्रधानद्दारा पुरुषस्थाधिष्ठितिः, नैकान्तात्, व्यभिचारात् सर्वत्र विद्य- मानत्वादिति यावत् । पूतिभावविरोधिनौति शेषः ॥ सुषुप्तिदृष्टान्तेन मोक्षे दुःखाभावं वनुमाह ॥ समाधिसुपुर्तिमाक्षेषु महारूपता । ११६ ॥ १ a त्यादि। RA C and one of F. E. Hall's MSS. (Aph. 405, note 2) have मृत्यवर्गद्वारा। ३ Corrected ; A ऽवलम्बिनि, C ऽवलम्बि तेन, B वर्णि तेन । 8 A C सुस्थिति० | ५A C निरोधः । ६ c inserts न। ७ b सुप्ति । सुषप्त 32 ।

·२५० सांख्यसूत्ररचोः ५, ११८. ब्रह्मणा सह तुल्यरूपता, सर्वच बाह्यासंवेदनात, न तु ब्रह्मरूपता॥ ब्रह्मणः स्वरूपमाह। ब्रह्मरूपता दुःखासंवेदनम् ॥ मोक्षे विशेषमाह ॥ इयाः सवोजत्वमन्यस्य तइतिः ॥ ११७ ॥ दयाः समाधिसुषुप्त्योः सबीजत्वं संस्कारवत्त्वं, अन्यस्य मोक्षस्य बीजहानम्॥ समाधिसुषुप्त्योद्दष्टा निरुद्दत्तिकत्वात्कृतकृत्यता, न तु मोक्षस्येत्यत्राह॥ सबोजवं पुनःखप्रयोजकसंस्कारवत्त्वम् । तद्धतिः संस्कारहतिः ॥ मोक्षे प्रमाणमस्तोत्याह ॥ हयोरिव पयस्यापि दृष्टत्वाच तु हौ । ११८॥ ३So १ B offers, in place of this commentary and Avatâraņa, the beginning of Vijñâna's comm. and his Avatarana to Sutra, 117 । २ab ब्रह्मखरूपता । reads Aniruddha only (AC सबीजमन्यस्य); Mahadeva सबोजत्वमन्यत्र, Vijitna and Nagesa सबीजमन्यत्र ; cf. Aph.' -406, note 4 | 8 b संस्कारत्वं । ५ "Vedanti Mahadeva omits afu” "Aph. 407, note 3 1 ·सांख्य सूत्रत्त्योः ५, ११६. २५१ यस्यापि मोक्षस्यापि दृष्टत्वात् श्रुत्यनुमानप्रतिपाद- नात्कृतकृत्यता, न तु हौ सुषुप्तिसमाधो। सबीजत्वा- त्तयाः कृतकृत्यता गौणोति ॥ रागादोनां बन्धहेतुत्वात् किं वासनयेत्यत आह । यथा सुषुप्तिः प्रत्यक्षसिद्धा' यथा वा समाधिरागमसिद्धः, तथा मोक्षो ऽपि शास्त्रसिद्धः। तत्रापि दौ सुषुप्तिसमाधी नात्यन्तपुर- पार्थों सबोजत्वात्, किंतु मोक्ष एव निर्बोजत्वादिति भावः ॥ रागादीनामेव बन्धहेतुत्वात् किं संस्कारापरपर्यायवासनयेत्यत ाहर ॥ ব্যালজয়লজে অল ইয়াতী চলি, লিবিদা সুল न दोषादेव बन्ध इति वक्तव्यम्। वासनयानर्थख्यापन- मवश्यं कर्तव्यम्। दोषाणामेव निमित्तस्य प्रधानस्य मुक्तौ बाधकत्वं वक्तव्यम्। मुख्यं च वासनेति ॥ इष्पादिक्षेपे बेगांख्यात्संस्कारात्कम कर्मणा च संस्कार "इत्यनेके संस्काराः। तन्निषेधति ॥ । १ a inserts वा । २ . • त्यत्राह । ३ A C न वामनाया यानर्थ- क्यख्यापनं ; cf. Aph. 409, notes 1,2| 8 A योगा। ५.C inserts यक्षे। ६ B इत्यनेकसंस्कारान्निरम्यति ।

·२५२ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, १२०. दोषयोगे ऽपि रागादियोगे ऽपि वासनयैव अनर्थख्यापनं सौन्द- सौन्दर्यज्ञानम् । कारणमिति शेषः । अतो न रागादेरेव बन्ध- हेतुत्वं, किंतु निमित्तस्य रागादेरपि निमित्तस्य वामनायाः प्रधा- नबाधकत्वं मोक्षबाधकत्वम् । तस्माद्दासनोच्छेद एव यतितव्यमिति भावः ॥ वादिक्षपे वेगाख्यसंस्कारालिया क्रियातच म इत्य नेकसंस्का- रानिरस्थति ॥ एक संस्कारः क्रियानिर्वतको', न तु प्रतिक्रिय सं- কাহার জানুন অনলাইন | হe | एकसंस्कारपक्षे इषो पात इत्युक्तम् । परिणामपक्षे च एकस्यैव मन्दतरादिपरिणामात्यात इति बहु कल्प- नायां गौरवमिति ॥ एका विषयः, यत एका बुद्धिः, सत्सदिति प्रत्यय- स्याविशेषोंदित्यत आह॥ ७. १ a omits रागादियोगे ऽपि । २ a न अर्थ. instead of अनर्थ । ३ b omits यसौन्दर्य । 8 a omits रामादेरपि निमित्तस्य । ५ Corrected ; A B a be निवर्तको, C •नुवर्तको; cf. Aph. 411, note 1। ६ A C omit संस्कारभेदा। B इयोनीपात, C इयोन पाल । C AC इत्ययुक्तं । ६ B नाना० instead of मन्दतरादि । १० A प्रत्ययः स्यादविशेषा, C प्रत्यय. स्यातिविशेषा।

·सांख्यसूत्र त्रत्त्योः ५, १२२. २५३ स्पष्टम् ॥ नन्वेकस्मात्संस्कारादेका क्रिया ततः संस्कार इति लोके बुद्धि- रस्ति । तबाह ॥ भई हाशचिनिएका १३१ ॥ यथा सदिति प्रत्ययो ऽबाधितः, तथा घटपटादिप्रत्यया ऽपि। सदिति प्रत्ययश्च सामान्यविषयः। तस्मान्न बाह्यवुद्धावेकस्यैवेति नियमः ॥ पाञ्चभौतिकं जीवशरीरम्। कतिभूतारब्धं स्थाव- रमित्यवाह॥ एकस्मादेव बयः क्रिया इत्यपि बुद्धिरस्ति । तस्माल्लाघवादेक एव संस्कारः ॥ जङ्गमशरीरन्यायं स्थावरे ऽतिदिति ॥ ছাৱালীজনীলিকলিগ भविभागावरच पूर्वधन ॥ १२२ ॥ Vijñâna and Nâgeśa combine this Sûtra with the following one | २ A C omit च । ३ B बाह्यबुद्धौ विवेक ४ एकरमादेशः। ५ AC.दा. instead of धा०, the reading of B and of the other commentators i ·२५४ सांख्यसूत्ररत्त्योः ५, १२३. पूर्ववदिति भागायतनत्वात्पाञ्चभौतिकम् । भोगायत- नत्वं च जन्मान्तरीयक्रियाविशेषात् 'जीवात्मान एव' स्थावराश्रयतामुपगच्छन्तीति श्रुतेः ॥ अत्र स्मृतिरप्य स्तीत्याह॥ वौरुत् झटिति वृक्षप्रसारिणी लता ॥ अत्र प्रमाणमाह ॥ मृतेश्च ॥ १२३॥ व्यक्तम् । तथा च "अभिवादितश्च या विप्र आशिषं न प्रयच्छति । श्मशाने जायते वृक्षा गृध्रकनिषेवितः ॥ शरीरजैः कमदोषैर्याति' स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥ वृक्षादीनां देहत्वे कर्माधिकारिता स्यादित्यत आह॥ अभिवादितच जातितामित्यादिस्मतेस्तेषामपि शरीरवीव- गमात् ॥ ..... १ B जन्मान्तर० । २ C एवं। ३ B अतः । 8 This reading which exhibits one syllable too much in the first Pâda is found in all my six MSS. I ५ A C शारीरैः gáfustarfa í & Viz, the two S'lokas quoted by Aniruddha | ७ bcारीरित्वा० ।

·सांख्यसूत्रवत्योः ५, १२५. २५५ वृक्षादौनां शरीरत्वे कर्माधिकारापतिं निरस्यति । सद सावता सामाधिकारिक विशिवायुसे १२॥ जीवदेहा अपि चाण्डालादयो न कर्माधिकारिणः, किं पुनः स्थावरा इति, विशिष्टदेहस्य कर्माधिकारित्वात्॥ देहभेदमाह॥ अर्थों समर्थी विद्वानपर्युदस्तो ऽधिकारौति भावः ॥ देहभेदमाह ॥ विधा या व्यवस्था धार्मदी अवधा वीतरागाणां फलसंन्यासेन कर्मकरणात्कर्मदेहः। पश्वा- दीनामुपभोगदेहः । भागिनां कर्माधिकारिणां कीप- भागदेहः ॥ चतुर्थमनधिकारिणं देहमाह ॥ वीतरागाणां फलन्यासेन कर्म कुर्वतां कर्मदेहः । पश्चादीनामुपभोग- देहः । भोगिनां कर्मिणामुभयदेहः ॥ चतुर्थ देहमाह ॥ १ bc पूरीरित्वे । २ B चतुर्थमधिकारिणं । ३ . चतुर्थ ।

·२५६ सांख्यसूत्रत्योः ५, १२७. न किंचिदप्यनुधिनः ॥ १२६ ॥ "विद्यादनु शयं दे॒षे पश्चात्तापानुबन्धया' शाश्वतः। अनु- शयिता योगिना न किंचिदपि सर्वानधिकारात् ॥ नित्यां बुद्धिं निराकरोति ॥ अनुशयः प्रारब्धकर्मशेषः, सो ऽस्यास्तीत्यनुशयो, तस्य ज्ञानिन इत्यर्थः । न किंचिदपि कर्मति शेषः । ज्ञानी प्रारब्धशेषं भुनानो न विधि- निषेधेय्वधिक्रियत इति भावः । जीवसंबन्धिन्यो ज्ञानेच्छाकृतयो यद्यप्यनित्यास्तथापि क्वचित्रित्या भविष्यन्तीत्यत आह ॥ -- न बुद्ध्यादिनित्यत्वमानयविधेये ऽपिवहिवत् ॥१२७॥ व्याप्तिस्वरूपस्य व्यभिचारे सर्वचानाश्वासः। तथा चा- श्रयविशेषे चन्दनप्रभवस्य वहेरनुष्णत्वम् । दूषणान्तरमाह ॥ यद्यप्याश्रयविशेषः सेत्स्यति तथापि ज्ञानादयो ऽनित्या एव तत्र स्यः खकौयज्ञानादिषु व्याप्तिग्रहात् । अन्यथा चन्दनप्रभववहेरनुष्णव- मपि स्थादिति भावः ॥ ga १ A •नुशायिनः। २ B द्वेषः । ३ A B कानुशायिनो। बानि । 'B व्याप्तरूपस्य । ६ B चाश्रयाविधेि।

·साख्वसूबरयोः ५, १२६. २५० श्राश्रयो ऽपि नास्तीत्याह ॥ ईश्वरस्यासत्त्वात, आत्मनां च धर्माभावात्, प्रकृति- धर्माणां परिणामित्वात्, महदादीनामनित्यत्वात् । न चानित्याश्रया धर्मा नित्या भवितुमर्हन्ति, तस्मान्नित्य- बुद्धेराश्रयो नास्ति ॥ मणिमन्त्रौषधितपःप्रभावासिविद्देष्टा, न तु योग- सिद्धयो दृष्टा इत्यवाह ॥ ईश्वरस्य निराकृतत्वात् ॥ मणिमन्त्रौषधितपःप्रभावजमिङ्ख्यो दृष्टाः, न तु योगभिर्यः । तबाह ॥ महिला प्यायवाद सादिया पर पानीमा अणिमादिसिद्धिकाय-यूह परपुरप्रवेशादयो दृष्टाः, ते च मन्त्रादिभ्यः क्षुद्रसिद्धिप्रदेभ्यो ऽसंभवन्तो योगमेवा- वलम्बन्त इति नापल पनीयाः ॥ Mahâdeva copies this commentary literally, only putting भावः in place of नापलप नोयाः । 88 ·२५ सांख्य सूत्र त्योः ५, १३०. पृथग्भूतानां चैतन्यादर्शने ऽपि संहताः शरीर- भावमापन्नाश्चेतयिष्यन्तीत्यवाह ॥ पृथग्भूतानां चैतन्यादर्णने ऽपि देहाकारपरिणतेषु स्थादि- त्यचाह ॥ न भूतचैतन्त्र प्रत्येकानुपलच्या माहत्ये ६ साहत्ये' यस्य स्वल्या शक्तिर स्ति, तस्य समुदायान्महच्छक्तिर्जा- यते, यथा तन्तूनां स्वल्प शक्तिमतां समुदायाङ्गजबन्धन- शक्तिर्दश्यते। न तथा भूतानां पृथक चैतन्यं दृष्टं, येन माहत्ये चैतन्योद्भवः स्यात् । संहतत्वाविशेषान्मृतदेह- स्यापि चैतन्यप्रसङ्गः। तस्मादन्य एव चेतनः। उक्तम- प्यर्थ प्रसङ्गानुप्रसङ्गेन व्यवहितमिति स्मारितं, तेन न पुनरुक्तम्॥ सांइत्ये चेति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ॥ १ A C repeat एथक् । २ So reads Aniruddha only; the text of Mahadeva is that of Vijhana : प्रत्यो कादृष्टः (thus also my MS. B); cf. Aph. 418, note 2 | The other commentators insert sfü, and so does my MS. B; cf. the last clause of Aniruddha's commentary. Nagesa has खसाहत्ये, cf. Aph. 418, note 3 | 8 B यस्यामुख्या, after which there is a lacuna in this Ms. extending as far as •क्तिमतां। ५ B स्वल्प instead of तथा। ६ A C प्रसक्तानु० । 9 BC omit परि० ।

·सांख्यसूत्रयोः ५, १३०, २५६ यच हि प्रत्येकं खल्पा शक्तिर्दृश्यते, भवति तत्र संघाते ऽधिका शक्तिः, यथा तन्तूनां वल्पशक्तिमतां समुदायागजबन्धनशक्तिः । न च तथा भूतानां पृथक् चैतन्यं दृष्टं, येन सांहत्ये चैतन्योद्भवः स्यात् । उन्नो ऽप्यों व्यवहित इति पुनः स्मारितः ॥ वौसाध्यायममाप्यर्थी ।। इति कापिलसांख्यप्रवचनसूवत्तौ परपक्षनिर्जया'. ध्यायः पञ्चमः॥ सकलशास्त्रार्थे कथिते परपक्षनिर्ज- यानन्तरं तमेवार्थ संकलय्य तन्त्रन्यायेन वक्तुं षष्ठा- ध्यायारम्भः ॥ इति वेदान्तिमहादेवकते सांख्यप्रवचनत्तिमारे पञ्चमो ऽध्यायः ॥ षष्ठस्तन्वाध्यायः ॥ १ B श्रीकपिन्त । २ A C निगाया० । ३ C निर्णया।

·सांख्यसूचस्त्योः ६, २.
२६.
.
तत्र प्रायशः पूर्वाक एवार्थ उपसंहियते। सूत्राण्यपि प्रायशः
स्पष्टानि, क्वचियाख्यायन्ते।
स्पष्टम्। सामान्येनात्मन्यविप्रतिपत्तिः ॥
विशेषनिरूपणमाह॥
लिम्गात् ॥ २
देहाभेदपक्षे बाल्यकौमारयौवनवाईकदेहभेदादनेका-
त्मत्वप्रसङ्गः, मृते देहे नाशात् तस्य जन्मान्तरवैचि-
व्यानुपपत्तिः। श्रुतिश्च
अपाणिपादो जवना ग्रहीता
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः ।
स वेत्ति सर्व नहि तस्य वेत्ता
तमाहुरग्यं पुरुषं पुराणम् ॥
हेत्वन्तरमाह।
f Mahâdeva reads atfera; cf. Aph. 419, note 2 1
२ Mahadeva omits ऽसौ ; cf. Aph. 420, note 3 | ३ B
देहा। 8 A Cमृत । ५ B कस्यापि ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः ६४.
२६१
मम देह इति ज्ञानमस्ति, भेदे च षष्ठी श्रूयते । स्थूला
ऽहमिति सामानाधिकरण्यमस्तीति चेत्, न, देहे
प्रत्युपभोगात्तन्निमित्तो ऽयं गौणः प्रत्ययः ॥
शिलापुचकस्य' शरीरमित्यदे ऽपि षष्ठींश्रुतेन
भेद इत्यचाह॥
मम देह इति ज्ञानपूर्वकाच्छब्दाभिलापादित्यर्थः ॥
Zavay
न सिमानामा रममावाद । ४ ॥
न, तब प्रत्यक्षेणैवाभेदप्रतीतेः षष्ठी बाधितेति गौणः
प्रयोगः । मुख्यसंभवागौणा च नास्ति ॥
सुखोत्कर्षात्कृतकृत्यता स्यादित्यत आह ॥
शिलापुत्रकस्य शरीरमिति-वन्न भेदव्यपदेशो गौणः, किंतु मुख्यः,
धर्मिण अात्मनो ग्राहकेण शरीरादिभेदग्राहकेण मानेन प्रत्यक्षानु-
१ B onmits इति ।
२ B पुत्रस्य । ३ A षष्ठीति ।
४. Ma.
hadeva reads पिलापुत्रकव० ; the remark Aph. 421,
note 3, is not confirmed by my MSS. of Aniruddha |
YA omits एव । ६ AC ऽपि । ७ B • त्याचाह ।

·सांख्थ सूचटन्त्योः ६, ६. मानशब्दरूपेण गौणत्वस्य बाधात्, शिलापुत्रकस्य' शरीरमित्यत्र तु प्रत्यक्षेणैवाभेदग्रहात्। कृशो ऽहमित्यादिस्तु प्रेम्णा तादाम्याभि- मान इति भावः ॥ Manthiasyasing TRENETINiage अायतदान या तस्यता ॥ सुखोत्कर्षस्यापि क्षयित्वान्न कृतकृत्यता। अत्यन्त दुःख- नित्तिस्तु तथा, अपुनरावृत्तः ॥ सुखाभावस्यापि विद्यमानत्वात्पुरुषार्थत्वमित्यवाह। न तु सुखोत्कर्षात्, तस्य क्षयित्वात् ॥ यथा दुलाहोमा रुपन्त, न मया सुखादमि- लापः ॥ सुखे दुःखस्यावश्यंभावात् । यदि सुखे सति दुःखमवश्यं भवेत, कः सुखमभिलषेत् । तस्मादुःखबहुलत्वादुःख- निवृत्तिरेव पुरुषार्थः ॥ सुखस्य हेयत्वमाह ॥ १ a शिलापुत्रक०। २ Mahadeva and Nagesa read देषः instead of FIT: ; cf. Aph. 423, note 2 1 3 Corrected ; A मभिलम, C •मभिलन ; in B there is a lacuna. in this commentary | ·सांख्यसूचकृत्योः ६, ८, यथा सुखे ऽपि दुःखात् दुःखावश्यंभावात् द्वेषः, तथा दुःखे ऽपि सुखात् अल्पात् लभ्यमानात् अभिलाषो न। सुखं हि बहुल- तरदुःखमिश्रितमिति न सुखे ऽभिलाष इति भावः ॥ ननु कस्यचिदुःखामिश्रितमपि सुखं भविश्यतीत्यत आह ॥ कुचापिकमि सुखी न ॥७॥ स्वयमेव चिन्त्यताम्॥ प्रत्यक्षमेव वनितादीनां सुखहेतुत्वमित्यवाह ॥ दुःखामिश्रिते" सुखे ऽमति स्थादित्यादि । नवस्तु दुःखमिश्रणं, सुखं तु काम्यं भवेत् । अत श्राह ॥ कादपि दुखशामिति दुखपदी निधिमन्ते विधे- १ bomits लभ्यमानात् ।। २a बहुतर, b बलतर!| ३ b ०ख० instead of खा.। 8. This reading is peculiar to Aniruddha (B omits a); Mahadeva has a gify #7 SFT geffa, cf. Aph. 424, note 1; b c, however, follow Vijhana and Nagesa in omitting न । y All three MSS. insert ति । ६ a सुखीत्य, सुखेय instead of सुखे ऽसति । ७ a c omit त्यादि। ८ So read Aniruddha, Mahadeva (a निक्षियन्ति) and my MS. of Nagesa ; Vijhana निक्षिपन्ते ।

