·PRICE Rurces Six
Printed and Published by Prabhat-Komaar Makherjee
Santiniketan Press, Santinsketan, Birbhun,

·TABLE OF CONTENTS
PAGE
INTRODUCTION
1-31
1--107
108-110
TEXT
APPENDIX

·अभिधर्मसमुच्चयस्य विषयसूचो १ १ १ १५ २८ २९ ३१ ३२ ३३ लक्षण समुच्चयः त्रिधर्मपरिच्छेदः प्रथमो भागः स्कंधायननधातुव्यवस्थानम् द्वितीयो भागः स्कंधायतनधातुविकल्पाः तृतीयो भागः- प्रत्ययाः स्कंधादीनां तत्समागादिप्रभेदनयः स्कंधादीनां समासेन प्रभेदकरणम् संग्रहपरिच्छेदः स्कंधादीनां विविधनयेनसंग्रहकरणम् संप्रयोगपरिच्छेदः संप्रयोगोशनिदेशौ स्कन्धादीनाम् समन्वागमपरिच्छेदः विनिश्च यसमुश्चयः सत्यविनिश्चयपरिच्छेदः प्रथमो भागः दुःखसत्यनिरूपणम् द्वितीयो भागः समुदयसत्यनिरूपणम् तृतीयो भागः निरोधसत्यनिरूपणम् चतुर्थों भागः मार्गसत्यनिरूपणम् धर्मविनिश्चयपरिच्छेदः द्वादशांगप्रवचननिरूपणम् प्राप्तिविनिश्चयपरिच्छेदः प्रथमो मागः पुदलव्यवस्थानम् द्वितीयो भागः अभिसमयव्यवस्थानम सांकथ्यविनिश्चयपरिच्छेदः तर्कशास्त्रनिरूपणम् ४३ ७८ ८९ ૨૦૨. १०२ ·CORREOTIONS ܕ ܐ P.S महाभुतान्युपादाय Ch. 26 पचाकोरण 112 129(n.) heading -न्युपादाय Ch.20 यारेण p. " p.33 संग्रदपरिच्छेद संप्रयोगp.38 110 125(18) heading प्रतिलम्भिक सत्यपरिच्छेदः -पक्ष प्राति- धर्मp.85 ·INTRODUCTION The fragmentary text of the Abhidharmasamuccaya, long supposed to be lost, was for the first time discovered by M. P. Rahulu Saakrtyayann in Tibet and the photograph was brought by him. Both the Chinese and the Tibetan translations of the texts are available. It was translated into Chinese by Huen Toang in 652 A. D. in seven fascicoli, 2 divisions and 8 chapters (Nanjio 1199 ). In Chinese, it is called Ta-gheng-A-p'i-ta-mo-tsi-ſun and wrongly restored into Sanskrit as Mahayanabhidharmasangitisastra. The title is given correctly as Abhidharmasamuccaya in the Catalogae of the Taisho edition of the Tripitaka (Hobogirio 1605 ) and also in the Kanjar and Tanjar catalogue (Tohoku Ed. No. 4049). In Tibetan, it is called Chos-mion-po-kun-las-bdus-p&. The translators were Jinamitra, Silendrabodhi and Yes-ses-sde ( Jñanasena ). Fortunately, the Abhidharma-samuccaya-bhasya, also discovered for the first time in Tibet by Rahulji, is complete. The marking label of the photograph of this M8. contains sfinte. #. टीका' which should be 'अमिध स भाष्य'. This is entered in the list as "XV.I 86 सांकय्य विनिश्चय from 3 TÄHTC 4777 T. (za fua ) (J. B. O. R. S., vol. XXI, p. 35 ). This also has the Chinese translation by Huen Toang ( Napjio 1178 ) and the Tibetan translation by Jinamitra and Yes-8e3-sde (Kanjur and Tanjur Catalogue No. 4054). From these translations, it appears that the commentator was not Yagomitra, but Sthiramati ( Taisho Catalogue 1606 ). On the examination of the manuscript, it is found that this is the complete Bhagya of the whole book and only the 5th chapter is called Samkathyaviniscaya, which will be discussed later on. The information in Nanjio's Catalogue that these two works are wanting in the Tibetan translation seems to be incorrect. The photographs of this fragmentary manuscript, the Abhidharmasamu.ccaya were brought by our great Pandit and great explorer Rahula Sankttyayana from Tibet in his second tour in 1934. They are kept in the Library of the Bibar Research Society, Patna and I was permitted to work oo it and to take a repript from ·6 INTRODUCTION IB, tha negntives, also deposited there,1 Tho original manuscript is in the Shala Monastery in Tibct as reported by Rahulji. Therefore, in this matter only the notes of Nahulji are our guide. About this manuscript ho writes that the script is Nagadbi, sizo 214 x 2, leaves 17, lines on cach leaf 7 and it is incomplete. Further he gives a noto below "Only leavey Nos. 3-7, 10-14, 16, 17, 31, 83, 86, 42 are fouad, Tho N[s. begins : - "#161471497: tie ETOTT BRETT 499 Afafanufq tarafat अनिमितमपि परितमपि मदतमपि ।" "On page 16b-अमिधर्मसमुच्चये लक्षणसमुच्ययो 79 : 79274:1" It is one of the threo Lasic texts of Yogacara school. (J. B. O.R. S, vol. XXIII, 1037, p. 48). Only 17 leaves of the manuscript havo been found. These are arranged op four pages of the photographs. The obverse is marked as 'A' and the roycreo 'B'. Thus the first I leaves aro on IA and IB of the Photo and tho rest of 8 leaves are on 21 and 2B. To indicate all theso, a label containing affiqfage4 IA....... 2A...... 2B is attached below in the photograph. Generally thero sro 7 lines on each page of the leaf. But tbere are a few deviations. The following leaves on each page contain only 6 lines :-IAB4, TABS, 2A BS , 2AB5, 2AB7 and 2AB9, the last ono containing about a line more of the text wbicb je dropped. There aro 8 lines also on IBa only, Of these 17 leaves available, 3 leaves are damaged affecting some of the letters of the text. The leaf IAB%, marked with the number 4 in the original manuscript, is damaged in the lower corner of the right hand side. Thus on IA?, one letter in the 4th line, two letters in the 5th and one in the 6th line and on IB2 two letters in the first line, three in the second and two in the third line are missing. The leaf 2AB5 i. e, the 33rd of the original is damaged in the right-hand corner below, not affecting anything on the obverse A, but affecting very slightly a long stripe of the first line on the reverse B, which is easily recognizable. The leaf 2AB: is broken eptirely on the left-hand Bide. Therefore the page number and three first letters of each line of both the sides are missing. However these lettere recoverable and are recovered with the help of Chinese and the Tibetan translations. are 1 I am very much thankful to the Bibar Research Society for the kind permission they bave given me to work on it and to publish the text by the Resolution No. Ca, of the Council meeting of the 28th July 1946 ( B. 2. S. d., 1946 Fol. XXXII, p. 945 ) ·INTRODUCTION 7 Further, from the comparison of the text with the Chineso and the Tibetan translations, it becomes clear that the last lest in the photo (2AB8 ) should come beforo the leaf 2AB7 containing the page mark 42. Possibly 2A Bg can be equated with the leaf No. 38. Hurtbor on the exominntion of the figures and on tho comparison of the text with the Chinese and Tibetan translations, it appears that the pago nambering by Rahulji may ba revised. From the comparison with the Chinese and the Tibetan, it is definite that after 3 leaves in the photo marked with the figures 3, 4, and 5 (IABI, 2, 3 ) something is missing and that the following leaves are continuous. The figures in these two leaves seem to be 8 and 9 also. Therefore the page numbers instead of beinz 3-7, seem to be 8-5, 8, 9... Similarly the leaves 2A B2 and 2A B3 are not contiguous. There is something missing in between these two. Therefore instead of 16, 17, these two leaves should be 16 and 19. The figures on 2Bg seem to be 19 also. Farther the figure on 2B4 seems to be 31 and the figure of the next leat is read as 93. But from the reading of the text and the translations it appears that the last line of 286 continues on to 2A4. The last line of 2B5 ends la मृदुमार्गः कतमः। - मधिमात्रमृदु क्लेशप्रकारं प्रज and 2A4 begios with Fr 11 732 AN: 879: 1 Therefore the leaves 2AB5 and 2A B4 are continuous and as the leaf 2B4 contains the: figure 31, the leaf 2B5 should be 30 and it is 30, not 33. Probably the cause of this reading is that just below the figures which represents 30, there is one 3, which does not seem to be 3 of 33, but indicates the third line, where one of is dropped and written on the margin as correction and placed between the two figares 3 and 3, indicating the line, which is the general practice in this manuscript. Therefore the page numbers should be 30, 31 instead of 31, 33. Thus the rearranged page-numbers should be :3, 4, 5.8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 19, 30, 31, 36, 38, 42, The page marks are given on the reverse only. Some of these numerals are in figare and some are in letters. The numerals upto 8 are in figures and 5, 10, 30 and 40 are in letters, 20 is absent, in the manuscript. 5 in the letter-form is found in the pagination, but in the figure form in the marginal correction. Similar is the case with 6 also. The characters used in this Ms. are found in the Nepalese Mes. also. Our manuscript is not dated. But on the comparison of the ·8 INTRODUCTION characters of this Ms. with the teat-letters given in the table by C. C. Bondall at the end of the "Catalogue of the Buddhist Sanskrit Nanoscripts", this manuscript scoms to bo opo of the Gret part of the 11th ccatary,1 Even from the photographic prints, it is clear that the material uscd in this Ms. is palm leaf and it is written with ink. There are two holes for threading in this MiB, 29 abbal, Uniform blank space from top to bottom is left towards the hole of the left-hand side dividing tho pages into uneven colampos except in two places where probably the dropped letters are inserted without leaving any space in the third line on 19a and some in the fourth line 88b ( 238 ). The hole of the right-hand side generally comes in the third or fourth lino or sometimes in both add a little space is left around it without leaving any regular blank space so as to make another column. The marginal corrections are given just on the top or below indicating the number of the line with the figure, sometimes on one side, sometimes on both, sometimes with a cross sign on the side and the figare or the cross sign or both on the other side of the dropped Jetter. To indicate the place where the letter is dropped, a sign ( Kaka.Pada ) is used. When a letter or Jetters are extra in the line, these are effaced probably by the method of washing. Therefore there is some faint mark of those letters left there, 88 these are not completely washed away so as not to leave any mark there as in 3a and 10b. Probably there was another method of correction also. When & considerable ngmber of letters was dropped, that passage was first written below in the margin, then a reasonable portion of the line was wasbed and the whole of the dropped portion inserted there and after this the portion in the margin was effaced by wasbing, but still leaving some mark there as in gb and 14b. But it is extremely difficult to recover these letters, I suspect one thing more in this connection. The corrections appear to be not of the same band, Probably some later reader bad read it and had corrected it in some cases. However, mistakes are very few in this Ms. and the scribe appears to be very carefal. The 42nd leaf, i. e, the last one of this manuscript, corresponds For detailed discu99100, gee 'A rare Mapascript of Asanga's Abbidharma Samuccaya' by. Dr. Gokhale, Harvard Journs) of Asiatic Studies, Vol 11 June 1948.

·INTRODUCTION 9 with the portion from the 4th line of 278 upto the 4th line of 27b ( Shanghai Edition). Each page of this edition contains 20 lines and one leat of this manuscript i. e. 14 lines are generally translated into the Chinese by about 20 lines or a little more. The translation of this book in the Chinese ende in 28b. Therefore in the Chinese translation from 27b, 4th line to the end i. e. about 56 lines may be equated with 2 leaves of this manuscript or a little more continuing on the obverse of the last Jeaf, We may arrive at the same conclusion on comparison of this manuscript with the Tibetan translation algo. In the Narthang edition (vol. Mdo. 56 ), the translation of this work begins at end of 476 and ends on 129b i. e, altogether in 165 pages. The last page of this available text i. 8. 42b of this Ms. ends in the corresponding Tibetan translation towards the end of 6th line of 125b. As the translation of the whole text ends on the 6th line of 129b, the missing portion of the text at the end may be equated with 54 lines of the Tibetan translation as each page of this edition of Tibetan translation contains 7 lines only Further one leaf of this manuscript i. e. 14 lines (sometimes 12 ) 18 translated into Tibetan in about 33 lines. Therefore 54 lines of the Tibetan translation at the end may be equated with ( 54 x 14 ) - 33= about 23 lines of this manuscript, i. e, about 2 pages as there are some 6 line pages also. Thus from this, we may form some idea about the complete namber of leaves of the whole book that the original manuscript consisted of about 44 leaves ( covering some portion of the 45th leaf). Of these only 17 leaves are available and the rest are missing. These leaves are not consecutive. Neither the beginning nor the end, nor any colophon is available. Therefore it is very difficult to say anything about the division of the chapters. In the text, only one chapter-ending is noted by Rahulji. On 2B2 or the reverse of the 16th leaf there is a line, afirma समुच्चये लक्षणसमुच्चयो नामो -PIA: 1974: On 2B6, or the 76th leaf, at the end, there this much only, 'अमिधर्मसमुच्चये धर्मवि' and just after this, two leaves are missing. Therefore it does not indicate what chapter it is. In the Chinese and Tibetan translations, at the beginning there are two verses, which deal with the contents of the book and give some indication about the arrangement of the chapters. From this it appears that this book was divided into two main divisions such as Fundamental 18 b ·to INTRODUCTION Tas Section (Mala-pasta ),2 and 'Interpretation' (Viniscaya). Again each of these two is divided into four divisions or chapters such as "Three Dharmas', 'Collection or Samgraba', 'Union or Samprayoga', and 'Accompaniment or Samauvagama' and 'Truth or Satya', 'Dharma or Teachings, Combination or Prapti' and 'Exposition' or 'Sarkathya'. Thus there ara mainly eight chapters in Chinese, which are mentioned also in Nanjio's Catalogue, though the first has 3 subdivisions, the 5th has 4 subdivisions and 7th has two subdivisions. But here riges another question. In the colophon of the commentary of the Adhidharmasamuccaya, there is "अभिधर्मसमुच्चये भाष्यतः सांकथ्यविनिश्चयो 'नाम पञ्चमसमुच्चयः समाप्तः ॥७॥ लिखितमिदं पण्डितवैद्य ॥ ॥ श्रीअमरचन्द्रेण जगवुद्धत्वसंपदे ॥ इति ॥ From this it appears that the original Sanskrit text which followed by the commentator was divided into five chapters. This chapter division was followed by the Tibetan translator also. Bat in the text there is no trace of the ending of any other chapter anywhere else. Then how to explain the discrepancy that there are eight chapters in Chinese and five in the commentary? The 5th or the last chapter which is called ( Samkathya Viniscaya ) in the commentary was probably called the same as appears from the translation of the opening verbes and also from the heading in the Chinese translation. Therefore there is no doubt that the last chapter is Sipkathys Viniscaya and the 5th of the commentary and the 8th of the Chinese are identical. In the Chinese translation, the name and number of the chapter is given at the beginning of the chapter, whereas in Sanskrit it is given at the end, which is clear from the quotations giren shoya Fortunately, we find two sentences--one complete and another incomplete, to indicate the ending of the chapter in Sapskrit, the previous one of which comes just where the first foar chapters of the Chinese end. Therefore we may safely conclude that the first chapter of the Sanskrit text is divided into four chapters in Chinese, The second sentence, i. e. 'Abhidharmma Ramaccaya Dharmayi' comes just where the 6th chapter of the Chinese enda. Therefore the remaining four are counted four both in Sanskrit and Chinese. Thus in the commentary and probably in the original Sapskrit this book was divided into five chapters, but inlo eight in Chinese, probably by Haen Tsang. The plan of the division into 2 This was probably called 'लक्षणसमुच्चय in Eanskrit as appears from tho following discasalog.

·INTRODUCTION 11 five chapters is adopted in the Tibetan translation Blso according to the Sanskrit text. The study of the text is based on the only photographic print of the fragmentary manascript of the Rabula collection as already said. Therefore there is great handicap in checking the reading of the text. Still I have utilised the materials in the commentary and in the Chinege and Tibetan translations for the comparative study of the text, The original text is not incorporated in the available commentary, but still there are soue quotations ( Pratikas ) which give some help to check and settle the readings of the text. Somo. times it gives a different reading and suggests the existence of a different version. From the comparison of the text with the Tibetan and Chinese translations also I come to the same conclusion, though it can be said with some reservation. Let us start with the text available. If we compare this with the commentary, we shall see that in many cases the commentary gives a different reading, e. g. 70 30 Bread and To SRETTES (8.5), भा० अविनिर्माग and मू० अविनिर्मोग, (8. 10 ). भा० पर्येपणा and प्रत्यवेक्षणा and मूक पर्यपकः and प्रत्यवेक्षक (10..10 भा० सप्रदेशतः मू० प्रदेशतः ( 17.9.), मा० परकालोत्पन्नम्, मू० मरणकालोत्पन्नम्, मा० प्रतिपत्तिसंगृहीतान्, मू० परिसंगृहीतान् ( 20, 720), Ha and ची. फलपरिग्रहार्थः, मू० फलार्थः, ( 27. 18), भा० नास्वयंकारापरकारहेतु समुत्पनः, मू० न स्वयंकारा प(र)काराहेतु सगुत्पनः ( 27. 24), मा० प्रातिलम्मिकः, मू० प्राति- लामिकः ( 35.5), मा० सम्यगविपरीतं सुगतिमार्ग देशयति, मू० सम्यगभ्युदयमार्ग देशयति (10.0, 9 ), ans so up. From this we may safely suggest that the present text of the Adbidharmasamuccaya utilised in this version of the commentary is a different text. When we compare the available text with the Chinese translation, wo come across so many additions which are not found in the present text, but are incorporated in the body of the text in the Chinese translation by Huen Tsang. These additions may be divided into two classes, (I) those which are found in the commentary and (2) those which cannot be traced in the commentary. It is surprising to see that so many additional passages in the Chinese traqslation are taken word by word from the commentary. We may quote a few here : तदेकरयानां च स्थावराणाम् (10. 71, किमर्थ (21, 8), पूर्वावधवशेन कुशलादि- 1. This is the reading in the fallalat, though the same person is the author of both the commentaries.

·12 INTRODUCTION are चेतनासमुदाचारात् ( 44. 6), तैर्वा विहरतः ( 73. 8 ), निर्वाणाधिकारिकस्य कुशलमूलस्यो- त्पादितपूर्वस्यपुनरुत्पाद्यत्वात् (91. 7), and 80 00, which are extra in the Chinese and are found in the commentary. These passages exactly the same in the Chinese translation without any difference. There are also a few additional passages in the Chinese, of which the literal rendering into Sanskrit do not correspond exactly with the commentary. For example, in Chinese we have to suchycare but in the commentary व्याधिप्रतिपक्षेणारोग्यार्थम् ( 22. 6 ), Ch. उत्तरोत्तरसूक्ष्मप्रभेदेन Com. वुद्ध्या यावानवयवापकर्षः शक्यते प्रभेतम् ( 43. 10 ), Ch. असमापत्तिपरिगृहीतम् Com. अनागम्यसंगृहीतम् (72.7), Ch. दौष्ठ्यप्रहाणात् परिशुद्धिलामः । आश्रय- परिक्तितामुपादाय, Com. दौठुल्यापगमात् परिशुद्ध आश्रय इत्यर्थः (86., L. 1. This last pabbage in the Chinese may be rendered into the passage in the commentary, but still fea674 is extra in the Chinese, and there is nothing corresponding with it in the commentary. It is very difficult to say anything about such passages. Still we may accept the commentary to be the source of these passages. The difference may be due to the peculiar nature of the Chinese language or is due to the existence of a different version of commentary. Can We assume the existence of such a thing ? The last passage quoted above suggests the existence of another Version of the commentary. There we can see that there is some aifference between the additional passage in the Chinese and the passage in the commentary. A few more similar passages can be traced in the Chinese translation and the commeptary. For example, Ch. पारमिप्राप्ता महाप्रमावा महासत्ता and Com. महाप्रभावप्राप्ता (78.3, B.Ch यथास्तमय नित्यदाभिनिवेशात् , Com. यथालमर्थाभिनिवेशात् (8.7.2), Ch. दूरतः सर्व जनकाय संभाविततामुपादाय Com. सर्व जानातीति गौरविनत्वात् (102 6 ), Ch. महार्थतया निरुत्तरा- • प्रमेयपुण्यप्रसवायतनतामुपादाय, Com महार्थतया निरन्तराप्रमेयपुण्य० ( 88. 9. ), Ch. सर्वसंशयजालच्छेदनतामुपादाय, Com. बहुविचित्र प्रकारैः संशयच्छेदनात् ( 102.8 ) and On the basis of these illustrations, it would not be too much if we say that the present version of the commentary is quite different from the text of the commentary used by Haen Tsang. We may arrive at the same conclosion when we compare the available commentary with the Chinese translation by Hoen Tsang. There are great differences betyeen these to which is discussed elsewhere. As regards the second class of the additiods in the Chinese, i. 8. BO OD.

·INTRODUCTION 13 ara those which cannot be traced in tho commentary, there are many differences which very minor and aro not worth noticing. For oxample, there are some enamoratory figures in 80 many places. When something is counted, we get one, two, threo and so on in the Chinese translation, but there is nothing in the original Sanskrit text. I also have not taken notice of them and have not given any note on them, There is another kind of addition in the Chinese translation such as afệu: (9.5). pigtait färrfaforum (27. 6 ), eglára: ! 30 3), 96 97 9ffy: (45.2), and so on. These differences are also may be regarded as minor and probably Huen Tsang himself has added such things for the convenience. In some places he has added some interrogatory sentences also such as PIA 21647: ( 87.10 ) and sometimes has translated the question with the word che ( TEL or possesing). Though the opposite is seen in the Ns. probably due to the peculiar nature of the Chinese language, sometimes he had to add something. e. g. in the Sanskrit text we have only 747 ,, etc. but in the Chinese we see it (5. 3.) 474 चेतनया (6. 7) यया प्रज्ञया (9. 3 ), Ms. ते, Ch. तदन्ये चैतसिका धर्माः (5.8), Ms. तत्कर्ममेव, Ch. ह्रीवत्कर्मकमेव or कर्म यथा हिया उतम् ( 6. 2. ) and the like. Sometimes he had to repeat some cladee or word as diaria is repeated (5. 4 ) with all the accasatives, FETHI is repeated with all the preceding words ( 5. 6 ) and the like. Bat peculiarly enough, sometimes he compresses the sentence such as 277 gefaaf9477 29: याश्चपरान्तकल्पिका रटयः into पूर्वान्तकल्यिका दृष्टयः (75). Sometimes out of respect, he adds some word, probably following some tradition. For example, whenever after comes in the text, he adds FETT (21.9, 442). At the end of the topic, he adds a sentence something like fage after each topic (15. 10) or sealt with the subject discussed (16.5). All these differences are very minor and some more may be added to this class. Sometimes the difference between the Chinese and the available text appears to be explanatory. The word oferty is explained as महाकरुणाप्रणिधिवल ( 44. 3), विमालना is explained as व्याजेनावच्छादनम् (8.7). Sach differences cannot be overlooked. There might have been some source of such explanation. If we take up the explanation of विमालना, we see that in our text शाख्य is explained as लामसत्काराध्यवसितस्य .

·14 INTRODUCTION रागमोहांशिका भूतदोपविमालना। But in the Chinese Patient is explained as USHTETI IH and it may be traced in the Trosiks Bbaşya, where 372 is explained as F1982 reaturasi eta era: (p. 31). In the Bhasya it is explained as अन्येन अन्यस्य प्रतिसरणम् । We may suggest the same explanation for additional passages in the Chinese, which are not found in the commentary. We quote a few such passages here, for tracing which we shall have to go to some other source. Some such passages are निमात्रपरिभावितला- दालप्पसमापतः तत्फलोपपत्तिकाले (72. 1), दर्शनमार्गप्रहातव्यानां क्लेशानां (92. 12) श्रावकपिटकधर्मा बोधिसत्त्वपिटकधर्माश्च तथागतधर्मकार्येभ्यः प्रवर्तन्ते ( 88. 6) वैपुल्यानन्तपुण्यप्रसवबोधिसत्त्वपिटकधर्म in place of चैपुल्यधर्म ( 88.7) and the like. Some of these differences may be explained on the sapposition of the existence of different versions of the text and the commentary. When we come to the Tibetan translation, we see that the differences of it with the availale text are very few and minor, Buch as ''. महद्धत instead of महदत (5, 2), चेतना is extra in the Tibetan (5.9) bat appears to be sparione, T. aprit instead of Fi (6.8) T. also Ch, stere at: instead of Ms. area only (6.9), T. & Ch. Kod is extra ( 10.9), T. & Ch. omit upah ( 10.11 ), T. omits Fraferar (11.5), but seems to be dropped, T. & Ch. PETTY1746 and Ms. t ( 27.7 ) and so on. In the Tibetan and also in the Chinese, we have aFan, but in the Ms. there is 2715H (7.8), where the Tibetan has some similarity with the reading of the commentary, We may biso quote a few examples, where the manuscript, the Tibetan and the Chinese all three differ. For example Ms. has nothing. T. Yars and Ch. Terai ( 93. 20 ), Ms. विमोक्ष , T. ऊg and Ch ऊर्ध्वमाग (93.4). These differences also suggest the same conclusion that there were different reconsions of the Abhidharmasamaccaya. Further from the examination of the text, the Chinese translation, the Tibetan translation and the Bhagya, it appears that in spite of the differences, the available text and the original text of the Tibetan translation belong to the same class and the the original text of the Chinese and the Bharga belong to another class Tho reason of this supposition is that there bre so many readings and extra ·INTRODUCTION IS passages in the Chinese which are found in the commentary as wo have already seen and there is not much difference between the text and the Tibetan translation. Sometimes the omissions and tho additions are also similar between those two classes i, o. the Chinese translation and the Bhagya and the text and the Tibetan translation. For example, 69 is dropped in the manuscript and also in the Tibetan, but found in the Chinese and the Bhagya (7.9.10 ), Ch. & Com, zanata, but no negative particle in Tibetan nor avagraha in the text. Here we see even the omissions are also similar. Similarly We see in Ch, and Com. Forte M8 & T. nothing, Ch. Com 46 MB. & T. (9574 ( 17.1), Ch. adde Haft, bur nothing in T. or Ms. ( 74. 2 ) and the like, , But it is very strange that there is a passage in the available text, which is neither in the Chinese nor in the Tibetan translation, bat is found in the Bhaşya which is seldom met with. The passage in the text is तत्र पञ्चविधायां भावनायां फलं पञ्चविधं निर्वतितमिति दर्शयति । पञ्चविधा भावना संमिन्नमावना अनिमित्तभावना अनामोगभावना उत्तप्तभावना परिवृत्तिनिमा (3) भावना यथाक्रमम् । In the Bhagya the corresponding pagsage runs like this al quart भाषनायाः फलं पञ्चविधं निवर्तत इति सदर्शितम्। पञ्चविधा भावना कतमा। प्रश्रब्धिनिमित्तमावना संमिन्नमावना अनिमित्तभावना भनाभोगभावना परिनिर्यत्तिनिगावना च । ( 88.5.) If however we accept the supposition that the text of the Chinese translation and the Bhagya on one band and the present text and the text of the Tibetan translation on the other are nearer to each other, the same thing inay be said of the restored portion algo. In that portion, the reading corresponding with the Tibetan be regarded as generally Dearer the original text than the reading corresponding with the Chinese Even in thet portion also, B0 many passages which are not found in the Tibetan but in the Chinese are traced in the commentary. For example तत्कालं भूत्वाऽमावः (40. 2), प्रबन्धासादृश्येन प्रवृत्तिः ( 40. 8 ), केवलं तैदेवैः तानि विमानानि सह निवर्तन्ते सहनिरुध्यन्ते ( 40.15 ), aga yang gua aina fome (69.6), and the like. The longest passage, rather the paragraph taken from the Bhagya in the Chinese but not found in the commentary is सर्व मार्गसत्य चतुभिः प्रकारैरनुगन्तव्यम् । व्यवस्थानतः मार्गसत्यं व्यवस्थापयन्ति ( 69. 16). From the context it appears to be sparious also. This says something about the Pria in general and it comes between Darsana Dlarga and Bhavada Marga, which are two of the five kinds of the divisions of the Marga may ·16 INTRODUCTION Satya. Therefore it is expected that the general remarks about the Marga Satya should come at the end or at the beginning of the book. It is said that Abhidharmasamuccaya is one of the basic texts of the Yogacara School.1 It is one of the eleven sastras, referred to in the Vijñaptimatrata-Siddhi-gastra-fika by Kuei Chi, as one on which the Vijớapti School is based. Kuei Chi says there "Now again the Sastra refers to 6 Satras viz. Avatamsaka, Sandhinirmocana, Tathagatavirbhava Guņalamkara (?), Abhidharma ( satra ), Lamkavatara and Gapda Vyoba and 11 Sastras viz. Yogacara Bhomi, Arya Vaca Prakarana, Satralamkara, Abdhidharma Samuccaya, Pramana Samuccaya, Mahayana Samparigraha, Dasa Bhamika Sastra, Yoga Vibhaga (?), Alambanapratyaya Parkşa, Vimsika Vijñapti, and Madbyan nta Vibhaga as the references show." "This shows the importance of Abbidharmasamuccaya of Ag&iga. The Vijraptimgtratá Siddhi refers to the Abhidharmasamaccaya aboat seven times. The first reference is to the definition of HTE in the Chinese translation (Vol. I. Fasci. 6. Ba ). The corresponding passage in Sanskrit in this text is "अमोहः कतमः। विपाकतो वा आगमतो वा affirmat e ani afadicar" (p. 6). The second reference is about the Vikpepa having three parts as opposed to the view of that haviog one only. (Vol. I. Fasci, 6. 9b-10a.). Probably it refers to the passage "विक्षेपः कतमः। रागद्वपमोहांशिकश्चेतसो विसारः (p. 9), where Viksepa is said to have three parts of राग, द्वेष and मोह । The third reference does not quote anything but discusses about tbe द्वादशाइप्रतीत्यसमुत्पाद । It is divided into 4 catagories such as 371967, आक्षिप्तकाङ्ग, अमिनिर्वतका and अभिनिवृत्त्या as in the Abhidharma Samaccaya but first one i. e. आक्षेपकाश includes two parts viz. अविद्या and संस्कार and the second one i.e, आक्षिप्ताङ्ग includes fixe viz. विज्ञान, नामरूप पडायतन, स्पर्श, and any according to the view of Vijsaptimgtrata Siddhi (Vo), I. Fasci. 8. 8b-9a ) whereas according to the view of Achidharmasamuccaya the first one includes three parts viz. अविद्या, संस्कार and विज्ञान ( 1. Bu ston (Obermfjler, p. 140 ) reports the controversy on the character of the Abbidharmasamuccaya. It was generally taken to be a summary of the teaching that is common to all the & vohiclog. AbbayAkaragapta held an opposito viow and considered it a Blahayapa work. Bu-ston Bays that it may be a Brabayans work and at the same time discuta subjects common to the three Yohlsio, ] ·INTRODUCTION and the second one includes four viz. नागम , पडायतन, स्पर्श and वेदना (p. 26). The other two are the same. The fourth one refers to the different opinions about the dependence of 12 parts or अंग of प्रतीत्यसमुत्पाद and quotes the view of Abhidharmasamuccaya that संस्कार hss अविद्या as the cause and then it is explained ( Vol. i. Fasci. 8. 3b). Probably it refers to the passage in the Abhidharmasamuccaya. अविद्या किंकर्मिका। भवे च सत्त्वान् संमोहयति प्रत्ययध भवति संस्काराणाम् ( pp. 26 27 ). The fifth one refers to the discussion why Bodhisattva does not become Srotapanna, Sakrdagami or Anggimi sad how he suppresses the deflements or Klegas and quotes in Chinese translation the passage थोधिसत्त्वः सर्वक्लेशाप्रहाणात् मणिमन्त्रीपधयो विषमिव सर्वक्लेशान् अभिमवति सर्वान् क्लेशान् दोपांच नोत्पादयति सर्वासु भूमिपु अर्हनिव क्लेशान् प्रजहाति ( p. 101 ; Oh. 27b. 5-6). But the Vijnaptimatrata Siddhi is opposed to this view (Vol. ii. Fasci 3. 8b). The sixth ono refers to the view that per includes 8 Skandhas, 5 Ayatunas and 11 Dhatus. ( त्रयाणां स्कन्धानामेकादशाना धातूनां पधानां चायतनानागे- कदेशः (p. 30 ) (Vija. Vol. ii. Fasci. 4. 1b). Phe 7th quotation is स्त्यानमौद्धत्यमाश्रद्धर्य कौसीय प्रमादश्च सर्वत्र क्लिप्टे संप्रयुज्यते ( Abhi. Dh. S. 44; Ch. 18b. 17c; Vija. Vol. ii. Fasci. 4. 20a ). So far I have not been able to trace apy references to Abhidbarmasamaccaya by name in any original Sanskrit text except in Abhiss mayalamkaraloks, where there is a passage like this :--बहुपुष्यमिति यदि नामाभिधर्मसमुच्चये नामभेदः कृतः कामप्रतिसंयुक्त कुशलं पुष्यम् । स्याटप्यप्रतिसंयुकमा- निज्यमिति । तथाप्यत्र सामान्येन कुशलं पुण्यं ज्ञेयं रूपधातावष्यर्थस्य सम्मतत्त्वात् । (p. 184), This passage probably refers to & passage in the restored portion, which runs like this :- यदुक्त सूत्रे त्रिविधं कर्म पुण्यकर्म अपुण्यकर्म मानिज्यकर्म च । पुण्यकर्म कतमत् । कामप्रतिसंयुक्त कुशल कर्म । अपुण्य' कर्म कतमत् । अकुशल कर्म। भानिज्य कर्म कतमत् । स्पारूप्यप्रतिसंयुक्त कुशल कर्म । ( Abh. Dh. 8. p.b4), Though we do not see any reference to the name of Abhidbarmasamuccage in the Tpmsika Bhaşya, there are many passages in it which appear to have been taken from that book. If we take a few passages 88 example, it will be more clear : 1 80 ·18 INTRODUCTION । Trmsika Bhasya. Abhidharmasamuccaga. (1) तत्र स्पर्शस्निकसन्निपाते इन्द्रियविकारपरिच्छेदः । (1) स्पर्शः कतमः । विकसन्निपाते वेदनासनिश्चयकर्मकः । ( इन्द्रियविषयविज्ञानानि इन्द्रियविकारपरिच्छेदः । वेदनासनि- त्रीण्येव त्रिकं तस्य कार्यकारणमावेन समवस्यानं श्रयदानकर्मकः। ६. त्रिकसन्निपातः ।............ वेदनासनिन्नयत्वमस्य कर्म। पृ. २० (2) मनस्कारश्चेतसं आभोगः । (आभुजनमामोगः। (2) मनस्कारः कतमः । चेतस आमोगः। आलम्बने येन चित्तमभिमुसीक्रियते । स पुन) आलम्बनचित्तधारणकर्मकः । पू. ६. रालम्बने चित्तधारणकर्मा । (चित्तधारणपुनस्तत्रै- पालम्बने पुनः पुनश्चित्तस्यावर्जनम् । प्रतिक्षणमेव व्यापारी न क्षणान्तरे।) २० (3) च्छन्दः कतमः। इप्सिते वस्तुनि (3) छन्दोऽभिप्रेते वस्तुन्यभिलापः । ( अभिप्रेते तत्तदुपसंहता कत कामता। वीर्या- वस्तुन्यमिलाप इति प्रतिनियतविषयत्वं ज्ञोपितं दानसन्निश्रयदानकर्मकः । पृ०६ भवत्यभिप्रेते छन्दाभावात् । ....... तत्र दर्शन- श्रवणादिप्रार्थना छन्दः । स च )-वीर्यारम्म सन्निश्रयदानकर्मकः। पृ० २५. (4) अधिमोक्षः कतमः । निश्चिते वस्तुनि (4) अधिमोक्षो निश्चिते वस्तुनि तथैवावधारणम् । यथानिश्चयं धारणा । असंहार्यता- ( निश्रितग्रहणमनिश्चितप्रतिषेधार्थम् । युक्तित कर्मकः। पृ. २ आप्तोपदेशतो वा यद्वस्तु असंदिग्धं तनिश्चित..... नान्यथेत्यवधारणमधिमोक्षः । स चा संहार्यतादान- कर्मकः । अधिमुतिप्रधानो हि स्वसिद्धान्तात्पर- - प्रवादिभिरपहर्त न शक्यते। ) पृ० २५. (G) स्मृतिः संस्तुते वस्तुन्यसंप्रमोपश्चेतसोऽमिलापना । (6) स्मृतिः कतमा । संस्मृते वस्तुनि (संस्तुतं वस्तु पूर्वानुभूतम् । मालम्बनग्रहणाविप्रणाश चेतसः असंप्रमोपोऽविक्षेपकर्मिका। कारणत्वादसैप्रमोपः ।.......... ..अभिलपनमेवामिल- पनता । सा पुन रविक्षेपकर्मिका ॥ (मालम्बने सति चित्तस्यालम्वनान्तरे आकारान्तरे वा विक्षेपा- भावादविक्षेपकर्मिका । ) पृ० २५ (6) समाधिरपपरीक्ष्ये वस्तुनि चित्तस्यैकाप्रता। (उप (6) समाधिः कतमः। उपपरीक्ष्ये वस्तुनि परीक्ष्यं वस्तु गुणतो दोपनो वा। एकाग्रता एका- चित्तस्यैकामता । ज्ञानसनिश्रय- लम्बनता।) ज्ञानसन्निश्रयदानकर्मकः । (समाहिते दानकर्मकः । चित्ते यथाभूतपरिज्ञानात् )। पृ० २६ . ।

·INTRODUCTION 19 Sach passages are numerous. From theso passages in the Trmsika Bhişya it is clear that something is quoted from the other text and it is explained in the following lines, These texts of the Tropsika Bhaşya bave great similarity with the text of the Abhidharmasamučcaya and at most places there are exactly the same word by word, though at some places these two texts differ, All the parallel passages are collected together in the Appendis. From these similarities I am tempted to suggest that the passages in the Trusika Bhagya are taken from the Abhidharmasamaccaya, It is Sthiramati who has written the Bhaşyas on both, the Træsika and the Abhidharmasamuccaga. Further the view referred to by gai cagant Yound with the sentence शुभाशुमानां कर्मणां फलविपाकं प्रत्यनमवन्यनेनेत्यनुभवः which seems to be a quotation from the Abhidharmasammuccaya (p. 2), probably refers to that of Agaäga. Therefore if we accept the suggestion that some of the lines of the Tr. Bhaşya are taken from the Abhidharmasamaccaya, then we get more cases of different readings from the above quoted passages. Further staat is explained as fanfarreret af in Abh. Dh. Sam. (p. 6) and... The Trm. Bh. (p. 21 ), afferent ig explained in Abh. Dh. Sam. as sig frafai, in Bhaşya as mening and in the Tr. Bh. ***Scung.....and such examples many. Accepting thin sopposition that some of the lines are taken from the Abhidharmasamiccaya in the Tromska Bhagya and keeping that thing in view we may suggest a few corrections in the Trmsika Bhasya in the light of the Abhidharmasamuccaya. For example the pasage explaining the Mana in the 'Abhidharmasamaccaya goes like this :-999: : सत्कायदृष्टिसंनिश्रयेण चित्तस्योन्नतिः। भगौरवgetuftifarrera mim (p. 7). The corresponding passage in the Trm. Bhasya in "मानः। मानो हि नाम सर्व एव सत्कायदृष्टिसमाश्रयेण प्रवर्तते। स पुनश्चित्तस्योन्न- Frestur: 1 ARRABENsaffri retter *** (p. 28-29). From the comparison of other explanatory passages in the Trmsika Bhagya 'it appears that something is expected after 6: and that may be filled up with the sentence STAEDRIFToy Farra' from the Abhidhárma- Bamticcaya. ... are ·INTRODUCTION References to Other Books. References to other books in this book are of two kinds, some are quoted with the name and some are in general ways such as gi or 1971 and the like. By the name, there is a reference to a book called Mahadharmadarşı Dharmaparyaya (p. 84). The passage runs thus :-इदं च सन्धायोक्तं भगवता महाधर्मादर्श धर्मपर्याय बोधिसत्वस्य यथास्तमयोनिशो धर्मान् विचिन्वतः अष्टाविंशतिरसह ष्टय उत्पद्यन्ते। In Nanjio's Catalogue No. 33 there is a book called Fo-skuo-fo-king-king, which is identical with the Chinese translation of Dharmadarsa by Huen Tsang with addition of king or Batra which comes for Dharmaparyaya also. But it is difficult to explain how it is rendered into Sanskrit as Ugrapariprccha in Nanjio's Catalogue. However, I could not trace sach & pageage in that book. Io Tibetan, there is no book with that name but there is a book called 'Chog-kyi-rnam.grang or Dharmaparynys (Kanjar and Tanjur Catalogge', Tohoku edition, No. 4363 ). I examined this book also, but could not find any passage like that. The second reference is to the name of the Vaipulya. - The passage quoted with the words "यदुक्त वैपुल्ये" is निःस्वभावाः सर्वधर्भा अनुत्पन्ना afarang anfanati: Salafifiat sfat (p. 84 ) and it is a very familiar passage being quoted or referred to in the Buddhistic literature. But Bo long I have not been able to trace the original source of it. The Vaipulya is used in a general way also representing the whole Vaipulya literature. There is another passage probably from Vaipulya quoted with the word sal which refers to the Vaipulya as appears from the passage runs tbus :- न पचविधायां भावनायां पलं पञ्चविध निर्वतितमिति दर्शयति। यधविधा भावना संमिनभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना उत्तप्तमावना परिवृत्तिनिमा भावना यथाझमम्। There is some difference in the readiog in the Bhaşys (see p. 85. 05). This passage also has not been traced yet. The third reference quoted with the words 'तदुकं भगवता महायानाभि- Therung, as restored by me, like this - afretta att Helmut कुशालपक्षप्रयुक्तन प्रतिपत्तिसारकेन धर्मानुधर्मचारिणा सर्वसत्वसंग्राहकेण क्षिप्रमनुत्ता सम्यक्संयोधि- ममिसंयुध्यता द्वादशस्थानधर्मान् समनुपश्यता न परैः सह विवादः फायः। (p. 106). This passage also, so far, I have not been able te trace. Here the namo Mahayasabhidharma-Satra does not give any clge to tace the Bhagya. The ·INTRODUCTION 21 referenca; it appears to me to be a general name. This gamo is mentioned in other books also. Among the passages quoted in a general way with tho words यदुक्त सूत्रे or यथोक भगवता..., a few are traced. Some of them are found in the Pali form in the Samyatta Nikaya (8), Angattara Nikaya (A) Digha Nikaye (D), Majjhima Nikaya (N), Mabavagga ( Vin. ), Vibhaaga (V.BA) Patisambhidba Magga, Dhaminapada and the like which are shown in the Appendix, There is a verso quoted in this book, also in the Mahayana Sotrglamkara, of which the first foot corresponds with that of the Dhammapada but the other three do not agree. The vorse runs like this: असारे सारमतयो विपयसि च सुस्थिताः । PRO Top fignum (p. 107, Dh. II) It is not kuown from which source it is taken. Does it indicate the existence of another version of the Dharmapada ? Among these passages there is one which is very much interesting. The passage is : पुनश्चोक्त सूत्रे बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पञ्चधर्मसमन्वागतो ब्रह्मचारी भवति, परमेण विशुद्धन ब्रह्मचर्येण समन्वागतः। कतमे पञ्च । नान्यत्र मैथुनान्मैथुनस्य निःसरण पर्ययते । मैथुनप्रहाणेनोपेक्षको भवति । उत्पन्न' च मैथुनरागमधिवासयति । मैथुनप्रतिपक्षेण च . telefonavit ave' 994 i ( p. 107). This passage is quoted in the context of the Abhigandhiyiniscaya along with other passages. They Bhagya has given another meaning. But it 18 evident that the language is mystic and aggresive as is used in the later Tantric or Vajrayanic literature, which is generally referred to as the Sandhya Bhaş.. It is clear from it that even before Asange such language bad developed and trace of such language is found even in the Kathavattha. It throws some light on the historical developinent of such ianguage and literature. Restoration and Retranslation. It is already stated that oat of 44 (or 45 ) leaves, about 27 are miesing. This portion I have tried to restore into Sanskrit. I have used the word 'restoration' because it is a popular term. Personally I prefer the word 'translation' or 'retranslation'. I do not believe tbat a* lost book or portion may be restored even from the Tibetan ·22 INTRODUCTION in the proper sense of the term. In my opinion, it is very difficolt, rather impossible. Therefore I call it to be translation, because it is put into or translated into Sangkrit from the Chinese and the Tibetan. It will be still better to call it 'retranslation', because first it was translated into the Chinese and the Tibetan and now it is translated again from them into Sanskrit. The school of Abhidharmasamuccaya. 1 Asanga the author of the Mahayana Satralarnakara, belongs to the Mahayana school. Therefore we may safely say that his work Abhidharmasamuccaya also belongs to the Mahayana school. The internal evidences also show that it belongs to the Mabayade school. Asanga advocates the cause of the Mahayans. Comparing the Vaipulya Dharma i. e. Mabayana with the Sravaka Dharma or Hinayana, he says; "केन कारणेन वैपुल्यधर्मों धूपमाल्यादिभिः पूज्यो म तथा श्रावकधर्मः । FAHFIRMHEASTANTEKT ( p. 85). Why the Vaipalya Dharma is worshipped with incense and garlands and not the gravaka Dharma ? Because it is the repository of the good and happiness of all beings. It shows that Asanga is inclined towards the Mahayana. Further, Pudgatas in view of three Yanas are divided into three kinds, viz. Sravakayanika, Pratyekabuddba-yapika and Mabayanika. The gravakayanika is said to be of mild of organs ( Madhyendriya ) and also to be engaged in the emancipation of self, depending on the śravakapitaka. But the Mabayanika Padgala is of very sharp of organs (Irkopendriya) and depending on the Bodhisattva Pitaka, he is engaged in the salvation of all beings without caring for the emancipation of self. Thus it is shown in this work that the Mahayang is superior to the other two. Further in the context of Abhisanaya, he 5976, pa 917 बोधिसत्वाभिसमयस्य को विशेषः । संक्षेपत एकादश” (94). In eleven ways the Bodhisattvabhisamaya is superior to the Śravakabhigamage. These are counted one by one. Not only that, the last one i. e, the Phala Viſega or Superiority by fruit is further said to be of 10 kinds. Thas the superiority of the Mahayana on the Sravaka Yana and the Pratyeka Yana or Hinayana is shown in 80 many ways. The enumeration and explanation of the Mental Samskaras, the non-Mental Sarobkaras and the like are quite different from those given in the work of the Hingg&.

·INTRODUCTION 23 Summary of the Book. To give a brief account of this book, we may follow the Chinese line of the division in the eight chaptors. Of these cight, the first as already told, is tho Tridbarma. This has 3 sub-divisions. In the first sub-division, the Skandhas, the Dhatus, and the Ayatanas are counted first and then the number is justified e. g. why the Skandhes are five, the Dhatus are eighteen and the Ayatanas are twelve. Then follows the discussion on the inclasion ( vyavasthana ) of Ropa-skandba, Vedana-ekandba, Samjwa-skandha, Samskara-skandha-id mental (cittasamprayukta ) and non-mental (citta-viprayukta) Samskara-Vijitangskandha and Ayatana. After this the meaning of the word Dhatu is given. In the second sub-division, as regards these three things, i. e. the Skandhas, Dhatus and Ayatanas, a long series of topics are examined with reference to three questions such as what (Batham), how many (Kati ) and what for (Kimartham... pariką). The same plan is continued in the 3rd sub-division also. In the Second Dravyamat, Prajnaptimat, Samvrtimat, Paramarthamat, Jreya, Vijveya etc., are discussed and in the third, Pratyaya, Sabhaga-tatsabhaga, Upatta etc. Further these three are from different aspects, divided into three kinds such as Parikalpita-lakg&ņa, Vikalpita-lakşana and Dharmata-lakşapa, or four kinds such as Lakş&pe, Prakara, Asraya and Santati or again six kinds and bo on. Of this chapter, only ten leaves of the original text are available and these leaves, as already stated, are not consecutive. In this manuscript, of the first sub-division of the 1st chapter, there is availabe only that portion of the text which deals with the explanation or the exposition of the Samjña-skandha--and not the question and few words probably such as 'संज्ञास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । चक्षुसंस्पर्शजा संज्ञा । श्रोत्रघ्राण' - beginning with 'F1194 TAUBSRIST SEIT etc. the explanation of Samskara skandba-Vyavasthana, under it dealing with the division and explanation of 52 Caitasika dharmas such as Manaskara, Sparka, Chanda etc. and the 23 .Citta-viprayakta-Samakaras auch as Prapti. Agampji-samapatti, Nirodhasamapatti etc. and the explanation of Vijñana-skandba-yyavasthana, consisting of Citta, Mapas, and Vijñang with the explanation of each, which is available just up to the question ·24 INTRODUCTION Entoprazni #747. Of this part, only three leaves are available, both the beginning and the end are missing. of the second subdivision of the first chapter, we get the text of the manuscript from the explanation of the Jtega, a small portion of this topic missing. Then follows the explariation of Vijieya, Rapid, Arapin and others to the end of the 2nd subdivision being continued to the third subdivision--without any mark of the division here in the Sanskrit text as in the Chinese--giving the explanation of Pratyaya, Sabhagatateabhaga, Upatta, Indriya and others in the same way. This continues just up to the enumeration of the six kinds of division of the Skandhas, Dhatus and Ayatanas and after this, the explanation of them onward; the rest of the third subdivision of the first chapter is missing. Of this portion i. e. the 2nd and the 3rd chapters only 7 leaves are available. These 7 leaves are continuous. The following 3 chapters are very short. In the second chapter 11 kinds of Samgraba or Collection are epomerated. At the end it is mentioned what benefit one gets, being efficient in it. Of this chapter, nothing is available in the present text. In the third chapter, 6 kinds of Samprayoga or Union, such as Avinirbhaga, Misribhava, Samavadhana, Sahabhava, Krtyapışthana, and Sampratipatti are epomerated and explained. After this, a few more Samprayogas dre explained. Of this chapter, only & little more than three lines of the end are available and this explains the gapplementary list of the Samprayoga such as Sarvatraga, Klişta-Sarvatraga. Kadacitka, Āvaathika, Avicchinoa, Vicchinna, Bahirmukha, Antarmukha, Ucita and Apacita. The fourth chapter deals with the Samanyagama or Accompani. ment of 3 kinds such as Vija Samanyagams, Vagita Samrovigans and Samadacara Samanvagama, Samanyagama is another name of Prapti, which is one of the non-Mental or Cittaviprayakta Samskaras. The Vija Samaovagama is explained how by it is one accompanied or anaccompained by the Kleśas and Upaklefas and the Kubolag leading one to be bors in the 3 Dhatus such as Kamo Dbata, Ropa Dhatu and Ārapya Dhata. Similarly the other two are also explained. The second one is related with the Kusalas applicable, Dhyana, Vimokga, Samadhi etc. mondane and non-mandane. The third one is related with the Skandhae. Dhatus and Ayatadas, any of which is present, either Kasala, Akasala or A vyakpla. At the end ·INTRODUCTION 25 ono the question is ansvered what benefit being officiont in it gets. Of this chapter, the whole is available. Here the colophon of the lat chapter of the Sanskrit text i, c, the Laksana Samuccaya '18 given along with some ornamental sign. Then without space being left, the second chapter of the Sanskrit text i. e. tho 6th chapter of tho Chinese translation continues, The second half or the 5th chapter opens with the qaestion 'What is Viniscaya or Interpretation ?" This is divided into 4 kinds viz. Saty& Viniscaya, Dharma Viniscaya, Prapti Viniſcaya and Samkathya Viniscaya, and these are the 4 chapters in the second half. The Satya Viniscaya in nothing but the 4 Ārya Satyas. Therefore the 5th chapter is further subdivided into 4 subdivisions, such as Duḥkha, Samudaya, Nirodha and Marga. These are dealt with in much details, Duḥkha Satya is due to the birth of different kinds of beings ( Sattva-janmataḥ ) and regions of the different births (Janmaahişthanataḥ ). Here the different births or beings and the different regions are enumerated. Then follows the enumeration and explanation of the Suffering such as of eight, three and two kinds. After this the general characteristics of the Daḥkha Satya buch as Anitya, Dankba, śanya, and Anatma are discussed. Anitya is of 12 kinds such as Agat, Vidaśa, Viparipati etc. The last one is Bhajanaloka-Samvartavivarta and nader it the Antarakalpa, Mahakalpa and the like are discussed. Under the second one i. e. the Dahkha, 'Yadanityam tad Duhkbam' 18 explained. Then comes the explanation of the sanyata of 5 kinds such as Samanupasyada, Avatara, Svabhava, Tathabhaya and Prakrti and Anatman. Then again Daḥkha is classified into Vipgla & Asamlikhita, Samlikhita, Samlikhita & A samlikhita and the like and each is explained. At the end of this subdivision the three kinds of death, that also of the virtuous and the singer and Antarabhava are discogsed. In the second subdivision of Samodaya Satya of this 5th chapter Samodaya is said to be produced by Kleša and Klešadhipateya Karina i. e. Defilements and the Actions predominated by Defilements. According to the view of As&iga, Kleś& and Klešadhipateya Karmas, not the Trşña or Desire are the cause of Sanadaya. But naturally here the question arises why Trşqa bas been said by the Bhagavan d ·26 INTRODUCTION Baddha to be the cause of the Samudaya and therefore it is explained as such on account of its being mainly present everywhere (sarvatraga) in the thing 1 Vasta ), condition (Avastha ), path (Adhya ) end the like. Then follows the discussion of Klega from the different points of view, such as its enumeration as six or ten, its definition, or Lakşapa, rise or Utthana, cause or Ālambana, combination or Samprayoga, synongins or Paryaya,-& long list-, Vipratipatti or Dhatu, Nikaya and Prabapa. Klešadhipateya Karma or the action predominated by the Defilement means all the Cetana Karma and Cetayitvi Karma. The Karmor Action is again of 5 kinds viz. Upalabdhi Karma, Karitra Karma, Vyavasaya Karma, Paripati Karma and Prapti Karma, Cetano Karma consists of Punya Karma, Apunya Karma and Aniñjya Karma and Cetayitva Karmd consigts of bodily, speech and mental actions (Kaya Karma, Vakkarma & Manaskarma ). These three actions of body, speech and mind are Kusalas and Akusalas and both of thern are of 10 kinds each ( 10 Kasala Karmapathas and 10 Akušala Karmapathas), The Cetang Karma is further explained and divided into 5 and in the Niyatavedaniya Kerma, the Niyamas or Regulations are explained Then comes the explanation of the Vipgka Phala, Nigyania Phala and Adhipati Phala of both the lo Kušala and Akusala Karmas. As the Vipska or Consequence of these two kinds of Karmas are prodaced by tbe Akşepaka and Pariporaka Karwas, these two are also explained and in that connection the order of the feeling or experiencing (vedana ) of the Vipeks Phala also. After this the three kinds of Karmas, Panya, Apu ya and Aniwjya are explained. This is followed by the discussion of beginning (prayoga ) and end ( niştha ) of the 10 Akušala Karmas, Again Karma is divided into 4 kinds such as Sadharani, Asadharapa, Balavat and Durbala, again divided into 3 kinds viz. Samvara, AsQm7&r& and Naivas&q yaran samvara, again 9 kinds : Sukhavedaniya, Daḥkhredadiya and Aduḥkbasukbovedanıya, again 3 kinds Dratadharmapedaniya, Upapadya sedadiya and A paraparyayavedaniya and again 4 kinds such as Krşoa Kropavipaka, Sukla Saklavipaka etc. At the end of this, Charity ( dana ), merits of charity ( dana saripad \and merits of Charitable ( deya sampad) are mentioned.

·INTRODUCTION 27 In this context, three Sotras aro discussed and also Karmas consequences of which may or may not be ascertained. At the ond of the subdivision, the Samudaya Satya is divided into 4 kinds on account of Hetu, Samudaya, Prabha and Pratyaya. In the third subdivision, the Nirodha Satya is explained from its different aspects such as Lakşaga. Gambhirya, Samosti, Paramartha Aparipari, Paripari etc. Under Paryaya or Synonym, a few of the synonyms of Nirodha such as Ageşapradhana, Pratinibaarge, Vyanti. bhava and the like are given nnd explained. After this a long list of words soch as Asarpskrta, Dardarsa, Acala, Amata, Amrta and the like is explained with the question 'Why Nirodha is called so and go'. At the end the Nirodha Satya is explained in its four kinds such as Nirodha, santa, Pranita and Niušarana In the 4th subdivision, the Marga Satya is explained. Marga Satya consists of 5 Paths viz Sambhara Marga, Prayoga Marga, Darsana Marga, Bhgvang Merga and Nıştha Marga. In this subdivi. sion, we get the detailed explanation of each of them. Under the Darsava Marga, there 18 a passage which explains the Marga Satya from different aspects such as Vyuvasthana, Vikalpana, Anubhava and Paripari. In the context of Bhavada Marga, Marga Bhavana is also explained, which is said to be of a kinds viz Pratilambha Bhavana, Nigevaņ& Bhavaba, Nordhavana Bhavana and Pratipakşa Bhavana Here a few more Margas are also mentioned, Then come the discussion of the Alambana, Svabhava, Sabaya, Bhavana and Bhavanaphala, at the 37 Bodbipakşıya Dharmas and explanation of the 4 Pratipads, 4 Dharmapadas, śamatba, Vipasyana, and 8 Indriyas. In the context of Nigtha Marga, 24 Danşthulyas are conoted. At the end of the chapter, the Marga Satya is divided into 4 kinds such as Marga, Nyaya, Pratipad and Nairyanika and the difference is shown between the 16 Ākaras, Lankika and Lokottara. Of the first sabdivision of the 5th chapter i. e. of Dahkha Satya, only about 5 lines of the beginning are available dealing with its division into Sattvajanma and Jonmadhişthana and the full explana. tion of the former and a little of the latter. Then there je a big gap. Bat again the last portion of this babdivision is available explaining the inomentariness of Rape, division of Dabkha into Vipals and Asamlikhits, Samlikhita etc. 3 kinds of death, difference in death and process of rebirth.

