·No text on this page.

·'ctober 1906. TER CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 106. चक्रनारायणीयनिबन्धापरपयायः स्मृतिसारोद्धारः। मध्यपल्ली(मझौली)नरेशाभितविबबरविश्वम्भर- त्रिपाठिसङ्कलितः। तत्रत्यपाठालयाध्यापकोमा लमिश्रेण शोषितः । SMRITISARONDHÂRA, BY VISTAMBHARA TRIPATHI, EDITED BY PANDIT MANGANA MISRA, The Teacher of The Majhaoli School TASCICULUS II. PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBÀ SANSKRIT BOOK-DEPOT: BENARES: AGENTS:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: PANDIT JYESHTHARAMA MUKUNDJI, BOMBAY. Printed by Hari Das Gupta, Proprietor, AT THE VIDYA-VILASA PRESS, BENARES. Price Rupee One. Registered According to Act XXV. of 1867.

·श्रीः ॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितम याभशतपत्तपरिकता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ Patantan ·चतुर्थ उद्धारः। च।सहस्रसंमितां देवीं जपेद्रा प्राणमयमात् । कुर्यात् द्वादशसङ्ख्या- का यथा शव्याहतान्नरः। कात्यायनः-उपवासे वशक्तानामशी- तेरूद्धजीविनाम् । एकभक्तादिकं कार्यमाह बौधायनो मुनिः को- मर्मे-एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन दानेन न निदशिको भवेत् । वायवीये-अथवा विप्रमुख्येभ्यो दानं दद्यात्स्वशक्तितः । उपवासफलं तस्य समग्रं सम्भविष्यति । तत्र भोजनदोषोपि तत्क्षणादेव नश्यति । स्कान्दे 'असामर्थ्य शरीरस्य व्रते च समुपस्थिते। कारयेद्धर्मपत्री वा पुत्रं वा विनयान्वितम् । भ्रा- तरं भगिनीं शिष्यं ब्राह्मणं दक्षिणादिभिः । कात्यायन:-पित- मापतिभ्रातृगुवर्थे च विशेषतः । उपवासं प्रकुर्वाणः पुण्यं शतगु- णं लभेत् । तथा राजक्षत्रियार्थे चैकादश्यामुपोषितः। पुरोधाः क्षत्रि- णा सार्दै फलंपामोति निश्चितम् । क्षत्रिणा क्षत्रियेण । 'पितामहा. दीनुद्दिश्य एकादश्यामुपोषणे । कृतेतु तत्फलं विप्राः समग्रं समवा- नयुः । वाराहे-स्तकेतु नरः स्नात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् । ए- कादश्यां न भुनीत व्रतमेवं न लुप्यते । तदङ्गपूजा मनसैव कार्ये- त्यर्थः । व्रतान्तरमाप पूर्वसङ्कल्पितमशौचे न साज्यम् 'पूर्वसङ्क- ल्पितं यत्तु व्रतं मुनियतव्रतैः । तत्कर्त्तव्यं नरैः शुद्धं दानार्चनविव- र्जितम्' । सूतकान्ते दक्षिणा देया। काम्ये तु विशेषः । काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके च सः । काम्ये प्रतिक्रमादूर्द्ध के- चित्यतिकृति विदुरिति ॥ स्त्रीणां विशेषमाह कात्यायनः। 'भार्या भर्तृमतेनैव व्रतादीना- चरेत्' इति । मनुः 'नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । विष्णुः । पत्यौ जीवति या नारी उपवासत्रतं चरेत् । आयुः सा- हरते भ नरकं चैव गच्छति। मार्कण्डेये विशेषः-नारी या वन- नुज्ञाता भर्चा पित्रा सुतेन वा। निष्फलं तु भवेत्तस्या यत्करोति ·१०२ स्मृतिसारोद्धारे। एकादश्याम- व्रतादिकम् । स्त्रीणामुपवासे दन्तधावनमदुष्टम् । आह मनुः 'पुष्पा- लङ्कारवस्त्राणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्तधा- वनमज्जनम्' । स्त्रीधर्मप्रकरणीयं वाक्यमिदम् । सरजस्का प- त्यादिनापि कारयेत् । 'भार्या पत्युतं कुर्याद्भार्यायाश्च पतिव्रतम् । असामर्थ्य परस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते । एकादश्यां न भुञ्जीत नारी दृष्टे रजस्यपि। अन्तरातु रजोयोगे पूजामन्येन कारयेदिति व- चनात् । अपरं विशेषमाह कात्यायनः 'उपवासो यदा नि म्याविशेषः त्या श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासंतदा कुर्यादाघ्राय पि- तृसेवितम् । भविष्योत्तरे चतुर्विधमुपवासमाह ‘सताम्बूलम- ताम्बूलं सभोजनमभोजनम् । साहारश्च निराहारं चतुर्विधमुपोषणम् । अत्र सताम्बूलं सभोजनं साहारं चेति त्रयोभेदाः । चतुर्थस्त्वता- म्बूलादिपदैः सर्वत्रानुगतः केवलोपवासः। दशमीद्वादश्योस्ताम्बूल- मश्नाति यत्र स सताम्बूलः। यत्र दशमीद्वादश्योर्भोजनद्वयं कुरुते स सभोजनः । यत्रावश्यकश्राद्धं कृत्वा पितृशेषान्नमाघ्रायोपव- सतिस साहारः।चतुर्थस्ताम्बूलभोजनाहारहीनःसर्वसाधारणः त्रयो दश विशेषविषया अधिकारिविशेषविषयाश्च ज्ञातव्याः । एवमेव विश्वरूपनिबन्धेप्यष्टादशमभेदा दर्शिताः । इत्येकादशीसामान्य- निर्णयः॥ अथ विशेषाः ब्राह्मये-चैत्रमासस्य शुक्लायामेकादश्यां च वै- ष्णवैः । आन्दोलनीयो देवेशः सलक्ष्मीको महोत्सवैः। दमनेनार्च- यित्वा तु रात्री जागरणं चरेत् ॥ अथ ज्येष्ठ शुक्लैकादशी निर्जला नाम। पाने 'वृषस्थे मिथुनस्थे वाशुक्ला कादशी भवेत् । ज्येष्ठे मासि प्रयत्नेन सोपोष्या जलवर्जिता। स्नाने चाचमने चैव वयित्वोदकं बुधः । अप्रयत्नादवाप्नोति द्वादश- द्वादशीफलम् । अस्यामेव सशर्करजलकुम्भदानम् । तापत्रयनि- ·चतुर्थ उद्धारः। त्तिविष्णुसाले'क्यं च फलम् ॥ अथ शयनीकृत्यम् । विष्णुप्रतिमापूजनम् । रात्री जागरणम्, द्वादश्यां पूजनम्, त्रयोदश्यां नृत्यगीतादि । अस्यामपि चातुर्मास्य- व्रतसंकल्पः। सनत्कुमारः 'एकादश्यां तु गृह्णीयात्संक्रान्तौ कर्कट- स्य वा । आषाढ्यां वा नरोभत्त्या चातुर्मास्योदितं व्रतम् । वृद्धगा- र्यः 'न शैशवं न मौढ्यं च शुक्रगुर्वोर्न वा तिथेः। खण्डत्वं चिन्तये चातुर्मास्यव्रतविधौ नरः।शुक्रादिवाल्यास्तादिदोषो नास्तीत्यर्थः॥ अथ भाद्रसितैकादशी पार्श्वपरिवर्तिनी । भविष्योत्तरे 'प्राप्ते भाद्रपदे मासि एकादश्यां सितेऽहनि। कटदानम्भवेद्विष्णोर्महापूजा- प्रवर्तयेत् । कटदानं पार्श्वपरिवर्त्तनं । अस्यामेव श्रवणसंयुतायां वि- जयैकादशीव्रतम् । हेमप्रतिमादानादि । 'दशम्येकादशी यत्र सानो- पोष्या भवेत्तिथिः। श्रवणेन तु संयुक्ता सा शुभा सर्वकामदा। पार- णं तिथिवृद्धौ तु द्वादश्यामुडुसंक्षयात् । वृद्धौ कुर्यात्त्रयोदश्यां तत्र दोषो न विद्यते' । दशमीविद्धापि चैव श्रवणयुतैव कार्या । श्रवणा- न्ते पारणमित्यर्थः। अथाश्विनशुक्लैकादश्यां भविष्योत्तरोक्तं पुत्रप्राप्तित्रतम । उ- पवासो हरिपूजादिकम् ! आब्दिकं तमिदम् । वशिष्ठेन पुत्रा- र्थिना कृतम् ॥ अथ बोधिनी । ब्राह्मे 'कार्तिके मासि शुक्लायामेकादश्यां ज- नाईनम् । मुप्तम्प्रवोधयेद्रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमन्वितः' । भविष्यो- त्तरे 'कार्तिक शुक्लपक्षे तु एकादश्यां कृतार्चनः । बोधिनीकृ- मन्त्रेणानेन राजेन्द्र देवमुत्थापयेत् द्विजः । मन्त्रश्च इदं विष्णुरितिवैदिकः । पौराणिकस्तु 'ब्रह्मेन्द्ररुद्रा- निकुबेरसूर्यासोमादिभिर्वन्दित वन्दनीय । बुद्ध्यस्व देवेश जग- निवास मन्त्रप्रभावेण मुखेन देव' ॥ 'इयं च द्वादशी देवबोधनार्थं त्यम् ·स्मृतिसारोद्वारे। विनिर्मिता । त्वयैव सर्वलोकानां हितार्थं शेषशायिना ॥ उत्तिष्ठो- तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते । त्वयिसुते जगत्सुप्तमुत्थि- ते चोत्थितं जगत्' ॥ एवमुत्थाप्यानेन पुष्पाञ्जलिं दद्यात् । 'गता मेघा वियच्चैव निर्मलं निर्मला दिशः । शारदानि च पुष्पाणि गृहाण मम केशव' इति । समुत्थिते ततो विष्णौ क्रियाः सर्वाः प्रवर्त्तयेत् । महातूर्यरवै रात्रीभ्रामयेत्स्यन्दने स्थितम् । उत्थितन्देवदेवेशं नगरे पार्थिवः स्वयम् । रात्रौ प्रजागरं कुर्या- देकादश्यां मुरालये । नृत्यगीतैस्तथा वाद्यैर्ऋग्यजुःसाममङ्गलैः। वीणापणवसंधैश्च पुराणश्रवणेन च । वासुदेवकथाभिश्च स्तोत्रैर- न्यैश्च वैष्णवैः। पुष्पै पैश्च नैवेद्यैर्दीपवृक्षैः सुशोभनैः । होमैर्भक्ष्यै- रपूपैश्च फलैः शार्करपायसै हृद्याभ्यां श्वेतरक्ताभ्यां चन्दनाभ्यां च सर्वशः । कुंकुमालक्तकाभ्यां च रक्तमूत्रैः सकङ्कणैः । तस्यां राभ्यां व्यतीतायां पञ्चामृतादिना गोविन्दं संपूज्य संस्त्राप्य संभूष्य विविधनैवेद्यैः स्तोत्रगीतादिभिर्विसर्जयेत् । तथा-प्रभाते विमले स्नात्वा भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । आचान्तेभ्यस्ततो दद्यात्स्यक्तं य- किञ्चिदेव हि । तदुक्तम् 'चातुर्मास्ये तु यत्त्यक्तं भक्ष्यभोज्यादिकं तथा । चतुरो वार्षिकान्मासान्नियमं यस्य यत्कृतम् । कथयित्वा द्विजेभ्यश्च दद्याद्भस्या सदक्षिणम् । दत्वा विसर्जयेद्विपाँस्ततो भुञ्जीत तत्वयमिति ॥ अथ मार्गशुक्लैकादशीषु द्वादशसु संक्षेपेण धरणी- व्रतान्युच्यन्ते । वाराहे-दुर्वासाः सत्यतपसमुवाच 'अथ मार्गशिरोमासि दशम्यांनियतात्मवान् । एव- मुच्चारयेद्वाचं तस्मिन् काले महामुने । एकादश्यां निराहारो भूत्वा तदपरेहनि' इत्याद्युक्तं मन्त्रम् । ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् । स्नात्वा- धरणीव्रत- विधिः ·चतुर्थ उद्धारः। १०५ चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् । तत्राराध्य महायोगं देवं ना- रायणं हरिम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च । उदरं च नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभभूषाय वक्षः श्री- पतये तथा । त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधा- रिणे चक्रं शंखिने चेतिवारिजम् । गम्भीरायेति च गदा सरोज शान्तमूर्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं विभुम् । पुन- स्तस्याग्रतः कुम्भाँश्चतुरः स्थापयेद्बुधः। जलपूर्णान्समाल्याँश्च सि- तचन्दनलेपनान् ।चूतपल्लवसुग्रीवान सितवस्त्रावगुण्ठितान् । छादि- ताँस्ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः । चत्वारस्ते समुद्रास्तु कल- शाः परिकीर्तिताः । तेपांमध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्रस्त्रचचितम् । तस्मिन्सौवर्णरौप्यं वा तानं वा दारवन्तथा । अलाभे सर्वपात्रा- णां पालाशं पत्रमिष्यते । तोयपूर्ण च तत्कृत्वा तस्मिन्पात्रेत- तोन्यसेत् । सौवर्ण मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । तत्रानेक- विधैर्भक्ष्यैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि । रसातलगता वेदा यथा देव त्वयोद्धृताः । मत्स्यरू- पेण तद्वन्मां भवादुद्धर केशव । एवमुच्चार्य तस्याये जागरं तत्र कारयेत् । यथावित्तानुसारेण प्रभाते विमले ततः। स्नात्वा देवं समभ्यर्च्य चतुरो दापयेद्घटान् । पूर्वं च वढचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात्पश्चिमं चोत्तरं ततः । अथर्ववेदिने दद्यादेष एव विधिः स्मृतः । ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो ह्यथर्वा चोत्तरेण तु । मत्स्यरूपं तु सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् । एवं दत्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमच॑ च । विमाणां भोजनन्दद्याद्यथाशक्ति स- दक्षिणम् । भूरिणा परमान्नेन ततः पश्चात्स्वयं नरः । भुञ्जीत- सहितोविप्रैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः । अनेन विधिना यस्तु धरणी- १४ ·स्मृतिसारोद्धारे। व्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्ग्रं शृणु सत्यवतां वर । याद वकसहस्राणां सहस्राणि भवन्ति हि । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत । तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं क्षमेत् । पुत्रकामो विशेषेण व्रतमेतत्समाचरेत् । य इदं श्रावयेत्या द्वा. दशीकृत्यमुत्तमम् । शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ अत्र धरणीव्रते द्वादशीशब्दः सर्वत्रैकादशीपरः । एवं पौषा- दिशुक्लैकादशीषु कलशस्थापनपात्रादिविधिस्तुल्यः। क्रमेण कूर्म- वाराहनृसिंहवामनजामदग्न्यश्रीरामवासुदेवबुद्धकल्किपद्मनाभयोगे- सरप्रतिमाः सौवर्ण्यः पौषादिसितैकादशीष्वेकादशसु का- Oः । विधिर्मात्स्यवत् । सर्वत्र न्यासे विशेषः । कूर्माय पा- दौ, नारायणाय कटिं, संकर्षणाय उदरं, उरोभवाय कण्ठं, सुबाहवे भुजौ, विशालाय नम इति शिरः पूजयेत् । चक्रादिचतुष्कं स्वना- ममन्त्रेणेति । एवं माघसितैकादश्यां मत्स्यवत्सर्वं कृत्वा । वा- राहाय अगाधवीर्याय क्षेत्रज्ञाय विश्वरूपाय सर्वज्ञाय प्रजाप- तये प्रद्युम्नायेति नमोन्तैः सप्तभिर्मन्त्रैः पादकटिजठरवक्षःक- ण्ठशिरोवाहून्सप्ताङ्गानि सम्पूज्य, दिव्यास्त्राय नम इति सुदर्श- नम् । अमृतोद्भवाय नम इति शङ्ख, वराहस्य भगवतः पूजयेदि- ति । दानार्चनविधिः पूर्वोक्त एव । एवं फाल्गुनसितैकादश्यां मत्स्यवत् कलशस्थापनादि कृत्वा नृसिंहमतिमायाः पादोरुकटि- वक्षाकण्ठशिरसि क्रमेण नरसिंहगोविन्दविश्वभुगनिरुद्धशितिकण्ठ- पिङ्गकेशैश्चतुर्थ्यन्तैर्नमोन्तैश्च सम्पूजयेत् । ततः असुरध्वंसनाये ति चक्रम् । तोयात्मने नमः शङ्खम् पूजयेत् । भविष्यो- त्तरे । 'फाल्गुने मासि शुक्लायामेकादश्यां जनार्दनः । व- सत्यामलकीले लक्ष्म्या सह जगत्पतिः । तत्र सम्पूज्य देवेशं शल्या कुर्यात् प्रदक्षिणम् । उपोष्य विधिवत्कल्पं विष्णुलोके ·चतुर्थ उद्धारः। महीयते । एवं चैत्रसितैकादश्यां वामनपूजा । साविधिः पूर्व- वत् । विशेषस्तु वामनाविष्णुवासुदेवसङ्कर्षणविश्वहृव्योमविश्वजि- द्भिः डेन्तैनमोन्तैश्च सौवर्णवामनप्रतिमायाः पादकटिजठरवक्षःक- ण्ठशिरोबाहून्संपूज्य स्वनाम्ना शंङ्खचक्रे चाय॑ पूर्ववत्कृत्वा पात्रदा- नादि । एवं वैशाखसितैकादश्यां जामदग्न्यपूज्य । विशेषस्तु 'जा- मदग्न्यायोते पादौ उदरं सर्वधारिणे । मधुमूदनायेति कटिमूरू श्रीवत्सधारिणे । क्षरान्तकायेति भुजौ शितिकण्ठाय कूर्चकम् । शिरः सहस्रशीर्षाय शङ्खचक्रे स्वनामत' इति । ज्येष्ठसितैकादश्यां रामलक्ष्मणपूजा। पूर्ववत्सौवर्णौ रामलक्ष्मणौ।विशेषस्तु-रामाभिरा- माय त्रिविक्रमायधृतविश्वाय संवत्मराय संवर्तकाय सर्वास्त्रधारिणे एभिनमोन्तैः पादादिषडङ्गानि श्रीरामस्य सम्पूज्य स्वनाम्ना शङ्क, चक्रे चार्च्य पश्चात्सहस्रशिरसं नम इति शिरः पूजयेदिति । इति रामद्वादशी । एवमाषाढसितैकादश्यां वासुदेवपूजा । वासुदेवस- ङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धभूपतिचक्रपाणिपुरुषैश्चतुर्थ्यन्तैर्नमोन्तैश्च क्रमे- ण पादादिशिरोन्तं सम्पूज्य स्वनाम्ना शङ्खचक्रे पूजयेदिति । एवं श्रावणसितैकादश्यां दामोदरपूजा । मन्त्रेषु विशेषः–'दामोदरा- येति पादौ हृषीकेशाय वै कटिं । सनातनाय जठरमुरः श्रीवत्सधा- रिणे। सुचक्रपाणये बाहू कण्ठश्च हरये तथा । मुञ्जकेशाय तु शि- रो भद्रायेति ललाटकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्के. तु पूजयेदिति । इति दामोदरद्वादशी। एवं भाद्रसितैकादश्यां कल्किपूजा। विशे- पः नमोस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिं । म्लेच्छपढ्सना- योरू जगन्मूः तथोदरम् । शितिकण्ठाय कण्ठन्तु खड्डपाणे तु.वै. भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्ते तथा शिरः' । अत्र सम्बो- धनान्तं चतुर्थ्यन्तमेव बोध्यम् । दानादिपूर्ववदिति । एषा क. ल्किद्वादशी । एवमाश्विनसितैकादश्यां पद्मनाभपूजा, विशेषमन्त्राः ·स्मृतिसारोद्धारे। 'पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पनयोनये । उदरं सर्वदेवाय पु ष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वच्चक्रादि पू- जयेत् । प्रभवाय नम इति शिरः पूजयेदिति । एवं कार्तिकसि- तैकादश्यां योगीश्वरपूजा । विशेषस्तु-नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञाना- स्त्रायति चास्त्राणि श्रीवत्सायेति वै उरः । जगद्भासिष्णवे पूज्य- मुदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजये- दिति । प्रातिलोम्येन संपूज्य पुनरानुलोम्येन पादादितः पूजयेत् । ततः । ॐनमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं सम्पूज्य पात्रे कृत्वा पूर्व- वद्दद्यादिति । 'धरण्या चापि पाताले मग्नया तु कृतं पुरा । व्र- तमेतत्ततो नाम्ना धरणीव्रतमुच्यते । एकैका पाति चापत्सु रा- ज्यमेकैच यच्छति । किंपुनादशैतास्तु यत्नेनेदं न दुष्करम् ॥ अस्यामेवारभ्य विष्णुधर्मोक्तमखण्डद्वादशीव्रतम् । धरणीव- तवर्षसाध्यम् । उद्यापने गरुडलक्ष्मीनारायणप्रतिमापूजा । सप्त- जन्मखण्डव्रतपूर्णताफलम् । मार्गकृष्णैकादशीमारभ्य भविष्यो- त्तरोक्तं वैतरण्येकादशीव्रतम् । रात्रौ श्यामगोपूजा, अब्दान्ते उ- द्यापन, यमादर्शनं फलम्।माघसितैकादश्यां पायोक्तं भीष्मद्वादशी- व्रतम् । दशम्यां नियमः। एकादश्यां नद्यादिस्नानम् । मण्डपा- दिकरणम् । मण्डपान्तर्वेदिकोपरि सच्छिद्रालपूर्ण कलशं लम्ब- येत् । तस्य च धारां शिरसा धारयेत्सकलाम् । निशां हरेः पूजा, विष्णोरूपरि क्षीरधारापातनं, पञ्चकुण्डेषु होमः, रात्री जागरणं, प्रातः स्वर्णशृङ्यादिदानम् । अक्षारलवणभोजनं फलमाभिमतम् ॥ MNAHAN ·चतुर्थ उद्धारः। अथ द्वादशीनिर्णयः । सा च पक्षद्वयेप्येकादशीयुतैव ग्राह्या । युग्मवाक्यात् । द्वादशी च प्रकर्त्तव्या एकादश्या युता प्रभो । सदा कार्य्या तु विद्वद्भिर्विष्णुभक्तैश्च मानवैः' इति स्कान्दात् । उपवा- सेप्येकादशीयुतैव ग्राह्या । 'एकादशी तथा षष्ठी अमावास्या चतु- थिका । उपोष्याः पर संयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुता' इति गार्यात् । कौम्र्मे-नागविद्धा तु या षष्ठी रुद्रविद्धो दिवाकरः । कामविद्धो भवेद्विष्णुर्न ग्राह्यास्ते तु वासरा' इति निषेधाच्चेति । द्वादश्याअष्टौ भेदाः। तदुक्तं दीपिकायाम् । ‘या स्याद्रुद्रजयान्विता हरितिथिर्ना- म्ना भवेत्रिस्पृशा, संपूर्णाधिकमस्ति पूर्वपरतश्चेत्पक्षवर्द्धिन्यपि । उ- न्मीलिन्यपि शुद्धविद्धभवयुक् भद्दा तु शुद्धाधिका, सा वजुल्यपि तिष्यविष्णुभपुनर्वस्वात्मभूभान्विता । द्वादश्येव भवेजया च विजया तद्वज्जयन्त्यंहसां घातिन्येवमभीष्टका उपवसेदष्टौ महाद्वादशी" । आत्मभूभं रोहिणी ॥ अथ द्वादशीव्रतानि । भाद्रसितद्वादश्यां विष्णुधर्मोत्तरोक्तं श्रवणद्वादशीव्रतम् । उपवासो विष्णुपूजा, दध्योदनसहितजलपूर्ण- घटदानम् । श्रवणद्वादशी बुधयोगेऽत्यन्तमहती । तस्मिन्नेव तथा स्नानं यत्रकचन सङ्गमे । सागरस्नानजं राम फलं प्रामोत्यसंशयम्' । श्रवणद्वादश्युपवासे द्वादशद्वादशी- फलं भविष्यपुराणोक्तम् । त्रयोदश्यां पारणम् । अथ श्रवणद्वादशीव्रतकालनिर्णयः । मात्स्ये । 'द्वादशी श्र- वणस्पृष्टा कृत्स्ना पुण्यतमा तिथि:' । स्वल्पश्रवणस्पृष्टा समस्ता पुण्या न तु तावत्येवेत्यर्थः । नारदीयेपि 'तिथिनक्षत्रयोर्योगो द्विकलोप्यष्टयामिक' इति । मात्स्ये-द्वादशी श्रवणः च स्पृशे- देकादशी यदि । स एव वैष्णवोयोगो विष्णुशृङ्खलसंज्ञकः । त- स्मिन्नुपोष्य विधिवनरः प्रक्षीणकल्मषः । मामोत्यनुत्तमां सिद्धि श्रवणद्वादशी-. निर्णयः ·११० स्मृतिसारोद्धारे। पुनरावृत्तिदुर्लभाम् । अत्र श्रवणयुक्ता द्वादशी योकादश्यामेव भवति तदैकादश्युपवासेनैकेनैव व्रतद्वयं सम्पद्यत इत्यर्थः।पारणादिने यदि द्वादश्यां श्रवणर्मी वर्द्धते द्वादशी च शुद्धन्यूना भवति तदा तिथ्यन्तो नापेक्षितः । 'तिथिनक्षत्रसंयोगे उपवासो यदा भवेत् । तावदेव न भोक्तव्यं यावदेकस्य संक्षयः। विशेषेण महीपाल श्रवणं वर्द्धते यदि । तिथिक्षयेण भोक्तव्यं द्वादशीं नैव लङ्घयेत्' इतिवच- नात् । यदा एकादशी संपूर्णा द्वादशी च श्रवणयुक् । तदोपवा- सद्वयम् । नच 'असमाप्ते व्रते पूर्वे नैव कुर्याद्रतान्तरं' इति वचनादे- कादशीपारणमकृत्वा द्वादश्युपवासोऽनुचितः, उभयोरेकदैवत्वाद- दोषात् । तदुक्तम्-एकादशीमुपोष्यैवं द्वादी समुपोषयेत् । न चात्र विधिलोपः स्यादुभयोर्दैवतं हरिरिति । उपवासद्वयासमर्थन तु श्रवणद्वादश्यामेवोपवस्तव्यम् । तदुक्तम् । 'उपोष्य द्वादशी पुण्यां श्रवणःण संयुताम् । एकादश्युद्भवं पुण्यं नरः प्राप्नोत्यसंशयम् । एवमेकादशीभुक्त्या द्वादशीसमुपोषणात् । पूर्वोपवासजं पुण्यं सर्व प्राप्नोत्यसंशयम् । यदा तु द्वितीयदिने श्रवणं वर्द्धते तदा ऋक्षान्तो नापेक्ष्यते 'ऋक्षान्तेपारणं कुर्याद्विनाश्रवणरोहिणीमिति वचनात् । यदैकादश्यामेव श्रवणं तदैकादश्यामेव श्रवणद्वादशीव्रतम् । तदुक्तम्। 'याः काश्चित्तिथयः पुण्याः प्रोक्ता नक्षत्रयोगतः । तयैव तहतं कु- व्च्छ्वणद्वादशी विना'। श्रवणद्वादशीव्रतं तु श्रवणान्वितायामे- कादश्यामपि कर्त्तव्यम्, न तु द्वादश्यामेवेति नियम इत्यर्थः । भ- विष्योत्तरे । 'एकादशी यदा तु स्याच्छ्रवणेन समन्विता । विज- या नाम सा प्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदा। इयान विशेषः । श्रव- णैकादश्यां वामनपूजा श्रवणद्वादश्यां जनार्दनपूजेति । मात्स्ये । ऋक्षान्ते पारणं कुर्य्याविना श्रवणरोहिणीम् । अत्र तु तिथिमा- बान्ते पारणमित्युक्तम् । तीर्थस्नानदानविप्रभोजनश्राद्धादिकमन- ·चतुर्थ उद्धारः। तफलं, जपः सहस्रगुण इति । अथास्यामेव मात्स्योक्तं शक्रध्वजो- स्थापनम् । शक्रोत्थापनं च विश्वावृक्षत्रययुतायामिति । कात्तिककृष्णद्वादशी वत्सद्वादशी। मध्यान्हे एकवर्णा सव- सागौः पूज्या पुष्पमालाचन्दनादिभिः द्विजोमातारुद्राणामिति मन्त्रेण । स्त्रीशूद्रास्तु क्षीरोदार्णवसम्भूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदे- वमये मातहाणायं नमोस्तुते । इति मन्त्रेण । ततो माषान्नवटका- दिकं गोग्रासं दद्यात् । तत आशी प्रार्थनं । प्रणम्य प्रदक्षिणी- कृत्य विसर्जयेत् । तदिने गोक्षीरघृतादिदानम् । नक्तं माषान्न- भक्षणम् । ब्रह्मचर्य भूशय्या । वत्सद्वाद्दश्यां वत्सपूजा प्रथमापि कार्या । ' वत्सपूजा वटश्चैव कर्त्तव्या प्रथमेहनि' इतिवचनात् ॥ अथ कार्तिकसितद्वादश्यां भविष्योत्तरोक्तं नीराजनद्वादशी- व्रतम् । सायं दीपिकाभिः श्रीकृष्णनीराजनं, ततोलक्ष्म्यादिदेवानां गवां तुरगगजादीनां नीराजनं । ततः कुलाङ्गना वेश्या वा सिंहा- सनस्थं नृपं नीराजयेत् । ततः सेनापत्त्यादिनीराजनम् । त्रि- वारमुपरि भ्रामणं नीराजनम् । इयं महाशान्तिः, फलमारोग्यदी- र्घायुष्वादि ॥ अथ माघसितद्वादश्यां ब्राह्मोक्तं तिलद्वादशीव्रतम् । उपोषणं तिलस्नानं तिलैर्हरिपूजां । तिलतैलदीपदानम् । तिलहोमस्तिल- भक्षणं चेति ॥ अथ त्रयोदशीनिर्णयः ॥ उपवासादौ शुक्लत्रयोदशी पूर्ववि- दैव ग्राह्या । 'त्रयोदशी प्रकर्त्तव्या द्वादश्या सहिता प्रभो। भूत- विद्धान कर्त्तव्येति ब्रह्मवैवर्तात् ॥ कृष्णत्रयोदशी परविद्धा ग्राह्या । 'षष्ट्यष्टमी अमावास्या कृष्णपक्षे त्रयोदशी । एताः पर- युताः कार्याः पराः पूर्वेण संयुता' इति वचनात् । पूर्ववाक्ये शुक्ल ·११२ स्मृतिसारोद्धारे। पदाश्रवणेपि पारिशेष्याच्छुक्लपरत्वमिति संक्षेपः ॥ अथ त्रयोदशीविशेषाः। चैत्रसितत्रयोदश्यनङ्गत्रयोदशी सा च पूर्वैवोपोष्या । यदाह संवतः । 'कृष्णाष्टमी वृहत्तल्पा सावित्री वटपैत्रिकी, कामत्रयोदशी रम्भा उपोष्याः पूर्वसंयुता' इति । भविष्योत्तरे । अस्यां स्नात्वा त्रयोदश्यामकोकाख्यं नगं लि- खेत् । सीबहूजननीरात्तैरतिप्रीतिसमन्वितम् । कामदेवं व- सन्तं च वाजिवक्त्रं वृपध्वजम् । मध्यान्हे पूजयेद्भत्त्या भक्ष्यै- गन्धैःस्रगम्बरैः । मन्त्रेणानेन कौन्तेय नवनार्या समन्वितः । ॐनमोमाराय कामाय कामदेवस्य मूर्तये । ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्राणां नमः क्षेमकराय च । ततस्तस्याग्रतोदेया मोदका घृतपाचिताः। नानामकारभक्ष्याश्च कामो मे प्रीयतामिति । स्वपति पूजयेन्नारी वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । कामोयमिति सञ्चिन्त्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना । रात्री जागरणं कुर्यात्सुखरात्रिर्यथा भवेत् । पूजयेद्विपदाम्पत्यं व- स्वालङ्कारचन्दनैः । एवं यः कुरुते पार्थ वर्षे वर्षे महोत्सवम् । व- सन्तसमये प्राप्त हृष्टपुष्टः सदा भवेत् । कौमें-मधुशुक्लत्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् । कृत्वा संपूज्य यत्नेन वीजयेयजनेन च । ततः संभुक्षितः कामः पुत्रपौत्रसमृद्धिदः ॥ वैशाखसितत्रयोदश्यां विष्णुधर्मोत्तरोक्तं कामदेवव्रतम् । अब्दं प्रतित्रयोदशि कामपूजा । उपवासः। अन्ते वस्त्रादिदानम् । फलं सुखाद्याप्तिः॥ कार्तिकीयत्रयोदश्यां स्कान्दोक्तं यमदीपदानम् । 'कार्त्ति- कस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्यु- विनश्यति' । मन्त्रश्च-'मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह । त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजः प्रीयतां मम ॥ इति । आग्रहायणे सितत्रयोदश्यामनङ्गत्रयोदशीव्रतम् भविष्यो- ·चतुर्थ उद्धारः। त्तरोक्तम् । शिवलिङ्गपूजा उपवासः । अब्दान्ते उद्यापनं, शि- वोमाप्रतिमादानम् । रूपलावण्याद्याप्तिः । पुरा दग्धेन कामेनेयं कृता । अस्यामेवारभ्य तदुक्तं यमादर्शनव्रतम् | पंचाष्टौ वा वि- पान भोजयेत् । ताम्रपात्रच्छवादिकं तेभ्यो दद्यात् । उपवासो न- तादि वा कार्यमब्दान्ते समाप्तिः। यमतत्किङ्करप्रीत्यर्थमिदम् । स्कान्दे । 'यदा त्रयोदशी शुक्ला मन्दवारेण संयुता। प्रारब्धव्यं व्रतं तत्र सन्तानफलसिद्धये । प्रदोषे शिवमभ्यर्च्य नक्तं भोक्ष्यामि श- ङ्कर' इति सङ्कल्प्य प्रदोषे शिवं पूजयेत् । अब्दान्ते समापनम् । 'मन्दवारयुता पुण्या शुक्लपक्षे त्रयोदशी । तस्यामुपोष्य विधिना सं- पूज्य गिरिजापति । ब्रह्महयादिभिः पापैर्मुक्तो भवति मानवः । पृथिव्यां यानि तीर्थानि सागरान्तानि यानि च । अण्डमाश्रित्य तिष्टन्ति प्रदोषे गोवृषस्य तु । स्पृष्ट्वा तु वृषणौ तस्य शृङ्गमध्यं वि- लोक्य च । युद्धं च ककुदश्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । इदमपि शिवा- चर्चानन्तरम् । अथवा मन्दवारेण संयुक्तामेव त्रयोदशी चतुर्विश- तिं कुर्वीत सोऽभीष्टं फलमाप्नुयादिति । वृषाण्डस्पर्शादि शनियुत- त्रयोदश्यां प्रदोषे कार्यम् ॥ अथ चतुर्दशीनिर्णयः । तत्र शुक्ला चतुर्दश्युपवासादिषु पू. र्णिमायुता ग्राह्या । चतुर्दश्या च पूर्णिमेति युग्मवाक्यात् । वृ- हस्पतिः । 'एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च उपोष्याः स्युः परान्विताः । तथा-शुक्लपक्षेष्टमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या कर्त्तव्या परसं- युता' ॥ कृष्णा चतुर्दशी रुद्रोपवासादौ पूर्वविद्धा ग्राह्या । 'कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविद्धा प्रकर्त्तव्या परविद्धा न कुत्रचित्' । तथा । 'पूर्वविद्वैव कर्त्तव्या ·१ स्मृतिसारोद्धारे। निर्णय शिवगात्र शिवरात्रि लेदिनम् । रुद्रव्रतेषु सर्वेषु कर्त्तव्या संमुखी- तिथिः" इतिवचनात् । यानितु । 'अष्टम्येकादशी षष्ठी कृष्णपक्षे चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च कर्त्तव्या परम- युना' इत्यादिवचनानि तानि रुद्रोपवासव्यतिरिक्तविषयाणि । शैव- वनेतु शुक्लचतुर्दश्यपि यदि पूर्वस्मिन्दिने आपराह्निकी तदा पूर्व- विदैव ग्राह्या । स्कान्दे 'चतुर्दशी तु कर्त्तव्या त्रयोदश्या युता वि- भो । मम भक्कैर्महाबाहो भवेद्या वापराह्निकी । दर्शविद्धा न कर्त्त- व्या राकाविद्धा कदाचन' इति वचनात् । वृद्धवसिष्ठः--'एकादश्य- ष्टमी पष्ठी पक्षद्वयचतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च तदुपोष्या परा- विता' इति वचनं रुद्रोपवासान्योपवासविषयम्, अन्यथा 'कामवि- द्धोहरः पूज्य इति बहुवचनविरोधः स्यादिति । वस्तुतस्तु परवि- दोपवासवचनानि परविद्धैव या प्रदोषव्यापिनी चतुर्दशी तत्पराणि ग्राह्याणि । 'प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिः शिवप्रियः ।। रात्रौ जागरणं यस्मात्तस्मात्तस्यामुपोपणम् । प्रदोषोऽत्र चतुर्घटकः । शिवरात्रिशब्दो विशेषः स्कान्दे । 'माघफाल्गुनयोर्मध्ये असिता या चतुर्दशी । शिवरात्रिस्नु सा ख्याता सर्वयज्ञोत्तमोत्तमा' । चतुर्दश्यां तु कृष्णायां फाल्गुने शिवपूजनम्' इति कृष्णादिमासाभिमायेण । अस्यामुपवासशिवपूजाजागरणाख्यानि त्रीण्यपि कर्माणि प्रधाना- नि। त्रयाणामपि पृथक् पृथक् श्रवणात् । नागरखण्डे । 'उपवास- प्रभावेण बलादपि च जागरात् । शिवरात्रौ तथा तस्य लिङ्गस्यापि प्रपूजनात् । अक्षयाल्लभते लोकान्शिवसायुज्यमेव च । तथा । 'मा- घकृष्णत्रयोदश्यां कर्त्तव्यं व्रतमुत्तममित्युपक्रम्य । 'उपोपितं व- रारोहे चतुर्दश्यां वरानने। जागरश्च प्रकर्त्तव्यो गीतवादित्रीनस्व- चः। कर्त्तव्या यामपूजा च स्नानं पञ्चामृतेन च । कश्चित्पुण्य- विशेषेण व्रतहीनोपि यः पुमान् । जागरं कुरुते तत्र स रुद्रसमतां ·चतुर्थ उद्धारः। ११५ बजेदित्यादीन्यनेकमात्रविधायकानीत्युच्यते । तान्युपलक्षणपरा- णीति । नतु तन्मात्रविधायकानि, पृथग्विधिकल्पनागौरवादिति । अथ प्रतापमार्तण्डादौ इयं च तिथिद्वैये पूर्वविदैव ग्राह्या । 'कृष्णा- टमी स्कन्दषष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्ति- थ्यन्ते पारणं भवेत् । माघफाल्गुनयोर्मध्ये या स्याच्छिवचतुर्द- शी। अनङ्गेन समायुक्ता कर्तव्या सा सदा तिथिः ॥ तथा । 'ज- यन्ती शिवरात्रिश्च कार्ये भद्राजयान्विते । त्रयोदशी यदा देवि दिनभुक्तिप्रमाणतः । जागरे शिवरात्रिः स्यानिशि पूर्णा चतुर्दशी यदा तूत्तरदिने प्रदोषव्यापिनी न निशीथव्यापिनी, पूर्वदिनेतु नि- शीथव्यापिनी न प्रदोषव्यापिनी तदा पूर्वैव ग्राह्या । अर्द्धरात्रात्पु- रस्ताच जयायोगो यदा भवेत् । पूर्वविद्धैव कर्त्तव्या शिवरात्रिः शिवप्रियैः' इति वचनात् । तथा-अर्द्धरावे युता यत्र माघकृष्णच- तुर्दशी । शिवरात्रि तत्र मोऽश्वमेधफलं लभेत् । अर्द्धरात्राद्ध- श्चोर्द्व युक्ता यत्र चतुर्दशी । तत्तिथावेव कुर्वीत शिवरात्रिवनं व्रती । दिनद्वयेपि निशीथव्यापित्वे पूर्वा ग्राह्या, बढुवाक्यैर्जया- युक्ताया विधानात् । 'महतामपि पापानां दृष्टा वै निष्कृतिः परा। न दृष्टा कुर्वतां पुंसां कुहूयुक्तां चतुर्दशीमिति निषेधाच्च । यदा तु, प्रथमेह्नि निशीथादूर्द्ध चतुर्दशी महत्ता तदोत्तरैव ।। माघेऽसिते भूत- दिनं हि राजन्नुपैति योगं यदि पञ्चदश्या । जयाप्रयुक्तां न तु जातु कुर्याच्छिवस्य रात्रि प्रियकृच्छिवस्य' इति वचनस्य तत्परत्वात् । प्रतापन्द्रादिस्वरसोऽप्येवम् । केचित्तु-प्रदोषव्यापिनी ग्राह्येत्येतदेव. प्रधानीकृत्य शिवरात्रिः प्रदोषव्यापिनी ग्राह्ये साहुः ।। तन्न ॥ बहू- नामर्द्धरात्रवाक्यानां निरवकाशानामप्रामाण्यप्रसङ्गात् । यदा - योदशी दिनमात्रव्यापिनी तत्परतया प्रदोषवाक्यानामुदाहृतत्वा- दिति । एतेन शिवरात्रिधिा, शुदा विडा च । सूर्योदयात्सूर्यो- ·स्मृतिसारोद्धारे। दयपर्यन्ता शुद्धा सा त्वेकविधैव । विद्धा तु पड्विधा । पूर्वदिन एवं प्रदोषव्यापिनी प्रथमा । द्वितीयदिन एवं प्रदोषव्यापिनी द्वितीया। या प्रथमदिनेऽधिकप्रदोषव्यापिनी सा तृतीया । या च द्वितीयदिने- ऽधिकप्रदोषव्यापिनी सा चतुर्थी । या चोभयत्र संपूर्णप्रदोष- व्यापिनी सा पञ्चमी । या नोभयत्र प्रदोषव्यापिनी सा षष्टी । एवं षोढा शुद्धयासह सप्तधा शिवरात्रिः। तत्र शुद्धायामविवादः। विद्धातु प्रथमा द्वितीयाच प्रदोषगोपोष्या। 'प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिव- रात्रिः शिवप्रियैरित्युक्तशिवपुराणवचनात् । एतद्विषयमेव वचन- म् । 'अनङ्गेन समायुक्ता कर्त्तव्या सा सदातिथि:' इति । अपर- च । 'त्रयोदश्यस्तगे सूर्ये चतसृष्वेव नाडिषु । कामविद्धे तत्र भूते शिवरात्रित्रतं चरेत्' । पूर्वविद्धा तु कर्त्तव्या शिवरात्रिर्वले- दिनमित्यपि । नच-भवेद्यत्र त्रयोदश्यां भूतव्याता महानिशा । शिवरात्रिव्रतं तत्र कुर्य्याज्जागरणं तथा' इत्यनेन विरोध इति वा- च्यम् । महानिशावेधो ग्राह्यः किमुत चतुर्नाडीवेध इति कैमुतिक- न्यायपरत्वात्तस्येति । ननु पूर्वदिनेधिकप्रदोषव्यापिनी तृतीया यदो परै वेष्यते । तदाग्रिमदिने दिवातिथ्यन्ताभावात्पारणा न स्यादिति चेन्न । तत्र रात्रौ पारणेनैव दोषभागिति । तथा 'यामत्रयोर्द्धगा- मिन्यां प्रातरेवहि पारणम्' । द्वितीयदिनेऽधिकप्रदोषव्यापिनी चतुर्थी परैवोपोष्या । अग्रेधिकप्रदोषञ्च या व्याप्नोति परैव सेतिव- चनात् । स्मृतिसंग्रहेपि । 'शिवः परोनिशादिश्चेन्नासावन्हिभुजिक्रि-. येति । उभयत्र प्रदोषव्यापिनी पञ्चमी परैवोपोष्या । एतद्विषयमेव वचनम् । माघासिते भूतदिनं हीत्यादि । तथा 'शिवरात्रिव्रते भूतं कामविलु विवजयदिति। पूर्वस्मिन्दिने चतुर्दश्याः सकलरात्रिव्या- पित्वेपि तत्र नोपवासः । दिवा तिथ्यन्ताभावात् । ननु 'सात्व- स्तमयपर्यन्तमितिन्यायोस्त्विति चेन्न । परदिनेपि प्रदोषव्यापित्वे- ·चतुर्थ उद्धारः। नोपवासयोग्यायां पारणानौचित्यादिति । नोभयत्र प्रदोषव्या- पिनी षष्ठी तु पूर्वैवोपोष्या । 'सूर्यास्ते नवनाडीषु भूतविद्धा त्रयोदशी। शिवरात्रिव्रतंतत्र कुर्याज्जागरणं तथा' इतिब्रह्मवैवर्तात् । तथा च । 'त्रयोदशी यदा देवि दिनभुक्तिप्रमाणतः' इत्यस्याय- मर्थः । यस्यां त्रयोदश्यामुषितायां दिवापारणयोग्यतिथ्यन्तो लभ्यते सैवोपोष्यति । एतद्विषयमेव वचनम् । 'कृष्णाष्टमी स्क- न्दषष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी । एताः पूर्वयुताः कार्यास्ति- थ्यन्ते पारणम्भवेत्' इति । अत्र दिवा तिथ्यन्तसम्भ- वे तिथ्यन्ते पारणं तदसम्भवे दिवापि कार्यमित्युक्तम् । एवं यान्यन्यान्यपि पूर्वविद्धावचनानि तानि परदिनेऽस्तमयोद्- प्रभाविचतुर्नाड्यव्याप्तिविषयाणि दिवापारणपर्याप्ततिथ्यन्तस- द्भावपराणि च । यानि तु परविद्धाबोधकानि तानि परदिने- स्तमयोर्द्धभाविचतुर्नाडीव्याप्तिपराणि । दिवातिथ्यन्ताभावविषया- णि वेदितव्यानीति महाराजाधिराजबाहुवाणवंशचूडामणिडिल्ली- श्वरश्रीसूर्यसेनमहीमहेन्द्रमतं प्राप्तं पूर्वलिखितम् । महाराजाधि- राजजगत्पति श्रीप्रतापरुद्रमतस्य सकलशिष्टाहतत्वादिति । अन- योर्मतयोविवेकः सुधीभिरेव कार्यः । इति विरम्यते ॥ अथ चतुर्दशीव्रतानि । देवीपुराणे । 'मधुमासे तु संप्राप्ते शु- क्लपक्षे चतुर्दशी । प्रोक्ता दमनपूजेति सिद्धिदा तु महोत्सवा । अ व शिवस्य मातॄणां च महापूजाश्वमेधशताधिकेति । अत्रलैङ्गे वि- शेषः । 'दमनस्य त्रयोदश्यां तालवृन्तानिलेन च । हंसयानसमा- रूढः काममन्त्रप्रवर्द्धितः । नारीभिर्विजितश्चैव त्रैलोक्योन्मादमा- चरेत् । तन्निर्वापणकामेन चतुर्दश्यां महामुने । ततोत्यर्थ मया प्रोक्ता नार्यश्चैव नरास्तथा । कुर्वन्ति कर्दमेनैव आत्मनस्त्वनुलेपनम् । निर्वापितानङ्गे पीडा भवत्वेव ममाज्ञया । एतदर्थं तदाकार्य क- ·स्मृतिसारोद्धारे। ईमेन च क्रीडनम् । प्रातः प्रहरमात्रं तु कर्त्तव्यं क्रीडनं नरैः प्रक्षाल्याङ्गं तत्र कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनम् । ततः शिवाग्रतों नृत्यंगीतवाद्यैस्सर्वसमृद्धिः फलम् । स्वयम्भुलिङ्गमेकं च दृष्ट्वा तस्मि- न दिने नरः। ज्ञानलब्ध्वा शिवः सम्यग्रवेदे च न संशयः । मा- स्ये । 'ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुमदो दिवम् । यात्यष्टमी- चतुर्दश्यो रुद्रव्रतमिदं स्मृतम्' । दिवापञ्चाग्निव्रतीयं च यथा प्रा- थम्याच्छुक्लपक्षः ॥ श्रावणसितचतुर्दश्यां देवीपुराणोक्तं पवित्रारोपणव्रत- म् । त्रयोदश्यामधिवासनं .पवित्राणि रात्रौ जागरणम् । प्रा- तश्चतुर्दश्यां स्नानबलिदानहोमदक्षिणादि कुर्यात् । तस्मिन्दिने स्वर्गपरपरित्यागेन देवीपरैर्भाव्यम् । सर्वव्रतयज्ञदानादिजं फल- म् । इमौ च पवित्रारोपणदमनकमहोत्सवौ रात्रियोगिन्यां चतुई- श्यां काय्र्यो । यदाह बौधायनः । 'मधोः श्रावणमासस्य शुक्ला या च चतुर्दशी । सा रात्रिव्यापिनी ग्राह्या परा पूर्वाह्नव्यापिनी' । परा चैत्रश्रावणव्यतिरिक्तचतुर्दशी ॥ अथ भाद्रसितचर्तुद्दश्यामनन्तव्रतं भविष्यपुराणोक्तं सोद्यापन- म् । तत्र 'मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य सरित्तटे । चतुर्दश्याम- यन्तं भत्त्या देवं जनार्दनम् । उपगम्य शनैः शीला पप्रच्छ स्त्रीक- दम्बकम्' इतिलिङ्गान्मध्यान्हव्यापिनी ग्राह्या। माधवीयमूर्यसेनीय- कृतस्तु । इति मासमात्रसमेतत् मन्त्रं, न विधिलिङ्लोट्तव्यम- त्ययानामभावात् । अतो मध्यान्हे प्रारभ्यमनन्तव्रतमित्ययुक्तम् । एतस्य नक्तत्रततया प्रातरारभ्यत्वात् । 'प्रातरारभ्य मतिमान् कु- उन्नक्तत्रतादिकम् । नापराह्ने न मध्याह्ने पितृकालौ हि तो स्मृतौ' इति वचनात् । यत्तु-अनन्तव्रतस्यैकभक्तरूपत्वान्मध्याह्न- व्यापिन्यां कार्यम्, तत्तुच्छं। एकभक्तं कुर्यादिति विधेरदर्शनात् ।