·सांख्यसूच रत्त्योः ६, १०. सगादोनामजने क्षयादौ च दुःखमिति स्वसंवेदनमेव प्रमाणमिति ॥ सुखमेव परमपुरुषार्थों, न त्वभाव' इत्यचाह ॥ खर्गाद्यर्थार्जनक्षयभयदुःखमस्त्येवेति भावः ।। सुखस्यैव पुरुषार्थत्वं लोके दृष्टं, न दुःखाभावस्थेत्यत आह ।। सुखलामाभाबादपुश्वार्थमिति चेन्नै देवि- 'रागिणां सुखं, वोतरागाणां दुःखाभाव इति ॥ विशेषगुणेच्छित्तिर्मुक्तिरित्यवाह ॥ रागिणां सुखं पुमर्थः, वीतरागाणां पुनर्दःखाभाव इति ॥ निगुमायाको लादियो १० ॥ १ AC नाभाव । २ A B C • पुरुषार्थमिति | ३ So reads Aniruddha only, the others चेन्न ; cf. Aph. 424, note 41 : B and one of F. E. Hall's MSS . have वैचित्र्यात्, see Aph. 424, note 5 1 ų A inserts the following S'loka which is found in C at the end of the commentary to Sutra 10 : तथा च, दुःखाभावो ऽपि नावेद्यः पुरुषार्थतयेष्यते । नहि मूछाद्यवस्थाथै प्रवृत्तो दृश्यते सुधीः ॥ & Thus only Aniruddha; Mahâdeva.. and Vijñâna इसकृत्वादिश्रुतेः, Nagesa ऽसङ्गत्वश्रुतेः, cf. Aph. 425, note | ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, १२. विशेषगुणनिषेधात्सामान्यगुणस्वीकारः। तथा चास- गादिश्रुतिविरोधः स्यात् ॥ यद्यसङ्गः पुरुषः, कथं धर्मात्स्वो ऽधीन्नरक इत्य- चाह॥ विशेषगुणोच्छित्तिर्मुकिरिति पक्षे सामान्यगुणस्खौकार प्रापतेत्, म च श्रुतिविरुद्धः ॥ नवसङ्गत्वे पुरुषस्य धर्मात्खौ ऽधर्मान्नरकमिति कथम् । तत्राह । पर धन्ये ऽपि हिहिरावदेवात् । ११४ प्रकृतिधर्मत्वे ऽपि प्रकृतिपुरुषाविवेकात्तच्छायापत्त्या- त्मनः स्वर्गादिप्राप्तिरित्यभिमानः ॥ अविवेकः किं सादिरनादित्यवाह ॥ अनादिरदिवेको न्यथा दोपतयसको १२ यदि सादिरविवेको भवेत, तदुत्पत्तेः पूर्व' मोक्षः स्यात् तदुत्पत्तौ च बन्ध इति मुक्तस्य बन्ध इत्ये को दोषः । १ A C insert सुखं between धर्मात् and खो। २ This commentary is simply copied by Mahâdeva, only aą being omitted before छाया० । ३ B omits पूर्व ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, १४. अविवेकप्रागभावस्यापि विद्यमानत्वान्मुक्तिसिवाववि- वेकनाशार्थमनुष्ठानं व्यर्थमिति द्वितीयो दोषः ॥ अविवेको ऽनादित्वात्किं नित्यो ऽनित्यो वेत्यवाह ॥ यदि' सादिरविवेको भवेत्, तर्हि तदुत्पत्तेः पूर्वं मोक्षः स्थात् तदुत्पत्तौ च बन्ध इति मुक्तस्य पुनर्बन्धापत्तिरेको दोषः । अवि- वेकाभावस्थापि विद्यमानत्वान्मुक्तिसिद्धावविवेकनाशार्थ यत्नो ऽन- र्थकः स्यादिति द्वितीयो दोषः ॥ না সিংহাসনে অনিহালখিলি | ফু = ৪ नित्यो द्विधा, कूटस्थनित्य आत्मा, परिणामिनित्या प्रकृतिः। न हयमप्यविवेकः, किं त्वनित्य एव नाशात्। अन्यथा नित्यत्वे ऽनुच्छितिः। आत्मवदित्युपलक्षणं, प्रकृतिवदित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ अविवेकनाशः केनेत्यवाह॥ श्रात्मवन्न कूटस्थनित्यः, नापि प्रकृतिवत्परिणामिनित्यः । अन्यथा नित्यत्वे ऽनुच्छित्तिः स्थात् ॥ प्रतिनियनकारनाम्यत्वमस्य ध्वान्तवत् ॥१४॥ १ b यद्यपि। २ b नाशार्थे । ३ AC insert कूटस्थपरि- णामि । Nagesa has स्यादात्मवदुच्छित्तेः " Aph. 427, note 3 1 4 A omits for " ·सांख्यसूत्रत्त्योः ६, १६. २६७ यथा ध्वान्तस्य नाशकः प्रकाश इति ॥ अच को नाशक इत्यवाह ॥ यथा ध्वान्तस्य नाशक: प्रकाश:, एवमम्य ॥ अविवेकनाशकमाह ॥ अव्यभिचाराविवेक एव नाशक इति ॥ किमविवेकाइड आत्मा, अथान्यदपि बन्धकारण- मस्तीत्यचाह॥ विवेकख्यातिरिति पोषः ॥ कारावादिका बद या ई। व्यक्तम्॥ मुक्तः कार्यत्वान्नाशे पुनर्बन्ध इत्यवाह ॥ बन्धः समारो ऽविवेक एवेति कार्यकारणयोरभेदोपचारात् । धर्मा- दिकं तु सहकारोति भावः ।। मुक्त कार्यवान्नाशमायाह ॥ १ b विवेका। The statement of F E. Hall that Mahadeva has प्रकारान्तराभावाद (Aph.' 429, note l), is contradicted by my three MSS. / ·२६८ सांख्यसूत्रत्त्योः ६, १८, भ मुतस्य पुनर्बन्धयोग यानातिनुते ॥ १७ ॥ श्रुतिश्च 'आत्मा ज्ञातव्यः प्रकृतिता विवेक्तव्यो न पुन- रावर्तत' इति। 'न्यायश्च 'भावकार्यस्य नाशात्', दुःख- निवृत्तिस्त्वभावरूपेति ॥ विपक्षे दोषमाह। अपिशब्दादिवेकख्यात्या मुक्तिः समुच्चीयते । उभयत्राप्यनावृत्ति- श्रुतेः 'श्रात्मा ज्ञातव्यः प्रकृतितो विवेतव्यो न पुनरावर्तत' दु- त्यादेः । भावकार्यस्यैव नाशनियम इति भावः ॥ विपक्षे दोषमाह ॥ अधुरुषार्थवमन्या १८॥ विवेकः पुरुषार्थः ॥ दूषणान्तरमाह ॥ सुषुप्तिममाधितुल्यत्वात् ॥ एतदेव स्पष्टयति ॥ १ A inserts नाशे | २ Corrected; be इत्यादिः, a इत्यादि । Mahadeva (and one of F. E. Hall's MSS. of Aniruddha) transposes the two words : अन्यथापुरुषार्थत्वम् ; of. Aph.' 430, note 1; अन्यथा is missing in A CL १ B पुन- बन्धका ।। ..

·सांख्य सूत्रस्त्योः ६, २०. २६६ अविशेषाक्तिमभयो। १४॥ संसारिमुक्तयोर्बन्धयोगाविशेषात् ॥ 'व्याध्यादयो योगान्तरायाः। तथा च पतञ्जलि: 'व्याधियानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनाल- ब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्ते ऽन्तरायाः। व्याधिरादिः, त्यानमकर्मण्यता, संशय उभयकोटि- स्मृग्ज्ञानं, प्रमादः समाधावनवधानं, आलस्य काय- गुरुत्वं, अविरतिविषयतृष्णा, भ्रान्तिदर्शनं मिथ्याज्ञानं, अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः। अनवस्थितत्वं लब्धभूमेमनसि भ्रशित्वम्। मुक्तौ किमेषां ध्वंसमाचं, धर्मान्तरप्राप्तित्यवाह ॥ उभयोः संसारमुक्तयोः ॥ मुक्कावन्तरायाणां ध्वंममात्रं धर्मान्तरप्राप्तिर्वा । तत्राह ॥ १ A C insert के योगान्त राया इत्यत्राह । २ B C स्य. instead of स्या० । ३ Corrected ; the MSS. जरादिः । A कोटिस्पर्शज्ञान ५ B omits मुक्तौ। ६ A. ध्वंसो न परः, C ध्वस्तः पबंपरः ! Nagesa reads परा" Aph. 431, mot.21 -- 8 A ·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, २१. धर्मान्तरपक्षे कूटस्थत्वप्रच्यव इति ॥ अभ्युपगम्याप्याह॥ अन्तरायध्वंस एव मुक्तौ, न परः । धर्म इति शेषः । धर्मान्तरपक्षे कू- टस्थत्वव्याहतिरिति भावः। अन्तरायास्तु पतञ्जलिनोताः धर्मान्तरयोगे ऽपि प्रौढिवादेनाह ॥ । तचाप्यविरोधः ॥२१॥ भवतु धर्मयोगः, तथापि न काचित्क्षतिः। मुक्तावना- त्तिरुक्ता, सा धर्मान्तरयोगे ऽप्यस्तोति ॥ श्रवणमनननिदिध्यासनं किं सर्वपुरुषसाधारणं न वेत्यवाह॥ अनावृत्तिश्रुतेरिति भावः ॥ श्रवणमनननिदिध्यासनानि सर्वैः५ कार्याणीति न नियम दूत्याह ॥ १ A धर्मान्तरत्वपक्षे। २ C omits • त्व० । ३ Bउपगम्याथाह। ? Here follows the text just given by Aniruddha, from थाधिस्यान • to • मनसि मंशित्वं, with two deviations only : Mahadeva puts yra at the end the quotation (Yogasutra I. 30) and says कायद्धिगुरुत्वं instead of the simple कायगुरुत्वं । ५ b c सर्व ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, २४.
२७१
རྒྱུ་དང་
विविधात्वधिकारिणो मृदुमध्याधिमाचाः । अधि-
मात्रस्य श्रवणमानान्मुक्तिः, मध्यमस्य दाभ्यां, मन्दस्य
चिभिः। न सर्व सर्वस्य ॥
पक्षान्तरमाह॥
मृदुमध्याधिमात्रा अधिकारिणः । तत्राधिमाचस्य श्रवणभावान्मुक्तिः,
मध्यस्य दाभ्यां, मन्दस्य त्रिभिः ॥
एतदेवोपपादयति॥
उत्तरेषां मन्दानां दायार्थ साधनत्रयमुक्तम् । श्रुति-
रपि 'अात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि-
ध्यासितव्यश्चेति ॥
स्वस्तिकादीनां मध्ये किमासनमनुष्ठेयमित्यवाह ॥
उत्तरेषां मन्दानां मनननिदिध्यासने इति पोषः ।
स्थैयार्थ सुखार्थं चासनानुष्ठानं, तदेवास्तु व्यापकत्वा-
दिति ॥
१ Bखस्तिकानां। २ B C elearly वा० )

·२७२
सांख्यसूत्रकृत्योः ६, २६.
एकाग्रतया विषयचिन्तनं ध्यान, निविषयं वा
मनो ध्यानमित्यवाह ॥
इति हेतोः । खस्तिकादीनां न नियमः ॥
समाधिलक्षणमाह ।।
समाधावच ध्यानशब्द इति ॥
कृत्तिनिरोधतुल्यत्वे सुषुप्तिसमाध्योः को विशेष
इत्यचाह ॥
ध्यानं समाधिः ॥
सुषुप्तितः समाधेविशेषमाह ॥
ভযুথিরালিঘাদ্বিয়াঃ ২
उपरागो विषयवासना। तन्निरोधः समाधाविति
शेषः॥
निःसङ्गत्वादात्मन उपरागाभावात्सर्वदा मुक्तिरि-
त्वचाह॥
१ Comits वा । २ B निर्विषयखासनो।। ३ । समाधिविभो ।
A C ofğo instead of ofto ]

·सांख्घसूत्ररत्त्योः ६, २६. २७३ इत्तिनिरोधस्योभयत्र तुल्यत्वे ऽपि समाधावुपरागाख्यविषयवासना- निरोधादिशेषः ॥ निमा बुधरा दिवसात १३०॥ प्रकृतिपुरुषाविवेकात्मकृत्युपरागेणात्मोपराग इत्यभि- मानः ॥ उपरागो ऽपि न तात्विक इत्यवाह॥ स्पष्टम् ॥ कौदृगपराग इत्याह ॥ অরেজঞ্জিল শরুষ, মি লোক ); ] तयाः संसर्गादुपरागो युक्तः। आत्मनस्त्वसंसर्गानोप- रागः, किं त्वभिमानः आत्मन्यहंकाराध्यासादुपरागा- ध्यासः॥ कथमभिमाननाश इत्यवाह ॥ तयोईि संसर्गादुपरागो युक्तः । श्रात्मनस्त्वसंसर्गानोपरागः, किं त्वभिमानः ॥ १ B गात्मनोपराग !।

·मांव्यसूत्रहत्योः ६, ३१. आदिशब्दात्समाधिग्रहणम् ॥ एकदेशिमतमुक्त्वा स्वमतमाह ॥ तन्निरोधः विषयोपरागनिरोधः । श्रादिशब्दात्समाधिः ॥ ध्यानादौनामवधिमार॥ জন্মঅিবখ্যকুলাঙ্গাথা + ছ গ | लयः 'सुषुप्तिः, विक्षेपो जागरितम्। तयाात्याई- मानविनाश गुहादिस्थानेषु केषु ध्यानादयः कर्तव्या इत्यचाह ॥ लयः सुषुप्तिः, विक्षेपः खनजागरिते। अवस्थात्रययात्तिपर्यन्तं ध्यानादौन्यनुष्ठेयानि ॥ तत्र च स्थाननियमो नास्तोत्याह ॥ ন গ্রাললিখলখিলগাল यच चित्तप्रसादो न भवति, तब न कर्तव्य॑मनुष्ठा- नम्। १ AC add खप्न । २ B •मानादिनाशः। ३ F. E. Hall ascribes the reading प्रसादाभावात् to Aniruddha, Aph.s 436, note 5; but this is not found in any of my three MSS.I ४ B तत्राकर्तव्य० ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, ३३. अहंकारादीनामुपादानत्वमस्तु', कृतं प्रत्येचचाह ॥ यचैव चित्तप्रसादस्तत्र ध्यानाद्यनुष्ठेयम् । न नदौपुलिनादिनियमः ॥ अपराधोमादानलानोमा कार्यरवचने । ३२॥ अहंकारादौनां कार्यत्वश्रुतेः तेषामपि कारणं प्रकृति- रित्यसकृदावेदितम् ॥ प्रकृतिपुरुषयोः पूर्वकालभावित्वाविशेषात्कार का- रणमित्यवाह॥ अन्येषां महदादीताम् ॥ नियाले पि नावाने योग्यत्वामानात् ॥ ३३ ॥ गुणवत्त्वसंसर्गित्वे कारणयोग्यता, सा चात्मनि ना- स्तीति प्रकृतिः कारणम्॥ आत्मनश्चेत्तृत्वानोक्तृत्वादि युज्यते, न जडस्य प्र- धानस्येत्यवाह ॥ १ B • पादानमस्तु । २ These first two words are omitted in ACT ३ A किं instead of कः, B oभावित्वे कः, C भावित्वात्वा । 8 A C गुगासंसर्गित्वं । ५ All three MSS. have to instead of •त्तु० । ६ A • त्वात्कार्टवादि । ।

·सांख्यसूधरत्योः ६, ३६.
नात्मन उपादानता, गुणवत्त्वसंसर्गित्वाभावादित्यर्थः ॥
श्रात्मनः स्वत एव कर्तृत्वभोकृत्वे, किं प्रकृत्युपरागणेति दूषयति ॥
সুনিভিযায় অন্যায়াজাল ?
व्यक्तम्।
तन्माषाणां महाभूतकार्यत्वदर्शनात्कथं प्रकृतेः का-
रणत्वमित्यत्राह॥
कुतर्कयुक्तं अपसदः दुष्टा सभा। तत्रात्मज्ञानं न युक्त, श्रुतिविरा-
धात्, खतःकर्ट वादावनिर्मोक्षप्रसङ्गाच्च,
श्रात्मा कर्नादिरूपश्चेन्मा काशीस्तर्हि मुन्नताम् ।
नहि खभावो भावानां व्यावर्ततौष्यवद्रवेः ॥
इत्युकः ॥
पारंपर्ये ऽपि प्रधानानुत्तिरणुवत् ॥ ३५ ॥
यथा घटादेर्मुत्पिण्डकार्यत्वेऽपि पारंपर्येण परमाणू-
पादानत्वं, तथाचापौति॥
प्रकृतियापिका न वेत्यचाह॥
यथा घटादेर्मुत्पिण्डकार्यत्वे ऽपि पारंपर्येण परमाणनामुपादानत्वं,
तथा प्रधानस्येत्यर्थः ।
सर्वच कार्यदर्शनादिभुत्वम् ॥१६॥

·सांख्यसूत्रवृत्त्योः ६, ३८. २७७ स्पष्टम्॥ विपक्षे दोषमाह ॥ प्रधानस्येति शेषः ॥ विपक्षे बाधकमाह ॥ भनियो प्यासारखताहानिरखुवन् ॥ ३० ॥ गतिः क्रिया। तद्योगो यस्यास्ति तदव्यापकम् । प्रकृते- र्गतिमत्त्वे कार्यत्वं परमाणुवत्, न त्वाद्यकारणता ॥ प्रकृतेरुपादानत्वे द्रव्यस्योपादानत्वात्तदन्तभावः स्यादित्यचाह॥ गतिः क्रिया। तत्प्रयोजकाविभुत्वयोगे ऽणनामिव कार्यता स्यात् । अणनां कार्यत्वे च पराक्रान्तमन्यत्र ॥ प्रतिहाधिवर्ष प्रधानस्य, न नियमः प्रसिद्धद्रव्येभ्यो ऽधिकं प्रधानं, अनियतत्वात्पदार्थस्य । उपादानकारणता च न समवाधिकारणता, कि तु प्रधानता, वैशेषिकसमवायस्यानभ्युपगमात् ॥ The clause beginning with sha: is omitted in B २ be on instead of का। ३ B प्रसिद्धे। 8 B omits प्रधामता, C has तदूपता instead i ·२७८ सांख्यसूत्रत्त्योः ६, ४०. प्रकृतिः किं गुणात्मिका गुणधर्मिणी वा। अचाह ॥ प्रसिद्धाधिक्यमिष्टं, यतो ऽस्माकं पृथिव्यादौनि द्रव्याणीत्यादि नियमः ॥ सत्त्वादयो न प्रकृतिधर्माः, किंतु सत्त्वर जम्तमोरूपैव प्रकृति- रित्याह ॥ सवादीनामतधर्मले सद्रूपत्वात् ॥ ३६॥ तादाम्यात् ॥ उपभोगार्थ प्रत्तिदृष्टा, न तु जडस्योपसोग इत्य- सत्त्वादीनां सत्त्वरजस्तममा तद्रूपत्वात् तादात्म्यात् ॥ निष्पयोजनप्रवृत्त्यभ्युपगमे मोक्षानुपपत्तः ॥ अनुपमागे ऽपि भुमर्थ स्वधिः प्रधानस्यो कुकुम- १ AC स्पटम् । २ This Avataranas stands in a close syntactical connexion with the following Sûtra, or is even considered as part of it by Mahâdeva ; the words are found in Vijnana's Avatarana, and form, with a slight alteration (०नुप पत्तिः), Sutra 40 in Nagesa's exposition ; cf. Aph. 142, note 2 1 ·सांग्ख्यसूचसयोः ६, ४३. क्षतव्याख्यानमेतत्तृतीये ऽध्याये 'प्रधाने त्यादिखचे ॥ प्रकते देकत्वात्कथं स्मृष्टिवैचित्यमित्यवाद। अधिदैनित्यम् ॥ ४१५ उपादानाभेदे ऽपि निमित्तोदेन भेदः, यथा सुवर्णभेदे ऽपि मुकुटनैवेयकादि भेदः ॥ कथं सृष्टिप्रलयावित्यवाह ॥ स्पष्टे ॥ सामन्यानो बाहयम् ॥ १२ ॥ साम्यात् प्रकृतेः सदृशपरिणामात् प्रलयः। वैषम्यात् प्रकृतेर्महदादिभावेन विसदृशपरिणामात्सृष्टिः ॥ प्रलयमाह॥ प्रकृतेः सदृशपरिणामात्पन्लयः । महदादिभावेन विसदृशपरिणामा- त्सृष्टिः ॥ विनोद धि मान लेदर ४.११३१ १ A अवेयकटकादि। २ A हरिप्रलयमाह, C च्यप्रत्यय ·२८. सांख्धसूत्रकृत्योः ६, 88. यथा लोको' बन्धमोक्षार्थ यतते, मुक्तवन्धश्च कृतार्थ- त्वादुदास्ते, तथा प्रधानमपि ॥ व्यापकत्वात्प्रकृतिपुरुषयाः संबन्धो ऽस्त्येवेति माक्षे ऽपि भोगप्रसङ्गर इत्यवाह। विमुक्तबोधात् 'विमुक्तो ऽयमिति बोधादिव मुक्तं प्रति प्रधानस्य न सृष्टिः प्रवृत्तिः। लोकवत्, लोके हि कश्चित्कस्यचिइन्धमोक्षार्थ यतते जाते च मोचे उदास्ते । तथा प्रधानम् ॥ नान्योपसर्पणे ऽमि 'मुन्नोमभागा निमित्ताभावात् भवेदेवं, यद्यन्यस्य प्रधानस्य उपसर्पणमात्रमुपभोग- निमित्तं स्यात्। न चैवं, किं तूपभाग्यनिमित्त उप- भोगः। स च मोक्षे नास्तीति ॥ एक एवात्मा। तथा च एकमेव परं ब्रह्म सत्यमन्यदिकल्पितम्। का माहः कस्तदा शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ १ C लोके। २ B कृतार्थत्वात्तदास्ते। ३ A omits प्रसङ्गः । 8A omits इव । ५ Twice in C] ६ AC विमुक्तो । O “Nâgesa has the lection fagant:77 wafar.” Aph.s 444, note 81 - A omits उपभोग्यनिमित्त, C has अविवेकfafao ; B C ofarfa Tigº which has been corrected by me into the reading given above i ·सांख्यसूत्रत्त्योः ६, ४६. २८१ एतदपाकरोति ॥ अन्यस्य बद्धस्य पुरुषस्य उपसर्पणे ऽपि तदर्थं सृष्टिप्रवृत्तावपि । निमित्ताभावात् अविवेकाभावात् ॥ एतत्प्रथमाध्याये जन्मादिसूत्रे वर्णितम् । तथा च अजामेकां लोहितशुक्ल कृष्णां बह्वीः प्रजाः सृज- मानां सरूपाः। अजो ये को जुषमाणोऽनुशेते जहात्येना भुक्त- भागामजो ऽन्यः॥ उपाधिभेदान्नानात्वं भविष्यतीत्यवाह ॥ स्पष्टम् ॥ तसिद्धौ भेदसिद्धौ। उपाधिमिथ्यात्वे कुता भेदसिद्धिः । सत्यत्वे तु तेनैव पुनर्वैतम् ॥ दूषणान्तरमाह॥ तसिद्धौ भेदसिद्धौ ॥ १ A C जहात्येकां। २ "Nagesa has उयाधिसिद्धिश्चेत्तसिद्धौ” Aph. 446, note 1 । ३ B इभेद । 36 ·२२ सांख्य सूत्रत्त्योः ६, ४८, -- सत्यासत्याभ्याम्। सत्यत्वे वैतसिद्धान्तहानिः। असत्यत्वे कुता नानात्वव्यवस्था॥ नादेतश्रुतिविरोधो दैतहानिश्चेत्यवाह' ॥ दाभ्यां सत्यत्वासत्यत्वाभ्याम् । उपाधेः सत्यत्वे ऽद्वैतबोधकप्रमाण- विरोधः । उपाधेरसत्यत्वे तु नस्य भेदाव्यवस्थापकत्वेन भेदग्राहि- प्रत्यवादिविरोधः। खमते बाह॥ दावामध्यविमान्य पूर्वसुल र साधनाभावात अबैतश्रुतेः सामान्यपरत्वात् प्रशंसापरत्वाद्दान्यार्थत्वे न विरोधः। उपाधिसत्यत्वे च न दैतहानिरिति नास्ति विरोधः। तस्मान्न पूर्वमात्मैकत्वं नोत्तरं च श्रुतिवि- रोधः। अद्वैतत्वे प्रमाणासत्त्वात् न तत्सिद्धिरिति भित्रो ऽस्तीत्यर्थः ॥ । A द्वाभ्यामयं । २ B •श्चेत्याह । ३ सत्यत्वासत्यत्वाभ्यां is missing in by : a सत्य । ų This clause is omitted in B1 ६ A प्रमाणासत्यादात्मसिद्धिरिति, C प्रमाणासत्त्वासिद्धिरिति ।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ६, ५०. २३ न प्रमाणाभावः, स्वप्रकाशमेव प्रमाणमस्तीत्यवाह। पूर्व प्रात्मकत्वं उत्तरं उपाधिभेदान्नानात्वं च न, उपयत्रापि साधका- भावात् । किं तु खत एव सत्य श्रात्मभेदः, आत्मैक्यश्रुतिः प्रात्म- वैकलेविषया, भेदप्रत्यक्षं त्वनौपाधिकसत्यभेदविषयमिति श्रुति- प्रत्यक्षाभ्यामविरोधात् ॥ व्यक्तम्॥ दूषणान्तरमाह॥ अद्वैतं कथं मिध्येत्, अनात्मनात्मना वा । नाद्य', जडत्वात् । अन्ये प्रकाश्यत्वप्रकाशकत्वयोर्विरोधः ॥ जबाती बर्ड अकानि बिहान यात्मकत्व, g B gives this Avatâraņa in place of the next one टूषणान्तरमाह) and substitutes here the Avatarana of Vijñâna 1 २ a borgo instead of ozol ३ a adds प्रकाशकत्वयोर्विरोधात्, see the end of the next commentary | AC कर्मकर्ट त्वविरोधः, Nagesa कट कर्मविरोधः; of. Aph. 447, 7, note 2 1 4 B offers, instead of this word, the whole of Vijñâna's commentary with an addition from that of Nâgesa | ६ Thus only Aniruddha, the otliers agent; cf. Aph. 148, note 2; the remark of ·२८४ सांख्यसूत्रस्त्योः ६, ५०. जडादन्यश्चिद्रपो जडं प्रकाशयति । जडव्यात्तत्वेन प्रकाशरूपत्वं, न तु प्रकाशधर्मत्वमुक्तम् । अत एव 'स एष नेति नेतौ'त्युच्यते, न तु विधिमुखतयेति ॥ अथालौकिकप्रकाशरूपत्वम्। तत्र व्याप्तिग्रहणाभावा- दृष्टान्ताभावः॥ अथ योगिगम्यं तत्। असंप्रज्ञातयोगि- ना ज्ञानचेष्टाभावाल्लिङ्गं नास्ति । संप्रज्ञातयोगिनश्च वचनचेष्टादि लिङ्गं, तेन च लौकिक एवार्थों ऽनुमो- यते। न च सो ऽप्यनुभवरूपं चैतन्यं प्रतिपादयितुं शक्नोति। तथा च इष्टुक्षौरगुडादौनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥ एवमचेतनव्याहत्तत्वाच्चेतन इत्युच्यते, न तु चितिसम- वायश्चैतन्यरूपत्वं वा, असंप्रज्ञातावस्थायां निरुव- त्तित्वेनापि अलौकिकचैतन्यमिति व्यवहारान्यर्थी- F. E. Hall, in note 3, regarding a different reading of Mahâdeva in this Sûtra, is not confirmed by my MSS. 1 १ A C जडव्यात्तत्वेन प्रकाशधर्मत्वे प्रकाशरूपत्वं वा वक्तं युक्तं । २ ० नेत्युच्यते । ३ B एवात्मा । 8 C रूप०, B रूपञ्चैः । ५ B तदादातुं । ६ A रूप। ७ C लौकिक । - Corrected ; all three MSS. have व्यवहारादन्यथा० ।