·28 INTRODUCTION Just after it in contingation, comes the 2nd sabdivision of the 5th Chaptor i. c. of Samudaya Satya. Of this, only about 24 lines are ſound, giving the divisions of the Samodaya Satya as described above from the counting of the Kiega till the question 'Laksanam Katamat.' Thon comes a long gap, the rest of this sabdivision, whole of the 3rd subdivision and a babetantial portion of the beginning of the 4th subdivision mnissing. Then only 2 leaves of the middle portion of tho 4th subdivision aro availablo, explaining the Bhavana dlarga, Marga Bhavana, different kinds of Path, meaning of the Path and some portion of the explanation of Alambant etc, of the Bodhipaksiya Dharmas. Tho rest of the 4th subdivision is missing. Tho 2nd chapter of the 2nd half or the 6th chapter is called Dharma Viniscaya. Here Dharme means the 12 Aogas or divisions of Buddha's teachings viz. Sotra, Gega, Vyakarapa, Gatha, Udana, Nidana, Avadana, Itivritaka, Jataka, Vaipulya, Adbhata Dharms, and Upadesa, and then cach is explained. These 12 divisions of the Buddha's teachings are divided into the 3 Pițakas of Satra, Vipava and Abhidharma and further into 2 viz. Śravaka Pițaka and Bodhisattva Piçaka. The first five bave found place in the Sutra Pitaka of sravaka Pițaka or school, the next four in the Vinaya Pitaka of both the schools of Sravaka Pițaka and Bodbisattva Pițaka, Vaipulya and Adbhgta Dharma in the Satra Pitake of Bodhisattva Pıtaka only, and the Upadesa only in the Abhidharma Pitaka of both the gravaka pitaka and Bodhisattvå Pitaka. Then the intention or the motive is shown why these are divided into the 3 Pitakas and further the relation is shown between these Dharmas of 12 divisions and the three Dharmas--mind and mental in relation to their Alambana, Akara, Asraya and Samprayoga, Then the Alambada in the Dharma is divided into 4 kinds viz. Vyapyalambana (4 kinds ) CarityisodhaDalambana (5 kinds ), Kausalyalambana ( 5 kinds ) and Klesavisodhanalambang. Similarly 4 Yuktis, 4 Paryeşapās, and 4 Yatbabbata Parijõānas are discassed. Then the Yoga Bhamis or the Adhara, Ādbana, Adarsa, Aloka and Āfraya are abown. In this connection it is shown that in the Dharmas how one becomes efficient in the Dharma, Artha, Vyañjada and Nirukti and how one becomes Dharma Vihar. Here there is some discussion about the Vaipulys why it is called Bodhisattva Paramita Pitaka and why some do not get faith in its sublimity ( Audarya ) and ·INTRODUCTION 29 depth (Gambhirya ) or ovon obtaining thein do not go out ( nirganti). In this context, 28 wrong viows or Asaddrstis are mentioned, At the ond the 4th Abhiprayas and 4 Abhisandhis ara inentioned, by which those of the Inthagats may be known, and also tho 5 reasons or the signs are given by which Tathagata may be recognised. It is also farther shown why tho Sravaka Dharma is not worshipped as the Vaipulya Dharma. Of the 6th chapter, only one leaf of the end is available dealing with the questions how one becomes officient in Dhurma, in meaning, in explanation etc., why to Bodhisattva-pitaka is attributed Vaipalsa (greatness ) or Audarya ( sablimity ) or Gambhirya ( depth ) and why some beings in Vaipulya feel attached to thego two and some do not. Then follow the engmeration of 28 kinds of Asaddrsţia of wrong views and the explanation of a few characteristics of Vaipulya contioning up to the end of the 6th chapter. In the 7th chapter, 'Prapti or combination' is discussed. This chapter is called Prapti-viniscaya and it is further sub-divided into two subdivisions, denling with 2 divisions of Prapti on account of Pudgalavyavastha and Abbısamaya-vyavasthana. The first is divided into seyen kinds on account of Rogacarita, Niryana, Adbar, Prayoga, Phala, Dhata and Bhavana and each of them is further divided and explained. Here tre get the exhaustive list or division of all kinds of Podgalas. At the end of the chapter, the Srotapanna Podgala is divided into two kinds viz. Krama Nairyanika and Saksanairyanika. The second or the Abhisamaya is divided into ten kinds, i. e., that of Dharma, Artha, Tattva, Prstha, Ratna. Asamudacara, Niştha, Sravaka, Pratyekabaddha and Bodbisattva and again each is explained especially the last one in much detail. Further it is shown that the Bodhisattvabhigamaya is different from or superior to the Sravakabhisamaya in 11 ways with respect to Alambana, Upastambha, Prativedha and the like. The last one of them is Phala Vigeşa and again it is of 10 kinds. Here the question is raised and answered that the Extraordinary Qualities or Vaiseșika Ganas such as A pramaņas etc. are included in the Prsthabhieamaya and the Nışthabhisamaya. After this all the Extraordinary Qualities are enumerated Aprupinas, Vimokşas, Abhibhyayatadas and so on. Then again all these are explained in details. These qualities are further classified As ·30 INTRODUCTION into two such as Srakaritm Pratyupasthena and Vnibarika. Then it it aliown what Bodhisattva docs with these qanlitics and further why ho doce not lccomo Srotapanna, Sakadagami or Anagami. At the end Satra is cxplrined and in that context, 6 kinds of Jroyay, 4 kinds of Upaa-liangalyas, 10 kinds of Abhata Parikalpaa, 8 kinds of Nievi. kalpala and the liko aro caplaincd. Ol the 7th chapter, tsso leaves are available, one of tho middle of the first sub-division nnd the eccond of the middle of the 2nd Fabdivision. The Padgnin from tho point of viou of I'myogs or application is of two kinds such as 'sradbanusarin or the follower of faith' and 'Dharmanusarin or the follower of Dhorina' and from tho point of view of Phala or fruit, is of 27 kinds such as sraddhadhimukta, Destiprapta, Kagagaligia etc. In the Grat of these two leaves, theso 'two topics aro dealt with upto the Anobhisomskara-parinirvayin the 19th of the 2nd topic. In the 2nd subdivision of this chapter under the last of the topic, thero are given the 19 extraordinary qoalities of Bodhisattva such as Apraman, Vimokşa, Abhibhrayatans etc, In the text of tho 2nd cof of these two leaves, thego qualities aro divided into two kinds such as Svakaritra-pratyupastbana and Vaibarika and it is shown that ho does by these qualities. Further it 18 said that the previous path is given up, the following superior pati is obtained till ia the Norraapadbatn in which no Skandhas remain, all the paths are given up by Srnvakt Bod Pratgeko-buddba, but not by Bodhisattvs as he has endless auspicious things and endless merits. Furtber it is said why a Bodhisattva does not become a Srotapanna, Sakrdagamin, Adagamin and after it the leaves even including the whole of the 8th chapter is missing. The last one i. e. the 8th chapter is the Sankathya Viniscaya This is divided into 7 divisions; diz. Artha Viniscaya, Vyakhya Vinigcaga, Prabhidya Sampdargada Viniscaya, Samprasna Viniscaya, Sarpgraba Viniscaya, Vads Viviſcays and Abhisandhi Viniscaya. Artha Viniscaya includes 6 kinds of Arthas or meanings such as that of Syabbave, Beta, Phala, Karma, Yoga and Vetti. Vyakhya Viniscaya is of 6 kinds. Under it, its 14 Makhas are shown. The third one is analytical The fourth one means the 8 kinds of Kayadeśas or questions and the 8 kinds of Yayadešas or answers. There are 4 ways of this Sampraśna Viniścsya. Under Sangraha ·INTRODUCTION 31 Viniscaya, 10 kinds of Sthanng pro shown. Vada Vinilnya includes 7 things viz. Vade of 6 kinde. Vadadhikariņa, Vadadhisthana (2 kinds-Sidhya and Sidhans and cach is explained in detail ), Vadalamkara (6 kinds ). Vadanigraha inolnding Kathatyaga, Katha- Rydn, and: Kathadoga, Vadanihsaraga and Vade Bahukara Dharmas (which are 3 ). In this context, tho intontion or the ideal of tho Vada is shown and in continuation tho 12 Sthana Dharmas and 6 Doşas are given. At the end the Abbibandhi Vipiécaya ia explained as that which gives another meaning and in this connection many rugstical examples are quoted. At the end of the book, reasons are given why this work is called Abhidharma Sainoccafe. Of this chapter nothing is availablo as already said. I am very much thankful to the Bihar Reserch Society, specially to Dr. S.C. Sukar and Dr. K. R. Datta, who took much interest in securing the permission for me to work on this wanuscript. It is for their sympathetic help that I could procure the photographic copy. I am gratefully thankful to Dr. P. C. Bagchi at whose suggestion I undertook the work. It is with him that I first started the study of this text and to check the reading with the Chinese translation, But when he left for China the Visiting Professor I got much help from Rev Pei Bui of the Cheena Bhavana, Santiniketan. Therefore my sincerest thanks are dne to bim. At the end, I am extremely thankfa) to Bhadanta Shanti Bhiken, but for whose help I could not fnish the checking of the whole book with the Tibetan. as ·नमो बुद्धाय [Ch. 15] [अथ मूलवस्तुनि त्रिधर्मपरिच्छेदः प्रथमः । ] [T.47b ] विधर्मः संग्रहः संप्रयोगोऽन्वयच लक्षणे। विनिश्चये सत्यधर्मा प्राप्तिः सांकय्यमेव च ॥ फति कस्मादुपादानं व्यवस्थानं च लक्षणम् । अनुकमार्थदृष्टान्तभेदा शेयाः समुच्चये ॥ , स्कन्धा धातव आयतनानि च कति । स्कन्धाः पञ्च । रूपस्कन्धो चेदना- स्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्कन्धश्च ॥ धातवोऽष्टादश । चक्षुर्धात रूपयातुधक्षुर्विज्ञानधातुः श्रोत्रधातुः शब्दधातुः श्रोधविज्ञानधातुओणधातुर्गन्धधातु- आणविज्ञानधातुर्जिहाघातू रसधातुर्जिहाविज्ञानधातुः कायधातुः स्प्रटव्यधातुः कायविज्ञानधातुमनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च ॥ आयतनानि द्वादश । चक्षु- रायतनं रूपायतनं श्रोत्रायतनं शब्दायतनं घ्राणायतनं गन्धायतनं जिहायतनं रसायतनं कायायतनं स्प्रटल्यायतनं मनआयतनं धर्मायतनं च ॥ किमुपादाय स्कन्धाः पञ्चप। पंचाकारात्मवस्तृन्दावनतामुपादाय । सपरि- ग्रहदेहात्मवस्तु उपभोगात्मवस्तु अभिलापात्मवस्तु [T. 48a ] सर्वधर्माधर्माभि- १.चौनानुवादे 'अथ' नास्ति। प्रारम्मात्वाद् योजितम्। भो० एतनास्ति । मूले नासीदिति प्रतीयते । २. चीनानुवादे श्लोकद्वयमेव वर्तते । अतस्यन्दोऽनुरोधादेवमनूदितम्। आक्षरिकानु- वादस्तु-लक्षणं विनिश्चयथैव प्रत्येकं तु चतुर्विधम् । त्रिधर्मः संग्रहः संप्रयोगः समन्वागमः । सत्य धर्मश्च प्राप्तिश्च तथा साकथ्यमेव च। कति कस्मादुपादानं लक्षणं व्यवधानमनुगमः। अर्थो दृष्टान्तो भेदश्च सर्वज्ञेयं समुच्चय ॥ तत्रापि लक्षणशब्दो मूलवस्तु (pen shih) इत्येवमनूदितः प्रतीयते । प्रथमसमुच्चयस्यान्ते लक्षणसमुश्य इति दर्शनात् । मोटानुवादे तु सण्डितः प्रतीयतेऽयमंशः। तत्या- क्षरिकानुवादतु “कृति च किमर्थमुपादानं लक्षणानि । तस्य व्यवस्थानं च क्रमश्च अर्थश्च दृष्टान्तथ । समुच्चय इत्येवमादयश्चतुर्भदा (ज्ञेयाः )।- सग्रहः सप्रयोग'--विनिश्चयश्चतुभेदः । सत्यं धर्मः प्राप्तिः सांकमिति विनिश्चयस्य भेदाः। संग्रहस्य एष सामान्येन सक्षेपः । ३, मो० उद्भावनता- मिति अन्त्यं विना प्रत्येकमावत्यते ।

·अभिधर्मसमुशयः संस्थारात्मपस्नु सदाशयात्माच ग्नु चोपादाय ॥ किमुपादाय धातीवोऽष्टादशैव । दाभ्यां देहपरिसदाभ्यामतीतवर्तमानपडाफारोपभोगधारणतामुपादाय ॥ फिमुपादा. यायतनानि द्वादशैष । माभ्यां देहपरिपक्षाभ्यामनागतपटाकारोपभोगायद्वारता- मुपादाय ॥ फस्मात् स्फया उपादानमित्युच्यन्ते । उपादानेन सहितत्वात् स्कन्धा उपादानमित्युच्यन्ते । उपादानं फतमत् । स्कन्धेपुच्छन्दो रागय । फरमात्च्छन्दो रागधोपादानमित्युच्यते । अनागतवर्तमानस्कन्धानामभिनिर्वतनतोऽपरिहारतश्च । अनागतेऽभिलापान पर्तमानेऽध्ययसानाच' घठन्दी रागश्चीपादानमित्युच्यते । फरमाद् धातव आयतनानि च सोपादानधर्मा इत्युच्यन्ते । तत्र स्कन्धवनिदेशः ।। फ्लिक्षर्ण रूपम् । रूपण लक्षण रूपम् । तद् द्विविधम् । स्पर्शन रूपणं प्रदेशेन रूपण च। स्पर्शन रूपर्ण फतमत् । फरचरणपापाणशस्त्रदण्ड- शीतोष्णभुत्पिपासामशकदंशसर्पवृधिकादीनां स्पर्शेन व्यायाधनम् । प्रदेशेन रूपणं पतमत् । [T. 48b] देशेन रूपण' मिदं चेदं २ रूपमेवं च च रूपमिति प्रणिहिताप्रणिहितचेतोवितर्फणफ प्रतिविम्यचित्रीकारता ॥ किंलक्षणा चेदना । अनुभवलक्षणा वेदना । नानाविधानां10 शुभाशुभानां फर्मणां फलविपाकं प्रत्यनु- भवन्त्यनेनेत्यनुभवः ॥ फिलक्षणा संज्ञा। संजाननालक्षणा संज्ञा। संज्ञा नाना- धर्मप्रतिविम्वोद्ग्रहण (स्वभावा) यया दृष्टभुतमविशातानान् व्यवहरति ॥ फिलक्षणः संस्कारः । अभिसंस्कारलक्षणः संस्कारः । संस्कारभिसंस्कार (स्वभाचो) येन पुशलाकुशलाव्यरत्तेपुर6 पक्षेपु चित्तं प्रेरयति॥ किंलक्षणं ४. चो० स्वमाव०। ५. झायन्ते । ६. मो० एषु। ५. मो० छन्दो मित्युच्यते इति नास्ति । १. ची. अनोत्तरत्र च प्रश्न स्कन्ध इति वर्तते। २ चो० व्याबाधनिदर्शन• इति वर्तते । मयोमयं रूपणशब्देनानूदितम् । ३. ची• व्यायाधनार्थकम् । ४. ची. निदर्शनार्थकम् । ५ मोटानुवादस्नेव प्रतीयते-कि लक्षण रूपम् । द्विविधरूपणसद्भावलक्षण रूपम्। स्पर्शन रूपण देशविचयेन रूपणं च। स्पर्शन रूपण कतमत्। करसन्निपातस्पर्शन रूपव्यावाधनम् , दण्डसन्नि- पातस्पशेन शीत० उष्ण चत्० पिपासा० मक्षिका दंशमशक० वात. आतप० सरीसपसन्निपातस्पर्शन रूपन्यावाधनम्। ६. मो. कचिद् देशे। ५. मो० नास्ति । ८ ची० प्रणिहितचेतसा वा अप्रणिहितवितर्केण वा इति ध्याख्यातानूदितम् । ९. मो० सा। १०. मो० नास्ति। त्वेव मन्यन्ते' इतिपूर्व वाक्यमिदं त्रिशिकामाध्ये (पृ. २०) दृश्यते। १२. भो० सा० । मो० भूयोनिमित्तोद्ग्रहणविचित्रोद्ग्रहणस्वभावा यया । १४, भो० सः। १५ मो० विविधपक्षेप । १६. भो० अवतारयति । ११. 'अन्ये १३, ·त्रिधर्मपरिच्छेदः प विज्ञानम्। विजाननालक्षणं विज्ञानम् । विज्ञानं येन रूपशब्दगन्धरसस्पर्शधर्मान नाना विषयान् विजानाति॥ चक्षुर्धातुः किंलक्षणः । येन चक्षुषा रूपाणि दृष्टवान् पश्यति यज्ञ तस्य चोजमुपचितमालयविज्ञानं तचक्षुः॥ यथा चक्षुर्धातुलक्षणं तथा श्रोत्रधाणजिला- कायमनोधातूनामपि लक्षणानि । रूपधातुः किंलक्षणः। रूपं यचक्षुपा द्रष्ट दृश्यते च यच्च तत्र चक्षुर्घातोराधिपत्यं तद् पधातु [ T. 492 ] लक्षणम्। यथा रूपधातु लक्षणं तथा शब्दगन्धरसस्पर्शधर्मधातूनामपि लक्षणानि ॥ चक्षुर्विज्ञानधातुः विलक्षणः। चक्षुराश्रया रूपालम्यना रूपतिविज्ञप्तिः यच तस्य चीजमुपवित विपाकालयविज्ञानं तच्चक्षुर्विज्ञानधातुलक्षणम् ॥ यथा चक्षुर्विज्ञानधातुलक्षणं तथा श्रोत्रघ्राणंजिह्वाकायमनोविज्ञानधातूनामपि लक्षणानि ॥ आयतनं किंलक्षपाम् । धातुबद् [Ch. 2a ] यथायोगं घेदितव्यम् ॥ रूपस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । अत्किंचिद्र पं सर्व तचत्वारि महाभूतानि चत्वारि च महाभूतान्युपादाय ॥ कतमानि चत्वारि महाभूतानि 1, पृथिवीधातुः अन्धातुः तेजोधातुः वायुधातुश्च ॥ पृथिवीधातुः कतमः। कठिनता ॥ अधातुः कतमः। निप्यन्दता ॥ तेजोधातुः कतमः । उष्णता॥ चायुधातुः फतमः । कम्पनता ॥ उपादाय रूपं कतमत् । चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्र न्द्रियं प्राणेन्द्रियं जिह्वन्द्रियं कायेन्द्रियं रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानामेकदेशो धर्मायतनसंगृहीतं च रूपम् ॥ चक्षुरिन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय चक्षुविज्ञाना [T 49b ] श्रयो रूपप्रसादः॥ श्रोत्रोन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय श्रोत्र- विज्ञानाधयो रूपप्रसादः । प्राणेन्द्रियं फतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय ग्राणविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः ॥ जिह्वन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय जिह्वाविज्ञानश्रयो रूपप्रसादः ॥ कायेन्द्रियं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय कायविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः ॥ रूपं कतमत् । चत्वारि महाभूतान्युपादाय चक्षु- रिन्द्रियगोचरोऽर्थः। यथा नीलं पीतं लोहितमवदात दीर्घ हस्वं वृत्त परिमण्डलं स्यूल सूक्ष्ममुन्नतमयनतं सातं पिसातमातपः छाया आलोकोऽन्धकारमन्नं धूमी रजो महिका च। अभ्यवकाशरूय', विज्ञप्तिरूप नभ एकवर्ण रूपम् ।। तत् १७. मो० तत्। १८. भो० नास्ति । १. मो० आर्द्रता । २. भो० मुहर्नुहुः इत्यधिकम् । ३. भोक नास्ति। ४ मो० ०वत् । ५ मो० कृतं ।

·४ अभिधर्मसमुच्चयः पुनरिवधा। शोभनमशोमनमुभयविपरीतं च ॥ शब्दः फतमः । चत्वारि महा- भृतान्युपादाय श्रीनेन्द्रियप्रायोऽर्थः। मनोमो घा अमनोशो चा उभयविपरीतो' पा। उपात्तमहाभूतहेनुफो चा अनुपात्तमहाभूतहेतुको घा तदुमयो बालोकप्रसिद्धो पा सिद्धोपनीतो घा परिकल्पितो चा भायदेशितो [T. FOn ] घा तीर्थ्यदशितो या॥ गन्धः फतमः। चत्वारि महाभूतान्युपादाय प्राणेन्द्रियनायोऽर्थः। यथा सुरभि- रसुरभिः समगन्धः सहजगन्धः सांयोगिकगन्धः पारिणामिकगन्धध ॥ रसः कतमः ।, चत्वारि महाभूताम्युपादाय जिलेन्द्रियमायोऽर्थः। तितोऽम्लो मधुरः कटुको लयणः फपायाध। मनोशो चा अमनोमो पा उभयविपरीतो' या सहजो था सांयोगिको घा पारिणामिको या॥ स्पष्टव्यकदेशः फतमः । चत्वारि महाभूतान्युपादाय फायेन्द्रिय प्रायोऽर्थः। श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं लघुत्वं गुरुत्वं पिच्छिलत्वं मन्दत्व- ममन्दत्वं शीतत्यमुष्णत्वं जिघत्सा पिपासा तृप्तिलं दौर्बल्यं मूळ कण्डूतिः पूतिया॑धिर्जरामरणं फ्लान्तिर्विश्राम ऊर्जा च ॥ धर्मायतनसंगृहीत. रूपं फतमत् । पञ्चविधम् । आभिसंक्षेपिकमाभ्यचकाशिक सामादानिक परिकल्पित चभुत्विकं च। वेदनास्फन्धव्ययम्यानं कतमत् । पड्वेदनाकायाः । चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना श्रोत्रप्राणजिहाकायमनः संस्पर्शजा [ T. Rob ] वेदना ॥ एवं पड्वेदना फायाः सुसा वा दुःसा अदुपासुरसा था | पुनः सुपा कायिकी चेदना दुःसा फायिकी वेदना अदुःपासुपा फायिकीवेदना सुसा चैतसिकी वेदना दुखा चैतसिकी वेदना अदुःयासुखा चैतसिकी घेदना सुखा सामिपवेदना दुःखा सामिपवेदना अदुःखासुसा सामिपवेदना सुखा निरामिपवेदना दुःखा निरामिप- वेदना अदु.यासुरसा निरामिपवेदना पुनः सुखा ग्रेधाश्रितवेदना दुःखा ग्रेधा- श्रितवेदना अदुःखासुसा प्रेधाधितवेदना सुखा नैष्कम्याश्रितवेदना दुःखा नैष्कम्याश्रितवेदना अदुःपासुखा नैष्क्रम्यान्नितवेदना कायिकी घेदना कतमा । पंचविज्ञानसंप्रयुक्ता वेदना ।। चैतसिकी वेदना कतमा । मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता वेदना ।। सामिपवेदना आत्ममावतृष्णा- च 11 कतमा । ६. भो० अनुमयः। ७. भो० अनुभय । १. ची० नास्ति । २. भो० नास्ति । ३ मो० अनुवादस्त्वेव प्रतीयते , “चक्षु - सस्पर्शजा सुखा वेदना दुखा वेदना अदु सामुसा वेदना श्रीन-पे- ब्रा ण-पे-जिह्वा--पे--- कायमन सस्पर्शजा सुखा वेदना दुखा वेदना अदुखासुखा वेदना च ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः कतमा । संप्रयुक्ता वेदना ॥ निरामिपवेदना फतमा । तत्त प्णाविप्रयुक्ता पैदना ॥ प्रेधाधितवेदना कतमा । पंचकामगुणतृष्णासंप्रयुक्ता वेदना ॥ नेक्रम्याधित- घेदना फतमा। तत्तृष्णाविप्रयुक्ता वेदना । संास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । पट् संज्ञाकायाः । चक्षुःसंस्पर्शजा संज्ञा । श्रोत्रमाण [ Ph. I. A I. Ms. Ja] जिलाकायमनःसंस्पर्शजा संज्ञा यथा सनिमित्तम [ T. Fra] पि संजानाति अनिमित्तमपि परीत्तमपि महद्गत मध्यप्रमाणमपि नास्ति किंचिदित्याकिंचन्यायतन- मपि संजानाति ॥ सनिमित्तसंज्ञा कतमा । अव्यवहारकुशलस्यानिमित्तधातुसमा पन्नस्य भवानसमापनस्य च संज्ञां स्थापयित्वा याचदन्या संज्ञा ॥ अनिमित्तसंज्ञा) या स्थापिता संज्ञा ॥ परीत्ता संज्ञा फतमा । यया कामधातु संजानाति ॥ महद्गता संज्ञा कतमा। यया रूपधातु संजानाति ॥ अप्रमाण- संज्ञा कतमा । यया आकाशान [Ch. 26] न्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनं संजानाति ॥ अकिञ्चन सज्ञा कतमा। यया आकिञ्चन्यायतनं संजानाति । संस्कारस्कन्धव्यवस्थानं कतमत्। पट्) चेतनाकायाः। चक्षुःसंस्पर्शजा चेतना श्रोत्रघ्राणजिहाफायमनःसंस्पर्शजा चेतना यया' पुशलत्याय चेतयते संकोशाय चेतयते अवस्थाभेदाय चेतयते इतीयं चेतना वेदनां संज्ञाञ्च स्थापयित्वा तदन्ये चैतसिका धर्माश्चित्तविप्रयुक्ताश्च संस्काराः संस्कारस्कन्ध इत्युच्यते ॥ ते पुनः कतमे । मनस्कार:(n) स्पर्शः च्छन्दोऽधिमोक्षः [T. 5.b] स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा श्रद्धा हीरपत्राप्यमलोभोऽद्व पोऽमोहोः वीर्य प्रश्रब्धिरप्रमाद उपेक्षा अविहिन्सा रागः प्रतिघो मानोऽविद्या विचिकित्सा सत्कायदृष्टिरन्तग्राहगृष्टि टिपरामर्शः शीलवृतपरामर्शः मिथ्यावृष्टिः क्रोध उपनाहः प्रक्षः प्रदाशः ईर्ष्या मात्सर्य) माया शाठ्य मदो विहिन्सा आहीक्यमनपत्राप्यं स्त्यानमौद्धत्यं आश्रद्ध्यं कौसीद्य प्रमादो मुपितस्मृतिताऽसंप्रजन्यं विक्षेपो मिद्ध कोकृत्यं वितर्को विचारश्च ॥ चेतना , ४. ५, भो० नास्ति । ६. ची० संस्पर्शजा संज्ञा' इति प्रत्येकं युज्यते । १ ची संजानानि' प्रत्येकमावर्त्यते । २. मो० महद्भूत । ३. ची० अत्रोत्तरत्र च यया संज्ञया । महद्भूता ५ ची० आयतन। ६. ची. प्रत्येकमावय॑ते । ७ ची० चेतनया । ८. ची० तदन्ये चैतसिका धर्माः । ९. मो० चेतना इत्यधिकः पाठो वर्तते। मूले चीने च नास्ति ।' प्रयोजनमपि नास्ति। ४. भो. 1 ·अभिधर्मसमुच्चयः स्पर्शः फतमः । कतमा, फतमा | चित्ताभिसंस्कारो मनस्कम, पुशलाकुशलाव्याकृतेषु वित्तप्रेरण. फर्मिका ॥ मनस्कार फतमः । चेतस आभोगः । आलम्बन चित्ताधारणकर्मकः॥ विकसनिपाते इन्द्रियविकारपरिच्छेदः । वेदनासनिश्रयदान। फर्मफः ॥ च्छन्दः फतमः । इप्सिते घस्तुनि तत्तदुपसंहता फलफामता । घोर्यादान" सनिश्रयदानकर्मकः ॥ अधिमोक्षः फत्तमः । निश्चिते पस्तुनि यथानिश्चयं धारणा | असंहार्यताकर्मफः ।। स्मृति:vi) [T. 32a ] फतमा । संस्मृते। वस्तुनि चेतला असंप्रमोषोऽविक्षेपकर्मिका ॥ समाधिः फतमः । उपपरीक्ष्ये पस्तुनि चित्तस्यकाग्रता । शानसनिश्रयदानकर्मकः ॥ प्रशा फतमा । उपपरीक्ष्य एच वस्तुनि धर्माणां प्रविचयः। संशयव्यावर्तनकर्मिफा ॥ श्रद्धा अस्तित्वगुणवत्वशक्तत्वेप्यभिसंप्रत्ययः(vii} [ Ph. I BI, Afs. 36] प्रसादोऽभिलापः । च्छन्दसभिश्रयदानकर्मिका ॥ हीः फतमा । स्वयमपद्य ने लजना। दुश्चरितसंयमसनिथ्रयदानकर्मिका ॥ अपत्राप्यं कतमत् । परतोऽ- घद्यन लजना। तत्कर्मकमेव ॥ अलोमः कतमः । भवे भयोपकरणेषु वा अनासक्तिः दुश्चरिताप्रवृत्तिसनिश्रयदानकर्मकः ॥ अद्वपः कतमः। सत्वेषु दुःखे दुःख स्थानीयेपु व धर्मे प्वनाधातः । दुचरिताप्रवृत्तिसन्निभयदानकर्मकः ॥ अमोहः फतमः । विपाकतो वा आगमतो धाऽधिगमतो वा ज्ञानं प्रतिसंख्या। दुचरिता- प्रवृत्तिसन्निभयदानकर्मकः ॥ कतमत् । कुशले चेतसोऽभ्युत्साहः सन्नाहे धा प्रयोगे था अलीनत्वे या अव्यावृत्ती वा असन्तुष्टी था। कुशलपक्ष(परि- पूरणपरिनिष्पादनकर्मकम् ॥ प्रचब्धिः कतमा। कायचित्तदोष्ठुल्यानां प्रतिप्रश्रब्धेः काय [T. Jab] चित्तकर्मण्यता । सर्वावरणनिष्कर्पणकर्मिका ॥ अप्रमादः कतमः । सवीर्यकानलोभाव पामोहनिश्रित्य या कुशलानां धर्माणाम्भावना सास्रवेभ्यश्च धर्मभ्यश्चित्तारक्षा । सच लौकिकलोकोत्तरसम्पत्ति(ii) परिपूरपा- परिनिष्पादनकर्मकः ॥ उपेक्षा कतमा । सवीर्यकानलोभाव पामोहानिश्रित्य संक्लिष्टविहारवरोधिकी चित्तसमता चित्तप्रशठता चित्तस्यानाभो. गावस्थितता। संक्लेशानवकाशसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ अविहिन्सा वीर्य या कतमा। १०. मनश्चेष्टा त्रि० भा० पृष्ठ २११ ११. ची० दान नास्ति । १२. मूले 'दान' इत्यक्षरद्वयमवलोपित प्रतीयते। १. ची० संस्तुते इति प्रतीयते । १-३ ची0 ming-chi अभिलपनता इत्यधिकम् । २ चो० कर्म यथा हिया उक्तम् । ३, ची. नास्ति । ४ ची० नास्ति । भो० अधूतौ । ५ ची० एषु भेदेषु।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः कतमः । कतमा अद्वेषां शिका' फरणता । अविहेटनफर्मिका ॥ राग:tiv) कतमः । धातु. फोऽनुनयः । दुःखसंजननकर्मकः ॥ प्रतियः सत्त्वेषु दुःखे दुःखस्थानीयेषु च धर्मप्वाधातः । अस्पर्शविहारदुश्चरितसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ मानः कतमः । सत्कायदृष्टिसन्निश्रयेण चित्तस्योन्नतिः । अगोरघदुःखोत्पत्ति सन्निश्रयदानकर्मकः ॥ अविद्या कतमा। वैधातुकमज्ञानम्)। धर्मपु मिथ्यानि- श्चयविचिकित्सासंकशोत्पत्तिसन्निश्रयदानकर्मिका ॥ विचिकित्सा सत्येपु! विमतिः । [ T. 534] कुशलपक्षाप्रवृत्ति सन्निश्रयदानकर्मिका ।। सत्कायद्गृष्टिः फतमा । पञ्चोपादानस्कन्धानात्मतः आत्मीयतो पा समनु- पश्यतो या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः । सर्वदृष्टिगतसन्निश्रयदान- फर्मिका(vi) ॥ अन्तग्राहदृष्टिः कतमा । पञ्चोपादानस्कन्धान शाश्व(त)तो चा उच्छेदतो पा समनुपश्यतः या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। मध्यमा प्रतिपन्निर्याणपरि. पन्यकर्मिका ॥ [ Ch. 3a ] दृष्टिपरामर्शः कतमः । दष्टिं दृष्ट्याश्रयांश्च पञ्चोपादानस्कन्धानप्रतः श्रेष्ठतो विशिष्टतः परमतश्च समनुपश्यतो या क्षान्ती stri) - [ Ph. 1, A2, Ms. 7 ] चिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। असद,प्ट्यमिनियेशसन्नि- भ्रयदानकर्मकः ॥ शीलवतपरामर्शः कतमः । शीलं व्रतं शीलवता (श्रय)श्च पञ्चोपादानस्कन्धान शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतश्च समनुपश्यतो या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रक्षा दृष्टिः। श्रमवैफल्यसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ मिथ्याष्टिः फतमा । हेतु चाऽपवदतः फलं घा क्रियां पा' () सदा घस्तु नाशयतः मिथ्या च विकल्पयतो या क्षान्ति रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः। कुशलमूलसमुच्छेदकर्मिका । अकुशलमूलढता- सनिथ्रयदानकर्मिका । [T. 53b] अकुशले प्रवृत्तिकर्मिका कुशलेचाप्रवृत्ति फर्मिका धा॥ या एताः पञ्च दृष्टयः आसां कति समारोपदृष्टयः फत्यपवाददृष्टयः । चतस्रः समारोपदृष्टयः(1) शेये स्वभावविशेषसमारोपतामुपादाय द्रष्टौ चाग्नशुद्धिसमारोपता- मुपादाय । एका यद्भूयसा अपवाददृष्टिः । याश्च पूर्वान्तकल्पिका दृष्टयः याश्चापरान्त- ६. धी० कुशलमूलां। ची० मो० चित्त । ८. ची० धर्मेषु नास्ति । ९ ची० मो० चैतम इत्यधिक। १. मा. रत्लेषु। १-२ ची • अनुत्पत्ति। २ मू० प्रतांश्च । ३-४. चो० अपवदतः। ।

·८ अभिधर्मसमुञ्चयः . फल्पिफा दृष्टयः ताः फतिभ्यो दृष्टिभ्यो वेदितव्याः। छाभ्यां सर्वाभ्यो था। या 'अव्यारतवस्तुपु दृष्टयस्तार फतिभ्यो दृष्टिभ्यो वेदितव्याः। द्वाभ्यां सर्वाभ्योti) पा। पं दोष पश्यता भगवता स्कन्धधात्वायतनेषु पञ्चभिः कारणरात्मा प्रतिक्षिप्तः । सत्कायदृष्टिपरिगृहीतान् पय दोपान् पश्यता विलक्षणतादोपं अनित्यतादोएं अस्या- स्थ्य दोष निर्देवतादोपं भयतातो मोक्षदोषं च ॥ या पञ्चम्पादानस्पधेषु विशति- : फोटिका सत्कायदृष्टिः रूप [मा]ir) त्मेति समनुपश्यति रूपवन्तमात्मानमात्मीयं (रूप)' रूपे आत्मानं वेदनां संश संस्कारान् विनानमात्मेति समनुपश्यति विधान पन्तमात्मानमात्मीय विज्ञान विज्ञाने आत्मानं तत्र फत्यात्मदृष्टयः फल्यात्मीयदृष्टयः । पश्चात्मदृष्टयः पञ्चदशात्मीयदृष्टयः ॥ फेन कारणेन पञ्च दशा ]त्मी [ T. 572] यहष्टयः। सम्बन्धात्मीयतामुपादाय 'यशवर्तनात्मीयतामुपादाय अविनिर्मोगवृत्या- स्मीयता चोपादाय। सत्कायदृष्टिनिरूपितरस्तुका वक्तव्या अनिरूपितवस्तुका वक्तव्या। अनिरूपितवस्तु(फा) यकव्या रउज्यां सर्पवुद्धियत् । शोधः फतमः । प्रत्युपस्थिते अपफारनिमित्त प्रति[घi Ji) शिकश्चेतस आधातः। शस्त्रादान दण्डादानादिसंरम्भसभियदानकर्मकः ॥ उपनाहः कतमः । तत. .ऊर्य प्रतिघांशिक १५ धराशयस्यानुत्सर्गः। अक्षान्तिसनिश्रयदानकर्मकः ।। बृक्षः कतमः सम्यक् चोदितस्य मोहांशिका(vii) [ Ph, t B 2 AMS 4b.] अपद्य- प्रच्छादना। फोरत्यास्पर्श विहारसन्निश्रयदानकर्मकः ॥ प्रदाशः फतमः । प्रति- घांशिकः क्रोधोपनाहपूर्यङ्गमश्चेतस आयातः। उच्चप्रगाढपारप्यपचनसनिश्रयदान फर्मकः अपुण्यप्रसवकर्मकः अस्पर्शविहारकर्मकश्च ॥ ईर्ष्या फतमा। लाभसत्काग- ध्यवसितस्य परसंपत्तिविशेष पांशिकः अ[ मर्प ]) कृतश्चेतसो ,व्यारोपः । दोर्मनस्यास्पर्शविहारफर्मकः ॥ मात्सर्य कतमत् । लाभसत्काराध्यवसितस्य परिष्कारेषु रागांशिश्चेतस आग्रहः । असंलेखसन्निश्रयदानकर्मकम् ॥ [T. 57b] माया कतमा। . लाभसत्काराध्यचसितस्य रागमोहांशिका अभूतगुणसंदर्शना । मिथ्याजीवसनिश्रयदानकर्मिका ॥ शाठ्यकतमत् ]()। लाभसत्काराध्यव- ची० पूर्वापरान्तकल्पिका। ६. ची० एताभ्यः पञ्चभ्यः । ७ ची० पञ्चभ्यः। ८.मा. मो. अस्वातन्य। मू० अस्वास्थ। १, मू० नास्ति। १० भो० नास्ति। १. ची तामु दृष्टिपु। २ ची० नास्ति। ३. भा० अविनिर्भाग०, चो० वृत्त्यात्मीयता- मुपादाय अविनिर्मोगात्मीयतामुपादाय । ४. अत्र 'वा' इति च्युतं प्रतीयते । मो. इदं प्रश्नात्मकम्। चीनानुवादस्त्वेवं मवति। 'सत्कायदृष्टौ वस्तु कि निरुपितमनिरूपितं वा वक्तव्यं । ५. ची० नास्ति।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः ६. सितस्य रागमोहांशिका भूतदोषविमालना' । . सम्यगववादलाभपरिपन्थकरम् ॥ मदा कतमः। आरोग्यं या आगम्य यौवनं पा दीर्घायुप्कलक्षणं चोपलभ्यान्यत. मान्यतमा घा सास्रवां संपत्ति रागांशिकनन्दीसौमनस्यम्। सर्वक्त शोपलश. सनिश्रयदानकर्मकः ॥ विहिन्सा कतमा । प्रति[घांशिका(1) निणता निष्करुणता निर्दयता। विहेठनकमिका ॥ आहीक्यं कतमत् । रागद्वपमोहांशिका स्वय- मवयनालज्जना। सर्वक शोपको शसाहाय्यकर्मकम् ॥ अनपत्राप्यं कतमत् । राग- द्वपमोहांशिका परतोऽवद्य नालज्जना। सर्व्वल शोपल शसाहाय्यकर्मकम् ॥ स्त्यानं फतमत् । मोहांशिका चित्ताकर्मण्यता। (v)सर्वहशोपल शसाहाय्य-1 फर्मकम् ॥ औद्धत्य कतमत् । शुभनिमित्तमनुसरतो रागांशिकरचेतसोऽन्युपशमः । शमथपरिपन्थकर्मकम् ॥ . आश्रध्यं [T. 55a ] कतमत्। मोहांशिकः कुशलेषु धर्मेषु चेतसोऽनभिसंप्रत्ययोऽप्रसादोऽनमिलापः । कौसीद्यसनिश्रयदानकर्मकम् ॥ फोसीद्य कतमत् । [Ch. 3b] निद्रापार्यशयन (सुखल्लिकामागम्य मोहांशिक- श्चतसोऽनभ्युत्साहः । कुशलपक्षप्रयोगपरिपन्थकर्मकम् ।। प्रमादः सकोसीद्यान् रागद्वपमोहानिश्रित्य कुशलानां धर्माणामभावना सालवेभ्यश्च धर्मभ्यश्चतसोऽनारक्षा । अकुशलवृद्धिकुशलपरिहाणिसन्निश्रयदानकर्मकः . ।। मुपितस्मृतिता कतमा। क्लेश(1)संप्रयुक्ता स्मृतिः। विक्षेपसन्निश्रयंदानकर्मिका ॥ असंप्रजन्य कतमत् । क्लेशसंप्रयुक्ता प्रज्ञा यया' असंविदिता कायवाञ्चित्तवर्या प्रवर्तते । आपत्तिसन्निश्रयदानकर्मकम् ॥ विक्षेपः कतमः । रागद्वपमोहा- शिकश्चतसो विसारः । स पुन. स्वभावविक्षेपः बहिर्धाविक्षेपः अध्यात्मविक्षेपः निमि(त) विक्षेपः दौठुल्यविक्षेपः मनसिकारविक्षेपश्च । स्वभावविक्षेपः कतमः । पञ्च विज्ञान कायाः॥ यहिर्धा विक्षेपः कतमः । कुशलप्रयुक्तस्य पंचसु फामगुणेषु चेतसो विसारः। अध्यात्मविक्षेपः कतम:(ru) 1 [Ph. I. A 3. Ms ha] कुशल- निमितविक्षेपः कतमः । परसंभावनां पुरस्कृत्य कतमः । प्रयुक्तस्य लयौद्धत्यास्वादना ॥ . ६ ची विशेषे नास्ति। ७. ची. 'ध्याजेनापच्छादनम्' इत्येव व्याख्यातम् । ८० लामलाम०॥ ची० नास्ति। ९ 'ची. यौवनमागम्य आरोग्य वा । १०. भा० नान्दी। ११ ची सत्त्व. इत्यधिकम् । १ निशिकामाध्येऽप्येवम् । ची० विपश्यना परिपथकर्मकम् । ची. उत्तान. इत्यधिकम् । ची..प्रज्ञया । ४, मू० प्रवर्तन्ते । .५ ची० पड्विध' इत्यधिकम् २ ३ ·१० अभिधर्मसमुशयः - पुशलप्रयोगः ॥ FT. 55b] दौष्ठुल्यविक्षेपः फतमः । अहंफारममफारास्मि. मानपक्ष्यं दौष्ठत्यमागम्य पुशलप्रयुक्तस्योत्पन्नोत्पने पु चेदितेप्यहमिति पा ममेति था अस्मीति पा उद्ग्रहो व्यपफिरणा निमित्तीकारः ॥ मनसिकारविक्षेपः फतमः । समापत्त्यन्तरं था यानान्तरं पा समापद्यमानस्य संश्रयतो वा' यो चिसारः । घेराग्यपरि पन्थकर्मकः ।। मिद फतमत् । मिद्धनिमित्तमागम्य मोहाशिफ- श्चेतसोऽभिसंक्षेपः युरालः अपुशलः अव्यारतः काले या अकाले वा युक्तो पा अयुक्तो पा। कृत्याविपत्तिसनिश्रयदाना कर्मकम् ॥ 'फौरत्य' कतमत् । यदभिप्रेतानभिप्रेतं कारणाकारणमागम्य मोहांशिकश्चेतसो विप्रतिसारः ।' फुशलमयुशलमव्याकृतं काले अकाले युक्तमयुक्तञ्च । चित्तस्थितिपरिपन्थ- फर्मफः ॥ वितर्कः कतमः। चेतनां घा निश्रित्य प्रज्ञा वा पर्येपको मनोजल्यः । सा च चित्तस्यौदारिकता ॥ विचारः फत्तमः iii) | चेतना घा निश्रित्य प्रज्ञां घा प्रत्यवेक्षको मनोजल्पः। सा च चित्तस्य सूक्ष्मता।, स्पर्शास्पर्शविहारसंनिभय- .दानकर्मको। अपि खलु फुशलानां धर्माणां स्यविपक्षप्रहाणं फर्म। शोप- शानां स्वप्रतिपक्षपरिपन्थनं कर्म ॥ चित्त [T. 56a] यिप्रयुक्ताः संस्काराः कतमे। प्रासिरसंशिसमापत्तिनिरोध- समापत्तिरासंशिकी जीवितेन्द्रियं निकायसभागता, जातिर्जरा स्थितिरनित्यता नामकायाः पदकायाः व्यञ्जनकायाः पृथग्जनत्वं प्रवृत्तिः प्रतिनियमो योगः जयोऽनुक्रमः कालो देशः संख्या सामग्री च॥ प्राप्तिः कतमा। कुशलाकुशलांनां धर्माणामा. चयापचये प्राप्तिः प्रतिलम्मः समन्वागमः इति प्रज्ञप्तिः ॥ असंज्ञिसमापत्तिःकतमा। "शुभशास्त्रचीतरागस्योपर्यवीतरागस्य निःसरणसंशापूर्वकेण मनसिकारणास्थाय- राणां चित्तचैतसिकानां धर्माण निरोधे असंशिसमापत्तिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ निरोध- समापत्तिः कतमा। आकिंचन्यायतनवीतरागस्य भवाग्रादुश्चलितस्य शान्तचिहार- ९ १०. *चो. धर्मः । ६.a मा व्यवकरणा। ७ ची. यानान्तरं वा समापत्यन्तर' वा संश्रयनः समापदामानस्यचा, वैमाप. भा० कृत्यातिपत्ति ९३ मू० कर्मकः । पूर्वानुरूपं पुंस्त्वमपेक्षितम् । १. भा० ची० पर्यषणा। २ मा चो० प्रत्यवेक्षणा। ३. ची० भो० अव्याकृता- नां। टीकायां मूले च नास्ति। . ४. मा. समागम। ५ मूले तु न स्पष्ठम् । तब रागस्यो ध्यवीत-इति प्रतीयते। मो अवार्थकः शब्दः। भा० उपर्यवीत. विशिका, भा, . ऊर्द्धमवीत ची० नास्ति।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः संज्ञापूर्वकेण मनसिकारणास्थावराणां चित्तचैतसिकानां' धर्माणां निरोधे(vi) निरोधसमापत्तिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ . आसंशिकं कतमत् । असंशिसत्त्वेषुदेवेपूप पन्नस्यास्थावराणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे आसंशिकमिति प्राप्तिः।। जीवितेन्द्रियं कतमत्। निकायसभागे पूर्वकर्माविद्ध [ T. 56b] स्थितिकाल- नियमे आयुरिति प्रज्ञप्तिः ॥ निकायसभागः कतमः । तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मि(vi) [ Ph. 1. BF. Ms. 56 ] स्तस्मिन् सत्त्वनिकाये। आत्मभावसदृशतायां निकायसभाग इति प्रज्ञप्तिः॥ जातिः कतमा। निकायसभामे संस्काराणामभूत्वा- भावे जातिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ जरा फतमा। निकायसमामे संस्काराणां प्रवन्धा- न्यथात्वे जरेति प्रज्ञप्तिः॥ स्थितिः कतमा। निकायसमागे प्रयन्धाधिप्रणाशे स्थितिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ अनित्यता कतमा। निकायसभागे। संस्काराणां प्रयन्ध. चिनाशे अनित्यतेति प्रज्ञप्तिः ॥ नामकायाः कतमे। धर्माणां स्वभावाधिवचने' नामकाया इति प्रज्ञप्तिः॥ पदकायाः कतमे। धर्माणां विशेषाधिवचने पदकाया इति प्रज्ञप्तिः॥ व्यञ्जनकायाः कतमे। तदुभयाश्रयेप्वक्षरेषु व्यञ्जनकाया इति प्रज्ञप्तिः। तदुभयाभिव्यञ्ज( 1 )नतामुपादाभ। पर्णोऽपि सः । अर्थसंवर्णनतामु. पादाय। अक्षरे पुनः पर्यायाक्षरणतामुपादाय ॥ पृथग्जनत्वं फतमत् । आर्य- धर्माणामप्रतिलाभे पृथग्जनत्वमिति प्रज्ञप्तिः ॥ प्रवृत्तिः कतमा । हेतुफल प्रवन्धानुपच्छेदे प्रवृत्तिरिति प्रज्ञप्तिः ॥ प्रतिनियमः कतमः । हेतुफलनानात्वे प्रतिनियम इति प्रज्ञप्तिः॥ योग:(m) कतमः। हेतुफलानुरूप्ये योग इति प्रज्ञप्तिः ॥ E.Ch. 4a ] जवः 'कतमः । हेतुफलाशुप्रवृत्ती जव इति प्राप्तिः ॥ अनुक्रमः ।, कतमः । हेतुफलैकत्ये प्रवृत्ती अनुक्रम इति प्रज्ञप्तिः ॥ कालः कतमः ।.. [ T. 57a ] हेतुफलप्रवन्धप्रवृत्ती काल इति प्रज्ञप्तिः ॥ देशः कतमः। पूर्व- दक्षिणपश्चिमोत्तरा धरोर्वासु सर्वतो दशसु दिक्षु हेतुफल' एघ देश इति प्रज्ञप्तिः ॥ संख्या कतमा । संस्काराणां प्रत्येकशो भेदे संख्येति प्रज्ञप्तिः ॥ सामग्री कतमा। हेतुफलप्रत्ययसमधाने सामग्रीति प्रज्ञप्तिः ॥०॥ विज्ञानस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् । यञ्चित्त मनोविज्ञानमपि । १०. .. मा० ची० तदेकत्यानां च स्थावराणम् इत्यधिकम् । ८.९ ची० नास्ति । चो० जीवितेन्द्रियम् । स एव शब्दः । ११. ची० मो० नास्ति। १२ मू० समाग। चो० भो० एकैक। २. चो. चतुरन्तराल । ३, चौ० भेदे। .

·अभिधर्मसमुशयः घ्राणाश्रया गन्धाटम्यना चित्त' पतमत् । स्कन्धधात्यायतनवासनापरिभावितं सर्वयोजकमालयविज्ञानं विपाकविज्ञानमादानविज्ञानमपि तन्। तद्वासनाचिततामुपादाय ॥ मनः कतमत् । यमिल्यकालम्मन्यनात्माफमालयविज्ञान चतुर्भिः झाशीः संप्रयुक्तमात्मदृष्ट्यात्म- स्नेहनास्मिमानेनाविद्यया च। तथ सर्वत्रगं पुरालेऽप्ययुरालेऽप्यव्यारतेऽपि स्थापयित्या मार्गसम्मुखीभार्च निरोधसमापत्तिमशक्षा) भूमिं च যা যা विज्ञानानां समनन्तरनिरन्द विज्ञानम् ॥ विज्ञानं फत्तमत्।' पड् विज्ञानकायाः । चक्षुर्विज्ञान श्रोत्रप्राणजिहाकायमनोविज्ञानम् । चक्षुर्विज्ञानं फतमत्। चक्षुराश्रया रूपालम्बना प्रति [T.570] विज्ञप्तिः॥ श्रोत्रविज्ञानं फतमत्। श्रोत्राश्रया शब्दालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः ॥ घाणविज्ञानं यतमत् ।(vi) प्रतिविशतिः॥ जिहाविज्ञानं क्तमत् । जिहाश्रया रसालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः ॥ फायविशानं फतमत् । फाया,या स्पष्टव्यालम्वना प्रतिविति: ॥ मनोविज्ञान फत्तमत् । मनाआश्रया धर्मालम्बना प्रतिविशतिः ॥ धातुव्यवस्थानं फतमत् । रूपस्कन्धा पच दश धातवः। चक्षुर्धातुः रूप- धातुः श्रोत्रधातुः शब्दधातुः घाणधातुः गन्धधातुः जिलाधातुः रसधातुः फायधातुः स्मटव्यधातुः मनो' धात्वेकदेशश्च ॥ वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्फधश्च धर्मधात्वेकदेशः। विज्ञानस्कन्ध एच सप्त विज्ञानधातयः। चधुरादयः पड़ विज्ञान- धातयो मनोधातुश्च ॥ धर्मधातो स्कन्धरसंगृहीतं फतमत् । धर्मधातावसंस्कृता धर्माः । तेऽसंस्कृताधर्माः: पुनरएधा । कुशलधर्मतयता, अकुशलधर्मथिता अव्याकृतधर्मतथता आकाशम् अप्रतिसंख्या[T. 58a Jनिरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः आनिज्यं संज्ञाचेदयितनिरोधश्च ॥ पुशलधर्मतथता कतमा। नैरात्स्यम्। सा पुनरुच्यते शून्यता अनिमित्त भूतकोटिः परमार्थो धर्मधातुश्च ॥ किमुपादाय तथता तथतोच्यते । अनन्यथाभावतामुपादाय । किमुपादाय तथता नैरात्म्यमुच्यते । द्विविधात्मविप्रयुक्ततामुपादाय। किमुपादाय तथता शून्यतोव्यते । सर्वसंक्ल शा- भो० चक्षुरादयः ४. मो० च्युतं प्रतीयते। १, मो० धर्म अनोभयमपेक्षितम् । अन्यथा दश न भवन्ति । श्रोत्रघ्राणजिहाकायमनोविज्ञानधातवः । ३. ची० धानुधर्म। मो०. धर्म। ४. मो० नास्ति भो द्विविधनैरान्यं १. देवियं तु आत्मात्मीयत्वप्रयुक्तमिति प्रतीयते । भा० नास्ति। मो० एतद् वाक्यद्वयं च्युतम् । ८. भो० अनोत्तरत्र च नास्ति ।' । 1 ·निधर्मपरिच्छेदः प्रचारतामुपादाय। किमुपादाय तथता अनिमित्तमुच्यते ।, सर्वनिमित्तोपशमता. मुपादाय। किमुपादाय तथता भूतकोटिरुच्यते। अविपर्यासालम्बनतामुपादाय । किमुपादाय तथता परमार्थ उच्यते । परमा' र्थज्ञानगोचरस्थानतामुपादाय । किमु. पादाय तथता धर्मधातुरच्यते। सर्वेषां धाधकाणां प्रत्येकबुद्धानां च बुद्ध धर्म- निमित्ताश्रयतामुपादाय ॥ यथा फुललधर्मतथता तथा अकुशलधर्मतथता अव्याकृत धर्मतथता च झया ॥ आकाशं कतमत् । रूपाभावः सर्वकृत्यावकाशतामुपादाय ।। अप्रतिसंख्यानिरोधः कतमः। यो निरोधो न विसंयोगः ॥ प्रतिसंख्यानिरोधः फतमः। यो निरोधो विसंयोगः ॥ आनिज्यं कतमत् । शुभत्स्नवीतरागस्यो. पर्यवीतरागस्य सुखनिरोधः ॥ संज्ञावेदयितनिरोधः कतमः। आकिंचन्यायतन- वीतरागस्य भावानादुञ्चलितस्य शान्तविहारसंज्ञामनसिकारपूर्वकेण अस्थावराणां चित्त[T. 58b ]चैतसिकानां धर्माणां तदेकत्यानां च स्थावराणां निरोधः ॥ पंचरूपाणि घेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः तेऽष्टी! असंस्कृता धर्माश्चैवं ते पोडश धर्मधातच उच्यन्ते। आयतनव्यवस्थानं कतमत् । दश रूपधातव एव दश रूपायतनानि । सप्त विज्ञानधातव एव मनआयतनम् । धर्मधातुर्धर्मायतनम् ॥ अनेन नयेन स्कन्ध- धात्वायतनानि त्रिपु धर्मपु संगृहीतानि भवन्ति। रूपस्कन्धो धर्मधातुर्मनायतनं च॥ यदुक्तं चक्षुश्च चक्षुर्धातुश्चेति । किं स्याचक्षश्च चक्षुर्धातुश्च । आहोस्वित् स्याचक्षुर्धातुश्च चक्षुश्च । स्याचक्षुर्न चक्षुर्धातुः । यथा अर्हतश्वरम चक्षुः । स्यायक्ष- र्धातु नं चक्षुः। यथा अण्डे घा कलले वा अर्बुदे घा पेश्यां वा मातु:कुक्षी घाऽलब्धं चक्षुर्लब्धं घा नष्टम् । अगरूप्येवूपपन्नस्य पृथग्जनस्य वा यश्चक्षुहेतुः । स्याञ्चक्षु- श्चक्षुर्धातुश्च । शिष्टास्ववस्थापु । न स्याञ्चक्षुर्न चक्षु[ Ch_4b]र्धातुश्च । निस्पाधिशेषनिर्वाणधातुसमापनस्य आरूप्येपूपपन्नस्यार्यस्य वा॥ यथा चक्षुश्व चक्षुर्धातुश्च तथा श्रोत्रधाणजिह्वाकाय[ T. 59A ]धातवो यथायोग्य वेदितव्याः ।। किं स्यान्मनोऽपि मनोधातुरपि अहोस्वित् स्यान्मनोधातुरपि मनोऽपि । स्यान्मनो ९. मो० नास्ति । १०. ची, परम० ! ची. उक्ता। भो, नास्ति। अन्यावस्थासु। ११. मो. निरोधे। ३ भो० नास्ति। ४ मो० शिष्टानाम् (भद्राणा, १ ·१४ अभिधमसमुशयः न मनोधातुः। यथा अईतश्चरमं मनः। स्यान्मनोधातुर्न मनः। यथा निरोध- समापनस्य यो मनोहेतुः । स्यात्मनोऽपि मनोधातुरपि । शिष्टास्ववस्थासु । स्यान्मनोऽपि मनोधातुरपि। यधा निरपाधिशेषनिर्वाणधानुसमापनस्य। सहभूमावुत्पन्नः किं तभूमियेन चक्षुषा तभूमिकानि रूपाणि पश्यति । तभूमिकेत चक्षुषा तभूमिकानि रूपाणि पश्यति, अन्यभूमिकेनापि। फामधाता. उपपन्न: फामाववरेण चक्षुषा फामांपचराणि रूपाणि पश्यति । रूपावचरणोर्ध्व- भूमियन चक्षुपा अधरभूमिकान्यपि रूपाणि पश्यति । यथा चभुपा रूपाणि प्रतिगृहाति तथा धोत्रेण शब्द प्रतिगृहाति। यथा फामधातावुत्पनस्तथा रूपधातावृत्पनः फामायचरेण प्राणेन जिहया फायेन कामावचरान् गन्धान जिप्रति रसानास्यादने स्पर्शान् युध्यति च ॥ रूपधातावुत्पन्नो रूपाववरेण फायेन स्पभूमिकान स्पर्शान् बुध्यति । तस्मिन् धातो स्वभावतो न गन्धरसी। विज्ञप्त्याहाररागविरहात्। [T. 59b ] अनेनं नयेन न प्राणजियो विज्ञानम् । फामधातावत्पन्नः कामापचरेण मनसा धातुकाननाांध धर्मान विज्ञानाति ॥ यधा कामधातायुत्पन्नस्तधा. रूपधातावुत्पन्नः ॥ आरूप्यधातावुत्पन्न आरूप्याच. चरेण मनसा मारूप्याववरान् स्वभूमिफाननास्रवांश्च धर्मान विजानाति । अनास्त्रवेण मनसा धातुकाननास्रयांश्च धर्मान् विजानाति । किमुपादाय स्कन्धानां तथाऽनुक्रमः । विज्ञानाधिष्टानतामुपादाय ।। चत्वारि विज्ञानाधिष्ठानानि विज्ञानानि च पूर्वापराश्रितानि। यथा रूपं तथा भवः। यथा वेदयते तथा संजानीते। यथा संजानीते तथा चेतयते । यथा चेतयते तथा विज्ञानं तत्र तत्रोपगं भवति। संक्लेशव्यक्दानतः। यत्र संक्लिश्यते व्यवदायते च । वेदनानिमित्तग्रहणाभिसंस्कारेण संक्लशव्यवदानाभ्यां संक्लिश्यते व्यचदायते च । अनेन नयेन स्कन्धानामनुक्रमो निर्दिश्यते। कथं धातूनां तथाऽनुक्रमः । लौकिक वस्तु विकल्पप्रवृत्तिता मुपादाय ।। फतमा लौकिकी वस्तुविकल्पप्रवृत्तिः। लोके प्रथमं IT. Goa ] पश्यति। दृष्ट्वा . -- ५. मो. धातुः। १-२ भो। नास्ति। ३, मो० पश्यति । ४. मो. नालि ५-६, भो० स्पृशति । मो० भवोऽत्र वेदनयाऽनुदितः। अयं पाठस्तु माध्यतो गृहीतः । ८ मो० नास्ति। समताम्। ९ मो.

