·QUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj
Students can retain library books only for two
weeks at the most
BORROWER'S
DUE DTATE SIGNATURE
NO

·DO
P. SKTION
-
श्रीधनंजयविरचितं
दशरूपकम् ।
मूल्यं १२ आणकाः।
90

·Herbert College Library,
KOTAH
Class No
4455 808
♡ 3246
3246
Book No
Accession No
BOOK

·THE
DASARÛPAKA
OF
DHANANJAYA
RITH
The Commentary of Dhanika.
EDITED BY
WÁSUDEV LAXMAN S'ASTRI PANSIKAR.
Second Edition.
PUBLISHED 7. G. SECTION
BY
TUKARÁT JÁVAJI,
ProTRIETOR OF THE “XIRSAYA-SÄGAR" Press,
Bombar:
1917.
Price 12 ANOS

·(All rights reserved by the Publisher ) Jublieked by Tukaram Jaraji and Printed by Ramchandra Yesu Ebedge of the "Aunaya sagar" Press, 23, holbbat Lape, Bombay

·॥श्रीः ॥
श्रीधनंजयविरचितं
दशरूपकम्।
धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम् ।
पणशीकरोपाह्वविद्वदरलक्ष्मणशर्मतनुजनुपा
वासुदेवशर्मणा संस्कृतम्।
(द्वितीयावृत्तिः)
तच
मुम्बय्यां
तुकाराम जावजी
इत्येतैः स्वीये निर्णयसागरयन्नालये मुद्रापयित्वा
प्राकाश्यं नीतम् ।
शाकः १८३९ सन १९१७.
मूल्यं १२ आपकाः।

·दशरूपकविषयानुक्रमणिका । प्रका श्लोक। पृष्ठे। १ १ १ ३ १ २ ९ १० १ प्रथमः प्रकाशः। मङ्गलाचरणम् श्रोतृप्रवृत्तिनिमित्तम् अन्यकर्तृप्रवृत्तिनिमित्तम् पानरुत्यपरिहारः दशरूपकफलम् नावलक्षणम् रूपटक्षणम् रूपकलक्षणम् नेदरख्यानियमनम् दशमेदनामकथनम् नृललक्षणम् वृत्तलक्षणम् नृत्यनृत्तयो विध्यम् रूपाणा मेदकनिरूपणम् वस्तुनो द्वैविध्यम् आधिकारिकनिरूपणम्... प्रासनिकनिरूपणम् प्रासद्विकम्य वैविध्यम् पताकास्थानकम् आधिकारिकपतासाप्रकरीणा त्रिविधतम् इतिवृत्तफटम् इतिवृत्तसाधनम् भवान्तरवीजसज्ञान्तरम् प्रयोजनमिद्धिहेतव. अवस्थापञ्चकम् आरम्भरक्षणम् प्रयमलक्षणम् प्रात्याशाटक्षणम् नियताप्तिलक्षणम् पलयोगलक्षणम् सचिटक्षणम् उपभेदनामानि मुत्तरक्षणम् १ १२ १३ १३ १४ १५ १६ १७ ४ १ ४ ५ १ १ १८ १ ९ ६ ૨૧ ११ १ १ १ १ १ ६ २४ ६ ·प्रका ग्लोक । पृटे। ६ ७ १ २५ १/२५-२६ १ १ ७ ७ ७ ७ ८ २८ २८ १ ८ १ २८ १ ... १ १ १ २९ ३० १ १ मुखभेदश्यनम् मुसभेदनामानि उपक्षेपलक्षणम् परिकरलक्षणम् परिन्यासलक्षणम् विलोभनलक्षणम् युकिलक्षणम् प्राप्तिलक्षणम् समाधानलक्षणम् विधानरक्षणम् परिभावनालक्षणम् उद्देदलक्षणम् परणरक्षणम् भेदलक्षणम् प्रतिमुसलक्षणम् प्रतिमुसाहसण्याकथनम् प्रतिमुखानामानि विलासलक्षणम् परिसर्पलक्षणम् विधूतलक्षणम् सामलक्षणम् नर्मलक्षणम् नर्मद्युतिलक्षणम् प्रगमनलक्षणम् निरोवलक्षणम् पर्युपासनलक्षणम् पुष्पलक्षणम् उपन्यासलक्षणम् घजलक्षणम् वर्णसहारलक्षणम् गर्भसधिलक्षणम् गर्भसभ्यङ्गनामानि अभूताहरणरक्षणम् मार्गलक्षणम् रूपलक्षणम् उदाहरणलक्षणम् प्रमरक्षणम् सग्रहलक्षणम् १० १० ११ ११ ११ १२ १२ १२ १३ १३ १३ १३ ३२ १ ३३ १ ३३ ३४ ३४ ३४ १४ १४ १५ १५ १५ ३८ १६ १७ १८ ·प्रका लोक.। पृष्ठे। ४० १८ ... १ ४० १ १९. १ ४२ ४२ ४२ ४३ १ १ १ १ २० २१ २१ २१ २२ २२ अनुमानलक्षगम् अधिबललक्षणम् तोटकलक्षणम् टोटकलक्षणान्तरे उद्वेगलक्षणम् संभ्रमरक्षणम् माक्षेपलक्षणम् अवमर्शलक्षणम् अवमजिनामानि अपवादलक्षणम् सफेटलक्षणम् विदवलक्षणम् द्रवलक्षणम् शक्तिलक्षणम् धुतिलक्षणम् प्रमालक्षणम् छलनलक्षणम् व्यवसायटक्षणम् विरोधनलक्षगम् प्ररोचनालक्षणम् विचलनलक्षणम् आदानलक्षणन् निर्वहणसधिलक्षणम् निर्वगागनानानि सचिटक्षणम् विबोधलक्षणम् प्रथनलक्षणम् निर्णयलक्षपम् परिभाषणलक्षणम् प्रसादलक्षणम् आनन्दलक्षणम् समयलक्षणम् कृतिलक्षणम् भाषणाटक्षणम् पूर्वमावलक्षणम् उपग्रहनक्षपम् कायसहारलक्षणम् प्रशस्तिलक्षणम् १ १ १ १ १ १ १ १ १ २३ २४ २४ २४ ४७ ४८ ७ ४८ १ १ १ २७ २७ २८ २८ १ १ १ १ १ १ १ १ ... ३० ...

·४ प्रका श्लोक । पृष्ठे। १ ३१ १ १ .. ६० ३१ ३२ ३२ ३२ ३२ ३३ १ १ १ १ १ १ ६५ ३३ ३३ ३३ ३३ ३३ ६७ अङ्गप्रयोजनमेदकथनम् पदप्रयोजननामानि पुनर्वस्तुविभागधनम् सूच्यलक्षणम् दृश्यश्रव्यलक्षणम् सूच्यप्रतिपादनप्रकारक्यनम् विष्कम्भलक्षणम् विष्कम्भवैविध्यम् प्रवेशकलक्षणम् चूलिकालक्षणम् अनास्थलक्षणम् अशावताररक्षणम् पुनर्वस्तुत्रैविध्यक्थनम् सर्वधाव्यलक्षणम् खगतलक्षणम् नियतश्राव्यमेदकथनम् जनान्तिकलक्षणम् अपवारितलक्षणम् आकाशभापितलक्षणम् वस्तुमेदोपसहारकथनम् द्वितीयः प्रकाशः। नायक्भेदकथनम् विनीत मधुर त्यागी दक्ष प्रियदद रक्तरोक वामी(ग्मी) स्टवंश स्थिर. युवा नेतृविशेषकथनम् ललितः शान्त धीरोदात्त घोरोद्धत शृङ्गारनायकमेदा- ३५ २ २ १-२ २ २ २ ३५ २ २ ३५ ३५ NA .:.:::.::::: २ २ २ ३ ३६ २ ५ ३८ ·प्रका. ग्लोकः। दक्षिणः २ २ २ २ २ २ १० नीचे घृणा... २ २ ११ ११ ११ ११ १२ १२ ... १३ ... वृष्टः अनुकूल- सहायाः प्रतिनायकः सारिवका नायकगुणा. गुणाधिके स्पर्धा शौर्यशोभा. दक्षशोभा विलास. माधुर्यम् गाम्भीर्यम् . स्थैर्यम् तेज. ललितम् औदार्यम् नायिकामेदाः स्वीयालक्षणमेदा. शीलववी आर्जवादियोगिनी सजावती मुग्धा वयोमुग्धा. काममुग्घर... रतवामा कोपमृदुः मध्या । यौवनवदी कामवती मध्यासंभोगः मध्यामानत्ति. धोरामध्यासानपत्तिः धीराधीरामध्यामानवृत्तिः अधीरामध्यामानवृत्तिः प्रगल्भा गादयौवना १४ १५ NNNNNNNNNN १५ 23३३३3335555555555555555556 ... ... २ २ २ २ १५ १६ १६ १६ १६ १६ २ ... २ २ २ २ १६ १६ १८ ·प्रका श्लोक.। पृष्टे। १८ १८ १९ ४६ ४६ १ २ २ २ २ १९ १९ २० २० २१ २२ २३ २३ २ २ २ ४७ ४८ ४८ २ २ २ २४ ४८ Ye ४९ २५ भावप्रगल्भा रतप्रगत्भा प्रगल्भारोपचेष्टा सावहित्यादरा रताबुदासीना अधीरप्रगल्भा धीराधीरप्रगल्भा मध्यानगल्भयोद्वादशविधतम् परकीया साधारणस्त्री साधारणबीव्यवहार अस्या निवन्धनियम नायिकामेदान्तराणि खाधीनपतिका वासक्सज्जा विरहोत्कण्ठिता सण्डिता कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोपितमर्तृका अभिसारिका सण्डितादीनां चिन्तादियुक्तलम् साधीनपतिका-वासकसजयो डादियुक्तलम् नायिकासहायिन्य योपिदलकारा शरीरजालकारा सप्त भावा भयनजा दश भावा खभावजा हाव हेला शोभा कान्ति माधुर्यम् दीप्ति २ २ २ २५ २६ ४९ २ २ ૨૮ २८ २ २ ३० ५२ ३४ ३५ २ :...::::::: ५३ प्रागल्भ्यम्.. औदार्यम् धर्यम् लीला ·प्रकार श्लोकः। पृठे। ३८ २ २ ... ३९ २ ४१ PM २ २ २ " ४३ ४३ ५६ विलास. विच्छित्तिः विभ्रम. किलकिश्चितम् मोहायितम् कुमितम् बिब्बोकः ललितम् विहृतम् नायकसहाया सहायविभाग. धर्ममहाया दण्डसहाया अन्त पुरसहाया नायकादीना विशेप. नायकव्यापार नर्माष्टादशभेदा. वचोहास्पनर्म वेपनर्म क्रियानर्म शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म सभोगनर्म माननर्म भयन नमस्फित नर्मस्फोटः नर्मगर्भ सात्वती सात्वत्यनानि सलापकः उत्थापक. साहासः परिवर्तकः आरभटीलक्षणम् आरभबज्ञानि सक्षिप्तिका सफेट: यस्तूत्यापनम् ५८ २ २४८-५० २ ५० २ २ ५० २ ५० ५० २ ५० २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ ·८ प्रका मोक 1 पृटे। ६१ २६२-६४ २ २ ... ६२ ... ३ ३ ३ ... ६४ ... ... ६४ अवपाते. वृत्युपसंहार वृत्तिनियम सस्कृतादिपाव्य प्रति विशेष थामन्त्रणप्रकारः तृतीयः प्रकाशः। नाटकस्यैव पूर्वोतो हेतु नटस्य पूर्वकर्तव्यता सूचननियम रत्र प्रमाय भारवीत्त्याश्रयणम् ... भारतीभेदनामानि प्ररोचना धीम्यानि कयोद्धात प्रत्तकम् प्रयोगातिशयः वीभ्यङ्गनामानि टदाखलक्षणमेदा अवलगितम् प्रपत्र- त्रिगतम् उदनम् पावली अविवलम् गण्ड. अवस्सन्दितम् नालिका असत्यलाप व्याहार मृदवम् प्रस्तावनोत्तरे सूत्रधारव्यापार. नायकविशेषे विधेयविशेष नायकरसानुचित त्याज्यम् सृषिविभागकरणम् अगसख्यान्याखौ विष्कम्भकादिकरणम् विष्कम्मरनियमाः हरचनानियमा. ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ १० ११ ३ ३ १७ १८ १८ ६७ ६७ AdWAN ६८ ६८ ६८ २० ३ ... ७. ३ ३ ३ ३० ·प्रश'लोकः। पृष्ठे। ७१ ... LANAM ३१ ३४ ३. ३४ ३ ७२ ३८ ३८ ३९ .. ... ७२ ३ ३ ३ ३ ४८-५० सङ्कलक्षणम् अद्विपरिपोपणप्रकारः वस्तुविच्छेदनिषेध रसतिरोधाननिषेध मुख्यतया चीरशहारान्यतररसाश्रयणम् बन्यरसानामतत्त्व प्रत्यक्षमनिर्देश्यानि नायकवधसूचननिषेधः आवश्यकं न त्याज्यम्... सङ्के पात्रसंख्या सद्दान्ते पात्रनिर्गम अहरचनप्रकार: नाटकेसंख्या प्रारणे विषयाः प्रकरणे वर्णनीयनायिका नाटिकाविषयनिर्णय. नाटिकाया विशेष. नाटिकाया प्राप्यनायिका नाटिकाया नायका नाटिकाया वृत्तिनियमः भाणविषया रास्थानानि प्रहसनभेदनामानि शुद्धप्रहसनम् विकृतसवीर्णप्रहसने प्रहसने हास्यरस डिमे विपयनियमाः ब्यायोगे विषयनियमाः ममवकारे विषयनियमाः वीम्या विषयनियमाः अ विषयनियमा. इंहामृगे विपयनियमा. चतुर्थः प्रकाशः। रसनिरूपणम् विमावदक्षणमेदो सासम्बनविभाव. उद्दीपनविभाव सनुभाव. ४८ ७३ ७४ ७४ ६२ ६८ سر له له لهم ७२ ४ ४ ४ قه له لم له له ·१० का शेर। पृष्ठे। ४ ४ ४ ७८ ७८ भाव: सात्विभावलक्षणम् स्तम्भादिसात्त्विकभावाना नामलक्षणे व्यभिचारिभावलक्षणम् व्यभिचारिभावनामानि निर्वेद ... ग्लानि ४ ७ ४ ८० ८. ८. ११ १२ १२ १३ ४ धृति जडता हर्ष दैन्यम् सीप्यम् ८१ ८२ ४ १४ ... ४ चिन्ता ४ ४ ४ M मास. असूया अमर्य- गर्वः स्मृति मरणम् १७ १८ १९ ८४ ... ... २१ २१ २३ ... मुप्तम् निद्रा विबोध ब्रीडा अपस्मार मोह मति. ४ ८७ ८८ ८८ आलस्यम् भावेग- सभेदः वितर्क अवहित्यम्. व्याधि उन्माद विपाद औत्सुक्यम्... चापलम् ...

·१ प्रयोग। है। ... ८ १३ ९५ ३८ स्थायी स्थायिनामानि शान्तरसे शमस्थायिनि विप्रतिपत्ति म्यायिभावोपसंहार काव्येषु स्थायिमावस्यैव वास्याचलम् रनिकमात्तित्वं रसस्य धीरोदाताद्यवस्थाप्रतिपादका धीरोदाताद्यवस्थानामेव रसहेतुलम् श्रोतृणामाखादहेनुत्वम् नक प्यास्वादः आस्तादम्य लक्षणं भेदाथ शमस्यानिचनीयता विभावाद्युपसंहार. रसमावयोलक्षणक्यप्रतिज्ञा ९७ ९७ ४ ४२ ४२ ९८ ९८ ... ४८ ४९ ४ १०० १०० १०० १०१ १०१ १०१ ४ ४ ४ भावसंख्या हारस्य दा. अयोग तर दगारस्थाः अभिलारः ... दर्शनश्रवणे... नीनां दद्यावस्थानामपि महाकविनिवन्धेव. नेकश्चितम् दिमात्रम् विप्रयोगद्वैविध्यम् मानंदविध्यम् प्रणयमानः ईप्यांमानगिन्यम् ध्रुतिः थानुमानिन्त्रिविरः टः मानोपचारः साम १०१ १०२ १०२ ... ४ ५८ ४ १०२ ४ ६० १०२ १०३ ४ ६२ १०४ ६३ १०४ दानम् मामाहीना कार्यामापकन्वे उपेक्षा रममादिगोपनारी रसान्तरतम् कार्यप्रवामविप्रयोगनिया ४ १०५ ·प्रटे। ६६ ४ ४ ... ६८ ४ .. १.७ ... सत्रमनप्रवासविषयो। सापजप्रवास ठेतु शोक एव न हारः उत्पा प्रोपितप्रिया कारहान्तावा सण्डिता सभोग सभोलीराशा दर पेश नायकर्वव्यम् वीरविधा कोमलसिधा মিয়া हाम्यतिघा... सितम् हतितम् ... विहलितम् उपहतितम्... अपहरितम् लविहडितम् उत्तममध्यमाघमनेटेन इतितमेदाः हासयनिचारिपः अद्भुतानुभावमनिवारक भयानकः भयानकानुभावयभिचारिणः कहानुभावयभिचारिण. प्रोविभक्त्याशेनानन्तभावः भूषगारनामन्तर्भाव.. सर्वस्यापि रसभादोपादानम् प्रन्यसमामि ४ ve ... ७८ ... - ४ ७९ ... ...

·॥धीः। श्रीधनंजयविरचितं दशरूपकम्। धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम् । प्रथम प्रकाश। इह सदाचारं प्रमाणयद्भिरविनेन प्रकरणस्य समाप्त्यर्थमिटयो प्रकृताभि- मतदेवतयोनमस्कारः क्रियते श्लोकद्वयेन- नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते । मदाभोगधनध्वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे ॥१॥ यस कण्ठः पुष्करायवे मृदङ्गवदाचरति । मदाभोगेन पनपानो निविड- ध्वनि । नीलकण्ठस्य शिवस्य ताण्डव रद्धते नृत्ते । तस्मै गणेशाय नमः । अन्न सण्डलेपाक्षिप्यमाणोपनाच्यायालकारः। नीलकण्ठस्य मयूरस्थ ताण्डवे यथा मेघध्वनिः पुष्करायत इति प्रतीते ॥ दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः। नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च ॥२॥ एकत्र मत्स्य दिप्रतिनानामुद्देशेन, अन्यत्रानुकृतिरूपनाटकादिना यस्य भावका भातारो रसिकाच माद्यन्ति हृम्यन्ति तस्मै विष्णवेऽभिमताय प्रकृताय भरताय च नम ॥ श्रोतुः प्रतिनिमित्त प्रदर्शते- कस्यचिदेव कदाचिद्दयया विषयं सरस्वती विद्रुपः। घटयति कमपि तमन्यो ब्रजति जनो येन चैदग्धीम् ॥३॥ तकंचिद्विपय प्रकरणादिरूप कदाचिदेव कस्यचिदेव कवे सरस्वती योज- चति । येन प्रकरणादिना विषयेणान्यो जनो विदग्धो भवति ।। सप्रतिविषय दर्शयति- उत्योदत्य सारं यमसिलनिगमान्नाट्यवेदं विरिचि. श्चके यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्टः। शाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म का कर्तुमीष्टे नाट्यानां कितु किंचित्तगुणरचनया लक्षणं संक्षिपामि ॥२॥ नाट्यवेदं चेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान्, सत्संवद्धमाननय भर- तयार करणाङ्गहारानकरोद, हरताण्डवमुद्धत लायं मुरुमार वृत्तं पा.

·२ दशरूपके वैती कृतवती, तस सामस्त्येन लक्षणं कर्तुं क. शत। तदेकदेशस तु दशरूपस्य सक्षेप कियत इस ॥ विपर्यस्यप्रसक पौनरत्यं परिहरति- व्याकीणे मन्दबुद्धीनां जायते मतिविनमः । तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन संक्षिप्य मियतेऽअसा ॥५॥ व्याकीर्णे विक्षिप्त विस्तीर्ण च रसशाने मन्दबुद्धीना पुस मतिमोहो भवति, तेन तस्य नाटावेदम्यास्वत्पदरेय सक्षिप्य ऋजुत्त्या क्रियत इति ।। इदं प्रकरण दशरूपज्ञानफलम् । दशरूप किंफलमिलाह- आनन्दनिस्सन्दिपु रूपकेपु व्युत्पत्तिमात्र फलमल्पबुद्धिः। योऽपीतिहासादियदाह साधुस्तस नम• स्वादुपरामुखाय॥६॥ तत्र फेचित् "धर्मार्थकाममोक्षेपु वचक्षण्य कलासु च । करोति कीर्ति भौति च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ इत्यादिना निवर्गादिव्युत्पत्ति पाव्यफलत्वेनेच्छन्ति तमिरासेन स्वसय परमानन्दरूपी रसास्वादो दशरूपाणा फलम् , न पुनरि- तिहासादिवत्रिवर्गादिव्युत्पत्तिमाननिति दर्शितम् । नम इति सोलुण्टम् ॥ 'नाट्याना लक्षण सक्षिपामि' इत्युक्तम् । कि पुनस्तनाव्यमित्याह-- अवस्थानुरुतिनाट्यं काव्योपनियधीरोशत्ताद्यवस्थानुकारचतुर्विधाभिनयेन तादात्म्यापत्तिनी- व्यम् ।। रूपं दृश्यतयोच्यते । नदेव नाव्य दृश्यमानतया स्पमित्युच्यते । नीलादिरूपवत् ॥ रूप नत्समारोपाद् नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानलाद्रूपकम् । मुसचन्द्रादिवदित्येकस्सिप्र. प्र. चर्तमानस्य शब्दनयस्य 'इन्द्र पुरदर शकः' इतिवत्प्रतिनिमित्तभेदो दर्शित.॥ दशधैव रसायम् ॥ ७॥ रसानाश्रित्य वर्तमान दशप्रकारकम् । एवेसवधारण शुदाभिप्रायेण नाटिकाया संरीर्णत्वेन वक्ष्यमाणलात् ॥ तानेव दशभेदानुदिशति- नाटकं सप्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः। व्यायोगसमयकारी वीथ्यङ्ग्रेहामृगा इति ॥८॥ ननु 'डोम्बी श्रीगदित भाणो भाणीप्रस्थानरासका 1 काव्यं च सप्त नृत्यस्य मेदाः स्युस्तेऽपि भागवत् ॥' इति रूपकान्तराणामपि भावादवा- रणानुपपत्तिरित्याशवाह- ·प्रथमः प्रकाशः। - अन्यद्भावाश्रयं नृत्यं रसाश्रयानाबाद्भावाश्रयं नृसमन्यदेव । तत्र भावाश्रयमिति विपयमे- दानुलमिति नृतेगोत्रविक्षेपार्यत्वेनाशिकवाहुल्यात्तत्कारिषु च नर्तकव्यपदे- शाहोकेऽपि चान प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारानाटकादेन्यनृत्यम् । तद्भेद- बाच्ट्रीगदितादेरवधारणोपपत्तिः । नाटकादि च रसविपयम् । रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसगात्मकवाल्यार्थहेतुकताद्वाक्यार्थाभिनयात्मकत्वं र. साश्यमिलनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च 'नट अवस्पन्दने' इति नटेः किचि. चलनार्थबात्सात्त्विकवाहुल्यम् । अतएव तत्कारिषु नटव्यपदेशः । यथा च गात्रविक्षेपार्थत्वे समानेऽप्यनुकारात्मकत्वेन नृत्तादन्यनृत्यं तथा वाक्यार्थाभि. नयात्मकानाट्यात्सदार्याभिनयात्मकमन्चदेव नृत्यमिति । प्रसज्ञानृतं व्युत्पादयति- नृत्तं ताललाश्रयम्। तालचञ्चत्पुटादि । लयो द्रुतादि. । तन्मात्रापेक्षोऽङ्गविक्षेपोऽभिनयशून्यो नृत्तमिति ॥ अनन्तरोकं द्वितयं व्याचटे- आद्यं पदार्थाभिनयोमागों देशी तथा परम् ॥९॥ नृत्य पदार्याभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम् । नृत्तं च देशीति ॥ द्विविधस्यापि वैविध्यं दर्शयति- मधुरोद्धतभेदेन तद्वयं द्विविधं पुनः । लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १०॥ मुकुमार द्वयमपि लास्यम्, उद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोतस्योप- योगं दर्शयति-तच नाटकाद्युपकारकमिति । मृत्लस्य क्वचिद्वान्तरपदार्थाभि- नयेन वृत्तस्य च शोमाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ॥ अनुकारात्मकत्वेन रूपाणामनेदाकिंकृतो भेद इलाराकाह-- यस्तु नेता रसस्तेषां मेदको वस्तु मेदानायकदादसमैदादूपाणामन्योन्यं भेद इति ।। वखुमेदमाह- वस्तु च द्विधा। कपनियाह- तत्राधिकारिकं मुख्यमझुप्रासद्दिकं विदुः ॥११॥ प्रधानभूतमाधिकारिकम् । यथा रामायगे रामसीतादृत्तान्तः । तदभूतं प्रासनिकम् । यया तव विभीषणमुग्रीवादिवृत्तान्त इति ॥ - ·दशरूपके निस्ताधिकारिक रक्षति- अधिकार फलस्वाभ्यमधिकारी च सत्यमुः। तभिवत्यमंभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ।। १२॥ परैन सखानिसबन्योऽधिकार. फटवानी चाधिकारी तेनाधिकारेणाधि कारिणा वा निन पटपर्यन्तता नीयमाननितिमत्तमाधिकारिकम् ।। प्रासद्धिा याचटे- प्रासङ्गिक परार्थस्य स्वायो यस्य प्रसङ्गतः। यस्पेतिरत्तन्य परप्रयोजनस्य सतस प्रसवात्स्वप्रयोजननिदितत्प्रासद्रिकने तिन प्रसद्गनिने ॥ प्रासद्विकमपि पताकापरीनेदादिविपनिलाह- सानुबन्यं पताकास्यं प्रकरी च प्रदेशमाक् ॥ १३॥ दूर यदनुवर्तते प्रासादिक सा पठारा। मुनीवादितान्तवत् । पताकेवा- साधारपनायऋचिहवत्तदुपकारितात् । यदल्यं सा प्रकरी श्रवणादिवृना- न्ठबन्। पताकापसदन पताकास्थानक व्युत्पादयति- प्रस्तुतागन्तुमावस्य वस्तुतोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधा विशेषणम् ॥ १४ ॥ प्राकशीस भाविनोऽयंस सूचकं रूपं पदाकावद्भवतीति पताकास्थान- कम् । तव तुस्पतिवृनया नुवनिरोपणतया च द्विपकारम् । अन्योक्रिसमा. मोतिनदाद । क्या रनावत्याम्- 'यानोलि पद्मनयने समयो ममप मुप्ता मव भवती प्रतिबोपनीया। प्रसायनामयमितीव सरोहिया- सूर्योऽनमतकनिविष्टकर करोति ।' यया च नुत्यविशेषगतया- 'उद्दामोत्कृतिका विपाण्डुररचं प्रायम्मा क्षणा- दायासं श्वसनोद्मरविरलंयतन्वतीमात्मनः । अयोद्यानलवानिमा समदना नारीमिवान्या ध्रुवं पदान्कोपरिपाटयुति मुखं देव्याः परिप्यान्यहम् ॥' एवनाधिकारिद्विवियप्रासनिकनेदाविविधस्थापि विध्यमाह- प्रस्यातोत्पादमिश्रयदा धापि तत्रिधा । प्रख्यातमितिहासादस्पाचं कविकल्पितम् ॥१५॥ मिश्रं च संकराचाभ्यां दिव्यमत्यादिमेदतः। इति निगयाट्यादम् । १दिव्यानिदि पाठः. २. 'नान्ती', 'या' इति पाठो.

·प्रथमः प्रकाः। ५ तखेतितस किं फलमिलाह- कार्य विवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुवन्धि च ॥ १६ ॥ धर्मार्थकामाः फ्टम् । तच्च शुद्धमेकैकमेकानुबन्यं द्विन्यनुबन्ध वा ॥ तत्साधनं व्युत्पादयति- स्वल्पोहिष्टस्तु तद्धेतुवा विलार्यनेकधा । स्तोोधिः कार्यमापकः पुरस्तादनप्रकार विस्तारी हेतुविशेषो वीजवदी- जम् । यथा रनारल्या बत्सराजस रमावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदेवो योगंधरायण- व्यापारी विष्कम्मके न्यतः यौगंधरायणः-क. सदेहः। ('द्वीपादन्य- सा' इति पठति ।)' इत्यादिना 'प्रारम्भेऽलिन्तामिनो वृद्धिहेती' इत्यन्तेन । यया च वैगीसंहार दौपदीक्शयमनहेतुर्मीमशेयोपचितयुधिष्टिरोत्माहो बीजनिति । उच्च महाकायावान्तरकार्यहेतुभेदादनकाकारमिति ।। भवान्तरबीजस समान्तरमाह- जबान्तरायविच्छेद बिन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १७ ॥ यथा रनावल्यानवान्तरप्रपोजनानगपूजापरिसमाप्ता कयायविच्छेदे सल. नन्तरमायहेतु -'उदयनन्दोरिवोदीक्षते' । सागरिका-(शुन्दा ।) कह एमो सो उदयणगरिन्दो जस्त अहं तादेण दिशगा।' इलादि। बिन्दुर्जले तैल- बिन्दुवत्प्रसारिखान् ॥ इदानीं पताकाय प्रसङ्कायुक्रमोद कमार्थमुपतहरबाह- वीजबिन्दुपताकास्यप्रकरकार्यलक्षणाः । अर्थप्रकृतयः पञ्च ता पता: परिकीर्तिताः॥१८॥ अर्यप्रकृतयः प्रयोजनानिदिदेवा ॥ अन्यदवस्थापचकमाह- अवस्याः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिमिः। आरम्भयतमात्याशानियतातिफलागमाः॥ १९॥ ययोदश लक्षणमा- औत्सुक्यमात्रमारम्भः फटलामाय भूयसे । इदमई मपादयानीलप्यवसायमानमारम्भ इत्युच्यते । यया रमावलाम्-- 'प्रारन्मेऽन्मिन्सानिनो वृद्धिहेती देव चयं दत्तहसावदन्थे।' इतादिना सवि. वायत्तनिदेवत्वराजस कायारम्भो यौगंपरायणमुखेन दर्शितः। जय प्रपन्न.- प्रयत्नस्तु वदमाप्ती व्यापारोऽतित्वन्धितः॥२०॥ तस्स घटखामातापाययोजनादिकाचेयाविशेषः प्रयन यया रमावल्या. माटेल्याभिटेवनादिवत्सरावसनाममोराय-तहावि पत्यि भगो दम- १. कयम म उदयननरेन्द्रो यसाइ दान ददात छापा. २. 'तपाति नाग्चन्यो दर्शनोसाय र प्यादयान्स्यि ययासमाहित करिष्याता रद चाया, - ·६ दशरूपके वासोति जहातहा पालि हिल जघासमीहिअ कार सम् ।' इत्यादिना प्रति. पादित प्रात्याशामाद- उपायापायशङ्काभ्यां प्रात्याशा प्राप्तिसंभवः । उपायसापायशायाध भावादनिधारितकान्ता फलमाप्ति प्राप्त्याशा । यथा रनावल्या तृतीयेऽ वेपपरिवताभिसरणादी समागमोपाये सति वासव- दत्तालक्षणापायशकाया -'एवं जदि अआलवादाली विज भास्टिअ अण्णदो पणइस्सदि वासवदत्ता ।' इलादिना दर्शितलादनिर्धारितकान्ता समागम प्राप्तिरका ॥ नियताप्तिमाह- अपायाभायता प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता ॥२१॥ अपायाभावादवधारितकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति । यथा रनावत्या- म्-'विदूपका-सागरिका दुकर जीविस्सदि । इत्युपक्रम्य किं ण उपायं चिन्टेसि एलरन्दरम् 'राजा-यण, देवीप्रसादल मुपले. नान्यानो. पाय पश्यामि ।' इत्यनन्तराष्ट्राधविन्दुनानेन देवीलक्षणापायस्य प्रसादनेन नि. वारणानियता फलप्राप्तिः सूचिता ॥ फलयोगमाह- समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो यथोदितः। यथा रनावल्या रनावलीलामचक्रवर्तिवावाप्तिरिति ।। सधिलक्षणमाह- अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चायस्थासमन्विताः ॥ २२ ॥ यथासंप्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः। अर्थप्रकृतीना पचाना यथासत्येनावस्थाभि पचभिर्योगायथासख्येनेव वक्ष्यमाणा मुसाद्या पच सधयो जायन्ते ॥ सधिसामान्यलक्षणमाइ- अन्तरैकार्थसंवन्धः संधिरेफान्वये सति ॥२३॥ एकेन प्रयोजनेनान्विताना कथाशानामवान्तरकायोजनसबन्ध संधिः ॥ के पुनले सधयः- मुखप्रतिमुखे गर्भः साथमशॉपसंहतिः। ययोद्देशे लक्षणमाह- मुखं पीजसमुत्पत्तिनानार्थरसेंसंभया ॥ २४ ॥ अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात् । १. 'एव यपकारवातारीवागन्यान्यतो न नेभ्यति वासवदत्ता। पति छाया. २. 'सागरिका दुष्कर जीविष्यति।' इति च्छाया. ३.किं नोपाय चिन्तयसि ।। ४. संप्रया' इति पारः, इतिच्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। चीजानामुत्पत्तिरनेकप्रकारप्रयोजनस्य रसस्य च हेतुर्मुखसधिरिति व्याख्ये- यम् । तेनानिवर्गफले प्रहसनादी रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजलमिति । अस्य च वीजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशामानि भवन्ति ॥ तान्याह- उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥ २५॥ युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभाषना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥ २६ ॥ एतेपा खसज्ञाव्याख्यातानामपि मुसार्य लक्षण क्रियते- वीजन्यास उपक्षेपः यथा रत्नावल्याम्-(नेपथ्ये ।) द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुसीभूत ॥' इत्यादिना योगंधरायणो वत्सराजस्म रत्नावलीप्राप्तिहेतुभूतमनुकूलदैवं खव्या- पार योजत्वेनोपक्षिप्तवानित्युपक्षेप.॥ परिकरमाह- तद्वाहुल्यं परिक्रिया। यथा तत्रैव-'अन्यथा क सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थिताया. सिंहलेश्वरदुहितु समुद्दे प्रवहणभद्गममोत्थिताया फलकासादनम्।' इत्यादिना 'सर्वया स्पृशन्ति सामिनमभ्युदया ।' इत्यन्तेन बीजोत्पत्तेरेव वटूकरणापारकर ॥ परिन्यासमाह-- तग्निप्पत्तिः परिन्यासो यथा तत्रैव- 'प्रारम्भेऽस्मिन्वामिनो वृद्धिहेती देवे चेत्यं दत्तहस्तावलम्ये। सिद्धेभ्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाकारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥' इलनेन यौगंधरायणः खव्यापारदैवयोनिष्पत्तिमुकवानिति परिन्यास ॥ विलोभनमाह- गुणारयानं विलोभनम् ॥ २७ ॥ यथा रमावल्याम्- 'अस्तापास्तसमखभासि नभस- पारं प्रयाते रवा- वास्थानी समये समं नृपजनः सायंतने संपतन् । सप्रत्येप सरोरुहद्युतिमुप पादांखवासेवितुं प्रीत्युपर्पकृतो सामुदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते ॥' इति पैतालिकमुखेन चन्दतुल्यवत्सराजगुणवर्णनया सागरिकाया. समागमहे- खनुरागपीजानुगुण्येनेव विलोमनाद्विलोभनमिति ॥ १. 'गुणाख्याना' इति पाठः, ·८ दशरूपके सपा च वेणीसहारे- मन्यायम्नार्णवाम्म प्रताहरवलन्मन्दरबानधार' कोणाघातेपु गालयधनघटान्योन्यसपचण्ड । कृष्णाक्रोधामदूत पुरकुलनिधनोत्पातनिर्घातवात. केनाससिंहनादप्रतिरसितवसो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥' इत्यादिना 'यशोदुन्दुभि' इलन्तेन गोपा विलोभनाद्विलोभनमिति । अथ युक्ति- संप्रधारणमर्थानां युक्तिः यथा रत्नावल्याम्-'मयापि चैना देवीहस्ते सबहुमान निक्षिपना युक्तम. चानुष्टितम् । कथित च मया यया चाव्य कधुकी सिंहलेश्वरामात्येन वमु. भूतिना सह कथाथमपि समुद्रादुत्तीय कोशलोछित्तये गतस्य स्मण्यतो घ- टित । इत्यनेन सागरिकाया अन्त पुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादि- प्रयोजनावधारणाद्वानव्यसिंहलेश्वरामालयो खनायकसमागमहेतुप्रयोजनत्वे- नावधारणाद्युतिरिति ॥ अप प्राप्ति- प्राप्तिः सुखागमः। यथा वेणीसहारे-'चेटी-भहिणि, परिकुविदो विश कुमारो लक्खीय- दि। इत्युपक्रमे 'भीम:- ममामि करिवशत समरे न कोपा शासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । सचूर्णयामि गदया न भुयोधनोरू सपिं करोतु भवता नृपति पणेन ॥ द्रौपदी-श्रुत्वा सहर्षम् ।) नोध, अस्मुदपुच्च सु एदं चयणम् । ता पुणो पुणो भण।' इत्यनेन भीमक्रोधवीजान्वयेनैव सुखमाया द्रौपद्या प्राप्तिरिति । यथा च रत्नावल्याम्-'सागरिका-(श्रुत्ला सहर्ष परिवृत्य सस्पृह पश्य न्ती) कंध अअ सो राआ उदयणो जस्स अह तादेण दिण्णा । ता परप्पेसण- सिदं मे जीविद एदस्स दसणेण बहुमद सजादम् ।' इति सागरिकाया मु. खागमात्प्राप्तिरिति॥ अथ समाधानम्- वीजागमः समाधान यया रत्नावल्याम्-वासवदत्ता-तेण हि उअणेहि मे उवअरणाई । १. भत्रि, परिकुपिल व कुमारो लक्ष्यने।' इति च्छाया, अश्रुतपूर्व उल्वेतचनम् । तथुन. पुनर्भण। इति च्छाया. ३. कथमथस राजोदयनो यस्याह तादेन दत्ता । तत्परप्रेषणपिव मे जीवितमेतस्य दर्शनेन बहुमत समानम् । इति छाया. ४. 'तेन धुपनय म उपकरणानि ।' रति छाया. २. 'नाथ' ·प्रथमः प्रकाशः। सागरिका-भटिगि, एदं सव्वं सज्जम् । वासवदत्ता--(निरूप्यात्मगतम्।) अहो पमादो परिअणस्स । जस्स एव्य सणपहादो पत्तेण रक्खीअदि तस्स जेव कहं दिहिगोअर आअदा। भोदु । एवं दाव । (प्रकाशन ।) हजे सागरिए, कीस तुमं अब पराहीणे परिअणे मअणूसवे सारिअ मोतूण इहा. गदा । ता तहिं बेव गच्छ।' इत्युपक्रमे 'सागरिका (स्वगतम् ।) 'सा- रिआ दाव भए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा । पेरिखदु च मे कुतूहलम् । ता अलरिखआ पेक्खिस्सम् ।' इत्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्सराजयोर्दर्श- नप्रतीकारात्सारिकाया' मुसगतार्पणेनालक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमागमहे. तोजस्योपादानात्समाधाननिति । यथा च वेणीसंहारे-'भीमा-भवतु । पाञ्चालराजतनये, श्रूयतामचिरे. व काटेन चचगुजभ्रमितचण्डगदाभिधातसंचूर्णितोयुगलस्य मुयोधनस्य । स्त्यानावनधनशोधितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचास्तव देवि भीमः ॥' इत्यनेन वेणीसहारहेतोः क्रोधवीजस्य पुनरुपादानात्समाधानम् ॥ अय विधानम्- विधानं सुखदुःखकृत् ॥ २८ ॥ यथा मालतीमाधवे प्रथमेड-माधयः- यान्ला मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदात्तत्तशतपत्रनिभं वहन्ला। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पश्मलाक्ष्या गाढ निखात इव मे हृदये कटाक्ष ॥ यद्विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभावमानन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत् । तत्सनिधी तदधुना हृदयं मदीयमहारचुम्बितमिव व्ययमानमास्ते ॥' इत्यनेन मालत्सवलोकनस्यानुरागस्य समागमहेतोवींजानुगुण्येनैव माधवस्य मुखदु सकारिताद्विधानमिति । यया च वेणीसहारे-'द्रौपदी-गाध, पुणोवि तुम्नेहिं अहं आअच्छिा समासादिव्या । भीम. ननु पाबालराजतनये, किमयाप्यलोकाश्वासनया। भूय. पारभवक्लान्तिस्वाविधुरिताननम् । अनि शेषितकौरव्यं न पश्यति वृकोदरम् ॥' इति सप्रामस्स मुखदु सहेतुसाद्विधानमिति । १. 'भनि, पनत्म सत्रम्।' इति च्चाया. २. 'अहो प्रमाद. परिजनस। यस्दैव दर्शनपथात्मयतेन रक्ष्यते तस्यैव कय दृष्टिगोचरमागता । भवतु । ख तावद । चेटि सागरिके, कप समय पराधीने परिजने मदनोत्सव सारिका मुक्त्वहागता । तसा- उलेव गच्छ। विच्चाया. ३.'सारिका तावन्मया मुसगवाया हस्ते समर्पिता । प्रेशिनु च मे कुतूहरम् । तदरक्षिता प्रेश्थेि।' इव स्टाया. ४. 'नाथ, पुनरी सयारमागन्य समाश्वासयितन्या।' इति चाया.

