·No text on this page.

·ta
No. 3.)
THE
VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES,
THE
PANCHAPADIKA
PADMAPADA
EDITED BY
RÄMASASTRI BILAGAVATÃCILARTA,
ASSISTANT PROFESSOR, SANSKRIT COLLECU, PENARES.
VOL. II. PART I.
SANSKRIT TEXT.
PRINTED, PUBLISHED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAT DE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES:
JATESTHARAM NUKUNDJI AND 00., DOMBAY:
OTTO HIRRASSOWITZ, LEIPZIG: LUZAC AND CO., LONDON.
1891.
NA
PARTAGE
PRICE, Rs. 1-4-0,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पञ्चपादिका
श्रीपद्नपादाचार्यविरचिता ।
ma
•
জ্বাহীহাৰীয়নাৱহালায়াল
श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण संशोधिता।
काश्याम् ।
ई. जे. लाजरसकम्पन्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रिता ।
संवत् १६४८ ।

·No text on this page.

·PREFACE. a The so called Panchapädikâ of Padmapada, the oldest of the commentaries on Sankara's Sârîrakabhâshya, is a fragment of a fragment. Its title would imply that the work treated of the first five pâdas of the Bhâshya; but, as a matter of fact, all the MSS. hitherto examined of it and its related glosses * end abruptly with the chatuhsútrî i. e. Adhy I. pâda 1, sû. 1-4. The frag tary condition of the MSS. has not been satisfactorily explained. Beyond all doubt Padmapâda intended a complete treatise. See below, p. 29, 11 3, 4: 'svâvasara eva &c.,' which refers to Adhy. II, 2, 32 : and p. 33. ll 12, 13 : 'tathaika &c.,' referring to III. 3, 53: and p. 75. Il 16, 17, where further general indications are given. But neither in these contexts, nor in the usual lengthy discussion of mangalâcharanx (where, perhaps, it would have been more appropriate) is any explanation offered by the gloss writers as to the incompleteness of their original. Vidyâranya also furnishes no clue in his Vivaraņaprameyasangraha.* We are thus thrown back on what seems to be the later and doubtful testimony of one Mâdhava,f who in his San- The Panchapâdikâvivarana, Tattvadîpana and Bhâvaprakâsikâ. edition of the former work, with extracts from the latter, now appears in this Series. † Will appear shortly. As against the identification of this Madhava with the renowned Vidyaranya, see Burnell's Vamsabrâhmaņa pref. p. xx and note. K. T. Telang discusses the historical value of the two Saokaravijayas in Ind. Antiq. Vol. V. pp. 287 et seq. He writes (ibid p. 293):-'A work on Sankara’s victories is ascribed to another of Sankara's pupils—Chidvilâsa-who, I take it, is identical with Chitsukha. Not having access to the work, I am unable to say whether it was really written by a pupil of Sankara's, or whether the author was one of the "ancient poets” to whoin Mâdhava refers. Nevertheless, the fact that it is attributed to Chitsukha induces me to express the hope that somebody may undertake to edit and publish it.' I regret having failed to procure a MS. of Chidvilâsa's Sankaravijaya. However, I may remark that this Chidvilâsa or Chitsukha (even if the names be taken as identical), a pupil of Sankarâchârya, cannot, though Telang's last sentence seems to imply that he inay, be identical with the Chitsukha who wrote the well known Chitsukhi. For the Chitsukhi frequently quotes from the Nyâyakandalf of Sridhara (vide Pandit, New Series Vol. V. pp. 335, 399, et passim), and must therefore be later than 991 A. D., the date of the Kandali, cf. Buhler, Bo. R. A. S. Journal, 1877, p. 76. An ·II PREFACE. on karavijaya industriously recites the story of the Panchapâdî. To enable the reader to judge for himself the outlines are here given. Suresvaracharya, one of Sankara's pupils, seeks and receives permission to write a vârttika on the master's Bhâshya. [xiii. sl. 1-3) Other disciples secretly approach the master and express their disapproval of Suresvara's attempt, the ground of his being devoted to karmakânda and, therefore, unfitted for the task of commenting on jnânakânda. They ask that another disciple Padmapâda, whose sannyâsin name is Sanandana, may be entrusted with the task. [sl. 5-21]. Permission is granted But Padmapâda must not write a vârttika to which Suresvara is pledged. [sl. 43.]. Suresvara is told in private of the objections brought against him. Urged by the master to write an original work on Vedânta, he produces the Naishkarmyasiddhi * : not, however, without giving vent to a curse on any future commentary, 'which shall never pass current in the world.' (sl. 44-53]. Padmapâda writes a ţikâ ‘the former portion of which is known as the Panchapâdikâ, and the latter portion as the Vțitti.' [sl. 70-71]† The master consoles Suresvara. Of Padmapâda's work, five pâdas—in fact, only the portion on the first four sûtras shall be known in time to come. Reappearing in this world as Vâchaspati, Suresvara shall write a complete and lasting tîkâ. [sl. 72-73]. Padmapâda's tîkâ is burnt in his uncle's house. (xiv. sl. 160]. Sankara recites it from memory, while the delighted Padmapâda writes it down. [sl. 167-170]. We need not entirely discredit the above story. The jealousy of fellow disciples, or the accident of fire, might well injure or destroy a book. But there is a decidedly suspicious ring about the curse of Suresvara and the prophecy of Sankara. Further, against sl. 70-71 we must balance the (fact already noticed) that *+ Suresvara nowhere mentions these circumstances. " यत्पूर्वभागः किल पञ्चपादिका तच्छेशगा वृत्तिरिति प्रथीयसी" ॥ "arastfaraferi ZĘ UTTUIE" I'Vâchaspatitva' may of course imply nothing more than mastery of style or language; but the personal reference to Vâchaspati, the writer of the Bhâmatî, woull be irresistible to Mâdhava, the self-styled navakálidasa (cf. K. T. Telang, Ind. Antiq. Vol. I. p. 299).

·PREFACE. HII an a the gloss writers, and Vidyâranya, do not even hint at the work having ever existed in a complete form. Their silence may not be conclusive; but it becomes all the harder to explain on the assumption that the Mâdhavîyasankaravijaya furnishes authentic and well known history of the Panchapadikâ. Our text is based on 4 MSS. : (a) No. 208, Benares Sanskrit College Catalogue, not dated, accurate ; (6) No. 195, Ben. Sans. Coll. Cat. not dated, but older than (a), accurate ; (c) lent by Mahîmahopadhyâya Gangadhara Sâstrî, not dated, but copy of the Vivarana in the same hand bears date Samvat 1822 : both copies have evidently been revised by a pandit ; (d) lent by Pandit Vibhavarama of Benares, not dated, this too has been carefully revised by a pandit, who has appended occasional notes in the margin. The Panchapâdikå is a marked instance of a book more known than read. Though constantly quoted as the Țikâ kur'{çoxív in later polemical works, the book itself is now rarely studied, having been suppla ited by the Bhâın.iti and the other commentaries on the Bhishya. But as a full and, in some respects, original exposition of that Vedânta crux, adhyâsa (see appended notice in Sanskrit), our work has merits of its own which, together with its historical interest, will, it is hoped, justify its publication for the first time. A closer discussion of its contents is reserved for the introduction to the English translation now being prepared. eGo

·No text on this page.

·॥ भूमिका ॥ अथेयं पञ्चपादिका श्रीमद्भगवच्छङ्कराचार्यपादप्रणीतब्रह्मसूत्रभाष्यस्य व्याख्या तत सव साक्षादधिगतसकलवेदान्ततत्त्वेन तच्छिष्यमुख्येन श्रीपट्न- पादाचार्येण विरचिता गभीरार्थपरिपूरिता जिज्ञासुजनोपयोगाय प्रकाश्यते । अस्याः किल पञ्चैव पादाः प्रघरेयुस्तचापि आद्या चतुःसूत्येव प्रसिध्येदिति ময়না যত্নমনাল হসিনা ১ মিনি মলিন ম যত্নবিলিয माधवाचार्या: । तदादेशानुसारेणैव चिरमन्विष्यमाणापि चतुःसूचीता नाधिका- सावुपलभ्यते व्याख्या चास्या विवरणनाम्नी तावत्येव । अस्यां च प्रथमसूत्रे च- त्वारि वर्णकानि द्वितीयेचैकं तृतीये वे चतुर्थे च द्वे इत्येवं नव वर्णकानि विषयभे- देन तत्तद्विषयोपयुक्तविविधयुक्तिसंसकानि विहितानि सुखप्रतिपत्तये ग्रन्थकृता। अयं च पद्नपादाचार्यों विष्णववतारो विमलनामकब्राह्मणपुत्रः शङ्क- रदिग्विजये स.३-श्लो २ अस्यैवारुणावतारत्वमिति ३-६ मतान्तरत्वेन पूर्वोत्यातद्विरोधपरिहारश्च तत्रैव टीकायाम् । अस्यैव भगवता शङ्कराचार्येण चतुर्थाश्नमं प्रापितस्य सनन्दननामलाभ इति ६-१४ अस्याचार्यमुख्य- शिष्यत्वमिति ६-६६ अयं चाचार्यात्रिवारं भाष्यमपठदिति ६-६८ तस्यै- वाचायण गङ्गापारादाहूतस्य गङ्गयाविभाबितेषु पद्द्वेषु पादविन्यासपूर्वकमागत. स्योपदर्शितप्रभावेण पदपादनामलाभ इति ६-७१ अयमेव सुरेश्वराचार्येण ब्रह्मसूत्रभाष्ये विधित्सितं वार्तिकमनिच्छद्धिः शिष्यर्थितेन गुरुणोक्तो ब्रह्म- सूचभाष्ये टीकां कृतवान् इति १३-५=०३ अयं च तीर्थयात्रासमये स्वमा- तुलगृहे निहितस्वकृतपुस्तको ऽसूयया स्वगृहेण सह दाहिते तस्मिन्नाचार्येण सदयं पञ्चपादिकां यथापूर्वानुपूर्वाकां ग्राहित इति १४-१-६६ काश्मीर- मण्डले शारदापीठमारुरुक्षत आचार्यस्य हस्तावलम्बं चक्रइति १६-८२ एव- माचार्यप्रत्यासन्नतमा महाप्रभावश्चायम् ॥ अचोपलभ्यमानानां बहूनां विषयाणां भामतीरत्नप्रभादी संवादे ऽपि भगवतः पद्वपादाचार्यस्य भाष्यकारसमानकालीनत्वात्तदुत्तरकालीनत्वाच्चा- न्येषां व्याख्याकृतां प्रथममनेनैवाहिता उपपतयो ऽन्यः संगृहीता इत्यच न ·भूमिका । कस्यापि विमतेरवकाशः । नानाशास्त्रीयविषयग्रथनं युक्तिगाठत्वमुपपादनप्रौढि- ' श्चाच न कस्य सूक्ष्मदृशः श्लाघागोचरः । अस्मादेव प्रबन्धात् स्वस्वमति- संमानितेषु संगृहीतेष्वपि व्याख्याकृद्धिर्विषयेषु प्रसिद्धेष्वपि सन्ति भयांसस्ता- दृशा विषया ये विहायामुं प्रबन्धं नान्यत्रोपलभ्यन्ते तथा विशदरूपेण यत्प्रका- शनफलकोयं चिरावेदान्तरसिकैरन्विष्यमाणस्य प्रबन्धरत्नस्य मुद्रणप्रयासो नि- राकुर्यात् पिष्टपेषणधियं परीक्षकाणाम् । तथा हि । प्रथमे वर्णके अविरोधात्यवं समन्वयप्रदर्शने उपपत्तिस्तमःप्रकाशयोर्विरोधस्य स्वरूपप्रदर्शनं नैमित्तिक- स्यापि व्यवहारस्य नैसर्गिकत्वोपपादनमध्यासस्य सद्भावात्यार्थक्येन संभव- प्रदर्शने बीजमध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणावसरे स्मरणाभिमानप्रमोषस्यानु- पपत्तिप्रदर्शनं निरधिष्ठानभ्रमनिराकरणमात्मनः स्वयंप्रकाशत्वेपि तत्राविद्या- संभवोहमिति प्रतीतेदेहेन्द्रियाद्यविविक्तात्ममात्रविषयकत्वापपादनमर्थक्रिया- कारित्वरूपसत्तानिरास इत्यादयः । द्वितीयवर्णके धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाना- त्पृथक् ब्रह्मजिज्ञासारम्भप्रतिज्ञायामभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गा- गताश्च विषयाः । तृतीयवर्णके च ब्रह्मज्ञानस्य शास्त्रप्रयोजनत्वे आक्षेपप्र- कारस्तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गेन वेदाध्ययनविधावावबोधस्याधिकारहेतु- त्वाभावे ऽध्ययने प्रवृत्त्यनुपपत्तिशङ्का तस्य सविस्तरं निराकरणमित्यादयः । चतुर्थवर्णके ऽपि आत्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरूपणावसरे विप्रतिपत्तिबीजानि चेतनस्य भोक्तृत्वानुपपत्तो युक्तिः शरीरे भागासंभवोपपादनशैलीत्यादयः । अष्टमवर्णके तृतीयसूत्रोदाहृतश्रुतिव्यतिरिक्तश्रुत्युदाहरणे भाष्यकृतस्तात्पर्यनि- रूपणम् । नवमे वर्णके च श्रवणादीनां स्वरूपनिरूपणं स्वरूपपराणामपि वेदान्तानां प्रामाण्ये शास्त्रकारान्तरानुमतिप्रदर्शनमित्यादया ये व्याख्यान्त- रेषु सूचिता अपि प्रतिपादनशेलीवेलक्षण्येन युक्तिभेदेश्चेतद्वन्यकपर्यालाच- नावधारणीया इति निश्चेष्यन्ते सकलमिमं प्रबन्धं सावधानं विचारयद्भिः शास्त्ररसिकैः । संस्कृतप्रौढप्रबन्धसकलतात्पर्यावगमसामर्थ्यविकलानां च विचिन्वतां प्राचीनविद्वहितान् विषयान् प्रमोदयिता कृत्स्ना वेदनेन नाति- चिरात् काशीसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीमदार्थरवेनिससाहिबैर्महता परि- अमेण निर्मितमवतरणम् । तदेवं चिराद्विपश्चितिरन्विष्यमाणः प्रौढतमो ऽयं प्रबन्धः प्रमोदयतु दर्शनदर्शनलालसास्पृहणीयचेतसः सचेतस इति शुभम् ॥

·अथ शुद्धिपत्रम् । जिज्ञासापाः १३ सर्वपां . वेलक्षण्यम् एष्ठे पट्टी अशुद्रम् पृष्ठे पती अशुद्धम् शुद्रम् १० शीर्पके अन्तस्त्वेक्तिः अन्तस्त्वोक्तिः ४६ ५ ध्यनय ध्ययन २ निदश निदर्श પુ ५काय कार्य ११ ज्ञाप्यते नेदं ज्ञाप्यतो नेदं ४ त्वासिद्भः। त्वासिद्भः विधितो २४ तस्येव तस्यैव २५ उपसर्येरिति उपसदिति १४ बीजाङ्करा बीजाङ्कुरा ५ भवति । यदि भवति यदि २३ कटस्थ कूटस्थ ८ उपेक्षिततव्यः ऽपेक्षितव्यः २३ १७ लोकिक लोकिक १६,२० तादर्थ्यविगमाः ताद वगमा- २० सम्यक्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् निये निश्शे नव २४ जिज्ञायाः २ किं वृत्तस्य किंवत्तस्य ૬૬ ও গাল शब्दोपादान २२ रूपत्वे नात्म रूपत्वेनात्म ६० १ प्ठानान्तर्य ष्ठानानन्तयं २१ ४ पटमपराग पटामराग सर्वेषां १६ रस्त्यत्राह रस्ति । अत्राह १ नियस निश्श्रेयस २० विषयताफल विषयता पल २ स्वसंविदाः स्वसंवेद्यः २५ शीर्षके नीलादि र्नीलादि ८वलक्षण्यं २६ १७ दमल्लक्षण दसल्लक्षण है चित्वा चिट्ठा २० जानाजन ज्ञानजन १५ अतः शब्दा अतःशब्दो त्येवा ६४ २५ टास्ययतः टास्य यतः স্মৃগান্তি २० तत्कर्तृकताज्ञान तत्कर्तृकता ज्ञान करणारम्भ भर्वात । सर्वथा १२ जिज्ञासति । जिज्ञासति ११ कृशत्वादा कृशत्वादी ९३ प्रदर्शनार्थ प्रटर्शनार्थम् । मिथ्यागा. मिथ्या गा- ५ सितत्वम् । सितव्यम् । 39 স্মার্মদ श्रात्मकत्व- "क्रिया नियतापि বিলিয়নায় १३ विपर्यय विपर्य २० कर्तव्यतामीम कर्तव्यता मीम १४ बाध्यते। तत्र बोध्यते तत्र ८ कस्मात् कस्मात् । ११ द्वे तदर्थी वदर्थी ४० ३ सारिता विद्या सारिताऽविया ६६ पक्षता নন १४ रूपप ३ निदिष्टः निर्दिष्टे ४१ शीर्षके निति निवृत्ति २२ सिद्रस्य सिद्धस्य। २७ हुकल्पे स्मीति ११ था थी- ७४ हंविषय ४४ शब्दो ७५ विचार्य २४ मर्थन मनर्थक ८मुपचक्रम मुपक्रम ६ शेपतालतं शेपता। कतं १४ अनेन कर्व अनेककर्तृ १ किमपरमम किमपरम ११ जन्मे १६ वेदार्थो ऽस्ति वेदार्थोऽस्ति & FTUTT " जमनिना। जमिनिना न्यायान्तर २६ निर्णये निर्णय- २४ प्रामा प्रसा ४ कल्पम् प्रत्यय कल्पप्रत्यय २१ त्यो ११ अथैवि १३ करणरम्भे १६ सर्वा १० भवति ७ ६७ “ कल्प " २५ स्तीति २२ हं विपय १७ विचार्य- ६ शब्द- । রিয়া ·शुद्धिपचम् । पृष्ठे पती अशुद्धम एष्ठे पङ्की अशुद्धम् ७ तत १६ वस्तुत्य " तद धि १२ निरा ८५ १६ भेदे २४ दिना। १४ व्यांत २४ तद् द्वारेण त्यह ८७ A १२ तथा प्र शुद्धम् स्त्वाच्च त्वाच्च वस्तुन्य १८ बोध र्थबाध २० इत्येत इत्यता २० दानि दीनि १ सिद्धर्थ सिद्धार्थ २३ मानम्। मानम् ३ पर्ययव पर्यव है विधायत विधीयत যানজম ८ क्रियात क्रियातो प्रीति १६ नित्यत्व नित्यत्वे १८ न वतन्त नावर्तन्त २४दशन সুমন ८ मोक्षन २५ संपादादिरूपेहा संपदादिरूपे ही नरुप निरूप पत्त्यु शुद्धम् तज् तदधि নিৰা भेदो दिना व्यक्ति तवारेण त्यह तथाप्र तरम् शून्ये तभू ऽस्तिक्रिया भवन्तीपर मतं दिव नऊ वात्तत्- दादिवद्वि श्रतःस १० गतर्म १८त्तरम्। GE ह५ ५ शून "प्रीति " १३ तदा २ ऽस्ति क्रिया ३ भवन्तिपर CE ६ मत १० मोक्षं न २१ दिवनज ද ६ वात्तत् १५ दादिति १०० ४ अतःस। ६ पत्यु इति ।

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्त्रम् । सेति न सा वेदार्थो विचारणीयत्वेन प्रतिज्ञातः किन्तु एष्ठे पता . 44. ... यकं न पारमार्थिकम ६। २४,३०। ७,२४ । २० गटाम् ३ । १२ श्यकम् यस्य स्थलव्याख्या पार्थाचारः ६।२४ व्याप्तिशङ्कानिरासः १०. १३ रक्तस्वरूपसंभवोपन्यासस्याऽवश्यकताक्तिः नादिपरम्परासिद्धत्वम् 9 . अनिराकरणम् शङ्का प्रतानिरूपणम् अन्तरोपन्यासः व्याख्यानम् वसाक्षिक: हानापत्तिः .. .. नवृत्तिस्तत्त्वज्ञानात् ४१ । ... १०।७ केण मोक्षे नान्यदपेक्षणीयम् संबन्धव्यपगमे निवर्त्तत एव सुखदुःखानुभवः थापत्त्योः प्रमाणान्तरेणाविरोधोपपादनम् ३५ । ९६ .. ५।२५ ११ ।२३ इदमनिदमात्मकत्वादिविचार: प्रायिविषयावगाहित्वम् हादिव्यतिरिक्तभोक्तविषयकः व पारमार्थिक रूपं भेाक्तृत्वादि त्वापाधिकम् परागनिमत्तमहंकतत्वं मिथ्येव ध्यासायोग्यताशङ्काया मिरासः तिरिक्तत्वेनोपपादनम् न्यासः ध्ये ईश्वरोपदर्शनस्याचित्योक्तिः वर्धावप्रतिपत्तिकारणोक्तिः . ७५। 9. ७४ । १८ ७५।२३ ·१५ । ६ ... ७२।२१ .... ... ६४ । २० ४ । २६ ७६ । १२ ७६ । १६ ... ... ७६२४ ... वर्णक्रमानुसारिसचीपत्त्रम् । पृष्ठे पती आत्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यासः आत्मैकत्वसाक्षात्कारे ऽध्यासस्य समूलोच्छेदात्संसारविनिवृत्तिः ३६।२५ अाम्नायस्य क्रियार्थत्वादित्यादि कर्मकाण्डमात्रविषयं न तु निरर्गलम् इदं रजतमितिज्ञानस्यालम्बनविचारः इन्द्रियात्मवादेोपन्यासः ईश्वराभिध्यानतो मलापगमशङ्का श्रोपनिषदः श्रोपनिषदपुरुषस्याऽनन्यशेषता क्रियापर्यवसाय्येव वाक्यमिति प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमां स्मरतः पाणिनिमु- नेनीनुमतम् क्षणिकविज्ञानात्मवादोपन्यासः जगज्जन्मायुपलक्षितं ब्रह्म जगन्मिथ्या न स्वलीकम् जन्मन आदित्वोपपत्तिः जन्मादिपदस्य व्याख्या जन्मादिपदेन श्रीता जन्मस्थितिभा गृह्यन्ते न तु अस्ति भवतीत्यादयो नैरुक्ताः ७७ । २४ जन्मादिपदेन श्रीतानां ग्रहणे सूत्रस्यार्थवत्तोपपादनम् जन्मादिसूत्रवाक्यार्थापन्यासः जन्मादिसूत्रविषयवाक्यम् जन्मादिसूत्रस्य स्वतन्त्रानुमानपरत्वप्रतिषेधः जन्मादिसूत्रे अस्येतिपदस्यार्थः जन्मादिसूत्रेणेव युक्तिरप्युपदर्शिता ब्रह्मणि जन्मादिसूत्रे यतःशब्दार्थः जिज्ञासासूत्रे अतःशब्दार्थविचारः जिज्ञासासूत्रे अथशब्दार्थविचारः जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थपूर्वपक्षः जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थसिद्धान्तः जिज्ञासासूत्रे साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्य मथशब्देनोच्यते जीवः जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वमविट्याच्छन प्रकाशम् तत्त्वमसीत्यादीनां निरं वस्तुनि पर्यवसानम् तर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् दर्पणमुखप्रतिबिम्बदृष्टान्ततात्पर्यादिविचारः दर्शनादिविधिवाक्यानि न विधयः किन्तु प्ररोचनार्या अर्थवादाः दर्शनादिविधीनामर्थवादत्वोपपादनम् दर्शनादेश्यकध्यानविधिनिरासः देहादिव्यतिरिक्तभोकात्मवादापन्यासः नार्थविचारः नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसी क्रिया न तु ज्ञानम् निदिध्यासनम् निरधिष्ठानकाध्यासवावापवाद: नतिनेतीतिनिषेध आत्मावधिक: पुरोऽवस्थितापरोक्षवस्तुन्येवाध्यास इति नायं नियम पूर्वमीमांसायां धर्मविचारप्रतिज्ञयैव ब्रह्मविचारस्थाऽपि कृतत्वादपार्था ब्रह्म- जिज्ञासेत्याक्षेपः. ६३ । १५ ... ६२॥ २१ ३६।२० ... । २२ ८७।२४ ७।१० ६३।२४ ६५। ...

·३ २६ । ५ ६७ । २० ... २२।२१ ६४ । ११ ४२।३ ४४ । ७ वर्णक्रमानुसारिसचीपत्रम् । एष्ठे पती पूर्वमीमांसारम्भभाष्यादिपर्यालोचनयैव लभ्यते अथातो धर्मजिज्ञासेत्ति कर्मका- ভলাব্বিানিনি प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धरूपत्वादधिष्ठानत्वोपपत्तिः प्रत्यगात्मा प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्म प्राप्त्यर्थापासनविधिनिरासः प्रमातृत्वादिव्यवहारो ब्रह्मज्ञानात्यागबाधितत्वात्प्रामाणिक १०० । १३ प्रयोजनविषयत्वे कीदृशस्य वस्तुना भवतः प्राचीनकारिकाणां स्वार्थे प्रमाणदानम् बाधः सर्वः सावधिक एव মাথালিয়া সিনিলিনিয়ন্ধিাহ ब्रह्मिजज्ञासाप समासविचारः ब्रह्मजिज्ञासाया अनारम्भणीयताक्षेपपरिहारः ब्रह्म जिज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का ब्रह्मजिज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का प्रकारान्तरेण ब्रह्मजिज्ञासाया प्रारम्भणीयता एकदेशिमतेन ब्रह्मजिज्ञासाया प्रारम्भविषयकशङ्कासमाधयः ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्मावबोधानन्तर्यम् ब्रह्मजिज्ञासाया विषय प्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः ক্সক্সভিৰামায়ামাখযঃ ब्रह्मज्ञानफलविचारः ब्रह्मज्ञानं विना नैवाध्यासनिवृत्तिः ब्रह्मज्ञानात्यागेव विधिविधेयत्वादिष्यवहारः ब्रह्मज्ञानादविटयानिवृत्त्युपपादनम् ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वाच्छास्त्रविचार्यतासिद्धिः ब्रह्मणः सर्वात्मत्वादेव नाऽप्रसिद्धिः ब्रह्मणः सामान्यतःसिद्धत्वेऽपि विशषतोनानाविप्रतिपत्तिग्रस्तत्वादस्त्येव मीमां- सनीयता ब्रह्मणः सिद्धस्वरूपत्वेऽपि शास्त्रसमधिगम्यत्वम् ब्रह्मणः सिद्धार्थपरवाक्यवेदाता ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणसूचनम् ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणनिरूपणम् ब्रह्मणि युक्तरिवानुभवस्याप्यवकाशः ७४ । २२ ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयः ८४।३ ब्रह्मणो ऽनुभवाहत्वेऽपि शास्त्र प्रमाणकत्वम् ८० । १५ ब्रह्मणा ज्ञानाविषयत्वेऽपि तत्रास्त्येव ज्ञानोपयोगः ब्रह्मणो वेदप्रमाणकत्वम् ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तिपालोचनेनैव देशतः कालतो वस्तुतश्च निरवच्छिन्नाऽर्थः प्रतीयते ब्रह्मशब्दार्थनिरिणोपायनिरूपणम् ब्रह्मशब्दार्थविचारः ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानं न संयदादिरूपम् भावानां स्थायित्वेऽप्यर्थक्रियाकारित्वोपत्तिः मङ्गलसद्भायो भाष्यार्थतः १०० । ८४२० ८५। ६ क ... ::

·४ वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् । पृष्ठे पती . २।८ ७२ । २५ 96. ... ... :: ७४ । ११ . ... ... ... - ५५ ०.. ... १०० मङ्गलाचरणाम् मङ्गलाननुष्ठानाक्षेपो भाविषयः লক্ষ্মলাবিনালি मननम् मनुष्योऽहमिति प्रतीतेप्राणत्वनिरास: मिथ्या मिथ्याज्ञानम् मोक्षः क्रियासाध्यश्चेनार्थवादैनित्यतासिद्धिः मोक्षस्य श्रुतितो न्यायतश्च नित्यत्वसिद्धेर्न क्रियासाध्यता योगमतसिद्धात्म प्रदर्शनम् रजताध्याससामग्युपपादनम् रजताध्यासे शुक्त रजताकारपरिणामनिरास: वर्णकम् -१ वर्णकम् वर्णकम् --३ वर्णकम् -४ वर्णकम् -५ वर्णकम् -६ वर्णकम् वर्णकम् वर्णकम् -६ विकारादिचतुष्टयक्रियाफलरहितो मोक्षः विदिक्रियाकर्मत्वेन ब्रह्म न वेदान्तसिद्रम् विट्या নিখিলিয়ানুসনিয়ান ভাষা विधिविषयतयैव ब्रह्म वेदान्तः प्रतिपाटात इति शङ्का विधिविषयता न ब्रह्मणः বিথ विषयः विपर्यावयिणा: परस्परानात्मतालक्षणा विरोधः विषयविर्षायणाविरोधः कः विषयी वेदान्तप्रतिपाट्यवस्तुनिरूपणम् वेदान्तानां स्वप्रामाण्यसिद्धये न चक्षुरादिसंवादोऽपेक्षणीयः वेदान्तब्रह्मज्ञाने सिद्धे भीमांसायाःक उपयोगः ... वेदान्तब्रह्मनिश्चये जननीये मीमांसाया: सहकारित्वम् शाब्दज्ञानातरिक्तज्ञानविधेयतानिराकरणम् शारीरकः शास्त्रकारवमानान्न शास्त्रे प्रतिसिद्धि शास्त्रस्यारम्भणीयतोपसंहारः शुक्तिचन्द्रद्वयोदाहरणतात्पर्यम् श्रवणम् सत्यम् । २० ... ८६।२० ३६,१४ १७ । .. ४० । १२ ८५ । १० ... ... .. २४।२ ... संपत्

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्रम् ।
५
पृष्ठे पड्डी
समन्वयः
८४१५
१२।११
७४।५
४९।१३
१६ । २१
समन्वयसूत्रे पूर्वादाहरणविलक्षणोदाहरणदानतात्पर्यम्
विद्रजतयोरन्योन्याश्रितवनिरासः
सांख्यमतसिद्धात्मनिरूपणम् ...
सूत्रम्
सौषुप्तार्थपरामर्शविचारः
टिकलाहित्यविचारः
स्मृतिरूपत्वखण्डनमध्यासस्य
स्वस्मिन्युत्त्राटाध्यासस्य मुख्यत्वनिरूपणम्
स्वप्नार्थ श्राभ्यन्तरो न बाहः
स्वोक्ताध्यासलक्षणस्य निरवयित्वम्
१३।१०
१०।२०
ल

·No text on this page.

·पञ्चपादिका ..... अनाद्यानन्दकूटस्थज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥ १ ॥ नमः श्रुतिशिरःपद्वषण्डमार्तण्डमूर्तये । बादरायणसज्ञाय मुनये शमवेश्मने ॥ २ ॥ नमाम्यभागिपरिवारसम्पदं निरस्तमतिमनुमाईविग्रहम् । अनुगमुन्मृदितकाललाञ्छनं विना विनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ३ ॥ यद्वनमानससरःप्रतिलब्धजन्मभाध्यारविन्दमकरन्दरसं पिबन्ति । प्रत्याशमुन्मुखविनीतविनयभृङ्गास्तान भाष्यवित्तकगुरुन् प्रणमामि मुद्धा ॥४॥ पदादिवृन्तभारेण गरिमाणं बिभर्ति यत् । भाध्यं प्रसन्नगम्भीर तयाख्यां श्रद्धया ऽऽरमे ॥ ५ ॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मकत्वविद्याप्रति- पत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवस्यच्छास्त्रस्य विषयः प्रयोजनं चार्थात प्रथमसूत्रेण * सूचिते इति प्रतिपादयति । एतच्च तस्माद् ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यादिभाष्ये स्पष्टतरं प्रदर्शयिष्यामः । अचाह । यद्येवमेतावदेवास्तु भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मक- त्वविद्याप्रतिपत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इति तिचानर्थहेतोः प्रहाणाय इति प्रयोजननिर्देशः आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तय इति विषयप्रदर्शनम् किमनेन युष्मदस्मदित्यादिनाऽहं मनुष्य इति देहेन्द्रियादिष्वहममेद- मित्यभिमानात्मकस्य लोकव्यवहारस्य अविद्यानिमितत्वप्रदर्शनपरेण भाष्येण । उच्यते । ब्रह्मज्ञानं हि सूचितमनर्थहेतुनिबहणम् । अनर्थश्च प्रमातृ- ताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वम् तद्यदि वस्तुकृतम् न चानेन निबर्हणीयम् यतो ज्ञान- + अति ३ पुः। * मूत्रिते इति २ पुः । + निमित्तस्वेत्युपकल्पिसमास्ते २ पु. ।

·२ ग्रन्थारम्भः । मङ्गलसद्धावोक्तिः । मज्ञानस्यैव निवर्तकम् तद्यदि कर्तृत्वभोक्तृत्वमज्ञानहेतुकं स्यात्ततो ब्रह्मज्ञान- मनर्थहेतुनिबर्हणमुच्यमानमुपपद्येत * । तेन सूचकारेणैव ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनि- बर्हणं सूचयता अविद्याहेतुकं + कर्तृत्वभोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति । अतस्तर स्तत्प्रदर्श- नद्वारेण सूत्रार्थोपपत्त्युपयोगितया सकलतन्त्रोपोद्घातः प्रयोजनमस्य भाष्यस्य । तथा चास्य शास्त्रस्य ऐदम्पयं सुखैकतानसदात्मककूटस्थ चैतन्यकरसता संसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिक स्वस्पमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति प्रतिपादितम् । तच्चाहं कती सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेन अबाधितकल्पना- वभासेन विरुद्धाते । अतस्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्मस्वरूपविपरीतरूपमविद्या- निर्मितमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते तावज्जरगवादिवाक्यवदन- र्थकं प्रतिभाति अतन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्व || रूपत्वषामात्मन इति प्रतिपादयितव्यम् । वक्ष्यति चैतदविरोधलक्षणे जीवप्रक्रियायां सूचकारस्त- द्गुणसारत्वादित्यादिना । यद्येवमेतदेव प्रथममस्तु । मैवम् अर्थविशेषोपपत्तेः । अर्थविशेषे हि समन्वये प्रदर्शिते तद्विरोधाशङ्कायां तन्निराकरणमुपपद्यते। अन** दर्शिते पुनः समन्वयविशेषे तद्विरोधाशङ्का तन्निराकरणञ्च निर्विषयं स्यात् । भाष्यकारस्तु तत्सिद्धमेवादिसूण सामर्थ्यबलेन सूचितं सुखप्रतिपत्त्यर्थ वर्ण- यति इति न दोषः ॥ ननु च ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपमिष्टदेवतापूजानमस्कारण बुद्धिसन्निधापिताथवृह्मादिशब्देर्दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टाः + प्रवर्तन्ते शिष्टाचारश्च न: प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विघ्नोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसाप्रयोजने 8 ग्रन्थमारभमाणस्य विघ्नबाहुल्यं सम्भाव्यते प्रसिद्धञ्च श्रेयांसि बहुविघ्नानीति । विज्ञायते || च तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युरिति येषां च यन्न प्रियं ते तद्विघ्नन्तीति प्रसिद्ध लोके । तत्कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारमकृतमङ्गल एव पाषा विस्रब्धं भाष्यकारः प्रववृते । * उपपटाते-इति २ पुः । + क प्रत्ययो नास्ति १ पुः । प्रदर्श्यते-ति २ पुः । ६ अतः शब्दो नास्ति २ पु ।' ॥ स्वशब्दो नास्ति २ पु.। स्वरूपमिति ३ पुः । था त्व प्रत्ययोनास्ति १ पुः । ** प्रशब्दो नास्ति २ पुः । ++ सूत्रिमिति ३ पु.। ++ प्रवर्त्तन्ते शिष्टा इति ९ पुः । $ मोक्षरूपनयोजननिमितमित्यर्थः । |||| तस्मादित्यादिश्रुतितोऽपि विशेषेण ज्ञायते न केवलं लोकत एव संभाव्यत इति भावः। पापा विश्रब्धमिति २ पु.।

·३ विरोधनिरूपणम् । अत्र उच्यते । युष्मदस्मदित्यादि तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुप- पत्तिरित्यन्तमेव * भाष्यम् । अस्य चायमर्थः सापप्लवरहिता विज्ञान- धनः प्रत्यगर्थ इति तत्कथञ्चन परमार्थत एवम्भते वस्तुनि रूपान्तरवदव- भासा मिथ्येति कथयितुं तदन्यपरादेव भाष्यवाक्यान्निरस्तसमस्तोपनवं चैत- न्यैकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुते। विघ्नोपलवसम्भवः । तस्मादग्रणी: शिष्टाचारप्रतिपालने + भाष्यकारः + ॥ विषयविषयिणास्तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्व- भावयोरितरतरभावानुपपत्ता सिद्धायामिति । कोऽयं विरोधः कीदृशो वा इतरेतरभावोऽभिप्रेतो यस्यानुपपत्तेस्तमः- प्रकाशवदिति निदर्शनम् । यदि तावत् सहानवस्थानलक्षणा विरोधः ततः । प्रकाशभावे तमसो भावानुपपत्तिः । तदसत् । दृश्यते हि मन्दप्रदीपे वेश्म- न्यऽस्पष्ट सूपदर्शनमितरत्र च स्पष्टम् । तेन ज्ञायते मन्दप्रदीप वेश्मनि || तमसा पीषदनुवृत्तिरिति । तथा छायायामपि औषण्यं तारतम्येनोपलभ्य- मानम् आतपस्यापि तवावस्थानं सूचयति । एतेन शीतोष्णयोरपि युगपदुप- लन्थेः सहावस्थानमुक्तं वेदितव्यम् । उच्यते । परस्परानात्मतालक्षणा विरोधः । न जातिव्यक्योरिव परमार्थतः परस्परसम्भेदः सम्भवतीत्यर्थः । तेन इतरे- तरभावस्य इतरेतरसम्भेदात्मकत्वस्यानुपपत्तिः । कथम् । स्वतस्तावद्विषयि- णश्चिदेकरसत्वान्न युष्मदंशसम्भवः । अपरिणामित्वान्निरज्जनत्वाच्च न परतः । विषयस्यापि न स्वतश्चित्सम्भवः समत्वाद् विषयत्वहानेः । न परतश्चितर- प्रतिसक्रमत्वात् । तद्धर्माणामपि सुतरामिति । एवं स्थिते स्वाश्रयमतिरिच्य धर्माणामन्यत्र भावानुपपत्तिः सुप्रसिद्धा इति दर्शयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेवमुक्तेन न्यायेनेतरेतरभावासम्भवो ऽतो ऽस्मत्प्रत्ययगाचरे विषयिण चिदात्मके इत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिदमंशश्चिदेकरसः तस्मिंस्तदूलनिभासित- तया लक्षणता युष्मदर्थस्य मनुष्याभिमानस्य सम्भेद इवावभासः स एव अध्यासः । तद्धर्माणाञ्चेति । यद्यपि विषयाध्यासे तद्धमाणामप्यर्थसिद्धो ऽध्या- सस्तथापि विनापि विषयाध्यासेन तद्धमाध्यासो बधिरादिषु चादिधर्मेषु * मङ्गलवाक्यमितिशेषः मङ्गलत्वमेवोपपादयति अस्येत्यादिना । + परिपालनइति २ पु. । * भगवान्भाध्यकार इति ३ पु. कृतमस्ति । ६ प्रकाशस्येति २ पु । | वेश्मनीति ३ पु. नास्ति ।

·* 0 ४ अध्यासाक्षेपनिरूपणम् । लोकव्यवहारस्य नैमित्तिकत्वेऽपि नैसर्गिकत्वयुक्तिः । विद्यते इति पृथग्धर्मग्रहणम् । तद्विपर्ययेण विषयिणस्तद्धर्माणाञ्चेति । चैत- न्यस्य तद्धर्माणां चेत्यर्थः । ननु वियिणश्चिदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषये ऽध्यस्येरन् । उच्यते । आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वमिति सन्ति धर्मा; अपृथक्त्वेऽपि चेतन्यात्पृथगिवावभासन्ते इति न दोषः । अध्यासो नाम अतद्रूपे तद्रूपावभासः स मिथ्येति भवितुं युक्तमिति । मिथ्याशब्दो यो ऽपहूव्रवचनो ऽनिर्वचनीयतावचनश्च । अचमैं अयमपहूव- वचन: मिथ्येति भवितुं युक्तम् अभाव एवाध्यासस्य युक्त इत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि नैसर्गिक प्रत्यक्चेतन्यसत्तामाचानुबन्धी अयम् युष्मदस्मदारित- रेतराध्यासात्मको ऽहमिदं ममेदमिति लोक्रव्यवहारः । तेन यथास्मद- र्थस्य सद्भावो नोपालम्भमर्हति एवमध्यासस्यापि इत्यभिप्राय: + । लोक इति मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यमानः प्राणिनिकाय उच्यते । व्यवहरणं व्यवहार लोक इति व्यवहारो लोकव्यवहारः मनुष्योऽहमित्यभिमान इत्यर्थः । सत्यानृते मिथुनीकृत्येति । सत्यमनिदं चैतन्यम् अनृतं युष्मदर्थः स्वरूपताप्यध्यस्तस्वरूपत्वात् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति च क्वाप्रत्ययो न पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादङ्गीकृत्य प्रयुक्त; भुक्का बजतीतित्क्रिया- न्तरानुपादानात् । अध्यस्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति स्वरूपमात्र- पर्यवसानात् । उपसंहारे चैवमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति तावन्माचोपसंहारात् । अतश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवड्यपदेशमाचं द्रष्ट- व्यम् । मिथ्याज्ञाननिमित्त इति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानम् । मिथ्येति अनिर्वचनीयता उच्यते अज्ञानमिति च जडात्मिका विद्याशक्तिः ज्ञानपर्युदासेनाच्यते । तन्निमित्तः तदुपादान इत्यर्थः । कथं पुन: नैमित्तिकव्यवहारस्य नैसर्गिकत्वम् । अचाच्यते । अवश्य- मेषा अविद्याशक्तिबाह्याध्यात्मिकेषु धस्सुषु तत्स्वरूएसत्तामाचानुबन्धिनी अभ्युपगन्तव्या अन्यथा मिथ्यार्थावभासानुपपत्तेः । सा च न जडेषु वस्तुषु सत्स्वरूपावभासं प्रतिबध्नाति प्रमाणवैकल्यादेव तदग्रहणसिद्धेः । रजतप्रति * अत्रेति पुस्तकान्तरे नास्ति । + इत्यभिप्राये लोक इतीति ३ पु.। * चैवमयमनादिरिति २ पुः । १ नैमित्तिकस्य लोकव्यवहारस्येति २, ३ पुः पाठः ।

·५ शरीराद्यध्यस्तत्वोक्तिः । भासात् प्रागढ़ च सत्यामपि तस्यां स्वरूपग्रहणदर्शनात् । अतस्तच * रूपा- न्तरावभासहेतुरेव केवलम् । प्रत्यगात्मनि तु चितिस्वभावत्वात्स्वयम्प्रकाश- माने ब्रह्मस्वरूपानवभासस्य अनन्यनिमित्तत्वात तद्गतनिसर्गसिद्धाऽविद्याश- क्तिप्रतिबन्धादेव तस्य अनवभासः । अत: सा प्रत्यचिति ब्रह्मस्वरूपावभासं प्रतिबधाति अहङ्काराद्यतपप्रतिभासनिमित्तं च भवति सुषुण्यादा चाहङ्का- रादिविक्षेपसंस्कारमाचशेषं स्थित्वा पुनरुद्धवतीति । अतो नैसर्गिकोप्यहङ्का- रममकारात्मका मनुष्याद्यभिमाना लोकव्यवहारो मिथ्याज्ञाननिमित्त उच्यते न पुनरागन्तुकत्वेन । तेन + नैसर्गिकत्वं नैमित्तिकत्वेन न विरुध्यते । + अन्योन्यधांश्चेति । पृथग्धर्मग्रहणं धर्ममावस्यापि कस्यचिदध्यास इति दर्शयितुम् । इतरेतराविवेकेनेति । एकतापत्त्यवेत्यर्थः । कस्य धर्मिणः कथं कुत्र चाध्यासो धर्ममात्रस्य वा क्वाध्यास इति भाष्यकारः स्वयमेव वक्ष्यति । अहमिदं ममेदमित्यध्यासस्य स्वरूपं दर्शयति । अहमिति ताव- त्प्रथमोऽध्यासः । ननु अहमिति निरंशं चैतन्यमा प्रतिभासते नांशान्तर- मध्यस्तमनध्यस्तं वा । यथा अध्यस्तांशान्तभावस्तथा दर्शयिष्यामः । ननु इदमित्यहङ्कनुभांगसाधनं || कार्यकरणसङ्घातो ऽवभासते ममेदमिति चाहङ्कचा स्वत्वेन तस्य सम्बन्धः तत्र न किञ्चिदध्यस्तमिव दृश्यते । उच्यते । यदैवाहङ्कता अध्यासात्मकस्तदैव तदुपकरणस्यापि तदात्मकत्व- सिद्धिः । न हि स्वप्नावानराज्याभिषेकस्य माहेन्द्रजालनिर्मितस्य वा राज्ञा राज्योपकरणं परमार्थसद्धवति । एवमहङ्कर्तृत्वप्रमुखः क्रियाकारकफलात्मको लोकव्यवहारो ऽध्यस्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे आत्मनि अतस्तादृग्ब्रह्मा- त्मानुभवपर्यन्ताज्ज्ञानादनर्थहेतोरध्यासस्य निवृत्तिरूपपद्यते इति तदर्थविषय- वेदान्तमीमांसारम्भ उपपद्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेष त्याद्यारभ्य अध्याससिद्धिपरं भाष्यम् । নায়ি कथम्पुनरविद्यावद्विषयाणीत्यत: प्रागध्यासस्वरूपतत्सम्भावनाय -- स्वरूति पुस्तकान्तरे । + नैसर्गिकनैमित्तिकत्वे न विरुध्येते इति पुस्तकान्तरपाठः । * अन्योन्यं धर्माश्चेतीति ३ पु.। ६ वाध्यास वृति पु. । कार्यकारण संघात इति २ पु. । मा इत्यायध्यासेति पुः ।