·चतुर्थ उद्धारः। ११९ किचानन्तपूजाङ्गत्वेन भोजनमत्र विहितं ततश्चानन्तपूजनस्यैव प्राधान्यं, तस्य च पूर्वाह्ने एव विधानमुचितम् । पूर्वाह्नो वै देवा- नामिति श्रुतेः । अतः स्वल्पायामप्युदयव्यापिन्यां चतुर्दश्यां पू- जादिकं कार्य्यम् । कण्वः-'उपवासवतादीनां घटिकैकापि या भवेत् । उदये सा तिथिईया विपरीता तु पैत्रिकी' इसायुक्तमेवाध- स्तात् । अतः पूर्णिमायुक्तायामुदयकालव्यापिन्यां द्विमुहर्ता- यामप्यस्यां पूजादि कार्यम् । 'द्वित्रिर्मुहूर्त्तमह्नो या सा तिथिर्हव्य- कव्ययोः' इत्युक्तरिति जल्पन्ति, तच्चिन्त्यम् । अर्थवादेन विध्युन्न- यनसम्भवात् । अन्यथा स्वतन्त्रार्थवादस्याप्रामाण्यमेव स्यात् । नच पूर्वाह्नपूजायां क्रियमाणायां मध्याह्नपर्यन्तं भूतमिसादि- रर्थः। कल्पनागौरवात् । यथाश्रुतपरित्यागे वीजाभावादिति । 'पू- जावतेषु सर्वेषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिरिति माधवीयादिग्रंथोपक्रमे लिखनाचेति न काप्यनुपपत्तिरिति । शेषः कथायामनुसन्धेयः ॥ अथ कार्चिककृष्णचतुर्दशी प्रेतचतुर्दशी । तस्यामुषस्यभ्यङ्गं कृत्वा यमतर्पणादिकम् माषपत्रभोजनं शैवतापसपूजनं दीपदाना- दिकं च कुर्यात् । भविष्योत्तरे 'कार्तिके कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्या- न्दिनोदये । अवश्यमेव कर्त्तव्यं स्नानं नरकभीरुभिः । तथा-पूर्व- विद्धचतुर्दश्यां कार्त्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यात्प्रयत्नतः । ब्राह्मे-तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावल्याश्चतुई- शीम् । प्रातः स्नानं तु यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति । अपामा- समथो तुम्बी पुन्नाडमथ चापरम् । भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय तु । पुन्नाडश्चक्रमर्दकः। 'अपामार्गस्य पत्राणि सकण्टकद- लानि च । सीतालोष्टसंयुतानि भ्रामयेन्मस्तकोपरि' । मन्त्रस्तु । 'सीतालोष्टसमायुक्त सकण्टकदलान्वित । हर पापमपामार्ग भ्रा- म्यमाणः पुनः पुनः' । यमस्य चतुर्दशनामभिस्तर्पणं तु सव्ये- ·स्मृतिसारोद्धारे। नापसव्येन वा कार्य्यम् । स्कान्दे । 'दक्षिणाभिमुखो भूत्वा तिलैः सव्यं समाहितः। देवतीर्थेन देवत्वात्तिलैः प्रेताधिपो यतः । तथा- 'यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाथवा । देवत्वं च पितृत्त्वं च यमस्य स्याद्विरूपतेति॥'ततः प्रदोषसमये दीपान्दत्वा मनोरमान् । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां मठेषु भवनेषु च ॥ प्राकारोधानवापीषु प्रतो- लीनिष्कुटेषु च ॥ मन्दरासु विविक्तासु हस्तिशालामु चैव हि । लैङ्गे-ततः प्रेतचतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् । शैवान्विमास्त्व- थ परान् शिवलोके महीयते ॥ दानन्दत्वा तु तेभ्यश्च यमलोकं न पश्यति । माषपत्रस्य शाकेन भुक्त्वा तत्र दिने नरः ॥ प्रेत चतुई- शीकाले सर्वपापैः प्रमुच्यते । नक्तं शिवचतुर्दश्यां कु-च्छिवच- तुष्टयं । ततः क्रतुशतेनापि प्राप्यते पुण्यमीदृशम् ॥ कुमारीवटु- कान्पूज्य तथा शैवाँस्तपोधनान् । राजसूयफलन्तेन प्राप्यते नात्र संशयः ॥ इयं भौमयुक्ता चित्राख्या । पुष्करपुराणे 'कार्तिके भौ- मवारेण चित्रा कृष्णचतुर्दशी । तस्यां भूतं समभ्यर्च्य गच्छेच्छि- वपुरनर ॥ कार्तिके सितचतुर्दशी पाषाणचतुर्दशी । तदुक्तं देवीपुराणे । 'कार्तिक शुक्लपक्षे तु या पाषाणचतुर्दशी । तस्यामाराधयन् गौरी नक्तं पाषाणभाणम् । ऐश्वर्या सौख्यसौभाग्यरूपाणि प्राप्नुया- नरः ॥ अस्यामेव भविष्यपुराणोक्तं ब्रह्मकूर्चव्रतम् । 'कार्तिकस्या- सिते पक्षे चतुर्दश्यां नराधिकम् । सोपवासं पञ्चगव्यं पिवेदात्री- जितेन्द्रियः ॥ कपिलायास्तु गोमूत्रं कृष्णाया गोमयं तथा । श्वे- तधेनोस्तथाक्षीरं कपिलायास्तथा दधि ॥ गृहीत्वा कर्बुरायाश्च घृतमेकत्र धारयेत् । वेदोक्तमन्त्रै राजेन्द्र कुशोदकसमन्वितम् । ततः प्रभातसमये स्नात्वा सन्तर्प्य देवताः । ब्राह्मणं तर्पयित्वा तु भु- श्रीयाद्वाग्यतः शुचिः । ब्रह्मकूर्चव्रतं ह्येतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥

·चतुर्थ उद्धारः। अथ मार्गसितचतुर्दश्यां मात्स्योक्तं शिवव्रतम् । उपवासः आब्दिक व्रतम् । स्वर्णवृषभदानमिति । ब्राह्मे-'माघशुक्लचतु- ईश्यां विष्णोदेहान्मरीचयः। निश्चेरुस्तिलकाकाराः शतशोऽथ स- हस्रशः । अनाभ्युदिते काले सत्सु तारांशुकेष्वपि । राजा च तत्र संपूज्यो यमः प्रलयभास्करः। सर्वाङ्गसन्धिसम्भूता नद्यो विष्णोश्च तत्र वै। अरुणोदयवेलायामारटन्तीह नित्यशः । नियुक्ता वि- ष्णुना सर्वाः कस्य पापं पुनीमहे । तत्रोपोष्य त्रयोदश्यां संप्राप्ते तु निशाक्षये । स्नात्वा पूज्यो जगद्भर्त्ता विरिञ्चिश्चन्द्रशेखरः। हरिः पू- ज्यश्च भगवान्घृताक्तैस्तिलतण्डुलैः ॥ नमःमणवसंयुक्तान्सतिलाँश्च जलाजलीन् । यमाय वितरेत्सप्त धर्मराजाय सप्त च । मृत्यवे स- सदेयाश्च तथा सप्तान्तकाय च ॥ वैवस्वताय सप्तैव सप्त कालाय चैव हि । सप्त देयाश्च विधिवत्सर्वप्राणहराय च । कृशरंभोजनीयाश्च ब्रा- ह्मणास्तदनन्तरम् ॥ श्राद्धं दत्वा पितृभ्यश्च विमुक्तः सर्वपातकैः। ततो विभज्य बन्धुभ्यः कृशरं भक्षयेत्स्वयम् । इत्यारटन्ती चतुर्दशी। अथ शिवरात्रिः । सा च निर्णीतैव यद्यपि तथापि कश्चि- द्विशेषः प्रदर्श्यते । 'माघकृष्णचतुर्दश्यां रविवारो यदा भवेत् । भौमो वापि भवेद्देवि तद्धि सर्वत्रतोत्तमम् । त्रयोदशी कलाप्येका मध्येचैव चतुर्दशी। अन्ते चैव सिनीवाली त्रिस्पृशां शिवमर्चयेत् ॥ स्कान्दे । 'उपोषणं चतुर्दश्यां चतुर्दश्यां च पारणम् । कृतैः मुक- तलक्षश्च लभ्यते वा न लभ्यते । ब्रह्मा स्वयं चतुर्वक्कैः पञ्चवक्कै- स्तथा ह्यहम् ॥ सिक्थे सिक्थे फलं तस्य वक्तुं शक्तोन पार्वति।ब- ह्माण्डोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सन्ति वै । संस्थितानि भवन्तीह भूतायां पारणे कृते ॥ हेमाद्रिस्तु तिथ्यन्त एवार्द्धरापि पारणं का- यमित्याह ॥ इदं च व्रतं नित्यम् । स्कान्दे । 'वर्षे वर्षे महादेवि नरो नारी पतिव्रता । शिवरात्री महादेवं नित्यं भक्त्या प्रपूजयेत् । प- ·१२२ स्मृतिसारोद्धारे। रात्परतरं नास्ति शिवरात्रिव्रतात्परम् ॥ न पूजयति भत्त्येशं रुद्र त्रिभुवनेश्वरम् । जन्तुर्जन्मसहस्राणि संभ्रमेन्नात्र संशयः॥ अर्णवो यदि वा शुष्येत् क्षीयते हिमवानपि । मेरुमन्दरलङ्काश्च श्रीशैलो विष्य एव च । चलन्त्येते कदाचिदै निश्चलं हि शिवव्रतम् ॥ तथा । 'माघकृष्णचतुर्दश्यां यः शिवं शंसितव्रतः । मुमुक्षुः पूजयेन्नित्यं सलभेदीप्सितं फलम् । निश्चलं सदाकर्त्तव्यमपीत्यर्थः । काम्यम- पीदम् । 'शङ्करं पूजयित्वा तु यो जागर्ति चतुर्दशीम् । मातुः पयो- धररसं न पिवेत्स कदाचन ॥ मम भक्तस्तु यो देवि शिवरात्रिमु- पोषितः । गणत्वमक्षयं दिव्यनक्षयं शिवशासनम् । सर्वान्भुक्त्वा महाभोगांस्ततो मोलमवाप्नुयात्' इति फलश्रमणात् । किञ्च । 'शि- वरात्रित्रतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । आचाण्डालमनुष्याणां भु- क्तिमुक्तिप्रदायकम् । प्रतिमासं कृप्णचतुर्दश्यां विहितं शिवरात्रि- बतम् । तदुक्तम् । आदौ मार्गशिरोमासि दीपोत्सवदिनेऽपि वा । गृह्णीयान्माघमासादौ द्वादशैवमुपोषयेत् । द्वादशस्वपि मा- सेषु प्रकुर्यादिहजागरम् । हेमाद्रिस्तु प्रतिमासशिवरात्रिवतेषु व- हुरात्रियुक्ता ग्राह्या, समानरात्रियोगे पूर्वेत्युक्तत्वात् । तथा च संग्रहः । 'माघेतरा सितचतुर्दश्यास्तु रात्रिद्वयेप्यस्तित्वे बहुरात्रियु- शुभतरा साम्येतु पूर्वास्मृतेति ॥ अथ स्कान्दोक्तं शिवरात्रित्रतम् । 'अतस्तस्यां त्रयोदश्यां कृ- ष्णायामेकमुग्नरः । मन्त्रेणानेन गृह्णीयान्नियमं भक्तिमानिह । शिव- रात्रिव्रतं ह्येतत्करिष्येहं महाफलम् । निर्वित्रमस्तु मे चात्र त्वत्प्रसा- दाजगत्पते । रात्रि प्रपद्ये जननीमृग्भ्याञ्चैव समाहितः' । ऋग्वे- दे प्रसिद्धावेतौ मन्त्रौ । ततः प्रातन्नित्यं विधाय चतुर्थप्रहरे गा- यच्या कृष्णंतिलस्नानम् जलाशये गृहे वा । प्रदोषे शिवालयं ग- त्वा पूजामारभेत् । तत्र जपनम् । शिानामभिः पञ्चोपचार पूजा ·चतुर्थ उद्धारः। १२३ नृत्यगीतवादित्रादि । एवं द्वितीयादिप्रहरपूजाः कार्याः। एवं म- द्भक्तियुक्तस्तु जागरं कारयनिशि । सकलं फलमाप्नोति सत्यमे- तद्वरानने । उपःस्नानं जपोहोमो भोजयेच्छिववत्सलान् । श्वेता- न्कुम्भान्प्रदद्याच्च यथाशक्ति च दक्षिणाम् । प्रतिमासिकशिवरा- त्रिवते तु । 'एवं द्वादशवर्षाणि द्वादशैव तपोधनान् । वरयेदिति शेषः । स्थावरं जङ्गमं वा लिङ्गं मंपूज्य पञ्चामृतस्नपनम् । सहस्रक- लश स्नपनम् । लड्डुकशय्याधुपकल्पनम्। होमब्राह्मणभोजनदक्षि- णादानादि ॥ अथ पञ्चदशी निर्णेतव्या सा च द्विविधा शुक्ला कृष्णा च । शुक्ला पौर्णमासी कृष्णा त्वमावास्या । तत्र शुक्लपक्षपाथम्यात्प्रथ- मोपस्थिततया प्रथमं पौर्णमासी निर्णीयते । नच वाच्यं सकललो- कप्रसिद्धतया कृष्णपक्षस्य प्राथम्यमिति । सकलश्रुतिस्मृतिप्रसि- द्धतया शुक्लपक्षस्य प्राथम्यादिति।तथा चामरसिंहोपि पक्षो पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ' । इति । स्मृतिवचनानि बहूनि तत्मा- थम्यवोधकानीति ॥ अथ पूर्णिमांनिर्णयः।सा च सावित्रीब्रतातिरिक्तव्रतादिषु परा- न्वितैवोपोष्या। यदुक्तम् । 'एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ता उपोष्याः परान्विता । ब्रह्मवैवर्तके। 'भूतविद्धे न कर्चव्ये दर्शपूर्णे कदाचन । वर्जयित्वा मुनि- श्रेष्ठ सावित्रीव्रतमुत्तमम् । सावित्रीव्रतं च भाद्रपूर्णिमायां वक्ष्यते । एतेन सावित्रीव्रते पूर्णिमा पूर्वविद्धैव प्राद्येति गम्यते । युग्मवच- नमपि तत्परमेव । तदुक्तं ब्रह्मवैवर्ते । प्रतिपत्पञ्चमी भूतसावित्री वटपूर्णिमा । नवमी दशमी चैव नोपोष्याः परसंयुना। एतत्परमेव ब्राह्मवचनम् । 'षष्ट्येकादश्यमावास्या पूर्वविद्धा तथाष्टमी । पू- ·स्मृतिसारोद्धारे। र्णिमा परविद्धा च नोपोष्यं तिथिपञ्चकमिति ॥ अथ पूर्णिमाव्रतानि ॥ तत्र चैत्रपूर्णिमायामिन्द्रपूजा । यदाह देवीपुराणे चैत्रविधिप्रकरणे । 'पौर्णमास्यां तथा कुर्यात् सर्व- कामसमृद्धये । इन्द्राय सर्वसाध्याय कामिकं लभते फलम् । वि- ष्णुः । 'चैत्री चित्रायुता चेत्स्यात्तस्यां चित्रवस्त्रदानेन सौभा- ग्यमाप्नोति । ब्राह्मे । 'मन्दे वार्के गुरौ वारे पैत्र्येष्वेतेषु चैत्रि- की। तत्राश्वमेधिकं पुण्यं स्नानेन लभते नरः। दानमक्षय्यतां या- ति पित्तॄणां तर्पणं तथा' । लैङ्गे। 'चैत्रे मासि सिते पक्षे पञ्चदश्यां यथाविधि। दमनेनार्चयेद्देवानष्टमीभूतयोस्तथा । वायवीये । 'सव्वत्स- रकृतार्चाया साफल्यायाखिलान्सुरान् । दमनेनार्चयेचैत्र्यां विशे- षेण सदाशिवम् ॥ अथ वैशाखी । यमगाथासु । 'यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सखु- रं शृङ्गसंयुतम् । तिलैः प्रच्छाद्य वासोभिः सर्ववस्त्रैरलंकृतम्। वैशा- ख्यां पौर्णमास्यां तु विशाखासु विशेषतः । ससमुद्रगुहा तेन स- शैलवनकानना । सप्तद्वीपान्विता दत्ता पृथिवी नात्र संशयः। वि- ष्णुः । 'कृष्णाजिनं तिलान् कृष्णान् हिरण्यं मधुसप्पिषी । ददाति यस्तु विप्राय सर्वन्तरति दुष्कृतम्' । आदित्यपुराणोक्तो वैशाखी- विधिः। तिलैः स्नानहोमौ । तिलमोदकादिदानम् । सतजन्माघ- क्षयः । भविष्योत्तरे। 'वैशाखी कार्तिकी माघी तिथयोऽतीव पूजि- ताः। स्नानदानविहीनास्ता न नेयाः पाण्डुनन्दन । कुम्भान् स्व- च्छजलैः पूर्णान्हिरण्यान्नसमन्वितान् । वैशाख्यां ब्राह्मणे दत्वा न- शोचति कृताकृतैः ॥ अथ ज्येष्ठी। आदित्यपुराणे । 'ज्येष्ठे मासि तिलान्दद्यात्पौ- र्णमास्यां विशेषतः । . अश्वमेधस्य यत्पुण्यं तत्माप्नोति न संश- यो । विष्णुः । 'ज्यैष्ठी ज्येष्ठायुता चेत्स्यात्तस्यां छत्रोपान- ·चतुर्थ उद्धारः। १२५ प्रदानेन नरो नराधिपत्यमाप्नोति ॥ अथाषाढी । आषाढप्रकरणे। 'चतुर्दश्यामुपोष्याथ पौर्णमास्यां यजेद्धरिम्' । विष्णुः । 'आषाढ्यामाषाढयुतायामनपानादिदाने- नाक्षयं फलमानोति ॥ अथ श्रावणी । ब्राह्मे । 'श्रावण्यां श्रवणे चैव पूर्व हयशिरा हरिः । जगाद वेदं सामाख्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्' । सिन्धवित- स्तासङ्गमस्नानं, हरिपूजा, सामश्रवणं, जलक्रीडा।अथ श्रावण्यां भविष्योत्तरोक्तो रक्षाबन्धनविधिः । 'इन्द्राण्या इन्द्रस्य रक्षाबन्धः कृ- तः। तत्प्रभावादिन्द्रेण दानवाः सर्वेपि जिताः। 'संमाप्ते श्रावण- स्यान्ते पौर्णमास्यां दिनोदये । स्नानं कुर्वीत मतिमान् श्रुतिस्म- तिविधानतः । ततो देवान्पित्त॒श्चैव तर्पयेत्परमाम्भसा । उपाक- मादिकं प्रोक्तमृषीणां चैवतर्पणम् । शूद्राणां मन्त्ररहितं स्नानं दानं च शस्यते । ततोपराह्नसमये रक्षापोटलिकां शुभाम् । कारयेचाक्षतैस्तत्र सिद्धाहेमचर्चिताम् । विचित्रतन्तुग्रथितां स्था- पयेद्भाजनोपरि । कार्या गृहस्य रक्षा गोमयरचितैः सवृत्तकुण्डलि कैः । दुर्वावर्णकसहितैभित्तौ दुरितोपशमनाय । उपलिते गृहमध्ये दत्तचतुष्के न्यसेत्कुम्भान् । पीठान्तरे च निवसेद्राजामात्यैः समौ- हत्तैः । वेश्याजनेन सहितो मङ्गलसहितैः समुस्थितैश्चिन्हैः । र- क्षाबन्धः कार्य्यः प्रशान्तिदः सर्वविघ्नानाम् । तदनुपुरोधा नृ- पते रक्षावधीत मन्त्रेण। मन्त्रः। येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रोम- हाबलः । तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे माचल माचल। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रश्चान्यैश्च मानवैः । कर्त्तव्यो रक्षिकाबन्धो द्वि- जान्सम्पूज्य भक्तितः । अनेन विधिना यस्तु रक्षिकाबन्धमाच- रेत् । स सर्वदोषरहितः सुखी सवत्सरं भवेत् । यः श्रावणे विमलमासि विधानविज्ञो रक्षाविधानमिदमाचरते मनुष्यः ।