·त्रिधर्मपरिच्छेदः यथा व्यतिसारयति । व्यतिसार्य नापितं गन्धं माल्यं च परिवरति। ततो नानाविधं प्रणीत भोजनं 2 परिचरति । ततोऽनेकशय्यासनदासीपरिकरान् परिचरति । अपरतो मनोधातोरपि तेषु तेषु विकल्पः ॥ एवं च अध्यात्मधातोरनुक्रमेण बहिर्धाधातोयंचस्थानम् । तदनुक्रमेण : विज्ञानधातोय॑वस्यानम् ॥ धातूनामनुक्रम आयतनानामपि तद्वत्॥ स्कन्धार्थः कतमः । . यत् किंचिद्रूपम् । अतीतमनागतं प्रत्युत्पन्नमध्यात्म धा पहिर्धा घा औदारिक वा सूक्ष्मं पा हीनं वा प्रणीतं वा यद्वा दूरे यद्वान्तिके तत्सर्वमभिसंक्षिप्योच्यते रूपस्कन्धः राश्यर्थमुपादाय । यथा वित्तराशिः। एवं यावत् विज्ञानस्कन्धम् । ॥ अपिच दुःखवैपुल्य लक्षणतामुपादाय स्कन्ध उच्यते । यथामहावृक्षस्कन्धः । यदुक्क सूत्रे। यथा ऐकान्तिकमहादुःखसमुदयतः ॥ अपि च संझ शतो भारवहनतामुपादाय 'स्कन्ध उच्यते । यथा स्कन्धेन भारमुद्वहति । धात्वर्थः कतमः । सर्वधर्मवीजार्थः। स्वलक्षणधारणार्थः। कार्यकारण भावधारणार्थः । सर्वप्रकारधर्मसंग्रहधारणार्थश्च । आयतनार्थः कतमः । विज्ञानायद्वारार्थ आयतनार्थः। यथा बुद्धन भापितम् रूपं बुबुदोपमं वेदना फेनोपमा संज्ञा मरीचिकोपमा संस्काराः पर्णो 'पमा विज्ञानं मायो[T.6ob] पममिति। किमर्थं रूपं वुवुदोपमं यावद् विज्ञानं मायोपममिति । अनात्मतोऽशुचितो हीनरसतोऽदृढतोऽसारतश्च । [Ch.sa] (अथमूलवस्तु नि निधर्मपरिच्छेदे प्रथमे द्वितीयो भागः।" पुनः स्कन्धधात्वायतनानां विकल्पाः कतमे। तथाचोदानम् । - १०. भो० तदनन्तरम् । ११. भो० नानाविधं प्रणीतं नास्ति । १२. भो० पानीय च इत्यधिकम् । १३. भो० अनुक्रमः। १४. भो० नास्ति । १. भो० इद वाक्यं नास्ति। २. भो० नास्ति । ३. भो० इदं वाक्यं समुदयतः इत्य- स्यानन्तरमागच्छति। ४. भो. नास्ति। ५. चौ० हेतुफल० । भाष्येत्येवं दृश्यते । ६. ची० संग्रह. नास्ति । 'भा० अस्ति । ७. भो कदलीस्कन्धोः । ८ चीने मोटे चैतत् पद्याकोरण न लिसितम् । अत एवमनूदितम् । किन्त्वेतद् गाथेति प्रीयते। तुलनीयम्- फेनपिण्डूपमं रूपं वेदना युब्बुलुपमा मरीचिकूपमा सन्ना संसारा कदलपमा मायुपमा च विलाण दीपितादिञ्चवन्धुना । सं. नि. 11. १४२. etc. ९. मो० नास्ति । मूलेऽपि नासीदिति प्रतीयते । .

·अमियमसमुंशयः ** .. । ॥ 2. . द्रव्यमन्तो शेयरुपाण्यानयोत्पनकादिच अतीत प्रत्ययाच फयं कति किर्थिभिः । स्कन्धधात्यायतनेषु कथं 'द्रव्यमत् कवि द्रव्यमन्ति भिमर्थ द्रव्यमत्परीक्षा। अमिलापनिरपेक्षत्तदन्यनिरपेशयन्द्रियगोचरो द्रव्यमन् ! सर्व द्रव्यमत् । आत्मद्रव्या मिनिवेशत्याजनार्थम् ।। कथं प्रजातिमत् । कति प्रज्ञप्तिमन्ति किमर्थ प्रज्ञतिमत्परीक्षा : अमिलापसापेक्षस्तदन्यसापेक्ष न्द्रियगोचरः प्रशप्तिमत् । सर्व प्रशस्तिमत् । प्राप्तिमदात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । 'फर्य : सपृतिमत् । फति संवृतिमन्ति । किमर्थं संवृतिमत्परीक्षा । संहशालम्यनं संवृतिमत् । सर्व संवृतिमत् । संझे शनिमित्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं परमार्थसत् । कति परमार्थसन्ति । किमर्थ परमार्थसत्परीक्षा। व्यवदानालम्वनं परमार्थसत् । सर्व [T.6a] परमार्थसत् । व्यवदाननिमित्तात्माभिनिवेशत्याजनार्धम् ॥ कथं भय कति ज्ञ यानि किमर्थ झ यांरीक्षा। यानि पंच':' रूप चित्त चैतसिका धर्माश्चित्तविप्रयुक्ताः संस्कारा असंस्कृतं । यत्र संह शो व्यचदानं घा, यत् संक्तिश्यते व्यवदायते था यश्च संशयंति व्यवदाययति पा या च तत्रावस्था 'या च व्यवदानता तदाश्रयेण सर्व शेयम् ॥ तत्र रूप रूपस्कन्धो दशरूपधातयो दशा' रूंपायतनानि धर्मधात्वायतनसंगृहीतानि च रूपाणि ॥ . वित्त विज्ञानस्कन्धः सप्तविज्ञानधातवों मनआयतन...: चैतसिका धर्मा घेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो धर्मधात्यायतनैकदेशश्च । चित्तविप्रयुक्ताः संस्काराः चित विप्रयुक्तः संस्कारस्कन्धो धर्मधात्वायतनैकदेशश्च ॥ असंस्कृ [ Ph. IA4. Ms. Sa] तं धर्मधात्यायतनैकदेशः ॥ अपि खलु झया धर्माः अधिमुनिज्ञानगोचरतोऽपि युक्तिज्ञानगोवरतोऽपि अविसारज्ञानगोवरतोऽपि प्रत्यात्मज्ञानगोचरतोऽपि परात्म ज्ञानगोधरतोऽपि [T.si b ].. अधरक्षानगोवरतोऽपि अर्ध्वज्ञानगोचरतोऽपि ' विदूपणज्ञानगोचरतोऽपि (अ)समुत्थानज्ञानगोवरतोऽपि अनुत्पादज्ञानगोचरतोऽपि ' शानझानगोचरतोऽपि निष्ठावानगोचरतोऽपि महाज्ञानयोचरतोऽपि । १९. ची, लौकिका इत्यधिकम् । ११. ची० भो० किमर्थकम् । अयं पातु माध्यतो गृहीतः । १२. भाष्ये पाठस्त्वेवम् । ची० द्रव्यमदात्मा० । १३. , ची० इति द्रव्यमत्परीक्षा इत्याधिकम् । एवमुत्तरत्र सर्वत्रचीने इति-परीक्षा' इति युक्तम् । १४. ची० आत्मद्रव्य। १. मो. नास्ति । २ भो' नास्ति। , ची• ज्ञेया द्रव्याः। सर्वाणि ज्ञेयानि । इत्यधिकम् । जानक '. - ·त्रिधर्मपरिच्छेदः कथम- पश्यकात्माभिनिवेशत्माजनार्थम् ॥ कथं विशयं कति विशे यानि किमर्थं विय- परीक्षा। अविकल्पनतोऽपि चिकल्पनतोऽपि हेतुतोऽपि प्रवृत्तितोऽपि निमित्ततोऽपि नैमित्तकतोऽपिtu) विपक्षप्रतिपक्षतोऽपि सूक्ष्मप्रभेदतोऽपि [Ch.zb] विशेय द्रष्टव्यम् । सर्वाणि विज्ञयानि। द्रष्टा द्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ भियं कत्यभिज्ञ यानि किमर्थमभिज्ञ यपरीक्षा । संक्रान्तितोऽपि अनुभवतोऽपि चरितप्रवेशतोऽपि आगतितोऽपि गतितोऽपि निःसरणतोऽपि। सर्वाप्यभिज्ञ यानि । (m) सानुभावात्माभिनिवेशत्याजनर्थम् ॥ कथं रूपि कति रूपीणि किमर्थ रूपिपरीक्षा। रूपि तदात्मतोऽपि भूताश्रय- तोऽपि नन्दीसमुदयतोऽपि प्रदेशतोऽपि देशव्याप्तितोऽपि देशोपदे(श)तोऽपि देशगोचरतोऽपि द्वयसमय गोचरतोऽपि सम्पन्धतोऽप्य [T.2a ] नुवन्धतोऽपि प्ररूपणतोऽपि व्यावाधन(v)तोऽपि संप्रापणतोऽपि संचयव्यवस्थानतोऽपि वहिर्मु. खतोऽपि अन्तर्मुखतोऽपि आयततोऽपि परिच्छिन्नतोऽपि तत्कालतोऽपि निदर्शनतोऽपि रूपि द्रष्टव्यम्। सर्वाणि रूपीणि यथायोगं वा। रूप्या(त्मा)भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमपि कत्यरूपाणि किमर्थमरूपिपरीक्षा । रूपिविपर्ययेणाप्य रूपि(v) । सर्वाण्यरूपीणि यथायोगं अरूप्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथ सनिदर्शनं कति सनिदर्शनानि किमर्थ सनिदर्शनपरीक्षा। चक्षुर्गोचरः सनिदर्शनम् । शिष्टस्य रूपिवत् प्रभेदः । सर्वाणि सनिदर्शनानि यथायोगं वा। चाभुपाय त्माभि- निवेशत्याजना | iv) [ Ph. 1B4. Ms. 8b] र्थम् ॥ कथमनिदर्शनं फत्यनिदर्श- नानि किमर्थमनिदर्शनपरीक्षा। सनिदर्शनविपर्ययेणानिदर्शनं द्रष्टव्यम् । सर्वाण्य- निदर्शनानि यथायोगं चा । (अ)चाक्षुपा त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । कथ सप्रतिघं कति सप्रतिधानि किमर्थं सप्रतिघ [T. 62b. ] परीक्षा। यत् सनिदर्शने सप्रति (1) घमपि तत् । अपि खलु त्रिभिः कारणैः सप्रतिघे द्रष्टव्यम् । जातितोऽपि उपचयतोऽपि अपरिकर्मकृततोऽपि। तत्र जातितः यद्य (द)न्योऽन्यमावृणोत्याप्रियते च। तत्रोपचय(त): परमाणोरूर्द्धम् । तत्रापरिकर्मकृततः यन्न समाधियशवतिरूपम् । अपि खलु प्रकोपपदस्थानतः सप्रतिघम् । सर्वाणि सप्रतिधानि (1) यथायोगं वा। घा । 4 ४. द्रष्टाद्यात्मा० इत्युचितम् । ५. ची० ममिज्ञेयं द्रष्टव्यम् एवमुत्तरत्र सर्वत्र प्रस्तारितेन सह "द्रष्टव्यम्” इत्यागच्छति । ६. चौ० भो० स्प० ७. भाष्ये त्वेवं प्रतीयते भा० सप्रदेशतः । १. मा. ची. द्वयसमः । १३. मू० पि। २. ३. मू० चक्षुषा० । ४. ची० रूपधर्माः । ३ ·6 पञ्चदश धातयो "१८ अमिधर्मसमुधयः असचंगतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फयमप्रति पत्यप्रतियानि किमर्थमप्रतिघ्र परीक्षा। सप्रतिघविपर्येणाप्रतियम् । सर्वाण्यप्रतिघानि यथायोग पा । सर्वगतात्मा. भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फथं सान फति सानवाणि किमर्थं सास्रवपरीक्षा। आनयतदात्मतोऽपि आ | सवसंवन्धतोऽपि आस्रधानुयन्धतोऽपि आनवानुल्यतोऽपि आसयान्वय- तोऽपि सान्न द्रष्टव्यम्। पञ्चोपादानस्कन्धाः सास्त्रवाः दशायतनानि प्रयाणां धातूनां द्वयोधायतनयोः प्रदेशः । आस्रययुक्तात्माभिनिवेशत्या- जनार्थम् ॥ फथमनातवं फत्यनास्पाणि [T. 63a ] किमर्थमनानवपरीक्षा । सावविपर्ययेणानास्रवम् । पञ्चानुपादानस्कन्धाः प्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायत- तनयोः प्रदेशः। Ch. Ga ] आस्रववियुक्तात्मात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । कथं सरण कति सरणानि किमर्थ सरणपरीक्षा) यद्पान् रागदपमोहानागम्य शरमादानदण्डादानकलहभण्डनविग्रहविवादाः संभव) न्ति तदात्मतोऽपि तत्सम्यन्धतोऽपि तद्वन्धतोऽपि तदनुवन्धतोऽपि तदानुकल्यतोऽपि तदन्ययनोऽपि सरणं द्रष्टव्यम् । यावन्ति सानवाणि तापन्ति सरणानि । रणयुक्तात्माभिनिवेशत्या. जनार्थम् ॥ फयमरणं फत्यरणानि किमर्थमरणपरीक्षा । सरणविपर्ययेणारणम् । यावन्त्यनासपाणि तावन्त्यर (vi)[ Ph. 1A 5. Ms. 9a ] णानि । रणविप्रयुक्तात्मा- भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथ सामिपं कति सामिपाणि किमर्थ सामिपपरीक्षा। यदपान् रागदपमोहानागम्य पोनर्भविकमात्मभावमध्यवस्यति तदात्मतोऽपि तत्सम्बन्धतोऽपि तद्वन्धतोऽपि तदनुबन्धतोऽपि तदानुकुल्यतोऽपि तदन्वयतोऽपि सामिपं द्रष्टव्यम् । यान्ति सरणानि [T. 63b] तावन्ति सामिपाणि । आमिपयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । कथ' निरामिपं कति निरामिपाणि किमर्थ निरामिपपरीक्षा। सामिपविपर्ययेण निरामिपम् । याचन्त्यरणानि तावन्ति निरामिपाणि । आमिपवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथ' ग्रेधाथितं कति मेधातिभितानि किमर्थं ग्रेधाश्रितपरीक्षा । यद्पान् रागद्वे पमोहानागम्य पञ्चकामगुणानध्यवस्यति तदात्मतोऽपि तत्सम्बन्धतोऽपि ची० आनवजातितोऽपि इत्यधिकम् । ६.ची. मात्रका इति वाक्यास्यान्ते प्रदानम् । ७ ची. अनाखवा इत्यधिकम् । १.ची. नास्ति। २. ची. तज्जानितोऽपि इत्यधिकम् । ३. ची० नास्ति । ४. चो० तजातितोऽपि इत्यधिकम् ।

·त्रिधर्मपरिच्छेदः कत्य. तद्वन्धतोऽपि तदनुवन्धतोऽपि तदानुकृल्यतोऽपि तदन्धयतोऽपि प्रेधाधितं द्रष्टव्यम् । यावन्ति सामिपाणि तावन्तिनधाश्रितानि । मेधयुक्तात्माभिनिवेii) शत्याजनार्थम् । कथं नैष्कम्याश्रितं कति नैष्क्रम्याश्रितानि किमर्थं नष्क्रम्याश्रितपरीक्षा । ग्रेधाधितविपर्ययेण नैतम्याश्रितम् । यावन्तिनिरामिपाणि तापन्तिनैष्क- म्याधितानि । अंधवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथ' संस्कृतं कति संस्कृतानि किमर्थ संस्कृतपरीक्षा यस्योत्पा(iv) दोऽपि प्रज्ञायते व्ययोऽपि स्थित्य- न्यंथात्वमपि तत्सर्व संस्कृतं द्रष्टव्यम् । सर्वाणि संस्कृतानि स्थापयित्वा धर्मधा- त्वायतनैकदेशम्। अनित्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमसंस्कृतं संस्कृतानि किमर्थ [T.64a] मसंस्कृतपरीक्षा । संस्कृतविपर्ययेणासंस्कृतम्। धर्मधात्वायतनैकदेशः। नित्या त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् । अनुपादान स्कन्धाः संस्कृतं वक्तव्यमसंस्कृतं वक्तव्यम्()। न संस्कृतं नासंस्कृतं घक्तव्यम् । तत्कस्य कर्मक्लेशानभिसंस्कृततामुपादाय न संस्कृतम् । कामकारसंमुखी विमुखीभावतामुपादाय नासंस्कृतम् ॥ यदुक्त भगवता द्वयमिदं संस्कृतं चासंस्कृतं चेति [४] ॥ तत्कथं येनार्थेन संस्कृतं (vi) [ Ph. IBF. Ms. 9b] न तेनार्थेना. संस्कृतम् । येनासंस्कृतं न तेनार्थेन संस्कृतमित्यत्र नयो द्रष्टव्यः ॥ कथं लौकिकं फति लौकिकानि किमर्थ लौकिकपरीक्षा। धातुकपर्यापन्न' लौकिक लोकोत्तर पृष्टलब्ध' च तत्प्रतिभासम् । स्कन्धानामेकदेशः पञ्चदश धातवः दशायतनानि [Ch. 6b ] त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशः । आत्मनि लोकाभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं लोकोत्तरं कति लोकोत्तराणि किमर्थं लोकोत्तर- परीक्षा। धातुकप्रतिपक्षो(s) विपर्यासनिष्प्रपञ्चनिर्विकल्पतया च निर्विकल्पं लोकोत्तरम् । अपि खलु पर्यायेण लोको [T 64b ] त्तरपृष्टलब्ध लोकोत्तरम् । (अ) लौकिका श्रिततामुपादाय। स्कन्धानामेकदेशः(1)त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायत- नयोः।। केवलात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ।। हेतोः। ५ ची० नास्ति । ६. चीतजातितोऽपि इत्यधिकम् । ५. ची० द्रष्टव्यम् इत्यधिकम् एवमुत्तरनापि यथायोगं योज्यम् । ८.ची, असंस्कृतम् इत्यधिकम् । ९.ची. पञ्च इत्यधिकम् । १.२.ची. वक्तव्यम् । ३, ची, वक्तव्यः। ४. ची० भो० लौकिकमिति तत्प्रतिमासम् इत्यस्यानन्तरमस्ति । ५ ची० ०ज्ञान० इत्यधिकम्। ६. ची० एकदेशः। ७. ची० लौकिकम् इत्यधिकम् । ८ भा० ची० अविपर्यास । भो० नमर्थकं किमपि नास्ति । ची. भो. लोकोत्त- १०. ची. एकदेशः लोकोत्तरम् इत्यधिकम् । १ ·२० अभिधर्मसमुच्चयः फधमुत्पन्न कत्युत्पन्नानि किमर्थमुत्पग्नपरीक्षा । अतीत प्रत्युत्पन्नमुत्प- पम्। सर्वेषामेकदेश: अशाश्वतात्माभिनिवेशस्याजनार्थम् ॥ अपि खलु चतुर्वि- शतिविधमुत्पसम् । आशुत्पन्न प्रयन्धोत्पन्नम् उपचयोत्पलम् ॥ आश्रयोत्पन्न विकारोत्पन्नं परिपाकोत्पन्नं हान्युत्पन्नं विशेषोत्पन्ने प्रभास्वरोत्पन्नम् अप्रभास्वरोत्पन्न संग्रान्त्युत्पन्न सबीजोत्पलम् अवीजोत्पन्न प्रतिविम्यविभुत्वनिदर्शनोत्पन्न परंपरोत्पन्न क्षणभङ्गोत्पन्न संयोगवियोगोत्पन्नम् अवस्थान्तरोत्पन्न व्युतीपपादोत्पन्ना संवर्त- विधतात्पन्नं पूर्वकालोत्पन्न मरणकालो त्पन्नम् अन्तगेल्पन्न प्रतिसन्धिकालोत्पन्न च॥ कयमनुत्पन्न कत्यनुत्पन्नानि किमर्थमनुत्पन्नपरीक्षा। अनागतमसंस्कृतं चानुत्प. नम्। सर्वेषामेकदेशः। शाश्वतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ अपि खलूत्पनविपर्य- येणानुत्पन्नम् ॥ कथं ग्राहक कति ग्राहकाणि किमर्थं प्राहकपरीक्षा। रूपी16. न्द्रियं चित्तचैतसिकाच धर्मा ग्राहक T.65a द्रष्टव्यम्। त्रयः स्कन्धा रूपसंस्का- रस्कन्धकदेशः द्वादश धातवः पडायतनानि धर्मधात्यायतनैकदेशश्च । भोक्ता त्मा भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ ॥ [ Ph.IAG Ms.TOa ] अपि खलु अमाप्तग्राहक प्राप्तग्राहक स्वलक्षणवर्तमानप्रत्येक 1 ग्राहक स्वसामान्यलक्षणसर्वकालं सर्व विषयप्राहक च. ग्राहकं द्रष्टव्यम्। सामग्रोविज्ञान समुत्पत्तितामुपादाय । प्राप्तिकच ग्राहकवादो द्रपन्यः । कथं ग्राह्य कति ग्राह्यानि किमर्थ ग्राह्यपरीक्षा । यत्ताचद् ग्राहकं । ग्राह्यमपि तत् । स्याग्राह्य न (ग्राहक ) ग्राहकगोचर एवार्थः। सर्वाणि (प्राथाणि) विषयात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं वहिर्मुखं कति बहिर्मुखानि किमर्थं वहिर्मुख परीक्षा। कामप्रतिसंयुक्त बहिर्मुखं स्थापयित्वा युद्धशासने श्रुतमयचिन्तामयतदनु- धर्मपरिगृहीतां चित्तचैतसिकान धर्मान् । च" त्यारो धातवः वे चायतने तदन्येषां चैकदेशः । अवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनर्धम् । कथमन्तर्मुखं फत्यन्त, खानि किमर्थमन्तमु खपरीक्षा । बहिर्मुखविपर्ययेणान्तर्मुखम् । चतुरो धातुन स्थाप- यित्वा दुचायतने तदन्येषामेकदेशः । चीतरागात्माभिनिवेशत्याजना [T636] ११, भो० अतीतम् इति प्रतीयते । १२ चो० अतीतम् इत्यधिकम् । एवमुत्तरत्रापि यथायोग्यं योज्यम् । १३. भा० परकालो। १४ ची० द्रष्टव्यम् । १५ ची रूपे० १ १६. भोक्तात्मा इत्युचितम् । १. ची.. विषय० । ची. वादो नास्ति। ३. ची० धर्म' इत्यधिकम् । ४. भा० प्रतिपत्तिसं- गृहीलान् इति प्रतीयते। थी. कामप्रतिसंयुक्त बहिर्मुखम् इत्यधिकम् । ६. मु. चत्वारो। ५ ची. अन्तर्मु राम् ।

·विधर्मपरिच्छेदः -- र्थम् ॥ कथं लिष्ट' ill कति सिटानि किमर्थ लिएपरीक्षा । अकुशलं निवृताव्याकृतं च सिटम् । निवृतान्यारतं पुनः सर्वत्रगमनः संप्रयुक्त होशो रूपारूप्य प्रतिसंयु- (क्त)श्च। स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णामायतनानामेकदेशः। क्लशयुक्ता- त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ [Ch. 7a ] कथमलिष्ट कायक्लिष्टानि किमर्थमलिट- (प)रीक्षा। iv कुशलमनिवृतान्यारते पाऽक्लिष्टम् । अष्टी धातयः अष्टायतनानि स्कधानां शेषाणां च धात्वायतनानामेकदेशः । क्ल शचियुक्तात्माभिनिवेशत्या- जनार्थम् ॥ -कथमतीतं कन्यतीतानि किमर्थमतीतपरीक्षा। उत्पन्ननिरुद्ध लक्षणतोऽपि हेतुफलोपयो1 गतोऽपि संक्शव्यवदानकारित्र समतिकान्तितोऽपिहेतुपरिग्रहविनाश- तोऽपि फलस्वलक्षणभावाभावताऽपि स्मरसंकल्पनिमित्ततोपि अपेक्षासंक्लेशनिमि त्ततोऽपि उपेक्षाव्यवदानानिमित्ततोऽपि अतीतं द्रष्टव्यम् सर्वेषामेकेदशः। प्रवर्तकात्मा-- भिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमनागतं कत्यनागतानि किमर्थमनागतपरीक्षा। हेती सत्य नुत्पन्नतोऽपि अलब्धख[ T.66a ]लक्षणतोऽपि हेतुफलानुपयोगतोऽपि संक्लेश व्यवदानभावा प्रत्युपस्थानतोऽपि हेतुस्वमा वामाचतोऽपि अभिनन्दनासंकश निमित्ततोऽपि अभिनन्दनाव्यवदाननिमित्ततोऽप्यनागतं द्रष्टव्यम् । सर्वेपामेकदेशः । प्रवर्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ vil [ Ph.D6. Ms. Hob ] कथं प्रत्युत्पन्नं कति प्रत्युत्पन्नानि किमर्थ प्रत्युत्पन्न- परीक्षा। उत्पन्नानिरुद्ध ! लक्षणतोऽपि हेतुफलोपयोगानुपयोगतोऽपि संक्लेश व्यवदानप्रत्युपस्थानतोऽपि अतीतानागत भाव निमित्ततोऽपि कारित्रप्रत्युपस्थान- तोऽपि प्रत्युत्पन्नं द्रव्यम् । सर्वेपामेकदेशः। प्रवर्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थमेव ॥ अतीतानागतप्रत्युत्पन्नं पुनः कथावस्तु न निर्धाणम् । प्रत्यात्मवेदनीयतया निरभिलप्यतामुपादाय भृतमव्यवर्तमानपरिहा राधिष्ठानतां चोपादाय ॥ कथं ८. भी. मनोविज्ञानसंप्रयुक्तसहजातभेयममूश्च । अन्तग्राहदृष्टिश्च इत्यधिकम् (jid kyi rnam par ées pa dan mobnús far ihan pa i cig kyos pa'i 'gs tsbugs dan mthar 'ajin par lta ba dan. ९ ची. धर्मः । १०. ची० ०ख०। ११. १२. चो० स्वमात्रा। १३. ची० भो० स्खलक्षण । १. ची स्खलक्षण। २. मू. भावमुमयतोऽक्षरद्वयमवलोपितम्। तत्र च प्रभावन (?) इत्येवं प्रतीयते भा० प्रभाव इति वर्तते तदनन्तरं चाक्षरमेकमवलोपितम् । ३, ची० मा० किमर्थम। ५. भा० ची० भो व्यवहार इति कथनार्थकः । मा० ०पभोग।

·२२ अभिधर्मसमुच्चयः कुशलं कति पुशलानि किमर्थ कुशलपरीक्षा । स्वभावतोऽपि सम्वन्धतोऽपि अनुवन्धतोऽपि उत्थानतोऽपि परमार्थतोऽपि उपपत्तिलाभतोऽपि प्रयोगतोऽपि पुरस्कारतोऽपि अनुग्रहतोऽपि परिग्रहतोऽपि प्रतिपक्षतोऽप्युपशमतोऽपि निप्यन्दतोऽपि फुशलं द्रष्टव्यम् । । स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णा चायतमानां प्रदेशः । धर्मयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ स्वभावतः कुशलं [T. 66b] कतमत श्रद्धादय एकादश चैतसिका धर्माः ॥ सभ्यन्धतः कुशलं कतमत् । (ii) तत्संप्रयुक्ता धर्माः ॥ अनुयन्धतः कुशलं कतमत् । तेपामेव या घासना ॥ उत्थानतः कुशल कतमत् । तत्समुत्थापितं कायकर्म पाकर्म ॥ परमार्थतः कुशलं कतमत् । तथता ।। उपपत्तिलामतः कुशलं कतमत्। एषामेव कुशलानां धर्माणां पूर्वाभ्यासमागम्य तद्रूपा विपाकामिनिर्वृतिः। यथा तेष्वेव प्रहत्या अप्रतिसंख्याय रुचिः संतिष्ठते । प्रयोगतः कुशलं कतमत् । सत्पुरुषसंसेवामागम्य सद्धर्मश्रवणं योनिशो मनस्कार धर्मानुधर्मप्रतिपत्ति कुशलस्य भावना ॥ पुस्कारतः कुशलं कतमत् । यत्तथागतं वा पुरस्कृत्य चैत्ये वा पुस्तगते घा चित्रगने धर्माचा पुरस्कृत्य धर्माधिष्ठाने पुस्तके पूजाफर्म । अनुग्रहतः कुशलं कतमत् । यच्चतुर्भि संग्रहवस्तु भिः सत्वाननुगृहतः।। परिग्रहतः कुशलं कतमत् । यद्दानमयेन पुण्यक्रियावस्तु ना पा शीलमयेन' वा स्वर्गीपपत्तिपरिग्रहो पा आढ्यो कुलोपपत्तिपरिग्रहो वा व्यवदानानुकूल्यपरिग्रहो या प्रतिपक्षतः कुशलं कतमत् । यो विदूषणाप्रतिपक्षः आधारप्रतिपक्ष (") दूरोभाव प्रतिपक्ष विष्कम्भणाप्रतिपक्षः विसंयोगप्रतिपक्षः क्लेशावरणप्रतिपक्षः ज्ञयावरणप्रति पक्षः ॥ उपशमतः कुशलं कतमत् । यत्तत्पर्यादाय राग[ T.67a ]प्रहाण। पर्यादाय द्वे पाहाणं पर्यादाय मोहप्रहाणं (it) [Ph.IAT.IIA ] पर्यादाय सर्वक शाहाणं संज्ञायेदयितनिरोधः सोपधिशेषो निरुपधिशेषो निर्वाणधातुरप्रतिष्ठितनिर्वाणं व ॥ निप्यन्दतः कुशलं कतमत्। उपशमनाप्तस्य तदाधिपत्येन वैशेषिका गुणा अभिज्ञादयो लौकिकलोकोत्तराः साधारणासाधारणाः ॥ कथमकुमालं कत्यकुशलानि किमर्थमकुश- लपरीक्षा। स्वभावतोऽपि संवन्धतोऽपि अनुवन्धतोऽपि उत्थानतोऽपि परमार्थतोऽपि उपपत्तिलाभतोऽपि प्रयोगतोऽपि पुरस्कारतोऽपि उपघाततोऽपि परिग्रहतोऽपि - ५ ची पञ्चाना। ६.ची चैत्यगते । ७. ची० भो० सद्धर्म। ८, भो० नास्ति। ९.ची. पुण्यक्रिया वस्तुना इत्यावर्त्यते। ११. भो, अन्यत्रच मुले (पृ.) दुरीभाव । चो० अंशार्थकः शब्दः (fen)। मू० दरयब इतिवद्दते । मू. अनोतरन च ग्रहणमिलि पाठ।

·निधर्मपरिच्छेदः विपक्षतोऽपि परिपन्यतोऽप्यकुशलं द्रष्टव्यम् । । स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुपर्णामायतनानां प्रदेशः ॥ अधर्मयुक्तात्माभिनि(1) वेशत्याजनार्थम् ॥ स्वभावतोऽ- कुशलं पतमत् । मनःसंप्रयुक्त रूपारुप्यायचरं वशं स्थापयित्वा तदन्यः क शोपह शो दुश्चरितसमुत्थापकः ॥ सम्बन्धतोऽकुशलं फतमत् । तैरेव को शोपहा शः संप्रयुक्ता धर्माः ॥ अनुवन्धतोऽकुशलं कतमन् । तेषामेव वासना ॥ उत्थानतोऽ कुशलं कतमत् । [M] समुत्थापितं कायवाकर्म ॥ परमार्थतोऽकुशलं कतमत् । सर्वसंसारः । उपपत्तिलाभतोऽयुशलं कतमत् । यथापि तदकुशला [ T.67b] भ्यास स्तटूपो विपाकोऽभिनिवर्तते येनाकुशल एव रुचिः सन्तिष्ठते ॥ प्रयोगतोऽ कुशलं कतमत् । यथापि तदसत्पुरुषसंसेवामागम्यासद्धर्मश्रवणमयोनि शो मनस्कारं कायेन दुश्चरितं चरति पाचा मनसा दुश्चरितं चरति ॥ पुरस्कारतोऽ कुशलं फतमत् । यथापि तदन्यतमान्यतमं देवनिकायसन्निश्रयं । पुरस्कृत्य हिंसापूर्वकं वा कुदृष्टिपूर्वकं वा चैत्यं प्रतिष्ठापयति तत्र वा पूजाकर्म प्रयोजयति यत्र महान् जनकायोऽपुण्येन युज्यते । उपघाततोऽ() कुशलं कतमत् । यथापि तत्सत्त्वेपु कायेन पावा मनसा मिथ्या प्रतिपद्यते ॥ परिग्रहतोऽकुशलं फतमत् । यथा तत्कायेन दुश्चरितं चरित्या वाचा मनसा दुश्चरितं चरित्या दुर्गती चा सुगती चा अनिष्ट फलं गृह्णात्यक्षेपक वा परिपूरकं चा॥ विपक्षतोऽकुशलं. कतमत् । ये प्रतिपक्षविपक्षा धर्माः ॥ परि पन्थतोऽकुशल कतमत् ये कुशलान्तरायिका धर्माः ॥ कथमव्याकृतं कत्यव्याकृतानि किमर्थमव्याक्तपरीक्षा । स्वाभावतोऽपि सम्पन्धतोऽपि अनुचन्धतोऽपि उत्थानवोऽपि परमाथतोऽपि उपपत्तिलाभतोऽपि प्रयोगतोऽपि पुरस्कारतोऽपि(m) [ Ph. IBy Ms. LIB] अनुग्रहतोऽपि उपभोगतोऽपि परिग्रहतोऽपि प्रतिपक्षतोऽपि उपशमतोऽपि निष्यन्द.. तोऽपि अव्याकृतं प्रपन्यम् । अष्टी धातवः अष्टाचायतनानि शेषाणां स्कन्धधात्वा- [T. 68a ]यतना(ना )मेकदेशः । धर्माधर्मवियुक्तात्माभिनिषेशत्याजनार्थम् ॥ स्वभावतोऽव्यातं कतमत् । अष्टौ रूपीणि धात्वायतनानि ससंप्रयोगं मनोजी- वितेन्द्रियं निकायसभागो नाम कायपदकायव्यञ्जनकायाश्च ॥ सम्बन्धतोऽव्याकृतं कतमत् । अदुष्टाप्रसन्नचित्तस्य तैरेव नामपदव्यञ्जनकार्यः परिगृहीताः चित्तचैतसिफा २. १, ची० पचानां । पी० किटमनः । ३. ची० भो० तत्समुत्थापित। भ्यासतः। ची. सनिश्रय नारिख । ६.ची. आयतनोत्थितेषु। ४. ची. मो.

·अभिधर्मसमुच्चयः कृतं कतमत् । तद्र धर्माः ।। अनुवन्धतोऽव्याकृतं कतमत् । तेषामेवाभिलापासना। उत्थानतोऽध्या: तत्परिगृहीतश्चित्तचैतसिफैमर्यः समुत्थापितं कायवाधर्म ॥ परमार्थतोऽव्याकृतं कतमत् । आकाशमप्रतिसंख्यानिरोधश्च ॥ उपपत्तिलाभतो- ऽव्याकृतं कतमत् । अकुशलानां कुशलसास्त्रवाणां च धर्माणां विपाकः । प्रयोगतोऽव्याकृतं कतमत् अक्लिष्टाकुशलचेतस ऐर्यापथिकं शैल्पस्थानिकं च पुरस्कारतोऽव्याकृतं कतमत् ! यथापि तदन्यतमान्यतमं देवनिकायसन्निश्रयं पुरस्कृत्य हिंसाकुदृष्टिः विवर्जितं चैत्यं वा प्रतिष्ठापयति पूजाकर्म चाni) प्रयोजयति यत्र महाजनकायो न पुण्यं प्रसवति नापुण्यम् ॥ अनुग्रहतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तदासभृतककर्मकरेषु पुत्रदारपु [T.68b] वा अदुष्टाप्रसन्नचित्तो दान ददाति ॥ उपभोगतोऽव्याकृतं कतमत्। यथापि तदप्रतिसंख्याक्लिएचित्तो भोगान्- भुक्त ॥ परिग्रहतोऽव्याकृतं कतमत्। यथापि तच्छिल्पस्थानस्याभ्यस्तत्वादायत्या lin) मात्मभावपरिग्रहं करोति येन लघु लम्व तेषु शिल्पस्थानेषु शिक्षा निष्टां गच्छति॥ प्रतिपक्षतोऽव्याकृतं कतमत् । यथापि तत् प्रतिसंख्याय' भैषज्यं निपेवते।। उपशमतोऽव्याकृतं कतमत् । रूपारूप्यायचरः कशः शमथोपगूढतामुपादाय ॥ निष्यन्दतोऽव्याकृमतं फतमत् निर्वाणचित्तसहजम्॥ अपि खलु निदर्शनतः ।। कुशलमप्यकुशलमप्यव्याकृतमपि द्रष्टव्यम्। तत्पुनः कतमत्। यद्युद्धाः परम: पारमिप्राप्ताश्च बोधिसत्वा निदर्शयन्ति सत्त्वानामनुग्रहार्थं न तु तेषां तत्र तथा काचित् परिनिष्पत्तिः । [Ch. 8a] कथं कामप्रतिसंयुक्त फति का(म) प्रतिसंयुक्तानि किमर्थं कामप्रतिसंयुक्तपरीक्षा) अचीतरागस्य सास्त्रयकुशलाकुशला- व्याकृतं कामप्रति() संयुक्त द्रष्टव्यम्.! चत्वारो धांतधो द्वेचायतने तदन्येषां च • स्कन्धधात्वायतनानामेकदेशः। कामाचीतरोगात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फथं रूपप्रतिसंयुक्तानि [T. 6ya ] किमर्थ रूपप्रतिसंयुक्तपरीक्षा। फामवीतरागस्य, रूपायीतरागस्य कुशलाव्यकृतं रूपप्रतिसंयुक्त द्रष्टव्यम् ॥ (vi) [ Ph. IA8. Afs. 122] चतुरो धातून वेचायतने स्थापयिता तदन्य पां स्कन्धधात्वायतनानामेक- १. मू० धर्म यत । मा. धमें यत् । १३. ची० धर्मम् । २. ची पुदृष्टि इत्यस्यस्थाने मनो मिथ्या. ३. ची० पुत्रादिषु। ४. ची शिक्षा नास्ति। ५.पी. अभ्यस्यति। ६. चीर रोगीपसमलाग गृ. मो. अप्रतिसंरयाय मुसाय इत्यधिकम् मा व्याधिप्रतिपक्षेपारोम्यार्थम् ५.चो० मा प्रतिसरयाय । ८ मा० अधिगनिष्यन्दतः। १ घी. महासत्ता इत्यधिकम ।

·विधर्मपरिच्छेदः देशः। कामवीतरागात्माभिनिवेशव्याजनार्थम् ॥ कथमारूपप्यप्रतिसंयुक्त पत्या- रूप्यप्रतिसंयुक्तानि किमर्थमारुप्यप्रतिसंयुक्तपरीक्षा । रूपवीतरागस्यारुप्यावीत. रागस्य कुशलाव्यातं पा ऽऽरूप्यप्रतिसंयुक्त द्रष्टव्यम्। चतुर्णा स्कन्धानां द्वयो" चायतनयोः प्रदेशः। रूपवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ वैराग्यं पुनरंकदेश- पैराग्यं सकलवैराग्यं प्रतिवेघवैराग्यमुपधातवैराग्यं समुद्घातवैराग्यं च द्रष्टव्यम् । अपि खलु दश वैराग्याणि। प्रकृतियेग़म्यमुपधातवैराग्यमुपस्तम्भवैराग्यं समुत्कर्षवैराग्य सम्मोहवैराग्यं प्रतिपक्षवैराग्यं परिक्षावैराग्यं प्रहाणि "वैराग्यं [T.69b] सोत्तरवैराग्यं निरुत्तरवैराग्यम् ॥ प्रकृतिवैराग्यं कतमत्। दुःखायां वेदनायां दुःख- स्थानीयेषु च धमपु या प्रतिकूलता ॥ उपधातवैराग्यं कतमत्। मैथुनप्रयुक्तस्य दाहविगमे या प्रतिकूलता ॥ उपस्तम्भवैराग्यं क्तमत् । सुभुक्तवतो मृष्टऽपि भोजने या प्रतिकूलता ॥ समुत्कर्षवैराग्यं कतमत्। उच्चतरं स्थान प्राप्तव (1) तो निहींने स्थाने या प्रतिकूलता। सम्मोहवैराग्यं कतमत्। बालानां निर्वाणे या प्रतिकूलता॥ प्रतिपक्ष वैराग्यं कतमत्। लौकिकेन वा लोकोत्तरेण चा मार्गेण यत्को शप्रहाणम् ॥ परिज्ञावैराग्यं कतमत् । प्रतिलब्धदर्शनमार्गस्य धातुके या प्रतिकृलता ॥ प्रहाणिवैराग्यं क्तमत्। भूमौ भूमी क्लशान् प्रजहतो या प्रति ) कूलता ॥ सोत्तरं वैराग्यं कतमत् । लौकिकानां श्रावकप्रत्येकयुद्धानां च यद्वराग्यम् ॥ निरुत्तरं वैराग्यं फतमत् । यद् युद्धबोधिसत्वानां वैराग्यं सर्वसहित- सुखाधिष्ठानता ॥ कथं शैक्ष कति शैक्षाणि किमर्थ शैक्षपरीक्षा। मोक्ष. प्रयुकस्य कुशलं शैक्षं [T. 70A ] द्रष्टव्यम् । स्कन्धानां दशानां धातूनां चतुर्णा' चायतनानामेकवेशः । मोक्षप्रयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमशैक्ष फत्यशैक्षाणि किमर्थमशैक्षपरीक्षा। शिक्षायां निष्ठागतस्य कुशलमशैक्षं द्रव्यम् । स्कन्धानां दशानां धातूनां चतुर्णा' चायतनानां प्रदेशः। मुक्तात्माभिनिवेशत्याजना र्थम् ॥ कथं नैवशैक्षानाशैक्षं कति नैपशक्षानाशैक्षाणि(७) किमर्थ नैवशैक्षानाशैक्ष- परीक्षा । पृथग्जनस्य कुशलाकुशलाव्यकृतं शैक्षस्य क्लिष्टाव्याकृतमशैक्षस्य चाव्या. कृतमसंस्कृतं च नैवशैक्षानाशैक्षं द्रष्टव्यम् । अष्टौ धातवोऽणा' घायतनानि तदन्येषां 2 . २. ची पूर्वोक्तान इत्यधिकम् । मू. भा. चत्वारो। ३. मा. निहीनस्थाने । १. ची• सुखकामताम् २. ची० पर्येषिणः । ३, मू० नास्ति। टी. ची. मो० अस्ति । ४. मू० अष्टादशेत्यपपाठः।

·२६ अभिधर्मसमुन्धयः स्कन्धधात्यायतनानां प्रदेशः ।' अमुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फधं दर्शन- प्रहातव्यं कति [Ph, IBS. Ms. 12b] दर्शनमाहातध्यानि किमर्थ दर्शनमहातव्य- परीक्षा। परिकल्पिता किया दृष्टिः चिचिकित्सादृष्टिस्थानं ये च दृष्टौ विप्रतिपक्षा: को शोपहा शाः [ Ch. Bb ] यच दृष्ट्या समुत्थापितं कायवा धर्म सर्व चापायिक स्कन्धधात्वायतनं दर्शनप्रहातव्यं द्रष्टव्यम्। सर्वेषामेकदेशः। दर्शनसंपन्नात्माभि- निवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं भावनाप्रहातव्यं (i) [T. 7ob ] कति भावनाप्रहातव्यानि फिमर्थ भावनाप्रदातव्यपरीक्षा। लब्ध्रदर्शनमार्गस्य तदर्थ्य दर्शनप्रहातव्यविपर्ययेण सामवा धर्माः। सर्वेपामेकदेशः। भावनासंपन्नात्माभिनिवेशत्यजनार्थम् ॥ कथ- मनहातव्यं कत्यप्रहातव्यानि किममर्थमग्रहातव्यपरीक्षा । अनावममहातव्यं द्रष्टव्यं स्थापयित्वा निर्वेधभागीयम्। स्कंधानां दशानां धातूनां चतुर्णा चायतनानां प्रदेशः । सिद्धात्माभिनिवेशव्याजनार्थम् ॥ कथं प्रतीत्यसमुत्पन्न कति प्रतीत्य- समुत्पन्नानि किमर्थ प्रतीत्यसमुत्पन्नपरीक्षा । लक्षणतोऽप्यविभागतोऽपि असमासतोऽध्यङ्गप्रत्ययत्यव्यवस्थानतोऽपि अङ्गकर्मव्यवस्थानतोऽपि असंलश- संग्रहतोऽपि अर्थतोऽपि गाम्भीर्यतोऽपि प्रभेदतोऽप्यनुलो(ii)म (प्रतिलोम' तोऽपि प्रतीत्यसमुत्पन्न द्रव्यम्। सर्वाणि धर्मधात्यायतनैकदेशं स्थापयित्वा। अहेतुविष- महेतुफात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फथं लक्षणतः । निरी( ह )प्रत्ययोत्पत्तिता- मुपादाय अनित्यप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय समर्थप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय ॥ कथमङ्ग- विभागतः। द्वादशाङ्गानि । द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादः अविद्या संस्कारा विज्ञानं नामरूपं पडायतनं स्पर्शो [T.7ra ] वेदना तृष्णोपदानं भवो जाति जरामरणं च ॥ कथमङ्गसमासतोऽपि । आक्षेपकाङ्गमाक्षिप्ताङ्गमभिनिर्वतकाङ्गमभिनित्य- ङ्ग च ॥ आक्षेपकाङ्गकतमन् । अविद्या संस्कारा विज्ञानं च ॥ आक्षिप्तकाङ्ग कतमत् । नामरूपं पडायतनं स्पर्शी वेदना च ॥ अभिनिर्वतकाङ्गकतमत् । तृष्णा उपादान) भवश्व। अभिनित्यङ्ग कतमत् । जाति जरामरणं च ।। कथमङ्गप्रत्ययत्वव्ययस्थानतः। वासनातोऽप्यावेधतोऽपि मनसिकारतोऽपि सहभाव- तोऽप्यङ्गानां प्रत्ययत्वव्यवस्थान वेदितव्यं तच्च यथायोगम् ॥ कथमङ्गकर्मव्यव- स्थानतः । अविद्या किंकर्मिका 1 भवे च सत्वान् संमोहयति प्रत्ययश्च 1 ची० मन इत्यधिकम् ६. मू० एकदेशेनेति प्रमादः । ५. मु० प्रतिलोमेति च्युतम् । उत्तरत्र चीनानुवादे च शुद्धः पाठो लक्ष्यते। भो अनुलोमतः प्रतिलोमतः। १ मा आक्षिता ·विधर्मपरिमठेदः २७ ॥ भवति संस्काराणाम् ॥ संस्काराः किंकर्मका: गतिषु च सत्वान् विभजन्ति प्रत्ययाश्च भवन्ति विज्ञानवासनाया:॥ विज्ञानं किंकर्मकम् । सत्यानां कर्मवन्ध च धारयति प्रत्ययश्च भवति नामरूपस्य ॥ नामरूपं च किंकर्मकम् । आत्मभावं च सत्वान् ग्राहयति प्रत्ययश्च भवति पदायतनस्य ।। पडायतनं किंकर्मकम् । आत्मभावपरिपूरि च सत्वान् ग्राहयति प्रत्य[ Ph.TA.AIsra ] यध भवति स्पर्शस्य ॥ स्पर्श: किंकर्मकः। विषयोपभोगे २ सत्वान प्रवत्र्तयति [T.jib] प्रत्ययश्च भवति वेदनायाः ॥ घेदना किंकर्मिका। जन्मोपभोगेच सत्वान् प्रवर्त- यति प्रत्ययश्च भवति तृष्णायाः ॥ तृष्णा किंकर्मिका। जन्मनि च सत्यानाकर्ष यति प्रत्ययश्च भवति उपादानस्य ॥ उपादानं किंकर्मकम् । पुनर्भवादानार्थ सोपादानं च सत्याना विज्ञानं करोति प्रत्ययश्च भवति भवस्य ॥ भवः किंकर्मकः । पुनर्भवे च सत्त्वानभिमुखीकरोति प्रत्ययश्च भवति जातेः॥ जातिः किंकर्मिका। नामरूपपडायतनस्पर्शवेदनानुपूर्ध्या च सत्वानभिनिर्वतयति प्रत्ययश्च भवति जरामरणस्य ॥ जरामरणं किंकर्मकम् । पुनः पुनर्वयःपरिणामेन जीवितपरिणामेन च सत्त्वान्योजयति ॥ [Ch. 92 ] कथमङ्गसंल) शसंग्रहतः । या चाविद्या या च तृष्णा यचोपादानमित्ययं संक्लेशसंग्रहः। ये च संस्कारा यच्च विज्ञानं यश्च भव इत्ययं कर्मसंकोशसंग्रहः । शेषाणि जन्मसंशसंग्रहः ।। निःकर्तृकार्थः प्रतीत्यसमुत्पादार्थः । सहेतुकार्थः निःतत्त्वार्थः परतंत्रार्थः निरीह- कार्थः अनित्यार्थः क्षणिकार्थः हेतुफलप्रयन्धानुपच्छदार्थः () अनुरूपहेतुफलार्थ विचित्रहेतुफलार्थः प्रतिनियतहेतुफलार्थश्च प्रतीत्यसमुत्पादार्थः ॥ कथं गाम्भीर्यतः । हेतु [T 722 ] गाम्भीर्यतोऽपि लक्षणगाम्भीर्यतोऽपि उत्पत्तिगाम्भीर्यतोऽपि स्थिति- गाम्भीर्यतोऽपि वृत्तिगाम्भीर्यतोऽपि गाम्भीर्य द्रष्टव्यम् ॥ अपि खलु क्षणिकः प्रतीत्य- समुत्पादः स्थितितचोपलभ्यते। निरीहकप्रत्ययः प्रतीत्यसमुत्पादः समर्थप्रत्यया । चोपलभ्यते । निःसत्वः प्रतीत्यसमुत्पादः सत्वतश्चोपलभ्यते । न स्वतो न परतो न द्वाम्यां न स्वयंकाराप(र)काराहेतुसमुत्पन्नः । अतोऽपि गम्भीरः ॥ कथं J । कथमर्थतः । ११. ची अनोत्तरत्र च ट्रिकर्मिका इति । २. मा. विज्ञानस्य वासनायाः। ३, ची. मरणे इत्यधिकम् । ४, मून स्पष्टम् । थे इति थक्त् प्रतोयते । भोछ एतादृशः पाठः प्रतीयते । भाष्ये पुनर्भवोपादानात् यत् सोपादानं तत् सत्वानामिति व्याख्यानम् । ची० आवेध (FA ) इत्यधिक १. टी. ची० फाल्परिग्रहार्थः । २. मू० अर्थः नास्ति । ची० भो० उत्तरन चास्ति । ३. टी. प्रवृत्तिा ४. टी. ची. नास्वयंकारापरकारहेतुमसुत्पन्नः । अत्रापरतु परार्थका प्रतीयते ।

·२८ अमिधर्मसमुच्चयः प्रभेदतः । विज्ञानोत्पत्तिप्रभेदतः न्युत्युपपत्तिप्रभेदतः या शस्योत्पत्तिप्रभेदतः संपत विवर्त प्रमे ।। दतः आहारोपस्तम्भप्रभेदतः इष्टानिष्टगतिविभागप्रभेदतः विशुद्धि- प्रभेदतः प्रभावप्रमेदतश्च प्रभेदो द्रष्टव्यः । कथमनुलोमप्रतिलोमतः। संसशानु लोमप्रतिलोमतोऽपि व्यवदानानुलोमप्रतिलोमतोऽपि प्रतीत्यसमुत्पादस्यानुलोमप्रति- लोमनिर्देशो द्रष्टव्यः । (अथ मूलवस्तुनि विधमपरिच्छे दे प्रथमे तृतीयो भागः)' फर्य प्रत्ययः कति प्रत्ययाः फिमर्थ प्रत्ययपरीक्षा)। हेतुतोऽपि समनन्त. रतोऽपि आलम्बनतोऽप्यधिपतितोऽपि प्रत्ययो द्रष्टव्यः । सर्वाणि प्रत्ययः । आत्म. हेतुकधर्माभिनिवेशत्याजना | T.72b ]र्थम् ॥ हेतुप्रत्ययः फतमः। आलयविज्ञान कुशलवासना व ॥ अपि खलु स्वभावतोऽपि प्रभेदतोऽपि सहायतोऽपि संप्रतिपत्ति. तोऽपि परिपन्थतोऽपि परिग्रहतोऽपि हेतुप्रत्ययो ) [ Ph. rB2. AMs. 13b) द्रव्यः । कथं स्वभावतः । कारणं हेतुस्वभावतः ॥ कथ प्रभेदतः ।। उत्प- त्तिकारणं तद्यथा चक्षुः सामग्री विज्ञानस्य ॥ स्थितिकारणं तद्यथा आहारो भूतानां सत्त्वानां संभवैपिणां च ॥ धृतिकारणं तद्यथा पृथिवी सत्यानाम् ॥ प्रकाशकारणं तद्यथा प्रदीपो रूपाणाम् ॥ विकारकारणं तद्यथा अग्निरिधनस्य ॥ वियोगकारणं तद्यथा दा छेद्यस्य। परिणतिकारणं तद्यथा शिल्पस्थानादिकं हिरण्या- दीनाम् ॥ संप्रत्ययकारणं तद्यथा धूमोऽग्नः । संप्रत्यायनकारणं तद्यथा प्रतिज्ञाहतुदृष्टान्ताः प्रापणकारणं मागों निर्वाणस्य ॥ व्यवहारकारणं [ Ch. 9b] वद्यथा नाम संज्ञा दृष्श्चि ॥ अपेक्षाकारणं यदपेक्ष्य यत्रार्थित्वमुत्पद्यते। तद्यथा जिघत्सामपेक्ष्य भोजने ॥ आक्षेपारणं विदूरः (1) प्रत्ययः । तद्यथा अविद्या जरामरणस्य ॥ अभिनिवृत्तिकारणमासन्नः प्रत्ययः । तद्यथा अविद्या संस्काराणाम् ॥ परिग्रहकारणं तदन्यः प्रत्ययः। तद्यथा क्षेत्रोदक- पास्या (? चाप्या) दिकं सस्योदयस्य ॥ आवाहककारणमनुकूलतः प्रत्ययः । तद्यथा सम्यग्राजासेवा राजायधनायाः। प्रति[T. 732] नियमकारणं प्रत्ययवैवित्र्यम् । तद्यथा पञ्चगतिप्रत्ययाः पशानां गतीनाम् ॥ सहकारिकारणं प्रत्ययसामग्री। तद्यथा विज्ञानस्य इन्दियमपरिभिन्न विषय आभासगतः तजश्च मनस्कारः प्रत्युप- साध्यस्य ।। तद्यथा ५.टी० ले शा। ६. मूले नास्ति । ची. आस्ति । शतिविधतिम् इत्यधिकम् ॥ ८.ची. मो. विज्ञान। धी. कारणं हेतुप्रभेदतः। संक्षेपतो ९ ची. ज्ञाना ·विधर्मपरिन्दः २६ स्थितः ॥ विरोधि कारणमन्तरायः। तद्यथा सन्यस्याशनिः ॥ अविरोध. कारणम (नत्तपयः । तद्यथा तायवान्तरायम्यामायः ॥ फर्य सहायतः। ये धर्माः सहभावनोत्पद्यन्ते नान्यतमवैकल्येन । तद्यथा भूतानि मौतिकञ्च । कथं संप्रतिपत्तितः। ये धर्माः साह)मायेनालम्बनं मंप्रतिपद्यन्ते नान्यतावकन्येन । वयथा चित्त चेतसिकाध ॥ कथं पुष्टितः । पूर्वभावितानां कुशलाकुशलान्यास्तानां धर्माणां या अपरान्ते उत्तरोत्तरा पुएतरा पुरतमा प्रवृत्तिः ॥ कथं परिपन्यतः । या हाशानामन्यतमभावनयाऽन्यतमप्रबन्धपुष्टिढीकारः । निर्वाणसन्तानदूरी- करणाय । कथं परिग्रहतः । अकुशलाः मालसाम्नवाश्च धर्माः। आत्ममावपरि. महाय ॥ कथं समनन्तरतः । नरन्तर्यसमनन्तरतोऽपि समागविसभागवित्तचत्तो. त्पत्तिसमनन्तरतोऽपि. समनन्तप्रत्ययो द्रज्यः ॥ कथमालम्यनतः। परिच्छिन्न- विषयालम्बनतोऽपि अपरिच्छिन्नविषयालम्बनतोऽपि [T.73b] अचित्रीकार- विपया लम्बनोऽपि (सचित्रीकारविषयालम्बनतोऽपि ) सबस्तुकविषयालम्पन- तोऽपि अवस्तुकविषयालम्बनतोऽपि चस्त्वालम्बनतोऽपि परिकल्पालन्यनतोऽपि विपर्यस्तालग्यनतोऽपि अविपर्यस्तालम्पत्तीपि सव्याघातालम्यरातोऽपि अव्याघाता- लम्बनतोऽपि आलम्बनप्रत्ययो द्रष्टव्यः । कथमधिपतितः । प्रतिष्ठाधिपतितोऽप्यावेधा- धिपतितोऽपि सहभावाधिप(ru) [ Phar.Ms.tka ] तितोऽपि विषयाधिपतितोऽपि प्रसवाधिपतितोऽपिस्थानाधिपतितोऽपि फलोपभोगाधिपतितोऽपि लौकिकपिशुद्धध्य 1. धिपतितोऽपि लोकोत्तरपिशु प धिपतितोऽपि अधिपति प्रत्ययो द्रष्टव्यः ।। कथं समागतसमागं कति सभागतत्सभागानि किमर्थ समागतलमाग- परीक्षा | विज्ञानाविरहिततत्सादृश्येन्द्रियविषयप्रवन्धोत्पत्तितोऽपि) विज्ञानचिर- हितस्वसाश्यप्रबन्धोत्पत्तितोऽपि सभागतत्सभार्ग देव्यम् । रूपस्कन्धेकेदशः पञ्चरूपीणि विज्ञानयुक्तायुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमुपात कत्युपात्तानि किमर्थमुपात्तपरीक्षा । वेदनोत्पत्याधय( रूप) उपात द्रष्टव्यम् । रूपस्कन्वकरशः पश्च सपोणि धात्यायतनानि चतुर्णा चैकदेशः। धात्वायतमानि । ६. भा पुष्टनरतमा। ५ ची भी १. मा० विरोध। २.३. चौ० प्रत्यय इत्यधिकम् । अस्ति । मूले पाठः पतितः प्रतीयते । १.२.मू. दया। ३. पी. चतुरादीनि इत्यधिकम् । भा-चो. मो0 अस्ति। ४. पी. एकदेशः। ५.मू. नारित ·३० अभिधमसमुच्चयः तत्र देहवशवा) त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फमिन्द्रियं पतीन्द्रियाणि किमर्थ- मिन्द्रियपरीक्षा! [T.74a ] विषयग्रहणाधिपतितोऽपि पुशलप्रबन्धाधिपतितोऽपि निकायसभागस्थानाधिपतितोऽपि शुभाशुभकर्मफलमोगाधिपतितोऽपि लौकिकरा- ग्याधिपतितोऽपि लोकोत्तरवैराग्याधिपतितोऽपि इन्द्रियं द्रष्टव्यम् । वेदनास्कन्धो विज्ञानस्कन्यरूपसंस्कारस्कन्धकदेशः द्वादश धातयः पडायतनानि धर्मधात्वायत. नैकदेशश्च । आत्माधिपत्यभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ [ Ch. roa ] कथं दुःख- दुःखता कति दुःखदुःखतानि किमर्थ दुःखदुःखतापरीक्षा । दुःखवेदनावलक्षणतोऽपि • दुःखचेदनीयधर्मस्वलक्षणतोऽपि दुःखदुःखता द्रष्टव्या। सर्वेषामेकदेशः। दुःखिता. स्माभिनिवेशत्याज(iv) नार्थम् ॥ कथं विपरिणामदुःखता कति विपरिणामदुःख- तानि किमर्थ विपरिणामदुःखतापरीक्षा । सुखवेदनाविपरिणतिस्वलक्षणतोऽपि मुखवेदनीयधर्मविपरिणतिस्पलक्षणतोऽपि चानुनयचित्तविपरिणतितोऽपि विपरिणामदुःखता द्रष्टव्या। सर्वेषामेकदेशः । सुखितात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ फर्य संस्कारदुःखता कति संस्कारदुःखतानि किमर्थ संस्कारदुःखतापरीक्षा । अदुःखानुषवेदना स्वलक्षणतोऽपि अदुःखासुख [ T. 71b] वेदनीयस्खधर्मलक्षण- तोऽपि तदुभयदीप्त्यपरिग्रहतोऽपि द्वयाविनिमोक्षानित्यानुवन्धायोगक्षेमतोऽपि संस्कारदुःखता द्रष्टव्या । स्कन्धानां प्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोरेकदेशी स्थापयित्वा सर्वाणि । अदुःखासुखात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् ॥ कथं सविपाकं कति सविपाकानि किमर्थ सविषाकपरीक्षा। अकुशलं कुशलसास्रव व सविपाक द्रष्टव्यम् । स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णा चायतनानामेकदेशः। स्कन्धोपनि- क्षेपकप्रतिसंधायकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम्(1) ॥ [ Ph.:B 1,Afs.14b] विपाका पुनरालयविज्ञानं ससंप्रयोगं द्रव्यम् । तदन्यत्तु विपाकजम्' । कत्याहाराः किमर्थमाहारपरीक्षा। परिणतितोऽपिपारिणामिक विषयतोऽपि वैपयिका आशयतो ऽप्याशि (? शयि) कार उपादानतोऽप्युपादानिकः आहारो द्रष्टव्यः । त्रयाणां स्कन्धानामेकादशानां धातूनां पञ्चानाञ्चायतनानामेकदेशः। आहारस्थिति- कात्मामिनिवेशत्यजनार्थम् ॥ () अपि खल्वाहारो ऽशुद्धा श्रयस्थितिका शुद्धा- शुद्धाश्रयस्थितिकः शुद्धाश्रयस्थितिकः स्थितिसांदर्शिनकश्च द्रष्टव्यः । कथं सोत्तर । कथमाहार ३. ची व्यवस्थानप्रभेदेन १.ची. अविपाकः इत्यधिकम् । समासनश्चतुर्विध इत्यधिकम् । २. भा० भो० आशात आशिक इति। ४.मू० अशुद्धा ।