·१० दशरूपके अथ परिभावना- परिभावोऽद्भुतावेश यथा रमावल्याम्-'सागरिका-शा सविस्मयम् ।) केध पञ्चासो बैद अगजो पूझ पडिच्छेदिता । अहपि ध हिद बेव णं पूरस्सम् ।' इत्य. नेन वत्सराजस्थानहरूपतयापहवादनगस च प्रत्यक्षस्य पूजाप्रहणस्य लोकोतर. खाददुतरसावेश. परिभावना । यथा च वेणीसहारे-'द्रौपदी-कि दाणि एसो पलसनलधरत्यगिद- मसलो सणे राणे समरदुन्दुभी ताडीसदि।' इति लोकोत्तरसमर दुन्दुभिप्वनेविं. सयरसावेशाहीपद्या. परिभावना ।। अयोद्भेद- उद्भेदो गूढमेदनम्। यथा रनावत्या वत्मराजस्य कुमुमायुधव्यपदेशगूढस बैतालिक्वचसा 'अ. सापास्त्र-' इलादिना 'उदयनस्य-' इत्यन्तेन चीजानुगुण्येनेवोद्रेदनादुद्भेद । यथा च देशीकहारे'आर्य, फिनिदानीमध्ययमति गुरुः परत्युपकले "(नेपध्ये) यत्सत्यवतभाभीरमनसा यनेन मन्दीकृत यद्विस्मर्नुमपीहित शमवता शान्ति कुलस्वेचता। तयुत्तारणिसभृतं नृपसुताकेशाम्बराकपणे कोपज्योविरिदं महत्करूवने योधिष्ठिर जम्भते । भीमः-महर्षम् ।) जम्भता जृम्भता सप्रत्यप्रतिहतमार्यस्य मोघज्योति.।' इत्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेरासयमनहेतोयुधिष्ठिरमोधस्योद्भेदनादुद्देद ॥ अथ करणम्- करणं मरुतारम्भो यथा रनावत्याम्-'नमो दे कुसुमाउह, ता अमोहदंसगी मे भविस्स. सित्ति । दिह जे पेक्सिदव्यम् । ता जाव ण को वि में पैक्सइ ता गमिस्मम् ।' इत्यनेनानन्तरामप्रकृतनिर्विनदर्शनारम्भणाकरणम् । यथा च वेणीसहारे-'तत्साश्चालि, गच्छामो वयमिदानी कुरुकुलक्षयाय' इति । सहदेवः-आर्य, गच्छाम इदानी गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमाच- रितम् । इत्यनेनानन्तरामप्रस्तूयमानसप्रामारम्भणाकरणमिति । सर्वत्र चेहो. देशप्रविनिर्देशवैषम्य क्रियान्मस्याविवक्षितलादिति ।। १. 'कथ प्रत्यक्ष स्वाना पूजां प्रतिच्छेदिता । अहमपीडस्थितेदेन पूजयिष्यानि।' रतिच्छाया. २.विमिदानीमेष प्रत्यजत्धररतनितमासलः क्षणे क्षणे समरदुन्दु- भिस्वाध्यते । इति चाया. ३. 'नमस्ते बुनुमायुध, सदमोपदर्शनो मे भविष्यमीति। दूध यानेक्षितव्यम् । तपादन कोऽपि मा प्रेक्षते वदमिश्यामि । इति छाया.

·प्रथमः प्रकाराः। अथ नेदः- मेदः प्रोत्साहना मता ॥ २९ ॥ यया वेणीसहारे--'गाध, मा क्लु जगसेणीपरिमवुद्दीविदकोवा अपवे. क्सिदसरोरा परिकनिस्सध । जदो अप्पमत्तसचरणीयाई मुणीयन्ति रिउवलाई। भीमः यि मुक्षत्रिये, अन्योन्यास्फालभिनद्विपरुधिरवसासान्द्रमस्तिष्कपके ममाना स्वन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासपानगोष्टीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कयन्धे समामैकार्णवान्त पयति विचरितुं पण्डिता. पाण्डुपुत्रा ॥' इलनेन विषण्णाया द्रौपद्याः क्रोघोत्साहवीजानुगुप्पेनैव प्रोत्साहनाढ़ेद इति ॥ एतानि च द्वादशमुखानानि वीजारम्भद्योतकानि साक्षापारम्पर्येा वा विधे. यानि । एतेषामुपक्षेपपरिकरपरिन्यासयुक्त्यु दसमाधानानामवश्यंभाविवेति । क्षय सानं प्रतिमुखसंधिमाह- लक्ष्यालक्ष्यतयो दस्तस्य प्रतिमुखं भवेत् । विन्दुप्रयतानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ ३० ॥ तस्य वीजस किचिलक्ष्यः किंचिदलक्ष्य इवोद्भेद प्रकाशनं तत्प्रतिमुखम् । यथा रनावत्या द्वितीयेऽ वत्सराजसागारेकासमागमहतोरनुरागवीजस्य प्रथ- माहोपक्षिप्तस्य मुसहताविपकाभ्या ज्ञायमानतया किचितश्यस्य वासवदत्तया च चित्रफलकत्तान्तेन किंचिदुनीयनानस दृश्यादृश्यरूपतयोद्भेद प्रतिमुख- सधिरिति । बेणीसहारेऽपि द्विवीये भीप्नादिवधेन किंचितश्यस कांग्रवधाचाल. त्यस क्रोधवीजसोद्रेद। 'सहलगणं सवान्धवं सहमित्रं समुतं सहानुजम् । खरलेन निहन्ति स्युगे न चिरासाण्डुसुतः मुयोधनम् ॥' इत्यादिभिः। 'दुशासनस्य हृदयक्षतवाम्बुपाने दुर्योधनस्य च रथा गदयोदमहे । वेजतिना समरमूर्धनि पाण्डवाना ज्ञेया जयद्रयवधेऽपि तथा प्रविशा ॥' इत्येवमादिनिधोद्भेदः प्रतिमुससधिारोति ।। मस्य च पूर्वाशेपक्षिप्तविन्दुरूपपीनप्रयत्नानुदानि त्रयोदशाङ्गानि म. वन्ति। तान्याह- १. 'नाथ, मा सलु याशसेनीपरिभोदीपितरोग अनवेशिवारीराः परिकनि- "पथ । पटोसमयसवरगीयानि पन्ने रिपुदानि । इति चाया. २. 'रक्ष्यारक्ष्य वो रवि पाठ..

·१२ दशरूपके विलासः परिसर्पच विधूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः अंगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ ३१ ॥ वनं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि । ययोद्देश लक्षणमाह-- त्यहा पिलासः स्वाद यथा रमावल्याम्-'सागरिका-हिअध, पसीद पसीद । कि इमिणा आआसमेत्तफरेण दुर हजगप्पत्यणाणुकन्धेण ।' इत्युपत्रमे तहावि आलेखगदं त जण बंदु उधासमीहिदं करिस्सम् । तहावि तस्म पत्थि अण्णो दसगोवा- उत्ति । इत्येतवत्सराजसमागमरति चिनादिजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकायावेटा- प्रयनोऽनुरागवीजानुगतो विलास इति ।। अथ परिसर्प- दृष्टनष्टानुसर्पणम् ॥ ३२॥ परिसपों यथा वेणीसहारे--'कञ्चुकी-योऽयमुयतेषु यरवत्म, अथवा किं बल- चरमु, वामुदेवसहायेप्वरिप्वद्याप्यन्त पुरसुसमनुभवति । इदमपरमयथातथं खामिन । आशनमहणायकुण्ठपरशोस्तस्यापि सेता मुने. स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्म शर. शायित । प्रौढानेकधनुर्धरारिविजयधान्तस्य चैकाक्निो बालस्यायमरातिलूनधनुष प्रीतोऽभिमन्योधात् ॥' इलनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युवधानष्टस्य बलवता पाण्डवाना वासुदेवस- हायाना राष्ट्रामलक्षणविन्दुवीजप्रयत्नान्वयेन क्थुकिमुखेन वीजानुमर्पणं परि- सर्प इति। यथा च रनावल्या सारिकावचमचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागवीजस्य दृष्टनष्टस्य 'कासी बासी' इलादिना वत्सराजेनानुसरणात्परिसर्प इति ।। अथ विधूतम्- विधूतं स्यादरतिस् यथा रमावल्याम्-'सागरिका-सहि, अहिम मे सत्तावो यादि । (सुमङ्गता दीपिकातो नरिनीदलानि मृणालिकाथानीयासा अहे ददाति) साग- १. 'प्रगयणम्' इति पाठ.. २ 'रत्युत्या' इति पाठ. ३. 'हृदय, प्रसीद भ. मीद । रिमनेनायासमात्रपरेन दुर्लभवनप्रार्थनानुबन्धेन ।' पति छाया. ४. 'तथा- प्यालेरागत त जन कृत्वा यथासमीहित वरिष्यामि । तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनो- पाय इति शनि छाया. ५. सखि, अधिक मे संताशे वापते।' इति छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। रिका-(तानि क्षिपन्ती ।) सहि, अवणेहि एदाई । किं सआरणे अत्ताणं आयासेसि । भणानि । दुल्लहजणापुराभो लदा गरई परवमो अप्पा । पिमसहि विसमं पेम्मं मरणं सरण णवरं एकम् ॥' इत्यनेन सागरिकाया वीज्ञान्वयेन शीतोपचारविधूननाद्विधूतम् । यथा च वेणीसंहारे भानुमत्या दुःखप्रदर्शनेन दुर्योधनस्सानिटशङ्कया पाण्ड- विजयशझ्या वा रतेर्विधूननामति । अधशम:- तच्छमाशमः।. तसा अरठेरुपशमः शम । यथा रत्नावस्याम्-'राजा वयस्य, अनया लिखितोऽहमिति यत्सलमात्मन्यपि मे वहुमानस्तत्वयं न पश्यामि ।' इति क्रमे 'सागरिका-(आत्मगढन् ।) हिंझअ, समस्सस । मगोरहो नि दे एत्तिम भूमि ण गदो।' इति किंचिदात्युपशमाच्छम इति । अय नम-- परिहासवचो नर्म यथा रत्नावल्याम्-'सुसङ्गता-संहि, जस्स कए तुम आअदा सो असं पुरदो चिट्ठदि । सागरिका-(साम्यन् 1) मुंसगदे, कस्स कए अहं आस- दा। सुसङ्गता-अह अप्पसहिदे, पं चित्तफलअस्स । ता गेम्ह एदम् ।' इत्यनेन वीजान्वितं परिहासवचनं नर्म। यथा च वेणीसहारे-(दुर्योधनश्चेटीहस्वादपात्रमादाय देव्याः समर्पयति पुन.) भानुमती-(अर्थ दत्ता ।) हला, उवणेहि मे कुसुमाई जान अवराणं पि देवाणं सवरिअ शिवत्तेमि । (हस्ती प्रमारयवि। दुर्योधनः पुष्पाण्युपनयति । भानुमत्यास्तस्पर्शनातकम्पाया हस्तात्पु पागि पतन्ति ।) इलनेन नर्मगा दुःख- भदोनोपशमा देवतापूजावितकारिणा वीजोद्धाटनात्परिलासस प्रविनखात्वं युक्तमिति ॥ भय नर्मद्युतिः- धृतिस्तजा द्युतिमंता॥ ३३ ॥ १. 'सलि, मपनपैदानि । किमकारण आत्मानमायासयनि । ननु मनानि । दुमजनानुरागो टना गुर्वी परवश आत्मा। निवसति सिम न मरणं शरणं केवलमेकन् ।' ने च्याया. २. 'हृदय, समाश्वनिरि। मनोरयोऽपि त एवादी भूमि न गतः । इति च्हाया. ३. सति, यस वे समागता मोऽय पुरतिष्ठति।' इति व्याया. ४. 'मुसहते, कस कृतेमागवा।' इति न्याया. ५. अनि आत्मचहिने, ननुचित्रा कम्य । दामवद । रवि च्ाया. ६. 'हरा, उपनय मे कुमुमानि यावदपरेषामति देवाना सपया निवःयानि। इति न्हाया.

·दशरूपके यथा रनावत्याम्-'सुसङ्गता-संहि अदिणिदुरा दाणि ति तुमम् । जा एवं पि भटिणा हत्यावलम्बिदा कोवं ण मुघति । सागरिका-(सधूमहमी- पनिहस्य 1) मसनदे, दागिं पिप विरमति ।' इत्यनेनानुरागयीजोद्धाटनान्वयन धृतिर्नर्मजा घुतिरिति दर्शितमिति ॥ भय प्रगमनम्- उत्तरा वाफ्गमनं यया रमावल्याम्-'विदूपका-भी वअस्स, दिहिआ वडसे। राजा- (सकौतुकम् ।) वयस्य, किमेतत् । विदूषकः- भो, एदं क्षु त जं मए मणिद तुम एप्प आलिहिदो। को अण्णो कुसुमाउहव्यवदेसेण पिण्हवीअदि ।' इत्यादिना 'परिच्युतस्तस्कुचकुम्भमप्याक्ति शोषमायाति मृणालहार । न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवत किमु स्यात् ॥' इत्यनेन राजविदपकसागरिकासुसङ्गतानामन्योन्यवचनेनोत्तरोत्तरानुरागबीजोद्धा. टनात्प्रगमन मिति । अथ निरोध- हितरोधो निरोधनम् । यथा रनावल्याम्-'राजा-पिट् मूर्स, प्राप्ता क्थमपि दैवात्कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रमावलीव कान्ता मम हस्ताद्भशिता भवता ।' इत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमरूपहितस्य वासवदत्ताप्रवेशसूचकेन विदू- पकवचसा निरोधानिरोधन मिति॥ यथ पर्युपासनम्-- पर्युपास्तिरनुनयः यथा रनावल्याम्-'राजा- प्रसीदेति नूयामिदमसति कोपेन घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगम । न मे दोषोऽत्तीति तमिदमपि हि हास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तु क्षममिति न वेनि प्रियतमे ॥' इत्यनेन चित्रगतयो यस्योदर्शनानुपिताया वासवदत्ताया अनुनयन नाय- कयोरनुरागोद्घाटनान्वयेन पर्युपासनमिति ॥ 1. महि, अतिनिष्ठुरेदानीमसि त्वम्। येवमपि भो हस्तावलम्बिना कोष न मुञ्चसि ।' इति च्या. २. 'मुसङ्गने, इदानीमपि न विरमसि ।' इन प्लाया. ३. 'प्रगयणम्' इति पाठ. ४. 'भो वयस्य, दिष्टया वर्धसे ।' इति न्याया. ५, 'भो , एतत्सतु तचन्मया भगिन त्वमेवालिखितम् । कोन्यः कुमुमायुषव्यप- देशेन नियने । रति छाया. .

·प्रथमः प्रकाशः। १५ - अथ पुष्पम्- पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ॥ ३४॥ यथा रत्नावत्याम्-(राजा सागरिका हस्ते गृहीत्वा पर्श नाट्यति ।) वि. दूषकः--भो, एसा अपुव्वा तिरी तुए समासादिदा । राजा-वयस्य, सत्यम्। श्रीरेपा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्यः । कुतोऽन्यया स्रवत्यैप खेदच्छमामृतदवम् । इत्यनेन नायकयो साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुरागोद्घाटनात्पुष्पम् ।। अथोपन्यासः- उपन्यासस्तु सोपायं यथा रत्नावल्याम्-'सुसङ्गता-भेटा, अलं सङ्काए । मए वि भष्णिो पसाएण कीलिदं एव्य । ता किं कण्णाभरणेण । अदो वि मे गरुओ पसाओ, ज कीस तए अह एत्य आलिहिअ त्ति कुविआ मे पिअसही सारिआ। ता पसादीअदु।' इत्यनेन सुसनतावचसा सागरिका मया लिखिता सागरिकया च समिति सूचयता प्रसादोपन्यासेन वीजोद्भेदादुपन्यास इति ।। अथ वज्रम्- वजं प्रत्यक्षनिष्ठुरम् । यथा रत्नावल्याम्-वासवदत्ता-(फलक निर्दिश्य। ) अजउत्त, ए- सावि जा तुह समीवे, एदं कि वसन्तअस्स विग्णाणम्।, पुन 'पुन. 'अचउत्त, ममावि एदं चित्तकम्म पेक्सन्तीए सीसवेअणा समुप्पण्णा । इसनेन वासव- दत्तया वत्सराजस्य सागरिकानुरागोद्भेदनात्प्रलक्षनिष्ठराभिधानं वजमिति ॥ अथ वर्णसहार- र्चातुर्वण्र्योपगमनं वर्णसंहार इप्यते ॥ ३५॥ यथा वीरचरिते तृतीयेऽहे- 'परिपदियपीणामेष वृद्धो युधाजित्सह नृपतिरमात्यैलोमपादध वृद्ध । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनकानाम हो याचकास्ते ॥' इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामासादीना सगतानां वर्णाना वचसा रामविजयाशंतिन. परशुरामदुर्नयस्याद्रोहयाच्याद्वारेणोद्भेदनाद्वर्णसंहार इति । १. भो., एषापूर्वा श्रीस्त्वया समासादिता।' इति च्छाया. २.प्रसादन- उपन्याम' ति पाठः- ३. 'भते., अल शङ्कया। मयारि मतुः प्रमादेन क्रीडित- मेव । तत्कि काभरणेन । अमावपि मे गुरु. प्रमादः, यत्कथं त्वयाहमत्रा. रिसिनेनि कुपिता मे नियमसी सागरिका । तत्प्रसाधतान् ।' इति च्याया. ४. 'आर्यपुत्र, एघापि या तव समीपे, एतल्कि वसन्नकस विशानन्।' इति च्छाया. ५. आर्यपुत्र, ममाप्येतचित्रकर्म पश्यन्साः शीर्षवेदना समुत्पन्ना।' इति च्याया. ६.'चातुर्वगों' इति पाठ ·दशरूपके एतानि च प्रयोदश प्रतिमुखागानि मुखमयुपक्षिप्तविन्दुलक्षणावान्तरवीज- महाबीजप्रयनानुमतानि विधेयानि । एतेषा च मध्ये परिसर्पप्रशमवलोपन्यास पुष्पा प्राधान्यम् । इतरेषां यथासंभव प्रयोग इति । अय गर्भसंधिमाह- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य वीजस्यान्वेषणं मुहुः । द्वादशाङ्गः पताका स्थान या स्यात्याप्तिसंमयः ॥ ३६॥ प्रतिमुखसधा रश्याटश्यरूपदया लोकोदिनस्य वीजस सविशेषोदेदपूर्वकः मान्तरायो लाभ- पुनर्विच्छेद पुन प्राप्ति पुनर्विच्छेदः पुनश्च तस्यैवान्वेषण वारवार सोऽनिधारितकान्तफटप्राप्त्याचारमको गर्भसपिरिति । तत्र चौरसर्गि- करवेन प्राप्ताया पदाकाया अनियमं दर्शयति-पताका स्थान वा इत्यनेन । प्राप्तिसभवनु स्वादेवेति दर्शयति-सात' इति । यथा रनावल्या तृतीयेऽके व सराजस चासवदत्तालक्षणापायेन तपपरिप्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च निएकवचमा सागरिकासात्याद्या प्रथम पुनवासवदत्तया पिच्छेद पुन प्राप्ति पुनर्विच्छेदः पुनरपायनिवारणोपायान्वेषणं 'नाति देवीप्रसादनं मुस्लान्य उपाय.' इत्यनेन दर्शितनिति। स च द्वादशानो भवति । तान्युद्दिशति-- अभूनाहरणं मागों रूपोदाहरणे क्रमः। संग्रह्यानुमानं च तोटकाधियले तया ॥ ३७ ॥ उद्वेगसंम्रमापेक्षा लक्षणं च प्रणीयते । योद्देश रक्षणमाह-- अभूताहरण छन यथा रत्नावल्याम् -'साधु रे अनच वसन्त, साधु । अदिसइदो तुए अमचो जोगन्धराअणो इमाए सविनिम्नचिन्दाए ।' इत्यादिना प्रवेशन गृहीतवासवदतावपायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छम विदूषकमुसहता. शुप्तकाबनमालानुवादद्वारेण दर्शितमिलमूताहरणम् ।। यथ मार्ग मार्गस्तस्वार्थकीर्तनम् ॥ ३८॥ यथा रनावल्याम्-'विदूषकः-द्विडिआ वष्टि, सीहिदन्मयिकाए कदिए । राजा-वयस, कुशलं प्रियाग । विदूषकः-अहरेण सम बेब्ब पैक्सिम जापिहित । राजा--दर्शनमपि भविष्यति । विदूषकः-- १. 'माधु रे अमान्य बसन्तक, माधु 1 अतिशक्तिस्वयामान्यो योगधरायो- नयमगिविग्रहदिन्तया' इति स्यावा. २. दिवा वर्धमें समादिवाभ्यपिकया कार्यनिदा। रवि च्छाया. ३. 'अचिरेण सयन्त्र प्रेथ शास्वनि। वि च्छाया. ।

·प्रथमः प्रकाशः। १७ (सगर्वन् ।) 'कीस प मविस्सदि, जस्स दे वहनिदविहप्पदिबुद्धिविहवी अङ्क अमचो । राजा-तथापि कनिति श्रोतुमिच्छामि । विदूपका-किन कय. यति ।) एबम् । इलनेन यया विदूषकेण सागरिकासमागमः सूचितः, तथैव निश्चितरूपो राजे निवेदित इति तत्वार्थस्यनान्मार्ग इति । अय रूपम्--- रूपं वितर्कवद्वान्य यया रनावल्याम्---राजा-अहो, किमपि कामिजनस्य स्वगृहिणीममा. गनपरिमाबिनोमिनवं जन प्रति पक्षपातः । तथाहि । प्रणयविशदा दृष्टिं दकने ददाति न शहिता घटयति धनं कण्टाछेथे रसान पयोधरी। वदति बहुशो गच्छानीति प्रयत्रताम्यहो रमयतिवरा संकेतस्था तयापि हि कामिनी ॥' कयं चिरयति वसन्तक।किन सल विदितः सादयं वृत्तान्तो देव्या ।' इलनेन रनावलीसमागमप्राप्त्याधानगुन्येनैव देवीशद्वायाच वितांदूपनिति । अयोदाहरणम्- सोत्कर्ष स्यादुदाहृतिः। यया रत्नावच्याम्-'विदूपक:-(सहर्षम् ।) ही ही मोः, कोसम्बी- बटाहेमावि मतादिसो बसस्सस्स परितोमो मासि, यादिमी मम सा- सादो पियवसणं सुपिस मविस्मादि ति त म ।' इत्यनेन रजावलीप्राप्तिवा. तापि कौशाम्बीराज्यलामादतिरिच्यत इत्युन्कर्षाभिधानादुदाद्दतिरिति । चय कम- क्रमः संचिन्त्यमानातिर यया रनावलाम्-राजा-उपनतरियासमागमोत्सवसापि में किनि- दमलयनुत्ताम्यति चेतः । अयवा । दीनःलरसतापो न तथादी वापत यथामने । तपति प्रापि मुतरामन्यर्णजलागमो दिनमः॥ विपक-(आकर्य।) भौदि सारिए, एसी पिवस्त्रो तुम बेव रदि. याशिम्मरं मन्तदि । ता निदेने से नुहागनगन् । इलनेन बसरा- अन्य सामोरासमाजमिसक्त एक प्रान्सफारी अमर १. 'कर्य न भविष्यति, पन त टाइजितपदिनिविभवोमनाथः।' रति महारा. २. 'तर निभाया. ३. ही मोः, कौशाम्राराम्यामेनारि न दाइची वयमय परिदोर आनीर, पारशे मन सकाशावियवचन श्रुना भवियति दति। छाया. ४. मति मागरिक, हर मिनसम्बस्वामे. रोडियोकानिरं मवति । दतिवेदातदनेवागनन।' मसा.

·१८ दशरूपके अय कमान्तर मतभेदेन- भावशानमथापरे ॥ ३९॥ यथा रनावल्याम्-'राजा-( उपहाय ! ) प्रिये सागरिके, शीताशुसमुत्पले तव दृशौ पभानुकारी करी रम्भागर्भनिभ तवोयुगलं याहू मृणालोपमा । इलाहादकरासिलागि रभसानिशाहमालिङ्गय मा. महानि खमनातापविधुराष्पधेहि निर्वापय ॥' दत्यादिना 'इह तदप्यस्त्येव विम्बाघरे ॥' इसन्तेन वासवदत्तया वत्सराज- भावस्य शातलात्क्रमान्तरमिति ।। थथ संग्रह- संग्रहः सामदानोक्तिर् यथा रत्नावल्याम्-'साधु वयस्य, साधु । इदं ते पारितोषिक कटकं ददा- मि ।' इत्याभ्या सामदानाभ्यां विदूषकस सागरिकासमागमकारिण. सप्रहा. समह इति ॥ अयानुमानम्- अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा। यथा रनावल्याम्-'राजा-पिट् मूर्स, लत्कृत एवायमापतितोऽस्मा. मन । कुत । समारूढा प्रीति प्रणयवहुमानात्प्रतिदिन व्यलीक वीक्ष्येद कृतमतपूर्व राल मया । प्रिया मुगत्या स्फुटमसहना जीवितमसी प्रकृष्टस्य प्रेम्ण स्वलितमविषय हि भवति ॥ विदूषकः-भी वअस्म, वासवदत्ता कि करिस्सदि ति ण जाणामि । साग- रिया उण दुकर जीविस्मदि ति तोमि ।' इत्पन प्रकृष्टप्रेमस्सलनेन सागरिका. नुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणाभ्यूहनमनुमानमिति ॥ अथाधिवलम्- अधिवलमभिसंधिः यथा रमावल्याम्-'काञ्चनमाला-भटिणि, इभ सा चित्तसालिआ । ता वसन्तअस्म सण्ण करेमि । (छोटिकां ददाति ।। इत्यादिना यासवदत्ताना- शनमालाभ्यां सागरिकामुसहतावेपाभ्या राजविदूषक्योरमिसघीयमानलादधि- चलमिति ॥ २. 'भो वयस्य, वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि । सागरिका पुनष्कर भीनिष्यतीति तयामि। इदि व्याया. २. मात्रि, श्य सा विशालिका। तदमन्त. अस्स सेशी करोमि। रवि छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। अब तोटकम्- संरब्धं तोटक पवः॥४०॥ यया रनावत्याम्चासवदत्ता-(उपसया) अनउत्त, जुत्तमिण सरि- समिणम् । (पुन. सरोषम् ।) अबउत्त, उहि । कि अन्नवि आहिजाईए सेवादुक्समणुमवीअदि । कवणमाले, एदेण अब पासेण वन्धिा आणेहि एवं दुदवह्मणम् । एवं पिदुदकम् अग्गदो करेहि।' इत्यनेन वासवदत्तासंरब्ध. वचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनानियतप्राप्तिकारणं तोटकमुक्तम् ॥ यथा च देणीसंहारे-- 'प्रयनपरियोषितः सुतिभिरय शेषे निशाम' इलादिना 'धूतायुधों यावदहं तावदन्यैः किमायुधै ।' इत्यन्तेनान्योन्यं कृणांश्वत्थानोः संरब्धववसा सेनानेदकारिणा पाण्डवविजय प्रात्याशान्वितं तोटकमिति । ग्रन्थान्तरे तु- तोटकथान्यथामा ध्रुवतेऽधियलं युधाः। यया रनावल्याम्-'राजा-देवि, एवमपि प्रत्यक्षराव्यलीक: कि विज्ञा- पयानि ॥ आतात्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाता चरणयोसन देवि मा । कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुविन्वे हर्तुं धमो यदि पर करुणा मयि स्यात् ॥' संख्धवचनं यत्तु तोटकं तदुदाहृतम् ॥ ४॥ यथा रनावल्याम्-राजा-प्रिये वासवदत्ते, प्रसीद प्रसीद । वासय. दत्ता अणि धारयन्ती ) अनउत्त, मा एवं भण । अगसइन्ता खुए. दाई सश्यराति। यथा च वेगीवहारे-'राजा-अये मुन्दरक, चिकुशलमहराजम्य । पुरुषः-सलं सरीरमेत्तकेण । राजा--कि तस्य किरीटिना हता धौरेया , पत्त., सारपिः नमो वा रथः । पुरुषः देवें, प मग्गो रहो । मग्गो से मपोरहो। राजा-मसम्रनन् ।) कयम् ।' इत्येवमादिना संरब्धवचसा तोटनिति । १. 'भार्यपुत्र, युनेद महानिइन् । आर्यपुत्र, इति । दमदाप्याभिवादा: बाद मन्नुभूयते । शाइनमाले, नैव पार्शन रदानयनं दुष्टाक्षान् । वानर दुसन्यकीनतः कुरुवि छाया, १. 'आयपुत्र, मैव भन । अन्यसकान्दान पडायराति।' इति धाया. ३. कल शरीरमात्रका।' रवि च्वाया. ४. 'देव, न भयो रसः । नमोस मनोरयः।' नि चाया.