·६ अध्याससंभावनास्वतन्त्रोक्तियुक्तिः । अध्यासस्य स्मृतित्वाभावनिरूपणम् । तदादि * तत्सद्भावनिर्णयार्थमिति विभागः । यद्येवं । तत्स्वरूपतत्सम्भावना- पन्यासः पृथग्न कर्त्तव्यः । न हि अनिजातरूपमसम्भाव्यमानं च निर्णायते चेति दुःसम्पादं विशेषतोऽध्यक्षानुभवनिर्णये। उच्यते । न देहेन्द्रियादिष्वहं- ममाभिमानवत एव प्रमातृत्वप्रदर्शनमात्रेण तस्य अध्यासात्मकता सिद्धयति । तत्कस्य हेतोः । लोके शुक्तिरजतद्विचन्द्रादिवदध्यासानुभवाभावात् । बाधे हि सति स भवति नेह स विद्यते । तस्मादध्यासस्य लक्षणमभिधाय तल्ल- क्षणव्यानस्य सद्धावः कथनीयः । नन्वेवमपि तल्लक्षणस्य वस्तुनः सद्भावमात्रमिह कथनीयम् । न हि यत्र यस्य सद्भावः प्रमाणतः प्रतिपन्नस्तचैव तस्य असम्भावनाशङ्का येन तद्विनि- वृत्तये तत्सम्भावनाऽपरा कथ्येत । सत्यमेवम् । विषयविशेषस्तु प्रयत्नेन अन्वि- च्छद्भिरपि अनुपलभ्यमानकारणदोषे विज्ञाने ऽवभासमानो ऽपि पूर्वप्रवृत्तेन सकललोकव्यापिना निश्चितेन प्रमाणेनासम्भाव्यमानतया अपोद्यमानो दृश्यते तद्यथोत्पातिकः सवितरि शुषिर्यथा वामाहेन्द्रजालकुशलेन प्रासादागिरण- मेवमविषये ऽसङ्गे केनचिदपि गुणादिना अध्यासहेतुना रहिते निष्कलङ्क- चैतन्यतया अन्यगतस्याप्यध्यासस्यापनोदनसमर्थेऽध्यासावगमोऽविभाव्यमा- नकारण || दोषो विभ्रम इत्याशङ्कोत तन्मा शङ्कीति सनावातिरकेण सम्भ- वापि पृथक् कथनीयः । तदुच्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेति किं वृत्तस्य प्रश्ने वा आक्षेपे च प्रयोगदर्शनाटुभयस्य चेह सम्भवात् तन्त्रेण वाक्यमु- च्चरितम्**। तचापि प्रथमं प्रश्नस्य प्रतिवचनं स्वरूपमाख्याय पुनस्तस्यैव सम्भवमाक्षिप्य प्रतिविधत्ते । तत्रैवम्भते विषये श्रोतृणां सुखप्रबोधार्थ व्याच- क्षाणाः प्रतिवादिनं तचस्थमिव समुत्थाप्य तेनातिनमनेन पृष्टमिति मत्वा प्रत्युक्तम् पुनरसो स्वाभिप्रायं विवृणोतीति आक्षेपमवतार्य प्रतिविधानं प्रतिप- द्यन्ते । सर्बत्रैवंविधे ग्रन्थसन्निवेशे एष एव व्याख्याप्रकारः । स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति प्रश्नवाक्यस्थितमध्यासमुद्दिश्य लक्षणमभिधीयते । तत्र परचेत्युक्तेऽर्थात्परस्य अवभासमानता सिद्धा । तस्य विशेषणं स्मृतिरूपत्वम् । स्मयते इति स्मृतिः असज्ञायामप्यकर्तरि कारक * तदादि सर्व तदिति पुस्तकान्तरे। । तद्रपेति पु.। + न देहादिष्विति ३ पुः। ६ सुपिरिति २ पुः। || दोषोयीति पुः। या प्रश्ने क्षेपे चेति पु. ! ** उच्चारितमिति १ पु.। ++ प्रथममिति पुस्तकान्तरे नास्ति । तस्येहेति २ पु. । ।

·orial सतज्जन्माननुभतविषयकाध्यासोपपादनम् । घजादीनां प्रयोगदर्शनात् । स्मर्यमाणरूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मर्यत एव स्पष्टं पुरोऽवस्थितत्वावभासनात् * । पूर्वदृष्टावभास इत्युपपत्तिः स्मृतिरू- पत्वे । न हि पूर्वम + दृष्टरजतस्य + शुक्तिसम्प्रयोगे रजतमवभासते । यता ऽर्थात्तद्विषयस्य अवभासस्यापि इदमेव लक्षणमुक्तं भवति । कथम् । तदु- च्यते । स्मृते रूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मृतिरेव पूर्वप्रमाणविषयविशेषस्य सथानवभासकत्वात् । कथं पुनः स्मृतिरूपत्वम् । पूर्वप्रमाणद्वारसमुत्थत्वात् । न हि असम्प्रयुक्तावभासिनः पूर्वप्रवृत्ततद्विषयप्रमाणद्वारसमुत्थत्वमन्तरण समुद्धवः सम्भवति । अपर आह ननु अन्यसम्प्रयुक्त चक्षुषि अन्यविषयज्ञानं || स्मृतिरेव । प्रमोषस्तु स्मरणाभिमानस्येन्द्रियादीनां ज्ञानकारणानां केनचिदेव पा दोषविशे- घेण कस्यचिदेवार्थविशेषस्य स्मृतिसमुद्बोधः क्रियते सम्प्रयुक्तस्य च दोषण विशेषप्रतिभासहेतुत्वं करणस्य विहन्यते । तेन दर्शनस्मरणयोर्निरन्तरोत्य- नयाः ** करणदोषादेव विवेकानवधारणाद् दूरस्थयोरिव वनस्पत्योरनुत्पन्ने एकत्विावभास उत्पन्नभ्रमः । ननु अनास्वादिततिक्तरसस्यापि बालकस्य पित्तदोषान्मधुरे तिक्तावभासः कथं स्मरणं स्यात् । उच्यते । जन्मान्तरानु- भूतत्त्वात् । अन्यथाऽननुभूतत्वाविशेषेऽत्यन्तमसन्नेव कश्चित्सप्रमो रसः किमि- ति नावभासेत । तस्मात्पित्तमेव मधुराग्रहणे तिक्तस्मृती तत्प्रमाणे च हेतुः । कार्यगम्यत्वाद्धेतुभावस्य । एतेन अन्यसम्प्रयोगेऽन्य विषयस्य ज्ञानस्य स्मृतित्वतत्प्रमाला सर्वत्र व्याख्याता द्रष्टव्यो । उच्यते । कोऽयं स्मरणाभिमानो नाम । न तावत् ज्ञानानुविद्यतया ग्रहणम् । न ह्यतिवृत्तस्य ज्ञानस्य ग्राह्मविशेषणतया विषयभावः । तस्माच्छु- द्धमेवार्थ स्मृतिरवभासयति न ज्ञानानुविद्धम् । तथा च पदात्पदार्थस्मृती न दृष्टो ज्ञानसम्भेदः ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गात् । तथेष्टभूभागविषया स्मृतिः स सेव्य इति !! ग्राह्ममावस्था न ज्ञानपरामर्शिनी । अपि च । भूयस्यो * अवमासादिति २ पुः । # पुंस इति शेषः । * शुक्तिकेति पुः। लक्षणमित्युक्तमिति २ पुः । || अन्यविषयं विज्ञानमिति २ पुः । पा एवमिति २ पु.। ** कारणेति २ पु.. +अनुत्पन्ने एकैकत्वावभास इति ३ पुः । * कप्रत्ययो नास्ति २ पुः । 8 अन्यविषयज्ञानस्य स्मतितत्पमोषाविति १, ३ पुः । || || ग्राह्यमात्रावस्था न ज्ञानपरामर्शनी इति क्वचित् ।

·अध्यासालम्बनविचारः । ज्ञानपरामर्शशून्या एव स्मृतयः । नापि स्वगतो ज्ञानस्य स्मरणाभिमानो * रूपभेदो ऽवभासते नहि नित्यानुमेयं ज्ञानमन्यद्वा वस्तु स्वत एव + रूप- सम्भिन्नं गृह्यते । अत एवोक्तमनाकारामेव बुद्धिम + नुमिमीमह इति । अनाकारामनिरूपिताकारविशेषामनिर्दिष्टस्वलक्षणामित्यर्थः । अतो न स्वतः स्मरणाभिमानात्मकता । नापि ग्राह्यविशेषनिमित्तः स्मरणाभिमानः प्रमाण- साह्यस्यैव अविकलावधिकस्य गृह्यमाणत्वान्नापि फलविशेषनिमित्तः प्रमाण फ- लविषयमाचावच्छिन्नफलत्वात् । यः पुन: व चित्कदा चिदनुभतचरे स्मरामि इत्यनुवेधः स वाचकशब्द संयोजनानिमित्तो यथा सास्नादिमदाकृतो गैरि- त्यभिमानः । तस्मात्यर्वप्रमाणसंस्कारसमुत्थतया तद्विषयावभासित्वमाचं स्मृतेः । न पुनः प्रतीतितो ऽर्थता वा अधिकांऽशोऽस्ति यस्य दोषनिमित्तः प्रमोषः परिकल्प्येत । न चेह पूर्वप्रमाणविषयावभासित्वमस्ति पुरोऽवस्थितार्थ- प्रतिभासनादित्युक्तम् । अतो नान्यसम्प्रयोगे ऽन्यविषयज्ञानं || स्मृतिः किन्त्व- ध्यासः । नन्वेवं सति वैपरीत्यमापद्यते रजतमवभासते पा शुक्तिरालम्बनमिति । नेतत् संविदनुसारिणामनुरूपम् । ननु शुक्तः स्वरूपेणाप्य *** वभासने ++ संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमेवालम्बनार्थः सैवेदानी रजतव्यवहारयोग्या प्रतिभासते तच किमित्यालम्बनं न स्यात् । अथ तथारूपावभासनं शुक्तः पारमार्थिकमुताहो न । यदि पारमार्थिक नेदं रजतमिति बाधा न स्यात् नेयं शुक्तिरिति यथा । भवति च बाधः । तस्मान्नैष पक्षः प्रमाणवान् । अथ शुक्तरेव दोषनिमित्तो रजतरूपः परिणाम 6 उच्यते । एतदप्यसारम् । न हि क्षीरपरिणामे दधनि नेदं दधि इति बाधा दृष्टः । नापि क्षीरमिदमिति प्रती- तिः । इह तु तदुभयं दृश्यते । किञ्च रजतरूपेण चेत्परिणता शुक्तिः क्षीर- मिव दधिरूपेण तदा दोषापगमेऽपि तथैव अवतिष्ठत । ननु कमलमुकुल || वि- कास पाषा परिणामहेताः सावित्रस्य तेजसः स्थितिहेतुत्वमपि दृष्टं तदपगमे पुन- * स्मरणाभिमानात्मको नामेति २ पुः । + स्वशब्दो ऽत्राधिकः २ पुः । + अनुमिमीमामह इति उपकल्पितमास्ते २ पुः । 8 शब्देति नास्ति २ पुः । || अन्यविषयमिति २ पु.। पा शुक्तिकालम्ब मति पाठान्तरम् । ** अवभासमान इति १ पु. । ++ वित्प्रयुक्तति नास्ति २३ पु.। बाध इति नास्ति २, ३ पु. । ss इत्युच्यतेति २ पुः । || कमलमुकुलस्य विका- बाषा परियातीसि २, ३ पु. । सेति पुन ·शुक्तिरजतादिचानसामय्युपपादनम् । मुकुलीभावदर्शनात्तथेहापि स्यात् । न । तथा सति तद्वदेव पूर्वावस्थापरिणाम- बुद्धिः स्यात् न बाधप्रतीतिः स्यात् * । अथ पुनर्दुष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतात्पाद इति मन्येत । एतदपि न सम्यगिव । कथम् । यस्याः प्रतीतेस्त- दुत्पादस्तस्यास्तावन्न तदालम्बनं पूर्वोत्तरभावेन भिन्नकालत्वात् । न प्रतीत्य- न्तरस्य पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु किमिति पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गो दुष्टसामग्रीजन्मना हि प्रतीतेस्तदालम्बनम् । मैवम् । प्रतीत्यन्त- रस्यापि तद्विधस्य रजतान्तरोत्पादनेनैव उपयुक्तत्वात् प्रथमप्रत्ययवत् । अतो ऽनुत्पन्नसममेव स्यात् । तदेवं पारिशेष्यात्स्मृतिप्रमाष एवावतिष्ठत। ननु स्मृतेः प्रमोषो न सम्भवति इत्युक्तम् । तथा च तन्त्रान्तरीया आहुः ॥ अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोषा स्मृतिरिति । का तर्हि षा गतिः शुक्ति- सम्प्रयोगे रजतावभासस्य । उच्यते । नेन्द्रियजज्ञानोत्संस्कारजं स्मरणं पृथ- गेव स्मरणाभिमानशून्यं समुत्पन्नं किन्तु एकमेव संस्कारसहितादिन्द्रियात् । कथ्यमेतत् । उच्यते । कारणदोषः कार्यविशेषे तस्य शक्ति निरुन्धन्नेव संस्कार- विशेषमप्युद्बोधयति । कार्यगम्यत्वात्कारणदोषशक्तः । अतः संस्कारदुष्टकारण- संवलितका सामग्री । सा चैकमेव ज्ञानमेकफलं जनयति । तस्य च दोषो- त्यापितसंस्कारविशेषसहितसामग्रीसमुत्पन्नधानस्योचितमेव शुक्तिगतमिथ्या- रजतमालम्बनमवभासते । तेन मिथ्यालम्बनं ज्ञान मिथ्याज्ञान न स्वता ज्ञानस्य मिथ्यात्वमस्ति बाधाभावात् । भिन्नजातीयज्ञानहेतुसामय्योः मेकज्ञानोत्पादनमिति चेन्नैष दोषः । दृश्यते हि लिङ्गज्ञा िनसंस्कारयोः लिङ्गिज्ञानोत्पादनं प्रत्यभिज्ञानोत्पादनञ्च अक्षसंस्कारयोरुभय- चापि स्मृतिगर्भमेकमेव प्रमाणज्ञानम् । संस्कारानुद्वबोधे तदभावात् । तस्मा- ल्लिङ्गदर्शनमेव सम्बन्धज्ञानसंस्कारमुबोध्य तत्सहितं लिक्षिानं जनयतीति ** M सम्भय * स्यादिति नास्ति २, ३ पुः । + तदपीति २ पु.॥ * तदिति नास्ति २ पुः । 8 अवतिष्ठते-इति २, ३ पु. । ॥ अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मतिरिति पातञ्जलसूत्रपाठः, एवमनुभूती या विषया वृत्ति- तदारूढार्थी तयारसम्ममापो ऽस्तेयमनपहरणं धर्मधर्म्यभेदात्तद्वती तदुभविषयिणीति यावदिति तद्वार्त्तिकञ्च । परन्तु त्रिष्वपि एतत्युस्तकेपु अनुभूतविषयासमामाषा-इति पाठस्तत्रानुभूतवि- प्रययोरसम्प्रमोषो यस्यामिति बहुवीहिविशेषणं द्रष्टव्यम् । पा तर्हिस्थाने पुनरिति २ पुः । * सामग्याः कथमेकज्ञानोत्पादकात्वमिति २ पु.। + ज्ञानेति २ पु. नास्ति ।

·१० शुक्तिरजतंमायिकं न पारमार्थिकम् । अध्यासलक्षणपरीक्षा । स्वानार्थान्तस्त्वोक्तिः । वक्तव्यम् । अयमेव च न्यायः प्रत्यभिज्ञाने * ऽपि । न पुनानद्वये प्रमाण- मस्ति । तथा भिन्नजातीयज्ञानहेतुभ्यो नीलादिभ्य एकं चित्रज्ञानं निदशनीयम् । सत्र लैङ्गिकवानप्रत्यभिज्ञाचित्रज्ञानानामदुष्टकारणारब्धत्वाद् यथार्थमेवाव- भासः इह तु कारणदोषादतथाभूतार्थावभास इति विशेषः । एवञ्च सति नानुभवविरोधः प्रतिभासमानस्य रजतस्यैवावलम्बनत्वात् । अतो मायामयं रजतम् । अथ पुनः पारमार्थिकं स्यात् सर्वैरेव गृह्येत । यता न हि पारमार्थिक रजतं कारणदोषं स्वज्ञानात्यत्तावपेक्षते । यद्यपेक्षेत तदा तद- भावे न तत्र ज्ञानोत्पत्तिरालोकाभाव इव रूपे । मायामाचत्वे तु मन्त्राद्युप- हतचक्षुष इव दोषोपह तज्ञानकारणा एव पश्यन्तीति युक्तम् । किञ्च । नेदं रजतमिति बाधा ऽपि मायामयत्वमेव सूचयति । कथम् । तेन हि तस्य निरुपाख्यतापादनपूर्वकं मिथ्यात्वं ज्ञाप्यते । नेदं रजतं मिथ्यवाभासिष्ठति । नच तत् केनचिद्रूपेण रूपवल्वे ऽवकल्पते सम्प्रयुक्तशुक्तिवन्नि || रस्यमान- विषयज्ञानवच्च । ननु न व्यापकमिदं लक्षणम् स्वप्नशोकादावसम्भवात् । न हि स्वानशाकादौ केनचित्सम्प्रयोगो ऽस्ति येन परच पराऽवभास; स्यात् अत एव वासनातिरिक्तकारणाभावात् स्मृतिरेव न स्मृतिरूपता । अचाच्यते । न तावत् स्मृतित्वमस्त्यऽपरीक्षा पा र्थावभासनात् । ननु स्मृतिरूपत्वमपि नास्ति पूर्वप्रमाणसंस्कारमारजन्यत्वात् । अत्रोच्यते । उक्तमेतत्पूर्वप्रमाणविषयाव- भासित्वमाचं स्मृतेः स्वरूपमिति । तदिह निद्रादिदोषोपप्लुतं मनो ऽदृष्टादिस- मुद्बोधितसंस्कारविशेष ** सहकार्यनुरूपं मिथ्याविषयं ज्ञानमुत्पादयति तस्य च तदवच्छिन्नापरोक्षचैतन्यस्थाविद्याशक्तिरालम्बनतया विवर्तते । नन्वेवं सत्यऽन्तरेव स्वग्नार्थप्रतिभासः स्यात् । को वा ब्रते नान्तरिति । ननु विच्छिन्नदेशो ऽनुभूयते स्वप्नेपि जागरणइव न तदन्तर जनुभवाश्रयत्वे स्वप्नार्थ- स्योपपद्यते । ननु देशो ऽपि तादृश एव कुतस्तत्सम्बन्धाद्विच्छेदो ऽवभासते अयमपि तॉपरो दोषः । नैष दोषो जागरणे ऽपि प्रमाणज्ञानादन्तरपरोक्षानु- * प्रत्यभिजाज्ञाने पीति ३ पुः । + तदा शब्दो नास्ति २ पु.। || निरस्यमानविषयकेति १ पुः । सहकार्यानुरूपमिति २ पुः । + न दोष इति २ पुः। + तच्छब्दोत्राधिकः २ पु. । 8 दोपहृतेति २ पुः। वा प्रतिभासनादिति २ पुः । + अनुभावाश्रयत्वे-इति १ पु. ।

·नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसक्रिया न ज्ञानम् । अध्यासविषये ऽन्यवादिसंवादप्रदर्शनम् । भवान्न विषयस्था ऽपरोक्षता भिद्यते । एकरूपप्रकाशनात् । अतो ऽन्तरपरी- क्षानुभवावगुण्ठित एव जागरणे ऽप्यर्थो ऽनुभयते ऽन्यथा जडस्य प्रकाशा- नुपपत्तेः । यथा तमसा ऽवगुण्ठितो घटः प्रदीपप्रभावगुगठनमन्तरेण न प्रकाशीभवत्येवम् । यः पुनर्विच्छेदावभासः स जागरे ऽपि मायाविजृम्भितः सर्वस्य प्रपञ्चजातस्य चैतन्यकानयत्वात्तस्य च निरंशस्य प्रदेशभेदाभावात् । प्रपञ्चभेदेनैव हि तत्कल्पितावच्छेदं सदवच्छिन्नमिव बहिरिवान्तरिव * प्रका- शते । अथवा दिगाकाशी मनोमाचगोचरी सर्वसाध्यासाधारो विद्यते इति न परचेति विरुध्यते । कथं तर्हि नामादिषु ब्रह्माध्यासः । किमत्र कथम् । न तत्र कारणदोषो नापि मिथ्यार्थावभासः । सत्यम् । अत एव चोदनावशादिच्छाता ऽनुष्ठेयत्वान्मानसी क्रियैषा न ज्ञानम् । ज्ञानस्य हि । दुष्टकारणजन्यस्य विषयो मिथ्यार्थः । न हि ज्ञानमिच्छातो जनयितुं निवर्तयितुं वा + शक्यं कारणकायत्तत्वादिच्छानुप्रवेशानुपपत्तेः । ननु स्मृतिज्ञानमाभोगेन जन्यमानं मनोनिरोधेन च निरुध्यमानं दृश्यते । सत्यम् । न स्मृत्युत्पत्तिनिरोधयो- स्तयाापारः किन्तु कारणव्यापारे तत्प्रतिबन्धे च चक्षुष इवो || न्मीलननि- मीलने न पुनज्ञानोत्पत्ती व्यापार इच्छायाः । तस्माद् ब्रह्मदृष्टिः केवला ऽथ्य- स्यते चादनावशात्मलायैव मातृबुद्धिरिव रागनिवृत्तये षा परयोषिति । तदेव- मनवद्यमध्यासस्य लक्षणं स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति ॥ तं केचिदित्यादिनाऽध्यासस्वरूपे मतान्तरमुपन्यस्यति स्वमतपरि- शुद्धये । कथमन्यच शुक्तिका ** दावन्यधर्मस्यार्थान्तरस्य रजतादेज्ञानाकारस्य बहिष्ठस्यैव वा ऽध्यास इति वदन्ति । के चित्तु यत्र यदध्यासस्तद्विवेका- ग्रहणनिबन्धनो भ्रम इति । यच यस्याध्यासस्तयार्विवेकस्याग्रहणात्तन्निबन्धनो ऽयमेकत्वभ्रम इति वदन्तीत्यनुषङ्गः । अन्ये तु यत्र यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । यत्र शुक्तिकादौ यस्य रजतादेर- ध्यासस्तस्यैव शुक्तिशकलादेविपरीतधर्मत्वस्य रजतादिरूपत्वस्य कल्पनाम- विद्यमानस्यैवावभासमानतामाचक्षते सर्वथापि त्विति स्वमतानुसारित्वं * अन्तरिव चेति २ पु.।। हि शब्दो नास्ति २ पुः । + वा स्थाने च शब्दः २ पुः । ६ स्वकारणेति २ पुः । || उन्मीलने निमीलने इति २ युः । बा रागविनिवृत्तये इति पाठान्तरम् । शुक्तिशकलादाविति ३ पुः । ** ·निरधिष्ठानकभ्रमवादापवादः । सर्वेषां कल्पनाप्रकाराणां दर्शयति अन्यस्यान्यधर्मावभासित्वं नाम लक्षणम् परचे त्युक्ते ऽर्थात्परावभासः सिद्ध इति यदवादिष्म तन्न व्यभिचरति । कथम् । पूर्वस्मिन् कल्पे ज्ञानाकारस्य बहिस्थस्य वा शुक्तिधर्मत्वा * वभासनान्न व्यभि- चारः । द्वितीये ऽपि शुक्तिरजतयोः पृथक् सतारपृथगवभासो ऽभिमानात् । तृतीये ऽपि शुक्तिशकलस्य रजतरूपप्रतिभासनात् पूर्वदृष्यत्वस्मृतिरूपत्वयोः सर्वचाव्यभिचारान्न विवाद इत्यभिप्रायः । तत्र स्मृतिरूपः पूर्वदृष्टावभास इत्येतावति लक्षणे निरधिष्ठानाध्यासवादिपते ऽपि निरुपपत्तिके लक्षणव्याग्निः स्यादिति तन्निवृत्तये परचेत्युच्यते । कथं निरुपपत्तिको ऽयं पतः । न हि निरधिष्ठानो ऽध्यासो दृष्टपर्वः संभवी वा || । ननु केशोण्ड्रकाद्यवभासो निर- धिष्ठानो दृष्टः । न । तस्यापि तेजोवयवाधिष्ठानत्वात् । ननु रजते संवित संविदि रजतमिति परस्पराधिष्ठानो भविष्यति बोजाङ्करादिवत् । नेतत्सारम् । न तच यता बीजाद्यो ऽङ्कुरस्तत एव तवी- जमपि त्वङ्करान्तरात् इह पुनर्यस्यां संविदि यद्जतमवभासते तयोरेवेतरे- तराध्यासस्ततो दुर्घटमेतत् । बीजाङ्कुरादिष्वपिन बीजाङ्करान्तरपरम्परामाचेणा- ऽभिमतवस्तुसिद्धिः प्रतीतितो वस्तुतश्चानिवृत्ताकासत्वात तथा च कुत इदमे- धमिति पर्यनुयोगे दृष्टत्वादेवमिति पा तच च दूरं वा परिधाव्य ** स्थातव्य- मन्यथा हेतुपरम्परामेवावलम्ब्य व चिदम्यनवतिष्ठमानो नानवस्थादोषमति- वर्तत । अपि च । न क्वचिन्निरवधिको नेत्येव बाधावगमा दृष्टः यचाप्यनुमाना- दानवचनाद्वा न सर्प इत्येवावगमस्तापि किं पुनरिदमित्यपेक्षादर्शनात्पुरो ऽवस्थितं वस्तुमाचमवधिर्विद्यते प्रधानादिष्वपि जगत्कारणे चिगुणत्वादिबाधा ऽधिगतावधिरेव । अथवा सर्वलोकसाक्षिकमेतत् केशागकादावपि तदाधे तदनुषङ्ग एव बोधे बाध्यते न बोधः । अतस्तदवधिः सर्वस्य बाधस्तेन त- न्मात्रस्य बाधाभावात्स्वतश्च विशेषानुपलब्धेः कृटस्थापरोलेकरसचैतन्यावधिः सर्वस्य बाधः । नाप्यध्यस्तमप्यसदेव । तथात्वे प्रतिभासायोगात् । बहिस्थस्येवाशुक्तिकाधर्मत्वेति २ पु. । + अवभासाभिमानादिति २ पु. । + अव्यभिचारे नेति २ पुः । 8 निरुपपत्तिका लक्षणव्याप्तिरिति २ पु.। || सम्भवी वेति २ पु. नास्ति । बा तत्रैवेति २ पु.। ** अवस्थातव्यमिति २ पु.] ++ अतिवर्तते इति २, ३ पुः । + अवगतावधिरेवेति २ पु.। 88 केशोङ्कादाविति २ पु. ।

·अध्यासलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनं लोकानुभवानुसारित्वञ्च । ननु सर्बमेवेदमसदिति भवतो मतम् । क एवमाह अनिर्वचनीयानाद्य- विद्यात्मकमित्युद्घोषितमस्माभिः । अथ पुर्विद्योदये ऽविद्याया निरूपा- ख्यतामङ्गीकृत्यासत्त्वमुच्येत काममभिधीयताम् । तथाच बाधकज्ञानं नेदं रजतमिति वि* शिष्ठदेशकालसम्बद्धं रजतं + विलोपयदेवोदेति न देशान्त- रसम्बन्धमापादयति तथानवगमात् । तथाच दूरतिनी रज्जु सर्प मन्य- मानस्तन्निकटवर्तिना ऽऽनेन नायं सर्प इत्युक्ते सपाभावमाचं प्रतिपद्यते न तस्य देशान्तरवर्तित्वम् । तत्प्रतिपत्तावसामाद्वाक्यस्य । नाीपत्त्या । इह भग्नघटाभाववत्तावन्माचेणापि तत्सिद्धेः । यचापि सर्पबाधपूर्वको रज्जुवि- धिरक्षजन्यस्तादृशवाक्यजन्यो वा तचापि स एव न्यायस्तथा ऽनवगमात्तदेवं न व चिन्निरधिष्ठानो ऽध्यासस्तस्मात्सायुक्तं परचेति । यद्येवं परच पूर्वदृष्टावभास इत्येतावदस्तु लक्षणं तथाविधस्य स्मृति- रूपत्वाव्यभिचारात् । सत्यमर्थलभ्यस्य स्मृतित्वमेव स्यान्न स्मृतिरूपत्वम् । नच स्मृतिविषयस्याध्यासत्वमित्युक्तम् । यद्येवमेतावदस्तु लक्षणं परच स्मृति- रूपावभास इति । तत्र परचेत्युक्ते ऽर्थलभ्यस्य परावभासस्य स्मृतिरूपत्वं विशेषणम् । न हि परस्यासंयुक्तस्य पूर्वदृष्टत्वाभावे स्मृतिरूपत्वसम्भवः । ॥ सत्यम् । विस्पष्टार्थ पूर्वदृष्टग्रहणमिति यथान्यासमेव लक्षणमस्तु । तथा च लोके ऽनुभवइत्युदाहरणद्वयेन ष लोकिकसिद्धमेवेदमध्यासस्य स्वरूपं लक्षितं किमर युक्त्येति कथयति शुक्तिका हि रजतवदवभासत इति । ननु न शुक्तिका प्रतिभासते रजतमेव प्रतिभासते तेन ** शुक्तिकेति रजतवदिति चोभयं नोपपद्यते । उच्यते । शुक्तिकायहणमुपरितनसम्यक्ज्ञान- सिटुं परमार्थतः शुक्तिकात्वमपेक्ष्य, वतिग्रहणं तु संप्रयुक्तस्यारजत स्व- रूपस्य मिथ्यारजतसम्भेद इवावभासनमङ्गीकृत्य,मिथ्यात्वमपि रजतस्या- गन्तुकदोषनिमित्तत्वादनन्तरबाधदर्शनाच्च कथ्यते न पुनः परमार्थाभिमता- द्रजतादन्यत्वमानित्य, तचासंप्रयुक्तत्वाद्जतस्य नेदन्तावभासस्तद्गतः किन्तु विशिष्टदेशसम्बन्धमिति २ पुः । + विलापदिति २ पुः । * दूरवर्तिनो रज्जुमिति २ युः । 8 तन्मात्रेणाऽपि तसिद्धिरिति २ ३ पुः । पा लोकिकसिद्धमिति १ पुः। शुक्तिको रजतवदितीति- इति २ पु. । । स्वशब्दो नास्ति २ पु. में अवमासमिति २ पु.। || सत्यमेवेति ३ पु. ।

·- १४ अध्यासोदाहरणविवरणम् । ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणोपपादनम् । संप्रयुक्तगत एवापरोक्षावभासस्तु संस्कारजन्मनापि रजताल्लेखस्य दोषबलादि- न्द्रियजज्ञानान्तभावाच्चेति द्रष्टव्यम् । तत्र शुक्तिकोदाहरणेन संप्रयुक्तस्यानात्मा रजतमिति * दर्शितम् । निरज्जनस्य चैतन्यस्यास्मदर्थे ऽनिदमंशस्यानात्मा तदवभास्यत्वेन युष्मदर्थल + क्षणापन्नो ऽहंकारो ऽध्यस्त इति + प्रदर्श- नार्थम् । द्विचन्द्रोदाहरणेन जीवेश्वरयोर्जीवानां चानात्मरूपो भेदावभास इति दर्शितम् । ननु बहिरर्थे कारणदोषो ऽर्थगतः सादृश्यादिरिन्द्रियगतश्च तिमिरादि- रुपलभ्यते तन्निमित्तश्चार्थस्य सांशत्वादंशान्तरावग्रहे ऽप्यंशान्तरप्रतिबन्धा युज्येत । न त्विह कारणान्तरायत्ता सिद्धिर्येन तदोषादनवभासो ऽपि स्यान्नि- रंशस्य चैतन्यस्य || स्वयंज्यातिषस्तदयोगात् । ननु ब्रह्मस्वरूपमनवभास- मानमस्त्येव न तदनवभासनाज्जीवेऽनवभासविपर्यासौ भवतः । न हि शुक्रग्रहणात्स्थाणाव पाऽग्रहणं विपर्यासो वा । ननु न ब्रह्मणान्यो जीवो ऽनेन जीवेनात्मनेतिश्रुतेरतस्तदग्रहणमात्मन एव ** तत् । एवं तर्हि सुतरामविद्यायास्तवासम्भवस्तस्य विद्यात्मकत्वात्तस्य भासा सर्वमिदं भाती- ति ितच्चैतन्येनैव सर्वस्य भासमानत्वात् । उच्यते । विद्यत एवा- चाप्यग्रहणाविद्यात्मको दोषः प्रकाशस्याच्छादकः । कथं गम्यते । श्रुतेस्त- दीपत्तेश्च । श्रुतिस्तावदनृतेन हि प्रत्यढा अनीशया शोचति मुहमान इत्येव- माद्या । तदापत्तिरपि वियैव सर्वच श्रुतिघु ब्रह्मविषया मोक्षाय निवेद्यते । तेनादिदमवगम्यते जीवस्य ब्रह्म स्वरूपता || नवगमो ऽविद्यात्मको बन्यो निसर्गत एवास्तीति । ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इत्युक्तम् । बाटम् । अत एवाऽाज्जीवे ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्छादिका ऽविद्या कल्प्यते ऽन्यथापरमार्थतस्तत्स्वरूपत्वे सदवबोधोपि यदि नित्यसिद्धः स्यात्तदा तादात्म्योपदेशो व्यर्थः स्यात् अता * निदर्शितमिति २ पुः । + लक्षणापपन्न इति २ पुः । + प्रशब्दो नास्ति २ पुः । युज्यते इति १ पु. उपकल्पितमास्ते। ॥ चैतन्यस्यति २ पु. नास्ति । था स्थाण्वग्रहणमिति क्वचित् । ** तदिति २ पुस्तके लिखितमपि छिन्नम् । 1+ विभातीति २ पुः । भास्यमानत्वादिति २ पु. । 8 स्वेति २ पु. नास्ति । |||| अनवगमाविदयात्मक इति २ पु. ।

·१५ अविद्यासाधक त्यापत्त्योः प्रमाणान्तराविरुद्धत्ववादः । ऽनादिसिद्धाविद्यावच्छिन्नानन्तजीवनिर्गसास्पदमेकरसं ब्रह्मेति श्रुतिस्मृति *- न्यायकोविदैरभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्मृतिः । प्रकृति पुरुषं चैव विट्झनादी उभावपीति + क्षेत्रक्षेचचत्वनिर्मितामनादिसिद्धामविद्यां प्रकृतिशब्देनाह मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतेरतो मायावच्छिन्न रूपत्वादनन्यदपि ब्रह्म- रूपमात्मना न वेत्ति । तथा चोक्तम् । अनादिमायया सुनो यदा जीवः प्रबुद्धयते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वतं बुध्यते तदेति । ननु प्रमाणान्तरविरोधे || सति श्रुतिस्तदापत्तिा नाविद्यां निवेद- यितुमलम् । किं तत्प्रमाणं येन सह विरोधः । निरंशस्य स्वयंज्योतिषः स्वरूपानवभासानुपपत्तिः । ननु भोक्तुः कार्यकारणसंघातायावृत्तता स्वयं- ज्योतिषो ऽपि न प्रकाशते । ननु न भोक्ता स्वयंज्यातिः किं त्वहंप्रत्ययेनाव- भास्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानता ऽहङ्कारो न प्रत्ययस्तथा वक्ष्यते । कथं पुनीता स्वयंज्योति: कार्यकारणसंघातायावृत्ता न प्रकाशते मनुष्याहमितिमिथ्येवैकताभिमानात् । ननु गौणो ऽयं न मिथ्या । यथा न गौणस्तथा भाष्यकार पाण्व वक्ष्यति ** नन्बहमिति यदि देहसमानाधिकरणः प्रत्ययो न तर्हि तयतिक्त आत्मा सिध्यति अन्यस्य तथाग्राहिणः प्रत्ययस्याभावादागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । मिथ्यात्वात्तस्य न विरोध इति चेत् कुतस्तर्हि मिथ्यात्वम् आगमादनुमानावः । अन्यथावगमादिति चेत् । मैवम् । अन्यो- न्याप्रयता तथा स्यात् आगमानुमानयोः प्रवृत्ती तन्मिथ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे तयाः प्रवृत्तिरिति । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तविषय एवायमहङ्कार इत्यात्मवादि- भिरभ्युपेयम् । अन्यथा ऽऽत्मसिद्धिर प्रामाणिकी स्यादतो गौणा मनुष्यत्वा- भिमानः । उच्यते । यद्यपि देहादिव्यतिरिक्तभोक्तृविषय एवायमहङ्कारस्तथापि तथा उनथ्यवसायात्तद्धानात्मन्यध्यस्यति दृश्यते च स्वरूपेणावभासमाने ऽपि वस्त्वन्तरभेदानध्यवसायात्तत्सम्भेदेनावभासः । यथैकस्मिन्नप्यकार हस्वादिसम्भेदः । * तयायेति २ पु.। । क्षेत्रेति २ पु. नास्ति । * निमित्तामित्यन्यत्र १ पाठः। $ स्वशब्दो ऽधिकः २ पु.। || प्रमाणविरोधे श्रुतीति २, ३ पुः । या भाथ्यएवेति २,३ पुः । ** वक्ष्यतेति २,३ पुः । ++ अप्रमाणिकीति १, २ च पु.।

·मनुष्योऽहमितिप्रतीतेगात्वनिरासः । अथ पुनरकान्ततो भिन्न एव देहादेरहता ऽवभासेत * रसादिव गन्धः । ततस्तत्सद्भावे न विप्रतिपत्तिरिति तत्सिद्धये जिज्ञासा नावकल्पेत+ जिज्ञासात्तरकालं तर्हि गोण एव युक्तः । कथम् । जिज्ञासा नाम युक्त्यनु- सन्धानम् । न हि युक्तिः पृथग ज्ञानान्तरजननी किन्तु सिद्धस्यवाहंप्रत्ययस्य विषयविवेचिनी । तस्माद्विविक्तविषयत्वायतिरिक्तात्मानुभवपर्यन्त एवाहं- कारो जिज्ञासोत्तरकालं युक्तः । न युक्तः अकारइव ह्रस्वत्वाभिमानः । ननु तचापि कथम् । अनुभव एव । एव महङ्कारेऽपि समानश्चर्चः । नन्वनु- भवस्तर्कबलाद्यथावभासिन्यकारे सम्भवति हूस्वादेः पृथक्सतस्तथानव- गमात् । तन्न । एकस्य पृथक्के ऽप्यादितरस्यापि पृथत्वात् । ननु महदेतदिन्द्रजालं यत्तानुगृहीतात्प्रमाणाद्यथायथमसाधारणरूप- योरेवावभासमानयोरेकत्वावगमो न गौण इति । बाढम् । इन्द्रजालमेवैत- दविद्याकृतत्वात्तथा प्रत्ययस्य स्वविषयप्रतिष्ठितस्यैव सतस्तदेकप्रतिष्ठिता- प्रतिबन्धकृदनाद्यविद्याकृतं देहादिप्रतिष्ठितत्वमपि दृष्टम् । अतो देहादिविष- यत्वाविरोधि स्वविषयप्रतिष्ठत्वमहंप्रत्ययस्याऽता युक्त्या विषयविवेचने ऽपि स्वविषयोपदर्शनेन तत्प्रतिष्ठत्वमाचं कृतं नाधिकमादर्शितम् । स्वविषयप्रति- ठत्वं च देहादिष्वहं || ममाभिमानेन न विरुध्यत इत्युक्तमतो न्यायतो विषय- विवेचनादूर्ध्वमपि न प्रागवस्थातो विशिष्यते ऽहंप्रत्ययस्तेन न कदाचिदपि मनुष्यो ऽहमिति प्रत्ययो गौणः । पातदेवं स्वयंज्योतिष एव सतो जीवस्य कार्य ** करणसङ्घातव्यतिरिक्ततायास्तथा ft ऽन वभासदर्शनान्मनुष्योहमिति चाध्यासोपलब्धे ब्रह्मात्मकत्वस्यापि तत्स्वरूपस्यानवमासनं पूर्वकालकोटि- रहितप्रकाशाच्छादितमानिमित्तं श्रुतितदापत्तिसमर्पितं तन्निमित्ता हंकारा- ध्यासश्च सम्भाव्यते ऽनादित्वाच्च || पूर्वदृष्टत्वं स्मृतिरूपत्वं च पृथगभोक्त- विषयानुभवफलाभावानोक्तृचैतन्यसंवलितकानुभवफलत्वाच्च परच परावभास- * अवभासते-इति २ पुः । # अवकल्प्यते-इति २ पुः । + विवेचनीति २ पुः । ६ अहंकारो ऽपि समानचर्च इति १ पुः । ॥ अहंमानेनेति २ पुः । पा यदेवमिति २ पुः । ** कारणव्यतिरिक्ततायाः इति २पु.। + अनवभासनादित्युपकल्पितं १ यु.। एवं ब्रह्मेति १ पु. ब्रह्मात्मकत्वस्येति २ युः । 88 अहंकाराट्यध्यासश्चेति २ पुः । || || सदापूर्वदृष्टत्वमिति २ पु. १ पुस्तके तु सदाशब्दः सन्नपि च्छिन्नोऽस्ति ।

·१० आत्मनो ऽविषयत्वेनाऽध्यासायोग्यताशङ्कापरिहारः । स्याऽन्योन्यसम्भेदस्य विद्यमानत्वादध्यासलक्षणव्याप्तिरिहाप्युपपद्यते । को- ऽयमध्यासो नामेति । किं वृत्तस्य प्रश्ने क्षेपे च समानवर्त्तिनो विशेषानुप- लब्थेः पृष्टमनेनेति मत्वा ऽध्यासस्वरूपे ऽभिहिते पुनराक्षिप्तं मयेत्यभिप्राय विवृणाति कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषये ऽध्यासो विषय * तद्धर्माणामिति । बाढमेवंलक्षणा ऽध्यासः स चेह न सम्भवति । कथम् । यतः सा हि पुरो ऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्यति युष्मत्प्रत्ययायेतस्य च प्रत्यगात्मनो ऽविषयत्वं ब्रवीषि नह्मविषये ऽध्यासो दृष्टापूर्वः सम्भवी वा । उच्यते । न तावदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् । ननु विषयिणश्चिदात्मनः कथं विषयभावः पराग्भावेनेदन्तासमुलेख्यो हि विषयो नाम भवति तद्वैपरीत्येन प्रत्ययपेणानिदंप्रकाशो विषयी तत्कथ- मेकस्य निरंशस्य विरुद्धांशद्वयसंनिवेशः । अचोच्यते । अस्मत्प्रत्ययत्वाभि- मतो ऽहंकारः । स चेदमनिदंरूपवस्तुगर्भः सर्वलोकसाक्षिकः । तमवहित + चेतस्तया निपुणतरमभिधीक्ष्य रूपकपरीक्षकवत् स्वानुभवमऽप्रच्छादयन्ता वदन्तु भवन्तः परीक्षकाः किमुक्तलक्षणो न वेति । ननु किमत्र वदितव्यमसम्भिन्नेदंरूप एवाहमित्यनुभवः । कथम् । प्रमातृप्रमेयप्रमितयस्तावदपरोक्षाः । प्रमेयं कर्मत्वेनापरोक्षम प्रमातृप्रमिती पुनर- परोक्षे एव केवलं न कर्मतया प्रमितिरनुभवः स्वयंप्रकाशः प्रमाणफलं तद- लेनेतरत्प्रकाशते प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारः फललिङ्गो नित्यानुमेयस्तचाह मिदं जानामीति प्रमातुज्ञानव्यापारः कर्मविषयो नात्मविषयः । आत्मा तु विषयानुभवादेव निमित्तादहमिति फले विषये चानुसन्धीयते । ननु नायं विषयानुभवनिमित्तोऽहमुल्लेखः किं त्वन्य एवात्ममाच- विषयो ऽहमिति प्रत्ययः । तस्मिंश्च द्रव्य स्वरूपत्वे नात्मनः प्रमेयत्वं ज्ञातृत्वेन प्रमातृत्वमिति प्रमातृप्रमेय || निभासरूपत्वादहंप्रत्ययस्य ग्राह्यना- हकरूप आत्मा तस्मादिदमनिदरूपः प्रमेयांशस्येदं पा रूपत्त्वात, अनिदं- रूपत्वात प्रमाचंशस्य । नैतद्युक्तम् । अनंशत्वादपरिणामित्वाच्चात्मनः । .. * तदिति २ पुः नास्ति । + नेतीति ३ पु. || प्रतिभाति २ पु. कल्पितमास्ते । + चेतस्कतयेत्यपरत्र १ पाठः । $ स्वशब्दो नास्ति १, २ पुः। पा रूपवत्त्वादिति २ पुः ।

·BH अहमर्थस्यात्मन इदमनिदमात्मकत्वादिविचारः । प्रमेयस्य चेदंरूपतया परायपत्वावनात्मत्वात्तस्मानीलादिज्ञानफलमनुभवः स्वयंप्रकाशमाना ग्राह्यमिदंतया ग्राहकं * चानिदन्तया ऽवभासयति ग्रहणं चानुमापयतीति युक्तम् । अता नेदमंशो ऽहंकारी युज्यते । उच्यते । तचेदं भवान् प्रष्टव्यः किमात्मा चैतन्यप्रज्ञाशो ऽनुभवो जडप्रकाश उत सोपि चैतन्य- प्रकाशः अथवा स एव चैतन्य प्रकाश आत्मा जडस्वरूप इति । तच न सावत्प्रथमः कल्पः। जडस्वरूपे + प्रमाणफले विश्वस्यानवभासप्रसङ्गात्। मैवम् । प्रमाता चेतनस्तद्द्वलेन प्रदीपेनेव विषयमिदन्तया त्मानं चानिदन्तया चेत- यत इति न विश्वस्यानवमासप्रसङ्गः । तन्न । स्वयं चैतन्यस्वभावो ऽपि सन् * विषयाप्रमाणेनाचेतनेनानुगृहीतः प्रकाशत इति नैतत्साधु लक्ष्यते । कि च । प्रमाणंफलेन चेत् प्रदीपेनेव विषयमात्मानं च चेतयते तदा चेतयति- क्रियानवस्थाप्रसङ्गः । द्वितीये || कल्पे पा आत्मापि स्वयमेव प्रकाशेत किमिति विषयानु- भवमपेक्षेत । अथ चैतन्यस्वभावत्वेपि नात्मा स्वयंप्रकाशः । ** विशेषे हेतु- वाच्यः । न हि चैतन्यस्वभावः सन् स्वयं परोक्षा ऽन्यतो ऽपरोक्ष इति युज्यते । किं च । समत्वान्नेतरेतरापेक्षत्वं प्रकाशने प्रदीपयोरिव । तृतीये ऽपि + कल्पे ऽनिच्छतोप्यात्मैव चितिप्रकाश आपद्यते न तदरिक्ततथाविधफलसद्धावे प्रमाणमस्ति । कथम् । प्रमाणजन्यश्चेदनुभवस्तथा सति स्वगतेन विशेषेण प्रतिविषयं पृथक् पृथगवभासेत सर्वानुभवानुगतं च गोत्ववदनुभवत्वमपरमी - क्ष्यैत । न च नीलानुभवः पीतानुभव इति विषयविशेषपरामर्शशून्यः स्वगतो विशेषो लक्ष्यते। ननु विनष्टाविनष्टत्वेन विशेष: सिध्यति । सिध्येद्यदि विनष्टाविनष्टता सिध्यत् । सा च जन्यत्वे सति तस्यां च सिद्धायां जन्यत्वमिति परस्परा- यत्त स्थितित्वेनैकमपि न सिध्येत् । एतेनातिसादृश्यादनुभवभेदो न विभा- व्यत इति प्रत्युक्तम् भेदासिद्धेः । न हि चित्प्रकाशस्य स्वगता भेदो न प्रकाशते * च शब्दो नास्ति २ पु.। + स्वशब्दो नास्ति २,३ पुः । + विषयप्रमाणेनेत्यस्य स्थाने विषयप्रवणेनेति कल्पितं २ पुः । इन साधु-इति २ पुः। || अपिशब्दो ऽत्राधिकः २ पु.। का विकल्ये इति १ पाठान्तरम् । ** विशेषहेतुरिति २ पुः । + विकल्ये इति १ पुः । + ईक्षेतेति २ पु.। ss स्थितिस्ये नैकर्माप सिध्यदिति ३ पु.॥