·विधर्मपरिच्छेदः फति सोत्तराणि फिमर्थ सोत्तरपरीक्षा। संस्कृततोऽसंस्कृत [T.78 ] पदेशतश्च सोत्तरं द्रष्टव्यम् । धर्मधात्वायतनकदेशं स्थापयित्या सर्वाणि। आत्मद्रव्यहीनाभि- निवेशत्याजनार्थम् ॥ कथमनुत्तरं फत्यनुत्तगणि किमर्थ मनुन परीक्षा। असंस्कृतैकदेशतोऽनुत्तरं द्रव्यम् । धर्मधात्यायतनैकदेशः । आत्मद्रव्यागाभिनिये- शत्याजनार्थम् ॥ इत्यनेन' नयेनाप्रमाणः प्रभेदनयः ॥ अपि खलु समासतः स्कन्धधात्यायतनानां प्रभेदस्त्रिविधः । परिकल्पितलक्षण- प्रभेदः विकल्पितलक्षणप्रभेदः धतालक्षणप्रभेदश्च ॥ तत्र परिकल्पितलक्षणप्रभेद:(i) फतमः। स्कन्धधात्वायतनेप्वात्मेति या सत्त्यो जीवो जन्तुः पोषो पुद्गलो मनुजो. मानव इति पा यत्परिकल्प्यते॥ विकल्पितलक्षणप्रभेदः कतमः । तान्येव स्कन्ध- धात्वायतनानि ॥ धर्मतालक्षणप्रभेदः कतमः। तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेयात्माऽ- भावः सत्त्वजीवजन्तुपोपपुद्गलमनुजमानवानामभावः नैरात्म्यास्तिता ।। अपि खलु चतुfiv) विधः प्रभेदः । लक्षणप्रभेदः प्रकारप्रभेदः आश्रयप्रभेदः सन्ततिप्रभेदश्च ॥ लक्षणमभेदः कतमः । प्रत्येकं स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षणप्र- [T. 75b]भेदः ॥ प्रकारप्रभेदः । तेपामेचस्कन्यधात्वायतनानां द्रष्यमन्तः प्रबप्तिमन्तः संवृतिमन्तः परमार्थमन्तः रूपिणोऽरूपिणः सनिदर्शना अनिदर्शना (v)इत्येवमादि। यथानिर्दिः॥ आथयप्रभेदः कतमः। यावन्तः सत्त्वाश्रया स्तावन्ति स्कन्ध[ Ch rob ] धात्वायतनानि ॥ सन्ततिप्रभेदः कतमः । प्रतिक्षणं स्कन्धधात्वायतानानां प्रवृत्तिः ।। लक्षणप्रभेदे कुशलः किं परिजानाति । आत्माभिनिवेशं परिजानाति ॥ प्रकारप्रभेदे कुशलः कि परिजानाति । पिण्डसंज्ञां परिजानाति ।। आश्रयप्रभेदे कुशलः (vi) कि परिजानाति । अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशसंज्ञां परिजानाति ।। सन्ततिप्रभेदे फुशलः कि परिजाति। स्थिरसंज्ञां परिजानाति॥ अपि खलु पड्विधः प्रभेदः एषामेव स्कन्धधात्वायतनानाम् । बहिर्मुखप्रभेदः अन्तर्मुखप्रभेदः आयत कालभेदः परिच्छिन्नकालप्रभेदः तत्कालप्रभेदः संदर्शनप्रभेदश्च । वहिर्मुnिi)खप्रभेदः कतमः। यद्यप्ता कामावचरप्रभेदः॥ अन्तर्मुखप्रभेदःकतमः। सर्वाः सामाधिभूमयः ॥ आयतकालप्रभेदः कतमः । [T.761] पृथग्जनानाम् ॥ परिच्छिनकालप्रभेदः फतमः । शैक्षाणां स्थापयित्वा चरमक्षणे स्कन्धधात्वायतनानि ची. प्रभेदनयेग। ६. ची मनोज इत्यर्थकः ।

·अभिधर्मसमुशयः तदन्यानि' अंशक्षाणाम् । तत्कालप्रभेदः फतमः । अशक्षाणां चरमक्षणे स्कन्ध. धात्यायतनानि ॥ संदर्शनप्रभेदः फतमः। युद्धानां पारमिप्राप्तानां योधिसत्वानां महासत्त्वानां च सनिदर्शनानि स्कन्धधात्वायतनानि । ॥ (अथ महायानाभिधर्मसमुशयशास्त्र मूलवस्तुनि संग्रहपरिच्छेदो द्वितीयः 8 ). संग्रहः फतमः। संग्रह एकादशविधो द्रव्यः। लक्षणसंग्रहः धातुसंग्रहः जातिसंग्रहः अवस्थासंग्रहः सहायसंग्रहः देशसंग्रहः कालसंग्रहः एकदेशसंग्रहः सकल- संग्रहः इतरेतरसंग्रहः परमार्थसंग्रहश्च ॥ लक्षणसंग्रहः कतमः। स्कन्धधात्वायत- नानां प्रत्येकं स्वलक्षणेनैव तत्तत्संग्रहः ॥ धातुसंग्रहः फतमः । स्कन्धधात्वायत. नानां वीजभूतेनालयविधानेन तत्तद्धातुसंग्रहः ॥ जातिसंग्रहः फतमः । स्कन्धधात्या- यतनानां विलक्षणानामपि स्कन्धधात्वायतनैरन्योऽन्यसंग्रहः ॥ अवस्थासंग्रहः कतमः । सुखावस्थानां स्कन्धधात्यायतानानां स्वलक्षणेन संग्रहः। दुःखावस्थानामदुःखा. मुखावस्थानामपि । अवस्थामुपादाय ॥ सहाय [ T.76b ] संग्रहः कतमः । रूप- स्कन्धः तदन्यैःस्कन्धेरन्योऽन्य सहायता सहायः संगृहीतः। एवं तदग्ये स्कन्धा धात आयतनानि च। देशसंग्रहः कतमः । पूर्वदिगाश्रितानां स्कन्धधात्वायत- नानां स्वलक्षणेन10 संग्रहः । एवं तदन्यदिशामपि स्कन्धधात्वायतनानां वेदि- तव्यम् ॥ कालसंग्रहः कतमः। अतीतानां स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षणेन संग्रहः । अनागतानां प्रत्युत्पनानामपि स्कन्धधात्वायतनानाम् 121 एकदेशसंग्रहः कतमः । यावन्तो धर्माः स्कन्धधात्वायतनः संगृहीताः तेषामन्यतमसंग्रह एकदेश संग्रहो वेदितव्यः ॥ सकलसंग्रहः कतमः । यावन्तो धर्माः स्कन्धधात्वायतनैः संगृहीताः तेपामशेषतः संग्रहः सकलसंग्रहो वेदितव्यः ॥ इतरेतरसंग्रहः कतमः । रूपस्कन्धसंग्रहे कति धातयः फल्यायतनानि। दशानामेफदेशः । वेदनास्कन्धसंग्र- हे कति धातयः कत्यायतनानि । • एकदेशः । यथा वेदनास्कन्धस्तथासंज्ञासंस्कार स्कन्धौ ॥ विज्ञानस्कन्धसंग्रहे कति धातवः कत्यायतनानि । सप्त धातच एक- मायतनम् ॥. चक्षुर्धातुसंग्रहे कति स्कन्धः कत्यायतनानि । . रूपस्कन्धकदेश- १. मो० नास्ति। २ भो० नास्ति । चीनेऽधिकं युज्यते। ३, ची० एतदधिकम् । भो० नास्ति ४ भो. नास्ति। भो० तत्वेन । ६. भो० एलद् नास्ति। ५ भो० अन्योऽन्यं नास्ति । ८. भो० सहायभावेन । १. भो० वेदितव्यानि। १०.भो० तत्त्वेन । ११.१२ भो० स्कन्धधा- स्वायतानानां नास्ति।

·संग्रहपरिच्छेदः [T.77 ] एकमायतनम् ॥ चक्षुर्धातुवन् श्रोत्रघ्राणजिहाकाय' म्पशब्दगन्धरस- म्प्रएव्यधातयः॥ मनोधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि । एकः स्कन्ध एकमायतनम् ॥ 5 धर्मधातुसंग्रहे फति स्कन्धाः कल्यायतनानि । प्रयः स्कन्धा रूपस्कन्धैकदेश एकमायतनम् ॥ चक्षुर्विज्ञानधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कल्यायतनानि विज्ञानस्कन्धमनायतनयोरेकदेशः । चक्षुर्विज्ञानयत् श्रोत्रघ्राणजिलाफायमनोविज्ञान- धातयः ।। चक्षुरायतनसंग्रह कति स्कन्धाः कति धातयः । रूपस्कन्धकदेश एको धातुश्च । यथा चक्षुरायतनं तथा श्रोत्रमाणजिलाफायरूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यायत. नानि । मनमायतनसंग्रहे कति स्कन्धाः कति घातयः। एकः स्कन्धः सप्त धातयः । धर्मायतनसंग्रहे कतिस्कन्धाः कति धातवः । प्रयाणां स्कन्धाना[Ch.11a ] मेक- देश एको धातुश्च ॥ तद्वत् तदन्ये धर्माः स्कन्धधात्वायतननिदि श्यन्ते अन्ये च न स्कन्धधात्वायतननिर्दिश्यन्ते । यथा द्रव्यमन्तः प्राप्तिमन्तः संवृतिमन्तः परमार्थमन्तो [T.77b ] या विश या अभिशया रूपिणोऽरूपिणः सनिदर्शना अनिदर्शना इत्येव- मादयः पूर्व निर्दिशः । (तपां) यथायोगं स्कन्धधात्वायतनैरितरतरसंग्रहे वेदितव्यः । परमाथसंग्रहः कतमः। स्कन्धधात्वायतनानां तथतासंग्रहकुशलः कमनुशंसं प्रति- लभते। आलम्बनेऽभिसंक्षेपानुशंसं प्रतिलभते । यथा यथा आलम्बनेषु चित्ता. मिसंक्षेप तथा तथा कुशलमूलाभिवृद्धिः ॥०॥ (अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्र मूलवस्त नि संप्रयोगपरिच्छेदे- स्तृतीयः ।) संप्रयोगः फतमः। समासतः संप्रयोगः पड्विधः। अविनिर्माग संयोगः मिथीभाव संप्रयोगः समधानसंप्रयोगः सहभावसंप्रयोगः कृत्यानुष्ठानसंप्रयोगः संप्रतिपत्तिसंप्रयोगश्च ॥ अविनिर्मागसंप्रयोगः कतमः । सर्वेषां देशिनां परमाणु- पर्यापनानां पाशिकानामन्योन्यमविनिर्भागः ॥ मिधीभावसंप्रयोगः कतमः । १. मो. दशानां धातुनां दशानां चायतनानामेकदेशः। २ भौ० धात्वायतनानामेकदेशः। ३. भो • कायधानत्रः ॥ रूपधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कलायतनानि । रूपस्कन्धैकदेश एकमायतनम् ।। स्पधातुवत् शब्दगन्धरसस्पटव्यधातवः ॥ ४. भो० मनोधातुसंग्रहे ... एकमायतनम् । भारित । मो० धर्मधातु संग्रहे ... एक्मारतनम् । इत्येतत्त, मनोविज्ञानधातव इत्यस्यानन्तरं वर्तते । ६. भोर केचित् । ५. भो० एतद् वाक्यं नास्ति । ८. भोचित नास्ति। १. मृा भोएलद् वाक्यं नास्ति । २..२, ३...

·अभिधर्मसमुच्चयः परमाणोरयं सर्वेषां देशिनां रूपांशिकानां परस्परं मिश्रीभाव :॥ समवधानसं. प्रयोगः पतमः । देशिनामेच समुदायिनां' रूपपरंपरायां समवधानम् ॥ सहभाव- संप्रयोगः फतमः। एकस्मिन् काये स्पन्ध्रधात्यायतनानां सहकालप्रवृत्तिः सममुत्प- त्ति' स्थितिनिरोधाः ॥ एत्यानुष्ठानसंप्रयोगः फतमः । एकस्मिन् कृत्यानुष्टाने परस्परं संप्रयोगः । यथा द्वयोर्भिक्ष्योरन्यतरभिक्षोः प्रियानुष्टाने अन्योऽन्यं संप्रयोगः ॥ संप्रतिपत्ति संप्रयोगः पतमः। [T.78 ] चित्तचैतसिकानामकस्मिन्नालम्बनेऽन्यो- न्यं संप्रतिपत्तिः । स संप्रतिपत्तिसंप्रयोगः पुनरनेकार्थकः । यथा परभावन संप्रयोगः समायेन । अविरद्वयोः संप्रयोगो' न विरद्धयोः। सदृशफालयोः संप्रयोगों अविसदृशफालयोः [Ph EARNIS.16a ] समागधातुभूमिकयो रवि- सभाग(धातु) भूमिकयोः॥ सर्वत्रगसंप्रयोगस्तयथा वेदना संशाचेतनास्पर्शमन- म्कार विज्ञानानाम् ॥ अपि खलु लिष्टसर्वत्रगः संप्रयोगो" मनसि चतुपर्णा हो शा- नाम् ॥ कादाचित्कः संप्रयोगस्तयथा वित्त " श्रद्धादीनां युगलानां रागादीनां च को शोपन शानाम् ॥ आवस्थिकः संप्रयोगः सुखाया चेदनायाः ससंप्रयोगाया। एवं दुःखाया अदुःखासुखायाः ॥ अविच्छिन्नः संप्रयोगः सवित्तिकायामवस्थायाम् । विच्छिन्नः संप्रयोगोऽचित्तकसमापत्त्यन्तरितस्य ॥ पहिमुखः संप्रयोगः यद यसा काम1 प्रतिसंयुक्तानां चित्तचैतसिकानाम् ॥ अन्तर्मुखः संप्रयोगो यद यसा समाहितभूमिकानां वित्तवैतसिकानाम् ॥ उचितः संपयोगः पार्थग्ज निकानां चित्तचैतसिकानां तदेकत्याना[ T.78b] च शैक्षाशैक्षाणाम् । अनुचितः संप्रयोगः लोकोत्तराणां चित्तचैतसिकानामाद्यतदुत्तगणां लोकोत्तरपृष्ठ- लब्धानां च ॥ संप्रयोगकुशलः कमनुशंसं प्रतिलभते । चित्तमात्रे घेदनादीनां सांहो शिकानां व्यावदानिकानाञ्च धर्माणां संप्रयोगं जानाति। तच्च जानना त्मा वेदयते संजानाति चेतयते स्मरति संक्लिश्यते व्यवदायते चेतयत्य भिनिवेशं प्रजाति ने रात्म्यमवतरति । भो० नास्ति) भाये रूपादीनामिति वर्तते। ४., मो० नास्ति। ५ भो० एकोत्पत्ति। ६, भो० नास्ति। ७, भो० नास्ति ८ मूले नामीदिति प्रतीयते । ९ ची. संप्रयोग इत्यधिक युक्तम् १० भा० ची भो अस्ति । क्लिष्टे मनसि । १२. ची० तत्कालिकानाम् इत्यधिकम् । १३. भो० सचित्तकायायाम् । १४. चौ० सविच्छिन्नाः। १५ ची० कामधातु १. ची• शैक्षाणाम् । २. ची० भो चेतयति नास्ति । चेतयन्निति किम्। ३. चो० प्रजाहातीति अद्यते इत्यस्मात् पर्व वर्तते। ४. पो. कुशलमाशु इत्यधिकम् । ३ ची. अधिक प्रतीयते । ११. ची- ·समन्यागमपरिच्छेदः (स्थाभिधमसमुघयशाख मूलवस्तुनि समन्यागमपरिच्छेदश्चतुर्थः) समन्वागमः कतमः । लक्षणतः पूर्ववत् ॥ तन्प्रभेदः पुनः विविधः । योजसमन्वागमः चशितासमन्यागमः समुदाचारसमन्वागमश्च ॥ चीजसमन्वागमः कतमः। फामधाती जातो भूतः कामप्रति(iv) संयुक्त कलशोपकाशीः रूपारूप्यप्रति- संयुक्तश्च लाशोपल शैवींजसमन्यागमेन समन्वागतः उपपत्तिप्रातिलाभिकै श्च ।। कुशलः ॥ रूपधाती जातो भूतः कामप्रतिसंयुक्तः क्शोपला शैः [Ch. Inb] पीज- समन्वागमेन समन्वागतोऽसमन्वागतश्च वक्तव्यः । रूपप्रतिसंयुक्त रारुप्यप्रतिसंयुक्तश्च ही शोपहा शैः चीजसमन्वागमेन समन्वागतोऽसमन्वागतश्च [T. 79a] वक्तव्यः । आरूप्यप्रतिसं(यु)क्त लोशोपक्लेशः वीजसमन्वागमेन समन्वागतः उपपत्ति(प्राति)ला- भिकश्च पुशलैः ॥धातु(vi) कप्रतिपक्ष लाभी यस्य यस्य प्रकारस्य प्रतिपक्ष उत्प- नस्तस्य 10 चीजसमन्यागमेनासमन्वागतः। यस्य प्रतिपक्षो नोत्पन्नस्तस्य चीज- समन्वागमेन समन्वागतः ॥ पशितासमन्वागमः कतमः। प्रायोगिकानां धर्माणां चशितासमन्यागमेन समन्यागतः लौकिकानां लोकोत्तराणी चा ध्यानविमोक्षस [ Ph. 2B2 Ms. L6b ] माधिसमापत्त्यादीनां तदेकत्याजां (चा )व्यातानाम् ॥ समुदावारसमन्वागमः कतमः । स्कन्धधात्वायतनानां यो य एव धर्मः संमुखीभूतः कुशलो चा अकुशलो वा अव्याकृतो वा तस्य समुदाचारसमन्यागमेन समन्वागतः ।। समुच्छिनकुशलमूलः कुशलानां धर्माणां धीजसमन्वागमेन समन्वागतोऽसमन्वागतश्च आत्यन्तिकः पुनः संक्शसमन्वागमः अपरिनिर्वाणधर्मकाणामिच्छ- न्तिकानां द्रष्टव्यः । मोक्षहेतुवैकल्यादात्यन्तिक एपा हेत्वसमन्वागमः॥ गमकुशलः कमनुशंसं प्रतिलभते । आचयापचयज्ञो भवति धर्माणाम् । तथा आचयापचयज्ञो न कस्यां चिल्लौकिश्यां सपत्तो विपत्ती वा एकान्तिकसंही भवति यावदेवानुनयप्रतिघण(हाणाय ॥ 5 अभिधर्मसमुचये लक्षणसमुच्चयो नाम प्रथमः समुच्चयः ॥ (vii) वक्तव्यः॥ समन्या- ५ मू० मो० नास्ति चीनानुवादेऽधिकं प्रतीयते।६. भो० नास्ति। ५. ची० कामरूपारूप्य प्रनिगंयुक्तः। ८ ची प्रतिलम्भिकै भू० प्राति पनितं नीचे लिसितम् । अत उत्तरत्र योजिनम् । ९ चो. प्रतिपक्षमार्ग० । १० भो तस्य तस्य । ची. तस्य तस्य प्रकारस्य । ११. ची० यस्य यस्य प्रकारस्य । १२ ची. तस्य तस्य प्रकारस्य । १. ची• गुणानाम्। २ मा० ची० भो० अस्ति । मू० नास्ति। ३, ची० धर्माणाम् । मो० वशितासमन्वागमेन समन्वागतः इलधिकम् । ४. ची० मोक्षलाभानां । ५... ५ ची• एतन्नास्ति ·[अथाभिधर्मसमुणयशास्त्र पिनिगमगुपये सत्पपरिच्छेदः प्रथमः ॥] [T.79b] विनिधयः पनमः । सत्यधिनिश्चयो धर्मविनिश्चयः प्रातिविनिश्चय मांफथ्यविनिधयश ।। सत्यविनिश्चयः फतमः । त्वायार्यसत्यानि दुःख समुदयो निरोधो मार्गध । दुःपसत्यं फतमत् । तत्सत्त्वजन्मतो जम्माधिशागतच वेदितव्यम् (iii) | सायजन्म फतमन् । गिरफसस्वजन्मतिर्यवप्रेतेपु' मनुष्येषु पूर्व विदेहेप्यपरगोदानीयेषु जाम्यू- द्वीपेषु उत्तरेषु फुल्य देधेपु चतुर्मा(द) राजफायिकेषु प्रायस्त्रिंशेषु यामेषु तुपितेषु निर्माणरतिषु परनिर्मितयशवर्तिपु ग्रामपुरोहितेषु मदाग्राह्य परीत्ताभेष्य ( प्रमाणाभेपु आमास्वरेषु परीत्तशुमेप्य') प्रमाणशुभेषु fir) शुभमत्स्नेप्वगभ्रकेषु पुण्यप्रसवेषु वृहटकलेय संशिसत्वेप्यवृहप्यतपेषु मुद्रशेपु' सुदर्शनेष्यकनिष्ठेप्याकाशानन्त्यायतनेषु विज्ञानानन्त्यायतनेप्याकिश्चन्यायतनेषु नवसंशानासंज्ञायतनेषु. ।। जन्माधिष्ठानं कतमत् । भाजनलोकः। घायुमण्डले अप्मण्डलम्प्रतिष्ठितम् | अपमण्डले पृथिवीमण्डलम् । पृथिवीमण्डले सुमेरुः सप्तकाञ्चनपर्वताः चत्वारो दीपाअष्टावन्तरद्वीपाः अभ्यन्तरः समुद्रो वाहासमुद्रश्चतस्रः सुमेरुपरिषण्डाः चतुर्महा- राजकायिकानां प्रायनिशानां स्थानान्तराणि च[T. 80a ]वाड़ः पर्वतः आकाशे विमानानि यामानां तुपिताना निर्माणरतीनांपरनिर्मितयशवत्तिनां देवानां (vi) रूपाय- चराणां च असुराणां स्थानान्तराणि नारफाणां स्थानान्तराणि । उप्पानरकाः शीत- नरका प्रत्येकगरकाश्च तदेकत्यानां च तिर्यप्रेतानां स्थानान्तराणि यावदादित्याः परिवरन्तो दिशोऽवभासयन्ते वैरोचनास्तावत्साहस्रके लोके सहस्र चन्द्राणां सहस्त्र' सूर्याणां सहस्र सुमेरूणां पर्वतराजानां ॥ सहस्र चतुर्णा द्वीपानां सहस्र चतुर्महा. राजकायिकानां देवानां सहस्र त्रायस्त्रिंशानां सहस्र' यामानां सहस्त्र तुपितानां सहस्त्र निर्माणरतीनां सहन परनिर्मितवशवर्तिनां सहस्र ग्रहलौकिकानामिदमु. च्यते सहस्त्रचूड़िको लोकधातुः ॥ सहन सहस्त्रचुडिकानां धातूनामुच्यते द्वितीयो १. चीनानुबादः । मूले नास्ति। २ ची मरवलोकः। इविकम् । ३. ची० मनुष्यदेवानपुः इत्यधिकम्। ४. अयमंशो मूले पतितः प्रनीयते । ५. ची० नास्ति । १. भो. सहसपूर्वविदेहानां सहस्र जम्बुद्वीपानां सहस्रमपरगोदानीयानां सहानमुत्तरकुरूणाम् । देवानांप्रत्यकमावय॑ते ।

·सत्यपरिच्छेदः मध्यमसानो लोकधातुः॥ सहस्र मध्यमसाहस्रधातनामुच्यते तृतीयो महा- साहस्रो लोकधातुः। एवं स निसाहस्रो [ Ch. 12a ] महासाहस्रो लोकाधातुः महाचकवाड़ पर्वतमण्डल' परिवेष्टितः । स च त्रिसाहस्रमहासाहनी लोकधातुः समसंवत विवतः। तथा च देवः चक्राकारान् वृष्टिविन्दून निरन्तरं निरवच्छिन. माकाशाद् वति। तथा च पूर्वस्यां दिशि निरन्तरं निरयन्छिन मप्रमाणो लोकधातुःसंवर्तिप्यते वा [T. Sob ] विवर्तिप्यते चा संघर्तते वा संवृत्तस्तिष्ठति घा विवर्त्तते या विवृत्तस्तिष्ठति घा। यथा पूर्वस्यां दिशि तथा सर्वासु दशसु दिक्षु । यश्च सत्त्वलोको यश्च भाजनलोकः कर्मलश' जनितः कर्मल शाधिपतेयश्च सर्वमु. च्यते दुःखसत्यम् । परिशुद्धलोकधातुस्तु न दुःखप्सत्यसंगृहीतो न कर्मक्लेश' जनितः न फर्महशाधिपतेयश्च । केवलं महाप्रणिधानेन व्यवदानकुशलमूलाधिपतिना आकृष्यते तदुत्पत्तिस्थानं चाचिन्त्यं केवलं युद्धन धुध्यते न भ्यायिनां ध्यानगोचरः किं पुनः चिन्तयताम् ॥ अपि खलु दुःखलक्षणप्रभेदा अष्टो। “जातिदुखं जरा दुःखं व्याधिदुःस्वं मरणं दुःखम् अप्रियसंप्रयोगो दुःखं प्रियषिप्रयोगो दुःखं यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःख संक्षिप्तेन पञ्चोपादानकाधा दुःखम्" ॥ जातिः किमुपादाय दुःखम् । संवाधदुःखतां तदन्यदुःखाध्यतां चोपादाय । जरा किमुपादाय दुःखम् । काले विपरिणति- दुःखतामुपादाय ॥ व्याधि किमुपादाय दुःखम् । भूतेषु विपरिणतिदुःखतामुपादाय ॥ मरणं किमुपादाय दुःखम् । जीवितविप्रणाशदुःखतामुपादाय ।। अप्रियसंप्रयोगः किमुपादाय दुःखम् । संयोगज' [T 8ra ] दुःखतामुपादाय ॥ प्रियविप्रयोगः किमुपादाय दुःखम् । विप्रयोगज' दुःखतामुपादाय ॥ यदपीच्छन्न लभते तत् किमुपादाय दुःखम् । काम्यफलाभावज दुःखतामुपादाय ॥ संक्षिप्तन- पञ्चोपादानस्कन्धाः किमुपादाय दुःखम् । दौष्ठुल्यदुःखतामुपादाय ॥ एवमष्टो संगृहीतानि। पड, भवन्ति । संवाधदुःखं विपरिणति दुःखं संप्रयोगदुःखं विप्रयोग- दुःखं. काम्यफलामावदुःखं दौष्ठ ल्यदुःखं च ॥ एवं षड् बाहुत्येना' यो भवन्ति । भो० युगधारया । ५६. भो० नास्ति। ७.८ ची. ३. ओ. पर्वतमण्डल० नास्ति । ४. बल० इयधिकम 1 १.२.३, भो० ज० नाति । ४. भो० नास्ति। ५: मो० वाहुल्येन नास्ति ।

·२८ अभिधमसमुश्चयः पड् समानान्यपी भवन्ति ॥ यदुक्त तिम्रो दुःयताः। तासु अष्टो दुःखानि संगृही. वानि भवन्ति । तन काथं तिम्षु संगृहीतान्यष्टी असु पा संगृहीतास्तितः । पारंपर्यलक्षण' संग्रहात् । जातियं जरा दुग्य व्याधिदुग्यं मरणं दुःखम अप्रियसंप्रयोगो दुःवमिति सन्तानदुःखदुःखता । प्रियविप्रयोगो दुःखं यदपीछन लभते सदपि दुःप लढविपरिणामदुःग्यता। संक्षिप्त न पञ्चोपादानस्कन्धा दुःयं तन् संस्कारदुःखता ॥ यदुक्तं विविधे दुःखे इति। तत् संवृतिसत्येन दुःखं परमार्थ- सत्येन दुग्यं च। कतमत् संवृतिसत्येन दुग्यं फतमत् परमार्थसत्येन दुःखम् । जातिदुःखं यावत् यदपीच्छा लभते तदपि दुःखमिति संवृतिसत्येन [T.8xb] दुःखम् । यदुनः संक्षिप्तन पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखमिति परमार्थसत्येग दुःखम् ॥ दुःखसत्यस्य सामान्यलक्षणं फतमत् । अनित्यलक्षणं दुःखलक्षणं न्यलक्षण- मनात्मलक्षणं च ॥ अनित्यलक्षर्ण फतमत् । 9 समासतो द्वादशविधम् । असलक्षणं विनाशलक्षणं विपरिणतिलक्षणं वियोगलक्षणं सन्निहितलक्षणं धर्मता- लक्षणं क्षणलक्षणं प्रवन्धलक्षणं व्याध्यादि० लक्षणं चित्तचित्ताकारवृत्तिलक्षणं मोगसंपत्तिविपत्तिा लक्षणं भाजनलोकसंवत वियत लक्षणाम् ॥ • असलक्षणं कतमत् । स्कन्धधात्यायतनेषु सर्वकालि' कात्मात्मीयता नित्याभावः ॥ चिनाश- लक्षणं कतमत् । संस्काराणामुत्पन्नानां निरोधः । तत्कालं भूत्वाऽभावः ॥ विपरिणतिलक्षयां कतमत् । संस्काराणामन्यथाभावः । प्रयन्धासादृश्येन प्रवृत्तिः ॥ वियोगलक्षणं कतमत् । संस्कारपु वशित्वभ्रशः परीस्वीकरणं चा, सनि- हितलक्षणं फतमत् । समुपस्थितानित्यता । । यसदानीमेवानुभूयमानानि- त्यता ॥ धर्मतालक्षणं कतमत् । आगामिन्यनित्यता' यामावश्यमनुभविष्यति ॥ क्षणलक्षणं कतमत् । संस्काराणां क्षणादूर्द्ध मनयस्थानम् । प्रवन्धलक्षणं फतमत् । अनादिमति संस्कारे उत्पन्ननिरुद्धा नां प्रबन्धापहाणम् ॥ व्यथ्यादि लक्षणं कतमत् । ६. चो० आक्षरिकानुवादस्तु पड् वा अटी वा समसमानि भवन्ति। भो० एतद् नास्ति। ५.भो० लक्षण ८ भो० अधिकम् । ९..९ भो० एतद् वाक्यं नास्ति। १०. भा० च्याधिजरामरण ११. मा. विपत्ति. नास्ति । १. भो० सर्वकालिक० नास्ति। २...२, ३,., ३, भोक नास्ति । भा० अस्ति । एतद् वाक्यं- द्वय भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते । ४ मो० अनित्यताया अमिभवः । ५ भो० नास्ति एतत् भाष्यतो गृहीतम् । चो. आक्षरिकानुवादतु यद्धेतुनाऽनुवद्धस्तदानीमनुभवति । ६, मो० अनित्यतासद्भाव हेत्वमावः। ७ भो० नास्ति। एतत् भाष्यतो गृहीतम् । ची० अक्षरानुवादस्तु यद्धतुमाऽनुबद्धो विश्यमनुभविष्यति । ८. भो० निरुद्ध नास्ति। ९भो० व्याधिजरामरण. १० नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः ३६ 10 चतुर्णा भूतानां कालोपभोगः10 जीवितविपरिणामः ॥ वित्तचित्ताकार- [T82 a] वृत्तिलक्षणं कतमत् । कदाचित् सरागं चित्तं संभवति कदाचिद् वीतरागं चित्त संभव- ति। यत् सद्धपं या चीतपं वा समोहं वा चीतमोहं पा संक्षिप्त पा चिक्षिम चा निम्नं चा उन्नतं या उद्धतं चा अनुद्धतं वा उपशान्तं या अनुपशान्त। चा समाहितं चा असमाहितं वा। एवमादि वित्तसंसारवृत्तिः ॥ भोगसंपत्तिविपत्तिा लक्षणं फतमत् । संपत्तीनामन्ते विपत्तिर्विनाशः ॥ भाजनलोकसंवत विवर्त्त लक्षणं कतमत् । अग्न्यम्बुवायुभिस्त्रिविधः संवत विवर्त्तः । तिसृणां संवर्तनीनां शीर्षाणि द्वितीय तृतीय चतुर्थध्यानानि । चतुर्थध्याने बाह्यानां विमानानां तु वाह्याभावत एय संवत विवर्तः। 15 केवलं तैर्देवैः [Ch.12b ] तानि विमानानि सह निर्वर्तन्ते सह निरुध्यन्ते 15 एतदुच्यते संवर्त विवर्तः ॥ अपि खलु 1 त्रयोऽन्तरकल्पाः दुर्भिक्षव्या- धिशस्त्र भवन्ति । हीनस्य त्रिविधकल्पस्यान्ते तैः शस्त्रादिभिर्निर्याणं भवति । 1 यदालोकधातुः संवृत्तो भवति । एकोऽन्तरकल्पः प्रथमः अपकर्षः। एकोऽन्तर- कल्पः पश्चिम उत्कर्षः । अष्टादश अन्तरकल्पा उत्कर्षापकर्षाः। एवं च विंशतिम- न्तरकल्पान् लोकधातुः संवर्तते। विंशतिमन्तरकल्पान् लोकधातुर्विवर्त्तते । विंशतिमन्तरकल्पान् लोकधातुर्विवृत्तस्तिष्ठति। संकलिताश्चतेऽशीतिरन्तरकल्पा एको महाकल्पो भवति । तया कल्पसंख्यया रूपारूप्यावचराणां देवानामायुःप्रमाणं चर्यते ॥ यदुक्तम् अन्यतरे, साचा आयुःक्षयाद् वा पुण्य[ T82bj याद घा कर्मक्षयाद् वा तस्मादधिष्ठानात् च्यवन्ते इति । तत्र आयुःक्षयः कतमः। काले मरणम् । पुण्यक्षयः कतमः । अकाले मरणम् अपुण्यमरणम् । येन सत्या आस्वाद समापत्यां रज्यन्ते। पुण्यक्षयाञ्च हेतोः ते जीविताच्च्यवन्ते। कर्मक्षयः कतमः। उपपद्यवेदनीयकर्मणः अपरपर्यायवेदनीयकर्मणश्च उभयोः क्षयान्मरणम् ॥ दुःखलक्षणं कतमत् । तिस्रो दुःस्थताः अष्टाकारं वा दुःखं पडाकारं घा १५ भो १७. मो. १. भो० भा० धातेवैगम्यम् । ११. ची० अनुपशान्त मुपशान्तम् इति झमः । १२. मा. विपत्ति नास्ति। १३, भोऽती बाह्यशब्दस्त्वत्रावशिष्टार्थकः प्रतीयते । १४. भो० निरोधतः। एतद् वाक्यं नास्ति ! भाष्येत्येते शब्दा विद्यन्ते । १६. भो० अपि खलु नास्ति । तैः कल्पस्य निर्माण भवति इत्येतावन्मात्रम् । १...१. भो० वाक्यमिदं नास्ति। २ ३. मो० नास्ति । ४. मो० नास्ति। मरणं नास्ति। ६. मो० नास्ति। मो० नास्ति । मो० अपुण्य.

·अमिधर्मसाशयः दुर्ग' घाल्येन पूर्वमुक्त तनु दुर्ग नाग । कि प्रतीत्यसो उक्त यदनित्यं तद् दुपमिति। उगयांशिफीमनित्यतां प्रतीत्य दुःलक्षणं प्रशायते।।। उत्पादांशिकी. गनित्यतां प्रतीत्य दुगदुःसता मायने । ध्ययांशिकीमनित्यता प्रतीत्य विपरिणाम- दुःपाता प्रयायते । उमयांशीफिमनित्यतां प्रतीत्य संस्कारदुःण्यता प्रमायते ॥ "तथा च संन्यारानित्यतां संस्कारविपरिणामतां च संधायोक्त: भगवता मया यत्किंचिद् घेदितमिदमय दुतस्येति ॥ अपि पलु उत्पादव्ययधर्मट्यानुगतपु संस्कार जात्यादयोऽही दुःसानि । प्रसायन्ते इत्यभिसंघाय बुद्धेन भापितं यदनित्यं तद् दुःखमिति । अपि च अनित्येषु संस्कारेषु जात्यादिकं दुःस्नं प्रमायते इति अनित्यतो दुःन सर्व संस्कारा इत्यनाधिसन्धिर्वेदितव्यः ।। शन्यतालक्षणे फतमत् । तेषु तस्य समायः । अनेन नयेन समनुपश्यना- शून्यता । पुनः तेषु अन्यम्य भावः। अनेन नयेन यथाभूतमानभावः । एतद [T. 832 ]वतारशून्यतोच्यते । यथाभूतानमविपरीतोऽर्थः ॥ तेषु अभावः स्कन्धधात्यायतनेषु नित्यभु चकटस्थापिपरिणामधर्मात्मात्मीयाभावः। अनेन गयेन तेषां शून्यता॥ तेषु अन्यस्य भावः' फतमः। ते ध्येय नैरात्म्यम् । तच आत्मनो नास्तिता अनात्मनोऽस्तिता सती शून्यता ॥ एतदभिसंधायोक्त भगवता "सतो यथाभृतहान भावः। असतो यथाभूतज्ञानममावः ॥ अपि खलु विविधा शून्यता । स्वभावशून्यता तयामावशून्यता प्रातिशून्यता च । परिकल्पिता नएव्या। तृतीया परिनिप्पनस्वभावा द्रष्ठव्या ॥ अनात्मलक्षणं फतमत् । यथाऽऽत्मवादे स्थितस्य आत्मलक्षणस्य स्कन्ध. फतपः। आद्या ८. ची त्रीणि दुःखानि अष्टौ दुःखानि पड. दुःखानीत्यनुवादः। पूर्व तिस्रो दुःखता इति पाठो गृहीतः भाष्ये च अष्टाकारमिनि वर्तते अत एवं पाठो गृहीतम । ९. भो० पडाकारं वा पूर्वमुक्त नास्ति । १० मो० सूत्रे उक्त' नास्ति ११. मो. अक्षरानुवादस्तु अनित्यता उभयांशिकी प्रज्ञायते। उत्पादांशिको प्रज्ञपिः व्यायांशिकी प्रज्ञप्तिश्च । अयं पाठः भाष्यती गृहीतः । १२ चो० एतमर्थमभिसंधायेत्यधिकं प्रतीयते । १३. ची• मो० अस्ति। मो० नास्ति। १४. ची• दुःखताः। १५..१७ मो० एतद् नास्ति ची. तथागतस्येत्यधिकम् । अयं पाठः माध्यतो गृहीतः । तत्र 'न सर्वे संस्कारा' इति नास्ति। १. मो० यत्र यदमावः । २. भो० एषु। ३. मो. मावः नास्ति। ४. मो० अमावः। ५...५ मो० पाठस्त्वेवं प्रतीयते । यन्नैरात्म्यम् । एवं नैरात्म्यस्य नैरात्म्यं सतः शून्यता । भवानुवादस्त्वेवं ; सतोऽपि असतोऽपि अमावः मम्यग् यथाभूतज्ञानम् इति ।

·सत्यपरिच्छेदः धात्यायतनेषु तल्लक्षणस्याभावः । स्कन्धधात्यायतनेषु आत्मलक्षणाभावतामुपादाय । इदमुच्यते अनात्मलक्षणम् ॥ एतदभिसंधायोक्त भगवता सर्वे धर्मा अनात्मान इति ॥ अपि चोक्त भगवता नैतत् सर्व मम नेपोऽहमस्मि न मे स आत्मा इति । एवमेतं यथाभूतं संप्रज्ञाय द्रष्टव्यम् इति तस्य कोऽर्थ उक्तः। यहिर्धावस्त्वभि- संधायोक्त नैतत् सर्वे ममेति। फुत एतत् । [T. 83b] वहिर्धाचस्तुनि कल्पितात्मीयलक्षणम् । अतः आत्मीयनिष्कर्षणम् । अध्यात्मयस्तुनि परिकल्पितात्मात्मीयलक्षणम् । अत आत्मात्मीयोभयनिष्कर्पणम्।। पूर्वमुक्तम् अनित्यं क्षणलक्षमिति। [पृ. ३६ ] तत् कथं ज्ञायते । यथा चित्तचैतसिकानां क्षणिकता तथा रूपादीनामपि क्षणिकता' द्रष्टव्या। चित्तोपात्त. तामुपादाय चित्त फयोगक्षेमतामुपादाय चित्तविकारतद्विकारतामुपादाय वित्ताश्रयता- मुपादाय चित्ताधिपत्यसंभूततामुपादाय चित्तवशवत्तिनां चोपादाय ॥ अपि खलु अत्यन्तविकारोपलब्धितामुपादाय [ Ph. 243 Ms 19a ] उत्पन्नस्य चानपेक्ष्य प्रत्ययं स्वरसविनाशितामुपादाय रूपस्यापि क्षणिकता द्रष्ठव्या । यदुक्त यत्किंचिद्र पं सर्वन्तच्चत्वारि महाभुतानि चत्वारि च महाभूतान्युपादा. तत्किं सन्धायोक्तम् । संभवं सन्धायोक्तम् । एकदेशाश्रयीभावार्थ उपादायार्थः ॥ यत्र पुनः समुदाये यद्भूतमुपलभ्यते तत्तत्रा' स्तिति वक्तव्यम् । (अस्ति एकभौतिकः अस्ति द्विभौतिकः ' ) अस्ति यावत्सार्वभौतिकः ॥ उपा. दायरूपेऽपि [Ch. I3a ] यदुपादायरूपं यस्मिन् समुदाय उपलभ्यते तत्तत्रास्तीति वेदितव्यम् । यत्पुनरुच्यते परमाणुसंचितो रूपा समुदाय इति तत्र निःशरीरः येति । - ७ ..७. मो० एतद्वाक्यं नास्ति । ८ सूत्रे शब्दोऽयं न दृश्यते । ९. भो. कुत एतन्नास्ति। १०...१० मो० एतन्नास्ति ११...११. भो० एतन्नास्ति । १ मो० नास्ति। २. ३. टी. क्षणलक्षणम् ४. ची तद् भूतं तत्र समुदाये। ५. भो० “, वेदितव्यम् । ६. ची० नान्यत् इत्यधिकम् ७. कोष्ठकान्तर्गतः पाठो मूले भ्रष्टः प्रतीयते । पाठोऽयं चीने भोटे चोभयत्र वर्तते। मोटे तु अस्ति निमीतिक इत्यधिकः 'टीकायामप्येतत् प्रतीकत्वेन ८. मू० वि। ची० नान्यत्। अस्ति एकोपादायरूपिकः अस्ति द्वि-उपादायरूपिका अस्ति सर्वोपादायरूपिको यथायोग वा। इत्यधिकम् भो० अस्ति समुदाय एकोपादायरूपिकस्तदाथा ग्रमा द्वि-उपादायहपिस्तद्यथा...व्युपादायरूपिकः ..चतुरुपादायरूपिकः .पञ्चोपादायरूपिकस्तद्यथा स एव शब्द इत्यत्रापि यात्रोपलभ्यते भूतं भौतिकं वा तत्र तदस्तीति वेदितव्यं नान्यत् । ची. स्थूल. इत्यधिकम् । दृश्यते। . १०.

·४२ अभिधर्मसमुशवः कतम . परमाणुर्वेदितव्यः । युध्या पर्यन्तमभेदतस्तु परमाणुव्यवस्थागं पिण्डसंशाविभावन- तामुपादाय रूपे द्रव्यापरिनिष्पत्तिप्रवेशतां चोपादाय ॥ नत पुनरेतद् दुःश्यमस्ति विपुलमसंलिखित संलिखितं संलिखिता [T. 84a ] संलिखित २॥ अस्ति मध्यमसंलिखितम् अस्ति तनुकमसंलिखितम् अस्ति तनुतरं संलिखितम् अस्ति तनुतमं संलिखितम् अन्त्यदुःख दुःखप्रतिभासं महासंलेखप्रत्युप- स्थानं च ॥ फतमद्विपुलं दुःखमसंलिखितम् । (ii) यत्कामावचरमनुपचितकुशल- मूलानाम् ।। कतमत्संलिखितम्। तदेवोत्पनमोक्षभागीयानाम् ॥ संलिखितासंलिखितम् । तदेव लौकिकराग्यायावरोपितकुशलमूलानाम् ।। कतमन्मध्यमसंलिखितम् । संपधातृपपशानो वि धर्जितमोक्षमागीयानाम् ॥ फतमत्तनुकमसंलिखितम् ॥ आरूप्योपपन्नानी विवर्जितमोक्षमागीयानाम् ॥ फतमत्तनुतरं संलिखितम् । यच्छ क्षाणाम् ॥ कतमत्तनुतमं संलिखितम् । यदशैक्षाणां जीवितेन्द्रियप्रत्ययं पडायतनम् ॥ कतमददुःखं दुःखप्रतिभासं महासलेख. प्रत्युपस्थानम् । यत्पारमिप्राप्तानां योधिसत्त्वाना मचिन्त्य भयोपपत्तिषु ॥ यदुन मरणं दुःखमिति । तत्र मरणं त्रिविधम् । कुशलचित्तस्याव्याश्तचि- त्तस्य च ॥ पटुके चित्तप्रकारे स्वयुशल' मूलयलाधानतो (पा) परोपसंहारतो वा कुशलचित्तस्य मरणं द्रष्टव्यम् ॥ पटुक एव चित्त[ T. 84b ] प्रकारे स्वाकुशलमूल. यलाधा नतो चा परोपसंहारतो या अकुशलचित्तस्य मरणं द्रष्टव्यम् ॥ पटुके घा चित्तप्रकारे अपटुके वा तदुभयवै it [Ph.2Bz AfS 19b] कल्यादभिसंस्कारासमर्थ- स्य वा अन्यारतचित्तस्य मरणं द्रष्टव्यम् ॥ शुभकारिणः अधःकाय- स्तत्प्रथमतः शीतीभवति ॥ अशुभकारिणः पुनः ऊर्च कायः शीतीभवति ॥ तत्राशुभकारिणोऽन्तराभयोऽभिनिर्वर्त्तते। तद्यथा कृष्णस्य कुतपस्य निर्भासोऽन्ध- फारतमिस्राया चा राज्याः ॥ अशुभकारिणस्तद्यथा शुहस्य परस्य निर्भा- सज्योत्स्नाया चा रात्र्याः ॥ अन्तराभव (:)कामधातौ रूपधाती चोपपद्यमानस्या- ११. ची. उत्तरोत्तर सूक्ष्मप्रभेदेन इत्यधिकम् मा० बुद्ध्या यात्रानवयवापकषपर्यन्तः शक्यते प्रभेतु मितिव्याख्यारूपेण प्रदत्तम। १२ चो० कुशलमूलानाम् इत्यधिकम् । १. भो० नामरूपम् । २. ची० महासत्वानामित्यधिकम् । ३. ची. अचिन्त्येति महाकरुणा- प्रणिधिबलेत्येवमनदाते ॥ ४ ची० भो. अत्रोत्तरत्र च प्रचार इति प्रतीयते। ५ मू.प्वकुशल- धानता। ६.मू बलावधान ।

·सत्यपरिच्छेदः रुप्यधातोश्च्यवमानस्य । स च मनोमयो गन्धर्व इत्यपि। परं सप्ताहं तिष्ठत्यन्तरेण च्यवते । एकदा व व्यावतते । तत्रस्थश्च कर्मोपचिनोनि सभागांश्च सत्वान् पश्यति । यत्र चोपपद्यते तदाशतिरप्रतिहतगतिश्च । ऋद्धिमानिय चाशु(d). गामी उपपत्यायतने प्रतिहन्यते । उपपत्यायतने तुलावनामोनामयोगेन च्यवते प्रतिसन्धिं च वनाति । अन्तराभवस्थश्योपपत्यायतने रागमुत्पादयति। यदन्यब्ध सोशः प्रत्ययो भवति । सहरागेणान्तराभयो निरुध्यते कललं च सविज्ञानकमुत्पद्यते ॥ स च विपाकत्तत ऊर्ध्वमिन्द्रियाभिनिवृत्तिः (यथा प्रतीत्यसमुत्पादे चतसृप्यायो- निपु। अण्डजायां जरायुजायां संवदजायामुपपादुकायाञ्च ॥॥ [Ch. 13b] (अथ विनिश्चये सत्यपरिच्छेदे प्रथमे द्वितीयो भागः) समुदय [T. 852] सत्यं कतमत् । क्लेशः: शाधिपतेयञ्च फर्म॥ प्राधान्यनिर्देशस्तु (? शास्तु) भगवता तृष्णा पौनविकी नन्दीरागसहगता तत्र तत्राभिनन्दिनी समुदयसत्यनिर्देशेन निर्दिया ॥ प्राधा( iv)न्यार्थः कतमः । गार्थः ॥ सर्वत्रगार्थः कतमः । तथा हि तृष्णा वस्तुसर्वत्रगा अवस्थासर्वत्रगा अध्वसर्वत्रगा धातुसर्वत्रगा एपणा सर्वत्रगा प्रकारसर्वत्रगा च ॥ कशः फतमः। परिसंख्यानतोऽपि लक्षणतोऽप्युत्थान तोऽप्यालम्बनतोऽपि संप्रयोगतोऽपि पर्या- यतोऽपि विप्र ) तिपत्तितोऽपि धातुतोऽपि निकायतोऽपि प्रहाणतोऽपि क्लेशो दष्टव्यः॥ परिसंख्यानं कतमत् । पद क्लशा दश घा॥ पद् क्लशाः कतमत् । रागः प्रतिधो मानोऽविद्या विचिकित्सा दृष्टिश्च ॥ त एव दृष्टः पञ्चाकारभेदेन दश भवन्ति ॥ लक्षणं कतमत् । यो धर्म उत्पद्यमानोऽप्रशान्तलक्षण उत्प(1)द्यमानेन येन काय चित्तप्रबन्धाप्रशमप्रवृत्तिः। इदं क्लशलक्षणम्। उ त्यानं कतमत् । क्लेशानुशयश्चापहीणो भवति क्लेशस्थानीयश्च धर्म आभासगतो भवति । अयोनिशो मनस्कारः प्रत्यवस्थितो भवति । एवं क्लश उत्पद्यते। इ' दमुच्यते 3 उत्थानम् ॥ आलम्बनं फतमत् सर्वले शप्रयोगः ॥ सर्वक्ले शालम्बनं सर्वक्लो शव- यः सर्व ७ ची. पूविधवशेन कुशलादिचेतनासमुदाचारात इत्यधिकम् । वाक्यमिदं भाष्यस्थं भाप्यतो गृहीतं प्रतीयते । १. भो नास्ति। एतदधिक चीनानुवादे। २. भील शो। ची तृष्णायाः पविधाः इत्यधिकम् । ४. ची. प्रत्ययोत्यान। ५ मो० कार्य नास्ति । ६, ची. प्रत्ययो । ७. मो. नास्ति। ८.ची. प्रत्ययो । भो० एतन्नास्ति। ९.