·सांख्यसूत्रकृत्योः ६, ५०. २८५ सिद्धेः। संप्रज्ञातावस्थायां तु वृत्तिज्ञानेनैव चैतन्य- मिति व्यपदेशः॥ एवं दुःखनिवृत्तावानन्दरूपत्वमिति प्रयोगः। यदि भावात्मकमानन्दरूपत्वं, तत्किं सुख- मात्र प्रयोगः। तथा सत्यज्ञातस्य सुखस्यादर्शनात्सुखं तज्ज्ञानं ज्ञाता चेति कुतो ऽदैतम्। अथ सुखविशेषे आनन्दव्यपदेशः । सुखं च चैतन्यरूपं चेति न दृष्टम्। अविवेचकानामेवैतत् । विवेचकास्त्वेवं मन्यन्ते, "दृष्टेनैव व्यात्तिरूपत्वेनोपपत्तादृष्टालौकिककल्पना गुरुति ॥ यदि चैतन्यं न स्यात्, वस्तुसंवेदनमेव न स्यात् । मैवम्। यथालाबुवेणतन्तूनां तथाविधसंयोग- विशेषः शब्दकारणं, न तु चयाणां संयोगादतिरिक्त किंचिदस्ति, तथा पाञ्चभौतिकत्वाविशेषे ऽपि जन्तु- रूपेण परिणताना पिण्डानां तथाविधात्संबन्धाच्चैत- न्यमिति। प्रकाशत्वे चात्मनो ऽप्यंशत्वेन जडत्वमिति। एवं च स्वप्रकाशश्रुतिर्बाधिता स्थादित्यचाह ॥ जडव्यावृत्तत्वमेव चिद्रूपत्वं, न तु प्रकाशधर्मत्वम् । अत एव 'नेति नेतौ'त्युच्यते, न विधिमुखेन। एवमानन्दताप्यनानन्दव्यावृत्तिरेव, १ A ज्ञानेन। A विशेषः। ३ B मुविवे ! । 8 B adds एव । ५ B रूपेनैवो। B. पत्तर। ७ B C विशेषाः । ८ B.वाद्विोधे। B_ऽयं, Cऽप्यंशेन ।

·२८६ सांख्यसूत्रवत्योः ६, ५२. - न तु भावरूपं सुखं, अज्ञायमानसुखस्यादर्शनेन ज्ञाचादौनामाव- श्यकत्वेन मुक्तावपि द्वैतापत्तेः। अलौकिकं सुखं मुक्तौ खप्रकाशं च तदित्यत्र मानाभावः ॥ नन्वानन्दरूपत्वे श्रुतिर्विद्यते । नेत्याह । । जडस्य चिगुणात्मकत्वेन' रागहेतुत्वात् प्रमाणादयश्च चिगुणत्वेन हेया इति । रागोच्छित्तिश्च कर्तव्येति । तत्सिद्धेः स्वप्रकाशश्रुतेरन्यथासिद्धेः ॥ जगतो मिथ्यात्वात्कथमन्यथासिद्धिरित्यत्राह ॥ रागिणां हि सुखे रागः मुक्तौ च विरागः । ततश्च विषयवैराग्या- यात्मनो ऽनानन्दस्यापि तत्सिद्धेरानन्दत्वकथनात् । श्रुताविति शेषः । वस्तुत आनन्दश्रुतिर्दुःखाभावे औपचारिकौति भावः ॥ जगत्मत्यत्वमाह ॥ अगत्सत्यत्वमद्धार मन्यवादाभवाभावात्।। ५२॥ दुष्टकारणजन्यं यथा पौतशङ्खज्ञानम् । बाधकं च 'नेदं रजतमिति ज्ञानम् । न चेदं तथा, प्रकृत्यादीनाम- दुष्टत्वात् । 'नेदं जगदिति प्रत्ययाभावाबाधकं च १ B •त्मकत्वे । २ AC रिति तत्राह ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६,५२. २७ । । । नास्ति ॥ संक्षेपाज्जगदुच्यते । अर्ध्व भूर्भुवः स्वमहर्जन- स्तपः सत्यमिति । अधा महातलेरसातलतलातल- पातालसुतलवितलातला इति। मध्ये जम्बुद्दीपः । तन्मध्ये सुमेरुः । तत्पूर्वादिचतुर्दिछु मन्दरगन्धमादन- विपुलसुपार्श्वनामाना विष्टम्भपर्वताः । मेरुदक्षिणे भारतवर्षहिमालयपर्वतकिंपुरुषवर्ष हेमकूट पर्वतहरि- वर्षनिषधपर्वताः । मेरोरुत्तरे कुरुवर्षङ्गिपर्वतहिर- ण्यकवर्षश्वेतपर्वतरम्यकवर्षनीलपर्वताः। मेरुपूर्व भ- द्राश्ववर्षमाल्यवत्पर्वतः । मेरुपश्चिमे केतुमालवर्ष' गन्धमादनपर्वतः । मेरोरध इलाकृतवर्षः। लक्षयो- जना जम्बुद्रौपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्यो लवणसमुद्रः। तद्दे- टनेन तद्दिगुणः१२ शाकद्वीपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्य इक्षु- रससमुद्रः । तद्देष्टनेन तद्दिगुणः कुशद्वीपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्यः सुरासमुद्रः । तद्देष्टनेन तद्दिगुणः क्रौञ्चौपः । तद्देष्टनेन तत्तुल्यो सृतसमुद्रः । तद्देष्टनेन तद्दिगुणः । । । । १ AC transpose तपः सत्यं । R Corrected; the MSS. महीतल। ३ C omits पाताल, to reduce the number of hells to seven | 8 AC जम्ब० । ५A omits वर्ष । ६ Corrected ; the MSS. • पूटडौ । ७ AC चम्पको instead of रम्यक० । Corrected; B माल्य- वत पर्वतः, A C माल्यवान्पर्वतः। १० A वर्ष। ९१ A इलावतः । १२ C जम्बू० । १३ A C always तद्विगुणः । C A वर्ष ।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, ५४. ~ शाल्मलिद्दीपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्यो दधिसमुद्रः। तद्दे- टनेन तद्विगुणः लक्षद्वीपः । तद्देष्टनेन तत्तुल्यो दुग्ध- समुद्रः । तद्देष्टनेन तहिगुणः पुष्करदीपः। तद्देष्टनेन तत्तुल्यः स्वादूदकसमुद्रः । लोकालोकपर्वतवेष्टनेन ब्रह्माण्डकटान सर्वतः परिश्तं जगदिति ॥ पूर्वोक्तमपि शिष्यहिततया पुनः प्रतिपादयति ॥ दुष्टकारणजन्यं हि पौतः शङ्ख' इत्यादिज्ञानं, 'न पौतः शङ्ख' इत्यादिज्ञानबाध्यं च । तद्दिषयो ऽसत्यः, जगति तु न तथेति भावः ॥ प्रकारान्तरामवासिय चिः । ५३ ॥ प्रकारान्तरं च पूर्वमेव दूषितम् ॥ अहं करामोति प्रत्यक्षात् 'किमहंकारः कती, अथाहंकारशब्देनात्मोच्यते, स एव कर्ते,त्यत्राह ॥ प्रकारान्तरं च पूर्वमेव निरस्तम् ॥ अहंकारः कती, न पुरुषः ॥ ५४॥ पुरुषस्यापरिणामित्वात्। कृतिचैतन्ययोः सामाना- धिकरण्यं च 'वृक्षस्तिष्ठती'त्यादैा व्यभिचरति ॥ । १ a omits तु। २ C एवाकर्ते ३ A न प्रकृति।

·सांख्य सूत्रत्त्योः ६, ५५. २८६ एककर्मक्षये इपि यावद्दहभावित्वात्कर्मणा ऽपरा- परकोत्पत्तावनिमोक्ष इत्यवाह ॥ अहंकारो बुद्धिः ॥ ननु सत्यामपि विवेकख्याती सुखादिभोगो दृश्यते, स कथम् । तनाह ॥ লিঙ্গনস্থা সুন্নিবঞ্জাবীলিলা 2 , ? - अविवेकात्कमार्जनं, तेन च भुक्तिरिति। चिदवसाना आत्मज्ञानावसाना। विवेकात्यत्तो वापरकमार्जनं, तदभावात, कोपभागः । कृतकर्मणा ज्ञानादेव नाशः । तथा च यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुते ऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति ॥ सातिशयत्वाच्चन्द्रादिलोकप्राप्तिरेव पुरुषार्थो भवि- ध्यतीत्यवाह॥ चित् देहादिज्ञानं अवसानं अवधिर्यस्याः । यावद्देहादिभानं, ताव- भोग इत्यर्थः । तदिति प्रारब्धमुच्यते, बुद्धिस्थत्वात् । 'तस्य ताव- १ A एककर्मापक्षेपे !, C एककार्मापेक्षे। २ B • सानादात्मज्ञा- नविचारबलात् । ३ A अविवेको । 8 BC अति । 37 ·सांख्य सूत्रकृत्योः ६, ५७. देव' चिरं, यावन्न विमोक्ष्ये ऽथ संपत्स्ये' इत्यादिश्रुतेः ज्ञानिनो ऽपि प्रारब्धकर्मफलभोग आवश्यक इति भावः ॥ आदिशब्दाब्रह्मलोकादयो ग्राह्याः॥ गुरूपसन्नस्य शब्दश्रवणादेव मोक्षो भविष्यतीति किं मननादिनेत्यचाह॥ निमित्तमविवेकादि ॥ लोक नारदेशसिद्धि पूर्ववत् । ५७ ॥ पूर्वोक्तमेवोक्तम् । मन्दानां न श्रवणमाचान्मुक्तिः, किं तु मननादिना । अनेन यमनियमासनप्राणायाम- प्रत्याहारधारणाध्यानसमाधय उपलक्षणीयाः॥ कथं तथुपदेशमाचान्मुक्तिः श्रूयत इत्यवाह ॥ लोकस्य मन्दाधिकारिण: उपदेशात् श्रवणमाचात् न मुक्तिः, कि तु पूर्वं यथोतं तथैतबोध्यम् । मनननिदिध्यासने अपेक्षिते इत्यर्थः ॥ १ ac omit एव। २ Corrected ; the MSS. विमोक्षे। ३ a श्रुतिः। 8 So reads Aniruddha only, the others • निमित्तसद्भावात् ; ef. Aph. 451, note 2 | ५ A गुरूपसंपन्नस्य, B पुरूपसंपन्नस्थ ।। ६ So reads Aniruddha only, the others omit तत् ; cf. Aph. 452, note 11 9 A C पूर्वमेवोक्तं ।

·सांख्य सूत्रत्त्योः ६, ५६. तर्हि 'श्रुत्वा मुच्यत' इति कथमुपपद्यते । तत्राह ॥ प्रथमभावित्वाच्छ्रवणस्य पारंपर्येण कारणत्वसिद्धौ वि- मुक्तिश्रुतिः ॥ यथा च व्यापकत्वात्प्रकृतेजगत्कारणत्वं, एवं व्याप- कत्वादात्मनः सर्वदेश उपभोगप्रगङ्ग इत्यचाह ॥ तमिवौ श्रवणमात्रसिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः पारंपर्येण उत्तमाधि- कारिविषया वा ॥ गतिशय साधकले पनि कोगटेशबाल- यथा घटायपाधियागात् घटे गच्छति 'घटाकाशं गच्छतीति ज्ञानं, तथा देहावच्छेदेन तगत्यात्मगति- रिति । कर्मवशाधव देथे उपभोगस्तच देहगमना- दात्मना भोगलाभः ॥ यद्यात्मा व्यापकश्चिद्र पः, सर्वदा सर्वच सार्थेषु समकालं ज्ञानं प्रसज्येत, न चैवं ह- श्यते । तन्न । भवेदेवं, यद्यात्मा व्यापकस्वरूपेण वृत्ति- १ ० विमुक्त अतिः। २ B omits च व्यापकत्वात् । omit एवं। 8 B भोग । ५० विमुक्त अतिः । ६० कार । ३ BC ·२६२ सांख्य सूत्र त्योः ६, ५६. ज्ञानं जनयति। न चैवं, किंतु देहादिपरिच्छिन्न एव । यथा सूर्य प्रकाश स्वभावो ऽपि मे रोदक्षिणस्थो नात्त- रभागं प्रकाशयति, उत्तरस्थो न दक्षिणभागं, अव्याप- कत्वात् ॥ यदा तु ज्ञानादिना दग्धकमाशयत्वेन नष्ट- देहादिसंघातो नीरजस्तमस्को व्यापको भवति, न तदा वृत्तिज्ञानं जनयत्यविकारित्वात्, तु स्वयमेव जगत्प्रकाशस्वरूपः॥ यथा चाकाशं व्यापकं प्रादेशि- कधूमादिसंबन्धेन न मलिनं भवति, किं तु घटाद्यव- च्छिन्नं सत् धटाद्युदरवर्ति सर्व मलिनमित्यनुमन्यते । तचापि नाकाशं मलिनं, तस्य लेपाभावात्, किं त्व- विवेचकानां मिाभिमानमात्र, घटभङ्गे तथाऽदर्श- नात् । तथात्मा व्यापको, नास्य धर्मादिसंबन्धो, नापि ज्ञानं, किंतु शरीरावच्छेदेन मरुदहियोगवज्जीवसं- बन्धेन मनोयोगात् जीवात्मत्युच्यते। मनसा विना- भूता प्रकृतिरिति प्राकृतधर्माधर्मज्ञानाज्ञानसुख- दुःखाद्यहंकारेन्द्रियतविषयजन्मादिमानिव लक्ष्यते । सात्त्विकांशेन प्रकृतेः स्वच्छत्वात् तत्प्रतिबिम्बित आत्मा १ B दृष्ट। २ B • खभावः। ३C •त्युच्यते । ४ A तथात्रापि । ५. A C तु विवेचकानां । ६ A C मिथ्यैवा० । ७ C योगाजीव०, Bयोगादोज । G A प्रकृति ।

·सांख्यसू वरच्योः ६, ५६. २६३ प्रकृतिकर्तृत्वादिकमात्मन्यभिमन्यते। मिथ्याभिमाना ऽपि प्रकृतिप्रतिबिम्बिते आत्मनि, न त्वात्मनि, यथा निष्कम्योऽपि चन्द्रो जलप्रतिबिम्बितो जलकम्पात्कम्पत इति मिथ्याप्रत्ययः, यथा वा मुखं निर्मलमपि मलिन- दर्पणे प्रतिबिम्बितं मलिनमित्यभिमन्यते ॥ विवेच- कास्तु कैवल्यदर्शिन 'आत्मना ऽपरिणामादसंगत्वाञ्च कर्तृत्वादिकं मिथ्ये ति पश्यन्ति। यदा तु ध्यानपरि- पाकवशाहासनाहासक्रमेण मनोलयाहासनानाशा- देहभङ्गे ऽन्यदेहानुत्पादः, तदा जीवात्मनेो ऽपि पर- मात्मना सबकत्वेन व्यापकत्वात् क धर्माधर्मयोगः कत्वादिकं वा । किं त्ववाग्गोचरत्वे ऽपरोक्षवाधा- नन्दरूपत्वमिति भण्यते, अन्यथा प्रतिपादयितुमश- क्यत्वादिति ॥ देहेोत्पत्तेः पूर्व निराश्रयत्वादधिष्ठानासंभवादुत्य- त्यनन्तरमात्माधिष्ठानमित्यवाह ॥ व्यापकत्वे ऽप्यात्मन उपाधियोगात् देहादियोगात् भोगदेशकाल- योगः । यथा व्योम घटादौ गच्छति गच्छतौव, तथात्मापि देहा- . १ B ध्यान परिपाक रूणाहासनादाक्रमेण !। २ C व्यायकत्वेन, A omits the word | ३ AC चरत्वा । 8 B निराशयत्वाद।

·सांख्यसूत्रत्त्योः ६, ६१. वच्छिन्नो गच्छतौवेति विशिष्टदेशकालमंबन्ध्युपभोगभाग्भवति कुतः । गतिश्रुतेः 'ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था' इत्यादेः ॥ बनधितिय मुस्लिामीमा ६ ॥ व्यापकस्य नित्यस्य पूर्वपश्चाद्भावायोगाद्देहोत्पत्तिसम- कालमेवाधिष्ठानान्न तसिद्धिः नानधिष्ठानसिद्धिः । ततश्च न पूतिभाव इति ॥ अदृष्टवशादेव पूतिभावो न भविष्यतीत्यवाह ॥ न तसिद्धिः नानधिष्ठानमिद्धिः ॥ अदृष्टवशादेव पूतिभावो न भविष्यतीत्यत आह ॥ असार । पोस्ट्मास्य तदानलादिनदकरे निराश्रयस्यादृष्टस्यासामर्थ्याहासंबद्वत्वेन न कार्य- करणं, यथा जलस्य नाङ्गुरजनकत्वम्। श्रादिशब्दा- दग्नेग्रहणम् ॥ किमाश्रया धर्मादयः कार्यजनका इत्यत्राह ॥ १ Thus only Aniruddha, the others पूतिभावप्रसङ्गान ; ef. Aph.' 453, note 3 | २ B omits न। ३ C देहेऽ० । 8 B C संबंधत्वेन । ५ B कारणं ।

·सांख्यसूचरत्त्योः ६, ६३. २६५ बोजावस्थामारभ्यात्मा नाधितिष्ठति, किं त्वदृष्टद्वारेति चेत्, न, श्रसंबवस्थादृष्टस्य तदसंभवात् कारणत्वासंभवात् । अयमर्थः । अव- श्यमदृष्टस्य तत्र संबन्धो वाच्यः, स च स्वाश्रयसंयोगविशेषादिरूप एवेति । जलादिवदिति दृष्टान्तः, यथा जलादि अङ्कुरजनकमपि बीजासंबद्धमङ्कुर न जनयति नित्याशनियादारी छोले । २४ निर्गुणत्वादात्मनः तद्धर्मत्वासंभवादेते धर्मादयो ऽहं- कारधर्माः। कार्यकारणयारभेदाद्विधर्मा एवाहंकार- धर्मा इत्युक्तम्॥ किमात्मनः स्वरूपेण जीवत्वमन्यथा वेत्यवाह ॥ निर्गुणत्वादात्मनः तदसंभवात् तस्मिन्नसंभवात् । एते धर्मादयो ऽहंकारधर्माः। कार्यकारणयोरभेदाङ्गुद्धिधर्मा एवाहंकारधर्मा दू- त्युक्तम् ॥ মিস লঙ তল্পিত এই বিশ্ববি स्वरूपेण जीवत्वे कर्तृत्वाद्भोक्तृत्वात्कौटस्थ्यहानिः। १ bc जीवा। २ c adds तद्वत् । ३ B तमासः । सरूपेगा । ५ C कर्टभोक्तत्वात् । 8 B ·२६६ सांख्यसूत्रयोः ६, ६४. अन्वयव्यतिरेकाच्च। देहावच्छेदेन वाय्वग्निसंयोगा- दिन्द्रियसंयोगेन विशिष्टस्य जीवत्वम् ॥ ऐश्वर्यशालित्वाज्जीवात्मैवेश्वरः, स एव जगन्निर्मास्य- ति । तथा च ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशे ऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ इत्यवाहा ॥ जौवत्वं कर्तृत्वभोक्तत्वविशिष्टस्य देहादिविशिष्टस्य, न तु स्वरूपेण, कौटस्थहानेः, अवयव्यतिरेकाभ्यां च, देहाभिमानिन एव कढत्व- भोतृत्वोपलम्भात् ॥ अहवारकाधीना काखिचिन्देरापीना लामा भावात प्रमाणाभावादिति जगदुपादानज्ञानाभावात्। अव्या- पकत्वादनेकेश्वरकल्पनापि स्यात् ॥ कार्यत्वाचेतनकार्यत्वमप्यनैकान्तिकमित्याह' ॥ 'प्रकृतेर्महान्, महतो ऽहंकार'. इत्युक्तो ऽहंकारः, तदभिन्नो यः १ B वायुवति। कार्यत्वाच्च चेवन । २ इत्यवाह is missing in B| ३ A C A मित्यत्राह।

