·IHAR
अथसटीकात्मबोधप्रारंशः
SHRSikkIRMALANKAR

·स्वामी मझानसा ·ग्रा ॥ ॐ श्रीगणेशायनमः॥ ॥सदाशुद्दोजुड़: सकलमपिमायामयमिदं विसृज्यस्वाशस्य प्रथयतियएनन्चितिमयम्॥ कथंचिन्जातोयतिचिलयमोहरचितं नमामस्तं नित्यंस मरसघनात्मान ममलम्॥१॥पैनाशिकैर्महामू? लुप्तश्रुतिशिरोगणं॥आविश्वकारेमंद यया तंचंदेह यत्तीश्वरं ॥२॥श्रीमद्गुरून्नमस्कृत्य पार्यनीशंचूमाधवं ब्रह्मानंदःकरोती मामात्मबोधस्यदीपिकां॥३॥इहरपलुमातेवपुत्रेषुदयालुङगयान्शंकराचार्य उत्तमप्र ज्ञानांशापपयोनिधिमयगायात्मज्ञानरत्नमन्विष्यमाणानांकृतेशारीरफभाष्यादिमस्या तपोनि:क्षीणपापानां शांतानांडीतरागिणाम् ॥ मुमुक्षूणामपेक्ष्योय मात्मबोधीविधीयते॥१॥ नवयंनिर्मायनदपलोकनेजसमर्थानां मंदबुद्धीनामनुग्रहार्थसर्ववेदांतसारसंग्रहमात्म बोधारयंप्रकरणविधिन्सुःसाधनचतुष्टयसंपन्नस्यैवावाधिकारइनिसूचयन् मंगलंचसू चयन्पत्तिजानीते ॥ तपोभिरिति । रुचांद्रायणनित्यनैमित्तिकोपामनाउनुष्ठान । पस्याभिःक्षीणानिपापानिदुरितानियेषां नित्यनैमित्तिकैरेयकुर्वाणोदुरितक्षयमितिचच नात् यडेंद्रियाणांनिग्रहःपरमंतपइतिवचनान्चक्षुरादींद्रियनियहरुपैस्तपोनिःक्षीणानि ·पानिरागडेपायंतःकरणदोपलक्षणानियेपानेतथोक्तास्तेषांअनएपशांतानामक्षुधाश सटीक पानां नदेतात्यांतापदिशेपणाश्यांशमादिपसंपत्तिःसूचिता ॥ चीनरागिणांइहामुत्रार्थी फलभोगालिप्सूनां मुमुक्षूणांसंसारमंथिोदनेकताभिलाषाणां । तदेताभ्यां विशेषणां न्यांपैराग्यंमोक्षेच्छाचप्रदर्शिने॥न तादृशीपवृत्तिपिवेकंपिनासंभवतीति विवेकस्त्व ादागमिप्यतीतिसाधनचतुष्टयसंपन्नानांचतुरशीतिलायोनियमणलक्षणसंसार- निवर्तकात्मज्ञानजनकत्वेनापश्यमपेक्ष्योयमात्मवोधारयोग्रंथोविधीयते।शंकरेण वोधोऽन्यसाधनेभ्योहि साक्षान्मोसैकसाधनं ॥पाफस्यवनियज्ज्ञा नं विनामोक्षोनसिध्यति॥२॥ वताऽयमेवतेपामात्मबोधमुसायमोक्षंफरि ष्यतीतिक्रियतइत्यर्थः॥नन्वयाचार्येणमंगलस्यारुतत्वान्नास्तिकमतमवेशेनतस्यान्य धेयच्चनता स्यादितिचेन यत्रमपंचव्यायादिकंप्रतिपिपाविपित्तमस्तितत्रैवमंगलस्यापे द क्षिततेनास्यतुमंगलापतात्॥ युद्दा सतपोतप्यत्तस्तपत्तत्त्वेमालोकानसृजदितिश्रुत्या पसःसर्वोत्कृष्टत्वेनादौतत्त्मरणस्यैवमंगलतादिनिध्येयम्॥॥ननुतपोमंत्रकर्मयोगाद्यने कविधसाधनेषुसत्सुमोक्षप्रत्यात्मयोधएपकिमितिसाधनत्वेनमतिपायनेइत्याशंक्य ·तस्यैवसामान्मुक्तिसाधनत्वस्यवनिप्रतिपाद्यत्वेनप्रमाणसिद्धत्वादितिसदृष्टांतमाह॥यो धइति ॥ नपोमंत्रकर्मयोगादिकानियानिसाधनानितानिनुचित्तशुद्दितदैकाग्र्यादिलक्षणप| रंपरयात्मज्ञानद्दारामोक्षसाधकानिपति बोधस्तुतानिसाधनानिविहायसाक्षात्हा- रांनपिनैचमोक्षस्यैकं मुरव्यंसाधनं ॥ एतदेवदृष्टांतेनद्रढयति ॥पाकस्यचन्हियदिति ॥या थालोकेकाष्टजलादिषुपचनक्रियासाधने सत्स्वपिचन्हिविनापाकोऽपकांशस्यनाशो नसंभवतितहत्॥ ज्ञानादेयत्तुकैवल्यं अरतेज्ञानान्नमुक्तिः ज्ञात्वादेवंसर्गपाशापहानि अविरोधितयाकर्म नाविद्यांविनिवर्तयेत् ॥ विद्या विद्यांनिहं- त्येव तेजस्तिमिरसंघवत् ॥३॥ यदाचर्मवदाकाशंचेशयिष्यंतिमानवा स्तदादेयमविज्ञायदुःस्यस्यांतोपविष्यत्तीत्यादिश्रुत्याज्ञानपिनामोक्षोऽपिननिष्पद्यत त्यर्थः॥२॥ ननुकर्मणेचहिसंसिदिमास्थिताजनकादय इतिस्मृत्या कर्मणांविचित्रश- क्तिमत्वेनचकस्यचित्कर्मणएपाज्ञाननाशहारामुक्तिजनकत्यसंभवाकिंतुंज्ञानेनेत्या शंक्यसंसिद्दिशब्दस्यांतःकरणथूतिपरत्वेनकर्माज्ञानयोपिरोधानाचाच्चमैवमित्याह ॥अधिरोधितयेति ॥ कर्माज्ञानयोचिरोधाभाचान्फर्माविद्यांनिचर्तयितुंनोत्सहने । .

·वाधा आम तस्मान्नित्यधुदबुद्दमुक्तरूपंब्रह्मैयाहमस्मीत्येवंरूपा विद्याब्रह्मात्मैक्यज्ञानमेवाविद्या सटीक स्थूलोहं कॉणोहं क्षुधित्तोहं संकल्पपानहमध्यवसायवानहं मूढोहमित्यादिरूपमज्ञानी निःशेषंइंतिविनाशयति तस्यवस्तुविषयकत्वेनवलिष्टत्वात् ॥ तदुक्तंभगवता ज्ञानेन नदज्ञानंयेषांनाशितमात्मनः।नेपामादित्यवज्ञानप्रकाशयतित्तत्परमिति ॥ विरोधित्तयां चिद्याचाएपापिद्यानिवर्तफत्वमित्यत्र योग्यदृष्टांतमाह॥ तेजस्तिमिरसंघवदिति ॥यथा नेजःसूर्यादीनांप्रकाशोझटित्येचतिमिरस्यांधकारस्यसंघसमूहविनाशयतित्तद्ददित्य - परिछिन्नइचाज्ञानात्तन्नाशेसतिकेवलः ॥स्वयंप्रकाशतेह्यात्मा मे घापापेंऽशुमानिच॥४॥ र्थः॥३॥ ननुप्रतिशरीरमात्मनःपरिछिन्मत्वेनोप सत्यमानत्वात्कथंब्रह्मात्मैक्यज्ञानेनाज्ञाननितिरित्याशक्याज्ञानादेवहिपरिछिन्नइच भासनेतन्नाशेत्वपरिचिन्नएचस्वयंघोततइत्याह॥परिछिन्नइयेति ॥परिपूर्णाहिती यस्यात्मनोऽ ज्ञानपरिकल्पित यमनुष्याधुचायचशरीराध्यासरुतमेवपरिछिन्नल मत्तस्तत्वमस्यादिमहावाक्येब्रह्मात्मैक्यज्ञानेनाज्ञानतत्कृताध्यासनाशेसत्यात्माके चलः सजातीयविजातीयस्वगत्तदशून्यःसन्त्वयंप्रकाशनेहीनिप्रसिदंचेदे॥ سم ·त्मानमेवावेदाहंब्रह्मास्मीति अवदृष्टांतमाह॥मेघापाशुमानिवेति मेघताप रणनाशेसतियथासूर्यःस्वयमेवप्रकाशनेनहदित्यर्थः ॥४॥ नन्यज्ञाननाशेआत्मनः केचललंयप्रतिपायतैतन्नसंभवत्यज्ञाननाशकत्तिज्ञानेनदैतापत्तेरितिचेत्तबाह॥ ज्ञानेति॥ ज्ञानंअकर्तृमोक्तृसच्चिदानंदरूपंब्रह्माहमस्मीत्याकारकोबोधः।ज्ञानस्य अज्ञानकलुषंजीचं ज्ञानात्यासादिनिर्मलं ॥रुत्वाज्ञानस्वयंनश्ये ज्जलकतकरणुचत्॥५॥ स्वस्यैवाझ्यासातूदीर्घकालनैरंतर्यसत्कारपू फसेप्नात् अज्ञानकार्यभूतेनाह मादिनाकलुषीकृतंकर्तृवभोक्तृलायभिमानिनंजी विशेषेणनिर्मलंकृत्लाऔपाधिकर्तृत्वादिषहाणेन पूर्वसिद्धासंगाहिनीयत्वेषतिपा यस्वयमपिनश्येदतोनानेनात्मनः केवलवहानिः। अनानुकूलंदृष्टांतमप्याह । कतन करेणुचदिति ॥ यथाकतफरज आयिलंजलंनिर्मलकत्तास्वयमपिनश्यतिनइदित्यर्थः॥५ ·सरीक नन्चपरोक्षतयानुभूयमानस्यसंसारस्यसत्यत्वात्कथमात्मनः केवलत्वमित्याशंक्या व चोध | महांतेनास्यमिथ्यात्वंसाधयति॥संसारइति ॥ रागद्देषादितिः संकुलोच्याप्तोऽयंसंसा र स्वमतुल्यः॥ तत्तुल्यत्वमेव साधयति ॥स्वकालइति ॥यथास्यामपदार्थोनिद्राकालेसत्य वगातिजायतिचासत्योभवति तथाऽयंसंसारोऽप्यज्ञानकालेसत्यवद्भातिप्रबोधेतत्वम संसार-स्यमतुल्योहि रागद्देषादिसंकुलः॥स्वकालेसत्ययाति प्रयो धेऽसत्यद्भवेत्॥६॥तायत्सत्यजगाति शुक्तिकारजतंयथा॥ या चन्नज्ञायतेब्रह्मसाधिष्ठानमइयम्॥७॥ स्यादिमहावाक्यअयणादा त्मज्ञानोत्पत्ताचसत्यवद्भपेदत्तोनात्मनःकेपलत्यहानिरित्यर्थः॥६॥स्वाधिष्ठानभूतब्रह्मज्ञा नपर्यंतमेरकल्पितूस्यजगतः सत्वमितिसदृष्टांतमाह॥ताचदिति ॥यापन्नीलपृष्ठविकोणा दिविशिष्टाक्तिर्नज्ञायतेतावत्तमकल्पितरजसत्यवसत्तीयते॥तहसचिदानंदाइयंब्रह्म | ३ याचन्नज्ञायतेसाक्षान्नानुभूयते तापन्मिथ्याभूतोऽपिपपंच सत्यवद्धांत्यादृश्यतइत्यर्थः॥ ।