·अभिधर्मसमुच्चयः यथा स्त्याप्टिम्वनं च । अपि खलु कामावचरःश स्थापयित्वा अविद्या दृष्टि [T. 856] विचिकित्सां च तदन्यः अर्श्वभूम्यनालम्बनः । ऊर्श्वभूमिका होशः अधोभृम्पनालम्बनः । तर मितो धीतगगत्यात् । निरोधमार्गसत्या लम्बनः शो निरोधमार्गालम्बना. नमिशिलपः। तत्परिकल्पस्त्यस्यालम्यनमित्युच्यते ।। शः पुनर्द्विविधा। अवस्तुकालम्बनः सवस्तुकालम्बनध ॥ अवस्तुकालम्बनः कतम : दृष्टयो दृष्टि- संप्रयुक्ताय धर्माः॥ तदन्यः सवस्तुकालम्बन इत्युच्यते ॥ संप्रयोगः फतमः। रागः प्रतिप्रेन न संप्रयुज्यते । प्रतिघपपिचिकित्सयापि न संप्रयुज्यने । शिष्टुपु संप्रयोगो लभ्यते गस्तथा प्रतिघोऽपि द्रष्टव्यः । प्रतियो गगेण मानेन दृष्ट्या च न संप्रयुज्यते ॥. मानः प्रतिधेन विचिकित्सया च न संप्रयुज्यते ॥ अविद्या विविधा। सर्व शसंप्रयुक्ता अविद्या । असामान्या अविद्या । असामान्या अविद्या, फतमा। सत्येप्वज्ञानम् ॥ दृष्टिः प्रतिघेन विविकित्सया च न संप्रयुज्यते ॥ ग्रोधादय उपलशा अन्योऽन्यं न संप्रयुज्यन्ते ॥ आहीश्यमनपत्राप्यं च सर्वप्राकुशले सामान्येन संप्रयुज्यते ।। स्त्यानमीद्धत्यमाश्रद्ध्यं कोसीद्य प्रमादश्च सर्वत्र क्लिष्ट संप्रयुज्यन्ते ॥ पर्यायः कतमः। सार्वलशा नानार्थाधया नानावस्थाः पाया: । संयोजन बन्धनं अनुशयः उपक्तशः पर्यवस्थानम् ओघः योगः उपादानम् मन्यः नियरणम् खिलः मलः निघः शल्यः किंचनः दु [ T. 86a] श्चरितम् आस्रवः विघातः परिदाहः रणः ज्वरः वनसः विवन्धः ॥ संयोजनानि कति कथं संयोजनं कुत्र संयोजनम्। संयोजनानि नव । अनुनयसंयोजनम् प्रतिघसंयोजनम् मानसंयोजनम् अविद्यासंयोजनम् दृष्टिसंयोजनम् परामर्शसंयोजनम् विचिकित्सासंयोजनम् ईर्ष्यासंयोजनम् मात्सर्यसंयोजनं च । [Ch. 14a ] अनुनयसंयोजन कतमत् । त्रैधातुको रागः। अनुनयसंप्र. योजनेन संप्रयुक्तः धातुकं नोहे जयति । अनुदूगेन अकुशलसमुदाचारः कुशलासमु. दाचारश्च। तेन आयत्या दुःखाभिनिवृत्तो दुःश्वेन संयुज्यते । १०. मो० मूला० । ११. मो. ततो। १२. मो० एतन्नास्ति। वाक्यमेतत् भाष्यतो गृहीतं प्रमीयते। १३. मी० सत्यं नास्ति । १४ मो० एतन्नास्ति। १. चीन 'संप्रयुज्यते नास्ति । भी. अस्ति। २ मी. नास्ति । ३. मो० नालि। ४......४ मो० एतद् वाक्यं नास्ति । ५.., .५ भो० नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः सप्त मानाः। प्रतिघसंयोजनं कतमत् । सत्वेषु दुःये दुःखस्थानीयेप च धर्मेषु चित्तान्य विहिंसा। प्रतिघसंयोजनेन संप्रयुक्तो प्रतिघनिमित्तेघु चित्त नोपेक्षते। अनुपेक्ष- या च अकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । नेन आयत्यां लौकिकदुःग्याभि- निवृत्ती दुःखेन संयुज्यते ॥ मानसंयोजनं कतमत् । मानोऽतिमानो मानातिमानो- ऽस्मिमानोऽभिमान ऊनमानो मिथ्यामानश्च । मानः कतमः। होनान् श्रेयानस्मि (अ) सदृशेन सदृशोऽस्मीति वा या वित्तस्योन्नतिः। अतिमानः कतमः। सदृशात् श्रेयान स्मि श्रेयसा सदृशोऽस्मीति या या चित्तस्योन्नतिः। [T 86b] मानाति- मानः कतमः । श्रेयसः श्रेयानस्मीति या चित्तस्योन्नतिः। अस्मिमानः कतमः । पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वात्मात्मीयाभिनिवेशाद्या चित्तम्योन्नतिः । अभिमानः कतमः । अप्राप्त उत्तरे विशेषाधिगमे प्रातो मयेति या चित्तस्योन्नतिः। ऊनमानः कतमः । वहन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनोऽम्मीति या चित्तस्योसतिः । मिथ्यामानः फतमः। अगुणवतो गुणवानस्मीति या चित्तस्योन्नतिः । मानसंयोजनेन संप्रयुक्त आत्मा- त्मीयो न संजानाति । असंज्ञानात् आत्मात्मीयग्रहः अकुशलसमुदाचारः कुशला- समुदाचारश्च । तेनायत्या दुःखाभिनिवृत्ती दुःखेन संयुज्यते ॥ अविद्यासंयोजनं कतमत् । धातुकमज्ञानम्। अविद्यासंयोजनेन संप्रयुक्तो दुःखधर्मान् समुदयधर्मान् नाध्यवस्यति । अमध्यवसायेन अकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यं लौकिकदुःस्वाभिनिवृत्तौ दुःखेन संयुज्यते ॥ दृष्टिसंयोजनं कतमत् । तिम्रो दृष्टयः। सत्कायष्टिरन्तग्राहदृष्टिमिथ्या- दृष्टिश्च । दृटिसंयोजनेन संप्रयुक्तो मिथ्यानिःसरणं परिकल्पितविप्रतिसारं पर्यपने अभिनिविशते। मिथानिःसरणाभिनिवेशेनाकुशलसमुदाचारः कुशलासमुदावारश्च । तेनायत्यां लौकिकदुःखाभिनिवृत्तौ दुग्वेन संयुज्यते ॥ परामर्शसंयोजनं कतमत् । दृष्टिपरामर्शः शीलवत [ T. 37a ] परामर्शश्च । । १ . .१ संदर्भोऽयं त्रिंशिकाभाष्यानुरोधाद (२९) अभिधर्मकोशमाप्यानुरोधाच्चै पमनूदितः । तन मानलक्षणे असोनेति नन् नास्ति । त्रिशिकामाप्य सदशेन अभिधर्मकोशमाध्ये च समेन इति दृश्यते। चीनानुवादे तु प्रत्येक वाक्येषु अस्मीत्यस्य कल्पते ( chi) इति अन्ते च स्वभावः ( hsing ) इति चाधिकं वर्तते ! २. ची० विशेषधर्मा० । ३. ची. धर्म इत्यधिक विद्यते मयेति च न लक्ष्यते।

·४६ अमिधर्मसमुच्चयः -- परामर्शसंयोजनेन संप्रयुक्तो मिथ्यानिःसरणोपायं फल्पयत्यभिनिविशते । मिथ्यानिः- सरणोपायाभिनिवेशनापुरालसमुदाचारः कुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यां गौकिक दुःग्याभिनिवृत्ती दुःखेन संयुज्यते ॥ विचिकित्सासंयोजनं फतमत् । सत्येपु विमतिः। विचिकित्सासंयोजनेन मंप्रयुक्तो युद्धधर्मसंधेषु ग्लेषु विचिकित्सते ग्लत्रयं न समुदाचरति । रलत्रया- समुदाचारेणाकुशलसमुदाचारः युशालासमुदाचारश्च । तेनायत्यां लौकिकदुःखामि निवृत्ती दुःखेन संयुज्यते॥ ईर्ष्यासंयोजनं फतमत् । लाभसत्काराध्यचसितस्य परसंपत्ताचमर्पकृतश्च तसो व्यारोपः। ईर्ष्यासंयोजनेन संप्रयुक्तो लाभसत्कारान् अनुनयति धर्म न गुरुकरोति । लाभसत्कारगुरकारेणा' फुशलसमुदावारः पुशलासमुदाबारश्च । तेनायत्यां लोकिक- दुग्याभिनिवृत्ती दुःखेन संयुज्यते ॥ मात्सर्यसंयोजनं फतमत् । लाभसत्काराध्यवसितस्य परिष्कारेषु चैतस आग्रहः। मात्सर्यसंयोजनेन संप्रयुक्त उपचयमनुनयति त दर्जनतां च न सत्क- उपचयानुनयेनाकुशलसमुदाचारः पुशलासमुदाचारश्च । तेनायत्यां दौकिकदुःखाभिनिवृत्ती दुःखेन संयुज्यते ॥ { Ch. 14b ] बन्धनं विविधम् । . रागबन्धनं पवन्धनं मोहबन्धनं च । राग [T. 87b ]यन्धनेन सत्त्वानां विपरिणामदुःखतायां बन्धनम्। द्वेषयन्धनेन सत्त्वानां दुखदुःखतायां बन्धनम् । मोहबन्धनेन सत्त्वानां संस्कारदुःखतायां वन्धनम्। अपिच रागद्व पमोहान्निधित्य कुशलसमुदाबारेषु न वशवर्तितां लभते । अत उच्यते बन्धनम्॥ अनुशयाः सप्त। कामरागानुशयः प्रतिघानुशयः भवरागानुशयः मानानुशयः अविद्यानुशयः दृष्ट्यनुशयः विविकित्सानुशयश्च । कामरागानुशयः कतमः । काम- रागपक्षीयं दौष्ठुल्यम् ॥ प्रतिधानुशयः कतमः। प्रतिधपक्षीयं दोष्ट ल्यम् ॥ रागानुशयः कतमः। रूपारूप्यरागपक्षीयं दौष्ठ त्यम् ॥ मानानुशयः कतमः । मानपक्षीयं दोष्ट ल्यम् ॥ अविद्यानुशयः कतम: अविद्यापक्षीयं दौष्ठ ल्यम् ॥ हृष्ट्यनुशंयः कतमः । दृष्टिपक्षीयं दौष्ठुल्यम् ॥ चिचिकित्सानुशयः कतमः । विचिकित्सापंक्षीयं दौठुल्यम् ॥ कामैषाणाया अविरतस्य कामयगप्रतिधानुशया- रोति । 4 भव. . 1. मो० उदग्रहणेन । २. भो० परिष्कारपचयं नानुनयति । ३. ४.५ भो० नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः ४७ घनुशयाते। भवैषणाया अविरतस्य भवरागांनुशंयोऽनुशेते। मिथ्याग्रह्यचर्यषणाया अविरतस्य मानाविद्यादृष्टि विचिकित्सानुशया अनुशेरते। ते सत्त्वा' हीनप्रतिपक्षं लभन्ते मदो मानश्चोत्पद्यते आर्यसत्येषु [T. 442] संमोहश्च । मिथ्यामोक्षं मोक्षोपायं च संतोरयन्ति बुद्धशासनधर्मविनयेषु वितिः विविकित्सा च ॥ उपलशस्तु ये कशास्ते उपक्क शा अपि भवन्ति । 2 उपल्लो शास्तु न शाः। शाशान् स्थापयित्वा तदन्यः क्लिष्टः संस्कारस्कन्धसंगृहीतः सर्वश्चतसिको धर्मः । स' पुनः कतमः । पड़ागादीन् लशान् स्थापयित्वा 'क्लिष्टः संस्कारस्कन्धसंगृहीतः क्रोधादिकश्चैतसिको धर्मः । अपि खलु रागो द्वेपो मोहश्च चैतसिका उपक्लेशा उच्यन्ते । यश्चित्ते उपक्ल शो न वैराग्यं न विमोक्षो नावरणग्रहाणम् । अत उच्यन्ते उपल्लो शाः। तथा च भगवतोकम् दीर्घरात्र यो रागद्वपमोहा उपक्लि- श्यन्ति विक्षिपन्ति चित्र संक्लिश्यन्ति । पर्यवस्थानान्यष्टौ। स्त्यानं मिद्धमौद्धत्य कौत्यमीा मात्सर्यमाहीक्य. मनपत्राप्यं च । पुनः पुनः उद्वेगेन चित्तं पर्यवनहन्तीति पर्यवस्थानानि । तथाच शमथप्रग्रहनिमित्तभावनाकाले तत्सन्निश्रय ब्रह्मचर्या दिशुद्धि संगृहीतशील " काले०वित्त पर्यवनह्यन्ति ॥ ओघश्चतुर्विधः । कामोघः भवौघः दृष्ट्योधः अविद्यौघश्च । स्रोतोऽनुकूलः प्रवाहावर्त ओघार्थः । संकेशान्वयतः । आद्यः कामपणाभावना । द्वितीयः भवैषणामाचना। अपरा [ T. 88b ]वुभौ मिथ्याब्रह्मचर्यपणाभावना। आश्रया- श्रितसंबन्धयोगेन। योगश्चतुर्विधः। कामयोगः भवयोगः दृष्टियोगः अविद्यायोगश्च । विसंयोग. परिपन्थकरो योगार्थः। विशुद्धिविपर्ययतः। ते पुनर्यथायोगमेपणात्रयभावना । उपादानानि. चत्वारि । कामोपादानं ह्रप्ट्यु पादानं शीलवतोपादानमात्म- चादोपादानं च । विवादमूलोपादानं पोनर्भविकोपादानं चोपादानं द्रष्टव्यम् । 4 १. मो० नास्ति । २ भो० अत्रापि नन् प्रामादिकः प्रतीयते । ३. भो० स पुनः, चैतसिको धर्मः नास्ति। भाष्यता गृहीत । ४. भो० वाक्यद्वयम् । ५ भो० नास्ति । ६. उपक्लिश्यन्ति विक्षिपन्ति नास्ति। ७. ... भो० एतद् वाक्यमत्र नास्ति शोलकाले इत्यस्यानन्तरं वर्तते न च वाक्यद्वयम्। ८. भो ब्रह्मचर्य नास्ति । ९, भो० संगृहीतशील नास्ति । १०. मो. कुशलं चित्त। १. मो० नास्ति ।

·अभिधर्मसमुशयः न कि भवति । फामरागविबन्धनधासंशोतुना गृहिणोऽन्योऽन्यं वियदन्ति । तद् विचादमूलं प्रथममुपादानम् । दृगिगवियन्धमेधा संक्लेशहेतुना प्राजिता अन्योऽन्यं विवदन्ति । तर विवादमूलमपरमुपाटानत्रयम् ॥ धापछि टि- गतयो दृष्ट्यु पादानम् । नानायतशीलः छन्, तपः शीलवृतोपादानम् ॥ तदाधिता च सत्कायदृष्टिः आत्मयादोपादानम् ॥ दृष्टिालघृतोपादानाम्यां तीर्थ्या अन्योऽन्यं विवदन्ति । आत्मवादोपादाने तु तीर्थ्या अन्योऽन्यं न विवदन्ति । धार्मिकः सार्धमन्योऽन्यं विवदन्ति ॥ एवं च विवादमूलेऽभिनिवेशात पोनर्भधिक दुपविपाफोपादानाक्षेपायोपादानान्युन्यन्ते । ग्रन्थाश्चत्वारः। अभिध्याकायनन्य. व्यापादकायग्रन्थः शीलबूत [T.8ya ] परामर्शकायग्रन्थः तत्सत्याभिनिवेशोपादानकायग्रन्थश्च । समाहितमन स्वभावस्य कायम्य परिग्रन्थार्थन ग्रन्थो वेदितव्यः । (तेन किं भवति । 'चतुर्विधं चित्तं विक्षिप्यते । वित्तादिपु अनुनयहेतोः चित, विक्षिप्यते । विवादवस्तुपु अप्रतिपत्तिहतो. वित्त विक्षिप्यते । दुष्करशीलवृतदुःसहेतोः चित्त' विक्षिप्यते । अयोनिशो [ Ch Isajय सन्तीरणहेतो. वित्त विक्षिप्यते ।। निवरणानि पञ्च। कामच्छन्दनिवरणम् व्यापादनिवरणम् स्त्यानमिद्धनिव- रणम् औद्धत्यकोकृत्यनिवरणम् विचिकित्सानिवरणं व । कुशलपक्षस्यासंघल्यानं निवरणं द्रष्टव्यम् । तच्च प्रवृज्यायामभिरती। चोदनायां प्रतिपत्ती शमथे प्रग्रहे उपेक्षायां च ॥ सिलस्त्रिविधः। रागसिलो द्वपखिलो मोहखिलश्च। रागद्वपमोहान्निधित्य पूर्वाभ्यासेन रागादिचर्यापरिनिष्पादनम् । चित्तस्यादान्ततया अकर्मण्यतया दुर्विमोक्षतया च सत्त्वस्तस्याश्चर्याया दुर्भद्यत्वात् सिल इत्युच्यते ॥ मलास्त्रयः। रागमलो द्वषमलो मोहमलश्च । तच रागद्वेषमोहानिधित्य - । ३ २-३ मो. एतन्नास्ति । मो० नन नास्ति । भाष्यत्वेव विद्यते। "आत्मवादो- पादानाभ्यों तोा अन्योऽन्य विवदन्ति । तनानकमत्यात । आत्मवादो- पादाने त्वन्योन्यन्न विवदन्त्यात्मनोऽस्तित्व प्रति सपा मनमाम्यात् ॥" ४ अय चीनाक्षरानुवाद । मोटाक्षरानुवादस्तु “एध विवादमूलोपादानादभिनिवेशेन सापरायिकपुनर्भवोपादानाचीपादानान्युन्यन्ते ।” ५ मो० नास्ति । ६ ६ मो. एतन्नास्ति। भो. नास्ति । ८ मौ. चित्त विक्षिप्यते नास्ति । ९ ची विपयज्ञया १० भो० नास्ति । ११ मो. अनोत्तरन च प्रत्येक काले इति सबध्यते। ७ ·सत्यपरिच्छेदः ४६ दोशील्यम् । तत् संप्रजानद्धिः सब्रह्मचारिभिमे चा अरण्ये पा तथा कुर्वन्तं पश्यद्भिरच्यते अयं सल्वायुप्मान् करोत्येवं कृत्यं चरत्येवमाचरितं ग्रामकण्टक आमिपोऽ[ T. 89b ] शुचिः। अतो मला नाम ॥ निधास्त्रय' । रागनिधो द्वैपनिधो मोहनिघश्च । रागदपमोहानिश्चित्य दीर्घकालं पुनः पुनर्जातिमरणेपु क्लिश्यन्ते इत्युच्यन्ते निघा. ॥ शल्यास्त्रयः । रागशल्यो उपशल्यो मोहशल्यश्च । रागद्वे पमोहानिधित्य भचे भवोपकरणेषु वा अध्येपणासमुत्पादेन प्रवन्धानुपच्छेदेन बुद्ध धर्म संधे दुःखसमुदयनिरोधमार्गेपु या विचिकित्सासमुत्पादेन वा शल्या नाम ॥ "किंचनास्त्रयः। रागकिंचनो द्वपकिंचनो मोहकिंवनश्च । रागढ पमोहान्नि- चित्य वित्तसंचयेपु सभयाः सवैरा भूयो विहारविक्षेपाः किंचना नाम । दुश्चरितानि त्रीणि । रागदुश्चरितं द्वपदुश्चरितं मोहदुश्चरितं च । रागद्वपमोहानिश्रित्य कायवाड्मनोदुश्चरितानि चरन्तीति' दुश्चरितानीत्युच्यन्ते । पुन' रागद्वे पमोहानिधित्योत्पन्नानां यहूनामकुशलदुश्चरितानामपुशलमूलत्येन त्रिभिर्व्यवस्थानम् । तत् कथम् । सत्त्वा लोके' आमिपकिंचित्कहेतो दुश्चरितं चरन्ति । लोफेऽपकार' निमित्तपरिकल्पहतो दुश्चरितं चरन्ति । लोके मिथ्या- धर्माभिनिवेशहेतोः दुश्चरितं चरन्ति । इति ते रागढ पमोहा दुश्चरितानि नाम अकुशलमूलानि कामास्त्रवो. भवास्रयोऽविद्यावश्च । चित्तविसारं सतं कुर्वन्ती त्यास्रवाः इत्युच्यन्ते । ते पुनः कथम् । बहिर्धा विसारं [T 9a] निश्रित्य कामास्रवः । अन्तर्धाविसारं निश्रित्य भवानवः। तदु- भयाश्रयविसारं निश्रित्य अविद्यानवः ।। . . आस्त्रास्त्रय' . १७ १. ची० अक्षरानुवादस्तु शीलशिक्षास्थानविपत्ति'। २, चो० गभीर इति वर्तते । ३ भो, प्रवन्धानुपच्छेदेन नास्ति। ४ भो० वित्तसचयेषु नास्ति । ५ मो० वाश्यद्वयम् । ६ ६ भो 'रागद्धप तत् कथम्' इति नास्ति। माध्ये लोमशब्दो वर्तते। तनत्वेवम् “लोमद्वेषमोहा- नामकुशलमूलत्वेन व्यवस्थानमेभिमुख्यैः” । (५३क)। भो• अनोत्तरन च लोके इति नास्ति। अय' पाठ. भाष्यतो गृहीत । ची० किचनास्वाद इति प्रतीयते । ची. वैर। १०. भो० अकुशलमूलानि नास्ति। १ पाठोऽय माध्यतो गृहीत',। भोटेऽप्येवं प्रतीयते । चीने नु चित्त स्रवति विसरति अविच्छिन्नम् । २ २, भो० नास्ति। ८ ९ ·५० . . अभिधर्मसमुशयः विधातास्त्रयः। रागविघातो पविधातो मोहविघातश्च । रागढ पमोहा- मिश्रित्य भवे परिष्कारेषु घा परणा । अभावे विधाते सर्वदा दारिद्य, दुःखादिभिः हिट भवन्तीति विधाताः। परिदादास्त्रयः । . रागपरिदाहो देपपरिदाहो मोहपरिदाहश्च । रागद्वेष- मोहसन्निधयेण अयोनिशो निमित्ताभिनिवेशो' अनुत्र्यक्षनाभिनिवेशश्च । तेन निमित्तानुव्यञ्जनाभिनिवेशेन कायं चित्तच परिदहन्तीति परिदादाः ।। उपायासास्त्रयः। रागोपायासो पोपायासो मोहोपायासश्च । राग प. मोहसनिश्रयेण. तत्र तत्र रतिरध्यवसानं च। तद्विपरिणामे शोकपरिदेवनादुःग्य. दौर्मनस्योपायासः स्पृष्टा भयन्तीत्यु [ Ch. rgb ]पायासाः ॥ रणास्त्रयः। रागरणो देपरणो मोहरणश्च । रागद्वे पमोहसन्निधयेण शस्त्रादानदण्डादिभिः रणयन्ति नानाविधं भण्डनं फलहं कुर्वन्तीति रागादयो' रणा उच्यन्ते।। ज्चरास्त्रयः। रागज्वरो द्वपञ्चरो मोह [T. 9ob] ज्वरश्च । रागद्वेष- मोहसलियेण 'अधर्मरागेण महा दहनेन परिदहन्ति विषमलोभेन महादहनेन परिदहन्ति मिथ्याधर्मेण महादहनेन परिदहन्तीति ज्वरा नाम ॥ घनसास्त्रयः । रागवनसो उपवनसो मोहवनसश्च । रागद्वपमोहसन्नि- श्रयेण जातिमरणमूलेघु संस्कारेषु संयोजयन्ति संजनयन्ति सत्वाम् नानाविधकायेपु पञ्चगतिसंसारपु अभिनिर्वर्तयन्तीति रागादयो बनसा इत्युच्यन्ते ॥ विवन्धात्रयः। रागविवन्धो द्वपविवन्धो मोहविवन्धश्च । राग पमोह- सनिधयेण कायसापेक्षता वित्तसापेक्षता योध्यभावः कोलाहलरतिः परित्तकुशल- धर्मलाभेऽपि सन्तोषः । तैः कुशलधर्मान्न' भावयन्तीति विबन्धाः उच्यन्ते । पच- मादयः कुशार्थानां पर्याया अप्रमाणाः ॥ विप्रतिपत्तिः कतमा । रागः प्रतिघश्च द्वौ क्लशौ विपये दृष्टौ च विप्रतिपन्नौ । . .. ३, भोटानुवादस्त्येवं प्रतीयते । 'विधातेन हानि कुर्वन्तीति विधाताः । तत्र 'अभावं 'सर्वदा दारियू दुःसादिमिः इति च नास्ति। ४.५ ६. भो० ग्रह'। ५. भो० ते। ८ भो० ते। ६. मो० ते। १. भो० धर्मान् नास्ति । २..२ मी. एतद्वाक्यं नास्ति। ३. भो०टी० तत्वे पाठ प्रतीयते । “रागो विषये दृष्टौ च विप्रतिपन्नः। यथा रागस्तथा प्रतिषः।"

·सत्यपरिच्छेदः यथा मानस्तथा मानः सत्त्वेषु दृष्टौ च विप्रतिपन्नः। सत्कायान्तग्राहमिथ्यादृष्टयो शेये विप्रतिपनाः । दृष्टिपरामर्शशोलवतपरामी दृष्टी विप्रतिपन्नी। विचिकित्सा प्रतिपक्षे विप्रतिपन्ना । अविद्या सर्वत्र विप्रतिपन्ना। दश कशा दुःखे समुदये च विप्रतिपन्नाः। तनिदान- पदस्थानतः । पुनः दश क्लेशा [ T. 91a] निरोधे मार्गे च विप्रतिपन्नाः । तैस्तत्रो. त्राससंजननतः ।। धातुः कतमः । प्रतिघं स्थापयित्वा तदन्ये सर्वे धातुकप्रतिसंयुक्ताः । प्रतिघस्तु कामधातुप्रतिसंयुक्तः । अपि खलु रागः कामधाती सुखसौमनस्योपेक्षामिः संप्रयुज्यते । यथा कामधातो तथा प्रथमद्वितीयध्यानयोः । तृतीयध्याने सुखोपेक्षाभ्यां संप्रयुज्यते । तदूर्ध्वमुपेक्षया संप्रयुज्यते ॥ प्रतियो दुःखदोर्मनस्यो. सुखोपेक्षाभिः, संप्रयुज्यते ॥ मानः कामधातौ सौमनस्योपेक्षाभिः संप्रयुज्यते । प्रथमद्वितीयंध्यानयो सुखसौमनस्योपेक्षाभिः संप्रयुज्यते । तृतीयध्याने सुखोपेक्षाभ्यां संप्रयुज्यते। तदूर्ध्वमुपेक्षयैव संप्रयुज्यते ॥ सत्कायदृष्टिः अन्तग्राहदृष्टिः दृष्टिपरामर्शः शीलवृतपरामर्शश्च ॥ मिथ्यावृष्टिः फामधाती दौर्मनस्यसौमनस्यो' पेक्षाभिः संप्रयुज्यते । रूपधातावारूप्यधातो च यथावेदितं संप्रयुज्यते ॥ विचिकित्सा कामधाती दौर्मनस्योपेक्षाम्यां संप्रयुज्यते । रूपधातावारूप्यधातौ च यथावेदितं संप्रयुज्यते ॥ अविद्या द्विविधा। संप्रयुक्ता असामान्या च। सर्वक्ल शसंप्रयोगतः संप्रयुक्ता अविद्या यथावेदितं संप्रयुज्यते । आसामान्या अविद्या [T. 9rb] कामधातो दोर्मनस्योपेक्षाभ्यां संप्रयुज्यते। तदूर्ध्वधातौ यथावेदितं संप्रयुज्यते ॥ कथं सर्वक्लेशा उपेक्षया संप्रयुज्यन्ते । सर्वक्शानामौदासीन्यमागम्यास्तगमनतामुपादाय ॥ अपि खलु रागः फामधातो पडिज्ञानकायिकः ॥ यथा रागस्तथा प्रतियोऽविद्या च ॥ रागो रूपधाती चतुर्विज्ञानकायिकः । भारूप्यधातो मनोविज्ञानकायिकः ॥ यथा रागस्तथा अविद्या ॥ मानो दृष्टिविचिकित्सा च सर्वत्र मनोविज्ञानकायिकाः ॥ अपि खलु रागः प्रतियो मानश्च कामधातो वस्त्वेकदेशप्रवृत्तिकाः। कामधातुवद् रूपधातावारूप्यधातावपि शिष्टाः क्लेशाः सर्वत्र सर्ववस्तु प्रवृत्तिकाः। ४... ४, ५...५ भा० विप्रतिपन्ना इत्यस्मात् पूर्व वर्तते । ६. मो० नास्ति । मो० सौमनस्य दौमनस्य० । ८...८ भो० अविद्या......आवेणिका च नास्ति । असामान्या ( pu kung) विप्रयुक्ता इति किम् ?

·अभिधर्मसमुच्चयः निकायः कतमः। दो शनिकायो। दर्शनप्रहातव्यनिकायो भावनाप्रहात- व्यनिकायध। दर्शनप्रदातव्यतिकायः पुनश्चतुर्विधः । दुःखदर्शनप्रहातन्यनिकायः समुदयदर्शनप्रहातन्यनिकायः। निरोधदर्शनमहातव्यनिकायः [Ch. 16a ] मार्ग- दर्शनप्रहातव्यनिकायश्च । 'फामधाती दुपदर्शनप्रहातल्या दश सोशाः। दुःरादर्शन- महातव्ययत् समुदयदर्शनप्रहातव्याः निरोधदर्शनप्रहातव्या मार्गदर्शनप्रहातध्यान ! रूपधाती दुःपादिचतुर्विधदर्शनप्रहातन्याः प्रत्येकं नव हो शाः स्थापयित्वा प्रतिधम् । रूपधातुवदारूप्यधातावपि । एवं च दर्शनप्रहातव्यह शनिकाया द्वादशाधिकं शतं होशाः ॥ फामधातो भावना [T. 9za ] प्रहातव्याः पटवलेशाः। सहजा सत्कायदृष्टिः अन्तग्राहदृष्टिः रागः प्रतिघो मानोऽविद्या च] रूपधातो भावनाप्रहात- व्याः पञ्च छोशाः स्थापयित्या प्रतिधम् । रूपधातुवदारूप्यधातावपि । एवं च भावनामहातव्यनिकायाः पतिः क्लेशाः ॥ प्रहाणं कतमत् । तथा पर्यायपहाणं तेन मनस्कारेण प्रहाणम् । तस्मात् प्रतिलम्भात् प्रहाणम् । तथा पर्यायप्रहाणं फतमत् । परिज्ञानत. परिवर्जनतः प्रतिपक्षलाभतश्च । परिज्ञानं कतमत् । तन्निदानवस्तुपरिशानम् स्वभावपरिज्ञानम् आदीनवपरिज्ञानं च। परिवजनं कतमत्। तत्कालोत्पन्नस्यानादानम् ।, प्रति- पक्षलाभः कतमः। अनुत्पन्नस्यानुत्पादत उत्पन्नस्या वर्जनतो घा प्रतिपक्ष लाभ- मार्गः॥ तेन मनस्कारेण प्रहाणम् । कोशेन मनस्कारेण किं प्रजहाति । असं भिन्नालम्बनेन मनस्कारेण सर्वधर्मा अनात्मान इति पश्यति। अनित्याकारा इति क्लेशान् प्रजहाति। अनित्याकार परिकर्मतः ॥ तस्मात् प्रतिलम्भात् प्रहाणम् । कस्मात् प्रतिलम्भात् प्रजहाति। नातीतात् निरुद्धतः। नानागतात् अनुत्पन्नत। न प्रत्युत्पन्नात् असहभारतः। केवलं क्लशदीप्ठुल्यप्रतिलम्भात् प्रजहातीति प्रहाणम् । यथा यथा दौठल्यमुत्पद्यते तथा तथा प्रतिपक्ष उत्पद्यते यथा यथा प्रतिपक्ष उत्पद्यते तथा तथा दौठल्यनिरोधः। समं समम् । यथा १ १ ३ भो० 'दर्शनप्रहातव्य मार्गदर्शनप्रहातव्यनिकायश्च' नास्ति । २. मा. कामधातौ दश दुखदर्शनप्रहातव्या । ३. मा० रूपधातो प्रतिधाभावानव एव दुःखादिदर्शन प्रहातव्या वेदितव्या नव। दुःखदर्शनप्रहातव्यवत् समुदयनिरोध मार्गदर्शनप्रहातव्या अपि। ४. मो. नास्ति। १. मो. अनुत्पादन उत्पन्नस्य भास्ति । २ भो० प्रतिपक्ष नास्ति ।

·4 सत्यपरिच्छेदः लोके ज्योतित्पद्यते तमश निरभ्यते। तद्विसंयोगतो यदाऽनागतशोऽनुप. मधमपु [T.b] अवतिष्ठते तन् प्रहाणमुच्यते ॥ शाधिपतेयं फर्म फतमत् । चेतना पर्म चेतयित्वा फर्म च। 'सय फर्मलक्ष नाम' ॥ पुनः कर्म पञ्चविधम् । उपलब्धिकर्म फारित्रकर्म व्यवसायम परिणतिकर्म प्राप्तिकर्म च । अस्मिंस्त्वर्थे यद् भूयसा व्यवसायकाभिप्रेतम् ॥ चेतनाकर्म फतमत्' । पुण्यकर्म अपुण्यकर्म आनिज्यकर्म च ॥ चेतयित्या धर्म फतमत् । फायकर्म वागर्म मनस्कर्म च। तानि प्रीणि कायवाननम्यार्माणि अयुलानि पुशलानि च । अकुशलानि मतमानि । दशायुशलफर्मपथाः । प्राणा. तिपातः भदत्तादानम् काममिध्याचारः मृगवादः पिशुनवाय परपचार संभिमप्रलापः अभिध्या व्यापादः मिथ्थादृष्टिय । पुशलानि फतमानि । दश पुरातकर्मपथाः । प्राणातिपाताद विरतिः अदत्तादानाद्विरतिः काममिथ्याचाराद्विरतिः मृपावादाद्विरतिः पिशुनवाचो विरतिः परुपयाचो विरतिः संभिन्न प्रलापाद्विरतिः अनमिथ्या अव्यापादः सम्यादृष्टिश्च ॥ अपिच प्राणातिपातादीनां यथायोग। पञ्च लक्षणप्रभेदाः। वस्तुत: आशयतः प्रयोगतः सशतः निष्ठागमनतश्च ॥ यदुक्तं सूत्र चेतनाकर्म। क्तमानि चेतनाकर्माणि पराशतिसंचेतनीयताफर्म परसंशतिसंततीयताकर्म अपिशायसंचेतनीयताकर्म मूलाभिनिवेशसंचेतनीयताकर्म विपर्याससंतनीयताकर्म च । तेषु मूलाभिनिवेशसंवेतनीयताकर्म विपर्यासंचेतनी- यता फर्म च। तेषु मूलाभिनिवेशसंचेतनीयता कर्मविपर्याससंचेतनीयता- कर्मभ्यां यदि कृतं भवत्युपचितं च न नास्य विपाकः [T.a] प्रतिसंवेद्यते । कृतं समुदाचारसमुत्थापितम्। उपचितं च वासना समुपचितम् ॥ .. ३, भो० नास्ति। ४. भो० दौल्य० । ५. भाष्यतः संचेतनीयता इति प्रतीयते । मो० कर्मलक्षणसंगृहीतम्। ७ भो० चित्तामिसंस्कृतं मनस्कर्म इत्यधिकम् । नास्ति। ९. ची० कुशलान्यकुदालानीति क्रमः । १०. भो० पैशुन्यम् । ११. मो० प्राणातिपाता. द्विरतियधिन् सभिन्नालापाद्विरतिरितिरिति पाठः । १२. भो० नास्ति। १. भो० चत्वारि लक्षणानि । २. मो० नास्ति। ६, मो० यदनास्ति । पश्चिमाभ्यां तु कर्मभ्यम् । ५ मा० न न इत्यस्य स्थाने अवश्यम् । ६. भो. यदनास्ति। मा.

·अभिधर्मसमुच्चयः । यदुक्त सूत्र नियतवेदनीयं कर्म' इति ।, कतमे नियमाः कर्मप्रियानियमः विपाकप्रतिसंवेदनानियमः अवस्थानियमश्च ॥ तत्र दशानामकुशलानां कर्मपथानां विपाकफलं त्रिअपायेषु । मृदूमध्या. धिमात्राणां तिर्यप्रेतनरकेपु विपाकः10 । निष्यन्दफलं प्रत्येकं तदानुरुप्येण मनुष्येपूपनभानामात्मभावपरिग्रहयोधिपत्तिः। अधिपतिफलं प्रत्येक तदानुरुप्ये- व बाहानां भावानां विपत्तिः । यथोक्त सूत्रे । दशानां कुशलानां कर्मपथानां विपाकफलं देवमनुष्यगतियूपपद्यमानानां देवेषु मनुष्येपु या विपाकः11 निष्यन्द- फलं [ Ch. 16b] तदायतनेषु प्रत्येकं तदानुरूप्येण आत्मभावपरिग्रहयोः संपत्ति रभिनिवर्तते। अधिपतिफलं तदायतनेषु प्रत्येकं तदानुरुप्येणेच बाह्यानां भावानां संपत्तिरभिनित कुशलानामकुशलानां च कर्मणां सुगतौ दुर्गतौ च विपाकोऽभिनिवर्तते। तचाक्षेपण कर्मणा परिपूरकेण च कर्मणा। आक्षेपकं कर्म कतमत् । येन फल's विपाकोऽभिनिर्वतते । परिपूरकं फर्म कतमत् । येनोपपन्न इपानिष्टफलं चेदयते । येन एके कर्मणा एकमात्मभावमाक्षिपति वा अनेकेत कर्मणा एकमात्मभावमा- क्षिपति या अनेकेन कर्मणा अनेकमात्मभावमाक्षिपति वा ॥ एकः सत्त्वोऽनेकेन कर्मणा समन्वागतः। तत्र विपाकफलवेदनायाः कः क्रमः। काये यद् औदारिक पूर्व पच्यते च्युतिकाले प्रत्युपस्थितं वा पूर्व बहुलीकारतां गतं धा अग्रसमाचरितं था। तद्विपाकः पूर्व पच्यते ॥ यदुक्त सूत्र त्रिविधं कर्म पुण्यकर्म अपुण्य [T. 93b] कर्म आनिज्यकर्म च। पुण्यकर्म फतमत् । कामप्रतिसंयुक्त कुशलं कर्म। अपुण्यकर्म कतमत् । अकुशलं कर्म । आनिज्यकर्म कतमत् । रूपारूप्यप्रतिसंयुक्त कुशलं कर्म यदुक्त सूत्र अविद्यालम्बनाः संस्काराः पुण्यानिच्या अपुण्यानिज्याश्चेति । कतमे ॥ ७. भो० कर्म० नास्ति। ८. चीनानुवादे नियतवेदनीयं कर्म प्रश्नत्त्वेनोपन्यस्तम्। भाष्यस्य चीनानुवादे तु नियमा इत्यस्यैव प्रश्नत्त्वेनोपन्यस्तत्त्वाद् मोटे च तथा दर्शनात् तदनुरोधात् प्रसंगानुरोधा- चैवं पाठः ९. मो० नास्ति । १० .१०. भो० नास्त्येितत् । भाष्यतो गृहीतं प्रतीयते । ११. भो० मनुष्याणाम् । १२...१२ मो० देवेषु मनुष्येषु। १२....१४. मो० अभिनिवर्तते नास्ति १५ भो० फल. नास्ति। १६. भो० नास्ति। १७. मो. नास्ति, चौ. प्रत्येकमावय॑ते। १. भो तन। २. भो० यदन्नास्ति। ३, भो• त्रिविधं कर्म नास्ति । ४. मो० नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः पुण्यानिज्या अविद्यालम्बनाः संस्कारा उत्पद्यन्ते । द्विविधः संमूढः । फलविपाक- समूहः तत्वार्थसंमूदश्च । फलविपाकसंमूढस्यापुण्याः संस्काराः । तत्यार्थ. संमढस्य पुण्यानिज्याः संस्काराः। प्राणातिपातस्य कर्मपथस्य लोभ पमोहः प्रयोगः । द्वेषेणैव निष्टा । प्राणातिपातयत् परुपपागव्यापादयोरपि कर्मपथयोः । अदत्तादानस्य कर्मपथस्य लोमद्वेषमोहैः प्रयोगः। लोमेनैव निष्ठा। अदत्तादानवत् काममिथ्याचाराभिध्ययोः फर्मपथयोः। मृपावादस्य कर्मपथस्य लोभद्वपमोहः प्रयोगः। प्रयाणामन्यतमेन निष्ठा। मृपायादवत् संभिन्न प्रलापपिशुनवाचोः कर्मपथयोः । मिध्यादृष्टः कर्मपथस्य रागदपमोहैः प्रयोगः। मोहेनैव निष्ठा । यदुक्त' सूत्र साधारणं फर्म असाधारणं कर्म वलयत्कर्म दुलं कर्म च । साधारणं फर्म कतमम् । यत्कर्म भाजनलोके नानाविधं विकल्पं फरोति ॥ असाधारणं [T. 94a] कर्म फतमत् । यत्कर्म सत्त्वलोके नानाविध विकल्प करोति ॥ अपि च सत्वानामन्योन्याधिपतेयं कर्मापि। येन कर्मवलेन' सत्या. नामन्योन्याधिपतिप्रत्ययः प्रोक्तः। 1 तेषामन्योन्याधिपतिवलतस्तदप्युच्यते साधारण कर्म। यतः सूत्र उक्तम् । यथा सत्वानामन्यैः सत्वैः सह अन्योन्यं दर्शनादिक नोपभोगो नोपलब्धिः। वलपत्कर्म कतमत् । प्रतिपक्षवलयत्पुद्गलस्य संचेतनीयम. कुशलं कर्म । प्रतिपक्षवलविस्कम्भणेन चेदनीयनरककर्मप्रवृत्तः दृष्टधर्मवेदनायाः परिनिष्पादनं दृष्टधर्मवेदनीयनरककर्मप्रवृत्तरनुत्पादः। येन 'तत्कर्म यलवदित्युच्यते । प्रातिपक्षिककर्मचलत: सर्व संचेतनीयं कुशलं कर्म यलवदित्युच्यते । तत्कर्म निभित्योक्त' भगवता ममार्यधावका अप्रमाणचैपुल्यकर्मणि चित्त कुशलं परि- भावयन्ति अभिसंस्कृते सप्रमाणे कर्मणि नाक्षिपन्ति नावस्थापयन्ति न परिहापयन्ति तत्संख्याते। यदपि प्रतिपक्षदुर्बलपुद्गलस्य संचेतनीयमकुशलं कर्म तदपि कुशला- - ५ भो० अस्मिन् संदर्भ कर्मपथस्य कर्मपथयोः नास्ति । १२. मो• यदनास्ति। १३. मो० कर्म नास्ति। १४. भो० नास्ति। १५ मो० नास्ति। १६. भो० नास्ति । १७ भो० नास्ति। १८.१८. मो० एतन्नास्ति। १९ मो० एतन्नास्ति । २० भो० नास्ति । १, भो० पुद्गलस्य नास्ति। २-२. मो० यत् सत्त्वो नरकं वेदयते तद् दृष्टे धर्मे वेदितं भवति । यद् दृष्टे धर्म वेदितं भवति तद् वेदनाया अनुत्पादः। ३-३, मो० एतन्नास्ति । ४ मो० चलतः नास्ति। ५ मो० कर्मणि नास्ति । ६, मो० नालि। ६, भो• पुद्गलस्य नास्ति । ७. मो० ·अभिधर्मसमुथयः त्कर्मणो वलयदित्युच्यते। यत् पुनः संचेतनीयं कर्म नियतविपाकमदीयमपरिमातं तद् बलवत् फर्म त्युन्यते । तन्मनसि निधायोक्त सर्व च पुसलायुशलं कर्म नियतविपाकमार्यमार्गेण प्रदीणं वलयन फर्म इत्युच्यते। यदपि कामप्रतिसंयुक्तम- . खुशालं फर्म यदपि पूर्वमभ्यस्तं यदपि पदस्य यदप्यसाध्यमभिसंस्कृतं कर्म अपरि- निर्वाणधर्मतः तदपि प्रत्या यलयन फर्म इत्युच्यते । क्षेत्रतोऽपि चित्ताभि- संस्कारतोऽपि यल्ल[ T. 94b ]वत् फर्म घेदितव्यम् । पुनर्नयभिराकारैर्यलयत कर्म वेदितव्यम् । तथा क्षेत्रतः वस्तुतः स्वभावतः आश्रयतः मनसिकारतः आशयतः ICh. 17 ] सहायतः यदुलीकारतः बाहुजन्यतश्च ॥ तद्विपर्येण दुर्वलं फर्म ॥ भगवतोक्त य एवं घदेद्यथाऽयं पुरुपपुद्गलः कर्म करोत्युपचिनोति तथा तथा विपाकं प्रतिसंवेदयत इत्येवं सति ब्रह्मचर्यभासो न भवत्यवकाशश्च न प्रज्ञायते सम्यग् दुःखक्षयाय दुःखस्यान्तक्रियाये । यस्त्वेवं वदेद्यथायं पुरुषपुद्गलो यथा- घेदनीयं कर्म करोत्युपचिनोति तथा तथा यथावेदनीयं विपाकं प्रतिसंवेदयत इत्येवं सति ब्रह्मचर्यभासो भवत्ययकाशश्च प्रज्ञायते सम्यग् दुःखक्षयाय दुःखस्यान्त- क्रियाये । इति यदुक्तं सूत्र तत्र फोऽभिसंधिः । तत्र बुद्धा मनस्येवं मिथ्याघवनं प्रतिपेढुं कामयन्ते । यत् सुखसहगतस्य कर्मणः सुखसहगत एव विपाकोऽभि- निर्वर्तते दुःखसहगतस्य कर्मणो दुःखसहगत एव विपाकोऽभिनिर्वर्तते अदुःखा- सुखसहगतस्य फर्मणस्तत्सहगतः एव विपाकोऽभिनिर्वर्तते । इत्येवमुक्तम् । सम्यग्यचनं त्वेवमनुमन्यते। सुखसहगतस्य कर्मणः सुखवेदनीयस्य सुखविपाको अनुशायते दुःखवेदनीयस्य दुःखविपाकोऽनुज्ञायते अदुःखासुखदनीयस्यादुःखा- सुखविपाकोऽनुज्ञायते । दुःखसहगतस्य कर्मणः सुखवेदनीयस्य सुखविपाकोऽनु- ज्ञायते . दुःखवेदनीयस्य दुःखविपाकोऽनुज्ञायते अदुःखासुखवेदनीयस्यादुःखासुख- विपाकोऽनुज्ञायते । अदुःखासुख [ T. 9a] सहगतस्य कर्मणः सुखवेदनीयस्य नास्ति। कुशलात् कर्मणः नास्ति । ८, भो० नास्ति। ९ भो. आर्यमार्गेण मास्ति । १०. मो. ११. भो० अभिसंस्कृतं कर्म नास्ति । १२. भो० एतत्तु असाध्यमित्यस्मात्पूर्वम् । ची. तदपि ... इत्युच्यते इति प्रत्येकमावर्त्यते । १४-१५ मो. नासो। १...१. मो. 'तत्र बुद्धा. . .यत्' इत्यस्य स्थाने 'भगवत एषोऽमिसंधिः।' २ मो. अदुखामुखसहगतः। ३. मो० नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः सुखविपाकोऽनुशायते दुःखवेदनीयस्य दुःखविपाकोऽनुजायते धनुःखामुसयेदनीयस्या- । दुःखासुखविपाकोऽनुशायते । एषोऽभिसन्धिः तत्र सूत्रे । अपि खलु कर्मप्रभेदसिविधः। संवरकर्म असंवरकर्म नैवसंवरनासंपरकर्म च । संचरकर्म कतमत् । प्रातिमोक्षसंवरसंगृहीतं फर्म ध्यानसंवरसंगृहीतं फर्म अनास्त्रयः, संवरसंगृहीतं कर्म च ॥ प्रतिमोक्षसंवरसंगृहीतं कर्म कतमत् । सप्त संघोपपन्नानां संवराः। भिक्षुसंवरः भिक्षुणीसंवरः शिक्षमाणसंवरः श्रामणेरसंवरः श्रामणेरी संवरः उपासकसंवरः उपासिकासंवरः उपवाससंवरश्च ।। फतमं पुद्गलमधिकृत्य प्रबजितसंवरो व्यवस्थापितः । दुश्चरितविवेकचरितं कामविवेफचरितं पुद्गलमधिकृत्य । कं पुद्गलमधिकृत्य उपासकोपासिकासंवरो व्यवस्थापितः । दुश्चरितविवेकचरित- मधिकृत्य नो तु कामविवेकचरितं पुद्गलम् ॥ कं पुद्गलमधिकृत्योपवाससंबरो व्यवस्थापितः । नैच दुश्चरितविवेकचरितं न कामविवेकचरितं पुलमधिकृत्य ॥ उपासकानामेकत्यानां शिक्षास्थानीयानां शिक्षासमन्यागम इत्युच्यते। उपासक- संपरोऽसमन्यागम इत्युच्यते । उक्तः समन्यागमः शीलविपत्तिरप्युच्यते। यथा पण्डपण्डकानाम् । तेपा [T.95b] मुपासकसंवरः प्रतिपिध्यते न था। तेपा- मुपासकसंवगे न प्रतिषिध्यते । केवलं तेपामुपासकत्वं प्रतिपिध्यते। भिक्षुभिक्षु- णीनामुभयप्रजितानां संघस्य पक्षस्य संसेयोपासनाऽयोग्यत्वात् । पण्डकः पुनः पञ्चविधः । जातिपण्डकः ईर्ष्यापण्डकः पक्षपण्डकः आसेचनकपण्डकः आपत्पण्डकश्च ।। ध्यानसंघरसंगृहीतं कर्म कतमत् । दोशील्यसमुत्थापकानां के शाना चीजोपधाते सति कामेभ्यो वीतरागस्य या विरतिः। प्रथमध्यानवीतरागस्य या चिरतिः । द्वितीयध्यानवीतरागस्य या विरतिः । तृतीयध्यानवीतरागस्य या विरतिः। सोच्यते ध्यानसंवरसंगृहीतं कायवाकर्म। ८ मो० अष्टौ। तत्त समीचीनम् । ४. गो० तत्र सत्र नास्ति । ५६. ७. भो० नास्ति। मो० उक्तः समन्वागम इति नास्ति । १. मो० 'केवलं तेषां' इति नास्ति । २ मो. "प्रबजितानां संघस्य' इति नास्ति । ३, भो. अनोत्तरत्र च संगृहीतं कर्म इति नास्ति। संवर इत्येवास्ति। ४.. ४. मो० एतनास्ति। ८ ·अभिधर्मसमुच्चयः अनाम्नवसंघरसंगृहीतं कर्म यातमत् । सत्यदर्शनेन अनास्रवमनस्काखलेन प्रतिलब्धा अनास्रया विरतिः। 'सोन्यते अनास्वसंवरसंगृहीतं फर्मः ॥ असंवरकर्म। फतमत् । अमिजन्मतो था तत्कर्मसमादानतो पा तत्कर्मा- ध्याचारनिश्चयः असंवर इत्युच्यते । ते पुनरसंवराः कतमे । औरभ्रिकाः फोगा टिकाः शौफरिकाः शाकुनिकाः मात्स्यिकाः लुब्धकाः चागुरिकाः चोराः घातकाः गोयंधकाः नागपंधकाः माण्डलिकाः नागमण्टलिकाः कारागारिकाः सूचकाः उपधातकाः प्रभृतयः। नवसंवरणासंबर संगृहीतं कर्म फतमत् । नैवसंवरनासंचरविहार:11 फुशला- युशलं कर्म॥ [ Ch. 17b ] पुनः कर्मप्रभेदस्त्रिविधः सुखवेदनीयं कर्म दुःखयेद- नीयं कर्म अदुःखामुखवेदनीयं कर्म च ॥ सुखवेदनीयं कर्म कतमत् । कामावचरात् तृतीयध्यानं यावद् यत् कुशलं कर्म ॥ दुःखवेदनीयं कर्म कतमत् । अकुशलं फर्म ॥ अदुःखासुखवेदनीयं कर्म कतमत् । तृतीयध्यानादूर्ध्व यत् [T. 96a ] कुशलं फर्म। कर्मप्रभेदः पुननिविधः। दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म उपपद्यवेदनीयं कर्म अपर- पर्यायवेदनीयं फर्म च ॥ दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म कतमत् । तत्कर्म दृष्टे धर्मे यस्य विषाको विपच्यते। तच मैत्रीसमापत्तेचलितस्यं परिहाणि वृद्धि वा कुर्वतः दृष्ट धर्म विपाको लभ्यते॥ यथा मैत्रीसमापत्तरुचलितस्य तथा अरणसमापत्त रुचलि- तस्य निरोधसमापत्त रुचलितस्य स्रोतापत्तिफलादुचलितस्य अर्ह वफलादुच्चलितस्य च। युद्धप्रमुख संघे कुशलमकुशलं च कुर्वतः दृष्ट धर्म विपाको लभ्यते ॥ अन्येषां तीव्राशयप्रयोगेण कुशलाकुशलकर्मप्रतिपन्नानामपि दृष्टे धर्म विपाको लभ्यते ॥ उपपद्यवेदनीयं कर्म कतमत् । तत्कर्म अनन्तरे जन्मनि यस्य विपाको विपच्यते । ५. भो० संगृहीतं कर्म इति नास्ति । ६. भो० अनास्रव मनस्कार बलेन प्रतिलब्धा इति नास्ति । ७. .७. भो. एतन्नास्ति । ८ भो० नास्ति। ९. भो• असंवर इत्युच्यते इति नास्ति। १०. भो० एतन्नास्ति । अत्र मोटे भाष्यतश्च एवं पाठः प्रतीयते । असंवरः कतमः । औरधिक फौक टिक... सूचकोपघातकप्रभृतीनामभिजन्मतो या तत्कर्मसमादानतो वा तत्कर्माध्याचार- निश्चयः॥ ११. भो० विहार नास्ति। १२...१३. मो० एतन्नास्ति । १...१. मो० एतवाक्यं नास्ति । २. ३. ४. भो० दृष्टे धर्म विपाको लभ्यते इति नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेद । तद्यथा पंचानन्तर्यकर्माणि । अपि च यान्यन्यानि पुशलाकुशलानि फर्माणि ये . पामनन्तरे जन्मनि विपाको विपच्यते तत्सर्वमुच्यते उपपद्यवेदनीयं कर्मः ॥ अपरपर्यायवेदनीयं फर्म फतमत् । तत्कर्म यस्यानन्तरजन्मनोऽपरपर्यायेपु विपाको विपच्यते । तदुच्यतेऽपरपर्यायवेदनीय कर्म । 'पुन कर्मप्रभेदश्चतुर्विध । कृष्ण कृष्णविपाक कर्म शुक्ल शुह विपाक कम ऋषणशुर कृष्णशु विपाक कर्म अष्णाविपाकं व्यामिश्र कर्म' ॥ कृष्णं कृष्णविपाक कर्म कतमत् । अकुशल कर्म॥ शुर शुगविपाक कर्म कतमत् । धातुक कुशल कर्म ॥ कृष्णशुद्ध कृष्णशुद्ध विपाक कर्म कतमत् । कामप्रतिसयुक्त कर्म यत् कर्म पा आशयत प्रयोगतो वा शुह यत् फर्म या प्रयोगत पृष्णमाशयत शुलम् ॥ अषणशुक्लाविपाक व्यामिश्र कर्म कतमत् । प्रयोगानन्तर्यमार्गेऽनानव कर्म अविशेषेण च सनस्यानानवकर्मण परिपन्थमानुकूल्यस्वभावमधिकृत्य यक- दोपकायाणा शोचेयानामोनेयाना च कर्मणा यथाक्रम व्यवस्थान वेदितव्यम् तथा च दानानि शोचेयानि कर्माणि!!! दानकम कतमत् । निदानत उत्थानत प्रदेशत स्वभावतश्च दानकर्म विकरप्यते। निदानम् अलोमोऽद्ध पोऽमोहश्च कुशलमूलानि ॥ उत्थान तान्येव चेतनासहगतानि ।। [T 96b ] प्रदेशो देयानि वस्तूनि ॥ स्वभावो दानसपत्तिकाले कायवाड्मनस्कर्माणि ॥ दानमपत् कतमा। अभीक्ष्ण- दानत अपक्षपातदानत इच्छापरिपूरणदानतच दानसपद् वेदितव्या'। अपि च অটি दानत महाशुचिदानत परम प्रहदानत अभीक्ष्णदानत क्षेत्रभाजनदानत नयपुराणसविभागदानतश्च दानसपद् वेदितव्या ॥ देयसपत् फतमा। अनभिदु,त देययस्तुत अपरापरतदेयवस्तुत अकुथितविमलदेयवस्तुत शुचियवस्तुत धर्मार्जित देयवस्तुतञ्च देयसंपद् वेदितव्या । ७ भो. पुन ५ भो• येपामनन्तरे उपपद्यवेदनीय कर्म इति नास्ति । ६ ६ मो. एतनास्ति। च्यामिथ कौति यावन्नास्ति । ८ ९ भो० नास्ति। १० १. भो अविशेषेण घेदितव्यमिति यावनास्ति । एतत्त, माष्यतो गृहीत प्रतीयते। ११ ११ मो. एतद् वास्यं नास्ति। १ भो० कुशलमूलानि नास्ति । २ भो० सपतिकाले इति नास्ति । ३ भो० कायवाधर्माणि । ४ मो० दानसपद् वेदितव्या नास्ति । ५ भो० परम० नास्ति ।

·१० अभिधर्मसगुणयः 'तगाचीन गणेशीलसमन्वागतः प्रातिमोक्षसंयानंत आनारगीवरसंपतो. ऽणुमात्रेप्यपपु माहाभयपशी शिक्षन शिक्षापदेषु इति । अयं शीलसमन्वागतो भवति । चिशुभाशीलानुरक्षणोपपतः । फर्य प्रातिमोक्षसंपरसंवृतो मपति । गर्याणिपशीलसंधारणत: ॥ फयमाचाग्गोचरसंपनो भवति। विशुद्धशीलसह- भापतोगदिसानाम् ॥ फयमणुमाप्रेग्यपयेषु महामयदी भवति ॥ ताण गौग्येण शीलशिक्षणतः ॥ फयं शिक्षने शिक्षापदेषु । शिक्षाशीलानां शिक्षणतः ॥ असापरं शीलमारभ्य यद् युद्धन सरपु निदिए फायेन संवृतो भवतीत्येव. मादि। फयमुच्यते पायेन पाचा संवृतो मयति। संग्रजन्यपरिगृहीततः ॥ फर्य फायवापसपल्या संपतो भवति। आपत्यनापत्तिदानतः॥ फयं परिशुद्धकाय. पापसमुदाचारो भवति । अविप्रतिसारादीनां ग्रमेण संप्रतिपत्त्या यावत् समाधि. लामसनियय [T. 97 ] तः॥ फयं पुशलफाययाक्समुदाचारी भवति । शिष्ट पितर्कव्यवतीर्णतः ॥ फथमनवयफायवाक्समुदाचारो भवति । मिथ्याप्रणिधि- परिवर्जनेन ग्रहमचर्यभावनातः॥ फयमव्यावश्यफायवाक्समुदाचारो भवति । परेषा- मनघशया मुपसंचासतः॥ फयमानुलोमिकायवाक्समुदाचारो भवति । निर्वाण- प्राप्त्यनुकूलतः ॥ फथ [-Ch. 18a ]मनुच्छविककाययाक्समुदाचारी भवति । पुरालस्य च्छादनतोऽयुशलस्य प्रकाशनतश्च ॥ फयमापयिककायवाफ्समुदाचारो भवति । सब्रह्मचर्यग्रहणशीलतः । कथं प्रतिरूपकायपाक्समुदाचारो भवति । गुरुपु गुरुस्थानीयेषु चानिहितमानतः ॥ फथं प्रदक्षिणकायवाफ्समुदाचारो भवति । अपवादे प्रदक्षिणमाहिततः ॥ फथमतप्तकाययाक्समुदाचारो भवति । कटतपो- हीनाधिमुक्ति विवर्जिततः ॥ कथमतनुताप्यकायवाक्समुदाचारो भवति । समुत्सृष्ट- भोगकर्मान्ताविप्रतिसारितः । कथमविप्रतिसारिकायवाक्समुदावाये भवति । अल्पमात्रेणासंतुष्टाविप्रतिसारितया ॥ यदुक्तं भगवता यथा सत्त्वाः कर्मस्यका कर्मदायादाः कर्मयोनीयाः कर्म- प्रतिसरणाः फर्मः सर्वान् सत्यान् पिभजति [T. 97b] उच्चनीचतया हीन- . ५...६ भो० तथाचोक...शिक्षापदेषु इति यावनास्ति । ७ चीनानुवादे महा० इत्यधिकं प्रतोयते । ८. मो० सद्भावतः । ९...९ भो० अतः परं...त्येवमादि यावनास्ति। मा० यद्भगवता सूत्रान्तरेषु इति पाठः। अयमंशा माष्यतो गृहीतः। १०. मो० नास्ति। १. भो० कर्मणा । तन कर्मणा सत्त्वा...इति पाठ प्रतीयते विमजनीति च नास्ति । २. भो. नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः प्रणीततया इति ॥ कथं सत्याः कर्मस्वका भवन्ति । स्वयंकृतकर्मविपाक- प्रतिसंवेदनतामुपादाय ॥ कथं फर्मदायादा भवन्ति। स्वयं कृतकर्मविपाकपत्ति- संवेदनतायां पुशलाकुशलानां कर्मणामन्योन्यदायादतामुपादाय ॥ कथं कर्मयोनीया भवन्ति सत्याना महेनु विषमहेतुविवर्जितयोनितामुपादाय ॥ फथं कर्मप्रति- सरणा भवन्ति । प्रतिपक्षकर्मविशिष्टकर्मवन्धनाश्रयतामुपादाय ॥ कथं कर्मणा सत्या उशनीचा भवन्ति। यत् कर्मणा सुगती दुर्गती पात्मभावप्रभेदं लभन्ते ॥ कथं हीनप्रणीता भवन्ति। यत् सत्त्वा गुणदोपप्रभेदेन समन्यागता भवन्ति । यदुक्त भगवता सत्वानां कर्मविपाकोऽचिन्त्य इति । तत्र कथं कर्मविपाक- श्चिन्त्यः कथं कर्मविपाकोऽचिन्त्यः । बुशलस्य कर्मणो देवमनुष्यगतिप्विष्ट- विपाकला' भश्चित्यः । अकुशलस्य कर्मणो हीनासु तिसृषु दुर्गतिपु. अनिष्ट- विपाकलामश्चिन्त्यः । अयं चिन्त्यः३० ॥ येन फर्मणा सत्त्वानामात्मभावविपाक- वैचित्र्यममिनिर्वर्तते सोऽचिन्त्यः ॥ तदेव कुशलाकुशलं कर्मस्थानवस्तुहेतु- विपाकप्रकारादिप्रभेदरचिन्त्यम् । विविधवाद्यवस्तुवैचित्र्याभिनिवर्तकं कर्मा- चिन्त्यम् । मणिमन्त्रीपधिमुष्टियोगप्रतिसंयुक्त कर्माचिन्त्यम् । योगिनां प्रभाव- कर्माचिन्त्यम् । बोधिसत्यानां [T. 98a ] पशिताभिः क्रियमाणं कर्मा चिन्त्यम् । तद्यथा आयुर्वशितया वित्तवशितया परिष्कारवशितया कर्मवशितया उपपत्तिवशितया अधिमुक्तियशितया प्रणिधानवशितया ऋद्धिवशितया ज्ञानवशितया धर्मव शितया । ५ एवं च बोधिसत्यानां महासत्त्वानामेवमादिभिर्वशिताभिर्यत्कर्म क्रियते तद- चिन्त्यम् । सर्वेषां बुद्धानां बुद्धत्यानुष्ठान कर्माचिन्त्यम् ।। तथा च समुदयसत्य समासतो लक्षणप्रभेदेन चतुर्विधम् । हेतुलक्षणं समुदयलक्षणं प्रभवलक्षणं प्रत्ययलक्षणं च ! हेतुलक्षणं कतमत् । पुनर्भववासनाया भाहारकं कारणं हेतुरिति हेतुलक्षणं वेदितव्यम् ॥ समुदयलक्षणं कतमत् । तेषां तेषामुपचितवासनानां सत्त्वानां तस्मिंस्तस्मिन् सत्वनिकाये उदयस्य कारणमिति ३. सूत्र पाठ इंदृशः । चीनानुवादे क्रमस्तु प्रणीत हीनतया इति । ४. भामो. समवाय इत्यधिकम् । मो. प्रभेद भो० नास्ति। ६. प्रभेदेन नास्ति । ७. भो० अचिन्त्य इत्यपपाठः प्रमीयते। ८ भो० ०लाभः नास्ति । ९. भो• नरकतिर्यक्षेत दुर्गतिपु। १०. मो. अयं चिन्त्यः नास्ति । १. भो० वशिताकर्म । २...२. भो० एवं च...तदचिन्स यावन्नास्ति ।