·सांख्यसूत्ररत्त्योः ६, ६६. २६७ कर्ता, तदधौना कार्यस्य तन्मात्रादेः मिद्धिः, नेश्वराधीना, कार्य- त्वस्य चेतनकार्यत्वव्याप्यले प्रमाणाभावात् ॥ एतदेव स्पष्टयति ॥ अदृष्टोद्भूतिवदकर्तृकत्वात्। तस्यापि सकर्टकत्वे ऽदृष्टोद्भूत्यन्तरस्य सहकारित्वं, तस्यास्तस्या अप्यन्यस्या इत्यनवस्था। सादित्वाच्च संसारस्य नानादितापरि- अहंकारस्य कारणत्वे किं महान्तं प्रत्यपि कारणत्व- मित्यवाह॥ न दृष्टः कर्ता यस्य 'चित्यङ्करादेस्तस्योद्भूतिः उत्पत्तिः । तस्यामिव समानत्वं चेतनक-भावस्य । पित्यकुरादौ हि न चेतनः कर्तास्ति, अनुपलब्धेः, तथा तन्मात्रेवपि ॥ न स्वस्य कारणं कार्य भवति । 8 A १ a तदकी। २a कार्यत्वस्य । ३ A अछोमृतवत्। C •दकर्ट वात् । ५ A. C सकट त्वे। ६ AC तस्था: only oncel 38 ·२६८ सांख्यसूचरत्त्योः ६, ६८, स्वीया प्रकृतिः, स्वामो पुरुषः। तयाः संबन्धः किं स्वाभाविकः, अन्यनिमित्तका वा। स्वाभाविकत्वे स्व- भावस्यानपायादनिर्मोक्ष इत्यवाह ॥ अहंकारस्य कार्य महतो ऽन्यत् । नहि खकारणं खकार्य भवति ॥ मामीनामज अपने हामिभादो प्यानादिवाना- प्रकृतेरित्युपलक्षणं, पुरुषस्येत्यपि द्रष्टव्यम्। कर्मणश्च स्वस्वामिसंबन्धकारणत्वे,' विवेकात्कर्मक्षये स्वस्वामि- भावसंबन्धाभावान्मुक्तिः। अनित्यस्य सादित्वेन नानादितापरिहारो, नित्यस्य पुनरस्तौति, अनादि- रित्युक्तम् ॥ मतान्तरमाह॥ पुरुषस्येति पूरणीयम् । स्पष्टमन्यत् ॥ अधिवेकनिमित्त का पशि स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । १ B •कारत्वे । २ B खखामिसंबन्धान् । ३ B सादित्वात् । 8 Thus Aniruddha only, the others ofafarit; cf. Aph.” 459, note 2।

·सांख्यसूत्रत्वोः ६, ७०. एकदेशिमतमाह। अविवेकनिमित्त इति बनौहिः॥ एकदेभिमतमाह। लयनाल्लिङ्गमिति सूक्ष्ममातिवाहिकशरीरम्। या- वत्स्थूलशरीरे सूक्ष्म शरीरस्य गमनमस्ति, तावख- स्वामिसंबन्धाइड इत्युच्यते॥ स्वमतमाह। यावत्स्थलशरीरे सूक्ष्म शरीरमस्ति, तावत्प्रकृतिपुरुषयोः स्वस्वामि- संबन्ध इति ॥ खमतमाह ॥ याचा विचार यहा तहति कर्मक्षयाहा ज्ञानादान्यता वेति, स्व- स्वामिसंबन्धोच्छित्त्या संसाराच्छित्तिः पुरुषार्थः ॥ तद्- च्छित्तिः पुरुषार्थ इति वीसाध्यायपरिसमाप्तौ ॥ १ AC गमनागमनमस्ति । २ AC omit इति । ३ A C ज्ञानाहा।

·३०० सांख्य सूत्रहत्त्योः ६, ७०. एष सत्कार्यसिद्धान्तः पूर्वमेव निरूपितः । तन्त्रतः प्रतिपाद्यत्वान्न हि स्यात्पुनरुक्तता ॥ 'यत् तत्' इत्यव्ययं हेतौ। यतस्ततः स्वस्वामिभावो ऽस्तु प्रकृति- पुरुषयोः, तस्य तु बन्धहेतुत्वात् तदुछित्तिः पुरुषार्थ इति मम मतम् । वौसाध्यायसमाप्यर्था । इति कापिलसांख्यप्रवचनसूवृत्तौ षष्ठोऽध्यायः ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः॥ वृत्तिः कृतानिरुद्देन सांख्यनवस्य धीमता। मूढसत्त्वविवेकाय, आत्मनश्च विमुक्तये । Swadisansasashanshyamalanimal इति वेदान्तिमहादेवकृते सांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तिसारे सवाध्यायः षष्ठः ॥ १ ० इत्यव्यय । २ A omits कापिल । ३C सूत्रस्य । 8 A समाप्तोऽयं। ५ B इत्तिकर्तानिरुतोऽभूत् in spite of the following धौमता!। ६ At the end of my MSS. of Mahadeva, the 22 short Sâmkhya-Sûtras are subjoined (see F. E. Hall, Preface to the Sâmkhya-Sâra, 42 note) with the |concluding remark इति सांख्य सूत्राणि कपिलप्रणीतानि च ।

·INDICES.

·No text on this page.

·ठाटनम् I. 99. I. INDEX OF THE SAMKHYA SUTRAS, as read and numbered by Aniruddha. अकर्तुरपि फलोपभोगो ऽन्नाद्यवत् I. अनादावद्य यावदभावाभविष्यदप्येवम् I, 105. 158. अकार्यत्वेऽपि तद्योगः पारवश्यात् III. 55. अनारम्भे ऽपि परग्टहे सुखौ सर्पवत् IV. पक्षसंबन्धात्याक्षित्वम् I. 161. 12. अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधो धूमादिभि- अनित्यत्वे ऽपि स्थिरतायोगात्प्रत्यभिज्ञानं रिव वः I. 60. सामान्यस्य.91. अचेतनवे ऽपि क्षौरवच्चेष्टितं प्रधानस्य अनियतत्वे ऽपि नायौतिकस्य संग्रहो, III.59. ऽन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वम् I. 26. अणुपरिमाणं तस्कृतिश्रुतेः IIT. 14. अनुपभोगे ऽपि पुमर्थं सृष्टिः प्रधानस्थोष्ट्र- अतिप्रसक्तिरन्यधर्मले I. 54. कुकुमवहनवत् VI. 40. अतीन्द्रियमिन्द्रियं, भ्रान्तानामधिष्ठाने II. अन्तःकरणधर्मवं धादौनाम V. 25. 23. अन्तःकरणस्य तदुज्ज्वलितत्वाल्लीहवदधि- अत्यन्तदुःखनिष्टत्या कृतकृत्यता VI. 5. अचापि प्रतिनियमो ऽन्वयव्यतिरेकात् VI. अन्यधर्मले ऽपि नारीपातमिडिरेकलात् 15. I.153. अथ विविधटुःखात्यन्ननिटतिरत्यन्तपुरु. अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र V. 64. पार्थः I. 1. अन्यथोगे ऽपि तत्मिदिनाञ्जस्येनायोदाह- अष्टद्वारा चेदसंबद्धस्य तदसंभवाज्जलादि- वत् II. 8. अन्यायपरागे ऽपि न विरज्यवे, प्रबुद्ध- अदृष्यवशाच्चेत् I. 30. रज्जतत्त्वस्येवारगः IIT. 66. यदृष्टोमृतिवहामानवम् VI. 65. अपवादमात्रमबुद्धानाम् I. 45. अधिकारिचविध्यान्न नियमः I. 70, VI. अपुरुषार्थत्वमन्यथा VI. 18. 22. अपुरुषार्थत्वमुभयथा I. 47. अधिकारिप्रभेदान्न नियमः III. 76. ज्यबाधाददुटकारणजन्यवाञ्च नावस्तुलम् अधिष्ठानाच्चेति I. 142. I.79. अध्यवसायो बुद्धिः II. 13. ज्यबाधे नैष्फल्यम् V. 17. अध्यस्तरूपापासनात्यारंपर्येण यज्ञोपासका अभिमानो ऽहंकार: II. 16. नामिव IV. 21. अात्मिविचेत्रमानमुभयोः V. 244. घनधिष्ठितस्य पूनिभावयोगान्न तसिद्धिः अवान्तरभेदाः पूर्ववत् III. 41. VI.60. अविवेकनिमित्तको वा पञ्चशिखा Vl. 68. अनादिरविवेका ऽन्यथा दोषछयप्रसक्तः । अविवेकाद्दा तसिझे कर्तुः फन्नावगमः VI.12. I. 106. वदगुरे VI. 61.

·INDEX I. ३०४ विशेषश्चोभयोः I. 6. इतर इतरज्जहाति नदोषात् III. 641. विधेषाविशेषारम्भः III. 1. इतरथान्धपरंपरा III. 81. विशेषापत्तिरुभयोः VI. 19. इतरलाभे ऽप्यात्तिः पञ्चाग्नियोगतो जन्म- अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात् I. 136. श्रुतेः IV. 22. अव्यभिचारात् II. 41. इतरस्यापि नात्यन्तिकम् III. 27. अशक्तिरष्टाविंशतिधा III. 38. इदानौमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः I. 159. यसङ्गो ऽयं पुरुष इति I. 15. इन्द्रियेषु साधकतमत्वयोगात्कुठारवत् II. असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् IV. 39. 8. इषुकारवन्नेकचित्तस्य समाधिहानिः IV. अत्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात् VI. 1. 14. अहंकारः की, न पुरुषः VI. 54. अहंकारकधौना कार्यसिद्धिनेश्वराधौना ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा III. 57. प्रमाणाभावात् VI. 64. ईश्वरासिद्धः I. 92. अहिनिमयनौवत् V. 6. उत्कर्षादपि भोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः I. 5. आजस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्त- उत्पत्तिववादोषः I. 123. सिद्धिः प्रधानव्यपदेशादा I. 125. उपदेश्योपदेसृत्वातसिद्धिः III. 79. यात्मार्थत्वात्सृष्टेनैषामात्मार्थ चारम्भः II. उपभोगादितरस्य III. 5. 11. उपरागात्कटत्वं चित्लांनिध्याच्चित्यांनिध्यात् बाद्यहेतुना नद्दारा पारंपर्येणाणुवत् I. I. 164. 74. उपादाननियमात् I. 115. आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिख: V. 32. उपाधिभेदे ऽप्येकस्य नानायोग आकाश- अाधेयशक्तिसिद्धौ निजशतियोगः समान स्येव घटादिभिः I. 150. न्यायात्.36. उपाधिर्भिद्यते, न तु तद्वान् I. 151. याध्यामिकादिभेदानवधा तुष्टिः III. 43. उपाधिश्चेत्तसिद्धौ पुनद्वैतम् VI. 46. च्यापेक्षिका गुणप्रधानभावः, क्रियाविशे- उभयवाप्यन्यथासिहेः प्रत्यक्षमनुमानं वा V.100. याप्तोपदेशः शब्दः I. 101. उभयत्राप्येवम् V. 23. आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्वते सृष्ठिरा विवे. उभयथाप्यविशेषञ्चेन्नैवमुपरागनिरोधादि- शेष: VI. 26. श्रा विवेकाच प्रवर्तनमविशेषाणाम् III.4. उभयथाप्यसत्करलम् I. 94. अात्तिरसकृदुपदेशात् IV. 3. उभयपक्षसमानक्षेमादयमपि I. 46. वाष्टत्तिस्तत्रापि, उत्तरोत्तरयोनियोगाइयः । उभयसिद्धि प्रमाणातदुपदेशः I. 102. IIL.52. उभयात्मकं च मनः II. 26. छायासिद्धेय V. 128. उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत् I. वाइंकारिकत्वत्रतेने भौतिकानि II. 20. 129. षात् II. 45. कात् III. 47.

·INDEX I. ३०५ ऊर्ध्वं सत्चविशाला III. 48. क्रमशो ऽक्रमशश्चेन्द्रियत्तिः II. 32. ऊयाजाण्डजजरायुजोभिज्जसंकल्पजसां- सिद्धिकं चेति न नियमः V. 111. गतियोगे ऽप्याद्यकारणताहानिरणवत् ऊहादिभिः सिडिरष्टधा III. 44. VI. 37. गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत् I. 51. एकः संस्कारः क्रियानिवतेको, न तु गतिश्रुतेच व्यापकल्वे ऽप्युपाधियोगामोग- प्रतिक्रिय संस्कारभेदा बजकल्पनाप्रसक्तः देशकाललाभो व्योमवत् VI. 59. V. 120. गुणपरिणामभेदान्नानात्वमवस्थावत् II. 27. एकादशपञ्चतन्माचं तत्कार्यम् II. 17. एवमितरस्याः III. 42. गुणयोगान्धः शकवत् IV. 26. एवमेकत्लेन परिवर्तमानस्य न विरुद्धधर्मा-गुणादीनां नात्यन्तबाध: V. 26. ध्यासः I. 152. एवं शून्यमपि V.79. चक्रनमणवतशरीरः III. 82. चन्द्रादिलोके ऽप्यात्तिर्निमित्तसंभवात् VI. ऐकभौतिकमपरे III. 19. 56. चरमो ऽहंकारः 1.72. औदासीन्यं नि I. 168. चातुभौतिकमित्यन्ये III. 18. चिदवसाना भुक्तिस्तत्कार्जिनत्वात् VI. करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् II.38. 55. कर्मनिमित्तः प्रकृतेः खखामिभावो ऽप्य- चिदवसानो भोगः T. 104. नादिर्बीजाकुरवत् VI. 67. चेतनोद्देशानियमः कण्टकमोक्षवत् II. 7. कर्मनिमित्तयोगाच्च III. 67. कर्मक्दृष्टेवी कालादेः III. 60. किन्नहस्तवद्दा IV. 7. कर्मवैचिथात्प्रधानचेष्टा गर्भदासवत् III. 51. जगत्सत्यत्वमदुटकारणजन्यवाद्दाधका. कर्मवैचियात्सृष्टिवैचित्र्यम् VI. 41. भावात् VI. 52. कर्माकृष्टेवाप्यनादितः III. 62. जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः I. 145. कर्मेन्द्रियबुद्धौन्द्रियैरान्नरमेकादशकम् II. जडव्याहत्ती जडं प्रकाशयति चिद्रूपः VI. 19. 50. काम्याकाम्ये ऽपि साध्यवाविशेषात् I. 85. जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबद्धत्वम् I. 149. कारणभावाचI.118. जपास्फटिकयोरिव नोपरागः, किं त्वभि- कार्यतस्तरिद्धिः II. 6. मान: VI.28. कार्यदर्शनात्तदुपलब्धेः I. 110. जौवन्मुक्तच III. 78. कार्यात्कारणानुमानं तत्साहित्यात् T. 135. ज्ञानान्मुक्तिः III. 28. कुत्रापि को ऽपि सुखौ न VI. 7. कुसुमवच्च मणिः II.35. ततः प्रकृतेः I. 65. [46. कवल्यार्थ प्रयोः I. 144 तत्काजितस्वासदर्थमभिचेष्टा लोकवता ·INDEXT. नत्कार्यतस्तािनापलाप: I. 137. त्रिगणाचेतनलादि वयोः I. 126. तत्कार्यवमन्येषास् I. 73. त्रिगुणादिविपर्ययात् I. 141. तत्काथै धादिः II. 14. विधा त्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेहो- तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतौति त्यागाद्विवेक भयदेहाः V. 125. सिद्धि III. 75. चिभिः संबन्धसिद्दे V. 38. तत्र प्राप्तविवेकस्यानाष्टत्तिश्रुतिः I. 83. विविधं प्रमाणम्। तदिडो सर्वसिद्धेनाधि- तत्राप्यविरोध: VI. 21. क्यसिद्धिः I. 88. तत्रांनिधानादधिष्ठाटत्वं मणिवत्' I. 96. त्रिविधविरोधापत्ते I. 113. तथाप्येकतरदृयान्यतरसिद्धेनापलापः I. 112. दाार्थमुत्तरेषाम् VI. 23. तथाशेषसंस्काराधारत्वात् II. 42. दिक्कालावाकाशादिभ्यः IT. 12. तदधिष्ठानाश्रये देहे तद्दादात्तद्दादः III. दुःखनिवृत्तगौणः V. 67. 11. दुःखाटुःखं जलाभिषेकवन जाद्यविमोकः तदन्नमयदश्रुतेः III. 15. 1.84. नदपि दुःखमबलमिति दुःखपक्षे निक्षि- दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य IV. 18. पन्ते विवेचका: VI. 8. दृष्टान्तासिद्धेश्च I. 37. तभावे तदभावाच्छन्यं तहि I. 43. देवतालयश्रुतेनारम्भकस्य IT. 21. तदुत्पत्तिश्रुतेश्च I. 77. देहादिव्यतिरिक्तो ऽसौ वैचिच्यात् VI. 2. तदुत्पत्तिः श्रूयते, विनाशदर्शनाच्च IT. 22. | देवादिप्रभेदा IIT. 46. तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा I. 133. दोषदर्शनादुभयोः IV. 28. तभावे तदयोगादुभयव्यभिचारादपि न I. | दोषबोधे ऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य, कुल- 40. वधूवत् IIT. 70. नद्योगे तत्रिद्धावन्योऽन्याययत्वम् V. 14. द्रष्टुत्वादिरात्मनः, करणत्वमिन्द्रियाणाम् II. तद्योगे ऽपि न नित्यमुक्तः V. 7. 29. तद्योगे ऽप्यविवेकान्न समानत्वम् I. 55. द्वयोः प्रधानं मनो लोकवटत्यंवर्गेषु IT. तड़पने सादिलम् V. 19. 40. तविस्मरणे ऽपि भेकौवत् IV. 16. दयोरिव बयस्यापि दृष्टवान्न तु दो V. होजातांतिः III. 3. 118. तनिटत्तावुपशान्तोपरागः खस्यः II. 34. द्वयोरेकतरस्य चाप्यसंनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिः तमोविशाला मूलतः 1IT. 49. प्रमा। तत्याधकतमं यत्तत् I. 87. तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम् I. 1341. द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्गः IIL. 65. तस्माच्छरौरस्य III. 2. इधोरेकदेशलब्धोपरागान व्यवस्था I. 29. तुष्टिर्नवधा IIT. 39. द्वयोः सबौजलमन्यस्य नहतिः V. 117. वेनान्तःकरणस्य I. 64. हाभ्यामपि तथैव IV. 10. तेषामपि तद्योगे दृष्टबाधादिप्रसक्तिः V. दाभ्यामपि प्रमाणविरोधः VI. 47. 49. दाभ्यामप्यविरोधान्न पूर्वमत्तरं च साधका- चयाणां खालक्षएवम् II. 30. भावात् VI. 48.

·INDEX I. ३०७ धारणासनखकर्मणा समिडिः III. 32. न देशयोगतो ऽप्यस्मात् I. 13. धेनुवद्दत्याय II. 37. न देहमाचतः कर्माधिकारित्वं वैशिष्टाश्रुतेः ध्यानधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तनिरोधः V.124. VI.29. न देहारम्भकस्य प्राणलमिन्द्रियशतितस्त- ध्यानं निविषयं मनः VI. 25. विद्धV. 113. नद्रव्ये नियमस्तद्योगात् V. 108. न, अभिव्यक्ति निबन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ न द्वयारेककालायोगादुपकार्योपकारक- I. 120. भावः I.31. न कर्मण उपादानायोगात् I. 81. न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचिच्यात् V. न कर्मणान्यधर्मवादतिप्रसक्तेश्च I. 16. 20. न कर्मणाप्यतमत्वात् I. 52. न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः V. 45. न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य II. 26. न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभावस्य तद्योगस्तद्यो- न कामचारित्वं रागोपहवे शुकवत् IV. गाहते I. 19. 25. न नित्यः स्वादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः VI. न कारणलयात्कृतवत्यता मनवदुत्यानात् 13. III.54. न नियमः, प्रमाणान्तरावकाशात् V. 22. न कार्ये नियम उभयथा दर्शनात् V. 39. न निभीगत्वं, तद्योगाहटादिवत् V. 71. न कालनियमो वामदेववत् 1V. 20. न परिमाणचातुर्विध्यं दाभ्यां तद्योगात् V. न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्व 90. संबन्धात् I. 12. न पाञ्चभौतिक शरीरं बहूनामुपादाना- न किंचिदप्यनुशयिनः V. 126. थोगात् V. 102. न गतिविशेषात् I. 48. न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् V. न तज्जस्यापि तद्रूपना पङ्कजादिवत् IV. 46. 31. न प्रत्यभिज्ञाबाधात् I. 35. न तत्त्वान्तरं, वस्तुकल्पनाप्रसक्तोः V. 30. न बाह्यबुद्धिनियमः V. 121. न तत्त्वान्तरं सादृश्यं प्रत्यक्षोपलब्धः ।.94. न बाह्याभ्यन्तरयोरुपरज्योपरञ्जकमावोऽपि न तदपलापतस्मात् V. 92. देशभेदात्, खुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयारिव न तन्निभागलं कार्यत्वात् V. 88. I.28. न तादृपदार्थाप्रतौनेः I. 241. न बौजाश्रवत्यादिसंसारश्रुतेः V. 15. न तेजोऽपसर्पणातैजसं चक्षुत्तितस्तदिाडे न बुद्धयादिनित्यत्वमाश्रयविशेषे ऽपि वद्धि- V.105. वत् V. 127. न बिभिरपौरुषेयत्वाद्देदस्य तदर्थस्याप्य न भागयोगो ऽभागस्य V. 81. तौन्द्रियत्वात् V. 41. न भागलाभो भागिनी निभोगवश्रतः ।. म दृष्टानविधिनिष्टरप्यनुत्तिदर्शनात् I. 73. 2. न भूतचैतन्यं प्रत्येकानुपलब्धेः सांहत्ये च न देशभेदे ऽप्यन्योपादानतास्मदादिवन्नि सांहत्ये च V. 130. थमः V. 109.