·। सर्वोऽपिमपंच ब्रह्मणिकस्पिनइत्येतदेव दृष्टांतांतरेणद्र्दयति॥सञ्चिदिति ॥अस्तिभाति प्रियरूपात्मन्यतएचनामरूपात्मकेजगत्यनुस्यूनेऽनुगतेऽनुगतत्वादेवनित्येभिकालाबा- ध्ये विष्णौव्यापकेब्रह्मणिसर्वोपादानभूते सर्वाश्चतुरशीतिलक्षयोनिलक्षणा विविधाः अवयरसंरख्यानसंस्थयानानाविधाः व्यक्तयः हाटकेसुवर्णेकटककुंडलादिवप्रकल्पि- ताःमिथ्याभूनाइत्यर्थः। तदनन्यसमारंभणशब्दादिश्यइनिन्यायान्। वाचारंमणंपिका सचिदात्मन्यनुस्यूतेनित्येविष्णौ प्रकल्पिताः ॥ध्यक्तयोविविधाः सर्या हाटकेकटकादिवत् ॥॥यथाकाशो सृषीकेशो नानोपाधि- गतो विभुः॥तद्वेदाद्विन्नवद्भाति तन्नाशादेकपद्येत्॥९॥ रोनामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्यमित्यादिश्रुतेश्च ॥८॥ ननुप्रपंचस्यमिथ्यात्वेपि जीवोदस्य सत्यत्त्वाकयंप्रपंचाधिष्ठानरूपस्य परमात्मनोऽद्वित्तीयत्त्वमित्याशंक्यौपाधिकोदेऽपि वस्तुतोऽदितीयत्त्वमेवेतिसदृष्टांतमाह ॥ यथाकाशइति ॥ यथाविपुरप्याकाशो घटमा दिपनानोपाधिगतः संस्तस्योपाधेर्वेदात् घराकाशोमाकाशइतिभिन्नवद्भाति तद्वनि सुरपिषीकेशः सर्वंद्रियपयनकोऽतःकरणादिरूपोपाधिष्ववछिन्ननयापनिर्षियतया ·सरीक आत्म वागतःप्राप्तःसंस्तस्योपाधेोदादिन्नवगानि तस्योपानाशादेववेत्॥यथ : बोध छुपाधीनांविनाशे एफोमहाकाशएचभवति तद्ददित्यर्थः ।। एकोदेवः सर्वभूतेषुगूढः सर्वव्यापीसर्वभूतांतरात्मा कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षीचेना केवलोनिणश्च एकःसन् बहुधाविचचार एफंसतंबहुधाकल्पयंति एकधैवानुद्रष्टव्यं नेहनानास्तिकिंच न एकमेवाद्वित्तीयंब्रह्म॥ एफएपहिभूतात्मा भूतेभूनेच्यपस्थितः॥एकधाबहुधाचैवह श्यतेजलचंद्रचन् ।अविभक्तंचाभूतेषुचिमक्तमिपंच स्थितमित्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तास- नानोपाधियशादेव जातिवर्णाभूमादयः॥ आत्मन्यारोपित्तात्तोये रसवर्णादिशेदपत् ॥१॥ यंतयात्मनोऽसंगाहितीयत्वप्रतिपादनाचीयोदस्यौपाधिकत्येनूमिथ्यात्वमितिभावः॥ ॥९॥ ननुब्राह्मणोऽहं ब्रह्मचार्यहं संन्यस्तोहमित्यादिजातिवर्णाश्रमादिभिर्धमैर्युक्त- स्यात्मनः कथमसंगादित्तीयत्वमित्याशक्य तुर्माणामपितत्रोपाधिकत्वात् वस्तुन. स्तूसमित्याह ॥ नानोपाधीति ॥पूर्वोक्तदेहायनेकोपाधिकृततादात्म्याध्यासादेय तह माजातिवर्णाश्रमादयआत्मन्यारोपिताअविद्याकल्पिताः नत्तु स्वतः तथात्वेसुषुप्ताच-

·प्यात्मनिभासेरन्॥ वक्ष्यत्तिच देहेंद्रियगुणान्कर्माण्यमलेसचिदात्मनि अध्ययंत्या
केनगगनेनीलतादिवदिति ॥ देहादीनांधर्माएवाविवेकादात्मनिभासंतइत्यत्रदृष्टांतमा
ह॥ तोयेरसवर्णादिमोदरदिति ॥यथास्वभावान्मधुरमपिजलंकटुकषायलपणाम्लरक्त-
पीतादिद्रव्योपेतंसत्तत्तद्रूपंपचति नतुस्वरूपेणतहदित्यर्थः ॥१०॥अघिद्यापा
स्यूलशरीराद्युपाधिपित्तयोदात्मानंपिपिच्यान्मुमुक्षुरित्युपाधित्रयस्वरूपदर्शयति ॥ पं
चीकृतेत्यादिसाईदायां ॥तत्रतावत्स्थूलशरीरोपाधिमाह ॥पंचीरुतेति॥पंचानांभूता
पंचीकृतमहाभूतसंभवं कर्मसंचितं ॥
शरीर सुरचंदुःखानां भोगायतनमुच्यते॥११॥
प्रत्येकंविधाविक्षज्य तबाईपंचकंपस्थाप्य पराईपंचकेएकैकंचतुषितज्य नस्मिन्य
स्थापितेऽईपंचके स्वस्वांशंपरित्यज्य तवैचचतुविभक्तानामेकैकस्ययोजनपंचीकरणं॥
एवमपंचपंचसंपर्दूतइतिपंचीकृतानियानिपृथिव्यादिमहाभूतानि तेश्यउपादान कारणे
श्यः संभवउत्पत्तिर्यस्यतत्प्रारब्धकर्मभिःसंचितंरचित्तंपत्यगात्मनःसुखदुःखानामाय
तनंफोगस्थानंयत्तच्छरीरंस्थूलशरीरमित्यर्थः ॥११॥ ॥५॥

·सरीक
आम अवसूक्ष्मशरीरोपाधिमाह॥पंचेति॥पंचप्राणाःप्राणापानच्यानोदानसमानारच्याः। मनः
चोध संकल्परिकल्पामिकांतःकरणपत्तिः।बुद्धिनिश्चयासिकातहत्तिः। दर्शद्रियाणिश्रीवत्वक
चक्षुर्जिदाघाणारयानिज्ञानेंद्रियाणिपंच चाकुपाणिपादंपापूपस्थारच्यानिकर्मेन्द्रियाणि
पंचचतिमिलित्वासप्तदशभिरवयःसमन्वितंयुक्तंअपंचीकनेत्यः सूक्ष्मभूतेश्यउपादान
कारणेश्यउत्थंजातंभत्त्यगात्मनः सुरपदुःरयोगस्यसाधनंयत्तत्सूक्ष्मांगलिंगशरीरमित्य
पंचपाणमनोबुदिदशेंद्रियसमन्वितं ॥अपूंचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मां
गंभोगसाधनम् ॥१२॥अनाद्यविद्यानिर्याच्या कारणोपाधिरुच्य
ते॥उपाधिधित्तयादन्यमात्मानमयधारयत्॥१३॥ र्थः॥१२॥अंथत्तृतीयं
कारणशरीरोपाधिमाह॥अनादीत्यर्दैन।अनिर्याच्या तत्त्वज्ञाननिवर्त्यवाज्जगत्सर्जनाच
सदसयांवक्तुमयोग्या याऽनायविद्या सासमटिच्यष्टिोदेनस्थूलसूक्ष्ममपंचयोर्जनक
साकारणोपाधिरुच्यनइत्यर्थः॥उपाधित्रयनिरूपणस्यप्रयोजनमाह ॥उपाधीति॥ उक्त
स्थूलशरीराद्युपाधिचित्तयादन्यंनत्साक्षिणमात्मानमपधारयेत् उपाधिभितयपिलक्ष-
णः सच्चिदानंदरूपोऽ हमस्मीतिनिश्चित्यजानीयादित्यर्थः ॥१३॥
॥५॥

·॥ नन्पाधिभित्तयविलक्षणसच्चिदानंदरूपत्वमात्मनोनसंभवत्यन्नमयादिरूपतयाप्रती| तेः॥सपाएषपुरुषोऽन्नरसमयइत्यादिश्रुत्या तन्मयतयाप्रतिपादनाचेसाशंफ्यात्म- न्यन्नमयादिरूपेण या पत्तीतिः सा तत्तादात्म्याध्यासादितिसदृष्टांतमाह॥पंचकोशेति, ॥अन्नरसेनैवभूत्वा तेनैचाभिदिपाप्यान्नरूपपृथिव्यांयदिलीयतेतदन्नमयः॥पा णादिपंचवायवः वागादिपंचकर्मेद्रियाणिच मिलित्वापाणमयः॥मनश्चक्षुरादिज्ञानें- द्रियपंचकंचमिलित्यामनोमयः॥ बुद्धिर्ज्ञानेंद्रियपंचकंचमिसित्ताविज्ञानमयः॥कारण पंचकोशादियोगेन तत्तन्मय इस स्थितः॥ शुन्दात्मा नीलचस्वादियोगेन स्फटिको यथा॥१४॥ शरीरभूताविद्यामलिनसत्वं पियादिवृत्तिसहितंसत्आनंदमय इत्येतेऽन्नमयमाणम यमनोमयविज्ञानमयानंदमयाःपंचकोशाः शुइसच्चिदानंदरूपस्यात्मनआच्छादकत्वान ॥आदिपदेनस्थूलत्वकशत्त्वक्षुधापिपासादयस्तहमा ग्रामास्तेषांयोगेनमिथ्यातादा स्येनवस्तुतः थुद्दोडप्यात्मा तत्तन्मयइच मनुष्योऽहं स्थूलोऽहं क्षुधितोऽहं संदिग्धो ऽहं निश्चयवानज्ञश्चास्मीति तत्तदन्नमयादिरूपतयामिथ्यैयास्थितइत्येचंप्रतीयते नतु ·with ' सटीक आम वृत्तुतस्तत्तद्रूपइतीपशब्दार्थः॥ सचाएषइत्यादिवेदस्त्वऽरुंधत्तीन्यायेनसूक्ष्मपत्तुपद बोध शयन्नुपाधिस्थपुरुषसूचयनि नखन्नमयपुरुषखेतात्पर्यवान् ॥ एतदेवदृष्टांतेनद्रढय- ति॥ यथास्वभावतः शुक्लएपस्फटिको नीलपीतवस्यादियोगेन तत्तन्मयइयाभाति न तुवस्तुतोनीलपीतादिरूपस्तहृदित्यर्थः॥१४॥तादात्म्याध्यासेनान्नमयादिरूपतयास्थि तस्यात्मनस्तेफ्योविवेचनकुर्यादितिसदृष्टांतमाह। पुस्तुषादिभिरिति ॥ तदुलस्यस्वरू पतयापत्तीयमानतुपादिभिर्युक्तंतंडुलंयथाऽवघाततोमुसलापहननेनभुबंधिषिच्यतेप चपुस्तुपादिभिःकोशैर्युक्तंयुक्त्याचघाततः॥ आत्मानमांतरं शुई विचिच्यात्तंदुलं यथा ॥१५॥ थक्रियते॥ तथा कोशैरन्नमयादिभिर्युक्तंतेषामन्त्यंतरंशुद्दमात्मानंबिपिच्यात्तेयःपृ यकृत्यविजानीयादित्यर्थः ॥पिचेचनप्रफारस्तुअयमन्नमयो नास्मा भौतिकवान् घादि चत् अन्यथाकतनाशारुतात्यागमपसंगात्॥प्राणमयोऽपिनात्मा भौतिकत्वाज्जड- वाच॥मनोमयोऽपि नात्मा करणवादास्यादिवत् ॥ विज्ञानमयोऽपि नात्मा परिणामि सादुग्धादिवत्॥ आनंदमयोऽप्यनात्मा जडत्वाद्दादिवत् ॥ कुंडलकटकादिवन्मदीय ·त्वेनप्रतीयमानत्त्वादनात्मत्वमेतेषांस्फुटमेवेति तेफ्योविलक्षणःप्रत्यगात्मा परमात्मै व सचिदानंदैकलक्षणलक्षितत्वादिति ॥१५॥ नन्वासनोब्रह्मरूपलेनू सदासर्वगतत्या स्किमिनिससर्पननभासनइतित्तयाह। सदेनि॥आत्मासर्वगतोऽपिसर्वत्रच्याप्यस्थित्तोऽ पि न सर्पवावभासते। अस्तिमातिपियरूपेणसदासर्वघटपटादिषुभासमानत्वेऽप्यनु फापितृखलक्षणविशेषरूपेणचुदायाचनासेन तस्याःसखगुणकार्यवेनस्वच्छत्वात् ॥ सदा सर्वगतोऽप्यात्मा न सर्वचाक्षासते॥बुदाचावमासेत स्पच्छे पुमतिविपत्॥१६॥देहेंद्रियमनोबुद्धिप्रतिभ्यो विलक्षणं॥तह त्तिसाक्षिणं विद्यादात्मानं राजपत्सदा॥१७॥ एतदेवदृष्टांतेनस्पष्टयति॥ स्वच्छेपुपतिविंचूपदिति ॥ यथाशरीरादिवस्तूनांछायाप्रतिमासस्यसूर्यादीनामातपस्यच सामान्यतः सर्वचनीयमानत्वेऽपितेषांपिशेषोकारमतिविंचूजलदर्पणादिस्यच्छेप्येय दृश्यने नत्वन्यत्र तदित्यर्थः॥१६॥ अधुनादेहेंद्रियादिसंघानेवर्तमानस्याप्यात्मनस्त दैलक्षण्यंराजदृष्टांतेनदर्शयति ॥देहेति ॥ देहेंद्रियादिसंघातेवर्तमानमात्मानंदेहेंद्रिय मनोजुद्दिमरुतिभ्योजडपरिणामीदृश्येश्योविलक्षणंचैतन्यापरिणाम्यदृश्यरूपं तेषां