·३२ अभिधर्मसमुच्चयः समुदयलक्षणं येदितव्यम् । प्रभवलक्षणं फतमत्। प्रत्यात्म सन्तानानां सर्व . प्रकारप्रकारोवस्य कारणमिति प्रमवलक्षणं पेदितव्यम् ।। प्रत्ययलक्षणं कतमत् । सस्थानामन्यान्यनाट्यत्ययकारणमिति प्रत्यप्रकारणं बेदितव्यम् ॥ [Ch. r8b] (अथ विनिये सत्यपरिच्छेने प्रथमे तृतीयो भागः)। निरोधसत्यं फतमत्। लक्षणतः गाम्भीर्यतः संवृतितः परमार्थतः थपरि. पूरितः परिपूरितः निरलंकारतः सालंकारतः शेषतः अशेषतः अग्रतः पर्यायतश्च निरोधसत्यं वेदितव्यम् ॥ लक्षणतः पतमत्। तथतायामार्य मार्गोशानामनुत्पादो यो निरोधाभयो निरोधको निरोधस्वभावो चार ॥ तिमिरोधसत्यलक्षणम् ॥ [T. 98b] यदुन भगवता "चक्षुः श्रोत्रे प्राणजिल्लाकायाः मनन्ध तेषु आयतनेषु नामरूपयो. रान्तिकनिरोधो में शेषः' इति । ग्रयोक्त "तदायतनं घेदितव्यं यथा1 चक्षुश्च निरभ्यते रूपसंज्ञा च चिरज्यते यावत् मनश्च निरुध्यते धर्मसंगा च विरज्यते अनेन नयेन आलम्बनानां प्रापणं तथतायामालम्बनापूर्व सानवाणां धर्माणां निरोधः। तनिरोधसत्य लक्षणम् ॥ गाम्भीर्यतः कतमत् । यत् तेषां संस्काराणामुपरमाशिरोधः । 4 तथोपर- मात् तेषां संस्काराणां निरोधो नान्यो वाच्यः नानन्यो वाच्यः नाप्यन्यो नाप्यनन्यो चाच्यः न वान्यो नानन्यो चाव्यः ॥ कुतः । निष्प्रपञ्चतः । अस्मिंस्त्वर्थ प्रपञ्चोत्पत्तिः न संचिन्त्या न मार्गेण न न्यायेन न कुशलपयोगेण चिन्त्याः इति । यदुक्त भगवता नेपां पपणां स्मएव्यायतनानां क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽ- इत्येवमादि । स्यादन्यः स्यादनन्यः स्यादन्योऽपि नान्योऽपि इति। स्तंगम ३. भो० नास्ति । ४. भो० सर्व नास्ति । चौ० आक्षरिकानुवादस्तु अप्रमाण' इति । ५ भौ० नास्ति । ६. भो० आर्य नास्ति। ७. मो० अनुवादस्तु यत्र निरुध्यते येन निरुभ्यते यच निरुप्यते इत्येवं प्रतीयते । ८...८. भो० एतनास्ति । ६...९ मो० यत्र चक्षुपो निरोधो वर्ण संज्ञाया अभाव धर्मस्य निरोधो धर्मसज्ञाया अभाव तदेतत् स्थानेषु वेदितव्यम् । इत्येवं प्रतीयते १० ची त्वया इत्यधिकं प्रतीयते। ११. मो० यत्र चो यत्रायतने इति प्रतीयते। १, भो० अनेन पर्यायेण तथतायामालम्बनानां सासवधर्माणां निरोधः । २ मो. सत्य नास्ति । ३. भो० नास्ति । ४ ..४. भो तथोपरमात् ..निरोध इत्यस्य स्थाने सः । ५..५ भो अत्र प्रपञ्चोस्पत्तिरयोनिशो न चिन्या इति। भाप्ये स्वेवं वाक्यमेकं वर्तते--पुनरस्मिंस्त्वय अयोनिशश्चिन्त्येति अमार्गिणाऽन्यायेनानपेतचिन्त्येत्यर्थः । ६, भो० निष्प्रपञ्चे अपय उत्पद्यते इत्यधिकम् ।

·सत्यपरिच्छेदः स्यान्नवान्यो नानन्योऽपि इति निष्प्रपञ्च प्रपञ्च उत्पद्यते ॥ यावत् पडायतनानि तावत् प्रपञ्चाः ॥ यदा पडायतनानां निरोधश्छेदः तदा प्रपञ्चानां विरतिः ॥ संवृतितः कतमत् । लौकिकमार्गवीजनिग्रहेण यो निरोधो लभ्यते । अतो भगवता तदांशिकनिर्वाणमित्युच्यते ॥ परमार्थतः कतमत् । आर्यप्रशया1० चीजनिर्मूलनेन यो निरोधो लभ्यते॥ ॥ अपरिपूरितः फतमत् । शैक्षाणां [T. 99a ] स्रोतापमफलसंग्रहेण या सदागमिफलसंग्रहेण वा अनागामिफलसंग्रहण वा यो निरोधः ॥ परिपूरितः क्तमत् । अशेक्ष्याणामहत्वफलसंग्रहेण यो निरोधः । निरलंकारतः कतमत्। प्रशाविमुक्तानामहतां यो निरोधः ॥ सालंकारतः क्तमत् । उभयभाग विमुक्तानां विद्यानां पडभिज्ञानामर्हतां यो निरोधः ॥ शेषतः कतमत् । सोपधिशेपो यो निरोधः। अशेषतः कतमत् । निस्पधिशेपो यो निरोधः॥ अग्रतः फतमत् । बुद्धानां वोधिसत्वानामप्रतिष्टितनि_णसंग्रहेण यो निरोधः। स्पर्शविहारिणां सर्वेषां सत्त्वानां हितसुखाधिष्टानतः ॥ पर्यायतः कतमत्। अशेषग्रहाणं प्रतिनिःसर्गः व्यन्तीभावः क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽस्तंगम इत्येवमादि ॥ किमुपादायोच्यते अशेषप्रहाणम् । परिशिष्टानि पदान्युपादाय ॥ किमुपादायोच्यते प्रतिनिःसर्गः । पर्यवस्थानप्रति- निःसरणतामुपादाय ॥ किमुपादायो[ Ch. 19a ]च्यते क्षयः । दर्शनमार्गेण प्रतिपक्षविसंयोगलामता मुपादाय ॥ किमुपादायोच्यते विरागः। भावनामार्गेण प्रतिपक्षविसंयोगलामतामुपादाय ॥ किमुपादायो[T 99b]च्यते निरोधः । आयत्या तत्फलदुःखानुत्पत्तितामुपादाय ॥ किमुपादायोच्यते व्युपशमः। दृष्टे धर्मे तत्फलचित्तदुःखासमुदाचारतामुपादाय ॥ किमुपादायोच्यतेऽस्तंगमः । सोपधिशेष निरोधतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरसंस्कृतमित्युच्यते । लक्षणत्रयविरहता. मुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्दुर्दर्श इत्युच्यते। चर्मचक्षुषो दिव्य- नास्ति । ८. भो०. अमावः । ९ भोउत्पाते। १०. मोर आय० नास्ति। ११, मो० उत्पद्यते। १२. मो० भाग० नास्ति । १३. मो० स्कन्ध- शेषेण । १४. मो० स्कन्धशेपेण । १४, मो० स्कन्धशेषाभावेन । १. मो० नास्ति। २ भो० लाभ नास्ति। ३. ची. आक्षरिकानुवादस्तु भवाधिष्टानशेप इति मो० स्कन्धशेष इति ।

·अभिधर्मसमुच्चयः इति। समुदयलक्षणं येदितव्यम् ।। प्रभवलक्षणं फतमत्। प्रत्यात्म सन्तानानां सर्व . प्रकारप्रकोदयस्य कारणमिति प्रभवलक्षणं वेदितव्यम् ॥ प्रत्ययलक्षणं कतमत् । सरवानामन्यान्यप्राप्त्यत्ययकारणमिति प्रत्ययकारणं वेदितव्यम् ॥ [Ch. 18b) (अथ विनिश्चये सत्यपरिच्छेदे प्रथमे तृतीयो भागः)। निरोधसत्यं फतमन्। लक्षणतः गाम्भीर्यतः संवृतितः परमार्थतः परि- पूरितः परिपूरितः निरलंकारतः सालंकारतः शेषतः अशेषतः अग्रतः पर्यायतश्च निरोधसत्यं वेदितव्यम् ॥ लक्षणतः कतमत्। तथतायामार्य मार्ग सशानामनुत्पादो यो निरोधात्रयो निरोधको निरोधस्वभावो पार ॥ तनिरोधसत्यलक्षणम् ॥ [T. 98b] यदुत भगवता चक्षुः श्रोत्रे घाणजिल्लाकायाः मनध तेपु आयतनेषु नामरूपयो. रात्यन्तिकनिरोधो न शेषः इति । यच्चोक्त "तदायतनं चेदितव्यं यथा चक्षुश्च निरुध्यते रूपसंज्ञा च विरज्यते यावत् मनश्च निरुध्यते धर्मसंज्ञा च विरज्यते अनेन नयेन आलम्बनानां प्रापणं तधतायामालम्बनापूर्व सास्रवाणां धर्माणां निरोधः। तनिरोधसत्य लक्षणम् ।। गाम्भीर्यतः कतमत् । यत् तेषां संस्काराणामुपरमानिरोधः । तथोपर- मात् तेषां संस्काराणां निरोधो नान्यो वाच्यः नानन्यो वाच्यः नाप्यन्यो नाप्यनन्यो चाच्यः न नैवान्यो नानन्यो वाच्यः ॥ कुतः । निष्प्रपञ्चतः । अस्मिंस्त्वर्थ प्रपञ्चोत्पत्तिः न संचिन्त्या न मार्गेण न न्यायन न कुशलप्रयोगेण चिन्त्या इति । यदुक्तं भगवता तेषां पण्णां स्पष्टव्यायतनानां क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽ- स्तंगम इत्येवमादि । स्यादन्यः स्थादनन्यः स्यादन्योऽपि नान्योऽपि ३. भो० नास्ति । ४. भो० सर्व नास्ति । ची० आक्षरिकानुवादस्तु 'अप्रमाण' इति । ५ मी० नास्ति । ६. भो० आर्य नास्ति। ५. भो० अनुवादस्तु यत्र निरुव्यते येन निरुयते यच निरुध्यते इत्येवं प्रतीयते । ८...८ भो० एतन्नास्ति । ९...९ भो० यत्र चक्षुपो निरोधो वर्ण संज्ञाया अभाव धर्मस्य निरोधो धर्मसज्ञाया अमाव तदेतत् स्थानेषु वेदितव्यम् । इत्येवं प्रनीयते १० स्वया इत्यधिक प्रतीयते। ११. भो० यत्र ; ची० यत्रायतने इति प्रतीयते । १. मो० अनेन पर्यायेण तपतायामालम्बनानां सावधर्माणां निरोधः। २. भो० सत्य नास्ति। ३, भो० नास्ति। ४...४. भा० तथोपरमात् .निरोध इत्यस्य स्थाने मः। अन्न प्रपञ्चोत्पत्तिरयोनिशो न चिन्त्या इति। भाष्ये त्वेवं वाक्यमेकं वर्तते--पुनरस्मिस्त्व) अयोनिशश्चिन्त्येति अमार्गिणाऽन्यायेनानपेतचिन्त्येत्यर्थः । ६. भो. निष्प्रपा प्रपच उत्पद्यते इत्यधिकम् । ची ..५ भो.

·सत्यपरिच्छेदः स्यान्नधान्यो गानन्योऽपि इति निष्प्रपञ्च प्रपञ्च उत्पद्यते ॥ यावत् पायतनानि तावत् प्रपश्चाः॥ यदा पटायतनानां निरोधश्छेदः तदा प्रपञ्चानां विरतिः ॥ संवृतितः कतमत् । लौकिकमार्गाजनिग्रहेण यो निरोधो लभ्यते । अतो भगवता तदांशिकनिर्वाणमित्युच्यते ॥ परमार्थतः क्तमत् । आर्यप्रशया 0 वीजनिर्मूलगेन यो निरोधो लभ्यते ॥ ॥ अपरिपूरितः कतमत् ।शक्षाणां [T. 99a ] स्त्रोतापनफलसंग्रहेण या सदागमिफलसंग्रहेण या अनागामिफलसंग्रहेण घा यो निरोधः ॥ परिपूरितः कतमत्। अशझ्याणामहत्वफलसंग्रहेण यो निरोधः ॥ निरलंकारतः कतमत् । प्रशाविमुक्तानामर्हतां यो निरोधः॥ सालंकारतः कतमत्। उभयभागा विमुक्तानां विद्यानां पडभिज्ञानामहतां यो निरोधः ॥ शेषतः कतमत् । सोपधिशेपो यो निरोधः ॥ अशेषतः कतमत्। तिरुपधिशेषो। यो निरोधः ॥ अग्रतः कतमत् । बुद्धानां बोधिसत्वानामप्रतिष्ठितनिर्वाणसंग्रहेण यो निरोधः । स्पर्शविहारिणां सर्वेषां सत्त्वानां हितसुखाधिष्ठानतः ॥ पर्यायतः कतमत् । अशेषप्रहाणं प्रतिनिःसर्गः व्यन्तीभावः क्षयो विरागो निरोधो व्युपशमोऽस्तंगम इत्येवमादि ॥ किमुपादायोच्यते अशेषप्रहाणम् । परिशिष्टानि पदान्युपादाय ॥ किमुपादायोच्यते प्रतिनिःसर्गः । पर्यवस्थानप्रति- निःसरणतामुपादाय ॥ किमुपादायो[ Ch. 19A च्यते क्षयः । दर्शनमार्गेण प्रतिपक्षविसंयोगलामता मुपादाय ॥ किमुपादायोच्यते विरागः। भावनामार्गेण प्रतिपक्षविसंयोगलाभतामुपादाय ॥ किमुपादायो[ T. 990 ]च्यते निरोधः । आयत्यां तत्फलदुःखानुत्पत्तितामुपादाय ॥ किमुपादायोच्यते व्युपशमः। दृष्ट धर्म तत्फलचित्तदुःखासमुदाचारतामुपादाय ॥ किमुपादायोच्यतेऽस्तंगमः । सोपधिशेष निरोधतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरसंस्कृतमित्युच्यते । लक्षणत्रयविरहता. मुशदाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्दुर्दर्श इत्युच्यते। चर्मचक्षुपो दिव्य- १. भो. १३, मो. स्कन्ध- शेपेण । १४, ५. मो० नास्ति । भो०, अमावः । भो. उत्पद्यते। आर्य० नास्ति। ११. मो० उत्पदाते। १२. मो० भाग० नास्ति। १४. मो० स्कन्धशेषेण । मो० स्कन्धशेपामादेन । नास्ति। १. मो० नास्ति। २ मो० लाम. ३. मवाधिष्टानशेप इति भो० स्कन्धशेष इति । ची० आक्षरिकानुवादस्तु ·अभिधर्मसमुच्चयः . चक्षुपच गोवरातिप्रमणतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरचलमित्युच्यते । गतिषु संचारविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरमत' मित्युच्यते । तृष्णात्रयधिरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरमृतमित्युच्यते । स्कन्धमारविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरनानवमित्युच्यते । सर्व शमारविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्लयनमित्युच्यते । अनपद्यप्रीतिसुषसंनिश्रयतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनद्वीपमित्युख्यते । धातुकपरिच्छेदतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनस्त्राणमित्युच्यते । सर्वमहादुःपोपद्यापगमतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः शरणमित्युच्यते । आशयप्रयोगयोरकाध्यपदस्थानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः परायण- मित्युच्यते । सर्वस्या परमार्यत्वस्यागमनपदस्थानतामुपादाय॥ किमुपादाय स निरोधः घुनरच्युतमित्युच्यते । जातिविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोध पुननिर्यारमि- त्युच्यते। सर्वहोशसन्तापविरहतां सर्वेच्छाऽलाभदुःखमहासन्तापविरहतां चोपा. दाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनर्निप्परिदाहमित्युते। सर्व' शोकपरिदेवनादुःखदौमनस्य विक्षेपविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः क्षेममित्युच्यते । हिंसा भयर- हितविहारपदस्थानंतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः शिवमित्युच्यते । लाभवस्तुपदस्थांन सामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनः सौचणिकमित्युच्यते परमार्थसुखाधिष्ठानतामुपादाय . किमुपादाय स निरोधः पुनः स्वस्त्ययनमि- [T. JODA ]त्युच्यते । तत्सुखप्रयोगमाप्तिपदस्थानतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरारोग्यमित्युच्यते । सर्वावरणरो गविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरानिज्यमित्युच्यते । सर्वविक्षेपविरहतामुपादाय ॥ फिमुपादाय स निरोधः पुननिर्वाणमित्युच्यते। अनिमित्तशान्तमहा सुखबिहारपदस्थानवा- मुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरजातमित्युच्यते। प्रतिसंध्युपपत्तिविरहता- मुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरभूतमित्युच्यते । तदुत्तरफालोत्पत्ति-: - ४. माष्यतः शब्दोऽयं गृहीतः, तत्रापि न स्पष्टः। मोटेऽस्यार्थ: अग्रन्थिरिति भवति चीने च अवक्रम् । मो० सर्व नास्ति। १. मो. नास्ति। मो० सर्वेच्छासन्तापविरहताम् इत्येव । ३. मो० सर्व नास्ति। हिसा० नास्ति। ५. मो० पदस्थान० नास्ति । ६. मो० रोग नास्ति । ७. ४.मो. मो. महान नास्ति।

·सत्यपरिच्छेदः वियतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरपतमित्युच्यते। पूर्धान्तकाश- वलपदा वेधविरहतामुपादाय ॥ किमुपादाय स निरोधः पुनरसंस्कृवमित्युच्यने । वर्तमानकर्म शानभिसंस्कार पदस्थानतामुपादाय । किमुपादाय स निरोधः पुनरनुत्पनमित्युच्यते । अनागतसन्तत्युत्पादविरहतामुपादाय । तथा च निरोधसत्यस्य समासतश्चत्वारो लक्षणप्रभेदाः। निरोधलक्षणं शान्तलक्षणं प्रणीतलक्षणं निःसरणलक्षणं च। किमुपादाय निरोधलक्षणम् । के शायिसंयोगतामुपादाय ॥ किमुपादाय शान्तलक्षणम् । दुःराविसंयोगतामुपादाय । फिमुपादाय प्रणीतलक्षणम् । मुसशुच्यधिष्ठानतामुपादाय ॥ किमुपादाय निःसर- णलक्षणम् । नित्यहिताधिष्ठानतामुपादाय ॥ (अथ विनिश्चये सत्यपरिच्छेदे प्रथमे चतुर्थो भागः) मार्गसत्य कतमत् । येन दुःसं परिजानीते समुदयं प्रजहाति निरोधं साक्षात्क- रोति मार्ग भावयति । एतत् संक्षेपेण मार्गसत्यलक्षणमित्युच्यते ॥ पुनः मार्गः पञ्चविधः । संभारमार्गः प्रयोगमार्गः दर्शनमार्ग भावनामार्गः . [T Ioob ] निष्टामार्गश्च ॥ संभारमार्गः कतमः। पृथाजनानां शीलम् इन्द्रियद्वाररक्षा भोजने मात्राज्ञता प्रथमरात्रौ तदुत्तररात्रिपु या नित्यममिद्ध' वीर्यभावना शमविपश्यना 'संप्रजन्य- विहारश्च ॥ यद्वा पुनरन्यदोपनिषदं कुशलम् श्रुतमयी प्रज्ञा चिन्तामयी प्रशा भावना- मयी प्रज्ञा ॥ तदायनया अभिसमयविमोक्षस्थानभाजनां प्रतिलभते ।। प्रयोगमार्गः कतमः ! यः संभारमार्गः स प्रयोगमार्गः। यस्तु प्रयोगमार्गः स न संभारमार्गः। संभारमार्गोपचितानि निर्वेधभागीयानि कुशलमूलानि ऊष्मगत: मूर्धानः सत्यानुकूलक्षान्तिः लौकिकाग्रंधर्मश्च ।। ऊष्मगतं कतमत् । प्रत्यात्म सत्ये- प्वालोकलब्धः समाधिः प्रज्ञा संयोगश्च ॥ मूर्धानं कतमतू । प्रत्यात्म सत्येप्वालोक- वृद्धः समाधिः प्रज्ञा संयोगध ॥ सत्यानुकूलक्षान्तिः कतमा । प्रत्यात्मं सत्येप्ये- ८. मो० बलषद् नास्ति। ९ मो० कर्म० नास्ति । १०मा० स्वभावताम् । तामित्यपि भवितुमर्हति। १. ची० एतदनापेक्षितम् । किन्तु न दृश्यते । २. मो. योगे वीर्यम् । ३. मो० नास्ति । ४. ची० प्रोक धर्मोऽभिसवध्यते । भाष्ये ऊमगत इत्येव । भी० धर्म नास्ति । अत एवं पाठो गृहीतः ५ भा० क्षान्तिः। महाव्युत्पतावपि । ६, टो० मो० अनोत्तरन चैव पाठः प्रतीयते। ची. तत्संप्रयुक्ताश्चधर्माः। . वस्तु- . . ६ ·अभिधर्मसमुशयः फदेशप्रविष्टानुस्ता समाधिः प्रशा संयोगश्च ॥ लौकिकानधर्मः कतमः। प्रत्यात्म सत्येप्यानन्तर्य वित्तसमाधिः प्रजा संयोगश्च ।। दर्शनमार्गः फतमः! समासवो लोफिका[Ch. 190 अधर्मानन्तरमनुपलम्मः समाधिः प्रशा संयोगश्च ॥ समसमालम्व्यालम्बनशानमपि तत्। [T. roa] प्रत्यात्ममपनीतसत्यसंकेतधर्मसंकेतसर्वतोऽपनीतोभयसंफेतालम्बनधर्मज्ञानमपि तत् ॥ प्रभेदशः पुनदर्शनमार्गो लौकिकानधर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः दुःखे धर्मशानं दुःरोऽन्ययशानक्षान्तिः दुःखेऽन्वयशानं समुदये धर्मशानक्षान्तिः समुदये धर्मशानं समुदयेऽन्वयशानक्षान्तिः समुदयेऽन्ययशानं निरोधे धर्मशान- क्षान्तिः निरोधे धर्मझानं निरोधेऽवयंशानक्षान्तिः निरोधेऽग्चयशानं मार्ग धर्मशानक्षान्ति मार्गे धर्मशानं मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः मार्गेऽन्वयज्ञानम् ॥ एवंच पोडश शानक्षान्तिभिर्दर्शनमार्गप्रभेदाः ॥ दुखं फतमत् । दुःखसत्यम् ॥ दुःखे धर्मः फतमः। दुःखसत्याधिपतेयः शासनधर्मः ॥ धर्मशानं कतमत् । प्रयोगमार्गे सत्याधिपतेयं धर्मविचारणा- शानम् ॥ ज्ञानक्षान्तिः कतमा । पूर्वाधिपतिबलविचारणामुपादाय प्रत्यात्म दुःखसत्ये ,प्रत्यक्षानुभाषिनी अनास्रपा प्रज्ञा । यया प्रशया दुःखदर्शनप्रहातव्यान् सर्व शान् प्रजहाति । तस्मादुच्यते दुःखे धर्मशानशान्तिरिति ॥ दुःखे धर्मज्ञानं फतमत् । क्षान्त्यनन्तरं येन ज्ञानेन पूर्वोक्तभ्यः क्लशेभ्यो विमुक्ति साक्षात्- करोति । तस्मादुच्यते दुःखे धर्मज्ञानमितिः ॥ दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिः दुःखे धर्मशानक्षान्त्यां दुःखे धर्मशाने च प्रत्यात्म प्रत्यक्षानुभाविनी अनास्रवा प्रज्ञा उत्पद्यते यदुत्तरमन्वय एप आर्यधर्माणाम् । तस्मादुच्यते दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिः ॥ दुःखे अन्वयज्ञानं [T.- Ionb] कतमत्। तदनन्तर- मनानवं ज्ञानमुत्पद्यते । येन ज्ञानेन दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिमुपधारयति । तद् दुःखेऽन्वयज्ञानमित्युच्यते ॥ तद्वदन्येषु सत्येषु यथायोग्यम् ।। ५. मा० एवं पाठः। महाव्युत्पत्ती तु तत्त्वार्थकदेशानुप्रवेशः। ८८ मो० एतन्नास्ति । १. भो० दुःखा। भा-दुःखसत्या० । २, मो० सर्व० नास्ति। ३. मो. क्षानिास्ति। तत्तु भ्रष्टं प्रतीयते। ४. भो० पूर्वक्तभ्यः क्लेशेभ्यः नास्ति । ५ .५ भो० एतन्नास्ति । ६...६. भो. यदुत्तर...धर्माणाम् नास्ति । भाप्यतो गृहीतम् । भो० एतन्नास्ति। ८...८. मो० एतन्नास्ति । ९ भो० नास्ति । १०. मा० प्रत्यनुभवति इति विद्यते। चीने मोटेच धारणार्थको धातुः । ११. ११. मो० एतन्नास्ति। १२. भो० यथायोम्यं नास्ति ।

·सत्यपरिच्छेदः शान्तिनिक्षयो शयः। तत्र अवस्थायांls धर्मक्षान्तिशानः ग्राह्यावयोधः । अन्ययक्षान्तिशानाहकाययोधः । अपि च एषु सर्वेषु क्षान्तिशानेषु अनिमित्तप्रेक्षा। विहारी वेदितव्यः ॥ इमे पोडश चित्तक्षणा दर्शनमार्ग ख्यातः ॥ शेये शानोत्पत्ति- परिसमाप्तिरकश्चित्तलक्षणो वेदितव्यः । सर्व हि मार्गसत्य' चतुर्भिः प्रकारैरनुगन्तव्यम् । व्यवस्थानतः विकल्पनतः अनुभवतः परिपूरितश्च । व्यवस्थानतः फतमत् । यथास्वमधिगमनिष्ठाप्राप्ताः श्रावकादयः । तत्पृष्टलब्धेन ज्ञानेन प्रापणनिमित्तमप्रमाणे:17 नामपदव्यञ्जनकार्यः मार्गसत्यं व्यवस्थापयन्ति । विकल्पनतः कतमत् । अभिसमयप्रयुक्ता लौकिकेन ज्ञानेन यथाव्यवस्थानं विकल्पयन्तो यदभ्यस्यन्ति ॥ अनुभवतः कतमत्। तथाभ्य- स्यन्तो मया (यदा) दितो दर्शनमार्गाख्या लोकोत्तरां निष्प्रपञ्चायस्थांप्रत्यात्ममनुभवति ।। परिपूरितः कतमत्। तदूर्ध्व यामाश्रयपरिवृत्ति परिपूर्य यावदधिगमनिष्ठां प्राप्नु. तेन पुनरधिगमनिष्ठाप्राप्तास्तत्पृष्टलब्धेन ज्ञानेन नामपदव्यञ्जनकार्यः मार्गसत्य व्यवस्थापयन्ति ।। यदुक्त सूत्रे विरजो वीतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुरूदपादि इति। तदर्शन- मार्गमधिकृत्योक्तम् । तत्र धर्मक्षान्तिभिर्विरजः धर्मज्ञानीतमलम् परिक्षया प्रहाणेन मार्गशुद्धिलाभेन च ॥ यदुक्त सूत्रे दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा 'विदिवधर्मा पर्यवगाढ़धर्मा सर्वैः तीर्णकांक्षः तीर्णविचिकित्सः अपरप्रत्ययः शास्तुः शासनोऽनन्यनेयः धर्मपु वैशारद्यप्राप्त । इति तदपि दर्शनमार्गमधिकृत्योक्तम् । दृष्टधर्मा धर्मक्षान्तिभिः । प्राप्त धर्मा धर्मज्ञानः । विदितधर्मा अन्वयक्षान्तिभिः । [T. I02a] पर्यवंगाढ़- धर्मा अन्वयज्ञानः । सर्वैः तीर्णकांक्षः स्वाधिगमे क्षान्तिज्ञानः कांक्षाऽभावेन । तीर्ण विचिकित्सा पराधिगमे तदवस्थस्य विमत्यभावेन । अपरप्रत्ययः मार्ग- भावनायां न परतः स्वयं कुशलावर्जनेन । शास्तुः शासनेऽनन्यनेयः युद्धशासनेऽ. घन्ति । १३, मो० अवस्थायां नास्ति। १४. भा० प्रेक्षा नास्ति । १५ भो० नास्ति । १६...१६. मो० संदर्भोऽयं नास्ति । भाष्यतो गृहीतः । १५. मा० नास्ति । बहुवचनार्थकं प्रतीयते । १, भो० अनुविदितः। २. भो० क्षान्तिज्ञानः कांक्षामावेन नास्ति । ३, भो० तदवस्थस्य धिमत्यमावेन नास्ति। ४. भो० स्वयं कुशलावर्जनेन नास्ति । मो० शास्तुः।

·अभिधर्मसमुधयः तनंच॥ - भ्यतीयग्नेयतामुपादाय ! धर्मेपु. वैशारद्यप्राप्तः अधिगममारभ्य परिप्रश्नधर्मषु अलीनचित्ततामु [ Ph. 2 A 5. S. 300 ] शादाय ॥. भावनामार्गः फतमः । दर्शनमार्गादूर्ध्व लौकिको मागों लोकोत्तरमार्गः मृदुमार्गो मध्यमार्गोऽधिमात्रो मार्गः प्रयोगमार्गः:, आनन्तर्यमार्गः विमुक्तिमार्गः विशेषमार्गध ॥ लौकिको मार्गः: फतमः। लौकिक प्रथमं ध्यान द्वितीयं तृतीय चतुर्थ ध्यानमाकाशानन्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनमाकिञ्चन्यायतनं नवसंज्ञानासंशाय- त एते ध्यानारूप्याः [Ch zca.] संलो शव्यवदानव्यवस्थान विशुद्धि- भिर्वेदितव्याः ॥ फयं संशतः। चत्वार्यव्याकृतमूलानि तृष्णा दृष्टिानोऽविद्या च ॥ तृष्णया आस्वाद' संलशेन संहिश्यते ॥ दृष्टया दृष्ट्युत्तरध्यायितया संक्लिश्यते । मानेन मानोत्तरध्यायितयाः संक्लिश्यते । अविद्यया विचिकित्सोत्तर- ध्यायितयाः संपिलश्यते । तथा च [T. TO2b] संक्लिप्टचेतसां रूपारूप्यावचराः फ्लेशोपक्लेशाः प्रवर्तन्ते ॥ कथं व्यवदानतः । शुद्धका ध्यानारूप्याः कुशलत्वाद्. व्यवदाता इत्युच्यन्ते (ii) ॥ फयं व्यवस्थानतः । अङ्गव्यवस्थानतः - समापत्ति- व्यवस्थानतः मानाव्यवस्थानतः संशाकरणव्यवस्थानश्च ॥ कथमङ्गव्यवस्थानतः । प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गम्। पञ्चाङ्गानि वितर्को विचार: प्रीतिः सुखं वित्त काग्रता च ॥ द्वितीयं ध्यानं चतुरङ्गम्। चत्वार्यङ्गानि-अध्यात्मसंप्रसादः) प्रीतिः सुखं वित्त का- ग्रता च ॥ तृतीयं ध्यानं पञ्चाङ्गम्। पञ्चाङ्गानि उपेक्षा स्मृतिः संप्रजन्यं सुखं चित्तै काग्रता व ॥ चतुर्थ ध्यानं चतुरङ्गम् । चत्वार्यङ्गानि उपेक्षापरिशुद्धिः स्मृतिपरिशुद्धिः अदुःखासुखा बेदना वित्त काग्रता च॥ प्रतिपक्षागमुपादाय अनुशंसायामुपादाय तदुभयाश्रयस्वभावाङ्ग चोपादाय आरम्येप्वङ्गव्यवस्थान नास्ति। शमथैकरसतामुपादाय ॥ कथं समापत्तिव्यवस्थानतः । सप्तभिर्मनस्कारैः प्रथमं ध्यानं समापद्यते। एवं. यावन्न वसंज्ञानासंज्ञायतनं च ॥ कतमे। लक्षणप्रति(i) [Ph. 2Bz, MS. 30b]संवेदी मनस्कारः आधिमोक्षिका [T. Roza] प्राविवेजः रतिसंग्राहकः मीमांसकः प्रयोगनिष्ठः प्रयोगनिष्ठाफलश्च सप्तमनस्काराः ६. चो. चतुर्विधैः संप्रयोगप्रभेदैः इत्यधिकम् । ७. ची उत्तरभ्यायितया इत्यधिकम । ८ ची 'क्लेशेन इत्यधिकम। १. २. चा० संक्लेशेन इत्यधिकम्। ३. ची. क्लेशस्थावर इत्यधिकम् । ४. ची. संततयः इत्यधिकम् । ५ ची. चत्वारि व्यवस्थानानि · इत्यधिकम् । ६. मा० प्रविवेज्य इति ।

·सत्यपरिच्छेदः • मनस्कारः॥ कथं मात्राव्ययस्थानतः। प्रथमं ध्यान, मृदुपरिभावितं मध्यपरि- भावितमधिमात्रपरिभावितञ्च । [तद्यथा] प्रथमं ध्यानमेवं शिष्टानि ध्याना- न्यारूप्याश्चर (on मुंदुमध्याधिमात्रपरिभावितस्य प्रथमस्य ध्यानस्य फलं त्रिविधा 'प्रथमा ध्यानोपपत्तिः। यथा प्रथमस्य ध्यानस्य एवं शिष्टानां ध्यानानां त्रिविधा 'ध्यानोपपत्तिः । आरूप्येषु स्थानान्तराभावमुपादायोपपत्ति भेदो नास्ति । तत्र मृदुमध्याधिमात्रपरिभावितत्वादारूप्याणा)मुपपत्तायुञ्चनीचता हीनप्रणीतता प्रज्ञायते ॥ 'कथं 'संज्ञाकरणव्यवस्थानतः । प्रथमध्यानसंगृहीतान्यावतः समाधीन् बुद्धयोधिसत्त्वाः समापद्यन्ते । तेषां श्रापकप्रत्येकबुद्धा नामाभिज्ञा अपि न भवन्ति। यथा प्रथमध्यानसंगृहीतानेवमवशिष्टभ्यानसंगृहीतान्यदुत ध्यानपारमिता) निश्रित्य ॥ कथं विशुद्धितः । प्रान्तकोटिक प्रथमं ध्यान यावन्नेव संज्ञानासंज्ञायतनं विशुद्धिरित्युच्यते ॥ लोकोत्तरो मार्गः कतमः ।. भावनामार्गे दुःखसमुदयनिरोधमार्गशानानि धर्मज्ञानान्वयपक्ष्याणि तैश्च [T. rozb] संप्रयुक्तः समाधिः 'प्रथमं पा ध्यान यावदाकिञ्चन्यायतनं : (iv) नवसंज्ञानासंज्ञायतनं लौकिकमेव अपरिस्फुट संज्ञा- प्रचारतामुपादाय। ततश्चानिमित्तमित्युच्यते ॥ यथोक्त भगवता यावदेव संज्ञा- समापत्तिः तावदाज्ञा प्रतिवेध इति । निगेधसमापत्तिलोकोत्तरा 11मनुष्येप्व- ..भिनिहियते । मनुष्येप्याभिनिहता मनुष्येपुरूपधाती चा संमुखी()क्रियते । आरूप्येवस्याः संमुखीभावो नास्ति। शान्तविमोक्षविपाकविहारिणां तद्यत्ना. नारम्भतामुपादाय ॥ ७. ची० मनस्कार इति प्रत्येकमात्यते। ८. ची० त्रिमाना परिमाविनाः इत्यधिकम् । ९ प्रथम० इत्युचित प्रतीयते। १०. ची० भावनाफलो० ११. ची० अवस्थोपपत्तिालग्थानभेदो। ची. निमानापरिभावितत्वादारूप्यसमापत्तः तत्फलोपपत्तिकाले इत्यधिकम् । २ ची. भगवानित्यधिकम् । ३. पी. पारमिप्राप्ती महाप्रमावा महासत्त्वा इत्यधिकम् । समाधीनाम् इत्यधिकम् । ५. चो० युनः संख्यामिज्ञाः किं पुनः समापत्तः इत्यधिकम्। भाष्ये वेवं दृश्यते यावतः प्रथमध्यानसंगृहीतान् समाधीन् बुद्धा भगवन्तो वोधिसत्त्वाश्च महाप्रभावप्राप्ताः समापद्यन्ते । तेषां समाधीनां श्रापका प्रत्येकमुखाश्च नामान्यपि न जानन्ति । कुत एवैषां सख्या ज्ञास्यन्ति समापत्स्यन्ते। ६. चौ० प्रान्तकोटिकमित्यधिकम् । ५. ची० भसमापत्तिपरिगृहीतम् इत्यधिकम् । मा० अनागम्यसंग्रहीतम । ८. ची० परिगृहीतमित्यधिकम् । ९ ची मार्गयुक्त। ११. ची० सत्याभिज्ञा । ११. ची० आर्यमार्गपृष्टलब्धेषु इत्यधिकम् । १२. १३. ची० गतिपु इत्यधिकम् । १४, ची० धातुषु भूयो इत्यधिकम् । २० १. ४ ची.

·. अभिधर्मसमुच्चयः मृदुमार्गः फतमः । मृदुमृदुदुमध्यो मृदधिमानच येन। धातुकाव चाणां इशानां भूमौ भूमावधिमात्राधिमात्रमधिमात्रमध्यमधिमानमृद्ध शा6. प्रकारं प्रज (i[Ph. 214. AMS. TI] हाति ॥ मध्यो मार्गः शतमः। मध्यमृदुर्मध्यमध्यो मध्याधिमात्रश्च येन धातुका- पचराणां शानां भृमी भूमी20 मध्याधिमानं मध्यमध्यं मध्यमृदु हाशप्रकार प्रजहाति।। अधिमायो मार्गः कतमः। अधिमात्रभूदुरधिमात्रमध्योऽधिमात्राधिमात्रश्च! येन धातुकावचराणां इशानां) भूमी भूमौ मृदधिमात्रं मृदुमभ्यं मृदुमृदु चलेशप्रकारं प्रजाति। प्रयोगमार्गः पतमः । येन क्लेशं प्रजहाति ॥ आनन्तर्यमार्गः कतमः । यस्या[ Ch. :ob ]नन्तरं निरन्तरः क्लेशः महोणो भवति ॥ विमुक्तिमार्गः कतमः। येन प्रहीणे कशे विमुक्ति साक्षात्करोति ॥ [T. 104a ] विशेषमार्ग:(i) 'तदन्यस्य, क्लशप्रकारस्य प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिमार्गाः विशेषमार्गः । अपि खलु को शाहाणप्रयोगं निरायत्य धर्मचिन्तायां वा प्रयुक्तस्य धर्मविहार पा समापत्तिविशेषे वा यो मार्गः । अपि खलु वैशेषिकान् गुणानभिनिहरतो या यो मार्गः॥ मार्गभावना(iii) कतमा। प्रतिलभभावना निषेपणभावना निर्धाचनभावना' प्रतिपक्षभावना च ॥ प्रतिलम्भभावना कतमा। अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणा- मुत्पादाय या भावना ॥ निपेवणभावना फतमा। उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां 10स्थितये 'असंमोपाय भूयोभावाय वृद्धिविपुलताय) या भावना ॥ निर्धाधन भावना कतमा। उत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां ग्रहाणाय या भावना । प्रतिपक्षभाधना कतमा। अनुत्पन्नानां पापकानामकुशकुानां धर्माणामनुत्पादाय कतमः। 1 १५. ची० निरोधममापत्तिः इत्यधिकम् । १६. ची. मार्गः इत्यधिकम् । १७ ची मागंण इत्यधिकम् । १८. चौ. त्रि० । १९. ची० मार्ग इत्यधिकम् । २०. ची० मध्ये इत्यधिकम् । २१. चो० त्रि० इत्यधिकम् । १. ची० मार्ग इत्यधिकम् । २. भा० ची० त्रिमात्र इत्यधिकम् । ३. चो० स भावनामागी प्रयोगमार्ग इत्युच्यते। इत्यधिकम् । ४, ची० नावशिष्यते इत्यधिकम् । ५ ची• प्रहीणा० ६. चो० इत्युच्यते। ७. मू० क इति प्रमादः । ८ ची भा० तैर्वा विहरतः इत्यधिकम् । भा० निधावन निर्धावन इत्युभय दृश्यते । १०. ची. दृढ़स्थितये। ११. भा० अव० नास्ति। - ·सत्यपरिच्छेदः या भावना ॥ अपि सलु मार्ग उत्पद्यमानः स्वां वासनामवयापयति सा प्रति- लम्भ(भावना । स एव संमुखीभूतो भावनां गच्छति सा निपेवणभावना । स्वमावरणं विजहाति सा निर्धावनभावना। "विहोन"ञ्चावरणमायत्यामनुत्पत्ति- धर्मतायामवस्थापयति सा प्रतिपक्षभावना । अपि खलु चतुर्विधः प्रतिपक्षः । विद्रूपणाप्रतिपक्षः प्रहाणप्रतिपक्षः (1) आधारप्रतिपक्षः दूरीभावप्रतिपक्षश्च प्रतिपक्ष- भावनेत्युच्यते॥ चिदूपणाप्रतिपक्षः कतमः। [T. 104b | सास्रवेषु संस्कारेप्या- दोनवदर्शनम् ॥ प्रहाणप्रतिपक्षः कतमः। प्रयोगानन्तर्यमार्गः ॥ आधारप्रतिपक्षः । विमुक्तिमार्गः ॥ दूरीभावप्रतिपक्षः कतमः। तदु(vi) [ Ph. 2 B 4, MS 3tb] परिमो मार्गः॥ अपि खलु वस्तुपरीक्षामार्गः व्यावसायिको मार्गः समाधिपरिकर्ममार्गः अभिसमयप्रायोगिको मार्गः अभिसमयश्लिष्टो मार्गः अभिसमयमार्गः विशुद्धिनर्याणिको मार्गःनिश्रयेन्द्रियभिन्नो मार्गः शिक्षात्रयपरिशोधनो मार्गः सर्वगुणनिहारको मार्ग:०) मार्गसंग्रहमार्गश्च मार्ग इत्युच्यते ॥ स पुनरेप यथाक्रम सप्तत्रिंशद्योधिपक्षा धर्माः चतस्रः प्रतिपदः चत्वारि धर्मपदानि शमथ(1) विपश्यना त्रीणि श्चेन्द्रियाणि ॥ स्मृत्युपस्थानानामालम्बनं स्वभावः भावनाफलच वेदितव्यम् । यथा स्मृत्युपस्थानानामेवमवशिष्टानां घोधिपक्षाणाम् ॥ स्मृत्युप- स्थानानामालम्यन कतमत् । कायो वेदना चित्त धर्माः॥ अपि खल्वात्माश्रयवस्तु आत्मोपभोगवस्तु आत्मवस्तु आत्मसंल शव्यवदानवस्तु च॥ स्वभावः कतमः । प्रज्ञा स्मृतिश्च ॥ सहायः कतमः । तत्संप्रयुक्ताश्चित्तचत(u) सिका धर्माः॥ भावना कतमा । अध्यात्म कायादिपु कायाद्यनुपश्यना । यथा अध्यात्ममेवं वहिर्धा अध्यात्मयहिर्धा ॥ अध्यात्म [T. 10za ] कायः कतमः। यान्यस्मिन् काये आध्यात्मिकानि रूपीपयायतनानि । पहिर्धाकायः कतमः । पहिर्धा रूपीण्यायतनानि । अध्यात्मवहि (r) कायः आध्यात्मिकायतन सहायः भावना कतमः । ची. प्रत्रम्मयति । १२. ची० मार्ग इत्यधिकम् । १३. ची. स एव मार्गः समुखीभूत इत्यधिकम् । १४. चो, स एव मार्ग इत्यधिकम् । १५ ची स्वा० । १. भा निश्रये । २. ची० अनासवाणि इत्यधिकम् । ३, ची, पुनर्वोधिपक्षाणां धर्माणां पञ्चभिः प्रकारर्व्यवस्थानं वेदितव्यम् इत्यधिकम् । स्मृत्युपस्थानानाम् इति नास्ति । यथा स्मृत्यु बोधिपक्षाणाम् इत्यपि नास्ति 1 ४ ची वहिर्दा यानि इत्यधिकम् ।

·अभिधर्मसमुच्चयः संपदानि याहान्यायतनानि । इन्द्रियाधिष्टानानि पारसान्तानिकानि चाध्यात्मिकानि रूपीण्यायतनानि ॥ फाये फायानुपश्यनां पतमा । या विफल्पप्रतिविम्बकायेन प्रतिविम्यफायस्य समतापश्यना ॥ अध्यात्म घेदना . फतमा । अध्यात्म फायमुपादायोत्पना येदना ॥ यदिर्धा वेदना फतमा। यदिकायमुपादायोत्पन्ना वेदना ॥ अध्यात्मदिर्हा वेदना फतमा । अध्यात्मम्वदिकायमुपादायोल्पना वेदना ॥ यथा वेदना एवं वित्त धर्माः ॥ यथा फाये फायानुपश्यना एवं घेदनादिषु चेदनायनुपश्यना (1) यथायोगं वेदितव्याः॥ अपि खलु भावना छन्दो घोर्य व्यायाम उत्साहः उत्सृद्धिपतियाणिः स्मृतिः संप्रजन्यं अप्रमादश्च ॥ छन्द- भावना अमनसिकारोपर शप्रतिपक्षेण । घीर्यभावना फासीद्योपर शप्रतिपक्षेण । व्यायामभावना लयोद्धत्योपल शप्रतिपक्ष) | | उत्सांदभावना चेतसोऽलीनत्वो- पहा शप्रतिपक्षेण ॥ उत्सृदिभावना विपादपरिस्रवपरिखेदोपहशप्रतिपक्षण ॥ अप्रतिवाणिभावना पुशलपक्षण अल्पमात्र' संतुष्टयु पहा शप्रतिपक्षण ॥ स्मृति-' · [T. ob ]भावना भगवतः शासने संमोपोपको शप्रतिपक्षण'। संग्रजन्य- भावना आपत्तिविप्रतिसारोप शप्रतिपक्षण ॥ अप्रमादभावना कुरालेपुः निक्षिप्त- धुरतोपला शप्रतिपक्षण ॥ भावनाफलं कतमत् । चतु' विपर्यासमहाणं चतुः . सत्यावतारः कायादिविसंयोगः ॥ चतुः सम्यकप्रहाणानामालम्बनं फतमत् । उत्पन्नानुत्पन्नविपक्षप्रतिपक्षाः ॥ सहायः कतमः । तत्संप्रयुक्ताश्चित्तचैतसिका धर्माः॥ भायना कतमा। तदुक्त सूत्रे छन्द जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते वित्तं प्रगृह्णाति वित्त' प्रदधाति । इत्येवमादिभिः पदैस्तत्र[ Ch. 21a ]वीर्या- श्रयभावना परिदीपिता ॥ आश्रयः छन्दः। घीर्यमुद्योगः। शमथप्रग्रहोपेक्षानिमि- तमनसिकारेषु छन्दं (जनयति) लयोद्धत्यापकपणे चीर्यमारभते एवं तदनन्तरं . स्वमावः कतमः। व्यायामः॥ ५. चो, भावनाप्रमेदतः इत्यधिकम । १. भो० मत्पमात्र नास्ति। चो० • आक्षरिकानुवादस्तु अल्पमात्रकुशलधर्मोत्पत्तिलाभे संतुष्ट्यु. । भाष्ये तु अल्पमात्र सन्तुष्टिः । आलये तावता कुशलपक्षण इति दृश्यते। अत एवमनूदितम् । ३. मो० नास्ति । भो. नास्ति। ५ चतुः नास्ति। ६. भो. यदुक्तं सूत्र नास्ति। ७. चो० चित्तमधिक प्रतीयते। ची. जनयति नास्ति। किन्त्वपेक्षितं प्रतीयते। मो० वीर्यमारभते। तदपि । विचारणीयम्। मो आरमते नास्ति व्यायच्छते इति प्रतीयते । ४.

·सत्यपरिच्छेदः कतमः । वित्त प्रगृह्णाति प्रदधातीत्युच्यते ॥ भावना फलं फतमत् । अशेषविपक्षहानिः प्रतिपक्षमतिलम्भः प्रतिपक्षवृद्धिश्च ॥ तदुच्यते भावनाफलम् । चतुद्धिपादानामालम्बनं • कतमत् । निप्पनन समाधिना यत्करणीयं सत्यम्॥ स्वभावः कतमः । समाधिः ॥ • सहायः फतमः । छन्दोवीर्य वित्त मीमांसा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ छन्दसमाधिः कतमः । यत्सत्सत्य प्रयोगमागम्य स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ घीर्यसमाधिः यत्सातत्य प्रयोगमागम्य स्पृशति चित्तस्यकाग्रताम् ॥ चित्त- समाधिः कतमः । पूर्वसमाधिभावनामागम्य स्वरसेन4 स्पृशति चित्तस्यैकान- ताम् ॥ [T. 106a ] मीमांसासमाधिः कतमः। देशनाधर्मश्रवणमागम्य प्रत्यात्म प्रतिसंख्याय स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ पुनः छन्दसमाधिः यत् छन्दं जनयन् स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ वीर्यसमाधिः यत् वीर्यमारभमाणः स्पृशति चित्तस्यैका- ग्रताम् ॥ चित्तसमाधिः यत् वित्त प्रदधत् स्पृशति चित्तस्यैवताम् ॥ मीमांसास- माधिः यत् चित्तप्रंगृह्णन् स्पृशति चित्तस्यैकाग्रताम् ॥ भावना फतमा। अधानां प्रहाणसंस्काराणामभ्यासः । कतमे अटो। छन्दः व्यायामः श्रद्धा प्रचब्धिः स्मृतिः संप्रजन्यं चेतना उपेक्षा च । ते पुनरणी समासतश्चतुर्धा संगृहान्ते । व्याव: सायिकः अनुग्राहक औपनियन्धिकः प्रातिपक्षिकश्च ॥ छन्दवीर्यचित्तमीमांसाभावना पुनर्द्विविधा । निदान' संक्षेपविक्षेप परिवजनभावना अलीनत्वाविक्षेपतदुभया. श्रयानुकूलभावना च॥ फलं कतमत् । 'कुशलसमाधिपरिकर्मतः यथाकामं धर्माभिज्ञा यथाचित्तमभिज्ञाप्रदर्शनम् । अपि च तेषु तेषु धर्मपुं अधिगमः प्राप्तिः कर्मण्यता पशिता कारित्रं यथेष्टं नानाविधानामृध्यादीनां वस्तूनां निप्पादनमधि- गुणानां निहरिश्च ॥ १०. मो० भावना० नास्ति । ११ ११ मा एतन्नास्ति १२. मो० चतुर नास्ति । १३, ची. आक्षरिकानुवादस्तु निरन्तर। १४, ची, आक्षरिकानुवाद भूमिवलेन । १. भौ० अष्टौप्रहाणसस्कारास्तु। २ भा• क्रियन्ते। ३. मो• निदान० नास्ति । चतुविक्षेप० । ५ मो० अनुवादस्त्वेव प्रतीयते--युशलसमाधिपरिकर्मतो धर्मामिज्ञा। यन यनाभिज्ञाप्रदर्शनामिलापः तत्र च चित्ताधिगम स्वस्वस्थानीयधर्मषु चाभिमुक्त भांगिनो भवन्ति । भाष्ये ऋद्ध्यधिगुणनिष्पादनम् इति दृश्यते समवतो यस्य व्याख्या ऋद्ध्यादीना वस्तूना निष्पादनमधिगु- णानां निहरिश्च इति । १० ·अमिधर्मसमुशयः • . 1 . (पशेन्द्रियाणामालम्पनं फतमत् । चत्वार्यसत्यानि ॥ स्वभावः कतमः । श्रद्धा धीर्य' स्मृतिः समाधिः प्रशा च॥ सहाय फतमः | तत्संप्रयुक्ताश्चित्त- चैतासिका धर्माः॥ [T. 1o6b] भावना फतमा। यत् श्रद्धेन्द्रियेण सत्येषु अभिसंप्रत्ययसमुत्थान प्रयोगभावना। पीन्द्रियेण सत्येषु उत्पन्नाभिसंप्रत्ययस्याभि- संयोध्यर्थ व्यायामसमुत्थानप्रयोगभावना। स्मृतीन्द्रियेण सत्येपु आरब्धवीर्यस्य स्मृतिसंप्रयोगार्थमसंमोपसमुत्थानप्रयोगभावना । समाधीन्द्रियेण सत्येषु संप्रयुक्त स्मृतेः चित्त काग्रतासमुत्थानप्रयोगभावना , । प्रक्षेन्द्रियेण सत्येपु 'समाहितचित्तस्य प्रचिचयसमुत्थानप्रयोगभावना ॥ भावनाफलं कतमत् । सत्याभिसमयसमुत्थानतः ऊप्मगतमूर्धपरिकर्मतश्च क्षान्तिलौकिकानधर्मनिहरिः ॥ यथा पञ्चेन्द्रियाणि तथा पञ्च चलानि । एपां विशेषः तः विपक्षान्तराय. निलेसोऽनयमद्यतेति यलानीत्युच्यन्ते । सप्त' बोध्यमानामालम्बनं कतमत् । चतुर्णामार्यसत्यानां यथाभूतता ॥ स्वभावः फतमः। स्मृतिः धर्मविषयः पीय प्रीतिः प्रधन्धिः समाधिः उपेक्षा च ॥ स्मृतिः संनिश्चयाङ्गम्। धर्मविचयः स्वभावाङ्गम् । · धीर्य निर्याणाङ्गम्। प्रीतिः अनुशंसाङ्गम् । प्रचब्धिः समाधिः उपेक्षा चासंग्ल शाङ्गम्। असंक शतः असं. रुशाययतः असंहशस्वभावतश्च । सहायः कतमः । वत्संप्रयुक्ताश्रित्तचैतसिका धर्माः॥ .भावना फतमा। विवेकनिश्रितं विरागनिधितं निरोधनिधितं व्यवसर्ग- परिणतं स्मृतिसंवोध्यङ्गम् [T. 07a] । यथा स्मृतिसंयोध्यङ्ग तथा यावत् उपेक्षासंबोध्यङ्गम् ॥ एभिः चतुभिः पदैर्यथाक्रमं चतुःसत्यालग्वनावोध्यङ्गभावना परिदीपिता ॥ भावनाफलं कतमत् । दर्शनहेयानां क्लशानां ग्रहाणम् ॥ , अष्टानामार्यमार्गाङ्गानामालम्बनं फतमत् । तदुत्तरकालं चतुर्णामार्यसत्यानां यथाभूतता॥ स्वभावः फतमः । सम्यग्दृष्टिः सम्यक्कान्तः सम्यगाजीयः सम्यग्ल्यायामः सम्यकस्मृतिः सम्यक्समाधिश्च ॥ सम्यगद्दष्टिः परिच्छेदाङ्गम् । ६. भो० पञ्च० नास्ति। ७. व्यायामार्थकः शब्द। ८ मो० समुत्थान नास्ति। भो• स्मृत्युपस्थाना० १०. मो० उपस्थित ११. भो० भावना० नास्ति । १. मो० पञ्च नास्ति। ३, भो नास्ति। मो येनासंकेशः यनासक्रश यश्चासंकेशः। महायानसूत्रालंकारे तु "थेन यन्निधित्य योऽसतंश इति निविधमसक्केशागवेदितव्यम्" भो९ चतुमिः पदैर्यथाक्रमं नास्ति। ६. भो० भावना० नास्ति। ५. भो० अष्टानां । नास्ति। ८. भो० अष्टाङ्गानि इत्यधिकम् । मो. भावना० नास्ति।। । । २ मो० नास्ति। ४. ‘इति। ६ ·सत्यपरिच्छेदः सम्पकसंकल्पः परसंप्रापणाईम् । सम्यगवाक्यर्यान्ताजीवाः परसंमत्ययाद्गम् । दर्शनशीलाजीवविशुद्धितामुपादाय । सम्यग्व्यायामः हाशावरणपिशोध नाङ्गम्। सम्यक्समाधिः वैशेषिकगुणावरण विशोधनाङ्गम् ॥ सहायः पतमः। तत्संप्रयुक्ताधित्तचेतसिकाधर्माः ॥ भावना फतमा । भावना तु चोध्यगयत् ।। भावना फलं कतमत् । परिच्छेदः परसंप्रापणं परसंप्रत्ययः [T. to/b] प्रशा- वरणविशोधनमुपपलेशावरणविशोधनं घेरोपिकगुणापरणविशोधनं च ॥ चतस्रः प्रतिपदा कतमाः। दुःखा प्रतिपद् धन्याभिज्ञा दुःखा प्रतिपत् क्षिप्राभिशा सुखा प्रतिपद् धन्धाभिज्ञा सुखा प्रतिपत् क्षिप्राभिशा ॥ प्रथमा मृद्विन्द्रियाणामनुपलब्धमौलध्यानम् । द्वितीया तीक्ष्णेन्द्रियाणामनुपलब्धमौल- ध्यानम् । तृतीया मृद्विन्द्रियाणामुपलब्धमोलध्यानम् । चतुर्थी तीक्ष्णेन्द्रियाणा- मुपलब्धमौल[ Ch. 21b ध्यानम् ।। चत्वारि धर्मपदानि कतमानि । अलोभाव पाणां सम्यक् स्मृतिः सम्यक् समाधिः । अलोभाव पाणामधिशीलशिक्षाविशुद्धिः । सम्यकस्मृतानामधिचित्त- शिक्षाविशुद्धिः। सम्यक्समाहितानामधिप्रशिक्षाविशुद्धिः ।। शमथः कतमः । अध्यात्म चित्तस्य उपनिवन्धः स्थापना संस्थापना अवस्था- पना उपस्थापना दमनं शमनं व्युपशमनम् एकोतीकरणं समाधानं च॥ विपश्यना कतमा। या धर्मान् विचिनोति प्रविचिनोति परियितर्कयति परिमीमांसामापद्यते। च । काम प्रतिपक्षदोप्टुल्यनिमित्तसंयोजनतः कामाभिभवानां विपर्यासतः अविपर्य- स्तचित्तस्यावस्थापनतश्च ॥ अपि खलु शमथविपश्यनामागम्य चत्वारो मार्गाः । एकत्यः शमथस्य लाभी न विपश्यनायाः । तत्प्रकारं शमथं निश्रित्य विपश्यनाभावना। एकत्यः विपश्यनाया [T 108a ] लाभी न शमथस्य । तत्प्रकारां विपश्यनां निश्रित्य शमथभावना। एकत्यः न शमथस्य लाभी नापि विपश्यनायाः। तत्सं- पद्धवित्तस्य लयो द्धत्यापकर्षणाद् युगपदुभयमार्ग भावनां। एकत्यः शमयस्य 'लाभी विपश्यनायाश्च । तस्य शमविपश्यनोभयमार्गः युक्तस्य समं युगपत् प्रवृत्तिः ॥ त्रीणीन्द्रियाणि । अज्ञातमाशास्यामीन्द्रियम् आशेन्द्रियम् आशातावीन्द्रिय १. मो० परिमीमांसते। पाठोऽयंभाग्यतो गृहीतः । २ मो० काम नास्ति। २ मो. 'लय: नास्ति। ५. भो० मार्ग नास्ति। .५ मो० उभयमार्ग नास्ति। ६. मां आज्ञातेन्द्रियमिति प्रतीयते ।

·अभिधर्मसमुश्शयः . . च॥ अज्ञातमाशास्यामीन्द्रियं फतमत्। प्रयोगमार्गे पञ्चदशनु च दर्शनमार्गचित्त- क्षणेषु यदिन्द्रियम् ॥ आनेन्द्रियं फतमत्। पोडशात् दर्शनमार्गचित्तक्षणादूर्व सर्वस्मिन् क्षमार्ग यदिन्द्रियम् ॥ आशातावीन्द्रियं फतमत् । अशैक्षमागैयदि- न्द्रियम् ॥ प्रथमध्यानभूमिकानां भावनामार्गे कामावचराणि पुशलमूलकान्यपि भावनां गच्छन्ति। तेषु विभुत्वलाभतः । यथा प्रथमध्यानभूमिकानां कामावचराणि कुश- लमूलकानि भावनां गच्छन्ति तथा सर्वेपामूर्द्धभूमिकाना भावनामार्गे अधोभूमिकानि कुशलमूलकानि भावनां गच्छन्ति । तेषु विभुत्वलामतः ॥ निष्ठामार्गः कतमः । पञोपमः समाधिः । सर्वदीप्ठुल्यानां प्रतिप्रश्रब्धः सर्व- संयोगानां प्रहाणात् सर्वविसंयोगानामधिगमाच । तदनन्तरं निरन्तराश्रय- प्रवृत्तिः प्राप्त क्षयमानम् अनुत्पादज्ञानं दशाशक्षा -धर्माः । कतमे दश। अशैक्षस्य सम्यग्दृष्टिविद [T. 108b ] शैक्षस्य सम्यक्समाधिः अशैक्षस्य सम्यविमोक्षः अशैक्षस्य सम्यग् शानं च ॥ ए धमादयो धर्मा निष्टामार्ग उच्यते ॥ कतमानि सर्वदीष्ठुल्यानि । संक्षेपतचतुर्विंशतिः । तद्यथा सर्वत्रगमभिलापदी- टुल्यं वेदितदौठुल्यं क्लेशदाछुल्यं फर्मदीष्ठुल्यं विपाकदौष्ठुल्यं क्लैशायरणदीष्ठुल्य कर्माधरणदीतुल्यं विपाकावरणदीप्टुल्यं निवरणदौष्ठुल्यं वितर्मदीप्छुल्यं आहार- दौष्ठुल्यं मैथुनदौठुल्यं स्वप्नदोष्ठुल्यं व्याधिदैप्ठुल्यं जरादौष्ठुल्यं मरणदीप्टुल्यं परिश्रमदीप्ल्यं दृढ़दीप्ठुल्यम् औदारिकदौठुल्यं मध्यदीप्ठुल्यं सूक्ष्मदौष्ठुल्य समाप- त्यावरणदौष्ठुल्यं ज्ञयावरणदौठुल्यं च ॥ · संयोगः कतमः दौष्ठुल्याचितेषु संयोगलाभतेति विज्ञप्तिः ॥ विसंयोगः कतमः । दीप्ल्यविक्षिप्त विसंयोग- लाभतेति विज्ञप्तिः ॥ चजोपमः समाधिः कतमः । भा' वनामार्गगतस्य तदुत्तरं संयोजनप्रहाणमार्गावस्थायां यः समाधिः प्रयोगमार्गसंग्रहो पा आनन्तर्य- मार्गसंग्रहो वा । प्रयोगमार्गसंग्रहस्तु ततः परं सर्वैरावरणरच्छाद्यः सर्वावराणानां व भेदक इति ॥ आनन्तर्यमार्गसंग्रहस्तु यदनन्तरं क्षयज्ञानानुत्पादज्ञानोत्पत्तिः। स च समाधिः निरन्तरः दृढ़ः एकरसा व्यापी च ॥ एतदर्थप्रतिविम्बना ) [T. 109a ] ४ १. मो० प्राप्त नास्ति । २. भो० कतमे दश नास्ति । ३ ३, मो० एलन वाक्य नास्ति । .४. मो० एतन्नास्ति। ५ ६. एतद् द्विरागच्छति । भाष्ये त्वेचं व्याख्याते। प्रथम तीवायतक्लेशतेति (84a) द्वितीयं श्रावकप्रत्येकयुद्धबोधिपक्षः इति । ७...५. भोएतद् वाक्य नास्ति। ८. मो० एतदमिसंधाय अयं पाठो भाष्यतो गृहीतः । .