·२० दशरूपके अयोद्वेग उद्वेगोऽरिकता भीतिः यथा रनावल्याम्-'सागरिका आत्मगतम् ।) कहं अकिदपुण्डेहि अ- त्तणो इच्छाए मरि पिण पारीअदि।' इत्यनेन वासवदत्तात. सागरिकाया भयमित्युद्वेग । यो हि यस्यापकारी स तस्यारि । यया च वेणीसहारे-स्तः-(श्रुत्वा ममयम् ।) फयमासम्म एवासी की- रखराजपुत्रमहावनोत्पातमारतो मारतिरनुपलब्धसाथ महाराज. । भवतु । दरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिदयमनार्यों दुशासन इवास्मिनप्यनार्यमाच- रिष्यति।' इत्यरिकृता भीतिद्वेग.॥ अप सचम- शङ्काबासौ च संभ्रमः। सभा रनावत्याम्-'विदूषकः-(पश्यन् ।) का उण एसा । (मसंभ्रमन् ।) कध देवी वासवदत्ता अत्ताण वावादेदि । राजा-(ससंभ्रममुपसर्पन् ।) बातो कासौ।' इत्यनेन वासवदत्तावृद्धिगृहीताया सागरिकाया मरणशया सनम इति । यथा च वेणीसहारे-(नेपथ्ये कल्कल 1) अश्वत्थामा सिसभ्रमन् ।) मातुल, मातुल, कटम् । एप भ्रातु प्रतिज्ञामगभीर किरीटी सम शरवर्षे योधनराधेयावमिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणित दुशासनस भीमेन ।' इति शहा। तथा '(प्रविदय सम्रान्त. सप्रहारः) सूतः वायता प्रायता कुमार ।' इति त्रास । इत्येताभ्यां त्रासशद्वाभ्या दुशासनद्रोणवधसूचकाभ्या पाण्डव- विजयप्राध्याशान्वित सभ्रम इति ॥ अपाक्षेप.-- गर्भवीजसमुद्भदादाक्षेपः परिकीर्तितः ॥४२॥ यथा रनावल्याम्-'राजा-चयस, देवीप्रसादन मुक्त्वा नाग्यमनोपाय पश्यामि ।' पुन कमान्तरे 'सर्वथा देवीप्रसादन प्रति निष्प्रलाशीभूता स ।' पुन 'तत्किमिह स्थितेन देवीमेव गला प्रसादयामि ।' इत्यनेन देवीप्रसादा- यत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजोद्भेदादाक्षेप । यथा च वेणीसहारे-'सुन्दरका-हवा रिमेत्य देवं उ आलहामि । तस्स वखु एद गिभच्चिदविदुरवअणबीअस्स परिभूदपिदामहहिदोवदेम- ..'कथमकृतागुण्यरात्मन इच्छया मर्नुमपि न पार्यते।' इति छाया पुनरेपा । कय देवी वासवदत्तात्मान न्यापादयति। इति छाया. ३. अथवा किमत्र दैवमुपारमामि । तस्य सल्वेतन्नित्सितपिदरवचनतीजस्य परिभूतपितामहहि- तोपदेशारख शनिप्रोत्माहनारदमूलस कूटविषयासिनो पाजारीकेरामहणकुमु. मम्य पल परिणमति रति छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। २१ कुरस्म सनिप्पोच्छाहणास्ढमूलस्स कूडविससाहितो पचालीकमग्गहणकुमु- मस्त फलं परिणमेदि। इसनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाशियत इलाक्षेपः । एतानि द्वादश गांझानि प्रात्याशाप्रदर्शकन्वेनोपनिबन्धनीयानि । एपांच मध्येऽभू बाहरणमागंनोटकाधिबलाक्षेपामा प्राधान्यम् । इतरेषा ययासमवं प्रयोग इति साह्रो गर्भसंधिरुतः। अथावनसं:-- क्रोधेनावशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोमनात् । गर्भनिर्भिन्नवीजायः सोऽवमशाऽङ्गसंग्रहः॥ १३॥ अवनरानमवमर्शः पयालोचनम् । तद कोधेन वा व्यसनाला विलोभनेन वा भवितव्यम् । अनेनार्येनेसवधारितकान्तफलप्रात्यवसायात्मा गर्भसंध्युद्भिनबी. जार्यसंपन्यो विमोऽत्रमशः । यया रनावत्ला चतुऽऽग्निविदवपर्यन्तो वास. वदत्ताग्रसरता निरपायरनावलीमात्यवसायारमा विमर्शों दर्शित। यया च वैगीसंहारे दुर्योधनाधिराजभीमसेनागमपर्यन्त. "तीर्णे मीभमहोदयौ कपमपि दोगानले निवे काशी विरमोनिनि प्रशमिते शल्येऽपि या दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रमसाट्यावशेष जये सर्वे जीवितसंशयं दयममी वाचा समारोपिताः॥' "इत्यत्र 'लपावशेपे जगै' इलादिनिर्विजयालर्थिसमसमानादिमहारथवघाद- 'वचारितक्रान्तविजयावनर्शनादवमर्शनं दर्शितनिसवमरसंधिः। वसासंग्रहमाह- तबापवादसंफेटौ विद्वद्ववशतयः। दुतिःमसलनं व्यवसायो विरोधनम् ॥ ४॥ प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश। मयोद्देश ठक्षामाह-- दोपमल्यापवादःशाद यया रनावल्लाम्-'मुसद्गता-सासु तस्विती महिगीए उबणि गीअदिति पवादं करिअ वयिदे अद्धरते प जाणों आदि बहिपि पीदेति । विपकः-(सौदा ) दिपिरिपथ क्तु कदं देवीए ।' पुनः । 'भो वअस्स, मा मुमणवा समावेहि । सासु देवीए रजनी पेविदा सो अप्पिा ति बिहार राजा भीगरगया मोरे व इलैनन वासवदतादापत्र- स्मारनादपवादः। ...सोनम पांडे स्तन दे पाठ २. 'सा हनु तपस्विनी महिन्योज- मिनी नायउरते प्रसाद तोधिरावे न शायले कुत्रानि नदिति। वि मा. ३. 'अतिनि मउ कुन देया। पति चाया. ४.मो वरस, ना सत्वन्यथा मारास देखोजविन्या विद्या अटोनियनिति कपिउन् । रति छापा.

·२२ दशरूपके यथा च वेणीसहारे-युधिष्टिर:-पाचालक, कच्चिदासादिता त प दुरा. स्मन बारवापसदस्य पदवी । पाञ्चालक:- केवलं पदवी । स एवं दुरात्मा देवीकेशपाशसर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्ध.।' इति दुर्योधनस्य ! दोपन रयापनादपवाद इति । अय सफेट . संफेटो रोपभापणम्। यथा वेणीसहारे-'भो कौरवराज, कृतं वन्धुनारादर्शनमन्युन । मैवं विषादं कृथा । पर्याप्ता पाण्डवा समरायाहमसहाय इति । पदानां मन्यसेऽस्माक यं सुयोधं सुयोधन । दशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सव ॥ इत्थ श्रुलासूयात्मिका निक्षिप्य कुमारयोईटिमुक्तवान्धार्तराष्ट्र.- कर्णदु शासनवधात्तुल्यावेव युवा मम । अप्रियोऽपि प्रियो योद्धं तमेव प्रियसाहस ॥ इत्युत्थाय च परस्परकोधाषिक्षेपपरुषवाकरहप्रस्तावितघोरसप्रामी-' इत्यनेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोपसभापणाद्विजयवीजान्वयेन सफेट इति । अथ विश्व विद्गयो वधयन्धादिर् यथा छलितरामे- 'येनारस मुखानि साम पठतामत्सन्तमायासित बाल्ये येन हताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणे क्रीडितम् । युष्माक हृदयं स एष विशिसैराषितासस्थलो मूर्छाघोरतम प्रवेशविवशो बवा लवो नीयते ॥' यथा च रत्नावल्याम्- 'हाणा हेमशृङ्गनियमिव शिखरैरर्चिपामादधान सान्द्रोद्यानइमाप्रग्लपनपिशुनितासन्ततीनाभिताप. । दुर्वन्क्रीडामहीध्र सजलजलधरश्यामल धूमपातै. रेप शेषातयोपिचन इह सहसैवोत्थितोऽन्त पुरेऽमि. ।' इत्यादि । पुन । 'यासवदत्ता-अजउत्त, णक्तु अहं अत्तणो कारणादो भणामि । एसा मए गिग्घिणहिअआए सजदा सागरिआ विवजदि।' इत्यनेन सागरिकावधवन्धाग्निमिर्विद्रव इति । अथ द्रव- द्रवो गुरुतिरस्कृतिः॥४५॥ १. 'आर्यपुत्र, न सत्वहमात्मनः कारणागणानि । एषा मया निणयया सयता सागरिका विपद्यते।'ति च्छाया, ·प्रथमःप्रकाशः। स्मोत्तरचरित- 'वृद्धास्न विचारणीयचरिताविष्टन्तु हुं वर्वेद मुन्दनीदमनेऽप्यसम्हयशसो लोक महान्तो हि ते। यानि श्रीप्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यहा कायमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभित्रो जनः । इलनेन वो रामस्स गुगनिरस्कारं कृतवानिति दयः। यथा च वेगासंदारे-युधिष्टिर:-भगवन् कृष्णाग्रज मुभद्राभ्रातः, जातियोतिर्मनात न कृता क्षत्रियाणा न धर्मों रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुजसाजुनेन । तुल्यः कार्म भवतु भवतः शिश्ययोः हवन्धः कोऽयं पन्या यदनि विगुणो मन्दभाग्ये मोत्यम् ।' इत्यादिना बलमदं गुरू युविष्टिरन्तिरस्कृतवानिति द्राः । अयशति- विरोधशमनं शक्ति यया रनावत्याम्-'राजा- सयाजेः शपयः प्रियेण ववसा चित्तानुवृत्त्याधिक दलक्ष्येण परेण पादपतनवांस्यः सखीना मुहुः। प्रत्यासातमुपागता न हि तथा देवी रुदसा यया प्रक्षाल्यैव तयैव वापसलिलैः कोपोनीतः खपम् ।' इलनेन मागरिकालामविरोपिवासवदत्तासोपशमनाचति। यया चोत्तरचरिते लबः प्राह- "विरोधो विधाम. प्रसरति रमो नितिन- स्वदौद्धन्यं वापि प्रजाति विनयः प्रहयति माम् । झटिललिन्टे किमपि परवानलि यदि वा महान्तीयांनामिव हि महतां कोऽन्यविशयः॥' सय दुतिः- तर्जनोद्वजने द्युतिः। यया वेगानंहार-एतष वचनमपुअल रामाननस्य सरलनिकरितामा तिरिसमुद्रान्तमाटेलवररातमकुल नामोइत्तनमाहमालोच्य सर-सन्दिनं भरवं च गाजता कुमाररोदरेगाभिहितम् । जन्मेन्दोरमले कुले यदिशपद्यापि भने गदा मो दुःशासनोपोन्मतमुरासी रिपुं मारसे। दगन्यौ मधुबैटमद्विरि हराव युद्धवं चैधर्म मत्रासापचो विद्याप समरं पोऽधुना मैप' ।

·- २४ दशरूपके इत्यादिना 'त्यक्त्वोत्थित सरमसम्' इत्यनेन दुर्वचनजरावलोडनाभ्या दुर्योध- नतर्जनोद्वैजनकारिभ्या पादवविजयानुकूटदुर्योधनोत्थापनहेनुभ्यां भीमस्य धुतिरुका। अथ प्रसन्न गुरुकीर्तनं प्रसगश् यथा रत्नावल्याम्-'देव, यासो सिंहलेवरेण सदुहिता रनावती नामायु- ध्मती वासवदत्ता दग्धामुपश्रुल देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता।' इत्यनेन रमावल्या लाभानुकूलामिजनप्रकाशिना प्रसझाद्गुरकीर्तनेन प्रसर । तथा मृच्छकटिकायाम्-'चाण्डालकः-एस सागलदत्तस्स सुओ अब- विणअदत्तस्स पत्ता चालुदत्तो वावादिदं वन्झहाण णीअदि । एदेण फिल गणिआ वसन्तसेणा सुवण्णलोमेण धावादिद त्ति । चारुदत्तः- मखशतपरिपून गोत्रमुद्भासित यत्सदति निविडचत्यमापोप पुरस्ताद । मम निधनद शाया वर्तमानस्य पापैसदसदृशमनुष्यैर्युष्यते घोषणायाम् ॥' इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरकीर्तनमिति प्रसनः । अथ छलनम्- छलनं चापमाननम् ॥ ४६ ॥ यथा रनावल्यम्-'राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।' इत्यनेन वास- वदत्तयेष्टासपादनाद्वत्सराजस्थावमाननाच्छलनम् । यथा च रामाभ्युदये सीताया परित्यागेनापमाननाच्चलनमिति । अथव्यवसाय- व्यवसायः स्वशक्युक्तिः यथा रत्नावत्याम्-'पेन्द्रजालिकः- किधरणीए मिअको आसे महिहरो जले जलयो । मज्झण्हम्मि पओसो दाविनउ देहि आणत्तिम् ॥ अह्वा किंबहुणा जम्पिएण । मज्झ पइण्णा एसा भणामि हिअएणज महूति हुम् । ते ते दावेमि फुड गुरुणो मन्तप्पहावेण ॥' इत्यनेनेन्द्रजालिको मिथ्याग्निसभ्रमोत्यापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थसागरिकादर्श- नानुकूला स्वशक्तिमाविष्कृतवान् । १. एप सागरदत्तस्य सुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारदचो व्यापादयितु वध्य- स्थान नीयते । एनेन पिल गणिका बमन्तसेना सुवर्णोभेन व्यापादितेति । इति छाया २ 'किं धरण्यां भृगाङ्ग आकाशे महीधरो जरे ज्वलन.। मध्यादे प्रदोरी दश्यता देशाशप्तिम् ॥ अथवा कि दहुना अरिपनेन। मम प्रतिशेषा भवानि हृदयेन यदान्दसि द्रष्टुम् । तत्ते दर्शयामि रसुट गुरोर्मप्रप्रभावेण ॥ इति च्छाया. ।

·प्रथमः प्रकाशः। २५ यथा च वेणीसहारे- 'नूनं तेनाय वीरेण प्रतिज्ञामभीरुणा। वध्यते केदापायते स चास्साकर्षणे क्षमः ॥' 'इसनेन युधिष्टिरः सदण्डशक्तिमाविष्करोति । अथ विरोधनम्--- संरब्धानां विरोधनम्। यथा वेणीसहारे-राजा-रे रे मस्तनय, किमेवं वृद्धस्य राहः पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म श्वापसे । अपि च। कृष्टा केशेषु भायां तव तव च पशोस्खस्य राज्ञस्तयोवा प्रलक्षं भूपतीना मम भुवनपवेराक्षया द्यूतदासी। अखिन्वैरानुवन्धे तव किमपकृतं तैहता ये नरेन्द्रा बाहोयातिसारदविणगुरुमदं मामजित्तव दर्षः ॥ (भीम क्रोध नाटयति ।) अर्जुनः आर्य, प्रसीद । किमत्र कोधेन । अप्रियाणि करोत्येप वाचा शत्तो न कर्मणा। हतमातशतो दुखी प्रलापरस्य का व्यया ॥ भीमा-अरे भरतकुलकलङ्क, अद्यैव किं न विराजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुपलापिन् । विनं गुरू न कुस्तो यदि मकराननिर्मिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ॥ मूद, शोक स्त्रीवनयनसलियत्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्ष स्थलविदलने यच्च साक्षीकृतोऽसि । आसीदेतत्क्षय कुकृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्ध युप्मत्कुलकमलिनीकुझरे भीमसेने ॥ राजा- दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विक्त्यनाप्र- गल्भः। किंतु दृश्यन्ति नचिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वा रणागगे। मद्गदाभिमवक्षोऽस्थिवेनिकामहभीपणम् ॥' इलादिना सरम्पयोर्भीमदुर्योधनयोः स्वशत्युतिर्विरोधनमिति । अय प्ररोचना- सिद्धामन्त्रणतो साविहार्सिका स्थापना॥ ४०१.॥ यया वेणीसहारे--'पाञ्चालक:-अहं च देवेन चक्रपाणिना' इत्युप- फम्य 'कृतं संदेहेन। पूर्वन्ता मलिलेन रनलमा रामाभिषेकाय ते कृष्णासन्तचिरोज्झिते च कवरीबन्धे करोतु समम् । १.सरम्भोति.वि पाठः, 'अन्यच ·') २६ दशरूपके रामे शातकुटारमाधुरकरे क्षत्रहमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजी कुत सशयः॥' इत्यादिना 'मालानि वर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्टिर.।' इत्यन्तेन द्रौपदीकेश- सयमनयुधिष्टिरराज्याभिषेकयो विनोरपि विद्वत्वेन दर्शिका प्ररोचनेति । अध विचलनम्- विकत्थना विचलनम् यथा वेणीसहारे-'भीमः-तात, अम्ब, सकलरिपुजयाशा यत्र यद्धा मुतेते तृणमिव परिभूतो यस्य गण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य रापामुतस्य प्रणमति पितरी वा मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥ अपि च । तात, चूर्णिताशेषकौरव्य क्षीवो दु शासनासूजा । भला सुयोधनस्योर्वोभीमोऽयं शिरसायति ॥' इत्यनेन विजयवीजानुगतसगुणाविष्करणाद्विचलनम्मति । यथा च रनावल्याम्-'योगंधरायण.- देव्या मद्वचनाद्ययाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा सा देवस्य कलत्रसघटनया दुखं मया स्थापिता । तस्या प्रीतिमयं करिष्यति जगत्स्वामिललाम प्रमो सत्य दर्शयितु तथापि वदन शलोमि नो लजया ॥' इत्यनेनान्यपरेणापि योगपरायणेन 'मया जगत्स्वामिखानुवन्धी कन्यालाभो वत्सराजस्य कृन ।' इति सगुणानुकीर्ननाद्विचलनमिति । अयादानम्- आदानं कार्यसंग्रह। यथा वेणीसहारे-'भीमः-ननु भो समन्तपञ्चकसचारिणः, रक्षो नाहन भूतं रिपुरुधिरजलाशाविताः प्रकामं निस्तीप्रतिक्षाजलनिधिगहन क्रोधन क्षनियोऽस्मि । भो भो राजन्यवीरा समरशिखिशिखादग्धशेपा कृतं ब. स्वासेनानेन लीनेईतकरितुरगान्तर्हितैरास्यवे यत् ॥' इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य सगृहीतवादादानम् । यथा च रत्नावल्याम्-'सागरिका-(दिशोऽवलोक्य ।) दिहिमा सम. न्तादो पञ्जलिदो भवं हुअवद्दो अब करिस्सदि दुक्यावसाणम् ।' इत्यनेना- न्यपरेणापि दु सावसानकार्यस्य सप्रहादादानम् । यथा च "जगत्वा मिललामः प्रभो.' इति दर्शितमेवम् । इत्येतानि प्रयोदशावमहानि । तत्रतेपामपवाद- शकिव्यवमायरोचनादानानि प्रधानानीति । १.दिष्टया समन्तात्मचलितो भगवान्दुनवहोय करिष्यति दु सावसानम् । पति छाया, ·प्रथमः प्रकाशः। २७ . अय निर्वहणसधि- वीजवन्तो मुखाद्यर्थी विप्रकीर्णा यथायथम् ॥ ४८॥ ऐकार्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् । यथा वेणीसंहारे-'कञ्चकी-(उपसृत्य सहर्षम् । ) महाराज, वर्धसे व. धंसे । अयं सल कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो दुर्लक्ष- व्यक्तिः।' इत्यादिना द्रौपदीकेशसयमनादिमुखसंध्यादिवीजाना निजनिजस्था- नोपक्षिप्तानामेकार्थतया योजनम् । यथा च रनावल्यां सागरिकारनावलीवमुभूविवाभ्रव्यादीनामर्यानां मुखस. घ्यादिषु प्रकीर्णानां वत्सराजैककार्यार्थलम्। 'वसुभूतिः-(सागरिका निवा- पवार्य ।) बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या।' इत्यादिना दर्शिवमिति निर्वह- नसधिः । अथ तदनानि- संधिर्वियोधो प्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥ ४९॥ प्रसादानन्दसमयाः कृतिभापोपगृहनाः। पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ५० ॥ ययोद्देश लक्षणमाह- संधिोजोपगमनं यया रनावल्याम्-'वसुभूतिः-यानन्य, मुसदृशीयं राजपुत्र्या । बी- भव्यः-समाप्येवमेव प्रतिभाति ।' इत्यनेन नायिकाबीजोपगमात्सपिरिति । यया च वेणीसहारे--'भीमा-भवति यज्ञवेदिसमवे, स्मरति भवती यत्त- न्मयोकम् । चयजभ्रमितपण्डगदाभिधातसचूर्णितोरुयुगलस्य मुयोधनस्य । स्थानाववरधनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचाखव देवि भीमः॥' इत्यनेन मुखोपक्षिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमारसंधिरिति । अय विवोध. विवोधः कार्यमार्गणम् । यथा रसावत्याम्-'चसुभूतिः-निरम्य ।) देव, कुत इयं कन्यका । राजा-देवी जानाति । वासवदत्ता-अजउत्त, एसा सागरादो पावि. अत्ति भनिअ अमथजोगन्धराअण मम हत्थे निहिदा । सदो वेव सागरि- अति सहावीअदि। राजा--(भारनगतम् ।) यौगंधरायपेन न्यस्ता । कपमसी ममानिवेश करिष्यति । इलनेन रमावलीलक्षणकार्यान्वेपणाद्विवोधः। यथा च वेणीसहारे-भीमा-मुरतु मुमतु मानार्यः क्षणमेकम् । युधि- १. 'आर्यपुत्र, या सागराप्रावि भगिलामालयोगपरायमेन मम हस्ते निहिता। अतएव सागरिकति दाम्पने । ति छाया, ·२८ दशरूपके ष्ठिरः-किमपरमवशिष्टम् । 'भीमा-मुमहदवशिष्टम् । सयमयामि तावद. नेन दु शासनशोणितोक्षिवेन पाणिना पाचाल्या दु शासनावर केशहस्तम् । युधिष्टिरच्छतु भवान् । अनुभवतु तपखिनी वेणीसंहारम् ।' इत्यनेन केशसयमनकार्यस्यान्वेषणाद्विवोध इति । अथ प्रथनम्- ग्रथनं तदुपक्षेपो यया रत्नावल्याम्-'यौगंधरायणः-देव, क्षम्यता यद्देवस्यानिवेद्य मौतस्कृतम् ।' इत्यनेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्रापणकार्योपक्षेपायनम् । यथा च घेणीसहारे-'भीम.-पाचालि, न रालु मयि जीवति सहतव्या दु शासनविललिता वेणिरात्मपाणिना, तिष्ठतु तिष्ठतु । स्वयमेवाह सहरामि ।' इत्यनेन द्रौपदीकेशसयमनकार्यस्योपक्षेपाथनम् । अय निर्णय.- ऽनुभूतारया तु निर्णयः॥५१॥ यथा रनायल्याम्-यौगंधरायणः-(कृनाअलि. 1) देव, श्रूयताम् । इय सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिया, योऽस्या• पाणि प्रहीष्यति स सावं. भौमो राजा भविष्यति । तत्प्रत्ययादस्माभि. साम्यर्षे बहुशः प्राय॑मानापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लाव- णिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं वाभ्रव्य. प्रहित.।' इत्यनेन योग- घरायण खानुभूतमयं स्यापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसहारे--'भीमा-देव देव अजातशत्रो, क्वाद्यापि दुर्योधन- हतक । मया हि तस्य दुरात्मन' भूमी क्षित्वा शरीर निहितमिदमस्क्चन्दनाभं निजाने लक्ष्मीरायें निषिक्ता चतुरुदधिपय सीमया सार्घमुर्त्या। भृत्या मित्राणि योघाः कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणामी नामैकं यद्रवीपि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेपम् ॥' इत्यनेन खानुभूतार्थकथनानिर्णय इति । अथ परिभाषणम्- परिभाषा मिथो जल्प: यथा रत्नावल्याम्-रत्नावली-(आत्मगतम् ।) कैआवराहा देवीए ण सकुणोमि मुह दंतिदुम् । वासवदत्ता-(मास्रम् । पुनर्वाहू प्रसार्य) ऐहि आयाणदुरे, इदाणी पि बन्धुरिणेहें दबोह। (अपवार्य अवउत्त, लज्जाम १. 'कृतापराधा देव्या न शनोमि मुरा दर्शयितुम् । इति च्छाया.२ एहि अयि निठुरे, इदानीमपि बन्धुग्नेह दर्शय । आर्यपुत्र, लजे सत्वहमनेन नृशमवेन । वरप्वपनयास्या बन्धनम् । इदि छाया है ·प्रथमः प्रकाशः। . वसु अहं इमेगा सत्ताता हुं अवणेहि से बन्धनम् । राजा- सयाह देवी । (बन्धनमपनयति ) वासवदत्ता-विमुमति निर्दिय।) अज, अमञ्चयोगन्धरायगेण दुखणीकदमि जे जाणन्वेग विणाचक्सिदम् । इलने- 'नान्योन्यववनात्सरिभाषणम् । यथा च वैपीसहारे-भीमा-कृश येनाति राज्ञां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन।' इलादिना 'वासी भानुमती योपहसति पाण्डवदारान् ।' इल- तेन भाषणात्सरिभाषणम् । अयप्रसाद- प्रसादः पर्युपासनम् । यथा रत्नावस्याम्-'देव, क्षम्यताम् ।' इत्यादि दर्शितम् । यथा च वेणीसंहारे 'भीमः-प्रोपरीनुपस्त्य ।) देवि पाचालराजत- नये, दिव्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेन ।' इलनेन द्रौपद्या भीमसेनेनारावितलारप्र. साद इति। अथानन्दः- आनन्दो वाञ्छितावाप्तिः यथा रनावल्याम्-'राजा ययाह देवी । (रखावटी गृहाति।) यथा च वैशीसंहारे-'द्रौपदी-गाध, पिमुमरिददि एदं वावारम् । जायस्म प्पसादेश पुशोसिस्तिस्सम् । (केशान्वभाति इलाभ्यां प्रार्थितर- मावलीमाप्तिसंगसंयमनमोवत्सराजद्रौपदीभ्या प्रासलादानन्दः । थथ समय:- समयो दुःखनिर्गमः ॥५२॥ यथा रनावत्याम्-'वासवदत्ता-रत्नावलीमारिय।) समस्त्रस सम- स्सस वहिगिए ।' इसनेन भनिन्योरन्योन्यसमागमेन दु खनिगमात्समयः । स्था च वेगौसहारे-भगवन् , कुतस्तस्य विनयादन्यद्यस भगवान्पुराण- पुरुष. खयमेव नारायणो नाटान्याशाले। कृतगुरुमहदादिशामसंभूतमूति गुमिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम् । भवनमरमचिन्त्यं चिन्तपितापि न सां भवति जगति दुःखी कि पुनर्देव दृष्ट्वा' इलनेन युधिष्टिर सापगमं दर्शयति । अप कवि- कृतिधार्यशमनं पा रनावत्लाम्राजा-को देवाः प्रसादं न बहु मन्यते । वास. १. 'भाय, अमापयोगपरायणेन दुर्वरतानि न जानानि नाचश्विन ।' २. 'नाय, निग्नद्वारम्येत यासारन् । नायस प्रसादेन पुनः गियाना दग्गया.३. 'समायसिसमावसिहि मानिन।' वि छाया.

·३० दशरूपके यदत्ता-अजउत्त, दूरे से मादुडलम् । ता तथा करेमु जघा वन्धुर्ण न मुमरेदि ।' इवन्योन्यवचसा लम्याया रमावल्या राक्ष मुष्टिय्य उपरामनारक. तिरिदि। यथा च बेशीसहारे-कृष्णः-एते राळ भगवन्तो व्यासवाल्मीकि-' इलादिना 'अभिषेकमारब्धवन्तस्तिष्ठन्ति ।' इसनेन प्राप्तराज्यस्याभिषेकमाल: स्थिरीकरण कृति । अथ भापणम्- मानाद्याप्तिश्च भापणम् । रथा रनावत्याम्-'राजा-अत परमपि नियमस्ति। यातो विक्रमवाहुरात्मसमता प्राप्तेयमुर्वीतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः प्रिया । देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीराभानिता कोशला कि नास्ति यि सत्समावपमे यस्मै करोमि स्पृहाम् ॥' इसमेन कामार्थमानादिलाभादापणमिति । बय पूर्वभावोपगृहने- कार्यदृष्ट्वद्भुतप्राप्ती पूर्वभायोपगृहने ।। ५३ ।। कार्यदर्शन पूर्वभाव । यथा रनावत्याम्-योगंधरायणः-एव विज्ञाय भगिन्या सप्रति करणीये देवी प्रमाणम् । वासवदत्ता-कुई मेय किग भणेचि । पहिवाएहि से रक्षणमालं ति।' इत्यनेन 'वत्सराजाय रमावली दीय- ताम् ।' इति कार्यस्य योगपरायणाभिप्रायानुप्रविष्टस्य धासवदत्तया दर्शनात्पूर्व- भाव इति। अद्भुतप्राप्तिरपगृहनम् । यथा येणीसहारे-(नेपथ्ये ।) महासमरानलद- ग्धोपाय स्वस्ति भयवे राजन्यलोगय । शोधान्धर्यस्य मोक्षारक्षतनरपतिभि पाण्डुपुत्र वृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्त पुराणि । कृष्णायाकेशपाश कुपितयम धूमकेतु कुरूणा दिथ्या पद्ध प्रजाना रिरमतु निधन खस्ति राजन्यकेभ्य । युधिष्ठिरः-देवि, एप ते मूर्धनाना सहारोऽभिनन्दितो नमस्खलचारिणा सिद्धननेन ।' इत्यतेनाद्रुतार्थप्राप्तिरुपगूहन मिति । सन्वार्थशमनारतिरपि भवति । मथ काव्यमदार- वराप्तिः काथ्यसंहारः १. 'भायपुत्र, दूरेऽन्या मानूबुलन् । तत्तथा कुरव यथा बन्धुवन न सरति।' पति पाया. २. 'पुटमेव किन भनि । प्रतिपादयासै रसमातामिति।' तिच्छाया.

·प्रथमः प्रकाशः। यथा-कि ते भूय प्रियमुपकरोमि । इलनेन काव्यासंहरणाकाम- हार इति। अथ प्रशखि:- प्रशस्तिः शुभशंसनम् । यथा वेणीचहारे-'प्रीततरश्चद्भवान् , तदिदमेवमस्तु । अकृपणमति कामं जीव्याजन पुरुषायुपं मवतु भगवद्भफिद्वैतं विना पुरुषोत्तमे । कलितभुवनो विद्वद्वन्धुर्गुणेषु विशेषवि- त्सतवमुकृती भूयाद्भूप- प्रसाधितमण्डलः' इति शुभशंसनात्प्रशस्तिः । इत्येतानि चतुर्दश निर्वहणाझानि । एवं चतुःषध्य- इसमन्विता पघसंधयः प्रतिपादिताः । पक्ष्यकार चाहानां प्रयोजननित्साह-~- उक्ताङ्गानां चतुःपष्टिः पोदा चैपां प्रयोजनम् ॥ ५४॥ कानि पुनम्तानि पदप्रयोजनानि- इप्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् । रागः प्रयोगस्याश्चर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः ॥ ५५ ॥ विवक्षितार्थनिबन्धन गोप्याथैगोपनं प्रकाश्यार्यप्रकाशनमभिनेयरागरद्धिश्च- मत्कारित्वं च काव्यस्येवित्तस्य विस्तर इलः पट्रप्रयोजनानि सपायन्त इति । पुनर्वस्तुविभागमाह- द्वेधा विभागः कर्तव्य. सर्वश्यापीह वस्तुनः। सूच्यमेव भवेत्किंचिदृश्यश्रव्यमथापरम् ॥ ५६ ॥ कीवसूच्यं कीदृग्दस्यब्यमिलाह-~ नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दृट्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः॥५७॥ नूच्यम्य प्रतिपादनप्रकारमाह- अथापक्षेपकैः सूच्यं पञ्चमिः प्रतिपादयेत् । विष्कम्मचूलिकावास्याङ्कावतारपवेशकः॥५४॥ तत्र विकम्म.- वृत्तवर्तिप्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः। संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपानमयोजितः ॥९॥ अतीताना भाविना च कयावयवाना झार्पको मध्यमेन मध्यमाभ्या वा पायाच्या प्रयोजितो विष्कम्भक इति । स द्विविधः--शुद्धः सकीर्गवेसाह- एकानेकरतः शुद्धः संकीणों नीचमध्यमः। एकेन द्वाभ्यां वा मध्यमपानाभ्यां शुद्धो भवति । मध्यमापनपायुगपत्र) पोजित- सचीन इति।

·दशरूपके रुथ प्रवेशक तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रमयोजितः ॥ ६ ॥ प्रवेशोऽवदयस्यान्तः शेपार्थस्योपसूचकः। तद्वदेवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकलमविदिश्यते । अनुदात्तोतया नीचेन नीचेवा पात्र प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षणापवाद । अद्वयस्थान्त इति प्रथमारे प्रतिषेध इति । अय चूलिरा- अन्तर्जवनिकासंस्धैश्चलिकार्थस्य सूचना ।। ६१ ॥ नेपथ्यपानेणार्थसूचनं धूलिका । यथोत्तरवरिते द्वितीयाहस्सादी- (नेपथपे ।) स्वागत तपोषनाया । (तन. प्रविशति तपोधना।) इति नेपथ्य- पात्रेण वारान्तिक्यानेयीसूचनालिका । यथा वा वीरचरिवे चतुर्थावस्यादी-(नेपथ्ये । ) भो भो वैमानिका., प्रव- त्यन्ता प्रवय॑न्तां मगलानि । कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कोशिकमुनि सहस्राशोवंशे जगति विजयि क्षत्रमधुना। विनता क्षत्रारेजगदभयदानव्रतधर भारण्यो लोकाना दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ॥' इत्पत्र नेपथ्यपात्रैर्देवे रामेण परशुरामो जित इति सूचनाचूलिका । अयायास्यम्- अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात् । अवान्त एवं पात्रमान्तपानम् । तेन विष्टिष्टस्योत्तरामुखस्य सूचन तब्द- शेनोत्तराहावतारोऽद्धास्थामेति । यथा चीरचरिते द्वितीयावान्ते-(प्रविश्य ।) सुमन्त्रः-भगवन्ती पतिष्ठविश्वामित्री भवत. समार्गवानायत । इतरे- क भगवन्ती । मुमन्त्रः महाराजदशरयस्यान्तिके । इतरे-तदनुरोधात्त. त्रैव गच्छाम ।' इलहसमाप्ती (तत प्रविशन्त्युपविष्टा वसिष्ठविश्वामित्रपरशु- रामा.1)' इत्यत्र पूर्वाधान्त एष प्ररिटेन मुमत्रपात्रेण शतानन्दजनककथार्थ- विच्छेद उत्तरामुखसूचनाददास्यमिति । अथाहावतार- अङ्कावतारस्वकान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः ॥ १२॥ पभिः संसूचोलच्यं दृश्यम' प्रदर्शयेद। यत्र प्रविष्टमात्रेण सूचितमेव पूर्वाहाविच्छिन्नार्थतयवाद्वान्तरमापतति प्रवे- शकषिष्कम्भकादिशून्य सोडावतार । यया मालविकामिमित्रे प्रथमाक्षान्ते- १. 'अन्' इति पाठ. २. अन्तर्यवनिका' इति पाठ.. ३. 'पात्राइस्य' इति पाठ.. न ·प्रथमः प्रकाशः। ३ 'विदूपका-तेणे हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गदुम सहीदोवअरण कारेज तत्थभवदो दूदं विसजेध । अधवा मुदहसदो जेव गं उत्थावयिस्सदि ।' इत्यु- पक्रमे मृदनशब्दद्भवणादनन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाइप्रकान्तपान संका- न्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति प्रथमावार्थाविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्यावत- रणादकावतार इति । पुननिधा वस्तुविभागमाह- नाट्यधर्ममपेक्ष्यतत्पुनर्वस्तु विधेष्यते ॥ ६३॥ केन प्रकारेण धं तदाह-- सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च। तन। सर्वमान्य प्रकाशं स्थाश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥ ६४ ॥ सर्वश्राव्यं यद्वख तत्प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वसाधाव्यं तत्खगतमिति शब्दाभिधेयम्। नियतश्राव्यमाह- द्विधान्यनाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् । अन्यत्तु नियतश्राव्यं द्विप्रकार जनान्तिकापवारितमेदेन । तन जनान्तिकमाह-- त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ ६५ ॥ अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याजनान्ते तजनान्तिकम् । यस्य न श्राव्य तस्यान्तर ऊसर्वाङलं वकानामिकत्रिपताकालक्षणं कर कुखान्येन सह यन्मन्यते तजनान्तिकमिति । अथापवारितम्- रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम् ॥६६॥ परावृत्त्यान्यस्य रहस्यकयनमपवारितमिति । नाट्यधर्मप्रसङ्गादाकाराभापितमाह- कि अवीप्येवमित्यादि विनापात्रं ब्रवीति यत् । श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभापितम् ।। ६७ ॥ सष्टार्थे । अन्यान्यपि नाट्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्चिदुदाहृतानि । वेषामभारती- यसानाममालाविधाना केषाचिद्देशभाषात्मकलानाट्यधर्मलाभावालक्षणं नो. काभित्युपसंहरति- इत्याद्यशेपमिह वस्तुविभेदजातं रामायणादि च विभाव्य वृहत्कथां च । १. 'तेन हिदावरि देव्याः प्रेक्षागेह गला संगीतकोपकरण वृता भवतो दून निसयतन् । अथवा मृगसम्म एवेनमुन्थापयिष्यति।' इति माया. - ·दशरूपके my CO आसूत्रयेत्तदनु नेतृरसानुगुण्या- चित्रां कथामुचितचारुवाप्रपञ्चः ॥६८॥ धनुमिमेदनातं वनु वर्णनीयं वस्य विभेदनात नामदा । रामायणादि वृहत्वया च गुणात्यनिर्मिदा विभाव्य पालोच्य । तदन एतदुत्तरम् । नैमिति । नेठा वक्ष्यमाणटक्षणः, रसाच ठेगामानुगुप्याचित्रा चित्ररूपा कयामाख्यादि- काम् । चारूणि यानि वचासि देषां प्राचैविचारामूत्रयेदनुप्रयोत् । तत्र वृहत्कथामूल मुद्राराक्षसम्- 'चाणक्यनात्रा देनाय शकटालगृहे रहः । कृता बिपाय सहसा सपुत्रो निहतो नृप । योगानन्दय शेषे पूर्वनन्दमुतसत । चन्द्रगुप्त कृतो राजा चाणस्येन महाजमा ।' इति वृहत्कथाया सूचिवं श्रीरामायणोक्ष रामकथादि देयम् ॥ इति श्रीविष्णुमूनानिकस्य कृती दशरूपावलोक प्रयम.प्रकाश. समाप्तः।