·स्मृतिसारोद्धारे। : आस्ते सुखेन परमेण स वर्षमेकं पुत्रप्रपौत्रसहितः ससु- हृजनः स्यात्' । अथ च रक्षाबन्धो भद्रायां निषिद्धः ॥ 'भद्रायां द्वे न कर्त्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा । श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामन्दहति फाल्गुनी' इति वचनात् ॥ श्रावणी रक्षिकाबन्धरूपा क्रिया न तूपाकर्म । 'श्रावण्याम् श्रावणीकर्म यथाविधि स- माचरेत् । उपाकर्म तु कर्त्तव्यं कर्कटस्थे दिवाकरे'। इति निगमव- चनेनोपाकर्मणः पृथगुपादानात् ॥ अथोपाकर्मनिर्णयः । याज्ञवल्क्यः । 'अध्यायानामु- कर्म श्रावण्यां श्रवणेन वा । हस्तेनौषधिभावेन पञ्च- म्यां श्रावणस्य तु' । अध्यायानामिति शाखाभिप्रायेण बहुव- चनम् । गोभिलः 'पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावण्यां तैत्तिरी- यका । तैत्तिरीयका इत्युपलक्षणं यजुर्वेदिन इत्यर्थः । वह- वृचाः श्रवणः तु हस्तः सामवेदिनः॥ गार्ग्यः॥ 'पर्वण्यौदयिके कुर्युः श्रावणे तैत्तिरीयकाः । वढचाः श्रवणीं तु ग्रहसंक्रान्तिव- जिते । औदयिके उदयकालव्यापिनि । तथा । 'श्रावण्यां प्रौष्ठ- पद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि । पीतमासान्विनो(?) अर्द्धपञ्च- मान्मासान्साईचतुरोमासान् । अत्रैवं व्यवस्था । बढ्चैः श्रवणः, यजुर्वेदिभिः श्रावण्यां पूर्वाह्ने, छन्दोगैस्तु सिंहस्थर्के हस्तक्षेऽपराह्ने कर्त्तव्यमुपाकम्र्मेति । स्मृत्यन्तरे । 'उपाकर्म प्रकुर्वन्ति क्रमा- सामर्यजुर्विदः । ग्रहसंक्रान्त्ययुक्तेषु हस्तश्रवणपर्वसु । संक्रान्तौ ग्रहणे चैव सूतके मृतके तथा । गयास्तानं प्रकुर्वीत नारदस्य वचो यथा । अथ चेदोषसंयुक्त पर्वणि स्यादुपक्रिया । दुःखशो- कामयग्रस्ता राष्ट्रे तस्मिीन्द्रजातयः॥ स्मृतिमहार्णवे। 'संक्रान्तिर्ग्रहणं चापि पौर्णमास्यां यदा भवेत् । उपाकृतिस्तु पञ्चम्यां कार्या वा- जसनेयिभिः । तथा । 'यदि स्याच्छावणं पर्व ग्रहसंक्रान्तिदूषितं ।

·चतुर्थ उद्धारः। १२७ स्यादुपाकरणं शुक्लपञ्चम्यां श्रावणस्य तु। वाजसनेयिभिरि- ति वचनात् तदन्ये यजुःशाखिनः प्रौष्ठपद्यामुपाकुर्युः । श्रावण्यां पौष्ठपद्यामिति वचनात् । अत्रायं पर्यवसितार्थः, यजुःशाखाध्या- यिनः श्रावण्यां उदयकालव्यापिन्यां साचे दुष्टा तदा प्रौष्ठपद्यां त्रीयोपधिप्रादुर्भावे सत्युपाकुर्युः। वचस्तु श्रावणमासस्य श्रवण- नक्षत्रे धनिष्ठायुक्ते । सामगाः श्रावणस्य हस्तयुतपञ्चम्यां चेति । ग्रहणादिदोपाभाव ओषधिप्रादुर्भावश्च सर्वेषां समान इति । पौर्ण- मास्यां तूदयकालव्यापिन्यां एवोपाकायं 'पर्वण्यौदयिके कुर्यु- ग्रहसंक्रान्तिजिते' इति गोभिलवचनात् । चतुर्दशीवेधनिषेध- माह कालिकापुराणे । 'चतुर्दश्यां समुत्पन्नावमुरौ मधुकैटभौ । वेदान स्वीकुतिः पद्मयोनेस्तौ जह्नतुः श्रुतीः । ततो भूतयुते त- स्मिन्नोपाकरणमिष्यते' । तेन श्रावणी दुर्गनवमीत्यादिना श्रावण्यां पूर्वविद्धाविधानमुपाकाङ्गभूताभ्युदयिकपरं श्रावण्यां विधीय- मानहिरण्यगर्भपवित्रारोपणपरं वा। व्यासः । 'श्रवणेन तु यत्कर्म उत्तराषाढसंयुतम् । संवत्सरकृतोऽध्यायस्तक्षणादेव नश्यति । ध- निष्ठासंयुतं कुर्याच्छ्रावणीकर्म यद्भवेत् । तत्कर्म सफलं वि- द्यादुपाकरणसंज्ञितम्' । वहट्टचगृह्यकारिका । 'अवृष्ट्यौषधयस्त- स्मिन्मासे तु न भवन्ति चेत् । तदा भाद्रपदे मासि श्रवणेन त- दिष्यते' । गोभिलः । प्रौष्ठपदी हस्तेनोपाकरणम् । प्रौष्ठपदर्दी प्राप्येत्यर्थः । बौधायनः । 'श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यामाषाढ्यां वोपाकृत्य छन्दांम्यधीयीत' । पौष्ठपद्यामपि सदोषायामाषायां कुर्यादित्य- र्थः । कालवृद्धौ तूपाकर्मणोप्युत्कर्पः । तदाह कात्यायनः । 'उ- स्कर्षः कालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकर्माणि । अभिपेकादिवृद्धीनान्न तूत्कर्षो युगादिषु।नच 'दसहरासुनोत्कर्षश्चतुर्वपि युगादिषु।उपा- कर्म महापप्ठ्योर्चेतदुक्तं वृपादित' इति ऋष्यशृङ्गवचनेन विरोध ·૨૨૮ स्मृतिसारोद्धारे। इति वाच्यम् । तस्य छन्दोगपरत्वाच्छन्दोगानां वृद्धावपि सिंहार्क एवोपाकर्म। यदाह गार्ग्यः। 'सिंहे रवौ च पुष्येक्र्के पूर्वाह्ने ऽविवरे बहिः। छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग स्वस्वछन्दसाम् । शुक्लपक्षेतु इस्तेन उपाकापराह्निकम् ।अविवरे ग्रहादिदोषरहितोपूर्वाह्ने उत्स- र्जनम्, आपराह्निकमुपाकर्मेत्यन्वयः । ननु 'त्रयोदश्यादितो वयं दिनानां नवकं ध्रुवम् । मङ्गलेषु समस्तषु ग्रहणे शशिमूर्ययोः । तथा 'द्वादश्यादितृतीयान्तो वेध इन्दुग्रहे स्मृतः। एकादश्यादिकः सौर- श्चतुर्थ्यन्तः प्रकीर्तितः । खण्डग्रहे ततः प्रोक्तमुभयत्र दिनत्रयम्' । इत्यादि ग्रहवेधदोषे सति पर्वणि ग्रहणे सत्यपि चतुर्दश्यामपि श्र- वणः चोपाकर्म त्याज्यं स्यादिति चेन्नाउमाकर्मणि वेधदोषाभा- वात्। 'नित्ये नैमित्तिके जप्ये होमयज्ञक्रियासु च।उपाकर्मणिचोत्सर्गे ग्रहवेधो न विद्यत' इति वचनात् । विशेषमाह गार्ग्यः 'अर्द्धरात्रादध- स्ताच्च संक्रान्तिर्ग्रहणं तथा । उपाकर्म न कुर्वीत परतश्चेन्न दोष- माक्' ॥ तथा । यद्यर्द्धरात्रादक्तुि ग्रहःसंक्रम एव च । नोपाकर्म तदा कुर्याच्छ्रावण्यां श्रवणेपि तु । अथात्र कर्त्तव्यमुच्यते कार्णा- जिनिः । 'उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य च । ऋषीन्दर्भम- यान्कृत्वा पूजयेत्तप्पयेत्ततः । वृहत्प्रचेताः भवेदुपाकृतिः पौर्णमा- स्यां पूर्वाह्न एव तु । ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र पित्तॄनुद्दिश्य देवताः ॥ बौधायनः । 'गौतमादीनृषीन्सप्त कृत्वा दर्भमयान पुनः । पू- जयित्वा यथाशक्ति तर्पयेदृचमुद्धरेत्' । गौतमादीनिति स्वस्व- शाखोक्तपणामुपलक्षकम् । ऋचं वेदम् । भविष्योत्तरे । 'उपा- कर्मादि चेहोक्तमृषीणां चैव तर्पणम् । कुर्वीत ब्राह्मणः श्राद्धं वेदानुद्दिश्य शक्तितः' । औदयिकं पर्व षण्मुहूर्तपरिमितं ग्राह्यम् । निगमे । 'श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा प्रतिपत्षण्मुहूर्त्तकैः । विद्धास्या- च्छन्दसां तत्र कुर्य्यादुत्सर्जनं तथा' इति ॥

·चतुर्थ उद्धारः। १२९ अथोत्सर्जनम् । याज्ञवल्क्यः । 'पौषमासस्य रोहिण्यामष्टका- यामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवदहिः । मनुः। 'पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्वहिरुत्सर्जनं द्विजः। माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमेऽहनि' । माघशुक्लस्येति भाद्रपूर्णिमोपाकर्म- विषयम् । तदैव सार्द्धचतुर्मासत्वसंभवात् । हारीत:-'अर्द्धपञ्च- मान् मासानधीसोर्द्धमुत्सृजति पञ्चार्द्धषष्ठान्वेति । अत्रार्द्धषष्ठानिति आषाढीकृतोपाकर्मपरं । खादिरगृह्ये 'पुष्ये तूत्सर्जनं कुर्य्यादुपा- कर्मदिने ऽथवा । कात्यायनः । 'प्रसब्दं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधिवद्विजैः। क्रियते छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत् । अजा- तयामैश्छन्दोभिर्यत्कर्म क्रियते द्विजैः। क्रीडमानैरपि सदा तत्तेषां सिद्धिकारणम् इति । भाद्रपौर्णमास्यां सावित्रीव्रतं भविष्योत्तरे । 'त्रयोदश्यां भाद्रपदे दन्तधावनपूर्वकं । त्रिरात्रनियमं कुर्य्यादुपवासस्य भारत । अशक्ता तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्य्याजितेन्द्रिया । अयाचितं चतुर्दश्यामुपवासेन पूर्णिमाम्' इत्यादि। विधिस्तु वटसा- वित्र्यामपि वक्ष्यते । अत्रैव लोकपालानर्चयेत् । ब्राह्मे । 'पूर्वभाद्र- पदा योगे पौर्णमास्यां पितामह । शक्राग्नियमयात्वम्भो- लोकपालाई वायुवित्तेशशङ्करान् । लोकपालांस्तु रक्षार्थ त्रैलोक्यस्या- भिषेचयेत् । पृथिव्या धारणार्थाय तथानन्तं च भोगिनम् । तस्मात्तत्र लिखेत्पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् । कर्णिकायां लिखेत्तत्र सानन्तं कमलोद्भवम् । प्राच्यादिषु च पत्रेषु वासवाद्यांश्च सा- युधान् । ततः क्रमेण तेनैव संस्थाप्य कलशान् शुभान् । पश्चात्सं- पूजनीयास्तु भत्त्या ब्रह्मादयः सुराः ॥ अथाश्विनपूर्णिमाकृत्यम् ॥ आश्वयुज्यां पौर्णमास्यांनिकुम्भो- वालुकार्णवात् । आयाति सेनया सार्द्ध कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । १७ ·स्मृतिसारोद्धारे। विधि. तस्मात्तत्र नरैः मार्गः स्वगेहस्य समीपतः । शोधितव्यः प्रयत्नेन भूषितव्यश्च मण्डने । वेश्मानि भूषितव्यानि नानारङ्गैर्विशेषवत् । मुस्नातैरनुलिप्तैश्च नरैर्भाव्यं सवालकैः । दिवा तत्र न भोक्तव्यं मानुषैश्च विवकिभिः। स्त्रीद्धमूर्खबालैश्च भोक्तव्यं पूजितैः सुरैः। पूज्याश्च सफलैः पत्रैस्तत्र द्वारेऽर्द्धभित्तयः । गोमद्भिः सुरभिः पूज्या छागवद्भिर्खताशनः । उरभ्रवद्भिर्वरुणो गजवद्भिविनायकः । पूज्यः साश्चैश्च रेवन्तो यथाविभवविस्तरैः॥ ततः पूज्यो निकुम्भश्च समासै- स्तिलतण्डुलैः । सुगन्धिभिघृतोपेतैः कासराक्षैः मुधूपितैः । कास- राक्षो महिषाक्षगुग्गुलुः । 'ब्राह्मणान्मोजयित्वा तु भोक्तव्यं मांसव- र्जितम् । रुद्रगौरीस्कन्दनन्दीश्वरा अपि पूज्याः ॥ अम्यामेव को- जागरव्रतम् । स्कान्दे । 'पूर्णिमाश्वयुजे मासि कौमुदी प- कोजागरबत- रिकीर्तिता । तत्राराध्य महालक्ष्मीमिन्द्रश्चैरावतस्थितम् । उपवासं प्रकुर्वीत दीपान्दद्याच्च भक्तितः । रात्रौ जागरणं कुर्य्यान्नृयगीतपुरःसरम् । निशीथे वरदा लक्ष्मीः कोजागति भाषिणी । जगत्मभ्रमते तस्यां लोकचेष्टावलोकिनी। नालिकेरो- दकं पीत्वा अक्षक्रीडां समारभेत् । तस्मै वित्तं प्रयच्छामि को- जागर्ति महीतले । ततः प्रातरिन्द्रं संपूज्य पायसेन ब्राह्मणान्मो- जयेत् । ततः पारणं, स्वर्गाद्याप्तिः फलम् । निर्णयामृते तु कोजा- गरत्रने विशेषः । स्कान्दे नन्दिकेश्वर उवाच । 'स्वामिन्नहं परा- धीनः शम्भोः सेवापरायणः । नावकाशोस्ति मे कर्तुं व्रतानि नि- यमास्तथा । तन्ममव ममाचक्ष्व व्रतं व्रतविशारद । येनचीर्णेन भगवन्प्राप्यते सुमहत्फलम् ॥ स्कन्द उवाच । अस्ति कोजागरं नाम व्रतानां व्रतमुत्तमम् । यत्कृत्वा समवाप्नोति जन्तुर्लोकाननुत्त- मान् । नित्यमाश्वयुजे मासि पूर्णिमायां गणेश्नर । ऐरावतसमा- रूढः शक्रो लोकानुकम्पया ॥ परिभ्रमति लोकाँस्त्रीन्पश्य भक्तव- ·चतुर्थ उद्धारः। रप्रदः। को जागरविधानेन मामाराधयतीत्युत । तन्मे कोजागरनाम व्रतं लोकेषु विश्रुतम् ॥ विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुष्वेकाग्रमा- नसः । महालक्ष्मीपूजा, शक्रपूजा उपवासः । लक्षं तदर्द्धमयुतं स- हस्रं शतमेव वा, दीपान्पुरवीथीचैत्यदेवायतनारामगृहेषु दद्याद्- यथाविभवं घृतेन तिलतैलेन वा,प्रातः क्षीरघृतशर्करपायसैर्वासोभिर्द- क्षिणाभिश्च द्विजपूजा,स्वर्णदीपदानम्, ततः पारणम् । 'व्रतस्यास्य विधानेन कल्पान्वै दीपसंख्यया । अप्सरोभिः परिवृतः सूर्यलोके महीयते । इह चायुष्यमारोग्यं पुत्रपौत्रादिसंपदः । भ- वन्ति व्रत माहात्म्याल्कुलश्रेष्ट्यङ्गणेश्वरोत । विष्णुः । अस्यामेवा- श्वयुज्यां अश्विनीगतेन चन्द्रमसा घृतपूर्णभाजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्वा दीप्ताग्निर्भवति ॥ अथ कात्तिकी । ब्राह्मे । 'कार्तिक्यां पौर्णमास्यां तु पूज्यो दामोदरः सदा । ततश्चन्द्रोदये पूज्यास्तापस्यः कृत्तिकामु षट् ॥ कात्तिकेयस्तथा खड़ो वरुणश्च हुताशनः । धान्यैः सशूकैारोद्ध भूषितव्यं निशागमे । माल्यै—पैस्तथा गन्धैर्भक्ष्यैरुच्चावचैस्तथा । परमान्नैः फलैः शाकैर्वहिब्राह्मणतर्पणैः । एवं देवास्तु संपूज्या दी- पोदेयो गृहाबहिः। दीपोपान्ते तथा गर्भश्चतुरस्रो मनोहरः । प्र- क्षेप्तव्यं तत्र दुग्धं नमोस्तु हरये पठन् । ब्राह्मणायाथ योन्याय द- द्यात्तं क्षीरसागरम् । अस्यामेव काम्यवृषोत्सर्गः। भविष्योत्तरे। 'कार्तिक्यां तुवृषोत्सग्गर्गो विवाहः पुण्यलक्षणः।कार्यकु- वात्सर्ग रुकुलश्रेष्ठ हरेर्नीराजनं तथा । गजाश्वरथदानं च घृतधेन्वा- दयस्तथा । प्रदेयाः पुण्यकृद्भिश्च तास्ताः सङ्कल्प्य देवताः। मात्स्ये । 'कार्तिक्यांतुवृपोत्सर्ग कृत्वां नक्तं समाचरेत् । शैवं पद- मवामोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् । अस्यामेव ब्राह्मे नीलवृषभदान- मुक्तम् । 'नीलं च वृषभं दद्याच्चतुर्वत्सतरीयुतं । मुवाससं ब्राह्म- ·१३२ स्मृतिसारोद्धारे। णाय महाकान्तारतारणम् । यावन्ति तस्य रोमाणि शरीरे सन्ति संख्यया । तावद्युगसहस्राणि खर्गे वसति तत्पदः । पूजयित्वा ततो विष्णुं रक्तमाल्यानुलेपनैः । भोक्तव्यं गोरसमायं स्वप्तव्यं स्थण्डिले ततः । भरण्यादिनक्षत्रत्रययोगान्महत्वमस्याः। ब्राह्मे। 'आग्नेयं तु यदा ऋशं कार्तिक्यां भवति कचित् । महती सा हि विज्ञेया स्नानदानेषु चोत्तमा । यदा याम्यं तु भवति ऋतं तस्या- न्तिथौ कचित् । तिथिः सापि महापुण्या मुनिभिः परिकीर्तिता। प्राजापत्यं यदा ऋतं तिथौ तस्यां नराधिप । सा महाकार्तिकी पुण्या देवानामपि दुर्लभा॥पाझे 'विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः । स योगः पद्मको नाम पुष्करेष्वतिदुर्लभः । इयं म- न्वन्तरादिरपि । आषाढीकात्तिकीतद्वदितिवचनात् ।। अथैकादशीमारभ्य कार्तिकीपर्यन्तं भीष्मपञ्चकव्रतम् । भविष्योत्तरे । 'कार्तिक शुक्लपक्षस्य शृणु धर्म पुरातनम् । एकाद- श्यां समारभ्य विज्ञेयं भीष्मपञ्चकम् । देवीपुराणे । 'यदेतदचलं पुण्यं व्रतानां व्रतमुत्तमम् । कर्त्तव्यं कार्तिके मासि प्रयत्नाद्भी- मपञ्चकम् । भीष्मेणैतद्यतः प्राप्तं व्रतं पञ्चदिनात्मकम् । सका. शाद्वासुदेवस्य तेनोक्तं भीष्मपञ्चकम् । तत्रैकादश्यां स्नानादिक विधाय व्रतग्रहणं, हरिपूजा नानाविधोपचारैः । पञ्चदिनान्य- खण्डदीपदानम् । वासुदेवाष्टाक्षरजपः । तिलबीहियवहोमः । अ- यं च विधिः पञ्चस्खपि दिनेषु । विशेषस्तु । 'प्रथमेह्नि हरेः पादौ पूजयेत्कमलैर्नरः । द्वितीये बिल्वपत्रेण जानुदेशं समर्चयेत् । पूजयेच्च वृत्तीयेह्नि नाभि शृङ्गारकेण तु । वाणबिल्वजपाभिश्च तत स्कन्धौ समर्चयेत् । ततोऽनुपूजयेच्छीर्ष मालत्या चक्रपाणिनः । त्रिमाश्य गोमयं सम्यगेकादश्यामुपावसेत् । गोमूत्रं मन्त्रवभ्यो द्वादश्यां प्राशयेद्बती । क्षीरं चैव त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा द- ·चतुर्थ उद्धारः। १३३ धि । पञ्चमे दिवसे स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम् । भोजयेद्राह्म- णान्भत्त्या ततो दद्याच दक्षिणाम् । स्वयं नक्तं समश्नीयात्पञ्च- गव्यपुरस्सरम् । यावज्जीवव्रतम् । हरिप्रतिमादानेन सर्वपापक्षयः ।। अथाग्रहायणी। तस्यां विविधोपचारैश्चन्द्रपूजा। तदुक्तं ब्राह्मे । आग्रहायणीमुपक्रम्य । 'गोभ्यश्च लवणन्दयं तस्मिनहनि सर्वदा । यस्मात्तु लवणं चन्द्राक्षशापाद्विनिःसृतम् । माता च दुहिता चैव सम्पूज्याश्च कुलाङ्गना। कान्तं रूपं भवेत्स्त्रीणां पूर्णेन्दोः पूज- नादितः । विष्णुः । 'मार्गशीर्षशुक्लपञ्चदश्यां ससुवर्णलवणदानमा ह रूपसौभाग्यलाभः फलम् ॥ अथपौषी । ब्रह्मपुराणे । 'इदं जगत्पुरा लक्ष्म्या त्यक्तमासी- ततो हरिः । पुरन्दरश्च सोमश्च तथा पुष्यवृहस्पती । पञ्चैतान संपूज्य होमं कुर्य्याद । ततः पुष्टिकरं हृद्यं भोक्तव्यं घृतपायसम् । पुष्ययोगे तु कर्त्तव्यं राज्ञा स्नानं विशेषतः ॥ अथ माघी । ब्राह्मे । 'माध्यां मघासु च तिलैः सन्तर्प्य पि- तृदेवताः । तिलपात्राणि देयानि तिलं सघृतमोदनम् । कार्पा सदानमत्रैव तत्रवास्नानं दानं वित्तानुसारतः । मोचकौ आ- चरणादाजानुपरिधानविशेषकौ । भविष्योत्तरे । 'पौर्णमास्यां तु माघे यः पूजयेद्विधिवच्छिवम् । सोऽश्वमेधमवाप्येह विष्णुलोके म- हीयते ॥ अथ फाल्गुनी । तस्यां होलिका निर्णीयते । सूर्यसेनीये। 'सायाह्ने होलिकां कुर्यात्पूर्वाह्ने क्रीडनं गवाम् । दीपं द- हालिकानिर्णय वात्सदोषे तु एष धर्मः सनातन श्रावणी दुर्गनवमी पू- विद्वैव ग्राह्येत्याधुक्तम् । भद्रायां वे न कर्त्तव्ये इत्यप्यु- क्तम्। किञ्च प्रतापरुद्रीये दुर्वासाः। 'निशामुखे तु पूज्यैषा होलिका सर्वतो बुधैः। न दिवा पूज्यते होली पूजिता दुःखमावहेद । भद्रायां ·स्मृतिसारोद्धारे। दीपिता होली राज्यभङ्गं करोति वै । नगरस्य च नैवेष्टा तस्मा- त्ता परिवर्जयेत्' । स्मृत्यन्तरे । 'दिनार्द्धात्परतोऽपि स्यात्फा- ल्गुनी पूर्णिमा यदि । रात्रौ भद्रावसाने तु होलिकां तत्र दीप- येत्' । भविष्योत्तरे विशेषः । 'सार्द्धयामवयं पूर्णा द्वितीयदिवसे यदि । प्रतिपद्रर्द्धमाना च तदा सा होलिकास्मृता' इति । यत्तु 'व- द्वौ वह्नि परित्यजेदिति, वह्नौ होलिकायां वह्नि प्रतिपदमित्यर्थ इति, तत्तु सायं पूर्णिमायाम् अभद्रायां सत्यां प्रतिपदि न का- र्यमेतत्परमन्यथा भविष्योत्तरवचनविरोधः स्यादिति ॥ अथात्र कर्त्तव्यमुच्यते । भविष्योत्तरे । युधिष्ठिरकृष्णयोः संवादे ढौण्ढोपाख्यानम् । रघु राजानं प्रति पौरवाक्यम् । 'अस्माकं तु पुरे कापि दुण्डानामेह राक्षसी । दिवारात्रौ समागत्य बाला- नू पीडयते बलात् । रक्षया दण्डकेनापि भेषजैर्वा नराधिप । म- त्रज्ञैः परमाचाय्र्यैः सा नियन्तुं न शक्यते।इति पौरवचः श्रुत्वा राज्ञा पृष्ठोऽथनारदः। उवाच नारदो हृष्टो देवेयं मालिनः सुता । अनयोग्रेण तपसाशम्भुराराधितःपुरा।प्रहृष्यतस्यै त्रैलोक्येप्यभयं दत्तवान हरः। एवमस्त्विति तामुक्त्वा पुनःप्रोवाच शूलभृत् । उन्मत्तेभ्यः शिशुभ्यश्च भयं ते सम्भविष्यति।तदिनमारभ्य सा सर्वोपद्रवं चकार तत्रोपायमाह नारदः । साम्प्रतं कथयिष्यामि येनोपायेन हन्यते । अद्य पञ्चद- शी शुक्ला फाल्गुनस्य नराधिप । शीतकाले विनिष्क्रान्ते प्रात- ग्रीष्मो भविष्यति । अभयप्रदानं लोकानां दीयतां पुरुषोत्तम । यथा निःशङ्किता लोका रमन्ति न हसन्ति च । दारुजानिच वा- ङ्गानि गृहीत्वा समरोत्सुकाः । योधा इव विनिर्यान्तु शिशवः संपहर्षिताः । शुष्कगोमयकाष्ठानां सञ्चयं तत्र कारयेत् । तत्रा- ग्नि विधिवद्धुत्वा रक्षोनः मन्त्रविस्तरैः । ततः किलकिलाशब्दै- स्तालशब्दैमनोहरैः । तमग्निं नि:परिक्रम्य गायन्तु च हसन्तु ·चतुर्थ उद्धारः । ३ च । जल्पन्तु स्वेच्छया लोका निःशङ्का यस्य यन्मतं । भग- लिङ्गाकितैः शब्दैः कीर्तयन्देशभाषया । विस्तारयश्च सततं सहस्रं नाम चैतयोः । तेन शब्देन सा पापा होमेन च निराकृता । अ- दृष्टघातैम्भिानां राक्षसी क्षयमेष्यति । अदृष्ट्वापि च दृष्ट्वेदं चरि- तं भण्डिमान्वितम् । भयेन तेन सा रण्डा लज्जिता प्रपलायते । भ- विष्यति न सन्देहो भस्मीभूताच पूतना । ततः प्रभृति लोके- स्मिन्होलिका ख्यातिमागता । सर्वदुष्टापहो होमः सर्वरोगोपशा- न्तिदः। क्रियतेहि द्विजैः पार्थ तेन सा होलिका स्मृता । सर्वसारा तिथिश्चेयं पौर्णमासी युधिष्ठिर । सारत्वात्फाल्गुनीत्येषा परमान- न्ददायिनी । अस्यां निशागमे पार्थ संरक्ष्याः शिशवो गृहे । गो- मयेनोपलिप्ते च सचतुष्कगृहाङ्गणे । आकारयेच्छिशुपायान् ख- डव्यग्रकरानरान् । ते काष्ठशब्दैः संस्पृश्य शब्दैः हास्यकरैः शिशू- न् । रक्षन्ति तेषां दात्तव्यं गुडं पकानमेव च । एवं ढुण्डति या तस्याः स दोषः प्रशमं व्रजेत् । बालानां रक्षणं कार्य भयात्तस्मिन्निशागमे। होलिकानन्तरं भूतिवन्दनादिकृत्त्यमपि त- प्रतिपदि प्राग्दर्शितमनुसन्धेयम् । फाल्गुनी मन्वादिरपि ॥ अथ महाचैत्रादिलक्षणमाह गार्ग्यः । 'माससंज्ञे यदा ऋ- क्षे चन्द्रः सम्पूर्णमण्डलः । गुरुणा याति संयोगं सा तिथिमहती स्मृता' । ज्येष्टीविशेषः ‘ऐन्द्रे गुरुश्शशी चैव प्राजापत्ये रविस्तथा। पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महाज्येष्ठी प्रकीर्तिता। वृषे वा मिथुने भानौ जीवचन्द्रौ तथेन्द्रभे । पौर्णमामी गुरोर्वारे महाज्यष्ठी प्रकीर्ति- ता' । माध्यां विशेषः ‘मेषराशौ यदा सौरिः सिंहे चन्द्रवृहस्पती । भास्करः श्रवणः च महामाघी तु सा स्मृता' । आसां तीर्थवि- शेषे प्राशस्यमाह गार्यः । 'महामाघी प्रयागे तु फाल्गुनी नैमिषे १ तत्तन्माससंज्ञाकारकनक्षत्रे ।