·- सत्यपरिच्छेदः भगवतो तयथा महाशैलपर्वतोऽखण्डोऽच्छिद्रोऽशुपिर एक्वनः सुसंवृत्ती दशदिग्वाताकम्प्यश्च ॥ फतमा नाम निरन्तराश्रयप्रवृत्तिः। अशैक्षमार्गलाभिनः "विविधा आश्रयप्रवृत्तिः । फतमास्तिनः । वित्ताभयप्रवृत्तिः मार्गा,य. प्रवृत्तिः दौष्ठुल्याश्रयप्रवृत्तिध ॥ क्षयशानं फतमत् । हेतुक्षयेण यदुं ज्ञान लभ्यते क्षयविषया लम्बनं या ॥ अनुत्पादक्षानं कतमत् । फलाहाणेन यदु ज्ञानं लभ्यते फलानुत्पत्तिविषयालम्बन' चा ॥ दशाशैक्षा धर्मास्तु अशैक्षाणां' शीलस्कन्धं समाधिस्कन्धं प्रशास्कन्धं चिमुक्तिस्कन्ध विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धं चाधिकृत्य चेदितव्याः॥ तथा च मागसत्यस्य चत्वारः प्रकारभेदाः । मार्गलक्षणं न्यायलक्षणं प्रतिपदलक्षणं नैर्याणिकलक्षणं च ॥ किमुपादाय मार्गलक्षणम् । तत्वार्थपरिमार्ग- पातामुपादाय ॥ किमुपादाय न्यायलक्षणम् । क्लशप्रतिपक्षतामुपादाय ॥ [Ch. sea ] फिमुपादाय प्रतिपल्लक्षणम् । नित्ताविपर्यासप्रतिपादनतामुपादाय ॥ किमुपादाय नैर्याणिकलक्षणम् । नित्यपदयानतामुपादाय ॥ सत्येपु पोड़शाकाराः लौकिका लोकोत्तराश्च ॥ लौकिकानां लोकोत्तराणां च कतमः प्रभेदः । शेये [T. 109b] अकुशलप्रवेशकुशलप्रवेशस्वभाव. प्रभेदतः सावरणनिरावरणस्वभावप्रभेदतः सविफल्पनिर्विकल्पस्वभावप्रभेदतच ॥ केन हेतुना सत्ये अनित्यदुःखादयः पोडश लौकिकाकाराः । अप्रतिवेधतः लशानुशयतः अभिलापमुखेन प्रपञ्चनतश्च ॥ लोकोत्तरा- काराः तद्विपर्ययेण ॥ लोकोत्तराकारेषु वर्तमानो ऽनित्यार्थ पश्यति साक्षादमुं भवति-० नोत्वनित्यं पश्यति अभिलापप्रपञ्चमुखेन । यथा अनित्याकारा अनित्याय एवं शिष्टीकाराः शिष्टार्थेषु यथायोगं, वेदितव्याः ॥ तथताया १. भो. पूर्वदिग्वाताकम्प्यः । यथा पूर्व दिग् तथा सर्वदिग्वावाकम्प्यः । २. मो० नास्ति। ३...३, भो. त्रिविधा स्तिता नास्ति। ४. भो० विषय० नास्ति। ५ भा० नास्ति। ६. मो. उच्यते इत्यधिकम् । ५. . मोटानुवादस्त्येवम्--ज्ञेये अकुशलप्रवेशं कुशलपवेशं सावरणं निरावरण सविकल्प निर्विकल्यं चोपादाय एष प्रभेदः । ८...८. मो० केन हेतुना - - - तद्विपर्ययेण इति यावत् नास्ति। ९ भो० अवतीर्णः। १०. भो० साक्षादनुभवति नास्ति। ११, पाठोऽयं भाप्यतो गृहीतः भोः अनित्यता। ची० अनित्यार्थ । १२. मो० नास्ति। १३. मो. अनित्यता । १४. भो. नास्ति। १५ भो० नास्ति।

·अभिधर्मसमुन्धयः (अथ विनिम्धये धर्मपरिच्छेदो द्वितीयो भागः।) धर्मविनिश्चयः फतमः । आर्यशासन द्वादशाङ्गधर्मः। फतमानि द्वादशा गानि । सूत्रं गेयं व्याफरणं गाथा उदानं निदानम् अवदानम् इतिवृत्तकं जातक वपुल्यम् अदुतधर्मः उपदेशध ॥ सूत्रं फतमत् । - यदभिप्रेतार्थ सूचनाकारेण गद्यभाषितम् । दशानुशंसान संपश्यन् तथागतः सूचनाकारण धर्म देशयति सुपं व्यवस्थापयति सुखं देशयति । श्रोतापि' सुगमुद्गृहाति धर्मगौरयतया क्षिन बोधि' संभारान् परिपूरयति आशुधर्मतां प्रतिविध्यति । युद्धेऽवेत्यप्रसादं लभते धर्म संघे चावेत्य प्रसाद लभते। परमदृष्टधर्मसुपविहारं स्पृशति । सांकथ्यविनिश्चयेन सतां चित्तमारा- धयति । पण्टितः पण्डित इति संख्यां गच्छति ॥ गेयं फतमत् । सूत्राणां मध्ये घा अन्ते चा गाथया यद् गीयते। सूत्रेषु अनिरूपितोऽर्थों या यद् [T. LION ] व्याख्यायते। अतो गेयमित्युच्यते ॥ । व्याकरणं फतमत् । तत् स्थानेषु' समतिकान्तानामतीतानामार्य श्रावकाणां प्राप्त्युत्पत्तिप्रभेदव्याकरणम् । अपि च सूत्रेषु निरूपितार्थस्य स्फुटीकरणम् । विवृत्याभिसन्धिव्याकरणात्' । गाथा कतमा । सूत्रपुः पादयोगेन देश्यते । द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदी पंचपदी पट्पदी चा ॥ उदानं कतमत्। सूत्रपुः कदाचित् तथागतेन आत्तमनस्केन यदुदाहृतम् ॥ निदानं फतमत् । पृष्ट न यद् भापितम्। सोत्पत्तिकं शिक्षाप्रज्ञप्तिकं घा। अतोऽपि निदानम् ॥ [Ch. 22b ] अपदानं कतमत् । सूत्रपुः सदृष्टान्तकं मापितम् ॥ इतिवृत्तकं कतमत् । यदार्यश्रावकाणां' पूर्वलौकिकं वृत्तं देशयति ॥ जातकं कतमत् । . यत् बोधिसत्वचरितपिटका संप्रयुक्त वृत्तं देशयति॥ . १. भी. नास्ति। २ २. मो० आर्य द्वादशाङ्गानि इत्यस्य स्थाने धर्मास्तु । नास्ति । ४. भो० बोधि० नास्ति । ५ भो० तत् स्थानेषु नास्ति । ६. मो. आर्य. नास्ति । ७. मो० एतन्नास्ति। ८ भो० नास्ति। ९ मो. आर्यश्रावकाणां नास्ति । १०. मो. पिटक० नास्ति । ११. भो० वृत्त देशयति नास्ति।

·'धर्मपरिच्छेयः ७६ वैपुल्यं फतमत् । योधिसत्य पिटकसंप्रयुक्त' भाषितम्। यदुन्यले पुज्यं तद् वैदल्यमप्युच्यते चेतुन्यमप्युन्यते । किमर्थ चैपुन्यमुच्यते । सर्वसत्त्वानां हितसुखाधिष्ठानतः उदारगम्भीरधर्मदेशनातश्च ॥ किमर्थमुच्यते पैदल्यम् । सर्वावरणविदलनतः ॥ किमर्थमुच्यते घेतुल्यम् । उपमानधर्माणां तुलनाऽ. भावतः। अद्भुतधर्मः फतमः । यत्र''श्रावकयोधिसत्वतथागतानां परमा' दुताधर्य- धर्माणां देशना ॥ . . उपदेशः कतमः । सर्वगम्भोरगूढ धर्मलक्षणानामविपरीतं व्याख्यानम् । एवं सूत्रादीनि द्वादशाहान्यार्यशासनानि त्रिपु पिरफेषु संगृहीतानि भवन्ति । कतमानि त्रीणि। सूत्रपिटक विनयपिटकम् अभिधर्मपिटकं च। तानि पुनर्द्विविधानि । श्रावकपिटकं बोधिसत्त्वपिटकं च। सूत्र [T. Llob ] गेयं व्याकरणं गाथा उदानं चैतानि पञ्च' श्रावकाणां पिटकस्य सूत्रपिटके संगृहीतानि भवन्ति। निदानमवदानमितिवृत्तकं जातकं चैतानि चत्वारि द्वयोः पिटकयोः - सपरिवार विनयपिटके संगृहीतानि भवन्ति । चैपुल्यमद्भुतधर्मश्च एते द्वे बोधिसत्व- पिटकस्य सूत्रपिटके संगृहीते भवतः । उपदेश एकः श्रावकयोधिसत्त्वपिटकयोः अभिधर्मपिटके संगृहीतो भवति ॥ किमुपादाय तथागतस्य पिटकत्रयव्यवस्थानम् । विचिकित्सोपलो शप्रति- पक्षका मतामुपादाय सूत्रपिटकव्यवस्थानम् । अन्तद्वयानुयोगोपलं शप्रतिपक्षका मतामुपादाय विनयपिटकव्यवस्थानम् । स्वयंदष्टिपरामर्शग्रहोपक्लेशप्रतिपक्षका- मतामुपादाय अभिधर्मपिटकव्यवस्थानम् । पुनः शिक्षात्रयव्युत्पत्तिकामतामुपादाय सूत्रपिटकव्यवस्थानम् । अधिशीलाधिचित्तशिक्षानिष्पादनकामतामुपादाय ‘विनय- पिटकव्ययस्थानम् ।' अधिप्रशिक्षानिप्पादनकामतामुपादाय अभिधर्मपिटक- व्यवस्थानम् ॥ • पुनः सायंग्' धर्मार्थव्युत्पत्तिकामतामुपादाय सूत्रपिटक- १.मो० नास्ति। २ भो० नास्ति। ३. मो० नास्ति। ४. मो परम० नास्ति। ५. मो० सर्वगम्भीरमूढ० नास्ति। .६, मो० द्वादशाहान्यायशासनानि नास्ति ।. ५. भो० अनोत्तरत्र च सगृहीतशब्दो नास्ति। बोधिसत्त्वपिंटक च यावत् नास्ति । मो. पच नारिता १०. भो० चत्वारि नास्ति। ११. मो० नास्ति । १२. भो. श्रावक पिटकयोः इत्यस्य स्थाने द्वयोः ।। १३, भो० अनोत्तरत्र च काम नास्ति । १. मो० नास्ति। . . ८...८. मो. कामानि ·अभिधर्मसमुच्चयः आकार: कतमः । स्कन्धा- व्याप्या- व्यवस्थानम् । धर्मार्थसाक्षानियापदस्थानप्रभाविता मुपादाय विनयपिटक- • व्यवस्थानम् । शानिना' सांकध्यविनिश्चयधर्मसंभोगसुख विहाराश्रयतामुपादाय अभिधर्मपिटकन्यवम्यानम् ॥ स एप पिटकत्रयसंगृहीतो धर्मः कस्य गोचरः। श्रुतमय चिन्तामयभावना मयानां चित्तवेतसिकानां धर्माणां गोचरः॥ यदुक्त सूत्र चित्त[T. ITra]. चैतसिका धर्माः सालम्बनाः साकारा: साथया: ससंप्रयोगाश्च । तेपामस्मिन् धर्म आलम्बनं कतमत् । सूत्रादिकम् ॥ दयस्तत्संप्रयुक्ताचार्थाः ॥ .आश्रयः कतमः । परविज्ञप्तिः स्मृतिर्वासना च॥ संप्रयोगः कतमः। अन्योऽन्यसहायभावेन आलम्बने आकारैः संप्रतिपत्तिः ॥ धर्मे आलम्बनप्रभेदः कतमः। संक्षेपेण' चतुर्विधः आख्यातः । लम्बनं चरितविशोधनालम्बनं कौशल्यालम्वनं क्लशविशोधनालम्बनं च ॥ • व्याप्यालम्बनं पुनश्चतुर्विधम् । सविकल्पप्रतिविम्यालम्बनं० निर्विकल्प- प्रतिविम्वालम्बनं घस्तुपर्यन्तालम्बन10 कार्यपरिनिष्पत्त्यालग्यनं व ॥ सविकल्प- प्रतिविम्बालम्बनं कतमत् । अधिमुक्तिमनस्कारेण यत् शमविपश्यनाविषया लम्बनम् ॥ निर्विकल्पप्रतिविम्वालम्बनं कतमत् । तत्यमनस्कारेण यत् शमध-, विपश्यनाविषयालम्बनम् ॥ वस्तुपर्यन्तालम्पनं कतमत् । . सर्वधर्माणां क्षय. भाविकता यथावद्भाविकता च ॥ क्षयभाविकता कतमा। स्कन्धधात्वायतनानि ॥ यथावद्भाविकता कतमा । चत्वारि आर्यसत्यानि पोडशाकाराः तथता सर्वे अनित्याः संस्काराः सर्वे दुःखा संस्काराः सर्वेऽनात्मानो धर्माः निर्वाणं शान्तं शून्यमप्रणिहितमनिमित्तं च ॥ कार्यपरिनिप्पत्यालम्बनं कतमत् [T. Itb] आशयपरिवृत्तिः । 1इयमाधयपरिवृत्तिरचिन्त्या ॥ पोडशाकारेषु शून्ये कति आकाराः संगृहीता भवन्ति । द्वौ । अप्रणिहिते कति आकाराः संगृहीता भवन्ति । पट् । अनिमित्त [Ch 23a ] कत्याकाराः संगृहीता भवन्ति । 'अहो। भो० प्रभावि- नास्ति । -३, मो० वृद्धानां । मो० सुखस्पर्श० । मो० स्पर्श । ५. मो० पिटकायसगृहीतो नास्ति । ६. मो० यदुक सूत्र नास्ति। ७. भो नास्ति। ८. भो नास्ति। १ भो कलमत् । १०. भो० अनोत्तरत्र च मालम्बन ११. मो० विषयः नास्ति। १२ .१२ भो० एतन्नास्ति । १३. भोर पोडशाकार- मध्यात् । पोडशाकारेभ्य इति युज्यते । १४. सगृहीता भवन्ति नास्ति । 'नास्ति।

·धर्मपरिन्दा चरितविशोधनालम्बनं पञ्चविधम् । भूयोरागचरितानामशुभविषया- लम्यनम् । भूयोपचरितानां करुणाभावना' विषयालम्बनम् । भ्योमोह- चरितानां निकायप्रत्ययता प्रतीत्यसमुत्पादविषयालम्बनम् । मदमानचरिताना धातुप्रभेदविषयालम्बनम् । वितर्गचरितानामवताराप्रतियाणि स्मृतिविषया. लम्वनम् ॥ फौशल्यालम्बनं पञ्चविधम् । स्कन्धकौशल्यं धातुकौशल्यम् आयतन- कौशल्यं प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्यं स्थानास्थानकौशल्यं च ॥ स्थानास्थानकौशल्येन कार्थः पश्यति । शेये प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्यं पश्यति ॥ स्थानास्थानकौशल्य- . प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्ययोः कः प्रभेदः। यत् धर्मा धर्मानभिनिष्यन्दयन्ति नह्य पां निर्हेतुको नापि विपमहेतुक उत्पाद इतीदं प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्यम् । हेतुफलानु- रूप्ये वेदयितोत्पाद इतीदं स्थानास्थानकौशल्यम् ।। क्लेशविशोधनालम्पनं कतमत् । यद् अधोभूमिकानामौदरिफता ऊर्ध्व- . भूमिकानां शान्तता तथता चत्वार्यसत्यानि च । एतानि केशविशोधना- लम्बनानि नाम ॥ 'तत्र धर्ममीमांसाकामेन फतिमियुक्तिभिर्विचार्यते। चतसृभियुक्तिभिः । अंपेक्षायुक्तिः कार्यकारणयुक्तिः उपपत्तिसाधनयुक्तिः धर्मतायुक्तिश्च ॥ अपेक्षायुक्तिः फतमा । या संस्काराणामुत्पत्ती [T, II2A ] प्रत्ययापेक्षा ॥ कार्यकारणयुक्तिः फतमा ! ! पृथग्लक्षणानां धर्माणां प्रत्येक कार्यकारणानि ॥ उपपत्तिसाधन युक्तिः फतमा । उपपत्तिसाधनार्थ साध्यस्यार्थस्य प्रामाणाविरुद्ध · उपदेशः ॥ धर्मतायुकिः कतमा ! अनादिकालात् स्वलक्षणसामान्यलक्षणस्थितधर्मेपु या धर्मतापरिनिप्पत्तिः सा1 धर्मता ॥ इति धर्मेषु विचारणा ॥ धर्मेपु कतमाः पर्येवणाः संभवन्ति । अतस्त्रः पर्येपणाः संभवन्ति। नामपर्येपणा वस्तुपर्येपणा स्वभावप्रशसिपर्यषणा विशेषप्रज्ञप्तिपर्येपणा च ॥ नामपर्येपणा कतमा। धर्मपु नामकायपदकायव्यञ्जनकायानामपरिनिष्पन्न स्वलक्षपा- १. भो० कतमत् । २. भो० अनोत्तरत्र च विपयालम्यनं नास्ति । ३. भो० भावना नास्ति। ४. भो. इदं प्रत्ययता । ५ निप्रतिवाणिः इति प्रतीयते । किंतु सर्वत्र अप्रतिवाणिरिति व्यवहियते । ६. भो० कथम् । "५. मो० चत्वारि नास्ति। ८...८. भो० एलनास्ति। ९...९ भो० एतनास्ति। १०. मो. स्व इत्यधिकम् । ११...११. भो० या...सा नास्ति । १२. मो० पाख्यायते इत्यधिकम् । १३...१३. मो० एतन्नास्ति । १४. भो० न्यायचरितेषु.. मातापिनः इत्यधिकम् । १५ भो० नास्ति ।

·अभिधर्मसमुच्चयः मिति या सन्तीरणा ॥ वस्तुपर्यपणा फतमा । धर्माणां स्कन्धधात्वायतना- नामपरिनिष्पन्न स्वलक्षणमिति या संतोरणा ॥ स्वभावप्राप्तिपर्यषणा कतमा । धर्माणा मभिधानाभिधेयसंवन्धे स्वभावमाप्तिमात्रस्य व्यवहारनिमित्ततासन्तीरणा ।। विशेषप्राप्तिपर्येपणा फतमा धर्माणामभिधानाभिधेयसम्बन्धे विशेषप्रज्ञप्ति- मानस्य व्यवहारनिमित्ततासन्तीरणा ॥ इति धर्मपर्येपणाभावना' । धर्मपु। यथाभूतपरिशानानि कतमानि संभवन्ति । चत्वारि यथाभूत- परिशानानि । नामपर्यंपिनं यथाभूतपरिशानं पस्तुपयेपितं यथाभूतपरिज्ञान सभावप्राप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिशानं विशेषज्ञप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं । [T. IN2b] नामपर्येषितं यथाभूतपरिज्ञानं फतमत् । यथाभूतस्य' नामानुपलब्धि- ज्ञानम् ॥ वस्तुपर्येपितं यथाभूतपरिशानं फतमत् । यथाभूतस्य घस्तुलक्षणानुप लब्धिज्ञानम् ॥ स्वभावप्रशप्तिपर्येषितं यथाभूतपरिशानं फतमत् । यथाभूतस्य द्रव्यस्वभावानुपलब्धिज्ञानम् ॥ विशेषप्रज्ञप्तिपर्येपितं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् । यथाभूतस्य द्रव्यविशेषानुपलब्धिज्ञानम् ॥ धर्ममाश्रित्य समाधिप्रयुक्तस्य योगभूमिः फतमा शेया। पञ्चाकाराः । आधारः आधानम् आदर्शः आलोकः आश्रयश्च । आधारः कतमः। संभृतयोधि. संभारस्य ऊप्मगतादिषु आर्यसत्येषु च यद् बाहुश्रुत्यम् ॥ आधानं फतमत् । सदालायनो योनिशो मनस्कारः आदर्शः कतमः । . तदालम्वनः सनिमित्तः समाधिः ॥ आलोकः कतमः । ग्राह्यग्राहकानुपलब्धिज्ञानम् ॥ एतदधिकृत्य सुष्टु' उक्त बुद्धेन भगवता प्रतिविम्वं मनः पश्यन् वोधिसत्वः समाहितः । व्यावर्त्य विषये संज्ञां स्वसंज्ञामुपधारयन् ॥ एवमात्मस्थचित्तोऽसौ ग्राह्याभा वियोधयेत् । MS. 36a] ततश्च ग्राहकाभावं नोपलम्भं स्पृशेत्ततः ॥ इति । [ Ph. 4 A6. नास्ति । १. भा० अन्न विचारणा उत्तरन संतीरणा । ची. भो० उभयत्र कः शब्दः । २ भो० धर्माणां ३. .३, एतन्नास्ति। ४. भो० धर्मेषु इत्यस्य स्थाने धर्मपर्येपणायामातापिनः इति, अनोत्तरत्र च सम्यगिति विशेषणं च यथाभूतस्य । ५ भो० नास्ति। ६. मो० यथाभूतपरिज्ञानं ७. भो० अनोत्तरत्र च यथाभूतस्य नास्ति । भो. धर्म। ९. भो० आतापिनः। १०. भो. द्रष्टव्याः। ११. मो० बोधि० नास्ति । भो० नास्ति। १३. भो० नास्ति। १४. भो० नास्ति। नास्ति। १२.

·धर्मपरिच्छेदः ८३ आधयः पत्तमः। आश्रयपरिवृत्तिः । कथं धर्मेषु धर्मकुशलो भवति । पशु ततामुपादाय ॥ कथमकुशलो भवति। अभिधर्म अभिविनये लक्षणशतामुपादाय ॥ फर्थ व्यञ्जनपुशलो भवति । स्व. निरुक्त[T. II]व्यञ्जनशितामुपादाय ॥ कथं निक्तियुशलो भवति । आत्मात्मीयेति। जनपदनिरक्तिमनभिनिविश्यानुव्यवहारशतामुपादाय ॥ [ Ch. 23b] पूर्वान्तापरान्तानुसन्धिकुशलो भवति। पूर्वान्ते उद्ग,हण तामपरान्ते निःसरण तामुपादाय ॥ भवति । कथं धर्मेषु धर्मविहारी भवति । भावनामनागम्य फेवलभूतचिन्ताप्रयोगेण न धर्मविहारो भवति । श्रुतचिन्तामनागग्य केवलभावनामयोगेण न धर्मविहारी उभयमागम्योभयविहारेण धर्मविहारी भवति ॥ उद्ग्रहाय स्वाध्यायदेशनाभिः श्रुतमयं द्रष्टव्यम् ॥ समाधिप्रयोगासन्तुष्टिभ्यां भावनामय द्रव्यम् ॥ प्रयोगः सातत्यसत्कृत्यायोगेणाविपरीतप्रयोगेण व द्रglii) व्यः॥ असन्तुधिरनास्वादितोत्तरशमयप्रयोगेण द्रष्टव्या । केन कारणेन 11वैपुल्या बोधिसत्त्वानां पारमितापिटकमुच्यते। पारमितानां संग्यानिर्देशतामुपादाय लक्षणनिईशतामुपादाय क्रमनिर्देशातामुपादाय निरुक्ति- निर्देशातामुपादाय भावनानिर्देशत) मुपादाय प्रभेदनिर्देशतामुपादाय संग्रहनिर्देशता- मुपादाय विपक्षनिर्देशतामुपादाय गुणवर्णननिर्देशतामुपादाय अन्योऽन्यविनिश्चयता चोपादाय ॥ - फेन कारणेन वैपुल्यं औदार्य' गाम्भीर्य व देश्यते । सर्याकारक्षता(म) उदारगम्भीरतामुपादाय ॥ केन कारणेन) वैपुल्ये एकत्या(1) सत्वा औदार्य- [T. It3b] गाम्भीर्य नाधिमुच्यन्ते। उत्त सन्ति । धर्मताधियुकतामुपादाय भाष्ये तु अयं पाठ १. चो. दौछुट्यप्रहाणात् परिशुद्धिलाभः । भाशयपरिवृत्तितामुपादाय इत्यधिकम् । दौरापरमात परिशुद्ध आश्रय इत्यर्थ इत्येवमस्य व्याख्यानं दृश्यते । २. ची० मो० स्व. नास्ति । एतचिन्त्यम् मा० मु०। ३. मू० आत्मात्मेति पाठ : ची० भी० आत्मात्मीय इति । मुतरां प्रतीयो। ४-५ चो० ०० इयधिक समञ्जसं प्रमीयते । ६. ची० भावनया इत्यधिकम् । तद् व्याख्यानांशोपि भवितुमर्हति । ८. ची० धर्मस्य इत्यधिकम् । १ ची. अचिन्तया चिन्तामयं द्रष्टव्यम् । इत्यधिकम् । एतदपेक्षितमप्यत्र । १०. पी. समाधिः । ११. ची० केवल इत्यधिकम। १२ ची० एकांश इत्यधिकम् । १३. पी० अपितु इत्यधिकम् ।

·अभिधर्मसमुच्चयः अनयरोपितपुशलमूलतामुपादाय पापमित्रपरिग्रहतां चौपादाय ॥ केन कारणेन वैपुल्ये एकत्याः सत्या' अधिमुच्यन्ते । (अधिमुन्य)माना अपि न नियन्ति । स्वयं दृष्टिपरामर्श) स्थायितया। इदं च सन्धायोक्त' भगवता महाधर्मादर्श धर्मपर्याय योधिसत्वस्य यथास्त मयोनिशो धर्माविचिन्यतः अयापिशतिरसदृष्टय उत्पद्यन्ते । अपाविशतिरसदृष्टयः फतमा निमित्तदृष्टिः प्रशप्त्यपवाददृष्टिः परिकल्पापवाद दृष्टि:(ii) [ Ph. 2 B 6. Ms. 36b ] तत्वापवाददृष्टिः परिग्रहदृष्टिः परिणतिगृष्टिः अनवद्यताशिः निःसरणदृष्टिः अयशादृष्टिः प्रकोपदृष्टिः विपरीतदृष्टिः प्रसवदृष्टिः अनभ्युपगमणिः कुसूतिगृष्टिः सत्कारदृष्टि दृढमूढ़तादृष्टिः मूलदृष्टिः दृष्टावद्दष्टदृष्टिः प्रयोगनिराकरणदृष्टिः अनणिकदृष्टिः आवरणोपचयदृष्टिः अपुण्यप्रसपद्दधिः वैफल्यदष्टिः निग्राष्टिः अभ्याख्यानदृष्टिः अकथ्यदृष्टिः महादृष्टिः अभिमानदृष्टिश्च ॥ यदुक्तं धैपुल्ये निःस्वभावाः सर्वधर्मा इति । तत्र कोऽभिसन्धिः । [ T. IH4a ] स्वयमभावतामुपादाय स्वेनात्मनाऽभावतामुपादाय स्वे भावेऽनवस्थितात्म (ता)मुपादाय बालग्राह(वञ्चालक्षणतामुपादाय ॥ परिकल्पिते स्वभावे लक्षणनिःस्वभावतामुपादाय परतन्ने उत्पत्तिनिःस्वभावता. मुपादाय परिनिप्पन्ने परमार्थनिःस्वभावतामुपादाय ॥ 'अनुत्पन्ना अनिरुद्धा आदिशान्ता) प्रकृतिपरिनिर्वृता इति कोऽभिसन्धिः । यथा निःस्वभावा- स्तथा अनु(it) स्पनाः । यथा अनुत्पन्नास्तथा अनिरुद्धाः । यथा अनुत्पन्ना- श्चानिरधाश्च आदिशान्ताः । यथा आदिशान्ता स्तथा प्रकृति- परिनिर्वृताः ।। अपि खलु चत्वारोऽभिप्रायाः। यैर्वैपुल्ये तथागतानामभिप्रायोऽनुगतन्यः । 10समताऽभिप्रायः कालान्तराभिप्रायः अर्थान्तगभिप्रायः पुद्गलाशयाभिप्रा(or) यश्च ॥ . अपि खलु तथा १. ची० औदार्यगाम्भीर्यमिन्यधिकम् । मू० सत्वाधिमुच्यन्ते। माना अपि इति प्रामादिकः पाठः । अत्र पाठत्रुटिः। विसन्धिश्च । चीते तु अधिमुच्यमाना इत्येव । ची. यथारतमथें नित्यदृढ़ाभि- निवेशादित्वधिकम् । भा० यथारतार्थाभिनिवेशादिति दृश्यते । ३. ची. उपात्तार्थम् इत्यधिकम् । ४. ची० उच्यन्ते इत्यधिकम् । ५ भो. आत्म० नास्ति । मूलं न स्पटम। पतितोऽयमंशो नीचैः प्रदत्तः । तत्र तान दृश्यते। ६, ची० सत्ये इत्यधिकम् । ची० अपि यदुक्तं सर्व धर्मा इत्यधिकम् । ८. मू० परिनिर्धतेति पाठः । ९ भो० यथा आदि. शान्ताः इति पतितम् । १०. ची० कतमे चत्वारः इत्यधिकम् ।

·सत्यपरिच्छेदः अवतार- चत्वारोऽभिसन्धयो येवपुल्ये तथागतानामभिसन्धिरनुगन्तव्यः । णाऽभिसंधिः लक्षणाभिसन्धिः प्रतिपक्षाभिसन्धिः परिणामनाभिसन्धिश्च । वैपुल्ये धर्मसमाधिकुशलो योधिसत्त्वः कथं प्रत्यवगन्तव्यः । पञ्चभिः कारणैः । प्रतिक्षणं सर्वदीप्ठ्ल्याश्रयं द्राययति । नाना त्यसंगाविगतां च धर्माराम- रति प्रतिलभते । अपरिच्छिनाकारं वाऽप्रमाण- धर्मावभासं संजानाति । विशुद्धभागीयानि चास्याविकल्पितानि निमित्तानि समुदाचरन्ति । धर्मकाय- परिपूरि[ T. II4b ]परिनिष्पत्तये चोत्तरादुत्तरतरं हेतुमयपरिग्रहं करोति ॥ तत्र पञ्चविधायां भावनायां फलं पञ्चविधं निर्वतितमिति दर्शयति । पञ्चविधा भावना संभिन्नभावना अनिमित्तभावना अनाभोगभावना उत्तप्तभावना परिवृत्तिनिभा(?)भावना यधाश्रमम् ।। (केन कारणेन वैपुल्यधर्मो धूपमाल्यादिभिः पूज्यो न तथा श्रावकधर्मः' सर्वसत्त्वहितसुखाधिष्ठानतामुपादाय ॥ अभिधर्मसमुच्चये धर्मविनि/mi) 10श्चयो नाम तृतीयः समुच्चयः ॥ [ Ch. 24 ] ( महायानाभिधर्मसमुचयशास्त्रे विनिश्चये प्राप्तिपरिच्छेदे तृतीये प्रथमो भागः ।) प्राप्तिविनिश्चयः फतमः । संक्षेपतो द्विविधः । पुद्गलव्यवस्थानतः अभिसमय व्यवस्थानतश्च द्रष्टव्यः । १. चौ० कनमे चत्वारः इत्यधिकम् । २. चो० अप्रमाण वा अपरिच्छिन्नाकारम् इति कमः। ची. धर्मावभासं नास्ति । ४. ची० युद्ध० इत्यधिकम् । ५-५ ची० भो० संदर्भोऽयं नास्ति । भाष्ये पाठस्त्वेवम-नदेनन् पञ्चविधाया भावनायाः फलं पञ्चविधं निर्वतत इनि मन्दर्शितम् । पञ्चविधा भावना कमा। प्रब्धिनिमितभावना संमिनभावना अनिमित्तमावना अनाभोगभावना परिनिवृत्ति- निमितभावना च (१०९ क उपरि )। केवलमयमेव संदर्भो न चीने नापि भोटेऽस्ति किन्तु मुले मपाठभेदं भाष्ये चास्ति। ६. ची० श्रावकपिटकधर्मा बोधिसत्त्वपिटकधर्माश्च तथागतधर्मकायेभ्यः पी प्रवर्तन्ले इत्यधिकम् । ७, चो० वैपुल्यानन्तपुण्यप्रसक्योधिमत्वपिटकधर्मः । श्रावक- पिटकधर्मः। ९ चौ. महार्थतया निरुत्तराप्रमेयपुण्यप्रसवायतननामुपादाय । वास्यमिदं भाष्यतो- गृहीतं प्रतीयते । पार्थक्यं तु नत्र 'निरन्तर' इति । १० ..१०. खण्डितोऽयमशः प्रथमपरिच्छेदा- नुरूप परितः। भो अभिधर्म नाम, समुच्चय इति च नास्ति। ची नात्ययमशः। तत्र शैलीत्वन्यथा । १. भो. एनन्नास्ति। २ भी० एतन्नारित ३, भा० अधिगम इत्यस्ति । स तु प्रामादिका प्रतीयते।

·८६ अभिधर्मसमुथयः . पुद्गलव्ययायानं पतमत् । समासतः सप्तविधम् । रोग चरितप्रभेदतः निर्याणप्रभेदतः आधारप्रभेदतः प्रयोगप्रभेदतः फलप्रभेदतः धातुप्रमेदतः चर्या- प्रभेदतश्च ॥ रोगवरितप्रभेदः फतमः। सप्तविधः । रागचरितः पचरितः मोहचरितः मानचरितः वितर्कचन्तिः समभागचरितः मन्दरजस्का चरितश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ निर्याणप्रभेदः कतमः । त्रिविधः' । धावकयानिकः प्रत्येकयुद्धयानिकः महा- यानिकश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ आधारप्रभेदः फतमः। त्रिविधः।। असंभृतसंभारः संभृतासंभृतसंभारः संभृतसंभारश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ प्रयोगप्रभेदः कतमः । श्रद्धानु सारी धर्मानुसारी च पुद्गलप्रभेदः ॥ फलप्रभेदः फतमः । सप्तविंशतिविधः।। श्रद्धाधिमुक्तः दृष्टिप्राप्तः कायसाक्षी प्रज्ञाविमुक्तः उभयतोभागविमुक्तः [T. usa] स्त्रोतापत्तिफलप्रतिपसका स्रोतापनः सन्दागामिफलप्रतिपन्नकः सन्दागामी अनागामिफलप्रतिपन्नकः अनागामी अर्हत्वफलप्रतिपन्नकः अर्हन् सप्तद्भवपरमः कुलंकुलः एकवीविका अन्तरापरिनिर्वायी उपपद्यपरिनिर्वायी अनभिसंस्कारपरि- निर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायी ऊ स्रोताः परिहाणधर्मा अर्हन्। चेतनाधर्मा अर्हन अनुरक्षणाधर्मा अर्हन् स्थिताकम्प्यः अर्हन् प्रतिवेधधर्मा अर्हन् अकोप्यधर्मा अर्हन च पुद्गलप्रभेदः ॥ धातुप्रभेदः कतमः । कामावचरः पृथग्जनः शैक्षोऽशक्षश्च । एवं त्रिविधः कामावचरो रूपावचर आरूघ्यावचरः। कामावचरी रूपावचरश्च घोधिसत्त्वः कामावचंरः प्रत्येकवुद्धः अचिन्त्यश्च तथागतः पुद्गलप्रभेदः ॥ चर्याप्रभेदः कतमः । संक्षेपतः पञ्चविधः13 । अधिमुक्तिचारी बोधिसत्वः अध्याशयवारी बोधिसत्यः निमित्तचारी बोधिसत्त्वः अनिमित्तचारी योधिसत्वः अनभिसंस्कारचारी योधिसत्वश्च पुद्गलप्रभेदः ॥ रागचरितः पुद्गलः कतमः । तीवा[T. 115b]यतरागः । एवं द्वेष चरितो मोहचरितो मानचरितो वितर्कचरितश्च पुद्गलः तीवायतविशिष्टः ॥ समभाग- एतन्नास्ति । ५ भो० रोग. नास्ति । चीनानुवादेऽपि अनपेक्षित प्रतीयते। ६. भो० नास्ति। मो० तनुतरकश इति प्रतीयते । एतनु भाष्ये व्याख्या- रूपेन प्रदत्तम् । ८. भो• अनोत्तरत्र च केवलं पुदलः। प्रभेदो नास्ति । ८.९ भो, नास्ति। भो० नास्ति। ११. मो० नास्ति। १२. भो० अर्हन् इति नावय॑ते । एतन्नास्ति । १...१. मा० भो० एवं यावद्वितर्कचरितस्तीवायतवितर्कः । भो० १०. १३. भो.

·८७ प्रातिपरिच्छेदः चरितः पुद्गलः कतमः । प्रतिस्थालेशः ॥ मन्दरजस्कचरितः पुद्गलः कतमः । प्रतिस्थतनुतरको शः ॥ श्रावकयांनिकः पुद्गलः कतमः । यः समापशी वा असमापनो वा श्रावक- धर्मताविहारी' प्रकृत्या मृद्विन्द्रियः स्वविमुक्तये प्रणिहितः वैराग्यभावनया विमुक्ताशयः श्रावफपिटकमवलम्ब्य वीर्यभावनया धर्मानुधर्मचारी दुःखस्यात- मनुप्राप्नोति ॥ प्रत्येकयुद्धयानिकः पुद्गलः करामः। यः समापभो वा असमापनो वा प्रत्येकबुद्धधर्मताविहारी- प्रहत्या मध्येन्द्रियः स्वविमुक्तये प्रणिहितः चैराग्य- भावनया विमुक्ताशयः फेवलमावनया चाध्रिगतयोध्याशयः श्रावकपिटकमपलान्य चौर्यभावनया धर्मानुधर्मचारी अनुत्पादितपूर्व निर्वधभागीयः उत्पादितपूर्वनिर्वेध- भागीयः अग्रामपूर्वफलः अबुद्धलौकिक अध्यात्म चेतनया आर्य मार्गसंमुखीभूतः खड्गविषाणकल्पः एकबिहारी प्रत्येकजिनः धर्माचारी दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ महायानिकः पुद्गलः कतमः। यः समापनो चा असमापनो वा योधिसत्वधर्मता- बिहारी' प्रयत्या तीक्ष्णेन्द्रियः [T. LtGa ] सर्वसत्वविमोक्षाय प्रणिहितः अप्रतिष्ठितनिर्वाणाशयः वोधिसत्यपिटकावलम्व्य वीर्यभावनया धर्मानुधर्मचारी सत्वान् परिपाचयति शुद्धां बुद्धभूमि भावयति व्याकरणं च प्रतिलभते सम्यक- संयोधिं च साक्षात्करोति ॥ असंभृतसंभारः पुद्गलः कतमः । सत्याधिपतेयं धर्ममालग्थ्य मृदुमात्र- समुत्थितः10 शुद्धद्धाधिमुक्तः मृदुमात्रमोक्षभागीयसमन्वागतः। अनियतजन्म- कालिकः ॥ संभृतासंभृतसंभारः [Ch. Ab] पुगलः कतमः । सत्याधिपतेयं धर्ममालम्ब्य मध्यमाञसमुत्थितः। शुद्धश्रद्धाधिमुक्तः मध्यमात्रमोक्षमागीयसमन्या- सत्याधिपतेयं गतो नियतजन्मकालिकः ॥ संभृतसंभारः पुद्गलः कतमः । धर्ममालय अधिमात्रसमुत्थितः शुद्धश्रद्धाधिमुक्तः अधिमात्रमोक्षमागीयसमन्या- . प्रतीयते । २. भोग विहारी नास्ति। ३. ची० अन्न कामार्थकः शब्दो वर्तते। म तु चनु विभक्के चिह्नमिति ४, मोनास्ति। ५ भो० अबुद्धभवे । ६. भो. आत्मना। ५, मो. आर्य ८. सा. बहुधारी । भो० शुद्धचारी । १ भो० अभिसंबुध्यते इति प्रीयते । ११. मो० समुत्थितः नास्ति। पुद्गलः इत्यधिकम् । ११, भी० समन्वागतः नास्ति । बहुनौहिसमासे तु न प्रयोजनम् । १. भो० समुत्थितः नास्ति। पुद्गल इत्यधिकम् ।

·अगिधर्मसमुथयः गतः राजमफालिफः ॥ पुनः भसंभृतसंभार: सत्याधिपतेयं धर्ममालम्य सत्येषु मृगुमानस-या धर्मनिध्यानधान्तिसमन्वागतो मामात्र निर्वधभागीयसमन्या. गत अनियतजमफालिफः ॥ संभृतासंभृतसंमार: मत्याधिपतयं धर्ममालाव्य सत्येषु मध्यमाघसम्य धर्मनिध्यानशान्तिसमन्यागतः मध्यमायनिधनागाय- समन्यागती नियतजामफालिफः ॥ [T. 16b] संभृतसंभारः सत्याधिपतेयं धर्ममालम्य सत्येषु अधिमाप्रसत्या धर्मनिध्यानधान्तिसमन्यागतः अधिमात्र- निर्यधमार्गीयसमन्यागतः तचमकालिकः ॥ "तत्र विमाननिबंधभागीयों लौकिकानधर्म पापयित्या लौफिकामधर्ममयत्यय क्षणिकः भप्रायधिकः ॥ तजन्मकालियः अभिसमयं समापयमानोऽपूर्वायम्पः मृदुमध्याधिमाप्रमोक्षमागी. येभ्यो [Ph. A 8. Als. 38a] [निबंध ]भागीयेभ्यश्च परिहीयते । तय समुदाचारपरिधाणितो नो तु यासनापरिहाणितः। धवानुमारी पुगलः पत्तमः। संभृतसंभागे मृद्धिन्द्रियः परोपदेशमनुस्मृत्य यः सत्याभिसमयाय प्रयुज्यते ॥ धर्मानुसारी' फतमः। संभृतसंभारस्तीक्ष्णेन्द्रियः स्वयमेव सत्याधिपतेयं धर्ममनुस्मृत्य यः [ सत्यामि समयाय प्रयुज्यते ॥ श्रदाधिमुक्तः फतमः। फलकाले10 श्रद्धानुसारी यः पुद्गलः॥ दृष्टिप्राप्तः फतमः। फलफाले। धर्मानुसारी यः पुद्गलः ॥ फायसाक्षी पतमः । शैक्षः अष्टविमोक्षध्यायी यः पुद्गलः ॥ प्रशाविमुक्तः फतमः । क्षीणास्रवो नोत्वष्ट विमोक्षध्यायो यः पुद्गलः॥ उभयतोभागविमुक्तः फत]मः । क्षीणास्रयोऽष्ट. विमोक्षप्यायी यः पुद्गलः ॥ स्रोतापत्तिफलपतिपनकः कतमः । निर्वेधभागीयेषु पञ्चदशसुदर्शनमार्गचित्तक्षणेपु य: पुद्गलः ॥ स्रोत आपनः [T. IITa] कतमः। पोडशे दर्शनमार्गचित्तक्षणे यः पुद्गलः ॥ २. भो. समन्वागतः नास्ति । वहुव्रीहिसमासे •तु न प्रयोजनम् । ३. मो० तत्त्व. मा० प्रकृति. इति प्रतीयते । ४. भो० सत्य. नास्ति । ५...५ भो. तत्र...... मागीयो नास्ति । ६. मो० अप्रावन्धिकः नास्ति । भाप्यतो गृहीतं प्रतीयते । मो० अभिसमय... ..अपूर्वावस्थः इत्यस्य स्थाने केवलं केवलार्थकः अपूर्वः । ८. चो० निर्वाणाधिकारिकस्य कुशलमूलस्योत्पादितपूर्वस्यापुनरुत्पाद्यत्वात् इत्यधिकम् । तच भाष्ये वर्तते। ९ ची० अनोत्तरत्र च सर्वत्र प्रश्ने पुद्गल इति योजितम् । पालप्राप्तिकाले। ११. मू० सवो अष्ट० इति पाठः । १२. मू० पञ्चशेषु। १३, चो० भो. स्थित इत्यधिकम् । १०. ची.

·८ प्राप्तिपरिच्छेदः दर्शनमार्ग) सम्यकत्वनियामावकान्तिः । धर्माभि] [समये]पि सः। कामेप्ववीत पुद्गलः सम्यक्त्यनियाममवक्रामन् स्रोतआपनो भवति ॥ यह यो धीतरागः सम्यक्त्वनियाममवझामन् सहदागामी भवति ॥ कामेभ्यो धीतरागः सम्यक्त्वनियाममवकामभनागामी भवति ॥ यंदा दर्शन प्रहातव्यानां लशानां प्रहाणात्।।।) [ स्रोत आ]पनो भवति ॥ फेन फारणेन प्रयाणां संयोजनानां महाणात् स्रोतआफ्नो भवति । प्रधानसंग्रह(त)ी भवति । प्राधान्यं किमुपादाय। अनुचलनकारणतामुपादाय '! उचलितस्य मिथ्यानिर्याणकारणतामुपादाय' । सम्यगनिर्याण( कारण तां चोपादाय ॥ अपि खलु शेयविप्रातिपत्ति]. कारणतामुपादाय दृष्टिविप्रतिपत्तिकारणतामुपादाय प्रतिपक्षविप्रतिपत्तिकारणता चौपादाय ॥ सरदागामिफलप्रतिपन्नकः फतमः। भावनामार्गे कामावराणां पञ्चप्रकाराणां लशानां प्रहाणामार्गे10 यः पुद्गलः ॥ सरदागामी1 कतमः । भावनामार्गे फामावचरस्य पष्ठस्य क्लेशप्रका) [ Ph. 2 B 8 MS. 385 ] रस्य प्र] हाणमार्गे यः पुद्गलः ॥ अनागामिफलप्रतिपक्षकः कतमः । भावनामार्गे कामाव- चराणां सप्तमाटमानां क्लेशप्रकाराणां प्रहाणमार्ग। यः पुद्गलः ॥ [T. nb ] अनागामी पुद्गलः कतमः । भावनामार्गे कामाववरस्य नवमस्य क्लशप्रकारस्य प्रहाणमार्गे यः पुद्गलः ॥ यदा सर्वेषां कामावचराणां भावनाप्रहातव्यानां प्रहाणादनागामी भवति । केन कारणेन पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादनागामीत्युच्यते । प्रधानसंग्रहमुपादाय ॥ प्राधान्यं किमुपादाय ! गत्ययर कारणतां धात्यपरकारणतां चोपादाय ॥ अर्हत्वफलपतिपन्नकः फतमः । यावदायानिकाणामष्टप्रकाराणां ii) लशानां] * प्रहाणमार्गे यः पुद्गलः ॥ अईन् १. मू० अवकामत। सर्वर्षा इसधिकम् । २. ची. कामेभ्यः इत्यधिकम् । ३. ची० दर्शनमार्गः । ५. मू० संग्रहो इति पाठ । ची• मो• संमहतः । ६. ची० मुक्त इत्यधिकम् । ५. मो० उपादाय प्रत्येक नावय॑ते । आदावन्ते च प्रदीयते । ८ ची० मो. कारण इत्यस्ति अपेक्षित च। मुले पतितं प्रतीयते । ९. ची० त्रीणि सयोजनानि इत्यधिकम । १०. चो० मो• अनोत्तरत्र व सप्तम्यन्ताद् यः पुद्गलः इत्यस्मात्पूर्व स्थितः इत्यधिकम् । ११. मो. १२...१२ ची० सर्वेषां दर्शनमार्गप्रहातव्यानां क्लेशानां कामावचराणां भावना- मार्गप्रहातव्यानां वा इति । १३, पी० •प्रधान० इत्यधिकम् । १४. ची० अथ्मस्य प्लेश- १५ मू० महत्व। घो० अर्हत्त्वप्राप्तः इति प्रीयते ॥ पी.पुदला। प्रकारस्या ·६२ अभिधर्मसमुच्चयः फतमः | भावानिफस्य नवमस्य शफारस्य प्रहाणमार्ग यः पुद्गलः ॥ यदा धातुकानां फामावचराणां सशानां प्रदाणादईन्। भवति ॥ फेन फारणेनो. [Ch: 25a ] ईमागीयानां! प्रदाणादभित्युच्यते । प्रधानसंग्रहमुपादाय | प्रधान संग्रहः किil) [मुपादाय]। विमोक्षोपादाना फारणतामुपादाय । ऊर्दा परित्यागफारणतां चोपादाय ॥ सप्तरुदयपरमः फतमः। स्रोतापन्न एव पुगलः सप्तरत्वोऽपि मिश्रोमिधा देवमनुष्येषु भवात् संमृत्य यो दुःपस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ पुलंपुलः फतमः। देवेषु पा पुलात्युलं गत्वाल) [मनुष्ये]पु षा यो दुःपस्यान्त मनुप्राप्नोति ॥ एफीनिकः फतमः । समृदागामी' देवेष्वेव यो दुःपस्यान्त मनुप्रामोति ॥ अन्तरापरिनिर्वायी फतमः । 11उपपत्तिसंयोजने प्रहीणे अभि- निवृत्तिसंयोजने अनहीणे [T. 118 ] अन्तराभवमभिनिर्वयन्नेव यो मार्ग संमुखीहत्य दुःपस्यान्तमनुप्राप्नोति अभिनिवृत्तो पा अन्तरामवे उपपत्तिभवगम- नाया चेतयन्नेवयो मार्ग संमुखीसत्य दुःपस्यान्तमनुप्राप्नोति । अभिसंचेतयित्वा पा उपपत्तिभवमभिसंप्रस्थितः।) [ भवानुपपत्तिच्छन्द। यो मार्ग संमुखीरत्य दुःखस्यान्तमनुप्रामोति ॥ उपपद्यपरिनिर्यायी फतमः । उभयसंयोजने अप्रहीणे रूपधातायुपपन्नमात्र एय यो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ अनभि- संस्कारपरिनिर्यायी कतमः । उपपन्नः अनभिसं) स्कारेण यो मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्रामोति ॥ अभिसंस्कारपरिनिर्वायी फतमः । उपपन्नोऽभि- संस्कारेण यो मार्ग संमुखीरुत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति ॥ ऊर्दू स्रोताः कतमः । उपपन्नो रूपावचराणां भूमी भूमी यावदकनिष्ठगान प्रविश्य तत्रानास्रयमार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति । पुन कश्चिनु यावद् भवाग्रगान मार्ग संमुखीकृत्य दुःखस्यान्तमनुप्राप्नोति । अपि च व्यवकीर्णभावितस्य चतुर्थस्य ध्यानस्य पञ्चपकाराः प्रभेदा:18 । मृदुपरिभावितं मध्यपरिभाषितमधिमात्रपरि- १. मू• अर्हद् । २. भो० पञ्चाना। ची० पञ्चानां योजनानां । इत्यधिकम् । ३. चो. प्राधान्यं । ४. मो० अर्वोपादान । ची. ऊर्ध्वमागोपादान। ५ चौ. ऊर्ध्वभागा । ६. ची० प्रश्ने सर्वत्र पुद्गलोऽस्ति । ५. मिश्रामिथं [३] । ८ ची. स्रोतआपन्न एव पुद्गला इत्यधिकम् । ९ ची० पुद्गल इत्यधिकम् । १०. ची• भवात् समृत्य इत्यधिकम् । ११, ची० सक्त इत्यधिकम् । १२ ची० अनोत्तरत्र च आर्यमार्ग । १३. ची. अभिनिर्वतंयन् इत्यधिकम् । १४, ची० भो० च्छन्दं नास्ति । १५. मो• तृतीयान्तं प्रतीयते, ची० सप्तम्यन्तम् । १६. भो. अनावं नास्ति। १५, मोटतो गृहीतोऽयं शब्दः। १८ मो. पञ्चप्रकाराः प्रभेद। . - 7 नास्ति।

·प्राप्तिपरिच्छेदः भावितमधिमात्राधिमात्रपरिभावितमध्याधिमाधाधिमात्रपरिमाविनं च। तैः व्यया: कीर्णमावितस्य चतुर्थध्यानस्य पञ्चप्रभेदः यथाक्रमं पञ्चसु शुद्धांपासे- पूपपत्तिः॥ परिहाणधर्मा अर्हन् कतमः। मृद्विन्द्रियप्रतिको विक्षिप्तो पा अविक्षिप्तो था चेतयित्वा वा अचेतयित्वा या दृष्टधर्म[T. v8b]मुख विहारात् परिहाण- मेति ॥ चेतनाधर्मा अईन् कतमः। मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो या अविक्षिप्तों पो अचेतयित्वा द्रुष्टधर्मसुखविहारात् परिहाणमेति चेतयित्या न परिहाणमैति ।। अनुरक्षणाधर्मा अर्हन् फतमः। मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो दृष्टधर्मसुखविहारात् परिहापमति अविक्षिप्तो न परिहाणमेति ॥ स्थिताकम्प्यः अर्हन् कतमः । मृद्विन्द्रिय- मंकृतिको विक्षिप्तो वा अविक्षिप्तो घा दृष्टधर्मसुखविहारात् नं परिहोणमेति नापि इन्द्रियाण्युत्तापयति । प्रतिधनाधर्मा अर्हन् फवमः । मृद्विन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो घा अविक्षिप्तो या दृष्टधर्मसुखविहायत् न परिहाणमति केवल मिन्द्रिया- प्युत्तापयति ॥ अकोप्यधर्मा अर्हन् कतमः । तीक्ष्णेन्द्रियप्रकृतिको विक्षिप्तो वा अंविक्षिप्तो पानं द्रष्टधर्मसुषविहारात् परिहाणमेति ॥ कामाचंचरः पृथग्जनः कतमः । कामधातायुपपनो भवति आर्यधर्म कामावचरः शैक्षः कतमः। कामाधातायुपपन्नो भवति आर्य- धर्म च प्राप्तः पुद्गलः । संयोजन वावशिष्यते ॥ कामायचरोऽशैक्षः कतमः। कामधाता[ T. Lu9a ]युपपन्नो भवति आर्यधर्म च प्राप्तः पुद्रलः । संयोजन वं नापशिष्यते ॥ यथा कामावचरास्त्रया तथा रूपाववरा आरूप्यघचरा अपि ॥ फामायचरो रूपांवचरो बोधिसत्यः कतमः 1 आरूप्यधातुव्यवर्पितेन ध्यानेन संप्रयुको ध्यानसुखैर्विहरतीति कामधातायप्युपपन्नो रूपधाताययुपपन्नः पुद्गलः ॥ कामावचरः प्रत्येकबुद्धः कतमः | अबुद्धभवे कामघाती स्वतः प्रत्येकयुद्धयोधि. प्राप्तः पुद्गलः च ॥ १९...११. मो. व्यवकीर्णमावितस्य...पञ्चमु यावन्नास्ति । 1. मो. व्याधिमुक्तिकः । २ भोः अत्रोत्तरत्र परिहायभागं ( आक्षरिक सौमाम्यवान् ) भवतीति प्रतीयते । ३, मो० अत उत्तर प्रने अर्हन् नाति। ४, मो० पूर्ववत् अत्तापनमा मेवेति । ५ मो० केवलं नास्ति । ६, ची प्रने सर्वत्रं पुद्गलः पुद्गल इयावत्यते। मूले प्रलेऽभावामान प्रदत्तः। ५, मोटेऽपि प्रने पुद्गलो नास्ति । किन्तूतरपक्षे सर्वत्र दृश्यते। ८. मो० पुद्गला इत्यधिकम् । ९ मो० वयः पुद्गलाः। ची उपपन्न इति दृश्यते। पाठोऽयं माध्यतो गृहीतः। ११. भो० नास्ति । १२. भो० बुद्धं नास्ति। अतोऽव प्रदेयः।