·बाप
आर | देहादीनांया रतयः बाल्यावस्थादेहत्तयः रूपरसादिविषयाकाराश्चक्षुरादींद्रियर सटीक
नयः संकल्पविफल्यामिकामनोरत्तयः अध्यवसायलक्षणाबुद्दियत्तयः आकाशाद्या
कारपरिणामरूपाः मरुतिस्त्तयस्तासांसाक्षिणंचविद्याज्जानीयात् ।। यधाराजासूदसि
सम्यान्सर्यान्साक्षितयापश्यन्तेजस्वित्सादिनाविलक्षणएचापबुध्यते तहदित्यर्थः॥५७
नन्वात्मनःसाक्षिसेनयज्ज्ञानंतन्नोपपद्यते संघातेच्यापारबत्तयामतीरित्याशंक्य
व्यापतेष्विंद्रियेष्वात्मा व्यापारीचाधिवेफिनां।
दृश्यतेऽचिषु धावत्सु धापन्निव यथा शशी॥१०॥
तत्रच्यापारयत्तापनीतेचीनित्तान्मैवमितिसदृष्टांनमाह ॥ध्यापृतेष्यिति ॥चक्षुरादीदिये-
युवस्वविषयेच्यापाश्चत्तुसत्सुअपिकिनांगुरुशास्त्राघुपदेशरहितानामात्माच्यापारीयह
श्यते ननुनत्वदृशां यथाउ नेषुमेघरचंडेषुपायुनाधापत्सुलौकिकैः शशीधावत्तीयदृश्य
नतुचंद्रोपस्तुतोधापति॥नदात्माऽपियस्तुतो न व्यापारचानित्यर्थः ॥१८॥

·ननु देहेंद्रियादीनामेवचेद्मापारवत्वं तद्वत्वेनंतेयांतर्हिचेतनत्वादात्मत्वं स्यादित्याशं क्यात्मचैतन्येनैवतेषांच्यापारयत्वं नतुस्वतइतिसदृष्यांतमाह ॥आत्मचैतन्यमिति॥ आ मनोयञ्चैतन्यं स्वरूपभूतं तदाश्रित्यदेहेंद्रियादयः स्यकीयार्थेषुवर्तन्ते यया लौकिका ज नाःसूर्यस्यालोकंप्रकाशमाश्रित्य स्वस्वच्यापारे प्रवर्ततेतदत्तस्माद्देहेंद्रियादिपुस्वयंचेतन लामावादात्मत्वंनसंवत्तीत्यर्थः॥१९॥ नन्वात्मनएवचैतन्यरूपत्वमस्तु परंत्वहंजातो आत्मचैतन्यमाचित्य देहेंद्रियमनोधियः॥स्वकीयार्थेषु वर्तन्ते सू यालोकं यथा जनाः॥११॥ देहेंद्रियगुणाकर्माण्यमलेसच्चिदात्मनि) अध्यस्यंत्यविकेन गगने नीलत्तादिचत्॥२०॥ ऽहं मृतोऽहं कुमारोऽहं यु चा रद्दश्य काणोऽहं बधिरोऽहं पश्यामि शृणोमि बच्चीत्यायनवरतमनुभूयमानत्वाज्जनगा दिमत्वमपि स्यादित्याशंक्य देहेंद्रियादिधर्माणांतेषामविवेकेनात्मन्यारोपितत्वान्नत-धर्म त्वमिनिसदृष्टांतमाह ॥देहेंद्रियादिगुणानिति ॥ देहश्चेद्रियाणिचतेषांगुणानजन्मादिका णत्वादिधर्मान् गमनवचनादिकर्माणि चामलेऽ ज्ञानतत्कार्यमलरहिते सच्चिदात्मनि मूदाअपिके नारोपयंति ॥ यथानीरूपेगगने नौलनामालिन्यादिना तसं चापिचेकेनाध्यस्यनि ·आम नढनो वस्तुतस्तेभआत्मधर्मानसंनि फितुदेहादीनामेयेत्यर्थः ॥२०॥ ननुदेहेंद्रियादीनांध सटीक बोध मा जन्मादय आत्मनिमाभयंतु परंत्वई कर्ताहं भोक्ता पुण्यवान् पापश्च सुरची दुःरची चास्मीतिसततंपनीनैशेषिकाभिमतः कर्तृमोकादिरूपएचात्मा स्यादित्याशंफ्य कर्तृ त्यादीनामंतःकरणधर्मत्वेन तत्तादात्म्याध्यासपूर्वकएर नेपामारोपइतिसदृष्ांतमाह। अज्ञानादिति ॥ मानसोपाधिस्तस्यैपकर्तृत्वादयोधर्माश्चाज्ञानादात्मतत्वाच्छादिकावि- अज्ञानान्मानसोपाधिः कर्तृलादीनि चात्मनि॥कल्प्यूतेऽबुगते चंद्रे चलनादि ययाऽभसः॥२॥रागेच्यासुरपदुःरयादि बुद्दी सत्यां पचत ते॥सुषुप्तो नाति तन्नाशे तस्माहुदेस्तु नॉत्मनः॥२२॥ पाता सञ्चिदानंदरू पआत्मनिकल्यन्ते वैशेषिकादिनिर्मिव्यैवाध्यत्यंते॥ ययांऽसोजलस्य चलनादितरलत्त मलिनयाधोदेशस्थत्वान्यंगते जलपतिफलिते चंद्रमस्यपियेफिनोमिश्यैयारोपयन्ति तह दात्मनीत्यर्थः ॥२१॥ अंतःकरणधर्माएर रागेछादयआत्मनिकल्पिताइत्येतदेवान्ययय तिरेफयुक्तिपदर्शनेनयति ॥ रागेशासुरपदुःरवादीनि॥रागोविशेषामिलापः इच्छा सामान्यामिलापः सुरयंसर्पयामनुकूलचेदनीयश्चित्तविकारः दुःसंप्रतिकूलचेदनीयश्चि ·त्तविकारस्तान्येतानि आदीयस्यकर्तृत्वादेस्तत्सर्वजायत्पमयो द्दौसत्यापपर्नते सुषु सौनस्याबुद्दे शेस्वकारणज्ञानलयेनद्रागादिनास्ति तस्माहुद्देरेवरागादिधर्मजातमा स्ति नत्वात्मनइत्यर्थः॥२२॥ ननुययात्मा रागेच्छादिस्वभावो नास्ति तलसी कीहरस्व भावइनिचेत्तत्पभाचंदृष्टांतत्रयेणदर्शयति ॥प्रकाशइति॥अर्कस्यसूर्यस्यप्रकाशोयथा स्वभावः स्वरूपं तोयस्यजलस्यशैत्यंशीतलत्तायथास्वभाषः अमेरुष्णतायथास्वभाव प्रकाशोऽर्कस्य तोयस्य शैत्यमगेर्यथोष्णता ॥स्वभावः सच्चिदानंद नित्यनिर्मलतामुनः॥२३॥आत्मनः सूचिदंशश्च बुद्दे तिरिनियं॥ संयोज्य चारिचेकेन जानामीति प्रवर्तते॥२४॥ स्तथाऽऽत्मनःसच्चिदानंदनि सनिर्मलतास्वभावः संश्च चिचानंदश्च नित्यश्च निर्मलश्च तेषांशाचस्तत्ता तत्स्वरूपइत्यर्थ ॥२३॥ नन्वहं जानाम्यहं सुस्पीति ज्ञानसुखायाश्रयनयाऽऽत्मनःप्रतीतेः कथंनिर्विकार सच्चिदानंदरूपत्वमित्याशंक्याह । आसनइति ॥ प्रत्यगात्मनोयः सचिदंशः अंशइयांश स्तत्तहृत्तिष्वात्माभासः बुद्देत्तिश्वज्ञानानंदांशापच्छेदिकेत्येत इयमचिकेन संयोज्या संगस्यात्मनः केनापि संबंधस्याभावात् तथाऽप्यज्ञानवशान्पियस्तादाम्पंप्रतिषिक्षा- ·सरीक ९ व्याहं जानाम्यहं सुरखीत्यादिप्रत्ययः प्रवर्ततेऽतः ज्ञानसुखाद्याकारतिरूपेण परिण- वोध ता या चुद्धिस्तस्याएयत्तत्तदाकारज्ञानसुयायाश्रयत्वं नत्वात्मनस्तस्य तदाश्रयत्नया- भानंतु बुन्दितादात्म्यादिति यत्तुनोनिर्विकारस्तच्चिदानंदरूपएपात्मेतिसाचः॥२४॥ एतदेवविशदयनि ॥आत्मनइति ॥ जातु कदाचिदप्यात्मनो विक्रियाविकारोनास्ति।निर्ग णनिष्क्रियंशांनंनिरचयंनिरंजनमितिश्रुतेः अव्यक्तोऽयमचिंत्योऽयमपिकार्योऽयमुच्य आत्मनो चिकिया नास्ति बुद्धेबौधो न जाविति ॥ जीचः सर्चमलं ज्ञात्वा कर्ता द्रष्टेति मुह्यति ॥२५॥ ने इतिस्मृतेश्य बुद्देस्तुकदाचिद्दोधोपोधशंकैच नास्ति प्रकृतिकार्यत्वेनजडत्वात् तथाऽपि जीयोऽतःकरणावच्छिन्नचेतनः सर्वजडचेतनात्मकमलमयंता देनज्ञात्वा मिध्याति- मत्याहं कहिं द्रष्टेनिमुह्यति यान्तोषयति नतुधिषिक्त आत्मनिस्वल्पोऽपिचिकार इत्यर्थः ॥२५॥ ॥श्रीसच्चिदानंदायनमः॥ . ॥

·अधुनाऽऽत्मन्यन्यथाज्ञानस्यफलंदर्शयंस्तत्वज्ञानस्यापिफलंदर्शयति ॥ रज्जुसर्पपदिति
॥ययामहांधकारे विकाररहितरज्ज्यादौ सर्पाचारोपणंकृत्वा पायंपामोतिपुमान् एवं
मात्माप्यात्मानंजीपंसदितीयंपरिच्छिन्नंसंसारिणंज्ञावामिथ्यैपनिश्चित्याभयंनानाविध
सांसारिकपीडानिमित्तंबहेन्प्राप्नुयात् ॥ दिनीया भयंचति उदमनरंकुरुतेऽथन
स्यायंापति नचेदिहाचेदीन्महत्नीविनाधिरित्यादिश्रुतेः ॥ ईषदप्यंतरंकृत्वारोरचनरकं
रज्जुसर्पचदात्मानं जीचं ज्ञात्वा भूयं बहेतू ॥
नाह जीयः परात्मेति ज्ञातनिर्भयो भवेत्॥२६॥
बजेदित्यादिमृतेश्चचेद्यदि नाहं जीयो पंडादितीयसच्चिदानंदरूपपरमात्माहमिति न
समस्यादिमहापाप्यरात्मा ज्ञानो ज्ञानपिपयोजातस्तदा निर्मयोभवेत् ॥ ज्ञात्वादेसम्पा
शापहानिःक्षीण क्लेशैर्जन्ममृत्युमहाणिः इहचेदवेदीदथसत्यमस्ति ब्रह्मपेदवलैचामपति
चदाचर्मपदाफाशंपेशयिष्यतिमानवास्तदादेवमविज्ञायदुःरपस्यांनोभविष्यतीत्यादिश्रुत्तेः
ज्ञात्यामांशांति मृच्छत्तीत्यादिस्मृतेश्च ॥२६॥
॥५॥