·आत्मनश्चिन्माचमेव वास्तव स्वरूप भोक्तृत्वादि त्वोपाधिकम् । इति युक्तिमत् येन तदप्रकाशनात्सादृश्यनिबन्धनो विनमः स्यात् । न च यथा जीवस्य स्वयंज्योतिषोऽपि स्वरूपमेव सद् ब्रह्मरूपत्वं न प्रकाशते तद्वत्स्यादिति युक्तम् । अभिहितं तचाप्रकाशने प्रमाणम् इह तन्नास्ति । नहि सामान्यतादृष्टमनुभवविरोधे युक्तिविरोधे च समुत्तिष्ठति दर्शिते चानुभव- युक्ती । तस्मात चित्स्वभाव एवात्मा तेन तेन प्रमेयभेदेनोपधीयमानाऽनु- भवाभिधानीयकं लभते ऽविवक्षितोपाधिरात्मादिशब्दरभिधीयते ऽवधीरित- * वनाभिधाननिमित्तैकदेशावस्थाना इव वृक्षा वृक्षादिशब्दरित्यभ्युपगन्तव्यम् बाठम् । अत एव विषयानुभवनिमित्तोऽनिदमात्मको ऽहङ्कारो वर्ण्यते। सत्यमे- वम्। किन्तु तथा सति सुपुग्ने ऽप्य हमित्युन्नेव: स्यात् । कथम् । नीलानुषङ्गो यश्चैतन्यस्य स नीलाभागा नासाबहमुलेखाहः अहमित्यात्मावभासते तत्र যৰি নাম মুম্বই মিয়ানমালাবি জানাদীনি সিনহমময়া 8 नास्ति मा भूत् अहमित्यात्ममाचपरामर्शः किमिति न भवेत् । नन्वमिति भोक्तृत्वं प्रतिभासते तदभावे कथं तथा प्रतिभासः । नैतत्सारम् । समुत्कालितोपाधिविशेष चैतन्यमाश्मस्मदर्थस्ततः सर्वदा ऽह- मिति स्यान्नेतच्छक्यमुपाधि || परामर्शन चेतन्यमहमित्युल्लिख्यते इति वक्तुम् । तत्परामर्शी हि तसिद्धिनिमित्तो न स्वरूपसिद्धिहेतुः पा स्वमाहात्म्येनैव तु स्वरूपसिद्धिः ततश्च विषयोपरागानुभवात्मत्व शून्यः स्वरूपता ऽहमिति सुषुग्ने ऽप्यवभासेत दृशिरूपत्वाविशेषात् । भवत्येवेति चेन्न । तथा सति स्मर्यंत ह्यस्तन इवाहङ्कारः । अविनाशिनः संस्कारस्याभावान्न स्मयते इति चेत् । हा स्तनो ऽपि न स्मर्यत । नन्वस्त्येव सुषुग्ने उहमुल्लेखः सुखमहमस्वासमिति सुषुमोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात नात्मनो ऽन्यस्य तथानुभाः सम्भवति । सत्यमस्ति । न तत्स्वाये सुखानुभवसंस्कारजं स्मरणं किं तहि सुखावमा दुःखाभावनिमित्तः । कथम् । स्वग्ने तावदस्त्येव दुःखानुभवः । सुधुन तु तद- भावात्सुखव्यपदेशः । तदभावश्च करणव्यापारीपरमात् । यदि पुनः सुषुप्तः सुख- * वनाभिधेयनिमित्तति ३ पु.। + अहमुल्लेखइति २ युः । * सनीलभाग इति २ पुः । नास्तीति ३ पु. नास्ति । ॥ परामर्श चैतन्यमिति ३ पु. । শ্য রপ্তানি ৭৫। ** स्वशब्दो नास्ति २ पु.। ।

·- सौषुमानुभवविचारः । मिति च तद्विषयं स्मरणं स्या* त्तदा विशेषतः स्मर्यंत न च तदस्ति । व्यप- देशो ऽपि सुखं सुना न किंचिन्मया चेतितमिति हि दृश्यते । यत्पुनः सुग्नोत्थि- तस्याङ्गलाघवेन्द्रियप्रसादादिना सुखानुभवोन्नयनमिति । तदसत् । अनुभूतं चेत्सुखं स्मर्यत न तत्र लिङ्गेन प्रयोजनम् । यद्येवं सुग्नोत्थितस्य कथं कस्य- चिदङ्गलाघवं कस्य चिन्नेति । उच्यते । जागरणे कार्यकरणानि श्राम्यन्ति तदपनुत्तये व्यापारोपरमः स्वापः तच यदि सम्यग व्यापारोपरम स्तदाङ्गानि लघूनीतरथा गुरूणीति । तदेवं नायं नीलादिप्रत्ययादन्य एवात्मविषयो ऽहं- प्रत्यया नापि विषयानुभवादेवाहमुल्लेखः । तस्माद् ब्रह्मविदामेकपुण्डरीकस्य लोकानुग्रहैकरसतया सम्यगज्ञानप्रवर्तनप्रयोजनकृतशरीरपरिग्रहस्य भगवतो भाष्यकारस्य मतमागमयितव्यम् । तदुच्यते । येयं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु नामरूपमव्याकृतमविद्या माया प्रकृतिरग्रहणमव्यक्तं तमः कारणं लयः शतिर्महासुग्निर्निद्रा क्षरमाका- शमिति च तच तच बहुधा गीयते चैतन्यस्य स्वत एवाव स्थितलक्षणब्रह्म - स्वरूपतावभासं प्रतिबध्य जीवत्वापादिका ऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्र- भित्तिः सुषुने प्रकाशाच्छादनविक्षेपसंस्कारमावरूपस्थितिरनादिरविद्या । तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयानयः कर्तृत्व- भोक्तृत्वकाधारः कूटस्थचैतन्यसंवलनसंजातज्योतिः स्वयं प्रकाशमानो ऽप- रोक्षो ऽहङ्कारो यत्सम्भेदात्कूटस्थचेतन्यो ऽनिदमंश आत्मधातुरपि मिथ्येव भक्तिति प्रसिद्धिमुपगतः । स च सुषुग्ने समुत्खातनिखिलपरिणामायाम- विद्यायां कुतस्त्यः । न चैवं मन्तव्यम् आश्रितपरिणतिभेदतयैवाहंकारस्य निभासे ऽनन्तमतेव तन्निमित्तमिति तथा सत्यऽपाकृताहंकृतिसंसगा भाक्त- त्वादिस्तद्विशेषः केवलमिदन्तयैवावभासेत न च तथा समस्ति । स च परिणामविशेषो ऽनिदञ्चिदात्मनो बुद्दया निष्कृष्य वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं मना बुद्धिरहम्प्रत्ययोति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य व्यपदिश्यते परि- स्पन्दशत्या च प्राणं इति । तेनान्तःकरणोपरागनिमित्तं मिथ्यवाहंकर्तृत्वमा- त्मनः स्फटिकमणेरिवो || पधाननिमित्तो लोहितिमा । कथं पुनः स्फटिके + तदङ्गानीति १ पु., तदा लघूनीति २ पु. । * अवशब्दो नास्ति १, २.यु.। $ स्वशब्दो नास्ति २ पु. । || उपाधिनिमित्त इति २ पुः । * तथेति १ पु.।

·२१ स्फटिकलोहित्यमिथ्यात्वविचारः । लाहितिम्ना मिथ्यात्वम् । उच्यते। यदि स्फटिक * प्रतिस्फालिता नायनरश्मयो जपाकुसुममुपसर्पयुस्तदा विशिष्टसंनिवेशं तदेव लोहितं ग्राहयेयुः। न हि रूप- मात्रनिष्ठश्चाक्षुषः प्रत्ययो दृष्टपूर्वः नापि स्वाश्रयमनाकर्षदूपमाचं प्रतिविम्बित क्वचिटुपलब्धपूर्वम् । नन्वभिजातस्येव पदपरागादिमणेर्जपाकुसुमादेरपि प्रभा विद्यते तया व्यानत्वात् स्फटिको ऽपि लोहित इवावभासते । तथापि स्वयम- लोहितो मिथ्येव लोहित इत्यापद्यत । अथ प्रभव लोहिता ऽवभासते न स्फटिक इति । शौम्यमपि तर्हि स्फटिके प्रकाशेत । अथ प्रभया ऽपसारितं तदिति चेत् । स तर्हि नीरूपः कथं चाक्षुषः स्यात् । न च रूपिद्रव्य ||- संयोगात् । वायोरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न प्रभानिमित्तं लौहित्यं तवोत्यन्नम् उत्तरकालमपि तथारूपप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्य प्रभामिदमुक्तम् । यथा पदरागादि- प्रभा निराश्रया ऽप्युन्मुखोपलभ्यते न पा तथा जपाकुसुमादेः । तदेवं स्फटिकम- णावुपधानोपराग इव चिदात्मन्य ** प्यहङ्कारोपरागस्ततः सम्भिन्नोभयरूपत्वा- इन्यिारव भवतीत्यहङ्कारो ग्रन्थिरिति गीयते । तत्र जडरूपत्वादुपरक्तस्य न तठूलादुपरागस्य साचाद्भावश्चिद्रपस्य पुनरूपरागस्तद्विषयव्यापारविरहिणा ऽपि तद्बलात्प्रकाशते । तेन लक्षणत इदमंशः कथ्यते न व्यवहारतः ! व्यव- हारतः पुनर्यदुपरागादनिदमात्मनो ऽहंकर्तृत्वं मिथ्या तदात्मनस्तापा- रेण व्याप्रियमाणस्यैव व्यापारपूर्वको यस्य परिच्छेदः स एवेदमात्मको विष- योऽत एवाहमित्यसम्भिन्नेदमात्मको ऽव ++ भास इति विभ्रमः केषांचित् । दृष्टश्च लक्षणतस्तद्व्यवहाराापि तमननुपतन् । तद्यथाङ्करादिफलपर्यन्तो वृक्षविकारो मृत्परिणामपरम्परापरिनिष्पन्नो ऽपि घटव ल्मीकवन्न मृन्मय- व्यवहारमनुपतति । व्युत्पन्नमतयस्तु तयवहारमपि नातीवोल्बणं मन्यन्ते । अत एव निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवदहकार निरूपयतां सम्भिन्नेदं- रूपः स इत्यभिहितम् । यत्युनर्दर्पणजलादिषु मुखचन्द्रादि ||| प्रतिविम्बो- दाहरणं तदहङ्कर्तुरनिदमंशो विम्बादिव प्रतिविम्बं न ब्रह्मणा वस्त्वन्तरं * प्रतिफलिता इति ३ पुः । । नायना रश्मय इति ९ पु.। । अथेति २,३ पु. नास्ति। च शब्दो नास्ति १ पुः । || द्रव्येति २,३ पु. नास्ति । पा नशब्दोनास्ति ३ पुः । ** अपिशब्दो नास्ति १ पु. Ft अवभासत इति २ पु.। दृष्ठ इत्यधिकं ३ पुः । $ वल्मीकादिवदिति २ घुः । | प्रतीति २ पु. नास्ति ।

·२ दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्ततात्पर्योक्तितद्विचारी । किं तु तदेव तत्पृथगवभासविपर्यय * स्वरूपतामा मिथ्येति दर्शयितुम् । कथं पुनस्तदेव । तदेक + स्वलक्षणतावगमात् । तथाच यथा बहिःस्थितो देवदत्तो यत्स्वलतण: प्रतिपन्नस्तत्स्वलक्षण एव वेश्मान्तःप्रविष्टोऽपि प्रतीयते तथा दर्पणतलस्थितो ऽपि न तद्वस्त्वन्तरत्वे युज्यते । अपिच । अर्थाद्वस्त्वन्तरत्वे सत्याऽऽदर्श एव विम्बसन्निधावेव तदाकारगर्भितः परिणत इति वाच्यम् विरुद्धपरिमाणत्वात्संश्लेषाभावाच्च प्रतिमुद्रेव विम्बलाञ्छितत्वानुपपत्तेः । तथा सति विम्बसन्निधिलब्धपरिणतिरादर्शस्तदपाये ऽपि तथैवावतिष्ठेत । न खलु संवेष्टितः कटो निमित्तलब्धप्रसारणपरिणतिनिमित्तापगमे तत्तणमेव संवेष्टते यथा तथा स्यादिति मन्तव्यम् । यतश्चिरकालसंवेष्टनाहितसंस्कार- स्तच पुनः संवेष्टनिमित्तम् । तथा च यावत्संस्कारक्षयं प्रसारणनिमित्ता- नुवृत्ता पुनः संवेष्टनोपजनः । एवं || चिरकालसन्निहितविम्बनिमित्ततदाकार- परिणति पारादर्शस्तथैव तदपायेऽपि यावदायुरवतिष्ठत न ** च तथोप- लम्यते । यः पुनः कमलमुकुलस्य विकासपरिणतिहेतोः साविचस्य ++ तेजसो दीर्घकालानुवृत्तस्यापि विगमे तत्समकालं पुनर्मुकुलीभावः स प्रथम- तरमुकुल हेतुपार्थिवाप्यावयवव्यापारनिर्मितस्तदुपरमे जीर्णस्य पुनर्मुकुलता- नुपलब्धेनीदर्श पुनस्तथा पूर्वरूपपरिणामहेतुरस्त्यवाह भवतु न वस्त्वन्तरम् तदेव तदिति तु न क्षम्यते शुक्तिकारजतस्य मिथ्यारूपस्यापि सत्यरजतेकरूपा- घभासित्वदर्शनात् । मैवम् । तर हि बाथदर्शनान् मिथ्याभावो नेह स बाधा दृश्यते । यत्पुनर्दपणापगमे तदपगमो न स बाधी दर्पणे ऽपि तत्प्रस- जात । ननु तत्त्वमसिवाक्याद् बाधो दृश्यते । मैवम् । तत्र तत्त्वमिति विम्बस्थानीयब्रह्म स्वरूपता प्रतिविम्बस्थानीयस्य जीवस्योपदिश्यते ऽन्य- था न तत्त्वमसीति स्यात् किन्तु न त्वमसीति भवेन्न रजतमस्तीतिवत् । किं च । शास्त्रीयो ऽपि व्यवहारः प्रतिविम्बस्य पारमार्थिकमेव विम्बैकरूपत्वं * स्वेति नास्ति २ पु.। * तथैवेति २ पु. नास्ति । ॥ चिरकालमिति २ पुः । * चेति २ पु. नास्ति। मुकुलभावेसि २० । है स्वलक्षणत्वावगम्मादिति २ पुः । ६ संवेष्टनेति २ पु. ! वा तदपाये प्यादर्शस्तथैव यावदायुरिति २ पु. । ++ सावित्रतेजस इति २ पुः । स्वेतिशब्दो नास्ति २ पु. ! ।

·মিজমিমিষিজমি:। २३ दर्शयति “ नेताद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नापरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नमसो गतमिति । यस्तु मन्यते न पराक्प्रवणप्रवृत्तनायनरश्मिभि- विम्बमेव भिन्नदेशस्थं गृह्यते किन्तु दर्पणन * तिस्फालितैः परावृत्त्य प्रत्यङ्मुखैः स्वदेशस्थमेव विम्बं गृह्यत इति तमनुभव एव निराकरोतीति न पराक्रम्यते । कथं पुनः+ परिच्छिन्नमेकमेकस्वभावं विच्छिन्नदेशद्वये सर्वात्मना ऽवभास- मानमुभयच पारमार्थिकं भवति । न वयं विच्छेदावभासं पारमार्थिक ब्रमः त्वेकत्वम् । विच्छेदस्तु मायाविजृम्भितः । न हि मायायामसम्भावनीयं नाम । असम्भावनीयावभासचतुरा हि सा । ननु सत्येव विम्बकतावगमे प्रतिविम्बस्य तद्गतो विच्छेदादिमिथ्याव- भासस्तथा ब्रह्मकतावगमे ऽपि जीवस्य विच्छेदादिमिथ्यावभासो न निवर्ति- तुमर्हति । उच्यते । देवदत्तस्याचेतनांशस्यैव प्रतिविम्बत्वात्सचेतनांशस्यैव वा प्रतिविम्बत्वे प्रतिविम्बहेताः श्यामादिधर्मेणेव जाडोनाप्यास्कन्दितत्वान्न तत्प्रतिविम्बं विम्बैकरूपतामात्मता जानात्यचेतनत्वात् । तथा चानुभवो न विम्बचेष्टया | विना प्रतिविम्बं चेष्टते । यस्य हि भ्रान्तिरात्मनि परच वा समु- त्यन्ना तद्गतेनैव सम्यगज्ञानेन सा निवर्तते यस्तु जानीते देवदत्तः प्रतिविम्ब- स्यात्मनो ऽभिन्नत्वं न स तद्गतेन दोषण संस्पृश्यते नाऽपि ज्ञानमात्रात्प्रति- विम्बस्य निवृत्तिस्तवेतार्दर्पणादेः परमार्थिकत्वात् । जीवः पुनः प्रतिविम्बकल्पः सर्वेषां नः प्रत्यक्षश्चिद्रूपो नान्तःकरणजाडोनास्कन्दितः । स चाहंक पा र्तृत्व- मात्मनो रूपं मन्यते न विम्बकल्पब्रह्मकरूपतामतो युक्तस्तदपावगमे मि **- थ्यात्वापगमः । ननु तत्र विभ्राम्यतो विभ्रमहेतुर्दर्पणालक्तकादिपरमार्थवस्तु संनिहितमस्ति न तथेह किञ्चित्सर्वचैव चिद्विलक्षणे विभ्रमविलासाभिमानिन इति मा भूदाशङ्कति रज्जुसर्पमुदाहरन्ति । ननु तचापि यदि नामेदानीमसन्निहितः सर्पस्तथापि पूर्वनिवृत्ततदनु भवसंस्कारः समस्त्येव । बाढम् । इहाप्यहङ्कर्तृतातत्संस्कारयोर्बोजाङ्करयोरि- वानादेः कार्यकारणभावस्य वक्ष्यमाणत्वात्संस्कारो विभ्रमहेतुर्विद्यते । तत्र * प्रतिस्फलितैरिति २ पु., प्रतिफलितैरिति ३ पु.। + परिच्छिन्नदेशमिति २ पुः । * प्रतिविम्बितत्वादिति २ पुः । 8 प्रतिविम्बितत्वे इति २ पुः । || न विम्बचेष्टां विनेति ३ पुः । या कर्तृत्वमेवात्मन इति २ पुः । .. मिथ्यापगम इत्युपकल्यिसं २ पुः ।

·अध्यासव्यवहारानादित्वम् । यद्यप्यनिर्वचनीयतयैवारुणादिना स्फटिकादेः सावयवत्वेन सम्भेदयोग्य- स्याप्यसम्भेदा* वभासः सिद्धस्तथापि तदासजीव स्फटिकप्रतिविम्बमुत्प्रेक्षते रज्ज्वां पुनः सर्पबुद्धिरेव न तत्सम्भिन्नत्वमसम्भिन्नत्वं वा तस्यान्तेना ऽसङ्गो नहि सज्जते । असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यादिश्रुतिसमर्पिता ऽसङ्गता ऽऽत्मनो न स्पष्ट दर्शितेति तदर्थ घटाकाशोदाहरणम् । तच हि तत्परामादृते न भेदरूपकार्यसमाख्याः स्वगता दृश्यन्ते । एतच्च सर्वमुदाहरणजातं श्रुतितन्याया- नुभवसिद्धस्य तदसम्भावनापरिहाराय बुद्धिसाम्यार्थं च न वस्तुन एव साक्षा- सिद्धये । तदेवं यद्यपि चैतन्यकरसो ऽनिदमात्मकत्वादविषयस्तथाप्यहङ्कारे व्यवहारयोग्यो भवतीति गोण्या वृत्त्या उस्मत्प्रत्ययविषयतोच्यते प्रमेयस्य व्यवहारयोग्यत्वाभिचारात् । ननु व्यवहारयोग्यत्वेऽध्यासो ऽध्यासपरिनिष्यन्नाहम्प्रत्ययबलायवहा- रयोग्यत्वमिति प्राप्तमितरतराश्रयत्वम् । नाऽनादित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । तत्रैवम्भ- तस्याहङ्क रिदमंशस्य ज्ञानसंशब्दिता व्यापारविशेष: सकर्मत्वात्कर्मकारका- भिमुखं स्वाश्नये किञ्चिदवस्थाविशेषमादधाति स्वाश्मयविकारहेतुत्वात्क्रिया- । स च प्राप्नोतिक्रियाहितकर्तृस्थविशेषवत्कर्मसम्ब || न्यो ज्ञातुर्जेय- सम्बन्ध इति गीयते । तेन विषयविशेषसम्बद्धमेवान्तःकरणं चैतन्यस्याव- च्छेदकं कर्मकारकमपि प्रधाननियासिद्धा स्वव्यापाराविष्टं चैतन्यविवर्त्तत्वा- त्प्रधानक्रियाहितप्रमावस्थाविशेषावच्छिन्नापरोक्षतकरूपामपरोक्षतामभिव्य- नक्ति ततश्चात्मनो ऽन्तःकरणापा वस्थाविशेषोपाधिजनितो विशेषो विषयानु- भवसंशब्दितो विषयस्यापरोलेकरसः फलमिति क्रियैकविषयताफलस्य युज्यते । एवं चाहता स्वांशचैतन्यबलेन व्यापाराविष्टतया च प्रमातेति बुद्धिस्थमर्थ पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते । तच च प्रमातुः स्वयंज्योतिषो विषयसम्बन्धसज्जात- विशेषो ऽनुभवो ऽपरोक्षतया सर्वान् प्रत्यऽविशिष्टोऽपि कारकाणां सम्भय प्रधानक्रियासाधनत्वाद्येन सह साधनं तनिष्ठ एव नान्यत्र कर्मकारकमपि येन सह साधनं तस्यैवापरोक्षम् गन्तृसम्बन्ध इव ग्रामस्य । या: * अवमम इति २ पुः । * उपेत्यधिकं २ पुः । । सम्बन्धादिति २ पुः । + सज्यत इति क्वचित् । ६ चशब्दो ऽत्राधिकः २ पुः । मा अन्तःकरणस्यावस्थाविशेष इति पुस्तकान्तरे ।

·२५ अहमितिप्रतीत लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । ननु नीलादिविषयोपि चेदयरोक्षस्वभावो नीलात्मिका संविदित्युक्तं स्यात् । अतः स एव * माहायानिकपक्षः समर्थितः । मैवम् । परस्परव्यावृत्ता नीलपीताववभासेते अपरोक्षता तु न तथा एकरूपावगमाद्विच्छेदावमासे ऽप्यतो न तत्स्वभावा । यदि स्यात्तद्वदेव व्यावृत्तस्वभावता ऽध्यवभासेत । न तथा । किंच । तैरपि नीलात्मकसंविदो ऽन्य एव पराग्व्यावृत्तो ऽपरोक्षः प्रत्य- गवभासः स्वरूपमाचे पर्यवसितो विकल्प उपेयते प्रतीयते च नीलसंवित् प्रत्य- व्यावृत्तदन्तया ग्राह्यरूपा ततश्च वस्तुद्वय ग्राग्राहकरूपमितरतरव्यावृत्तं सिद्धम् । नैतत् । द्वयोरपि स्वरूपमात्रनिष्ठयोः कुतो विषयवियिभावः । कथं पुनरिदमहं जानामीति तयोगाह्मग्राहकतावभासः । नायं तदवभाषः किन्त्व- हमिति इदमिति जानामीति च परस्पर व्यावृत्ताः विकल्या एते । कथं पुन- स्तेषु कटाक्षणाप्य || न्योन्यमनीक्षमाणेष्वयं सम्बन्धावगमः । तद्वासनासमेतसम- नन्तरप्रत्ययसमुत्यं सङ्कलनात्मकं प्रत्ययान्तरमेतन्नेह सम्बन्धावगमः । किं पुन- रेवमनुभवानाफूटामेव प्रक्रियां विरचयति भवान् । क्षणविध्वंसिनः क्रियानुपपत्तेः । स्थायित्वे हि सत्याहमुल्लेख्यस्य स्थायिनैव नीलादिना क्रियानिमित्तः सम्बन्ध- स्ततश्च क्रियानिमित्तव नीलादेरप्यपरोक्षता स्यात् न च स्थायित्वमस्ति । यद्येव- महमिति संविदः प्रतिक्षणं स्वलक्षणभेदेन भाव्यम् । स किं विद्यते नवेति स्वसंवि- दमगहमान वा रेवाभिधीयताम् । अथात्यन्तसादृश्यान्न ** भेदो ऽवभासत इति संविदा ऽपि चेत् स्वरूपं नावभासते आयातमान्ध्यम + शेषजगतः । अपि च । तद्रूपप्रतिभासे सादृश्यकल्पना प्रमाणविरुद्धा निष्प्रमाणिका च । तदपप्रतीतामाहत्वान्न प्रमाणविरुद्धता नाप्यप्रामाणिकता निर्बीज- भ्रान्त्ययोगादिति चेत् नेतरेतराश्रयत्वात् ! || सिद्धे व्यामोहे सादृश्यसिद्धिः * महायानिकेति १ पुः, अतस्त्वयैव. महायानिकेति ३ पुः । + अत्र तुशब्दोऽधिकः २ पुः । * ग्राह्यकरूपेति २ पुः । ई व्यावृत्त्येति २ पु. ॥ अन्योन्यमीक्षमाणेष्विति १ पु., अन्योन्यमनिरीक्षमाणेष्विति ३ पुः । पा रावकारी नास्ति १, २ पुः । ** न भेदोऽवभासत इति संविदाऽपि स्वरूपं नावभासेत पायातमिति ३ पु. । +। अशेषस्योत २, ३ पुः । # निःप्रमाणकी चेति १ पु., निष्प्रामाणिकी चेति ३ पुः । IS नाप्य प्रमाणिकत्वं चेति १ पु., नाप्रामाणिकतेति २ पु.। All सिद्धे व्यामोहत्वे-इत्युपकल्पितं ३ पु. । ४ ·२६ अहमितिप्रतीते लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्यवगाहित्यविचारः । प्रमाणविरोधाभावात्प्रमाणसद्धावाच्च । सिद्धे च सादृश्ये * तन्निमित्ता+ व्यामोह- सिद्धिः । स्यादेतत् । अव्यामोहे ऽपि तुल्यमेतत् । सिद्धे हि सादृश्यकल्प- नाया अप्रामाणिकत्वे प्रमाणविरोधे च तदूपप्रतीतेरव्यामोहत्वम् अव्यामो हत्वे चास्याः सादृश्यकल्पनायाः निग्रमाणकत्वं प्रमाणविरोधश्च । नैतत् । स्वारसिकं हि प्रामाण्यं प्रतीतेरनपेक्षम् । तथा च तत्प्रामाण्यात्सादृश्यक- ल्पना निप्रामाणिको प्रमाणविरुद्धा च । न तु सादृश्यकल्पना स्वतःसिद्धा येन प्रामाण्य मावहेदप्रामाण्यपूर्बिकैव सा । अथान्ते क्षयदर्शनादादा क्षयानु- मानम् अतो भिन्नत्वात्सादृश्यकल्पनेति । आदी सत्तादर्शनादन्तेऽपि सा किं नानुमीयते । क्षयानुभवविरोधादिति चेत् इहापि तद्पस || त्वानुभवविरोधः । न ह्युभयोरनुभवयोः कश्चिद्विशेषः । अथ मन्येत यो ऽसा स्थिरत्वेनाभिमतो ऽहमुल्लेखः स किं कांचिदर्थ- क्रियां कुर्याद्वा न वा । यदि न कुर्यादसल्लक्षणप्रातर्न परमार्थवस्तु। अथ कुर्यात् न तर्हि स्थायी । स्थायिनो ऽर्थक्रियाऽयोगात्। कथमयोगः । इत्थमयोगः । स तां कुर्वन् क्रमेण पा कुर्याद्योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण । पूर्वोत्तरकालया- स्तस्य विशेषाभावे ऽपि किमिति पूर्वस्मिन्नेव काले उत्तरकालभाविनीमपि न कुर्यात् । नापि योगपद्येन । यावज्जीवकृत्यमेकस्मिन्नेव क्षणे कृतमित्युत्तरकाले तद्विरहादमल्लक्षणप्राप्तः । अतो ऽर्थक्रियाकारित्वादेव न स्थायी । तेन प्रतिक्षणं भिन्नेष्वहमुल्लेखेषु तद्बुद्धिः सादृश्यनिबन्धनेति । उच्यते । अथ केयमर्थक्रिया यदभावादसल्लतण ** त्वप्राप्तिः । स्वविषयज्ञानजननम् । प्राप्नं तर्हि सर्वासामेव संविदां स्वसंविदितरूपत्वेन स्वविषयज्ञानाजननादसल्लक्षणत्वम् । न सन्ता- नान्तरे ऽपि तज्जननम् अनैन्द्रियकत्वात् अनुमाने ऽप्यर्थजन्यत्वाभावा- सार्वज्येऽपि न साक्षात्स्वसंविदं जनयति संसारसंविदेकरूपत्वप्रसङ्गात् अतद्रूपत्वे तद्विषयत्वायोगात् । अथ क्षणान्तरोत्पादो ऽर्थक्रिया । चरम- क्षणस्यासल्लक्षणत्वप्रसङ्गः । न च सर्वज्ञज्ञानजननेनार्थवत्त्वम् । चरमत्वानुपपत्तेः * तनिमित्तव्यामोहेति २ पु.। + व्यामोहत्वेत्युपकल्पितं ३ पुः । + अप्रमाणकत्वे-इति २ पुः । ६ निःप्रमाणिकति २ पुः । || सत्तानुभवेति २ पु.। पा क्रमेण वा कुर्यादिति २ पुः । ** स्वशब्दोनास्ति २ पु.। # न सार्वज्ञपि साक्षादिति २ पु., न सार्वजेऽपि जाने साक्षादिति ३ पु. ।

·स्थायित्वे ऽप्यर्थक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । मुत्यभावप्रसङ्गात् । न च संवित्संविदा विषयः संविदात्मना भेदाभावात्प्रदीप- स्येव प्रदीपान्तरम् । किञ्च । नार्थक्रियातः सत्त्वं भवति स्वकारणनिष्पन्नस्य कार्यजननात् । अतः प्रतीतिर्वक्तव्या। तच तस्या * अन्यतः सत्त्वप्रतीतिस्तस्या अप्यन्यत इत्यनवस्थानान्न क्वचित्सत्तावगम इति शून्यं जगदभविष्यत् । ननु स्वज्ञानार्थक्रियायाः स्वयंसिद्धत्वान्नानवस्था । न तहक्रियातः सत्तावगमः । म हि स्वलपमेव स्वस्यार्थक्रिया । यत्पुनः क्रमेणार्थक्रिया न युज्यते पूर्वोत्तरकालयोस्तस्य + विशेषाभा- वादिति । नैष दोषः । स्थायिनो ऽपि कारणस्य सहकारिसव्यपेक्षस्य जन- कत्वात् विशेषाभावादित्ययक्तम् । अथ कारणस्यान्यापेक्षा न युक्ता अकार- णत्याऽपि नतरामित्यसहकारि विश्वं स्यात् । अथाकारणं कारणोत्पत्तयेऽघे- क्षत इति चेत् अथ तत्कारणस्य कारणम कारणं वा । कारणं चेन्नापति- तुमर्हति अकारणं चेन्नतराम् । अथ नापेक्षा हेतूनां सहकारिणीति ब्रूयाद्द- र्शनेन बाध्येत । दृष्टं हि सहकार्यपेक्षत्वं हेतूनाम् । तस्माद्यथैव हेताहे- तुत्वं सति कार्ये केनाप्यतर्कणीयेन क्रमेण ज्ञायते सत्येव हेतो कार्यस्य दर्शनात्तथा समेतसहकारिण्येव दर्शनात्सहकार्यपेक्षस्य तद्विज्ञेयम् । यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेषो हेतुः कार्य जनयति अन्यथा ऽनु- पकारिणा पेक्षायोगादिति । स वक्तव्या विशेषस्य स हेतुर हेतुवा । अहेतुश्चद्धि- शेषोत्पत्तो ना पेक्ष्येत तत्र केवला एव सहकारिणा विशेषमुत्पादयेयुस्ततश्च कार्य स्यात् । अथ हेतुः सहकारिभिरजनितविशेषस्तमेव कथं कुर्याद् विशेषस्य वा जननेऽनवस्था । अथ मतम् । न सर्व कार्य सहकारिभिरजनितात्मभेदहेतु- जन्यम् समयेषु हेतुषु तावत्ये वाभवदङ्कुरादि तथा किञ्चि ॥ त्सन्निहितसह- कारिहेतुजन्यं यथा ऽक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानम् । तत्राद्यो विशेष: सहकारिस- निधानमाचलभ्य: अक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानवदिति नानवस्था । अनुपकुर्वन्नपि तहि सहकार्ययेषा येत न हि तत्र हेतोः सहकारिभ्य आत्मभेदः । नानुप- * अपिशब्दोऽधिकः २ पुः । अथाऽकारणमिति २ पु.। 1! तुशब्दो ऽधिकः २ पु.। + विशेषस्याभावादिति २ पु. । 8 अपेक्षतेति २ पुः। अपेन्यते-इत्युपकल्पितं २ यु. ।

·स्थायित्वेऽप्यर्थक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । कुर्व * अपेक्ष्यते ऽतिप्रसङ्गात् स्वरूपे तु नोपकारोति किन्तु कार्ये तत्सिद्धेस्स- नान्तरीयकत्वात् । नित्यो ऽपि तर्झनाधेयातिशया भावः कार्यसिद्धये क्षणिक इव सहकारिणमपेक्षत इति किन्नाभ्युपेयते । यथैव क्षणिको भावः सहकारिस- मवधान एव कार्य जनयति सामग्री साध्यत्वात्तथा नित्यो ऽपि स्वरूपानुपया- गित्वे ऽपि सहकारिसमधानं कार्योपयोगादपेक्षेत । अथ मतं क्षणिकोऽपि नवापेक्षते ऽन्यजनकस्य स्वयमन्यापेक्षानुपपत्तेः । कार्य तु यदन्यसन्निधौ भवति तत्तस्यान्यसन्निधावेव भावादन्यथा चाभावान्नित्यस्य तु जनकस्य सर्वदा जननप्रसङ्गः । को हेतुरन्यापेक्षायाः । क्षणिकस्तु यो जनको भावः स न पुरस्तान्न पश्चादिति न पूर्वोत्तरकालयोः कार्योत्पादः । इदमयुक्तम् वर्तते । किमचायुक्तम् । सति नियमे ऽपि निरपेक्ष- त्वम् । तथाहि। यः कश्चित् कस्यचित् क्वचिन्नियमः स || तदपेक्षाप्रभावितः अनपेक्षत्वे नियमानुपपत्तेः । एवं हि कार्यकारणभावसिद्धिः । कार्यार्थिभिश्च विशिष्टानां हेतूनामुपादानम् तत्र यदि न क्षणिकं कारणं सहकारिणमपेक्षते नापि तत्कार्य कथ ष नियमः । तथाहि । हेतुपरम्पराप्रतिबन्धान हेतुः स्वरूपे सहकारिणमपेक्षते न कार्ये स्वयंजननशक्तेः । नापि कार्यम् एकस्यापि शक्तिमत्त्वेन प्रसह्मजननात्तच सहकारिसन्निधिनियमो ऽनर्थकः स्यात् । काक- तालीयमुच्यते । तथाच कार्यकारणव्यवहारा: सर्व एवात्सीदेयुः । तस्मात क्षणिकस्यापि भावस्य स्वयंजनकस्य स्वस्पानुपयोगिन्यपि सहकारिणि कार्य- सिद्धये उपेक्षा वाच्या कार्यस्यैव वा सामग्रीसाध्यत्वात्तच नियमात तथा नित्येपीति न विशेषं पश्यामः । तदेवमहकतुंः ** सदेकरूपागमात्स्थायित्वे ऽप्यक्रियासम्भवान्न नीलस्य स्वगतापरोक्षत्व माचेण माहायानिकपक्षः समर्थ्यते । किन्तु ग्राहकस्याहङ्कर्तुरात्मनः स्थायिनेो ऽभावे । स चेकरूपो ऽनुभवाद्युक्तिबलाच्च प्रसाधितः । ननु नानुमेयादिष्वपरोक्षता दृश्यते । उच्यते । नानुमेयादिष्व- * अप्रेक्षते-ति ३ युः । + जननप्रसङ्गात् को हेतुरिति ३ पु. न:-इति २ पु.। ६ अपिशब्दो नास्ति ३ पु.। तदपेतः प्रभावित इत्युपकल्पित ३ पुः । पा कथं सन्निधिनियम इति २ पुः । ** सदैकरूपत्वावगमादिति २ पुः । it त्वशब्दो नास्ति २ पु. । + महायानिकेति १ पु. ।

·२६ प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धस्वरूपत्वादध्यासाधिष्ठानभावोपपादनम् । परोक्षत्वं स्वज्ञानोत्पत्तावव्यापृतत्वात् । लिङ्गादीनामेव कुतश्चित्सम्बन्धवि- शेषाद्विशिष्टकार्थज्ञानहेतुत्वात् । प्रमेयस्य || स्वज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे प्रमाणा- भावात् । अलं प्रसङ्गागतप्रपञ्चेन स्वावसर एवैतत्सुगतमतपरीक्षायां निपुण- तर षा म्प्रपञ्चयिष्यामः । तदेवमहङ्कारग्रन्थिरस्मच्छ * ब्दसंशब्दितः प्रत्ययश्चासावादर्श इव प्रतिविम्बस्यानिदञ्चित्सम्बलितत्वेन तस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अतस्तस्य विष- यवदवतीत्युपचारेणानिदञ्चिदात्मधातुरस्मत्प्रत्ययविषय उच्यते । स पुनरे- वम्भता जाग्रत्स्वप्नयोरहमुल्लेखरूपेण सुषुप्ने । तत्संस्काररज्जिताग्रहणाविद्या- प्रतिबद्धप्रकाशत्वेन च गतागतमाचरन् संसारी जीवो विज्ञानघना विज्ञा- नात्मा प्राज्ञः शरीरी शारीर आत्मा सम्प्रसादः पुरुषः प्रत्यागात्मा कर्ता भोक्ता क्षेत्रज्ञ इति च श्रुतिस्मृतिप्रवादेषु गीयते । किञ्च । न केवलमस्म- त्प्रत्ययविषयत्वादध्यासार्हः अपरोक्षत्वाच्च । तत्साधनार्थमाह प्रत्यगात्म- प्रसिद्धरिति । न ह्यात्मन्य ऽप्रसिद्ध स्वपरसंवेद्ययार्विशेषः । न च संवेद्यज्ञा- नेनैव तत्सिद्धिरकर्मकारकत्वादतिप्रसङ्गात् । न च ज्ञानान्तरेण । भिन्नका- लत्वे संवेद्यसम्बन्धानबगमात्स्वपरसंवेद्याविशेषात् । न ह्येककालं विरुद्ध- विषयद्वय ग्राहिज्ञानद्वयोत्पादः । न हि देवदत्तस्यायपृष्टदेशस्थितार्थव्यापि- गमनक्रियाद्वयावेशो युगपदृश्यते । आह । माभूच्चलनात्मक क्रियाद्वयं युग- पत् परिणामात्मकं तु भवत्येव । मैवम् । परिस्पन्दात्मकमपि भवत्याविरुद्ध यथा गायन गच्छतीति । परिणामात्मकमपि न भवति विरुद्धम् यथा यौवनस्थाविरहेतुः । तस्मात्प्रत्यगात्मा स्वयंप्रसिद्धः सर्वस्य हानापादाना- वधिः स्वयमहेयो ऽनुपादेयः स्वमहिम्नवापरोक्षत्वादध्यासयोग्यः ॥ ननु न क्वचिदपरोक्षमारेऽध्यासा दृष्टपूर्वः सर्वचाक्षिसम्पयोगितया पुरोवस्थितापरोक्ष एव दृश्यते इत्याशङ्कयाह न चायमस्ति नियम इति । अप्रत्यक्षे ऽपि ह्याकाश इति परोक्ष इत्यर्थः । अथवा अक्षव्यापारमन्तरेणाप्य- * प्रदर्शयिष्याम इति ३ पु. । + विषयग्राहीति ९ पुः । !! प्रमेयस्य चेति २ पुः। + तुशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः । ६ पूर्वशब्दो नास्ति २ पुः । पा शब्दति नास्ति २ पु. ।

·३० नानाऽल्पविषयाः । परोक्ष आकाशे बाला अयथार्थदर्शिन * स्तलमिन्द्रनीलतमालपत्रसदृशं मलिनताञ्च धूमादिकमन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णताद्यऽध्यस्यन्ति एवम- विरुद्ध इति सम्भावनां निगमयति । यथा ऽऽकाशस्याचव्यापारमन्तराप्य- परोक्षता तथा दर्शयिष्यामः । ननु ब्रह्मविद्यामनर्थहेतु निबर्हणी प्रतिजानता ऽविद्यानर्थहेतुः सूचि- ता। ततः सैव कर्तृत्वाद्य नर्थबीजमुपदर्शनीया किमिदमध्यासः प्रपउच्यते इत्या- शङ्कयाह तमेतमेबलक्ष गमध्यासं पण्डिताः प्रमाणकुशला अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । अध्यस्तातदूपसर्पविलयनं कुर्व- द्वस्तुस्वरूपं रज्जरेवेत्यवधारयद विज्ञानं विद्येति प्रसिद्धमेव लोके ब्रह्मविदो वदन्ति । यद्येवमध्यास इति प्रक्रम्य पुनस्तस्याविद्याभिधानव्याख्याने यत्नगा- रवाद्वरमविद्येत्येवोपक्रमः कृतः । नैतत्सारम् अविद्येत्येवाच्यमाने आच्छा- दकत्वं नाम यत्तस्यास्तत्त्वं तदेवाऽभिहितं स्यान्नातद्रूपावभासितया ऽनर्थहे- तुत्वम् अतो ऽतद्रूपावभासित्वमध्यासशब्देन प्रकृतोपयोगितयोपक्षिप्य पुनस्त- स्याविद्याशब्दतया विद्यामाचा पनादनार्हत्वं दर्शनीयम् तदेतदाह यत्र यद- ध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा ऽणुमाचेणाऽपि स न सम्बध्यत इत्यवास्त- वमनर्थ दर्शयति । वास्तवत्वे हि न ज्ञानमात्रात्तद्विगम इति प्रतिज्ञा हीयेत । एवम् तावद्युष्मदस्मदित्यादिना मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथु- नीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तेन भाष्येण सिद्धवटुपन्यस्तमात्मानात्मने रितरेतरविषयमविद्याख्यमध्यासं सिषाधयिषु- स्तस्य लक्षणमभिधाय तत्सम्भवं चात्मनि दर्शयित्वा पुन || स्तव सदावनि- श्चयमुपपत्तित उपपादयितुमिच्छन्नाह तमेतमविद्याख्यमात्मनात्मनारितर- सराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहाराः लौकिकाः वा वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमाक्षपराणीति । मोक्षपरत्वं च शास्त्रस्य तलमिन्द्रनीलमातपत्रसदृशं मलितां च धूमादि अन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णतामप्यध्य- स्यन्तीति २ पुः । + निहिणीमिति ३ पुः । + अन्तरेणेति २ पु.। + अपनोदाईत्वमिति १, २ पु. । 8 नेसर्गिको योऽयमिति ३ पु.। || पुनस्तत्सद्भावनिश्चयमिति २ पु. ! वा वैदिकाश्चेति नास्ति ३ पु. ।

·३१ *. लोकिकवेदिकसर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्पुरुषाश्रितत्वोपपादनम् । विधिप्रतिषेधविरहिततयोपादानपरित्यागशून्यत्वात्स्वरूपमाचनिष्ठत्वमङ्गीकृ- त्य पृयक क्रियते । कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यज्ञादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । बाटमुक्तलक्षणाविद्या प्रत्यग्दृश्यपि सम्भवेन्नैतावता तत्स म्भव: सिध्यति तेन निदर्शनीयः सः । प्रमातारमाश्रयन्ति प्रमाणानि तेन प्रमाता प्रमाणानामानया नाविद्यावान् अनुपयोगादित्यभिप्रायः । अथवा । कथ- मविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि शास्त्राणि च प्रमाणानीति सम्बन्धः । अवि- द्यावद्विषयत्वे सत्यऽऽअयदोषानुगमादप्रमाणान्येव स्युरित्याक्षेपः । उच्यते । देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तो प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति भाष्यकारस्य वस्तुसंग्रहवाक्यम् अस्यैव प्रपञ्चो नहीन्द्रियाण्यनुपादाये त्यादिः । न हि देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य सुषुप्रस्य प्रमातृत्वं दृश्यते । यतो देहे ऽहमभिमानः इन्द्रियादिषु ममाभिमान: आदिशब्देन बाहाद्यवयवग्रह- णम् । देहशब्देन सशिरस्को मनुष्य त्वादिजातिसम्भिन्नो ऽवयव्यभिमतो न शरीरमाचम् देहो ऽहमिति प्रतीत्याभावात्सर्वा हि मनुष्यो ऽहं देवो ऽहमिति जातिविशेषैकाधिकरणे || चैतन्ये एव पा प्रवर्तते इति स्वसाक्षिकमेतन्न स्वत्वेन संबन्धिना मनुष्यावयविना तदनुस्यूतेन वा चक्षुरादिना प्रमाचादिव्यवहारः सिध्यति । भृत्यादिमनुष्यावयविनापि प्रसङ्गात् । अपर आह । आत्मेच्छानुविधायित्वं कार्य ** कारणसंघातस्यात्मना सम्बन्धस्तस्यापि तस्य यथेष्टविनियोजकत्वं तेन सम्बन्धस्तत आत्मनः प्रमाचादिकः सर्वः क्रियाकारकफलव्यवहारस्तथा चात्तिष्ठामीति इच्छयोत्ति- ष्ठत्युपविशति च । नच भृत्यादिषु तदस्ति । तेन तत्र प्रमाचादिव्यवहारा- भावो न मिथ्या मुख्याभिमानाभावादिति । नैतत् संविदि बहुमानवतो युक्तम् । तथाहि । मनुष्योऽहमिति स्वसाक्षिका संवित न मे मनुष्य इति । गौणोति चेदवानेवाच प्रमाणम् । अपि च । इच्छापि परिणामविशेष: स कथमपरिणामिन आत्मनः स्यात् परिणाम्यन्तःकरणसम्वलिताऽहङ्कर्तृ- तत्सद्भाव इति २ पु.। + च शब्दो नास्ति ३ पुः । + इत्यादि-इति १, ३ पु. । ६ स्वप्रत्ययो नास्ति १, २ पु. । || समासो २ पु.। पा प्रवृत्त इति ३ पुः । ++ भवानेव प्रमाणमिति २ पुस्तके 1 अपि चेदिच्छापीति पुः । ** करणति २ पुः ।

·RW लोकिकवेदिकसर्वप्रवृतरविद्यावत्पुरुषाग्नितत्वोपपादनम् । त्वमन्तरेण । तथा चानुभवो ऽहमुत्तिष्ठामीति इच्छयोत्तिष्ठत्युपविशति च । तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । अतः स्वयमसङ्गस्याविकारिणोऽविद्याध्यासमन्तरण न प्रमातृत्वमु* पपद्यते । तेन यद्यपि प्रमातृवशक्तिसन्माचं प्रमाणप्र- वृत्ती निमित्तम् । तदेव त्वविद्याध्यासविलसितमित्यविद्यावद्विषयता प्रमा- णाना + मुच्यते । तथा निरपेक्षाणां स्वसामर्थ्यनार्थसिद्धि विदधतां बाधानुपलब्धेः प्रामाण्यमविद्यावद्विषयत्वं च विधिमुखापदर्शितं न नेति शक्य- मपहातुम् । दोषस्त्वागन्तुक एक मिथ्यात्वे हेतुर्न नैसर्गिकस्तथापलब्धः। न च सर्वसाधारणे नैसर्गिके दोषबुद्धिस्तथाहि क्षुत्पिपासोपजनिते सन्तापे शश्वदनु- वर्तमाने जाठराग्निकृतविकारे ऽन्नपाननिष्यन्दै वान रोगबुद्धिर्जनस्य । मुहूर्त- मात्रपरिवर्तिनि मन्दे ज्वरे प्रतिश्याये वाऽल्पकफप्रसूतावपिरोगबुद्धिरनेसर्गिक- त्वात् । अनैसर्गिकं च दोषमभिप्रत्याक्तं यस्य च दुष्टं करणं यच च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः । प्रत्ययो नान्य , इति । इतश्चैतदेवं पश्वादिभिश्चाविशेषात् । तथाच पवादयः प्रमातृत्वादि- व्यवहारकाले प्रवृत्तिनिवृत्त्यौदासीन्यं भजमानाः कार्यकारणसंघात एवाहमानं कुर्वन्तीति प्रसिद्ध लोके । तदेकरूपयोगक्षेमा हि मनुष्या जन्मत एव पश्वा- दिभ्यो ऽधिकतरविवेकमतयः शास्त्राधेयसाम्परायिक मतिसामर्थ्यो अपि अतस्तदेकरूपकार्यदर्शना || त्कार्यकारणसंघातेऽप्यात्माभिमानः समानो युक्तः । ननु पश्वादीनामपि कार्य षा कारणसंघातहङ्कारानु ** बन्ध इति कुता ऽवसीयते येन ++ सिद्धवदभिधीयते। उच्यते । प्रौढमतिभ्य एव प्रत्यक्षादिवृत्त- कुशलरात्मा व्युत्पाद्यते ऽन्यथा तदनर्थकत्वप्रसङ्गात् एवमेव प्रमाणविचार- विरहं सर्वः संप्रतिपद्येत । ननु गोपालाङ्गनादयः प्रमाणविरहमेव वर्तमानदेहपातेपि स्थायिनं भोक्तारं मन्यमानास्तदर्थमाचरन्ति । न । तदभिज्ञव्यवहारमाचप्रमाणक 88 त्वात् । तथाच ते पृष्टाः कः परलोकसम्बन्धीतिन विदा विशेषतः प्रसिद्धो लोके उपलभ्यत इति २ पुः । + प्रत्यय इति नास्ति २ पुः । कार्यकारणेऽपीति २ पुः । ** अनुसम्बन्धइति २ पुः । it प्रतिपटाते इति २ पुः । + प्रमाणानामित्युच्यत इति १ पुः । ६ मतिसमर्था अपोति ३ पु.। पा करणेति २ पु.। * प्रशब्दोऽधिकः २ पु.। IS कप्रत्ययो नास्ति २ पु• !