·INDEX I. न भूतप्रकतिलमिन्द्रियाणामाहंकारिकत्व- । न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थवादिदोषान V. 78. श्रुतेः V. 84. न सांसिद्धिकं चैतन्यं प्रत्येकादृष्टः III. 20. न भूतियागे कृतकृत्यतापास्यसिद्धिवदुपा न स्थाननियमश्चित्तप्रसादात् VI. 31. स्य सिद्धिवत् IV. 32. न स्थूलमिति नियम आतिवाहिकस्यापि न भोगाभागशान्तिर्मुनिवत् IV. 27. विद्यमानखात V. 103. न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहो ऽजवत् न खभावतो बदस्य मेाक्षसाधनोपदेशविधिः IV.29. I.7. न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनातिश्रुतेः VI. न खरूपशक्तिनियमः, पुनवादप्रसक्तः V. 17. 33. न मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् V. 47. न खातन्त्र्यातहते छायावचिचवच्च III. 12. न यज्ञादेः खरूपता धर्मत्वं वैशिष्ट्यात् V. नाकारोपरागीच्छित्तिः क्षणिकवादिदोषात् 42. V.77. न रागाहते तत्सिद्धिः प्रतिनियतकारणत्वात् । नाजः संबन्धो धर्मियाहकप्रमाणबाधात् V. V.6. 98. न रूपनिबन्धनात्प्रत्यक्षलनियमः V.89. नाणिमादियोगो ऽप्यवश्यंभावित्वानच्छिते. नर्तकौवत्प्रवर्तकस्यापि निवृत्तिश्चारिता रितरवियोगवत V. 82. र्थात् III. 69. नाणुनित्यता तत्कार्यवश्रुतेः V. 87. न वयं षट्पदार्थवादिनी वैशेषिकादिवत् | नात्माविद्या नाभयं जगदुपादानकारणं I.25. निःसङ्गत्वात् V. 65. न विज्ञानमात्र बाह्यातीः I. 42. नाद्वैतमात्मनो लिङ्गात्त प्रतौवेः V. 61. न विशेषगतिनिष्क्रियस्य V. 76. नातिश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात् I. 154. न विशेषगुणोच्छित्तिस्तहत् V. 75. नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिनिधर्मकत्वात् V. 741. न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियवादा। नानात्मनापि प्रत्यक्षबाधात् V. 62. वास्यादिवञ्चक्षुरादिवञ्च V.. 69. नानादिविषयोपरागनिमित्तो ऽप्यस्य I. 27. न शब्दनित्यवं कार्यताप्रतीते V. 58. नानिर्वचनीयस्थ, तदभावात् V. 54, न शिलापुत्रवधर्मिग्राहकमानबाधात् VI. | नानुमेयत्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तदवो- रेवापरोक्षप्रतोतेः V. 101. न श्रवणमाचात्तसिद्धिरनादिवासनापटुत्वात् नानुनविकादपि तत्सिहिः, साध्यत्वेना- II.3. त्तियोगादपुरुषार्थलम् I. 82. न श्रुतिविरोधो रागिणां वैराग्याय नत्सि नान्धादृष्ट्या चक्षुगमतामनुपलम्भः I. 156. VI.51. नान्यथाख्यातिः खवचीव्याघातात् V.55. न षटपदार्थनियमस्तोधान्मुक्तिः V. 85. नान्यनितिरूपत्वं भावप्रतौवे: V. 93. न सकग्रहणासंबन्धसिद्धिः V. 28. नान्योपसर्पणे ऽपि. मुत्तोपभोगो निमित्ता- न संज्ञासंज्ञिसंबन्धो ऽपि V. 96, भावात् VI. 44 न सतो बाधदर्शनात V. 53. नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वममुरादिवत् V. 48. न समवायो ऽस्ति प्रमाणाभावात् V. 99. नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तेः सर्व- न संबन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् V. 97. प्राप्वा V. 104 ·INDEX I. नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् IV. 30. | निष्क्रियस्य तदसंभवात् I. 49. नावस्तुना वस्तुसिद्धिः I. 78. निःसङ्गे ऽप्युपरागो ऽविवेकात् VI. 27. नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः I. 14. नेतरादितरहानेन विना III. 45. नाविद्यातो ऽप्यवस्तुना बन्धायोगात I. 20. | नेन्द्रादिपदयोगो ऽपि तद्दत V. 83. नाविद्याशक्तियोगी निःसङ्गस्य V. 13. नेश्वराधिष्ठिते फलसंपत्तिः, कर्मणा तमिद्धेः नाशः कारणलयः I. 121. V.2. नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टे ऽप्यनुपदेशः I. | नेकस्यानन्दचिद्रूपले ट्वयोर्भेदात् V. 66. 9. नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्थाविवेकावे नासतः ख्यानं म्हटङ्गवत् V.52. III.71. नासटुत्पादो न्यूटङ्गवत् I. 114. नरपेक्ष्ये ऽपि प्रवत्यपकारे ऽविवेको निमि. नास्ति हि तन स्थिर एक आत्मा यो गर्भा- त्तम् III. 68. धानादिकर्मणा संस्कियते I. 33. नोपदेशश्रवणे ऽपि कृतकृत्यः परामराहते निजधर्माभिव्यक्तिवा वैशिष्ट्यातदुपलब्धः विरोचनवत् IV. 17. V.95. नोभयं च तत्त्वाख्याने I. 107. निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमा परं, न समान नोभाभ्यां तेनैव V.63. त्वम् I.86. निजशक्तियुत्पत्त्या व्यवच्छिद्यते V. 43. निजगत्यभिव्यतो स्वतः प्रामाण्यम् V.51. निजशक्त्युभवमित्याचार्याः V. 31. नित्यत्वे ऽपि नात्मनो योग्यत्वाभावात् VI. 33. नित्यमुक्तत्वम् I. 162. निमित्तत्वमविवेकस्येति न दृष्टहानिः III. 74. निमित्तव्यपदेशात्तद्यपदेशः V. 110. नियतकारणत्वान्न समुच्यविकल्पो III. 25. नियतकारणातदुच्छित्तिवान्नवत I. 56. नियतधर्मसाहित्यमभयोरेकतरस्य वा व्या- प्ति: V.29. निराशः सुखौ पिङ्गलावत् IV. 11. निराधर्दिविधारणाभ्याम् III. 34. निर्गुणत्वमात्मनो सिङ्गादिश्रुतेः V1. 10. निर्गणत्वात्तदसंभवादहंकारधर्मा ह्येते VI. पञ्चावयवयोगात्पुखसंवित्तिः V. 27. परधर्मत्वे ऽपि तहिादिरविवेकात् VI. 11. परिच्छिन्नत्वान्न सर्वोपादानम् I. 76. परिमाणात I. 130. पल्लवादिष्वन पपत्तेः V. 35. पाञ्चभौतिको देहः III. 17. पारंपर्यता इन्वेषणाद्वौजाकुरवत् I. 122. पारंपर्येण नत्सिडौ विमुक्तिश्रुतिः VI. 58. पारंपर्थे ऽपि प्रधानानटचिरणवत् VI.35. पारंपर्ये ऽप्येकत्र परिनिष्ठेति संज्ञामात्रम् I. 68. पारिभाषिको वा V.5. पितापुचवटुभयोई टत्वात् IV. 4. पिशाचवदन्यार्थोपदेशे ऽपि IV. 2. पुत्रकर्मवदिति चेत् I. 32. पुरुषबजल व्यवस्थातः VI. 45. पुरुषार्थ करणोभवो ऽप्यदृष्टोल्लासात् II. 36. पुरुषार्थ संशतिर्लिङ्गानां सूपकारवद्राज्ञः TIL 16. निर्गुणत्वान्न चिदमा I. 146. निर्गुणादिश्रुतिविरोधचनि I. 53.

·३१० INDEX I. पूर्वभावित्वे यारेकनरहानेनान्यतरयोगः | प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य, न नियमः VI. I.75. 38. पर्वभाविमाने न नियमः I. 41. प्रात्यहिकक्षुत्प्रतीकारवत्तत्प्रतीकारचेष्टना- पूर्वसिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिीपेनेव घटस्य V. न्पुरुषार्थत्वम् I. 3. 59. प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गादृनिसिद्धिः V. 106. पूर्वापाये उत्तरायोगात् I. 39. प्रौत्यनीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योऽन्यं वैध- पूर्वोत्पत्तेस्तन्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य म्यम् I. 127. III.8. प्रकारान्तरासंभवात्मदुत्पत्तिः VI. 53. बन्धी विपर्ययात् III. 24. प्रकारान्नरासंभवादविवेक एव बन्धः VI.| बभिर्योगविरोधो रागादिभिः कुमारौ- 16.. भववत् IV.9. प्रकाशतस्तत्सिडी कर्मकर्ट खविरोध: VI. बभ्त्यवद्दा प्रत्येकम् II. 4. 49. बहुशास्त्रगुरूपासने ऽपि सारादानं षट- प्रकृतिनिबन्धना चेन्न तस्या अपि पार- पदवत IV. 13. नन्त्यम् I. 18. बाधितानुष्टत्तेमध्यविवेकवो ऽप्युपभोगः III. प्रकृतिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यम् V. 72. 77. प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः II. बाच्याभ्यन्तराभ्यां तैरहंकारस्य I. 63. 5. प्रकृतेराञ्जस्याहासङ्गत्वात्, पशुवत् III. | भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं दृत्तिः, संबन्धार्थ 72. सर्पनौति V. 107. प्रकृतेराद्योपादानतान्येषां कार्यत्वश्रुतेः । भावनोपचयाच्छुडस्य सर्व प्रकृतिवत् III. VI.32. 29. प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिर्बद्ध- भावे तद्योगेन तसिद्धिरभावे तदभावाल्कु- कालानवत् IV. 19. तस्तरां नसिद्धिः 1. 80. प्रतिनियतकारण नाश्यत्वमस्थ ध्वान्तवत् भावे भावयागचेन वाच्यम् I. 119. VI. 14. मृत्यद्वारा खाम्यधिष्ठितिनकान्तात् v. प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् I. 115. 100. भोक्तुरधिष्ठानाभोगायनननिमाणमन्यथा प्रतीत्यप्रतौतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः V. पूतिभावप्रसक्तोः V. 114. 57. भोक्तभावात् I. 143. प्रधानशक्तियोगाच्चेत्यापत्ति V. 8. प्रधानष्टिः परार्थं खतो ऽप्यभोक्तृत्वादुःष्ट्र- । मङ्गलाचरणं शिष्टाचारातफलदर्शनाड्डू- अङ्कमवहनवत् III. 58. तितति V. 1. प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तडाने हानम् । मदशनिवचेत् प्रत्येकपरिदृष्टे सौक्ष्मनात्मां- 1.57. हत्ये तदुभवः III. 22. प्रपञ्चवाद्यभावश्च III. 21. मध्ये रजोविशाला III. 50. प्रमाणाभावान तत्सिदिः V. 10. मदतो ऽन्यत् VI. 66.

·INDEX I. ३११ गुणानाम् I. 128. 91. महदायमाचं काय, तन्मनः I. 71. रूपः सप्तभिरात्मानं बाति प्रधान कोश- महदादिक्रमेण पञ्चभूतानाम् II. 10. कारवत्, विमोचय त्येकेन रूपेण III. महदुपरागादिपरौतम् II. 15. 73. मातापिटर्ज स्थूलं प्रायशः, इतरन्न तथा III.'7. लघ्वादिधर्मरन्योऽयं साधम्य वैषम्य मुक्तबद्धयोरन्यतराभावान्न तसिद्धिः I. 93. लब्धातिशययोगात् तत् IV. 241. मुन्नात्मनः प्रशंसा, उपासासिद्धस्य वा I. लयविक्षेपयोव्याष्टोत्याचा: VI. 30. 95. লিজয়ীনিষিদ্ধ বুলি বহুলা मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन परः VI. 20. VI. 69. भूतत्वावटादिवत्समानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः । लौनवस्तुलब्धानिशयसंबन्धान्न दोषः I. I.50. मूर्तत्वे ऽपि न, संघातयोगात्तरणिवत् III. | लोकव्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतेः V. 40. 13. लोकस्य नोपदेशात्तत्सिद्धिः पूर्ववत् VI. मूले मूलाभावादमूलं मूलम् I. 67. 57. लौकिकेश्वरवदितरथा V. 4. यत्संबन्धसिद्धं तदाकारोल्लेखि विज्ञानं वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः I. 21. तत्प्रत्यक्षम् I.89. यथा दुःखातलोगः पुरुषस्थ, न तथा सुखा- वाङमाचं तु, न तवं, चित्तस्थितेः I. 58. दभिलाष: VI. 6. वाच्चवाचकसंबन्धः शब्दार्थयोः V. 37. यहा नवा तदुच्छित्तिः पुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः । वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरिति चेत् I. पुरुषार्थः VI. 70. 111. यस्मिन्नदृष्टे ऽपि कृतबुद्धिरुपजायते, तस्यौ वामदेवादिर्मुक्तो, नाद्वैतम् I. 157. वषेयम् V.50. वासनयानर्थव्यापनं दोषयोगे ऽपि, न थुक्तितो ऽपि न बाध्यते दिङ्मूढवदपरो- निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम् V. 119. चाडवे 1.59. विचिचभोगानुपपत्तिरन्यधर्मवे I. 17. युगपज्जायमानधोर्न कार्यकारणभावः 1.38. विजातीयवैतापत्तिच I. 22. योगसिड़यो ऽप्यौषधादिसिद्धिवनापलप- विदिनबन्धकारणस्य दृष्ट्या तद्रूपम् I.155. नौयाः V. 129. विद्यातो ऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसक्त V. 16. थोगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वान्न दोषः I. 90. विद्याबाध्यत्वे जगतो ऽप्येवम् V. 18. योग्यायोग्येष प्रनौनिजनकत्वात्तत्सिद्धिःv. | विपर्ययभेदाः पञ्च III. 37. विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत् v.43. रागविरागयोोंगः सृष्टिः II. 9. विमुक्तविमोक्षार्थ खार्थे वा प्रधानस्य II. रागापहतियानम् III. 30. राजपुत्रवत्तत्त्वोपदेशात् IV. 1. विमुन्तिप्रशंसा मन्दानाम् V. 68. कपादिरसमलान्त उभयोः II. 28. विरतस्थ तसिद्धः II. 2.

·INDEXI. 33. विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंस- अतिविरोधान्न कुतकापसदस्यात्मलाभः क्षौरवत् IV. 23. VI.34. विरुडोभयरूपा चेत् I. 23. श्रुतिश्च III. 80. विविक्तबोधात्सृष्टिनितिः प्रधानस्य सूद- श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षबाधात् I. 'वत्याके III. 63. 147. विवेकानिःशेषटुःखनिटत्तौ कृतकृत्यो, ने- षष्ठीव्यपदेशादपि VI. 3. तरान्नेतरात् III. 84. विशिष्टस्य जीवत्वमन्वयव्यतिरेकात् VI. षोडशादिध्वप्येवम् V. 86. 63. संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादि- विशेषकार्ये ऽपि जीवानाम् I. 97. लाभो ऽपि V. 80. विशेषणानर्थक्यप्रसक्तः V. 34. संस्कारलेशतस्तसिद्धिः III. 83. विषयो ऽविषयो ऽप्यतिदूरादेहानोपादा- संहतपरार्थत्वात् I. I40. नाभ्यामिन्द्रियस्य 1. 108. सक्रियत्वाइतिश्रुतेः V. 70. वृक्षगुल्मलतौषधिवनस्पतिटणवीरुधादौ संकल्पिते ऽप्येवम् III. 28. नामपि भोक्नुभोगाथतनत्वं पूर्ववत् V. | संघातपरार्थत्वात्पुरुषस्य I. 66. 122. सत्कार्थसिद्धान्तश्चेत्मिसाधनम् V. 60. वृत्तयः पञ्चनय्यः लिया अलिया II. सत्तामाबाच्चेत्, सबैश्वर्यम् V. 9. सत्त्वरजस्तममां साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रक- वृत्तिनिरोधात्तमिडिः III.31. महान्महतो ऽहंकारी ऽहंकारात्पञ्च त- वैराग्याभ्यासाच III. 36. न्मात्राणि, उभयमिन्द्रियं स्यूलभूतानि, व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात III. 10. पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गणः I. 61. व्यायत्ताभयरूप: I. 160. सत्त्वादौनामतहर्मत्वं तद्रूपत्वात् VI. 39. व्रतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत् IV. सदसख्यातिबाधाबाधात् V. 56. 15. सप्तदशै कं लिङ्गम् III. 9. समन्वयात् I. 131. शक्तस्य शक्य करणात I. 117. समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता V. 116. शक्तितश्चेति I. 132. समानः प्रकृतेईयोः I. 69. शक्तिभेदे ऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम् II. 24. समानकर्मयोगे बुद्धेः प्राधान्यं लोकवलोक- शक्युभवानुभवाभ्यां नाशक्योपदेशः I. 11. वत II. 47. शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान् I. 139. समानं जरामरणादिजं दुःखम् III. 53. शलपटवहौजवच्चेत् I. 10. संप्रति परिवतो द्वाभ्याम् III. 6. शून्यं तत्त्वं, भावो विनश्यति, वस्तुधर्मत्वा संबन्धाभावानानुमानम् V. 11. विनाशस्य I. 44. संभवेन्न स्वतः II. 44. श्येनवत्मखदुःखौ त्यागवियोगाभ्याम् IV. 5. सर्वच कार्यदर्शनाविभुत्वम् VI. 36. श्रुतिन्यायविरोधाच I. 36. सवन सवदा सवासभवात् I. 116. अतिरपि प्रधानकार्यस्य V. 12. सासंभवात्संभवे ऽपि सत्तासंभवा या प्रमाण- श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः V. 21. कुशलैः I. 4.

·INDEX I.
३१३
सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्यपदेशः । स्थिरसुखमासनम् III. 38.
• पूर्ववत् V. 112.
स्थिरसुखमासनमिति न नियमः VI. 24.
स हि सर्ववित्सवकता III. 56.
स्थूलात्पञ्चतन्मात्रस्य I. 62.
साचिकमेकादशकं प्रवर्तते वैकृतादहंका- मतेश्च V. 123.
रात् II. 18.
स्मृत्यानुमानाञ्च II. 43.
सामान्यकरणतिः प्राणाद्या वायवः पञ्च खकर्म खाश्रमविहितकानुष्ठानम् III.
II.31.
35.
सामान्यता दृष्टादुभयसिद्धिः I. 103. खमजागराध्यामिव मायिकामायिकाभ्यां
सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न तत्साधनम् नोभयामुक्तिः पुरुषस्य III. 26.
I.138.
खभावस्यानपायित्वादननुष्ठानलक्षणमत्रा-
साम्यवैषम्याभ्यां कार्यदयम् VI. 42.
सिद्धरूपबोइत्वादाक्यार्थोपदेशः I. 98. खभावाञ्चेरितमनभिसंधानात्यवत्III.
सिद्धिरधा III. 40.
सुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति चेन्नैवं दै- खोपकारादधिष्ठानं लोकवत् V. 3.
विध्यात् VI. 9.
सुषुप्तप्राद्यसाक्षित्वम् I. 148.
हेतुमदनित्यं सक्रियमनेकमाश्रितं लि-
सौमग्रादनु पलब्धिः I. I09.
ङ्गम् I. 124.
स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वम् I. 341.
माण्यम् I.8.
61.

·II. INDEX OF WORDS, containing philosophical terms and other rare or characteristic expressions. A=Aniruddha. M=Mabâdeva. A comma before A, M or AM indicates that the word occurs not only in the commentary but also in the Sûtra. The introductions to the Sûtras are treated as part of the preceding commentary. Nouns compounded with yº, to which are not found in this index, may be looked for under the non-compound form. Verbal quotations from published texts have been omitted. tahat 1.105,A. 95A III.41 AM IV.31AM en 7.49M VI.65A. V.81A 82, 129A. अकर्मण्यता VI.19A. su ‘atom, atom-like' I.74, 109,A Fath adj. III.25A; cf. facit. II114,AM 15A V 70A 87 CORT 1.85 III.73A. VI.35, 37,M ; cf. qtare. yag ‘not a product' I.133A अतद्रूप II.33A. 134A 137A III.55. 7 VI.52A. HEE II.33; cf. fae. xfagafat 1.16, 41A 54, 57A. GUTTE IV.22A, masa 1.1514 IV.21A, firmy IV.24A M'; cf. manfary. qanot 1.95A 99M 126,A 141 M patrony 1.42A IT.23 V.39A IL1A 37M II1.55M 58A 59, 41,M 42 M. A 60AM 62A VI.50A. YHTA 1.56A. 97 n. pr. IV.29,AM. 2 ‘absoluto identity' I. 5 IIL6G V.42A. 118A, TINT III.81A. # I. 159. 992 1.160A 11.15A III.24A VEC 'the invisible M 73AM 79A VI.59A. and Demerit' only 1.30,4 51 sifaa III.66M 67M SIAM. M 70A 81A II.36 III.GOA fuam “a supernatural power! I. M 674M 6AM 71A IV. 49194 1. 60. power of Merit ·INDEX II. 21A V.20M 22AM 23 AM 137A 140A V 100M V1.65 105M 1074 VI.G0AM 61,A A. M. 90 V.73M 99A. SHERIGO VI.65,A. safeca VI.19A. 4 1.154, 157 V.54A 61, 63 STIGHT 1.16A 22A IIT.41M 43 AM 65A VI.47AM 484 49 AM V.61A 62, 63M VI.49 M 50A ; ef. विजातीयाद्वैत, स. M. grataniga. face III.26M. ya 1.174 21A 22A 23A अवैतिन् I.21A. 27,4 834 104 A 122A. 157 A # Demerit' 1.54A 55A 81A 158,A II.3 III.62,AM V. 93A II.1A 15A 27A III.3A 14AM 15A 19A V1.65A 67, 6AM 21M 50M 62AM 73AM A. VI.10AM 59A. SATE 1.83 IV.32A VI.17, eft II7A III.76M IV.32 21AM. M V.123M. yatate 1.56A V.6A 41A. sufwata 1.70,A II.1A II1.76 fagnagreaifa 1.45A 56 A IV.4M V.42M 123A 124, A V.85A 107M; cf. 1.25A 26 M 125A VI.22,AM 57M 58 V.107A VI.38A and four- M. पदार्थ . fugiat 'the superintending A’t- | qfrågata V.54, AM. man’ 1.95M 96,A 99,AM 142 | Varle name of a Tusliţi III. AM III.55M. 43AM ufugia 'superintendence' only T. quefta 1.99M. 95A 142 IT.26A 40A V.3 ज्यनपूरण 1.132 A. VI.59 A 60AM. wana II.14 V.GGAM 101M at 1.136A, 11.13, A 30A. 107M V1.50A. 97 IV.21,AM. q7h999 V.66A. wafagr III.44M. अनुभवितर् V.66A. 2277 1.42A 151A 152,M 11.5, HET 1.60,A 61AM09A 87A A VI.28 A. 88A 89A 99A 100, 111M 112 safat IV 19A V.126A. A 135, AM 136A II.1A 33 A wafwafia IV.28A V.125A. 43 V.10AM 11, 21AM 27A wafwf8a VI.60. M 28A 45AM 70AM 100,M 145 V.47AM. 118A VI.4M. waf767 III.65AM. una en 1.66A 68A 1214 123A | gate 1.100A. TA14" 1.100A.