·स्मृतिसारोद्धारे। तथा । सालग्रामे महाचैत्री कृताः स्युः पुण्यहेतवः । गङ्गाद्वारे तु वैशाखी ज्यैष्ठी च पुरुषोत्तमे। आषाढी वै कनखले केदारेश्रावणी तथा। वदोँच पौष्ठपदी कुजादौ तु महाश्विनी। पुष्करे कार्तिकी कान्यकुब्जे मार्गशिरस्तथा । अयोध्यायां महापौषी कृता स्युस्ता महाफला:' । महाफला इति उक्ततीर्थे फलविशेषो भवति, नतु तीथान्तरे फलाभाव इति । तदाह गार्ग्यः । 'आसु चेत्क्रियते श्रा- डं यच्च दानं यथाविधि । उपवासादिकं यच्च तदनन्तफलं स्मृतम् ॥ अथामावास्यानिर्णयः। सा चोपवासादिषु प्रतिपद्युतैव ग्राह्या। 'प्रतिपद्यप्यमावास्येति युग्मवचनात् । 'अमावास्या तृतीयाच ताउ- पोष्याः परान्विता' । षष्ठ्यष्टमी अमावास्येत्यादि । निषेधश्च नि- गमे । 'भूतविद्धा घमावास्या निष्फलं स्यात्त्रयन्त्विदमिति । स्का- न्दपि । भूतविद्धा त्वमावास्या न ग्राह्या मुनिपुङ्गवैः । स्कान्दे 'भूतविद्धा सिनीवाली न तु तत्र व्रतं चरेत् । वर्जयित्वा मुसा- वित्रीव्रतन्तु शिखिवाहन' । सावित्रीव्रते तु पूर्वविद्धा ग्राह्येत्यर्थः । 'दर्शश्च पौर्णमासञ्च पितुः सावत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते' इसादीनि श्राद्धविषयाणि ॥ अथामावास्याव्रतानि ॥ तत्र ज्येष्ठामावास्यायां भ- विष्योत्तरोक्तं वटसावित्रीव्रतम्। शक्तौ त्रिरात्रोपवासः। अशक्तौ त्रयोदश्यां नक्तं चतुर्दश्यामयाचितममायामुपोष- णम्। ततः सवस्त्रवंशमयपात्रे सत्यवता सार्द्ध सावित्रीप्रतिमा सुव- दिघटितां स्थापयेत् । वटावलम्बिनंकाष्ठभारं कृत्वा निरूढसप्तधा- न्यहीरद्राकण्टसूत्रादिस्थापनम्, सावित्र्याख्यानश्रवणम् । रात्रौ जागरणम् । मातःप्रतिमादानं । मन्त्रश्च।'सावित्रीयं मया दत्ता स- वटसावित्री- प्रतविधिः ·चतुर्थ उद्धारः। त्सव हिरण्या महासती।ब्रह्मणःप्रीणनार्थाय ब्राह्मणः प्रतिगृह्यताम्' इति हविष्यानभोजनम् । 'व्रतेनानेन राजेन्द्र वैधव्यं नाप्नुयात्कचित् इति ॥ अथ कार्तिक्यमावास्या सुखरात्रिरुच्यते । ब्राह्मे । 'अमावा- स्यायां तु देवाः कार्तिके मासि केशवात् । अभयं प्राप्य सुप्तास्तु सुखं क्षीरोदसानुषु । लक्ष्मीदैत्यभयान्मुक्ता सुखं सुप्ताम्बुजोदरे। अतोर्थ विधिवत् कार्य्या मनुष्यैः सुखसुप्तिका । दिवा तत्र न भो- क्तव्यमृते बालातुराक्षमान् । प्रदोषसमये लक्ष्मी पूजयित्वा यथा- क्रमम् । दीपवृक्षास्तथा कार्या शक्त्या देवगृहेषु च । दीपमा- लापरिक्षिप्ते प्रदोषे तदनन्तरम् । ब्राह्मणान्मोजयित्वादौ विभोज्यच बुभुक्षितान् । अलङ्कतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना। स्निग्धैः शूद्र- विदग्धैश्च बान्धवैनिभृतैः सहेति । अस्यामेव राजा कौमुदीमहोत्सवं कौमुदीमहो- कुर्यात् । तदुक्तं सूर्यसेनीये । 'ततोऽपराह्नसमये घोषयेन्न- गरे नृपः । अधराज्यं बलेल्र्लोको यथेष्टं चेष्टतामिति । अध राज्यं बलेरिति वामनो बलिं पाताले निःक्षिप्य चतुर्दशीसुखरा- त्रिप्रतिपदो वलये दत्तवानिति भविष्योत्तरोपाख्यानादुक्तम् । 'बू तपानरतोद्युक्तनरनारीमनोहरे । गीतवादित्रसंघुष्टे संप्रज्वलितदी- पके । दीपमालाकुले रम्ये विध्वस्तध्वान्तसञ्चये । प्रदोषे दोपर- हिते शस्ते दोषागमे शुभे । वेश्याविलासिनीसाई खस्तिमङ्गलका- रिणी । गृहाद्गृहं व्रजति च पादाभ्यङ्गपदायिनी । ततोर्द्धरात्रसमये स्वयं राजा पुरं व्रजेत् । अवलोकयितुं रम्यं पञ्चामेव शनैःश- नैः । एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्धलोचने । तावन्नगरनारीभिः शूर्पडिण्डिमवादनैः । निष्काश्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहाङ्ग- णात् । प्रभातसमये राज्ञा तोपणीयास्ततो जनाः । वृषभान्महि- पांश्चैव युध्यमानान्परैः सह । गजानश्वांश्च योघांश्च पदातीन स- मलङ्कतान् । मञ्चारूढस्ततो पश्येन्नटनर्तकचारणान्' इति । ततः ·स्मृतिसारोद्धारे। प्रातः प्रतिपदि गोवर्द्धनपूजाधूतादि प्रागुक्तमनुसन्धेयम् । कौमु. दीपदव्युत्पत्तिमाह भविष्योत्तरे । कौमुत्पीतिर्वलेय॑स्माक्रियते- ऽस्यां युधिष्ठिर । अतोर्थपृथिविः पार्थ तेनैषा कौमुदी स्मृता । एव- मेकमहोरात्रं वर्षे वर्ष विशांपते । दत्तं दानवराजस्य आदर्शमिव भू- तले।यःकरोति नृपो राज्ये तस्य व्याधिभयं कुतः। कुतईतिभयं तस्य नास्ति मृत्युकृतं भयम् । सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सस्यसंपदउत्तमाः। नीरुजश्व जनाः सर्वे सर्वोपद्रववर्जिताः । कौमुदीकरणाद्राजन भवन्तीह महीतले । यो यादृशेन भावेन तिष्ठत्यस्यां युधिष्ठिर । ह पदैन्यादिरूपेण तस्य वर्ष तथैति तत् । तस्मात्यहृष्टैस्तुष्टैश्च कर्त्तव्या कौमुदी नरैः। वैष्णवी मानवी चेयं तिथिः पैत्री युधिष्ठिर' इति ॥ अथ कृष्णादिमासरीत्या माघामावास्यायामोदयवतम्। 'मा घामायां व्यतीपाते आदित्ये विष्णुदैवते । अझै- विवधा दयं तदित्याहुः सहस्राक्र्कग्रहैः समम् । एतद्रतेन कृ- तेन सप्तद्वीपसंयुतमहीदानफलम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां सौवर्णप्रतिमापूजा, ततो ऽलङ्कारादिभिराचार्यपूजा, होमः । स्व- शृङ्गीदानं । फलम् । 'तेन दत्तं हुतं जप्तं इष्टं यज्ञैः सह- स्रधा । कृतकृत्यो भवेन्मयों विधायाोदयव्रतम्' । महा- भारते तु । 'अमार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्पौषमाघयोः। अर्होदयः स विज्ञेयः कोटिमूर्यग्रहैः समः । दिवैव योगः शस्तोयं नतु रात्रौ कदाचन' । स्कान्दे । 'अोदये तु संप्राप्ते सर्वं गङ्गासमं ज- लम् । शुद्धात्मानो द्विजाः सर्वे भवेयुर्ब्रह्मसन्निभाः। यत्किञ्चिद्दीय- ते दानं तदानं मेरुसन्निभम् । अत्रदानविशेषः 'चतुःषष्ट्या चत्वा- रिंशता पञ्चविंशत्या वा पलैस्ताम्रादिपात्रं निर्माय तत्र पायसं निधायाष्टदलकमलं लिखेत् । 'पद्मस्य कर्णिकायां तु कर्षमात्रं सु वर्णकम् । तदभावे तदर्दू वा तदर्ध वापि कारयेत् । कृत्वा तु ·चतुर्थ उद्धारः। तण्डुलैः शुदैः पद्ममष्टदलं शुभम् । अमत्रं स्थापयेत्तत्र ब्रह्मवि- ष्णुशिवात्मकम् । तेषां प्रीतिकरार्थाय श्वेतमाल्यैः सुशोभनम् । वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्' । दानमन्त्रस्तु । 'सुवर्ण- पायसामत्रं यस्मादेतत्त्रयीमयम् । आपत्तेस्तारकं यस्मात्तगृहाण द्विजोत्तम । समुद्रमेखलां पृथ्वी सम्यग्दत्वा तु यत्फलम् । तत्फ- लं लभते मर्सः कृत्वा दानममत्रकम् । इत्योदयविधिः ॥ 'अमायां माघमासस्य पूजायित्वा पितामहम् । गायत्र्या माघामायाम- सहितन्देवं वेदवेदाङ्गपारगम् । नवनीतमयीं धेनुं फलै- नानाविधैर्युताम् । सहिरण्यां सवत्सां च ब्राह्म- णाय निवेदयेत्' । अक्षयफलाप्तिः । वैष्णवे । 'माघेऽसिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण काल: स परः पितॄणां नाल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेसौ' । वारुणेन शत- भिषया । 'तत्रैव चेद्भाद्रपदा तु पूर्वा काले तदा यत् क्रियते पि- तृभ्यः । श्राद्धं परितृप्तिमवाप्नुवन्ति युगान्सहस्रं पितरस्तु तेन । इयमेव धनिष्ठायुता वर्षायुतन्तृप्तिदा, तदुक्तम् महाभारते मा- घामावास्याप्रकरणे । 'काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्भवेच्च भूपाल तदा पितृभ्यः । दत्तं जलानं प्रददाति तृप्ति वर्षायुतं तत्कुलजै-. मनुष्यैः । सोमयुता या काचिदमा सूर्यग्रहसमा । तदुक्तं शो- न । 'अमावास्या तु सोमेन सप्तमी भानुना युता । चतुर्थी भूमिपु- त्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी । चतस्रस्तिथयो ऽप्येता मूर्यग्रहणस- निभाः । स्नानं दानं तथा श्राद्धं सर्व तत्राक्षयं भवेत्' । लैङ्गे फाल्गुनतिथिप्रकरणे । अमावास्यायां प्रपूज्या रुद्रोग्निाह्मणस्त- था। मांसोदनै पोलिकाभिश्चपूज्यात्मासवान्धवाः । गार्ग्यः । 'श्रवणाविधनिष्ठा नागदैवतमस्तकैः । अमा चेद्रविवारेण व्यती- पातः स उच्यते । नागदैवतमाश्लेषा, मस्तकं मृगशिरा । तथा ।

·स्मृतिसारोद्धारे। - 'तत्र जप्तं हुतं दत्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत्' । अथान्वाधानम् । 'आवर्तने यदा सन्धिः पर्वप्रतिपदोर्भ- वेत् । तदहर्याग इष्येत परतश्चेत्परेहनि । आवर्तनं मध्यन्दिन- म् । तथा 'पर्वप्रतिपदोः सन्धिरोगावर्तनाद्यदि । तस्मिन्नह- नि यष्टव्यं पूर्वेयुः स्यादुपक्रमः । लौगाक्षिः । 'पूर्वाह्ने वाथ म. ध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते । उपोष्य तत्र पूर्वेद्युस्तदहांग इ- ष्यते । तथा । 'अपराह्नेऽथवा सायं यदि पर्व समाप्यते । उ- पोष्य तस्मिन्नहनि श्वोभूते याग इष्यते । गोभिलोपि । 'आवर्त्त- नात्परः सन्धिर्यदि तस्मिन्नुपक्रमः । परेद्युरिष्टिरित्येष पर्वद्वयवि- निर्णयः। पर्वद्वय इति वचनात्पूर्णिमामावास्ययोः साधारणोयं नि- र्णयः । विशेषस्तूच्यते । कात्यायनः । 'सन्धिश्चेत्सङ्गवादृर्द्धमा- गावर्त्तनाद्भवेत् । सा पौर्णमासी विज्ञेया सद्यस्कालविधौ ति- थिए । सन्धिः पूर्णिमापतिपदोः । नन्वेवं सति पूर्वेयुरन्वाधाय प- रेधुर्यष्टव्यमिति विधिविरोधः स्यादिति चेत्सत्यं, न विरोधः स- द्यस्कालविधेरदर्शनात् । यदाहापस्तम्बः । 'पौर्णमास्यां त्वन्वाधानं परिस्तरणोपवासः सद्योथवा सद्यस्कालायां सर्व क्रियत इति । ननु तथापि तस्मिन्नहनि यष्टव्यं पूर्वेयुः स्यादुपक्रम' इति गोभि- लविरोध इति चेन्न । सङ्गवात्पूर्वमपि सन्धेर्मध्यान्हार्वाचीनत्वेन त- द्विषयत्वाद्गोभिलवाक्यस्य । कात्यायनवचनस्य मध्यान्हार्वाचीनसङ्ग- वो भाविसन्धिविषयत्वादविरोधात् । गोभिलवचनं पर्वद्वयसाधा- रणम्, कात्यायनवचनं पूर्णिमामात्र विषयमित्यविरोधाचेति । अमायां तु विशेषमाह वृहच्छातातपः । 'द्वितीया त्रिमुहूर्त्ता चेत्प्र- तिपचापराह्निकी । अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतः सोमदर्शनात् । चतुर्दश्यामन्वाधायामायां यागः कार्य इत्यर्थः । अथ यागकाल: । याज्ञवल्क्यः । 'पञ्चदश्याः परः पादः ए- ·चतुर्थ उद्धारः। क्षादेः प्रथमस्तु यः। कालः पार्वणयागस्य त्वन्यथातु न विद्यते । वृद्धशातातपः। 'पर्वणो यश्चतुर्थोऽशः आद्याः प्रतिपदस्त्रयः। याग- कालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिरिति । विशेषमाह शातातपः । 'सन्धिर्यद्यपराह्ने स्याद्यागं प्रातः परेहनि । कुर्वाणः प्रतिपद्भागे चतुर्थेऽपि न दृष्यति' । यत्तु 'न यष्टव्यं चतुर्थेऽशे यागे प्रतिपदः कचित् । रक्षांसि तद्विलुपन्ति श्रुतिरेषा सनातनी । इदमायंशकाले सम्भवति आलस्यादिना तदतिक्रम्य चतुर्थेऽशे न यष्टव्यमि- त्येवं परमिति ॥ अथानध्यायतिथयः । याज्ञल्क्यः । 'पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्ट- म्यां राहुस्तके । ऋतुसन्धिषु भुक्त्वाच श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च' गौतमः ‘पक्षद्वयचतुर्दश्योरष्टमीद्वितये तथा । पक्षादावपि पक्षान्ते ब्रह्म नाधीयते द्विजैः । ब्रह्म वेदः। न च ब्रह्मेतिपदावेदानामे- वानध्यायो न विद्यान्तरस्येति वाच्यम् । 'चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपद- जितेषु च। वेदाङ्गन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाभ्यसेत्' इत्यपरा- क्र्के विशेषाभिधानादिति । यत्तु मनुः । 'वेदोपकरणे चैव स्वा- ध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैवहींति । तत्र वेदोपकरणे नैत्यके नानध्याय इत्यर्थोऽन्यथा विरोधः पूर्वो- तेनेति । 'अमायां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टकासु च । अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति च पूर्णिमा । ब्रह्म हन्त्यष्टमी भूता तस्माता परिवर्जयेत्' । बौधायनः। 'महानिशा तु विज्ञेया मध्येमध्यमयामयोः। तत्र स्नानं न कुर्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । वृद्धमनुः । 'त्रयो- दश्यां न सप्तम्यां चतुर्थ्यामर्द्धरात्रतः । अर्वाड्नाध्ययनं कुर्या- यदीच्छेत्तस्य धारणम् । अत्र विशेषमाह गार्ग्यः । 'रात्रौ या- मयादर्वाक् सप्तमी वा त्रयोदशी । प्रदोषः सतु विज्ञेयः सर्ववि- द्यासुगर्हितः । रात्रौ नवसु नाडीषु चतुर्थी यदि दृश्यते । प्रदोषः

·ર
स्मृतिसारोद्धारे।
सतु विज्ञेयो वेदाध्यायविगर्हितः' । भीष्मः । 'चातुर्मास्यद्वितीयासु
मन्वादिषु युगादिषु । विषुवायनयोर्द्वन्द्वे शयनीबोधिनीद्वये । प-
क्षाधिकत्रयोदश्यां तस्या एवोत्तरा तिथिः । दर्शस्मृन्दिवैव स्या-
दनध्यायः श्रुतावपि । श्रुतिः श्रवणद्वादशी । चातुर्मास्यद्वितीया
गर्गणोक्ताः । 'शुचावूजे तपस्येच या द्वितीया विधुक्षये । चातु-
र्मास्यद्वितीयास्ताः प्रवदन्ति महर्षयः । पूर्व चोर्द्धमनध्यायमहः
संक्रमणे निशि । दिवापूर्वोत्तरं रात्राविति वेदविदोविदुः । याज्ञ-
वल्क्यः । 'त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिविग्गुरुबन्धुषु । उपाकर्म-
णि चोत्सर्गे स्वशाखाश्रोत्रिये मृते । सन्ध्यागर्जितनिर्घातभूकम्पो-
ल्कानिपातने । समाप्य वेदं व्यनिशमारण्यकमधीत्य च' तथा 'प-
शुमण्डूकनकुलवाहिमार्जारमूषकैः । कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते
तथोच्छ्रये । शक्रध्वजस्योद्वासनदिने उत्थापनदिने चेयर्थः। अनध्या-
याध्ययनदोषानाहस्मृतिचन्द्रिका । 'अनध्यायेष्वध्ययने प्रज्ञामायुः
प्रजां श्रियम् । ब्रह्मवीर्यश्रितं तेजो निकृन्तति यमः स्वयम् । स्मृ-
सर्थसारे विशेषः 'चतुर्दश्यष्टमीपर्वपतिपत्सु च सर्वदा । दुर्मेधा-
नामनध्यायस्वन्तरागमनेषु च । दुर्मेधानां विस्मृतिशीलानां । स्मृ-
तिचन्द्रिका । 'उदयेऽस्तमये चापि मुहूर्त्तद्वयगामि यत् । तदिनं
तदहोरात्रमनध्यायं विना विदुः । तथा । 'तावदेव त्वनध्यायो न
तन्मिश्रादिनान्तरे । उपवासवतादीनां तिथिमाहुस्तथैव च । मैथि-
लादिनिबन्धे विशेषः । 'प्रतिपल्लेशमात्रेण कलामात्रेण चाष्टमी।
दिनन्दूषयते सर्व मेघविन्दुरिवोदकम्' इति संक्षेपः ।
श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
सर्वतिथिनिर्णयाख्यो गत उद्धारस्तुरीयोऽयम् ॥४॥

·पश्चम उद्धारः। १४३ ज्येष्ठाख्या- अथ मुक्तकव्रतानि । तिथिविशेषानियतत्वं मुक्तकत्त्वम् । आदिसपुराणोक्तं पुत्रोत्पत्तिव्रतम् । श्रवणे श्रवणे वर्ष यावत्स्ना- नम् । इदं च वसिष्ठपुत्रेण शक्तिना कृतम् ॥ अथ विष्णुधर्मोक्तं शत्रुनाशवतम् । 'कृतोपवासो याम्येषु कृ. त्तिकासु च सर्वदा । पूजयेद्वासुदेवं वै कुङ्कुमेन मुगन्धिना' इति ॥ अथ लिङ्गपुराणोक्तं ज्येष्ठापूजावतम् । अलक्ष्मीरातो जाता प- श्वाल्लक्ष्मी हरेः मिया।ज्येष्ठा तेन समाख्याता लक्ष्मीर्द्विज- सत्तम।तद्भर्त्ता दुःसहो नाम मुनिः सतु तयासह। सर्वत्र भ्रममा- णोऽपि स्वस्थलं नाध्यगच्छत' । तं मार्कण्डेयः माहस्म 'यत्र भार्या च भर्ता च परस्परविरोधिनौ । सभार्यस्त्वं गृहं तस्य विशेथा भयवर्जितः। वासुदेवे रतिनास्ति नास्ति यत्र सहोदरे। जपहोमादिकं नास्ति सभार्यस्त्वं समाविश। रात्रौ रात्रौ गृहे यस्मिन् कलहो वर्द्धते मिथः । अनया सार्द्धमनिशं विश त्वं भयवर्जितः । अगस्त्या- दियो वापि बन्धुजीवो गृहेषु वै । करवीरो विशेषेण नन्द्यावर्स मथापि वा । मल्लिका वा गृहे यस्य सभार्यस्त्वं समाविश । बालानां प्रेक्षमाणानां यत्र वृद्धा हि भुञ्जते । मिष्ठान्नं तत्र संहृष्टः सभार्य्यस्त्वं सदा विश । या नारी शौचविभ्रष्टा देहसंस्कारवर्जि- ता । सर्वभक्ष्यरता निसं तस्या स्थानं समाविश । पृष्ठतोमैथुनं येषां श्ववच्च खरवच्च वा । जले वा मैथुनं कुर्यात्सभार्यस्त्वं समा- विश । यः शृङ्गाद्यौषधैः क्षुद्रैः शेफमालिप्य गच्छति । भगद्रावं च कुरुते सभार्यस्त्वं समाविश । तस्मात्मदेयस्तस्यै च बलिनित्यं- नरेश्वरैः । विष्णुभक्तैर्न सन्देहः सर्वयत्नेन सर्वथा । अङ्गनाभिः सदा पूज्या बलिभिर्विविधैर्द्विजाः' । भविष्योत्तरे तु मृतवत्सा- दीनां विशेषेणैतव्रतमुक्तम् । मन्त्रश्च । 'शाािणैश्च खड्गैश्च आरनालादतर्पणैः । अन्यैरप्यायुधैर्युक्तां ज्येष्ठे त्वामर्चयाम्यहम् ॥

·स्मृतिसारोछारे। - अथ सौरधर्मोक्तं मार्गशीर्षादिद्वादशमासिकमादित्यवतम् । कुष्ठादिनाशः पुत्रादिप्राप्तिश्च फलम् । आग्रहायणादिमासेषु द्वाद- शसु प्रतिमासरविवारेषु क्रमेण तुलस्यादिद्वादशवस्तुभिरुपवास- नियमः। तुलसीपत्रत्रय-घृतपलद्वय-तिलमुष्टित्रय-दधिपलत्रय-दु- ग्धगोमय-तोयाञ्जलित्रय-मरिचत्रय-शक्तुपलत्रय-गोमूत्र-सिता- दुग्धोदनैः खण्डनेति। रविपूजा प्रतिमासं रौप्यस्थोपरि मूर्यप्रतिमा स्थाप्य । अन्ते उद्यापनं, फलं चोक्तमेवेति ॥ अथ वराहपुराणोक्तं व्यतीपातव्रतम् । सोमसूर्ययोः क्रुद्ध- दृष्टिपातायतीपातः समभवत् । सोमसूर्यावूचतुः । 'कोपदृष्टया नौ विविधादतिपाताद्भवानभूत् । व्यतीपातस्ततो नाम्ना भवान्भु- वि भविष्यति ॥ स्नानदानजपहोममर्चनं यस्त्वदीयसमये समा- चरेत् । तस्य पुण्यमिह नौ प्रसादतोऽनन्तमस्तु तव चाप्यनुग्रहात् । तत्काले तव विदधाति पूजनम् यस्तस्येष्टं भवतु भवेः सुभद्र- रूपः । पुत्रायुर्द्धनसुखकीतिपुष्टिरूपारोग्याचं गुणिजनवल्लभेत सर्वम् । प्रतिमादिविशेषो निबन्धे । उपवासः । त्रयोदशमासिकं व्रतम् । उद्यापनं चतुर्दशे । एतदेव व्रतं नारदीयेप्युक्तम् । हर्यश्व- वराहयोः संवादः। 'शङ्खचक्रगदापाणिं पद्महस्तं हिरण्मयम् । व- स्वयुग्मेन संवेष्टय पूजयेद्गरुडवजम् । गोक्षीरेणैव सम्पूर्ण काममा- जनमुत्तमम् । स्थापयेदेवदेवेशं स्थानं तत्रैव कल्पयेत्' । हरिसा- लोक्यम् । अथ भविष्योत्तरोक्तं भद्राव्रतम् । 'सुता मार्तण्डदेवस्य छायायां जनिता पुरा । शनैश्चरस्य भागनी सोदातिभयङ्करी । सा जातमात्रा भुवनं ग्रस्तुं समुपचक्रमे । तादृशीं भद्रां दृश्या कस्मै देयेति चिन्तयद्रविः । यस्मै दित्सति तमेव भक्षयति । एवं तया जगद्भोक्तुमारब्धम् । ततो ब्रह्मा सूर्यायोपलम्भन्ददौ ।

·पञ्चम उद्धारः। १४५ सूर्येण चासामर्थ्य दर्शिते ब्रह्मा । 'उवाच विष्टिमानाय्य शृणु भ- दे मयोदितम् । करणैः सह वर्तस्व वववालवकौलवैः । सप्तमेऽर्द्ध- दिने प्राप्ते यदभीष्टं कुरुष्व तत् । यात्राप्रवेशमाङ्गल्यकृषिवाणि- ज्यकारकान् । भक्षय स्वाभिमुखगानरान्मार्गप्रवर्तिनः । नोद्रे- जनीयो हि जनो भवत्त्या दिवसत्रयम् । भद्रास्तोत्रत्रतपूजादिन- कारोन्यत्रेति ॥ अथ ब्रह्माण्डपुराणोक्तमर्द्धश्रावणीव्रतम् । 'प्राप्ते तु श्रावणे मासि शुक्लपक्षे मनोहरे । संस्थाप्य पार्वतीन्देवीं पूजयेद्भक्तिभावतः । मासं यावनियमतः संस्मरन्पार्वती हृदि' । एकभक्तादिकं, स- कलव्रतपरिपूर्तिः फलम। अथ भविष्यपुराणोक्तो वृन्ताकत्यागविधिः । कृष्ण उवाच । वृन्ताकस्य विधि वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । संवत्सरं वा प- एमासान् त्रीवा मासान्नभक्षयेत् । अथ भरण्यां मघायां वा ए- करात्रोपवासं कृत्वा चतुर्दशयमानामावाहनं पूजां होमं च कृत्वा तिलाज्यस्ततः शक्तौ सत्यां स्वर्णन्ताकं कृष्णां गां तथा वृषभं च कुण्डलमंगुलीयक क्षत्रोपानहौ च विप्राय दद्यात् । विमा- भोजयित्वा आशियो वाचयेत् 'अनेन विधिना यस्तु हन्ताकं संप्रयच्छति । त्रीन्मासान्वाथ षण्मासान्वर्ष चैकं न भक्षयेत् । अथ- वैनं विधि कृता यावज्जीवन्त्यजेद्बुधः पौण्डरीकाश्वमेधयोः फलम् । अच्युतप्तालोक्यञ्च । अपरं च । 'सप्तकोटिसहस्राणि नाकपृष्ठे महीयते । सप्तजन्मान्तरं यावद्यमलोकं न पश्यति' इति ॥ अथ चैत्रादिमासवतानि । मात्स्ये । 'वयित्वा मधौ य- स्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् । दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि पट्टवस्त्रयुतानि च । सम्पूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति । एतद्गौरीव्रतं नाम भानीलोकदायकम् । भविष्योत्तरे । 'चैत्रे त्रिरात्रं नक्ताशी ·स्मृतिसारोद्धारे। ना लात्वा ददाति यः । अजाः पञ्च पयस्विन्यो दरिद्राय कु- टुम्बिने । न जायते पुनरसौ जीवलोके कदाचन' इति । वामनपु- राणे 'चैत्रे मासि विचित्राणि शयनान्यासनानि च । विष्णोः पी. त्यर्थमेतानि देयानि ब्राह्मणेषु च ॥ अथ वैशाखः । महाभारते । 'निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो- जितेन्द्रियः । प्रातःस्नायी नरः स्त्री वा ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत् । वामनीये । 'गन्धमाल्यानि च तथा वैशाखे सुरभीणि च । देयानि द्विज मुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये ॥ अथ ज्येष्ठः । भविष्योत्तरे । 'पिष्टकेन कजं कृत्वा ज्येष्ठे मासि च वैदिकम् । पुष्पैः सम्पूज्य गन्धाधैर्भाववस्त्रविभूषितैः । वर्षकोटिगुणं साग्रं सूर्यलोके महीयते' । कजो ब्राह्मणः । वाम- नीये । 'उदकुम्भाम्बु धेनुं च तालवृन्तं सचन्दनम् । त्रिविक्रमस्य प्रीत्यर्थं दातव्यं ज्येष्ठमासि च ॥ अथाषाढः। महाभारते । 'आषाढमेकमक्तेन नीत्वा मासमत- न्द्रितः । बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते । वामनीये । 'उ- पानयुगलं छत्रं लवणामलकानि च । आषाढे वामनप्रीत्यै दात- व्यानि तु भक्तित:॥ अथ श्रावणः । महाभारते । 'श्रावणं नियतो मासमेक- भक्तेन यः क्षपेत् । यत्र तत्राभिषेकेण पूजयेज्ज्ञातिवर्द्धन' इति । वामनपुराणे । 'घृतं च क्षीरकुम्भाँश्च धृतधेनुं फलानि च । श्रा- वणे श्रीधरप्रीत्यै दातव्यानि विपश्चिता ॥ अथ भाद्रः। भारते । पौष्ठपद्यं च यो मासमेकाहारो भवेन्नरः। धनाढ्यः स्फीतमतुलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते' । वामनपुराणे । 'मासि भाद्रपदे दद्यात्पायसं मधुसर्पिषी । हृषीकेशमीणनार्थं लवणं सगुडोदनम् ॥

·पञ्चम उद्धारः। १४७ अथाश्विनः । यमः । 'घृतमाखयुजे मासि नित्यं दद्या- द्विजातये । प्रीणयित्वाश्विनौ देवौ रूपभागभिजायते । वामनीये । 'तिलास्तुरङ्गं वृषभं दधि ताम्रवशादिकम् । प्रीत्यर्थं पद्मनाभस्य दद्यादाश्वयुजे नर' । वशा धेनुः॥ अथ कात्तिकः । पाझे। 'कृत्स्नः संवत्सरः पुण्यस्तस्माद- र्षा सुपूजिता । वर्षायाः कार्तिकः पुण्यः कार्तिकाद्भीष्मपञ्च- कम् । एकतः पुष्करे वासः कुरुक्षेत्रे हिमाचले । एकतः कार्ति- के वत्स सर्वदा केशवप्रियः । कोटिकोटिसहस्राणि पापानि मुब- हून्यपि । निमिषान दीपस्य विलयं यान्ति कार्तिके' । नारदी- ये । 'कृळं वाप्यतिकृच्छ्रे वा प्राजापत्यमथापि च । सम्प्राप्ते कात्तिके मासि कुर्याच्छत्तयातिपुण्यवान्' । स्कान्दे । 'अवतन नयेद्यस्तु मासं दामोदरमियम् । तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्व- धर्मबहिष्कृतः । दुर्लभा मालतीपूजा दुर्लभा तुलसी मुने । दुर्लभं कार्तिके स्नानं दुर्लभं साधुसेवनम् । दुर्लभो द्वार- कावासो दुर्लभं कुष्णदर्शनम् । दुर्लभं गोमतीस्नानं दुर्लभ कार्तिके व्रतम् । भोजनं ब्रह्मपत्रेषु कथायाः श्रवणं हरेः । दर्शनं वैष्णवानां च महापातकनाशनम्' । ब्रह्मपत्रे पालासपत्रे । इदं वानप्रस्थादिपरम् । यदाह मिताक्षरा । 'पापालासपत्रेषु गृ- ही भुक्त्वैन्दवं चरेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव लभेच्चान्द्रायणं फल- मिति । कात्तिकेतरमासपर वेति । नारदीये । 'अभ्यङ्गेऽभ्यवहारे च तैलमूर्जे विवर्जयेत् । भविता नारकी विप्र तैलाभ्यङ्गी नरः किल'। तैलमत्र तिलप्रभवस्नेहः । 'तैलत्यागी तिलान्दद्याद्रोणमात्रान्स- काञ्चनान्' इति वचनात् । सर्वत्र निषेधान्वयी तिलप्रभवस्नहे एव व्याकरणेन तत्रैव शत्स्यवधारणादिति । पाने स्नान- मन्त्रोयथा 'कार्तिकेऽहं करिष्यामि प्रातः स्नानं जनार्दन । भी.