·द्वितीयः प्रकाशः। ३५ द्वितीयः प्रकाशः। रूपकानामन्योन्यं दनिद्धये बतुने प्रतिपाद्येदानी नायकमेदः प्रति- पाचवे- नेता विनीतो मधुरल्यागी दक्षः प्रियंवदः । रकलोकः शुचिर्वाग्मी मढवंशः स्थिरो युवा ॥१॥ बुधुत्साहस्मृतिमनाकलामानसमन्वितः। भूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रवनुश्च धार्मिकः ॥२॥ नेता नायको विनयादिगुणसंपनो भवतीति । तत्र विनीतः। यथा वीरचारते- 'ययावादिभिरूपासितवन्यपादे विद्यातपोवतनिधी तपतां वरिष्ठे। दैवात्कृतस्तयि मया विनयापचारतत्र प्रसीद भगवनयमजलिस्ते ॥' मार प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव- 'रान राम नयनाभिरामतामाशयस सदृशी समुद्रहन् । अपनत्यगुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयंगमोनि में ।' लागी सवैखदायकः। यथा- 'ख कर्ण-शिबिर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददी दधीचिरस्थीनि नास्वदेयं महात्मनाम् ॥' दक्ष शिकारी। यया दौरचरित- 'स्फूर्जासहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भासतो रामस त्रिपुरान्तकादिविषदा तेजोभिरिद धनु । गुण्डारः कलमेन यदवले वलेन दोर्दण्डक- स्तलिमाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च ममं च तत् ॥ प्रियंवदः प्रियभारी। यथा तत्रैव- "उत्पत्तिजनदमितः स भगवान्देव. पिनाकी गुरु- बर्ष यत्तु न तद्विरा पथि ननु बकं हि तत्वमिः। लागः सप्तमनु मुद्वितनहीनिजिदानावधिः सलवझवपोनिधे गवत किंवा न कोतरम् ॥' रसटोकः । यथा तत्रैव-- 'अय्यानाता पखवायं वनजस्तेनाव खालिनले प्रसादात् । रावन्वन्तो राममद्रेप राहा सम्यक्षेमाः पूर्णकामाचरामः ॥' एवं शौचाविषप्युदाहार्यम् । तत्र शीचं नान मनोनमत्यादिना कामायन- निमूनतम् ।पया रपी- "कावं मुने बस परिप्रहो वा किंवा मदन्यागनार ते। भावत मला वपिनो रगों मनः परमोविनुतप्रति ।'

·दशरूपके वाची। यथा हनुमनाटके- 'बाहोर्यलं न विदितं न च फारस्य यम्पकस्य तानिमा तत एष दोपः। तचापले परशुराम मम क्षमस हिम्भस्य दुरि सितानि मुदे गुरूणाम् ॥' रुड़वशो यथा- 'ये चसारो दिनकरसुलक्षनसतानमटी- मालाम्मानस्वयकमधुपा जछिरे राजपुत्राः । रामस्सेपामचरमभववाहकाकालरात्रि. प्रत्यूपोऽयं मुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥ स्थिरो पारयन क्रियाभिरचञ्चल । यथा वीरचरिते- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्याना वो व्यतिकमात् । न त्येव दूषयिष्यामि पात्रमदमहानतम् ॥" यथा वा भर्तृहरिशतके- "प्रारभ्यते न राड विनमयेन नीचे प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्या । विनं पुनः पुनरपि प्रविहन्यमाना प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ।' युवा प्रसिद्ध । युद्धिानम् । गृहीतविशेषकरी नु प्रज्ञा । यथा मालविका- निमित्र- 'यद्यत्प्रयोगविपये माविकमुपदिश्यते मया तम्यै । तत्तद्विशेपररणात्मत्युपदिशतीव मे बाला ।' समन्यत्। नेतृविशेषानाह-~ वैश्वतर्धा ललितशान्तोदाचोद्धतरयम् । ययोद्देशं लक्षणमाद-- निश्चिन्तो धीरललितः कलासका सुरसी मृद्धः ॥३॥ सचिवादिविहितयोगक्षेमताचिन्तारहितः । अत एवं गीतादिकलाविष्टो । भोगवणश्च रहारप्रधानलाय मुकुमारसत्त्वाचारो मृदुरिति ललित । यथा रमावल्याम्- 'गज्य निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्त समस्तो भर सम्यक्पालनकालिता. प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रद्योतस्य मुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाना प्रति काम काममुपलयं मम पुनर्मन्ये महानुन्सय ॥' भयवान्त- सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः। पिनयादिनेतूसामान्यगुणयोगी धीरशान्तो द्विजादिक इति विनवाणिसचिवा. दीनां प्रकरणनेतृणामुपलक्षणम् । विवक्षितं चैतत् । वेन धिन्यादिगुणसभा 1 ·द्वितीयः प्रकागः। बैऽपि विप्रादीनां शान्ततव न साडिलम् । यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादी मावद चारुदत्तादि । 'तत उदयगिरेरिवेक एव स्फुरितगुणद्युतिमुन्दरः कलावान् । इह जगति महोत्सवस हेतुनयनवतामुदियाय चालचन्दः ।। इलादि । यया वा- 'मखशतपरिपू गोत्रमुद्भासितं यत्सदनि निविदरलप्रदधोपः पुरस्तात् । मम निधनदशाया वर्तमानस पापैसदसदृशमनुष्यधुत्र्यवे घोषणायाम् ॥' अथ धीरोदात- महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्यनः॥४॥ स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः। महामत्त्वः चोककोधायनभिभूतान्त सत्त्वः । अधिकत्यनोऽनात्मश्लाघन. निगूदाईकारो विनयच्छन्नावलेप. । हतोऽद्वीकृतनिवाहको धीरोदात्तः यथा नागानन्दे---जीमूतवाहन:- 'चिरामुसै. स्सन्दत एव रकमद्यापि देहे मम मासमति । तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावति भक्षणात्त्वं पिरतो गल्मन् ।' यथा च रामं प्रति- "आहृतम्याभिषेकाय मिनुष्टस्य बनाय च । न मया लक्षितस्तस स्वल्पोऽन्याकारविश्रम.॥' यञ्च केपाचिस्याना सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे ववित्सरीतनं तत्तेपा तत्राधिक्यप्रतिपादनार्थम् । न च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादा- खुशत इत्युच्यते । औदाय हि नाम सर्वोत्कर्षेण थाने । तच विजिगीपुल पोपपद्यते, जीमूतवाहननु निर्जिगीयुतयैव कविना प्रतिपादितः । यथा- "विटन्माति पिनु पुगे मुवि च्या सिंहासने कि तया यसवाहयत मुखं हि चरणी तातस्य कि राज्यतः। किमुत मुवनत्रये धृतिरसा भुक्तोझिवे या गुरो- रापास सल राज्यमुज्झितगुगेत्तत्राति कश्चिद्गुण. ।' इसनेन। 'पित्रोवियानुं शुमा सत्वैश्य कमागतम् । वनं यान्यहमप्येष यथा जीमूतवाहनः ॥' इलनेन च । अतोऽन्यालन्दरमप्रधानलात्परमाणिकताच वीतरागवच्चा- न्दता । अन्यमानायुदं यत्तयाभून राज्यमुखादी निरभितारं नायरनुदाया- न्तरा तयाभूतमलयदलनुगलोपवर्णनम्, पचौवं सामान्यगुयोगी द्विादिषा- रशान्त इत, तदाी पारिनाविकतादवावनिसनेदकम् । मतो वनुस्थिला दुख-युधिष्ठिर-नीमूनवाइनदिव्याहारा मान्दतानाविभवन्ति । नवोच्चवे- ·दशरूपके पत्तावदुक सर्वोत्कर्षण गृत्तिरीदात्त्यमिति, न तनीमूतवाहनादौ परिहीयते । नरस्पैव विजिगीषुता । य केनापि शौर्यसागदयादिनान्यानतिशेते स विजिगीषु , न य परापकारेणार्थप्रहादिप्रत । तयात्वे च मार्गदूषकादेरपि पीरोदातलप्रसक्ति । रामादेरपि जगत्साउनीयमिति दुष्टनिप्रहे प्रयत्तस्य नान्त- रीयकत्वेन भूम्यादिलाभ । जीमूतवाहनादिस्तु प्राणैरपि परार्थसपादनाविश्व- मप्यतिशेत इत्युदात्ततम । यथोक्तम्-'तिटम्भाति-' इत्यादिना विपयमुख- परामुखतेति, तत्सत्यम् । कार्पपहेतुपु स्वमुखतृष्णामु निरभिलापा एव जिगी- पव यदुक्तम्- 'खमुखनिरभिलाप सिद्यसे रोकतो प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेव विधैव । अनुभवति हि मूभी पादपस्तीप्रमुष्ण शमयति परितापं छाययोपाधितानाम् ॥' स्लादिना मलयवलनुरागोपवर्णन शान्तरसाश्रय शान्तनायस्ता प्रत्युत निषे. पति । शान्ताव चानकृतत्व तच विप्रादेरौचित्यमाप्तमिति वस्तुस्थिला पिप्रादे शान्तता न सपरिभाषामात्रेण । बुद्धीमूनयानयोस्तु काराणिकलाविदशेपेऽपि सफामनिष्कामकरुणलादिधर्मलाद । अतो जीमूतवाहनादेयारोदातसमिति । अथ धीरोद्धत- दर्पमात्सर्यभूयिष्टो मायाछद्मपरायणः ॥५॥ धीरोद्धतस्त्वहंकारी चलवण्डो विकत्थनः । दर्प शौर्यादिमद । मारमयंमसहनता मनवलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशन नाया। उन पचनामात्रम् । चलोऽनवस्थितचण्टो रौदः स्वगुणशंसी विवयनो धीरोद्धतो भवति । यथा जामदम्य - लासोद्धारसारत्रिभुवन विजय-' इत्यादि । यथा च रावण -'रोग्यश्वर्यलक्ष्मीइटहरणसहा वाहयो रावणस्य ।' धीरललितादिशब्दाथ यधोक्षगुणममागेपितावस्थाभिधायिनी वत्सपभम- होक्षादेवन आया कश्चिदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति । तदा हि महाकविप्रव. न्धेषु विरुद्धानकरूपाभिधानमसगतमेव म्यात् , जातेरनपायित्वात् । तथा च भवभूनिर्मक एव जामदग्न्य- 'माझणातिकमयागो भवतामेव भूतये । जामदम्यच यो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' दत्यादिना रावण प्रति धीरोदातत्वेन 'सोसारसार-' इलादिभिध रामादी. प्रति प्रथम धीरोद्धतत्वेन पुन 'पुण्या ब्राह्मगजाति' इलादिमिव धीरशान्त- त्वेनोपवर्णित । न चावस्थान्तराभिधानमनुचितमद्भूतनायकाना नायरान्त- रापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थितवादहिनस्तु रामादरैकरनधापातान्प्रत्येकरू- पलादारम्भोपात्तावस्थातोप्रशान्तरोपादानमन्याय्यम् । यथोदात्तलाभिमतस रामस्य उपना वालिवधादमहासत्त्वतया सावस्यापरित्याग इति । यक्ष्यमा- पाना च दक्षिणाद्यवस्थाना 'पूर्वी प्रसन्ययाहन' इति नित्खसापेक्षत्वेनाविर्भावा- दुपातावस्थातोऽजस्थान्तराभिधानमझाडिनोरप्यविरुद्धम् । - ·द्वितीयः प्रकाशः। - अथ शृङ्गारनेत्रवस्था स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वी प्रत्यन्यया हृतः॥६॥ नायकप्रकरणात्पूर्वा नायिका प्रबन्यया पूर्वनायिकयापहृतचित्तस्यवस्थी वक्ष्यमाणभेदेन स चतुरवस्थ । तदेवं पूर्वोकानां चतुणों प्रत्येक चतुरवस्थ- त्वेन पोडशचा नायकः। तन- दक्षिणोऽस्यां सहृदयः योऽम्या ज्येष्टाया हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिण । यथा ममैव- 'प्रसीदवारोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिक्रीडा कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः। सविधम्भ. कश्चित्ययति च किचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियससि किमप्यस्य विकृतिम् ।। यथावा- 'उचित प्रणयो बर विहन्तुं बह्व सण्दनहेतवो हि घटा । उपचारविधिमनस्विनीना ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्य. ॥' अथ शट.- गूढविनियकृच्छठः। दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विनियकारिलाविशेपेऽपि महद- पत्वेन शठाद्विशेप । यथा- 'शटोऽन्यस्या काचीमणिरणितमाकय सहसा यदाश्लिध्यन्नेव प्रशिथिलभुजयन्थिरभव । तदेतवाचक्षे धृतमधुमयं खदहुवचो- विषेणाघूर्णन्ती रिमपि न सखी मे गणयति ॥' अथ धृ2:-- व्यकाङ्गवैरुतो धृष्टो यथानरुशतके- 'लाक्षालक्ष्म ललाटपटमभितः देयूरमुद्रा गले व जलकातिमा नयनयोताम्यूलरागोऽपरः। दृष्ट्वा कोपविधायिमण्डनमिदं प्रातश्विर प्रेयसो सातामरसोदरे मृगा. श्वासा समाप्तिं गता. ॥' भेदान्तरमाह- नुकूलस्त्वेकनायिकः॥७॥ यथा- 'अद्वैतं मुखदु सयौरनुगतं सीखवम्यासु य- .द्विधामो हृदयस यत्र जरसा यलिग्रहार्यो रस.।

·४० दशरूपके कालेनावरणारयात्परिणते य हमारे स्थित भद्र तस्य मुमानुपस्य क्थमप्ये हि तत्प्राप्यते ॥' किमवस्य पुनरेषा वत्सराजादिनाटिकानायक स्यादित्युच्यते । मनुष. जातनायिरान्तरानुरागोऽनुकूल । परतस्तु दक्षिण । ननु च गूढविप्रियका- रिलाद्यततरविनियलाच शाट्यधाऽपि कसान भवत ।न तथाविधपिनि. यत्वेऽपि व सराजादराप्रवन्धममातेचेष्टा नायिश प्रति सहृदयसाइक्षिणतव । न चोभयोज्येष्ठानिष्टयोनायास्य नहेन न भरितव्यमिति वाच्यमनिरोधात् । महाकविप्रबन्धेय च- 'माता तिष्टति कुन्तलेबरमता वारोऽतराजसम- ते रात्रिरिय जिता कमरया देवी प्रसाद्याय च । इसन्त पुरमुन्दरी प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिवे देवनाप्रतिपत्तिमूटमनमा द्विना स्थित नाटिका ॥' इसादावपक्षपाठेन सनायिकामु प्रतिपत्त्युपनिरन्धनात् । तथा च भरत- 'मधुरस्त्यागी राग न याति मदनस्य नापि वशमेति । अवमानितश्च नायां विरज्यते स तु भवेज्येष्ट ।' इसत्र न राग याति न मदनस्य वसमेतीसनेनामाधारण एकस्या हो निषिद्धो -- दक्षिणम्यति । अतो वत्सराजादेराप्रपन्धसमाप्ति स्थित दाक्षिष्यमिति । पोड़- शानामपि प्रत्येक ज्येष्टमध्यमाधमत्वनाथाचतारिशमायकभेदा भवन्ति । सहायानाह- पताकानायकस्त्वन्यः पीटमर्दो विचक्षणः। तस्यवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तहणैः ॥ ८॥ प्रागुक्तमासद्धिकेतिवृत्तविशेष पताका तमायक. पीटमर्द' प्रधानेतिरतना- यस्व सहाय.। यया मालतीमाधवे मकरन्द, रामायणे मुग्रीव । सहायान्तरमाह- एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृय विदूषकः। गीतादिविद्याना नायकोपयोगिनीनामेवम्या विद्याया वैदिता विट । हास्य. कारी निदूषकः । अस्य विकृताकारदेषादित्व हास्यारित्वेनैव रभ्यते । यया शेयरको नागानन्दे पिटा। विदूषक प्रसिद्ध एव। अय प्रतिनायक लुब्धो धीरोद्धत. स्तम्धः पापद्यसनी रिपुः ॥९॥ तस्स नायकम्येत्यभूत. प्रतिपक्षनायको भवति । यया रामयुधिष्टिरयो राव. गदुर्योधनी। - ·द्वितीयः प्रकाशः। अपमात्विका नायकगुणाः-- शोभा बिलासो माधुर्य गाम्भीर्य स्थैर्यतेजसी । ललितौदार्यमित्यष्टौ संखजाः पौरुषा गुणाः ॥ १० ॥ तन-- नीच घृणाधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते । नीचे धृणा । यथा वीरचरिते- "उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः । नियुक्तस्तत्ममाथाय गेन विचिकित्सति ॥' गुणाधिक स्पर्धा यया-- 'एता पदय पुर स्थलीमिह किल मोडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरमसं चूडान्तरे ताडितः। इलाकार्य कयाम्दुनं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- मन्दं मन्दमकार येन निजयोर्दण्डयोमण्डलम् ॥" शौर्यशोभा । यथा ममैव- 'अन्वे. खैरपि सयताप्रचरणो मूविरामक्षणे साधीनत्रगिताशस्त्रनिचितो रोमोद्गम वर्मयन् । भमानुलयनिजान्परमटान्संतजयनिष्टरं धन्यो धाम जयभियः पृमुरणस्तम्मे पताकायते ।' दक्षशोभा । यथा वीरचरिते- 'स्फूर्जद्वजसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवलमतो रामस्य त्रिपुरान्तकदिविषदा वेजोभिरिद धनु । शुण्डार कलनेन यद्वदवले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तलिमाहित एवं गर्जितगुणं कृष्टं च भमं च तत् ॥' अथ विलास गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः॥ ११ ॥ प्या- "दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिधरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्रता दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव । अय माधुर्यम्- लक्ष्णो विकारो माधुर्य संक्षोमे सुमहत्यपि । मलपि बिकारहेता मधुरो विकारो माधुर्यम् । यथा-- 'पोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्लरलेरै गण्डोमरपुलकं वाचमरम् । मुहुः पावरजानवरसेनालकलं जटाजूटप्रन्थि यति रघृणा परिवहः ॥' १. ध रवि पार.. २. 'सालिग्राः'राति पारः.

·४२ दशरूपके अप गाम्भीर्यम्- गाम्भीर्य यत्मभावेन विकारो नोपलस्यते ॥ १२॥ नृदुविकारोपलम्भाविकारानुपलांघरन्येति माधुर्यादन्यगाम्भीर्यम् । या- साहतस्याभिषेकाय विस्टस बनाय च । न मया लक्षितत्तस्य सत्पोऽप्याारविभ्रम ॥' अथ स्थेयम्- व्यवसायादचलनं स्थैर्य विनफुलादपि । यथा वीरचरिते- 'प्रायश्चित्त चरिप्यानि पूज्यानां वो व्यतिकमान् । न त्वेव दूपयिष्यामि शस्त्रप्रहमहानतम् ॥' अथ तेज- अधिक्षेपाचसहनं तेजः प्राणात्ययेप्यपि ॥ १३ ॥ यथा- 'बूत नूतनकूष्माण्डफलाना के भवन्त्यमी। थगुलीदर्शनायेन न जीवन्ति मनखिन ।' अथ रनितम्- शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहजं ललितं मृदु । खाभाविक द्वारो मृदुः । तथाविधा शारचेष्टा च रलितम् । यथा ममैव- 'लावप्यमन्मथविलासविजृम्भितेन साभाविकेन मुकुमारमनोहरेण । किया ममेव ससि योऽपि नमोपदेष्य तस्यैव किन विपमं विधीत तापम् ॥' अधौदार्यम्- प्रियोत्तयाजीविताद्दानमौदार्य सदुपग्रहः ॥ १४ ॥ प्रियवचनेन सहाजीवितावधेदर्दानमौदार्य सतामुपप्रहय । यया नागानन्दे- "शिरामुख स्यन्दत एव रकमयापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्ति न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गहरमन् ॥' सटुपग्रहो यया- "एते वयममी दारा कन्येयं कुलजीवितम् । भूत येनात्र व कार्यमनास्था वायवस्नुषु ।' भर नाविका- स्वान्या साधारणनीति तहणा नायिका प्रिधा। तद्गुणेति यथोकसभवे नायरसामान्यगुगयोगिनी नायिकेति । सनी परस्त्री- माधारणखोलनेन विमागेन विधा। १ धीरोदातवर्णनप्रसङ्के ३० पुटे गदमिर पपम् ।

·द्वितीयः प्रकाशः। ४३ तत्र सोयाया विभागगर्भ सामान्यलक्षणमाह- मुग्धा मध्या प्रगल्मेति स्वीया शीलावादियुक् ॥ १५ ॥ शील मुवृत्तम् । पवित्रताकुटिला दबाववी पुरुषोपचारनिपुणा स्वीया नानिका। दन शीलवती यथा-- 'दुलथालिआए पैच्छह जौव्वणलाअण्णविन्ममविलासा । पवसन्ति व्व पबसिए एन्ति व्व यि घर एत्ते ॥' आवादियोगिनी यया- "हेमिसमविरमुद्ध भमि विरहिअविलासमुच्छाअम् । भाग सहावसरट धण्णाण घरे कलत्ताणम् ॥' लज्ञावती यया। 'बापवतपसाहणाई परतिनिणिप्पिवासाई । अविषादुम्मेदाई वण्णाण घरे क्लत्ताइ ।' मा चैवंविधा सीया मुग्धा मध्या-प्रगल्भामेदात्रिविधा । मुग्धा नवययकामा रतौ धामा मृदुः कुधि । प्रयमावतीर्णतारम्बमन्मथा रमणे वामशीला भुसोपायप्रसादना मुग्धना- यिका। तत्र वमोमुम्पा यथा- 'विस्तारी स्तनभार एप गमितो न खोचितामुन्नति रेखोदाविकृतं वलिययमिदं न सष्टनिनोन्नतम् । मध्येऽस्या अजरायतार्वपिशा रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशियव्यतिक्रोन्मियं वयो वर्वते ॥' यथा च ममैव- 'उच्चसन्मण्डर प्रान्तरेसमापदकुशलम् । अपर्याप्तसुरोद्धे शंसलखा तनहरम् ॥ भाममुग्धा यथा- 'दृष्टि. सालमता विमति न शिशुक्रीडामु बद्धादरा श्रोत्रे पयति प्रवर्तितसीसभोगवातावपि । १.म्यापि इनि पाठ २. मुल्वारिकायाः प्रेशचं याचनलावण्यविभ्रमविलामाः । प्रदमन्नीर प्रवमिने आगन्तीव प्रिय गृहमागः ॥ इति चाया. ३. 'इनितमरिचारमुग्ध भनिन पिरहितरिलामभुदायन् । भणित स्वभावमरर धन्याना गृहे काम् ॥ इति सापा. ४. हजारोतलमापनानि परतिनिपिपामानि । अनिनपदवासि पन्याना मुई कलानिवि बनाया.

·दशरूपके . पुंसामहमपेतरामधुना नारोहति प्राग्यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावटभ्यमाना शन।' रतवामा यथा- 'ब्याहना प्रतिवचो न सदधे गन्तुमैच्छदवलम्बिताशुभश सेवते स्म शयन परामुखी सा तथापि रतये पिनाकिन ।' मृदु कोपे यथा- 'प्रथमजनिते वाला मन्यो विकारमजानती फितवचरिते नासज्या विनम्रभुजैव सा। चियुकमलिक चोनम्योचरकृतिमविभ्रमा नयनसलिलस्यन्दिन्योप्टे रदन्यपि चुम्बिता ।' एवमन्येऽपि लबासवृतानुरागनियन्धना मुग्धाव्यवहारा निवन्धनीया.. स्था- 'न मध्ये सस्कार कुमुममपि चारा विषहते न नि श्वास मुभ्रूजनयति तरङ्गव्यतिकरम् । नवोढा पश्यन्ती लिखितमिव मर्नु प्रतिमुखं प्ररोहदोमाया न पियति न पात्र चलयति ॥' अथमध्या- मध्योद्यद्यौवनानगा मोहान्तसुरतक्षमा ॥ १६ सप्राप्ततारण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या। तत्र यौवनवती यथा- 'आलापान्बेविलासो विरलयति लसद्वाहुविक्षिप्तियातं नीवीयनिय प्रथिना प्रतनयति मनामध्यनिनो नितम्ब । उत्पुष्परपाश्वमूर्च्छत्कुचशिखरमुरो नूनमन्त. स्मरेण स्पृष्टा कोदण्डकोट्या हरिणशिशुशो दृश्यते यौवनश्री ॥' कामवती यथा- 'स्मरनवनदीपूरेणोढा पुनर्गुरुसेतुभि- यदपि विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरया । तदपि लिखितपस्यैरहै परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालाकृष्ट पिबन्ति रस पिया.।' मध्यासभोगो यथा- तपशिश रहतमए नाहिलणा दिनमा विरामन्ति। जाव ग कुवलयदलसच्छहाइ मउरेन्ति अणाद ।' एव धीरायामधीराया धीराधीरायामप्युदाहार्यम् । 'तावदेव रतिसमये महिलाना विभ्रमा विराजन्ते । यावन्न दुग्यदरसच्चमानि मुकुट यन्ति नयनानि ॥ इति कठाया.

·द्वितीयः प्रकाशः। ४५ अथास्या मानवृत्ति धीरा सोत्प्रासयक्रोक्त्या मध्या साक्षु कृतागसम् । खेदयेद्दयितं कोपादधीरा परुपाक्षरम् ॥ १७॥ याधीरा कृतापराध प्रिय सोत्प्रासवकोक्सा खेदयेत् । यथा माघे- 'न खल वयममुष्य दानयोग्याः पिवति च पाति व यासको रहस्ताम् । बज विटपममुं ददख तस्यै भवतु यत सदृशोश्विराय योगः ॥' धीराधीरा माथु सोत्प्रासवक्रोक्ला खेदयेत् । यथामरुशतके-- 'याले नाथ विमुच मानिनि रुपं रोपान्मया कि कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि । तकि रोदिपि गद्गदेन वचसा कस्याप्रतो रयते नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीसतो रुयते ।।' अधीरा साश्रु परपाक्षरम् । यथा- 'यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुन्ध मुञ्च ससि मादर कृथाः। खण्डिताधरकलद्वितं प्रियं शकुमो न नयननिरीक्षितुम् ॥' एवमपरेऽपि श्रीडानुपहिता खयमनमियोगकारिणो मध्याव्यवहारा भवन्ति। धा-- 'खेदाम्भः कनिकारितेऽपि वदने जातेऽपि रोमोद्गमे विधम्मेऽपि गुरी पयोधरभरोस्कम्पेऽपि वृद्धि गते । दुरिसरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्त. प्रिय- खन्वद्या हटकेशकर्षणपनालेपामृते लुब्धया।' स्वतोऽनभिरोजकत्वं हटकेशकर्षणपनालेपानृते लुब्धयेवेन्युत्प्रेक्षाप्रतीते. अथ प्रगत्भा- यौवनान्धा मरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके। बिलीयमानेवानन्दाद्रतारम्मेऽप्यचेतना ॥ १८ ॥ मायावना । यया ममैव- अभ्युप्रतस्तनमुरो नयने च दीर्घे व भृवावतितरा वचनं ततोऽपि । भ्योऽधिकं तनुरवीव गुनितम्बो मन्दा गति. किमपि चालुतयौवनाया.' यया च- 'सनतटनिदमुत्तुएँ निनो मध्य. समुनत जघनम् । विषमे मृगशावास्या वपुषि नवे क इव न स्सटति ॥' भावप्रगल्भायया-- 'न जाने समुसायात प्रियाणि वदति प्रिये। सर्वान्यज्ञानि किं यान्ति नैत्रतामुत कर्णताम् ॥' रतप्रगल्भा यथा- "कान्ते तत्पमुपागवे विगलिता नीती खयं बन्धना. द्वास प्रश्टयमेसलागुणवं किचिनितम्बे स्थितम् ।

·४६ दशरूपके - एतावत्ससि वेमि केवलमह तस्यासने पुन वोऽसी कासि रतं नु कि कथमिति स्वत्पापि मेन स्मृति ॥' एवमन्येऽपि परित्यक्तहीयप्रणाविदग्यमाया प्रगत्भाव्यवहारा वेदितव्या । या- 'धचित्ताम्यूलाक इचिदगहराइमलिन छचिचूर्णोद्गारी क्वचिदपि च सालक्तरपद । वलीभगाभोगैरलकपतितं शीर्णकुमुमै स्त्रिया सर्वावस्थ क्ययति रत प्रच्च्दपट ।' अथास्या कोपचेटा- साहित्यादरोदास्ते रती धीरेतरा क्रुधा। संतज्य ताडयेन्मध्या मध्याधीरेव तं वदेत् ॥ ६॥ सहावहित्थेनाकारसवरणेनादरेण चोपचाराधिक्येन वर्तते सा रंगवाहत्या- दरा । रताबुदामीना क्रुधा कोपेन भवति । सावहित्यादरा । यथामहशतके- "एक्त्रासनसस्थिति परिहृता प्रत्युद्गमादूरतः खाम्बूलाहरणच्चलेन रभसापोऽपि सविनिता आलापोऽपि न मिश्रित परिजन व्यापारयन्त्यान्तिके कान्त प्रत्युपचारतश्चतुरया कोप कृतार्थीवन" रताबुदामीना यथा- 'आयस्ता क्लहं पुरेष कुरुते न ससने वाससो भनभ्रूगतिखण्यमानमवर यत्ते न केप। अहान्यपयति खय भवति नोवामा हटालिगने तन्व्या शिक्षित एप सप्रति कुत कोपप्रकारोऽपर. ॥" इतरा बधीरप्रगत्मा कुपिता सति सतय ताडयति । यथामरुशतके- 'कोपात्कोमल्लोरयाहुलतिकापाशेन यद्धार नीला केलिनिवेतन दयितया सायं सीना पुरः। भूयोऽप्येवमिति स्खलाक निरा समूच्य दुहित धन्यो हन्यत एप निहुतिपर ग्रेयान्द्र,आ हसन् ।' धीरावीरप्रगल्भा मध्याधीरेव त वदति सोत्प्रासवकोतमा । यथा तव- 'परवरिस्पाविषयमान यत्रान्योन्यम्मितमनुनयो दृष्टिपति प्रसाद । तस्य प्रेम्गस्तादिदमधुना शस पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठति न च मे मन्युमोक्ष खराया ॥' १ 'कान्नम्' इति पाठ .

·द्वितीयः प्रकाशः। पुनश्च- द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्टा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः। मध्याप्रगरमामेदाना प्रत्येक ज्येष्ठासनिष्टाखभेटेन द्वादश सेदा भवन्ति । मुग्धा त्वेकहीद । ज्येष्टार निठे यथामस्नातके-- 'दृष्ट्वैकासनपस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेलादरा- टेकस्या नयने निमीत्य विहितकोडानुबन्धच्छल । इंपतितकन्धरः सपुलकः प्रेमोडसन्मानसा. मन्तहोमलसरूपोलफलका धूताऽपरा चुम्वति ॥' न चानयोर्दाक्षिप्यमभ्यामेव व्याहार । अपि तु प्रेम्णापि । यया चैतत्त- योदं दक्षिणलक्षनावसरे । एषां च धीरमध्या अधीरमध्या-धींगधीरमध्या- धीरप्रगल्भा-अधीरप्रगत्मा-धीरापौरप्रगत्माभेदाना प्रत्येकं ज्येष्टाकनिष्टामेदादा- दशाना वासवदत्ता-रत्नावलीवत्प्रवन्धनायिकानामुदाहरणानि महाकविप्रवन्धे- प्वनुमतंत्र्यानि। अथान्यद्री- अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढागिरसे क्वचित् ॥ २० ॥ कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम् । नायकान्तरसंबन्धिन्यन्योटा । यथा- "दृष्टि हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यन्मिन्गृहे दास्यति प्रायेणास शिशो पिता न विरसा कौपीरपः पास्वति । एकाकिन्यपि यानि तदानित स्रोतस्तमालाकुल नीरन्द्राखनुमालिसन्तु जरठच्छेदानलप्रन्यर. ॥' इयं लगिनि प्रयाने रोन क्वचिनियन्धनीयेति न प्रपचिता। कन्यका तु मित्राद्यायत्तलादपरिणीताप्यन्यत्रीत्युच्यते । तस्या पिनादिभ्योऽलन्चमानाया मुलमायानपि परोपरोधखरान्ताभयात्मनं कामित्वं प्रवर्तते । यथा मालत्या मारवत्स सागरिकायां च बलराजस्लेजि तदनुगाच खेच्या प्रभानाप्रधान- रमयमाश्रचो निबन्धनी। यया रनावली नागानन्दयो. सागरिका-भल्यव- सनुराग इति। माधारणत्री णिका कलाप्रागल्भ्यधौययुक् ॥ २१ ॥ तयवहारो निन्तरतः समान्तरे निदर्शित । दिधानं तु-~- छन्नकाममुखामस्थतन्त्रायुपण्डकान् । रत्तय रजयेदादार स्वान्मात्रा वियासयेत् ॥ २२॥ छनं ये कामपन्ते ते छनमा प्रोत्रियविग्लिनिप्रभृतय , मुसार्थोऽप्र. चामाप्तधन. मुराप्रयोजनो वा, अशी मूर्त , खतम्रो निरगुराः, अहंदुरह- १. अन्निन्छन्' इति पार..