·आत्मा बधि अयात्मा स्वकीयपकाशेनबुद्मादीन्प्रकाशयस्तै प्रकाश्यतइनिस्वप्रकाशा हित्तीयत्वमा सरीक मनइतिसदृशंतमाह॥ आत्मेति ॥ आत्माबुझादीनियुद्दिमनश्चित्तानि चक्षुरादींद्रिया णिच भासचतिमाशयति ॥ ननुपतिसंघातबुझादीनांपतिसंपात्तमेकैकआत्मामफाश क उत सर्यसंघातपर्तिबुझादीनामेकएपात्माप्रकाशफः नायःएकमेवाद्वितीयं ब्रह्म एक एपहिभूतात्मा भूतेश्तेच्यपस्थितः एकोदेवःसर्वभूतेषुगूढ इत्यादिन्युतिपिरोधाददैतच्या घाताच ॥हितीयेतुश्रुतिविरोधाभावेऽपिदेवदत्तसुरयदु-रयादीन्यज्ञदत्तोऽनुभवेत् य आत्माऽवभासयत्येको बुयादीनिंद्रियाणिच ॥ दीपो घटादिवत्पात्मा जडेस्तैनाचशास्यते॥२७॥ ज्ञदत्तस्यतान्देवदत्तः॥उत्तययात्मनएफवादित्याशंफ्यात्मानंघिशिनष्टि ॥एकति॥पति संघातमेकोऽदितीयएवात्मासर्पसंघातपर्तिबुयादीन्पकाशयति यथाएकएपदीपोघटा दिवत्तुजातं॥ अयंशायः यथायद्यपिएफएपदीपस्यसूर्यस्यवाप्रकाशस्तथाऽपियोध- टाकारतयाघांच्याप्यस्थितःसघटमेवप्रकाशयति नतुपरं यश्चपटाकारत्तयापापछि न्नः सपटमेव नघटमपि॥ यथावासावकाशप्रदएफएचमहाकाशः परंतुसएचघटाप ·|छिन्नोयबस्तुधारयति नकुशूलापच्छिन्नेनगगनेन नधियते यत्कुशलापच्छिन्नोधार यति तद्वरायच्छिन्नेननधियते॥ तथासर्पसंघातेष्येकएपामाससंघातपर्तिबुझादी नप्रकाशयंस्तत्तदवच्छिन्नएपनान्प्रकाशयति ॥अतोनदेवदत्त यज्ञदत्तयोः परस्परंसु- स्वदुःखायनूभवः॥उपाध्यविवक्षायांनुसूर्यादिवत्सर्यान्सपरमात्मैपप्रकाशयनीति॥ यथाचदीपस्तेघदादिभिनायनास्पतेप्रकाश्यते तदत्स्वात्मात्पांच्यादीनामधिष्टान भून आत्माऽपिजडेस्तैर्बुद्दीद्रियादिभिर्नप्रकाश्यत्तेभास्येसिकशासनायोगादित्यर्थः२७ स्वचोधे नामयोधेच्छा वोधरूपतयात्मनः॥न दीपस्यान्यदीपेच्छा यथा स्वात्मा प्रकाशत ॥२८॥ नन्चात्मा बुझादिभिर्यदि नावास्यते तह तस्यशानं केन त्वेनैवचेत्तदाऽऽत्माश्रयः ज्ञानांतरेणचेत्तदा ज्ञानानवस्थेत्याशं- क्य स्वपफाशवात्स्येनेच स्वस्यस्फुरणमिनिसदृशंतमाह ॥ स्वचोधइति। स्वस्यात्मनो पोस्फुरणेऽन्यज्ञानाकांक्षानास्ति आत्मनोबोधरूपनया ज्ञानरूपत्वात् ॥ यथादीप- स्यस्वकाशनेदीपांतरापेक्षानास्ति नबत्स्वात्मा स्वयमेवप्रकाशते ॥ नहिलोकेदीप स्यस्वभकाशनेआत्माश्रयइतिक्षायः॥२८॥ ॥५॥...::.॥॥

·" ननु यद्यात्मनः स्वनुएचस्फुरणंतर्ययत्नतएपसर्वेमुक्ताः स्युरात्मज्ञानस्यसदाविद्यमा सटीक बोध नत्वादियाशंफ्यात्मचैतन्यरूपं सामान्यज्ञान नमुक्तिसाधनमपितु महापाक्यजन्यंय- ब्रह्मास्मैक्यज्ञानं तदेवमुक्तिसाधन मिति तदेवसंपादयेदित्याह ॥ निषिध्येति ॥अथा तआदेशोनेतिनेतीत्यतन्निरसनवेदपायैनि स्पिलोपाधीन्समष्टिव्यटिस्थूलसूक्ष्मरूपान् निषिध्यानात्मत्वेनपरित्यज्य संबंधबयसहितैस्तत्वमसि अयमात्माब्रह्म प्रज्ञानं ब्रह्म अदंब्रह्मास्मीतिमहावाक्यैर्जीवात्मपरमात्मनोरैक्यंविद्यान्जानीयात् ॥ इदमेवमुक्ति- निषिध्य निरिबलोपाधीन्नेतिनेतीतिचायतः ॥. विद्यादैक्यं महावाक्यैर्जीवात्मपरमात्मनोः॥२९॥ साधनंतत्वज्ञानमित्यर्थः॥ संबंधययंतु ॥ सामानाधिकरण्यंच विशेषणविशेष्यता लक्ष्य लक्षणांचवेनि ॥ नवभिन्न प्रतिनिमित्तानांपदानामेकुस्मिन्नर्थेप्रवृत्तिः सामानाधि करण्यम् यथा सोयंदेवदत्तइत्यत्र सइत्यस्यत्तद्देशकालवैशिष्ट्यपत्तिनिमित्तस्यायमि त्यस्यैतद्देशकाउशिक्ष्यपत्ति निमित्तस्यचैकस्मिन्देवदत्तप्यक्तिमापत्तिःसामाना धिकरण्या। एवंतत्त्वमसीतिवाक्येऽपि परोतसादिविशिष्टचैतन्यवाचकतत्पदस्यापरो ११ ·क्षत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकत्वंपदस्य चैकस्मिंश्चैतन्ये तात्पर्यसंबंधः। विशेष- णविशेष्यनाच यथासोयंदेवदत्तइत्यत्रैवसःकः अयं अयंकः सइतिपरस्परंसे दव्यावर्तकतयाविशेषणविशेष्यभावः॥ एवं तत्त्वमसीत्यत्रापि तत्पदार्थपरोक्ष- त्वादिविशिष्ट चैतन्यस्य वंपदार्थापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य चान्योन्योद च्यावर्तक तयाविशेषणविशेष्यभायः॥ लक्ष्यलक्षणभावश्च यथातचैयसोयंशब्द योर्विशिष्टयोः सोयंशब्दार्थयो_लक्षणत्वंच्यक्तिमात्रस्यचलूक्ष्यत्वं ॥ एवंतत्त्वमसी तिवाक्येऽपि तत्वंपदयोस्तदर्थयोर्याविरुद्दपरोक्षवादिधर्मपरित्यागेनाविरुधारच डचैतन्येनसहलक्ष्यलक्षणभावःसंबंधइति ॥ नन्वेवमपिलक्षणांविनामहावाक्यैः सविशेषणयोर्जीवात्मपरमात्मनोरैफ्यज्ञानंनसंभवति। तत्कथमुच्यते । तैस्तयों रैक्यं विद्यादितिचेत्तयत्रका लक्षणा जहलक्षणाचा जहल्लक्षणा वा जहदजहल्ल- क्षणा पा॥ नाद्या यथागंगायांघोषइत्यत्र वाच्यार्थप्रचाहमशेषतःपरित्यज्य त संबंधिन्यर्थातरतीरेत्तिस्संभवति। तहदिहजडाजडासंफोदात्मकस्याशेषवाच्या र्थस्यपरित्यागे तत्संबंधिनःपदार्थातरस्यान्यस्यलक्षणीयस्याभावेन जहल्लक्षणा यास्तस्याअसंसरणात्॥ नापिदिनीया यथाश्चेतोधाचतीत्यत्र गुणवाचिनाश्वेत ·वाधा १२ आत्मा || शब्देनतदाश्रयद्रव्यंस्त्वयाच्यार्थगुणापरित्यागेनलक्ष्यते तथैचेहस्ववाच्यार्थापरित्यागे सटीक न तत्संबंधिनिवृत्तिरित्येचंलक्षणायास्तस्याअजहत्त्वार्थायाअपिविरोधस्यतादव- स्थ्येनासंभवात् ॥ तृतीया जहद्जहल्लक्षणातु यद्यपि सोयंदेवदत्तइत्यत्र यथात देतद्देशकालचैशिष्ट्यांशपरित्यागेनोमयावस्थानुगत्तमरचंडदेवदत्तस्या तबदनाप्युप्पयोःपदार्ययोः समष्टिव्यष्टि सूक्ष्मस्थूलरूपवाफ्यार्थविरोध्यंशपरि त्यागेनसर्यानुगतंचिन्मात्रंलक्षणयासमादायारपंडवाक्यार्थी बोध्यते इतिसंभवति॥ आविद्यर्फ शरीरादि दृश्यं बुडुदचक्षरं ॥ एतदिलक्षणं विद्यादहं ब्रह्मेति निर्मलम् ॥३०॥ तथाऽप्यस तु साऽप्याचार्येण नाद्रियते। वाक्यार्थ विरोधिनिरिवलोपाधीनांनेतिनेतीतिवेदयाम्यैरेच निषेधंविधाय तदनुधिषिक्तयोरेचन संपदार्ययोस्तुत्वमस्यादिमहावाक्यरोदत्त्योपदेशात्॥ यत्त्ववटीकाकारणलंक्षण- पामहाचाफ्यैरैक्यं विद्यादित्युक्तं तत्त्वापाततइतिध्येयम् ॥२९॥ नन्वत्तन्निरसनामा काक्षतिरित्याशंक्या तन्निरसनाभावेऽखंडात्मा ज्ञातुमशक्यः। यथाना : रोपित्तस्यसर्पस्यापाफरणाभाचे तदधिष्ठानरूपरज्जुज्ञानंनोत्पद्यते तद्दच्छरीराय- १२

·नात्मनिरसनाभावे सचिदानंदूपात्मा ज्ञातुंनाफ्यते इत्याशयेनाह॥ आविद्यक
मितिदेहेंद्रियादिसर्वदृश्यंयतोऽविद्याकल्पितमतोबुइवत्क्षरंपिनाशि तस्मादेतत्स
निरस्येतिशेषः। एतस्मादिलक्षणंसच्चिदानंदरूपनिर्मलमपिघातकार्यरहितंब्रह्मा
हमस्मीतिविद्यान्येनरुत्तरुत्योभयेदित्यर्थः। तथाचोक्तंभगवता यज्ज्ञालानपुनर्मोह
मेयास्यसिपांडचेति ॥३॥ इदानीमहावाक्यजन्यस्यपूर्वोक्तब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्यदृढीक।
सस्मिन्नेयतत्त्वज्ञानमननप्रकारमाह ॥ देहान्यत्वादितिघनिः॥स्थूल शरीरधर्मा जन्म
देहान्यत्वान्न मे जन्म जराकायलयादयः॥
शब्दादिविषयैः संगो निरिंद्रियतया न च ॥३१॥
जराकार्यलयादयः मेमम नसंति नित्याजरामरापरिणामित्वेनदेहभिन्नत्वान्
॥ ममशब्दादिविषयैः सहसंगोनच निरिंट्रियत्याइंद्रियेयोनिर्गतत्वाद्भिन्नत्वा-
दित्यर्थः ॥ मोतिकानामिंद्रियाणां भौतिकर्षिषयैः सहसंबंधोऽस्तु ममतुनित्यत्वे
नासंगत्वेनचकेनापिवास्तवसंबंधोनास्ति ॥ असंगोद्ययंपुरुषइतिश्नुतेरितिभावः
॥श्रीसच्चिदानंदायनमः॥
+
॥५॥
॥५॥

·सरीक
१३
आत्मा । मनोधर्मानप्यात्मनिनिषेधति ॥आमनस्त्वादिति ।। दुःरपंच रागश्च देपश्च भयंच
लान्यादौयेषांकामसंकल्पपिचिकित्साअादीनांने मनोधर्मामेमम नसंति अमनस्त्वा
बाध
मनोभिन्नत्वात् ॥ तथाचश्रुतिः॥कामःसंकल्पोधिचिकित्साश्रद्दाऽ अन्दातिरपति
ही सरित्येतत्सर्वमनएवेति ॥देहान्यत्सादित्यादिसाईश्लोकोक्तदेहादीनां जन्म
दिधर्मनिषेधस्योपलक्षणत्वात् क्षुत्पिपासादयःप्राणधर्माअपिमयिनसंतीति को
अमनस्त्वान्न मे दुःरपरागद्वेषायादयः॥अप्राणो घमनाःशु
भ्रो यक्षरापरतापरः॥३२॥
ध्यम्।आत्मनोदेहेंद्रियादिमिन्नतेश्रु
निमपिप्रमाणयति ॥अप्राणइत्यादिसाईना। हियस्मान्पुरच्या मुरव्यप्राणधिन्नोऽहं
तस्मारक्षुत्पिपासाकाणत्यचधिरत्यादयक्त मियिनसंति॥ यस्मान्मनोमिन्नोऽहं ।
स्मादागद्देषादयस्ताइर्मामयिनसंति ॥ शुभइतिमलिनरूपस्थूउदेह भिन्नत्वेन जन्म
मादीनामात्मनिनिषेधः॥ स्वकार्यवर्गात्परतोऽक्षरादव्यक्तात्परइत्यनेनमूदत्या
दयोऽ ज्ञानधर्मामधिनसंतीत्युक्तमित्यर्थः ॥३२॥
१२
॥५॥