·१४८ स्मृतिसारोद्धारे। त्यर्थं तव देवेश दामोदर मया सह' । मया लक्ष्म्या । इदं मन्त्र समुच्चार्य मौनी स्नायाबती नरः। व्रतिनः कार्तिके मासि स्नातस्य विधिवन्मम । गृहाणायं मया दत्तं दनुजेन्द्रनिषूद- न । नित्ये नैमित्तिक कृष्ण कार्तिके पापनाशने । गृहाणायं मया दत्तं राधया सहित प्रभो। न गृहे कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु का- र्तिकीम् । तीर्थेतु कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु भाविनि' । स्कान्दे । 'एकेन जातीपुष्पण कार्तिकेय महामते । तुलसीदलार्द्धभागेन कार्त्तिके मुक्तिमाप्नुयात् । जातीपुष्पसहस्रस्य यो मालां सं- प्रयच्छति । विष्णवे विधिवद्भस्या तस्य पुण्यफलं शृणु । कल्प- कोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वसेत्स भवने विष्णोविष्णु- तुल्यपराक्रमः । मालतीमालया विष्णुः पूजितो येन कात्तिके । पा- पाक्षरकृतां मालां शौरिस्तस्य प्रमार्जति । अर्चयित्वा हृषीकेशं कुसुमैः केतकोद्भवैः । पुण्यं तद्भवनं याति केशवस्य शिवं मनुः(?)। प्रयागो माघमासे तु पुष्करं कार्तिके तथा । नर्मदा माधवे मा- सि हन्यात्पापं त्रिजन्मजम् । कात्तिके नाञ्चितो यैस्तु कमलैः क- मलेक्षणः । जन्मकोटिषु विप्रेन्द्र न तेषां कमला गृहे । पझेनैकेन देवेशं योऽर्चयेत्कमलाप्रियम् । वर्षायुतसहस्राणां पापस्य कुरुते क्षयम् । अपराधसहस्राणि अपराधशतानि च । पझेनैकेन देवेशः क्षमते प्रणयार्चितः । पझैः पद्मालयाकान्तः पूजितः पद्महस्तधृक् । ददाति वैष्णवान्पुत्रान्भक्तिमयभिचारिणीम् । तुलसीदललक्षण योऽर्चयेद्वारकाप्रियम् । जन्मायुतशतोत्थस्य पापस्य कुरुते शमम् । स्नानमात्रेण वै गङ्गा दर्शनादेव नर्मदा । घ्राणेन तुलसीपत्रं पापं जन्मार्जितं हरेत् । गतो धात्रीधनच्छाये योर्चयेच्चक्रचिह्नितम् । पुष्पे पुष्पेश्वमेधस्य फलं पामोति मानवः । धात्रीच्छायां समध्यास्य कुर्य्यात्पिण्डं च योमुने । मुक्ति प्रयान्ति पित्तरः प्रसादान्माधवस्य ·पश्चम उद्धारः। तु । धात्रीफलं च तुलसी मृत्तिका द्वारकोद्भवा । सफलं जीवितं तस्य त्रितयं यस्य वेश्मनि । यावदिनानि वहते धात्रीमालां कलौ नरः । तावद्युगसहस्राणि वैकुण्ठे वसते सुखम् । सरोरुहाणि तु- लसी मालती मुनिपुष्पकम् । कात्तिके दयितान्याहुर्विष्णोर्दीपं च पञ्चमम् । इष्ट्वा क्रतुशतैः पुण्यं दत्वा रत्नान्यनेकशः । तत्पुण्यं तुलसीपत्रैः कार्तिके केशवार्चनात् । अगस्त्यकुसुमद्देवं योर्चयेद्ग- रुडध्वजम् । दर्शनात्तस्य देवर्षे नरकाग्निः प्रशाम्यति । न त- करोति विपर्षे तपसा तोषितो हरिः। यत् करोति हृषीकेशो मु- निपुष्पैरलङ्कृतः । विहाय सर्वपुष्पाणि मुनिपुष्पेण केशवम् । का- त्तिके भक्तितोऽभ्यर्च्य वाजिमेधफलं लभेत् । गवामयुतदानेन य- त्फलं प्राप्यते मुने । मुनिपुष्पेण चैकेन कार्तिके तत्फलं स्मृतम् । बिल्वपत्रेण ये कृष्णं कार्तिके कलिनाशनम् । पूजयन्ति महाभ- त्या मुक्तिस्तेषां मयोदिता । शृणु दीपस्य माहात्म्यं कार्तिके के- शवप्रियम् । दीपदानेन विप्रेन्द्र न पुनर्जायते भुवि। मा मूढ दानफलम् मथुरां गच्छ मा प्रयागं च मार्बुदम् ।दीपदानेन देवस्य सर्व फलमवाप्स्यसि।राजन् कृते तु यत्पुण्यं नर्मदायां शशिग्रहे। तत्फलं कोटिगुणितं दीपदानेन कात्तिके । घृतेन दीपको यस्य ति- लतैलेन वा पुनः । ज्वलते तुलसीमूले वाजिमेधेन तस्य किम् । तिलतैलं तिलस्नेहः । अथानन्वयः । 'जन्मप्रभृति यत्पुण्यं नरेणो- पाजितं च यत् । वृथा करोति तत्सर्वमकृत्वा तु प्रबोधिनीम् । शालग्रामशिलायान्तु नावाहनविसर्जने । यतस्ततः शिलाचक्रे नित्यं संनिहितो हरिः। शालग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावतीशिला। उभयोः सङ्गमो यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः। शालग्रामशिलां यस्तु तुलस्या परिपूजयेत् । प्रत्यहं कार्तिके मासि विष्णुलोकं स गच्छ- ति । शालग्रामशिलापूजा गन्धपुष्पोदकादिकम् । विशेषात्कार्ति- कार्तिकेदीप- ·१५० स्मृतिसारोद्धारे। के मासि सर्वाघौघविघातकम् । शालग्रामशिलापूजा किं पुनश्च- क्रचिह्निता' इतिवचनाचक्राङ्किततत्पूजाफलाधिक्यम् । 'स्नानार्चन- क्रियाकाले घण्टानादं करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य तस्य पुण्य- फलं शृणु । वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च । वसने देव- लोकेषु अप्सरोगणसेवितः । प्रदक्षिणं यः कुरुते कार्तिके वि- ष्णुसअनि । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं मामोति मानव। अथ च- रणोदकादिमाहात्म्यम् । 'प्रपीतैमस्तके क्षिप्तः श्रीविष्णोश्चरणो- दकैः। निवेदितान्नैर्भुक्तैश्च कार्तिके मुक्तिमाप्नुयात्' । गौतमः । 'शालग्रामशिलातोयमपीत्वा यस्तु मस्तके । प्रक्षिप्तं तत्मकुरुते ब्र- महा स निगद्यते । विष्णुः 'कार्तिके मासि सकले सायङ्काले ति- लतैलेनाकाशदीपं दद्यात्' । पुष्करपुराणे । 'तुलायां तिलतैलेन सायंसन्ध्यासमागमे । आकाशदीपं यो दद्यान्मासमेकं हरिप्रियम् । महतीं श्रियमामोति रूपसौभाग्यसम्पदः । विष्णुः । 'कार्तिकं स- कलंमासं नित्यस्नायी जितेन्द्रियः। जपन्हविष्यभुक् शान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते । वामनपुराणे । 'रजतं कनकं दीपान्मणिमुक्ताफलादि- कम् । दामोदरस्य प्रीत्यर्थ प्रदद्यात्कार्तिके नरः॥ अथाग्रहणः । महाभारते । 'मार्गशीर्षन्तु यो मासमेकमुक्तेन सन्नयेत् । भोजयेद्राह्मणान्यतया मुच्यते व्याधिकिल्विषैः । कृ- षी भोगी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते । वामनपुराणे । खरोष्ट्राश्वन- रा गावः शकटादिरजादिकम् । दातव्यं केशवप्रीत्यै मासि मा- गशिरे नरैः॥ अथ पौषः । महाभारते 'प्रासादनमरादीनि गृहप्रावरणानि च । नारायणस्य तुष्टयर्थं पौषे देयानि यत्नतः ॥ अथमाघः । विष्णुः । 'माघे मास्यग्नि प्रत्यहं तिलैर्तुत्वा- सघृतशर्करं ब्राह्मणान्भोजयित्वा दीप्ताग्निर्भवति' । भविष्योसरे ।

·पश्चम उद्धारः। १५१ 'पौर्णमास्याममायर्या वा प्रारभ्य स्नानमाचरेत् । त्रिंशदिनानि पु- प्यानि मकरस्थे दिवाकरे । अप्राकृतशरीरस्तु यः कल्यं स्नानमा- चरेत् । पदे पदेश्वमेधस्य फलं पामोति मानव । वामनपुराणे । 'माघे मासि तिलाः शस्तास्तिलधेनुश्च दानतः। तूलेन्धनादयश्चान्ये माधवप्रीणनाय च । स्नानमन्त्रः 'मकरस्थे रवी माघे गोविन्दा- च्युत माधव । स्नानेनानेन मे देव यथोक्तफलदो भवेतिसङ्केपः ॥ अथ फाल्गुनः स्कान्दे । 'एकभक्तन्तु कुर्वाणः फाल्गुने मासि नित्यशः।स्त्रीषु सौभाग्यमामोति स्त्रियश्च परमप्रियाः।वामनपुरा- णे । 'फाल्गुने व्रीहयो गावो वस्त्रं कृष्णाजिनान्वितम् । गोविन्द- प्रीणनार्थाय दातव्यं पुरुषर्षभैः॥ अथागस्त्यायविधिः। मात्स्ये । 'प्रत्यूषसमये विद्वान्कुर्यात्त- स्योदये निशि । स्नानं शुक्लतिलैस्तद्वच्छुक्लमाल्याम्बरे गृही । स्थापयेदवणं कुम्भं माल्यवस्त्रविभूषितम् । पञ्चरत्नसमायुक्तं घृत- पात्रेण संयुतम् । नानाभक्ष्यफलैर्युक्तं ताम्रपात्रसमन्वितम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमत्यायतबाहुदण्डम् । चतुर्भु- जं कुम्भमुखे निधाय धान्यानि सप्तांकुरसंयुतानि । सकाशपु- ष्पाक्षतशुक्तियुक्तं मन्त्रेण दद्याट्विजपुङ्गवाय । उत्क्षिप्य लंबोदरदी- र्घबाहुमनन्यचेता यमदिङ्मुखस्थः । श्वेतां च दद्याद्यदि शक्ति- रस्ति रौप्यैः खैरहेममुखी सवत्साम् । धेनुं बहुक्षीरवतीं प्रणम्य मवस्त्रघण्टाभरणां द्विजाय । आ सप्तराजादुदयेऽर्यमस्य दातव्य- मेतत्सकलं नरेण । यावत्समाः सप्तदशाथवा स्युरथोर्ध्वमप्येव वद- न्ति केचित्' । मन्त्रश्च । 'काशपुष्पप्रतीकाश वह्निमारुतस- १ अगस्त्यः खनमाननि विप्रोऽयं विनिवेदयेत्' इति भविष्योक्ने ब्राह्मणस्य वैदिकमन्त्रेणेवा. ध्र्येऽधिकार । सचाय मन्त्र ऋग्वेदे द्वितीयाटफे चतुर्थाध्याये यथा-'अगस्त्य खनमान खनित्र मपत्य बलमिच्छमान् । उभी वर्णावषिरुन पुपोष सत्या देवेवाशिषो जगाम' ॥ इति ।

·१५१ स्मृतिसारोद्धारे। म्भव । मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमोस्तुते । विन्ध्यद्धिक्षय- कर मेघतोयविषापह । रत्नवल्लभ देवेश लङ्कावास नमोस्तु ते। वा- तापी भक्षितो येन समुद्रः शोषितः पुरा । लोपामुद्रापतिः श्रीमा- न्योऽसौ तस्मै नमोनमः। अनेन विधिना यस्त्वगस्त्यायं निवेदयेत् । इन्द्रलोकमवामोति रूपारोग्यसमन्वितः । सप्तैव लोकानामोति स- सार्घान्यः प्रयच्छति ॥ अथ चातुर्मास्यव्रतानि । भविष्योत्तरे । श्रीकृष्ण उवाच । चतुरो वार्षिकान्मासान्देवस्योत्थापनावधि । स्त्री वा नरोवा मद्भक्तो धर्मार्थ सुदृढव्रती ॥ गृह्णीयानियमान्नेतान्दन्तधावनपूर्वकम् । तेषां फलानि वक्ष्यामि तत्कर्तृणां पृथक्पृथक् ॥ मधुरगीभवेद्राजन्पुरुषोगुडवर्जनात् । तैलस्य वर्जनात्पार्थ सुन्दराङ्गः प्रजायते ॥ योगाभ्यासी भवेद्यस्तु स ब्रह्मपदमाप्नुयात् । कट्टम्लतिक्तमधुरक्षारकाषायजाबसान् ॥ यो वर्जयेत्स वैरूप्यं दौर्गत्यं नाप्नुयात्वचित् । फलत्यागेन मतिमान्बहुपुत्रश्च जायते ॥ शाकमात्राशनाद्भोगी त्वपक्कादोऽमलो भवेत् । दधिदुग्धादिनियमात्स्वर्गलोकं लभेन्नरः॥ भूमौ संस्तरशायी च विष्णोरनुचरो भवेत् । सदा मुनिः सदा योगी मधुमांसविवर्जनात् ॥ निराधिर् नीरुजो भोगी मुरामिषविवजनात् । एकान्तरोपवासेन ब्रह्मलोके महीयते ॥ धारणानखरोम्णान्तु गङ्गास्नानं दिने दिने । मौनव्रती भवेद्यस्तु तस्याज्ञास्खलिता भवेत् ॥

·पश्चम उद्धारः।
भूमौ भुङ्क्ते सदा यस्तु स पृथिव्याः पतिर्भवेत् ।
नमो नारायणायेति जप्त्वानशनजं फलम् ॥
पादाभिवन्दनाद्विष्णोर्लभेगोदानजं फलम् ।
विष्णुपादाम्बुजस्पर्शात्कृतकृत्यो भवेन्नरः ।।
विष्णुदेवकुले कुर्य्यादुपलेपनमार्जने ।
कल्पस्थायी भवेद्राजन्स नरो नात्र संशयः ।।
प्रदक्षिणशतं यस्तु करोति स्तुतिपाठकः ।
हंसयुक्तविमानेन सच विष्णुपदं व्रजेत्
तीर्थाम्बुना हरेः स्नानान्निर्मलं देहमाप्नुयात् ।
पञ्चगव्याशनात्पार्थ चान्द्रायणफलं लभेत् ॥
नक्तभोजी समग्रन्तु तीर्थयात्राफलं लभेत् ।
अयाचितेन चामोति वापीकूपक्रियाफलम् ॥
षष्ठकालेऽन्नभोज्येन स्वर्गस्थायी नरो भरेत् ।
नित्यस्नायी नरो यस्तु नरकं न स पश्यति ॥
भोजनं वर्जयेद्यस्तु स स्नानं पौष्करं लभेत् ।
पर्णेषु योनरो भुङ्क्ते कुरुक्षेत्रफलं भवेत् ।।
शिलायां भोजनान्नित्यं प्रयागस्नानजं फलम् ।
यामद्वयं जलत्यागी न रोगैः परिभूयते
एवमादिव्रतैः पार्थ तुष्टिमायाति केशवः ।
मात्स्ये विशेषः ।
'आषाढादिचतुर्मासमभ्यङ्गं वर्जयेन्नरः।
भोजनोपस्करं दद्यात्स याति भवनं हरेः ।।
आषाढादिषु वै यस्तु वर्जयेन्नखकर्तनम् ।
वृन्ताकं च चतुर्मासं मधुसपिघंटान्वितम् ॥
२०

·स्मृतिसारोद्धारे।
कार्तिक्या तत् पुनमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम् ॥
महाफलानि यस्त्यक्त्वा चतुर्मासं द्विजातये ।
हैमानि कार्त्तिके दद्याद् गोप्रदानसमं ततः ।
एतत्फलव्रतं नाम मूर्यलोकफलप्रदम् ।।
चातुर्मास्यव्रतं नित्यम् । यदाह महाभारते ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान वाहयेत्केनचिन्नरः ।
व्रतेन नोचेदाप्नोति कल्मषं वत्सरोद्भवम् ॥
तथा । वार्षिकांश्चतुरो मासान्त्रतं किञ्चित्समाचरेत् ।
असम्भवे तुलार्के च कर्त्तव्यं तत्प्रयत्नतः ॥
एतद्वतोपक्रमे मन्त्रावाह सनत्कुमारः।
'इदं व्रतं मयादेव गृहीतं पुरतस्तव ।
निर्विघ्नं सिद्धिमायातु प्रसन्ने त्वाये केशव ॥
गृहीतेऽस्मिन्त्रने देव यद्यपूर्णे म्रियाम्यहम् ।
ततो भवतु संपूर्ण त्वत्प्रसादाजनाईन' ।।
महाभारते। चतुर्दा गृह्य वै चीणं चातुर्मास्यव्रतं नरः।
कार्तिक शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत् ।।
चतुर्दा एकमादिप्रकारचतुष्टयेनेति ।
श्रीविश्वंभरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
मुक्त कनियमविनिर्णयनामाभूत्पञ्चमोद्धारः॥ ५ ॥

·षष्ठ उद्धारः। संक्रान्तिनि- णयः। अथ षष्ठे समुद्धारे मंक्रान्त्यादित्रयं मया । निर्णीयते सप्तमे तु श्राद्धं निर्णेष्यतेऽखिलम् ॥ संक्रान्त्यादित्रयम् संक्रान्तिर्मलमास उपरागश्चेति । तत्र संक्रान्ति ममूर्यस्य पूर्वराशिपरित्यागेन राश्यन्तरगम- नम् । सा च द्वादशमु मासेषु द्वादशविधा माघतोगण- येत् । अयनविषुवद्विष्णुपदीषडशीतयः। पुनरेवं श्रा- वणत इति । वृद्ध्वमिष्टः । 'अयने विषुवे द्वे च चतस्रः षड- शीतयः । चतस्रो विष्णुपद्यस्तु संक्रान्त्योद्वादश स्मृताः । मृगक- र्कटसंक्रान्ती द्वे उदद्गक्षिणायने । विषुवे द्वे तुलामेषौ गोलमध्ये ततोपरा । मृगो मकरः । गोलं चलनम् । अयनविषुवयोर्गोलम- ध्य इत्यर्थः । ज्योतिर्वसिष्ठः । 'वृषश्चिककुम्भेषु सिंहे चैव यदा- रविः । एतद्विष्णुपदं नाम विषुवादधिकं स्मृतम् । कन्यायां मि- थुने मीने धनुष्यपि रवेर्गतिः । षडशीतिमुखाः प्रोक्ता षडशीति- गुणाः फलैः' इति । पुलस्त्यः ॥ 'अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वि- तये तथा । युगादिषु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणाहते ॥ अयने को- टिगुणितं लक्षं च विषुवे फलम् । षडशीत्यां सहस्रं तु फलं वि- ष्णुपदीषु च । शातातपः । 'मूर्यस्य संक्रमे पुण्ये न स्नायाद्यदि मानवः । सप्तजन्मनि रोगी स्याद्दुःखभागी च जायते ॥ संक्रा- न्त्यां यानि दत्तानि हव्यकव्यानि मानवैः । तानि तेभ्यो ददा- त्यर्कः सप्तजन्मसु निश्चितम् । स्मृत्यन्तरे विशेषः । 'मध्ये विपुवः ति दानं विष्णुपदे दक्षिणायने चादौ । षडशीतिमुखेऽतीते तथो- दगयने च भूरिफलम्। अथ संक्रान्तेः सूक्ष्मकालत्वात्कनिहतया पुण्यकालमा- ह वृद्धवसिष्ठः । 'संक्रान्तिसमयः सूक्ष्मः दुज्ञेयः पिशितेक्ष- णैः । तयोमाचाप्यधश्चोर्दू त्रिंशन्नाड्यः पवित्रकाः' । इंद ·स्मृतिसारोद्धारे। सामान्यं, विशेषमाह स एव 'अतीतानागते पुण्ये द्वे उदग्द- क्षिणायने । त्रिंशत्कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः पराः। वर्तमाने तुलामेषे नाड्यस्तूभयतो दशेति । माधवीये चिन्तामणौ तु वि- शेषः । 'त्रिंशत्कर्कटके नाड्यो मकरे तु दशाधिकाः। षडशी- त्यां तु दशैवोत्तरा नाड्य इति लिखितम्, तत्तु । 'पुण्यायां विण्णु- पद्यां तु माक्पश्चादपि षोडश । षडशीत्यां व्यतीतायां षष्टिरु- तास्तु नाडिका' इति वसिष्ठवचनेन विरुध्यते इति चेन्न । चतसृ- णां षडशीतीनामेकैकस्याः पञ्चदश नाड्यः पुण्याः, एवं मिलि- त्वा षष्टिसंख्याका भवन्तीत्यभिप्रायात् । न च संक्रान्तिसामान्य- विषयत्वेनाधश्चोर्ध्वं त्रिंशन्नाड्यः पवित्रा इत्युक्तम्, वाक्यान्तरेषु तु दशषोडशादिनाडीनां पुण्यत्वमुक्तमिति विरोध इति वाच्यम् । त्रिंशन्नाडीनां पुण्यत्वं तदपेक्षया षोडशनाडीनां पुण्यतरत्वं तद- पेक्षया दशनाडीनां पुण्यतमत्वमिसभिसंधेरिति । यदाह वसिष्ठः । 'या याः सन्निहिता नाड्यस्तास्ताः पुण्यतमा इति। वृद्धवसिष्ठोवि- शेषमाह 'अति संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् । रात्री संक्रमणे पुण्यं दिनार्द्ध स्नानदानयोः । अर्द्धराबादधस्तस्मिन् म- ध्यान्हस्योपरिक्रिया। उदा संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्महरद्वयम् । य- दार्द्धरात्रै संक्रान्तिस्तदा दिनद्वयं पुण्यम् । यदाह वृद्धवसिष्ठः । 'संक्रमस्तु निशीथे स्यात्षड्यामाः पूर्वपश्चिमाः । संक्रान्तिकाले वि- ज्ञेयास्ततस्नानादिकं चरेत् ।ज्योतिर्वसिष्ठः। 'पूर्णे चैवार्द्धरात्रे तु य- दासंक्रमते रविः। तदा दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटौ।मकरकर्कट- योस्तु विशेषमाह वृद्धगार्ग्यः। यद्यस्तमयवेलायांमकरंयाति भास्क- र प्रदोपे चार्द्धरात्रेच स्नानं दानं परेहनि । अर्द्धरात्रे तवा सं- क्रान्तौ दक्षिणायने । पूर्वमेव दिनं ग्राह्यं यावन्नोदयते रविः ।भ- विष्योत्तरे। 'मिथुनात्कर्कसंक्रान्तियदि स्यादंशुमालिनः । प्रभाते ·षष्ठ उद्धारः। वा निशीथे वा कुर्यादहनि पूर्वतः । कार्मुकं च परित्यज्य मृगं संक्रमते रविः । प्रदोषे वार्द्धरात्रे वा स्नानन्दानं परेहनि' । यत्तु । 'आदौ पुण्यं विजानीयाद्यद्यभिन्ना तिथिर्भवेत् । अर्द्धरात्रे व्यती- ते तु विज्ञेयमपरेहनि' । अस्यार्थः । यद्यर्द्धरात्रे तत्पूर्वदिनतिथ्या अभिन्ना तिथिर्भवति तदा पूर्वदिनं पुण्यं, भिन्नायां तिथावर्द्धरात्रे व्यतीते च परदिनं पुण्यमिति । देवीपुराणे। 'आसन्नसंक्रमे पुण्यं दिनार्द्ध स्नानदानयोरिति विशेषवचनम् । तन्मकरकर्कटव्यतिरि- क्तविषयं । हेमाद्रिस्तु वृद्धगाय॑भविष्योत्तरवचनान्यनाहस 'अ- र्द्धरात्रे कुलीरश्चेत्पुण्यं पूर्वमहर्भवेत् । यद्यर्द्धरावे मकरः परं पुण्यं प्रकीर्तितम्' इति स्वयं संजग्राह । अत्र 'रात्रौ स्नानं न कुर्वीत दान- चैव विशेषत' इति निषेधे प्रतिप्रसवमाह जाज्ञवल्क्यः । 'राहुदर्श- नसंक्रान्तिविवाहात्ययद्धिषु । स्नानदानादिकं कायं निशि काम्यत्रतेषु च। अथ संक्रान्तिप्रसङ्गानदीनां रजोदोष उच्यते । व्याघ्रपा- दः। 'सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगा। भविष्योत्तरे विशेषः। 'आदौ क- कटके देवि महानद्यो रजस्वलाः । त्रिदिनं च चतुर्थेति शुद्धाः स्युर्जाह्नवी यथा' । प्रतापरुद्रीये विशेषः । 'याः शोषमुपगच्छन्ति ग्रीष्मे कुसरितोभुवि । तासु प्रापि न स्नायादपूर्णे दशवासर' इ- ति । स्मृतिसंग्रहे । 'तपनस्य सुता गङ्गा गौतमी च सरस्वती । रजसा नाभिभूयन्ते वेणाच नदसंज्ञिताः। रजोदुष्टमप्यंबु गङ्गाज- १ महानद्यश्च ब्राह्मे-गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका तापी पयोष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः ॥ भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च विहस्ता च विन्ध्यस्योत्तरसं- स्थिताः। द्वादशैतामहानद्यो देवर्षिक्षेत्रसम्भवाः ॥

·स्मृतिसारोद्धारे। लसङ्गात्पावनं भवति । तदुक्तं मात्स्ये । 'पुण्यांभसा समायोगाद्- दुष्टमप्यम्बु पावनमिति । महाभारतेपि । 'अपवित्रमपि प्राप्य गङ्गां याति पवित्रताम्' इति सूर्यसेनीये । तन्न । 'तासु स्नानं न कुर्वीते- तिवचनान्नद्यधिकरणकस्नाननिषेधात् । रजोदुष्टा हि नद्यो नतू- द्धृतं तज्जलं वचनाभावादिति व्याघ्रपादः । 'अभावे कूपवापीना- मनपायिपयोभृताम् । रजोदुष्टे विपर्यासे ग्रामभोगी न बाध्यते । इति वचनं भोगः स्नानमेव निषिद्धम् प्रतिप्रमूयत इतिध्येयम् ॥ अथ मलमासनिर्णयः। मलमासश्चान्द्रः सितादिःसंक्रान्तिर- हितः संक्रान्तिद्वययुतश्चति । मलमासो द्विविधः, अधिमासः क्षय- मासश्च । संक्रान्तिरहितोधिमासः, संक्रान्तिद्वययुतः क्षयमासइति । तदुक्तं काठकगृह्ये । 'यस्मिन्मासे न संक्रान्तिः संक्रान्तिद्वयमेव वा । मलमासः स विज्ञेयोमासः स्यात्तु त्रयोदशः। यत्रामावास्याद्वयमध्ये न संक्रान्तिः संक्रान्तिद्वयं वा स मलमास इत्यर्थः । यदाहगार्यः । 'अमावास्याद्वयं यत्र रविसंक्रान्तिवर्जितं । मलमासः स विज्ञेयो- मासः श्राद्धाख्य उत्तरः । एकराशिगते सूर्ये यदा दर्शद्वयं भवेत् हव्यकव्यक्रियाहन्ता तदा ज्ञेयोधिमासकः' । नामव्यवस्थामाह व- सिष्ठः। 'मासे सवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदाभवेत् । तत्रोत्तरश्चोत्तमः स्यात्सूर्यस्य च मलिम्लुचः । अयमधिमाससंशोपि असंक्रान्तिमा- से वाद्यो मलिम्लुचः उत्तरः शुद्धः । द्विसंक्रान्तमासस्तु मल- मास एन नाधिमासः । तदाह सत्यः । 'राशिद्वयं यत्र मासे संक्र- मेत दिवाकरः । नाधिमासो भवेदेष मलमासस्तु केवलम् । द्विसं- क्रान्तमासः क्षयाख्योपि । ज्योतिः शास्त्रे । 'असंक्रान्तिमासोधिमा- सः स्फुटं स्याद्विसंक्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः का. र्चिकादित्रये नान्यतः स्यात्तदा वर्षमध्येधिमासद्वयञ्च । एकत्र मा- ·षष्ठ उद्धारः। सद्वितयं यदि स्यादधिकं तत्र परोधिमासः। त्रयोदशं तु श्रुति- राह वेदे चतुर्दशः कापि न चास्ति दृष्टः । अयं च त्रयोदशो मा- सः त्रिंशमासादृ षट्त्रिंशमासात्पूर्वं भवतीति नियमः । ज्योतिः शास्त्रे 'त्रिंशत्पत्रिंशमासस्य ह्याभ्यन्तरयाईयोः । अधिमासोऽवक- ल्प्येत वादरायणकीर्तितः' । अनयोरेवासंक्रान्तस्य संसर्पकइति द्विसंक्रान्तस्याहपतिरिति च मंज्ञान्तरम् । तदुक्तम् । 'दर्शद्वयं यदै- कस्मिन्सौरे संसर्पकोभवेत् । अहपतिर्यदकस्मिंश्चान्द्रे द्वौ संक्रमौ तदा । संसर्पाहर्पतीचेति द्विविधावधिमासकौ । मासौ पूर्वापरौ दुष्टौ परपूर्वी शुभावहौ' इति । अत्रेदं बोध्यम् । स्फुटमानागत एवाधि- मासः, न तु मध्यममान एव, तस्य श्रौतस्मार्त्तव्यवहारानुपयोगात् । तदुक्तम् । 'इन्द्रामी यत्र हूतेये मासादिः सम्प्रकीर्तितः। अग्नीषोमो स्मृतौ मध्ये पर्याप्तौ पितृमोमको। तमतिक्रम्य तुर्यदा रविगच्छेत्क- दाचन । आद्योमलिम्लुचो ज्ञेयो द्वितीयः प्रकृतः स्मृत' इतिवचनाभ्यां शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तो भवतीति । अस्य नियतं भवनकालमाह 'द्वात्रिंशाद्भग्गतेर्मासदिनैः पोडशभिस्तथा । चतुर्घटीयुतैर त्रपतत्ये- कोऽधिमासक' इति । अत्र वाक्ये दर्शान्तविवक्षाया कृष्णद्वितीयायां घटिकाचतुष्टयगतेधिमासोपक्रमः प्राप्तः। अतएवोक्तं 'असंक्रन्तिमा- सोधिमासः स्फुटं स्यादिति । स्फुटः स्फुटमानलब्धः। मध्यममाना गतस्यासंक्रान्तस्य ज्योतिश्शास्त्र एवोपयोगः । अयं चाधिमासो न मध्यममानागताधिमासवन्नियतः । व्यभिचारस्य स्फुटत्वादिति । उक्तं हि । 'पष्टया तु दिवसमासः कथितो वादरायणैः । पूर्वा- द्धन्तु परित्यज्य कर्त्तव्या उत्तरे क्रिया' इति । एवं द्वि- संक्रान्तमामोपि शुक्ल प्रतिपदादिः। यदा चायं भवति तदा वर्षम- ध्ये क्षयमासस्योभयत एकया मंक्रान्न्याऽमंक्रान्तमासदयं भवतीति । तदुक्तम् । तदा वर्षमध्येधिमामद्रयं चेति । वर्ष चात्र पूर्वासंक्रा- ·स्मृतिसारोद्धारे। न्तादिकं चान्द्रमासद्वादशभिर्भवति न चैत्रादिकम् । चैत्रादिषट्- के कदाचिदपि द्वितीयासंक्रान्त्यसम्भवात् । अयश्च मासद्वयात्मक- स्तदुक्तम् । 'दर्शान्तयोयोर्मध्येऽधिमासश्चैत्रसंज्ञकः। द्वे संक्रान्ती- क्षयः स्यात्स एकोपि यात्मको भवेत्' इति । अत्रोत्तर एवासंक्रान्तो मलिम्लुचम् । यदाह जाबालिः । 'एकस्मिन्नाप वर्षे च द्वौमासाव- धिमासकौ । पूर्वो मासः प्रशस्तः स्यादपरस्तु मलिम्लुच' । त- था। 'मासद्वयेऽब्दमध्ये वा संक्रान्तिन यदा भवेत् । प्रकृतस्तत्र पूर्व- स्स्यादधिमासस्तथोत्तर' इति। यदाश्विनादिषट्के एकोऽसंक्रान्तः। अपरस्तदुत्तरचैत्रादिषट्के तदा पूर्वोऽसंक्रान्तः शुद्धः। तदुक्तं ब्र ह्मसिद्धान्ते । 'चैत्रादर्वाङ्नाधिमासः परतस्त्वधिको भवेत् । दृष्ट्वाहि सर्वशास्त्रेषुतस्मिन्मूर्तिस्त्रयोदशी' इति । तस्मिन्नुत्तरश्चैत्रादिषट्के त्र- योदशी मूर्तिधिमासरूपा । चैत्रादागित्याश्विनपर्यन्तं वोध्य- म् । अत एवोक्तं 'घटकन्यागते मूर्ये वृश्चिके चापके तथा । मकरे वाथ कुम्भेच नाधिमासो विधीयते । मासः कन्यागते भानावसं- क्रान्तो भवेद्यदि । दैवं पित्र्यं तथा कर्म तुलास्थे कर्तुरक्षयम्' इति सङ्केपः ॥ अथाधिमासकार्याकार्यनिर्णयः । काठकपरिशिष्टे । 'म- ले ऽनन्यगति नियां कुर्यानैमित्तिकी क्रियां' । वृहस्पतिः। 'नि- त्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे । तीर्थश्राद्धं गजच्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च । यमः। 'गर्भे वार्द्धषिके भृत्ये श्राद्धकर्मणि मासिके । सपिण्डीकरणे नित्ये नाधिमासं विवर्जयेत् । तीर्थस्नानं जपो होमो यस्तु व्रीहियवादिभिः। जातकान्तकाणि नव- श्राद्धं तथैव च । मघात्रयोदशी श्राद्धं श्राद्धान्यपि च षोडश । १ नविद्यते अन्या आचरणरूपातू गतिर्यस्याःसा तथा ताम्, तथा च यस्या अन्यस्मिन् मासे करणेऽपि न सम्पूर्णतासिद्धिस्ताम् ॥

·पष्ठ उद्धारः । १६१ चन्द्रसूर्यग्रहे स्नानश्राद्धदानजपादिकम् । कार्याणि मलमा- सेपि नित्यं नैमित्तिकं तथा' । अत्र तीर्थस्नानमपूर्वतीर्थस्नान- भिन्नम् । 'मलमासेप्यनादृत्ततीर्थयात्रां विवर्जयेत्' इति वचनात् । नैमिचिकं तु पूर्वत्र परत्र वा यदैव निमित्त सम्पद्यते तदैव कार्यम् । सदाह गभस्तिः 'जातकर्माणि यच्छ्राद्धं नवश्राद्धं तथैव च । ग्रहणे पुंसवादौ च तत्पूर्वत्र परत्र वा' । पूर्वत्र परत्र वा मासे, निमित्तवशा- दितिशेषः । मात्स्ये । 'चन्द्रसूर्यग्रहे चैव मरणे पुत्रजन्मनि । म- लमासेपि देयं स्याहत्तमक्षयकारकम् । मरीचिः । 'योगे चालभ्य- योगेपि सीमन्ते पुंसवे तथा । यदानादिकमुद्दिष्टं पूर्वत्रापि न दु- व्यति' । व्यासः । 'श्रौतस्मातक्रिया याश्च द्वादशे मासि कीर्तिताः । त्रयोदशे तु ताः सर्वाः राक्षस्यः परिकीर्तिता। एतत्काम्येष्टिविषयम् । यदुक्तं गृह्यपरिशिष्टे । 'अवषट्कारहो- माश्च पर्व चाग्रयणं तथा । मलमासेपि कर्त्तव्याः काम्या इष्टी- विवर्जयेत्' । अवषट्कारहोमा अग्निहोत्रोपाशतवैश्वदेवाद्याः। पर्व दर्शपौर्णमासेष्टिः पार्वस्थालीपाकश्च । आग्रयणं नवान्नेन क्रि- यमाणेष्टिः, सा चापदि पुरातनान्नाभावे । नवात्र भोजनार्थ क- नव्या नवनापदि । मात्स्ये । 'दर्श चाहरहः श्राद्धं दानश्च प्रतिवा- सरम् । गोभूतिलहिरण्यानां मासेपि स्यान्मलिम्लुचे । ऋष्य- शृङ्गः। 'सव्वत्सरातिरेकेण मासो यः स्यान्मलिम्लुचः। तस्मिस्त्र- योदशे श्राद्धं न कुर्यादिन्दुसङ्ख्ये' । अयं निषेधो दार्शिककाम्य- श्राद्धविषयः । यदाह जाबालिः । 'नित्यं नैमित्तिकं चैव श्राद्धं कुर्यान्मलिम्लुचे । तिथिनक्षत्रवारोक्तं काम्यं नैव कदाचन' । मलमासमृतानां तु मलमासे प्रसाब्दिके प्राप्ते मलमास एव मलमासमृताना शार्षिकम् कार्य न शुद्धे । तदाह भृगुः। 'मलमासमृतानान्तु यच्छाद्धं प्रति- १ अलभ्ययोगे|दयपद्भकादियोगे।