·INDEX IL. अनुयोग I.159. अपरोक्ष 1.58A59 V.54A 101 अनुयोगिन् V.16M. VI.59A. ध्यनुत्ति I.2, 82A III.77,AM अपघुदस्त V.124M. VI.35. अपलाप I.112,A 137, 147 V.20. अनुशय V.126M. अपवर्ग III.65. अनुशथिन् V.126,AM. अपवाद 1.45. अनेकात्मवादिन I.151A; cf. एकात्म- अपसद VI.34 वादिन् and नानात्मवादिन् . अपसदस् VI.34M. अनेकान्तिक VI.64A. अपसिद्धान्त I.50. धनैक्य ( आत्मनाम् only ) V.61M. अपुनराशत्ति VI.5A. धनेश्वर्य II.15A III.78A.M. थपौरुषेय 1.101A V.41,M 47A अन्तःकरण I.64, 93A 99,M II.29 48,M. A38M V.25. अप्रणत IV.19 A. अन्तर्गड V.57A.. अप्रतिष्ठ II.38A. मन्तभाव 1.88A 125A. II.13A 14 A III.46A VI.37A.. अप्राप्तप्रकाशक V.103A 101,A. अबाधितविषयल V.27A. अन्धतामिस in the sense of स्वभि- निवेश III.41AM. बाह्य I.90,A. अन्धपरंपरा III.81. यब्रह्मचारिन् IV.19A. अन्नमय III.14M 15,A. अभाव (1) 'non-entity' in the अन्यथाख्याति V.55. technical sense only. I.45A अन्योऽन्यजननतित्व I.128AM, 47A56A. 78A79A 80,A अन्योऽन्यमिथुनभाव I.140A III.50A. 104A 181A V.93A VI.8A. अन्योऽन्यमिथनत्तिल I.128AM. 17A; cf. अत्यन्ताभाव, अन्योऽन्याभाव I.56A.. न्याभाव, प्रध्वंसाभाव, प्रागभाव. (2) अन्योन्याभिभवतित्व I.128A M. fa kind of proof alleged by the अन्योऽन्याश्रयल V.14,AM. Mimamsakas' I.88A. धन्वय (1) I.41A 181A III.77 अभिचेष्टा II.46. M; of. निरन्वय. अभिधेय V.29M. (2) together with व्यतिरेक I. अभिनिवेश II.34A III.37A4IA. 45A56A75A 88A V.36M VI.15, 68,AM. अभिमान 1.19A55A 58A 61A. अन्वयव्यतिरेकिन I.100A, 96A98A 99A 106A 164A अन्वयिन L.100A. II.8A 16,A 30A III.10A परिणाम VI.59A. 11A 37A 56A 71A V.23A अपरिणामिन् I.14A 97A,M's in 84AM 105A VI.4M 11A 27A trod. to II. VI.54A. 28,AM 59A63M. अन्योऽ- M.

·INDEX II. अभिमानिन् III.41 M. € 1.20, A 78,A 79,4 V.60A, वभिलाप VI.3M. wat 1.13A 14, A 61 11,27,M af V.95AM. V.66A ; of.. Te, Artez. sfiala 1.120, A 122 A 123A v. after III.70A. 51,AM 59, 60AM 73AM 74,A atat 'inexpressible' VI.59A. 95. yfarfa 1.75A. VI.59A. HEYT intention' I.36A III. far I.19A 20,AM 21A 22A 60A 61,A. 23M 70A II.1A 34A III.37A fuefw the same I.138 A V.16A. 41AM V.12AM 13, 14 AM 15 qua IT.1A. AM 16AM 17A 18,AM 19AM gata 1.95A III.36, 43 M 64M 65, AM 66AM. 75,AM IV.16A 18A V1.29. THT 1.100A 134A V.6A. guta V.19M V1.38A 39M. faanhifaa 1.112A. 7 1.89A IV.4M. faalya VI.59A. qif III.26,AM 27 M. gray V1.37M. II.7M V.47,AM. facfa VI.19A, HET IL.39M II1.44M. afqaz I.19A 55,4 564 57,A # V.66A. 86A 106,M. II.6A III.68, AM w name of a Tushţi III.43A 70M 71,A 74,AM V.64 VI. M. 11,4 12,AM 13A 14 M 15M qutrane 1.26. 16,M 27, A. 44M 55 A 56M 68. ATEIT 1.37A 38A 120A 121A sfaarent III.4AM 5AM 72A. V.52 AM. 77M. fografic 1.31A 40A. graaga VI.50 A 59A. ceais V.39A. gfaüo adj. only (in the sense of वर्धापत्ति I.88A. Te) III.1,4. UTT'no definition' 1.91A. gaigII.15A III.73AM. yeah VI.19A. a 1.136 III,41M. vo form 1.89A. V.56AM V1.50 jaar III.54AM. AM. अव्यतिरोकिन् V.29A. a 1.51M 68A 106 V.15M WETT II.41 V.30AM 101A 87M 123M. VI.154. শল্পি III.3M V.42M 51M 144 1.894. 90A 91A 138A VI.59AM. VI.37A 59A 64A. 955 1.51A 150A III.14A VI. garoafrica 1.151A III.14A. 59 A 63A. HIFU 11.32 A. Uw in the technical sense III. semur V.32A.

·INDEX 11. VIDAR 87A 38, 41AM 42AM 44AM | शास्यात् I.125 III.72. 45AM. थानिवाहिक (शरीर) V.103,AM VI. चाडवाल 7.42A. 69A. वसंहत I.66A 103A 140A. खात्मन् I.14A 16A 18A 19A 20A असा I.15_V.66M VI.10,AM 59 22A 27A 28A 38,A 47A 51AM A ; cf. Ef and ye*. 52A 53A B4A 55A 57A 58,61, असजिल I.153A. 95,AM 96A 97A 103A 104A बसाकर I.94. 105A 188A143A 144A 145A बसप्रतिपक्षल V.27A. 146A 148A 149A 150A. 152M असंप्रजातयोगिन VI.50A. 153A 154A. 156A 157A 159A. संप्रज्ञातावस्था VI.50A. 160A 161A 163A 164A IL.1A अथिरबोष I.33A. 4A7A 11, 14A 28A 29, 43A अस्मिता II.34A III.37A 41AM. 44A III.6A 10A 11AM 12AM अहंकार I.61,A 6 --63, 64A 72,73A 18AM 14M 16A 21M 27A II.15A 16, 18,A 22A 26A 30A 41AM 48AM 54A 55A57A. 32A 38AM 39M 40M III.9A 64A 65AM 75M IV.1M 2A M 41AM 43M 67A 7.71AM 20AM 21AM 26M 28AM 84M VI.28A 31A 32A 53A54, 30A V.5A 9AM 12A 24AM M 59A 62,AM 64,M 65A 66M. 25A 60A GI,AM 62AM 63M अहंपदार्थ I.188M. 65,AM 66AM 74M 75AM 76 अप्रतौति III.12M. AM 77M 79 A 85A 98A 113A अहंप्रत्यय III.IIM. 128A VI.1,A 2A 4M 10, 11A अहंमान VI.30A. 18,A15A 26A 27A 28AM बहिनिर्जयनौवत् IV.6. 33,AM 84,M 44A 48AM 49M 50A 51M 53A 55A58A 59AM 61M 62AM 70A; of.चनात्मन्, चाकार I.118A IIL.19MV.77,A अनेकात्मवादिन्, एकात्मपक्ष, एकात्म- M. वाद, एकात्मवादिन, कृतात्मन्, केव- चाकारोलेखिन् I.89,A. लात्मन्, जौवात्मन, नानात्मपक्ष, ना- चाकाश I.51,A 61A 114A 150,A नात्मवादिन, परमात्मन् . 151A 153M II.12,AM IIL.18 | यात्माश्रय V.25 M. AV.89AM 102MVI.59A.. श्वात्मीय III.41AM. भागन्तबI.5M 6M. धादिसर्ग 1.99 M. चागम 'veda' III.44M V.54A 118 चायकारणता VI.37,A. M. खाद्योपादानता VI.32. चाचार्य III.41AM 42M IV.2A V. अाधिदैविक I.1AM III.44AM. 81,M VI.30 साधिभौतिक I.1AM IIL.44A.M. आकर V.5IM.

·INDEX II. of. why in the sense of the Nyâya mafia II.20 V.84, 107AM. philosophy only V.29M 32,AM 109AM. 35M 36,AM. difegium IV.GAM. VIAC I.1AM II1.43,AM 44 AM. इक्षुरससमुद्र VI.52A. arga V.65AM 66,AM V1.50A IV.17A 18,AM 19A V.83. M 51M 59A. fase 1.45A 61, A 63 A 73A 87A. eterare I.82,A. 88 A 108, 138A 149M 161A WIFT II.19,A. II.1A 17A 18A 19 A 21A 22A yrafa II.45. 23, A. 24M 26AM 27A 28AM competent' 1.101,4 V.38A 29, 32,A 38A 39,AM 42A 43A M 41AM 51M. III.9AM 14 A 42 AM 64A 75M TH V.2M 4M. V.28M 41M 69, 83AM 84, AM CITIT 1.26A. 103AM 104, M 108AM 109AM Twee III.47,53A. 113,AM VI.59A 63A ; ETHTE 1.92A 1014 IV.29AM अतीन्द्रिय, एकेन्द्रियसंज्ञा, रेन्द्रियक, 80, A 12A. कर्मेन्द्रिय, ज्ञानेन्द्रिय, बुद्धौन्द्रिय. gifatfarar II.1A III.54A. gfizeram II1.54A. STCW II.11, A III.1, 2M 3A 6A TETETT V1.52A. 8A. दूषकारवत् IV.14. WITH II.21,4 III.3AM 4AM Touran V.23M 24M. 5AM. yrity 1.152A 153, AM. eritfuq V.55AM. $fwa 'a supernatural power' V. OTTO III.12AM. 82A, refr 'new stage of existence' TT 'God' I.91A 92, A 98A 94M only 1.82 II1.52,AM IV.22, 95A 105A III.56 AM 57,A V. 32M VI.56; cf. care for and 1AM 2AM 3M 4M 5A 9A 10 M 11M 12A. 41AM 46 AM 128 garcrafet. HT IV.11M; cf. facra, facraT. AM V1.63A 64,AM; cf. PT. Wifa 1.124. te with og II.1A VI.43AM. VAT III.48M. extera III.41M. THTOHE III.43AM. tra in the technical sense of UAE V.39A. the Yoga-philosophy only III. UTOTT n. 1.95 A. 32,AM 33A VI.23A 24, A777 in reality' V.39A 101A. 57A. var 7.51A.

·. INDEX II. उदोध I.89A. 28A 24A III.14A 41M VI.45 उपकरण I.61M. A 46,A 47M 48AM 59,AM; उपकारक II.28M. ef. निरुपाधि. उपकायोपकारकभाव I.31. उपासन IV.13, 21,A 22M; ef. उपचार I.101A VI.I6M. यज्ञोपासन. उपधान ' condition' III.4IA V. उपासना I.95A II.4A5M IV.32A. 66A. उपासनासिद्ध I.95M. उपनय V.27A. उपासनासिडि 195M. उपभोगदेह V.126. उपासासिद्ध I.95. उपमान 1.88A. उपास्यसिद्धिवत् IV.32. उपरज्योपरञ्जकभाव I.28,A. उभयकोठीविनिर्मक्ता not falling उपरम III.48AM. under the alternative in ques. उपराग I,27,A 28A 29,A41A 161, tion' I.138A. A II.15, 34, 66,M_VI.26,AM | उभयकोटिस्पृश् VI.19A ; of. उभय- 27,AM 28,AM 29M 33M. उपलक्षण I.14A 61A III.34AM | उभयदेह V.125. V.96A VI.18A 67A. उभयस्यम् II.38A. उपलक्षणीय VL57A. उपकुकुमवहनवत् III.58 VI.40. उपलक्षित III.32A 37A. उपलब्धि 1.108A 109, 110, 121A V.941, 95,A 103A 130. उपलभ I.23M 123A 1561.94M फर्ध्वगमन V.75M 76M. 95M 101A 103A 108A VI.68 जह III.441,AM. M. उपएम्भक I.127AV.102A.. एकचित्त IV.11. उपसर्यण IV.19. एकत्व (चात्मनः only) I.152, 153 V. उपादान 1) 'material I.61M 76,A 62AM 64M VI.48AM. 81, 115 V.47 A 102,M 109,M एकदेशिन V.31A VI.29A 68AM. 110AM 112V1,31A8BM 35 एकाग्रता IV.13M VI.24A. AM 37M 41A 64A; cf. च्यायो- एकाग्रमनस् IV.14A. पादानता. एकात्मपक्ष I.150A 151A155A 157 2) name of a Tushţi III.43 A , cf. नानात्मपक्ष. AM. एकात्मवाद V.60M. उपादानकारण I.80A 81A 116A | एकात्मवादिन् I 21A V.64AM ; cf. V.64AM 65 VI.88A. अनेकात्मवादिन् and नानात्मवादिन् . उपाधि I.12A 51,A 150,AM 161, एकान्ततस् III.71. 153M 157A 159A. II.I2AM | एकार्थसमवेत V.39A, ऊर्ध्वगति V.76A. Name of a T.

·INDEX IT. ३२१ श्रौत्सर्गिक V.51A. एकेन्द्रियसंज्ञा II.TA. AM 47AM48A49AM 50AM 51M VI.38M 34M 53A 64, ऐकभौतिक III.19. 59A 63,AM 64,M 65M ; cf. ऐक्य (यात्मनः only) I.148M V.61M अकर्तर, अकर्टक, सकार्टक. 63M 64M VI.48M; cf. अनक्य. कर्टकर्मविरोध I.43A V.66M. ऐतिय I,88A. कर्मकठेविरोध V.66A VI.49. ऐन्द्रियक II.22A. कर्मज IV.22A. ऐश्वर्य I,95M II.1A 14A III.41 कर्मदेह V.125. AM 78A M_V.9,M 82 VI.63 कर्मन् I.IA 15A 16,A 17A 18A A; of. घनश्चर्य 33, 36A 51AM 52,A 80A 81, 83M 84A85A 104A 124A श्रोघ name of a Tushti III.43 159A II.46,A47,M III.3M AM. 5M 10, 24AM 25AM 26AM 27M 32A 35 III.46A 51,AM 60,AM 62,A 67,AM 78AM 74 M77 AM 82A 84A.M V.2,AM चौदासौन्य I,163 IIL.65,AM 66A 19A 25M 36M 79A60A 98A M. 101A 119A 122AM 124,A 125 औपचारिक VI.51 M. AM 126M VI.41, 54A 55,AM पाधिक 1.51M 144A 153M VI. 59A 67,A TOA ; cf. खकर्मन् . 48M. कमीशय VI.59A. कर्मिन् V.125M. कव IV.27A. कर्मेन्द्रिय I.61A II.19,A 26AM 28 कदम्बमुकुलन्यायेन V.103M. A 40A. कदलौकाण्ड II.15A कर्मोपभोगदेह V.125A. कपिल A's and M's introd. to I. कल्प with सम् caus. II.32A; cf. कर् with अधि pass. V.126A. संकल्प and संकल्पित. करण n. 'organ' II.29, 31,A 35A .कल्पन n. V.49M. 36,A 37A 38,AM 39AM 44A कल्पना I.80A 89A 123A 138A IL. 47M V.69, 113M; cf. अन्तः 24AM 25 III. 56A V.30,A. करण. कल्पनापोट I.89A. करणव्युत्पत्ति V.96A. कामचारिब IV.25. कतर् I.92A 93A 94M 95A 96A काम्य I.84A 85,A III,25M 73A 97A 104A 105A 106,AM 107A VI.7M; cf. अकाम्य. 152A 153A 163A 164,A II.1 कायव्यूह 'a supernatural power' V. A III.56A IV.30M V.2A 5A 129A. 7A 8AM 12AM 14M 41M 46, कारण M's introd. to I.1,30A 41 ·३२२ INDEX II. 38,A 40A 42A 45A 56,A 61A 60M 78M 74AM 82A 84M 66A 67A 68 A 69A 70A 74A 87,AM 88,AM 90AM 95M 75A 76A 77A 78A 79,A 80A 107AM VI.16AM 17AM 33, 91A 101A 108.A 110AM 111M 34A 35AM 36, 37AM. 12, 112AM 113M 115A 116A 118, 61 A 62AM 64,AM 66AM; cf. AM 119A 121, A 124A 125A मूलकार्य and सत्कार्य . 126A 132A 135 AM 136 A 137 AT 1) 'Time' 1.11A 12, A 91A A 138A 1404 155,A II.1A II.11AM 12,AM III.43AM 11A 14A 17 A 21A III.2M 3A 60,AM IV.19A 20, 26A V.21 25,A 27A 28M 29AM 53A AM 42AM 72A 79A 80A. 54, M 56M 67M 69A 74AM 2) name of a Tushţi III, IV.29M 30A 31A V.IM 2AM 48AM. 6,M V.6AM 19AM 21AM 22m with 5 med. 1.145A, caus. AM 23A 24M 26A 51 A 65 AM 1.1454 V1.50, 59A ; cf. 70A 7IAM 73AM 81A 84AM प्रकाश, प्रकाशक, प्रकाश्य. 87A 90AM 95A 103M 119M fagpua V1.52A, VI.14, 15A 16M 32A 33A 34A gaat 'sophist VI.34,M. 50A 52, AM 58A 61M 62AM ArcaFaq 19.9. 65A 66AM 67A ; cf. gra-gara m. n. III.84AM. wat, 691%ECT, fafamaitu, gogå V1.52A. লুৱা, ৰূৰথ, समवायिकारण. कुलवधूवत् III.70. ITÀ 1.17A 23M 34, 38,A 40A gata VI.52A. 42A 45A 61AM 62A 63A 61A za 1,57A 143A 148A II.4A 65A 66A 70A 71,A 72A 73,A 5M 44A V.65AM VI.20AM. 74A 78A 80A 82A 84A 92A sztyfare VI.13AM. 97, 99M 101A 103A 110,AM 9 V.29A 45AM. 1111 112A 113AM 115A 118 111.51A 53AM 64, 84,AM AM 119AM 121A 123A 125 A. IV.1M 16M 17, 18M 21AM 126A 128AM 129, 132A 133A 31A 32,AM V.117A 118A 134A 135,AM 137,A 138A VI.4A 5,A. 140A, A's introd. to II. 6, Aata 1.83M. 14, A 15A 16A 17, 21A 39A, Carê VI.43A. AM's in trod, to III. 8, 29AM afa III.14 V.126M VI.54A. 44M 61AM 67A 1V.29M 30AKqhiu VI.52A. 31A V.1M 6M 11M 12, 20, Alat 1.95M. M 25 A 26A 38AM 39,AM 1.45A 144, A 155A V.79A. 43M 45, 48AM 49M 50A 58, A V1.59A.

·INDEX II. ३२३ mifere 'alternative' I. 133 A. 2). constituent of primitive wgate III.41M. Matter' 1.6LM 113A 128, জীয়াৰ III.73. 140A I1.27,AM III.30AM ter VI.63AM. 50A IV.26,AM VI.38AM; faret 1.53A 96A II.6M 45, 47A cf. त्रिगुण and गण्य. M III.14AM 82M V.98A THYHTE II.44A 45. 100AM 101,AM 107A 108AM 9 V1,33AM. 119M 120,M 121M 122A VI. Tam V.25M. 37AM ; cf. eftet, reftat JT teacher' 11.2A III.44 AM कारित्व, निष्क्रिय, सक्रिय. IV.IM 2M 3M 4AM 13,M 16 faataa 1.50A V.101AM. M 19A 21AM 32A VI.56A. tu V1.52 A. II.23A. fane 11.38 ; cf. fec. Jitu III.8A 57A V.23A 43AM a 11.33A, 67, 118A. VI.3A 4AM. fuae 1,46A ; cf. 1.3h.. otta “superfluous complication' a 1.47A. 1.684 V.120A ; cf. V 1.50A. VE 1.1064. III.72M V.11A 37 e V.52. M 43M 53AM 127M VI.4M. ET 1.42 A 56A 61A 108 A 148A T.28,M 36A 38A 53AM 66A TATATET VI.52A. 69AM 94A 981 104A VI.29 VI.20A, A 50A. TATT V.29A. OTEV.22M 28M 51A 98 VI. JATUH III.6A. 4,M. RT 1.4A VI.50A. afa VI.47M. afchay'a supernatural power' V. 82A. TE VI.52.A. TE III.51,AM 61AM. at in connection with it and Hate IV 28AM. * 1.62A. HTWTS 1.33. Ju 1) 'quality 1.19A 56A 61M AUT III.82. 69A 80A 103A 125, A 127, 5019 VI.55A 56. 181A 144A 146M 147 A II. C with f# V.109AM VI.54 39M 47M III.72 IV.26,AM A; ef. व्यभिचार and अव्यभिचार. V.25M 26,A 51AM 75A 94M 919 II.27M V.37AM. 106A 107,M; cf. faviy, farmas TETT V.124A. गुण, सामान्यगण. sightfa III.18. TATT V1.37A. गम् with ·INDEX II. arfiato III.69. 56 I.142A 145, A 148A II.17A faut 1.93A. V.115A VI.33A 39A 49M 50, चित् caus. चेतयते III.21M. AM 51A. faq f. 1.145A 146, 164 6.65 जन्तु VI.50A. AM 66,AM VI,50,AM 55M TRT A's introd. to 1.1,AM 36A 59A. 50A 58A 114A 149,M 150A fofo V.26A 66A VI.50A. 153 A III.52 AM IV.8M 20M famy I.1A 58,A III.20M 74M 22,M V.IM. VI.59A. VI.31,AM. 79 VI.28. fonyTCT III 32AM. 7915# II.35A. fafatar IV.14M. जम्बुद्दौप VI.52A. feggera 1.104 VI.55. fa'genus' I.89A 154 III.46M fegy see under faa. V.92M ; of. Hirata, faunfem7 II.5M. atatea and #ta. Ĉ7 1.95A 96 A 99AM 142A II. OFTET V.51A. 7,AM III.21A 55M 58AM ta fempirical soul 1.97, A II. 60A V.130A VI.50A 64AM 1A V.41M 80M 81M 126M 65M. VI.59 A 62A 63, AM, TAART I.99M. * 1.93A 111.78, M 79AM 71C VI.33A. 82A. anay 1.99A III.19AM 20,A 21 Saw III.83A. M 22A V.129AM 130, AM staat=5712 V.80A 81A 122A VI.50A 54A. VI.59 A 63A. fx V.39A. FOC I.148A VI.50AM. TOT III.12,AM. gia M's introd. to 1.1, M 2M 5M Tafe 1.99A 143A II.5A 8A 29A 30A 42A 48A 45A 51A V.5A 26A VI.11A, 58A 62A 63 A 64A 65 A 66A fruara II.23A. 79A 83A 85A 93A 97A 100, A छिन्नइस्तवत् IV.7. 101A 102A 104A 107A 110A 112A 124A 155A II.1A 4A 592 1.41A 42A 69A 73A 77A 14A 28A II.26M 27M 33.A 78A 79A 80A 110AM 113AM III.4AM 11M 14A 23, 24AM 135A 145A 159A II.1A V. 25AM 26AM 27M 36A 37A 2A 6AM 11M 18,AM 19AM 48A 44AM 47AM 56M 57M 64AM 65 VL.51AM 52,AM 63AM 64M 70M 73AM 74A 58A 59 A 63A 64A. 774 81A IV.1M 2A 4AM afé 111.34.