·४८ दगरूपके . . वृत , पण्डको वातपण्डादि , एतान्बहुवित्तान्रोव रजयेदार्थम् । तत्प्रधान- लात्तद्त्ते । गृहीतार्यान्युहन्यादिना निष्कासयेत्पुन प्रतिसधानाय । इदं तासा- नारसगिक रूपम् । रूपकेषु तु- रक्तव स्वाट्सने नेपा दिव्यनृपाश्रये। प्रहसनवर्जिले प्रारणादी रक्तवैपा विधेया । यथा मृच्छपटिकाया वसन्त. सेना चारुदत्तस्य । प्रहसने खरकापि हास्यहेतुसात् । नाटगदी तु दिव्यनृप. नायके नव विधेया। अथ मेदान्तराणि- आसामाववस्थाः स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः ।। २३ ॥ स्वाधीनपतिका वामकसबा विरहोत्वण्टिता सण्डिता कलहान्तरिता विप्र- लव्या प्रोपितप्रिया अभिसारिकेसष्टी खस्त्रीप्रभूतीनामवस्था । नायिकाप्रमृती- नामप्यवस्थारूपत्वे सत्यवस्थान्तराभिधान पूर्वासा धर्मियप्रतिपादनायाटापिति न्यूनाधिकव्यवच्छेद । न च वासकमबादे साधीनपतिकादावन्तर्भाव । अनासनप्रियलावासकसजाया न साधीनपतिकालम् । यदि चष्यस्पियापि खाधीनपतिका प्रोपितरियापि न पृथग्वाच्या ।न चेयता व्यवधानेनासत्तिरिति नियन्तु शक्यम् । न चाविदितप्रियव्यलीकाया खण्डितात्वं नापि प्रवृत्तरति- भोगेच्छाया प्रोपितप्रियात्व खयमगमनानायक प्रत्यायोजकलामाभिसारिका- खम् । एवमुत्कण्टिनाप्यन्यैव पूर्वाभ्य । औचितप्राप्तप्रियागमनसमयातिगृति- विधुरा न वासरसना। तथा विप्रालब्धापि वासकसवावदन्यैव पूर्वाभ्य । उक्सा नायात इति प्रतारणाधिक्याच वासरसजोत्कण्टितयो पृथए । कलहा. न्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलीका तथाप्यगृहीतप्रियानुनया पश्चात्तापप्रकाशित. प्रसादा पृथगेव सण्डिताया. । तस्थितमेतदयाववस्था इति । तत्र- आसन्नायत्तरमणा हटा स्वाधीनमर्तृका । यथा- 'मा गर्नमुद्ह कपोलतले चगति कान्तखहतलिखिना मम मन्जरीति । अन्यापि किन सरि भाजनमीदृशाना वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥' जथ वासन्यजा- मुदा वासकसजा स्वं मण्डयत्येप्यति प्रिये ॥ २४ ॥ स्वमात्मानं वेदम च हर्पण भूपयत्येप्यति प्रिये । वासकसमा यथा- 'निजपाणिपलबतटस्पटनादभिनातिकाविवरमुत्पतिते । अपरा परीक्ष्य शनर मुदे मुखवासमास्यकमलश्वसनै.॥' १. 'रूपवनुरक्तैन वाया प्रइसनेनरे' इति पारः, ·द्वितीयः प्रकाशः। ४९ अब विरहोत्कष्टिता- चिरयत्ययलीके तु विरहोत्क्रपिठतोन्मनाः। यथा- 'सखि स विजितो वीणावाद्यैः कथाप्यपरनिया पणितमभवत्ताभ्या तत्र क्षपाललितं घुवम् । कथमितरथा शेफालीपु स्खलकुमुमाखपि प्रसरति नमोमध्येभीन्दी प्रियेण विलम्च्यते ॥' अय सण्डिता- शातेऽन्यासङ्गविझते खण्डितप्याकपायिता ॥ २५ ॥ यथा-- 'नवनसपदम गोपयस्यंशुक्रेन स्थगति पुनरोष्टं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रविदिशमपरनीसद्गाशंमी विसर्पभवपरिमलगन्यः केन शक्यो वरीनुम् ॥' अथ कलद्दान्तरिता-- कलहान्तरितामाद्विधूतेऽनुशयातियुक् । यथा- 'नि श्रासा वदन दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मभ्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुख नकदिवं श्यते । अहं शोपमुपैति पादपतित. प्रेयाखयोपेक्षितः सस्यः के गुणमाकलव्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥' सय विपलब्धा- विमलब्धोकसमयममाप्तऽतिविमानिता ।। २६ ।। यया-- 'उत्तिष्ठ इति चामो यामो यातन्तयापि नायातः । यात. परमपि जीवबीवितनायो मवेत्तस्या ।' अय प्रोपितप्रिया- दूरदेशान्तरस्ये तु कार्यतःमोपितप्रिया । यया मस्तके- 'आइटिप्रसाटिक्स पदवीमुदीक्ष्य निर्विग्गया विधान्त पथिवह परिणती मान्वे समुत्सर्पति । दत्वैक सशुचा गृहं प्रति पदं पान्यन्निवालिक्षणे मादागत इलमन्दवलितमोर पुनवाक्षितम् ।।' भयानिसारिका- कामाताभिसरेत्कान्तं सारयेद्वामिसारिका ॥२७॥ १. " रिन्टिता महानि पाठ.. २. विधूत' हलि पाटः ·५० दशरूपके यथामस्तके- 'उरसि निहितस्तारो हार. कृता जपने घने कलकलवती काची पादी रणन्मणिनपुरी। प्रियमनिसरस्येवं मुग्धे समाहतडिण्डिमा यदि रिमधिस्त्रासोत्कम्प दिश समुदीक्षसे ॥' यथा च- 'न च मेऽगच्छति यथा लघुता करुणा यथा च पुरते स मयि । निपुण तथैनमुपगम्य धदेरभिदूति काचिदिति सदिदिशे ॥' चिन्तानिःभ्याससेदाश्रुपैययंग्लान्यभूपणेः । युक्ताः पडन्या द्वे चाचे क्रीडीज्वल्यमहर्पितैः ॥२८॥ परखियो तु कन्यको । सकेतात्पूर्व विरहोत्कण्ठिते पवाद्विदूषकादिना सहाभिसरन्यायभिसारिके । कुतोऽपि सकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे इति व्यवस्थितैवानयोरिति । अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात् । यत्तु मालवि- काग्निमित्रादी 'योऽप्येवं धीर सोऽपि दृष्टो देव्या पुरत.' इति मालपिकावच. नानन्तरम्-'राजा- दाक्षिण्य नाम विम्योष्ठि नायकाना कुलपतम् । तन्मे दीर्धाक्षि ये प्राणास्ते खदाशानिवन्धना ॥' इलादि, तन । सण्डितानुनयाभिप्रायेण । अपि तु सर्वथा मम देव्यधीनलमा- शकर निराशा मा भूदिति कन्या विधम्भणायेति । तथानुपसंजातनायकसमाग- माया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितालमेवेति न प्रोपितप्रियालमनायत्तप्रिय. खादेवेति । अथासा सहायिन्य दूत्यो दासी सखी कारूर्घात्रेयी प्रतिवेशिका । लिदिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः ॥ २९॥ दासी परिचारिका । ससी स्नेहनिवद्धा । कारू रजकीप्रमृतिः । धात्रेप्युपमा• तृमुता । प्रतिवेशिका प्रतिगृहिणी । लिगिनी भिक्षुक्यादिका । शिल्पिनी चित्र- कारादिनी । सय चेति दूतीविशेषा नायकमिनाणा पीठमर्दादीना निसृष्टार्थ. लादिना गुणेन युका । तथा च मालदीमाधवे कामन्दकी प्रति- 'शानेपु निष्टा सहजच बोध प्रागल्भ्यमभ्यस्खगुणा च वाणी। कालानुरोध प्रतिभानवत्त्वमेते गुणा. कामदुधा क्रियासु।' तन ससी: यथा-- 'मृगशिशुशस्तस्यास्तापं कयं कथयामि ते दहनपतिता दृश्य मूर्तिमया न हि वैधवी । इति तु सिदित नारीरूप. स लोकशां मुधा तव शटतया शित्योत्कों विधेविघटिप्यते॥'

·द्वितीयः प्रकाशः। ५१ यथा च- 'सचं जाणइ दई सारेसम्मि जणम्नि जुबए राओ । मरउ ण तुमं भगिस्स मरणं पि सलाहनिज से॥' खयं दूती। यथा- 'महु एहि कि पिवालभ हरवि पि वाउ जइ वि मे विचअम् । साहेमि कस्स सुन्दर दूरे गामो अहं एका ॥' इलायूह्यम् । अथ योपिलंकारा:- यौवने सत्वज्ञाः स्त्रीणामलंकारास्तु विशतिः । यौवने सत्त्वोद्भूता विंशविरलकाराः स्त्रीणां भवन्ति । भावो हावश्च हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः ॥३०॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्य च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावा अयत्नजाः ॥ ३१ ॥ तत्र भावहावहेलानयोजना । शोभा कान्तिदीप्तिमाधुर्य प्रागल्भ्यमौ- दार्य धैर्यमित्वयनमा सप्त । लीला विलासे विच्छित्तिविभ्रमः किलकिञ्चितम् । मोहायितं कुट्टमितं विन्योको ललितं तथा ॥ ३२ ॥ विहतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः । तानेच निर्दिशवि- निर्विकारात्मकात्सत्यान्दावस्तवाद्यविक्रिया ॥ ३३॥ तत्र विकारहेतो सत्यविकारकं यत्वम् । यया कुमारसंभवे-- 'श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽसिन्हरः प्रसख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणा न हि जातु विना. समाधिमेदप्रभवो भवन्ति ।।' तसादविकाररूपात्सत्त्वाध प्रयमो विकारोऽन्तविपरिवती वीजसोच्छून- तेव सभावमथा-- 'दृष्टि सालयता विभर्ति न शिशुकोहामु यदादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितससीसभोगवादाखपि । पुंसाममपेतहमधुना नारोहळि प्राग्या बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥' १ 'सत्य जानाति दृष्ट महशे जने युज्यते राग । निषगन त्वा भगिष्यानि मरमरिशयनीयमम्याः' इति धाया, २. 'मुरेहि मिनिवारक हरति निज वायो यपि मे मिचयन् । साधयानि कस मुन्दर रे प्रामोडमेका । इनि चाया.

·दशरूपके यथा वा कुमारसमवे-- 'हास्तु रिचिरपरिलमध्यं चन्द्रोदयरम्म वाम्बुरादि । उमामुखे विम्वफलाधरोष्टे व्यापारयामास विलोचनानि ।' यथा वा ममैव- चिअ वअण ते चेस लोअणे जोवण पित च्चे। अण्णा भणालच्छी अण्ण चिभ कि पि साहे ॥ अथ हाव- हेराफसस्तु शृगारो हावोऽक्षियूविकारकृत् । प्रतिनियताइदिकारकारी हार सभावविशेषो हाव । यया ममैव- 'जकि पि पेच्छमाण भणमाण रे जहा तह थे। जिल्झाअ णेहमुद वससस्स मुद्ध गिअच्छेहि ॥' अथ हेला- स एप हेला सुव्यक्तशृङ्गाररससूचिका ॥२४॥ हाव एव सभ्योविकारलात्मुव्यवहाररससूपको हेला । यथा ममैव- 'तेह झत्ति से पसत्ता सव्व विन्भमा यन्मेष । संसइअवालमावा होद चिर जह सहीणं पि॥' घयायमजाः सप्त । तत्र शोमा- रूपोपमोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूपणम् । यथा कुमारसमवे- 'ता प्राशुखीं तत्र निवेश्य बाला क्षण व्यलम्बन्त पुरो निपग्णा । भूतार्थशोमाहियमाणनेत्रा. प्रसाधने सनिहितेऽपि नार्य ॥' इत्यादि । यया च शाकुन्तले- 'रामात पुष्पं विसरपमरन कररहै- रनाविद्ध रलं मधु नवमनासादितरसम् । अखण्डं पुण्याना फलमिव च तद्रूपमनध न जाने भोकार कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥' १. 'तदेव वचन ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव । अन्यानलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति ॥ इति च्छाया. २. अल्पानगपति पाठ.. ३. यत्किमपि प्रेक्षमाणा मणमाना रे यथा तथैव । निाय सेहमुग्धा वयस्य मुग्धा पश्य ॥ इति गया ५. 'तथा झटिन्यस्या- प्रवृत्ता. सांग विनमा. स्तनोदे। सशयितबाटमात्रा मवति चिर यथा ससीनामपि ॥' रति छाया.

·द्वितीयः प्रकाशः। ५३ अथ कान्ति..- मन्मथामापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता ॥ ३५॥ धोमव रागावतारधनीकता कान्तिः । यथा- 'उन्नीटदनेन्दुदीप्तिविसरर्दूरे समुत्सारित भिनं पीनकृचस्यलय व रुचा इखप्रमाभिहतम् । एतस्याः कलविकाठकलीकल्पं मिलत्वातुका- दप्राप्ताजमुखं स्पेव सहसा केशेषु टनं तमः।' यया हि महाश्वेतावन्नावसरे महबाणस । सय माधुर्यम्-- अनुत्वणत्वं माधुर्य यथा शाकुन्तले- 'सरतिवननुविद्धं शेवटेनापि रम्यं मलिनमपि हिमाशोलेक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कटेनापि तन्वी किमिव हि मधुराण मण्डनं नाकृतीनाम्॥' अय दीप्ति दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः। यथा- 'देआ पतिम गिअन्तमुमुहसमिजोहाविलत्ततमनिवहे । महिसारिमाण विग्ध करेति अण्णाण विदावे ॥' अय प्रागल्भ्यम्- निःसाध्यसत्यं प्रागल्यं मनःक्षोभपूर्वकोऽहसादः माध्वसम्, तदभावः प्रागल्भ्यम् । यया ममैव- 'तया मोडाविधेयापि तया मुग्धापि मुन्दरी। कलाप्रयोगचातुर्ये समावाचार्यकं गता।' अमादायम्- औदार्य प्रथयः सदा ॥ ३६॥ "दिह सु दुक्सिआए सअलं पाऊण गेहदावारम् । गराएवि मसुदुर मरिनो पाअन्तमुत्तस्स ।' माला-मम म्हसोहता लादि १. मन्मयाप्यानिति पाठ: २. 'दैवाहर निदान्तमनुनाशिम्योसारिनुस्मोनियो । मनिसारिकाना विन करोयन्यासा विहदावि छाया. ३. स्विस सदु.सिधायाः सकल कृत्वा गृहन्यापारन् । गुस्न्यति मन्यु से मारमा पादान्ने मुस' रव द्यावा.

·५४ दशरूपके अप धैर्यम्- चापलाविहता धैर्य चिहृत्तिरविकत्थना। चापलानुपहता मनोत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका धैर्यमिति । यथा माल. तीमाधवे- 'ज्वलतु गगने राग्री रामावखण्डकल शशी दहनु मदनः किंवा मृलो परेण विधास्पति । मम तु दयितः भायखातो जनन्यमलान्वया कुर ममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥' अथ खाभाविका दश । तन्त्र- मियानुकरणं लीला मधुरागविचेपितैः ॥ ३७॥ प्रियकृताना वाग्वेपचेटाना शृङ्गारिणीनामानाभिरनुकरणं लीला । यथा ममैव- 'तह दिदं तह भणि ताए णिअदं तहा वहा सीणम् । अवरोह सइण्डं सविन्भम जह सवतीहि ॥' यथा वा-'वनोदित वदति याति तथा यथासी' इत्यादि । यय विलास- तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽगक्रियादिपु । दयितावलोकनादिकाले क्रियाया वचने च सातिशयविशेषोत्पत्तिवि- खास । यथा मालतीमाधवे- 'अनान्तरे विमपि वाग्विभवाति त्तवैचित्र्यमुलतितविभ्रममायताक्ष्या। तद्भरिसात्विकविकारविशेषरम्यमाचार्यक विजयि मान्मयमाविरासीत् ।।' अथ विच्छित्ति --- आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोपत् ॥ ३८ ॥ खोकोऽपि वेपो बहुतरक्मनीयताकारी विच्छिति । यथा कुमारसभवे- 'कर्णार्पितो रोप्रकपायरूक्षे गोरोचनामेदनितान्तगौरे । तस्या क्पोले परभागलाभाववन्ध चक्षुषि यवप्ररोह ॥' अथ विनम यथा विनमस्त्वरया काले भूपास्थानविपर्ययः। "अभ्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूतासलापसवलितलोचनमानस । अग्राहि मण्डनविधिविपरीतभूपाविन्यासहाडितसखीजनमानाभिः ॥' १. 'तथा दृष्ट तथा भणित तथा नियन तथा तथा शीर्णम् । अवगेरित मतृष्ण सरिभ्रम यथा सपतीमि ॥ ति छाया. २. 'नियोतिषु' इति पाठ .

·द्वितीयः प्रकाशः। यथा वा ममैव- 'श्रुतायातं वहिः कान्तमसमाप्तविभूपया। मालेऽधनं शोलाक्षा कपोले तिलकः कृतः॥' अय किलकिञ्चितम्- क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः संकर किलकिञ्चितम् ॥ ३९ ॥ यथा ममैव- "रतिकीडायूते कथमपि समासाय समय मया लब्धे तस्या कगितकलण्यामधरे। कृतभूभवासी प्रकटितविलक्षाधवदित- सितकोधोद्धान्तं पुनरपि विध्यान्माय मुखम् ॥ भय मोहायितम्- मोहायितं तु तद्भावभावनेष्टकयादिपु । इटकथादिषु प्रियतमकथानुकरणादिषु प्रियानुरागेप भावितान्त वरपत्वं मोशयितम् । यया पपगुप्तस्य- 'चित्रवतिन्यपि नृपे तत्वावेशेन चेतति । घोडायवलितं चक्रे मुखेन्दुमवशेष सा॥' यथा बा- 'मात. के हृदये निघाय मुचिर रोमाधिताही मुहु. जृम्भामन्यरतारको मुललितापागां दधाना दृशम् । मुवालिसितेव शून्यहृदया टेखावशेषीभव- स्वान्मदोहिणि ति हिया कयय मे गूढो निहन्ति लर ॥' यया वा ममैव- 'मरदवथुनिम्मित्तं गृहमनेनुमत्याः सुभग तब कयाया प्रस्तुताया सखीभिः । भवति विततपृष्टोदलपीनस्तनाप्रा ततवलयितवाहुम्मित सामने. ॥' अथ कुटनितम्-- सानन्दान्तः कुट्टमितं कुप्यत्केशाधरग्रहे ॥४॥ यपा- 'नान्दीपदानि रतिनाटकवित्रमाणामाज्ञाक्षरारी परनाम्ययवा स्मरस्य । বাংথ শিক্ষা স্বাস্থ্যৰ অন্তু কার্য भय बिम्बोकः- गर्वामिमानादिष्टेऽपि वियोकोऽनादरक्रिया। स्था ममैव- 'सव्यानं जितमालकान्विरलयहोलाहुलिः संश- न्वारंवार सुबपन्नवयुगप्रोदधिनीसाचलम् । - ·दशरूपके यद्धृभगतरहिताशितदा सापकमालोकित- स्वद्गदिवधीरितोऽसि न पुन कान्ते कृतार्थीकृत ।' अय ललितम्- सुकुमारागविन्यासो मरणो ललितं भवेत् ॥ ४१॥ यया ममैव- 'सभ्रूभन्न करकिसलयावर्वनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्थाचलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया खरयात- नि सगीत प्रयमवयसा नर्तिता पाजाक्षी ।' अय विहृतम्- प्राप्तकालं न यद्रूयाद्रीडया विहृतं हि तत् । प्राप्तावसरस्यापि वास्यस्य लबया यदवचनं तद्विहृतम् । यथा- 'पादाहृष्ठेन भूमि रिसलयरविना सापदेश लिसन्ती भूयो भूय क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने रोलतारे । वक हीनममीपत्स्फुरदधरपुटं वास्यगर्भ दधाना यन्मा नोवाच किंचित्स्थितमपि हृदये मानस तदुनोति ॥' अय नेतु कार्यान्तरसहायानाह- मन्त्री स्वं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने ।। ४२ ॥ तस्य नेतुरर्धचिन्तायां तत्रावापादिलक्षणाया मत्री यात्मा वोमयं वा सहाय । तत्र विभागमाह-- मन्त्रिणा ललितःशेपा मन्त्रिस्वायत्तसिद्धयः। उक्तलक्षणो ललितो नेता मच्यायत्तसिद्धि । शेपा धीरोदासादय । अनियमेन मन्त्रिणा खेन वोभयेन वाद्रीकृतसिद्धय इति । धर्मसहायास्तु- ऋत्विक्पुरोहितो धर्म तपस्विब्रह्मवादिनः ॥४३॥ ब्रह्म वेदस्त वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिन । आत्मज्ञानिनो वा। शेषा प्रतीता। दुष्टदमन दण्डः । तत्सहायास्तु- सुहृत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिकाः। स्पटम् । एव तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराणि योज्यानि । यदाह- अन्तःपुरे वर्पराः किराता मकवामनाः॥२४॥ म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्वकार्योपयोगिनः। शकारो राज्ञ दयालो हीनजाति ।

·द्वितीयः प्रकाशः। ५७ विशेषान्तरमाह- ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरूपता ॥ ४५ ॥ तारतम्याद्यथोकानां गुणानां चोत्तमादिता । एवं प्रागुताना नायकनायिकादूतदूतीमन्त्रिपुरोहितादीनामुत्तममध्यमाधम. भावेन निरूपता। उत्तमादिभावश्च न गुणसख्योपचयापचयेन कि तहि गुणा- तिशयतारतम्येन । एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः सपरिच्छदः ॥ ४६॥ उत्तो नायकः । तद्यापारस्तूच्यते-- तयापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी । गीतनृत्यविलासाद्यैर्मृदुः शृङ्गारचेष्टितः॥४७॥ प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारसभावो वृत्ति । साच कैशिकी-सात्वती-आरभटी- भारतीभेदाचतुर्विधा । तासां गीतनृत्यविलासकामोपभोगाद्युपलक्ष्यमाणो मृदु शृङ्गारी कामफलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी । सा तु- नमंतरिफातत्स्फोटतद्गर्भेश्चतुरगिका। तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते । चैदग्ध्य क्रीडितं नर्म मियोपच्छन्दनात्मकम् ॥४८॥ हास्येनैव सशृङ्गारभयेन विहितं विधा । आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शनार्यपि त्रिधा ॥४९॥ शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा धा वाग्वेपचेष्टितैः। सर्व सहास्यमित्येवं नर्माप्टादशधोदितम् ॥ ५० ॥ अग्राम्य इष्टजनार्जनरूपः परिहासो नर्म । तच शुद्धहास्पेन सकारहा- म्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम् । शृङ्गारवदपि खानुरागनिवेदनसभोगे. च्याप्रकाशन-सापराधषियप्रति मेदननिविधमेव । भयनामि शुद्धरसान्तराद्ग- भावाद्विविधम् । एव पड्विधस्स प्रत्येकं वाग्वेपचेष्टाव्यतिकरेगाटादशविधतम् । तत्र वचोहास्यनर्म यया- 'पत्यु शिरचन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रयिला चरणौ कृताशीर्माल्येन ता निर्वचनं जधान ॥' वेपनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेसरकव्यतिकरे । क्रियानम यथा माल- विकामिमित्र उत्समायमानस्य विदूपरस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रमकारणं दण्ड- काष्ठं पातयति । एवं वक्ष्यमाणेप्वपि वाग्येपचेटापरतमुदाहार्यम् । मारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा-- 'मम्याईगमय त्सब अमजलं स्थिला पयः पीयता मा शून्येति विमुख पान्य विवश. शीत प्रपामण्डपः। १. सपरिणतः'ति पाठ.. २. 'रफ' पति पाठ..

·५८ दशरूपके तामेव स्मर घसरस्मरशरत्रता निजप्रेयसी स्त्रचित्तं तु न रजयन्ति पथिर प्राय प्रपापालिका ॥' सभोगनर्म यथा- 'सालोए चिअ सूरे परिणी घरसामिअस्स घेत्तूण । गेच्छन्तस्स वि पाए धुअइ हसन्ती हसन्तस्स ॥' माननर्म यथा- 'तदवितयमवादीयन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुर्फ यहुकूलं दधानः । मदधिवसति मागा पामिना मण्डनधीजति हि सफलत्वं वाहभालोकनेन ।' भयनर्म यथा रनावत्यामारेत्यदर्शनावसरे–'सुसंगता-जानिदो मए एसो सब्दो वुत्तन्तो सम चित्तफरएण। ता देवीए णिवेदहस्सम् ।' इलादि । शद्वारा भयनर्म । यथा ममैव- 'अभिव्यकालीक सकलविफलोपायविभव- चिरं ध्याला सय. कृतकृतकसरम्भनिपुणम् । इत पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सत्रास्य सहसा कृतालेयं धूर्त स्मितमधुरमालिनति वधूम् ॥' अथ नर्मस्फिस.- नमस्फिअः सुखारम्भो भयान्तो नवसंगमे। यथा मालविकाग्निमित्रे सके नायकमभिसतायो नायिकाया नायक- 'विराज मुन्दरि सगमसाध्वस ननु चिरात्प्रति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारता लमतिमुक्तलताच रितं मयि ॥' मालविका-भा, देवीए भयेण अत्तणो वि पिल काउंण पारेमि' इत्यादि अथ नर्मस्फोट नमस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽत्परसो लवैः॥५१॥ यथा मालतीमाधवे-'मकरन्द:- गमनमलस शून्या दृष्टि शरीरमसौष्ठव श्वसितमधिकं कि न्वेतरस्याकिमन्यदतोऽय वा। भ्रमति भुवने कन्दर्पाहा विकारि च यौवनं एलितमधुरास्ते ते भावा. क्षिपन्ति च धीरताम् ।।' इत्यत्र गमनादिभिर्मावलेशर्माधवस्य मालसामनुराग स्तोक प्रकाश्यते । १. सालाके एव सूर्य ग्रहण गृहसामिकस्य गृहत्विा । अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसत. ॥ इति उछाया. २. 'हातो मयेप सों वृत्तान्त. सह चित्रफलकेन । तद्देव्या निवेदयिष्यामि। ३ 'नमरफल.' इति पाठः ४. 'भ', देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रिय कर्नु न पारयानि ति च्छाया. - इति न्याया.

·५९ द्वितीयः प्रकाशः। अय नर्मगर्भ-~- छन्ननेत्रप्रतीचारो नमगर्भार्थहेतवे। अझैः सहास्यनिहांस्यैरेभिरेपात्र कैशिकी ॥५२॥ यथामशतके- 'दृष्ट्रकासनसस्थिवे प्रियतमे पश्चादुपेलादरा- देवस्या नयने निमीत्य विहितकीटानुबन्धच्छल। इपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोलसन्मानसा- मन्तरेसलसत्कपोलफलका धूर्तोऽपरा चुम्बति ।' यथा प्रियदर्शिकाया गनाङ्के वत्सराजवेपमुसंगतास्थाने साक्षाद्वत्सराज- प्रवेश। अथ सात्वती-- विशोका सात्वती सत्वशौर्यत्यागदयाजवैः । संलापोत्थापकावस्यां साहात्यः परिवर्तकः ॥५३॥ शोकहीन सत्त्वशीर्यलागदपाहपदिमावोत्तरो नायकव्यापार. सात्वती । तदगानि व सलापोत्थापकसाहालपरिवर्नकाख्यानि । संलापको गभीरोक्तिनानाभावरसा मिथः। यथा वीरचरिते-राम:-अयं स य. किल सपरिवारकार्तिकेयविजया. पनिवेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृत परशु । परशुरामः-राम राम दशरथे, स एवायमाचार्यपादाना प्रिय. परशु । शस्त्रप्रयोगसुरलीकलहे गणाना सन्यतो विजित एव मैया कुमारः। एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरुमै ॥' इलादिनानाप्रकारमावरसेन रामपरशुरामयोरन्योन्यगमीरवचसा संलाप इति । अयोत्यापक.- उत्यापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत्परम् ॥ ५५ ॥ यथा वीरचरिते- 'आनन्दाय च विलयाय व मया दृष्टोऽनि दुखाय वा वतृष्ण्य नु कुतोऽय सप्रति मम तद्दने चक्षुषः । सत्तागसमुसम्य नालि विषयः वा बहुबाहते- रम्मिन्विध्रुवनामदम्यविजये वाही धनुर्जुम्भताम् ॥' अय साहात्य.- मन्त्रार्थदैवशल्यादेः साहात्यः सदभेदनम् । १.एमात्मरति पाठः. - ·६० दशरूपके मन्द्रशक्तया। यथा मुदाराक्षसे राक्षससहायादीना चाणक्येन सबुद्ध्या भेदनम् । अर्थशक्या तत्रव । यया पर्वतकाभरणस्य राक्षसहस्तगमनेन मलय- केतुसहोत्यायिमेदनम् । देवशक्त्या तु । यया रामायणे रामस्य देवरात्या' रावणाद्विभीपणस्य मेद इत्यादि । अय परिवर्तक प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात्परिवर्तकः ॥ ५५ ॥ प्रस्तुतस्योद्योगकार्यस्य परित्यागेन कार्यान्तरकरण परिवर्तक । यया वीर- चरिते- 'हेरम्बदन्तमुसलोलिसितकभित्ति वक्षो विशासविशिसनगलाञ्छनं मे । रोमाञ्चकितभद्रुतवीरलाभाद्यत्सत्समद्य परिरन्धुमिवेति लाम् रामः-भगवन् , परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत् ।' इत्यादि । सात्वतीमुपसहरनारभटीलक्षणमाह- पभिरङ्गैश्चतुर्धेयं सात्त्यत्यारभटी पुनः। मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः ॥५६॥ संक्षिप्तिका स्यात्संफेटो यस्तूत्थानावपातने। मायामन्त्रबनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनम् । तत्रबलादिन्द्रजालम् । तत्र- संक्षिप्तपस्तुरचना संक्षिप्तिः शिरपयोगतः ॥ ५७ ॥ पूर्वनेतृनिवृत्त्यान्ये नेप्रन्तरपरिग्रहः । मृदशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तूत्थापन सक्षिप्ति । यधोदयनचरित किलि- अहस्तिप्रयोग. । पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरपरिग्रहह्मन्ये संक्षिप्तिका मन्यन्ते। यथा वालिनित्त्या मुप्रीव । यथा च परशुरामस्यौद्धयनित्या शान्तलापादनं 'पुण्या ब्राह्मणजाति -' इत्यादिना । अथ सफेट. संफेटस्तु समाधातः कुद्धसंरब्धयोईयोः॥५८॥ यया माधवाघोरघण्टयोर्मालतीमाधवे । इन्द्रजिलक्ष्मणयोश्च रामायणप्रतिय- वस्तुए। अथ वस्तूत्थापनम्- मायाद्युत्थापिनं यस्तु वस्तूत्थापनमिप्यते। यथोदातराघवे- 'जीयन्ते जयिनोऽपि सान्दतिमिरवातैर्वियद्यापिमि- भीखन्त सकला रवेरपि स्व कसादकस्मादमी। एतचोप्रवन्धरत्ररुधिरैरामायमानोदरा मुधन्याननकन्दरानलमुचलीवा रवा फेरवा ॥' इलादि।

·द्वितीयः प्रकाशः। ११ अथावपात:-- अवपातस्तु निष्कामप्रवेशवासनियः॥ ५९॥ यथा रत्नावल्याम्- 'कण्टे कृतावशेष कनकमयमय शृङ्खलादाम क- कान्ता द्वाराणि हेलावलचरणदकिङ्किणीचवालः। दतातही गजानामनुमृतसरचि. सधमादश्वपाल प्रनष्टोऽयं लगः प्रविशति नृपतेमन्दिरं मन्दुगतः ॥' नटं वर्षवरमनुष्यगणनामावादकृता पा. मन्तः कथुकिम्नुकस्य विशति त्रामादयं वामनः। पर्यन्ताअयिभिर्निनस सहन नानः किराते. कृर्न कुब्जा नीचतयेव यान्ति शनकैरामेशणादिनः ।' यथा च प्रियदर्शनायां प्रथम विन्ध्यक्तास्वन्द। उपसहरति- एभिरश्चितुधेयं नार्थवृत्तिरत. परा। चतुर्थी भारती सापि याच्या नाटकलक्षणे ॥ ३० ॥ कैशिकी सात्वती चार्थवृत्तिमारभटीमिति। पटन्तः पञ्चमी वृत्तिमोटाः प्रतिजानते ॥ ६ ॥ सा तु रक्ष्ये क्वचिदपि न दृश्यते न चोपपद्यते रसेषु हास्यासना भार- लात्मकलात् । नीरमस च काथार्थव चाभावात् । तिन एवंता अर्थ- तयः। मारती तु शब्दतिरामुखसालात्तत्रैव वाच्या । त्तिनियममाह- शुनारे कैशिकी वीरे सावत्यारभटी पुनः । रते रौद्र रामसे वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ ३२॥ देशभिनगादिनु नायकादिव्यापारःप्रवृत्तिरिलाह- देशमापाझियावेपलक्षणाः स्युःप्रवृत्तयः। लोकादेयांवगम्यता ययाचित्यं प्रयोजयेत् ॥ ६३ ॥ तनपाट प्रति विशेष- पाट्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतान्मनाम् । लिगिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावैश्ययोः कचित् ॥ ६॥ चिदिति देवापतीनां सबन्धः । स्त्रीणां तु मारनं प्रायः सौरसेन्ययमेषु च । , १. अभिमन्य' उनन्द 'अनुगन्य' इति पाठाः, २. 'शरमेनी' मौरसनी' ·दशरूपके प्रकृतेरागतं प्राइतम् । प्रति सस्कृतं तद्भव तत्सम देशीलनेकप्रका. रम । सौरसेनी मागधी च खशानियते । पिशाचात्यन्तनीचादी पैशाचं मागधं तथा ॥६५॥ यद्देशं नीचपात्रं यत्तद्देशं तस्य भाषितम् । कार्यतश्चोत्तमादीनां कायाँ भापाव्यतिनमः ॥६६॥ स्पष्टार्थमेतत् । आमच्यामधवाचित्येनामन्त्रणमाह- भगवन्तो वराच्या विद्वद्देवर्षिलिगिनः । विप्रामात्याग्रजाचार्या नटीसूत्रभृती मिथः ॥ ६७ ॥ आर्याविति सवन्ध । रथी सूतेन चायुप्मान्पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः । वत्सेति तात. पूज्योऽपि सुगृहीतामिधस्तु तैः॥ ६८ ॥ अपिशब्दात्पूज्येन शिष्यारमजानुजातातेति वाच्या । सोऽपि तैखातेति मुगृहीतनामा चेति। भावोऽनुगेन सूत्री च मापत्येतेन सोऽपि च । सूत्रधार पारिपार्श्वकेन भाव इति वक्तव्य । स च सूत्रिणा मार्प इति । देव स्वामीति नृपतिर्भूत्यर्भद्देति चाधमैः॥ ६९ ॥ आमन्त्रणीयाः पतिवज्येष्टमध्याधमः स्त्रियः। विद्वदेवादिनियो भर्तृवदेव देवरादिभिर्वाच्य। तन त्रिय प्रति विशेष । समा हलेति प्रेप्या च हले वेश्याजुका तथा ॥ ७० ॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या या जरती जने। विदूषकेण भवती रोशी चेटीति शम्द्यते ॥ ७१ ॥ पूज्या जरती अम्बेति । सष्टमन्यत् । चेप्यागुणोदाहृतिसत्त्वभावानशेपतो नेतृदशाविमिन्नान् । को चकमीशोभरतो न योवा योवान देवः शशिखण्डमौलिः॥७२॥ दियात्र दर्शितमित्यर्थ । चेटा लीलाया, गुणा विनयाद्या., उदाहतय सस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः, सत्त्व निर्विकारात्मक मनोभाव सत्त्वस्य प्रथमो विकारस्तेन हावादयो ग्रुपलक्षिता ॥ इति श्रीविष्णुस्नोधनिकस्य कृती दशरूपावलोके नेतृप्रकाशो नाम द्वितीय. प्रकाश समाप्त.। १. 'अका' इति पाठः, २. 'कुहिन्यनुगते. पूना अम्वेति इवतीजने. इति ३.राशा'रति पाठ. पाट.

·तृतीयः प्रकाशः। तृतीय प्रकाशः। बहुवकन्यतया रसविचारातिलानेन वस्तुनेतरसाना विभज्य नाटकादिषू- पयोग प्रतिपाद्यते- प्रकृतित्वादथान्येषां भूयो रसपरिग्रहात् । संपूर्णलक्षणत्वाञ्च पूर्व नाटकमुच्यते ॥१॥ उद्दिष्टधर्मक हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणा प्रकरणादीनां प्रकृतिः। शेपं प्रतीतम् । पूर्वरङ्गं विधायादा सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नरः॥२॥ पूर्व रज्यतेऽस्मिनिति पूर्वरको नाट्यशाला । तत्स्वप्रथमप्रयोगव्युत्यापनादौ पूर्वरहता। तें विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्थानकादिना प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्य स्थापयेत् । स च काव्यार्थस्थापनात्सूचनास्थापक । दिव्यमत्य स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । सूचयेद्वस्तु वीजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥३॥ स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूला मत्वं च मर्यरूपो भूला मिथ च दिव्यमत्ययोरन्यतरो भूला सूचयेत् । वसु बीज मुख पात्रं वा । वस्तु यथोदा. तरापवे-- 'रामो मूर्ध्नि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञा गुरो- स्वद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहवोज्झितम् । तौ सुग्रीवविभीषणानुगती नीतौ परां सपदं प्रोवृत्ता दशकन्दरप्रमतयो स्वस्ता. समस्ता दिप.॥" पीनं यथा रमावल्याम्- 'दीपादन्यस्मादपि मम्यादपि जलनिधेर्दिशोऽयन्तात् । आनीय झटिति घटयवि विधिरभिमतमभिमुखीभूत-॥ मुसं यथा- 'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहास प्राप्तः शरत्समय एप विशुद्धकान्त । उत्साय गाटतम घनकालमप्र रामो दास्यमिव सभृतबन्धुनीवः ॥' पानं यथा शाकुन्तले- 'तवालि गीतरागेण हारिणा प्रसभ हत.। एप राजेव दुप्यन्त सारङ्गेगातिरंहसा ॥' र प्रसाध मधुरैः श्लोकैः कावार्थसूचकैः। तुं कंचिदुपादाय भारती वृत्तिमाधयेत् ॥ ४॥ रजस प्रशस्ति काव्यानुगतार्थ श्लोकै कृता- 'औत्सुक्येन कृतबरा सहभुवा ब्यावर्तमाना हिया तसर्वभुवननस वचननीवाभिमुख्यं पुन ।

·६४ दशरूपके दृष्ट्याने वरमात्तसाध्वसरमा गौरी नवे संगमे सरोहरपुलका हरेण हसतालिया शिवा पानु वः ॥' इसादिभिरेव भारती शृत्तिमाश्रयेत् । सातु- भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः। मेदै. प्ररोचनायुक्तयाथीप्रहसनामुखः ॥ ५॥ पुरुषविशेषप्रयोज्य. सस्कृतबहुरो वारप्रधानो नटायो व्यापारो भारती प्ररोचना वीथीप्रहसनामुखानि चास्सामहानि । यथोद्देश रक्षणमाह- उन्मुसीकरणं तत्र प्रशंसातःप्ररोचना । प्रस्तुतार्थप्रशसनेन श्रोतृणा प्रत्त्युन्मुखीकरणं प्ररोचना । यया रत्नाव। स्याम्- 'श्रीपों निपुणः कवि परिपदप्येषा गुणप्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाये च दक्षा वयम् । वस्त्वेकैकमपीह पाञ्छितफलप्राप्ते पद किं पुन• मद्भाग्योपचयादय समुदित सर्वो गुणाना गण ॥' वीथी प्रहसनं चापि स्वप्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥ ६ ॥ वीथ्यगान्यामुसाङ्गत्वादुच्यन्तेऽत्रैव तत्पुनः। सूत्रधारो नटी ब्रूते मा वाथ विदूपकम् ॥७॥ स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम् । प्रस्तावना या तत्र स्युः कथोद्धातः प्रवृत्तकम् ॥ ८॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि प्रयोदश । तत्र क्योद्धातः- स्वेतिवृत्तिसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः॥९॥ गृहीत्वा प्रविशत्पात्रं कथोद्धातो द्विधैव स.। वाक्यं यथा रनावल्याम्-'योगंधरायणः-द्वीपादन्यस्मादपि---' इति । वाक्याथ यया वेणीसहारे-'भीमः- 'निर्वाणरिदहना प्रशमादरीणा नन्दन्तु पाण्डुतनया सह केशवेन । रक्तप्रसावितभुव क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजमुता सभृत्या n' रतमाह-माला- राक्षागृहानल विपानसमाप्रवेशै प्राणेषु पित्तनिचयेषु च न प्रहत्य । आटपाण्डववधूपरिधानकेयाः सस्था मवन्नु मयि जीवति धार्तराष्ट्रा ।' १. 'वाक्य वाक्यार्थमयका प्रस्तुत यत्र मत्रिण.' पनि पाठ..