·स्मृतिसारोद्धारे। वत्सरम् । मलमासे तु सत्कार्यं नान्येषान्तु कदाचन । तुशब्द एवार्थे । सत्यतपाः । 'वर्षे वर्षे तु यच्छाद्धं मृताहे तन्मलिम्लुचे । कुर्यात्तत्र प्रमीतानामन्येषामितरत्रतु' । वृद्धवसिष्ठः । श्राद्धीयाहनि सम्मा- से अधिमासोभवेद्यदि । मासद्रयेपि कुर्वीत श्राद्धमेवं न दुष्यति' । व्यासः । षष्टिभिर्दिवसैर्मासः कथितो वादरायणः । उत्तरे देवका- याणि पितृकार्याणि चोभयोः । इदं वचनद्वयं मासिकादिश्रा- द्धविषयं, तदुक्तं स्मृतिचन्द्रिकायाम् । 'योगादिकं मासिकं च श्रा- द्धं चापरपक्षिकम् । मन्वादिकं तैर्थिकं च कुर्यान्मासद्रयेपि वा। आपरपक्षिकमाश्विनापरपक्षीयीभन्नं सर्वमासकृष्णपक्षीयम् । 'द्धि- श्राद्धं तथा सोममग्न्याधेयं महालयम् । राजाभिषेकं काम्यञ्च न कुर्याद्भानुलाविते' इति । 'महालयाष्टकाश्राद्धोपाकाद्यपि क- र्म यत् । स्पष्टमासविशेषाख्याविहितंवर्जयेन्मले' इति च भृगुपरि- शिष्टवाक्याभ्यां महालयश्राद्धस्य मलमासे निषेधात् । वसिष्ठः। 'असंक्रान्तेपि कर्त्तव्यमाब्दिकं प्रथमन्द्विजैः । तथैव मासिकं श्राद्धं सपिण्डीकरणं तथा' । सपिण्डीकरणमब्दे पूर्णे यत्क्रियते तदत्र ग्राह्यम्। अथाधिमासे वाणि । परिशिष्टे । 'सोमयागादिकर्माणि नित्यान्यपि मलिम्लुचे । महालयाष्टकाश्राद्धोपाकाद्यपि क- र्म यत् । स्पष्टमासविशेषाख्याविहितं वर्जयेन्मले' । स्पष्टमासे- ति मासविशेषनाना यद्विहितं कर्म वैशाखे कार्यमित्यादिक मलिम्लुचे वर्जयेदित्यर्थः । मनुदृहस्पती । 'अग्नयाधानं प्रतिष्ठाश्च जपदानव्रतानि च । देवव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः । माङ्गल्य- मभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत्' । वृषोत्सर्गः काम्य एवं नये- कादशे क्रियमाणः । तस्य नैमित्तिकत्वात् । 'बाले वा यदि वारद्धे शुक्रे वास्तङ्गते गुरौ । मलमास इवैतानि वर्जयेद्देवदर्शनम् । देव- ·षष्ठ उखार: 6. दर्शनमपूर्वं । तदाह गार्यः । 'अपूर्वदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युनष्ट- भार्गवे । मलमासेप्यनावृत्ततीर्थयात्रां विवर्जयेत्' । शातातपः । 'अस्तङ्गते गुरौ शुक्रे क्षीणे बाले मलिम्लुचे । व्रतारम्भापवर्गश्च न कुन्मिौजिवन्धनम् । गार्ग्यः । 'नवान्नप्राशनं चौलं विवाह मौञ्जिवन्धनम् । निष्क्रमं जातकम्माणि काम्यं वृषविसर्जनम् । अस्तङ्गते गुरौ शुक्रे वाले वृद्ध मलिम्लुचे । उद्यापनमुपारम्भं व्र- तानां नैव कारयेत्' । नामेतिखकाले चेदकृतं तन्न कार्यम् । 'ना- मकर्म च जातेष्टिं यथाकालं समाचरेत् । अतीपातेपि कुर्वीत प्र- शस्ते मासि पुण्यदम्' इति गार्यात् । अतीपाते मलमासादौ न पा- पदमित्यर्थः । वसिष्ठः। 'वापीकूपतडागादिप्रतिष्ठां यज्ञकर्म यत् । न कुर्यान्मलमासे ऽपि महादानवतानिच' इति । मरीचिः। 'गृहप्रवे- शगोदानस्थानाश्रममहोत्सवम् । न कुर्यान्मलमासेपि गुरुशुक्रे त- थास्तगे। मात्स्ये । 'आधानयज्ञकर्माणि प्रायश्चित्तव्रतानि च । नकुर्यान्मलमासेऽपि शुक्रगुर्वोरुपप्लवे' । स्मृतिसंग्रहे । 'आरम्भं दर्श पूर्ग ब्योराग्निहोत्रस्य चादिमम् । प्रतिष्ठारामकूपादि मलमासे विवर्जये त्।ज्योतिषे । उद्यानचूडाव्रतवन्धदीक्षाविवाहयात्रा च वधूप्रवेशः। तडागपत्रिदशप्रतिष्ठा वृहस्पती सिंहगते न कुर्यात्' । वायवीये। 'गयायां सर्वकालेषु पिण्डं दद्याद्रिचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयो।न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थेपि वृहस्पतौ'। नच प्राप्तगयस्यैव श्राद्धमनिषिद्धम्, यात्रैव तु निषिद्धतिवाच्यम् । 'अधिमासे च जन्मङ्के अस्नेच गुरुशुक्रयोः । तीर्थयात्रा न कर्त्तव्या मयागोदावरी विना' इतिवचने गयायात्राया निषेधादिति । अथ मलमासवतम् । प्रतापमार्चण्डे । अधिमासे तु सम्प्राप्ते द्वादशी वाथ पूर्णिमा । व्यतीपातदिने चापि किञ्चिदानं महाफलम् ॥

·स्मृतिसारोद्धारे।
सर्वयज्ञेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ।
तत्फलं समवामोति विष्णुलोके महीयते ॥
तस्योक्तदिवसे दानं विष्णुप्रीत्यै विधीयते ।
आज्यपकं गुडैर्युक्तं त्रयस्त्रिंशदपूपकम् ॥
कांस्यपात्रे विनिःक्षिप्य शक्तितो दक्षिणान्वितम् ।
उपानच्छत्रसंयुक्तं विप्राय विनिवेदयेत् ॥
कलाकाष्ठादिरूपेण यो नित्यं वर्तते हरिः।
गृहाण विमरूपेण तस्मै कालात्मने नमः ॥
यस्य हस्ते गदाचक्रं गरुडो यस्य वाहनम् ।
शङ्खः करतले पद्म स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
अधिमासे तु सम्प्राप्ते वस्त्रादिकमनन्तकम् ।
दानं गृहाण सर्वात्मन्बतसम्पूर्तिसिद्धये ॥
साज्यञ्च गुडसंयुक्तं त्रयस्त्रिंशदपूपकम् ।
प्राणिनां प्रीणनार्थाय तस्मै कालात्मने नमः ।।
कुरुक्षेत्रमिदं क्षेत्रं साक्षाद्विष्णुरयं द्विजः।
समादत्तमिदं सर्वं गृहाण पुरुषोत्तम ॥
अधिमासे तु सम्प्राप्ते पात्रयुक्तं जनाईनम् ।
उद्दिश्यापूपदानेन स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
येनाक्रान्तास्त्रयो लोका दानवाश्च वशीकृताः ।
शरण्यः सर्वभूतानां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥
एतेमन्त्राः । इति पद्मपुराणीयं विधानम् ।
अथ ब्रह्माण्डपुराणीयं उमामहेश्वरयोः सव्वाँदे अप्सरसा
दुर्वाससा दत्तशापानां कथाप्रसङ्गेनैतद्रतकथनम् ॥
'मासेऽधिके सदा देवि स्थाणुः पूज्यः सुरासुरैः।
यैरचितं स्थिरं लिङ्गं चलं वा पृथुलोचने ॥

·षष्ठ उद्धारः।
१६५
मलिम्लुचे मदीयं वा मासमेकं परानने ।
वसन्ति ते मम पुरे यावत्कल्पः समाप्यते ॥
अपूज्ये पूजयेद्देवं सर्वकामफलं लभेत् ।
अपूज्ये मलमासे । तत अप्सरसामुपाख्यानम् ॥
इष्टान् कामानवाप्नोति मासं सम्पूज्य शङ्करम् ।
मलिम्लुचे सदा देवि पुत्रपौत्रयुतो भवेत् ॥
लक्ष्मीवानायुरुत्तीर्णः शिवलोके महीयते ॥
अवैधव्यं लभेन्नारी गोसहस्रफलं लभेत् ।
नारी वा पुरुषो वापि कुमारी विधवाथवा ॥
यं यं कामयते कामं तं तं पूरयते नृणाम् ।
तत्र स्थाणुमूत्तौ शिवस्योमासहितस्य पूजा आवाहनाचुपचारैः॥
एकभक्तेन कर्त्तव्यं मासमेकं यतव्रतम् ।
त्रयस्त्रिंशत्प्रदातव्यं वैणवं मृण्मयं च यत् ॥
सोपस्करं फलयुतं नृणां सौभाग्यदं पदम् ।
समाप्ते तु व्रते पूर्णे जागरं पार्वतीपुरः॥
गीततूर्यनिनादैश्च क्षपयेच्छर्वरीमुखम् ।
उद्देष्टारं सपत्नीकं पूजयेद्यत्नतो गुरुम् ॥
प्रतिपच्छुक्लपक्षाच यावत्कृष्णचतुर्दशि ।
एकभक्तेन कर्त्तव्यं पश्चागतसमापनम् ॥
रुद्रयामलेपि । उमाशङ्करपूजनम् । दुर्वासा उवाच ।
श्रूयतां मलमासस्य विधानं कथयामि वः ॥
यस्य श्रषणमात्रेण मुच्यते पापकञ्चुकात् ।
मलमासमनुमाप्य शुक्लपक्षे तथापरे ।
तीर्थे वा यदि वा गेहे व्रतं कार्यं नरोत्तमैः॥
प्रतिपदिवसेऽष्टम्यां पञ्चम्यां वा प्रयत्नतः।

·स्मृतिसारोद्धारे।
एकादश्यां च भूतायां चतुर्वर्गफलप्रदम् ।।
सन्ध्यायां नियमं कुर्यादन्तधावनपूर्वकम् ।
मातरुत्थाय मेधावी स्नात्वावश्यकमाचरेत् ॥
तदनुमतिमामेकां सुवर्णस्य शिवाकृतिम् ।
कारयेद्वित्तमानेन स्नापयेच यथाविधि ॥
पञ्चामृतस्ततो वस्त्रयुग्मेन परिवेष्टितम् ।
ताम्रपात्रोपरिन्यस्य स्थापयेत्कलशे सुधीः ॥
जलपूर्णे सरत्ने च पूगीफलसमन्विते ।
भूपिते पुष्पमालाभिः सप्तधान्योपरिस्थिते ।।
तत्र प्रतिष्टां कुर्वीत स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
चन्दनेन सुगन्धेन पुष्पैः कालोद्भवैस्तथा ॥
धूपदीपैः सनैवेद्यैस्ताम्बूलैश्च फलैः शुभैः ।
अर्चयित्वार्पयेत्तत्र छत्रोपानत्कमण्डलुम् ॥
स्वस्थस्तदनु विमस्य सकाशाच्छृणुयात्कथां ।
अथाचार्य समभ्यर्च्य तस्मै देयं समर्पयेत् ॥
परिच्छदयुतं पश्चागोधूमानं सशकरम् ।
सघृतं भोजयेद्विप्रान् तेभ्यो दद्याच दक्षिणाम् ॥
गृहीत्वा ऽच्छिद्रवाक्यानि ततो भोजनमाचरेत् ।
अक्षारलवणं बालकुटुम्बपरिवेष्टितः ॥
एवं कुर्वन् व्रतं मर्यो मुच्यते पापसञ्चयात् ।
तस्मान्नरैः प्रयत्नेन कर्त्तव्यं पापभीरुभिः ॥
अब्दत्रयाजितं पुण्यमकृतं हन्ति नान्यथा ।
इति श्रीरुद्रयामलस्य मलमासनिर्णयः समाप्तः ।

·षष्ठ उद्धार अयोपरागनिर्णयः । उपरागो नाम पर्चपतिपत्सन्धौ राहुणा सूर्याचन्द्रमसोसः । तदुक्तं वृद्धगार्येण । 'पूर्णिमाप्रतिपत्सन्धौ राहुः संपूर्णमण्डलं । ग्रसते चन्द्रमकं च दर्शप्रतिपदन्तरे' । ब्रह्म- सिद्धान्ते । 'यावत्कालः पर्वणोन्ते तावत्पतिपदादितः । रवीन्दु- ग्रहणेऽनेहाः स पुण्यो मिश्रणाद्भवेत् । महानदीषु वान्यासु स्नानं कुर्य्यायथाविधि' । अत्रपान्तिमाभागः स्पर्शकालः, प्र. प्रहणेस्नानविधिः तिपदादिमो भागो मोक्षकाला, एतावन्मिश्रितोऽनेहाः का- लोग्रहणे पुण्यतम इत्यर्थः। वसिष्ठः । इन्दोर्लक्षगुणं पुण्यं खेर्दशगुणं स्मृतम् । गङ्गातोयेतु संप्राप्ते इन्दोः कोटी रवेईशा गवां को टिसहस्त्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । गङ्गास्नानं तत्फलं स्याद्राहुग्रस्ते निशाकरे । दिवाकरे पुनस्तद्रद्दशसंख्यमुदाहृतम्' । अत्र गङ्गाश- ब्देन वेणागोदावरीजाह्नव्यस्तिस्रोपि ग्राह्याः, तदाह ब्रह्मपु- राणे । 'तिस्रो नद्यो महापुण्या वेणा गोदा च जाह्नवी । गां हरी- सां(?) गता प्राप्ता गङ्गा इति च कीर्तिता' । गङ्गाद्यभावे 'वापीकू- पतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च । नयां नदे देवखाते सरसीषूद्धृता- म्बुनि । उष्णोदकेन वा स्नायाद्रहणे चन्द्रमूर्ययो । अत्रोष्णो- दकस्तानमातुरविषयम् । तदाह व्याघ्रः। 'आदित्यकिरणैः पूतं पु- नः पूतं च वह्निना । अतो व्याध्यातुरः स्नायाद् ग्रहणे चन्द्रमूर्य- योः। राहुवै हस्तिरूपेण असते चन्द्रमूर्य्ययोः। राहुस्पर्शे ततः स्ना- वा दानादौ कल्पते नरः । चन्द्रमूर्यग्रहे स्नायात्सूतके मृतकेपि च। अस्नायी मृत्युमामोति स्नायी मृत्युं न विन्दति' । म- हाभारते । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अ- कुणिस्तु नास्तिक्यात्प गौरिव सीदति । व्यासः। 'आ- पद्यनग्नौ तीर्थे च ग्रहणे चन्द्रमूर्ययोः । आमश्राद्धं द्विजो- दद्याच्द्रो दद्यात्सदैव हि । तथा 'अन्नाभाचे द्विजाभावे प्रवासे पु- अहणेश्राद्ध- विधि ।

·स्मृत्तिसारोद्धारे। घमन्मनि। हेमश्राद्धं गृहे शूद्र आम कुर्यात्सदैव हि । विष्णुः । 'सं- ध्याराग्योर्न कर्त्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः । तयोरपि च कर्त्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम् । भूमिर्गावः सुवर्णं च धान्यं वा यद्यदी- प्सितम् । तत्सर्व ग्रहणे देयमात्मनः श्रेय इच्छता' । बौधायनः । 'अश्रोत्रियः श्रोत्रियो वा अपात्रं पात्रमेव वा । सविद्यो वाप्यवि- धोवा ग्रहणे दानमर्हतिव्यासः। 'सर्व गङ्गासमं तोयं सर्वे व्यासस- मा द्विजाः । सर्वं भूमिसमं दानं ग्रहणे चन्द्रसूर्यायोः। अङ्गिराः। 'सर्वे वर्णाः सूतकेपि मृतके राहुदर्शने । स्नात्वा श्राद्धं प्रकुर्वी- रन्नानन्त्याय तदिष्यते । मूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने । ता- वदेव भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिर्न दृश्यते । व्याघ्रः । 'स्मार्चकर्मपरि त्यागो राहोरन्यत्र सूतके । श्रौतकर्मणि तत्कालस्नानाच्छुद्धिम- वाप्नुयात्' । व्यासः । 'त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्त- था। मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः । अत एते त्र- यः कालाः श्रेष्ठमध्यकनिष्टकाः । तथा । 'ग्रस्यमाने भवेत्स्नानं अस्ते होमो विधीयते । मुच्यमाने भवेदानं मुक्ते स्नानं पुनर्भवेत्' । मार्कण्डेयः । 'चन्द्रे वा यदि वा सूर्ये दृष्टे राही महाग्रहे। अक्षयं कथितं पुण्यं तत्रा तु विशेषतः' । अत्र दृशिश्चाक्षुषज्ञानवचनो न ज्ञानसामान्यमभिधत्ते । तथा सति रात्रौ सूर्यग्रहे दिवा चन्द्रग्रहे च शास्त्रतोऽवगते स्नानादिकं प्रसज्येत । नचेष्टापत्तिः 'सूर्यग्रहो य. दा रात्रौ दिवा चन्द्रग्रहो भवेत् । तत्र स्नानं न कुर्वीत दद्यादानं नच कचित्' इतिषट्त्रिंशन्मतवचनात् । महाभारते । 'अर्वाग्या- मत्रयादिन्दोहणे भुक्तिमाचरेत् । तूर्ययामादधश्चैव रा- मनियम. हुग्रस्ते दिवाकरे' । वृद्धवसिष्ठः। 'सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्व यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रीन्बालवृद्धातुविना' । मात्स्येविशेषः। 'अपराह्ने न मध्याह्ने मध्याह्ने न तु सङ्गवे । भुञ्जीत प्रहणे भोज- ·षष्ठ उद्धारः । चेत् सङ्गवे स्यान्न पूर्व भुजिमाचरेत् ॥ अपराह्ने चेदुपरागः स्यान्न मध्याह्ने भुज्जीतेत्यादिरर्थः । इदं बालादिविषयम् । वसिष्ठः-'ग्रहणं तु भवेदिन्दोः प्रथमादधियामतः भुजीतावर्त्तनात्पूर्व पश्चिमे - थमादधः। प्रथमाद्रातिप्रथमयामात् । पश्चिमे रात्रिपश्चिमयामे । प्रथमात रात्रिप्रथमयामात् । मार्कण्डेयः । 'चन्द्रस्य यदि वा भा- नोर्यस्मिन्नहनि भार्गवम् । ग्रहणं तु भवेत्तस्मिस्तत्पूर्व भोजन नरः । नाचरेत्संग्रहं चैव तथैवास्तमुपागते । यावत्स्यानोदयस्त- स्य नाश्नीयात्तावदेव तु । मुक्तिं दृष्ट्वा तु भुञ्जीत स्नानं कृत्वा ततः परम्' । दृष्ट्वेति ज्ञानोपलक्षणम् । विष्णुधर्मोत्तरे । 'अहोरात्रं न भो- क्तव्यं चन्द्रमूर्यग्रहो यदा । मुक्तिं दृष्ट्वातु भोक्तव्यं स्नानं कृत्वा ततः परम् । इदमपि ग्रस्तास्तपरम् । वृद्धगौतमः । 'चन्द्रमूर्यग्रहे नाद्यात्तस्मिन्नहनि पूर्वतः । राहोविमुक्ति विज्ञाय स्नात्वा कुर्वीत भोजनम् । अत्र विज्ञायेति न दृष्ट्वा । तेन मेघाच्छादनेप्युदयं ज्ञात्वा भुञ्जीतेत्यर्थः । प्रतापमार्तण्डे । 'सूयेन्दुग्रहणं यावत्तावत्कुर्या- जपादिकम् । न स्वपेनच भुञ्जीत स्नात्वा भुञ्जीत मुक्तयोः । मु- क्तयोश्च कृतस्नानः पश्चाद्भुङ्ग्यात्स्ववेश्मान' । अनेन परान्नभोजन- निवृत्तिः । 'अस्तोदये विधोः पूर्वं नाह जनमाचरेत् । शाता- सपः । 'नाद्यात्सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् । प्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात्तु मुक्तयोः । मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा' । नारदः । 'संक्रान्त्यामुपवासं च कृष्णैकाद- शिवासरे। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव न कुर्यात्पुत्रवान् गृही' । तथा । 'चन्द्रमूर्यग्रहे नाद्यादद्यात्स्नात्वा विमुक्तयोः । अमुक्तयोरस्तगयोः १ विशेपोनिगदे-निद्रायां जायते रोगो मूत्रे दारिद्यमाप्नुयात् । पुरीषे कृमियोनिः स्यान्मैथुने ग्रामशूकरः ॥ अभ्यङ्गे च भवेत्कुष्ठी भो- जनेस्यादधोगतिः । वश्चने च भवेत्सो वधे च नरकं व्रजेत् । इति । ૨૨ ·स्मृतिसारोद्धारे। स्नात्वा दृष्ट्वापरेऽहनि' । विष्णुः । 'चन्द्र सूर्योपरागेतु नाश्नीयाद्दे- विमुक्तयोः । अस्तञ्च गतयोर्भुज्यादृष्ट्वा स्नात्वापरेहनि' । यच्च । 'सायाहूने सङ्गवेनीयात्पराह्ने सङ्गवादधः । मध्याह्ने परतो ऽश्नी- यानोपवासो रविग्रहे। तथा 'मेघमालादिदोषेण यदि मुक्तिर्न दृश्य- ते। आकलय्य ततः कालं स्नात्वा भुञ्जीत वाग्यतः । अत्राकलन- ज्ञानमात्रं नतु चाक्षुषः संग्रहश्च । 'काले यावति शास्त्रतः सुविदि- तोहग्ज्ञानयोग्यापि वा, प्रोक्तः पुण्यकरो ग्रहोथ विफलोदेशान्त- रस्थः सचेत् । समर्थस्य ग्रहणभोजने प्रायश्चित्तमाह कात्यायनः। 'चन्द्रमूर्य- ग्रहे भुक्त्वा प्राजापत्येन शुध्यति । तस्मिन्नेव दिने भुक्त्वा त्रिरात्रे- णैव शुध्यति' । व्यासः। 'मूर्य्यवारे रविनासः सोमवारे विधोर्ग्रहः। चूडामणिरितिख्यातस्तत्रानन्तफलं भवेत् । वारेष्वन्येषु यत्पुण्यं ग्रहणे चन्द्रमूर्ययोः । तत्पुण्यं कोटिगुणितं ग्रहे चूडामणौ भवेत् । अहणे त्वेकरात्राद्युपवासः काम्यस्तदुक्तं गालवेन । 'एकरावमुपो- ध्यैव ग्रहणे चन्द्रमूर्ययोः। कञ्चुकादिव सर्प स्य निवृत्तिः पा- पकोशतः । त्रिरात्रं योापवशेद ग्रहणे चन्द्रमूर्ययोः । स्नात्वा दत्वा च विधिवन्योदते ब्रह्मणासह' इति । अथ यस्य जन्मराशौ जन्म: वोपरागस्तस्य विधिरुच्यते । ज्योतिषे । होरायां गृह्यते यस्य नक्षत्रे वा निशाकरः। प्राणसन्देहमानोति स वा मरणमृच्छति ॥ होरायां लग्नगे। मात्स्ये । यस्य राशिं समासाद्य भवेद्रहणसंभवः ॥ तस्य स्नानं प्रवक्ष्यामि मन्त्रौषधिसमन्वितम् । चन्द्रोपरागे संप्राप्ते कृत्वा ब्राह्मणभोजनम् ॥ संपूज्य चतुरो विमाञ् शुक्लमाल्यानुलेपनैः ।

·पष्ठ उद्धारः।
१७१
पूर्वमेवोपरागस्य समानीयौषधादिकम् ॥
स्थापयेचतुरः कुंभानग्रतः सागरानिव ।
गजाश्वरथ्यावल्मीकसङ्गमहदगोकुलातु ॥
राजद्वारप्रदेशाच्च मृदमानीय निक्षिपेत् ।
पञ्चगव्यं पञ्चरत्नं पञ्चत्वक् पञ्चपल्लवम् ॥
रोचनं पद्मकं शॉ कुङ्कुमं रक्तचन्दनम् ।
शुक्तिस्फटिकतीर्थाम्बुसितसर्षपगुग्गुलून् ।
मधुकं देवदारुं च विष्णुकान्तां शतावरीम् ।
बलां च सहदेवीं च निशाद्वितयमेव च ॥
एतत्सर्वं विनिक्षिप्य कुंभेष्वावाहयेत्सुरान् ।
सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः ।
आयान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः ॥
योऽसौ वज्रधरो देव आदित्यानां प्रभुर्मतः ।
सहस्रनयनस्तेऽसौ ग्रहपीडां व्यपोहतु ॥
मुखं यः सर्वदेवानां सप्ताचिरमितद्युतिः ।
चन्द्रोपरागसंभूताममिः पीडां व्यपोहतु ॥
यः कर्मसाक्षी लोकानां धम्मों महिषवाहनः ।
यमश्चन्द्रोपरागोत्थां ग्रहपीडां व्यपोहतु ।।
रक्षोगणाधिपः साक्षान्नीलाञ्जनसमप्रभः ।
खड्गहस्तोऽतिभीमश्च ग्रहपीडां व्यपोहतु ॥
नागपाशधरो देवः सदा मकरवाहनः ।
स जलाधिपतिश्चन्द्रग्रहपीडां व्यपोहतु ॥
योसाविन्दुधरोदेवः पीनाकी वृषवाहनः ।
चन्द्रोपरागपापानि स नाशयतु शङ्करः॥
त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
ब्रह्मविष्ण्वकरुद्राश्च दहन्तु मम पातकम् ॥
एवमावाहयेत्कुंभान्मन्त्रैरेतैश्च वारुणैः ।

·१७२ स्मृतिसारोद्धारे । एतानेव तथा मन्त्रान्स्वर्णपट्टे विलेखयेत् ।। ताम्रपट्टेऽथवा लेख्यं नववस्त्रे तथैव च । मस्तके यजमानस्य निदध्युस्ते द्विजोत्तमाः ॥ कलशान्द्रव्यसंयुक्तानानारूपसमन्वितान् । गृहीत्वा स्नापयेदगूढं भद्रपीठोपरिस्थितम् ॥ पूर्वोक्तैरेव मन्त्रैश्च यजमानन्द्रिजोत्तमाः। अभिषेकं ततः कुर्युमन्त्रैर्वारुणसूक्तकैः । ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । आचार्य वरयेत्पश्चात्स्वर्णपट्ट निवेदयेत् । आचार्य दक्षिणान्दद्याद्रगोदानं च स्वशक्तितः ॥ अतऊर्दू ब्रह्मपूजां तदर्धेन विशेषतः । पूजयेद्वस्त्रगोदानैब्राह्मणानाप शक्तितः॥ गन्धमाल्यधूपदीपैः पूजयेदिष्टदेवताम् । होमं चैव प्रकुर्वीत तिलाहृतिभिस्ततः॥ निवृत्ते ग्रहणे सर्व ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ दानं च शक्तितो दद्याद्यदीच्छेदात्मनो हितम् । सूर्यग्रहे सूर्यनामयुक्तान्मन्त्रांश्च कीर्तयेत् ॥ अनेन विधिना यस्तु ग्रहणे स्नानमाचरेत् । न तस्य ग्रहणे दोषः कदाचिदपि जायते ॥ गूढमिति पदणदर्शनं यथा न भवति तथा छत्रादिना व्य- वधानं कुर्यादित्यर्थः । सूर्यसेनीये तु सकृद्रहणं दृष्ट्वा तथा स्थातव्यं यथा न पुनर्ग्रहणदर्शनं सम्भवतीत्यर्थ उक्तः। स च सति वचने रमणीय इति सङ्केपः॥ श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे। षष्ठः संक्रान्त्यादि-त्रयनिर्णयनामकोडारः॥ ६॥ इति पूर्वाईम् ॥

·अथोत्तरार्द्धम् । श्राद्धभेदाः अथ श्राद्धप्रकरणमाह । तत्र श्राद्धस्वरूपमाह मरीचिः। 'प्रेतं पितरमुद्दिश्य भोज्यं यत्तियमात्मनः। श्रद्धया दीयते किञ्चित्तच्छा- द्धं परिकीर्तितम् । तच्च द्विविधमेकोद्दिष्टं पार्वणञ्चेति।त- कोद्दिष्टस्वरूपमाह कण्वः । 'एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धमेको- द्दिष्टमुदीरितम् । पार्वणस्वरूपमाह स एव । 'त्रीण्युद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणं मुनयो विदुः पार्वणमपि त्रिविधं नित्यनैमित्तिककाम्यभे- दात् । तत्र नित्यममावास्यादिश्राद्धम् । यदाह विष्णुः । 'अमावा- स्या तिस्रोष्टकास्तिस्रोन्वष्टकाः प्रौष्ठपदे. हेमन्तशिशिरयोरपरपक्षे- घु माघी प्रौष्ठपदी महालयत्रयोदशी ब्रीहियवपाको चेति । एतां- स्तु श्राद्धकालान्वै नित्यानाह प्रजापतिः। श्राद्धमेतेष्वकुर्वाणो- नरकं प्रतिपद्यते । व्याघ्रपादः। 'न निर्वपति यः श्राद्धं प्रमीत- पितृको द्विजः । इन्दुक्षये मासि मासि प्रायश्चित्तीयते हि स । त- था । 'अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकामु च । द्विजः श्राद्धम- कुर्वाणः प्रायश्चित्तं किलाहति । एकोदिष्टं तु नित्यमेव, तदाह कात्यायनः । 'मृताहेऽहरहर्दशैं श्राद्धं यच्च महालये । तन्नित्यमुदी- रितं सद्भिनित्यवत्तद्विधानतः । नैमित्तिकमाह गालवः । 'प्रेतश्राद्धं सपिण्डान्तं संक्रान्तिग्रहणेषु च । सव्वत्सरोदकुम्भश्च वृद्धिश्राद्धं निमित्ततः । काम्यमाह स एव । 'तिथ्यादिषु च यच्छ्राद्धं मन्वा- दिषु युगादिषु । अलभ्येषु च योगेषु तत्काम्यं समुदाहृतम् । केचित्पञ्चविधं श्राद्धमाहुः केपि द्वादशविधम् । तत्र सर्वेषां भे- दानां त्रिष्वेवान्तर्भावान तानि अपश्चितानि ॥

·१७४ स्मृतिसारोद्धारे। श्राद्धकाला अथ श्राद्धकालानाह याज्ञवल्क्यः । 'अमावास्याष्टका वृ- द्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम्। द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिर्वि- पुवत्सूर्यसंक्रमः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकी- तिताः । अत्र मार्गादिपञ्चमासकृष्णाष्टम्योऽष्टकाः । तदुक्तं कालादर्शे । 'मार्गशीर्ष च पौषे च माघे पौष्ठे च फाल्गुने । कृष्ण- पक्षेषु पूर्बेधुरष्टकान्वष्टकापरा' । ननु तिस्रोष्टका इति विष्णु- सूत्रविरोध इति चेत्सत्यम् । विष्णुसूत्रं हि मार्गपौषयोहेमन्तत्वेन माधफाल्गुनयोः शिशिरत्वेनैकत्वात्संग्रहेणोक्तम् 'तिस्रोष्टका इ- ति । तेन हेमन्ताष्टका शिशिराष्टका भाद्राष्टका चेति संगृह्य ति- स्रोष्टकाः, त्रित्वसंख्याया अभिधाने किं कारणमिति चेत् । इदन्तु देवताविशेषे द्रव्यविशेषे च त्रित्वाभिधानमेवाष्टकायास्त्रित्वाभि- धाने कारणं, तदुक्तं वायुपुराणे । 'पित्र्यदानाय मूलं स्युरष्टकाम्- तिस्र एव च । कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वा चैन्द्रीति भाष्यते । प्रा- जापत्त्या द्वितीया हि तृतीया वैश्वदेवकी । आद्या पूपैः सदा कार्या मांसैरन्या भवेत्तथा । शाकैः कार्या तृतीया स्यादेष द्र- व्यगतो विधिः' । पूर्वा मार्गपौषयोरष्टमी । द्वितीया माधफा- ल्गुनयोः । तृतीयाभाद्रस्येत्यर्थः । आद्या हेमन्ताष्टमी, अन्या शि- शिराष्टमी । तृतीया वर्षाष्टमीति त्रित्वसंख्या नानुपपन्ना । आ- श्वलायनस्तु चतस्रोऽष्टका आह । हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरप- क्षाणां अष्टमीष्वष्टका' इति । गजच्छाया तु । 'यदेन्दुः पितृदेवत्ये हंसे चैव करस्थिते । त्रयोदशी गजच्छाया श्राद्धे पुण्यैरवाप्यते ॥ अत्र प्रासङ्गिकाः श्राद्धप्रदेशा उच्यन्ते । विष्णुधर्मोत्त- रे। 'दक्षिणप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहेपि वा । भूसंस्का- १ भूसंस्कारो याज्ञवल्क्येनोक्तः । भूशुद्धिर्मार्जनाहाहात् फाला- दोक्रमणात्तथा। सेकादुल्लेखनाल्लेपाद् गृहे मार्जनलेपनातू' इति । : আমা:

·सप्तम उद्धारः। रादिसंयुक्ते श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः" । परकीयगृहनिषेधमाह य- मः । 'परकीयप्रदेशे तु पितॄणां निज़पेत्तु यः । तद्भूमिस्वामि- पितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते । परकीयप्रदेशाः परस्वीकृत]- हाः। तीर्थाद्यभावे गृहस्वामिपितृभ्योऽग्रभागं जीवते च गृहस्वा- मिने किञ्चिन्निष्क्रयरूपं दद्यात् । तदाह यमः । 'अग्रभागं तत. स्तेभ्यो दद्यान्मूल्यं च जीवताम् । तीर्थादिषु भूस्वामिदानाभा- वः । तदुक्तं पुराणसमुच्चये । 'अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्नहि तेषु परिग्रहः । तथा । वनानि गिरयो नद्यस्तीर्थान्यायतनानि च । देवखातं च गर्तश्च न स्वा- मी तेषु विद्यते' । क्षयाहे चान्द्रो मासो ग्राह्यः । 'आब्दिके पितृ- कार्ये च मासश्चान्द्रसमःस्मृत' इति वचनात् । यत्तु । 'यस्मिन् राशौ गते सूर्ये विपत्तिं याति मानवः । तद्राशावेव कर्त्तव्यं पितृ- कार्य मृतेहनीति, तदधिमासमृतविषयम् । 'अधिमासमृतानां तु सौरं मानं समाश्रयेत् । स एव दिवसस्तस्य श्राद्धपिण्डो- दकादिषु' इति वचनादिति ॥ अथ श्राद्धक नियमाः । मरीचिः। 'श्राद्धीयाहे दशम्यां च द्वादश्यां व्रतवासरे । एकादश्यां व्यतीपाते तैलं मांसं विव- जयेत् । गोभिलः । 'स्वः कर्त्तास्मीति निश्चित्य दाता विप्रान्नि- मन्त्रयेत् । निरामिषं सकृद्भोक्ता सर्वभुक्तजन गृहे । स्मृत्यर्थसा- रे । 'पुनर्भोजनमध्वानं भाराध्ययनमैथुनम् । दानं प्रतिग्रहं होम श्राद्धकृत्त्वष्ट वर्जयेत् । दन्तधावनताम्बूले स्निग्धस्नानमभोज- नम् । रत्यौषधपरान्नं च श्राद्धकृत्मप्त वर्जयेत्' । अथ क्रमपरिमाप्तमेकोदिष्टन्निरूप्यते । तस्य मृताहकार्यत्वात्तत्स्व- रूपमाह सूर्यसेनीये। 'मासपक्षतिथिस्पृष्टे यस्मिन्यो म्रिय- तेऽहनि। प्रत्यब्दन्तु तथाभूतं मृताहं तस्य तं विदुः। क्षयाह- एकोदिष्टनिर्णय ·स्मृतिसारोद्धारे। तिथिरपराह्वव्यापिनी ग्राह्या, दिनद्वयेप्यपराह्नव्यापित्वेऽधिकापरा- हव्यापिनी ग्राह्या । उभयत्रापराव्यापित्वे तु पूर्वैव सायङ्काल- व्यापिनी ग्राह्या । अत्र वाक्यानि । 'अपराह्नः पितॄणां वै याप- राणानुयायिनी । सा ग्राह्या पितृकृत्येषु न पूर्वाह्नानुयायिनी' । मरीचिः। 'झपराह्नव्यापिनी स्यादाब्दिकस्य यदा तिथिः । महती तत्र तद्विद्धां प्रशंसन्ति महर्षयः । साम्येन व्याप्तौ खादिवाक्या- निर्णयः । नारदः । 'दर्श च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते' । उभयत्रापरा- इस्पर्शाभावे नरकं ब्रजेत् । इदं द्वितीयदिनेऽपराह्नव्यापित्वे सति पूर्वदिने सायाने न कार्यमित्येवं परम् । व्यासः । 'अ- इनोस्तमयवेलायां कलामात्रापि या तिथिः । सैव प्रत्याब्दिके ग्राह्या नेतरा पुत्रहानिदा' । इदं कैमुतिकन्यायेन कलामात्रापि ग्राह्या किमुत त्रिमुहूर्त्तात्मकसायङ्कालव्यापिनीत्येवं परम् । सा- यं त्रिमुहूर्त्तव्यापित्वाभावे परैव कुतुपव्यापिनी ग्राह्या । तदाह गोभिलः । 'त्रिमुहूर्त्ता न चेद्राह्या परैव कुतुपे हि सा । ननु 'प्रा- रभ्य कुतुपे श्राद्धं कुर्यादारौहिणं बुध' इत्यसङ्गतं सायङ्काली- नतिथेाद्यत्वादिति चेत्सत्यम् । 'सा तिथिस्तदहो रावं यस्याम- स्तमियाद्रविः । यत्रास्तं सविता याति पितरस्तामुपासत' इत्या- दिवाक्यैरस्तगामितिथेः सम्पूर्णत्वविधानात्कुतुप एवारभ्य श्राद्धं कार्य्य मिति । तच्च क्षयाहश्राद्धं पित्रोरेकोद्दिष्टं पार्वणं वा यथादेशाचारं कुर्यात् । उभयविधायकवाक्यबलात् । वा- क्यानि च यथाह यमः। 'सपिण्डीकरणा दूर्द्ध प्रति संवत्सरं सुतैः । मातापित्रोः पृथक्कार्यमेकोद्दिष्टं मृतेऽहनि' ॥शातातपः-'सपिण्डीक- रणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा । प्रतिसव्वत्सरं श्राद्धं छागले- १ रौहिणो नवमोमुहूर्तः।