·जन्यत्वेनानित्यत्वादनात्मत्वंमाणादीनांसाधयति ॥एतस्मादिति॥प्रत्यगभिन्नत्र ह्मणःसकाशात् प्राणःक्रियाशक्तिः मनोऽतःकरणंज्ञानशक्तिः सन्द्रियाणिचज्ञा- नकर्मेन्द्रियाणि ॥चशब्दादेहादिकमपि नमः वायुर्नभस्थान् ज्योतिरमिः आपो जलानि पृथ्वीभूमिः विश्वस्यसर्यस्यस्थावरजंगमारमफस्यप्राणिजातस्यधारिणी त्येतत्सर्वमनाद्यविद्यया जायतइत्यर्थः ॥३३॥निर्गुणइति ॥ कृतितदिकारबुद्धिभिन्न एतस्माज्जायते प्राणो मनःसर्वेद्रियाणि च ॥ यं वायुयोतिराप श्व पृथ्वी विश्वस्यधारणी ॥३३॥ निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नि- बिकल्पो निरंजनः॥ निर्षिकारो निराकारो नित्यमुक्तोऽस्मि निर्मल:३४ त्वात्सत्त्वादिगुणैरागेच्छादिगुणैश्शुशून्योऽ हमस्मीनिसंबंधस्तदुक्तमत्रैच ॥रागेच्छासुरय दुःरयादिनुहोसत्यांप्रमूर्तते सुषुप्तौनास्तितन्नाशेतस्माबुद्देस्तुनात्मनइति॥ निष्क्रियः देहेंद्रियादिकियारहितोऽहं देहेंद्रियादिभिन्नत्वात् ॥अफरोमीत्यादिप्रतीतित्तुदेहेंद्रि यादिष्यात्मनस्तादात्म्याध्यासात् ॥ नित्योऽ हंसर्वदेवचैतन्यैकरूपतयाप्रमीयमानत्वा त्॥निर्विकल्पःसंकल्परिकल्पात्मक मनोतिन्नत्वान् ॥निरंजनःमायातकार्यमल शून्य

·आस
खान् ॥ अतएपनिर्विकारः विकृतानीमायासत्कार्याणांकल्पितत्वेनतेषामधिष्ठानत्वाच सटीक
॥निराकारः आकाशवत्स्वनंयत्वेसतिनिरचयत्वात् ॥ नित्यमुक्तः मोहादिबंधानांमयि
कल्पितत्वेनवस्तुतोउसंगलात् ॥निमलःतमस्तकार्यमलरहितत्वात् ॥३४॥ नन्वेवंभू
तेऽपित्वयिपरिच्छिन्नत्वस्यादितिचेन्नेत्याह॥अहमिति ॥ संदृश्यजातंबहिरंताप्य
यथाकाशःस्थितस्तथाऽहमपिप्रत्यक्चैतन्यरूपेणास्तिमातिप्रियरूपेणच सर्वचहिरं
तर्गतोऽस्मि॥ तर्हिसर्वस्यविनाशेनवापिपिनाशोभवेदिति तत्राह॥अच्युत्त इति॥सर्व
अहमाकाशवत्सर्वं बहिरंतर्गतोऽच्युतः॥सदा सर्वसमः शुद्धो
निःसंगो निर्मलोऽचलः॥३५॥
स्यकल्पितत्त्वेनविनाशेऽपिममविनाशोना
स्ति अधिष्ठानरूपत्वात् ॥ ननुत्तवाधिष्ठानरूपत्वेनपिनाशाभावेऽप्यंतःकरणादेःसत्ता
चैतन्योजयपदवेनघटादेश्यसत्तामात्रपदवेनवैषम्यूस्यादितिचेत्तुवाह॥ सदासर्वसम
इति॥अंतःकरणादीनांघादेश्यसत्तमः कार्यत्वेनवैषम्यतया चैषम्यमतीतिरस्तु
नत्वात्मनिवैषम्यमित्यर्थः॥अतएपसुद्धः पुण्यापुण्यसंबंधरहितः॥ निःसंगः केनापि
चात्तयसंबंधयून्यः॥अतएवनिर्मलःसंशयादिमलरहितः॥अत्ताचलःपरिपूर्णस
चिदानंदस्यस्यरूपांचलितुमयोग्यइत्यर्थः॥३५॥

·तदेवं प्रत्यगात्मनस्त्वंपदार्थस्य यादृशंलक्ष्यस्वरूपंचर्णितं तादृशमेवतत्पदार्थस्य ब्रह्मणोलक्ष्यस्वरूपंचर्णयंस्तस्यस्पस्मिन्नक्षेदमप्यनुसंदधाति॥ नित्यति॥ नित्यं- धिकालाबाध्यं शुइंअविद्यादिमलरहितं विमुक्तंसंसारवर्जितं एफंसजातीयोदश न्यं अपडदेशकालयस्तुपरिछेदशून्यं आनंदेसुरवरूपं अद्दयंपिजातीयस्वगतभेद शून्यं एवंविधंयसरंब्रह्म। सत्यंज्ञानमनन्तम्ब्रह्मेतिश्रुत्याप्रतिपादितं तदेवाहम- नित्यशुइपिमुक्तैकमरखंडानंदमयं ॥सत्यूंज्ञानमनंतं यत्परं ब्रह्माहमय तत् ॥३६॥ एवं निरंतरं कृत्वाब्रह्मैवास्मीति वासना हरत्यविद्यापिक्षेपान रोगानिय रसायनम्॥३७॥ स्मीत्यर्थः॥३६॥एवं चिरफाला'यस्तमननेनदृढीभूतंब्रह्मात्मैक्यज्ञानमविद्यानत्कार्यसपैनिहंतीत्याह । एचमिति । एवंपूर्वोक्तेनप्रकारेण निरंतरंदीर्घकालुत्सत्कारपूर्वकंमननरुत्वा जाता याब्रह्मैपाहमस्मीतियासना देहात्मज्ञानबह्मात्मैक्यज्ञानस्यदृढता साऽविद्यांत कृतचित्तविक्षेपांश्चहरतिनिःशेषेणनाशयति ॥अबदृष्टांतो यथारसायनमौषधंस- म्यक्से विलंसत् रोगान्निःशेषेणनाशयति तदिति ॥३०॥ ॥

·आस १५ अधुना ब्रह्मास्सैक्यभावनायां साधनान्याह विचिक्तदेशइति ॥ जनसंबंधवर्जितदेशे सटीक आसीनः सुरवमुपविष्टः चिरागःशब्दादिविषये पिगताइच्छायस्यातएपविशेषेणजि- तानींद्रियाणियेनसोऽनन्यधीःब्रह्मात्मन्येचत्तरपराधीर्यस्य तथाभूतःसन्ननंतंदेशका लवस्तुपरिच्छेदशून्यंतचेदशास्त्रप्रसिद्दमात्मानं ॥यचाभोतियदादत्तेयञ्चातिविष- यानिहं यच्चास्यसंततोमावस्तस्मादात्मेतिगीयत इतिनिरुक्तं ॥एफंसर्चचासुदेवोऽ विविक्तदेशआसीनो चिरागो पिजितेंद्रियः॥भावयेदेकमात्मानंत मनंतमनन्यधीः॥३॥आत्मन्येचाखिलं दृश्यं प्रचिलाप्य धिया सु धीः॥शांचयेदेकमात्मानं निर्मलाकाशवत्सदा ॥३९॥' हंचेतिभावयेचिंतयेत्॥ येनब्रह्मात्मैक्यनिश्चयःस्यादित्यर्थः॥३॥ ननु दृश्यप पंजायति कथमेकत्वमापनासंभवेदिति नत्राह॥आत्मनीति॥ सुधीःशुद्धांतः करणोऽधिकारी धियाधिवेकवत्याचुयासदृश्यप्रचिलाप्य। तदनन्यत्वमारंभण शब्दादियः वाचारंमणयिकारोनामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्यं पृथियप्सुपयोचन्ही पन्हियौनाभस्यसौ नाश्याच्यारुतेतच्चक्षुद्देसुद्दोऽस्म्यहंहरिरिति॥न्यायपटिन ·श्रुतिस्मृतिप्रतिपत्तिपूर्वकं प्रकर्षणात्यंताभावंकृत्वासदाएकमरपडैकरसमात्मानंभा वयेत् ॥अत्रदृष्टांतः ॥ निर्मलाकाशवदिति ॥ यथाशरत्कालेधूलिमेघाद्युपाध्यमाचे स्वच्छएचाकाशोमपति तुद्ददात्मानं स्वच्छैकरसंभावयेदित्यर्थः॥३९॥ नन्वस्खिलं दृश्यविहायविद्दान्समाधीकेनरूपेणापतिएत इतिचेत्तवाह॥नामेति॥ परमार्थतत्वमा मानचिहान् नामरूपेआदीयस्यजातिव्यत्यादेतत्सर्वविहायपरमार्थभूताधिष्ठान नामरूपादिकं सर्व विहाय परमार्थवित् ॥परिपूर्णचिदानंदत्व रूपेणार्वतिष्ठत्ते॥४०॥ज्ञातृज्ञानज्ञेयोदः परात्मनि न विद्यते॥ परानंदैकरूपत्वात् दीप्यते स्वयमेव तत् ॥४१॥ ज्ञानेनचाधिला परिपू- चिदानंदस्वरूपंयदात्मतत्त्वं तेनस्वकीयपरमार्थरूपेणापतिपते निवातदीपवन्नेंग ते॥तदुक्तंभगवत्ता॥ यथादीपोनिवातस्योनेंगतेसोपमास्मृता योगिनोयत्तचित्तस्य यु) जत्तोयोगमात्मनइति ॥ ४०॥ ननु पृथिच्यादिदृश्यस्यलयेऽपिसमाधीज्ञातृज्ञानज्ञेय भेदरूप विपुदीपपंचलक्षणपचनस्यविद्यमानत्वात् कथं निवातदीपचस्वयमेचापति प्रतेइनिचेत्तवाह ।।ज्ञातृज्ञानेति ॥ सविकल्यसमाधिसमयेज्ञावादिधिपुटीफोदःप्रती ·यमानोऽपिनिर्षिफल्पनमाधिसमयेपरमात्मनिन विद्यते तस्यतापरानंदैकरूपत्वा सटीक बोध ॥तत्तामास्वयमेवदीप्यनेमकाशनइत्यर्थः ॥४१॥ एवं ब्रह्मात्मैक्यज्ञानायात्म- ध्यानादिप्रयत्नकुर्वतः प्रत्यक्षफलमाह ॥ एयमिनि ॥ पूर्वोक्तप्रकारेणआत्मांत कर णमेवारणिधा कार्य प्रणयमेवोत्तरारणित्तयोःप्रत्ययकतानताध्यानमिति पतंजलि नोक्तभ्यानमेवमयनं तस्मिन्सर्यदादीर्घकालनिरंतरसत्तारपूर्वकंरुतेसति तबोदिता एघमामारणो ध्यानमयने सर्वदारुते ॥उदिताचगतिर्जाला स- ज्ञिानेंधनं दूहेत् ॥४२॥अरुणनेव बोधेन पूर्व सं तमसीहते॥ तत आचिदात्मा स्वयमेयांशुमानिय॥२३॥ याऽवगतिरहंब्रह्मास्मी निज्ञानलक्षणाज्याला मासयदज्ञानतत्कार्यलक्षणमिधनंत्तइहेल्प्तस्मसाकरोती. त्यर्थः॥ तथा श्रुतिः॥ आत्मानमरणिकताप्रणयंचोत्तरारणि ज्ञान निर्मयनान्यास साशंदहतिपंडितइति ॥ १२॥ अयगतिलासर्याज्ञानेंधनंदहेदित्येतदेव दृष्टांते नपिरण्यन् निरापरणस्यात्मनःप्रकारामानसमपिसदृष्टांतमाह ॥ अरुणेनेचेति ॥ ययाउरुणादय प्रकाशनादानिषिडत्तमोव्हियते तदब्रह्माम ·गज्ञानलक्षणेतमसिद्धतेसति ततोऽशुमान्सूर्य इवात्मा स्वयमेवाविर्भयेन्निरापर णतयाप्राप्नुयादित्यर्थः॥ तदुक्तंागवना ॥ज्ञानेनतुतदज्ञानं येषांनाशितमात्मन स्तेपामादित्यवज्ज्ञानंप्रकाशयतितत्परमिति ॥४३॥ ननु॥ यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्मेति, श्रुतिप्रमाणेनात्मनःसततं पाप्तत्वात्कथमज्ञाननाशेसतिप्राप्नुयादित्युच्यत्त इत्याशं- ग्यापिद्ययैया प्राप्तपत्तन्नाशेप्राप्तवद्वत्तीनि सदृष्टांतमाह ॥ आत्माविति ॥ तत्त्वज्ञ आत्मा तु सततं प्राप्तोऽप्यपाप्तचूदविद्ययातनाशे प्राप्तबद्भाति स्पकंठाभरणं यथा ॥४॥स्थाणी पुरुषदांत्या कृता ब्रह्मणि जीचता ॥जीवस्य ताखिके रूपे तस्मिन् दृष्टे निवर्तते ॥४५॥ दृश्याऽऽत्मा सतर्ननिरंतरंयथास्यात्तथाप्राप्तोऽप्यज्ञानिनस्त्वविद्ययाऽनाद्यज्ञानेनापा सबगासने श्रीगुरुकृपया तत्वमस्यादिमहापाक्यजन्यज्ञानेनतस्याअपिधाया ना शेमाप्तवाति ॥ ययाकस्यचित्पुरुषस्यस्पकंटेप्राप्तमेपकण्ठाभरणमज्ञानेनामाप्त- बनु नन्भाशेमाप्तपद्पति तहदामाऽपीत्यर्थः ।।४४॥ ननु॥ यत्साक्षादपरोक्षान होतिश्रुत्या ब्रह्मणएवनित्यप्राप्तत्यमुक्तं ननुजीवात्मनइत्याशंक्याविद्यास्तत्रां-||