·INDEX II. ३२५ 14M 15AM 16M 17A 18A 111.44AM ; cf. कुतर्क. 19A 20AM 21AM 22M 26A OTAT VI.52A. 29AM 30A 32A V.16M 27M ATTEFRET 1.135M. 32A 44A 51AM 52AM 53 AM ATTI.21A 55A 58 A 153A 155 54 A 66AM 69AM 77A 84AM A II.5A III.56A. 85A 934 94A 95A 96A 99A ara2 1.45A V.35A. 101 A 107AM 119M 126M 127 actor V.36AM 7AM 52AM M VI.3AM 19A 34M 50A 52 100AM VI.4M 39AM. AM 55 AM 59A 64A 70A ; cf. ATAE 1.69A V.68AM. f#227579, fauetasta, pasta afha= I11.41AM. sofa III.66M 67M 81M V.126 Te name of a Siddhi III.44AM. M VI.55M ; cf. faa. ATTATT name of a Siddhi III.44 safga IT.26M. AM. fada III.46A. az I.89A ; cf. 77272 paraaraa III.79A. 7 1.1M 2M 5M 20A 44,A 45A Maatia IV.NAM. 48A 58, 61AM 65, 71A 106A 7 1.134. 107A 125A 135A 136A II.]A are in the technical sense III. III.8A 64M 66, A 75,AM IV. 38A 39, 42AM 43, AM 44AM 1,M4A 14M 15AM 16AM 17A 45 AM 20A 21M 22M 32A V.29A ZUT II.1A. 30,AM 54A 56A 94,A 95A faun 1.66A 69A 103A 110A 107,AN; cf. पञ्चविंशतितत्त्व. 126, A 136, 141, 144A VI.51A. antaa. 1.118M. Ag 1.69A. HETETT I.107. 7a 1.117A, ragg V1.52A. 2 1.61, A 62, A 63A 73A II, la philosophical system' only 17, A 18A II1.41AM V.84AM 1.5A 138A. VI.34A 64M 65 ; cf. art. दान in the sense of शुद्धि III.44M. नमस् only in the following two दाद्य VI.23. meanings : 1) one of the feet II.11AM 12,AM V.72A. three constituents of primitive GUTE V1,52A. Matter' 1.61, 62 A 113A 127A cæ 1.109A III.7A. 11.15A 18A 33A III.49, 50M u I.GM 16A 21A 30A 35A IV.26A VI.39M ; cf. 70 36A 46A 147A III.20A 21A জ.. 25A V.4A 6M 13A 15M 38M 2)=zfact, III.41AM. 69A 127A VI.18A 16A 49A.

·INDEX II. FET II.29. y92a V.27A. ET# V.49. urrut the same III.32 VI.29,57A. ELTA III.73A 74,A. na III.82. ETT 1.37, A 42M 93A 35, 36A 87177 1.159 A 160A III.29AM 30, III.11A 58M 59AM 66M A 31AM 36A 43M 64A 73M 68AM IV.4M V.27 A VI.50A IV.20AM 21M VI.24A 25,A. angry II.21. [61M. M 29,M 30AM 31AM 57 59A. 2010 III.48A, Bje 1.41A 86,4 V.45A. ENTCT III.82A. ET VI.14, AM. देहपात V.66A. TFT with oft med. 1.118A III. 1.22, AM 23M 65M 66A VI. 19M 60A V.129M VI.50A. 46,A 47A 48A 50M ; cf. aga qaqra IV.28AM. nafea 1.214. नर्तकौवत् III.69. a III.48A. ET1711794 1.150A 155A 157A 159 1) quality, attribute' I. A; cf. एकात्मपक्ष. 14, 16,4 17,A 42A 44, 50,A | aaaifea 1.29A 156A ; of. 52,A 53A 54,A 55A 56A 89A एकात्मवादिन and अनेकात्मवादिन. 91A 128,M 141A 145 A 146A arat (14717) VI.45A 47A 151A 152,M 153, M II.1A 14 48M. A III.19M 20M V.24AM 25, afacea VI.1. 26A 29,M 41AM 66A 74A fauna V.27A. 77A 95, 128A VI.11A 19AM fautg1.86. 20AM 21A 38AM 39, 50AM fafc919 IV.18A VI.21AM 23 592 62, AM; cf. fawn, fall M 57M. मक, वैधये, साधर्म्य. faft 1.1M 27, A 155A III.67, 2) "merit' LIAM 36A 54 AM 68, 74 V.89A 102 A 110,A. A 55A 56A 81A 93A 138,A M 112M 119,AM VI 3A 41A IIIA 13A 14,A. 15A 27A 44, AM 56, M 66A 67, 68,M 69. III.3A GAM 21M 28A 50M faf#patao 1.81A, 62AM 73AM 784. IV.21AM | fangete adj. V.86AM ; cf. V.19M 20,AM 21A 24AM 25, अनियतपदार्थवादिन्. A 26A 41M 42, AM 47M VI. fa 1) rule' I.2A 18A 41, A 70, 10AM 16M 59A 61A 62A. A 115 II.7,AM II1.76,4 V. waa L.146,M. 15,M 19A 20 V.22, AM 33,M. yråar V.74A 98 VI.4. 38 A 39, M 61A 85,A 86A 89, A Yrca n. fa Yoga duty' III.32M. 102M 103,M 108, AM 109,M . S ·INDEX IT. ३२७ 111,AM 121,A VI.17M 21M | नौल name of a mountain VI.52 22, 241,M BOM 31,M 88,M. A, 2) a Yoga duty' III.32A न्टण्टङ्ग I.114,A V.52,M ; cf. मनुष्य. VI.57A. टा. नियामक I.17A. निमित्तिक V.110M. निरन्वय 1.41A. नैयायिक I.25M V.54M 84M. निरभिसंधान II.45A. नरपेक्ष्य III.68,A M. निराश adj. IV.11. न्याय 'logical school' only III.56A निराशा. IV.11M. 57AV.54A. निराश्रय VI.59A 61A. निरुपहित ( धात्मन) V.79A. पक्षधर्मत्व V.27 A. निरुपाधि III.14A. पकजादिवत् IV.31. निरोध L.1A III.31,AM 33AM पञ्चतय II.33. 34, 35AM.. पञ्चविंशतितल I.25A68A 124A निर्गुण I.16A 52A 58, 146, 147M II.9A; cf. I.61, 86A. 44A III.54AM V.66A. 76A पञ्चभिख V.32 VI.68. VI. 10, 62,AM. पञ्चाग्नि IV.22,M. निर्धर्म V.98A. पञ्चावयव V.27. निर्मक I.152M V.74, 76A. पतञ्जलि A's introd. to I. III.44M निर्बीज V.118M. VI.19AM. निभाग V.71; cf. सभाग. परतन्त्र III.55A. निर्मोक्ष I.21A 29A 44A 103A 146 | परपुरप्रवेश 'a supernatural power' A 159A 160A III.3AV.19M V.129A. 74AM 75A 79A. VI.34M 54 परममुक्ति III.83A. A 66A. परमाणु I.42A 69A 74A 75A 110 निवाण III.43 M. AM 113M V.71A86AM 87A निर्विकल्पक 1.89A.; cf. सविकल्पक. M88M VI.35AM 37A. निविषय I.42A VI.24A 25. परमात्मन VI.59A. निषधपर्वत VI.52A. परमार्थतस् II.9A. निषेधमुख III.22A ; cf. विधिमुख. परमुक्ति III.84A. निष्काम I.84A 85A; cf. काम. परंपरा I.JAM III.74A IV.21 MB निष्क्रिय I.49,A 99AV.76,A.M; cf. अन्धपरंपरा. cf. क्रिया, अर्थक्रिया, सक्रिय. परलोक V.23 M 24M. निःसङ्ग V.13, 25A 47AM 65, 66A पराक्रान्त V.IM VI.37M. VI,26A 27. परामर्श III.11M IV.17. नौतिशास्त्र I.IAM. परार्थ I.66,A 103A 126A 140,A नौरजस्तमक VI.59A. II.I,A 10A III.13AM 16A ·३२९ INDEX IT. 55M 57A 58,AM V.2AM ; | fyraaa IV.11. cf. II.45A and EU. fe VI.50A. yfirf 1.87,A. पितापुत्रवत् IV.4. yfira 1.51M 76,A 874 VI.59 fara? IV.2. A, alan VI.52AM. of V.16M. ve in the philosophical sense only gfrafa IV.28AM. I.139 II.5M III.62A IV.26A afroth 1.121A 142M II,26M 27, VI.40. AM III.43 M 56M V.120,A 977ą I.32, M. VI.42AM; cf. qufruth. gafe 1.32A. afufua 1.146A III.56M 62A gariana I.86A. V.76A 128A ; cf. frumfa. gamefT III.54AM IV.22A 32A. परिणामिनित्य VI,13AM, gaga tautology' III.22A 62A uftfast 1.68. V.33 A 130A VI.70A. ufro III.44M V1.59A, garofi the same V.33M 65M. परिभाषा V.5A. gaång the same V.33. afica in the sense of av III.6M. VI.9M ; cf. grain परिष्वक्त III.6. GTU the well known class of myofruara III6A. thological writings only 1.157 ulau III.44M. A. पर्यनयोग V.89A. go in the philosophical sense पाञ्चभौतिक III.17 V.102,AM only 1.1 M 15, 17A 18A 36A 45 109AM 110AM 121A 122A A 61,AM 66,A 74A 75A 81A VI.50A. 83 A 85A 98A 99, 101A 102A. पाटलचक्षुस् II.23 A. 104A. 106AM 124A 129A 133, arefoga I.28. A 137A 138M 141 A 143 A 149, IV III.49A VI.52A. M 152AM 153AM 155A, M's TAT 1.138M. introd. to II.1A 4A 5,AM 6A 91* name of a Tushţi III.43 AM. 7M 8A 11A पारतन्त्रा III.6A. M 16, 26, 474 54AM 58M HITTT name of a Tushţi III.43 59A 63A 65AM 69A 70AM AM. 71,4 72M V.46, 58A 60A qriT 1.68, 73A 74, 85A 121, 125 72, 87AM 90AM 103AM 114 A III.22A IV.21, A V.39A M 115M VI.10AM 11A 27 A. VI.35 AM 58,AM. 32A 43A 44M 45, 54, A 66A Tap III.55. 67 AM 69M 70M. पारिभाषिक V.4M 5,M. ITAT 1,1,AM 2A 3,AM 4AM A 36, AGAA UIL-154 ·INDEX II ३२६ 5A 47,A 82, A 1284 II.39M 55AM 56AM 58A 60AM 61A 47A III.51A V.78, 79AM 63A 64A 65AM 674 68,AM. 118M VI.5A 6A 8AM 9, 18, 69A 70A 71AM 72, AM 82M A 55A 70,AM; cf. Hà. IV.30M 31M V.5A 20,AM girafana V.53A 56AM. 58A 60A 72, 73M 84,AM. gertato VI.52A. 87AM 90AM 128 A VI.11A grauia V1.60,AM. 13AM 27A 31A 32,A 33 AM TT III.34AM. 34A 35A 37A 38 AM 40,A 42 gåar (7#1F) 1.100A. AM 43A 52A 58 A 59 A 66A garanfit adj. III.8. 67, 69M 70M ; cf. gefa. staca V.61A. 2) name of a Tushţi III. atriz V.40A 45AM 46, 49A 50, 43 AM M; cf. अपौरुषेय. प्रणति IV.19. Maite III.7M. afas V.27A, JETTIV.23A sfafaga V.6 VI.14. 5012 I.1A 56A 145,4 146M प्रतिनियम VI.16. II.17A III.13AM V.106 VI. sfafax 1.99M III.56 A. 14AM 49, 50AM 59A; cf. sferta V.59A. खप्रकाश. sf77a 1.148A, 9 1.127A 1.104A 105A afreithara V.16M 93AM. VI.49M; cf. 99987 and straatfea 1.69A 85A, अप्रानप्रकाशक. gatra 1.24, 42,AM 51A 56A VI.49M. S9A III.14A 54M IV.22M gefa 1) ' primitive matter' 1.17 V.27M 40 V,44, 57,AM 58,A A 18A 19A 24A 45A 51 M M 61, 93,M 95M 98M 100M 59A 60A 61, AM 65, 66A 67A 101, 103M VI.4A; cf. - 68A 69, A 71A 74A 81A 83A प्रतीति. 85A 96A 101A 102A 103A 997 1.46A 60A 68 A 69A 87A 104A 105 A 106 A 108 A 109A 88A 89,1 90, A 91A 92 A 103A 110AM 111M 112AM 123A 136A 147 II.33A III.13M 125 A 126 A 129A 132A 133, A V.10AM 11A 21AM 27AM 45 134 A 136A 137 A 1404 141A AM 494 54A 57A 58A 62, 142A 143A 144A 152A 155 A 63M 88AM 89,AM 92AM 94 164A, M's introd. to II. 1,A AM 100,M 101AM 102M 105 4A 5, A 6A 7M 8A 10M 11A A 118M VI.4AM 7A 47M III.29, AM 41A 43AM 46 AM 48M 53A. 47AM 50AM 5AM 54AM SEHJ 1.35, A 46A V.91M 93A, 42 ·INDEX II. BRAT V.91, A 92A, 105A, 29 1.42A 56A III.12AM 26A The name of a Siddhi III.44A 27 A 36AM 7.34A 43M 45A M. 63AM 120A 121A VI. 3A 52 yea 1.93A. A; cf. अहंप्रत्यय, मिथ्याप्रत्यय. 964 III.5M 6AM 7.15AM grat 1.89A. VI.41A 42AM; f.महाप्रलय. FRETT Yoga duty' III.32A Tarp 1.159A V.15A 77AM. VI.57A. 99T III. 43M. प्रत्युपभोग VI.3A. wyr V.68 VI.48A, Tua 1.57,4 73A 75A 77A 80A F17a V.130A. 91A 104A 1114, 125,A 131A ea I.104A 105 A. 135 A 136A, A's introd, to II. प्रसादभाज II.4A, 40,A 47AM. AM's introd. to 511912 ‘a supernatural power' V. III.15M 50, A 54A 57AM 58, 82A, 59, A 60M 62AM 63, 64A 69 steg 1,56A III.43M V1.59A. M 70, 73 IV.30A V.2A 7A SIHTQ 1,20A 23A 45A 56A 77A 8AM 9AM 11M 12, 73AM 86 104A 114A VI.12A, A 87 A 98A 111A 114AM 115 STUTTA III.29 M 32A 34M VI. AM 119,AM V1.33A 35,M 57A. 36M 38,A 40, 43,AM 44A, Site X V1.59A. 97808 1.56A 86A, SITHTR3 11,46A 47,M III.44A. gunemia I.20A 56A 104A. 519aah 7.104A. 59° III.21M V.54A. stifa a supernatural power' V. 997 III.21, A. 82A. SAT 1.87,A 89A V.51M. प्राप्यकारिन् V.103M. SAIC 1.4, 51M 60A 86A 87A 88, 9THTRT V.52AM 53M. A 89A 92A 101A 102, A 107A STAFF 1.4A 110M III.21M 128 AM 138M158A II.5A V.66A. 25, 33A III.13M 31AM 57A THW 1.8, 89A 7.39A 40M 41 M 78M 79AM V.10AM 11A AM 42A 50A 51, AM 54A, 12A 20A 21A 22,AM 26M 27 SITTA III.77M 84M V.126M YI. AM 51A 54A 66AM 75M 98, 55M. A 99,M 100M 102A 108AM SI V.68AM, 117M 122M VI,8A 47, M 48A streare VI. 20M. 51A 64, Haglu V1.52A. sfara 1.87A 7.66A. gì I,88A 107A 1,29M 66A & I.6 A 7, 11A 12A 13A 15A ·INDEX II. 16 A 27A 54A 93,A 159A 160 1,60 III.63, 64A IV.3M A III.6M 15M 69A, 18A 7.51A 85, A 86A VI.43, a 1.5M 6M 7A 8A 16A 17A M 59A ; cf. sferat. 18A 19A 20,A 27A 41A 51M 4 1.43M. 54A 55A 57A 86,A 149M 151 16 1) Buddhist? 1.26A 27A A 154A. 155,4 II.1A 4A 6A 89A 7.51AM 76AM 77A 79 7A 8A III.3M 23M 24, 54A A. 55A 70AM 71,A 72AM IV. 2)=9479* III.54A. 5A 8, 25AM 26,A V.79A 81 F IV.19. A 118AM 119AM VI.12AM Fairca III.44A. 15A 16,AM 17, 19A 43AM 3781 1. 1.110AM 113M 7.15M 44M 70M. 16,AM 54A 80AM 81AM 115 ayriya V.65M. A 116,AM VI.44A ; cf. y. TW VI.52,A. मस्तम्बपर्यन्तम्. aruthafa III.79A. m. IV.17A 18A 19A. fax with gfa 1.96A 98A 106A aga 1.83M IV.17A, 21AM II.46A III.56A IV.30A VI. 22 AM VI.56 A. 59A. ATT 1.159A. 1919a 1.122 V.14A 15 VI. HUITERSTE Y1.52A. 67, 1.19, 33A, भगवन्त II.1A, yfa 1) ‘notion 1.89A 11.1A 25172aà VI.52A. III.41AM 43A V.50,M 92A भरतवत् IV.8. 120AM 121, AM 126 127, 37TTE name of a Tushţi III.43A 128A. 2) 'judging organ' or 'inter HIT Y.54A VI.55M. nal organ' 1.61A 64A 71A hitaal V1.52A. 72A 97A 99AM 143A 146M wie 'positive, reality' 1.45A 47A 152M 153M 11.12A 13, 32A 56A 69A 78A 79A 80, A 104A 38AM 39M 40M 464 47,AM 139AM 121A III.3A V.27A III.9 AM 42AM 67A 7.25 A 93,M V1.17AM 50AM. VI. 20M 54M 62AM. HICAT III.29,AM IV.21A, fe III.28M IV.16M. VI.55 fhostata V.102A. M. a gross element 1.62A 13A petrosan 1.61A II.19,A 26 A 28 II.10, 21A III.3A 19M 20A A 40A. 21M 22A IV.30M V.84,AM TIGTI.98A. 101AM 109M 111A 112M M.

·३३२ INDEX II. 121A 129 AM 130,AM; cf. मनस् II.19A25A 26,AM -30A महाभूत, सूक्ष्मभूत, स्थूलभूत; ऐक- 32A 38AM 40,AM 43A 47A भौतिक, चातु निक, पाञ्चभौतिक. III.9AM 13AM 14AM 15A भूततन्मात्र III.4A. V.27M 68AM 69,AM 71AM भूतसूक्ष्म III.1A 3M 4M 15M 84A 103AM VI.19A. 24A 25, -16M; f. सूक्ष्मभूत. 59A. #fa 'glorification' IV.32 V.1. मनुष्यश्टङ्ग V.52A ; cf. दृष्टङ्ग- भूभुवः खमहर् ete. VI.52A. मनोऽनवस्थान I.108. भेकौवत् IV.16. मन्द IV.JA 3AM V.68. भोक्तर् I.31A_96A 104A 106A मन्दर -VI.52A, 107A 138M 143, AV.114, मन्दविवेक III,80A 122 VL33 AM 63,AM. मन्दविवेकिन III.79AM. भोगिन् V.125AM. ममल IV.5M 6A. भौतिक 1) adj. 'material, consist- मर्त्यलोक III.49A. ing of the gross elements' II. | मलिनचेतस् IV.29,AM, 19A 20 III.46M IV.30M V. मलिनदर्पणवत् IV.30. 83A.M 108AM 113A; cf. ऐक- महत् (तत्वम्)== बुद्धि 2) I.59A 65A भौतिक, चातुभौतिक, पाञ्चभौतिक. 71A 98A 106A 11OM 128AM 2) subst=भूतोपासक III.54A. 129,132A 133A 134A 135A भ्रम 1.70A III.11M 66A V.51 136A II.6A 10,M 11A 12AM M113A. II.15,A 18A 30A. III.15A 29 धान्त 1.153A II.23V.66A, AM 41AM 43M V.98A 128A भ्रान्तहटि V.60A. VI.32M 42AM 66,M. भ्रान्ति 1.96A V.41AM 101A 103 महान् masc. the same I.61,A IV. M. 30AVI.65A. भ्रान्तिदर्शन VI.19A. महातल VI.52A. महापातकिन् V.42A. मङ्गलाचरण V.1. महाप्रलय III.4AM 5A; ef. प्रलय. मणि (स्फटिक) II.35. महाभूत III. IA V.86A VI.34A. मदालसापत्य III.43M, महामोह in the sense of राग III. मध्यविवेकिन् III.77M 79AM. 41AM. मन् with अभि I.96A II.21A 32A महेश्वर II.1A; cf. ईश्वर, III.41A 43M56M57AV.66A अनु II.43A; cf. अनुमान. VI.59A; cf. अभिमान, अभिमानिन्. । मातापिटज III.7,M. मनन I.71A III.44 AM IV.16M मान in the sense of प्रमाण V.20M 17AM 18A VI.21AM 23M 56 51A 7OM 81M VI.4, 50M. A57AM. मानव IV.22M. मा with ·INDEX II. HITT 11AM 4M V 27AM. 65 AM V.23A 43 AM 119A मानसिक I.IA, VI.4AM; cf. Fe. HTT I.148A. Then name of a Siddhi III.44A HTTAT V.54A. [fareti. M. Fifa III.26,AM 27M; cf. HT Traaa IV.27. 14| name of a mountain VI. ĦT in-connection with 17 and 52A. ETT, 1.62A. #PUT I.79A III.28A VI.59A. To III.13, AM; cf, waai. fĦUT I1,33A. III.374 VI. EITT 1.74A V.73A. 19 A. 787 1.137A. fHerren III.26AM 27AM 28MERA 1.61M 67A. V.66A VI,46A 51A. ** V1.52A. faut VI.59 A. #19 LIAM 5,AM 6AM 7, 36A मिथ्याभिमान VI.59A. 47 A 57 A 82A 84A 85A 143A a 1.7A 16A 19, 54A 82A 86 A 149M 151A 154A 157 A 159A 93,A 95,A 157A 159A 160A II,1A 2A 3A 5A 7,M. III.47 162 II.7M III.78AM 84M A 51AM 53A64AM 70AM IV 2A V.6A 7, 47,AM 48A 71,A 72AM 75AM 8IA IV. VI.12AM 19A 34M 43AM 3A 8A 13A 20A 23AM 24A 44; cf. 477, staan, faraa, 30M V.74AM 77A 79A 115M faya. 116,M 117AM 118 AM 119M. FF 1.54A 56A 57A 69A 81A VI.12AM 39M 43AM 44A 157A 158 A 159A II.3A 9A 56A, 33A III.6AM 21 A 22AM 23, #TAKTET A's introd. to I. 1,18A. 24A 25AM 26,M 43AM 46AM HIEHTa name of a Siddhi III.44 54M 63 AM 64A 65 AM 73 AM AM. 74AM 75A 76A 78A 82A 84M in the sense of rehat III. IV.1M 2A 3M 8AM 17 A 19A 41AM. 20A 21M 24A 25AM 7.66AM V.42A. 73AM 74,AM 75AM 76A 77 AM 78A 80AM 81A 82A 84 95 IV 27 M 42,A. AM 85,A 86A 119A VI.9A959187 IV.21. JOM 12AM 16AM 17M 19AM 75019THT IV.21A, 20,M 21A 22AM 26A 50M 51 78ÁTT II.IA. M 57AM 67A; of. जीवन्मुक्ति, यत्रकामावसायित्व a supernatural विदेहमुक्ति, परममुक्ति, परमुक्ति power' 7.82A. [57A. V 1.99M II.39M III.44M pa Yoga duty' III. 32A. VI.