·सप्तम उद्धारः। योदितो विधिः । अत्र विज्ञानेश्वरस्वामिना ब्रीहियवद्विकल्प इत्युक्तम् । शङ्खः । 'अमावास्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः । पार्वणं तस्य कर्त्तव्यं नैकोद्दिष्टं कदाचन प्रचेताः 'दण्डग्रहणमात्रेण नैव प्रेतोभवेद्यतिः । अतः सुतेन कर्त्तव्य पार्वणं तस्य सर्वदा' । तथा 'साग्निकस्य मुतैः कार्य पार्वणं प्रतिवत्सरम् । निर- ग्निकसुतैः कार्यमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्' ॥ तथा 'औरस: क्षेत्रजश्चैव कुर्यात् पार्वणमेवतु । प्रत्यब्दमितरे कुर्युरेको- द्दिष्टं सुता दश' इत्यादिवचनेषु सत्स्वापि मिताक्षराका- रेण ब्रीहियववद्विकल्पः कथ मुक्त इति न बुध्याम- हे, क्षयाहे पार्वणविधायकवचनानां साग्निकपरतया यति- परतया अमावास्याप्रेतपक्षान्यतरमृतपरतया वा संकोचयि- तुं शक्यत्वादित्यस्मादृक्षाणामुत्प्रेक्षा । शातातपः 'अनाद्य- गर्भज्येष्ठोऽपि भ्राता सद्भिनिगद्यते । कृते सपिण्डने तस्य नैव पार्वणमाचरेतू' । अनाधगर्भेत्यभिधानादाद्यगर्भज्येष्ठस्य भ्रातुः पितृवदेव पार्वणमेकोद्दिष्टं वा यथाखकुलाचारं कुर्य्या- दित्यवगम्यत इति निर्णयामृतकृतः । सुमन्तुः । 'यश्च मन्त्रपदा- ता स्याद्यश्च विद्यां पूयच्छति । गुरू तावपि कुर्वीत तयोर्नैव तु पार्वणम्' । वृद्धगार्ग्यः । ‘मातुः सहोदरो यश्च पितुः सहभवश्च यः । तयोश्चैव न कुर्वीत पार्वणं पिण्डनाइते । वृद्धवसिष्ठः। 'स- पिण्डीकरणादृर्द्ध यत्र यत्र पूदीयते । भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय खा- मिने मातुलाय च । मित्राय गुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् । लौगाक्षिः । 'सर्वाभावे स्वयं पत्न्यः स्खभर्तृणाममन्त्रकम् । स- पिण्डीकरणं कुर्युस्ततः पार्वणमेव च । मुमन्तुः । 'यत्र पुत्रः स्थितः कर्त्ता न भवेद्धर्मकर्माणि । तत्र पन्यपि कुर्वीत सापिण्ड्यं पार्वणं तथा' । अपुत्राणां पत्नीव्यतिरिक्त कर्तरि एकोद्दिष्टमेव । २३ ·स्मृतिसारोद्धारे। विशेष 'अपुत्रा ये मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये । तेषां सपिण्ड- नामावादेकोदिष्टं न पार्वणम्' इति वचनात् । स्त्रीणां विशेषमाह जातूकर्म्यः । 'क्षयाहं वर्जयित्वैकं स्त्रीणां नास्ति पृथक्रिया । केचिदिच्छन्ति नारीणामन्यत्रापि महर्षय:' । अन्यत्र अन्वष्टका- दिषु । तदुक्तम् । 'अन्वष्टकान्तथा वृद्धि मातुः श्राद्धं मृतेऽहनि । एकोदिष्टं तथा त्यक्त्वा स्त्रीणां नान्यत्पृथग्भवेत्' इति । शातातपः। 'नान्दीमुखेन्वष्टकायां गयायां च मृतेहनि । पितामह्यादिभिः सार्द्ध मातुःश्राद्धं समाचरेत् । कार्णाजिनिः । 'अन्वष्टकायां - द्धौ च गयायां च मृतेहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र प- तिना सह' । मातुरिति स्त्रीणामुपलक्षणम् । अन्वारोहणमृतायां विशे- अन्वारोहणे पमाह लौगाक्षिः। 'मृताहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक् । नवश्राद्धं तु दम्पत्योरन्वारोहण एव तु । समासेन पिण्ड- निर्वपणं द्विपितृकश्राद्धवत् द्वयोरुद्देशेनैक एव पिण्डो देयः, नव- श्राद्धं तु पृथग्भवतीत्यर्थः, मृताहनीति विशेषोपादानात् तिथिभेदे तु पृथमेव श्राद्धं न समासेनेति गम्यते । किं च नवश्राद्धं पृथ- गिति परिसंख्यया नवश्राद्धस्यैव पृथग्विधानानवश्राद्धव्यति- रिक्तेषु षोडशश्राद्धादिषु सावत्सरिकवदेव समासेनैव वि- धानं बोध्यम्, सूर्यसेनीयादिस्वरखोप्येवम् । यत्तु वचनं 'एक- चित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ । पृथक् श्राद्धं तयोः कुर्य्या- दोदनं च पृथक् पृथक्' इति । तन्नवश्राद्धविषयम् । अत्रौदनग्रहणे- न नाश्राद्धस्य पकानकाय॑त्वमायाति । अङ्गिराः । 'नवश्रा- द्धेषु यच्छिष्टं गृहे पर्युषितं च यत् । दम्पत्योर्मुक्तशिष्टं च तन्न मुश्रीत कहिचित् । इदन्तुध्येयम् । एकस्मिन्नेव दिने पूर्वभागे भhमरणे परभागे पल्या अनुमरणोप समासेनैव पिण्डदानादि कार्यम् । भिन्नमरणरूपनिमित्तापेक्षया तिथ्येकत्वादिनिमि- ·सप्तम उद्धारः। निर्णय चानामेव न्याय्यत्वात् । लाघवात् भर्तुमरणदिनप्रभृत्त्येव दि- नगणनां कृत्वा तिलोदकपिण्डदानाशौचादि कर्त्तव्यम् । यत्यु- नर्भृगुवचनम् । 'या समारोहणं कुर्याद्भर्तृश्चित्यां पतिव्रता । तां मृताहनि सम्प्राप्ते पृथक् पिण्डे नियोजयेत् । प्रत्यब्दं तु नवश्राद्धं युगपन्न समापयेत्' इति । तदपि भर्तृमृताहतिथिव्यतिरिक्तायां तिथी चित्यारोहणविषयम् । संघातमृतानां विशेषमाह भृगुः । 'एककाले युगपन्मरणे गतामूनां बहूनामथवा द्वयोः। तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं विशेषः चैव पृथक् पृथक् । ऋष्यशृङ्गः । 'भवेद्यदि सपिण्डा- नां युगपन्मरणं तदा । सम्बन्धासत्तिमालोच्य तत्क्रमाच्छाद्धमा- चरेत् । तथा 'कृत्त्वा पूर्वमृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः। तृती- यस्य ततः कुर्यात्सन्निपाते त्वयं क्रमः । पित्रोविशेपमाह काणा- जिनिः । पित्रोः श्राद्धे समं प्राप्ते नवे पर्युपितेऽपि वा। श्राद्धमम्पाते पितृपूर्व सुतः कुर्यादन्यवासति योगतः । ननु 'नकः श्राद्वयं कुर्यात्समानेहनि कुत्रचित्' इतिप्रचेतसा निषिद्धमिति चेन्न । देवताभेदे निमित्तभेदे चैकस्यानेकश्राद्धविधानात् । तदाह जावालिः । 'श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तद्दिने । नैमि त्तिकं तु कर्त्तव्यं निमित्तानुक्रमोदयम् । श्राद्धं कृत्वा पुनः श्राद्धं न कुर्यादेकवासरे । यदि नैमित्तिकं न स्यादेकोदेशं भवेद्यदि' । कात्यायनः । 'टे बहूनि निमित्तानि जायेरनेकवासरे । नैमि- त्तिकानि कार्याणि निमित्तोत्पत्त्यनुक्रमात्' । कालादर्श तु वि- शेषः । नित्यदार्शिकयोश्चोदकुम्भमासिकयोराप । दार्शिकस्य यु- गादेश्च दार्शिकालभ्ययोगयोः । दार्शिकस्य च मन्वादेः संपाते श्रा- दकर्मणः । प्रसङ्गादितरस्यापि सिद्धेरुत्तरमाचरेत् । दर्शश्राद्धे- नैव नित्यश्राद्धसिद्धिरित्यादिरर्थः । नियतानियतनिमित्तकलेपि देवताभेदेन श्राद्धद्वयं कार्यम् । तदुक्तं कालादर्श एव । 'नि- ·स्मृतिसारोद्धारे। त्यस्य चोदकुम्भस्य नित्यमासिकयोरपि । दर्शस्य चोदकु- म्भस्य दर्शमासिकयोरपि । नित्यस्य चाब्दिकस्यापि दा. शिकाब्दिकयोरपि । युगाद्याब्दिकयोश्चापि मघाद्याब्दिकयोर- पि । प्रत्याब्दिकेषु चालभ्ययोगेषु विहितस्य च । सम्पाते देव- ताभेदाच्छ्राद्धयुग्मं समाचरेत् । अत्र नित्यदार्शिकयोः षड्देव- ताकत्वान्मासिकोदकुम्भयोरेकोद्दिष्टत्वाद्देवताभेदतया युगादिमन्वा- घलभ्ययोगनिमित्तश्राद्धानां षड्दैवतत्वादाब्दिकस्य विदैवतत्वा- हा देवताभेद इति । तथा । 'निमित्तानि यतश्चात्र पूर्वानुष्ठान- कारणम्' । अनियतनिमित्तं उदकुम्भमासिकाब्दिकादिकं प्रथम कार्यम् । नित्यदार्शिकादिनियतनिमित्तं पश्चादिति तात्पर्य्यम् । पार्वणैकोद्दिष्टयोरेकाहकार्यत्वे पार्वणं कृत्वैकोद्दिष्टं कुर्यात् । त- दाह जाबालिः । 'योकत्र भवेयातामेकोदिष्टं च पार्वणं-पार्वणं त्वभिनिवर्त्य एकोद्दिष्टं समाचरेत् श्राद्धविन्ने विशेषमाह मरीचिः। श्राद्धविध्ने 'श्राद्धविन्ने समुत्पन्नेप्यविज्ञाते मृताहनि । कुर्यादन्नेन कृ- निर्णयः ष्णायामेकादश्यां विधुक्षये' । आशौचरूपे श्राद्धविघ्ने विशेषमाह ऋष्यशृङ्गः। 'आब्दिके चैव संप्राप्ते आशौचं जायते य. दि । आशौचे तु व्यतिक्रान्ते तत्र श्राद्धं विधीयते । आशौचा- न्तदिनेपि करणासम्भत्रे त्वाह गोभिलः । 'देये प्रत्याब्दिकं श्राद्ध त्वन्तरा मृतस्तके । आशौचानन्तरं कुर्यात्तन्मासेन्दुक्षयेपि च । सूर्यसेनीये तु-अशौचान्तेपि क्षयाहतिथिसजातीयतिथावेव का- र्यम् । 'तदहश्चेत्प्रमुच्येत केनचित्स्तकादिना । सूतकानन्तरं कु- उत्पुनस्तदहरेवच' इति वचनादित्युक्तम् । अत्र सूतकपदं श्राद्ध- विघ्नोपलक्षणम् । यदिपुनः पत्न्येव की रजस्वला भवति तदा पञ्चमेऽहनि श्राद्धं कुर्यात् । तदाह गौतमः। 'अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तृराब्दिके । रजस्वला भवेत्सातु कुर्यात्तत्पञ्चमेहनि'।

·सप्तम उद्धारः। आमश्राद्ध- तथा । 'आब्दिके समनुप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला। पञ्चमेहनि त- च्छ्राद्धं न कुर्यात्तन्मृताहनि। आर्त्तवे देशकालानां विप्लवे निर्णयः समुपस्थिते।आमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्रैः कार्यं सदैवहि' इति व्याघ्रपदवचनम् । 'आपधनग्नौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रज- न्मान । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्यभार्या रजस्वला' इति च कात्या- यनवचनं पुत्रादिकर्तृकमृताहव्यतिरिक्तश्राद्धविपयम् । यदाह लौ- गाक्षिः। 'पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोप्यनग्निकः। अन्नेनैवाब्दि कं कुर्याद्धेना वामेन न कचित्' । अन्नेन पक्केन । मरीचिः। 'अनग्निकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं कु- तिन तत्कुर्यान मृताहनि' । कार्णाजिनिः। 'आपन्नोऽप्याब्दिकं नैव कुर्यादामेन कुत्रचित् । अन्नेन तदमायान्तु कृष्णे वा हरिवास- रे। पूतापमार्तण्डे । विदेशगोवा विगताग्निको वा रजस्वलायामपि धर्मपत्न्याम् । श्राद्धं मृताहे विदधीत पाकैर्नामेन हेन्ना न च पञ्च- मेह्नि' । हेमाद्रिस्तु-अधिकारिभार्यान्तररहितेन धर्मपत्न्यां च रजस्वलायाम् पञ्चमेनि श्राद्धं कर्त्तव्यं न तु मृताहे । भार्यान्त- रयुक्तेन च मृताह एव कर्त्तव्यमितिविशेपमाहेति । सुमन्तुः । 'पा- काभावेऽधिकारः स्याद्विपादीनां नराधिप । आपत्तिषु महाबाहो विदेशगमनादिभिः । सर्वदैव तु शूद्राणामामश्राद्धं विदुर्बुधा' । पूचेताः । 'स्त्रीशूद्रः स्वपचश्चैव जातकर्माणि चाप्यथ । आमश्राद्धं सदा कुर्याद्विधिना पार्वणेन तु' । स्वयम्पचतीति स्वपचः अप- नीक इत्यर्थ इति रामकृष्णः। तथा । 'अपत्नीकः पूवासी च यस्य भार्या रजस्वला। आमश्राद्धन्द्रिजो दद्याच्छूद्रो दद्यात् सदैव हि' तथा। 'श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं पूकीर्तितम् । अमावास्या- दिनियतं माससंवत्सराहते' । व्यासः । 'सिद्धान्ने तु विधिर्यः स्यादामश्राद्धेऽप्ययं विधिः । आवाहनादि सर्व स्यात्पिण्डदानं च ।

·स्मृतिसारोद्धारे। भारत । यद्ददाति द्विजातिभ्यः शृतं चाप्यथ वाशृतम् । तेनानी करणं कुर्यात्पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत् । आमश्राद्धे पक्कान्नस्थाने आ- मान्नमात्रं विशेषः । विधिः सर्वोपि स एवेत्यर्थः । षत्रिंशन्मते तु पिण्डदाने विशेषमाह । 'आमश्राद्धं यदा कुर्य्यात्पिण्डदानं कथं भ- वेत्' । उत्तरं 'गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन तु' । व्या- सः । 'आमं ददद्धि कौन्तये दद्यादाम चतुर्गुणम्' । चतुर्गु- णत्वं पुरुषाहारापेक्षया । तथा । 'आमश्राद्धं तु पूर्वाह्ने सिद्धान्नेन तु मध्यतः । पार्वणं चापराह्ने तु वृद्धिश्राद्धन्तथाग्निकम्' । मध्यत इत्येकोदिष्टविषयम् । आग्निकम् अग्न्याधाननिमित्तम् । मध्य इति व्यवहितेनान्वयः । शूद्रकर्तृके विशेषमाह । 'मध्याह्वात्परतो यस्तु कुतपः समुदाहृतः । आममात्रेण तत्रैव पितॄणां दत्तमक्षयम्' । एतदामश्राद्धं शूद्रस्य नित्यं तस्य पकानेन ब्राह्मणभोजननिषेधात् । यदाह सुमन्तुः। 'न पकं भोजयेद्विप्रान्सच्छूद्रोपि कदाचन । भोजयन् प्रत्यवायी स्यान्नच तस्य फलं लभेत्' इसामश्राद्धनिर्णयः समासः ।। क्षयदिनाज्ञाने प्रकारमाह वृहस्पतिः। न ज्ञायेत मृताहश्चत्प्रोषिते सं- स्थिते सति । मासश्चेत्पतिविज्ञातस्तदर्श स्यात्तदाब्दिकम् । कदावार्षिकम् मरीचिः । 'श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने चाविज्ञाते मृतेहनि । एकादश्यां तु कर्त्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषतः' । दिनज्ञाने मासाज्ञाने प्याह वृहस्पतिः । 'यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव तु । तदा चाषाढके मासि माघे वा तदिनं भवेत्' । माघाषाढयोरास- च्या कल्पनम् । उभयापरिज्ञाने स एव 'दिनमासावविज्ञातौ मरण- स्य यदा पुनः । प्रस्थानमासदिवसौ ग्राह्यौ पूर्वोक्तया दिशा' । पू- वोक्तयेति मरणमासाद्यज्ञानवकल्पनेत्यर्थः । यदा मरणप्रस्थान- दिनाज्ञान तथा मृतवार्त्ताश्रवणदिने तत्राप्यसम्भवे श्रवणमासा- मावास्यायां वा कुर्यात् । तदुक्तं प्रचेतसा । 'अपरिज्ञाने अमावा- क्षयाहाज्ञाने ·सप्तम उद्धारः। স্বাহী प्रकारः स्यायां श्रवणदिने चेति । मृताहे द्रव्याद्यभावेन श्राद्धाकरणे प्रकारो निर्णयामृते प्रोक्तः । 'पिण्डमात्रं प्रकर्त्तव्य- मभावे द्रव्यविप्रयोः । श्राद्धाहनि तु संप्राप्ते भवेन्नि- रशनोपि वा' । पात्राभावे तु विशेषः । 'पात्राभावे परं कृत्वा पितृयज्ञविधि नरः । निर्दिश्याप्यन्नमुद्धृत्त्य यत्र पात्रं ततोनयेत्' इति । पितृयज्ञविधि श्राद्धम् । अन्यच्च । 'सर्वाभावे क्षिपे- दग्नौ गवे दद्यात्तथाप्नु वा । नतु प्राप्तस्य लोपो ऽस्ति पैतृक- स्य विशेषतः । सर्वस्व द्रव्यपात्रादेरभावे । अतिदरिद्रस्य विशेष माह वृद्धवसिष्ठः । 'अग्निना वा दहेकक्षं श्राद्धकाले समागते । तस्मिन् वोपवसेदनि जपेद्रा श्राद्धसंहिताम् । कक्षं तृणसमूहम् । वैष्णवे । 'सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलो- कपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति । नमेऽस्ति वित्तं न धनं न चा- न्यच्छ्राद्धोपयोगि स्वपितॄन्नतोस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ कृती वमनि मारुतस्य । इत्येतत्पितृभिर्गीतं भावाभावप्र- योजकम् । यः करोति कृतन्तेन श्राद्धं भवति पार्थिव' इति ॥ अथ पार्वणनिर्णयः । पार्वणं यद्यप्येकोद्दिष्टप्रकृतितया पूर्वमेव निर्णतुमुचितम् । तथापि लाघवेन पूर्वोद्दिष्टतयैकोद्दिष्टमेव प्रथमं निरणायि । तत्र प्रथम दर्शश्राद्धनिर्णयः । व्याघ्रपादः 'न निर्वपति यः श्राद्धं प्रमीतपितृको द्विजः । इन्दुक्षये मासि निर्णयः मासि प्रायश्चित्तीयते हि सः। अमावास्याव्यतीपातपौर्ण- मास्यष्टकासु च । द्विजः श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तं किलाहति । अमावास्या द्विविधा सिनीवाली कुहूश्चेति । तत्र भूतविद्धामावास्या चन्द्रदर्शनसम्भवात् सिनीवालीत्युच्यते । नष्टचन्द्रा कुहूः स्मृते- ति । इयं च सर्वाप्यपराह्नव्यापिनी ग्राह्या । 'पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराह्नः पितॄणामिति श्रुतेः । स्मृतिर- दर्शश्राद्ध- ·स्मृतिसारोद्धारे। वै पि । 'पूर्वाह्ने वैदिकं कार्यमपराह्ने तु पैतृकम् । एकोद्दिष्टं तु मध्याह्ने प्रांतर्दृद्धिनिमित्तकम्' । हारीतः । 'अपराह्नः पितॄणां यापराबणानुयायिनी । सा ग्राह्या पितृकृत्येषु न पूर्वाणानुया- यिनी' । स्मृत्यन्तरे । 'द्विगुणाह्यात्मनश्छाया दर्शे स्यादापराङ्- णिकी । गजच्छाया हि सा प्रोक्ता पितॄणां तृप्तिकारिणी' । भार- द्वाजः । 'वनस्पतिगते सोमे याच्छाया पूर्वतो मुखी । गजच्छाया हि सा तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् । चन्द्रस्त्वमावास्यायाश्चतुर्थे भागे वनस्पतिगतो भवति । तथा च स्मृतिः। 'त्रिमुहूर्त वसेदक्के त्रिमुहूर्त जले वसेत् । त्रिमुहूर्त वसेद् गोपु त्रिमुहूर्त वनस्पताविति । का- जिनिः । 'भूतविद्धाममावास्यां मोहादज्ञानतोपि वा । श्राद्ध- कर्माणि ये कुर्युस्तेषामायुः प्रहीयते । इदं भूतविद्धायां श्राद्धनि- षेधकं वचनं प्रतिपद्विद्धाया अपराहणव्यापित्वे सति बोध्यं, तदभावे भूतविद्धाया विधानात् । तदाहजाबालिः । 'प्रतिपद्यप्यमावास्या नापराङ्गगता भवेत् । भूतविद्धैव सा ग्राह्या पित्र्ये कमीण सर्व- दा। तथा 'प्रतिपद्यप्यमावास्या पूर्वाहणव्यापिनी यदि । भूतवि- दैव सा ग्राह्या पितृकार्येषु सर्वदा' । पूर्वाहणव्यापिन्येव नाप- राहव्यापिनीत्यर्थः । उभयत्रापरालव्यापित्वाभावे च परैव कुत- पव्यापिनी ग्राह्या, तदुक्तं हारीतेन । 'भूतविद्धाप्यमावास्या प्रतिप- मिश्रितापि वा । पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिग्राह्या कुतपकालिकी' । अत्र कुतपशब्देन रौहिणविरश्चावपि गृह्यते । तदाहापस्तम्बः । 'कुतपाद्यान्मुहूर्तास्त्रीन्यदा चरति भास्करः । स कालः कुतप- स्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् । अत्र कुतुपारब्धस्य श्राद्धस्य प्रतिप- द्भागे समाप्तौ न दोषः । यदाह जाबालिः 'पूर्वाह्ने चेदमावास्या १ अत्र प्रातश्शब्दः सार्द्धप्रहरपरः 'प्रहरोऽप्यर्द्धसंयुक्तः प्रात- रित्यभिधीयते' इति गार्योक्तः॥

·सप्तम उदारः। नापराह्ने भवेद्यदि । प्रतिपद्यपि कर्त्तव्यं श्राद्धं श्राद्धविदो विदुः । गौतमः। 'प्रारभ्य कुतपेश्राद्धं कुर्यादारौहिणं बुधः । विधिज्ञो वि- धिमास्थाय रौहिणं न तु लङ्घयेत्' । हारीतः। 'कन्यामकरमीनेषु तु- लायां मिथुने तथा । भूतविदैव सर्वेषां पूज्या भवति यत्नतः । इदं व्रतविषयम् । तदाह जाबालिः । 'तुलायां मकरे मीने कन्यायां मिथुने तथा । भूतविद्धा व्रते ग्राह्या शेषेषु प्रतिपद्युता' । उभयत्रापराह्न- व्यापिन्यां तु तिथिक्षये साग्निभिः सिनीवाली ग्राह्या निरग्निभिः स्त्रीशूद्रैश्च कुहूरिति । 'अपराह्नद्रयव्यापी यदि दर्शस्तिथिक्षये । आ- हिताग्नेः सिनीवाली निरग्न्यादेः कुहूर्मता' । आपस्तम्बः । 'अ- मावास्यायां यदहश्चन्द्रमसं न पश्यति तदहः पिण्डपितृयज्ञं कुरुते' इति' । कात्यायनः । 'अमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञश्चन्द्रा- दर्शन' इति । यदा पिण्डपितृयज्ञो दर्शश्राद्धं च कर्त्तव्यं स्यात्तदा- क्रमेण कुर्य्याद । यदाह मनुः । 'पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षये- ग्निमान् । पिण्डान्वाहार्यकश्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्' । पि- ण्डान्वाहार्यकं पार्वणश्राद्धं । पिण्डाः अनु ब्राह्मणभोजनान- न्तरम् आह्रीयन्तेस्मिन्निति व्युत्पत्तेः । आहिताग्निरदृष्टचन्द्राया- मपराह्नव्यापिन्यां पिण्डपितृयज्ञं कृत्वा पार्वणश्राद्धादिकं कुर्य्या- दिति समुदायार्थः । कार्णाजिनिः । 'सिनीवाली द्विजैह्या सा- ग्निकः पितृकर्मणि । स्त्रीभिः शूद्रैः कुहाह्या तथा चानग्निकै- द्विजैः । प्रचेताः । 'सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते पितृकर्माणि । स्यातान्न यदि मध्याह्ने श्राद्धमेवं कथं भवेत् । तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धौ कुहूर्मता। साम्येऽपि च कुहूर्जेया वेदवेदान्तवेदिभिरि- ति । अत्र साग्नेः यत्सिनीवालीविधानं तदपराह्नव्यापित्वे सति ति- थिक्षयविषयम् । अपराह्नद्वयव्यापीत्युक्तवचनात् । इदमत्र तात्पर्य व्यवसितम् । यानि भूतविड्यनिषेधकानि वचनानि तानि भूतवि- ૨૪ ·१८८ स्मृतिसारोद्धारे। थैता न तथेतराः । दशम्यादाविति पञ्चम्याग्रुपलक्षणमिति प्रा. श्वः । तन्न । यावद्वचनं हि वाचनिकमिति न्यायेन प्राशस्त्यस्य दशम्यादिपञ्चतिथिष्वेव वाचनिकतयोपलक्षणत्वेन पञ्चम्यादि- तिथिष्वपि तस्य साधारण्यकल्पने मानाभाव इति वयमाकलया- मः । पक्षसङ्कल्पे चतुर्दश्यादि न वय॑म् । तदाह कार्णाजि- निः । 'नभस्यस्यासिते पक्षे श्राद्धं कुर्यादिने दिने। नैव नन्दादि- वज्यं स्यान्नैव वा चतुर्दशी' । अन्यथा 'प्रतिपत्मभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीमितिप्रत्येकं प्रतिपदादितिथीनां फलकथने चतुर्दशीवर्जनं याज्ञवल्कीयं पक्षश्राद्धे विरुध्येत । तस्मात्पक्षश्राद्ध प्रतिदिनं मया श्राद्धं विधेयमिति संकल्पे चतुर्दश्यपि न त्याज्यति निर्णीयते । अत एव कात्यायनोप्याह । 'ऊर्द्ध चतुर्थ्या यदहः संपद्यते । सप्तम्या ऊर्दू यदहः संपद्यते । अर्द्ध नवम्या यदहः संपद्यते ऋतेचतुर्दशीमिति । गार्ग्यः। नन्दायां भार्गवदिने महालयेव- त्रयोदश्यां त्रिजन्मसु । एषु श्राद्धं न कुर्वीत गृहीपुत्रधनक्षया त्'।इदं नन्दादिवर्जनमेकस्मिन्नेव दिने श्राद्धकरणे बोध्य- म्।कार्णाजिनिः।'ऋते नैमित्तिकं काम्यं श्राद्धं यस्तु मघोडुभिः । दद्यात्तज्ज्येष्ठपुत्रस्य नाशः स्यादिति निश्चयः । मघायां पिण्ड- दानेन ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति' इतिपिण्डदानस्य श्राद्धपूर्वकत्वाच्छा- डनिषेध एव तात्पर्य्यमिति पाश्चः । अन्नोत्सर्गस्य श्राद्धत्वा- नित्यश्राद्धादिवदपिण्डकश्राद्धस्यापि सम्भवात्पिण्डमात्रस्यैव नि- षेधो वाचनिक इत्याचः । वृहदगार्ग्यः । 'प्राजापत्ये च पौष्णे च पित्र्यः भार्गवे तथा । यस्तु श्राद्धं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विन- श्यति । प्राजापत्ये रोहिण्याम् । पौष्णे रेवत्याम् । पित्र्यः म. घायाम् । श्राद्धं पिण्डदानं, नक्षत्रपुरस्कारेण श्राद्धकरणं पुत्र- वतो निषिद्धमिति कश्चित् । 'भानौ भौमे त्रयोदश्यां नन्दासु च ·सप्तम उखारः । मघासु च । पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् । एता- नि वर्जयित्वा तु शुभे कस्मिंश्चिदिने श्राद्धं कुर्यात् । तच्च श्राद्धं मातॄणां सह पृथग्वा कुर्यात् । तदुक्तमपराक्र्के। गयामहालयादौ तु पृथक्सह वा स्वभर्तृभिरितिसिद्धमिति । मातृश्राद्धं पृथक्शस्तं मातामहानां सपत्नीकमेवेति । स्मृत्यर्थसारे चतुर्विंशतिमते । 'केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक्श्राद्धं महर्षयः । आचार्य- गुरुशिष्येभ्यः सखिज्ञातिभ्य एव च । तत्पनीभ्यश्च सर्वा- भ्यस्तथैव च जलाअलीन् । पिण्डांस्तेभ्यः सदा दद्यात्क- न्याभाद्रपदे नरः । तीर्थेषु चैव सर्वेषु माघमासे मघासु च । एकस्मिन्ब्राह्मणे सर्वानाचार्यादीन्मपूजयेत् । दश द्वादश वा पिण्डान्दद्यादकरणं न तु । नैसगिको विधिय॒नः पक्षे वै प- चमे स्मृतः । तस्मिन्दत्तं हविर्भूनं पितॄणामक्षयं भवेत् । स्मृत्य थसारे । 'गुर्वाचार्यपितृव्यमातुलश्वशुरोपाध्यायभ्राखिस्त्रीपो- षकद्रव्यदतत्पुत्रशिष्यर्विजानां तत्स्त्रीणां च श्राद्धं कार्य, अ- पुत्राणां विशेषेण, तत्रैकः पाको वैश्वदेवं तन्त्रं पिण्डं वर्हिश्चैक मिति । एतेषामेकोद्दिष्टं सुमन्तुराह 'सपिण्डीकरणादृर्द्धं यत्र यत्र प्रदीयते । भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च । मिवाय गुरवे श्राद्धमेकोदिष्टं न पार्वणम्' । पुराणसमुच्चये । 'एकादश्यां प्रकुर्वीत एकोदिष्टानि सर्वशः। यस्याधिदेवता विष्णुः पितृवर्गस्य कृत्स्नशः । एतत्पक्षाष्टम्यप्यष्टकति मागुक्तं । पाम्ये सत्यवतीं प्रति पितॄणां वचनं 'मौष्ठपद्यष्टका भूयः पितृलोके भविष्यसि ।आयुरारो- ग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा'इति । अत्राष्टम्यां श्राद्धं गयाश्राद्धस- मम्।तदुक्तंब्रह्मपुराणे। आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे गया माध्या- श्राद्धम् ष्टमीस्मृता । त्रयोदशी गजच्छाया गयातुल्या तु पैतृके। गजच्छायालक्षणं तु यमस्मृतौ । 'यदेन्दुः पितृदैवत्ये हंसश्चैव करे गजच्छाया- ·१९० स्मृतिसारोद्धारे। स्थितः। याम्या तिथिर्भवेत्सा हि गजच्छाया प्रकीर्तिता'। पितृदैव- त्यं मघा, हंसः सूर्यः करे हस्ते । याम्यतिथिस्त्रयोदशी। अ- ङ्गिराः । 'त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः । पञ्चत्वं तस्य जानीयाज्ज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम् । इदं वचनं त्रयोदश्यां मातामहवर्ग परित्यज्य पितृवर्गस्यैव श्राद्धं न कर्त्तव्यमित्येवं प- रम् । यदाह कार्णाजिनिः। 'श्राद्धं नैकस्य वर्गस्य त्रयोदश्यामु- पक्रमेत् । अतृप्तास्तत्र येऽस्य स्युः प्रजां हिंसन्ति तेऽग्रजाम् । प्रशं. सामाह यमः । 'पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । जातं पुत्रं प्रशंसन्ति पिप्पलं शकुना इव । मधुमासेन खड्गेन पयसा पायसेन वा । एष दास्यति नस्तृप्ति वर्षामु च मघासु च । अपि नः स कुले जायायो नो दद्यात्त्रयोदशीम् । पायसं मधुसपिभ्या वर्षासु च मघासु च' । अस्यां मघायां ज्येष्ठपुत्रवता पिण्डरहितं श्राद्धं कर्त्तव्यम् । तदुक्तं देवीपुराणे । 'तत्रापि महती पूजा कर्त्तव्या पितृदैवते । ऋक्षे पिण्डप्रदानं च ज्यष्टपुत्री विवर्जयेत्' । नागर- खण्डे । 'अधप्रभृति यः श्राद्धं त्रयोदश्यां करिष्यति । कन्या- संस्थे सहस्रांशौ तस्य स्याद्वंशसङ्ख्यः । इति शापेन देवानां नि. दग्धेयं महातिथिः । ततःप्रभृति नैतस्यां क्रियते श्राद्धमुत्तमम् । एतत्त्रयोदशीश्राडं वंशोच्छेदस्य कारणं' इत्यादीनि त्रयोदशी- श्राद्धनिषेधकानि वचनानि काम्यश्राद्धविषयाणि एकवर्गवि- पयाणि वा । नागरखण्डे । 'अतः श्राद्धं विना देयं तदिने मधुपा- यसम् । तस्याभावेपि दातव्यं क्षीरोदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप । पुत्रवद्गृहस्थैस्त्रयोदशीश्राद्धं पू- वोक्तशापाशङ्कया नचेत्क्रियते । तदा पित्राथुद्देशेन ब्राह्मणा भो- जयितव्या इति तात्पर्य्यम् । कात्यायनोपि। 'त्रयोदश्यां युवानस्त- स्य नियन्ते' तस्य श्राद्धकर्तुः । अपरपक्षे त्रयोदशीयुगादिः ।