·१७
आत्म त्यैवपरमात्मनोजीवत्त्वं नतुरस्तुतइनिसदृष्टांतमाह॥ स्थाणापिति ॥ यथांधकारारत्ते सटीक.
बोध स्थाणोधात्वापुरुषोऽयमितिमिथ्याप्रत्ययंफरोनि नद्ददनाचविद्यारुतश्चात्याब्रह्मणि
कर्तृत्वानोक्तृत्त्वादिलक्षणा जीवना रुता ॥ जीवस्यतात्विकरूपंसाक्षादपरोक्षंब्रह्म
स्मिन्दृष्टेत्तत्वमस्यादिमहावाक्येनसाक्षात्कृतेसतिनिवर्तते स्थाणौदृष्टेफल्पितपुरु
पइचजीचताऽपिपिनश्यतीत्यर्थः ॥ ४५॥ ननु चिदुपामप्यहममेत्यादिप्रत्ययेजापति
तत्त्वस्वरूपानुवादुत्पन्न ज्ञानमंजसा ॥
अहं ममेति चाज्ञान बाधत्ते दिगनमादिवत् ॥४६॥
कथंसानिवर्तते इत्याशंक्याहममेत्याद्यज्ञानकार्यमपि तत्वज्ञानंबाधतइति सदृष्टां
तमाह।तत्त्वेति ॥जीवस्ययत्तत्त्वस्युपंसच्चिदानंदात्मकंलक्ष्यं तस्यानुभवादुस-
नंयत्तत्त्यूमस्यादिमहावाक्याब्रह्मात्मैक्यज्ञानं तदंजसाज्ञटित्येवाहंममेतिचाज्ञानम
ज्ञानकार्यवाधते॥भानुदर्शनं यधादिग्यमादि॥आदिनास्थाण्यादौपुरुषादियांति
चाधते तहदित्यर्थः॥ विदुपामहंममेत्यादिप्रत्ययस्तुबाधितानुस्त्येतिसाचः॥४६॥

·इदानींनिस्त्ताज्ञानतकार्यस्यविदुषोदृष्टिमुनुवदति ॥ संम्यगितिदायां ॥ असंदि| ग्धाविपर्यस्तंज्ञानंपिद्यतेयस्य सयोगी तेनैवज्ञानचक्षुषा परिपूर्णाधिष्ठानस्वरूप स्वात्मन्येवारिपलंदृश्यंकल्पितत्तयास्थितमीक्षतेपश्यति कसितस्याधिष्ठानसत्ताति रिक्तसत्ताफसामाचात्सर्वन्दृश्यमेकमद्वितीयमधिष्ठानभूतमात्मानमीक्षते तेनैव ज्ञानचक्षुषापश्यतीत्यर्थः ॥४७॥ ननु प्रत्यक्षतयाऽऽ स्मभिन्नत्वेनप्रतीयमानंजग सम्बग्विज्ञानवान् योगी स्पात्मन्येच न्येचारिचलं स्थितं॥एकं च सर्व- मात्मानं ईक्षते ज्ञानचक्षुषा॥४॥आत्मैवेदं जगत्सर्वमात्मनोड न्यन्न विद्यते॥ मृदो यादीनि स्वात्मानं सर्वमीक्षते॥१८॥ त् कथमात्मन्योदेनपश्यतीत्याशंफ्योपादेयस्योपादानानतिरिक्तृत्वाद्दाधूसामानाधि करण्येनतस्याभेददर्शन मितिसदृष्टांतमाह॥आत्मैवेति॥ इदंसजगदात्मैवात्मोपा देयत्वात्। अतएवात्मनोऽन्यत्पृथक्सत्ताकं नकिँचिदिद्यते॥ययाघटशरापादि मृदु पादानकं मृदःस्वकारणागिन्नंन तहद्दिद्दान्सदृश्यजातमात्मानमात्मस्वरूपमीक्ष ते॥प्रकृतिश्यप्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधादिति तदनन्यत्समारंमणशब्दादिश्यइतिच|| ·पायात् पाचारंमणविकारोनामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्यमितिश्रुतेश्च ॥४८॥ एव- सटीक बोध विदुषोास्तवदृष्टिमुक्ताऽथतस्यजीवन्मुक्त्यवस्थादर्शयति॥ जीवन्मुक्तइतिचतुर्भिः ॥ तदात्मतत्त्वं विद्दान्जीवन्मुक्तस्तु पूर्वतत्त्वज्ञानात्मागनाघुविद्याकल्पिता ये देहें ट्रियमनोबुझादीनामुपाधीनांगुणा धर्मास्तांस्त्यजेन्चिचेकेनदूरीफरोति ॥सञ्चि दानंदरूपत्वादमरकीयत्साक्षाद्देवाचेत्मचति ॥ अवायमाशयः॥ यथाक १८ जीवन्मुक्तस्तु तद्दिद्दान् पूर्वीपाधिगुणांस्त्यजेत् ॥ सच्चिदानंदांपत्यागचेमरकीटवत् ॥४९॥ श्चित्कीटविशेषो घिमरफीटपिशेषस्यमयत्तस्तदाकारांचित्तरत्तिकुर्वन् पूर्वशरी धर्मानपरित्यज्यसएपमपति तथापिहांस्तु ॥ ब्रह्मैवसन्ब्रह्माप्येत्तीतिश्रुत्या पू मपिसचिदानंदरूपंब्रह्मैपातः कथंसआत्मनिब्रह्मतांध्यायन् पूर्वोपाधिगुणांस्ये १८ का ब्रह्मनभवेदिति ॥४॥ ॥५॥ ॥

·अतएव जीन्मुक्तस्यश्रीरामचंद्ररूपत्वंरूपकेणवर्णयति ॥ तीत्येति ॥ आत्मन्या रामःस्थितिर्यस्यसयोगी मोहार्णवमज्ञानसमुद्रं ब्रह्मात्मैक्यज्ञानसेतुनातीग रागद्देषादिलक्षणान् रावणादिराक्षसानू शांतिसीताऽपततः शुन्हांतःकरण रूपाइनुपोनिःसने पैराग्यविचारादिवाणैर्हत्वाविदार्य शांतिलक्षणा या सीता तयायुक्तःसन् प्रारब्धशेषेणस्थितायांशरीरलक्षणायोध्यायां स्वस्वरूपस्थिति तीर्खा मोहार्णवं हत्वा रागद्देषादिराक्षसान्॥ योगी शांति- समायुक्त आत्मारामो विराजते॥५०॥ बाह्यानित्यसुखासक्ति हित्वाऽत्मसुरवनितः ॥घटस्थदीपचत्स्वस्थः अंतरेच प्रका शत॥५॥ लक्षणेस्वराज्येऽभिषिक्तःसविशेषेणराजनेप्रकाशतेइत्यर्थः ॥५०॥ अधुना लक्षणविधयाजीवन्मुक्तस्यस्थितिमाह। बाह्येति ॥ चक्षुरादिबायें द्रियविषयसंबंधजन्यमतएचानित्यंयत्सुरवंतस्मिन्नासक्तिंपीर्तिहित्यापरित्यज्यात्म नःत्त्वरूपभूनेनसुरचेननिर्वतःआनंदितः अतएव स्वस्थः स्वरूपतेस्वमहिम्मि स्थितः सन्ननः स्वातःकरणमध्येएचप्रकाशने चाक्षुषादित्तिहारांबाह्यविषयेषु

·स्तृतस्यज्ञानलक्षणतेजसस्तनिरोधेनमध्येएवनिरूदत्वात् ॥अबदृष्टांतमाह॥घ सटीक
दस्यदीपपदिति ॥ यथाघटेवर्तमानो योदीपःस बाघनिरत्तकिरणःसन्नंतरेपचि-
शेषतयाप्रकाशने तहदित्यर्थः। तदुक्तंभगवता॥प्रजहानियदाकामान्सर्वान्पार्थ
मनोगतान् आत्मन्येवात्मनातुरःस्थित्मज्ञस्तदोच्यतइति ॥५१॥ किंच उपाधि
स्थइति ॥देहाधुपाधौ साक्षित्वेनस्थितोऽपि मुनिर्मननशीलस्तत्वचित् व्यं ...
उपाधिस्थोऽपि तन्डमैन लिप्तो व्योमचन्मुनिः।
सर्वत्र सूफचत्तिष्टेन्नासक्ती वायुपञ्चरेत् ॥५२॥
यथाकाशोधूल्यादिनानुलिप्यते तद्ददुपाधिधमैनंलिप्तोभवति ॥ सर्वत्रपृथिच्या
मटन्सर्पज्ञोऽपि स नलोकेषणारहितत्वात् मूकपत्तिप्रेत्तिष्ठति ॥नासक्तःप्रार
पनतेषुविषयेष्वासक्तिरहितःसन्यायुपत् यथोपायुःसुगंधितस्थले आसक्तिरहि १९
तोगच्छति तच्चरेञ्चरतीत्यर्थः ॥५२॥

·अयतस्यतावदेव चिरंयाचमाविमोक्ष्येऽथसंपत्स्ये। भूयश्यांतेविश्वमायानित्तिरि त्यादिश्रुतिप्रत्तिपातस्यचिदेहकैवल्यमाह ॥ उपाधीति ॥प्रारब्धलोगोपशांतीदेहेंद्रि यादिरूपोपाधेविलयोभवति तहिलयान्सुनिर्विवान्विष्णोच्यापकेपरब्रह्मणिनिर्षि शेपंचिशेषरहितंयथास्यात्तथाविशेत् ॥अत्यंतप्रवेशेदृष्शंतत्रयमाह॥जलेजलमि त्यादि॥यथानद्यः स्पंदमानाःसमुद्रे स्तंगच्छंतिनामरूपेविहाया तथाविद्दान्नाम उपाधिपिलयाहिष्णौ निर्चिशेषं विशेन्मुनिः॥ जलें जलं वियद्योम्नि तेजस्तेजसि वा यथा॥५३॥ रूपादिमुक्तःपरात्परंपुरुपमुपैतिदिव्यामितिश्रुतेर्यथासमुद्रजलेनदीजलंपिश- ति ययापापियत्ययायाफाशोघाद्युपाधिविहायमहाकाशे॥ दीपादीनां विशे पनेजोमहानेजसिच बौतानिजलादीनिजलादिप्यत्यन्ता फोदेनपविशति तथा | बिहानपिपिदेहकैवल्यावस्थायांनिर्षिशेपंचिशतीत्यर्थः ॥५३॥ ॥ श्री सच्चिदानंदायनमः॥ । .॥५॥ ॥