·तृतीयः प्रकाशः। ६५ अथ प्रशतकम्- कालसाम्यसमाक्षितप्रवेशः स्यात्मवृत्तकम् ॥ १० ॥ प्रवृत्तकालममानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेशः प्रत्तकम् । यथा-- 'आसारितप्रकटनिमलचन्दहास. प्राप्त. शरत्समय एप विशुद्धकान्तः । उत्साय गाटतमसं धनकालमुन रामो दशास्वमिव संभृतवन्धुजीव ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः।) अथ प्रयोगातिशय.- एपोऽयमित्युपक्षेपात्सुत्रधारप्रयोगतः । पात्रप्रवेशो यत्रैप प्रयोगातिशयो मतः॥ ११ ॥ यथा-'एष राजेव दुष्यन्त' इति । अय वीम्यगानि- उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् । वाकेल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ १२ ॥ असत्प्रलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश। तन-- गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा ॥ १३ ॥ यत्रान्योन्यं समालापो द्वधोद्धात्यं तदुच्यते । गूढार्थ पदं तत्पर्यायवेत्येव माला। प्रयोत्तर चेत्येवं वा माला । द्वयोरुति- प्रत्युक्तो तदिविधनुदायकम् । तत्राद्यं विक्रमोर्वश्यां यथा- -'विदूपकः- भो वसस्म, को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिबसे । सो कि पुरिसो भादु इत्यिअति । राजा-सखे, मनोजातिरनाधीना मुखेम्वेव प्रवर्तते। मेहस ललितो मार्ग, काम इत्यभिधीयते ॥ विदूपकर-एवं पिण जाणे । राजा-वयस्य, इच्छाप्रभवः स इति । विदूषकः-कि जो जं इच्छदि सो तं कामेदित्ति । राजा-अथ किम् । विदूषकः-तो जागिदं अह अहं सूवारसालाए भोअणं इच्दानि ।' द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे--- 'का लाम्या गुणिनो क्षमा पारभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः किं दुःसं परसंभयो जगति कमायो य आधीयते । को मृत्युयंसनं गुवं जहति के यैर्निनिता शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं बिराटनगरे छनस्थितः पाण्डवैः ।। १. "मी वयस, कप कामो येन त्वमपि दूयमे । स हि पुरुषोऽयदा सीति ।' इतिछाया. २. 'एवमपि न जानाति।इति चाया. ३."कियो सदिच्छति सदल्यामपतीवि निछावा. ४. 'तच्यात स्थाई समारशाटाया भोजन- मिछानवि थापा, ·६६ दशरूपके अयावलगितम्- यकत्र समावेशात्कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ॥१४॥ प्रस्तुतेऽन्यत्र पान्यत्स्यात्तथावलगितं द्विधा । तपाद्य यथोत्तरचरिते समुत्पनवनविहारगर्भदोहदाया सौताया दोह- दकायेंऽनुभविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलितरामे- 'रामः-रक्ष्मण, तातवियुकामयोध्या विमानस्थो नाहं प्रवेष्ट शक्नोमि । तदवतीयं गच्छामि। कोऽपि सिंहासनस्याध. स्थित. पादुक्यो. पुर । जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते।' इति भरतदर्शनकार्यसिद्धि । अथ प्रपद्य- असद्भूतं मिथः स्तोत्रं प्रपञ्चो हास्यरन्मतः ॥ १५ ॥ असद्भूतेनार्थेन पारदायर्यादिनैपुण्यादिना यान्योन्यस्तुतिः म प्राय । यथा कपूरमजयाम्-'भैरवानन्दः- रेण्डा चण्डा दिक्सिदा घम्मदारा मचं मंस पिजए समए । भिक्खा भोज चम्मसण्ड च सेवा कोलो धम्मो क्स्स णो होइ रम्मो॥' अथ त्रिगतम्- श्रुतिसाम्यादनेकार्ययोजनं विगतं त्विह। नटादिप्रितयालापः पूर्वर तदिप्यते ॥ १६ ॥ यथा विक्रमोर्वश्याम्-- 'मत्ताना कुसुमरसेन पदपदानां शब्दोऽयं परमृतनाद एप धीर । क्लासे सुरगणसेविते समन्तात्विनय कलमधुराक्षर प्रगीता ॥' अथ उलनम्- प्रियाभैरप्रियैर्यापयर्विलोभ्य छलनाच्छलम् । यया वेणीसहारे—'भीमार्जुनी- कर्ता चूतच्छलाना जनुमयशरणोद्दीपन सोऽभिमानी राजा दु शासनादेपरनुजशतस्यागराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोतरीयव्यपनयनपटु पाण्डवा यस्य दासा. कास्ते दुर्योधनोऽसौ कययत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागती ख.॥' १. 'असद्भूतमिथ स्तोत्र इति पाठ . २. रण्डा चण्टा दीक्षिता धर्मदारा मघ मास पीयते साचने च । मिक्षा मोज्य चर्मखण्ड च शय्या कौलो धर्म. कस्य न भवति रम्य ॥' इति चाया. ३. 'छलना' दिपाठः, ·६७ तृतीयः प्रकाशः। अय वाकली- विनिवृत्यास्य वाकेली द्विस्तिः प्रत्युक्तितोऽपि धा ।। १७ ॥ अस्येति वाक्यस्य प्रक्रान्तस्य साकास विनिवर्तन.बाकेली। द्वित्रि उक्ति- प्रत्युक्तयः। तत्राचा ययोत्तरचारते~वासन्ती- लं जीवितं समसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं समझे। इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धा तामेव शान्तमथवा किमत परेण ।' उक्तिप्रत्युक्तितो यथा रनावत्याम्-'विदूषकः-भोदि मअपिए, मं पि एवं चञ्चार सिरसावेहि ।' 'मदनिका हेदास, ण क्खु एसा चचरी । दुव- दिसण्डा क्षु एदम् । विदूषकः-भौदि, कि एदिणा खण्डेग मोदा करीअन्ति । मदनिकाहि । पढीअदि क्खु एदम् ।' इत्यादि । अयाधिवलम्- अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं भवेत् । यथा वेणीसहारे--अर्जुन:-- सक्लारेपुजयाशा यन बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गण रोक। रणशिरसि निहन्ता तस्स राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यम. पाण्डुपुत्र ।' इत्युपक्रमे 'राजा-अरे, नाहं भवानिव विकत्यनाप्रगल्भ । किंतु । दृश्यन्ति न विरात्सप्तं वान्धवास्ता रणामणे। मद्दाभिन्नवक्षोऽस्थिवेमिकाभाभीषणम् ॥' इसन्वेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाश्यस्याधिश्योक्तिरधिबलम् । अयगण्ड:- गण्डः प्रस्तुतसंपन्धिभिन्नार्थ सहसोदितम् ॥ १८ ॥ यथोत्तरचरिते-'रामः- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो. रसावत्याः स्पर्शो वपुपि बहलचन्दनरस । अयं कठे शिशिरमरणो मौकिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसहास्तु विरहः ।। (पविश्य) प्रतीहारी-देवे, अत्यिदोरामः-आय, कः। प्रतीहारी- देवल आसपरिचारओ दुम्नुहो।' इति । १. भवनि मशीके, मामध्येदा चर्चरी रिक्षय रति स्टाया. २. "हवारा, ने संस्था चरी । विपदौराण्डक सत्वेतत् । रति छावा. ३. 'भवति, मेमेन सण्डेन मोदकाः क्रियन्ते। ति माया. ४.नई। पटरने सल्वेवर ।' पति छाया. ५. 'देव, उपसितःत हाया. ६.वसासनपरिचारको दुर्मुसः।' इव पाया.

·६८ दशरूपके - अथादम्पन्दिठम्- रसोक्तस्वान्यया व्याख्या यथावस्यन्दितं हि तत् । पमा उलितराने-मीता-बार, कलं नु तुहि अजुझाए गन्दवम् । तह मो राजा विणएन पानेदयो । लय.-अम्ब, किमावान्या राजोपनी- विन्या मस्तियन् । माता-बाद, मो क्यु नुन्हागं पिदा । लयः-किमा- वयो रघुरी पिता सीता-(मायान् ।) बाद, वसु पर नुहागम् । मजलाए देव पुदीए ।' इति । सय नालिका- सोपहासा निगूढार्था नालिकय प्रहेलिका ॥ १९ ॥ क्या मुद्राराक्षने-'चर:- हो वान, मा पाकिपि तुह टम-झा- ओ जागादि । किरि अनारसा जपा जागन्ति । शिप्यः-किमलदुपा- घ्यायस्य सर्वहसनपतनचनि । चरः-यदि दे रवन्झाओ सव्वं जापादि ता जाणादु दाब कम्म चन्दो मानिप्पेदो ति । शिप्य:-किमनेन हातेन भवति।' इत्युपकने 'चाणक्यः-चन्द्रगुमादपरवान्पुरुषाधानानि ।' इन्सुई भवति। - अयाउप्रलाप असंवद्धकथाप्रायोऽसत्पलापो ययोत्तरः। ननु चासददार्थत्वेऽसगतिनान वाक्यदोष उछ । तन । उसमापितम-) दोन्मादशवादीनामदपटापितव विभाव.। क्या- 'चिमन्ति विदारं वनहराम्याम्टो वामुके- रहुला विषक्रान्गणतः सस्पृश्य दन्दादुरान् । एकं प्रीनि नवाट सप्त पडिति प्रवखनस्याकमा वाद ऋद्वारपो शिशुतविस्टाः धेयानि पुष्पन्नु व ॥' दयाच- "हम प्रयच्च मे कान्ता गतितसास्ता हता। विमाविदेकदेशेन देयं यदनियुचते.' या बा- 'मुधा हि मया गिरय. मातोऽई बहिना पिचामि वियत् । इन्हरहिरप्यगर्भा मत्पुत्रान्तेन नृत्तानि ।' १. 'जाउ, कस्य खटु सुदाम्यानमोकामा मन्दयन् । टहिं स राका हिनन नदिदः। इच्छिारा. २. 'बाड, म सनु युदयोः निता।' दि च्छाया. ३. 'दाट, न खनु परें युबके। सटाया स्त्र पदिया.।' इदादा. ४. 'हो हाकन, मा दुय । किमनि टोपाध्यायो नानादि । किमयमाया उना डान- दि' इति च्यावा. ५.दि द टाधारः सर्व जानाति दनानानु दाबलम्ब चन्दोनित दिदच्छावा. ६. क्योटर रवि पाट:.

·तृतीयः प्रकाशः। अयच्याहार- अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरें वचः॥२०॥ यथा मालविकाग्निमिने लास्यप्रयोगावसाने--(भारविका निर्गन्नुलच्छति ।) विदूपक:--मा दाव । उवएससुद्धा गमित्सति । इत्युपक्रमे 'गणदासः-- (विदूपक प्रति ।) आर्य, उच्यता यस्लया कमभेदो लक्षित । विदूषकः-- पदम पञ्चूसे बह्मणस पूआ भोदि । सा तए लविदा । (मालविका सयने ।' इलादिना नायकस विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुकेन हास्यलोभकारिणा ववनेन व्याहार 1 अथ मृदवम्- दोपा गुणा गुणा दोपा यत्र स्युर्मेदवं हि तत् । यथा शाकुन्तले- 'मेदइछेदकृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपु सत्त्वानामुपलक्ष्यते विकृतिमचित्तं भयकोघयो । उत्कर्ष स च धन्विना यदिपव सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिम्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीग्विनोद कुत ॥' इति मृगयादोपस्य गुणीकारः। यथाच- 'सततमनितमानसमायाससहनसंलकिटम् । गतनिदनविश्वास जीवति राजा जिगीषुरयम् ॥' इति राज्यगुणस्य दोषीभावः । उभय वा- 'सन्त सञ्चारतोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणा सर्वत्रैव अनापवादचकिता जीवन्ति दुख सदा । अव्युत्पन्नमतिः कवेन न सता वासता व्याकुरो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जन. प्राकृत ।' इति प्रस्तावनामानि। एपामन्यतमेनार्थ पात्रं वाक्षिप्य सूत्रभृत् ॥ २१ ॥ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् । - भिगम्यगुणयुक्तो र्धारोदात्तः प्रतापवान् ॥ २२ ॥ कीर्तिकामो महोत्साहनप्यास्त्राता महीपतिः। १. 'मा सावद । उपदेशभुदा गनियाने।' इनिच्छाया. २. 'प्रथम प्रत्यूरे जासाम्य पूजा भवनि। मा दया रविता।' पति छाया. ३. अभिगान' अभिगम्य' इति पाठो.

·७० दशरूपके प्रख्यातवंशो राजर्षिदिव्यो वा यत्र नायकः ॥२३॥ तत्प्रस्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम्। यतिरत्ते सलवागसवादकारिनीतिशास्त्रप्रतिसाभिगामिकादिगुणयुको रामा यणमहाभारतादिप्रतिको धीरोदात्तो राजपिदिश्यो वा नायकस्वत्प्रख्यातमेवात्र नाटक आधिकारिक वनु विधेयमिति । यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य या ॥ २४ ॥ विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा या प्रकल्पयेत् । यथा उपना वालिवधो मायुराजेनोदात्तरापवे परित्यकः। वीरचरिते तु रावणसोहृदेन वाली रामवभार्धमागतो रामेण हत इत्य- न्यथा त । आघन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च ॥२५॥ खण्डशः संधिसंज्ञांध विभागानपिसण्डयेत् । अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धीकृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभागफलानु- सारेणोपलप्तपीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृति पयावस्थानुगुण्येन प. थधा विभजेत् । पुनरपि चैकैकस्य भागस्य द्वादश प्रयोदश चतुर्दशेत्येवमा- सज्ञाना सधीना विभागान्कुर्यात् । चतु-पष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा ॥ २६ ॥ पताकावृत्तमप्यूनमेकावेरनुसंधिभिः। अहान्यत्र यथालाभमसंधि प्रकरी न्यसेत् ॥ २७॥ अपरमपि प्रासङ्गिकमितित्तमेकारिनुसधिभिन्यूनमिति प्रधानेतित्तादेक- द्वित्रिचतुर्भिरनुसधिभिनं पताकेतितं न्यसनीयम् । अनानि च प्रधानावि. गेधे यथालाभं न्यसनीयानि । प्रकरीतिवृत्तं सपरिपूर्णसधि विधेयम् । तवं विभके- आदौ विष्कम्भकं कुर्यादहू या कार्ययुक्तितः। इयमत्र कार्ययुक्ति । अपेक्षित परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ॥ २८ ॥ यदा संदर्शयेच्छेपं कुर्याद्विप्कम्भकं तदा। यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ॥ २९ ॥ आदावेव तदाङ्कः स्यादामुसाक्षेपसंश्रयः। प्रत्यक्षनेतृवरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः ॥ ३० ॥ अबो नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः। रामप्रवेशे साक्षाग्निदिस्यमाननायकव्यापारो बिन्दूपक्षेपार्थपरिमितोऽनेक्रम योजनसविधानरसाधिकरण उत्सत पवाद ।

·तृतीयः प्रकाशः। अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः ॥ ३१ ॥ गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमगिनः परिपोपणम् । अनि एवाहिरसस्थायिन संग्रहात्स्थायिनेति रसान्तरस्थायिनो ग्रहणम् । गृहीतमुक्कै परसरव्यतिकीरिसर्थः । न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत् ॥ ३२ ॥ रसं वान तिरोदध्याद्वस्वलंकारलसणैः। कथासध्यशोपमादिलक्षणभूषणादिभिः । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यो चीरः शृङ्गार एव या ॥३३॥ अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽद्भुतम् । ननु च रसान्तरस्पायिनेसनेनैव रसान्तराणामकलमुक्तम् । तन । यत्र शान्तरस्थायी खानुभावविभावव्यभिचारियुको भूयसोपनिवघ्यते तत्र रसा- तराणामङ्गलम् । केवलस्थाय्युपनिवन्धे तु स्थायिनो व्यभिचारिय । दूराध्यानं वधं युद्ध राज्यदेशादिविलवम् ॥ ३४ ॥ संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं बानुलेपनम् । अम्यरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥ ३५॥ अनैवोपनियभीत प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदिलर्थ । नाधिकारियधं कापि त्याज्यमावश्यकं न च । अधिकृतनायक्वध प्रवेशकादिनापि न सूचयेत् । आवश्यकं तु देवपितृका- यांचवश्यमेव क्वचित्कुर्यात् । एकाहाचरितैकार्थमित्यमासन्ननायकम् ॥ ३६॥ पास्त्रिचतुरैरङ्कं तेपामन्तेऽस्य निर्गमः। एकदिवसप्रत्तैकप्रयोजनसबदमासन्ननायकमवहुपात्रप्रवेशमई कुर्यात् । तेपा पात्राणामवदयमहस्यान्ते निर्गम. कार्य। पताकास्थानकान्यत्र विन्दुरन्ते च योजयत् ॥ ३७ ॥ एयमकाः प्रकर्तव्याः भवेशादिपुरस्कृताः। पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्कं नाटकं परम् ॥ ३८ ॥ इत्युक्त नाटकलक्षणम् । अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् । अमात्यविप्रवगिजामेकं कुर्याश्च नायकम् ॥ ३९ ॥ धीरप्रशान्तं सौपायं धर्मकामार्थतत्परम् । शेपं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ४० ॥ कविबुदिविरचितमितिहत्तम् । लोकसंश्रयमनुदात्तममासाद्यन्यतमधीरप्रशा- १. असम्प' इति पाठः. २.न. कार्यन्' इदि पाठ.. ३. 'राय' इति पाठ..

·दशरूपके न्तनायक विपदन्तरितार्थसिद्धि पुर्यात् । प्रकरणे मन्त्री अमाल एव । सार्थ- वाहो वणिग्विशेष एवेति । समन्यत् । नायिका तु द्विधा नेतुः कुलस्त्री गणिका तथा। क्वचिदेव कुलजा वेश्या कापि द्वयं कचित् ॥४१॥ कुलजाभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नातिकमोऽनयोः। आमिः प्रकरणं प्रेधा संकीर्ण धूर्तसंकुलम् ॥ ४२ ॥ वेशो भृति सोऽस्या जीवनमिति धेश्या । तद्विशेषो गणिरा। यदुतम्- 'आनिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता। लभते गणिकाशन्दं स्थान च जनससदि ।' एव च कुलजा वेश्या उभयमिति त्रेधा प्रकरणे नायिका । यथा वेश्येव तरगदत्त कुलजैव पुष्पदूपितके । वे द्वे अपि मृच्छकटिकायामिति । कितवयू तकारादिधूनसकुल तु मृच्छकटिकादिवत्सकीर्णप्रकरणमिति । अथ नाटिका- लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र संकीर्णान्यनिवृत्तये । अत्र केचित्- 'अनयोश्च बन्धयोगादेको भेद प्रयोत्तृभिज्ञेय । प्रख्यातस्पितरो वा नाटोसज्ञायिते काव्ये ॥' इत्यमु भरतीय शोकमेको भेद प्रख्यातो नाटिकास्य इतरस्वपल्यात प्रक रपिकासक्षो नाटीसज्ञया हे काव्ये आश्रिते इति व्याचक्षाणा प्रकरणिकार्मा. मन्यन्ते । तदसत् । उद्देशरक्षणयोरनभिधानात्समानलक्षणत्वे वा भेदाभावात् । वस्तुरसनायकाना प्रकरणाभेदात्प्रकरणिकाया । अतोऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया यन्मुनिना लक्षण कृतं तत्रायमभिप्राय । शुद्धलक्षणसकरादेव तल्लक्षणे सिद्ध लक्षणकरणं समीना नाटिक्व कर्तव्येति नियमार्थ विज्ञायते । तमेव सर दर्शयति- तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकानायको नृपः ॥ ४३ ॥ प्ररयातो धीरललितःशृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः । उत्पाद्यतित्तत्वं प्रकरणधर्म• प्रख्यातनृपनाय कादित्वं तु नाटकधर्म इति । एव च नाटस्प्रकरणनाटिकातिरेरेण वस्तादे प्रारणिशयामभावादकपात्रने- दाद्यदि मेद । तत्र- स्लीप्रायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेप्यते ॥४४॥ एकद्विव्यङ्कपात्रादिभेदेनानन्तरूपता । तत्र नाटिकति स्त्रीसमाख्ययाचित्यप्राप्तं श्रीप्रधानलम् । कैशिकीरत्याश्रय खाच तदासख्ययाल्पावमर्शत्वेन चतुरइलमप्यौचित्यप्राप्तमेव ।

·तृतीयः प्रकाशः। ७३३ विशेषस्तु- देवी तत्र भवेत्येष्टा प्रगरभा नृपवंशजा ॥४५॥ गम्भीरा मानिनी कृष्ट्रात्तद्वशान्नेसंगमः । नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा ॥ ४६॥ वादशीति नृपवंशजतादिधातिदेश । अन्तःपुरादिसंबन्धादासना श्रुतिदर्शनैः। अनुरागी नवावस्थो नेतुस्तयां यथोत्तरम् ॥४७॥ नेता तत्र प्रवर्तत देवीनासेन शद्धितः। तस्यां मुग्धनायिकायामन्त पुरसंबन्धसगीतकसंपन्यादिना प्रसासवाया नायकस देवीप्रतिबन्धान्तरित उत्तरोत्तरो नवावस्थानुरागो निवन्धनीय । कैशिक्य श्चतुर्भिश्च युक्ताद्वैरिव नाटिका ॥१८॥ प्रलकोपनिषदाभिहितलक्षणकैशिक्यचतुष्टयवती नाटिकेति । अथभाण- भाणस्तु धूर्तचरितं स्थानुभूतं परेण वा । यत्रोपवर्णयेदेको नियुपः पण्डितो यिटः ॥ ४९ संवोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभापितैः । सूचयेद्वीरशृगारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः॥ ५० ॥ भूयसा भारती वृत्तिरेकार्ड्स वस्तु कल्पितम् । मुखनिर्वहणे साढ़े लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ५१ ॥ चूर्ताचौरद्यूतकारादयन्नेषा परितं यत्रक एव विटः वहतं परकृतं चोपवर्ण- पति स भारती इत्तिप्रधानलाझापः । एकस चोतिप्रत्युक्तय आकाशभाषित- राहिनोत्तरत्वेन भवन्ति । अम्पटलाच वीरभजारौ सौभाग्यशौर्योपवर्णनया मूचनीयौ। लास्साहानि-- गेयं पदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका। प्रच्छेदकस्निगूढं च सैन्ययाव्य द्विगूढकम् ॥ ५२॥ उत्तमोत्तमकं चैवं उक्कप्रत्युक्तमेव च । लास्य दशविधं घेतदगनिदेशकैल्पनम् ॥५३॥ सो स्परनिति। १.'संग पाट २. प्राप्यान्या'ले पाठः. पाठ:. ४. 'लक्षा' ये पाठ.. ३. 'चान्यदुम' इति ।

·७१ दशरूपके अध प्रहसनम्- तद्वत्यहसनं प्रेधा शुद्धचैतसंफरः। तद्वदिति भागवद्वस्तुसधिसम्यालास्यादीनामविदेशः । तत्रशुद्ध त्तावन्- पासण्डिविप्रप्रभृतिचेटचेटीविटाकुलम् ॥५४॥ चेरितं वेपभाषाभिः शुद्धं हास्यवचोन्वितम् । पाखपिदन शाक्यनिप्रन्यप्रमृतयः । विप्राधालन्तमृजव । जाविमायोप- जीविनो वा । प्रहसनानिहाम्यविभावानेपा च यथावत्खव्यापारोपनिवन्धनं चेटचेटीव्यवहारयुकं शुद्ध प्रहसनम् । विकृत तु- कामुकादिवचोवेपैः पण्ढकचकितापसैः॥ ५५ ॥ विकृतं संकराद्वीच्या संकीर्ण धूर्तसंकुलम् । कामुकादयो भुजाचारमटाया । तद्वेषभावादियोगिनो यत्र पाष्टकमुहिता- पसवृद्धादयस्तद्विकृतम् । स्वस्वरूपप्रच्युतविभावसात् । दीया सीर्णता- रसकीर्णम् । रसस्तु भूयसा कार्यः पशिधो हास्य एव तु ॥५६॥ इति स्पटम् । अथ डिम.- डिमे वस्तु प्रसिद्ध स्यादृत्तयः कैशिकी विना । नेतारो देवगन्धयक्षरक्षोमहोरगाः॥५७ ॥ भूतप्रेतपिशाचाद्याः पोडशात्यत्तमुद्धताः। रसैरहास्यशृङ्गारैः पमिदीप्तैः समन्वितः॥ ५८॥ मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः। चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽगिनि ॥ ५९ ॥ चतुरश्चतु:संधिनिर्विमशों डिमः स्मृतः। डिमसपात इति नायकसघातव्यापारात्मकत्वाहिम । ततिहासप्रसिद्ध 'मिनिवृतम् । वृत्तयश्च कैशिकीवर्जास्तिस्रः । रसाथ धीररोदबीभत्मागुनकरुणभ- यानकाः पर । स्थायी तु रोद्रो न्यायप्रधानो विमर्शरहिता मुखप्रतिमुसगर्भ निर्वहणाख्याश्चवार सधय साहाः । मायेन्द्रजालाद्यनुभावसमाभया । शेष प्रतावादिनाटकवत् । एतच्च- 'इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम् । ततत्रिपुरदार हिमसः प्रयोजित ॥' इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदाहेतिवृत्तस्य तुल्यत्व दर्शितम् । १. 'देषमाषादि', 'देशभाषादि' इति पाग.

·तृतीयः प्रकाशः। ७५ अथ व्यायोग:-- • ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः ॥ ६०॥ हीनो गर्भविमाभ्यां दीप्ताः स्युर्डिमवसाः। अस्त्रीनिमित्तसंग्रामो जामदग्न्यजये यथा ॥ ६ ॥ एकाहाचरितैकाको व्यायोगो बहुमिनरैः । व्यायुज्यन्तेऽसिन्वहवः पुरुषा इति व्यायोग । तत्र डिमवद्रसा. पद हास्य- गाररहिताः । वृत्त्यात्मकलाच रसानामवचनेऽपि शिरीरहितेतरवृत्तित्वं रसवदेव लभ्यते । अस्त्रीनिमित्तश्चान सग्रामः। यथा परशुरामेण पितृवधको- पात्सहस्रार्जुनवघ कृत । शेषं स्पयम् । अथ समवकार.- कार्य समवकारेऽपि आमुखं नाटकादिवत् ॥ ६२॥ स्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमास्तु संधयः । वृत्तयो मन्दकशिस्यो नैतारो देवदानवाः॥ ६३n द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक्पृथक् । बहुधीररसाः सर्वे यद्वदम्भोधिमन्यने ।। ६४॥ अवनिमिस्त्रिकपटत्रिशृङ्गारनिविद्रवः। द्विसंधिरङ्कः प्रथमः कार्यों द्वादशनालिकः ॥ १५ ॥ चतुर्द्धिनालिकावन्त्यौ नालिका घटिकाद्वयम् । वस्तुस्वभावदेवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः॥ ६६ ॥ नगरोपरोधयुद्धे याताग्न्यादिकवियाः! धर्मार्थकामैः शृङ्गारो नात्र विन्दुप्रवेशको ॥ ६७ ॥ चीय्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात्प्रहसने यथा। समवकीर्यन्तेऽलिनी इति समवकारः । तत्र नाटकादिवदामुसनिति समस्वरूपकाणामामुखप्रापणम् । विमर्शवर्जिताश्चलारः सधय. । देवामुरादयो द्वादशनायका । तेपा च फ्लानि पृथक्पयग्भवन्ति । यया समुद्रमन्यने वामु. देवादीनां टम्यादिटामा । वीरवानी । भगभूताः सर्वे रसाः। प्रयोहा । तेषां प्रथमो द्वादशनाठिकानित्तेतितप्रमाण । ययासंख्यं चतुर्दिनालिका- बत्यो । नानिका च घटिकाद्वयम् । प्रल च यथासंख्यं कपटाः। तया नग- रोपरोपयुभवाताम्यादिविदवाणा मध्य एकको निद्रवः कार्यः। धर्मात्राम- हाराणामेकः महारः। प्रसामेव विधातव्यः । वीभ्यतानि च सभालाम कार्याी। बिन्दुप्रवेशको नाटकोचावपि न रिघावव्यो । इलयं सनवार । अय वीथी- पीी तु कैशिकीवृत्ती सध्यगास्तु भापयत् ॥ ६८ ॥ १.कादिकः द्धि पाठ...'नाडिमा ति पाठ..

·७६ दशरूपके . . रसः सूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम्। युक्ता प्रस्तायनास्यातररदात्यकादिमिः ॥ ६९ ॥ एवं चीथी विधातव्या वेकपायप्रयोजिता। पीयीवद्वीधीमार्गोऽजाना पशिवा भाणचकायां । विशेषस्तु रस• गहारोप- रिपूर्णलादूयसा सूच्य । रसान्तराण्यपि तो ससनीयानि । शिकी यूनी रमौचित्यादेवेति । शेष परम् । अपार- उत्पष्टिकादे, प्ररयातं वृत्तं युद्ध्या प्रपञ्चयेत् ॥ ७० ॥ रसस्तु करणः स्थायी नेतारः प्रास्ता नराः। भाणवत्संधिवृत्त्यर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितः ।। ७१ ॥ वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजया। उत्गृष्टिका इति नाटकान्तर्गताव्यवच्छेदार्थम् । शेष प्रतीतमिति । अधेहामृग मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुर निसंधिमत् ॥७२॥ नरदिव्यावनियमानायकप्रतिनायको । ख्याती धीरोद्धतावत्यो विपर्यासादयुक्तरुत् ।। ७३ ॥ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनच्छतः। शहाराभासमप्यस्य किचित्किचित्प्रदर्शयेत् ॥७॥ संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजानिधारयेत् । वधप्राप्तस्य कुर्यात वधं नव महात्मनः ॥ ७ ॥ मृगवदलभ्या नायिका नायकोऽम्मिन्त्रीहते इतीहामृग । स्याताख्यातं वस्वन्त्य प्रतिनायको विपर्यासाद्विपर्ययज्ञानादयुक्तसरी विधेय । स्पष्टमन्यम् । इत्थं विचिन्त्य दशरूपकलममार्ग- मालोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रवन्धान् । कुर्यादयत्नवदलंगतिमि. प्रयन्धं घाक्यरुदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तैः ॥ ७६ ॥ स्पटम् ॥ इति श्रीविष्णुमूनोधनिक्स कृती दशरूपावलोके रूपलक्षण. प्रकाशो नाम तृतीय. प्रकाश. समाप्त ।

·चतुर्थः प्रायः। ७ चतुर्थःप्रकाशः अथेदानी रमनंद. प्रदश्यते- विभावरनुभावश्च सात्त्विक-यमिवारिभिः । आनीयमानःस्वायत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः॥४॥ वश्यनाशवभावदिमादानुभावचभिचारिसात्त्विकः काव्योपात्तरामनयोपद. शतवा श्रोतृपेक्षमाणामन्तविपरिवर्तमानो रत्यादिवश्यमाणलग स्थायी सा. दगोवरतां निभंगनन्दनविदात्मतामानीयमानो रम । तेन रसिंघः मामा- जिकाः । काव्यं तु तयाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुभावन गमवायुर्घतमिला- दिव्यपदेशवत् । तव विभाव:- आयमानतया तत्र विमायो भावपोपकृत् । आलम्बनोद्दीपनत्यप्रदेन स च द्विधा ॥२॥ एवमयमवनियमिसनिमयोतिरूपकाव्ययापाराहित विशिष्टतया ज्ञायमा- विमान्यमानः मनालम्बनत्वनोद्दीपनरवैन वा यो नायकादिरभिमतदेशका- लादिवा म विभाव । यदुक्तं विभाव इनि विज्ञातार्थ इति, ताश्च यथासं यथा- व च रसेपूरपादयिष्याम । अमीषा चानपेक्षितबाह्यमत्त्वाना शब्दोपधा. नादेवामादिततद्भावाना मामान्यात्मनां स्वखसन्धित्वन विभाषिताना साक्षा- दावरचंतनि विग्विनमानानामालम्बनादिभाव इति न बनुसत्यता । तदुक्तं मतदारणा--भादोपदितरूपास्तान्बुद्धर्विषयता गतान् । प्रसक्षमिव मादी- माघनत्वेन मन्यते ॥ इति । पदम ताप्युक्तम्-'एन्यथ सामान्यगुण- योगेन रमा निष्पचन्द इति । तवालम्पनविभावी यथा-- 'अया. सर्गविधी प्रजापविरभूवन्दो नु कान्तिप्रदः तारकनिति मयं नु मदनो मामोनु पुमाकरः। वेदान्यामनः कयं नु विषयथानकातूइलो निर्मातुं प्रमन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः।' उद्दीपनर्विमावो गया- "असमुदयति चन्दधन्द्रिकापातरियः परिगनिमलिग्नि व्यौनि कांग्गीरः। जरजवालाकापरिभिर्य पाजंगरमलमृणालीपारस्थं विभाति ।।* अनुभायो विरारम्नु मायसंसूचनामकः। स्थापिमाननुमाश्यतः सानानिमन्मभूविक्षेपक्टामादयो रसपोपनि पोनुमाः। एते चानिनयायमोरन्यनुमादयता साक्षादावानुभवकर्मत. यानुनयन्त चनुमवन मिति चानुभावा रनियरियन्ट । विगे भावम- मुलनात्मक इति तुलारकरमाशा ददद देवां कारणवत्रा क्यामव- १.मानसपट..२. मालमनोरनाम्या कोयानादिना विचार ·७८ दशरूपके 'उम्भाननमुरासुचतटं लौठभ्रमडूलतं खेदाम्भ ग्रपितामशिविगलनी सरोमायया । धन्य योऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिता सस्पृह मुग्धे दुग्धमहाधिफेनपटलप्रस्याः कटाक्षपदा ॥' इत्यादि यथारसमुदाहरिप्यामः। हेतुफार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः॥३॥ नयोविभावानुभावयो.निवरस प्रति हेतुकार्यभूतयो सन्यवहारादेव सिद्ध खान पृथग्लक्षणमुपयुज्यते । तदुकम्-'विभावानुभावी लोकससिद्धी लोक्या भानुगामिनी लोकसभावोपगतलाय न पृथग्लक्षणमुच्यते' इति । मुपदुःखादिकै वर्भावस्तद्भावभावनम् । अनुकार्याश्रयत्वेनोपनियप्यमान. मुखदुःसादिरूपीवैखद्भावस्य भावकचे. तसो भावनं वामनं भाव । तदुफम्-'अहो ह्यनेन रसेन गन्धेन या सर्वमे- तद्भावित शासितम्' इति । यत्तु रसान्भावयन्मान इति, करन्तर्गतं भाव भावयन्भाव इति च, तदभिनयकाव्ययो प्रवर्तमानस भावरान्दम्य प्रतिनि- मित्तकथनम् । तेच स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणा । पृथग्भाचा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि साचिकाः ॥४॥ सत्यादेच समुत्पत्तेस्तश्च तन्नायभाधनम् । परगतदु सहर्षादिभावनायामसन्तानुकूलान्त करणत्व सत्वम् । यदाह-- 'सत्व नाम मन प्रभवम् । तच समाहितमनस्लादुत्पद्यते। एतदेवास्य सत्त्व यत. सिनेन प्रहर्षितेन चाचरोमायादयो निर्धय॑न्ते । तेन सत्त्वेन निता सात्त्विकास्त एम भावास्तत उत्पद्यमानखादथुप्रभृतयोऽपि भावाभावसंप्सूचना- त्मक विकाररूपलाचानुमावा इति द्वैरूप्यमेपाम् । वेच- स्तम्भप्रलयरोमाञ्चा: स्वेदो वैवर्यधेपथू॥५॥ अशुवैस्वयमित्यष्टी स्तम्भोऽस्मिन्निक्रियाङ्गता। प्रलयो नष्टवंशत्वं शेषा. सुव्यकलक्षणाः॥६॥ यथा- 'वेव सेअदवदनी रोमशिस गत्तिए वह । विरलु तु वलअलहु पाहोटीए रणेति॥ १पने खेदवदना रोमाञ्च गात्रे वपति। विन्गस्ततो वयो रघु बाहुवल्या रणति ॥

·चतुर्थः प्रकाशः। मुटु सामलि होई सगे विमुच्छर विअग्ण । मुद्धा मुहअत्री नुअ पेन्मेण सावि ण पिना' अथ व्यभिचारिणः। तत्र सामान्यलक्षणम्- विरोपादामिमुख्येन चरन्तो व्यमिवारिपः। स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नाः कल्लोलाइव वारिधी ॥७॥ यथा वारिधी सन्येव कहोला उद्भवन्ति वित्रीयन्ते व तदेव रलादी स्थायिनि सत्यैवाविभावतिरोमादाभ्यानाभिमुन्ध्यन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदा- दयो व्यभिचारिणो भावाः। ते च- निवेदग्लानिशङ्काश्रमतिलडताहर्षदैन्यौग्यचिन्ता: स्वासेामगाः स्मृतिमरणमदा मुप्तनिद्रावियोधाः । बीडापलारमोहाः समतिरसतावेगतकावहिन्या व्याप्युन्मादी विषादोन्मुऋचपलयुनास्त्रिंशदेते अयश्च nen तत्र निवेद.- तत्त्वज्ञानापदीयादनिवेदः स्वावमाननम् । नत्र चिन्ताभुनिःश्वासथैवोच्छासदीनताः ॥ ६॥ तत्त्वज्ञानानिवेदो यया- "माता धियः मलकामदुधालत. कि दत्तं पदं शिरवि विद्विपदा ततः किम् । मंत्रीणिताः प्रगयिनो बिमवततः कि कल्प स्थितं तनुनता तनुभिसत किन् ।' मापदो यया- 'रातो विपद्धन्धुवियोगदुःखं देशच्युनिटुंगममार्गदः । आखायदेऽम्याः कटुनिफ्टानाः पल मयतचिरजीविताया.॥ ईयांनो प्रया- "विग्धिशाजितं प्रबोधिनवता किं कुम्भकर्णेन वा खग्रामटिकाविलुग्टनपर. पीनः निभभि वैः। न्यकारो झयमेव मे यदरयखनाप्यमौ तापसः सोप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभाधीवलदो रावयः ॥' वारद्वारयोर्यभिचारी निवेदो यया- 'म बादवो न युपि वैरिस्टोरकामेच्छलढधिरराजिविगवितामाः । नापि प्रियाएथुपयोषपरत्रमासंचन्तकुमरमाः गल निष्फलान ।' वात्मानुरूपं रि रमनी वालममानस निदादिस्नुति। एवं रमान्नरा- पाममभाव उदाहार्यः। रसानाःम्बतम्रो निदो यया- 'कस्वं भोः कथयानि देवतमा विधि नानोट वैराग्यादिव पक्षि साधु विदितं कम्मादतः धूपताम् । संसान बदिशा निदि विदग्धेन । मुग्धा उभारी दर मेंगा सानि न पर्य करो। म छाया, ..