·RU लौकिकवैदिकसर्वव्यवहाराणाविद्यावद्विषयत्वम् । इति प्रतिब्रुवन्ति । तस्माद्युक्तमुक्तम् । पश्वादीनां च प्रसिद्धो ऽविवेकपू- र्वकः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्सामान्यदर्शनाद् व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्कालः समान इति । एवं तावत्प्रत्यक्षादीनि प्रमा- णानि चक्षुरादिसाधनानि तानि च नाधिष्ठानशून्यानि व्याप्रियन्ते अधिष्ठानं च देहो न तेनानध्यस्तात्मभावेनासङ्गस्याविकारिणश्चैतन्यकरसस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यत इत्यनुभवारूढमविद्यावद्विषयत्वं प्रत्यक्षादीनामुपदिश्य पश्वादिव्यवहारसाम्येन कार्यतो ऽप्यापाद्य शास्त्रं पुनः प्रतिपन्नात्मविषयमेव तेन न तचाध्यासपूर्विका प्रवृत्तिरिति विशेषमाशय तस्याप्यविद्यावद्विषय- त्वप्रदर्शनायाह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वा ऽऽत्मनः परलोकसम्बन्धमधिक्रियते इति । ननु फलनैयमिकनैमित्तिकप्रायश्चित्तचोदना वर्तमानशरीरपातादूर्ध्व- कालस्थायिनं भोक्तारमन्तरेणापि प्रमाणतामश्नुवत एव । यथा चैतदेवं तथै- क आत्मानःशरीरेऽभावादित्यधिकरणरम्भे दर्शयिष्यामः । सत्यमेवम् । तथापि * पालोचनापरिनिष्पन्न | प्रामाणिकमर्थमङ्गीकृत्याह भाष्यकारः । तथाच विधिवृत्तमीमांसाभाध्यकारो ऽप्युत्सचमेवा त्मसिद्धी पराक्रान्तवान् । तत्कस्य हताः । धर्मजिज्ञासेति कार्यार्थविचारं प्रतिज्ञाय तदवगमस्य प्रामाण्ये उनपेक्षत्वं कारणमनुसरता सूचकारेण विशेषाभावात्स्वरूपनिष्ठानामपि वाक्यानां प्रामाण्यमनुसृतं || मन्यते तथा चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमर्थं शक्नोत्यवगमयितुमिति वदंश्चादनाशे- षत्वेनापि स्वरूपावगमे ऽनपेक्षत्वमविशिष्टमवगच्छतीत्यवगम्यते । स च स्वरू- पावगमः कस्मिन् कथं षा वेति धर्ममाचविचारं प्रतिज्ञाय तचैव प्रयतमानेन भगवता जैमिना न मीमांसितमुपयोगाभावाड़गवांस्तु पुनर्बादरायणः पृथग विचार प्रतिज्ञाय व्यचीचरत् समन्वयलक्षणेन । तच च देहान्तरोपभाग्य: स्वर्गः स्थास्यति । तच्च सर्व कार्यकारणसंघातादन्येन भाका विना न सिध्यति । तत्सिद्धिश्च नागममाचायत्ता । प्रमाणान्तरगोचरस्य तदभावे तद्विरोधे वा सकलशास्त्र * पर्यालोचनया परिनिष्यनमिति ३ पु.। + भगवानित्यधिकं ३ पु. । ॥ अनुस्मृतमिति २ पुः । चेतीति २ पु.। + समासो ऽत्र २ पुः । ६ श्रात्मसिद्री-इति ३ पु. । पृथक्तद्विचारमिति २ पुः ।

·- ३४ लोकिकवेदिकसर्वव्यवहाराणामविद्यावद्विषयस्यम् । शिलालबनवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतस्तत्सिद्धौ पराक्रान्तवान् । तेन सत्यं विनापि तेन सिध्येत्प्रामाण्यम् । अस्ति तु तत्तस्मिन् विद्यमाने न तेन विना प्रामाण्यं सिध्यति फलादिचोदनानामिति मत्वा ऽऽह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपर्वकारी नाविदित्वात्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि न वेदान्तवेद्यमिति । किं तदित्यत आह असंसायात्मतत्त्वं न तदधिकारोपेक्ष्यतेऽनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । अशनायाद्यतीतमित्य ऽसंसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । अश- नायाद्युपप्लुतो हि * सर्वो जन्तुः स्वास्थ्यमलभमानः प्रवर्तते तदपाये स्वास्थ्य स्थितो न किंचिदुपादेयं हेयं वा पश्यति । अपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमिति प्रपञ्च- शून्यमेकरसं दर्शयति । प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात्प्रवर्तमानं शास्त्रमविद्या- वद्विषयत्वं नातिवर्तत इति । तत्त्वमसीतिवाक्यार्थावगमादागऽविद्याकृतं । संसारमहमुल्लेखमाश्रित्य प्रवर्त्तमानं शास्त्रं नाऽविद्यावद् विषयत्वमतिवर्तते । तस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विषयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि शास्त्रा- ण्यात्मन्यतदध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयाध्यासः अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- यौतेत्यादिः । आश्रमाध्यासो न ह वै स्नात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्योगामयावी स्यात्स एतामिष्टिं निर्वपेदिति । आदिशब्दन यावज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यासः । एवमध्याससद्धावं प्रसाध्य स्मृतिरूप इत्यादिना सर्वापि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतदारोपम् अध्यासो नामातस्मिंस्तद्वद्धिरित्यवोचामेति परा मृशति । कस्य युष्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थे तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे- कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुष्मदर्थेऽनिदंचिति नगुट्टियुष्मदावभास इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुत्रभार्यादिष्वित्यादि । ननु प्रणव एव विस्वरो नहि पुचादीनां वैकल्यं साकल्यं धा ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यस्यति मुख्यो यतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । स * सर्व इति २ पुस्तके नास्ति । + मवुप्त त्ययो मास्ति १ घुः । + अविवारुतं रसान्तरमिति २ पु• पाठः । ६ भादिशब्दो नास्ति २ घु.

·* स्वर्मिकपूचादिसाकल्यवेकल्याध्यासस्य मुख्यत्वोपवर्णनम् । ३५ एव * निदर्श्यते । कथम् । तद्यथा बालके प्रतिवेश्यमाचसंबन्धिना केनचिव- स्वालङ्कारादिना पूजिते निरूपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यते पिता । पूज- यितापि पितरमेवा पपुजमिति मन्यते । यता न बालकस्य पूजित त्वा- भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव राजानमुपहन्तुकामो ऽनन्तरो विजिगीषुस्त- द्राष्ट्र ग्राममाचमप्युपहत्य तमेवोपन्तमात्मानं मन्यते सो ऽप्युपहतास्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुख्य एवाध्यासो दृष्टः किम वक्तव्यं कृशस्थूलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कथयितुमाह अहमेव विकल: सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुत्वादिषु पूजादेधर्म- मात्रस्यैव युष्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्थश्चाहप्रत्यायसम्भिन्न एवानिदंचिदंशा विषया न पुनः शुद्ध एवाहप्रत्यायन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देहधर्मान् कृशत्वादा- निति धर्मिणो ऽपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्वादिधर्मसमवायिन स्वाध्यासो न देहोऽहमिति कथयितुं तन्निमित्तश्च शास्त्रेणेतश्चेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मकत्वादीनिति धर्ममात्र तथान्तःकरणधर्मान् कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्तःकरणमित्यहंप्रत्यायिना विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धाः कामादयः । एवमहंप्रत्यायनमिति धर्मिग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्येति प्रत्ययी अहं चासौ प्रत्ययी चेत्यहंप्रत्ययी तमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्म: न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहङ्कारग्रन्थिः संसारनृत्यशालामूलस्तम्भो ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामो यन्निमित्तं ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु प्रदीप्तशिरा इव परवशो. जन्तुर्बमभ्रमीति । तं प्रचारमशेषमसङ्गितया ऽविकारित्वेन च हानोपादानशून्यः साक्षा- दव्यवधानमवभासयति चितिधातुः स एव देहादिष्विदन्तया बहिभावमाप- द्यमानेषु || प्रातिलोम्येनाञ्चतीवो वा पलक्ष्यते इति प्रत्यगुच्यते आत्मा च निरुपच- रितस्वरूपत्वात् । तचाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति । यदि युष्मदर्थस्यैव प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत. न हि शुतो रजताध्यासे शुक्तिः प्रकाशते प्रकाशते चेह चेतन्यमहङ्कारादो तथा यदि चेतन्यस्यवाहका- निर्दिश्यते इति २ पु । + अपुपूजमिति २ पुः । पूजिताभिमान इति २ पु.। $ चिनातुरिति २ पु.। || प्रतिलोम्येनेति २ पुः । गा उपलभ्यते-दति २ पुः ।

·३६ आत्मान्तःकरणयारन्योन्याध्यासः । ब्रह्मज्ञानं विनाऽध्यासस्यानन्तत्वम् । रादावध्यासो भवेत्तदा नाहङ्कारप्रमुखः प्रपञ्चः प्रकाशेत तदुभयं मा भूदित्यनु- भवमेवानुसरन्नाह तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादि- ष्वध्यस्यतीति । नाच विवदितव्यमितरेतराध्यासे पृथगवभासनान्न मिथ्यागी- णाऽयमिति तथानुभवाभावान्मुख्या * भिमानः । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । नन्वन्तःकरण एव प्रत्यगात्मनः शुद्धस्याध्यासो ऽन्यत्र पुनश्चैतन्या- ध्यास + परिनिष्पन्नापरोक्ष्यमन्तःकरणमेवाध्यस्यते अत एव तविपर्ययेण विष- यिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमित्युक्तम् । अन्यथा चैतन्यमाचकरसस्य कुतो धर्मा ये ऽध्यस्येरन् । सत्यमाह भवान् अपि त्वन्य- चान्तःकरणं सचित्कमेवाध्यस्यमानं यचाऽध्यस्यते तस्यैवात्मनः कार्यकर- त्वमापाद्य स्वयमविद्यमानमिव तिरस्कृतं तिष्ठति चिद्रूपमेव सर्वचाध्यासे स्वतः परतो वा न विशिष्यते तेनोच्यते तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्यये- णान्त:करणादिष्वध्यस्यतीति । अत एव बुद्धगदिष्वेव चिढूपमनुस्यतमुत्प्रेक्ष- माणा बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियशरीरेष्वे कैकस्मिश्चेतनत्वेनाहङ्कर्तृत्वं योजयन्तो भ्राम्यन्ति । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति निगमयति । ननपन्यासकाले नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इति || लोकव्यवहारो नैस- गिक उक्तः कथमिहाध्यासो निगम्यते ऽनादिरिति चाधिकावापः । अचाच्यते । तचापि प्रत्यगात्मन्यहङ्कारा बा ध्यास एव नैसर्गिको लोकव्यवहारो ऽभिप्रेतः । च प्रत्यगात्मा ऽनादिसिद्धस्तस्मिन् नैसर्गिकस्यानादित्वमर्थसिद्धमतः प्रक्रमानुरूपमेव निगमनं नचाधिकावापः । ननु भवेदनादिः । अनन्तः कथम् । यदि स्यात्तत्प्रहाणाय कथं वेदान्ता आरभ्यन्ते । अन्तवत्त्वेपि तर्हि कथं ** स्वता ऽन्यतो वा तत्सिद्धेस्तस्माद- नन्तस्य प्रहाणाय ++ वेदान्ता आरभ्यन्त इत्युक्तेऽर्थादेष एव प्रहाणहेतुरसत्य- स्मिन्ननन्त इति निश्चीयते। मिथ्याप्रत्यय रूपइति रूपग्रहणं लक्षणतस्तथा रुप्यते न व्यवहारत इति दर्शयितुम् । कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तन इति अनर्थहेतुत्वं * अभिमानादिति ३ पु.। + परिनिष्पन्नापरोक्षमिति १, २ पुः । + कार्यकरणत्वमिति क्वचित् । ६ एवशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । || नैसर्गिको लोकव्यवहार इति ३ पु. । ना श्रादिशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । ** स्वतो वा परतो वेति २ पुः। # कथमित्यधिकमत्र १, ३ पु. । it रूपमितीति २ पु.।

·ब्रह्मज्ञानादविद्यानिवृत्त्युपपादनम् । दर्शयति हेयतासिद्धये तेन कर्तुभक्तुिश्च सतो * मिथ्याज्ञानं दोषप्रवर्तनमिति येषां मतं तन्निराकृतं भवति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इति । देहेन्द्रियादिष्वहंममा- भिमानहीनस्यत्युपन्यस्य नहीन्द्रियाण्यनुपादायेत्यादिना यो ऽनुभवो मिथ्या- त्वसिद्धये ऽनुसृतस्तं निगमयति । एवं तावत्सूत्रेणार्थो पातयोर्विषयप्रयोजनयाः सिद्धये जीवस्या ऽब्र- ह्मस्वरूपत्वमध्यासात्मकमुपदास्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति प्रयोजनं निर्दि- शति । हेतोः प्रहाण्या हि हेतुमतः प्रहाणिरात्यन्तिको यतः । नन्वनर्थहेतु- रध्यासो ऽनादिः स कथं प्रहीयते । तथा हि मनुष्यादिजातिविशेषमाचाध्या- सस्ततो विविक्ते ऽपि न्यायतो ऽहंप्रत्यये ऽनादित्वात्पूर्ववद ऽविकलो वर्तते। नायं दोषः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्याब्रह्मा || रूपावगाहि पा ज्ञानान्तरोत्पत्तरिष्ठ- त्वात् । तद्धि ब्रह्मणो ऽवच्छिद्यैव चैतन्यस्य ब्रह्मरूपत्वप्रच्छादनेन जीवसू- पत्वापादिकामनादिसिद्धामविद्यामहङ्कारादिविक्षेपहेतुं निराकुर्वदेवोत्पद्यते । ततः कारणनिवृत्ती तत्कार्यमहमिति जीवे भोक्तृत्व **रूपता सपरिकरा निवर्तते इति युज्यते । अहंप्रत्ययः पुनरनादिसिद्धो ऽनादिसिद्धेनैव कार्य+ करणमात्रेण सहभावादविरोधान्न स्वरूपविवेकमाचण निवर्तते । नापिक ज्ञानान्तरसमुत्पन्नमिति विशेषः । ननु निरतिशयानन्दं ब्रह्म श्रयते ब्रह्मावाग्निसाधनं च ब्रह्मविद्या स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्मानिरतिशयसुखा- वाप्रये इति वक्तव्यम्। किमिदमुच्यते ऽनर्थहेतोः प्रहाणायेति । ननु चानर्थ- स्यापि समूलस्य प्रहाणं श्रयते ब्रह्मविद्याफलम् । तरति शोकमात्मवित् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान 8 मेति वीतशोक इति च उभयं तर्हि वक्तव्यं श्रयमाणत्वात् पुरुषार्थत्वाच्च । न वक्तव्यम् । कथम् । आत्मैकत्व विद्याप्रतिपत्तय इत्यात्मनो जीवस्य || ब्रह्मात्मकता शास्त्रस्य विषयस्तेना- नन्दात्मक पाषा ब्रह्मस्व ** रूपताप्रापिर्जीवस्य विषयतयैव संवृत्ता न च सा * जीवस्येत्यधिकं ३ पु.! + अर्थादुपात्तयोरिति २ पु.। मनुष्यत्वादीति २, ३ पु.। 8 अविचलइति २ पु.। || ब्रह्मरूपतावगाहीति २ पु.।। विशब्दोऽत्राधिकः २ पुः । ** त्वप्रत्ययो नास्ति २ पु. कारणेति ३ पु.। ज्ञानान्तरमुत्पमिति २ युः । $ एतिस्थाने इतिशब्दः २, ३ पु.। 01 ब्रह्मात्मकतेति ३ पु. । वाकप्रत्ययो नास्ति २ पु.। ** स्वशब्दो नास्ति २ पुः ।

·ब्रह्मविद्याफलविचारः । बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् । विषयावहिर्येन पृथनिर्देशाही स्यात्समूलाऽनर्थहानिस्तु बहिः शास्त्रवि- षयाद् * ब्रह्मात्मरूपात् । अनर्थहेतुप्रहाणमपि हि न पृथनिर्देष्ट- व्यम् । यतः । सर्वेषु वेदान्तेष्वलोकिकत्वाद् ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादनपूर्वकमेक जीवस्य तद्रूपता प्रतिपाद्यते । तद्यथा सदेव सोम्येदमय आसीदित्युपक्रम्य- तदात्म्यमिदं सर्वन्तत्सत्यम् स आत्मेत्यवसानं निरस्त + समस्तप्रपञ्चं वस्तु तत्पदाभिधेयं समर्पयदेकं वाक्यम् तथा सति तादृशेन तत्पदार्थन संसृज्यमानस्त्वंपदार्थः पराकृत्यैव निलेपमनर्थहेतुमग्रहणमन्यथाग्रहणं च तथा निश्चीयते इति । यद्येवं ब्रह्मात्मावगतिनान्तरीयकमनर्थहेतोरविद्या- याः प्रहाणं न शब्दस्य तत्र व्यापारस्तेन पृथनिर्दिश्यते । युक्तं चैतत् । न हि विपर्यासगृहीतं वस्तु तन्निरासादृते तत्त्वतो निर्णोतुं शक्यम् । तस्मात् पूर्वावसितमतद्धर्म निरस्यदेव तत्त्वावद्योतिवाक्यं तत्त्वमवसाययति । ननु च नजानिरासकृतो निरस्यमानवाचिनश्च पदस्याप्रवणात्कथं तन्नि रस्यदेवेति । उच्यते । नेदं रजतमिति यत्र विपर्ययासमाचं निरस्यते न वस्तुतत्त्वमवबोध्यते । तच तथा भवतु । इह पुर्विज्ञानमेव तादृशमुत्पन्न यद्विरोधिनिराकरणमन्तरेण न स्वार्थ साधयितुमलम तुलोन्नमनव्यापार || हवा- नमननान्तरीयकः । तथाानमनव्यापारः स्वविषयस्य पा तुलाद्रव्यस्यायदे- शसम्बन्धं न साधयितुमलं तत्कालमेव तस्याधोदेशसम्बन्धमनापाद्य । न चान्नमनकारकस्य हस्तप्रयत्नादेरामनने ऽपि कारकत्वम् । प्रसिद्धाभावादनु- भवविरोधाच्च । तदेवं विपर्यासगृहीते वस्तुनि तत्त्वावद्योतिशब्दनिमित्त आत्मनो ज्ञानव्यापारो नाहं कर्ता ब्रह्माहमिति ग्राहयति । नेदं रजतं शुक्ति- केयमिति यथा । तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकाक्षं वाक्यं नेदं रजतमित्य- नुवादः । अत एवाख्यातपदस्य वाक्यत्वे क्रियाज्ञानादेव तत्साधनमाचे ऽपि प्रतीतिसिद्धिः । पदान्तराणि नियमायानुवादाय वेति न्यायविदः । तथाचाहु**- यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियासमुदाये कृतार्थत्वादिति । * ब्रह्मात्मतास्वरूपादिति ३ पुः । + न तोति ३ पु.। + समस्तेति नास्ति १, २ पुः। $ निरस्यदुच्यते-इति १ पुः । || दवावनमनेति ३ पु.। । तुलेति २ पु. न दृश्यते । ** यजतिचोदना द्रव्यं देवताक्रियासमुदाय इति । पुः ।

·RAM तर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् । अपरेतु यज्ञं व्याख्यास्यामो द्रव्यं देवता त्याग इति । कथं क्रियामा- चवाचिनो द्रव्यदेवताभिधानं नान्तरीयकं तद्विषयज्ञाननिमित्तत्वं विहाय प्रत्य- क्षबाधस्याप्ययमेव प्रकारोऽसंप्रयुक्तविषयत्वाबाधस्य । तदेवमशाब्दमविद्यावि- लयं मन्वानः श्रुतिन्यायकोविदो भगवान् भाष्यकारो विषयात्पृथङ् निर्दिशत्य- स्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति चतुर्थीप्रयोगो ऽपि विद्यासामर्थ्यसिद्धिमभिप्रेत्य न तदर्थमुपादनं प्रयोजनत्वं च पुरुषाकाङ्या एवास्तु । न हि विद्या गवादिव- तटस्था सिध्यति येनाग्निः पृथगुपादीयेत । सा हि * वेदिचाश्रया वेद्यं तस्मै प्रकाशयन्त्येवोदेति । सत्यमेवमन्यत्र । प्रकृते पुनर्विषये विद्योदितापि न प्रतिष्ठां लभते असम्भावना विपरीतभावनाभिभूतविषयत्वात् । तथा च लोके यस्मिन् देशे काले चेदं वस्तु स्वरूपत एव न सम्भवतीति दृढभावितम् यदि तत्क- थंचिद्वैववशादुपलभ्यत तदा स्वयमीक्षमाणा ऽपि तावन्नाध्यवस्यति यावत् तत्सम्भवं नानुसरति । तेन सम्यगज्ञानमपि स्वविषयेऽप्रतिष्ठितमनवानमिव भवति । तेन तत्स्वरूपप्रतिष्ठायै तक सहायीकरोति । अत एव प्रमाणाना- मनुग्ग्राहकस्तर्क इति तर्कविदः । अथ कोयं तको नाम । युक्तिः । ननु पर्याय एषः । स्वरूपमभि- धीयताम् । इदमुच्यते । प्रमाणशक्तिविषयतत्सम्भवासम्भवपरिच्छेदात्मा प्रत्य- यः । नन्वेवं तर्कसापेक्षं स्वमर्थ साधयतो ऽनपेक्षत्वहानरप्रामाण्यं स्यात् । न स्यात्स्वमहिम्नैव विषयाध्यवसायहेतुत्वात् । क्व तर्हि तर्कस्योपयोगः । विषयास- म्भवाशङ्कायां || तथानुभवफलानुत्पत्तो तत्सम्भवप्रदर्शनमुखेन फलप्रतिबन्ध- विगमे । तथा च तत्त्वमसिवाक्ये त्वंपदार्थो जीवस्तत्पदार्थब्रह्मस्वरूपता- मात्मनो ऽसम्भावयन् विपरीतं च रूपं मन्वानः समुत्पन्ने ऽपि ज्ञाने तावन्ना- ध्यवस्यति यावत्तण विरोधमपनीय तद्रूपतामात्मनो न सम्भावयति। ततः प्राग विद्योदितापि वाक्यादनवानेव भवति । अवाप्तिप्रकारश्च वेदान्तेष्वेव निर्दिष्टः । साक्षादनुभवफलोद्देशेन तेनोच्यते विद्यापतिपत्तये इति । नन्वात्मकत्वविद्याप्रतिपत्तिनानर्थहेतुप्रहाणाय षा प्रभवति । तथाहि । * वेदित्रा श्रुत्येति १, २ पुः । तदिति नास्ति ३ पुः । !! शङ्कयेति २ पु.। + विपरीतसंभावनेति क्वचित् । तेन स्वप्रतिष्ठायै-इति ३ पुः । पा प्राणाय भवतीति २ पुः ।

·४० वेदान्तप्रतिपाद्यवस्तुनिरूपणम् । जीवस्य कार्य * कारणसंघातादन्यत्वप्रतिपत्तेब्रह्मस्वरूपताप्रतिपत्तिर्न विशि- ष्यते उभयचाप्यहङ्कारग्रन्थमनुष्याभिमानपर्यन्तस्याविकलमनुवर्तमानत्वात् । उच्यते । भवतु तचाविद्याया अनिवर्तितत्वातदिह पुनरपसारिता ऽविद्यादोषं ब्रह्मात्मज्ञानमुदयमासादयत्कथं तन्निमित्तं भावादिग्रन्थिप्रवाहं नापनयति । नहि जीवस्य ब्रह्मात्मावगमस्तद्विषयानवगममऽबाधमान उदेति ॥ ननु ब्रह्मज्ञानादग्रहणापाये तन्निमित्तस्याहङ्कारग्रन्थेस्तत्कालमेवाभावः प्रसज्येत । न । संस्कारादप्यग्रहणानुवृत्तः सम्भवाद् भयानुवृत्तिवत् । तथाहि । सम्यगज्ञानानिवृत्तमपि भयं स्वसंस्कारादनुवर्तते कम्पादिनिमित्तं च भवति । तथा ऽग्रहणमपि स्वसंस्कारादनुवर्ततेऽहङ्कारयन्येश्च निमित्तं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नमस्ति । ननु न सर्वे वेदान्ता विद्यार्थमेवारभ्यन्ते तदेकदेशः क्रममुक्तिफला- येश्वायाभ्यदयार्थ कर्मसमृद्धये चापासनानि विविधान्युपदिशन्नुपलभ्यते । सत्यम् । उपासनाकर्म तु ब्रह्म तच्चापावृताशेषप्रपञ्चं जीवस्य निजं रूपमिति निरूपपयितुमखिलप्रपञ्चजन्मादिहेतुतया प्रथम सर्वात्मकं सर्वशं सर्वशक्ति च ब्रह्म लक्षितमस्यां चावस्थायामनपाकृत्यैव ब्रह्मणि प्रपञ्चं तेनतेन प्रपञ्चे- नापधीयमानं ब्रह्म तस्मै तस्मै फलायो + पास्यत्वेन विधीयते दर्शपूर्णमासा- थोपप्रणयनमिव गोदाहनोपरक्तं पशुभ्यस्तस्मात्तदर्थोपजीवित्वादितरस्यात्म- कत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इति न विरुध्यते । नन्वब्रह्मोपासनान्यपि वेदान्तेषु दृश्यन्ते प्राणादिविषयाणि । सत्यम् । तान्यपि कार्यब्रह्मावाप्रिक्रमेणं मुक्तिफलान्येव । वक्ष्यत्येतत्सूचकारः कार्या- त्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानादिति । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदा- न्तानाम् तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्याम इति प्रतिज्ञातेथे वेदान्तानां तायर्यमुपदर्शयितुं समन्वयसूचप्रमुखैः सूचवाक्येथितो न्याय इति दर्शयति । शरीरमेव शरीरकं शरीरके भवः शारीरको जीवः । तम- धिकृत्य कृतो ग्रन्यः शारीरकः । तदिह वेदान्तानां जीवस्य सत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तानां ब्रह्मरूपतायां पर्यवसानमिति कथयितुं प्रणीतानां शारीरक जीव- तत्त्वमधिकृत्य कृतत्वमस्तीति शारीरकाभिधानम् । मुमुक्षुत्वे सत्यनन्तरं ब्रह्म- + उपास्यमानत्वेनेति १ पु.। जीवसतत्त्वमिति ३ पु.। * करणेति ३ पुः।

·सूत्रस्य व्यापारं अविद्यात्मकबन्धनिवृत्तिस्तत्त्वज्ञानावतीत्ययमर्थः प्रथमसूत्रण सूच्यते । ४५ ज्ञानं कर्तव्यमिति यद्यप्यतावान्सचस्य श्रीतो ऽर्थस्तथा ऽप्या* थाट् ब्रह्मज्ञा- नस्य मोक्षः प्रयोजनं निर्दिष्ट भवति । तथाहि । पुरुषार्थवस्तुकामनानन्तरं यच प्रवृत्तिरुपदिश्यते तस्य तत्साधनत्वमप्यानिर्दिष्टं प्रतीयते । तथा सति कुलस्सन्माक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानं भवतीत्यपेक्षायामादस्माच्छास्तादवतीति शास्त्रस्य ब्रह्मज्ञानं विषयो निर्दिष्टः । तदेवं मुमुतुत्वानन्तरं ब्रह्मज्ञान- कर्तव्यतोपदेशमुखेन वेदान्तानां विषयप्रयोजननिर्देशेऽप्याथ दर्शयित्वा तदपेक्षितमप्यात् । भूचितमविद्यात्मकबन्धमुपवये प्रतिज्ञाता- र्थसिद्धये हेत्वाकाङ्काया मस्मिन्नेव तं प्रदयिष्याम इति व्याख्येयत्व || मुप- क्षिप्य व्याख्यातुकाम: प्रष्टाम तावत्प्रयोजनविषययोरुपादाने निमित्तमाह वेदा- न्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येद पा मादिमसूत्रम् अथातो ब्रह्मजि- ज्ञासेति । अयमस्यार्थः । शास्त्रस्यादिरयम् । आदौ च प्रवृत्त्यङ्गतया प्रयोजनं विषयश्च ** दर्शनीय: । सूत्रं चैतत् अता यः कश्चिदर्थः शब्द- सामर्थ्यनार्थबलाद्वान उत्प्रेक्षितः स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलापः तन्महिमाधिंगतः । एवं सूचस्यादित्वेन कारणेन सूत्रतया च विषय- प्रयोजनं तत्सिद्धिकरं चा विद्याख्यं बन्धं तत्सामविगतमापाद्य सच सूचसामर्थ्य दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यामारभते ॥ ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ * अर्यादिति क्वचित् । + अर्थात् सूत्रस्येति १, ३ पु.। सूचितमिति २ पु.। अस्मिवेव शास्त्रो इति३, ३ पु.। || उत्तियेति १, ३ युः । पा आदिमं सूत्रमिति ३ पुः । ** प्रदर्शनीय इति ३ पुः । ++ उतोक्ष्यत इति ३ पुः । It सशब्दोऽत्र पुस्तकत्रयेपि नोपलभ्यते । 8 अविनात्मक बन्धमिति पु.।

·' জিব্রাধাঙ্খানায়। सिद्धव ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचार- स्यादितत्वात् ब्रह्मज्ञानस्य च चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वात् । अतः सिद्धव ब्रह्मजिज्ञासापि अभ्यधिकाशङ्काभावादिति । अत्र केचिदभ्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते । केयमचाभ्यधिका शङ्का। चोदनालक्षणार्थी धर्म इति ब्रुवता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । अत्र केषुचिद्वाक्येषु विधिरेव न प्रयते सदेव * सोम्येदमय आसीदित्येवमादिषु । यचापि विधिः श्रूयते आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति । तच यद्यपि कृत्या अविशेषेण विधी स्मर्यन्ते तथापि या भावाभिधायी तव्य- प्रत्ययः स क्रियाप्रधानत्वात् क्रियायां पुरुषं नियातुं शक्नोति । यत्र पुनः कर्म प्राधान्येनोच्यते तच द्रव्ये गुणभूतां क्रियां , कार्यान्तरसम्बन्धित्वेन विधा- तुं न शक्नोति । द्रव्यपरत्वे चानुत्पाद्यत्वादविकार्यत्वादनाप्यत्वादसंस्कार्य- त्वात् संस्कृतस्य च कार्यान्तरे उपयोगाभावादसंस्कार्यत्वम् । अत आत्मानमु- पासीतेत्यात्मन ईप्सिततमत्वं न सम्भवति । अथ पुनर्विपरीतो गुणप्रधान- भावः सक्तुन्यायेन कल्प्येत । तचापि न ज्ञायते किं तदुपासनं कथं चात्मना सक्रियत इति । अथ ज्ञायते ज्ञानमुपासनम् आत्मा च विषयभावेन त || नि- वर्तयतीति । एवं तर्हि तदेवायातं ज्ञानेना पा त्माप्यत इति । तच्च कृत- करणमनर्थकम् नित्यानत्वादात्मनः । संस्कार्य्यत्वे चोपयोगाभाव उक्तः । अतो विध्यभावादविवक्षिता वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नाने प्राप्ने इदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । अनन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नात- व्यमित्यभिप्राय: । कर्माभिधायिनोऽपि **कृत्यप्रत्ययान्नियोगसंप्रत्ययान्न निया- क्तृत्वं निराकर्तुं शक्यते कटस्त्वया कर्तव्या ग्रामस्त्वया गन्तव्य इतिवत् । यत्त- तम् । द्रव्यपरत्वे प्रयोजनाभावादानर्थक्यं नियोगस्येति । तदसत् । अवि- द्योच्छेदस्योपलभ्यमानत्वादविद्या च संसारहेतुभता । अपरे पुनरेवमारभन्ते । ब्रह्मणि + प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तराणामसंभवात्य- रिनिष्यन्ने वस्तुनि प्रतिपत्तिहेतुतया सम्भावितसामानामप्याम्नायस्य पुनः * साम्येमित्येवं सर्वत्र पाठसत्वेऽपि सोम्येदमिति प्रातः पाठः। + तव्येति नास्ति ३ पु. + क्रियां नेत्येवमयिमो नकारः पूर्वमस्ति ३ पुः। हुकल्पेतेति १, २ पुः । || निवर्तयतीति १ पुः । का प्रात्मा प्राप्यत इति २ पुः । * तव्य प्रत्ययादिति २ पु.। प्रत्यवादीति २, ३ पु. नास्ति ।

·४३ জিঘামুনা। कार्यविषयतया सुतरामसंभवं मन्वानस्य भवति संक्रर्षपर्यन्ते वेदार्थविचारावसा- नमिति बुद्धिस्तन्निरासाथ पुनः प्रतिज्ञातमिहापि सर्वेष्वेवात्मज्ञानविधानेषु कार्यनिष्ठतां वर्णयन्ति समाम् । तत्त्वावबोधश्च * कार्यमधिकारिनियोगविषय- तयाऽवगमादिति । ततस्तद्विचारार्थ शास्त्रमारब्धव्यमिति । अचाच्यते । नारब्धव्यम् गतार्थत्वात् । कथम् । यस्तावत्प्रथम आर- म्भप्रकारः कर्मणि कृत्यप्रत्ययेन नियोगसंप्रत्यय इति तत्स्वयमेव विधायकत्वं दर्शितम् प्रसिद्धं चैतत् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्येवमादीनां विधायकत्वम् । + नचाशङ्काकारणं किञ्चित् । ननु चतुर्विधस्यापि क्रियाफलस्यात्मन्यसंभव उक्तः । यद्येवं सकुन्यायो भविष्यति । तदपि न । आत्मविषयज्ञानस्य नित्यसिद्धत्वादित्युक्तम् । सिद्धस्यैव पुनरभ्यासो विधिनिमित्त उपासनाख्या भविष्यति अभ्युदयफले हिरण्यधारणवत् । ननु न विधानता ऽप्यात्मविषय- ज्ञानसन्तानः कर्त्तव्यः । स तु नित्यमात्मनि जाग्रतः सिद्धः । एवं तह || थी विरुद्वेषु कालेष्वात्मन्येव चेतःसमाधानं भविष्यति । यत्पुनरात्मज्ञानादवि- द्योच्छेदस्तदुच्छेदात्संसारनिवृत्तिः फलमित्युपन्यस्तम् । तदसत । अहमि- स्यात्मानं नित्यमेव जानाति सर्वो लोकः न च संसारो निवृत्तः । अथ पुनरह- प्रत्ययावसेयादन्यदेवात्मरूप पराकृतभोक्तभोक्तव्यभोगग्रन्थि जेयत्वेनात्मज्ञा- नविधिना ज्ञाप्यत इति । तदसत् । विर्धािर्ह सामान्यतःसिद्धस्य क्रिया- त्मनो विशेषसिद्धा प्रभवति नात्यन्तमसिद्धसदावे । तद्यदि नाम ज्ञानं लोकेषा सिद्धं तथापि निरस्तप्रपञ्चात्म ** विषयमसिद्धम् आकाशमुष्टिहननवन्न विधातुं शक्यम् । अथ तादृगात्मज्ञानं सिद्धं किं विधिना। यदपि मतान्तरं प्रत्य- क्षादेरगोचरत्वाच्छास्त्रस्य च कार्यार्थत्वात्संकर्षपर्यन्त एव विचारे वेदार्थपरि- समालो प्राप्तायां वेदान्तेष्वपि कार्यनिष्ठता समाना । ब्रह्मतत्त्वावबोधश्च कार्यम् अधिकारिनियोगविषयतया ऽवगमात् । अतस्तद्विचाराय शारीरकारम्भ इति । तदप्युक्तन न्यायेन ब्रह्मावगमस्य सिद्धत्वे ऽसिद्धत्वे च कार्यत्वासंभवेन प्रत्यु- * कार्योऽधिकारीति ३ पुः । + कृत्प्रत्ययेनेति १ पु., कत्यप्रत्ययेन न नियोगेति ३ यु. शोधितमस्ति । * नात्र शङ्काकारणमिति २ पु. । आत्मन्यविषय ज्ञानस्येति १ पु., अात्मविषयस्य ज्ञानस्येति ३ पु. । || अर्थाविरोधिष्विति ३ पुः । । लोकप्रसिद्धमिति २ पु., लोके प्रसिमिति ३ पु. । ** आत्मविषयमिति ३ युः । - ·जिञ्चासासूचावतारणम् । तम् । अपरं मतम् । सत्यं कार्यविषयो वेदो न तु तावन्माचे । तस्मिन् सति योया ऽथो ऽवगम्यते सस वेदार्थः यथा रूपे सति चक्षुषः प्रवृत्तिः न च रूपमाचं चतुर षो विषयः किंतु तस्मिन्सति द्रव्यमपि । एवमिहापि वस्तुतत्त्वमपि * विषयः । + कथम् । तदुच्यते । इदं सर्वं यदयमात्मेति न तावत्सर्वात्मरूपतात्मन उपदिश्यते यदि सर्वरूपता त्मन उपदिश्यत ततः सर्वस्याचेतनत्वात् तद्रूपत्वे बोद्धृत्वहानो बोधकत्वं शब्दस्य हीयेत । अतः सर्वस्यात्मस्वभावता विधीयते ऽनात्मस्वभावविलयेन हि बस्तुनो ऽवगतिर्दृष्टा । नन्वच विधिर्न भूयते । एवं तर्हि कल्प्यतां विधिः । किं प्रतीते विध्यर्थे विधिः कल्प्यते उता- प्रतीत इति । यदि प्रतीते कल्प्यते कल्पनावैयर्थम् । अर्थप्रतीत्यर्थ हि शब्दो- मृग्यते प्रतीते ऽथै शब्दं कल्पयता किं कृतं स्यात् । अथाप्रतीत एव विध्यर्थे विधिं कल्पयित्वा ततो ऽर्थः प्रतिपत्तव्य इत्यपूर्व प्रमाणकौशलभ् । नन्वश्रय- माणविधि + ध्वपि तस्मात्यषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हीत्यादिषु विधि: कल्पितः । सत्यम् । युक्तं तत्र पूष्णः पिष्टद्रव्यसम्बन्धः समासाभिहितो न सिद्धो न वर्तते नापि कुतश्विद्भविष्यतीति प्रमाणाभावात् । नाऽपि विधिना केनचित्पदैकवाक्यता न वोत्खननादिवत्कथंचिदालम्बनं कल्प्येत । अतो निरालम्बनत्वपरिहाराय कार्यपरता कल्य्यत इति । न || स्वचाप्यात्मपदं चेतनस्य भक्तिर्वाचकम् सच नियोज्यत्वान्नियोग- माक्षिपति । नेतत्सारम् । नियोगो हि पुरुषविशेषमनानित्यानुपलब्धो लेके तमाक्षिपेत विश्वजिदादिषु । पुरुषः पा युनः किं नियोगमन्तरेण नोपलब्धो लोके येन विधिकल्पना भवेत् । अथापि भवतु नाम विधिः नासो धातुना विना केवलो लभ्यते । धातुनैव सह ** कल्प्यते । कोसी धातुः । यदि ताव- कर्तव्यमिति तचानात्मस्वभावता न निवृत्ता प्रपञ्चस्य । यथा ऽमी पिष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियन्तामिति पिष्टस्वभावता+नि निवृत्ता । इतिकर्तव्यता चानि- र्दिष्टा तत्र साकाझं वचनमर्थनकं स्यात् । अथ ज्ञातव्य इत्यध्याहियेत । एव- मपि स एव दोषः अनात्मस्वभावता न निवृत्तेति अशक्यार्थोपदेशश्च । - । तत्त्वमपि वेदस्य विषय इति पाठो २ पुस्तके। + कथं तत् उच्यते-इति १, २ पुः । +विधिकष्वपीति ३ पुः । कार्यता कल्य्यत इति २, ३ पुः । || नन्विहापोति ३ पुः। मा पुनरिति नास्ति ३ पुः । ** कल्प्यतामिति ३ पु. ! ++ न निवृत्तेति पुनर्नास्ति ३ पु.।