·सप्तम उद्धारः। १९१ अतश्च युगादिनिमित्तमपि पिण्डरहितमेव कार्य । वस्तुतस्तु ना- गरखण्डे निषेधकवचनेषु श्राद्धपदं पिण्डदानपरमेवेति न काप्य- नुपपत्तिः। मत्स्यपुराणे । 'भरणी प्रेतपक्षे तु महती परिकीर्तिता। अस्यां श्राद्धं कृतं येन स गयाश्राद्धकृद्भवेत् ॥ अथ नवम्यामन्वष्टका तत्र नवदैवतं श्राद्धं कुर्यात् । तदुक्त- म् । 'अन्वष्टकासु नवभिः पिण्डैः श्राद्धं समाचरेत् । पित्रादिमा- तृमध्यं च तथा मातामहान्तकम् । अत्राप्यनेकमातृकत्वेपि पित- कश्राद्धवत्सकलमात्रायुद्देशेन मातृपिण्ड एक एव देयः न्यायस्य तुल्यत्वात् । ततः पितामहीप्रपितामहीपिण्डौ । मातॄणां प्रत्येक पिण्डदाने तु नवसंख्याधिकपिण्डवेनान्वष्टकाभङ्गप्रसङ्ग इति । हेमाद्रिस्तु-मातृयजनं त्वन्वष्टकास्वादित इत्युचे । तत्र वीजं न जानीमः । यतेरेकदाण्डिनस्त्रिदण्डिनो वा प्रेतपक्षद्वादश्यामेव पार्वणं कुर्वीत । यदुक्तं वायवीये 'सन्न्यासिनोप्याब्दिकादि पुत्रः कुर्या- यथाविधि । महालये तु यच्छाद्धं द्वादश्यां पार्वणेन तु'। महालये पुत्रेण पक्षादिश्राडाकरणे मरणतिथिसजातीयतिथौ श्राद्धं का- र्यम् । तदुक्तं नागरखण्डे 'आषाढ्याः पञ्चपे पक्षे कन्यासंस्थेदि- वाकरे। मृताहनि पितॄणां वै श्राद्धं दास्यति यो नरः । तस्य सव्वं- त्सर यावत्तृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम् । तत्पक्षचतुर्दश्यां शस्त्रहतस्यै- शमादिहतानां कोद्दिष्टं कार्यम् । 'समत्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य वै। श्राद्धम् एकोद्दिष्टं तु कर्त्तव्यं चतुर्दश्यां महालये । समत्वमागतस्य सपिण्डीकृतस्य । वै एव । तेन शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां नान्यस्ये त्यर्थ इति विज्ञानेश्वरस्वामिनः। पित्रादित्रिके शस्त्रहते पार्वणमा- ह पराशरः । 'चतुर्दश्यां तु यच्छाडं सपिण्डीकरणे कृते । एको- द्दिष्टविधानेन तत् कुर्य्याच्छवघातिनाम् । शस्त्रेण घातो येषां ते शस्त्रघातिनः । 'पित्रादयस्त्रयो यस्य शस्त्रैर्यातास्त्वनुक्रमात् । स भूते ·स्मृतिसारोद्धारे। पार्वणं कुर्यादाब्दिकानि पृथक् पृथक् । भूते चतुर्दश्यां । अ- व शस्त्रपदं विषश्वापदाग्रुपलक्षकम् । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे । 'माणनाशकशस्त्राग्निविषोद्धन्धनिनां तथा । चतुर्दश्यां तु कर्त्त- व्यं तृप्त्यर्थमिति निश्चयः' । मरीचिः। 'विषशस्त्रश्वापदाहितिर्य- ब्राह्मणघातिनां । चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगतर्हिता'। विषादिभिर्घातो येषां ते तथा तेषां । घातिनामिति हतानामित्य- थे छान्दसः प्रयोग इति केचित् । अत्र शस्त्रहतस्य चतुर्दश्या- मेव, चतुर्दश्यां शस्त्रहतस्यैवेत्युभयनियमः । वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नी- नादधीतेतिवदितिकेचित् । तन्न । 'आहवेषु विपन्नानां जला- ग्निभृगुपातिनाम् । चतुर्दश्यां भवेत्पूजामावास्यां यान्ति कामिकी' इति देवीपुराणवचनविरोधादिति । अत्र हेमाद्रिसङ्ग्रहः । 'भूता- दिग्रहशस्त्रविप्रगरलाग्न्युद्धन्धतोयादिभिर्नष्टानां नखिदन्तिशृङ्गयन- शनाध्यारोहलोहोपलैः । विद्युद्दण्डनगाधिरोहणमुखैः पापोपघा- तैर्नृणां प्रेतानामजरावतां च रचयेच्छ्राद्धानि भूते ऽसिते । भाद्रे- प्यत्र विशेषतोऽथ न तदान्येषां पितृणामिह श्राद्धं स्यादिति । त- दा भाद्रासितचतुर्दश्यां शुक्लादिमासाभिप्रायेणेदम् । नागरख- ण्डे । 'अपमृत्युभवेद्येषां शस्त्रमृत्युरथापि वा । उपसर्गमृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम् । वनिना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयु- पाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च मृतस्योद्वन्धनैरपि । श्राद्धं तेषां म- कर्त्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । ये पुनर्वै जलाग्निप्रवेशभृगुपतना- दिमृतास्तेपां चतुर्दश्यां न कुर्यात् । यदाह शाकटायनः । 'जला- ग्निभ्यां विपन्नानां संन्यासे वा गृहे पथि । श्राद्धं कुर्वीत तेषां वै वर्जयित्वा चतुर्दशीम्' । जलाग्निग्रहणं विधिपरिगृहीतमरणे हे- तूपलक्षणम् । एवं च पतिमरणानन्तरशास्त्रविहिताग्निप्रवेशेन मृता- नां स्त्रीणामपि श्राद्धं चतुर्दश्यां न कर्त्तव्यं । तथा च दैत्यना- ·सप्तम उद्वारः। णकालः रायणीयोदाहृतश्राद्धकल्पे सूतवाक्यम् । 'माद्रयाः श्राद्धे समु- त्पन्ने कर्तृकामो युधिष्ठिरः । प्राकृष्णचतुर्दश्यां वारितोसौ द्विजोत्तमैः । अस्याः श्राद्धं न कर्त्तव्यं पत्या सह मृता यतः' । अत एव शस्त्रादिहतत्वमेव नियामकम् । नतु लिङ्गविशेषान्तर्भा- वोपीत्याहुः । दैत्यनारायणीये । 'दुश्चारिण्यश्च या नार्यः पुत्र- स्त्यक्तान्यतो मृताः। तासां श्राद्धं चतुर्दश्यां न तु याः पतिभिः स- ह'अस्मिन्पक्षे श्राद्धाकरणे आश्विनसितपञ्चम्यन्तामुति- दाहारण गा- थिषु कस्यां चित्तिथौ श्राद्धं कार्यम् । तदाह यमः। 'हंसे वर्षा- मु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् । पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभ- योरपि पक्षयो' । ब्रह्मपुराणे। यावच्च कन्यातुलयोः क्रमादास्तदि- वाकरः। तावच्छ्राद्धस्य कालः स्याच्छून्यं प्रेतपुरन्तदा। तथा। 'क- न्यां गते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान् । शून्या प्रेतपुरी स- ; यावदृश्चिकसंक्रमः । संप्राप्ते कार्तिके यस्य निराशाः पितरो गताः । पुनः स्वभवनं यान्ति शापं दत्त्वा सुदारुणम्' । नागर- खण्डे । 'मासद्वयं प्रतीक्षन्ते गृहद्वारं समाश्रिताः। वायुभूताः पि- पासा ः क्षुतक्षामाः पितरो नृणाम् । यावत्कन्यागतः सूर्यः तु- लास्थश्च महीपते । अत्र कन्यास्थार्कः कालोऽतिप्रशस्तः। त- दुक्तं नागरखण्डे । 'प्रेतपक्षेप्यतिक्रान्ते यावत्कन्यां गतो रविः । तावच्छ्राद्धं प्रवाञ्छन्ति दत्तं वै पितरः सुतैः। सुमन्तुः । येयं दीपा- न्विता राजन् ख्याता पञ्चदशी भुवि । तस्यान्दद्यानचत्तं पितॄणान्तु महालये' ॥ प्रत्येकं प्रतिपदादितिथिषु श्राद्ध- विधाने फलमाह मनुः । 'कुर्वन्मतिपदि श्राद्धं मुरूपांल्लभते मुतान् । कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायान्तु वेदिनः । पशून् क्षुद्रान् चतुर्थ्यान्तु पञ्चम्यां शोभनान् मुतान् । षष्ट्यां द्यूतं कृ- पिं चापि सप्तम्यां लभते नरः । अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा । स्यानवम्यामेकरखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु । ए- २५ ·स्मृतिसारोद्धारे। कादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् । द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च । ज्ञातिश्रेष्ट्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुरुप्र- जाम् । पीयन्ते पितरश्चास्य ये शस्त्रेण हता रणे । पक्षत्यादिवि- निर्दिष्टान् विपुलान्मनसः प्रियान् । श्राद्धदः पञ्चदश्यां तु स- न्किामान्समश्नुते । याज्ञवल्क्यः । 'कन्यां कन्यावेदिनश्च पशू- न्द्रव्यं सुतानपि । द्यूतं कृषि च वाणिज्यं द्विशफैकशफांस्त- था । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान्स्वर्णरूप्ये सकुष्यके । ज्ञातिश्रेष्ट्यं स- र्वकामानामोति श्राद्धदः सदा । प्रतिपत्तभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम्' । कन्यावेदिनो जामातॄन् । कुप्यं हेमरूप्यभिन्नधातुम् ॥ अथ कृत्तिकादिऋक्षेषु क्रमात्फलान्याह याज्ञवल्क्यः। 'स्वर्ग ह्यपत्यं मोक्षं च शौर्य क्षेत्रं वलं तथा । पुत्रान् श्रैष्टथं च सौभाग्यं समृद्धि मुख्यतां श्रुतम् । प्रत्तचक्रतां चैव वाणि- ज्यप्रभृतीन्यपि । अरो गित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् । धनं वेदान् भिषक् सिद्धि कुप्यं गामप्यजाविकाम् । अश्वानायुश्च विधिवद्यो वा श्राद्धं प्रयच्छति । कृत्तिकादिभरण्यन्तं सकामा- नाप्नुयादिमान' । नक्षत्रफलानि विष्कम्भादियोगेषु क्रमात्स्युः। तदाह मरीचिः । 'कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु श्राद्धं यत्फलमीरितम्।वि- कम्भादिषु योगेषु तदेव फलमश्नुते' । रव्यादिवारेषु क्रमात्फला- न्याह वृहस्पतिः । 'आरोग्यं चैव सौभाग्यं शत्रूणां च पराज- यं । सर्वान्कामान्धियां विद्यां धनमायुर्यथाक्रमम् । सूर्यादिवा- सरेष्वेतच्छ्राडकृल्लभते फलम् । ववादिकरणेष्वेतत्फलमाहुर्मनी- विणः । तत्र मन्वादियुगादिषु काम्यं संक्रान्तिषु नैमित्तिकं च पिण्डरहितमेव कार्यम् । तदाह पुलस्त्यः । 'अयनद्वितये श्राद्धं विषुवहितये तथा । युगादिषु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणात । कालादर्शे 'विषुवायनसंक्रान्तिमन्वादिषु युगादिपु । विहाय पिण्ड- निर्वापश्राद्धं सर्व समाचरेत् । इति महालयश्राद्धनिर्णयः समाप्तः॥

·सप्तम उद्धारः । अथाभ्युदयिकम् । तच्च त्रिविधम् । विवाहादिनियतनिमि- वृद्धिश्राद्ध त्तकं पुत्रजन्माद्यनियतनिमित्तकम् अग्न्याधाननिमित्तकं निर्णयः चेति। तत्र विवाहादिनिमित्तं प्रातः कार्यम् । यदाह शाता- पः। प्रातद्धिनिमित्तकमिति । प्रातशशब्दोव सार्द्धयामपरः । तदाह गार्ग्यः । 'ललाटसंमिते भानौ प्रथमः प्रहरः स्मृतः । स एव सार्द्धसंयुक्तः प्रातरित्यभिधीयते' । अग्न्याधाननिमित्तं त्वप- राह्ने। तदाह गालवः। 'पार्वणं चापराह्ने तु वृद्धिश्राद्धं तथाग्निकम् । आग्निकमग्न्याधाननिमित्तम् वृद्धिश्राद्धमपराह्ने कुर्यादित्यर्थः। पुत्र- जन्मादिनिमित्तस्यानियतत्वात् तन्निमित्तं वृद्धिश्राद्धं तदनन्तरमेक कुर्यात् । एतच्च मातृपूर्व कुर्यात् । तदुक्तम् । 'मातृश्राद्धं तु पूर्व स्या- त्पितॄणां तदनन्तरम् । ततो मातामहानां स्यादेवं नान्दीमुखं भवेत् । नान्दीमुखमाभ्युदयिकम् । आभ्युदयिकनिमित्तान्याह कार्णाजि- निः। कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नवसमनः । नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा। सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने। नान्दी- मुखान्पितृगणान् पूजयेत्ययतो गृही। पुत्रादीत्यादिशब्दात्पौत्रादेः सङ्ग्रहः। गार्ग्यः। 'पुत्रोत्पत्तिप्रतिष्टामु तन्मौजीत्यागवन्धने । चूडायां च विवाहेषु वृद्धिश्राद्धं विधीयते । वृद्धगार्यः 'अग्न्याधानाभिषेका- दाविष्टापूर्ती स्त्रिया ऋतौ । वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत आश्रमग्रहणे त- था । ऋतावाद्ये । मात्स्ये । 'उत्सवानन्दसन्तानयज्ञोद्वाहादिमङ्गले । मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् । ततो मातामहाः पूज्याः विश्वेदेवास्तथैव च । अत्र विशेषोगार्येणोक्तः । “मातृश्राद्धं तु पू- वैद्युः काहनि च पैतृकम् । मातामह्यं चोत्तरेयुद्धौ श्राद्धत्रयं भवेत् । अशक्तौ शातातपः । 'पृथग्दिने त्वशक्तश्चेदेकस्मिन्पू- वासरे। श्राद्धत्रय प्रकुर्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकम् । पूर्वाह्ने मातृकं श्राद्धम्पराह्ने पैत्रिकं तथा । ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्। एकस्मिन्दिनेपि कालभेदेन कुर्यादित्यर्थः । दधिवदरा- ·स्मृतिसारोद्धारे। दिभिः पिण्डदानं कुलाचारमाप्तं चेत्कुर्यात् नचेन्न कुर्यात् । तदुक्तं भविष्योतरे । 'पिण्डनिर्वपणं कुर्यान वा कुर्य्यान्नराधिप । वृद्धि- श्राद्धे महाबाहो कुलधर्ममवेक्ष्य तु'। मनुः । 'अलाभे भिन्नकल्पानां नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः । पूर्वेयुर्वै प्रकुर्वीत पूर्वाह्ने मातृपूर्वकम् । वैश्वदेवं च तान्त्रिकमितिशातातपवचनमप्यस्मिन्नेव पक्षे व्यवति- छते, कालभेदे तन्त्रासम्भवात् । आभ्युदायकमकृत्वा वैदिके क- मणि नाधिकारी भवति । तदुक्तं मात्स्ये । 'नानिष्वातु पितॄन् श्राद्ध कर्म वैदिकमाचरेत् । पारस्करः । 'निषेधकाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं काङ्गं वृद्धिवत्कृतम् । सोमे अग्न्याधाने । वैदिककर्ममावे वृद्धिश्राद्धावृत्तावपवादमाह च्छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः। 'असकृद्यानि कर्माणि क्रियन्ते क- र्मकारिभिः । प्रतिप्रयोग नेमास्युर्मातरः श्राद्धमेव च । येषु पुनः क्रियमाणेषु श्राद्धात्तिस्तानि परिगीतानि तेनैव । 'आधानहोमयो- श्चैव वैश्वदेवे तथैव च । बलिकर्मणि दर्शे च पौर्णमासे तथैव च । नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदंत्येवं महर्षयः । एकमेव भवेच्छाद्धमेतेषु न पृथक् पृथक्' । येषुप्रथमप्रयोगेपि न दृद्धिश्राद्धं तान्याह स एव । 'नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न सोष्यन्तीजात- कर्मप्रोषितागमकर्मसु । श्राद्धं वृद्धिश्राद्धं । प्रसववेदनावत्यां स्त्रियां प्रसवादर्वाग् यद्विहितं कर्म तत्सोष्यन्तीजातकम्र्मेतिप्रसिद्धम् । मोषितस्य स्वगृहागमने यद्विहितं कर्म तत्मोषितागमकर्म । जातकर्मणि दृद्धिश्राद्धनिषेधश्छन्दोगमात्रविषयः । पूर्वोदाहृत- वचनेषु जातकर्माणि वृद्धिश्राद्धविधानात् । कात्यायनः । 'गण- शः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् । सकृदेव भवेच्छाद्धमा- दौ न पृथगादिषु' । एकस्मिन्दिने चौलोपनयनविवाहादिषु क्रिय- माणेषु वृद्धिश्राद्धमेकं भवतीत्यर्थः । इति वृद्धिश्राद्धनिर्णयः । अथ जीवितश्राद्धम् । ब्रह्मपुराणे । देशे कालधनश्राद्धव्यव- ·सप्तम उचारः। सायसमुच्छ्रिते। जीविते सति जीवाय दद्याच्छाद्धं स्वयं नर' इति । अथ नैमित्तिकश्राद्धं प्रस्तूयते। तच्च नवश्राद्धं नाम सूत- नवश्राद्धम् के प्रथमतृतीयादिदिनेषु क्रियमाणं नवीनं श्राद्धम् । तदाहाङ्गिराः । 'प्रथमेहि तृतीयेति पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमैकादशे वापि नवश्राद्धं प्रकीर्तितम् । वृद्धवसिष्ठः। 'सप्तमेति तृतीयेहि प्रथमे नवमे तथा । एकादशे पञ्चमे स्युर्नवश्राद्धानि षट् तथा' । पञ्चैव नवश्राद्धान्याह बौधायनः । 'मरणाद्विषमदिनेष्वेकैकं नवश्राद्धं कुर्य्यादानवमात्, यवनवमंविच्छिद्येतैकादशेतत्कुर्यादिति। विश्वखामिनस्तु-आश्वलायनानां पश्चापस्तम्बानां षडन्येषां विभा- तिव्यवस्थां कृतवन्तः। 'नवश्राद्धानिपञ्चाहुराश्वलायनशाखिनः। आपस्तम्बाः षडित्याहुर्विभाषा वितरेषुहि' इति नवश्राद्धम् ॥ अथ श्राद्धाधिकारिणः । शङ्ख: 'पितुः पुत्रेण कर्तव्याः श्राद्धाधिकारि- पिण्डदानोदकक्रियाः। पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्तदभावे तु सोदरः । पुत्राश्च द्वादश याज्ञवल्क्येनोक्ताः-'औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः। क्षेत्रजः क्षेवजातस्तु सगोत्रणेत- रेण वा ।। गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नोगूढजस्तु सुतः स्मृतः। कानीनः कन्य- काजातो मातामहसुतस्तुसः।अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः स्मृतः दद्यान्माता पिता वायं स पुत्रो दत्तकोभवेत् । क्रीतश्च ताभ्यां- विक्रीतः कृत्रिमश्च स्वयं कृतः । दत्तात्मा तु स्वयन्दत्तो गर्भ विन: सहोढजः। उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धोभवेत्सुतः । पिण्डदों- शहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः । सजातीयेषु मया प्रोक्तस्तनयेषु यथाविधि' । अत्रायं क्रमः कालादर्श । मातापित्रारौर्द्धदेहि- कमौरसः पुत्रः कुर्यात् । तदभावे पौत्रः, तदभावे प्रपौत्रः, तद- भावे पुत्रिकापुत्रः। द्विविधोहि पुत्रिकापुत्रः। अभ्रातृकां प्रदास्या- मि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स में पुत्रोभवेदिति' व्यवस्थयैकः । पुत्रिकैव च पुत्र इत्यपरः । तदभावे निर्णयः ·स्मृतिसारोद्धारे। " क्रीतस्तदभावे दत्तस्तदभावे ऽपविद्धस्तदभावे पत्री, पत्न्यभावे गूढ- जः, तदभावे कानीनस्तदभावे पौनर्भवः, तदभावे सहोढजः । 'पु वाभावेतु पत्री स्यात्तदभावे तु सोदर' इति शङ्खवचनं कानीनादिव्य तिरिक्तपुत्राभावविषयम्। कानीनादीनां चतुर्णा पत्न्यभावेऽधिका- रस्य स्मृतिसंग्रहोक्तत्वात् । 'कानीनगूढसहजपुनर्भूतनयाश्च ये। प- ल्यभावेऽधिकुर्युस्ते अप्यशस्ताः सुता हि ते । तदभावे दौहिवः। तदभावे सोदरः, तदभावे तत्सुतः । तदभावे त्वसोदरः । तदभावे तत्पुत्रः, तदभावे पिता, तदभावे माता, सदभावे स्नुषा, तदभावे भ- गिनी सोदरा । तदभावे तत्पुत्रस्तदभावे सपिण्डः, तदभावे सोद- कस्तदभावे मातुः सपिण्डः, तदभावे ऋत्विक् , तदभावे त्वाचार्यः उपनीय सांगवेदाध्यापयिता, तदभावे नृपतिः प्रेतजातीयेन पुरुषे- ण प्रेतद्रव्यं दत्वा कारयेत् । अत्र वाक्यानि । सुमन्तुः । 'मातुः पितुश्च कुर्वीत मृतयारौरसः सुतः । पैत्रिमेधिकसंस्कारं मन्त्रपू- कमाहतः । वैष्णवे। 'पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रश्च पत्नी च भ्रातृसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रिया नृप जायते । एषामभावे सर्वेषां स- मानोदकसन्ततिः । तथा । 'पुनः कुर्यात्पितुः श्राद्धं पत्नी च तदस- निधौ । ऋक्थहार्यथ दौहित्रस्ततो भ्राता च तत्सुतः । भ्रातुः सहोदरो भ्राता कुर्यादाहादि तत्सुतः । ततस्त्वसोदरो भ्राता त- दभावे तु तत्सुतः। भ्रातु_ता स्वयं चक्रे यस्य भार्या न विद्यते । तस्यभ्रातृसुतश्चक्रे यस्य नास्ति सहोदरः । तथा। 'उत्सन्नवान्धवं प्रेतं पिता भ्राता तथाग्रजः । जननी वापि संस्कुर्यान्महदेनोऽन्यथा भ- वेत् ।मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धो योजलेन वा । कुलद्यपि चोत्सन्ने स्त्रीभिः कार्य्या क्रिया नृप । तथा 'पुनोभ्राता पिता वापि मातु- लो गुरुरेव च । एते पिण्डपदा ज्ञेयाः सगोत्राश्चैव बान्धवा। य- तु । 'नच माता नच पिता कुर्यात्पुत्रस्य पैतृकम् । नाग्रजश्च त- था भ्राता भ्रातॄणां च कनीयसाम्' इति, तत्पुत्रादिसत्वे बोध्यम् ।

·सप्तम उद्धारः। बौधायनः । 'यदिस्नेहेन कुर्यातां सपिण्डीकरणं विना । गया- यान्तु विशेषेण ज्यायानपि समाचरेत्' । कुर्यातां पितराविति शेषः । कात्यायनः । 'अनुजा अग्रजा वापि भ्रातुः कुर्वन्तु सं- स्क्रियाम् । ततस्त्वसोदरास्तद्वत्क्रमेण तनयास्तयो' । स्मृतिसङ्ग्रहे । 'पत्नी भ्राता च तजश्च पिता माता स्नुपा तथा।भगिनी भागिनेयश्च सपिण्डः सोदकस्तथा । असन्निधाने पूर्वेषामुत्तरे पिण्डदाः स्मृ- ता। मार्केण्डेये । 'सख्युरुत्सन्नवन्धोश्च सखापि श्वशुरस्य च। जा- माता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैत्रिमेधिकम् । सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य ऋक्थतः । तज्जातीयैन्नरैः सम्यग्दाहाद्याः सकलाः क्रियाः। सर्वेषामेव वर्णानां वान्धवो नृपतिर्यतः' । स्कान्दे । 'स- र्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तृणाममन्त्रकम् । अत्र स्त्रियः पत्नीव्यति- रिक्ताः। पत्नीतु धर्मविवाहोठैव नासुरादिविवाहोढा सा तु मुख्या- धिकारिणी अन्या स्त्रीमात्रमेव । तदाह शातातपः। 'धम्मॆविवारूढा या सापत्नी परिकीर्तिता। महाधिकारिणी ह्येषा यज्ञादौ धर्मकर्म- णि । क्रयक्रीता तु या नारी नासो पत्न्यभिधीयते । न सा दैवे न पित्र्ये स्यादासी तां मुनयो विदुः। गौतमः। 'पुत्राभावे सपिण्डाः मातृसपिण्डाः शिष्याश्च दद्युः, तदभावे ऋत्विगाचायौँ। वैष्णवे। 'पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथैवोत्तरसत्क्रिया । त्रिप्रकाराः क्रियाः तास्तासाम्भेदं शृणुप्व मे । अनान्दशानां मध्ये तु या दाहाद्याः क्रियास्मृताः। ताः पूर्वा मध्यमा मासिमास्येकोद्दिष्टसंज्ञिताः । प्रे- ते पितृत्वमापने सपिण्डीकरणादनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः । पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा। त- त्लङ्घातगतैर्वापि राज्ञा वा धनहारिणा । अथादयः क्रियाः का- -ः पुत्राधैरेव चोत्तराः । दौहित्रैर्वा नरश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयै- स्तथा । अत्र पितृमातृसपिण्डादयः पूर्वक्रियामेव कुर्युन्नॊत्तरामि- ·२०० स्मृतिसारोद्धारे। ति, मध्यमक्रियायामनियमश्च । तेषामुत्तरक्रियायान्तु पुत्राधा- भ्रातृसन्ततिपर्यन्तदौहित्रादयोपि नियता इति कल्पतरुकृतः । अ- पुत्रायाः सपत्नीपुत्रः पतिवौं देहिकं कुर्यात्तदाह मनुः । 'बह्वी- नामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तेनैव पुत्रेण माह पुत्र- वतीर्मनु । कात्यायनः। 'विदध्यादौरसः क्षेत्र्यो जनन्या और्द्धदे- हिकम्। तदभावे सपनीजक्षेत्रजाद्यास्तया वृता' । तयारता तेन प्रका- रेण । औरसः सर्वदैवेत्यर्थः। तेषामभावे तु पतिस्तदभावे सपिण्डकः। शंखः । 'भार्या पिण्डं पतिर्दद्याद्भर्तुर्भार्या तथैव च । श्वश्वा- देस्तु स्नुषा चैव तदभावे तु सोदर । सपत्नी वा कुर्यात् । त- दुक्तं स्मृत्यर्थसारे । 'पुत्राभावे मिथोदम्पती सपत्न्यश्चेति । अन्य- था पुत्राधीधकारिणि देशान्तरस्थिते सति मृतस्य दाहादिकर्म- णो लोप एव स्यात् । तथा च सति 'असगोत्र: सगोत्रो वा य- दि स्त्री यदि वा पुमान' इत्याउनुपपन्नं स्यात् । कात्यायनः । 'असंस्कृतेन पन्या च ह्यग्निदानं समन्त्रकम् । कर्त्तव्यामितरत्सर्वं का- रयेदन्यमेव हि ॥ पूर्वा मध्यमाश्च क्रियाः कृत्वोत्तरकामन्त्रकं कु- Oदित्यर्थः। अनुपेतोपि कुर्वीत मन्त्रवत्पैतृमेधिकम् । यद्यसौ कृत- चूडः स्याद्यदि स्याञ्च त्रिवत्सरः' । वर्षत्रयादक कृतचूडस्तदू- ईमकृतचूडोपि सर्वमौ देहिकं मन्त्रवत्कुर्यादित्यर्थः । व्याघ्रः 'कृत- चूडस्तु कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च । वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चार न कारयेत्' इति । तथा । 'कृतचूडोऽनुपेतस्तु पित्रोः श्राद्धं समाचरे- त् । उदाहरेत्स्वधाकारं नतु वेदाक्षराण्यसौ' । एतद्वचनद्वयं प्रथम- वर्षकृतचूडाविषयम् । तथा च मनुः। न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किंचि- दामौजिबन्धनात् । नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनाहते' । स्वधा- निनयनं श्राद्धम् । ऋष्यशृङ्गः। 'पुत्रेषु वर्तमानेषु नान्यं वै कारये- स्वधा । आनुकूल्यादपुत्रस्य श्राद्धं कुर्यात्सनाभिकः । वाक्प्रयोग- समर्थे पुत्रे बालकेपि नान्यस्याधिकार इत्यर्थः। इसधिकारिनिर्णयः॥

·. " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतकै सुन्दरै सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव अन्थो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रितामीमांसावदान्तादिदर्शन, व्याकरण धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते। ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । ५ भारतवर्षीयै, ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहक देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्राः ७ आणकाः ८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (सस्कारः) २ ) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) १० । श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाभ्यापवृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रक रणम् श्रीमल्लोकाचाय्यप्रणीतम् ।श्रीनारायणती. (वेदान्तः)२ थे विरचित भादृभाषा प्रकाश सहितम् । स. (५) करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (६) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ( मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः। (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० स० (मीमांसा) २ (८) ब्रह्मसूत्र भाज्यम-वादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञा- (वेदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः । (e) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषणनिर्मिता सम्र्पूणा । (जैनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ ( वेदान्तः) १ यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सम्पूर्णम् (११)न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः आचार्यचित्सुखमु (वेदान्तः) ३ निविरचितव्याख्योपतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म. म. ( न्याय:) ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः ·-A- (१३)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स. (मीमांसा) २ (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टसो- मेश्वरविरचिता। 1.} (मीमांसा ) १६ (१४) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता (वेदान्तः) श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (१६) मीमांसाबालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा । ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनाराणात्मजभ (मीमांसा) दृशङ्करावरचितः। (१७) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम) महा महोपाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रविरचितम् । श्रीशङ्करभट्ट कृता मीमांसासारसंग्रहश्च । सम्पूर्णः (मीमांसा) (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास प्रणीतस्तत्कृतव्याख्यासमलङकृतश्च । (वेदान्त) (१८) कात्यायनश्रौतसूत्रम् महामहोपाध्यायश्रीफर्का- चायावरचितभाष्यसहितम् । (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः) (२१) श्रीहर्षप्रणीतम् खण्डनखण्डखाधम आनन्द पूर्ण- विरचितया खण्डनफक्तिकाविभजनाख्यया व्या-(वेदान्तः ख्यया (विद्यासागरी)ति प्रसिद्धया समेतम् । (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता। (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्यया ऽवतरणिकया च सहितम् । (२४) ब्रह्मसूत्रवृतिः मरीचिका श्रीवजनाथभट्टकृता। (वेदान्त)२ (२५) झोडपत्रसंग्रहः अत्र श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचि. तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु मानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्तिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्द क्तिप्रकाशिकायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि । (न्यायः) (२६) ब्रह्मसूत्रम,द्वैताद्वैतदर्शनमाश्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसेतुकार धटीकासहितश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजान्हव्याख्यव्याख्यायु (२७) षड्दर्शनसमुच्चयः। बौद्ध नैयायिक कापिल्य जैन वैशेषिक जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रकृतटीकया सहितः। हरि भद्रसूरिकृतः। (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः। प्रमेयरत्नावश्च । (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोमणिकृतदीधित्या: जागदीशी टीका। (३०) वीरमित्रोदयः। महामहोपाध्यायश्रीमित्रभित्रविरचितः। (A) स्मृतिसालेद्धारः। विद्वद्धरविश्वभरत्रिपाठिसंकलितः। २ बनादिप्रेषनयानम् । हरिदासगुप्ता, बनारस सिटी }

·No text on this page.