·दशरूपके यामेनान घटसमध्वगजन सर्वात्मना सेवते न च्यायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे॥' विभावानुभावरसामानानेदारनेचासो निर्वेदो निदर्शनीयः। अघ ग्लानि- रत्याधायासतदक्षुद्भिग्लानिर्निमाणतेह च । वैवर्ण्यकम्पानुत्साहक्षमागयचनक्रियाः ॥१०॥ निधुवनकलाभ्यासादिश्रमतृपदमनादिनिर्निमाणतारूपा ग्लानि । अस्था च वैवमेकम्पानुत्साहादयोऽनुभावाः । यथा माघे-- 'लुलितनयनतारा क्षामवकेन्दुयिम्या रजनय इव निदालान्तनीलोत्पलाक्ष्य । तिमिरमिव दधाना सनिन केशपाशानवनिपतिगृहेभ्यो यान्समारवध्व ॥' शेप निवेदवदूधम् । अयशा- अनर्थमतिभा शङ्का परफोर्यात्स्वदुर्नयात् । कम्पशोपामिवीक्षादिर पर्णस्वरान्यता ॥ ११ ॥ तन परकीर्याद्यथा रमावस्याम्-- 'हिया सर्वस्यासी हरति विदितास्मीति वदन दयोदृष्ट्वालाप क्लयति कयामात्मविषयाम् । सखीपु स्मेरामु प्रकटयति वेलक्ष्यमधिक प्रिया मायेणासे हृदयनिहितात विधुरा ।' खदुर्नयायथा धीरचरिते- 'दूरावीयों धरणीधराभं यस्ताटवेयं तृणवधधूनोत् । हन्ता सुवाहोरपि ताइवारि स राजपुरो हृदि वाधते माम् ॥' अनया दिशान्यदनुसतव्यम् । अब श्रम.- थमः सेदोऽध्यरत्यादेः स्वेदोऽस्मिन्मर्दनादयः। अध्वतो यथोत्तररामचरिते- 'बलसन्तिमुग्धान्यध्वसनातसेदादशिथिलपरिरम्भदत्तसवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्वरान्यकानि लमुरसि मम कृला यत्र तिहामवाप्ता ' रतिधमो यथा माघे- 'प्राप्य मन्मथरमादतिभूमि दुहवनभरा मुरतस्य । सक्षम अमजलादललाटीलटकेशमसितायतकस्य । इत्याद्युत्प्रेक्ष्यम् । १.शोकानि पार ·चतुर्थः प्रकाशः। अथ धृति- संतोपो ज्ञानशत्यादेधृतिरव्यग्रभोगकृत् ॥ १२॥ ज्ञानायथा भर्तृहरिशतके- 'वयमिह परितुष्टा वल्कलस्व च लक्ष्म्या सम इह परितोयो निर्विशेषो विशेष । स तु भवतु दरिदो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्र.॥' दशक्तितो यथा रनावल्याम्-- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्त समस्तो भरः सम्यक्पालनपालिता प्रशमिताशपोपसर्गा प्रज्ञा । प्रथोतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाना धृति काम काममुपैवयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सव ॥' इत्वाचूह्यम् । अथजडता- अप्रतिपत्तिर्जडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिमिः । अनिमिपनयननिरीक्षणतूप्णीभावादयस्तत्र ॥१३॥ इष्टदर्शनाद्यथा-- 'एवमालि निगृहीतसावसं शकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्सरत्प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥' अनिष्टश्रवणाद्यथोदात्तराघवे-'राक्षस:- तावन्तस्ते महात्मानो निहता केन राक्षसा । येपा नायक्ता यातान्त्रिशिर सरदूषणा ॥ द्वितीयः-गृहीतधनुषा रामहतकेन । प्रथमः-किमेकाकिनैव । द्वितीयः-अदृष्ट्वा के प्रत्येति । पश्य तावनोऽस्मद्वलम्य । सद्यश्छिन्नशिर वभ्रमजत्वकुलाकुला । कन्या केवलं जाताखालोताला रणागणे ।। प्रथमः-सखे, यद्येव तदाहमेवंविध. कि करवाणि ।' इति । अप हर्ष प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हपोऽश्रुस्वेदगद्गदाः । प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादिविभावैश्वेत.प्रसादो हर्ष । तत्र चाश्रुसंदगद्- दादयोऽनुभावाः । यथा- 'आयाते दयिते मरुस्थरभुवामुत्प्रेक्ष्य दुलंयता गेहिन्या परितोपवाप्पकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे । दत्त्वा पीलामीकरीरकवलाखेनाचलेनादरा- दुन्मुष्ट करभस्य केसरसटामारामलम रज ॥' निर्वेदवदितरदुग्नेयम् । - ·- दगरपके सय दन्यम्- दागत्यावरनाजसं देन्यं काण्यांमृजादिमत् ॥ १४ ॥ दारिदन्यारादिविमावरनाजस्कता तसो दैन्यम् । तत्र च कृष्णतामटि- नवग्रनदर्शनादयोऽनुमावा । यया- 'वृद्धोऽन्य पतिरैप मशगतः स्यूगावशेष गृह काटोऽभ्यगंजलागम चलिनी बन्सम्य वातापि नो। यमान्सचित्तलविन्दुघटिका भनेति पाउला दृष्ट्वा गर्भमरालसा मुतवधू भश्चिरं रोदिति ॥' झप पूर्ववत् । अाम्यम्- दुऽपराधदामुख्यकार्यश्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वंदशिर कम्पतजनाताडनादयः ॥ १५॥ यथा वीरचरित-'जामदग्न्यः- उरलीकृत गानपि शकल्यतः धनवानरोपा- दुद्दामम्मे शिलवधि शिसत. सर्वतो राजवंयान् । मिर तापूर्णहदगवनमहानन्दमन्दायमान- कोराने दुवंनो मे न सल न विदित सर्वभून समाव ॥' अथ चिन्ता- ध्यानं चिन्तेहितानाने. शून्यनाभ्यासतापरुत् । यथा- 'पश्माप्रप्रथिताश्रुविन्दुनिकरमुकापलस्पर्धिभि कुर्वन्ता हरहामहारि हृदय हारावटीभूषणम् । वाले वालमृणालनालवल्यालंकारकान्त करे विन्यस्त्राननमायताशि मुवी कोऽयं तया सयंठे॥' यथा वा- 'अस्तमितविषयसहा मुकुलितनयनोत्पला बहुश्वमिता । ध्यायति किमप्यलयं याला योगाभियुक्तव ।।" अय ग्राम'- गर्जितादेमैन शोमनासोऽत्रोत्कम्पितादयः॥१६॥ यथा माघे- 'म्यन्ती चलाफरिघहितोस्वामोरतिशयमार विभ्रमन्य। धुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेलोलीमामि किमु सति कारणे रमन्य ॥' १.छोय.' इति पाठ.

·चतुर्थः प्रकाशः। अधासूया- परोत्कर्षाक्षमाया गर्यदौर्जन्यमन्युजा। दोपोचयक्झे भृकुटिमन्युक्रोधेगितानि च ॥ १७॥ गर्वे स्था दीरचरिते- 'अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फ्लप्राप्ति प्रमो प्रत्युत द्रुह्मन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्ष च परस मानयासोवियंसने चात्मन स्त्रीरनं च जगत्पतिर्दश्वमुमो दृप्त कयं मृष्यते ॥' दौर्जन्याया- "यदि परगुणा न क्षन्यन्ते यतस्स गुणानने नहि परयशो निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम् । विरमति न चेदिच्छाद्वेषप्रमतमनोरथो दिनकरकरान्पागच्छदश्यमनेष्यति ॥' मन्युना यथामस्वतके- 'पुरम्वन्व्या गोवस्खलनचकितोऽहं नवमुख प्रवृत्तो वैरभ्याकिमपि लिखितुं दैवहतक । फुटो रेखान्यास. कथमपि म ताइकारिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवै सैव तरुणी ॥ ततश्चाभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा मनस्विन्या रोपप्रणयरममागहदगिरा । सही चित्रं चित्र स्फुटमिति निगद्याधुग्लुएं रुमा ब्रह्मानं मे शिरनि निहितो कामचरणः ॥' भयान:- अधिक्षेपापमानादेरमपोऽमिनिविष्टता । तत्र स्वेदशिरकम्पतर्जनाताडनादयः॥ १८ ॥ यथा वीरचरिते- "प्रायश्चित्तं चरिष्यानि पूज्याना वो व्यतिकमात् । नत्वे दूपदिभ्यानि शत्रप्रहमहानतम् ॥" स्या का देसीसहारे- 'युमदासनरनाम्मति मया ममेन नाम स्थित प्राप्ता नाम विगहेगा स्थितिमदा मध्येऽनुजानामपि । क्रोपोगसितमोनिद्वारमगदम्योन्दित. कौरवा. न दिवस ममामि न गुरुनाह विधेयसब ।'

·८४ दशरूपके अप गर्व गाऽमिलनलावण्यपलेश्वर्यादिभिर्मदः । फर्माल्यार्पणाचमा सपिलासागचीक्षणम् ॥ १९॥ यथा वीरचरिते- 'मनिरयमय बोरस्तावप्रिय मे विरनतु परिकम कातरे क्षत्रियासि तपमि विततकीर्तेदपंकण्डूलदोष्ण. परिचरणममर्थो रापद क्षत्रियोऽहम् । यमा वा तत्रैव- 'ब्राह्मणाविषमसागो मवलामेव भूतये । जामदम्यय वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ।' अप स्मृति सशज्ञानचिन्ताः संस्कारात्स्मृतिरम च । ज्ञातत्वेनार्थभासिन्यां भूसमुन्नयनादयः ॥२०॥ यपा- 'मैनार रिमय रुणद्धि गगने मन्मार्गमन्याहत शक्तिबस्स कुत स वजपतनागीतो महेन्द्रादपि । ताय मोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेप जरसा लियो वर्ष धाञ्छति ॥' यथा या मालतीमाधवे-'माधव:-मम हि प्राकनोपलम्भसमाविता स्मजन्मन सस्कारम्यानपरतप्रबोधान्प्रतायमानस्तद्विसदृशे प्रत्ययान्तरनिरस्त तप्रवाह प्रियतमास्मृतिप्रलयोत्पत्तिसतानसन्मयमिव करोति वृत्तिसारूप्यत- धनन्यम् । 'हीनेव प्रतिविम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रसारघटितवान्तनिसादेव च । सा नचेतसि पीलितेव विशिसैश्चतोभुव पनि- चिन्तासततितन्तुजालनिविइस्यूदेव लग्ना प्रिया ।' अध मरणम्- मरण मुप्रसिद्धत्वादनर्थत्याच नोच्यते । -- 'सप्राप्लेऽवधिवासरे क्षणमनु लामवातायनं वारवारमुपेल निस्कियतया निविय किचिचिरम् । सप्रत्येव निवेद्य निकुररी साम्न सखीभ्य शिशो- मधिव्या सहकारकेण चरण पाणिग्रहो निर्मित ॥' इसादिवच्झाराश्रयालम्पनत्वेन मरणे व्यवसायमात्रमुपनिवन्धनीयम् । अन्यत्र कामचार । यथा वीरचरिते-'पश्यन्तु भवन्तस्तादवाम् ।

·चतुर्घः प्रकाशः। 'हन्मर्ममेदिपतदुत्कटकङ्कपत्रसवेगतत्क्षणकृतस्फुरदहमङ्गा । नामाकुटीरकुहरदयतुलनियंदवनदरप्रसरा मृतैव ॥" अथ मद.- होत्कर्षों मदः पानात्स्खलदङ्गवचोगतिः॥२१॥ निदा हासोऽत्र रुदितं ज्येप्टमध्याधमादिषु । यथा माघे- 'हावहारि हसितं वचनानां कौरलं दृशि विकारविशेषाः । चकिरे भृशमजोरपि वध्वा कामिनेव तरूपोन मदेन ।' इत्यादि। अथ मुप्तम्- सुप्तं निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छ्वासक्रियापरम् ॥ २२॥ यथा- 'लघुनि तृणफुटीरे क्षेत्रकोणे यवानो नवकलमपलालमस्तरे सोपधाने । परिहरति सुषुप्तं हालिकद्वन्दुमारात्कुचकलशमहोनादरेखस्नुपार- ॥' अथ निद्रा--- मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्लमादिभिः। तब जृम्भागभङ्गाक्षिमीलनोत्स्वप्नतादयः॥ २३ ॥ यथा-- 'निदाधमीलिताशो मदमन्यराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । अद्यापि मे मृगहशो मधुराभि तस्यास्तान्यक्षरानि हृदये किमपि वनन्ति ।' पथा च माघे 'प्रहरकमपनीय स्वं निदिदासतोच. प्रतिपदमुपहूत केनचिबागृहीदि । मुहुरविशदवर्णा निद्रया शून्यशून्यो ददपि गिरमन्तयुध्यते नो मनुष्यः ।। अय वियोध वियोधः परिणामादेस्तत्र वृम्भाक्षिमर्दने । यया मागे- 'चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रामुखानां चरममपि शयिता पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगाना कुर्वते न प्रियाणामशिथिलमुनवकालेपमेदं तरम्य ॥' अथ नीडा- दुरत्यादिम्बिकायाध्यमायलमुझपेत् ।। साचीरतागायरणवैवर्याधोमुखादिमिः ॥ २४ ॥ यथामतक- 'पटालमे पलो नमयति मुसं जातविनया हटाक्षेपं वाग्यसपहरति गामानि निभृदम् । १. उसनादयः' इति पाठ..

·८६ दशरूपके न समोसारयातुं स्मितमुसरासीदतनयना हिया ताम्य सन्त. प्रथमपरिहासे नववधूः अपापस्मार- आवेशो प्रहदुःसारपसारो यथाविधिः। भूपातकम्पमस्वेदलालाफेनोगमादयः॥ २५ ॥ यथा माघे 'आश्टिभूमि रगितारमुञ्चलिहजागरवृहत्तरणम् । फेनायमान पतिमापगानामसावपम्मारिणमाशश ।' जय मोह मोहो निचित्तता भीतिदुःसावेशानुचिन्तनः । तमाशानम्रमाघातपूर्णनादर्शनादयः॥ २६ ॥ यथा कुमारसभवे- 'तीनाभिपाप्रभवेन वृत्ति मोहेन सस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञानमर्तृव्यसना मुहूर्त तोपकारेच रतिषभूव ।' यथा चोत्तररामचरिते- "चिनिधेनुं शक्यो न मुसमिति वा दु गमिति वा प्रमोहो निद्रा वा रिमु विषविसर्प रिमु मद । तव सरों पर्श मम हि परिमूटेन्द्रियगणो निसार. कोऽप्यन्तजंटयति च तापं च कुरुते ॥' अथ मति- ब्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्वधीमतिः। यथा पिराते- 'राहसा विदधीत न क्रियामविवेक परमापदा पदम् । पृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुमा स्वयमेव सपद ॥' यथाच- 'न पण्डिता साहसिस भवन्ति श्रुवापि ते सतुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थ प्रान्ति परस्य चार्थम् ॥' अथालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भादे यजृम्भासितादिमत् ॥ २७ ॥ यथा ममेव- 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनाम् । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भमरालमा मुतनु ।' अथावेग आवेगःसंम्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो यातात्पांसूपदिग्धस्त्वरितपद्गतिर्पजे पिण्डितानः। 1. 'मायामियोगी' इति पारः, ·चतुर्थः प्रकाशः। ८७ उत्पातास्रस्तताङ्गेघहितहितकृते शोकहानुभावा बढेधूमाकुलास्यः करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसाराः ॥२८॥ अभिसरो राजविवादिः । तद्धनुरावेग । यथा ममैव-- 'आगच्यागच्छ सनं कुरु वरतुरग सनिधेहि दुत में सन्न कासी कृपाणीमुपनय धनुषा कि किमाविष्टम् । सरम्भोनिदिताना क्षितिभूति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छ- न्वाद समाभिदृष्टे लयि चक्तिशा विद्विषामानिरासीत् ॥' इलादि। 'तनुत्राणं तनुत्राण शस्त्रं शत्रं रथो रथ । इति शुश्रुविरे विष्वगुद्टा सुभटोक्तयः॥' यथा वा- 'पारव्या तरुपुत्रकेपु सहसा सलज्य सेकिया- मेताम्नापमझन्यका. किमिदमिसालोम्यन्याला.। मारोहन्युटजहमाय वटवो वाचयमा अप्यमी सद्यो मुक्तसमाधयो निजमावेपोचपादं स्थिता ॥ धातावेगो यथा-'वाताहतं वसनमाकुलमुत्तरीयम्' इसादि । वांनो यया- 'देवे वपंडशनपवनव्याहता पहिहेतो. महादेई फलकनिचिने सेतुभि पदभीता । नीनप्रान्तानविरलजलान्पाणिमिताडयिसा सूचनस्थगितशिरसो योपित सचरन्ति ।' उत्पातजो यया- 'पालस्सपीनभुजसपदस्खमानकलामसनमविलोलश प्रियाया श्रेयानि वो दिशतु निद्रुतकोपचिमारिनोरपुलकमामितमिन्दुनाले. ॥' अहित तस्सनिष्टदर्शनभवणाभ्याम् । तययोदात्तरापवे-चित्रमायः- (मसंभ्रमन्।) भगवन् बुलाते रामभद्र, परिनायता परित्रायताम् । (इलाकुलता नाटयति ।) रसादि । पुन 'चिनमाय:- मृगरू परिलय विधाय विकटं वपुः । नीय रक्षसानेन रश्मणो युधि संशयम् ॥ । यत्मस्याभयवारिध प्रतिमयं मन्ये कथं राक्षसा- अन्नचर मुनितिरीति मनसश्चान्वेव में सभ्रम । माहामीजनकात्मजामिति मुगु, नेहावस्यांचते न स्थातुं न च गन्तुमाइलमवेडस मे निधय.।' इलन्ठेनानिष्टयाप्तिसतसनमः।

·८८ दशरूपके परप्राप्तिकतो ययाय-प्रविश्य पराभेगासमान्तो दानर) यानर- महाराभ, एद रा पवणणन्दणागमण पहरिरा-' इत्यादि 'देवस्स हिअभाग न्दनणणं विभलिदं महुवनम् ।' सन्तम् । यथा या वीरचरिते- 'एपेहि वस रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरस्म परिप्वजे ताम् । भारोप्य वा हदि दिवानिशमुदहामि बन्देऽपवा चरगपुष्करकद्वयं ते ॥' यहिजो यथामस्तके- "क्षिप्तो हसावटन प्रराभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृहन्के शेवपासवरणनिपतितो नेक्षितः सभ्रमेण । आलिमन्योऽवधूतलिपुरयुवतिमि साधुनेत्रोत्पलामि कामीवादपराध व दहनु दुरितं शांभवो व शरामि.." यथा वा रमावल्याम्- 'विरम विरम रहे मुघ धूमाकुरत्वं प्रसरयसि विमुचरचिंपां चकवालम् । विरहहुतभुजाहं यो न दग्धः प्रियाया प्रलयदहनभासा तस्स किं त्वं क्रोधि करिजो यथा रघुवंशे- 'सचिनवन्धद्वतयुग्यशून्यं भमाक्षपर्यस्वरयं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्त्रयो सेनानिवेशं तुमुल चकार ॥' करिप्रहण व्यालोपलक्षणार्धम् । तेन व्याघ्रसकरवानरादिप्रभवा भायेगा व्या. रयाता। अथ वितर्क- तर्को विचारः संदेहाभूशिरोऽङ्गुलिनर्तकः । यथा- 'किलोमेन विलहित स भरतो येनेतदेव कृतं सद्य स्त्रीरघुता गता क्मिघवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽनौ गुरु- मर्माता तातकलत्रमित्यनुचित मन्ये विधात्रा कृतम् ॥' अथवा। 'क. समुचिताभिषेकादायं प्रच्यावयेद्गुणज्येष्टम् । मन्ये ममैप पुण्ये सेवावसर कृतो विधिना ।' अथावहित्यम्- लज्जाद्यैर्विक्रियागुप्ताववाहित्यागविकिया। १. 'महाराज, पतत्पल पवननन्दनागमनेन प्रहर्ष-ति छाया. २. 'देव पदयानन्दजनन विदरित मधुवनम्' इति न्याया.

·चतुर्थः प्रकाशः। यथा कुमारसंभवे- "एवंवादिनि देवा पा पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राी गणयामाम पार्वती ॥' अथ व्याधिः- व्याधयः सन्निपाताधास्तेपामन्यत्र विस्तरः ॥ २९॥ दिमानं तु यया- 'अच्छिन्नं नयनाम्बु यन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽपिता दत दैन्यमशेपत्त. परिजने ताप. सखीवाहित । अद्य व परिनिति नजति सा श्वासैः परं वियते विअन्धो भव विप्रयोगजनितं दु सं विभकं तया ॥' अयोन्माद.- अप्रेक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिमिः । अस्मिन्नवस्था रदितगीतहासासितादयः ॥ ३० ॥ यथा--'आ. क्षुदराक्षस, विष्ट तिष्ट । क मे प्रियतमामादाय गति' इत्युपक्रमे 'कयम् । नवजलधरः सनदोऽयं न हप्तनिशाचरः मुरघारिदं दुराएं न तस रासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न दाणपरम्परा कनकनिकपन्निग्या विदुप्रिया न ममोर्वशी ।' इत्यादि। सय विषादः- प्रारब्धकार्यासिधादेर्विपादः सत्यसंक्षयः । निःश्वासोच्छ्वासहत्तापसहायान्वेपणादित् ॥ ३१ ॥ चया धीरचरिवे-'हा मायें ताडके, किं हि नामतत् । अम्युति ममन्स. रानि, प्रावाण लवन्ते। 'नन्वेष राक्षसपते. स्खलितः प्रताप प्राप्तोऽद्वत परिभवो हि मनुभ्यपोतात् । स्ट स्थिवेन च मया सजनप्रमामो दैन्यं जरा च निस्मद्धि कयं करोनि ।' अमात्युश्यम्- कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । तत्रोच्चासत्वं निःभ्यासहत्तापस्वेदवित्रमाः॥ ३२ ॥ पपा कुमारसंभवे- 'आत्मानमालोक्य च शोभमाननादर्शनिम्बै मिमितायताक्षी। होपयाने सरिता घमूव धीमा प्रियाटोपलो हि येर ।' १.सान 'दि पाट:. २. 'वराति पाट:.

·दशरूपके स्था वा तनैव- 'पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छानिनपददिमुतासमागमोक । फ्मपरमवशं न पिपायुर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भाया ।' अध चारला- मात्सर्यद्वेपरागादेयापलं त्वनवस्थितिः। तत्र भर्सनपारप्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ ३३ ॥ यथा विकटनितम्पाया- “अन्याम तावदुपमर्दराहामु मृग रोल विनोदय मन. मुमनोलतामु । चारामजातरजस पलिकामकाले व्यर्थ कदयानि कि नवमालिकाया.' यथा वा- 'विनिम्षणरणत्वटोरदष्ट्रान कवविशटक्न्दोदराणि । अहमहमिक्या पतन्तु कोपारसममधुनैव किमन मन्मुखानि ।' अथवा प्रस्तुतमेव तावत्मविहितं करिष्ये।' इति । अन्ये च चितत्तिविशेषा एनेपामेव विभावानुभावखरूपानुप्रवेशाप्न पृथ- वाच्या । अथ स्थायी- विरुद्धरविरदे भावविच्छिद्यते न य । आत्मभाचं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः॥ ३४ ॥ सजातीयविजातीयभावान्तरैरतिरस्कृतत्वेनोपनियध्यमानो रत्यादि. स्थायी यथा वृहत्स्यायो नरवाहनदत्तस्य मदनमपायामनुराग । तत्तदवान्तरानेक. नायिकानुरागैरनिरस्त स्थायो। यथा च मालतीमाधवे स्मशाना बीभ- सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारो मम हि प्राक्तनोपरम्भसभावितात्मजन्मन सस्कारस्थानवरनप्रबोधात्प्रतीयमानस्तद्विसहरी प्रत्ययान्तरतिरस्कृतप्रवाहःनि- यतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसतानतन्मयमिव करोत्सन्ततिसारूप्यतश्चतन्यमित्या. दिनोपनियद्धः। तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिना च समावेशो न वि रोधी। तथाहि । विरोध सदानवस्थान बाध्ययापकभावो वा। उभयरूपेणापि न तावत्तादात्म्यमस्यैकरूपत्वेनैवाविर्भावात् । स्थायिना च विभावारीना यदि विरोधस्तत्रापि न तावत्सहानवस्थान रत्याधुपरत घेतति ससूत्रन्यायेनावि- रोधिना व्यभिचारिणा बोपनिवन्ध समसभावासमवेदन सिद्ध । यथैव खसवेदनतिद्धस्तथैव काव्यव्यापारसरम्भेणानुमायेऽप्यावश्यमान सचेत समे- देन तथाविधानन्दसविदुन्मीरनहेतु सपद्यते । तस्मान तावद्भावानां सहानव- स्थानम् । बाध्यबाधक्भावस्तु भावान्तर दान्तरतिरस्कार मच व्यभिचारि.. पा म्यायिनामविपद्धव्यभिचारिमि स्थायिनोऽविरुद्धास्वैपामद्वात्प्रधानविरुदम्य चालायोगादानन्तर्यविरोधिसमप्यनेन प्रकारेणापानं भवति । तथा च मा- सतीमाधवे भारानन्तर वीभत्सोपनियन्भेऽपि न किंचिरस्यं तदेवमेव स्थिते ·चतुर्थः प्रकागः। विश्वरमकावलम्वनसमेव विगे हैतुः । मत्त्वविदरसान्तरचवधानेनोपनिन- पनानोन विरोधी । यथा-- 'अंग्णहुगानुनहेलिभजहुपरिमलमुमुअन् । मुहुकन्तह अगत्यहाग ण फिइ गन्धु ।' इलत्र वीमन्मरमसाजभूतरसान्तरव्याधानेन शृङ्गारममावेशो न विरुद्ध. प्रका- रान्तरणकाश्रयविरोधी परिहयः। ननु यत्रैकनात्पर्येणेतरेषा विधानानविरु- दानां च न्यग्भूतन्वेनोपादानं तत्र मवलत्वेनाविरोधः। पत्र तु समधान- त्वेनानेसम्म मावचोपनिवन्धन तत्र कयम् । यथा- "एकनी रुइ पिया अण्णतो समरगनिम्मोसो। पैन्ने रणरसैण अमडस्म डोलाइ हिमअम् ।।" इत्यादी रत्युत्मादयोः । यथा वा- 'मात्सर्यमुल्माय विचार्य कार्पनायाः समर्मादमिदं वदन्तु। संवा नितम्बा मिनु नपरुमा रहरलारमानान" इलादी रतिरामयोः। यथा - 'इयं सा लोलाक्षी त्रिभुवनटलामैकवमतिः म चायं दुष्टान्मा स्खनुरपतं येन मन तत् । इतम्तीतः कामो गुदरयमितः कोषदहनः कृती पचाय कयमिदनिति भ्राम्यति मनः॥" इत्यादौ तु रविकोषयोः। 'अन्नः कपिलपतिसराःब्रीहसरतोत्सल- ब्यतोतंमतः पिनद्धघिरमा हृत्पुण्डरीकसनः। एताः शोणितपदकुमाः मभूय कान्नैः पिव. न्सम्थिनेहमुरा कालवपः प्रीताः विद्यावादनाः ॥' दलादावाश्रयत्वेन रति गुप्मयोः। "एक प्याननिनीलनान्नुकुन्दिं च मुद्वितीयं पुनः पावसा वदनान्वुवनननटे भतारमाराठसम् । अन्यविर कापसदनकोधानलोद्दीपितं झन्मोमिवर समाचिनमये नेत्रत्रयं पातु वः' 'एनामा प्रविदतम्या सर्व बोमर्य मानोत्रिय सबलनुदिनारंगात्मकान्तम् । १.निदान मुटवादय कन्य माल्या नलिम्पमानिः २.को रोदेशी विमान्दतः स्मरनिर्माता देगा लेन च मम गत सन् ॥ इतिहासा.

·२२ दशरूपके भरदे दयितविरहाशदिनी पकवारी दो संकीणों रवड रसौ नीव प्रगल्भा ।' लादी रविशोषत्रोधानां समप्राधान्नोपनिबन्धसत्कथं न विरोधः । अत्रो. चते-अशाप्येक एव स्ायो। तथाहि । 'तो मा पिला' इलामी स्थायिभूतोलाहलभिचारिरक्षणविदर्कमावहेतुसदेहधारणतया फरमान- चोरपादानं पारमेव पुस्मादीति भटलनेन पदेन प्रशिरितम् । न च दूसरी समाधानयोरन्योन्यनुपकार्योपकारस्भावरहितयोरेकवारमभावो युनते। . चोपकान्ते समाने मुभटाना कार्यान्तरकरणैन प्रस्तुतभामादासीन्येन महर नौचिलम् । अतो भर्नुः समामकरतिकटया शरिमेव प्रकाशपप्रियतमाकरणो दीरमेव पुपाति। एवम् 'मात्सर्यम्-' लादावपि चिरप्रत्तरविवासनाया हेपठयोपादानाच्छमकपरतम् 'आर्याः समर्मादम्' इलनेन काभितम् । एवम् 'त्य सा राक्षी' लादावपि रावणय प्रविपक्षनायकता निशाचर• स्पेन मायाप्रधानता र रोश्यभिचारिविवादविभाववितर्क हेनुता रविकोप- पादानं रोदपरमेय । 'यात्रै कल्पितमालप्रविसरा' लादी शास्रमक- परलमेव । “एक पाननिमारनात्' इलादा संभोभीवान्तरैरनाक्षिप्तवमा रमस्थस्सापि योग्यन्तरसमा लक्षम्पप्रतिपादनेन रामकपरतव 'समाथिसमये' इलग फुटीकृता । एकेनामा' लादौ । समस्तमपि वाश्य भविष्यद्धिप्र. हम्मविषयमिति न धचिदनेकतात्पर्पम् । पत्र तु पारिवाश्येप्यनेकतात्पर्य मपि तत्र पाश्यानेदेन सततया चादूरपरवेलदोष । पथा- "लामाशेषतर्नु सुदर्शनकर. साइलीलाजित- टोक्यो चरणारविन्दर लिवेनामान्दटोको हरि । विभागों मुसलिन्दुमुन्दररचं चन्दात्मभुध- स्थाने या सदनोरपरयदपिका सा रुक्मिणी योऽवतात् ॥' इलादी । तदेवमुचप्रकारेण रलायुपनिबन्धे सर्वत्राविरोधः । यथा या भूय- मापरलादिपदेप्वपि पाक्येषु चत्रव तात्पर्य तथाप्रे दर्शविण्यानः । रत्युत्सादजुगुप्साः क्रोधो हासः लयो भयं शोकः । राममपि केचित्माहु- पुएिर्नाट्येषु नैतस्य ॥ ३५॥ इह शान्तरसे प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तय.। दत्र देचिदाहु- नास्त्यैव शान्तो रस । उहाचार्येण विभावायप्रतिपादनालापारण । धन्ये नु वस्तुतस्तस्याभाव दर्पयन्ति । अनादिकालप्रवाहापातरागद्वेषयोरच्छेत्तुमा पपलात् । अन्ये तु वीरमीभस्मादावन्द व वर्णयन्ति । एवं ददन्त राममपि मेच्छन्ति । या तयास्तु । सर्वथा नाटकादापनिनयात्मनि स्थापितमलामि । समस निरिभ्यते । तस समस्तव्यापारप्रदित्यरूपस्वामिनयायोगात् । यत्तु रविनामानन्दादी दामस्व स्थासितमुपवर्णितम् , दत्तु मत्यवलनुरागेणाप्रबन्ध .