·४५ ভিন্মাষুঘষমায । नहि वस्तु वस्त्वन्तरात्मना ज्ञातुं शक्यते । एवं तर्हि ज्ञातव्य इत्य हियेत । तत्र धात्वर्थानुवादः प्रत्ययो विधायकः । कुतःप्राप्लेरनुवादः । अभियानत । इति ब्रूमः । एवं तर्हि विधानमनर्थकं स्वाध्यायकाल एव नि- पन्नत्वाज्ज्ञानस्य पुनः कर्तव्यतया चाद्यते यथा मन्त्रेषु प्रयोगवचनस्तत्र विधायक इतीहापि प्रयोगवचनो विधायकः । ननु मन्त्रेषु स्वार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात्प्रत्ययपरत्वं युज्यते इह तु स्वार्थविधिपराणां शब्दानां प्रत्ययपरत्वं विरुध्यते । नैष दोषः । अन्यार्थ. मपि कृतमन्याथै भवति । तद्यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयते उपस्पृश्यते च । एवमिहापि । यथा पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि ॥ विधायकः । एवं स्वार्थस्य विधायकः शब्दः प्रत्ययस्यापि विवाधा- यको भविष्यति । तदेतदनिरूपितमिव दृश्यते । मन्त्राः ** स्वाध्यायविधिनापादापिताश्चार्थस्यान्यत;सिद्धत्वात् तं प्रमातुमशक्नुवन्तः प्रमाणत्वात प्रच्युताः ब्रीह्यादिवत्प्रमेयतामापन्नाः श्रुत्यादिप्रमाणेर्युक्तम् यद्वि- नियुज्येरन् । विनियुक्ताश्चाऽनुष्ठेयस्यानुष्ठानकाले स्मृत्यपेक्षस्य स्मारकतया गृह्येरनिति । इह त्विदं सर्व यदयमात्मेति यत्पदसमन्वयनिमित्तं सर्वस्या- त्मस्वभावताग्राहिविज्ञानं तत्स्वविषयस्यान्यता ऽसिद्धत्वात्प्रमेयपरत्वा- न विधेर्विषयः । अथ विधेर्विषयो न प्रमेयमवगमयितु मलम् । न च युग- अदुभयं सम्भवति वैरूप्यप्रसङ्गात् । नन्वेवं सति गुणकर्मणां सर्वच विधानं निराकृतं स्यात् । न निराकृतं स्यात् । यत्र प्रमाणान्तरसिद्ध गुणकर्मणः कर्मकारकं तत्र तस्योत्पत्त्या- द्य ||| न्यतमफलं तद्विधीयते । यत्र पुनः पाषा प्रमाणान्तरादसिद्धो ज्ञानस्य कर्म- भूतो विषयः स तेनैव प्रमीयमाणो न सिद्धवदुद्देश्यः येन तदुद्देशेन तचा- तिशयाधानाय ज्ञानं विधीयते । तस्मादत्र युगपदुभयासम्भवाद्भवत्येव वैरू- प्यप्रसङ्गः । न च स एव समन्वयः स्वाबयवाद्विधेर्विभक्तः कार्यक्षमः अवान्तर- * अध्याहियते-इति ३ पु.। + धात्वर्थोऽनुवाद इति ३ पुः । + इतिस्थाने एवशब्दः १, २ पुः । 8 अत्र 'वा' शब्दोऽधिकः ३ पु.। ॥ विधायकइति पुनास्ति ३ पुः । पा विधायकति २, ३ पु. नास्ति । .* स्वाध्यायाध्ययनविधीति २, ३ पु.। ++ प्रमेयपरं न विधिविषय इति २, ३ पुः । it अलंस्थाने क्षममस्ति ।। ६. चो नास्ति ३ पु.। ||| अन्यतमत् फलमिति ३ पु. पाठस्तु न युक्तः । बाबा प्रमाणान्सरासिद्ध इति ३ पु. ।

·•४६ जिज्ञासासूचावतारणम् । वाक्यस्य प्रमाणत्वायोगात् । अथार्थवादपदानामिव परस्परतः संस्सृज्य कञ्चिदर्थमवबाध्य विधिसम्बन्धमनुभवेदित्यभिप्रायः । तदसत् । युक्तमर्थवा- दपदानि स्वार्थफलरहितानि तच पर्यवसानाभावात्फलवदङ्गतामश्नुवीरनिति । इह पुनरपरामृष्टविधिः पदसमन्वयः स्वार्थमवगमयन्निरस्तनिखिलप्रपञ्चावन- हमपास्तातिशया * नन्दनित्यानुभवकरसं शिवमद्वतमात्मतत्त्वमवगमयेत्तत्र कुतो विधिशेषताकृतं कृत्यं प्राप्नं प्रापणीयम् । आत्मलाभान्न परं + विधी- यत इति स्मृतेः । अथ पुनः शाब्दज्ञानान्न तथा ऽनुभवः । तेन साक्षात्क- रणाय विधिरिति । किं तज्ज्ञानमनुभवाय विधीयते प्रत्यक्षदीनां तावद- गोचरः न चक्षुषा गृह्यत इत्यादिमन्त्रवर्णात् । शाब्दं च नेष्यते भवता । सत्यम् । न शाब्दज्ञानं विधिविकलमनुभवायालम विहितं त्वनुभवहेतु- रिति । तदयुक्तम् । यत्तावत्स्वाध्यायाध्ययनविधिनाहितात्पदसमन्वया- त्स्वभावतःसमुत्पन्नं तत्तावन्न विधीयते प्रमेयपरतया विधिविषयत्वानु- पपत्तेरित्युक्तम् । अथ पुनस्तदेव ज्ञानं सन्तनुयादिति विधीयते । तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्योानसन्तानवाचिनोरन्यतरस्याप्युपादानमन्तरेण । नापि ज्ञानेनैव स्वसन्तानो लक्ष्यते । साहचर्याद्यव्यभिचरितसम्बन्धाभावात् । नाप्यभ्यासात साक्षाद्भावः सिद्धः । नापि श्रूयते येन तदुद्देशेन ज्ञानसन्ताना विधीयेत। ननु किमत्र श्रवणेन स्वयमेव साक्षात्कारकरणाय पुरुषार्थत्वाद- भिमुखः पुरुषः सिद्धश्च ज्ञानाभ्यासः शास्त्रश्रवणादा साक्षात्करणे || हेतुः । यद्येवं किं विधिना । स्वयमेव पुरुषार्थे निजाते हेता प्रवर्तते । यत् पुनर्नि- दर्शनम् शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते इति । युक्तम् तत्र प्रत्यक्षत उभयार्थताया उपलभ्यमानत्वात् । इह पुनायतः प्रतिपत्तव्यम् । स च न्यायो पा युग- पन्न सम्भवतीत्युक्तम् । यदपीदमुक्तम् ** पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवमेकात्म्यस्य प्रतिपादकः समन्वयो विधिविषयमपि ज्ञापयिष्यतीति । तदप्यपेशलम् । यत्तावत्प्रत्येकं प्रयाजादिविधयस्तैः पुनर्न तेषामेव विधानम् । नाऽपि ते क्रमशब्दाभिधेयाः । प्रयोगवचनो ऽपि - आनन्दानन्यानुभवेति ३ यु. + विटाते इति २ पु. । शाब्दं ज्ञानमिति ३ पु. । साक्षात्करणायेति ३ पुः । || साक्षात्कारणे इति १ पुः । न युगपदिति ३ पुः । ** अन्न यथाशब्दोऽधिक कतोऽस्ति ३ पु.।

·जिज्ञासासूचावतारणम् । प्रयुञ्जानस्तानेव प्रयुते ते * न क्रम इत्युक्तम् । नच क्रमा नामैकान्ततो नास्त्येव । तदु दिशब्दयोर्निरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । सत्र क्रमो नाम वस्तु. भतो ध। विद्यत राबति राव केनचिदुपाधिना वनवत्क्रमबुद्धिशब्दालम्बन भवेयुः । स्मृति + विज्ञानमेव वा ऽनुष्ठानकाले यथोपलब्धि पदार्थान परामृशेत् सर्वथास्ति सावदेकैकपदार्थालम्बनज्ञानातिरिक्तं ज्ञानान्तरम् । सच्चकत्वात् कर्तुरनेकत्वाच्च पदार्थानां युगपदनुष्ठानासम्भवादपेक्षितं सन्निहित च प्रयोगवचनेन गृह्यत इति युक्तम् । न तथेह ज्ञानद्वयमस्ति । यदै- कात्म्ये विधिविषयत्वे च वर्तेत । तस्मादिह विधेयाभावाद्विथानाश्रवणा- दध्याहारे च प्रमाणाभावान्न प्रयोगवचनास्ति यो मन्त्राणामिव ज्ञानस्यापि पुनः प्रयोग विधास्यते । तस्मादसदेतत् कार्यविषयोऽपि वेदा वस्तुतत्त्व- मवबोधयतीति । यत् पुनर्निदर्शनं चकू रूपे सति द्रव्यमपि बोधयत्येवं कार्ये सति तत्त्वमपि वेदो || ऽवगमयतीति । युक्तं तच यद्यदवबोधयति चक्षुस्तच स्वतन्त्रमेव प्रमाणम् इह पुनर्यच तात्पर्य तस्य प्रमेयता न यद्यत्प्र- सीयते तस्य तस्येति वैषम्यम् । आह । मा भज्ज्ञानद्वयम् योयमाभिधा- निकः प्रत्ययः स विधिविषय एव वा भवतु तस्मिन् विहितेऽर्थात्सर्वस्यात्म- स्वभावता सिध्यति सविषयत्वादवगमस्य । एवमप्यऽविवक्षितो ऽर्थः शब्दाद्विवक्षितस्त्वादिति शोभतेतरां वाक्यार्थ ** वित्ता । नच नियोगतः प्रतिपत्तिविधिर्वास्तवं संसर्ग गमयति भवन्ति हि परिकल्पितविषया अपि प्रतिपत्तयश्चादनालक्षणाः फलवत्यो वाचं धेनुमुपासीतेत्येवमाद्याः । एत- देवात्र युक्तम् अतत्परस्य प्रत्यक्षादिविरोधे तथाध्यवसायहेतुत्वायो- गात् । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेदे वस्तुतत्त्वसिद्धिर्मनारथ एव । अतो ऽहंप्रत्य- यावसय एवात्मा न तस्य शब्दावसेयमतीन्द्रियं रूपान्तरमस्ति शब्दस्य तत्र सामाभावात् । एवं च सत्ययमात्मा ब्रह्म एष त आत्मान्तयाम्यमृत इति ब्रह्मान्तयाम्यादिशब्दा अहंप्रत्ययावसेय एवात्मनि कथंचिद्वर्तन्ते । तेन स आत्मा तत्त्वमसीति विद्यमानेरारोपितेश्च गुणेरात्मोपासनं मोक्षफलं च विधीयत इति युक्तम् । अतः कार्यानुरक्तस्य वेदार्थस्य सम्भवात्तस्य च सर्वा- न ते क्रमइलि ३ पुः । + विशब्दो नास्ति ३ पुः । 8 परस्मैपदं ३ पु। || अवशब्दो नास्ति ३ पुः । पा भवतीति ३ पु.. • चिन्तेति २ पु. + अवशब्दोधिक पु.। तथाविधाध्यवसायेतिपश्चात्कृतम् ३ पु.। + त एव वेति ।

·जिज्ञासामूचावतारणम् । स्मना विचारितत्वात किमपरममवशिष्टं यद् ब्रह्म जिज्ञासारम्भं प्रयुज्जीत ! उच्यते । स्यादेतदेवम् यदि सर्व एव वेदार्थो विचार्यत्वेनाथातो धर्मजिज्ञासेति उपक्रान्तो विचारितश्च स्यात् यावता कार्यनिष्ठ एव वेद- भागो विचारितो न वस्तुतत्त्वनिष्ठः । तथा हि । शास्त्रारम्भो व्याख्यातृभिः रेवं निरूपितः । कथम् । धी नाम कश्चित्साधयितुः कालान्तरे श्रेयःसाधना लोकाख्यप्रमाणाभासात्थेन ज्ञानेन सामान्यतो विषयीकृतः तद्विशेष प्रति विप्रतिपन्नाः परीक्षकाः । केचिदग्निहोचादिकं धर्ममाचक्षते केचिच्चैत्यवन्दना- दिकम् । तत्र अग्निहोत्रादिलक्षण एव धर्माभितो न तत्प्रतिपादकानां वेद- वाक्यानां विचारावसरो नापि विवक्षितार्थत्वम् । अतश्चैत्यवन्दनादीनामेवान्य- तमो धर्मस्तत्प्रतिपादकानां बुद्धवादिवाक्यानामेवा * न्यतमद्विचार्य न वातदपि । नहि पौरुषेये वाक्ये शब्दशक्त्यनुसारेणार्थोऽपि तु तेन विवक्षित इत्येवमाश- ङ्किते धर्माय वेदवाक्यानि विचारविध्यस्तदर्थविवक्षाविचारावसरप्रदर्शनार्थ- मथाताधर्मजिज्ञासेति सूजयामास जैमिनिः । वेदमधीत्यानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्या न स्नानं गुरुकुलनिवृत्ति पमिति दर्शयितुमिति । एवं स्थिते शास्त्रा- रम्भे न सर्ववेदार्थविषयं शास्त्रमिति प्रतीतिः किन्तु धमोतिरिक्तो ऽपि सिद्धरूपो चेदार्थो ऽस्ति स च एयुदस्तो जैमनिना । न्यायान्तरविषयत्वा- दिति गम्यते । तत्कथं यत्तावदिदम् उच्यते थमी नाम लोकप्रवादात्सा- मान्यतः सिद्धस्तस्य स्वरूपप्रमाणयोर्विप्रतिपत्तावग्निहोचादिरपि वेदार्थो धर्मतमा विचारपदलीमुपारोहति यतस्तस्यापि विचारावसरो विद्यते तेन विवक्षितो ऽसौ न चाध्ययनमाचात् कृतकृत्यता अताध्ययनानन्तरं न गुरुकुलान्निवर्तितव्यम् किन्तु । वेदार्थो धर्मः किं वान्य एवेति जिज्ञासा- महतीति वदितुं धर्मग्रहणं युक्तम् । अथातो धर्मजिज्ञासेति न वेदार्थजि- ज्ञासेति यतो न वेदार्थतया ज्ञाने प्रवृत्तियत्युनर्धर्मस्य स्वरूपप्रमाण- कथनाय द्वितीयं सूत्रं तवेदप्रामाणको धर्म इति स्यात् । किमिदं चोदना- लक्षण इति तनूनं न सर्वो वेदो धर्म एव कार्यात्मके पर्यवस्यति कश्चि- दस्य भागः कार्यता || शून्ये वस्तुत्तत्वेपि वर्तत इति मन्यते । अन्यतमद्विचामिति जिष्वपि पुस्तकेष्वस्ति. अन्यतमं विचार्यमिति सु न्याय्यम् । + तदथो धर्म रति ३ पुः । धर्मज्ञाने इति पश्चारकतम् ३ पु । नशब्दोऽत्र नास्ति १ पुः । || शून्य एव वस्तुनि-ति ३ युः ।

·जिज्ञासासूचावतारणम् । ननु चादनाग्रहणस्यान्यदेव प्रयोजनम चुद प्रेरणे इति * प्रेरणकर्मण- श्चोदनेति रूपम् । ततः प्रेरणात्मको विधिरपुरूषार्थ प्रेरयितुमशकुवन पदान्तरा- भिहितमपि स्वादिकं भावनाकर्मतामापादयति एकपदोपादानात्संनिहि- ततिरं धात्वर्थ विहायेति कथयितु मिति । नैतत्सारम् । अध्ययन- विधिरध्ययने माणवक प्रेरयन्नध्यनयस्य पुरुषार्थरूपार्थावबोधकत्वमना- पाद्य न शक्रोति प्रेरयितुम पारम्पर्येणाप्य ऽयुरुषार्थ विधेरपर्यवसानात् । अतस्तदर्थं न चोदनाग्रहणम् वेदग्रहणेनापि तत्सिद्धेः । अपि च वेदग्रहण- मेव युक्तम् असन्देहाच्छादनाग्रहणे हि सन्देहः स्यात् लोकेऽपि विद्यमा- नत्वात् । अथ वेदाधिकरण || वेदोश्चके सन्निकर्षमिति विशेषाभिधानाद् वैदिकत्वसिद्धिरिति । सोऽयमाऽऽभाणका लोके पिण्डमुत्सृज्य कर लेढीति सूच- कारस्याप्यकौशलं पा प्रदर्शितं स्यात् । अतश्चादनाग्रहणादाचोदनात्मकोऽपि वेदभागोऽभिप्रेत इति गम्यते येन वेदार्थमात्रस्य धर्मत्वं मा भूदिति चोदनेत्यवोचत् । तदेवं सूचकार एव स्वशास्त्रविषयातिरिक्तं वेदभागमविचा- रितमसूसुचत् । ननु दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधन** तद्भूतानां क्रियार्थन समाम्नाय: आम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति च सर्वस्य कार्यार्थत्वं दर्शितम् । सत्यम् । तत्ाक्रमबलात्तनिष्ठे वेदभाग इति गम्यते न सर्वच । अघिच । दृष्टा हि तस्यार्थः कर्मावबोधनमिति न सर्वस्य कर्मावबोधनमर्थ उच्यते । कथम् । वेदाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमाम्नायमुपलभ्य वेदस्यानर्थकत्व आङ्किते अतिक्रमिष्याम इममानायम् अनतिक्रामन्तो वेदमर्थवन्तं सन्त- मनर्थकमवकल्पयेम दृष्टो हि तस्यार्थः कमावबोधनमित्यर्थसद्धाबः प्रदर्शितो नार्थान्तरासद्धावः । सोयमयोगव्यवच्छेदो नान्ययोगव्यवच्छेदः । कर्मश- ब्देन धर्म एव कार्यत्वादभिहितः । यतस्तदवबोधप्रवृत्ती वेदस्यार्थवत्त्वं मृगयते किं वेदस्यार्थी विद्यते न वा स च धर्मत्वेनावगन्तुं शक्यते || न वेति । तस्मान कर्मावबोधनमेव पापा वेदार्थाभिप्रेतो भाष्यकृतः । यत्युनराम्ना- । प्रेरणाकर्मणा इति ३ पुः । तरपः स्थाने तमा ३ पुः । इतिशब्दो नास्ति ३ पुः । $ अपिशब्दोऽधिकः १, २ पुः। ॥ वेदाश्वेके- इति १ पुः । प्रशब्दो नास्ति ३ पुः । नामेति पश्चात्यूरितम् ३ पुः । । क्रियार्धे-इति १ . दृढो हि इति १ पुः । $$ चशब्त्राधिमा पु. !! नलि नास्ति ३ पु. । पाा बेद्रस्याभिप्रेतमिति ३ प. ।

·yo ia जिज्ञासासूचावतारणम् । यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामिति । तच यद्यानर्थक्यमीभावः । तद. सत् । यत एव * मेवम्भतार्थमनुवदन्तीति दर्शितो ऽर्थः । अथ निष्प्रयो- जनत्वम् ६ । स्वाध्यायाध्ययनविधिनिष्प्रयोजनमक्षरमाचमपि || न ग्राह्यतीति भवतु सोरोदीदित्यादीनामपुरुषार्थप्रतिपादकत्वादेकवाक्यत्वात् पृथक्कार्यक- ल्पनानुपपत्तेः पाकल्पयितुं चाशक्यत्वात् । यानि पुनरपास्ताशेषाशिवमात्मानमनु- भवपर्यन्तमवबोधयन्ति वाक्यानि तान्यानवद्यप्रयोजनत्वाद्भवन्ति ** तरामेव प्रयोजनवन्ति । अतः स्वयमपुरुषार्थत्वात्तदर्थोपकारितया कथञ्चित ++ पुरुषा- र्थस्सावकत्वेन प्रयोजनवत्त्वमुक्तम् न सर्वस्यैवाक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाशय क्रियार्थत्वनार्थवत्त्वमुक्तम् । तथा च तद्विधान्येव तच वाक्यान्युदाहृतानि । यदपि केचिच्छास्त्रप्रस्थानमन्यथा वर्णयन्ति । न हि किलैवं शास्तं प्रस्थितम् किं वेदलक्षणा धर्म उत बुद्धवाक्यादिलक्षण इति । किं तबधीत- वेदस्य यो ऽथो विगतस्तत्रैव विप्रतिपत्तयः सन्ति किमयमसावुतायमिति त निराकरणार्थः शास्त्रारम्भ इति। तचापिन निखिलवेदार्थविचारप्रतीतिः। ||| तत्कथम् । तथा सति अथातो वेदार्थजिज्ञासेति स्यात् । यता न धर्म इति कृत्वा विचारः किन्तु वेदार्थ इति । सत्यम् । तथापि शास्त्रकाराणां पुरुषार्थसिद्धार्थ शास्त्रप्रणयनम् ततश्च पुरुषार्थ पापा कथनार्थ धर्मग्रहणमिति। एवम् तर्हि धर्म इत्येव कृत्वा विचारो भवतु तस्य पुरुषार्थत्वात्संदिग्ध- त्वाच्च । तथा चोत्तरमपि सूत्रमनुगुणं भवति चोदनालक्षणार्थो धर्म इति धर्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरम् । इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्ता तन्निरासाथै चादनालक्षणो वेदार्थ इति स्यात् । यता न धर्मग्रहणे सति वेदार्थविप्रतिपत्तिः शक्या निराकर्तुम् । कथम् । यत्तावच्चादनालक्षणो यो ऽर्थः स धर्म इति धर्मत्वं ज्ञाप्येत *** तदा स एव वेदार्थो नान्य इति न लभ्यते । अथ पुनः स धर्म इति नामनामिसम्बन्धा विधीयते । तदप्रक्रान्तम् निष्प्रयोजनम् अति- । * एवंस्थाने एवशब्दः ३ पु.। + भूतमर्थमिति ३ पुः। 1 प्रदर्शित इति ३ पु.. निष्प्रयोजनत्वं व्याख्यायेतेति २ पुः । || नेत्यत्र नास्ति किन्तु पूर्वत्र ३ पुः । कल्पयिमशक्यत्वादिति १,२ पु.। अतितरामिति ३ पु. । tt पुरुषार्थेति नास्ति ३ पुः ।। योऽर्थावगम इति पुः । SS विरासार्थ इति ३ पुः। || तदिति नास्ति ३ पुः । बाबा पार्थति अधिकम् ३ पुः । *** तवानेति कत्तित् । ।

·जिज्ञासासूचावतारणम् । ५० प्रसङ्गश्चा * ऽऽपद्येत । अथापि कथंचिद्धर्मशब्देन वेदार्थ एवाच्यत इति कल्प्येत । तथा सति चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षण इति + सिद्ध- प्रमाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात् उत्तरलक्षणवत् । तवानन्तरं प्रामाण्यप्रति- पादनं न युज्येत । वृत्तं प्रमाणलक्षणमिति च मन्त्रार्थवादेषु + कार्यार्थत्वे विप्रतिपत्तिर्न स्यात्सा चोत्तरचव निरस्यते । अतः पूक्तेिन न्यायेन काय- निष्ठ एव वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारिताश्च न वस्तुनिष्ठ इत्यतो वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । ॥ इति द्वितीयवर्णकं समाप्तम् ।। * चशब्दो नास्ति १ पु.॥ + सिद्धप्रमाणवेदेति १ पुः ।। चशब्दः पुनः ३ पु.॥ ६ इति पञ्चपादिकायां द्वितीयवर्णकम् इति । पु.!

·५२ जिज्ञासामधघटकपदार्थविचारः । तनाथशब्द आनन्तयार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादित्यादिभाष्यम् तज्जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वे युज्य- ते । अधिक्रियायोग्यस्य ब्रह्मणस्तज्ञानस्य * वा प्राधान्येनानिर्देशात् प्रधान- स्य चे+च्छाया अनधिकार्यत्वात् । अयन्तु जिज्ञासाशब्दो विचारवचनो मीमां- सापरपर्यायः प्रयुक्तो ऽभियुक्तः इदमतो जिज्ञासन्ते किं क्रतुगुणकमुयासनं स्वामिकर्म उतर्विकर्मेति । इदन्तु जिज्ञास्यम् किं नु खल्विमा तप्यताप- कावेकस्यात्मना भेदावुत जात्यन्तरमिति । धर्ममीमांसाभाष्यकारो ऽपि संघातमेव प्रयुड़े धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति । संघातवाच्यत्वाद्विचारस्य अन्यथैवमवक्ष्यत् धर्म ज्ञातुमिच्छेदिति। अत एव धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञा- सेति संघातस्यार्थक्त्वमङ्गीकृत्य चतुर्थीसमासो दर्शितः पातदनुसारेण चैतानि भाष्याणि एवं**वेदवाक्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते वेदवाक्यानि विचारयितव्यानि कथ वेदवाक्यानि विचारयेदिति च । पुनश्च क्रत्वर्थपुरुषार्थयार्जिज्ञासा क्रत्वर्थ- पुरुषार्थो जिज्ञास्यते इति । इहापि भाष्यकारो वक्ष्यति तस्माद् ब्रह्म जिज्ञा- सितव्यमिति । पुनश्च वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितौपकरणों निःश्य- सप्रयोजना प्रस्तयत इति। अतः संघातस्यार्थवत्त्वादधिकारार्थता युज्यते । शास्त्रवचना हि जिज्ञासाशब्दः । तेन ब्रह्मजिज्ञासा ऽधिकृता वेदितव्येति । उच्यते । नायं जिज्ञासाशब्दः परित्यक्तावयवार्थः केवलमीमांसापर्यायः प्रयुज्यमानो दृश्यते । नापि स्मरणमस्ति। न चाक्यवार्थनार्थवत्त्वे सम्भवति समु. दायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता । ननुन वयं कल्पयामः दर्शितः शिष्ठप्रयोगः । न । तस्यान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथासिद्धत्वम् । अन्तीतविचारार्थ- त्वाज्जिज्ञासाशब्दस्य । तथा हि । विचारपूर्वकसाध्यज्ञानविषयेच्छा जिज्ञासा- शब्दात्प्रतीयते नोपदेशमाचसाध्यज्ञानविषया । एवं प्रयोगप्रत्यययोर्दर्शनात् तेन जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वाद्युक्तमुक्तम् ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि- कार्यत्वादिति । * वाशब्दो नास्ति १, २ पुः । + चशब्दो नास्ति १, २ पुः । | जिज्ञास्यत इति ३ पु.। नुशब्दो नास्ति १, २ पुः । तप्यतपकाविति १, २ पुः । या समासो नास्ति १, २ पु..1 ** वाक्यान्यर्भािचार्यन्ते इति २ । प्रसूयत इति १ पु• ! नशब्दो नास्ति १, २ पु. !

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । नन्वेवमपि कुत एतत् । अन्तर्णीतं विचारमाश्रित्य शब्दतो गुणत्वेऽप्य- थैलक्षणेन प्राधान्येन ब्रह्मतज्ज्ञानयोरधिकारयोग्यत्वाच्चाधिक्रियमाणत्वमङ्गी- कृत्याधिकारार्थत्वं किमिति न गृह्यते येन शब्दलक्षणेन प्राधान्येनेच्छाया अनधिकार्यत्वादानन्तार्थत्वमेव परिगृह्यत इति । उच्यते । शास्त्रस्यानार- म्भप्रसङ्गादाधिकारार्थत्वानुपपत्तेः । अधिकारार्थत्वे ह्यप्रयोजनं शास्त्र काक- दन्तपरीक्षावदनारभ्यं स्यात् । तत्र कस्याधिकार * उच्यत । ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनम् तदर्थः शास्त्रारम्भः । न । ब्रह्मज्ञाने ऽर्थित्वानु- पपत्तः । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो ऽपि वियोगान्निखिलविषयानुषङ्गनिवृत्तिः श्रयते । सा च सार्वभौमापक्रमं ब्रह्मलोकावसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं अयमाणं सोपायं निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानादुद्विजते लोकः कुतस्तच प्रवृत्तिः । नन्वानन्दरूपतापि ब्रह्मज्ञानादाप्यते अतस्तदर्थी प्रवर्तते तत्र । मैवम् । न हि ब्रह्मानन्दो ऽननुभूतपूर्वो ऽनुभूतभोग्यसुखाभिलाषं मन्दीकर्तुमुत्स- हते येन तदुज्झित्वा ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तेत । ननु परितृप्त रूपतापि ब्रह्मज्ञानात् । अतः परितृप्तः किं कामयते अतृप्निनिमित्तकत्वात्कामस्य । तथा च श्रुतिः || आपकामः । स्मृतिरपि आत्मलाभान्नपरं विद्यते एतबुवा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति । पान । तृप्ने- रेवोद्वेगदर्शनाद्विषयविच्छेदात्मिकायाः । तथा च वक्तारो भवन्ति । अहो कष्टं किमिति सृष्टिरेवं न बभूव यत् सर्वदैव भातुं सामर्थ्यमऽतृग्नि- भाग्यानां चाक्षय इति । रागिगीतं श्लोकमप्युदाहरन्ति वने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । नतु निर्विषयं मोक्षं कदाचिदपि गौतमेति । मा भूट् ब्रह्मज्ञानार्थिता वेदार्थत्वादेव ब्रह्मज्ञानं कर्तव्यम् स्वाध्यायाध्यय- नस्यार्थावबोधफलकत्वात् । स्यादेतदेवम् यद्यर्थावबोधफला ऽध्ययनक्रिया स्यात् । सा ह्यधीयमानाऽवाग्निफलत्वादक्षरग्रहणान्ता । अथातरग्रहणं मात्मकामः ** अपि वृन्दा- उच्यते इति ३ पुः। + तत्रेति २ पु. नास्ति । * तद्धित्वेति १, २ पुः। ६ रूपशब्दो नास्ति ३ पुः । || श्रात्मकाम प्राप्तकाम इतीति ३ पुः । था न शब्दः १, २ पु.। ** वरं वृन्दावनेऽरण्ये शृगालत्वं बजाम्यहम् । न तु वैशेषिकी मुक्ति कदाचिदपि गोत. मेति ग्रन्यान्तरेषुपलभ्यते पाठः । t+ प्रथाक्षरग्रहणान्तेति १. पु., पुनर्भवति ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । निष्प्रयोजनमिति न त पर्यवसानं विधेः । भवतु तर्हि सक्तूनां गतिः । तदपि न । अक्षरेभ्यः प्रयोजनवदर्थावबोधदर्शनात् । न तर्हि निष्प्रयोजनान्यक्षराणि । अतस्तत्पर्यन्तमध्ययनं न निष्फलम् । अतो ऽक्षरग्रहणादेव नियोगसिद्धेः फलप्रयुक्त एवार्थावबोधः । अपिच । अक्षरग्रहणान्तो विधिनिष्प्रयोजन इति न सर्वच प्रयोजनवदीवबोधपर्यन्तता कल्पयितुमपि शक्यते । तचावश्यं कल्प- नीया ऽक्षरग्रहणान्तता। तद्यथा राजन्यस्य सत्त्रवैश्यस्तोमवृहस्पतिसवाना- माम्नानं वैश्यस्य चाश्वमेघराजसूयसत्राणां पाठः । न च तेषामनध्यय- नमेव । स्वाध्यायशब्दन सकलवेदवाचिना ऽध्ययनस्य विहितत्वात् । ननु चाभूयमाणाधिकारो ऽध्ययनविधिः दृष्टश्चाक्षरग्रहणे ऽर्थावबोधः स कल्पनामधिकारस्य निरुन्धन् स्वयमधिकारस्य हेतुः संपद्यते । दृष्टाधि- कारेषु प्रत्यक्षतस्तदुपलब्धावधिकारसिद्धिः । अतो ऽर्थावबोधपर्यन्तः स्वा- ध्यायाध्ययननियोगः । तेन नियोगसिद्धार्थमेव सकलवेदार्थविचारः । अचोच्यते । भवेदध्ययनविधेरथावबोधः प्रयोजनम् । नाधिकारहेतुला अध्ययनात्प्रागसिद्धत्वात् । प्राक् चाधिकारज्ञानेन प्रयोजनम् । अतो न विधे- दृष्टाधिकारत्वेनार्थावबोधसिद्धिः । यद्येवमधिकाराप्रवणादर्थावबोधे च प्रति- पक्षकल्पनानुपपत्तेः तस्य चाधिकारहेतुत्वानभ्युपगमादप्रवृत्तिरवाध्ययने प्रामा। अच केचिदाहुः । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तस्याध्ययनस्यानुष्ठानमाधान- स्येव कामश्रुतिप्रयुक्तस्येति । तदयुक्तमित्यपरे । कथम् । अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपन- यीतेति यद्ययमाचार्यस्य नियोगः । माणवको न नियुक्तो भवति । अनियुक्तस्य च स्वाध्यायाध्ययने प्रवृत्तिर्न सम्भवति । किंचान्यत् । आचार्यकरणविधिर- नित्यः ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहा इति वृत्त्यर्थो ऽधिकारः । अतः स्वेच्छातः प्रवृत्तिः। उपनयनाख्यस्तु संस्कारो नित्यः । अकरणे दोषश्रवणात अत अध्वं चयो ऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । साविचीपतिता ब्रात्या भवन्त्यार्य- विहिताः ॥ नैतरपूर्विधिवदापद्यपि हि कहिचित् । ब्राह्मान् यौनांश्च संबन्धानाचरेद् ब्राह्मणः वचिदिति । संस्कारश्च स्वाध्यायाध्ययनार्थः एवं च स्वाध्यायाध्ययनमपि नित्यम् । तथा च निन्दाश्रवणम् अनाचिया अननुवाक्या अनग्नयः शूद्रसधर्माणो भवन्तीति । एवं चेत् कथं नित्यमनित्येन F ·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । प्रयुज्यत इति वाच्यम् । ननु कथमाचार्यकरणविधिरनित्यः । यावता वृत्त्यर्थी हि सः । नहि कश्चिद्विना धनेन जीविष्यति । तथाचोक्तम् । जीविष्यति विना धनेनेत्यनुपनमिति। अतः सर्वेषां सर्वदा समीहितफलः सन् कथमनित्यः स्यात्। भवेदेवं नित्यता फलवशेन न शब्दात् । तथाहि । फलस्य नित्यसमीहितत्वा- दवश्यकर्तव्यता वास्तवी। तचासति शब्दव्यापारे इच्छातः कर्तव्यताप्रतिपत्तिः स्यान्न कर्तव्यताप्रतिपत्तरिच्छा । शाबद्यां हि नित्यकर्त्तव्यताप्रतिपत्तो शब्दस्य सर्वदा सर्वान् प्रत्येकरूपत्वादिच्छापि तद्वशवर्तिनी तथैव स्यात् । औचित्या- दिभावे ऽपि कस्यचित्कथंचित् क्वचित् कदाचिदिच्छायाः । प्रमाणतस्तावन्नि- त्यः । तेन नित्येन तथाविधमेव प्रयुज्यत इति न नित्यानित्यसंयोगवि- रोधः । फलवशात्तत्कर्तव्यताप्रतिपत्तो यद्यपि नित्याभिलषितं फलम् तथाप्यु- पायान्तरादपि तत्सिद्धेः तदेकोपायत्वे ऽप्यालस्यादाऽऽयासासहिष्णुतया वा कामस्य कुण्ठीभावे न कर्तव्यतायाः प्रतिपत्तिरित्यनित्यत्वे सति न तेन नित्यस्य प्रयोज्यत्वमुपपद्यते । ननु पितुः पुत्त्रोत्पादनविधिरनुशासनपर्यन्तः श्रयते तस्मात्पुत्त्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासतीति। अतः पुचोत्पादनस्य नित्यत्वात्तस्य चा- नुशासनपर्यन्तत्वात्तदाक्षिप्रत्वाच्चापनयनाध्ययनयाः कथमाचार्यकरणविधिर- नित्यः स्यात् । कथं वा ऽध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तता न भवेत्। उच्यते । नानेन पुत्त्रानुशासनं विधीयते पुचोत्पादनविधिशेषत्वेन स्वतन्त्रमेव वा । किन्तु सम्प. त्तिकर्मविधिशेषो ऽयमर्थवादः तेनैकवाक्यत्वात् । अतो यथाप्राममनुशासनम- नुवदति । किं तदनुशासनम् कथं वा तत्प्राप्रवदनद्यते । उच्यते । नित्यस्य पुत्त्रोत्पादनविधेः प्रयोजनं यत् पितॄणां लुप्रपिण्डादकक्रियाणां नरकपातनव- णात् पितृपिण्डोदकक्रियाद्यनुष्ठानेन नरकपातचाणम् । न च शास्त्रीयेण परिज्ञानेन विना तदनुष्ठानं सम्भवति । तेन पिचा नित्यमात्मनः पुत्त्रोत्पाद- नाधिकारं परिसमापयितुं पुत्त्रस्यावश्यकर्तव्यार्थविषयं गीष्टवर्षेण ब्राह्मणेन त्वयोपनयनाख्यः संस्कार: कारयितव्या यः स्वाध्याध्ययनार्थो विहित इति यदनुशासनम् तदिहानूद्यते तस्मादेनमनुशासतीति । तथा च लिङ्गम् । श्वे- तकेतुहा ऽऽरुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वै * सो- * सौम्येति १, ३ पु०, वातस्तु सोस्येत्येव पाठः । ।

·- जज्ञासासघटकपदार्थविचारः । म्यास्मत्कुलीनो ऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । तदेवमनित्येनाचार्यक- रणविधिना कथं नित्यं प्रयुज्यत इति वाच्यम् । किंच । आचार्य प्रेते आचार्या- न्तरकरणं न प्राप्नोति। नाधिकारी प्रतिनिधीयते नाप्यधिकारः । अधिकारी स्वाधिकारसिद्धार्थ साधनान्तर * भ्रषे साधनान्तरं । प्रतिनिधाय स्वाधिकार निवर्तयतीति युक्तम् । एवमेषा वहुदोषा कल्पना दृश्यते । तस्मान्माणवकस्यैष नियोगः । कथं गुणकर्तृव्यापारसंबद्धो विधिः प्रधानकर्तृस्थो भवति । यथैतया ग्रामकामं याजयेदिति ग्रामकामस्य यागो विधीयते गुणकर्तृव्यापारः प्राप्नो नद्यते तस्य याजनस्य वृत्त्यर्थत्वात् । एवमिहापि गुणकर्तृव्यापारी वृत्यर्थः त्वेन प्रानो ऽनद्यते । अचके प्रत्यवतिष्ठन्ते। युक्तं याजयेदिति प्रधानकर्तृव्यापाराभिधायिनी यजतेः परस्य गुणकर्तृव्यापाराभिधायिनः शब्दान्तरस्य णिच उपादानात् तस्य चाविधेयत्वात् प्रधानकर्तृव्यापारस्याभिधानम् । इह पुनरेको नयतिमाणवकस्य व्यापार ब्रूयादाचार्यस्य वा। न तावन्माणवकस्य नयत्यर्थे कर्तृत्वम् । कर्मकार- कत्वात्तस्य । अतो ऽनभिधेयव्यापारः । कथं || नियुज्येत । न हि परव्यापार परो नियोकुं शक्यते स्वव्यापारे हि पुरुषस्य नियोगः। तस्मान्नैष माणवकस्य नियोगः । तदेवमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वादध्ययनस्य नाचाधिकारचिन्तया मनः खेदयि- तव्यमिति । उच्यते। माणवकस्यैवायं नियोगः नाचार्यस्येह किञ्चिद्विधेयमस्ति। कथं यावत्तादुपनयीतेत्यस्याभिधानतो न्यायतश्च निरूप्यमाणोऽर्थ एतावान् प्रतीयते आत्मानमाचार्य कर्तुं कञ्चिदात्मसमीपमानीयाध्यापयेदिात। एतच्च सर्व वृत्त्यर्थत्वेन ब्राह्मणस्यान्यत एव प्राणम नाच विधातव्यम् । तच कमऽध्या- पयेदिति विशेषाकाङ्क्षायां ब्राह्मणमष्ठवर्षमिति विशेषस्य विधायकमेतत्स्यात् । तत्र च प्राप्त व्यापारे ऽर्थद्वयविधानमेकस्मिन्वाक्ये न शक्यते वकुम वाक्य- भेदप्रसङ्गात् । अतो नाचार्यस्य किञ्चिद्विधेयमिहास्ति । भनु माणवकस्यापि न किंचिद्विधेयमस्ति । अस्तीति ब्रमः । कथम् । यदैवोपनयीतेति श- ब्दता न्यायतश्चात्मानमाचार्य कर्तुमुपनयनेन संस्कृत्य पा कंचिदध्याप- * भोशे इति पु.। + प्रतिनिधीयेति २ पु० । * नकारो नास्ति २ पु० । ६. किंचिदिति २ पु० ॥ || नियुज्यते-इति २, ३. पु० । ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । येदिति प्रतीयते तदैव यागश्रुतो द्रव्यदेवतामाचप्रतीतिवदाध्ययनायो- पनयनेन संस्कार्यापि समान्यतः प्रतीयते । तस्य च प्रेक्षावतो निष्प्रयोजने प्रवनयितुमशक्यत्वात् विद्यमानस्याप्यध्ययने ऽर्थावबोधस्य प्रागसिद्धिः प्रवृ- त्तिहेतुत्वासिद्धेः । विधितो ऽवश्यकर्तव्यतां प्रतिपद्य स्वयमेव प्रवर्तते । तेना. टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीतेति अष्टवर्षों ब्राह्मण * उपसयेदाचार्यमित्यर्थः ग्राम- कामं याजयेद्दामकामा यजेतेति यथा । नन्वेवमप्यधिकारो न लभ्यते । अस्त्यचाधिकारहेतुर्नित्यं निमित्तम् बयोविशिष्टा जाति: जातिविशिष्ठं वयो वा । ननु जातिवयसी विशेषणमुपादेयस्य अनुपादेयविशेषाधिकारहेतुरिति स्थितिः । सत्यमस्तीयं स्थितिः किन्तु कर्तुरधिकारे इत्यपि स्थिता न्याय- विदः । किंच । इह न माणवको जातिवयोविशिष्ठ उपादेय उपनयने कि तूपनयनमेव + तदर्थ विधीयते संस्कारस्य संस्कायोद्देशेन विधानात् । अतः संस्कार्यस्यावच्छेदकत्वं वयोजात्यवच्छिन्नं सद्भवति नित्यनिमित्तं माणवकम्य संस्कार्यत्व इति । तदेवमुपनयनस्याध्ययनार्थत्वात्तस्य च साधिकारत्वाईते- नचाधिकारेण साधिकारी अध्ययनविधिः । अक्षरग्रहणमात्रेण चाधिकारसिद्धिः अर्थावबोधस्तु कारणान्तरादिति । ननु चैवमधीता वेदो || धर्मजिज्ञासाया हेतुळातः अनन्तरं धमी जि. ज्ञासितव्य इति वेद एवाधीतो ऽन्य निरपेक्षा धर्मजिज्ञासाया हेतुरिति वदन्ति । सत्यम् । तथैव तत् को वा ऽन्यथा वदति अधीतवेदा यव- হালখীয়ানি লিনলিনিজাম পা সয়লানি মাঝি মনি- द्यते । तान्यनन्तरमेवावश्यविचारणीयानि कथमेतान्यनुष्ठेयानीत्यतः प्राग- ध्ययनादप्रतिपत्तरयोग्यत्वादधीतवेदत्वमेवान्यनिरपेक्षमावबोधहेतुरिति गी- यते । न तथा ब्रह्मज्ञानमवश्यकर्तव्यम् अकरणे प्रत्यवायहेतुरिति प्रमाणम- स्ति । तस्मादधीतवेदेनावश्यकर्तव्या धर्मजिज्ञासा नवं ब्रह्मजिज्ञासा। तदेवं ** ब्रह्मजिज्ञासाया अधिकारानहत्वादहयोश्च ब्रह्मतज्ज्ञानयोरनर्थ्यमान- * उपसरिति पाठः सर्वपुस्तकेषु लभ्यते । । सदिति नास्ति । पुः । ॥ धर्मस्य जिज्ञासाया इति २ पु.॥ ** ब्राजानेच्छाया मृति ३ पु.। + सादर्सेन विधीयत इति २ पुः । ६ सेनेवाधिकारणाधिकार इति १ पुः । पा प्रत्यवायनिमित्तानीति २ पु.। ++ चशब्दो मास्ति २ पु. ।

·জিন্নাষামুম্বঘষাঘৰি:। * জিম্বাৰা মহন্না। মক্কলঘাৰি অাক্ষাঘ মামামাম স্মৃনিমা- আঘালা ভাঙ্গার আলমগ্রীষ্ট: অবিন+ লাথিন্ধারী ভুমি। মন্তু মিলয়নজি ফিক্সিল্লিমন সনীয়ন হাল্কা নন- অনিয়ষ্ট জিমিনি ন মূল্প । ভন। নমছুলনযান্থনিনি। জগু। যা। মনজিলযায় নিয়নল মুন মনি। অস্থি মাল- নৰ মাখা মামি যম সুমি মজিয়াবহ বনী : সু- লিনা জমি। ঋথা যদি আকিহি সুনাম্বায়ালাবা- दृष्टार्थत्वयारन्यतरत्वासङ्गात । ঋনী ইনানীঘা ঘিনন: মহিলা মুলীয়াঘাযাহ জ্বল জ্ঞানযানিবাহিনি। শনি ভালনা যক্ষ্মা অমজিহ্মাৰা সুলুন আত্মহল লিসলনাম্বন যন্ত্র অভিন্মাবি অন লিললান নন ব্রাগ্রায়ালাম লালদিনি। ফল মিনা নিহইলালন ল সঙ্গিয়া ৰ মায়া ইঃ সুলিনা অনা যাৰ অভিমাখা জিন। াআমল ভাল ভাষা ইনঘাজিঘাষ। অহল্যানী লিম্বামি ঘনঘন ন- লাস্কায় ভারী যান। অয়া। ভাল লালনইনি ল য়ই কালস্রে আলফি যা স্ব মুদ। স্মষ: ধমালা ইলাহয় নি। ভুল ত্র:। লন্ডি + অভিখিলাঘালয় মি:। নগ্রা মূল অবিন। আগষ্যালঘিাঘৰময়া স্থানী মা মাশয় বা যানিমালা- মিলামিসসালানাথনা গ্রহান্যা ঘিনালনলিমি অয়ি না যিন নাম: সদ্য হত্যায় সম্বল মশিনী। ইনি সুনয়না এলজিম্বাভাসমাল জলিন্নাসাম্রাগ্র:। স্বন স্থনি সুলিবিয়াগ্রা ইনামা জিম্বাৰা সমীনি। অশ্ব ল অভিক্ষা: সাঘীমানা অলিয়াবাসঘনমিমি। বানা- অমল যদি মুল ল $ অজ্জল জাহযা মাথি ল নন সিনান অঙ্গ- जिज्ञासा उपपद्यते तु धर्मावबोधनं विनापीत्यभिप्रायः । कथम् । तत्र तावद्ध- । * ভিভায়ন: ২ । + লাঘিাঘ ভুনি লালি = • + কমান্নাঘালয় নিময় নি ২ । s অ ায়েল্লিনি ৯ ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । मंजिज्ञासायां चयं वृत्तं द्वादशलक्षणे प्रतिपादितन्यायसहस्रं तदनुग्रहोपजातश्च वाक्यार्थनिर्णयः वाक्यार्थश्चाग्निहोत्रादिकं कर्म यः प्रथमचे ऽथशब्दापादानसूचितो न्याय: स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगप्रतिपतिहेतुः यद- प्योत्पत्तिकमचे शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वेन वेदान्तानां चापीरुपयत्वेन कारणेनानपेक्षत्वं नाम प्रामाण्यकारणमुक्तम् । तदुभयमिहाप्युपयुज्यतामये- क्षितत्त्वात् । इतरस्य पुनायकलापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपये गो ऽस्ति । यता निरस्ताशेषप्रपञ्चं ब्रह्मात्मैकत्वं प्रतिज्ञातम् तत्र न तत्यतिपादने तत्प. तिपादनसामर्थ्य वा शब्दानां कश्चिन्यायो ऽभिहितः । यत्वन्दः प्रथमत- न्तसिद्धन्यायोपजीवनम् अस्मिन्नपि तन्त्र तत्सगुणविद्याविषयम् । मानसी क्रियोपासना विधेया ऽनित्यफला धर्मविशेष एव । तदेयं न्यायका- लापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगः । अता न तदपेक्षा ऽथशब्दः । यत्पुनः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगे ऽनपेक्षत्वेन स्वत:प्रामाण्यसिद्धो छ न्यायद्वयन तदपेक्षितमपि न केवल ब्रह्मजिज्ञासाकारणम् * स्वाध्यायवदेव तेन न सद- पेक्षो ऽथशब्दः । यः पुनर्वाक्यार्थनिर्णयः स न कथमपि ब्रह्मजिज्ञासायामुपयु- ज्यते । न ह्यन्यविषयं ज्ञानमन्यच प्रवृत्ती हेतुः । प्रतिपत्तो कदाचित् स्या- दपि यथा ऽनुमा नादौ । तदपीह नास्ति । धर्मब्रह्मणाः सम्बन्धानिरूप- णात । अतः कर्मणामुपयोगः परिशिष्यते । तथाच तेरप्युक्तम् । कर्मणाम- দ্বিামহা যন্ত্রনা বা জানো মা যামিশাষী নাগ্রাম- दिति । अचेदं निरूप्यते । केयमधिकारपरम्परा कथं वा तादर्थ्यमिति । यथा तावत् प्रासादमारुरुक्षोः सोपानपरम्परा क्रमशः प्राप्यमाणा प्रासादारो- हणहेतुर्न तथेह ब्रह्मजिज्ञासां चिकीर्षोः कर्माणि सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि तत्नियाहेतुतया स्थितानि प्रमाणाभावात् । अथ कामोपहतमानसस्तदभि- मुखा ब्रह्मजिज्ञासायां नावतरति । कर्मभितु कामावागौ तदुपशमाद् ब्रह्म- जिज्ञासायामवतरति । तथा च सार्वभौमत्वाद्युत्तरोत्तरशतगुणोत्कशवस्थि. तान में ब्रह्मलोकावाग्निपर्यन्तान कामानवापयन्ति अधिकारपरम्परया कर्माणि ब्रह्मलोकात्परं कामयितव्याभावानिर्विषयस्य च कामस्यानुपपत्तेः दग्छन् * स्वाध्यायदेवेति न न तदेयक्षोऽथशब्दः ३ पु.। + कामोपहतमनाः इति पुः । + ब्रह्मणो लोकाबाप्तीति । यु. ।

·- जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । नाग्निवत्कामोपशमे ब्रह्मजिज्ञासां करोति । कर्मानुष्ठानान्तये तर्हि वक्तव्यम् न *धर्मावबोधानन्तर्यम् । कथं वा कामाग्निः कामोपशमहेतुः । दृष्टान्तसामर्थ्यात् । यथा हविषा कृष्यावमा वर्द्धमानापि सर्वहविःप्रक्षेपे सर्व दग्ध्वा स्वयं शाम्य- ति । एवं विषयेन्धनः कामो यावद्विषयं वर्द्धमानो ऽपि तत्क्षये क्षीणे- न्धनाग्निवत्स्वयं शाम्यतीति युक्तम् । सत्यं युक्तम् यदि हिरण्यगर्भायभागो नक्षीयेत । क्षीयते तु कृतकत्वात्परिच्छिन्नविषयत्वाच्च । तत्क्षये पूर्वव||दन- वालो ऽवायव्य इति कामः समुल्लसत्येव । अतो विषयस्य क्षयादिदोषदर्शना- पात्कामोपशमो हिरण्यगर्भस्यापि । तथा चोक्तम् ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वयं चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् इति । तस्मा- त्सर्वच कामस्य विषयदोषदर्शनमेवोच्छेदकारणं नित्यवस्तुदर्शनं च रसवजे रसो ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत इति स्मृतेः । न चैवलक्षण आगमो ऽस्ति **हि- रण्यगर्भनिखिलविषयावाला कामाच्छेदो भवतीति । ननु कामावाप्नो स्वस्थहू- दयः कार्यान्तरक्षमा भवतीति सर्वषां स्वसंवेद्यमेतत् । सत्यम् तदुत्कलिका- पशमात् । तदुत्कलिकोपशमश्च तदा सामर्थ्यहानेः । सति च सामर्थ्य + स्वच्छ- न्दोपभोगसम्भवात् । यदि पुनरेकान्तता निवृत्तकामा भवेत् न तं विषयं पुनः सङ्गापायेत् । तस्मान्न कर्मणां कामनिबर्हणद्वारण ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता- पादनम् अता न कर्मावबोधापेक्षो ऽप्यथशब्दः । भवतु तर्हि संस्कारद्वारण कर्मणां पूर्ववृत्तत्वम् यस्यते ऽष्टाचत्वारिं- शत्संस्कारा अष्टौ चात्मगुणाः स ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छतीति महायजेश्च यज्ञश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुरिति ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः । यथा दर्शतलप्रख्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनीति च स्मृते: विविदिषन्ति यजेन दानेन तपसा उनाशकेनेति येन केनचन यजेतापि || दर्विहोमेनानुप- हतमना एव भवतीति च श्रुतेः । वक्ष्यति च सूचकारः पापा अत एवाश्रमका- * कर्मावबंधति पुर। + कामावाप्तिरिति घु। वर्तमानोऽपीति ९ पुः । हेरण्येति ३ पु. || अनाप्त इति ३ पु.। का कामापगम इति २ पुः । ** हिरण्यगीपभोगानिखिलेति । पुः । it स्वछन्दीपगमसम्भवादिति २ युः । अष्टावात्मेति १ पु.। Is श्रादर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानम् इति पुः । IN दर्विहामेणेति पु.. | अत एखात्र कर्मेति क्वचित् ।

·६१ ভিঘাঘজৰাথমি:। पेक्षा सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरववदिति च । सत्यमेवम् यदि समानजन्मानु- ष्ठितमेव कर्म * संस्कुर्वट् ब्रह्मजिज्ञासायोग्यत्वहेतुः स्यात् । न च नैयागिको फले कालनियमो ऽस्ति । तेन पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मसंस्कृतो धर्मजिज्ञासां तदनुष्ठानं चाप्रतिपद्यमान एव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रवर्तत इति न नियमेन सदपेक्षो ऽथशब्दो युज्यते । एतेन पणापाकरणद्वारेणापि नियमेन पूर्ववृ- तत्वं । प्रत्युक्तम् । तथा च श्रुतिस्मृती। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव · प्रन्न. जेत् तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत इति । तस्मात्साधूक्तम् धर्मजिज्ञासायाः মাসখনৰৱনয় লিন্নাৰায়নহিনি। अथापि स्यान हेतुत्वेनामन्तरवृत्तकावबोधापेक्षमथशब्दं ब्रमः अपि तु क्रमप्रतिपत्त्यर्थम् यथा हृदयस्याये ऽवद्यति अथ जिवाया अथ वक्षस इति । तदप्ययुक्तम् । न्यायसूचे ऽपि चैककर्तृकाणां बहूनां युगपदनुष्ठाना- सम्भवादवश्यम्भाविनि क्रमे बयादपि तन्नियममथशब्दः । एककर्तृकत्वं च शेषशेषिणाः शेषाणां च बहूनामेकशेषिसम्बद्धानामधिकारान्तरप्रयुक्त्युपजी- विनां च भवति नेतरथा । न हि धर्मब्रह्मजिज्ञासयारतेषामन्यतमत्वे प्रमा- णमस्ति तदिदमाह यथा च हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य মিনিন্যান্ন নয় মা নিন: মৗমামি খিল্‌নাগিন্ধাৰ আ গ্রামান্সলিমায়াহিনি। স্বজাবি स्याद्यथा ऽऽग्नेयादीनां घण्णां यागानामेकं फलं स्वर्गविशेषः एवं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरप्येक फलं स्वर्गस्ततः क्रमापेक्षायां तन्नियमार्था ऽथशब्द इति । यथा वा द्वादशभिरपि लक्षणेर्धर्म एको जिज्ञास्यः प्रतिलक्षणमंशान्तरपरिशोधनया । यथा वा ऽस्मिन्नपि तन्त्रे चतुर्भिरपि लक्षणैरेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तत्र चांशान्तरपरिशो- धनेन लक्षणानां क्रमनियमः । एवं तन्त्रद्वयेनैकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तत्र क्रम. नियमार्थो ऽथशब्द इत्याशङ्कयाह फलजिज्ञास्यभेदाच्च धर्मब्रह्मजिज्ञास- योरिति सम्बन्धः । तमेव भेदं कथयति अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानु- ष्ठानापेक्षम् । अभ्युदयः फलं धर्मज्ञानस्येति प्रसिद्धमेव न || कस्यचिद्विसं- बादः । तदपि न ज्ञानस्य फलमपि तु शेयस्य । तस्यापि न जेयत्वादेव फलम् संस्कुर्यादिति ३ पु.। + योगिके-इति ९ पुः। प्रयुक्तमिति १ पु. । अनन्तरपूर्ववृत्तेति पु.। || कश्चिद्विसंवाद इति ३ पु.॥

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । किं त्वनुष्ठीयमानत्वात् । निश्रेयसफलन्तु ज्ञानं * न चानुष्ठानान्तरापेक्षमिति ब्र- ह्मज्ञानस्य फलमपवर्गः । स च नित्यसिद्धो ऽव्यवहितः स्वसंविद्यः यतोऽवि- द्या संसारहेतुः । नचाविद्यामनिवर्तयन्ती विद्यादेति । तदेवमत्यन्तविलक्षण- त्वात्प्रस्थानभेदाच्च न फिलद्वारेणाप्येकोपनिपातः । तेन न क्रमाकाना तन्त्रद्वयस्य । जिज्ञास्यं पुनरत्यन्तविलक्षणम् । यतः कार्यो धर्मः पुरुषव्यापार- तन्त्रः स्वज्ञानकाले ऽसिद्धसत्ताकः प्रथमे तन्त्रे जिज्ञास्यः । इह तु नियनि- वृत्तं पुरुषव्यापारानपेक्षं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । किं च चादनाप्रवृत्तिभेदाच्च । इदमपरं प्रमाणोपाधिप्रमेयवैलक्षण्यं धर्मचोदना हि प्रेरयन्ती पुरुषमसति विषये प्रेरयितुमसमी सती विषयमप्यवबोधयति । ब्रह्म प्रमाणं पुनर्बोधय- त्येव केवलं नावबोधे पुरुषः प्रर्यते। अवबोधो हि यथावस्तु यथाप्रमाणं चोदे- ति न पुरुषस्येच्छामिप्यनुवर्तते तच कुत: प्रर्येत यथा ऽक्षार्थयोः सन्निकर्षे सति तेन सन्निकर्षणाक्षावगम्यार्थज्ञाने पुरुषो न नियुज्यते तद्वत अनिच्छतो ऽपि स्वयमुत्पत्तेब्रह्मणि तु नित्यसिद्धत्वान्न प्रेरणा सम्भवति । ब्रह्मचाद- नेति चोदनाशब्दो भाष्ये प्रमाणविवक्षाप्रयुत्तो न प्रेरणाविवक्षया तदाह या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये विनियुनानव पुरुषमवबा- धयति ब्रह्मचादना बापुनः पुरुषमवबोधयत्येव केवलमवबोधस्य चादनाज- न्यत्वान्न पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसन्निकर्षणार्थावबोधे तद्वत् । तदेवं जिज्ञास्यैक्चनिबन्धना ऽपि न क्रमापेक्षा तन्तद्वयस्य । येन सदपेक्षा ऽथशब्दो व्याख्यायेत । अत उपसंहरति तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदन- न्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थ ** फलभोगविरागः शमदमादिसाधनसपन्मुमुक्षुत्वं चक्तिम् पुरस्तात् अधिकारार्थत्वे अथश- ब्दस्य शास्त्रारम्भवैयर्थं प्रवृत्त्यभावादिति । प्रवृत्त्यभावे च कारणमुक्तम् । अखिलसुखभोगाद्धिरण्यगर्भावाप्तिपर्यन्तानिवर्तयति ब्रह्मजिज्ञासा क्रियमाणा तेन तित उद्वेगो लोकस्य कुतस्तच प्रवृत्तिरिति । तस्माद्यावदस्य हि- * ब्रह्मज्ञानमिति ३ पु· । + नकारा नास्ति १ पु.। अपिशब्दोनास्ति १ पु. है प्रेरणा-इति ३ पुः। || विशब्दो नास्ति ३ पुः । पुनःस्थाने तुशब्दः ३ पुः । ** फलेति नास्ति १ पु. + तत्रोद्वेगोपु.॥ हिरण्यगर्भावाप्तिरिति पु- ·जिज्ञासामरघटकपदार्थविचारः । 'रण्यगर्भावाग्निपर्यन्तस्य भोगस्योत्पादपरिच्छेदाभ्यां विनाशित्वादनित्यत्वं नावैति विनश्यदपीदं कूटस्थनित्यवस्तुपर्यन्तमेव विनश्यति । अन्यथा निरु- पादानस्य पुनरुत्पत्त्यसम्भव इति वर्तमानस्याप्यसम्भवादभावो ऽभविष्य- दिति निरूपणात् । नित्यानित्यवस्तुविवेको यावन्न जायते तावद्विरतो न जायत इत्यध्याहारः । यावच्चाभिमुखं विनाशदर्शनागुजानस्यापि भोगान् नकचन्दनवस्त्रालङ्कारभोगानिवाग्निप्रवेशार्थ भोगार्थव्यापारजनितदुःखानुभ- वाच्च तन्निमित्तां निर्वृतिमप्यलभमानो भोगाद्विरक्तस्तता मुमुक्षत्वं तत्सा- धनशमदमोपरमतितिक्षासमाधानसम्पन्नो भूत्वा यावन्नालम्बते तावद् ब्रह्म- जिज्ञासाङ्कः प्रतिपद्येत कथंचित् वा दैववशात्कुतूहलाद्वा बहुश्रुतत्वबु- ट्या वा प्रवृत्तो ऽपि न निर्बिचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं शक्नोति यथोक्त- साधनसम्पत्तिविरहात् अनन्तर्मुखचेता बहिरेवाभिनिविशमानः । तस्माद्वर्णित. वस्तुकलापादानन्तर्यमभिप्रेत्याथशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यः । तदाह भाष्यकार- নম্ব ভি মাহি অমলিন্নামা অস্ত্র স্ব আয়ন জন্ম অিমাৰি মাৰ্ন ত্ব न विपर्यये तस्मादयशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यत इति । अत: शब्दो हेत्वर्थ इति । स्यादेतत् । कृतकत्वपरिच्छेदा नै. कान्ततः क्षयिष्णुतां गमयतः परमाणुषु पाकजालाहितस्य कृतकस्य तेषां च परिच्छिन्नानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । वेदे ऽप्यक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति अपाम सोमममृता अभूमेत्यादिपुण्यफलस्याक्षय त्वनवणात् । अतोन विषयभागान्नियमेन विरागा विवेकिनामपि । नापि कूटस्थनित्यवस्त्व- वष्टम्भेन मुमुक्षत्वम् ततश्च न शमदमादिपरिग्रहः । यतो न तादात्म्यं भोक्तः सम्भाव्यते। नापि तदवाग्निः दुःखाभावे ऽपि सुखभोगाभावान्नानवद्यः पुरुषार्थः । अतोऽजीर्णभयानाहारपरित्यागो || भिक्षुभयान्न स्थाल्या अनधियणम् दोषेषु प्रतिविधातव्यमिति न्यायः । अतो न तस्य ब्रह्मजिज्ञासायां हेतुत्वमित्य- तस्तस्य हेतुत्वप्रदर्शनार्थो ऽतःशब्दः । कथम् । यस्माद्वेद एवाग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति तद्यथेह बा कर्मजिता लोकः दीयते एवमेवामुच पुण्यजितो लोकः क्षीयत इत्यादिना । * इत्यध्याहार इति २, ३ पु. नास्ति । + निर्यत्तिमिति ३ पु.। + लाहित्यस्येति २, ३ पुः। त्वशब्दो नास्ति १, २ पु.। || भिक्षुकभयादिति ३ पु.। पा कर्मचित इति प्रायो बहुत्र भवति तथापि कर्मजित इति तो न्यायवः पाठः।

·- जिचासासूचघटकपदार्थविचारः । ननु * पुण्यस्याप्यक्षयफलत्वं वेद एवाहेत्युक्तम् । न । तस्य वस्तुबल- प्रवृत्तानुमानविरोधे ऽर्थवादस्य नित्यत्वप्रतिपादनाऽसामर्थ्यात् । परमाणना पाकजस्य च तद्गुणस्यानित्यत्वात् । अताभवत्यानित्यत्वदर्शनं विषयभोगानां मुमुक्षुत्वे हेतुः । यत्पुनर्मुमुक्षुत्वाभावे निमित्तमुक्तम् तवाह तथा ब्रह्मज्ञाना- दपि परं पुरुषार्थ दर्शयति ब्रह्मविदामोति परमित्यादि । अत उपसंहरति तस्माद्यथोक्तसाधनसम्पत्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति । यतः परि- पूणों हेतुरनन्तरमवश्यं कार्यमारभते अतः कर्तव्येत्यावश्यकतामाह माध्य- कारः । यतो द्वैतानुषङ्गादतितरामुद्विजमानेन ब्रह्मात्मत्वं च हस्तप्राप्तमिव मन्यमानेन प्रवर्तितव्य मेव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रदीपशिरसेव जलराशा स्पृिशतेव च सुस्वादु फलमङ्गुल्यणायपादस्थेन । एवं सत्यर्थाद्धर्मजिज्ञासाया नियमेन पूर्ववृत्तत्वमथशब्देन पूर्वोक्तेन न्यायेन निराक्रियते ||ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्म- जिज्ञासेति । अन्तर्णीतविचारान्वये हि चतुर्थीसमासः स्यात् न शब्दाभि- धेय इत्यवयवार्थमङ्गीकृत्य षष्ठीसमासो दर्शितः । ब्रह्मशब्दस्यानिर्देशावसर प्राग्ने सूत्रकार एव निर्देष्यतीति कथयति ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्मा- द्यस्ययत इति । तत्र यदन्यैर्वृत्तिकारैः ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमाशय निर- स्यते न खलु पाब्राह्मणजातिरिह गृह्यते प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जिज्ञास्यत्वाभावात् । नापि तत्कर्तृका जिज्ञासा वर्णिकाधिकारात् । नापि जीवपरिग्रहस्तत्कर्तृ- त्वे विशेषणानर्थक्यात्कर्मत्वे नित्यसिद्धत्वात् । न शब्दराशेग्रहणम् तस्य धर्म- जिज्ञासात्पत्तिकसूत्राभ्यामर्थवत्त्वप्रमाणत्वयोनिरूपितत्वात् । नापि हिरण्य- गर्भस्य । तदवाप्नरपि विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपदेशात् । नापि तत्कर्तृकताज्ञा- नवैराग्ययोः सहसिद्धत्वादिति । तदपि न कर्तव्यमित्याह अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यान्तरमाशङ्कितव्यमिति । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । वृत्त्यन्तरे तु शेषलक्षणा व्याख्याता तां নিয়নি ল ম নি । तच हेतुमाह जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञासा- या इति । अथापि स्यादन्यज्जिज्ञास्यमिति तदर्थमाह जिज्ञास्यान्तरा- * पुण्यस्याक्षयहेतुत्वमिति २ पुः । + प्रत इति पु.। अक्षणो जिज्ञासेति नास्ति३, ३ . । + अनित्यवर्शनर्माित २ पु. । $ स्पृशते न च सुस्वाद्विति ३ पु.। पा ब्राहमणस्वादीति २, ३ पु. ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । निर्देशाञ्चति । पुनः शेषषष्ठीवाद्याऽऽह ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे ऽपि ब्रह्मणा जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वादिति । यद्यपि शेषे षष्ठीति सम्बन्धमारे षष्ठी विहिता तथापि व्यवहारो विशेषमवलम्बते । बहवश्च सम्बन्धविशेषास्तवावश्यमन्यतमः प्रतिपत्तव्यः अन्यथा व्यवहारानु- पपत्तेः । तच प्रकरणोपपदयोर्विशेषहेत्वोरभावादाद्विशेषक्रियोपादानात कारकत्वेनेब सम्बन्धः तचापि सकर्मिकायाः कर्मकारकमभ्यहितमिति कर्मत्वं ब्रह्मणो न विरुध्यते । एवमपि साधारण शब्दे ऽभिप्रेतमर्थ विहायान्तरं परिगृह्य पुनस्तद्वारेणाभिप्रेतमर्थ * प्रतिपद्यमानस्य व्यर्थः प्रयासः स्यात् । सदाह एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: स्यादिति । ननु किमिति व्यर्थः शेषषष्ठीपरिग्रहे सामान्येन यत् किञ्चिद् ब्रह्म- सम्बन्धि येनयेन जिज्ञासितेन विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तत्सर्व जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्यात् । अतोन विशिष्ट सम्बन्धो विवक्ष्यते सामान्य तस्याप्यन्तावादिति यद्युच्यते तदाह न व्यर्थो ब्रह्मानिताशेषविचार- प्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेदिति । स्वयमेव परोक्तमाशङ्कयोत्तरमाह न प्रधान- परिग्रहे तदपेक्षितानामाक्षिणत्वादिति संक्षेपतो वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । एतदेव प्रपञ्चयति ब्रह्मा हि ज्ञानेनाप्नुमिष्टतमत्वात् प्रधानम् तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाक- मणि परिगृहीते योर्जज्ञासितेविना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्याविना- न्येति न पृथक् सूचयितव्यानि यथा राजासा गच्छतीत्युक्त सपरिवारस्य राज्ञा गमनमुक्तं भवति तद्वदिति । यस्माद् ब्रह्मावाग्निः पुरुषार्थः तेन तज्ज्ञाने- नाप्नुमिष्टतमम् 'प्रतस्तदर्थत्वात्प्रवृत्तेः प्रधानं तत् तस्मिन् प्रधाने जिज्ञास्यमाने येन जिज्ञासितन विना न सम्पर्णा जिज्ञासा तत्सामादेव तादर्सेन जिज्ञा- स्यते न पृथगभिधानेन कृत्यमस्ति । यथा राजासी गच्छतीत्युक्ते यावता परिवारण विना रातो गमनं न सम्पद्यते तावतो गमनमातिममिति न पृथ- गभिधीयते लोके तद्वदिहापि स्वरूपनमाणयुक्तिसाधननयोजनानि ब्रह्मज्ञान- परिपूर्णतार्थमादेव जिज्ञास्यत्वान्न पृथक सूचयितव्यानि । किंच । शास्त्रप्र- * प्रतिपाटामानस्यति १ पु.। विशिष्टएवेति २, ३ पुः । +येनेति सकदेव १ पु.॥ कित्यमस्तीत्यस्य स्थाने. समस्सोति ३ पु.।

·* जिज्ञासासघटकपदार्थविचारः । वृत्तिरेव कर्मणि षष्ठीं गमयति । कथम् । एवं हि शास्त्रमारब्धव्यम् पुण्यचितो लोकः दीयत इत्यादिश्रुतेन्यायतश्च पुण्यस्य चयदर्शनाद्विरक्तस्य ब्रह्मविदा- ऽऽमोति परमित्यादिश्रुतेब्रह्मज्ञानात्युरुषार्थसिद्धिः परेति । अतस्तज्ज्ञातुमि- च्छतः श्रुत्या यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्येवमाद्यया तत्प्रतिपादन- पूर्वकं तद्विजिज्ञासस्वेति साक्षादेव कर्मतया ज्ञयत्वेनानुशासनं यत् तदिदम- थातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूचितम् । तेन कर्मषष्ठीपरिग्रहे श्रुतिन्यायसूचनपर सूत्र तदनुगतं भवति । अन्यथा लक्ष्याननुगतमसम्बटुं स्यात् । तदाह अत्यनुगमा- च्चेति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । तत्प्रपञ्चः यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यद्याश्च श्रुतयस्तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणा जिज्ञासाक- मत्वं दर्शयन्ति तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति तस्माद् ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी। ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति । जिज्ञासापदस्यावयवार्थ कथयति इच्छा. प्रदर्शनार्थ सतश्चेच्छायाः + फलविषयत्वात्तज्ज्ञानस्यापवर्गपर्यन्नता सूचिता भवति तदाह अपवर्गपर्यन्तं ज्ञानं सनवाच्याया इच्छायाः कर्म फलविष- यत्वादिच्छाया इति । अवगतिरिति साक्षादनुभव उच्यते ज्ञानन्तु परोने ऽनुभवानारूढेपि सम्भवति संनिहितेप्यसम्भावितविषयेऽनवसितरूपमित्युक्तं पुरस्तात् तदाह ज्ञानेन हि प्रमाणेनाधगन्तुमिष्ठं ब्रह्म ब्रह्मावगतिहि पुरुषार्थः । ब्रह्मरूपतासाक्षात्करणमित्यर्थः । तदेतच्छास्त्रान्तर्भूतं सूत्रम् अनेन च प्रयोज्य- सम्बन्धिन्योर्जिज्ञासामुमुक्षाक्रिययोरेकस्याः कारणान्तरसिद्धायाः पूर्ववृत्तत- या हेतुत्वमर्थादुपात्तमितरस्यास्तदनन्तरं तत्प्रयुक्तायाः कर्तव्यता श्रुत्याऽभि- हिता तत्र जानात्येवासौ मयैतत्व तव्यमिति उपायन्तु न बेद ततः तस्यो- पाय: कथनीयः शास्त्रस्य च सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । इतरथा प्रेक्षारहितमिव सर्वमापोत । अतो || ऽनेनैव सूत्रणेदमपि सर्व सूचित- मिति कथयितुमाह तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमिति । अन्तर्णीतविचारार्थवि- धेयत्वाङ्गीकारेण मीमांसितव्यमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति मा ब्रह्मज्ञानकामेनेदं * अस्यैव प्रपञ्च इति ३ पु.। + फलविषयत्वाज ज्ञानस्याऽवगतिफलपर्यन्तता सूचितेति ३ पुः । + अवगतिपर्यन्तमिति २, ३ पु. एवमेव भाष्य प्युपलभ्यते । $ भवतीत्येव १ पु.। .|| सानेनैव सूत्रेणेति २, ३ पु.। | ब्रह्म जातुकामेति ३ यु. । - - ·জিন্নাহ মিয়াজনম্রত্যাব। शास्तं श्रोतव्यम् * यस्माद् ब्रह्मज्ञानमनेन शास्त्रेण निरुप्यते तेन प्रयोज्य- स्याभिमतोपायः शास्तमित्यर्थाच्छास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनं कथितं भवति ॥ ॥ इति तृतीयवर्णकं समाप्तम् ॥ AIL- । तत्पनब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्ध वा स्यात् । यदि प्रसिद्धम न जिज्ञासितत्व- म्। श्रथाप्रसिद्धम् नेव शक्यं जिज्ञासितुमिति प्रयोजनविषयसम्बन्धानाक्षिपति । कथम् । प्रसिद्धशब्देन प्रतिपन्नमुच्यते तद्यदि प्रतिपन्नमन्येन केनचित् तदा ऽस्य शास्त्रस्य न विषयः । कस्मात प्रतिपाद्यत्वेन हि विषयता प्रतिपन्ने च तस्मिन् अकिञ्चित्करं शास्त्रमिति नास्य विषय: स्यात् । ततश्चानेनानवंगमान्नास्य प्रयो- जनं ब्रह्मावगतिः स्यात् । अतः प्रयोजनमप्याक्षिप्रम् । अथाप्रसिद्धं न शक्यं जिज्ञासितुम्। कथम् । यन्न कदाचिदपि बुद्धौ समासूढविशेषम् कथं तत्प्रपाद्येत । अतः प्रतिपादनाशक्तर्न तत्स्पृशत्यपि शास्त्रम् । प्रसिद्ध पुनर्यदि नामानेन प्रति- पाद्यते प्रसिद्धत्वादेव तथापि न तेनार्थेन निरालम्बनम् । अप्रसिद्ध पुनराल. म्बनमपि न स्यात्। अतो न केनचिदर्थेन सम्बद्धं शास्त्रमिति सम्बन्ध आक्षिपः । अस्ति तावद् ब्रह्मत्यादिना चितयमपि समाधत्ते श्रोतृप्रवृत्त्यर्थम् । ननु प्रेक्षावता अविसंवादकेन प्रणीतं शास्त्रम् नेदृशो निष्प्रयोजनं नि- विषय मसंबद्धं चारभत इति तद्गारवादेव प्रवर्तन्ते श्रोतारः किमनेन प्रयासेन । सत्यम् भवति सामान्येन प्रयोजनवत्त्वप्रतीतिः प्रणेतृगौरवात् न तु तावन्मात्रेण प्रवृत्तिः । अभिप्रेत || प्रयोजनाय हि प्रवर्तन्ते न तन्निर्देशादृते शक्य- ते ऽवगन्तुम् । एवमपि प्रयोजनविशष एव निर्दिश्यताम् । न च विषयभावमना- पन्नमशक्यप्रतिपादनं च प्रयोजनं भवति छिदिक्रियाविषय एव वृक्षश्छिन्नः प्रयोजनमित्युच्यते । दण्डादेरपि मृद्विषयस्य मृदेव घटावस्था प्रयोजनम् । सत्यम् तथापि यथा चिकित्साज्ञाने चरकसुतायप्रभृतीनि बहूनि यथा वा तण्डुलनिष्पत्ति का प्रयोजना अवघातनखनि ददलनक्रिया बढ्यः । तत्र * यद् ब्रह्मेति ९ पुः । + नैव शक्यमिति २ पु.। प्रयोजने इति २ पु । * इति पञ्चपाटा तृतीयवर्णकं समाप्तमिति ३ युः । ६ असम्बन्धमिति १ पुः । का प्रयोजनावधातेति पु. ।

·মুসলিল্লাঘায় ভয়াজনমস্যা। * नावश्यमेकरीव प्रवृत्तिः तथेहाप्यन्यस्मादपि कथंचिद्ब्रह्मावगतिसिद्धी नावश्यमव प्रवृत्तिः । अतो ऽनन्यसाधारण विषयो वक्तव्याः यथा ऽर्जुन- स्यायं विषय इत्यनन्यसाधारणता प्रतीयते । तेनानन्यसाधारणत्वाय विषयो निर्देश्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । सम्बन्धोपि वक्तव्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेनैव ! यथा साधुशब्द- परिज्ञानं व्याकरणारम्भात्प्राङ् न केनचित्साध्यते तेन न केनचित् सम्बद्धम अतस्तदर्थो न क्वचित प्रवर्तते । यथा बौदननिष्पत्तिरेकक्रिया नियतापि न गमनादोकक्रियामाध्या तेन न तया सम्बन्धः ततश्च न गमनादिक्रियाया- मोदनार्थी प्रवर्तते । तेन पुरुषार्थरूपता ऽनन्यसिद्धता तत्प्रतिपाद्यता चेति भिद्यन्तेविषयसम्बन्धप्रयोजनानि तानिच चीण्यपि प्रवृत्त्यङ्गम् । नाऽपुरुषार्थ का- कदन्तपरीक्षायां तुषकण्डने वा प्रवर्तते प्रेक्षावान् । नापि पुरुषार्थे चिकि- त्साक्षाने सुश्रुतादिसिद्धे चरके नियमेन प्रवर्तते। नापि तण्डुलेषु दलनसिद्धे- ष्यवधाते । नाप्यनन्यसिद्धे ऽपि साधुशब्दपरिज्ञाने पुरुषार्थ अतत्साधने वेद्य- कादो कश्चित्प्रवर्तते गमने वा नोदनसाधने । तत्र विप्रतिपत्त्येकान्ततःप्रसिद्ध- तामप्रसिद्धतां च निरस्य शक्यप्रतिपाद्यमानतामनन्यसिद्धतां च दर्शयन् वि. षयसम्बन्धी सार्थतवान् निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयत इति च प्रयोजनम् । ननु ब्रह्म वेदान्तानां विषयः शास्त्रं च तेषां ब्रह्मप्रतिपादनानुसर- गोपायन्यायविषयम् तत्कथं शास्त्रस्य विषयसम्बन्धी भवतः । प्रयोजनन्तु कदाचित्स्यादपि प्रणाड्या धर्मार्थविषययोरिव शास्त्रयोः कामावाग्निः । नन्वा- ग्नेयादीनां स्वर्गफलानां प्रयाजादीतिकर्तव्यतावद्वेदान्तानामप्यर्थमवबोध- यता || मितिकर्तव्यतामीमांसा तेनाधीवबोधे वेदान्तानामुपकारकत्वाद्भवति शास्त्रमपि तद्विषयम् । नहि शालिबीजस्याङ्कुर जनयत: सहकारिणो जलादेर- कुरो न कार्यम् । तेन यद्यपि वेदान्ता एव ब्रह्मावबोधे कारणं मीमांसा चेति- कर्तव्यतामागं पूरयति तथापि ब्रह्मविषयेव । न हिच्छेत्तुरुद्यमननिपातनलक्षणो व्यापारः परशुविषयो न वृक्षविषयस्तदर्थत्वात् करणस्य पाच द्वारत्वात् । अन्यथा उन्यच कर्तृव्यापारो ऽन्यत्र फलमिति वैयधिकरण्यं स्यात् । नावश्यकमेकत्रेति १ पु.। + तुषखण्डने-इत्युपकल्पितं २ पुः । || इतिकर्तव्यमीमांसेति १, ३ पुः । यथा चौदननिष्पत्तिरिति २ पुः । ६ चकारी नास्ति २ पुः । करणस्य तदद्वारत्वादिति २ पु.।

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः । उच्यते। विषम उपन्यासः । युक्तं यच यदुपकारमन्तरण फलोत्पत्तिरेव न सिध्यति तस्यापि तद्विषयत्वम् इह पुनर्विनापि मीमांसया सम्बन्धग्रहणतद- मुस्मरणबुद्धिसन्निधानमाचोपकृतं वाक्यमर्थमवगमयति नापरमपेक्षते । ननु संशयविपर्यासनिरासद्वारेण निर्णयहेतुत्वान्निर्णयस्य च निर्णयप्रधानत्वा- द्भवति निर्णेयं वस्तु निर्णयहेताविषयः । नैतत्सारम् । यच ह्यनेक विज्ञानं वाक्यश्रवणे * सति जायते मीमांसानिरपेक्षमेव । तत्रकं वाक्यजन्यमेकार्थनिय- तत्वादेकस्मिन्प्रयोगे वाक्यस्य इतराणि पुनः सामान्यतादृष्टनिबन्धनानि । तत्र मीमांसया लोकप्रसिद्धशब्दशत्यनुसारिण्येदं । शब्दजनितं ज्ञानमिति तदा- लम्बनं वेदार्थ इति ज्ञात्वान्यदुर्पक्षते न पुनर्निर्णयज्ञानोत्पत्ती व्यापारः शास्त्र- स्य । यथा चक्षुः कुतश्चिन्निमित्तात्संप्रयुक्ते ऽपि स्थाणुः पुरुषो वेति संशयात्मकं पुरुष एवेति वा विपर्ययस्वरूपं ज्ञानमुत्पाद्य पुनर्निमित्तान्त- रानुगृहीतं सन्निर्णयात्मकं सम्यगपं ज्ञानमुत्पादयति नैवं शब्दो मीमां- सायाः प्राक् संशयितं विपर्यस्तं वा ज्ञानमुत्पाद्य पुनस्तदनुग्रहान्निर्णयात्मकं सम्यग्ज्ञानं वा जनयति किन्तु प्रागेव मीमांसानुग्रहात स्वसामर्थ्यजन्यं जानमजीजनदेव । तस्मान्न ब्रह्मविषयं शास्त्वम् । अचोच्यते । यद्यपि वाक्यार्थज्ञानं शास्त्रानुग्रहा || त्यागेवोदेति तथा- पिका स्वोत्पत्तिसमकालसमुत्येन सामान्यतादृयुनिबन्धनेनान्तरनिवेशिना समकक्षाभिमतेन ज्ञानेन विरोधादुन्मज्जननिमज्जनमिवानुभवदस्यामवस्थायां संशयज्ञानकोटिनितिनं सन् मीमांसया शब्दशत्यनुसरणे सति प्रतिपक्षतान- स्यानुत्पत्ती निमज्जनाभावानिश्चलं निर्णयज्ञानमिव जातमिति लक्षणया मी- मांसया निर्णयः क्रियत इत्युच्यते न पुनः साक्षानिर्णयज्ञानहेतुत्वात् । तदेवं लक्षणया वेदान्ताना ब्रह्मविषयाणां सहकारिकारणं मीमांसेति ब्रह्मज्ञानवि- षयं शास्त्रमभिधीयते । तच्चेदं चयमप्यवश्यं वक्तव्यम् प्रयोजनं विषय: सम्बन्धश्च शास्त्रादौ श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । यद्यपि प्रणेतृगौरवादेव सप्र- योजनत्वं शास्त्रस्य तथापि न प्रयोजनविशेषसिद्धिस्तत्प्रत्ययमात्रण निर्देशा- * सति मीमांसानिरपेक्षमेवोत्पटाते-इति २ पुः । । स्थाणा स्थाणुरिति २ पुः । || मागेवोदपादीति २ पुः । + शब्दनजनितमिति १ पु. । ६ अत्र 'वा'शब्दोऽधिकः २ पुः । पातदित्यधिकमत्र २ पु. ।

·- विषयाद्यापपरिहारः । दृते । तस्मात्तन्निर्देश्यम् । निर्दिष्टे ऽपि तस्मिंस्तस्याशक्यप्रतिपादनतां मन्वानो विहतबद्धत्वान्न प्रवर्ततेति साध्यो निर्देश्यः । शक्यप्रतिपादनप्रतिपत्तावस्य- न्यतःसिद्धेर्थे निर्दिष्टः नेव प्रवृत्तिरित्यनन्यसाध्यापि निर्देश्यः तदेतत्त्रयमेकर समवेतं विभक्तं चापलभ्यत इत्यलमतिविस्तरेण ॥ अस्ति तावद् ब्रह्मत्यादिना प्रसिद्धत्वप्रदर्शनेनाप्रसिद्धतां निराकुर्व- ज्छक्यप्रतिपाद्यतया सम्बन्धं समर्थितवान् । कथम् । ब्रह्मशब्दस्तावज्जाति- जीवकमलासनशब्दराशीनां नान्यतमाभिप्रायेण सचे प्रयुक्तः अनुपपत्तेरि- त्युक्तम् । अतो नूनमन्यदेव किंचिदभिधेयमभिप्रेत्यायं प्रयुक्त इति गम्यते । तेन स्वापूर्वदेवताद्यर्थवत्पदप्रयोगादेव कश्चिदर्थो ऽस्तीत्यवसीयते । नैतत्सारम् । नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीतपूर्व एवार्थे झटिति विज्ञानं जन- यति येनापूर्वमन्यतो ऽसिद्धमर्थ पदप्रयोगादेव प्रतीमः । स्वर्गाद्यों ऽपि नैव पदप्रयोगादेव सिद्धः । अचाच्यते । यस्मिन् वाक्ये एक पदं मुक्केलरेषां पदानामर्थः सिद्धः स किमेकपदार्थानवगमापराधेन त्यज्यताम् उत बहुपदा- थप्रसिद्धिबलेना प्रसिद्धोपि कथंचिदवगम्यतेति । तत्र निगमनिरुक्तव्या- करणानामेवरूपपदार्थानुगमहेतूनां विद्यमानत्वात्तगुलेनार्थमनुगम्य वाक्या- थावगतियुक्ता न पुनरेकाप्रसिद्मा प्रसिद्धपदार्थसंसर्गस्त्यतुं युक्तः । न हि प्रसि- द्विरप्रसिद्ध्या त्यज्यते प्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धमपि कल्य्यत इतिन्यायात् । ननु निगमादिवशेनार्थीनुगमे सर्वत्रव कथंचिदान्वयस्यावगन्तुं श- क्यत्वादव्यवस्थितः पदार्थ: स्यात् ततश्च वाक्या? नावधार्यत न तर्हि निगमादीनामर्थवत्ता।भवत्यर्थवत्तायत्र स्वाथीदन्यचापिविनियोगात्प्रयोग: सच कथमभिदध्यादित्यपेक्षायां तद्तस्यैवावयवार्थान्वयलेशस्यानुगमात् । एवं तर्हि एकार्थनियमाय प्रयोगपरतन्त्रता मृग्यते तदन्तरेणापि प्रयोगमेकार्थनियम एव कथंचि * निगमादि व्याप्रियतेति न कश्चिद्दोषः । तदव ब्रह्मशब्दे व्यु- त्पद्यमाने बुंहतेधातोर्वृद्धिकर्मणो ऽर्थानुगमात् प्रयोगानुगमेवा ऽसति विशिष्टार्थ- विषयस्यापेक्षिकमहत्त्वस्यापरिग्रहात्सर्वतेोनिरवग्रहमहत्त्वसम्पन्नं वस्तु वाक्या- थोन्वयि ब्रह्मपदादनुगम्यते । ततश्च कालकृतावच्छेदनिमित्तस्याल्पत्वस्या- * निगमादि ध्याप्रियते इतीति २ पु.।

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः । भावात् सदासत्त्वान्नित्यं किंचिद्वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । तथा रूपान्तरस- दावे तदूपविकलत्वात्तदवच्छेदकृतमल्पत्वं स्यात् तच्च ब्रह्मपदादेवा उपास्यते। तस्मादेकरसमद्वैतं वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । एतेन देशकृतो ऽपि परिच्छेदो निराकृतो वेदितव्यः । वस्त्वन्तरसद्धावे हि तदपेक्षयेतावति सद्भावो नातः परमस्तीति स्यादेतस्मायावृत्त इति तदभावे न परिच्छिन्नबुद्धिर्भवति । बुद्ध- त्वं च बृहत्यर्थान्वयादेव। कथम् । अबोधात्मकं हि वस्तु भाग्यम् । अतो भोक्तारं प्रति शेषत्वान्निकृष्टम् । चेतनः पुनर्न कस्यचिङ्गणभावमेति। तेनोत्कृष्ठं सबैस्मात् बुद्धस्वरूपं किंचिदिति बृहत्त्यान्वयमेवानुसृत्य गम्यते। मुक्तमिति चाविद्या- कामकर्मपरतन्त्रस्तरितश्चामुतश्च पशुवन्नीयमानो निकृष्ठो भवति ब्रह्मश- ब्दस्तु स्वार्थप्रक्षेपेण वाच्यं किंचिद्गमयन् सदैवाविद्यादिसंसारबीजानाकलित- तया तस्योत्कृष्टमहत्त्वमावेदयति । सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितं च तदिति ब्रह्म- शब्दादेवावगम्यते । कथम् । यदि किंचिदविदितं तेन कुतश्चिद्वा कार्याझा. वर्तते शक्तिः आपेक्षिकस्तदोत्कर्ष: स्यात् न तद्युक्तम् अन्यतो ऽसिद्धस्य वस्तुनः पदप्रयोगादेव प्रतिपत्तो सिद्ध हि वस्तुनि प्रयोगे तस्य यथासिद्धमेव महत्त्वं * निरुच्यते शब्दादेव तदर्थान्वयप्रतीतो निरङ्कुश एवार्थी ऽभ्युपेतव्यः । एवं च बृहतरर्थः परिपूर्णी भवति यदि सर्वमस्य साक्षादेव संविद्गोचरे वशे च वर्तेत तदेतदाह अस्तिताबद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्व- शक्तिसमन्वितम् ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्याद्यमानस्य + नित्यशुद्धादयोथीः प्रती- यन्ते बृहतेातारीनुगमादिति । नन्वेवमपि व्युत्पत्त्यनुसरणेन भवत्येवमात्मके वस्तुनि प्रतीतिर्न पुन- रेतावता तस्य सिद्धिः पदमावस्याप्रमाणत्वात् । सत्यमेवम् अत एव जिज्ञा- सा धर्मस्येव + लोकाख्यप्रमाणाभाससिद्धस्य इदमपरं ब्रह्मशब्दार्थस्य सिद्धा कारणमुच्यते साध्यत्वसिद्धार्थम् सर्बस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिरिति । तदेव दर्शयति सा ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति न नाहमस्मीति । यदि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्सर्वा लोका नाहमस्तीति प्रतीयात् । आत्मा च ब्रह्मति ! कथं पुनरात्मा ब्रह्म । वेदान्तेष्वात्मनि ब्रह्मशब्दप्रयोगादात्मानमेव च * निरुच्यत-ति २ पु. । + लोकादिप्रमाणेति २ पुः । । शुद्धत्यादय इति २ पुः ।

·विषयाद्याक्षपंपरिहारः । लोकाहमिति व्यपदिशति तदेवमहंप्रत्यय एव ब्रह्मण: * प्रसिद्धत्वान्ना- प्रसिद्धशङ्का । यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्य- जिक्षास्यत्वं पुनरापन्नमिति विषयमाक्षिपति असिद्धं हि वस्तु साध्यमानं विषयः सिद्धं तु न पुनः साध्यत इति नास्य शास्त्रस्य विषयः । न तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तेरिति विषयसम्बन्धी समय॑ते । सत्यम् अहमित्यात्मनि प्रत्ययः आत्मा च ब्रह्म किन्तु तस्मिन्नेव विप्रतिपत्तयोऽयमसावयमसाविति । ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वाद् ब्रह्मशब्टस्य । ततः । सामा- न्यतःसिद्धमपि विशेषता सिद्धरसिद्धकल्पमेवेति भवत्यस्य विशेषसिद्धिहेतो विषयसामान्यत: सिद्धत्वाच्छक्यते विशेषतः प्रतिपादयितुमिति भवति तस्य शास्त्र साधनमिति सम्बन्धोपि समर्थितः । विप्रतिपत्तिं दर्शयति देहमा- चमित्यादि । तद्यथा गोशब्दस्य व्यत्याकृतिजातिक्रियागुणसास्नाद्यनेकार्थसं- निधौ प्रयुज्यमानस्य कैश्चिज्जातिरन्यैर्व्यक्तिरित्याद्यभिधेयं प्रतिपन्नम् एवं सचेत- न्या कार्यकारणासंघातसन्निधावप्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य कैश्चित किंचिदालम्बनं प्रतिपन्नम् तदाह देहमाचं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकाय- तिकाश्च प्रतिपन्ना इति । तथाहि । मनुष्योऽहमित्यात्मनि मनुष्यत्वाभिमाना गच्छामीति च गन्तृत्वाभिमाना देहविषयत्व उपपद्यते । देहमाचमिति सशिरस्कपिण्डाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । मात्रशब्देन न देहातिरिक्त स्वतन्त्रं चैतन्य- मन्यविशेषणं वा किन्तु देहाकारपरिणतभूतचतुष्टयान्तर्भूतमेवेति दर्शय- ति। आत्मेति अहंप्रत्ययालम्बनमित्यर्थः । प्राकृता इति। शास्त्रोपदेशासंस्कृत- मतया दृष्टमाचाविकल्पितव्यवहारिण इत्यर्थः । लोकायतिका इति भूत- चतुष्टयतत्त्ववादिनः प्रसिद्धाः । एवमिन्द्रियाण्येव चेतनानि आत्मत्यपरे । इन्द्रियाणां चक्षुरादिमनःपर्यन्तानामेकैकस्मिन्न सत्यपि शरीरे रूपादिज्ञा- नानामभावात् तेषामेव व्यस्तानां चेतनत्वमहंप्रत्ययविषयत्वं च मन्यन्ते क्रमेण च वरगोष्ठीवदितरेतरगुणभावं च । तथाचेन्द्रियधर्मसामानाधिकर- ण्यमहंप्रत्ययस्य दृश्यते काणोऽहं मूकोऽहमित्यादि । मन एव चेतनमहंप्रत्य- यस्य विषयमन्ये मन्यन्ते। दृश्यते हि स्वग्न इन्द्रियदशकोपरमे ऽपि मनस एवा- । । सिद्धत्वादिति २ युः। । कार्यकरणसंनिधाविति २ युः । + सामान्यतःप्रसिद्धमपि इति २ पु.। ६ अति सत्ययोति २ पु ।