·चिदेहकैचल्यावस्थायांविद्वान् यद्ब्रह्मसंपद्यते तदेवेदानींनिरूपयति ॥ यल्लामादित्य सटीक पतिः॥ यस्यब्रह्मणोलामात्याप्तेरपरोदितीयोलाभोनास्ति तस्यपरमपुरुषार्थत्वे नसलामानांतत्रैयांतर्भाचात् ॥ यस्यब्रह्मणःस्वरूपाभूतसुरवादपरंसुरचनविद्यते तस्यनिरतिशयसुरसत्वेनक्षुद्रानंदानांतत्रैवांत चात् ॥ एतस्यैवानंदस्यान्यानि तानिमात्रामुपजींयन्तीतिश्रुतेः यस्यब्रह्मणःसाक्षात्कारलक्षणात् ज्ञानादपरंज्ञा यल्लाभान्नापरो लामो यत्सुपान्नापरं सुरचं ॥ यज्ज्ञानान्नापरं ज्ञानं तद्ब्रह्मेत्यचधारयेत्॥५४॥यहवा नापदृश्यं यद्भूत्वान पुनभवः॥ यज्ज्ञात्वा नापर ज्ञय तद्ब्रह्मत्यवधारयत्॥५५॥ नंनास्ति ॥ ब्रह्मपेदब्रह्मैवायत्तीतिश्रुत्यापरमपुरुषार्थ हेतुत्वेनातिश्रेष्ठत्वात् ॥ तत्ता दृशंब्रह्मयेनरूपेणपिदेहकैवल्यावस्थायांविदांस्तिष्ठत्तीत्यपधारयेत् निश्चित्यजा- नीयादित्यर्थः ॥५४॥ यदृवेति ॥ यद्ब्रह्मदृष्ट्यासाक्षात्यांपरंदृश्यद्रष्टच्यना- स्ति अधिष्ठानाभूतस्यत्तस्यसाक्षात्कृतत्वेकल्पित्तस्य सर्वस्यसाक्षात्कृतत्वात् ॥ये नापिज्ञातं विज्ञातमितिश्रुतेः॥ यद्ब्रह्मभूत्वायदैव्यंगत्वा पुनर्मचोरूपांतरेणजन्मन २० ·भवति ॥ यद्गत्वाननिवर्ततेतद्दामपरमंममेतिभगवदुक्तेः ।यद्ब्रह्मसामान्यतः सर्यो पादानत्वेनज्ञात्वाऽपरंज्ञेयंज्ञातव्यूंनास्ति कार्यस्यूकारणातिरिक्तसत्तावन्यत्त्वेन तस्मिनुज्ञातेतस्यज्ञात्वात् ॥ यथैकेनमृसिंडेनसर्वंमृन्मयंपिज्ञातस्याहाचारमण विकारोनामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्यमितिश्रुतेः तद्ब्रह्मेत्यपधारयेदियुक्तार्थ पादः॥५५ नन् विदेहकैवल्यावस्थायांतत्त्वविदोयद्ब्रह्मभयंति तत्किंपरिच्छिन्नं तथासत्यनि त्यत्वेनापुरुषार्थत्याकिंतगायापत्त्येत्याशंस्य तस्यपरिपूर्णनित्यानंदरूपत्वेनपरम तिर्यगृढमधः पूर्ण सच्चिदानंदमयम् ॥ अनन्तं नित्यमेक यत्तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत् ॥५६॥ पुरुषार्थत्त्वान्मैयमित्याह । निर्यगिति ॥ यत्सचिदानंदमयंस्तुतिर्यक वामदक्षि णतः ऊईमधश्चपूर्णतद्ब्रह्मेत्यनेन संबंधः॥तदुक्तं वेदे ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्त्र ह्मपश्चाद्दाक्षणतश्नोत्तरेणअधश्नोईचप्रसृतुंबलैंवेदं विश्यंबरिछपूर्णमदः पूर्णमिदं त्पूर्ण मुदुच्यत्तोपूर्णस्यपूर्णमादायपूर्णमेपावशिष्यते इति ॥ नचतंत्रदेशपरि छैदामीचे पिपस्तुपरिच्छेदः स्यादितिचेत्तवाहं ॥ अनंतमिति ॥ तत्रंकल्पितानांचस्त

·नांतदतिरिक्तसत्ताशून्यत्वेनतत्कृतपरिच्छेदानावपदित्यर्थः॥नन्वेवमपिकालपरि
च्छेदःस्यादितित्तत्राह॥नित्यमितिकालपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः॥नियोनित्यानांचे
तनश्चेतनानां यस्यब्रह्मचक्षत्रंचोभवत्ओदनः मृत्युर्यस्योपसेचनंकइहावेद
यत्रसइत्यादिश्रुतेः॥ तर्हिसजातीयोवत्स्यादिति तबाह ॥ एकमिति ॥ सजा-
तीयफोदभून्यमित्यर्थः ॥एकोदेवःसर्वभूतेषुगूढःसर्वव्यापीसर्वभूतांतरात्मा कर्मा
ध्यक्षःसर्पशूनाधिवासः साक्षीचेता केवलोनिर्गुणश्च ॥ एकएपहिभूतात्माभूतेश
अत्तात्तिरूपेण वेदांतैर्लक्ष्यतेऽ द्वयम्॥
अरचंडानंदमेकं यत्तहाँत्यपधारयेत् ॥५॥
तेच्यचस्थितः एकधाबहुधाचैवदृश्यतेजलचंद्रवत् ॥ एकमेवादिनीयंब्रह्मनेहूनाना-
स्तिकिंचनेत्यादिश्रुतेदेशकालपस्तुपरिच्छेदशून्यंयत्तद्ब्रह्मेत्त्यवधारयेदित्यर्थः॥५६॥
अत्तदिति ॥ अरचंडानंदमेकमयंयबस्तु अथातुआदेशोनेत्तिनेनीति नेहनानास्ति
किंचन अनएक्स्थूलमहत्वमदीर्घमित्यादिचेदांतैरतद्यारत्तिरूपेणपरमार्थचस्त्व
तिरिक्तसर्व निरसनेनलक्ष्यतेनिषेधावधित्वेनबोध्यते तद्ब्रह्मेत्यवधारयेत्॥५७॥

·ननु ब्रहेंद्रादयोऽपिनिरतिशयानंदिनः श्रूयंते तत्कथंचिदेंहकैवल्यावस्थायांया ममाप्यतेतस्यैपानंदरूपत्वमित्याशंक्य॥तेपामपिब्रह्मानंदलवेनैवलवानंदित्वमि त्याह॥अरडेति ॥ अपरिच्छिन्नानंदोरुपयस्यत्तस्यानंदसमुद्रस्यपरमात्मन आनं दलयंसुरलेशंआश्रिताबोंद्रादयस्तारतम्येन न्यूनाधिक्येन लवाः लेशपरिमाणां आनंदिनोपयंति॥एतस्यैवानंदस्पान्यानिभूतानिमात्रामुपजीपंतीनिश्रुतेः॥अतो असंडानंदरूपस्य तस्यानंदलवाभित्ताः॥ ब्रह्माद्यास्तारतम्येन भयंत्यानंदिनों लचाः॥५६॥ तद्युक्तमखिलं वस्तु व्यवहारस्तद- न्वितः।।तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म तीरे सपिरिचारिखले ।।५९॥ यस्यब्रह्मानंदस्यलेशमात्रेणब्रह्मेन्द्रादीनामानंदित्वं तत्रैवपिदुपोविदेहकैपल्याच स्थायांस्थितिरितिभायः॥५०॥नन्युसीब्रह्मानंदः कुत्रतिष्ठति यस्यानंदलेशेनत्र यादीनामानंदित्यमिनिचेत्तस्यसर्वयानुगतत्त्वमिनि सदृष्टांतमाङ्॥ तयुक्तमिति ॥नेनसच्चिदानंदरूपेणाविलंघटपादिवस्तुयुक्तमत्तिमातिमियरूपेणच्यचन्हीय माणत्वान्॥ध्यपहारअवचनादानादिव्ययहतिरपिनेनसच्चिदानंदरूपेणान्वितोव्या

·।
प्सएचभवति ॥ यस्मादेवंतस्मात्सच्चिदानंदलक्षणंब्रह्मसर्वगतमस्ति यथासर्पित सटीक
मरिंपलेक्षीरेदुग्धेव्याप्यवर्ततेतद्ददित्यर्थः॥५६॥ एवंपरमात्मनः प्रपंचानुगतत्वेऽपित
दर्मासंस्पर्शित्वमेव तस्यजानीयादित्याह॥ अनविति ॥अणुपरिमाणरहितंतचैषोः
णुरात्माचेनसावेदितच्यइतिश्रुत्या तस्याणुपरिमाणत्वेन प्रतिपादनातवंतद्रहितइ
निचाच्यं तस्यास्तदुर्विज्ञेयत्वेएचतात्पर्यात् ॥ अणुपरिमाणंनास्तिचेत्तर्हिमहतो मही
यानीतिश्रुत्या महत्परिमाणंसेत्स्यनीति चेत्तत्राह॥अस्थूलमिति ॥ महत्परिमा
अनण्यस्थूलमूहस्यमदीर्घमजमव्ययम्॥
अरूपगुणवणारच्य तब्रह्मत्यपधारयत्॥६॥
तस्यमहत्सरिमाणवेघवादियदनित्यत्वंस्यात् तथाच कृतनाशारुताश्यागममसं-
गात्॥ श्रुतेस्तुसर्याधिष्ठानत्वेनसर्वश्रेष्ठत्वेतात्पर्यान्नपरिमाणसाधकत्वं॥
हवपरिमाणरहिनं अदीर्घदीर्घपरिमाणशून्यं ॥एवंश्रुत्याप्रतिपादितंयदजमव्ययं
जन्मपिनाशरहितं अरूपगुणपर्णारयं नास्तिरूपं गुणाःसत्वादयः वर्णानाह्मणादय
आरव्यंनामचयस्यतन्मुक्तोपसृष्यंसर्वगतंब्रह्मेत्यबंधारयेत् ॥६॥

·यदातेति ॥ यस्यब्रह्मणोनासा लौकिकतेजसाऽर्कादिः सूर्यादिस्यितेप्रकाशितो||
भपति भास्यैरादिभिस्तुयद्ब्रह्मतत्त्वनाचमास्यते॥ ननबसूर्योमानिनचंद्रतारम्ने
माविद्युत्तोमांतिकुत्तोयमभितमेव मातमनुप्तातिसर्वत्तस्यमासासर्वमिदंविधानीति
श्रुतेः चेनसर्पमिदंभूतमौनिकंजगनाति तन्मुक्तोपसृप्यंब्रह्मेति विजानीयादित्यर्थः
यहासा भास्यतेऽर्कादिस्यैिर्यन्नावास्यते॥येन सर्वमिदं भाति
तब्रह्मत्यपधार्येत्॥६॥स्वयमंत्तहिन्याप्य भासयन्नरिवलं जगत्
पर प्रकाशते पहिः प्रतप्तायत्सपिंडचत्॥६॥
॥६॥ तदेवंचिदेहकैपल्या
यस्यायायपेणापिदुपःत्त्वितित्तद्ब्रह्मनिरूपित्तमथपरमपुरुषार्यहेतुत्वेनपुनस्तत्वविदोनिय
यंदर्शयनिस्चियमितिविभिः॥परःपरमात्माऽरिपलंजगदंतर्वहिप्प्यमासयत्स्पयंप्रकाशने
अबदृष्ट्रातमाह॥वन्दिःमतप्तायसपिंडचदिति ॥यधापतप्तआयसस्यलोहस्यपिंडस्तमंत
हिन्याप्यचन्हिमासयन्स्पयंप्रकाशते तहत्परमात्माऽपीत्यर्थः॥६२॥