·INDEX II. ३३४ * V.41AM 42M. 2 VI.69A, ETA Hifaa V.66A VI.54A. WIUS VI.52A. TJ 'concentration' 1.91A ILIA 79a simple and natural appre- III 28A IV.9 V.128AM 129, hension' I 76A 145 A 148 M A VI.19A. V.121M. zitfulą 1.89A 90,A 91A 95A III. FF 1) characteristic sign' 1.87 27AM 29AM 7.21AM 89A A 100A 134A 136 V.21, 61, A 126A VI.50A, 7.106 VI.50A. 2)=foFNTT III.9,AM 16 To with fă II.2 III.66, IV 22 VI.69A, AM 23, 24M; cf. fatin, a 19. 3)=1.124, THĘ ‘one of the three constitu- fratr III.8M V1.69. ents of primitive Matter' 1.61, ferma 1.136A. 62A 113A 127A II.33A III.1 1.91,A III.54AM, 30AM 50,M IV.26M VI.39 era name of a mountain VI. M; cf, 175EHEN 52A. TRT name of a Siddhi III.44A V.27M. M. Tango V1,52A. a 1.127A. [82A. THAT II.28,A. afsæ fa supernatural power' V. TEINE VI.52A. autlar TT II.1A. Tifua V1,51,A. af#8 1), pr. IV.29AM. राजपुत्रवत् IV.I. वस्तस्थिति I.7A. TEE 1.69A V.68M. Tant V.27M 28A. Taam, n. III.34 AM. TEHT 1.45A 58, वाचवाचकसंबन्ध V. 37. aag I. 8, 6]M87A 88A 89A afe? 1.69A 85A 100A 111, 112 90A 99A 100A 125A I1.12A A 138M V.25M. 15A 25A 30A VI.24M; cf. araļa 1,157,4. IV.20,AM, ঘৰঘৰ and ৰালয়, ary 1 974 11.31,A. a II.37M. aTE I 27A 28 A 42A II.3 III. afaa'a supernatural power' y. 44M 77A 7.77A 100M 118 82A. AM 119,AM VI.26 AM 59A. Fulfate I 91, 95A IV:24,A, facing 1) 'error' I.7A. 4 1.121, A 124A 136A II.11 2) doubt? 11.33A, A 21 III.53A 54. VI.30, AM 3) alternativeness' III. 59A; of, zanie. 25,AM.

·INDEX II. ३३५ विकल्पित VI.44A. विराग I.36A II.9 VI.51M. विकार II.18A ; cf. अविकारिन्. विरोचन IV.17,AM 18M. विक्षेप VI.30,AM. विविता III.63. विजातीयावत V.61A 62A. विवेक I.56A 57A 58A 69A 81A विज्ञान I.41A 42,A 45A 46A_89 83,A 85A 101A102A 104A III.70A. 106A. 107A 155A 160A 161A विज्ञानवादिन् I.41A. II.1A 4A 6A 7M III.4,AM विज्ञानपक्षI.46A. 43AM 44M 47,AM 63AM 64 वितल VI.52A. M 69A70AM72M 74AM 75, विद् with निस् III.16A IV.11A. M 76A 77,AM 84 VI.J5A 18A विदेहमुक्ति III.77M 83M. 55A67A 70A; f. मन्दविवेक. विद्या II.IA III.43M V.16,AM | विवेकख्याति III.43M 73M 74M 17AM 18; ef. अविद्या and अध्या- VI.15M 17M 54M. त्मविद्या. विवेकिन II.7M III.65AM 66A विधातर् II.1A. 67A 72A III.76A 77AM 82 विधारण III.34. AM 83M; of. अविवेकिन, तौत्र- विधिमुख 1.56A III.22A V.93A विवेकिन, मध्यविवेकिन्, मन्द विवेकिन्. VI.50A.M; f. निषेधमुख. विवेचक I.121A VI.8, 50A 59A, विनिगमक I.38M. विवेचन IV.24M. विपच 1.83A 112A III.8OM V. विशेष in the sense of gross ele- 27A 29AVI.17AM 36AM. ments' only III.1. विपरीतज्ञान II.1A. विशेषगुण V.74AM 75 VI.9A विपर्यय 'error' only II.33A III. 10AM; of. सामान्य गण. 24, 37, 40AM 41AM 44AM विशेषण I.151M IT.12M IV.22M. 45AM. v.34.M 98M 100M. विपर्यास III.44M 64M. विशेषवादिन् = वैशेषिक, I.92A. विपुल name of a mountain VI. विशेष्य II.12MV.98M 100M. 52A. विषमव्याप्तिक V.29 AM. विप्रतिपत्ति I.111, 112A 138A LII. | विषयिन् IV.27A. 16A 17AVI.1A. विम्भपर्वत VI.52A. विभ I.109A_V.66A_69AM; ef. / वौचौतरङ्गन्यायेन V.103M. अविw and वैभव. वीतराग [V.25AM V.125AM VI. विमुक्ता II I,AVI,43,M. 9AM. विमुक्ति V.68 VI 58, 70A. aft in the technical sense only विमोक I.84. II.27M 31,A 32,A 33,A 34A विमोक्षI.84A II.1,A. III.14A 31,AM 32A 84M विरसव IV.28AM. 35AM 36A56MV.66A 104 ·INDEX II. agator, वेचाङ्कुर AM 105,AM 106,AM 107,AM ( fatores II.1A, 108AM 113M 117A VI.25A faarefa I.100A; cf. safarfar. 26M 50A 59A. TTT 1.40, 56A V.6A 27M 6 'expert' V.38AM; plur. the 28M 48M 89A 96A 109AM old authorities of the Sâmkhya 115M 127A ; cf. sayfair and system' 1.110A. चर् with व्यभि. afe name of a Tushti III.43AM. 2 1.29,4 54A 88A 104A II.15A. 107 A 109A 149,M 150A 153 a 1.81A 82A 101A V.39AM M III.7M 24M 7.66A 125 40AM 41.AM 42A 44A 45, A VI.45, 47A. 51M 57A. aare VI.47M. agrima I 148A V.53AM. marea 1.118A. aciü V.39A 40, 41M. TTT 1.40A 45A 105A 106, ACTŮa IV.15A 119M 120, 151A IL11M 12 aara II.18. M II.27M V.38AM 90A 109 afga 1.40AM 44AM. M VI.50A. anni 1.56A 126A 127,A 128,AM 71421)'penetrating, omnipresent" II.28 A 29A, 1.138A III.14A M 7.69, 76M ana V.68AM. 98A VI.24A 35A 43A 58A aur A's introd, to I. II.1A 2A 59,AM 60A; cf. qaryani, 9A 14A, AM's introd. to III. 2) 'constant accompanier' I. 22A 36 III. 45A 73AM, AM's 100A 112A. introd. to IV. 26AM 27A VI. arfga 27776 1) 1.12,4 13A 29, 51,M; cf. qa cia and ata 18A 28 A 53A. वैराग्य 2117 1)= m* 1) V.104M. afira V.42,AM 95. 2) constantly accompanied? atfer 1.25 V.84M VI.38A. 1.34 A. वैषयिक IV.5M. arfa 1.100M 7.11AM 27AM anity III.9M. 28AM 29,AM 30M 31A 33A en 'developed only, A's introd. 48M 49 A 66A 109AM 127AM to I. 124M 136A; cf. 47. VI.50A ; cf. fachanfy and afan 'individual III.10 7.91M. समव्याप्तिक. ĦT IL.32A. o 1,100A 112A. III.13M V. afata 1) 1.106A 132A 138M 49A VI.64M. III.23 A. 279 ctfia V.54A. 2) together with 799, Item VI. 50AM. see under that word. 37ET V.27A VI.30,AM 50,AM.

·INDEX II. 18 n. pr. IV.25 A. yan n. pr. 1.157A IV.25. agrafi V.38A 39A 40A 42AM kuchea 1. pr. IV.25M. 43, AM 44A 103M; cf. FTT 1997 IV.25, 26. व्युत्पत्ति. fata V.52AM; of. I. 79A व्युत्पन्न V.40; cf. अव्युत्पन्न. V.55AM. aja Space VI.59M. 4 n. 1.43,A 44, 47A 48A 159 a IV.14A 15,A. A V.78A 79. AT I. 157A 158 A 159A. 1 1.117, A V.32AM 33AM 247 1.46A. 34A. 221 1.46A, wa I.11, 1174 132, 148A Waaifea 1.42A 47A. II.22A 24,A III.76A IV. gra name of a mountain VI. 24AM V.2A. 7A 8,M 12M 13, 52A. 31,AM 32,AM 33, AM 35M 97 (AT) 1.100A. 36,AM 37M 38M 39AM 43,M 997 IV.5. 44M 51, AM 95AM. au 1.58A 69A 70A II.2A 3,A hot authoritative testimony' III.14M. IV.3M 16M 17,A only 1.87A 88A 89A 100A V.58A 87M VI.21AM 22A 101, A II.33A VI.4M. M 56A 57AM 58 AM. BRETOT V.36M 37, 96AM 97A. fa A's introd. to 1.1,A 5, 15A # II.1A IV.13M. 36,A 48 A 50A 51,M 53,A 75 शाकद्वीप VI.52A. A 76A 77,A 83,AM 84A 85A 1 I 101A, 94A 95M 145A 146A 147, A Tam in connection with Dir and 149M 153A 154, 157A 160M 164A II.2A 5M 20,AM 21, 26 NTT V.11A 21A. M III.14,AM 15,AM 24A 25 weateETT VI.52A. A 54A 56M 67AM 75AM 78 fra the lexicographer V.126A. A 80,M 82A IV.3A 22,M V. fra A's introd. to I.),AM 4A 1M 8M 11M 12, A 15,AM 21, 19A 45 A 69A 101A, M's in 25AM 45,AM 63AM 64AM 66 trod. to II. IV.12A 13,M V. AM 70, 73,AM 76A 84, 87, A 36M 118M; cf. alfare and 103A 112A 113A 118A 122A मोक्षशास्त्र 124 VI.2A 10,AM 17, A 21M famig? VI.4. 23A 32, 34, 47A 48AM 50AM fwangaVI.3A 4N 51, AM 55M 58, 59, M. fareIII.81A, AM's introd, to quâ I. 163A II.21A 22,A III. IV.2AM 4M. 25A IV.20M 7.84M VI.57A. 43 72, 1.62A.

·INDEX II. षट्पदवत् IV.13. la II.27M III, 44M. fra III.28. on name of a mountain VI.52A. * III.72A IV.8A 28 AM Y. 8,AM ; cf. yr and FF. ETA 1.66, A 149M III.13AM. Z TETÈT: 1.24A 25, 26A V.84 Estatai 1.61A 62A. AM 85. #str in the technical sense only DET yerüt: 1.25M 7.84M 85A 1.89A V.95A 96,A. 86. fsar I.89A V.95A 96,A. proper 1.11A 45A 91A 114A HET V.27, 53A 54A. 121 A 7.60 VI.70A. fag I.89A V.55A 77AM 79A. en 'one of the three constitu- Faca VI.8A 50A. ents of primitive Matter' only HUT III.3A. 1.1M 61,M 62A 113A 127A gafula VI.33AM. II.15A 18A 27 AM 33A III. HET I.17A 82A 85A 86A 157A 48, 50M IV.14A 26M V1.38 158A 159A IIIA III.46A M 39,M. 52AM 63 AM 74AM IY.23 सदसत्ख्याति V.56. AM 24A 30M 31M V.15,AM | #itfen name of a Siddhi III. 22A 66AM 74AM 77M 80A 44AM. 81A VI.16M 19M 65A 70A. FfRaTETÀ VI.69. derfra V.774 VI.19A. 919 1.27A 28A 41A 6.79A. Hef III.3, M 15A 16,A. hafa I.28A. संस्कार in the sense of वासना only | संन्यास III.75M. 1.89A IL.1A 42,A 43A III. सपक्षसत्त्व V.27A. 82AM 83,M IV.1A Y.117 AM सप्रपञ्च II.9A. 118M 119AM 120, AM 121M. Fate V.117, 118AM. #12 III.46M. TG III.44M. #97 I.103A 140, A II1.13M. FH1 VI.34M.. #508 1.61M. सभाग V.71A; c".निभोग. Hacer I.92A V.48 AM 49M 50 77777 1.131. AM VI.65A. 77914 V.98AM 99, A 100M VI. सकारणक II.1A. 38A 50A. piste 1.124 III.13M 7.70,M; Ramiro VI.32A. of. Faresi Fran V.102M; cf. Thêena. gere 1.95A 99M 11.30A III. anfaa V.29AM. 27 AM 28A 29 M. FAITH IV.13A 14 V.66A 89A 96 V.111. 116, 1174 118AM VI.18M ·INDEX II. ३३६ . 19A 24M 25AM 26AM 29AM सांकेतिक I.61A. 57A. सांख्य V.85A 107M. समाहारवन्ध III.9M. सात्विक I.69A II.18 V.84M VI. समुञ्चय association' III.25,AM 59A. 26AM 36A. मादि V.15,AM 19,AM VI.65A संपातायात I.12A II.12A (and 67A. Sâmklıyapravachanabhâshya p. सादृश्य the notion likeness' only 89. 1. 18). V.93AM 94, 95AM 96A. संप्रजातयोगिन् VI.50A. साधक 'proof' only. I.118M V. संप्रज्ञातावस्था VI.50A, 69M. संप्रतिभास V.99A. साधन the same only I.138,AVI. संभव a kind of proof alleged by 1; cf. सिद्धसाधन. the Mimaunsakas' only I.88A. साधम्यै I.123A 125A 127A 123, सम्यगजान V.53A. AM II.30A. सराग IV.24A 25A, सर्ग. सामग्री I.39A IV.15M V.5 1A. सर्ग III.45A 46M 69A; cf. धादि- सामानाधिकरण्य V.38AM 100A VI. सर्पवत् IV.12. 3A 54A. सर्वगत I.148A. ETAT 'genus, the notion of a सलिल name of a Tushti III.43A M. thing in general' I.61M 87A सविकल्पक I.89A; cf. निर्विकल्पक. 103A 124A 125,A 138 II.IA ससङ्ग III.72; f. सङ्ग and असत. V.40A 45A 64A 90AM 91, सहकारिन् I.35A 70A 89A II. AM92AM 121A VI.1A 48A. 15A 27A III.67A 68A IV. सामान्यगण V.75AM VI.10AM ; 15M V.2A 22A VI.16M 65A. ef. विशेषगुण (103. सहचरित V.27M. सामान्यतो दृष्ट (अनुमान) I. 60A 100A सहचार V.27M 28M. सावयव I.50A.. सहज 1.31M 35M 43M. [वसाय. op ‘possessed of supernatural सा with अध्यव II.32A; f. अध्य power' only III.28A IV.31A सांसारिक IV.4M. 32A. सांसिद्धिक III,20 V.111. सिद्धरूप I.98. साहत्य III.22,AM. सिद्धसाधन V.60. साक्षात्कार IL.7M III.43M 44M सिद्धि only in the following two 75M IV.18A V.66A. meanings : 1) "supernatural साक्षात्कारिन् I.89A. power IV.31M V.81A 128AM साक्षिन् I.148, 160A 161. 129,A. सांकर्थ I.152M. 2) 'perfection' in the tech- सांकल्पिक V.IIIM. nical sense of the Sânkhya :

·३४० P.V खुघ्न [.28. philosophy IIL.39A 40, 42AM INDEX IT. 43AM 44,AM 45AM. स्फटिक II.35A VI.28. सनल VI.52A. [M. स्फोट VI.56AM 57,AM. GAIT name of a Siddli III.44A स्मरण V.53AM. सुपार name of a Tushti III.43AM. स्मारकV.39A. सुपार्श्व mame of a mountain VI.52A.. स्मृति ]) 'memory' 1.89A II.33A सुमेर VI.52A. 43,A IV.21A. सुरासमुद्र VI.52A. 2) tradition' I.51M 95M सुषुप्ति I.148,A V.115 M 116. 117A 160M V.122A 123,M. 118AM VI.18M25AM30AM. खष्टर् II.5M 10M III.54M 55M. सूक्ष्म III.8M 9M 22AM. सूक्ष्मदेह III.3M 9AM 12A M 13M | स्वकर्मन् III.32, 34AM 35. V.103A. खप्रकाश VI.48A 50AM 51A. सूक्षमभूत I.61A III.9A.M; f. स्वयंप्रकाशतीर्थ n. pr. M's colophon भूतक्षा tor. सूक्ष्म शरीर III.6M 7A8AM V. खलक्षण adj. I.38A. 102A 103 AM VI.69AM. खस्तिक III.32A VI.23A 24M. सूरि 1.88A V.1M. खस्थ II.34,A. सृष्टिं I.60A 61A 74A 94M, M's खस्वामिभाव VI.67,A 68A 70M. introd. to II.1A 8A9, 10A खखामिसंबन्ध VI.67A 69AM 70A.. 11,A IIL5M 6M 45M 46AM खादूदकसमुद्र VI.52A. 47,AM 48A 49A 50AM 51A खान I,42M. 58A 63.A 66,A 67M V.2AM | खाभाविक I.5M 6M III.20M 70 14A 19M VI.40,A 41,A 42A M71M. M 43,M 44M. खामिन् ( viz. आत्मन्) VI.66A. सौम्य III.22. खार्थ adj. II.I,A 10A 1]A III. सौभरि IV.27 AM. 5.7A 6OM 61M V.2AM; ef. स्त्यान VI.19A. परार्थ. स्थावर I.IM III.46AM 50M V. खालक्षण्य II.30,A. 121AM 122A 124A. खाश्रयसंयोग VI.61M. स्थिरता V.91. खोपकार V.3,AM 4M. स्थिरत्व V.9IM. स्थल I.62 III.7, 8AM 9M. हंसतौरवत् IV.23. स्थलदेह III.10M. हरिवर्षे स्थूलभूत I.61,A. हिमालय VI.52A. स्थूल शरीर III.6M 8AM VI.69 | हिरण्यकवर्षे AM. हेमकूट P.V ·ADDITIONS AND CORRECTIONS. II, 1. 11. I have overlooked two passages of the Sâmkhyapravachanabhâshya where Vijñânabhikshu refers to Aniruddba, the former of them on account of a misprint in Hall's edition. Vijñâna controverts, in his commentary to II. 32 (p. 124, 1. 13), the explanation which a afuq has given of Sâmkhyakârika 28, pointing to Vâchaspatimiśra by this expression, and goes on saying, according to the edition (1. 16): एव सूत्राथमध्येवं व्याचष्टे "The same explains, too, our Sûtra in the like manner.” Now, this is impossible, because Vâchaspatimiśra bas never commented on the Samkhyasútras nor could have commented on them, as they did not yet exist at his time, Fortunately, a MS. of the Sâmkhyapravachanabhâshya which the late Dr. Bhagvanlâl Indrajî has been kind enough to place in my hands, offers the correct reading सम एव च "A similar (commentator)" etc. That this similar commentator is Aniruddha, we learn from the following three lines in which Vijñâna quotes, though not verbally, Aniruddha's exposition of II. 32. The second passage, above alluded to, where Vijñâna- takes evidently notice of Aniruddha's commentary, is III. 9 (p. 132, 1. 15): 75W चेत्यष्टादशतया व्याख्येयम्. III, 1. 15. The following two references of the Aniruddhavritti to the Sâmkhyatattvakaumudî are to be added : The Sloka, ending Aniruddha's commentary to I. 89 (p. 48, 1. 15), is taken from Tattvak, to Karika 27, and the latter half of Aniruddha's commentary to II.32 from the first lines of Tattvak. to Kârikâ 30.

·No text on this page.

·" 29, 10 " " " " प्रियं. " " प्रमाणदृष्टलात, ef. Aph.s 205, note 3. ( ३४२ ) P. VIII, 19, 23 read Sayaņa instead of Sâyana. 5 बनवाद is damaged. 11 15 read धर्मले instead of •धमले. कर्मणाय्यत कर्मणाम 15 घायं 51, 21 'missing in' 'missing is.' 57,18 'चविवेकानि 'अविवेकादेति. 59,16 सौम्यत्सद 61,10 परमाणून परमाणुना. 66, 14 इन्वेषणाद्वी ऽन्वषणावौ 76, 4 गणास्तस्य 96, 18 अतिविबोधादि• is damaged. 98, 9 add the following note to this Sätra: Nâgesa has " " " " " सौच्य नद. " " " ." " " " " " " " " . " " 115,13 126 15 152,7 156, 14 164, 17 188, 17 189, 7 229, 21 288 पुरषार्थ is dainaged. read 'two' instead of three." ऽप्यपभोग: does not appear clearly. कर्मणो s damaged. disjcin ‘B omits.' read •वि. instead of ofo. join अन्येषामपि. read •णोपनयन• instead of पोपननन०. pac iustead of ppe at the top. " " . " " " ARATI EPAL