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः । লিনিৰাৱলুমিনি বহুল: বিল্লাললাহ্ম অফিকালিন নি। मात्रग्रहणेन नाहमित्यकारादिवर्णशयातिरिक्तं किंचिदवभासते यदहंप्रत्ययस्य विषयः कल्प्येत । तेन विज्ञानमेव स्वरसभङ्गरमविरतोदयमखिललोकया- चानिलयमनुभवभग्नपक्षान्तरमहमित्युत्पद्यत इत्यन्ये मन्यन्ते । शून्यमि- त्यपर इति । सुषुग्ने विज्ञानलेशस्याप्यभावादकस्मादेवाहमितिसमुदयदर्शनाद- कारणस्य कादाचित्कस्य परमार्थवस्तुत्वाभावादसदऽवभास एवाहङ्कार इत्य- परे सङ्गिरन्ते । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी का भोक्तोत्यपर । इति । अहमुल्लेखशून्यस्य भोक्तृत्वस्यादर्शनात्तस्य च प्रत्यभिज्ञानात् स्थिरत्वसिद्धेः स्थिरस्य चावधिहेत्वनुपलब्ध नित्यत्वम् । निर्विकारस्य च भागासम्भवाद्वि- कारस्य च क्रियाफलत्वात् क्रियावेशात्मकत्वाच्च कर्तृत्वस्येवमात्मकत्वाच्च संसारित्वस्य देहादेश्च बुद्धिपर्यन्तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेस्तयतिरिक्तः संसारी কানা মাৰিময় মুঘৰ নিজান । कथं पुनस्तड्यतिरिक्तत्वं मन्यन्ते । तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तरित्युक्तम् । कथं तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तिरिति । उच्यते । || भतसंघातस्तावच्छरीरम् । तत्र व्यस्तानां समस्तानां वा युगपत्क्रमेण वा भोगः परिकल्प्येत । सर्वथा- प्यसम्भवः । यदि तावास्तानां युगपत्परिकल्प्येत ततः स्वार्थप्रयुक्तत्वात प्रवृत्तरङ्गाङ्गिभावो पानावकल्पेत। न चाङ्गाङ्गिभावमन्तरेण संघात** उपपद्यते । तस्मान्न व्यस्तेषु युगपद्धोगः । अस्तु तर्हि क्रमेण विरोधाद्वरगोष्ठीवदिति। नैत- देवं युक्तम् । तत्र योग्यस्यासाधारणत्वात् असाधारणत्वं च प्रतिपुरुषनियमात् । इह पुनर्विपरीतम् बहूनां सन्निधौ साधारणे च भाग्ये प्रतिनियतभोगव्यवस्था- हेत्वासम्भवात् । अस्तु तर्हि समूहस्य तिलज्वालावचेतनासमन्वयोपप- त्तेः । मा भूत प्रत्येकं युगपत्क्रमेण वा । नैतदेवम् । भोगेषु समूहासम्भवात् । कथमसम्भवः । भोक्तुभागं प्रति प्राधान्यात् । ननु भोगेपि समूहो दृष्टा यथा स्त्रीपुंसयोः । नेतत्सारम् । संदिग्धत्वात् समूहस्योत तयतिरिक्तस्येति । तिलज्वालायान्तु विपरीतम् समूहकार्य समहिनां गुणभावोपपत्तेः । अस्त्वेकस्य * मन एवाहमिति सर्वव्यवहारास्पदमिति २ पु । + इतिशब्दो नास्ति १, २ पुः । + अवधिहेतुत्वानुपलब्धेरिति तु त्रिष्वपि पुस्तकेषु भवति । नित्यत्वादिति ३ पुः। ॥ भूतचतुष्टयं तावच्छरीरमिति ९ पुः भूतसंघातः शरीरमिति र पुः। ** उत्पढोतेति १, २ पुः । न हेतुत्वाऽसंभवादिति १ पु.! बा नावकल्य्येतेति १,३ पु । , ·विषयाद्याक्षपपरिहारः । तर्हि नियता भागः । न । तत्रापि कस्यैकस्येत्यनवधारणात् । किमवधारणेन विनापि तेन विवक्षितार्थापपत्तेः । यद्येवं समेषु केषांचिद् गुणभावानुपपत्ते * र- युक्तः कार्यात्मकेषु । एवं कारणात्मकेष्वपि समानश्चर्चः भतस्वाभाव्याविशे. यात् । तथोभयात्मके समूहे । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तमहंप्रत्ययविषयं मन्यन्ते । भोक्तव केवलं न कतैत्येक इति । पूर्वोक्तस्यैव देहादिव्यतिरिक्तस्य कर्तृ- त्वमतत्स्वभावं मन्वाना भक्तिव केवला ऽहंप्रत्ययविषय इत्येके प्रस्थिताः । करोमि जानामि भुज्जे चेति न सर्वदाहंप्रत्ययेनानुषङ्गः । तेन नायं तद्विषयः । यदि स्यात् न तदुल्लेखविकल उदियात् । ननु भोक्तापि तर्हि नासो । तदुल्ले- खाभावात् । नैतदेवम् । अहमिति चेतनत्वसमुल्लेखात् तदर्थत्वात्सर्वस्य तदात्मकमेव भक्तृत्वमिति भोक्तव केवलमिति युक्तं मन्यन्ते । अस्ति तयतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचिदिति । तस्मा. दपि देहादिव्यतिरिक्तादहप्रत्ययविषयादन्यः सर्वस्येशिता ततश्चशितव्यस्य सर्वात्मना वेत्ता नियमनशक्तिसम्पन्नश्च । शरीरिणां मनसा ऽप्यचिन्त्यरूपात्तनु- भुवनविरचनकार्यात्प्रेक्षावत' कर्तृकत्वमन्तरेणासम्भाव्यमानात कुलालादिरिव घदादिकार्यात्प्रतिपन्नः सातिशयानां काष्ठाप्राप्तिः || परिणामानामुपलब्धा। साति- शयं च ज्ञानम् अतः क्वचित्काष्ठां प्राप्नं सर्वविषयमिति प सर्ववित्सर्वदासिद्ध ईश्वरः प्रतिपन्ना ब्रह्मशब्दार्थ इति केचित्प्रतिदिरे । नन्वहमिति सा लोक आत्मानं प्रत्येति आत्मा च ब्रह्म इत्यहंप्रत्य- यविषयस्यात्मनो ब्रह्मत्वेन तद्विप्रतिपत्ता ब्रह्मविप्रतिपत्तिं दर्शयितुं प्रक्रान्तम् ** मनहंप्रत्ययविषये ऽनात्मनीश्वरे ब्रह्मत्वविप्रतिपत्ति प्रदर्श्यते। उच्यते । ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्य प्रक्रान्तत्वादहंप्रत्ययविषयविप्रतिपत्त्यापि प्रणाड्या ब्रह्मविप्रतिपत्ति का रेव निर्दिश्यते । यता नाहं विषयविप्रतिप- त्तिप्रदर्शनेन किञ्चित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्येतत् । तत्कथ रयुक्तमिति ३ पु.॥ + एवं कारणात्मकेषु तेष्वपि समानची भूतभाव्याविशेषादिति १ पुः । * उदीयादिति १ पु.। ६ कर्तृत्वमिति १ पु.। । थरिमाणानामिति ३ पुः । षा वाशब्दोऽत्राधिकः ३ पु.। ** अनहंप्रत्ययविषर्या-ये-इति ३ पु. । निर्दिश्यत इति ३ पु.। + ब्रह्मविप्रतिपत्तिरित्येवेति २ यु.। अदप्रत्ययविषये विप्रतिपत्तीति २ पु.॥

·* विषयाद्याक्षेपपरिहारः । आत्मा स भोकुरित्यपर इति । योयमहमित्युल्लिख्यमानश्चेतनो भोक्ता स . ब्रह्मेति कश्चित्प्रतिपन्नस्तस्याहंप्रत्ययसिद्धो भोक्तृत्वावभासः स मिथ्यवानिर्वचनीयानाद्यविद्याविलसितः । परमार्थतस्तु यः सर्वज्ञ ईश्वरो ऽहं- प्रत्यये ऽनन्तर्भूतः प्रमाणान्तरानवसितः सोस्यात्मा स्वरूपम् । एवमसौ बुंहत्य- थान्क्याद् * ब्रह्मशब्दाभिधानीयतां लभते। इतरथा तद्रूपविकलस्य न निरङ्कुशं बृहत्त्वमिति न ब्रिह्मशब्दाभिधेयः स्यात् । एवं बहवो विपतिपन्नाः युक्तिवा- क्यतदाभाससमाप्रयाः सन्त इत्युपसंहरति । एवमुक्तेन प्रकारेण केचित किञ्चिद् ब्रह्मेति प्रतिपन्नाः । किमेवमेव मनो- रथमात्रेण नेत्याह युक्तिं प्रमाणानां स्वविषयनिश्चयेनुनाहिका तर्कशब्दपर्यायां वाक्यं च प्रतिवेदान्तं यथावद्द्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरमालोचयन्तः । आत्मा स भाकुरिति युक्तिवाक्याभ्यामन्त्यं पक्षं निश्चितवन्तः सम्यग्दर्शिनः । इतरेतु युक्तय इवावभासन्त इति युत्याभासाः न परमार्थता युक्तयः ताः समा- नित्य वाक्यानीवावभासन्ते न तानि वाक्यान्यातत्परत्वात् तानि वाक्याभा- सानि परिगृह्य पक्षान्तरेषु विप्रतिपन्नाः । युत्याभासत्वं लेशता दर्शितमेव देहादि- व्यक्तिरिक्तात्मपदं दर्शयदिः । इतरेषां च युल्याभाससिद्धत्वं स्वावसरे दर्श- यिष्यामः । दर्शितं च लेशत उत्तरोत्तरपक्षग्रहणकारण प्रदर्शनेन । वाक्यामा- सतां तु तत्र तत्राधिकरणे सिद्धान्तयिष्यन्तः प्रदर्शयिष्यामः । तत्राऽविचार्य- ६ यत् किञ्चित्प्रतिपद्यमाना निश्प्रेयसात् प्रतिहन्येता || नर्थ चेयादिति । तवं स्थिते मुमुक्षुब्रह्मज्ञानेन परं निश्श्यसमालकामो ऽविचार्यतच्छास्त्रमश्रुत्वा प्रव- र्तमाना पाऽन्त्यपक्षादाचीनं कञ्चित्यक्षं परिगृहीयात् तदा मोक्षस्य सम्यगज्ञा- नफलत्वात्तस्य चातथाभावानिश्प्रेयसात्प्रतिहन्येत मोक्षफलं न प्रामया**दनर्थ च प्रतिपद्यत । अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये केचात्महनौ जना इतिश्रुतेः । अनात्म- दर्शनेनात्मना उस + कल्पत्वापादनमात्महननम् । एवंरूपस्यात्महननस्य कृतत्वात् अन्यथा ऽऽत्मनो हननासम्भवात् प्राणत्यागस्य प्रकृतानुपयोगादिति। ब्रह्मशब्दाभिधानीयकं लभत इति ३ पुः । + ब्रह्मशब्दाभिधेयत्वं स्यादिति ३ पुः । + युक्तिवाक्याभ्यामिति नास्ति २ युः । ६ त्किञ्चित्प्रतिपाटामाने-इति १ पुः । || अनर्थ चछेदिति कुत्रचिद्भवति, अनर्थ वेयादिति २ पुः । बा अत्यन्तपक्षादर्वाचीन किञ्चित्पन्नमिति १ धुः । ** अनर्थ वा प्रतिपोति ३ पु. ३ + कल्यापाढनमिति २घुः ।

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि- तोपकरणा निश्श्यसप्रयोजना प्रस्तयत इति । ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासव्याजेन जिज्ञासापदेना * न्ताँतमीमांसा वेदान्तवाश्यानामारभ्यते। अथवा ब्रह्मज्ञाने कर्तव्यतयोपदिष्टे तज्ज्ञानाय प्रवृत्तभ्योऽथादेव तत्प्रतिपादनं प्रतिज्ञातमिति तदर्थ वेदान्तमीमांसारभ्यते । किंप्रयोजना किमुपकरणा चेति । उच्यते । तदविरोधितोपकरणा निशप्रेयसप्रयोजना चेति । तेदान्तरविरोधी तो युक्तिरूपकरणमितिकर्तव्यता सहकारिकारणमिति यावत् । अथवा । तोऽनु- मानं वेदान्तरविरुद्धम् तदर्थप्रतीतेरेव दृढत्वहेतुतयापकरणमस्या इत्यर्थः । ॥ इति पञ्चपादिकायां चतुर्थ वर्णकम् ॥ ॥ इति प्रथमसूत्रं परिसमाप्तम् ॥ ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तमिति । ब्रह्मज्ञानकामेनेदं शास्त्र श्रोत- व्यमित्युक्तमित्यर्थः । यदैवेदमित्युक्तम् तदैव ब्रह्मणो लक्षणं प्रमाणं युक्तिः साधन प्रयोजनमिति सर्व व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञातम् । तत्र स्वरूपस्याभ्यहि- त्वात्तत्प्रथमं निर्देष्टव्यं किंलक्षणं पुनस्तद् ब्रह्मत्यत आह भगवान् सूत्रकारः जन्माद्यस्य यत इति । युक्तिरपि लक्षणनिर्णये ऽर्थात् सूचितैव । जन्मोत्य- तिरादिरस्येति तद्गुणसंविधानो ब्रहुव्रीहिरिति परिच्छेदः पदार्थः पद- विग्रह इत्येतत् चितयमपि व्याख्य ख्यानाङ्गं सम्पादयति । तद्गुणसंविज्ञाने प्रया- जनमाह जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थ इति । तृतीयलिङ्गनिर्देशा संहतिप्रधान समासार्थः । नन्वादिः पूर्वकालकोटिमतो भवति तदभावे प्रपञ्चस्य को नामा- दिरित्याशङ्कयाह जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेवं वस्तुवृत्तापेक्षं चेति । यद- नेन सूत्रेण लक्षितं ब्रह्म तत्स्वरूपकथनपरं वाक्यम् । तत्रादौ जन्म निर्दिष्ट- मिति तस्यादित्वं वस्तुस्वभावापेक्षमपि न हि वस्तु प्रलीय तिष्ठति स्थित्वा वा जायते नापि जनित्वैव || प्रलीयते क्षणिकत्वनिराकरणात् । अतो जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते एवमनादिरयं प्रपञ्चः । अस्येत्यादिभाष्येण पदभागस्ये- * अन्तर्णीता मीमांसेति ३ पु.। + इति पञ्चपादिकायां प्रथम सूत्रं समाप्तमित्येतावदेवास्ति ३ पुः । ब्रह्म ज्ञातुकामेनेति ३ पुः । $ संहतिप्रधान धर्मजातं समासार्थ इति । पु.। नश्यतीति २,३पु.॥

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । दमः प्रातिपदिकमात्रस्यार्थनिर्देशः । तथाहि । सर्वच सर्वनाम प्रक्रमादिकारणा- न्तरबलेन कतिपयाभिधेयपरम् तदभावे स्वमहिम्ना प्रमाणविषयमाचाभिधाय- कम् तेनाह प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देश इति । षष्ठी जन्मा- दिधर्मसम्बन्धार्थेति सर्व एवेह सम्बन्धः सम्भवति न तद्विशेष आदरणीय इति कथयति । यत इति कारणनिर्देश इति । प्रकृतित्वनिबन्धना * हि पञ्चमी नान्यनिबन्धनति दर्शयति । अस्य जगत इत्यादिना भाष्येण लक्ष्यस्य ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणं कथ- यितुमुपचक्रमते । द्विविधं हि लक्षणमुपलक्षणं विशेषलक्षणं च । तचेदं लक्षणं प्रपञ्चधर्मत्वात्पृथग्भूतमेव कारणमुपलक्षयति न विशेषणत्वेन अतः पृथक्स्व- लक्षणकथनम् । नामस्वरूपाभ्यां व्याकृतस्येति । कार्यप्रपञ्च केचित्कथंचित्स्व. प्रक्रियानुसारेण विभजन्ति तव्युदासाय प्रसिद्धार्थानुवादश्रुतिबलेन द्वैराश्यं कृत्वा ऽऽह नामरूपाभ्यामिति । इत्थंभावे तृतीया । व्याक्रियमाणं हि वस्त्व भिधेयस्वरूपं स्वनामगर्भ विकल्पपूर्वमेव व्याक्रियत इति स्वसंवेद्य- मेतत् । अनेन कर्तृभोक्तृसंयुक्तस्येति । कर्तृत्वभोक्तृत्वमपि नामरूपात्म- कत्वात्प्रपञ्चानुयायोति दर्शयति प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलानय- स्येति प्रतिकर्मफलोपभोगे नियता देश: स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं नामादिफलस्य भूमण्डलम् । कालो ऽपि स्वर्गफलस्य देहपातादूर्व पुचफलस्य बालभावा- निमित्तमपि || उत्तरायणादि बा मरणस्य । मनसा ऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्येति । न हवागदर्शी ** क्वचिद्वहिलोकसन्निवेशप्रकारमध्यात्मं च प्रतिनियतार्थक्रियास- मावयवशिराजालसन्निवेशं निरूपयितुर्माप समर्थः किं पुनर्वि रचयितुम् । जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तः कारणाद् भवति तद् ब्रह्मति वाक्य शेष इति साकाङ्कस्य सूचवाक्यस्याकाङ्कितपदपूरणमुपलक्षितब्रह्मस्वरूपं लक्षणं च दर्शयति । नन्वन्ये ऽपि परिणामादयो भावविकाराः सन्ति ते किमिति न संगृ. यन्त इत्याशङ्कयाह अन्येषामपीति । न क्वचिद्वस्तुनो व्यवस्थाविशेषो • हिशब्दो नास्ति १, २ पुः । + अभिधेयरूपमिति ३ पुः। || अपोति २ पु. नास्ति । ** क्वचिदिति नास्ति ३ घु: । + नामरूपाभ्यामिति ३ पुः । ६ बालभावादूर्ध्वमिति ३ पुः । मा मरणमित्येव तु त्रिवपि पुस्तकेष्वस्ति । + किं पुनर्विचारयितुमिति १ पुः।

·। जगज्जन्मायुपलक्षितं ब्रह्म । विनाशरहितो नाप्यनिवृत्तजन्मना ऽस्थितस्वभावस्य विनाशः । अतस्त्रि- ष्वेवान्तभावान्न पृथगुपन्यासस्तेषाम् । ननु * षड् भावविकारा इति नैरुक्ताः तेषां ग्रहणे ऽन्तभावोक्तिप्रयासो ऽपि परिहृतः स्यादित्याशड्याह यास्कपरिप- ठितानां तु जायतेऽस्ती + त्यादि । पृथिव्यानेजःसु जगढ़चनारूपस्थितेषु तन्मयानां भावानां सम्भाव्यन्ते ततस्तद्ग्रहणे तेषामेव ब्रह्मत्वेन लक्षित- त्वाशङ्का स्यात् न च तद्युक्तम् । अतः सूचार्थवत्त्वाय श्रुतिनिर्दिष्टा एवोत्य- त्यादयो गृह्यन्ते तदर्थनिर्णयार्थत्वात्सवाणाम् । अतो यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारणं ब्रह्मति सूत्रार्थः । ननु श्रुतिनिर्दिष्टग्रहणे सूत्रमर्थशून्यं स्यात् । न हीमां पृथिवीं जायमानां पश्यामः नाऽपो न तेजः कथं सिद्धवलक्षणत्वेनोपादीयत इति । उच्यते। तेज- सस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्म इन्धनक्षये विनाशः । अपामपि चन्द्र- कान्तादिषु जन्म क्रमेण च शोषः । पृथिव्या अप्यवयवसंयोगविभागदर्श- नात् तन्निमित्ती जन्मविनाशावनुमीयेते दृश्यते चाद्याप्यवयवसंयोगविभा- ग.कृती पृथिव्यैकदेशस्य जन्मविनाशी । वाय्वाकाशकालदिशामपि यावद्विकार तु विभागो लोकवदिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन स्त एव जन्मविनाशौ । न यथा- क्तविशेषणस्येत्यादिना भाष्येण युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनैव सूत्रेण तन्त्रेणावृत्या वा जन्माद्यस्य यतः सम्भवति इति सूचितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्यत्याद्यभिहितविशेषणचतुष्टयस्य यथा- क्तविशेषणमीश्वरं मुकेति सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पिता- त्प्रधानादचेतनाच्चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तोः संसारिणो हिरण्यगभी. दुत्पत्त्यादि सम्भावयितुमपि शक्यम् । अचेतनात्तावदचेतनात्वादेवानुपपन्नम् चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तित्वात । अभावात्पुन चेतनत्वादेव केवलादनुपपत्तिरपि तु निरुपाख्यत्वादतीतकल्पसंस्काराभावात् पूर्वकल्प- करूपो वर्तमाना ऽपि कल्प इति प्रमाणाभावात् सर्व एव व्यवहारो यादृ- च्छिक इति न कचित्कश्चिनियमो ऽभविष्यत् । न च स्वभावतः विशिष्ट- देशकालनिमित्तोपादानादिति । स्वभावो नामान्यानपेक्षः तेनापेक्षवानुपपन्ना * षड् भावविकारा नरुक्ता इति १ पुः, षड्भावविकारास्तै रुक्ता इति तु कश्चित् । + इत्यादीनामितीति क्वचित् ! + कश्चिदिति नास्ति १ घुः ।

·98 जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । कुतो नियमसम्भवः । अतो युक्त्या ऽपि वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरणेन पारिशेष्यात्यक्तिविशेषण ईश्वर एव कारणमिति सिद्धम् । एतदेवानुमानमिति । येयं युक्तिरनिहिता यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्ता नान्यता जगता जन्मादि सम्भवतीति एतदेव स्वतन्त्रमनुमानमीश्वर- सिद्धौ सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसिद्धौ च तस्य प्रमाणं किं वेदवाक्यरितीश्वरकार- णिनः कणादप्रभृतयो मन्यन्ते जन्मादिसूत्रलक्षितान्यपि वाक्यानि यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि परार्थानुमानवाक्यसमानि दृश्यन्त इति वदन्तः । नन्विहापि तदेवोपन्यस्तमिति । यथा धूमविशेषस्यागुरुसम्भवत्वं तथा प्रपञ्चसन्निवेशविशेषस्य सर्वज्ञत्वादिगुणकारणत्वमिति । न वेदान्तवा- क्यार्थग्रथनार्थत्वात् सूचाणामिति । सत्यम तदेवोपन्यस्तमुपकरणत्वेन न तच तात्पर्य तात्पर्यन्तु वेद वाक्यग्रथने तदेव प्रपञ्चयति वेदान्तवाक्यानीति । समन्वयमचप्रमुखोपात्तैः शब्दशस्यनुसारिभि न्यायाक्यानां ब्रह्मणि तात्य- याध्यवसाननिवृत्ता ब्रह्मावगतिनानुमानादिप्रमाणान्तरनिवृत्ता । सत्सु तु वेदा- न्तवाक्येषु तदविरोध्यनुमानमपि भवन्न निवार्यते श्रुत्यैव सहायत्वेन तर्कस्या- प्यभ्युपेयत्वात् । तथाहि । श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या यथा श्रवणं ब्रह्माव- गतिहेतुरनद्यते तथा मननस्यापि सिद्धवदनूद्यमानत्वात् । तथा ऽपरा श्रुतिः पण्डितो मेधावीत्यादिराचार्यवान् पुरुषो वेदेति पुरुषबुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति यदाचार्येण श्रुत्यनुसारिणा स्फटिकादिनिदर्शनेन शिष्येभ्यः प्रत्ययदा- यौपादनं तदा ऽऽचार्यवान् पुरुषो वेदेत्यनूद्यते। न धर्मजिज्ञासायामिवेत्या- दिना । युक्तिसाहाय्यापेक्षणे कारणमाह श्रुत्यादय इति । श्रुतिः पदान्तर- निरपेक्षः शब्दः । आदिशब्देन लिङ्गवाक्यादयः शब्दप्रकारा गृह्यन्ते । न त एव ब्रह्मणि प्रमाणं किन्त्वनुभवादयो ऽपि । तच हेतुमाह अनु- भवावसानत्वाद् भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्येति । सिद्धे वस्तुनि सम्भ- वत्यनुभवस्तदवसाना आकाङ्गानिवृत्तिर्यतः । ननु धर्मजिज्ञासायां विना ऽप्य- नुभवेन शब्दशत्यनुसरणमात्रेणेव निराकाङ्क्ष फल्नपर्यन्तं ज्ञानं भवति न तर्क- गन्धमप्यपेक्षते तथेहापि स्यात् प्रमाणत्वाविशेषाद्वेदान्तवाक्यानामित्याशय * वेदान्तवाक्येति २ घुः । + अधिकारश्छिन्नः पुः। + न्यायैरिति नास्ति १ पु. । ६ स्वरूपवस्त्विति ३ पु.।

·जगज्जन्माापलक्षितं ब्रह्म । विशेषमाह कर्तव्ये हि विषय इत्यादिना । ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतव- स्तुविषयत्वादित्यन्तेन भाष्येण । कथम् । कर्तव्यं हि कर्तव्यत्वादेवासिद्धस्वभावं नानुभवितुं* शक्यमिति न तदाकाला। इह तु सिद्धस्य साक्षादूपेण विपर्यास- गृहीतस्य + सम्यगज्ञानेन साक्षात्करणमन्तरेण न मिथ्याज्ञानोदयनिवृत्तिः । द्विचन्द्रादिषु तथादर्शनात् । नहि कर्तव्यसिद्धार्थनिष्ठयोः प्रमाणत्वसाम्याद वबोधनप्रकारेऽपि साम्यम् । यदि स्यात् । पुरुषेच्छावशनिष्पाद्यत्वमपि स्यात् । ततो विधिप्रतिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादबाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पा- दयो ऽपि प्रसज्येरन् । न च वस्तुनि युक्तमेतत् निःस्वभावत्वप्रसङ्गात् । तथा चेकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति विकल्पो न वैकल्पिकद्रव्य- त्यागज्ञानवत्सम्यग्ज्ञानं भवति स्थाणुरेवेति निश्चितैकार्थतापरमार्थे यतो वस्तुस्वभावपरतन्त्रं सिद्धवस्तुज्ञानं न ज्ञानपरतन्त्रं वस्तु यदि स्यात् शुक्तिर. जतमपि तथा स्यात्कर्तव्यज्ञानं पुनर्वैपरीत्ये ऽपि सम्यगेव योषा वाव गौतम अग्निरित्यादिषु दर्शनात् । तवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतवस्तु- विषयत्वात् । अतो युक्तो युक्ते || रनुप्रवेश: अनुभवापेक्षा च नेतरच । का अपरः परिचोदयति ननु भूतवस्तुविषयत्व इत्यादिना । अयम- भिप्रायः । भूतत्वाद्युक्तरपि चेदनुप्रवेशस्तथा सति किं वेदवाक्यर्विचारितैः यथाहुरीश्वरकारणिनस्तथा भवतु पूर्वसूत्रेण प्रतिज्ञानिर्देशो ऽनेन च ** हे- त्वभिधानमित्युत्तरमाह नेन्द्रियादिविषयत्वे सम्बन्धाग्रहणादित्यादिना । इन्द्रियाणि प्रपञ्चमाचं गृहन्ति न तत्कारणम् । यदि तद्ग्रहणमपि स्यान्नानुमानापन्यासेन कृत्यमस्ति । सामान्यतोदृष्टमपि न प्रमाणमती- न्द्रिये ब्रह्मण्यत उपसंहरति तस्माज्जन्मादिसचं नानुमानोपन्यासाथै ++ किं तहि वेदवाक्यप्रदर्शनार्थमिति युक्तिमपि तदुपकरणान्तदानुभवप्रयोजना : सूचयतीत्युक्तम् । • शक्यत इति ३ पु.। + अग्रिमो नजनास्ति पु.। + पुरुषस्येच्छावशानिरिति ३ पुः । ६ वैकल्पिकद्रव्यजन्ययागज्ञानदिति २ पु., वैकल्पिक द्रव्ययागज्ञानवदिति ३ पुः। || अपिशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः । पापर इति १ः । ** हेतुत्वाभिधानमिति ३ पु.। 1+ किंस्विति ३ पु. पाठो भाष्यशैलीविरुद्धः । *# सूत्रयतीति ३ पु.।

·८ जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । नन्वेवं सति कथं युक्तिरब्रह्मविषया * सती तद्विषयाणां वाक्यामामु- पकरणं भवति । उच्यते । ब्रह्मपरेषु वाश्येषु मृदादिदृष्टान्तर्युक्तय उपन्यस्यन्ते ताश्च विधिप्रतिषेधवाक्ययोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकाङ्कितस्तुतिनिन्दार्थवाद- वत स्वरूप वाक्यस्य फलपर्यन्तापेक्षितसम्भावनार्थवादतां प्रतिपद्यमानास्तत्र + श्रुतिसाहाय्ये वर्तन्त इत्युच्यते । किं पुनस्त वेदवाक्यं सूत्रणेह लिलक्ष- यिषितमिति । || सर्वस्मिन्नेव वेदान्तवाक्ये ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धत्वान्न स्वार्थ विशे- ध्यत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्याथै समर्पयितुमलमित्याक्षिपति येषां वेदान्त. वाक्यानां येन संनिवेशक्रमेण ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयः स्वाध्यायपाठे स्थितस्त- लक्षणार्थ सूत्रद्वयमिति तथैवोदाहरणमाह भृगुवं वाणिरिति । अथशब्दोपात्त- न्यायेन प्रथमसूचस्योदाहरणं यतो वा इमानि भूतानी.त जन्मादिसूत्रस्य कथम् । पूर्वोक्तन न्यायेन पृथिव्यादीनां जन्मादिदर्शनात्तत्कारण एकत्वनानात्वयोर- न्यतरावगमे प्रमाणाभावाट् बुद्धिमत्कारणपूर्व वा तामाचे प्रतिपन्ने यतो वा इमानीति कारणस्यैकवचननिर्देशात्तदर्थमाचस्यैव विधित्सितत्वादात्सर्वज्ञ सर्वशक्ति जगत्कारणमिति कारणविशेषो वाक्यादवगम्यते । पुनस्तद्विजिज्ञास- स्वेत्यनद्य तद् ब्रह्मेति तच ब्रह्मशब्दप्रयोगाद् ** बृहत्यर्थान्वयेन सर्वतो- ऽनवच्छिन्नस्वभावं जगत्कारणं ब्रह्मपदस्यार्थ इति गम्यते । तस्य च निर्णये वाक्यमप्यानन्दा व खल्विति प्रसिद्धावद्योतकेन हिशब्देन संयुक्तमानन्दा- वद्योतकमुपपद्यते । अनानन्दात्मके हि जगत्कारणे ब्रह्मशब्द प्रयोगो न युज्यते । न हि तस्यापेक्षणीये विषये स्वार्थप्रक्षेपेण वृत्तिः समजसा । तस्माद् ब्रह्मपरे वाक्ये जन्मादिधर्मजातस्योपलक्षणत्वाद् ब्रह्मसंस्पीभावात्सर्वज्ञ सर्वशक्ति समन्वितं परमानन्दं ब्रह्मति जन्मादिसूत्रेण ब्रह्मस्वरूपं लक्षित- मिति सिद्धम् ॥ | || इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं वर्णकम द्वितीयसूत्रञ्च समाप्तम् ॥ * सतीति नास्ति ३ पु. । + वाक्यस्यापि फलपर्यन्ततो ऽपेक्षितेति ३ पु. । * श्रुतीति नास्ति ३ पुः । 8 वेदान्तवाक्यमिति २ पु. । || भाष्यमिति अत्राधिकं ३ पु.। बा तलन नास्ति ३ पुः । ** ३हत्यति १, ३ पुः । ++ ततोऽस्य निर्णवाक्यमानन्दाद्धि खल्विति सिद्धावेति ३ पु. ! 1 प्रयोगस्तत्र न युज्यत इति ३ पुः । IS समन्वितमिति नास्ति ३ पु । || इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं समाप्तम् इति द्वितीयं समिति ३ पु.।

·८२ ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् वेदप्रमाणकत्वं वा ब्रह्मणः । शास्त्रयानित्वात् । अयमपरः प्रपञ्चकारणस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वे हेतुः । अनेकनानाविधविषयविद्यास्थानोपबृंहितस्य वेदाख्यस्यापि शास्त्रस्य प्रपञ्चान्तः- पातित्वात्तत एव जन्म । न च तेनाविषयीकृतस्य सद्भावे प्रमाणमस्ति । अतः सर्वविषयत्वात्सर्वज्ञं तत् । कल्पम् प्रत्ययप्रयोगा भाष्ये बोद्धृत्वाभावादी- पदऽपरिसमाया । ततश्च कारणं तद्विषयादप्यधिकतरग्रहणसमर्थ गम्यते । दृश्यते ह्यद्यापि शास्त्रकाराणां तथाभावः । नन्वेवं सति बुद्धिपूर्वत्वात्सापेक्ष स्यात् । न स्यात् ब्रह्मवदऽनादित्वात् । कूटस्थनित्यत्वाच्च कथं पुनस्ततो जन्म । तत्परतन्त्रत्वाद्रज्जुसर्पवत्। तथा च श्रुतिः निश्वसितमेतदिति । यथा ऽपेक्षारहितैव लोके * निश्वासप्रवृत्तिस्तथा ऽस्यापीति न सापेक्षता दोषः । नन्वेवं सति कथं सर्वज्ञता । तस्यैव ज्ञानशक्तिविवात्मकत्वात् । नाम + विकल्पप्रपञ्चस्य रूपप्रपञ्चस्यापि तदानित्य विवर्त्तनात्तज्जन्मता नासतः प्रादुर्भावात् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां षष्ठं वर्णकम् ॥ अथवा यथोक्तमृग्वेदादीत्यादिना सूचस्य प्रमाणप्रतिज्ञामर्थान्तरमाह अपेक्षितत्वात् । कथं पुनरेकस्य सूचस्यार्थद्वयम् । सूचत्वादेव । तथा पौराणिकाः अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवा च सूत्र सूचविदो विदुरिति । विश्वतोमुखमिति नानार्थतामाह । अतोऽलङ्कार एव सत्राणां यदनेकार्थता नाम । ननु पूर्वसचे शास्त्रमुदाहरता ब्रह्मावगमे शास्त्रं प्रमाणं प्रतिज्ञात- मेव । सत्यमेतत्सरबलेन तदादुहृतम् । अन्यथा सचे शास्त्रोपादानाभा- वादनुमानाशङ्कायां यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तः कारणा | ज्जगता जन्मादि भवति तद् ब्रह्मति वाक्यशेष इत्यस्यो वा पस्कारस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गः । प्रतिप्र- पञ्चं पृथक्कारणजन्यताया अपि सम्भवात्सर्वज्ञत्व ** सर्वशक्तित्वासिद्धलाके च * निश्वासस्य प्रवृत्तिरिति । पु.। + इति षष्ठवर्णकमिति १, २ पुः । ॥ जगतो नास्ति ३ पु.॥ था उपकारेति ३ पु.. + विकल्पति नास्ति ३ पु.। $ पूर्वसूत्रे इति २ पु.। ** सर्वेति पुनर्नास्ति ३ पुः ।

·ऽऽम्नायस्य वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । जगत्कारणे ब्रह्मशब्दप्रयोगादर्शनात् । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्राप्रमाण- कमित्येतावदिदं सत्र सदऽसंदिग्धमनुमानशङ्कानिवृत्तेः पृथक्करणं * प्रपञ्चा- न्तःपातिनः शास्त्रस्यापि हेतुत्वेन सर्वज्ञत्वं सुसम्पादमिति व्याख्यानान्त- रेण कथयितुम् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां सप्तमं वर्णकम तृतीयसूत्रञ्च परिसमाप्तम् ॥ कथं पुनर्ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणकत्वमुच्यते यावता क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामिति- क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामानर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । यद्यपि प्रदर्शितानि वाक्यानि सर्वज्ञत्वा- दिगुणकं ब्रह्म जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति तथापि तत्र परिनिष्ठिते वस्तुनि प्रत्यक्षादीनामपि प्रवृत्तिसम्भवात्तरऽसंवादे न प्रामाण्यं प्रतिलभन्ते । नन्वपौरुषेयत्वात्तज्जन्यं स्वार्थपरिच्छेदे ऽनपेक्षं कथमप्रमाणम् । सत्यम् । तथापि यथा चाक्षुष ६ स्पर्शनगोचरचित्रनिम्नोन्नतज्ञानं तेनासंवा- दादप्रमाणम् तथेहापि स्यात् । किंच । पुरुषार्थशून्यत्वादप्यप्रामाण्यम् । पुरुषार्थों हि नाम सुखावाग्निर्दुःखपरिहारश्च । तो सिद्धत्वाद्धानोपादानविषयो न सिद्धवस्तुत्य ऽक्रियाशेषे सम्भवतः । ततो न कचिद्वेदवाक्यानां विधिस्पर्श- मन्तरेणार्थवत्ता दृष्टोपपन्ना वा । किंच । प्रत्यक्षाद्यविषये न शब्दमाचस्य प्रामाण्यम् शास्त्रस्यैष स्वभावो यदनवगतार्थाबोधकत्वम् । शब्दमात्रस्य पुनः प्रमाणान्तरगृहीतार्थप्रकाशन एव सामर्थ्य दृष्टम् नानवगतार्थप्रकाशने । त- स्मादनर्थका वेदान्ता न तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । इत्येत एव वेदोषरा वेदान्ता इति केषांचिद्गारः । यत्पुनभाष्यकारेण कर्तृ॥ देवता का स्वरूपप्रकाश- नेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानां प्रकरणान्तरभयादनभ्युपगम्य स्ववाक्यगतो- पासनाकर्मपरत्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । उपासनावि ** धिशेषत्वेऽपि संवादा- भावाज्जगत्कारणे न सर्वचत्वादिसिद्धिः । सत्यम् अनुमानतो ऽनिर्दिष्ठविशेषे तुशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः । 1 प्रमाणत्वमिति ३ पुः । ॥ देवतेति २, ३ पु. नास्ति । ** विधीति २, ३ नास्ति । + कथयितुमितीति ३ युः । ६ स्पर्शगोचरेति ३ पुः । बा स्वरूपादीति पु.। ++ यतःशब्दोऽत्राधिकः १.पु. ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तस्मिन्नवगते समारोपित भैरूपासनानियोगः सेत्स्यति । एवं चाध्ययनविधि- ग्राहितानां वेदान्तानामेकान्तता नानर्थक्यं * भविष्यतीत्यभिप्रायः । तत्तु समन्वयात् । तद् ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणकं वेदान्तशास्त्रात्प्रतीयत इति प्रतिजानीते हेतुं चाचष्टे समन्वयादिति । तत्र तात्पर्येण वेदान्तवा- क्यानां समन्वयादित्यर्थः । सम्यगन्वयः समन्वयः । अथ केयं सम्यक्ता उन्वयस्य । पदानां परस्परानवच्छिन्नार्थीनामनन्याकाकाणामव्यतिरिक्तकरस- प्रातिपदिकार्थमाचान्वयः । सोमित्यादिवास्यस्थपदानामिव प्रकृष्टप्रकाशश- ब्दयोरिव चन्द्रपदाभिधेया थकथनेन । तथाच व्यक्तिविशेषः कश्चिच्चन्द्र- प्रातिपदिकाभिधेयः केनचित पृष्टो ऽस्मिञ् ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति तस्य प्रतिवचनम् प्रकृष्ठप्रकाशश्चन्द्र इति । तदेवं प्रतिवचनं भवति यदि यथा चन्द्रपदेनोक्तम् तथा ऽऽभ्यामपि पदाभ्यामुच्येत । एवं च सति नीलोत्प- लवदऽयुतसिद्धपरस्परावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावेनाप्यन्वयो दुर्लभः कुतः पृथसिद्धः क्रियाकारकलक्षण: सम्बन्धः । तथाविधान्युदाहरति सदेव सोम्येदमन इत्यादीनि । ननु जन्मादिसवोदाहरणेष्वेव प्रामाण्यं दर्शनीयम् किमुदाहरणान्तरण। बाढम् अस्त्यचाभिप्रायो भाष्यकारस्य । तच ब्रह्मणा लक्षणं वक्तव्यमिति तटस्थ- स्यत्र ब्रह्मणो निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इह तु तत्त्वमसीति जीवस्य ब्रह्मात्मतावगतिपर्यन्तानि वेदान्तवाक्यानि न तटस्थमेव जगत्कारणं प्रति- पाद्य पर्यवस्यन्तीत्यतस्तथाभतान्येव वाक्यान्युदाहृतानि सदेव सौम्येद- मय आसीदित्येवमादानि । यत्युन: सिद्धे वस्तुनि प्रत्यक्षादिसम्भवात्तद- भावे मिथ्यात्वाशङ्कायामप्रामाण्यमिति । तपाद्यभावान्नेन्द्रयगोचर इति प्रत्यु- क्तम् । ननु इन्द्रियागोचरत्वादेव प्रत्यक्षाद्यविषयत्वान्न शब्दमात्रस्य तत्र प्रामाण्यमित्युक्तम् । उच्यते । यद्यपि शब्दमात्रस्य प्रत्यक्षादिविषय एव प्रयोगो दृष्टः । व्युत्पत्ता तु कथं व्युत्पद्यते इति वाच्यम् । श्रोतृव्यवहारो हि मूलं बालानां व्युत्पत्तेः । स च श्रोतुज्ञानान्तरानिमित्ततापरिशुद्धः शब्दसामाव- * भविष्यति फलं. तत्र राजिसत्रवाक्यानामिवार्थवादसमर्पितं भविष्यतीत्यभिप्राय । कंधने तति ३ पु. + तदेवं हीति ३ धुः । सदैव हीति पुः। 8 सौम्येदमित्यावीनीति ३ पुः ।

·८५ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । गमहेतुः । अतो न प्रतिपत्तुजानान्तरा* सिद्धीवबोधकत्वं सामावगमकाले ऽवगतम् । तेनानवगम्यैव तद्विषयं ज्ञानं सामावगमः यथावगमं च विज्ञा- नोत्पत्तिः । यदा पुनर्युत्पन्नः स स्वयं प्रयुयुक्षते परप्रतिपत्तये तदा ज्ञानान्त- रसन्निधापितं स्वसाक्षिकं विवक्षन् सामर्थ्यावगमकाले ऽपि तयाः सत्तां प्रति- पद्यते केवलं न ज्ञानोत्पत्ता तयारुपयोगम् । तस्मान्न शब्दस्य प्रमाणान्त- रगृहीतार्थप्रकाशने सामर्थ्य व्युत्पत्ति || काले ऽवगतम किन्तु चक्षुरादिवदन्य. या निरपेक्षा यथावगत**सामथ्यंच शब्दा विज्ञानं जनयति । तस्मान्न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिविषयत्वं शब्दस्य विज्ञानजनन उपयुज्यते । अपि च । अपौरुषेये शब्द चक्षुषीव विज्ञानोत्पत्तावनपेक्षे कथमप्रामाण्यमाशङ्कयेत । ननक्तमाशङ्काकारण स्पर्शनगोचरचित्रनिम्नान्नतविषयस्य चाक्षुषस्य प्रत्ययस्य तत्संवादाभावा दप्रमाणत्वम् । न तत्साधक्तम् । अदुष्टकरणत्वा- दस्य तस्य च तदभावात् । तथाहि । शब्दस्तावदपौरुषयत्वाददुष्टः। प्रमेयस्य || पुनानहेतुत्वेन प्रमाणमस्ति शब्दस्यैव तदेकनिष्ठत्वेन तन्नियमात् । चित्रस्य तु चाक्षुषज्ञाने सामय्यन्तःपातिनः श्यामादिरेखासन्निवेशविशेषो दोषः । तदभावे तिमिराभाव इव सम्यग्दर्शनोत्पत्तेः । अतः प्रवर्त्तमानमपि प्रमाणं संवादकमेवेति नाप्रामाण्यमावहति । न च संवादलक्षणं प्रामाण्यम् अपि तु बोधलक्षणमिति प्रमाणविदां स्थितिः । अतो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमाचे प्रामाण्यम् एवं स्वरूपवाक्यानामपि । अनवगतार्थपरिच्छेद पामा सामान्यात् । ननु विधिवाक्यानामेव प्रामाण्यं युक्तम् । क्रियार्थत्वादाम्नायस्य । न इतरेतराश्रयत्वात् । घिधिवाक्यानामेव हि प्रामाण्ये सिद्धे क्रियार्थत्वमाम्नायस्य सिध्येत क्रियार्थत्वे च सिद्धे तेषामेव प्रामाण्यमितीतरेतरा**श्रयत्वं स्यात् न होकमप्यन्यतः सिद्धम् । अतो यदवगमयत्याम्नायस्तदर्थः सः। तस्माद्यथाका- र्यमवगमयंस्तदर्थः एवमेकात्म्यमप्यवगमयंस्तदों भवितुमर्हति । प्रतीतिकृ- * सिद्धावबोधेति २ पुः । + परस्मैपदं ३ पुः। * परस्य प्रतीति ३ पुः । उपयोग:-हत ३ पु.। || कालावगतामिति ३ पुः । पा निरपेक्षमिति २, ३ पुः । * सामर्थ्यश्चेति २ पु । ++ विज्ञानहेताविति २, ३ पु. । । स्पर्शगोवरेति ३ पुः । 88 अप्रामाण्यमिति ३ पुः । ||| अग्रिमो नानास्ति ३ पुः । थापा साम्यादिति ३ पुः । श्राश्रयः स्यादिति । पु.।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तत्वात्प्रामाण्यस्य । प्रतीतिस्तु कार्यकात्म्ययोस्तुल्या । प्रत्यक्षादिष्यऽप्येतदेव प्रमाणवृत्तम् यदनवगतमवगम्यते । आह । युक्तं प्रत्यक्षादीनां तावत् प्रामाण्यमपेक्षान्तराभावात् । आम्ना- यस्य त्वध्ययनविधिनापादापितस्य न पुनः पुरुषार्थमप्राप्य पर्यवसानं लभ्यते विधानानर्थक्यप्रसङ्गात् ।। तस्मादैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाचनिष्ठता न युक्ता । उच्यते । पुरुषो ह्येतावदपेक्षते इष्टं मे स्यादनिष्टं मे मा भूदिति न त्वित्थमन्यथा वेति । न चास्य स्वयमीष्टे । द्विविधं चेष्टं प्रेप्सति । किंचि- त्प्राप्यं यथा सामादि । किञ्चित्प्राप्तमपि भ्रान्त्या यथा हस्तगतमेव विस्मृ. ससुवर्णादि । अनिष्ठमपि द्विविधं परिजिहीर्षति किञ्चित्परिहार्य यथा गादि । किञ्चित्परिहृतमपि भ्रान्त्या यथा रज्ज्वादि सपादिबुद्धिगृहीतम् । तत्र प्राप्यप- रिहार्ययोः साधनज्ञानायत्तत्वात्पुरुषार्थस्य विधिप्रतिषेधावर्थवन्तौ। इतरयो - स्तावद् भ्रान्तिमाचव्यवहितत्वान्न तदपनयादन्यत् पुरुषार्थत्वेनापेक्षते । तदपनयश्च तत्त्वज्ञानाद्भवति नान्यथा। एवमपि लम्यमानं पुरुषार्थमनुमन्यत एव पुरुषः सुतरां चाभिनन्दति । साधनायत्ता ह्यायासाल्लभ्येत ज्ञानायत्ते त्वायासोपि परिहियते । तेनानेकानर्थकलुषितमिवात्मानं मन्यमानस्य भ्रान्तस्य सर्वानर्थशून्यात्मतत्त्वप्रतिपादनादेव पुरुषार्थसिद्धेरैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाचनिष्ठत्वे ऽपि न विध्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणत्वम् । ॥ ** इति पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णकम् ॥ अचापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म । तथा- ऽपि विधिसंस्पर्शिना न तद्रहितेन । कस्मादेवम् । अन्यथा शब्दप्रयोगानुप- पत्तः । पुरुषेच्छासमुत्थापिता हि शब्दप्रयोगः । सा चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारवि- षया । न च पारम्पयेणापि सुखदुःखे विहायेष्टानिष्टे सम्भवतः । न च विस्मृ- तसुवर्णारोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविव तदनन्तरं शास्त्रादपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्ती सुखावाग्निर्दुःखपरिहारश्च दृश्यते । पूर्ववदेव संसारित्वोपलब्धः । प्रतीत्यु- * पुनरिति नास्ति ३ पु. । + तत्तदैकात्म्यति प्रायः पाठः। * यथा भ्रान्त्येति ३ पुः । 8 इतरयोस्तु भ्रान्तीति २, ३ पु. || तटपनयनमिति ३ पुः । या प्रमाणकत्वमिति ३ पु. । ** इति श्रीपटमपादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णक्रमिति ३ पु. ।