·जगदिति ॥असज्जडदुःखरूपतयाकल्पितंयज्जगत्तस्मादिलक्षणंसच्चिदानंदवस्तुरूपं सीक ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणोऽन्यकिंचनास्तिब्रह्मणोऽन्यच्चेद्यदिशाति 'भातुनाम परंतुमिथ्या ॥ मरुमरीचिका यथामरीचिजलंपिजस्यमिथ्यवभासते तद्ददित्यर्थः ॥६३॥ एतदेव स्फुटयति ॥दृश्यतइति ॥ चक्षुषायदृश्यते थोत्रेणयच्छूयते मनसायत्स्मर्यते चाचा जगदिलक्षणंब्रह्म ब्रह्मणोन्यन्न किंचन॥ब्रह्मान्यदाति चेन्मि- ध्या यथा मरुमरीचिका॥३॥ दृश्यते श्रूयते यत्तद्ब्रह्मणोऽन्यून्न किंचन ॥ तत्त्वज्ञानाच्च तहह्म सच्चिदानंदमयम् ॥६॥ सर्वगं सचिदात्मानं ज्ञानचक्षुनिरीक्षते॥अज्ञानचक्षुर्नेक्षेन भास्पंनं भानुमन्धपत्॥६५॥ यदभिधीयने तत्त्वज्ञातातत्सर्वसच्चिदानंदम यं ब्रह्मैव ब्रह्मणोऽन्यन्नकिंचिदस्तीतिभावः ॥६॥ ननु सच्चिदानंदात्मकंब्रह्मसर्वग तंचेत्तदा तत्सकुत्तोनपश्यंतीत्याशक्य॥ तत्सूर्यगतमपित्तत्वज्ञानदृष्टिरेवनिरीक्षते नत्वज्ञानतिमिरांधदृष्टिरितिसदृष्टांतमाहं॥सर्चगमिति॥सच्चिदात्मासर्वगतोऽपित्त- मात्मानं ज्ञानचक्षुर्यस्यसनिरीक्षते ॥नचक्षुषागृह्यतेनापियाचा नान्यैर्देचैस्तपसा ·कर्मणापा ज्ञानप्रसादेनविशुद्धसत्त्वस्ततस्तुतंपश्यतिनिष्कलंध्यायमानः दृश्या तेऽत्वमयाबुयासूक्ष्मयासूक्ष्मदर्शिभिरित्यादिश्रुत्तेः॥ अज्ञानेनानाद्यचिद्ययाऽऽ वृत्तंचक्षुपिय॑स्यसवप्रकाशमप्यात्माननेक्षेत भास्पंतप्रकाशमानमापभानुसू र्यमंधो ययानपश्यतितहदित्यर्थः । तदुक्तं भगवना अज्ञानेनावृतंज्ञानतेनमुखी तिजंतपइति ॥६५॥ ननु ज्ञानचक्षुषापुरुषेणविवेकवलादेहेद्रियादियध्यासल श्रवणादिमिरुद्दीप्तज्ञानामिपरितापितः ॥ जीवः सचमलान्मुक्तः स्वर्णवत् द्योतत स्वयम्॥६६॥ क्षणमलापकरणेहनेऽपिपू यस्तभववासनापशात्कदाचित्पुनरप्यहंममा- भिमानलक्षणमलस्फुरणाकथमात्मनः स्वस्वरूपायस्थितिलक्षणाशुद्धिःस्यादिनि चेत्तवाह ॥ श्रवणादिभिरिनि ॥ अवणमननानिदिध्यासनैरुद्दीतउत्तरप्रकाशितो योजानामिस्तेनपरितापितोजीचःसर्पमलात्संसारमूलभूनाज्ञानतत्कार्मलक्षणा मुक्तोरहितःसन्स्वर्णवनस्वयंघोनने त्यस्वरूपेणसच्चिदानंदलक्षणेनप्रकाशते

·आत्म यथापुनरहंममादीनांस्फुरणंनभवेदित्यर्थः॥६६॥ नन्वंशोधित्तआत्माकिंभूतः सटीक
बोध कुचचोदितः सन् कंचपकाशतइतिचेत्तत्राह॥ हृदाकाशेति ॥ एवंशोधितोजीव
आत्मापरमात्माएफलक्षणलक्षितत्वात्सएपबोध'भानुः ज्ञानसूर्यो हृदाकाशेउ
सदाफाशो दितो यात्मा चोधनानुस्तमोपहत्॥
सर्वच्यापी सर्वधारी भाति सर्व प्रकाशते॥७॥
दितआविर्भूतःसन्संभातिप्रकाशयति स्वयंचप्रकाशते॥तहिदाकाशोदितत्त्वेत
स्यपरिच्छिन्नयंत्यादितिचेत्तवाह॥सर्वव्यापीति॥सर्वस्मिन्व्यामोतितच्छीलइस्य २४
धः॥ यतःसर्वधारीसर्पस्याज्ञानत्तत्कार्यस्याधिष्ठानसून इत्यर्थः ॥६॥

·अयसर्वेषांस्वात्मतत्वन्तीर्थरूपेणूवर्णयन्सेवनतः फलनासर्वतीर्य शिरोम- णित्वेनतस्यावश्यसेवनीयत्वंदर्शयति ॥ यद्दा ननु स्वाभाविकूटुरितपरिहा रायंत्तत्यूपिदोऽपिप्रयागादितीर्थयात्रोद्यमस्यकर्तव्यत्वाकयंस—मलपिनिर्मु- तःस्वर्णवत्द्योततइत्याशंक्य स्वात्मत्तीर्थस्नातस्यनकिंचित्कर्तव्यमित्याह। दिग्देशकालाधनपेक्षसर्वगं शीतादिह- नित्यसुरवं निरंजन॥ दिग्देशेति ॥ योपिनिष्क्रियःपरमहंसः स्वात्मनीर्थमजतेचित्तैकायेणसेचते ससर्वपित्सर्पज्ञः सर्वगतश्चपरमात्मासन्नमृतीमुक्तोमवेतू ब्रह्मैयसन्ब्रह्मा प्येतीतिश्रुतेः॥ कीदृशंस्वामतीर्थ दिग्देशकालायनपेक्षसर्वगंदिकंदेशश्यका लश्चतान्नापेक्षते यतःसर्पगंइतरत्मयागादितीर्थ तुदिगादिसापेक्षत्वात्परिछि ·नं पुनः कीदृशं शीतादिहशीतोष्णादिदंददुःरयानिहरतीतितथा यतोनित्य- सुरवंसूर्यदासुरपरूपमयागादित्तीर्थतुइंददुःरयपदं पुनः कीदृशंनिरंजनमाया तत्कार्यमलभून्यं इत्तरंतुसमलमपिभवत्यतः स्वात्मत्तीर्यमुमुक्षुणाऽ चश्यंसेवनी यः स्यात्मतीर्थं भजते चिनिष्क्रियः स सर्ववित्सगत्तोऽमृ तो भवेत् ॥५॥ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिबाज- काचार्यश्रीशंकरभगवतारुतमात्मबोधारव्यं प्रकरणं स माप्तम्॥ ॥५॥ यमित्यर्थः ।। तदुक्तंमहाभारते आत्मानदी संयमतोयपूर्णा सत्यापहा शीलत टा दयोमिनत्राभिषेकंकुरुपांडुपुत्र नवारिणाशुअतिचांतरात्मेति ॥ भागवने चत्तबरुत्तस्मातानांमहत्व मुक्तं साधूनांदर्शनंपुण्यंतीर्थीभूताहिसाधवः ती ·यीकुर्वतितीर्थानिस्वांतस्थेनगदामृता॥१॥नाम्मयानितीर्यानिनदेवामृच्छिला मया॥नेपुनंत्युरुकालेनदर्शनादेवसाधवइति ॥अबसाधवः स्वात्मतीपेकत्तस्माना इत्यर्थः॥ अभियुक्तैरप्युक्तं स्मातंतेनसमस्ततीर्थसलिले दत्ताचसाच निर्यज्ज्ञा नांकृतंसहस्त्रमरिपलादेवायसंपूजिताः॥ संसाराच्च समुद्दताः स्वपित्तरस्पैलोक्य पूज्योऽप्यसौ यस्यब्रह्मविचारणेक्षणमपिस्थैर्यमनःप्रामुयात्॥१॥ कुलंपवित्र जननीकृतार्या वसुंधरापुण्यवतीचत्तेन॥अपारसचित्सुरवसागरेऽस्मिन्लीनंप रेब्रह्मणियस्यचेत इति ॥६॥ ॥ममफाचेगुरुणापदकंजयोरिहपरत्रगति पदयोर्नतिः॥ वसनियत्रविमुक्तिरहर्निशंनदुपमांकँथयामिकुथंगिरा ॥१॥ गुरु गंगामहूंपन्देल्पत्तोयज्ज्ञानधारया तात्रयमयाकृत्यशान्तिशैत्यमुपाश्रये ॥२॥ आत्मबोधस्यटीफेयमात्मबोधपिशुद्दये ब्रह्मानंदेनरुतां वीक्ष्यतुष्यन्तुसज्ज नाः॥३॥ श्रीनानफनिराकारं शंकरेशंफराकृति॥ श्रीमन्मौक्तिकरामचनमामिस ज्जनांस्तथा ॥४॥वेणीमाधवदेवस्यप्रसादाच्छीप्रयागके॥ दीपिकेयंमयाकारि तुष्यत्तांमाधोऽनया ॥५॥ ॥इनिश्रीमन्मौक्तिकरामोदासीनशिष्यब्रह्मानं| दपिरचिताऽऽत्मबोधस्यदीपिकारच्याटीकासमाप्ता॥ ।

·॥अथात्मपंचकप्रारंभः॥ स्तोत्र. श्रीगणेशायनमः॥ ॥नाहंदेहोनेंद्रियाण्यंतरंगंनाहंकार-प्राणवर्गोनबुद्धिः॥ ५ क्षेत्रचित्तादिदूरःसाक्षीनित्यःप्रत्यगात्माशिवोऽहम् ॥१॥रज्ज्वज्ञानाहातिरज्जुर्यथाऽहिः- स्वात्माज्ञानादौत्सनोजीयभावः ॥ आप्तोत्याहिन्यांतिनाशेसरज्जु योनाहंदेशिको- त्याशियोहम्॥२॥ आशातीदंविश्चमात्मन्यसत्यंसत्यज्ञानानंदरूपेविमोहात् ॥ निद्रामो हात्स्वभवत्तन्नसत्यंशन्दःपूर्णानित्यएफःशिवोऽहम् ॥३॥ मत्तोनान्यत्किंचिदवास्तिपिश्यं सत्यंचाह्यंचस्तुमायोपलप्तम् ॥आदर्शातासमानस्यत्तुल्यंमय्यद्वैभानितस्माच्छिचोड हम् ॥ ४॥ नाहंजातोनपदोननष्टोदेहस्योक्ताःमारुताःसर्वधर्माः ॥ कर्तृत्वादिश्चिन्म यस्यास्तिनाहंकारस्यैवह्यात्मनोमेशिवोऽहम्॥५॥ नाहंजातजन्ममृत्यूकुतोमेनाहंगा- णः क्षुपिपासेफुत्तोमे॥ नाहंचित्तंशोकमोहौफुत्तोमेनाहंकबिंधमोक्षौकुतोमे॥६॥ ॥ इतिश्रीमच्छंकराचार्यविरचितंआत्मपंचकूस्तोसंपूर्णम् ॥ ॥ अथनिर्वाणषकमारंशः॥ श्रीगणेशायनमः॥ ॥ मनोचुद्यहंकारचित्तानिनाईनच श्रोत्रजिव्हे नचघाणनेत्रे॥न चच्योमभूमिर्नतेजोनवायुश्चिदानंदरूपः शिवोऽहंशिवोहम्॥१॥ नचमाणसंज्ञोन ॥ २६ ·नवासप्तधातुर्नवापंचकोशः॥नवाक्याणिपादोनचोपस्थपायुभिदानंदरूपः शिवो ।॥ २ ॥ नमेद्देषरागौनमेलोपामोहोमदीनैवमेनेचमात्सर्यभावः ॥ नधर्मोनचार्योनकामोनमोक्षश्चि दानंद ॥३॥ नपुण्यंनपापनसौरव्यंनदुःस्पेनमंत्रोनतीर्थनचेदानयज्ञाः ॥ अहंभोजनं ज्यंनभोक्ताचिदानंद॥४॥नमृत्युनशंकानमेजातिभेदःपिनानैचमेनैवमानाचजन्मान मित्रंगुरु वशिष्यश्चिदानद• ॥५॥ अहंनिर्विकल्पीनिराकाररूपी विधुत्वाच्चसयस द्रियाणाम् ॥ नचासंगतंचमुक्तिर्नमेयश्चिदानंद०॥६॥ ॥इतिश्रीमच्छंकराचा- र्यविरचितं निर्वाणषट्कंसंपूर्णम् ॥ ॥७॥ ॥५॥ ॥ शंकराचार्गरचित्तो ब्रह्मानंदविरत्तिमान्॥पीतांचरेणसंमुद्दो मुचायामारमबोधकः॥१॥ भीमद्दरिमसादारव्यैर्वनरयंड्याहशिष्यकैः ॥ प्रसिन्हिंगमित्तोमुद्रयित्वाश्रीजगदीश्वरे॥२॥ सपत् १९३८ शके १८०३ ·इति सटीकात्मबोधःसमाप्तः