·अमिधर्मसमुचयः ममिसंयुद्धः ॥ अचिन्त्यः तथागतः पतमः । फामघाती तुपितमवनवासमारम्य यापत् महापरिनिर्वाणं दर्शयति सर्या योधिसायचर्या युद्धचर्या महाचर्या 15 दर्शयतीति पुद्गलः। अधिमुक्तिचारी योधिसत्यः पुद्गल फतमः। अधिमुक्तिचर्याभूमौ स्थितो' मृदुमध्याधिमात्रयोधिसत्वशान्तिसमन्यागतः पुद्गलः ॥ अध्याशयवारी योधिसत्यः पुद्गला। फतमः । दशतु भूमिपु पितो यो योधिसत्वः ॥ सनिमित्तवारी योधिसत्वः पुद्गलः। फतमः । प्रमुदिताविमलाप्रभाकर्यर्चिष्मतीसुदुर्जयाऽभिमुखी. भूमिपु सितो यो योधिसत्यः ॥ अनिमित्तवारी योधिसत्वा पुद्गलः कतमः । दूरंगमभूमी स्थितो यो योधिसत्य' ।। अनभिसंस्कारवारी [Ch. ab] योधिसत्यः पुद्गलः फतमः । अचला साधुमतीधर्ममेघासु भूमिपु स्थितो यो [T. nb] योधिसत्त्वः ॥ पुनः खलु स्रोतापनः पुद्गलो यदुक्तः स द्विविधः । मनर्याणिकः सरन्नेर्याणिफश्च । फमनैर्याणिफो यथा पूर्वमुक्तः ॥ सरन्नर्याणिकः सत्याभि. समयमभिसंप्रविष्टः अप्राप्त समापत्तिमाश्रित्य अधिगतेन० लोकोत्तरमार्गेण सत् धातुकाववरान् सर्व"शान् प्रजहाति प्रकारशः प्रजहाति द्वयोः फलयोः स्रोतापत्तिफलाहत्त्वफलयोः प्रज्ञाप्यते । स च पुद्गलो भूयो दृष्टे धर्म मरणकाले आशामारागयति । यदि नारागयति प्रणिधानवशेन । तर्हि प्रणिधानयशेन कामधातावेवोपपन्नः अधुद्धभवे प्रत्येकजिनोभवति ॥ (अर्थ विनिश्चये प्राप्तिपरिच्छेदे तृतीये द्वितीयो भागः)14 अभिसमयव्यवस्थानं कतमत् । समासतो दशविधम् । धर्माभिसमयः ५ मो. १३. ची० साक्षाकियार्थकः शब्दः । १४. मो० नास्ति। १५ मो. नास्ति । १. भो० बोधिसत्त्वः पुद्गलः नास्ति । २. मो० नास्ति। ३. ची. नास्ति। मो० अस्ति। ४. भो० पुद्गलः। तत्र पाठस्त्वेवं प्रतीयते-दशसु बोधिसत्त्वभूमिपु स्थितो यः पुद्गलः । पूर्ववत् प्रमुदिता अमिमुखीपु बोधिसत्त्वभूमिषु स्थितो यः पुगलः । , एवमुत्तरत्र यथायोग्यं योज्यम् । ६. भो० नास्ति। ७ भो० यथा। ८ मो० यथा ११ ९.पी. chu bsio win मो० मे-ल्चोगस-प-मेश । १० भो० नास्ति। ११. मा० मो० सर्व नास्ति। १२ मो० प्रकारशः प्रजहाति नास्ति । मा० अस्ति । १३. ची भाक्षरिक० प्रत्येकजिनफलं संपादयति । १४, मो० नास्ति ।

·प्राप्तिपरिच्छेदः अर्थाभिसमयः तत्वाभिसमयः पृष्टाभिसमयः रत्नाभिसमयः असमुदाचाराभिसमयः निष्ठाभिसमयः श्रावकाभिसमयः प्रत्येकबुद्धाभिसमयः योधिसत्याभिसमयञ्च ॥ धर्माभिसमयः फतमः। सत्याधिपतेयेषु धर्मेषु अघिमात्रस्य अधिमुक्ति- प्रसादस्य प्रतिलम्भः यथासंप्रत्ययं चर्या ॥ अर्थाभिसमयः फतमः सत्याधिपतेयेषु धर्मपु अधिमात्रायाः सत्येषु धमनिध्यानक्षान्तेः प्रतिलम्भः। सा शान्तिः निर्वधभागीयावस्थां गता। साय पुनस्विपिधेन योनिशो [T. 120a ] मनस्कारेण प्रभाविता । स विविधस्तु अघिमात्रमृदुः अधिमात्रमध्योऽधिमात्राधिमात्रश्च । तत्त्वाभिसमयः कतमः। पोडशे दर्शनमार्गवित्तक्षणे 'यं आर्यभार्ग प्रतिलभते । दर्शनमार्ग पुनः सत्ये व्यवस्थापनाद्यमिसमयान्तिकानि संमुखीकरोति। भावनामार्ग तत्संवृतिज्ञानानि प्रतिलभते न तु संमुखीकरोति । भावनामार्गे तत्संवृतिशानयलेन संमुखीकरोति ॥ पृष्ठाभिसमयः कतमः। सर्यो भावनामार्गः ॥ रत्नाभिसमयः कतमः। युद्धऽवेत्य प्रसादः धर्मेऽत्य प्रसादः संघेऽवेत्य 1 प्रसादः॥ असमुदावाराभिसमयः कतमः 1 अकारणसंपग्लामात् शिक्षागतस्य' . यदात्मनो नरकक्षयं तिर्यग्योनिक्षयः प्रेतयोनिक्षयः अवापतनदुर्गतिक्षयः इति । ने पुनरुपादाय तद् दुर्गतिकर्म दुर्गविविपाकोऽभिनिवर्तते ॥ निष्टाभिसमयः कतमः। यथा मार्गसत्ये निष्टामार्ग उक्तः॥ श्रावकामिसमयः कतमः । पूर्वोक्तः सप्तविधोऽभिसमयः । बायकाणां परतो घोपमागम्य प्रतिलम्भतः श्रावकाभिसमय इत्युच्यते ॥ एतत् पृथगवास्यत्वेन न प्रदत्तम् । पूर्ववाक्यस्यादौ च 'निवेंधमागीयावस्थायां' इत्यस्ति । २. मो. साक्षान्तिः। ३. मो. एतद् वाक्यमपि तृतीयाविभक्तिविपरिणामेन सा पुनः शान्तिः योनिशो मनस्कारेण अधिमान्नमृदुना अधिमात्रमभ्येन अधिमात्राधिमात्रेण विशेषिता' भवति इत्येवं पूर्ववाक्येऽन्त वितम्। . मा० तत्र पुनः। ५ मो० तत्संवृतिज्ञान बलेन नास्ति। ६. भो. भवेत्य प्रसादः नास्ति। ५. चो० भो । ८, भाष्ये यस्या कारणस्यार्यकान्तशीलसंगृहीतस्य लामातद्विपक्षनरकासमुदाचारं प्रत्येवनिधयः प्रवर्तते क्षीणात्पनरक इत्येवमादि। भन्न शीणात्मनरक इत्यस्य प्रतीकल्वे इदं वाक्यं तथा विपरिणामयितव्यम् । किन्तत्र निश्चयार्थक शब्दो न दृश्यते ।

·६४ -- अभिधर्मसमुच्चयः प्रत्येक्युद्धाभिसमयः फतमः । पूर्वोक्ताः सप्ताभिसमयाः । 1परतो घोपमनागम्य प्रतिलम्भतः प्रत्येकबुद्धाभिसमय इत्युच्यते ॥ योधिसत्याभिसमयः फतमः पूर्वोक्त पु सप्ताभिसमयेपु . [.Ch. Ga] या समुदागमक्षान्तिः नो तु साक्षामिया । फेवलं घोधिसत्त्व प्रमुदिताभूमी [T. 120b ] योधिसत्वस्य सम्यक्त्वनियामायक्रान्तिः । सा चोधिसत्वाभिसमयो घेदितव्यः ।। श्रावकाभिसमयात् योधिसत्त्वाभिसमयस्य को विशेषः । संक्षेपत एकादश' । आलम्बनविशेष: उपस्तम्भविशेषः प्रतिवेधविशेष: अभ्युपगमविशेषः निर्याणविशेषः परिग्रहविशेषः व्यवस्थानविशेषः प्रतिष्ठापरिवारविशेषः अभिजन्मविशेषः जन्मविशेषः फलविशेषश्च । फलविशेषः पुनर्दशविधः। आध्यपरिवृत्तिविशेषतः गुणसमृद्धि- विशेषतः पञ्चाकारविशेषतः त्रिकायविशेषतः निर्वाणविशेषतः मिथोपमिश्रज्ञानशक्ति- लाभविशेषतः आवरणविशुद्धिविशेषतः मिथोपमिश्रकर्मक्रियाविशेषतः अभिसंयोधि- निर्वाणसन्दर्शनोपायविशेषतः पञ्चाकारपरित्राणविशेषतश्च घेदितव्यः॥ अप्रमाणादिवशेषिकगुणानां फतमैरभिसमयः संग्रहः। पृष्ठामिसमयनिष्ठाभि- समयाभ्यां संग्रहो वेदितव्यः॥ तेषां संग्रहः पुनः फतमः । अप्रमाणानि विमोक्षाः अभिभ्वायतनानि उत्सायतनानि अरणाप्रणिधिज्ञानम् प्रतिसंविदः अभिज्ञाः लक्षणानुव्यञ्जनानि परिशुद्धयः बलानि वैशारद्यानि स्मृत्युपस्थानानि अरक्षाणि [T. 12ra ] असंप्रमोपधर्मता पासनासमुद्धातः महाकरुणा आवेणिका बुद्धधर्माः सर्वाकारज्ञता इत्येवमादयो गुणा यथा सूत्रान्तरेषु निर्दिष्टाः ॥ 4अप्रमाणानि कतमानि । चत्वारि अप्रमाणानि । मैत्री कतमा ध्यान निश्रित्य सत्त्वाः सुखेन संप्रयुज्येरनिति विहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः ॥ ध्यानं निश्रित्य सत्त्वा दुःखेन चियुज्येरनिति विहारसमृद्धौ समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ मुदिता कतमा । ८. भा० त एते सप्ताभिसमयाः। १० .१०. मो० एतनास्ति । माष्यतो गृहीतम् । ११. मोड़ तेषु। १२ बोधिसत्त्व० नास्ति । १. मो० एतन्नास्ति । २ .२. भो० एतन्नास्ति। ३, भो० आदयो गुणाः नास्ति। ४...४. मो० अप्रमाणानि. .अप्रमाणानि नास्ति । उत्तरत्रापि स्थानिका मोटानुवादे अत्र प्रकरणे ने प्रदीयते । विशेषः प्रश्न आरभ्यते । ५. मो० ध्यानं निश्रित्यं नास्ति । अत्रोत्तरत्र च प्रथमवाक्य एवैतत् प्रदीयते नोत्तरवाक्येषु। ६. मो० समाधिः प्रज्ञा नास्ति। विहारसमृद्धौ इति पूर्ववत् इति पाठ प्रतीयते। एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । करुणा कतमा । .

·प्राप्तिपरिच्छेदः - ध्यानं निधित्य सवाः सुखेन न पियुज्येरनिति विहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेष पूर्ववत् ॥ उपेक्षा कतमा । ध्यानं निमित्य सत्या हित' लभेरनिति विहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ विमोक्षाः कतमे। अटो विमोक्षाः । कथं रूपी रूपाणि पश्यतीति । ध्यानं निश्रित्य अध्यात्म दूधरि रूपसंज्ञाया अधिभावनाद् द्रष्टरि रूपसंबाया: संनिवेशनाद् घा दृश्य रूपाणि पश्यतीति विहारसमृद्धो समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुकाश्च, चित्तचैतसिका धर्माः यावद् निर्माणावरणाद् विमुक्तिः ॥ कथमध्यात्ममरूपसंही यदिर्धा रूपाणि पश्यति । ध्यानं निश्रित्य द्रवरिश रूपसंज्ञाया धिभावना अरूपसंक्षायाः संनियेशना[T. 121b]द्वा दृश्य रूपाणि पश्यतीति विहारसमृद्धी समाधि प्रशा शेषं पूर्ववत् ॥ कयं शुभं विमोक्षं कायेन साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरतीति । ध्यान निश्रित्य अध्यात्म शुभाशुभेषु रूपेषु अन्योन्यापेक्षासंज्ञाया अन्योन्यानुगमसंज्ञाया अन्योन्यकरससंज्ञायाश्च लाभात् सत्र लब्धे विहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् यावत् शुभाशुभनिर्माणात् संक्तशोत्पत्त्यावरणाय विमुक्तिः ॥ आकाशानन्त्यायतनविमोक्षः कतमः । विमोक्षानुकला काशानन्त्या- यतनषिमोक्षः तथा विज्ञानानन्त्यायतनाचिन्यायतननवसंज्ञानासंज्ञायतनधिमोक्षा अपि द्रष्टव्यः यावत् विमोक्षः शान्तो विमोक्षः असक्त्यापरणं च ॥ संशावेदयित. निरोधविमोक्षः कतमः । नैवसंज्ञानासंज्ञायतनविमोक्षं निधित्य समतिकान्ताना12 शिष्ट शान्ते विमोक्षे मोक्षानुसद्दशो विहारः विहारसमृद्धौ च चित्तचैतसिकानां निरोधः संज्ञावेदयितनिरोधावरणाद् विमुक्त्यर्थम् ॥ न ५ घी० मनमुखम् । १....१. विमोक्षाः - - विमोक्षाः नास्ति । २ भो० अध्यात्ममिति रूपाणीत्यस्मात् पूर्वम् । ३. मो० इष्टरि रूपसंज्ञायाः नावय॑ते । ४. मो. नास्ति । ५..५ मो० यावद् न दृश्यते इदं च चतुर्यन्त चतुर्दार्थकं पा प्रतीयते निर्माणावरणाद् विमुक्तये विमुक्त्यर्थमिति वा । तच वाक्यस्पादी। उत्तरमापि यावदेवमेव बोध्यम् । ६. भो० ध्यान निश्रित्य नास्ति । ५. मो० स्वात्मानि इत्यधिकम् । भाष्येपि दृश्यते। ८ मो० समाधिः प्रज्ञा नास्ति। ९ भो० लब्धे नारित । विमोक्षक ११. मो० सत्यावरणाय (?) । १२, १३...१३. मोर to. एतत वाक्यस्यादौ पूर्ववत् । १० भाग मो० नास्ति ।

·६६ अमिधर्मसमुथयः 1"अमिभ्यायतनानि फतमानि । अष्टावभिभ्यायतनानि । पूर्वाणि's चत्वारि अभिम्पायतनानि द्वाभ्यां विमोक्षाभ्यां व्यवस्थाप्यन्ते । उत्तराणि चत्वारि अभिभ्यायतनानि एकेन चिमोक्षेण व्यवस्थाप्यन्ते । सत्र विमोक्षरालम्बनमाधि- मुच्यते अभिभ्या[T. 12]यतनेषु 'आलम्बनमभिभवति । घशवनतामुपा. दाय ॥ सत्त्वसंख्यातानि असत्वसंख्यातानि चाश्रित्य रूपाणि परित्ताधिमात्राण्यु. च्यन्ते । 'शुभाशुभान्याश्रित्य रूपाणि सुवर्णदुर्वर्णान्युच्यन्ते । मानुप्यक- दिव्यान्याश्रित्य रूपाणि हीनप्रणीतान्युच्यन्ते ॥ शिष्टानि यथा विमोक्षेपूक्तानि ॥ आलम्बनाभिभयनतामुपादाय अभिभ्वायतनानीत्युच्यन्ते ॥ . कृत्स्नायतनानि फतमानि । दश कृत्स्नायतनानि । कृत्स्नस्फरणा- लम्बनतामुपादाय कृत्स्नायतनानीत्युच्यते । फुस्फरणविहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्काच चिचचैतसिका धर्माः कृत्स्नायतनानीत्युच्यन्ते ॥ किमुपादाय कृत्स्नायतनेषु पृथिव्यादिव्यवस्थापनम् । तैः कृत्स्नायतनः आश्रयाश्रितरूपाणि पश्यतीति' रत्नस्फरणतामुपादाय । शिष्टानि यथायोगं विमोक्षवत् ॥ तथा च कृत्स्नायतनैः परिनिप्पत्तिर्विमोक्षाणाम् ।। अरणा फतमा । ध्यानं निश्रित्य क्लशोत्पत्यनुरक्षाविहारसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च वित्तचैतसिका धर्माः॥ प्रणिधिज्ञानं फतमत्। ध्यानं निश्रित्य ज्ञय ज्ञानप्रणिधिसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ 10प्रतिसंचिदः [Ch. 26b] कतमाः। चतस्रः प्रतिसंघिदः।। धर्मप्रति- संचिद् कतमा। ध्यान निश्रित्य सर्वधर्म पर्यायेषु अव्याघातसमृद्धी समाधिः प्रशा शेषं पूर्ववत् ॥ अर्थप्रतिसंविद् कतमा । ध्यानं निश्रित्य लक्षणे अभिप्राये १४...१४मो. अमिभ्वा भ्वायतनानि नास्ति। १५, मो० नास्ति। १६, मो. विज्ञायन्ते । १५. मो० नास्ति । १८. मो० वशवर्तमानता। १..१. मो. एतन्नास्ति । माध्ये प्रतीयते। २ मो. नास्ति। ३. मो० उक्तानि नास्ति । ४. मो० एतद् वाक्यं परस्मिन् संदर्भेऽन्तर्भावितं नत्र च कश्चित् पाठभेदः प्रतीयते। मोटानुवाद- स्त्वेवम्-अमिभ्वायतनैः आलम्बनामिमवनतामुपादाय कृस्नायतनानीत्युच्यन्ते ॥ माष्येऽपि एक्ममिभ्वा- यतनैरालम्बनं वशे वर्तयित्वा कृरनायतनैः कृत्न सारयति इति दृश्यते ॥ ५...५, मो. कृलायतनानि कृत्स्नायतनानि नास्ति। ६. मो. नास्ति । ५. भो० नास्ति। इतिज्ञर्य। प्रणिधि - (१) इति । १ मो० समाधि प्रज्ञा नास्ति।, १०...१०. मो. प्रतिसविदः नास्ति। ११, मो० सर्वधर्म नास्ति । १२. भो० ध्यानं निश्रित्य नास्ति । ... ८. मो. --- .

·प्रातिपरिच्छेदः चाव्याघातसमृद्धी समाधिः प्रता शेष पूर्ववत् ॥ [T.122b] निरक्तिपतिसंथिद्ध फतमा । ध्यानं निश्रित्य जनपदभापायामनुव्यवहारे। धर्मनिर्यचने च अव्याघात समृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ प्रतिभानप्रतिसंविद फतमा । ध्यान निश्रित्य धर्मप्रमेदेषु अव्याघातसमृद्धी समाधिः प्रज्ञा शेष पूर्ववत् ।। अभिशा फतमाः। पडभिशा | ऋध्यभिज्ञा कतमा । ध्यानं निथित्य विचित्रद्धि विकुर्विता समृद्धी समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताध वित्तचैतसिका धर्माः ॥ दिव्यश्रोवामिशा कतमा ! ध्यान निधित्य विचित्राणां शब्दानामनुश्रवसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ चेतःपर्यायाभिशा कतमा ! ध्यान निश्रित्यः परसत्त्वेषु चित्तचरितपर्याय प्रवेशसमृद्धी यः समाधि प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ पूर्यनिवासानुस्मृत्यमिक्षा कतमा। ध्यानं निश्रित्य पूर्वान्तचर्यानुस्मरणसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेपं पूर्ववत् ।। . व्युत्युपपादाभिशा फतमा। ध्यान निश्रित्य सत्यानां च्युत्युपपादप्रकार संदर्शनसमृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा शेपं पूर्ववत् ॥ आस्रवक्षया- ध्यानं निश्रित्य आस्रवक्षयज्ञानसमृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्तीश्च वित्तवैतसिका धर्माः ।। लक्षणानुव्यञ्जनानि कतमानि । ध्यानं निश्चित्य लक्षणानुव्यञ्जनैषिभ्राजमान- सन्दर्शनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तवेतसिका धर्माः तत्समुत्थित- भिज्ञा कतमा विपाकाश्च ॥ परिशुद्धयः कतमाः। चतस्रः परिशुद्धयः । [T. 123a ] आश्रयपरिशुद्धिः कतमाः । ध्यानं निश्रित्य यथाकाममाश्रयस्योपादाने स्थानपरित्यागानां समृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा तत्संप्रयुक्ताश्च वित्तचैतसिका धर्माः॥ आलम्बनपरिशुद्धिः तमा! ध्यान निश्रित्य यथाकाममालम्वननिर्माणपरिणामनशानानां समृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ वित्तपरिशुद्धिः कतमा। ध्यानं निश्रित्य यथाकाम समाधि- मुखयशवत्तिसमृद्धी य: समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ ज्ञानपरिशुद्धिः फतमा । ध्यानं निश्रित्य यथाकामं धारणीमुखसन्धारणसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेष पूर्ववत् ।। १५ एतत अमिज्ञाः नास्ति। १३. मो० अनुव्यवहारे नास्ति। १४...१४. मो० अमिज्ञाः । माध्येऽस्ति। ची अनुभाव० इत्यधिकम् । १. मो० यः समाधिः प्रज्ञा नास्ति एवमुत्तरमापि। २. भो० ध्यान निश्रित्य नास्ति एवमुत्तरापि । ३, भो० भा० पर्याप० नास्ति। ४. भोप्रकार नास्ति । ५ मो० वतसर परिशुद्धयः नास्ति।

·अभिधर्मसमुच्चयः चलानि फतमानि । दश तथागतवलानि । स्थानास्थानवलं कतमत् । ध्यानं निश्रित्य सर्वप्रकार स्थानास्थानशानसमृद्धो यः समाधिः प्रशा तत्संप्रयुक्ताश्च वित्तवैतसिका धर्माः॥ कर्मस्वकशानवलं फतमत् । ध्यान निश्रित्य सर्वप्रकार . फर्मस्वकशानसमृद्धी यः समाधिः प्रशा शेषं पूर्ववत् ॥ शिष्यानि पलानि यथायोगं वेदितव्यानि ॥ स्वशारद्यानि फतमानि । चत्वारि वैशारद्यानि ॥ अभिसंबोधिवैशारद्य फतमत् । ध्यानं निश्रित्य स्वार्थमेवारभ्य सर्वाफारशयाभिसंबोधिप्रतिज्ञाप्रतिष्टा- पनसमृद्धी यः समाधिः प्रशा तत्संप्रयुक्ताश्च चित्तचैतसिका धर्माः॥ आस्रवक्षय- वैशारा (T. 123b] कतमत् । ध्यानं निश्रित्य स्वार्थमेवारभ्य सर्वाकारानचक्षय- प्रतिज्ञा प्रतिष्ठापनसमृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ अन्तरायिकधर्मवैशारा कतमत् । ध्यानं निश्रित्य परार्थमारभ्य सर्वाकारान्तरायिकधर्मप्रतिज्ञाप्रतिष्ठापन- समृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ निर्याणिकप्रतिपवैशारा कतमत् । ध्यान निधित्य परार्थमारभ्य सर्वाकार नैर्याणिकमार्गधर्म प्रतिज्ञाप्रतिष्ठापनसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ स्मृत्युपस्थानानि फतमानि । 'त्रीण्येव स्मृत्युपस्थानानि ॥ गणपरि- । कर्पणे सर्वाकारसंक्लेशासमुदावारसमृद्धौ यः समाधिः प्रशा शेषं पूर्ववत् ॥ ६अरक्षाणि कतमानि। त्रीण्येवारक्षाणि ॥ गणपरिकर्षणे यथाकाम- मपवादानुशासनीप्रयोगसमृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ असंप्रमोपधर्मता कतमा । सर्वाकारस्य यथावत् कृतस्स भापितस्य चाभिलपनसमृद्धी यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ घासनासमुधातः फतमः । सर्वज्ञस्य सतः असर्वज्ञचेष्टितासमुदावार- समृद्धौ यः समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ महाकरुणा कतमा। निरन्तरं सर्वप्रकारदुःखालम्बनकरुणाविहारसमृद्धौ यः [Ch. 27a ] समाधिः प्रज्ञा शेषं पूर्ववत् ॥ ६. मो. बलानि बलानि नास्ति । मो० प्रकार. नास्ति। ८. मो. वैशारद्यानि वैशारद्यानि नास्ति । १. भो० ध्यान निश्रित्य नास्ति एवमुत्तरत्रापि । मो० प्रतिज्ञा० नास्ति। ३, मो० य. -प्रज्ञा नास्ति एवमुत्तरत्रापि। ४. ची. दुसर्धाणिक० । ६. भो. श्रीणि ७ भो. एनन्नास्ति। ८ भो. श्रीणि अरक्षाणि ९. भो० एतन्नास्ति। ८ ७ ५ भो शासन.. स्मृत्यु ·प्राप्तिपरिच्छेदः आवेणिका बुद्धधर्माः कतमे। 10अष्टादशावेणिका बुद्धधर्माः ॥ असाधारण काययाइनरकर्मपरिशुद्धि [T. 1241] समृद्धी साश्रयाणां सकलानां तथागते. न्द्रियाणाममाप्यामपरिहाणिसमृद्धी असाधारण कर्मसमुदायारसमृद्धी असाधारण- शान विहारसमृद्धौ च यः समाधिः प्रशा शेषं पूर्ववत् ।। सकारशता फतमा । स्कन्धधात्वायतनानां सर्वाकारशतासमृद्धी यः समाधिः प्रशा तत्संप्रयुक्ताच चित्तचैतसिका धर्माः॥ एतेषां गुणानामभिनिर्हारः कतमः । विशुद्धानि चत्वारि ध्यानानि निश्रित्य अन्यतीर्थीयः श्रावको बोधिसत्यो वा अभिनिहरति चत्वारिअप्रमाणा [ Ph. 2A7. Ms. 42a ] न्येवं पञ्चाभिशाः। शेषान गुणान प्रान्तकोटिकं चतुर्थं ध्यान निश्रित्य श्रावको योधिसत्वस्तथागतो घाऽभिनिहरति ।। तत्पुनः किमुपादाय ! ध्यानसन्निश्रयेण यथाव्यवस्थानमनसिकारवहुलीकारतामुपादाय ॥ त पते गुणाः द्विविधाः । स्वकारित्रप्रत्युपस्थानाध वैहारिकाश्च ॥ ये स्वकारित्रप्रत्युपस्थानाः ते लोकोत्तरपृष्ठलब्धाः संवृतिज्ञानस्वभावा द्रष्टव्याः ॥ ये पुनर्वहारिकास्ते लोकोत्तरज्ञानस्वभावा द्रष्टव्याः ॥ अप्रमाणः किं कर्म करोति । विपक्ष जहाति। अनुकम्पाविहारितया पुण्य [T. [z4b] संभारं परिपूरयति सत्यपरिपाके च न परिखिद्यते ॥ विमोक्षः किं कर्म करोति । निर्माणकर्मा)भिनिहरति । "शुभनिर्माणे न संक्लिश्यते शान्तेषु विमोक्षेषु न सजति । परमप्रशान्तेन चार्यविहारेण विहरति । अधिमुच्यनता' मुपादाय ॥ अभिभ्वायतनैः किं कर्म करोति । त्रयाणां यिमोक्षा- णामालम्बनं वशे वर्तयत्यालग्यनाभिभवनतामुपादाय ॥ कृत्स्नायतनैः किं कर्म करो) ति। विमोक्षालम्वन परिनिष्पादयति कृत्स्नस्फरणतामुपादाय ॥ किं कर्म करोति। आदेयवचनो भवति ॥ प्रणिधिज्ञानेन किं कर्म करोति । भूत- भव्यवर्तमान, व्याकरोति बहुमतश्च भवति लोकस्य ॥ प्रतिसंविद्भिः किं कर्म अरणया -- १...१०. मो० अष्टादशा ,धर्माः नास्ति। ११ मो० नास्ति। १२-१३, मो० नास्ति । १४. मो० अप्रमाणानि । यथा अप्रमाणान्येवं १ची० भूयो निश्रित्य । २ ची समासतः इत्यधिकम् । पी० शुमाशुम । ५. ची अधिमुक्तिचेतनताम इति प्रतीयते ५, ची० दूरतः सर्वजनकायसंभाविततामुपादाय । इत्यधिकम् । मा० सर्व जानातीति गौरवितत्वात् । ३. ची. चित्त इत्यधिकम् । ४, ६. ची. पूर्वेषामित्यधिकम् ।

·१०० अमिधर्मसमुच्चयः फरोति । 'देशनया सत्ववित्तानि संतोषयति॥ (17) अभिशाभिः किं फर्म फरोति । शासने फायकर्मणा आपर्जयति। पायर्मणा चित्तादेशनयाऽऽर्जयति। सत्वचरितं च शात्या आगतिं च गतिं च निःसरणे सत्वान् यथावदवयदते ॥ लक्षणानुन्याने किं फर्म फरोति । दर्शनमात्रफेण महापुरुषत्वे संप्रत्ययं जनयति वित्तान्यभिप्रसादयति ॥ परिशुद्धिभिः किं फर्म फरोति । संचिन्त्य भवोप- पत्ति परिगृलाति। आकाक्षयन्कल्पं था फल्पा[T. 12ya ]वशेष वा तिष्ठति आयुःसंस्कारान् घा उत्एजति। धर्मवशवत्ती भवति समाधियशवत्ती सद्धर्म च सन्धारयति ॥ यलेः किं फर्म फरोति । अहेतुविषमहेतुबादं प्रत्यारयायास्ताभ्यागम-vl) [Ph. 28. Afs. 42b वादे च सम्यग' भ्युद्यमागें देशयति सत्त्वचित्तवरितानि चानुप्रविश्य देशनाभाजनतां चाशयं चानुशयं चालम्बनं च संभारं च भव्यतां च निःसरणं च यथावन्निश्रयसमार्ग देशयति। सर्वमारांश्च निगृह्णाति सर्वन च प्रनं पृच्छति पृष्टो च्याफरोति ॥ वैशारद्यः किं कर्म करोति। पर्षदि सम्यगात्मनः) शास्तृत्वं व्यवस्थापहति चोदकांश्चान्यतीर्थ्यानिगृह्णाति ॥ स्मृत्युपस्थानः किं कर्म करोति। असंलिप्टो गणं परिकर्षति ॥ अरक्षः किं कर्म फरोति । निरन्तरं गणमयवदते समनुशास्ति ॥ असंमोषधर्मतया किं कर्म करोति । युद्धकृत्य न हापयति ॥ घासनासमुद्घातेन किं कर्म फरोति। निक्लेशः क्लशप्रतिरूपां चेया न(दोर्शयति ॥ महाकरुणया किं कर्म फरोति। पत्यो रात्रि दिवसेन लोक व्यवलोकयति ॥ आवेणिकैर्बुद्धधर्मः किं कर्म करोति। सर्वधावकप्रत्येक- बुद्धान् कायवाड्मनस्कर्मपरिशुद्ध्या प्राप्त्या वारेण विहारेण चाऽभिभवति ॥ 1 - ८. ची० कुशलधर्म० इत्यधिकम् । ९ चो० सर्वसशय जालच्छेदनतामुपादाय इत्यधिकम् । भा० बहुविचिनैः प्रकार सशयच्छेदनात् । १०. ची. आर्य शासने । ११. चीनानुवादस्त्वेवस्- कायकर्मणा वाकर्मणा चित्तादेशनयाऽऽवर्जयति सत्वान् आर्यशासने प्रवेशयति । १२ ची. सत्वसर्वचित्तचरित च कुशल ज्ञात्वा गति च आगति च । १३ ची अभिग्रसादयति न दृश्यते, चित्त इति च प्रतोयते । १४ ची सवीर्यत' बलनो वा। १ ची. सम्यगविपरीतम् । मा० सम्यगविपरीत सुगतिमार्ग देशयति । २ ची. सर्व इत्यधिकम् । मो० नर्थक शब्दो न दृश्यते। टी० चेष्टान्न दर्शयति । ची. निषेधार्थक शब्द Pu अस्ति। मूले तु न इति न्द इति वा न स्पष्टम् । प्रतिरूपशब्दस्यानुरूपार्थकत्वाद् नग आवश्यक प्रतिमाति। ४. मू० दिवसेना। ची• अव्याहत्या इत्यधिकम् ।

·१०१ মামিলি साकारशतया कि कर्म करोति । सर्वसत्याना [T 125bJ सर्वसंशयां 19 छिनत्ति धर्मनेत्रीञ्च' दीर्घकालमवस्थापयति येन परिपक्षा (क्ष्या सत्याः परिपच्यन्ते परिपाश्च विमुच्यन्ते । एभिसमयेयूत्तरोत्तरं विशिष्ट मार्ग लभमानः पूर्वकं होनं मार्ग विजहाति' संकलनप्रहाणं च साक्षात्करोति । निरुपधिशेपे निर्वाणधाती धावकः। सर्व[Ch 27b] मार्गसमयसर्गविहा'ir) न्या चिजहाति नो तु बोधिसत्यः ॥ अतएव बोधिसत्या अक्षयकुशलमूला अक्ष(य)गुणा इत्युच्यन्ते ॥ यान्यन्याशतवस्तूनि व्यवस्थापितानि किमुपादाय । अयोनिशःपरिप्रश्न (अयोनिशः परिप्रश्नता किमुपादाय) हेतुफलसंपदेशव्यवदान- वामुपादाय चिन्तापरिवर्जनतामुपादाय Ron । क्लेशावरणप्रतिपक्षमार्गम् ॥ फेन कारणेन बोधिसत्वो बोधिमा नय' यद्यामवान्तः स्रोतापनो न भवति। स्रोतःप्रातिपत्यपरिनिष्पन्नतामुपादाय ॥ केन कारणेन सझदागामी न भवति । अप्रमाणसंचिन्त्य भयोपपत्तिपरिग्रहतामुपादाय ॥ फेन कारणेनानागागी न भवति । ध्यानहित्य कामधातायुपपद्यनतामुपादाय । योधिसत्यः सत्यान्यभिःri) समयेन लब्ध्या दशातु भूमिपु भावनामार्गेण शं यावरणप्रतिपक्षमार्ग भावयसि न तथा च योधिप्राप्तः क्लेशाचरणं शयावरणं त्र [T, 326a ] चिजहाति अर्हन् तथागतच संपद्यते ॥ स च घोधिसत्वः सर्वक्लेशा. प्रहाणात मन्त्रोषधयो विपमिव सर्वक्लेशान् अभिसति सर्वान् क्लेशान् दोषांश्च नोत्पादयति सर्वासु भूमिपु अर्हतिय क्लेशान प्रजहाति'। अपि खलु बोधिसत्त्यो ज्ञेयेषु भावनाकुशलो भवति उपायेषु भावनाकुशलो भवति अभूतपरिकल्पेषु भावनाशलो भवति निर्विकल्पेषु भावनाकुशलो भवति तेन कालेन कालमिन्द्रियाण्युत्तापयति । क्षेयं कतपत् । संक्षेपेण पनिधम् । भान्तिः भ्रान्त्यादयः अभ्रान्याश्रयः धान्त्यभ्रान्तिः अभ्रान्तिः अनान्तिनिष्यन्दश्च ॥ उपायकौशल्यं कतमत् । संक्षेप. ६. मू० संशयां छिनत्ति । ७ ची नेत्रार्थक शब्दः । ८. परिपाच्या (१)। १ ची० तदा इत्यधिकम् । १०. भा० सकरप्रदाण । ११. चौ. प्रत्येकबुद्ध इत्यधिकम् । १२. पी० मी० एतदस्ति । अपेक्षितं च । १. मू० बोधिमन्वद्यामकान्तो। २. ची संचिन्त्य. अन्न न दृश्यते। ३. भो० नास्ति । मो. नोत्सादयति। ४...४ भोग सर्वश्लेशान्...नोत्पादयनि नास्ति ।

·अभिधर्मसमुश्चयः तभतुर्विधम्'। सत्यपरिपाककौशल्यं युद्धधर्मपरिपूरणफौशल्यं क्षिप्राभिज्ञाकौशान्य मार्गानुपच्छेदकौशल्यं च ॥ अभूतपरिकल्पः कतमः । संक्षेपतो दशविधः । मूल. विकल्पः निमित्तविकल्पः निमित्तप्रतिभासविकल्पः निमित्तविकारविकल्पः निमित्ति प्रतिमासविकारविकल्पः परोपनीतविकल्पः अयोनिशोविकल्पः योनिशोधिकल्पः अमि. निवेशविकल्पः विक्षेपविकल्पञ्च ॥ स' पुनः दशपिधः। अभावविकल्प भाव. विकल्पः समारोपविकल्पः अपवादधिकल्पः एकत्वयि [T. 126b ] कल्पः पृथक्त्व विकल्पः स्वभावविकल्पः विशेषविकल्पः यथानामार्थविकल्पः यथार्थनामविकल्पश्च ॥ निर्विकल्पता फतमा। समासतस्त्रिविधा। सन्तुष्टिनिर्विकल्पता अविपर्यास- निर्विकल्पता निष्प्रपञ्चनिर्विकल्पता च॥ ता इमास्तिस्रः पृथगजनश्रावकयोधि. सत्वानां यथाक्रम चेदितव्याः ॥ याऽसी निमित्ततो निष्प्रपञ्चनिर्विकल्पता पुनः अभावस्य पञ्च निमित्तानि । न अमनसिफारतः न मनसिकारसमति- कमतः न व्युपशमतः न स्वभावतः न आलम्बनेऽभिसंस्कारतश्च । अपि खलु आलंबनेऽनभिसंस्कारतः । घोधिसत्त्वः प्रकृत्या तीक्ष्णेन्द्रियः कथं पुनः इन्द्रियाण्युत्तापयतीति । तीक्ष्णमृद्विन्द्रियमाश्रित्य तीक्ष्णमध्येन्द्रियमभिनिहरति । पुनः तीक्ष्णमध्येन्द्रियमाश्रित्य तीक्ष्णतीक्ष्णेन्द्रियमभिनिर्हरति । ( इति अभिधर्मसमुच्चये प्राप्तिविनिश्चयो नाम चतुर्थः समुच्चयः ॥७) (अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्रे विनिश्चयभागे सांकथ्यपरिच्छेदश्चतुर्थः) सांकथ्यविनिश्चयः कतमः । संक्षेपतः2 सप्तविधः । अर्थविनिश्चयः व्याख्याविनिश्चयः प्रभिद्यसंदर्शनविनिश्चयः संप्रश्नविनिश्चयः संग्रहविनिश्चयः पादविनिश्चयः अभिसन्धिविनिश्चयश्च ॥ अर्थविनिश्वयः कतमः । यत्र पडानारभ्य चिनिश्चयो भवति ॥ कतमे तस्याः। ६. भो० एतन्नास्ति। ७ मो. विक्षेपविकल्पः । ८. मो. नास्ति । ९ भो० एतन्नास्ति। १. भो० ता इमास्तिस्रः नास्ति। २ यासौ निमित्ततो नास्ति । ३. मो० तु इत्यधिकम् । ४ .,४. भो० तस्याः-.-f -निमित्तानि नास्ति। ५. भो० द्रष्टव्या इत्यधिकम् । ६. इदमन्ना- पेक्षितम् । भो० प्राप्तिविनिश्चयों नाम चतुर्थः समुञ्चयः। १, मो० नास्ति। २. भो० सक्षेपतः नास्ति। मो० पञ्चम्या निर्देशः।

·स्वभावार्थत्यः स्वभावाः ॥ चैकारिको योगश्च ॥ सांकथ्यपरिच्छेदः पडाः । स्वभावार्थः हेत्यर्थः फलार्थः कर्मार्थः [T. 1272] योगार्थः वृत्त्यर्थत्य ।। हेत्वयंस्त्रयो देतवः ॥ उत्पत्तिहेतुः प्रवृत्तिहेतुः सिद्धिहेतुश्च ॥ फलार्थः पश्चफलानि । विपाकफलं निष्यन्दफलं अधिपतिफलं. पुरुषकारफल विसंयोगफलं च ॥ फार्थः पञ्च फर्माणि। उपलब्धिकर्म कारित्र- कर्म व्यावसायकर्म परिणतिकर्म प्राप्तिकर्म च योगार्थः पञ्च योगा। सामूहिको योगः आनुवन्धिको योगः सांवन्धिको योगः आगस्थिको योगः [ Ch. 28a ] वृत्त्यर्थः पञ्च वृत्तयः । लक्षणवृत्तिः अवस्थानवृत्तिः विपर्यासवृत्तिः अधिपर्यासवृत्तिः प्रभेदवृत्तिश्च ।। व्याख्याविनिश्चयः कतमः । येन सूत्रान्ता व्याचप्टे ॥ स पुनः फतमः । संक्षेपेण षधिः । परिक्षयवस्तु परिक्ष योऽर्थः परिशोपनिषद् परिक्षा परिक्षाफलम् तत्मवेदना च ॥ अपि खलु चतुर्दश मुखानि व्याख्याविनिश्चयस्य५ । कतमानि चतुर्दश । व्याख्यासंग्रहमुखम् घस्तुसंग्रहमुखम् अङ्गोपाङ्गमुखम् उत्तरोत्तरनिरि- मुखम् प्रतिक्षेपमुखम् अक्षरपरिणाममुखम् नाशानाशमुखम् पुद्गलव्यवस्थानमुखम प्रभेदव्ययस्थानमुखम् नयमुखम् परिशादिमुखम् यला [T. Lu7b ] वलमुखम् प्रत्याहारमुखम् अभिनिर्झरमुखं च ।। प्रभिधसंदर्शनविनिश्चयः कतमः । यथानिर्दिष्टेषु स्कन्धादिपु धर्मेषु यथा- योगमेकावचरफ पूर्वपदका पश्चात्पदकः द्विकोटिकः त्रिकोटिकः चतुष्कोटिकः ओंकारितः प्रतिक्षेपिक इत्येवमादयः ॥ संप्रश्नयिनिश्चयः कतमः । अष्टाकारकायदेशन अष्टाकारयायदेशेन च ४. मोः त्रयो हेतवः नास्ति । ५ मो० पञ्च फलानि नास्ति। ६, ओ० पक्ष कमाणि नास्ति। ४. भो पञ्चयोगाः नास्ति । ८. मो० पञ्च वृत्तयः नास्ति। ५. भा० येन सूत्रान्तानामर्थ निर्दिशति ( १३४ क) १०. मो० संक्षेण पड्डिधः नास्ति । ११. ची० परिज्ञास्वभावः। मा० भो मरिक्षा। ११. भा. मो. विनिश्चय नास्ति। १३. भो० एतन्नास्ति । १४, मा० एकावचरको यावत् पश्चात्पदको लिङ्कन निर्देश: ततश्च सर्व क्लीवेन। १५. मा. पूर्वपादकः पश्चात्पादक इति पाठ। १. अदाकारकादेशेन अशकार यायदेशेन धोialto pe jo che se| भो. कायदेश- जि-शेसचूलन् । यायदेश - गह-शेस्-यस्तन् ।

·१०४ अभिधर्मसमुच्चयः बादः पादाधिकरणं प्रश्नव्याकरणेन सर्वसत्यमिथ्या विनिश्चयः। अपि खलु चत्वारः संप्रश्न विनिश्चय मार्गाः। दूपकः प्रतिष्ठापकः छेदकः बोधकश्च ।। संग्रहविनिश्चयः कतमः। दशभिः स्थानः संगृहीतो विनिश्चयः ॥ कतमानि दश स्थानानि। कृत्यानुष्ठानविनिश्चयस्थानम् अवतारविनिश्चयस्थानम् अधिमुक्ति- विनिश्चयस्थानम् युक्तिचिनिश्चयस्थानम् सांकथ्यचिनिश्चयस्यानम् प्रतिवेघविनिश्चय- स्थानम् विशुद्धिविनिश्चयस्थानम् अभिनिहारपदप्रभेदविनिश्चयस्थानम् अनाभोमा- भोगमात्रसर्वार्थसिद्धिविनिश्चयस्थानं च । वादविनिश्चयः कतमः । संक्षेपतः सप्तविधः'। बादाधिष्ठानं चादालंकारः पादनिग्रहः वादनिःसरण पादे बहुकरा धर्माश्च प्रथमो वादः पुनः पड़िधः। बादः प्रवादः विवादः अपवादः अनुवादः वादः सर्वलोकवचनम् ॥ प्रवादः लोकानुश्रुतो वादः । लोकशान- प्रवादतः ॥ [T. 128a] विवादः परस्पर विरुद्धयोर्वादेवस्थानम् ॥ अपवादः परस्परं कोपसंरम्भपारुप्यनवनम् 10॥ अनुवादः विशुद्धज्ञानदर्शनानुकूलः सांकथ्य- विनिश्चयः ॥ अववादः सत्वानां। असमाहितचित्तानां चित्तसमाधानाय समाहितवित्तानां विमोक्षलाभाय देशनावादः ॥13 द्वितीयं वादाधिकरणं राजकुलं14 वा प्रजाकुलं15 चा प्रामाणिकानां सहायकानां धर्मार्थकुशलानां श्रमणब्राह्मणानां नादसभाधा। ॥ अचवाश्च॥ १२ मो. २. भो० सर्वसत्यमिथ्या- नास्ति । ३. भो० पाठस्त्वेव प्रतीयते-अष्टाकारकायदेशेन संप्रध- विनिश्चयः। यथा कायदेशेन एवं यायदेशेन । ४. मो. संप्रश्न. नास्ति। ५ मो० नास्ति। ६. भो० अनोत्तरत च स्थानं नास्ति। माष्येऽपि न दृश्यते। चो० अधिकं प्रतीयते । ७ मो. एतन्नास्ति । ८ चो० अत्र प्रकरणे प्रथमो द्वितीयं तृतीय मिरटेवमादयः शब्दाः प्रदाः। ते तु भोटे न दृश्यन्ते नापि मूलरीतेनुकूलाः ॥ ९ मो. एतनास्ति। अर्थोऽपिन स्परः। कोपसरम्भ० नास्ति । पारुष्पवचनेऽयस्थान मिति पाठश्च । ११. मो. नास्ति। •लाम. नास्ति। १३, मो. वादः नास्ति। १४. मो. मेल-पो शुगसू । १५ सन्दोऽयं भाष्यतो गृहीतः। मो० यस्कोस्-प-ऽदुल-डि-स। चौ.theti tira : महाव्युत्पत्ती युगल मिति वर्तते । भोटे सागु १६. मो• भा• केवल समा (न याद.) श्यते । प्रजाफूलान्तरं पठिना मायेऽपि तदनन्तरं पठिता सर्व य प्रथमान्त प्रतीयते। चीने बादममामन्त पठिना। अतः पा निर्देशः। 1 ·सांकध्यपरिच्छेदः तृतीयं धादाधिष्ठानं यदधिष्ठाय पादः प्रियते। संक्षेपतो द्विविधम् । साध्यं साधनं च। साध्यं द्विविधम् । स्वभावो विशेषश्च ॥ साधनानि अष्टी प्रतिज्ञा हेतुः दृष्टान्तः उपनयः निगमनं प्रत्यक्षं अनुमानं आप्तागमश्च ॥ साध्यस्य स्वभावः आत्मस्वभावो धर्मसमायोचा। विशेषः आत्मविशेषो धर्मविशेषो धा। प्रविशा साध्यस्य स्वरुचितार्थस्य परसंप्रापणविज्ञापना ॥ हेतुः तस्मिन्नेव साध्ये अप्रतीतस्यार्थस्य संप्रत्ययनिमित्तं प्रत्यक्षोपलम्भानुपलम्मसमाख्यानम् ॥ दृष्टान्तः इप्टेन अन्तेन अदृष्टस्य अन्तस्य समीकरणसमाख्यानम् ॥ उपनयः शिष्टतजातीयत- पिगमाय नयत्वसमाख्यानम् ॥ निगमनं निष्टागमनसमाख्यानम् ॥ प्रत्यक्षं स्वसत्प्रकाशाम्रान्तोऽर्थः ॥ अनुमान प्रत्यक्षशिष्टसंप्रत्ययः॥ आप्तागमः तदुभया- विरुद्धोपदेशः।। चतुर्थों घादालंकारः घादाधिष्ठाने सम्यग्युक्तिभिः पादसभायां गम्भीरो निपुणश्च भवतीति घादालंकार इत्युच्यते । स पुनः षड्विधः । स्वपरसमयज्ञता घाकरणसंपद् वैशारद्य प्रतिभानं स्थैर्य दाक्षिण्यं च ॥ पञ्चमो [T. 128b] वादनिग्रहः कथात्यागः कथासादः कथादोपश्च । फथात्यागः स्वावाददोषाभ्युपगमः परवादगुणाभ्युपगमश्च ॥ कथालादः अन्यवस्तु- प्रतिसरणेन व्यावृत्तिः बाह्यवस्तुवचनेन मूलप्रतिज्ञापरित्यागः क्रोधमदमानम्रक्षादि प्रदर्शनं च ॥ यथोक्त सूत्रे। कथादोपः संक्षेपेण नवविधः । आकुलं संरब्धम् अगमकम् अमितम् अनर्थकम् [ Ch. 28b ] अकालम् अस्थिरम् अप्रदीप्तम् अप्रवद्धं च॥ पष्ठ वादनिःसरणं गुणदोषी विचार्य घादाग्निःसरत्यकरणेन वा प्रतिवादिन्य- भाजनतां पर्षदो बैगुण्यमात्मनोऽकोशल्यं च ज्ञात्वा चादं न करोति । प्रतिवादिनि भाजनता पर्षदो गुणवत्वमात्मनः कौशल्यं च ज्ञात्वा वादं करोति ॥ १. भो० नास्ति। २. मो० अदृष्टस्यान्तस्य नास्ति । ३...३. भो० वादाधिष्ठाने...पडिधः नास्ति। मा० येन प्रयुक्तो वादी वादं कुर्वाणोऽत्यर्थ शोमते। स पुनः। ४, भा० स्वपरवाद- दोगुणाभ्युपगमः । ५...५. मो० अन्यस्मादन्यनियन्त्रणं वा परकथावादो (वा)। सूत्रेभ्यो यथासम्भवं द्रष्टव्यम् । इत्येवं प्रतीयते। भा० अन्येन भन्यप्रतिसरणादिभिः विक्षेपः । यथोक्त सूने। ६...६, मा० पादानिःसरत्यकरणेन वा गुणदोषौ विचार्य इति पाठः। मो. अयमंशो नास्ति।

·अभिधर्मसमुच्चयः पादे बहुकरा धर्माः समासतस्त्रयः । स्वपरसमयज्ञता यया सर्वत्र निपुणो' घादे करोति । वैशारद्य येन निपुणः समग्रपर्पदि चादं फरोवि। प्रतिमानं येन निपुणः सर्वान् कठिनान् प्रश्नान् व्याकरोति ॥ अपि खलु स्वहितसुख' फामेन धादेषु अभिज्ञातुं प्रवर्तितन्यं न पर विवादं कर्तुम् । तदुक्त भगवता महायाना भिधर्मसूत्र। बोधिसत्त्वेन धीर्य- मारभमाणेन कुशलपक्षप्रयुक्तन प्रतिपत्तिसारकेण धर्मानुधर्मचारिणा सर्व सत्त्व- संग्राहकेण क्षिप्रमनुत्तरी सम्यक् संबोधिमभिसंयुध्यता द्वादशस्थानधर्मान समनुपश्यता न परैः सह विवादः कार्यः ॥ कतमे द्वादश । अनुत्तरार्थपरमधर्म- देशनायां संप्रत्ययो दुर्लभः। प्रानिकानामववादग्राहक वित्त दुर्लभम् । सभ्या गुणदोपविचारफाश्च दुर्लभा। पादे प्रयुक्तानां12 पड्दोपविरहो दुर्लभः।। क्तमे पट् । [T. 1292 ] असत्पशाभिनिवेशदोपः कसूतिवचनदोपः अकालिकवाकरण- दोपः कथासाददोषः पारुप्यवचनदोषः चित्ताघातदोपश्च । पादे संरम्भाभावो दुर्लभः । पादे परचित्तानुरक्षणं दुर्लभम् । चाद अनुरक्षणेऽपि वित्तसमाधि- दुर्लभः । पादे चित्तस्य निकर्पपरोत्कर्षकामता दुर्लभा। निकर्षपरोत्कर्पयोरपि वित्तस्यासंक्लशो दुर्लभः । संक्लिष्ट तु वित्त16 स्पर्शविहारो दुर्लभः । अस्पर्श- विहारे तु कुशलधर्मभावना दुर्लभा । निरन्तरं कुशलधर्मेऽभाविते तु असमाहि- वित्तस्य क्षिप्रं समाधिलाभः "समाहितचित्तस्य वा क्षिप्रं विमोक्षलाभो18 दुर्लभः ॥ अभिसन्धियिनिश्चयः कतमः । उकादन्योऽर्थः । नामपदव्यञ्जनकायानां छन्नस्याभिसन्धेः अन्यार्थाभिव्यञ्जने विपरिणामः19 ॥ नास्ति। प्रतीयते । नास्ति । १. भो० समासतस्त्रयः नास्ति। २ भो० निपुणो नास्ति । ३. मो० नास्ति । ४. भो० मुख० ५, मो० नास्ति। भोटे तु वाक्यमिदं स्वहितकामात् पादो शेयो न विवादं कर्तुम् इत्येवं ६. भो० महायान० नास्ति। ५. मो० धर्मानुधर्मचारिणा नास्ति । ८. भो० सर्व० ९. भो० धर्मान् नास्ति । नापि युक्तम । १०. भौ० संप्रत्ययविचिन्तितस्य वादो दुर्लभः। ११. भो० सभापण्डिता तार्किकाश्च । १२ मो० नास्ति । १३. भो. पण्णां दोषाणां गणनान्तरं वाक्यमिदं निवेशितम् । १४. भो• कतमे पट नास्ति । .१५ मो. निकोकियों ( पराजयजयार्थको)। १६, मो० नास्ति । १५. भो० असमाहितः । लाभो नास्ति । १९. मो० नामकायपदकायव्यञ्जनकायानामन्याथोकी भन्या विपरिणा- १८. मो.

·सांकथ्यपरिच्छेदः 1०७ यथोक्त सूत्र मातरं पितरं इत्या राजानं द्वो बहुश्रुता। राष्ट्र सानुचरं हत्या नरो विशुद्ध उच्यते ।। अपिचोक्त सूत्र । अश्रद्धोऽशश्व सन्धिच्छेदी च यो नः । हतावकाशो वान्ताशः स वै उत्तमपुरुषः ॥ 'पुनश्चोतं सूत्र । असारे सारमतयो विपर्यासे व सुस्थिताः । कशेन च सुसंश्लिष्टा लमन्ते योधिमुत्तमाम् ॥ अपिवोक्त सूत्रे योधिसत्वो महासत्यः पञ्चभिर्धर्मः समन्यागतो दान- पार[ T. 129b ] मितायां क्षिप्रं परिपूरि लभते । कतमे पञ्च। मात्सर्यधर्मता- मनु यति । दानेन च परिविद्यते। याचनक २ देष्टि। न किंचित् कदाचिद्ध ददाति । दूरे च भवति दानस्य ॥ पुनश्चोक्त सूत्र । बोधिसत्यो महासत्यः पञ्चधर्मसमन्वागतो ब्रह्मचारी भवति परमेण विशुद्धेन ब्रह्मचर्येण समन्वागतः ॥ कतमे पञ्च। नान्यत्र मैथुन्यान्मैशुनस्य निःसरणं पर्यपते। मैथुनप्रहाणेनोपेक्षको भवति । उत्पन्न च मैथुनरागमधियासयति । मैथुनप्रतिपक्षेण च धर्मेणोत्वस्यति । अभीक्ष्णं च यद्वयं समापद्यते । किमुपादायेदं शास्त्रामभिधर्म[ Ch. 29a ]समुच्चय इति नाम लभते । 1'संक्षेपतस्त्रिभिरथैः । समेत्योचयतामुपादाय समन्तादुच्चयतामुपादाय सम्यगु- यतां चोपादाय ।। (इति अभिधर्मसमुच्चये सांकथ्यचिनिश्चयो नाम पञ्चमः समुञ्चयः ॥ )19 - १. मो० नास्ति। १ भो० द्वौ च श्रोभियो। ३. मो० मास्ति । ४...४. भो० एतन्नास्ति । ५मो नास्ति। ६, भो० नास्ति। ५. भो० दानपारमिता परिपूरयन्ति । ८. मो० नास्ति । ९. मो. नास्ति । १०. भो० भा० नास्ति। ११. ची० महायान० इत्यधिकम् । भा० नास्ति । 11. भी. उच्यते। १२...१२ एतन्नास्ति। १३. भो० इति अमिधर्मसमुच्चयः भाचार्या- संगकृतः परिनिहितः । ची. नास्ति । किन्तु मूलानुकूलम।

·परिशिष्टम्
(३) उद्धरणानि
-
अतो भागयता-तदाशिकनिर्वाणमित्युच्यते ६२
अपि चोक भगवता-नैनत्सर्व' मम...४१ [ S. JI 123, 22; M. 1. 136 ]
अपि चोक्त सत्र---अप्रतिशः १०७ [ Dh. 97 ]
योधिसत्वो महासत्त्वः...दानस्य १०७
इदंच संधायो क भगयता- महाधर्मादर्श धर्मपर्याय बोधिसत्त्वस्य यथारतम्...८४
उक्त भगवता-मया यत्किचित्...४०
एतदर्थ प्रतिविम्वनाथ भगवतीक-तद्यथा महाशैल पर्वतो...७६-७७ [ A. III. 378]
एतदभिसंधायोक भगवता-सतो यथाभूतज्ञानं भावः...४०
-सर्व धर्मा अनात्मानः ४० [S. III. 133, IV. 401 ]
जाति दुःख (-इत्यादि) ३७
तत्कर्मनिधित्योक भगवता-ममार्यश्रावका...५५
तथाचोक्त भगवता -दीर्घरान...४७
तथाचोक्त ~ शीलसमन्वागतः...३० [D. III.285, V. Bh. 288 ]
तथा चोदानम्-द्रव्यमन्तो शेय...१५-१६
तथोक्तं सूत्र-मातरं पितरं...१०७ [ Dh. 295]
जन्मनसि निधायोक्त'- सर्व च कुशलाकुशलं...५६
पुनश्चोक्त सूत्र--असारे सारमतिनो...१०७ [Cf. Dr. u]
बोधिसत्त्वो महासत्त्वः...समापद्यते १०७
बुद्धन माषितं-यदनित्यं तदुःखम्...४०
बुद्धन सूत्रपु निर्दिष्ट- कायेन...६०
भगवतोतं य एवं भेद...५६
यच्चोक-तदायतनं...६२
यतः सूत्रे उकम्-यथासरवानां...५५
यथा युद्धन माषितं-रूपं बुढदोपम... १५ [S. III. 142)
.
..

·१ परिशिष्टम ययोक भगवता-यावदेव संज्ञासमापति... ६९ [Vin [l 238 ] यथोक्त सूत्र कथादोप...१०५ -दशानां...५१ यदुक्तम्- -अन्यतरे सत्त्वाः... -तिस्रो दुखिताः-३८ -द्विविधे दुःखे ३८ -मरणं दुःखं ४२ -यत्किंचिद्रूपं सर्व-४१ [ M. I. 222---223] यदुक्क भगवता-चक्षः श्रोत्रे...६२ -तेषां पण्णां...६२ . -द्वयमिदं... -यथासत्त्वाः...६०-६१ [ M. I. 390; 11. 203; A. II. 7.] -सत्त्वानां कर्मवि...६१ ..१९ -महायानाभिधर्मसूत्र-बोधिसत्त्वेन...१०६ यदुक्त वैपुल्ये -निःखमावाः सर्वधर्माः...८४ यदुक्तं सूत्र -अविद्यालंम्बनाः...५४ --च्छन्दं जनयति...७२ [D. III 221; M. II. II, 26] -चित्तवैतसिकाः...८० --चेतनाकर्म...५३ ---निविधं कर्म...५४ -~-~-दृष्टधर्मा...६७ [ A. III. 378 ] -नियतवेदनीयं...५४ -~-यथा ऐकान्तिक. १५ --विरजो वीतमलं ६७ [S. 11 47; Vin I. 16] -साधारणं कर्म...५५ सूत्रान्तरेषु निर्दिष्टाः ९४ सूत्रे उकम्-यदनित्यं तहसम् ४० [ S. III. 112]

·अभिधर्मसमुच्चय
(२) त्रिशिकाभाष्याभिधर्मसमुच्चययो
समानसदर्भनिर्देश
अभिधर्मसमुचये ५१० पृष्ठेषु चित्तमप्रयुक्तसस्काराणा लक्षणानि वर्णितानि । एतेषा
लक्षणाना निशिकामाप्ये २० ३२ पृष्ठेषु वणितचित्तमप्रयुक्तसस्कारलक्षणे सह शब्दार्थसदर्भसाम्य
भूयसा वर्तते॥
(३) असाधारणनामानि
उदान १६
धर्मादर्शधर्मपर्याय ८४
बुद्ध १५. ४०, ६०, ८२
भगवत् १९, ४०, ४१, ४७, ५०, ५६, ६०, ६१, ६२, ६३, ७७, ८२, ८४, १०६
महायानाभिधर्मसूत्र १०६
वैपुल्य ८४
सून १५.४०,५१, ५३, ५४,५५,६०, ६७,८०, १०५, १०७
सूतान्तर ९४