·वेदान्तानां ब्रह्मगि समन्वयः । तरकालं च ध्यानोपदेशात् । तस्मात्सन्तु नाम लोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थ- पर्यन्तानि वाक्यानि । वेदे तु न तद्रहितानां तत्पर्यन्तता । तस्माद्यद्यपि जिज्ञास्यवैलक्षण्यं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यविषयत्वेन । तथापि सो ऽन्वे- ष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य इत्यादि * विधिषु को ऽसावात्मेत्याकाङ्कायां सर्व एव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वेनोपयुक्तः न स्वतन्त्रमेव ब्रह्म प्रतिपादयितुमलम् । अतो विधीयमानज्ञानकर्मकारकत्वेनैव ब्रह्म प्रतिपा- द्यत इति । यः पुनः तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्मा- भ्युपगन्तव्यमिति भाष्ये पूर्वपक्षोपसंहारः तच प्रतिपत्तिशब्दः सर्व एव मना- व्यापारः प्रमाणात्मक इतरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कश्चित् कथंचित कल्पितः तस्य + सर्वस्य संग्रहार्थो द्रष्टव्यः । अचाच्यते । किमिदं ज्ञानं ब्रह्मकर्मक विधीयते । न तावच्छब्दज- न्यम् । स्वाध्यायपाठादेव तत्सिद्धेः । अथ शब्दजन्यस्यैव ज्ञानस्याभ्यासो विधीयत इति । न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । नन्विष्टविषयस्य ज्ञानसन्तानस्य सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते। यद्येवम् । तद्वदेव विध्यानर्थक्यम् । अथ पुन: साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते । नैतद्युक्तम् । न हि दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफला भवति । न हि लैङ्गिको ऽर्थो लिङ्गजन्मनैव ज्ञानेन सहस्रशोप्यभ्यस्यमानेन साक्षात् क्रियते मा मूत् || शब्दज्ञानादेवाभ्यस्य- मानात्साक्षाद्भावः । तज्जन्मना ज्ञानान्तराइविष्यति । नेत्थंभावे प्रमाणम- स्ति । अस्तु तर्हि शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापारी विधीयत इति । किमर्थं तस्य विधानम् । ध्येयसाक्षात्काराय । न तस्य संभवः । न हि परोक्षं ध्यायमानं साक्षादावमापद्यमानं दृष्टम् । ननु दृष्टं परोक्षमपि ध्यायमानं साक्षादावमापन्नं कामाद्युपलवे । मैवम् । न तद्याय- मानम् । अपित्वविद्यात्मकम् अन्यथा बाधा न भवेत् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनमनद्य निदिध्यासितव्य इति ध्यानं दर्शनफलं विधीयते । उक्तमेतत् न दृष्ट्वाधिकारो विधिरसंभावित प दृष्टफलो भवतीति । विधिषु सतिति २ पु.। + सर्वस्योपसंग्रहार्थ इति ३ पु.। + शब्दजन्यस्य ज्ञानस्यैवेति । ३ पु.। 8 तद्वदेवेति २ पु. नास्ति । || शाब्दज्ञानादिति ३ पु.। ॥ दृष्टफले भवतीति ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । न हि ध्यानं ध्येयसाक्षाद्भावहेतुः कचिद् दृष्टम् । अथापि * भवतु नाम ध्यानाहोयसाक्षादाबः ध्येयस्य तथात्वे किं प्रमाणम् । शब्दस्तावत्साक्षा- त्करणोपायोपासनविधाने पर्ययवसितो न तत्सद्भावे । सत्यम् । तथापि तत्त्वं सिध्यति वक्ष्यमाणेन देवताविग्रहवत्त्वन्यायेन । विषम उपन्यासः । तत्र हि न तथात्वे साधकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणैस्तथा ऽभ्युपेयते । न तथेह सर्व. स्यात्मत्वे प्रत्यक्षादिविरोधात् । आरोपितरूपेणापि ध्यानोपपत्तेः । पूर्वोक्तेष्वपि ज्ञानविधिपक्षेष्व + नयैव दिशा वस्तुतथात्वसिद्धिनिराकार्या । यत्पुन: कैश्चिदुच्यते शाब्दज्ञानादन्यदेव ज्ञानान्तरमलौकिकं वेदा- न्तेषु कर्तव्यत्वेन विधायत इति । तच वदामः । तत्पुनः किंसाधनं किंक- म चेति वक्तव्यम् । न ह्यनवगतमकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम् । अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम् । साधनमपि न विहितम् तेन विना साकाझं वच- नमनर्थकं भवेत् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्यादिना वचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत् । प्रमाणान्तरस्य तर्हि प्रमाणं शब्दो नात्मतत्त्वस्य । नैतदुपपद्यते कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न विधिगम्यम् । तदु- क्तम् । गुणाद्वा ऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादिति । तदेवमयुक्त- मेतत् विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः । अथाप्यथ यदतः परो || ज्योतिरिति प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्माभ्युपगमे देव- ताविग्रहवत्त्वन्यायसंभवान्मोक्षकामस्य ब्रह्मापासनं विधीयते । तथा च श्रुतिः विद्यया तदारोहन्तीति । नच साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्त्वम् । शब्दगम्यत्वादना- वृत्तेन च पुनरावर्तत इति । न ह्येष तर्कगम्यो येन तर्केणास्य तत्त्वं व्यव- स्थाप्येत । शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्थति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः न कर्मब्रह्मविद्याफलयो।लक्षण्यादिति । वस्तुसङ्ग्रहवाक्यमेतत् अस्यैव प्रपञ्चो ऽतो न कर्त्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्येतदन्तं भाष्यम् । अस्यायमर्थः । संक्षेपतः श्रुतितो न्यायतश्च मोक्षस्य नित्यसिद्धत्व- प्रतीतेन क्रियासाथ्यो मोक्ष इति । कथम् । यदि सन्ध्योपासनवन्मानसं पा ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम धर्मो मोक्षफल: स्वादिफलयागवद्विधीयते । तथा भवतु ध्यानाद्ध्यानादिति ३ पु.। । सतयैवेति ३ पु.। किंकर्मकं चेति ३ पु. । कर्मकारणमिति । पु.। || दिवो ज्योतिरिति श्रीतः पाठः। पां कर्मति अधिकमत्र ३ पु.।

·নৱানালা শাি মলয়: सति शरीरवतैव तत्फलं भोक्तव्यमित्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यशरीरमोक्षा * नुवादो योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निरालम्बनी स्याताम् । न चाशरीरत्वमेव धर्मकार्यम स्वाभाविकत्वात्तस्य । तेनानुष्ठेयफ- लविक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम् । तत्रापि कथं चित्परिणामि नित्यं स्यात्स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम् । इदन्तु कूटस्थ- नित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रक्रान्तम् यत्स्वरूपावगमा जीवस्य मोक्षो ऽभिप्रे- यते। तर यदि हस्तगतविस्मृतसुवर्णादिवद् भ्रान्तिमाचव्यवहितं मोक्षं प्रत्या- ख्याय ब्रह्मविषयध्यानक्रियाते देवताविषययागादिवत्प्रीतिविशेषो भाग्यो मोक्षः कल्प्येत । ततस्तेष्वेव तारतम्यावस्थितेषु प्रीतिविशेषेषु यागफलेष्व- यमपि तथाभूतः स्यात् । ततस्तद्यथेह कर्म जितो लोकः क्षीयते एवमेवा- मुच पुण्य जितो लोकः क्षीयत इतिलिङ्गदर्शनोपबृंहित || न्यायावगतानि- त्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत । पान च तथाभ्युपगमो मोक्षवादिनाम् । अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्युपसंहारः । यत्पुनर्न च पुनरावर्तत इति शास्त्रावगतं नित्यत्वं न तणापनेतुं युक्तमिति । तदयुक्तम् । वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात् । न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति । परमाणनां पाकजा गुणो नित्यत्व नोदाहरणम् प्रक्रिया ** माचसिद्धत्वात् । किंच । तेषामिह न पुनरावृत्तिः इमं मानवमावत्तं न.वर्तन्त इति श्रुतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् कल्पे ऽनावृत्तिं दर्शयति नान- वधिकामनावृत्तिम् । अपि च । अभ्युपेत्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मोक्षस्यानि- त्यत्वदोष उक्तः न तु क्रियानुप्रवेशं क्षमते वेदान्तवाक्यगतः पदसमन्वयः । तथाच ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्षं दर्श- यन्त्या मध्ये कार्यान्तां वारयन्ति वेदनब्रह्मभवनयोरेककालत्वनिर्देशात् । अतो न विदितस्य क्रियायां विनियोगः । तथा सद्धेतत्यश्यन्नृषिवामदेवः प्रतिपेद इति ब्रह्मदशनसात्मभावयारेककालत्वनिर्देशान्मध्ये क्रियान्तर * अनुवादभोग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादाविति द्वन्द्वो ऽस्ति ३ पुः । + परिणतिनित्यमिति ३ पुः । * प्रीतीतिभोग्य इति ३ पुः । ६ चित इति २ पुः । || न्यायावगतो नित्यो मोक्ष इति ३ पुः । मन तथेति २ पुः । ft अधि वेति ३ पु। # एककालत्वनिर्देशादिति २, ३ पु• नास्ति । ** मात्रेति नास्ति १, २ पुः । १२ ·- वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । वारयति पश्यन्निति शतृप्रत्ययो लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति क्रियाया हेतु- भूताद्धातोः शतृप्रत्ययस्मरणात् क्रियायाश्चान्यव्यवहिते हेतुमति हेतुत्वात् । यथा तिष्ठन् गायतीति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये क्रियान्तराभाव: * प्रतीयते तद्वत् । अत्र न स्थितिक्रियासामदेिव गीतिक्रियानिवृत्तिः अपि तु प्रयत्नान्त- रात् शब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतावतोदाहरणम् । इह पुनर्न सर्वात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरेकेण प्रयत्नान्तरापेक्षा विद्यते । किंच । तस्मे मृदितकषायाय तमसः पारदर्शयतीत्याद्याः श्रुतय- स्तमसो मिथ्याज्ञानस्य मोक्षव्यवधायिनो उपनयनमाचं दर्शयन्ति मोन क्रियामाध्यम् । इतश्चैतदेवम् । अन्ये ऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तद- नन्तरं दुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मकत्ववि- ज्ञानाद्भवति न क्रियातः । कथं गम्यते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति मिथ्येव भेदावभासस्तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनय इति गम्यते । अथापि स्यान्नकत्वविज्ञानं + यथावस्थितवस्तुविषयं येन मिथ्यारूपं भेदावभासं निवर्तयेत् अपितु संपदादिरूपम् विधितः पुरुषेच्छया कर्तव्यमिति । संपन्नामाऽल्पमपि वस्स्वालम्बनीकृत्य केनचि । सामान्येन दर्शनमाचान्मह- द्वस्तुसम्पादनम् । ततश्च तत्फलावाग्निः । फलस्यैव वा संपादनम् यथा मनसो वृत्त्यनन्तत्त्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसंपादनं कृत्वा ऽनन्तलोकजयः। एवं जीवस्य चिद्रूपसामान्येन ब्रह्मरूपसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति । अध्यासस्त्वब्रह्मणि मनआदित्यादी ब्रह्मदृष्टयो || पासनं जीवस्यापि ब्रह्मदृष्टयोपासनं संपाद्यालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वाषा संपाद्यमानस्यैव प्राधा- न्येन मनसा ऽनुचिन्तनमध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनानुचिन्तनं क्रिया- योगो वायोरगन्यादीनां संहरणात्संवर्गगुणत्वेनोपासनम् । एवं जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मेत्युपासनं कार्यान्तरेण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कारः आज्यस्येवावेक्षणम् । अवोत्तरं संपादादिरूपहात्यादि । तथा सति तत्त्वमस्यादिवाक्यानां * प्रमीयते इति ५ पुः । है समानत्वेनेति ३ पुः । || उपासनमेव जीवेति ३ पुः । + यथाति १, २ पु. नास्ति । $ चिद्रूपत्व सामान्येनेति २ पु. ! भा संपटामानस्यति १ पु.।

·६१ - * वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नरुपचरितब्रह्मात्मकत्वावगमपरः पदसमन्वया विना कारणेन स्वेच्छामात्रण संपदादिपरः परिकल्प्येत । तदवगमनिमित्तं मिथ्याज्ञानापायपूर्विका विस्मृतहस्तगतसुवर्णावानिवद्ब्रह्मावाप्निः फलमनुभवाबढमपहयेत। नेह नाना- स्ति किंचनेति च भेदाभावश्रुतिरूपरुह्येत । तस्मान्न संपदादिवत्पुरुषव्यापा- रपरतन्ता ब्रह्मविद्या किन्तु प्रत्यक्षादिजनितज्ञानवदपरामृष्टहानोपादानव- स्तुस्वरूपमाचनिष्ठेत्यभ्युपगन्तव्यम् । तत्रैवं सति कथं ब्रह्म प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकतां नीयेत। तत्तज्ज्ञानं वा* तद धिगमफलपर्यन्तं सट् विधिविषया भवेत् । अतो मिथ्यैव भेदावभासः तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादापनयः । तस्मान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तिमाचं मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम् ॥ ननु विदिक्रियाकर्म तावद्भवति ब्रह्म ततः क्रियासम्बन्धे संभाविते भवति विधेरवसर इत्याशङ्कयाह न च विदिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि । आह सायं शान्तिकर्मणि वेतालादयो ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं निराकतुं ज्ञानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत एव शास्त्रयानित्वमपि निराकृतमेव तदाह विष- यत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयानित्वानुपपत्तिरिति चेदिति । अवोत्तरम् नाविद्याकल्पित- त्वादित्यादि । शास्त्रं हि सायमित्यादिलौकिकवाक्यवद् ब्रह्मणि प्रमाणम् । तथा- हि । सायमिति देशकालभेदे पाधिप्रविलयेनाभेदो ऽवगम्यते तथा त्वंपदार्थोऽ- प्यात्मानमहंरूपं मन्यमानस्तत्त्वमसिवाक्यात्तत्पदार्थकतामुपगच्छन् सोयमिति- वदाहमात्मकेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितृवेदनात्मकप्रपञ्चनाात्प्रलीयमानेना- वच्छिद्य विच्छिद्यमानानिदंप्रकाशः प्रमाणफलं || दर्शितः । तदप्यवच्छेदक- विनाशे तदैव विजहन्निर्विशेषतामापद्यते। तेन वा प्रमाचादिचतुष्टयस्य युगए- ** त्प्रलये ऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनिबन्धनम् । अतो वेदैकगोचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे । तथाचैवंविधस्य प्रामाणव्यापारस्य प्रकाशका मन्तब्राह्मणवादाभाष्ये दर्शिताः । एवं च नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्ष. स्यानित्यत्वदोषः । यस्य तूत्पाद्यो मोक्ष इत्यादिना । तस्माज् ज्ञानमेकं मुक्का क्रियागन्धमावस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इत्यन्तेन भाष्येणा विद्यानिवर्त- * तदवगमपर्यन्तमिति २ पुः । + निराकृतमेतदाहेति १, २ पु.। * उपाधिकृतभेदविलये इति ३ घुः। 8 अवच्छिटामानानिदंप्रकाश इति ३ पुः । || दर्शित इति ३ पु. नास्ति । प प्रमाणादीति २ पुः । ** प्रविलये ऽपीति २ पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । नेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणं मोक्षं विहाय क्रियानुप्रवेशं कल्पयतो ऽपि न तस्य तत्र संभव इति* दर्शितम् । कथम् । यदि तावदुत्याद्यो विकार्यों वा मोक्षः तदा यद्यपि क्रियानुप्रवेशो युक्तः तथापि मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्व- मित्युक्तम् न कर्मब्रह्मविद्याफलयो(लक्षण्यादित्यादिभाष्येण । अथानित्यत्व- परिहाराय स्थितस्यैवा ऽऽप्यत्व + मुच्यते। तदपि न । आत्मस्वरूपस्य क्रिया- पूर्वकाऽऽप्यत्वानुपपत्तेः । व्यतिरेकेपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्नत्वादाकाशेनेव न क्रियापेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारावर्तिनो ऽप्यथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इति श्रयमाणस्य प्राग्नये क्रियापेक्षेति । न । विकारदेशेपि ब्रह्मणो विकारसंस्प- शाभावादविशेषात् । अथ विकारावत्यैव ब्रह्म न विकारदेशेऽस्ति तेन तत्यानये क्रियापेक्षेति । सा तर्हि तत्प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिरुत स्वेनैव रूपेण तत्रा- वस्थानम् । यदि पूर्वकल्पः तदा स्वरूपनाशः । अथ द्वितीयः । संयोगस्य विप्रयो- गावसानत्वात्युनरावृत्तिः । न चापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं प्रमाणीभवति । संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति गुणदोषयोराधेयापनेययास्तचासम्भवात् । अथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिराद- शस्येव निघर्षणेन। तच्च न आत्मनः क्रियारहितत्वात् । अन्याश्रयायास्तु न विषयः प्रत्यनपत्वात् । नन्वीश्वराभिध्यानान्मलापगमो भविष्यति दीपप्रभयेव घटावगुण्ठ- नेन पातमापनयः । उच्यते । किमसौ मल: ** परमार्थः सन्नुताविद्यात्मकः । यदि **परमार्थः सन् । न तर्हि स्वाश्रयविकारमन्तरेणापसारयितुं शक्यः । न हि विकार आत्मनः संभवति अविकारित्वश्रुतेः । अथाविद्यात्मकः । न तय ऽविद्यावद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विनातस्यापनयः लोके तथादृष्टत्वात् अन्यथा चादृष्टत्वात् । न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसंभवः । अहंकर्तुरिदमंशस्यैव तत्र संस्कार्यत्वात् । तस्मान्न संस्कार्यापि मोक्ष इत्युपसंहरति । अथापि त्वान्यदपि क्रियाफलमस्ति तद् द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्याशङ्कयाह अतोन्यन्मोक्षं प्रतीत्यादि । न हि दृष्टमदृष्टं वा क्रियाफलमुत्पत्त्यादिचतुष्ट- Cabin * दर्शयतीति ३ पुः । + उच्यतति ३ पु.। + अपिशब्दो नास्ति ३ पुः । 8 अवसानादिति २ पुः । || प्रमाणमिति ३ पुः । मां तमोऽयगम इति ३ पुः । ** परमार्थसन्निति ३ पु. I ft नहि स्वाति १, ३ पु. । अविकारश्रुतेर्राित ३ पुः ।

·मा वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । यातिरिक्तं शक्यं केनचिदर्शयितुम् । तस्माज्ज्ञानस्यैव मोक्षो गोचरो न क्रियायाः । ननु च ज्ञानस्यापि न गोचरो ब्रह्मेत्युक्तम् न विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशी ब्रह्मण इति वदता । सत्यम् । कर्मत्वं ज्ञानं प्रति निषिद्धम् न पुनरनुपयोग एवैकान्ततो जानस्याभिहितः । तथा च तत्वोपयोगप्रकारों दर्शित: अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृत्ति परत्वादित्यादिना भाष्येण । तर्हि वोच: क्रियाया गन्धमाचस्यानुप्रवेश इह नोपपद्यत इति ननु ज्ञानं मानसी क्रिया न वैलक्षण्यादित्युत्तरम् । कथं वैलक्षण्यम् । अजन्यफल- त्वात् । उक्तमजन्यफलत्वमहङ्कार टीकायाम् । इदमपरं वैलक्षण्यम् ज्ञानं न चोदनाजन्यम् वस्तुजन्यं हि तत् । वस्तु च ज्ञानात्प्रागेव स्वरूपे व्यवस्थि- तम् । अतस्तत्तन्वं ज्ञानम् न तज् ज्ञानेनान्यथा कर्तुं शक्यम् । अथापि स्यात् । भवेत्प्रत्यक्ष वस्तुजन्यम् अनुमानादिषु कथम् । तत्रापि लिङ्गादिपरतन्त्रम् न चोदनायास्तानुप्रवेशः । किंच । न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्तता वस्तुपरि- च्छेदकम् योषादिष्वग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात् । अतो वस्तुविषयस्य ज्ञानस्य क्रियात्वे ऽपि न चोदनाजन्यत्वम् न पुरुषतन्त्रत्वम् अपितु प्रमाणवस्तुपर- तन्त्रत्वम् एवं सम्यग्ज्ञानत्वोपपत्तेः अग्नाविवाग्निज्ञानस्य । एवं सति ब्रह्मा- त्मकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम् । अतो न विधेरचावकाशः । अतः श्रयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्र ज्ञाने ऽकिंचित्करत्वात् कुण्ठीभवन्ति । अतो ऽर्थवादतया उत्मज्ञानस्तावकत्वेन तदुन्मुखीकरणात् सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच्च विधिकार्यलेशस्य विद्यमा- नत्वाद्विधय इव लक्ष्यन्ते । तथा च श्रवणं नाम आत्मावगतये वेदान्तवाक्य- विचारः शारीरकनवणं च । मननम् वस्तुनिष्ठवाक्यापेक्षितदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तज- न्मस्थितिलयवाचारम्भणत्वादियुत्यर्थवादानुसंधानं वाक्याथोऽविरोध्यनुमाना- नुसंधानं च। निदिध्यासनं मननोपबृंहितवाक्यार्थविषये स्थिरीभावो विधेयस्यो- पासनापर्यायस्य निष्फलत्वात्। || दर्शनम् ततो वाक्याथै स्थानिरस्तसमस्तं. • चेति नास्ति ३ पु. । # टीकायामित्युक्तम् इदमपरमिति पु.। || दर्शमं यतो वाक्यार्थस्थति ३ पुः। + परत्वादिभाष्येणेति पुः । ६ स्वस्वरूपेणेति ३ ।

·६४ COM वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । प्रपञ्चावभासविज्ञानघनेकतानुभवः । कः पुनरचार्थवादः । इदमत्र प्रस्तुम् क्रि- याकारकफलात्मकात्संसाराद्विरक्तायै मैत्रेय्यै मुमुक्षवे मोक्षसाधनमात्मज्ञानं प्रतिपिपादयिषन्न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रिया भवतीति पत्यादेरीप्सि- तत्वं प्रतिषिध्यात्मन ईप्सित* तमत्वमाह । ननु नैवात्मन ईप्सित * तम- त्वमुच्यते किन्तु पत्यादीनामेवात्मार्थतयेप्सितत्वमुच्यते आत्मनस्तु का- माय पतिः प्रिया भवतीति । मेवम् । न हि तस्मिन्नऽनिष्टे तदर्थमिष्टं भवति । तस्मादनेनोपायेनात्मन एवेप्सितत्वमुक्तम् । ईप्सितश्चेद् द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्येषो ऽर्थवादः । एतच्च सर्व प्रथमसूत्रेणैव सूचितं विवृतं च भाष्ये । अपि च । नैवायं विधौ कृत्यः । किं तर्हि । अर्हे कृत्यतृतश्चेत्यर्ह कृत्यः । एते- नात्मेत्येवोपासीत आत्मानमेव लोकमुपासीतेत्येवमादीनि विधिच्छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि । अतो हानोपादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिवादानां च तथा प्रस्थितत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति । अस्यायमर्थः । न प्रमाणात्मकेनेतरण वा ज्ञानव्यापारण विधीयमानत्वेन कल्पितेन संस्पर्शी ब्रह्मण इति । [[ यदपि केचिदाहुरित्यादि । अस्यायमर्थः । यदि स्वरूपमात्रनिष्ठा ऽपि वेदभागो ऽस्ति तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते अन्यथा क्रियानुप्रवेशा- तिरिक्तमवेदार्थ एव स्यादिति । अस्योत्तरम् । तन्न औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- शेषत्वादिति वस्तुसंग्रहवाक्यम् । पा अस्यैव प्रपञ्चः यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधि- गत इत्यादिः । अस्यायमर्थः । यो ऽयमहंप्रत्ययविषयात क्रियासम्बन्ध्यात्मना ऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहंकर्तुरपि साक्षिभूतो न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः येन क्रियाशेषतां नीयेत । न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धि- तयोपदेष्टुं शक्यः । न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । तत्प्रतिपाद- कोपनिषत्पदसमन्वयस्य दर्शितत्वात् । अत एवोपनिषदत्वविशेषणमनन्यवि. षयत्वात् । तच्च वेदान्तानां तत्परत्वे ऽवकल्पते । नैष प्रतीयमानो ऽपि -- तमब् नास्ति ३ पुः । तेनेति ३ पुः। यत्वपि कधिदिति ३ पु. । + किञ्च नैवेति ३ पुः । 8 संसगी ब्रह्मण इति ३ पु . वा तस्यैवति ३ पुः।

·वेदान्तानां ब्रह्मणिं समन्वयः । ६५ शुक्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं वतुम् बाधाभावात् । इतश्च न शक्यते मि- ध्येति विदितुम् तस्मिन्नोपनिषदे पुरुष स एष नेतिनेत्यात्मशब्दप्रयोगात् । आत्मनश्चानिराकार्यत्वात् य एव निराकता तस्यैवात्मत्वप्रसङ्गात् । न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति अभावहेतूनामविषयत्वात् । न च निर्हेतुको विनाशः चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात् । अतो ऽवच्छेदचयशू- तस्मि- न स्वयंप्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावधिर्विनाशः सा काष्ठा सा परा गतिः । तदेवमसंसायर्यात्मनि प्रमाणान्तरागोचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदभागो न भवेत् कथं वा प्रतीयमाना निराक्रियेत । नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामित्यक्रियार्थानां पदा- नामर्थशून्यत्वं शास्त्रतात्पर्यविद आहुः । तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्तार्थ- वादिना * निरालम्बनत्वात् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतादृष्टनिबन्धनो भ्रमः । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । अत एव तन्मि- थ्येति शक्यते वकुम । प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात् । कथं पुनः प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दांदवगम्यते । शब्दस्य तत्र सामाग्रहणात् । नचागृहीतसामर्थ्य एव शब्दश्चक्षुरादिवद्विज्ञानं जनयति । सामर्थ्यग्रहणं च ज्ञानकायॊन्नेयम् । ज्ञानं च विशिष्टार्थविषयं तद्विषयप्रवृत्त्या || ऽवगम्यते। तद- भावे कुतः सामर्थ्यकल्पना स्यात् । अनसामर्थ्यश्च शब्दो का क्रियाशेषे ऽर्थे कथं विज्ञानं जनयेत् । उच्यते । नैव सूचकारभाष्यकारयोरनिप्रायो लौकिको वा न्यायः सम्य- गवगतो भवता पश्यतु भवान् । देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेनेति प्रवर्तकाभ्याजेतिपदातिरकिणां देवदत्तादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तकानामपि प्रव- तंकादेव वाक्याद्भूतवस्तुविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते न वेति । प्रतीयते चेत् नि- प्रयोजनत्वमानर्थक्यम् न निरालम्बनत्वम् । तदाह भाष्यकारः अपिच आम्ना- यस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना भाष्येण । प्रयोजनं चानन्तरं पारम्पर्येण वा सुखा- वाग्नि **दुःखपरिहारो वा स्यात् । अतस्तदर्थक्रियानुपयोग्यर्थवाचिनां सो ऽरो- - * निरालम्बनत्वे इति ३ पु. । + तत एवेति ३ घुः । + तदिति २ पु. तास्ति । ६ तद्विषये संभवादिति ३ पु.॥ || अवेति नास्ति ३ पुः । | अक्रियविशेषे ऽर्थे इति ३ पुः। सुखावाप्तिदुःखपरिहारी इति २ पुः ।

·६६ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । दीदित्यादिपदानां भवत्वानर्थक्यम् ब्रह्मात्मत्वावगतिसमन्वितानां तु परमपु- रूषार्थफलानां कथं निष्प्रयोजनत्वम् । स्यादेतत् । यद्यपि प्रवर्तकादेव वाक्या- द्भतार्थविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते तथापि नाप्रतिपन्नभूतार्थावगते: संभवः । * क्रियार्थतयैव संसर्गावगमात् । न हि गोपदात्तदर्थः सानादिमत्पिण्डधर्मत्वे- नावगतो व्युत्पत्तिकाले पुनः प्रयोगान्तरेष्वप्रतिष्ठित: केसरादिमत्पिण्डधर्मत्वेन वा प्रतीयते । विषम उपन्यासः । गोपदस्याभिधेयसम्बन्धेन नानाविधसाम- र्थ्यमुपलब्धम् । अतो युक्तकरूपैव प्रतीतिः । शब्दान्तरार्थान्वये पुन: प्रतिवि- भक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोग + भेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धग्रहणकाल स्वाऽऽवापो द्वापनिबन्धन: समन्वया दृश्यते । तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदैः सम्बन्धयोग्यताभिधायिविभक्तिसंयुक्तः प्रयोगदम्पर्यवशादानियतः सम्ब- न्धो व्युत्पत्तिकाले निरूपितः । तथा च वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः तस्मात्पषा प्रपिष्टभाग इत्येवमादा क्रियाशून्यानां समन्वया दृश्यते । यस्तु कर्तव्य इति क्रियासम्बन्धः स समन्वयनिमित्तो न तन्निमित्तः समन्वयः । यत्तु तद्भ- तानां क्रियार्थेन समाम्नाय इति सूत्रयामास जैमिनिः । तदपि सिद्धेषु रूपादिष्व ऽर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यता दर्शितः समन्वया विशेषणविशेष्यत्वेनापि || क्रियार्थेनेति तु धर्म पा जि- ज्ञासोपक्रमात्प्रकृतोपयोगितया ** सूचितम् । तथा च भाष्यकारोपि दृष्टा हि त- स्यार्थः कर्मावबोधनमित्यर्थसद्धावमाचे कथनीये कमावबोधनमिति प्रकृतोपयो- गित्वेनैवोक्तवान् । तदेतदाह भाष्यकारः यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमण- मित्यादिभाष्येण । अत एव पूर्वेण तन्त्रेणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः । तत्र हि वेदस्य विवक्षितार्थत्वं स्वतःप्रमाण्यं स्वरूपे च विज्ञानात्यत्ता शब्दस्य सामर्थ्य- मित्येतत्सर्वमवगतम् । क्रियार्थेन समाम्नाय इति तु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसा- रेण सूचितम् । इह पुनस्तत्तु समन्वयादिति विशेषणविशेष्यात्मकमपि गौण ++ मपि सामानाधिकरण्यं विहायैकस्मिन्निरंशे ऽधिकरणे तत्त्वमसीति समन्वयो * क्रियायतैवेति ३ युः । * उदारनिबन्धन ति ३ युः । || क्रियार्थत्वेनेति ३ पु.। ** सूचितमिति ९ पु.। + भेदेनान्यथा चान्य था चेति ३ पु.। इस इति नास्ति १, २ पुः । बा जिज्ञासा प्रक्रमादिति २ पु. । ++ अपिशब्दः पुनर्नास्ति पुः ३ ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । मुख्यः प्रदर्शितः । तथा च भगवान् पाणिनिरव्यतिरिक्त * प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमां स्मरति ना ऽस्ति क्रियाकर्ता + वातिरिक्त ऽर्थे । तेन च कात्यायनस्या. स्तिर्भवन्तिपर इति मतं नानुमन्यते । दृश्यते च फलिता अमी दुमा राज्ञो- ऽयं पुरुष इत्यस्तिक्रियाशून्यः समन्वयः । नाचापि ये फलिता द्रुमास्ते सन्ति यो राज्ञः पुरुषः सो ऽस्तीति विवक्षितम् । अपित्वेते द्रुमाः फलिताः अयं पुरुषो राज्ञ इति सम्बन्धमाचावसितं वाक्यम् । एवं सामान्यतःसिद्धस्य जग. त्कारणस्य सर्वज्ञत्वादिस्वभावत्वे त्वम्पदार्थस्य च ब्रह्मात्मतायां समन्वया वेदान्तवाक्यानां सिद्धः न तचास्तिक्रियाया वस्तुस्वरूपान्तर्वर्त्तिन्या अप्यनुप्रवेशी टूरत एव बाह्यायाः । किञ्च । ब्राह्मणो न हन्तव्य इतिप्रतिषेधवाक्यसमन्वये न क्रिया क्रियार्थी वा ऽवगम्यते किन्तु क्रियानिवृत्तिरेव नियमेन प्रतीयते । ब्रतशब्द- समन्वयात्तु प्रजापतिव्रतादिषु नेताद्यन्तमादित्यमित्यादिष्वनीक्षणं || मानसी संकल्पक्रिया प्रतीयते अनीक्षणं कुर्यात् बा नेक्षे ऽहमिति संकल्पयेदिति। न नजः समन्वयमाचात् तस्य समन्वीयमानार्थाभावकरत्वात् । न च स्वभाव. प्राप्नहन्त्यानुरागणेत्यादिभाष्यस्यायमर्थः । स्वभावत एव रागादिनिमित्ता- च्छास्त्रमन्तरेणैव हननक्रिया प्रामा यदि नजानुरज्यते विशेष्यते तदा भवत्यहननमिति । ततश्चाहननं कुर्यादिति वाक्यार्थः स्यात् न हननं न कुर्या- दिति हननक्रियानिवृत्त्योदासीन्यम् । अतो न हन्यामिति मानसी संकल्पक्रिया पूर्वा ऽभिहिता स्यात् । न चैतद्युक्तम् नजः सम्बन्ध्युपमर्द**रूपत्वात् । अनी- क्षणे तु व्रत शब्दबलात्तथासमन्वयो न नजः सामादित्युक्तम् । ननु नअर्थ नियोगः प्रतिषेधेषु । तेन यागाद्यनुष्ठानादिवनअर्थानुष्ठा- नान्नियोगः साध्यः किमुच्यते क्रियानिवृत्त्योदासीन्यं प्रतीयत इति । वार्तमे- तत् । नजों हि नाम न क्रिया / नापि साधनम् अपि तु येन संसृज्यते तस्याभावो न तत्सिद्धिहेतुः । एवं प्रतिषेधस्य विधेरन्यत्वं सिध्यति । अन्यथा ॥ * प्रातिपादिकमात्र इति ३ पुः । + एव ह्यतिरिक्ताथै इति ३ पुः। + किन्त्वेते इति ३ पुः । 8 "दूतर एव अन्यायाः बाह्यायाः" इति ३ पुः । || नामेत्यत्राधिकं ३ पुः । पा नेक्षे इतीति ३ युः । रूपत्वादवीक्षणेत्विति ३ पुः। 1 शब्दसमन्वयात्तथेति ३ पुः । + न साधनमिति ३ पुः । ** ·वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । बिधिरेव * सर्व स्यात् । तस्मात् संसृज्यमानाभावमात्र प्रतिषेधवाक्यं पर्यव- स्यति। तच न विधिगन्धा पि विद्यते । तच्च संसृज्यमानं विधिनिमन्त्र- णामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नाभ्यनुज्ञानानामऽभावात्प्रतिपाद्यधर्मः प्रतिषिध्यमानक्रि- या फलं प्रार्थनाप्रतिषेधवाक्ये लिङाद्यर्थः । तेन तदभावः प्रतिषेधार्थः स च प्रागभावः स्वभावसिद्धः । ॥ तस्मात्संस्कारोबोधनिमित्तसन्निधावपि तत्प- तिबन्धे प्रयत्न आस्थेयः । स च यद्यपि साध्यः तथाप्यन्वयव्यतिरेकगम्यो न शब्दार्थ: तत्प्रतिपादकपदाभावाच्च एकवाक्ये संसृष्टपदार्थव्यतिरकेणान्यत्र वाश्यार्थत्वाभावाच्च । अतो यश्चार्यादर्थो न स चोदनार्थः । वाक्यन्तु क्रिया- शून्यमेवावखितम् न साध्यं किञ्चित्तेन विषयीकृतम् औदासीन्यमाचावसित- त्वात्तस्य । अथ पुनर्नजर्थविषयो नियोग एव प्रतिषेधे ऽपि वाक्यार्थ इत्यभिनि- वेशः । भवतु तथापि प्रतिषिध्यमान क्रियानिवृत्त्या स सिध्यति क्रियोपादाने च तत्फलप्रार्थनैव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रयत्नास्थानान्नियोगसिद्धिः । तच्चान्वयव्यतिरेकावसेयमिति पूर्वोक्तान्मार्गान विशिष्यते । तदेवं वृद्धव्यवहा- रानुसारेणैव समन्वयानुसरणे सति तद्गम्यं ब्रह्म न धर्मवच्चोदनागम्यम् । दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणसामान्य सिद्धे तद्विशेषावगमाय सम- न्वितानि यता वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि च । यत् पुनरुक्तम् प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्यापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्वमस्य समन्वयस्य ततो न तन्माचे तस्य पर्यवसान- मित्यचोत्तरम् नावगतब्रह्मात्मभावस्येत्यादि । अस्यायमर्थः न कर्मनिमित्त- स्तावच्छरीरसम्बन्धः इतरेतराश्रयदोषात्क्रियादिरहितत्वाच्च चैतन्यस्य । अनादित्वे ऽप्यन्धपरम्परावदप्रतिष्ठत्वात् । तन्निमित्तत्वे च पुत्त्रादिशरीरेष्विव गौणत्वनसङ्गात् तथानुभवाभावात् प्रसिद्धगौणत्वप्रकारासम्भवात पुत्त्रादिशरी- रेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात् । पारिशेष्यादविद्यानिमित्तः शरी- रसम्बन्धः । तस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिवृत्ती कथं पूर्ववत्त्व ऽनिमित्तः + न तत्रेति ३ पु.। * सर्वः स्यादिति ३ पुः । $ फल प्रार्थनेति ३ पु.। * अपिनास्ति ३ पुः । तस्मात्तत्संस्कारेति ३ पुः । ।

·वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । सुखदुःखानुभवः । तथा च श्रुतिस्मृतिवादा ब्रह्मविदः सर्वसंसारप्रवृत्त्यभावं दर्शयन्त उदाहृता भाष्ये । तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिनः पूर्ववत्संसारित्वम् तदभिमानविरोधात् । वैषयिकस्तु साक्षादनुभवाभिमान: संसारविषय प्रारब्ध. कर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रवत् । मनननिदिध्यासनयान ब्रह्मावग- त्युत्तरकालीनता किन्तु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतेवेत्युक्तम् । तदेवं सिद्धस्य वस्तुनः स्वरूपसत्तामात्रेणाप्रतिपन्नस्य प्रमाणविषयतया प्रमेयत्वाद्विधीयमानक्रियाकर्मत्वे तु कारकत्त्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धापेक्षत्वात्ततः सिवानुपपत्तवाक्यभेदप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिद्धवा- क्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य तचासम्भवात्तत् कर्मकोपासनादेवताकर्मयागादिवत्स्वीपमा मोक्षः फलं कल्प्येत । तस्य तद्वदेवानित्यत्वप्रसङ्गाद् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती * त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदन- मोक्षफलयोनिरन्तरत्वप्रतिपादकेभ्यो वाक्येभ्याथीदन्तराले क्रियानुप्रवेशनिरा- करणात् तरति शोकमात्मबिदित्यादिश्रुतिभ्यो मोक्षप्रतिबन्धनिवृत्तिमाचस्यैवा- त्मज्ञानफलस्य दर्शितत्वात्साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेब्रह्मात्मावगमस्य च मुख्यन्याधिकरणस्य संपदादिद्विकल्पनानुपपत्तेः प्रमाणजन्याया अपि विदिक्रि- यायाः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानापास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वाद्वि- दिक्रियाविषयत्वे ऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचैतन्यस्य ब्रह्म- स्वरूपतासमर्पणाद्वाक्यविषयत्वोपपत्तेः सत्यपि वा विदिक्रियाकर्मत्वे तस्य च विध्यनायत्तत्वाद्विधिच्छायानां संस्तावकत्वेनाहार्यत्वात्संसारनिवृत्तेश्च ज्ञानफलस्य दृत्वात् । अतो विधिनिरपेक्ष स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकम् वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् । एवं च सति । वेदान्तानां परस्परसमन्वयजनितविज्ञानातिरकेण चक्षुरादिवत्प्रवर्तकत्वस्याभावा तद्विषयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते । अन्य- थाचापि बोधकत्वातिरकेण प्रवर्तकत्वमपि चेत् अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवार- ब्धत्वान्न पृथगारभ्येत । अथाप्यबहिःसाधनत्वात्ततः परिशेषितमिति । तथाप्यथात: परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात् प्रवर्तकविशेषजिज्ञास- * इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मेति २ पु. । + पदानां परस्पति पुः । * तद्विषयपृथक्शास्त्रारम्भ उपपटात इति ३ पुः ।

·१०० वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नात् । तदेवं ब्रह्मावगमात् प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः । परतस्तु प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्सद्धाव इति । अपि चाहुरिति । प्रसिद्ध- मेतद् ब्रह्मविदामिति पूर्वोक्तं न्यायं संक्षेपतः श्लोकः संगृह्णाति * गौण- मुख्यात्मन इति । गौणाहमानो ममत्वेन सम्बन्धात्पुत्रदारादौ। अतः स । गौण आत्मा मिथ्या देहादारभ्याहङ्कर्तुरिदमंशपर्यन्तो ऽहमानो नात्मन्या- त्माभिमानात् अतः स मिथ्यात्मा । तस्योभयस्याप्यात्मना मुख्यपरमार्थब्रह्मा- त्मावगमेन तदाधारपुत्तदेहादिबाथनाद ऽसत्त्वे तन्निमित्तं शास्त्रीय नियोज्यत्वं + शारीरं च भोक्तृत्वं निमित्ताभावान्न कथंचिदुववेदित्यर्थः । तदेतद् + द्रढ- यन्नाह अन्वेष्टव्यात्मेति । सोऽन्वेष्टव्य इत्याद्युपक्रमेयोपदिष्टापास्ताशेषसंसार- रूपब्रह्मात्मावगमात्प्रागेव प्रमातृत्वाभिमानः १ प्रत्यचितेर्यदा || पुनस्तदूपं विस्मृतसुवर्णवदवाप्तम् तदा स एव प्रमातृत्वाभिमता निरस्तसंसारदोषः संपन्नः । कुतस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे भवतः । यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखप्रमातृत्वादिव्यवहारः कल्पितः कथमिदानीमस्य प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह देहात्मप्रत्यय इति । यथा देहे विशिष्टजातीये तय- तिरिक्तस्याहङ्कतु पा रहमानसम्बन्धः कल्पितो ऽपि स्वनिबन्धने लोकशा- स्त्रव्यवहारे यथा ऽवगतितत्त्वहेतुः तथा ऽयं कल्पिता ऽप्यलौकिकात्मस्वरू- पप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम् निश्चितप्रत्ययोत्पादनाद्वाधानुपलब्धेश्चेति ॥ इति नवमं वर्णकम् । ** इति श्रीपद्पादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायां चतु:सूत्री समाप्ता ॥ परिसमाप्तश्चायमुपलभ्यमानो ग्रन्थः ॥ * गोणमिथ्यात्मन इति पु-। । सांसारिकञ्चेति २ पु., सांव्यवहारिकं चेति ३ पुः। + दर्शयन्नाहेति ३ पुः। 8 प्रत्यगात्मन इति २ पुः। || पुनः स्वरूपमिति ३ पु. । पा अहमानबन्ध इति १ पुः । ** इति पञ्चपादिकायां नवमा वर्णकः समाप्तः इति चतुस्सूत्री-इति ३ पुस्तके पाठोऽस्ति।

·No text on this page.