·चतुर्थः प्रकाशः। प्रवृत्तेन विद्याधरपकवर्तिलमालाविरुद्धम् । न ह्येकानु कार्यविनावालम्बनौ वि- पयानुरागापरागावुपलब्धी । अतो दयावीरोत्साहयत्र तत्र साबिखन् । तत्रव सारन्याइत्वेन चक्रवर्तितावातच फलत्वनाविरोवाप्मितनेव च सर्वत्र कर्त- व्यमिति परोपकारमत्तय विजिगीपोनान्तर्गयकत्वेन फलं सपथत इसावदित. मेव प्राक् । अतोऽयवेव स्थायिनः। ननु च रसनादमजवे मधुराना- निवौतमाचार्यः। निर्वेदादिष्वपि तत्प्रकाननवादि वेऽपि रसाः॥ इलादिना रमान्तरागामप्यन्यैरभ्युपगतसात्यायिनोऽत्यन्ये कालिदा इलवधारणानुप- पत्तिः। अत्रोच्चत- निवेदादिरतादृप्यास्यायी स्वदते कयम् । वैरत्यायैव तत्पोपलेनाष्टा स्याचिनो मताः ॥ ३६॥ विरुद्धाविरुवाविच्छदिवस निदानामनाबादम्यारिखम् । अत एव ते चिन्तादिस्वन्तव्यनितान्तरिता अपि परितो नीयमाना वैरवनावहन्ति । न च निष्फलावद्वानखनेपानस्थाविलनिवन्धनं हायानामप्यस्यायितनात् । पारमर्येण तु निर्वेदादीनामपि फलवत्वात् । अनो निष्फललगत्यायित्व प्रमो. जकं मवाद। किंतु विरुद्धरविरुद्धमावरविरस्कृतलन। न च निर्वेदादीनामिति न ते स्थाविनः। ददोरसलनपि न तेषामुच्यते। अतोऽस्याविलादेववेपामरसता । कः पुनरेवेषा कान्येनापि सबन्यः। न तावद्वाचवावकमावखराच्दैरनार्वेदितवान् । न हि शारादिरसेषु काम्येषु जागदिशब्दा इसदिशब्दा वा भूपन्त । येन देश तत्सरिपोपस वानियलं सान् । यत्रापिच भूयन्ते तत्रापि विनावादिद्वा- रकमेव रमलता न खशब्दानिधेसमावेश । नापि लक्ष्यलक्षकमावन्तत्मा- मान्यामिपिनस्तु क्षक्स पश्याप्रयोगात्। नाति लक्षिवलक्षणया वत्पति- पतिः । यथा 'गजाया पोषः' इसादौ । दा हितार्थे सोनोलक्षणे घोषवाब- स्मानाबमवाल्माय स्वलनतिजाब्दः खाय दिना भूतार्योपलक्षितं ददनुस- लक्षयति । अत्र तु नायकादिगदाः खार्थे त्वलद्गत यः कमनवायान्तरमुपल- क्षयः । को वा निर्मितमोजनान्या विना मुझे सत्पतिं प्रमुनीत । "विहो मागवक.' इसादिवत् । अदएव गुणवन्मारिने प्रतीतिः। यदि का. च्यवन रसप्रतिपतिः सात्तदा केवउवाच्दवावकमावनात्रव्युनानचेतनामय- रनिकाना साखादो मवेशन च काल्पनिकचनविगानेन सर्वसहृदयाना रमान्वादोदतेः। अतः केचिदनियालक्षभानोणान्यो कायान्दरसरिकल्पिदव- हिन्यो व्यतिरिय बालट अदयापार रसालंकारतन्दुविषयनिहन्ति । तयाहि । विभावानुमात्रयभिचारिसनेन स्मादियविकनिकाजायनाना कमत्र वाच्या मार। या इमारमन- " विपदा सेनापि मावन सुन्दाकदवालः। साचोदा चादरेश दासुखेन पन्द्रविलोचनेन ।' ।

·दशरूपके इलादावनुरागजन्यावस्थाविशेषानुभावरहिरिजालक्षण विभावोपवर्णनादेवास- ब्दापि मारप्रदीतिमदेति । रसान्तरेयस्ययमेव न्यायः। न केवल रसेप्चे यावस्तुमानेऽपि । यथा- 'भम धम्मिा वीसद्धो सो मुणहो अन मारिओ तेण । गोलाणच्युडवासिणा दरिमसीहेण ।' इसादी निषेधप्रतिपत्तिरसान्दापि व्यक्तिमूलए । तथालंकारेप्पपि-- 'लावण्यकान्तिपरिपूरितदियेऽस्मिन्स्मेरेऽधुना तब मुखे तरलायताक्षि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये गुन्यक्कमेव जलराशिरयं पयोधि ॥' इलादिपु चन्द्रतुल्यं तन्वीवदनारविन्दमिसाघुपमाद्यलंकारप्रतिपतिव्यंशात्वाने- बन्धनीति । न चासावाँपत्तिजन्या। अनुपपद्यमानार्थापेक्षाभावात् । नापि वाक्यार्थत्व । व्ययस्य तृतीयपक्षाविषयत्वात् । तथाहि-'भ्रम धार्मिक' इलादी पदार्थविषयाभिषारक्षणप्रथमकक्षातिकान्तक्रियाकारकसर्गात्मकरिधिविषयवा- क्याक्क्षातिकान्ततृतीयकक्षाकान्तो निषेधात्मा व्यङ्ग्यलक्षणोऽ| व्यक्त त्यधीन स्फुटमेवावभासते। अतो नागी वाफ्यार्थ । ननु च तृतीयकक्षावि. पयत्वमश्रूयमाणपदार्थतात्पर्येषु 'दिप भुइव' इत्यादिवास्येषु निषेधार्थविषयेषु प्रतीयत एव वाक्यार्थ । न चात्र व्यक्त्ववादिनापि वास्यात्व नेष्यते ता- पर्यादन्यत्वाद्धने । तत्र सार्धस्य द्वितीयकक्षायामविधान्तस्य तृतीयकक्षामा- वात् । सैव निषेधकक्षा तत्र द्वितीयपक्षाविधौ कियागारक्ससर्गानुपपत्ते । प्र.' करणापितरि वकार पुत्रस्य निपभक्षणनियोगाभावात् । रसवद्वाक्येषु च विभा वप्रतिपत्तिलक्षणद्वितीयक्क्षाया रसानवगमात् । तदुकम्-- "अप्रतिष्टमविधान्त साईं यत्परतामिदम् । वाक्य विगाहते तत्र ग्याल्या तत्परतास सा॥ यत्र तु स्वार्थविधान्त प्रतिष्टा तावदागतम् । तत्पसर्पति तत्र स्यात्सर्वत्र ध्वनिना स्थिति ॥' इत्येव सर्वत्र रसाना व्यङ्ग्यत्वमेव । वस्त्वलकारयोस्तु क्वचिद्वाच्यत्व क्वचिद्यद्य- त्वम् । तत्रापि यन व्यायस्य प्राधान्येन प्रतिपत्तिस्तत्रय ध्वनि अन्यत्र गुणी भूतव्यपरवम् । तदुकम्- 'यत्रा). शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीस्तखायौ । व्यक कायविशेष स ध्वनि रिति सूरिभि कथित ॥ प्रधानेऽन्यत्र वाश्या यत्रा तु रसादय । काव्ये तस्मिनल शरो रसादिरिति मे मति ।' यथा-'उपोदरागेण' इत्यादि । तस्य च ध्वने विवक्षितवाच्याविवक्षितवा- च्यत्वेन वैविध्यम् । अविवक्षितवाच्योऽसन्ततिरस्कृतवार्थोऽर्थान्तरसक्रमितवा- १. भ्रम धार्मिक विश्नध, समाप मारिनस्तेन । गोदावरी नदीमकुरवासिना दरीसिंहेन ।' इति स्टाया. , ·चतुर्थः प्रकाशः। ९५ च्यथेति द्विधा । विवक्षितवाच्यच असंलक्षितक्रमः क्रमद्योलश्चेति द्विविधः । तत्र रसादीनामसंलक्ष्यको ध्वनित्वं प्राधान्यप्रतीतौ सलामत्वेन प्रतीतो रसवद. लंकार इति। अत्रोच्चते- वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया। वाक्यार्थः कारकैर्युका स्थायी भावस्तथेतरैः ॥ ३७॥ यथा लौकिकवाक्येषु भूयमागक्रियेषु 'गामभ्याज- इखादिष्वभूयमाण- क्रियेषु च 'द्वारं द्वारम्' इसादिषु सशब्दोपादानात्प्रकरणादिवथाढुद्धिसंनिवे. शिनी क्रियैव कारकोपचिता वाक्यार्थस्तथा काव्यप्वपि सशब्दोपादानात्क- चित् 'प्रीत्यै नवोटा प्रिया' इत्येवमादौ, क्वचिच प्रकरणादिवशानियताविहित. विभावाद्यविनामावाद्वा साक्षाद्भावकचेनति विपरिवर्तमानो रत्खादि स्थायी सखविभावानुमावव्यभिचारिभिस्तत्तच्छन्दोपनीतै संस्कारपरम्परया पर प्रौडि- मानीयमानो रसादिवाक्यार्थ । न चापदार्थस्य वाक्यार्थत्वं नास्तीति वाच्यम् । कार्यपर्यवसानिलात्तात्पर्यशक्के । तथाहि पौरुषेयमपौरुषेयं चास्यं सर्व कार्य- परम् । अतत्परत्वेऽनुपादेयलादुन्मत्तादिवाश्यवकाव्यशब्दाना चान्वयव्यति. रेशभ्या निरविरायमुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपायप्रतिपादकयो प्रवृत्तिविष- यो प्रयोजनान्तरानुपलब्धे सानन्दोतिरेव कार्यत्वेनावधार्यते । तदुर्ति. निमित्तत्वं च विभावादिसस्टस्य स्थायिन एवावगम्यते । अतो वाक्यस्याभि- पानशक्तितेन देन रसेनाकृष्यमाणा तत्तत्वार्थापेक्षितानान्तरविमावादिप्रतिपा- दनद्वारा सपर्यवसागितामानीयते । तत्र विभावादयः पदार्थस्थानीयावत्संसृष्टो रत्यादिवाक्यार्थः । तदेतत्कायवाक्य यदीयं ताविमो पदार्थवास्यायों। चैव सति गीतादिवत्सुखजनकत्वेऽपि वाचवावस्भावानुपयोग. । विशिष्टषि- भावादिसामग्रीषिदुपामेव तथाविधरतादिभावनावतामेव खादोद्भुतेखदनेना- तिप्रसझोऽपि निरस्त । ईदृशि च वाक्यार्थनिरूपणे परिकल्पिताभिधादिशकि- दशेनैव समतवाक्वार्थानगते. शत्यन्तरपरिकल्पनं प्रयासः । यथावोचाम कान्यनिर्णये- .'तात्पर्यानतिरेकाच बपक्सस न प्वनि । किमुतं स्वादश्रुतार्थतात्पर्येऽन्योतिरूपिणि । विपं भक्षय पूर्वो यश्चैवं परमुतादिषु । प्रसन्यते प्रधानताद्धानिवं केन वार्यवे॥ पनि सार्यविश्रान्त वारयनर्यान्तराभयम् । तत्परत्वं सविधान्ती तन विधान्यसभवात् ।। एतावत्येव विधान्तिस्तासर्यस्येति किं कृतम् । सावकार्यप्रसारिसात्तापर्य न तुटातम् ॥ धम धार्मिक विश्रयमिति ननिस्तारसदे। निर्याइत्ति कयं वास्वं नियमुपसर्पति ॥ न ·दशरूपके प्रतिपायम्य विधान्तिरपेक्षापूरणारादि । वक्तुर्विवक्षितप्राप्तरविधान्तिर्न घा कथम् ॥ पौरषेयस वाक्यस्य विवक्षा परतन्त्रता। पाभिप्रेतवात्सर्यमत पायस युज्यते॥' इति । अतो न रसादीनो काव्येन सह व्यायन्यपकभाव । तिहिं भाव्यभा- घकसबन्धः । काव्य हि भायकम् । भाव्या रसादयः । ते हि खतो भवन्त एव भावकेषु विशिष्टविभावादिमता काव्येन भाव्यन्ते। न चान्यत्र शब्दान्तरेषु भाव्यभावकलक्षणसपन्धाभावात्कायसन्देष्वपि तथा भाव्यमिति वाच्यम् । भावनाकियावादिभिस्तथाङ्गीकृतलात् । किंच मा चान्यन तथास्तन्वयव्यति. रेकाभ्यामिह तथावगमात् । तदुफम्- 'भावाभिनयसपन्धान्भारयन्ति रसानिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विनेया नाव्ययोनृभिः ॥' इति । कथं पुनरगृहीतसंवन्धेभ्य पदेभ्य स्थाय्यादिप्रतिपत्तिरिति चटोके तथाविधायुक्तस्त्रीपुसादिषु रलायविनाभावदर्शनादिहापि तथोपनिवन्धे सति रस्यायविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकरावणादभिधेयाविनाभावेन राक्षणिकी रत्यादिप्रतीतिः । यथा च काव्याघस्य रसभावक्त्वं तथा वक्ष्यामः । रसः स एव स्वायत्वादसिकस्यैव वर्तनात् । नानुकार्यस्य वृत्तत्वात्काव्यस्यातत्परत्वतः॥ ३८ ॥ द्रुष्टः प्रतीतिौडेारागद्वेषप्रसङ्गतः । लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येच दर्शनात् ॥ ३९ ॥ काव्यार्थीपप्लावितो रसिकवर्ती रत्यादि स्थायीभाव स इति प्रतिनिर्दिश्यते । सच खाद्यता निर्भरानन्दसविदात्मतामापायमानो रसो रतिकवावि वर्तमा- नखानानुकार्यरामादिवती वृत्तवात्तस्य । अथ शन्दोपहितरूपत्वेनावर्तमानस्यापि वर्तमानवदवभासनमिष्यत एव । तथापि तदवभासस्थासदादिभिरनुभूयमान- बादसत्समताखादं प्रति विभावत्वेन तु रामादेर्वर्तमानवदवभासनमिप्यत एव । किंच न काव्यं रामादीना रसोपजननाय कविभि प्रवर्त्यते । अपि तु सहृदयानानन्दयितुम् । स च समस्तभावकखसवेद्य एव । यदि चानुकार्यस्य रामादे भृङ्गार स्यात्ततो नाटकादौ तद्दर्शने लौकिक इस नायके झारिणि खकान्तासयुके दृश्यमाने सारवानयमिति प्रेक्षकाणा प्रतीतिमात्रं भवेन्न रसाना खाद ससुरुषाणां च लनेतरेपा लसूयानुरागापहारेच्छादय प्रसज्ये- रन् । एवं च सति रसादीनां व्ययलमपास्तम् । अन्यतो लम्धसत्ताकं वस्व- न्येनापि व्यज्यते । प्रदीपेनेव घटादि । न तु तदानीमेवाभिव्यञ्जकलाभिमतरा- पाय खभावम् । भाव्यन्ते च विभावादिमि प्रेक्षकेषु रसा इलावेदितमेव । ननु च सामाजिकाभयेषु रसेषु को विभाव । कथं च सीवादीनां देवीना विमावत्वेनाविरोष उच्यते।

·१७ चतुर्थः प्रकाशः। धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः। विभावयति रत्यादीन्स्वदन्तै रसिकस्य ते ॥१०॥ न हि कवयों योगिन इव प्यानचक्षुषा घ्याता प्रातिलिरामारीनामवस्था इतिहासवदुपनिबध्नन्ति । किं तहिं सर्वलोकसाधारणाः खोपेक्षाहतसविषयो धीरोदात्तावस्याः क्वचिदाश्रयमात्रदाविन्यो दधति । ता एव च परित्यकरिशेपा रसहेतवः। तत्र सीतादिदादा परिलचजनतनयादिविशेषाः स्त्रीमानवाचिनः किन- यानिटं कुयुः । किमयं वद्युपारीयन्त इति चेदुच्यते- क्रीडतां मृण्मयैर्यद्वदालानां द्विरदादिमिः॥४१॥ स्त्रोत्साहः स्वदते तद्वच्छोतॄणामर्जुनादिमिः । एतदुत भवति । नात्र टौकिकारादिवरूपादिविभावारीनामुपयोगः । कि तह प्रतिपादितप्रकारेण टल्किरमविटक्षणत्वं नाट्यरसानाम् । यदाह- 'अटी नाट्यरसाः स्मृता' इति । काव्यार्थभावनास्त्रादो नर्तकस्य न वार्यते ॥ ४२ ॥ नतंकोऽपि न लौकिकरसेन रमवान्मवति । तदानी भोग्यत्वेन खमहिला- दरग्रहमाकाबायंभावनया बलदादिवत्काब्यरसासादोऽसापि न वार्यते । कथं च काव्यासादोद्भूतिः किमारमा चासाविति व्युत्तायते- स्वादः काव्यार्थसंमेदादात्मानन्दसमुद्भवः । बिकाशविलरक्षोभविक्षेपः स चतुर्विधः ॥४३॥ शृङ्गारवीरबीभत्सरीदेषु मनसः क्रमात् । हास्याद्भुतमयोत्कर्षकरुणानां त एव हि ॥ ४ ॥ अतस्तजन्यता तेपामत एवावधारणम् । काव्यान विभावादि संमटल्याव्यात्मकेन मावचेतसः संमेदेऽन्योन्यतं. चलने प्रसत्तनिवस्वपरविमाने सति प्रबलतरखानन्दोद्भूतिः खादः । तन्य च मानान्यान्मकत्वेऽपि प्रतिनियताविमादादिकारगजन्यत्वेन समेदेन चतुर्पा वि. तमूनयो भवन्ति । यथा--गद्वारे विकासः, करे विखरः, बीमन्से क्षोमः, रोदे विशेष इति । तदन्येश चनुमा हाम्याहृतमयानककरणानां ससानग्रोल- ज्यपरिपोवाणा त एव चतारो विनासायाचतम संमेदाः।यत एव- द्वारादि भवेदासो रोदाय करणो रसः । बीराचवाहतोत्पत्ति भत्साच भयानरः।' इति । हेतुनुमद्भाव एव सभेदापेक्षया दर्शिदो न कार्यकारणमावानिमाये तेषां कारणान्तरजन्दतात् । 'शारानुतिर्मा तु स हाम्य इति अतितः।' इलादिना विकासादिशेने कलस्यैव स्फुटीकरणाघारमनप्पट एकाविति दाना मावाद । ननु च युर मारकीरहासादित प्रमोदात्मय माया ·दशरूपके धसभेदादानन्दोद्भव इति । करणादौ तु दुःसात्मकत्वे कयमिवासी प्रादुष्यात् । तथाहि । तर करणात्ममाव्यश्रयणादु सानिमावोऽश्रुपातादयश्च रविकाना- मपि प्रादुर्भवन्ति । न चैतदानन्दात्मकत्वे सति युज्यते । सत्यमेतत् । किंतु . तादृश एवासावानन्द मुरादु खारमको यथा प्रहरणादिषु सभोगावस्थाया कुट- मिते स्त्रीणामन्यच लौकिकाकरुणाकाव्यकरण । तयासनोत्तरोत्तरा रसिकाना प्रतय । यदि वा लोकिरकरणवद्दु सात्मकलमेवेह स्यात्तदा न कश्चित्तम प्रयतेत । तत कारुण्यकरसाना रामायणादिमहाप्रवन्यानामुच्छेद एव भवेद- श्रुपातादयश्चेति वृत्तवर्णनाकर्णनेन विनिपातितेषु लोकिस्बैकव्यदर्शनादिवत्प्रेक्ष- काणा प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते । तस्मादसान्तरवत्करणस्याप्यानन्दात्मक- खमेव । ननु शान्तरसस्यानभिधेयखाद्यद्यपि नाट्येऽनुप्रवेशो नाति तथापि सूक्ष्मा- तीतादिवस्तूना सर्वपामपि शब्दप्रतिपाद्यताया विद्यमानलात्काव्यविषयत्व न निवार्यते । अतस्तदुच्यते- रामप्रकों निर्याच्यो मुदितादेस्तदात्मता ॥ ४५ ॥ शान्तो हि यदि तावत्- 'न यत्र दुसं न मुसं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च बाचिदिच्छा । रसस्तु शान्त कथितो मुनिन्द्र सर्वेषु भावेषु शमप्रधान ॥' इत्येवलक्षण , तदा तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मखरूपापत्तिलक्षणाया प्रादुर्भावा. त्तस्य च सरूपेणानिर्वचनीयता । तथाहि श्रुतिरपि 'स एप नेति नेति' इत्यन्या- पोहरूपेणाह । न च तयाभूतस्य शान्तरसस्य सहृदयाः खादयितारः सन्यथ तदुपायभूतो मुदितामैत्रीरुणोपेक्षादिलक्षणस्वस्य च विकाश विस्तारक्षोभविक्षेप- रूपतवेति । तदुक्त्येव शान्तरसास्वादो निरूपित । इदानी विभावादिविषयावान्तरकाव्यव्यापारप्रदर्शनपूर्वक. प्रकरणेनोपसंहारः प्रतिपाद्यवे- पदार्थरिन्दुनिवेदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः ! काव्याद्विमावसंचार्यनुभावप्रख्यतां गतः ॥ ४६॥ भावितः स्वदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः । अतिशयोचिरूपकाव्यव्यापारहितविशेपेचन्दाद्यैरुद्दीपनविभावै प्रमदाप्रमृति- भिरालम्बनविभावनिर्वेदादिभिव्यभिचारिमा रोमाञ्चाश्रुभूक्षेपकटाक्षायैरनुभाव- रवान्तरव्यापारतया पदार्थीमूतवाक्यार्थ स्थायीभावो विभाषितो भावरूपता. मानीत. खदते स रस इति प्रावप्रकरणे तात्पर्यम् । विशेपलक्षणान्युच्यन्ते-तत्राचार्येण स्थायिनां रत्यादीनां बारादीना च पृथग्लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनोदितानि । अत्र तु- लक्षणक्यं विमावैक्यामेदाद्रसमायोः ॥४७॥ कियत इति वाक्यशेप ।

·चतुर्थः प्रकाशः। तत्र तावच्घृङ्गार रम्यदेशकलाकालवेपभोगादिसेवनैः। प्रमोदारमा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः। प्रहप्यमाणा शृङ्गारो मधुरागविचेष्टितैः॥४८॥ इत्यमुपनिवध्यमानं काव्यं शृङ्गारासादाय प्रभवतीति । कव्युपदेशपरमेतत् । तत्र देशविभावो यथोत्तररामचरिते- 'सरति सुतनु तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपयांसुस्थयोस्तान्यहानि । सरति सरसतीरां तत्र गोदावरी वा सरति च तदुपान्वेष्वावयोर्वर्तनानि ।' कलाविभावो यथा- 'हस्तरन्तर्निहितववनैः सूचित सम्यगर्थः पादन्यासलंयमुपगतस्तन्मयत्वं रसेपु । शासायोनिर्मूदुरभिनय. पड्विकल्पोऽनुत- भवि भावे नुदति विपयारागवन्ध स एव ॥" यथा च- 'व्यक्तिय॑जनधातुना दशविधेनाप्यत्र लक्ष्यामुना विस्पटो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्ननिधाय लयः। गोपुच्छपमुखा. कमेण गतयस्तिसोऽपि सपादिता- स्तत्त्वौधानुगताश्च वायविषय सम्यक्त्रयो दर्शिताः॥' कालविभावो यथा कुमारसभवे- 'असूत सद्य. कुसुमान्यशोक स्कन्धात्प्रभूत्येव सपल्लवानि । पादेन चापेक्षत सुन्दरीणां सपर्कमातिषितनूपुरेण ॥' इत्युपक्रमे- 'मधु द्विरेफ कुसुमैकपात्रे पपी प्रिया सामनुवर्तमानः। गरेण सस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकायत कृष्णसारः॥" वेषविभावो यथा तनव- "अशोकनिर्भत्सितपद्मरागमाकृष्टहेमद्युविकर्णिकारम् । मुलाकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ति ।' उपभोगविमावों यथा- 'चधुलप्तमपोकणं कवतितस्ताम्बूलरागोऽधरे विधान्ता कयरी कपोलफलके लुसव मात्रद्युतिः । जाने सप्रति मानिनि प्रणयिना कैरप्युपायकम- भमो मानमहातरुतरनि ते चेत स्थळीवर्धितः ॥' प्रमोदात्मा रविर्यमा माउदीमाधवे- 'अगति जयिनसे ते मावा नवेन्दुकलादय. प्रकृतिमधुराः सन्त्यैवान्ये मनो मदपन्ति ये।

·१०० दशरूपके मम तु यदिय याता लोके विलोचनचन्द्रिका- नयनविषयं जन्मन्येक स एव महोत्सव. ॥" युवतिविनावो यथा मालविकाग्निमित्रे- 'दीर्घाक्ष शरदिन्दुकान्ति वदन पाहू नतावंसयोः सक्षिप्त निविहोमतस्तनमुरः पा प्रमृष्ट इव । मध्य पाणिमितो नितम्ब जघनं पादावरालाद्गुली छन्दो नर्तयितुर्ययैव मनस. स्पर्ट तथास्या वपुः ॥ यूनोविभावो यथा मालतीमाघवे-- 'भूयो भूय सविधनगरीरम्यया पर्यटन्तं दृष्ट्या दृष्ट्वा भवनवलभीतुमयातायनम्था । साक्षात्काम नवमिव रतिर्मालती माधव य- गाढोत्कण्टा ललितललितैरतवैखाम्यतीति ॥' अन्योन्यानुरागो यया तत्रैव- 'यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृत्तशतपत्र निभ वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाद निखात इव मे हृदये कटाक्ष मधुराजविचेटितं यथा तत्रैव- 'स्तिमितविकसितानामुल्लमडूलताना मसणमुकुलिताना प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रविनयननिपाते किंचिदाकुचिताना विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥" ये सत्त्वजाः स्थायिन एव चाष्टी त्रिंशत्रयो ये व्यभिचारिणश्च । एकोनपञ्चाशदमी हि मावा युक्त्या निबद्धाः परिपोपयन्ति । आलस्यमौम्यं मरणं जुगुप्सा तस्याश्रयाद्वैतविरुद्ध मिष्टम् ॥४९॥ जयस्त्रिंशत्यभिचारिणश्वाटी स्थायिन अष्टौ सात्त्विराश्वेत्येकोनपञ्चाशत् । युक्ताङ्गत्वेनोपनिषध्यमाना शृद्धारं सपादयन्सार स्यौप्यजुगुप्सामरणादीन्ये- कालम्वनविभावाश्रयत्वेन साक्षादगत्वेन चोपनिवघ्यमानानि विरुध्यन्ते । प्रकारान्तरेण चाबिरोध प्राक्प्रतिपादित एव । विभागस्तु- अयोगो विप्रयोगश्च संभोगश्चेति स निधा। अयोगविप्रयोगविशेपलाद्विप्रलम्भस्यतरसामान्यामिधायित्वेन विप्रलम्भशन्द उपचरितवृत्तिमी भूदिति न प्रयुक्तः । तथाहि । दत्त्वा सकेतमप्राप्तेऽवष्यति- क्रमे साध्येन नायिकान्तरानुसरणाच विप्रलम्भशब्दस्य मुख्यप्रयोगो पश्च- नासित। तपायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेफचित्तयोः॥५०॥ पारतध्येण देवादा विप्ररुपांदसंगमः। योगोऽन्योन्यसीकारसदभावस्तयोग । पारतध्येण विप्रादेवपियाया- ·चतुर्थः प्रकाराः। १०१ वात्सागरिकामालत्योर्वत्सराजमाधवाभ्यामिव देवागौरीशिवयोरिवासमाग- योगः। दशावस्यः स तत्रादावमिलापोऽथ चिन्तनम् ॥ ५१॥ स्मृतिर्गुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसंज्यराः। जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम् ॥५२॥ अमिलापः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे। दृष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ॥५३॥ साक्षात्मतिकृतिस्वमच्छायामायासु दर्शनम् । श्रुतिर्व्याजात्सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः॥५४॥ अभिलायो यया शाकुन्तले- 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदायमस्यामभिलापि मे मनः। सता हिसदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्त करणप्रवृत्तयः ॥' विस्मयो यथा- 'खनावालोक्य तन्वयाः शिर कम्पयते युवा । तयोरन्तरनिर्ममा दृष्टिमुत्पाटयन्निव ॥' आनन्दो यया विद्धशालभलिकायाम्- "सुधावप्रासरुपवनचकोरः कवलितां किरज्योत्सामच्छा लवलिफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराप्र प्रहिणु नयने तकय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥' साध्वस यया कुमारसमवे- "तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाइयष्टिनिक्षेपणाय पदमुदतमुहन्ती । मार्गाचलव्यतिकराकुलिवेव तिन्युः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।' यया वा- 'व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका । सेवते स शयनं परामुखी सा तयापि रतये पिनाकिनः ॥' सानुमावविमावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः। गुणकीर्तनं तु सध्वान व्याख्यातम् । दशावस्थत्यमाचाः प्रायो वृत्त्या निदर्शितम् ॥ ५५ ॥ महाकविप्रवन्धेषु दृश्यते तदनन्तता। हटे श्रुतेऽमिलापाच किं नौत्सुक्यं प्रजायते ॥५६॥ अप्राप्ती किन निवेदो ग्लानिः किं नातिविन्तनात् । शेयं प्रसन्नवानिवादि कामसूचादवगन्तब्यम् । २. 'काम्ये' इति पाठः. २. 'प्रयोगेषु' राति पाठ.. दिखातु- ·१०२ दशरूपके अप विप्रयोग विप्रयोगस्तु विश्लेपो रूढविनम्भयोद्विधा ॥ ५७ ॥ मानप्रवासमेदेन मानोऽपि प्रणयेययोः । प्राप्तयोरप्राप्तिर्विप्रयोग । तस्य द्वौ मेदौ-मानः प्रवासथ । मानविप्रयोग गोऽपि द्विविधप्रणयमान ईर्ष्यामानयेति । तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपावसितयोईयोः ॥ ५८ ॥ प्रेमपूर्वको यशीकार प्रणय । तद्भगो मान प्रणयमान । स च द्वयोनी यकयोभवति । तत्र नायकस्य यथोत्तररामचरिते- 'अस्मिन्नेव लतागृहे समभवस्तन्मार्गदत्तेक्षण: सा हंसः कृतकौतुका चिरमभद्रगोदावरीसैकते । आयान्या परिदुर्मनायितमिव खा वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुमलनिभो मुग्धः प्रणामाञलि. ॥' नायिकाया यथा श्रीवास्पतिराजदेवस्थ- 'प्रणयकुपिता दृष्ट्वा देवी ससभ्रमविस्मित- त्रिभुवनगुरभीला सद्य प्रणामपरोऽभवत् । नामितशिरसो गद्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतस्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ॥' उभयो प्रणयमानो यथा- 'पणअविआण दोहवि अलिअपसुत्ताण माणइन्ताणम् । पिचलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाण को मल्हो ॥' स्त्रीणामीयाकतो मानः कोपोऽन्यासङ्गिानि प्रिये । श्रुते धानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात् ॥ ५९ ॥ उत्स्वनायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनकल्पितः। विधानुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः ॥ ६॥ ईर्ष्यामान पुन, स्त्रीणामेव नायिकान्तरसहिनि खकान्ते उपलब्धे सत्य न्यासह श्रुतो वानुमितो दृष्टो वा स्यात् । तत्र श्रवण सखीवचनात्तस्या विश्वा. स्यत्वात् । यया ममैव- 'मुन्न व नवनीतकापहृदया केनापि दुर्मश्रिणा मध्यव प्रियकारिणा मधुमुखेनास्मामु चण्टीकृता । कि त्वेतद्विमृश क्षण प्रणयिनामेणाक्षि कसे हित किं धात्रीतनया वय किमु ससी किंवा किमसमुहृत् ॥' १. कोपावेशित' इति पाठ . २. 'प्रणयकुपितयोईयोरप्यटीकासुप्तयोमानवनोः । निश्चल निरुद्धनिश्वासदत्तकर्णयो को मत. ॥ इति च्छाया.

·चतुर्थः प्रकाशः। उत्स्वप्नायितो यथा रदस- "निर्ममेन मयाम्मति सरभरादाली समालिगिता केनालीकमिद तवाद्य कथितं राधे मुधा ताम्पति । इत्युत्खमपरम्परामु शयने भुला पचः शाणिः सव्याज शिथिलीकृतः कमलया कण्ठमहः पातु वः॥' भोगावानुमितो यथा- 'नपनखपदभई गोपयस्यंशुऊन स्थगयति पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसमर्शसी पिसर्पमवपरिमलगन्ध. केन शस्यो वरीतुम् ॥' गोनस्सलनकल्पितो यथा- 'कैलीगोताखलणे विकुप्पए केअवं अआणन्ती। दुइ उअसु परिहासे जाआ सचं विअ परण्णा ॥' दृष्टो यथा श्रीमुनस्य- 'प्रणयपिता दृष्टा देवी ससंभ्रमविस्सित- त्रिभुवनगुरुभीत्या सय प्रणामपरोऽभवत् । नमितशिरसो गदालोके तया चरणाइता- ववतु भवतस्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ॥' यथोत्तरं गुरुः पद्मिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साना मेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः ॥ ३१ ॥ तत्र प्रियवचः साम भेदस्तत्सत्युपार्जनम् । दानं व्याजेन भूपादेः पादयोः पतनं नतिः॥२॥ सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम् । रभसत्रासहपादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम् ॥ ६३ ॥ कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः। तत्र प्रियवच. सान यथा ममैव- 'स्मितज्योत्स्नाभिले धवलयति विश्व मुखशशी दसते पीयूपदवमिव विमुगन्ति परितः। भपुले लावण्य फिरवि मधुर दिक्षु तदिदं कुतते पारुष्यं भुतनु हृदयनाय गुणितम् ॥ यथा वा- 'इन्दीवरेण नयन मुरामम्युजेन कुन्देन दन्तमघरं नवपाहवेन । अङ्गानि चम्पकदलै स विधाय वैधा. कान्ते कथं रचितमानपटेन चेतः ।।' १. कलीगोत्ररसलने विकुप्यति तिरमजानन्दी। दुष्ट पश्य परिहास जाया ससमिव परदिवा तिच्याया.

·१०४ दशरूपके नायिकाससीसमावर्जनमेदो यया ममैव- 'कृतेऽप्याज्ञामने कयमिव मया ते प्रणतयो धृता सिसा हस्ते विएजनि रुपं मुन्नु पहुश.। प्रकोप घोऽप्यन्य. पुनरयमसीमाद्य गुणितो वृथा यत्र निग्या प्रियसहचरीणामपि गिरः॥ दान व्याजेन भूपादेर्यथा माघे- 'मुहुरुपहसितामिवालिनादवितरसि न. कलिग किमर्थमेनाम् । अधिरजनि गतेन धाग्नि तस्या शठ कठिरेव महास्वयाय दत्त..' पादयोः पतनं नतिर्थया- 'णेरकोडिविलग्ग चिहुरं ददअस्स पाअपडिअस्स । हिअअ माणपउत्य उम्मोअत्ति चित्र कहे॥' उपेक्षा तदवधीरणं यया- ' किंगवेन युक्तमुपैवें नेश्वरे परूपता ससि सादी। मानयनमननीय कथं वा विप्रियाणि जनयमनुनेय ॥' रभसत्रासहपादे रसान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव- "अभिव्यकालीक. सक्लविफलोपायविभव. श्चिरं ध्याला सद्य कृतकृतम्सरम्भनिपुणम् । इत पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सत्रास सहसा ताटेपा धूर्तः सितमधुरमालिकति वधूम् ॥ अय प्रवासनिप्रयोग कार्यतः संभ्रमाच्छापात्प्रयासो मिनदेशता ।। ६४॥ द्वयोस्तत्राथुनिःश्वासफायलम्बालफादिता । सच भावी भयन्भूतस्त्रिधाद्यो धुद्धिपूर्वकः ॥ १५ ॥ आद्य कार्यज समुद्रगमनसेवादिकार्यवशमती युद्धिपूर्वक लाभूतभविष्य- द्वर्तमानतया त्रिविध । तत्र यास्यत्प्रवासो यथा- 'होन्तपहियरस जाया थाउटणजीभधारणरहस्यम् । पुच्छन्ती ममह घर परेमु पिअविरहसहिरीआ ।' गच्छत्प्रवासो यथामशतके-- "प्रहरपिरती मध्ये वाहसतोऽपि परेऽयदा दिनकृति गते वास्त नाथ समद्य समेष्यसि । १. 'नारकोटिविम्म चिकुर दयितस्य पादपतितस्य । हृदय मानमहोत्थमुन्मुत्तमित्येव कथयति' इति च्छाया. २. भविष्यत्पयिकस्य जाया घायु क्षणनीवधारणहम्यम् । पृच्छन्दी प्रमति गृहादृहेषु प्रियरिरहमहीका ।। इति च्याया।

·चतुर्थः प्रकाशः। १०५ इति दिनशतप्राप्यं देश प्रियस्य रियासतो हरति गमनं बालालापैः सवाष्पगलबलः ॥' यथा वा तत्रैव- 'देवौरन्तरिता शतश्च सारेतामुवीमृतो कानन यनेनापि न याति लोचनपयं कान्वेति जाननपि । उनीवश्चरणार्धरुद्धवसुध कृलाश्रुपूर्णे रशी तामाशां पयिकस्तथापि किमपि ध्याला चिरं विधति' गतप्रवासो यथा मेघदूते- "उत्सोमा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मगोवा विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा । तश्रीमादी नयनसलिलैः सारयिला कथंचि. द्भूयो भूयः खयमपि कृतां मूर्च्छनां विलरन्वी ' आगच्छदागतयोस्तु प्रवासामावादेष्यत्प्रवासस्य च गतप्रवासाविशेषात्र- विध्यमेव युक्तम् । द्वितीयः सहसोत्पनो दिव्यमानुपविप्लवात् । उत्पातनिर्घातवातादिजन्यविलवात्परचकादिजन्यविप्लवादा बुद्धिपूर्वकलादेक- रूप एव संभ्रमज प्रवास । ययोर्वशीपुरूरवमोनिकनोवैश्याम् । यथा च कपा- लकुण्डलापहृताया मालला मालतीमाधवयोः । स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि ॥६६॥ यथा कादम्वर्या वैशंपायनस्येति । मृते त्वेकत्र यत्रान्यः प्रलपेच्छोक एव सः। व्याधयत्वान्न शृङ्गारः प्रत्यापाने तु नेतरः॥६७ ॥ ययेन्दुमतीमरणादजस्य करण एव रघुवशे। कादम्वा तु प्रथमं करुण भाकाशसरसवीवचनापूर्व प्रवासकार एवेति । तत्र नायिका प्रति नियम प्रणयायोगयोरुका प्रवासे प्रोपितप्रिया। कलहान्तरितेायां विप्रलन्धा व खण्डिता ॥ ६८॥ अथ समोग- अनुकलौ निपेवेते यत्रान्योन्य दिल्यासिनो.।. दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्वितः ॥ ६९ ॥ ययोत्तररामचरिते- 'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासतियोगादविरदितकपोलं बल्पतोरक्रमेन । सपुलकपरिरम्मव्यातकदोनोरविदितगतयाना रामिरेव व्यरसीत् ।' १. निरामया' इति पाउ:.

·१०६ दशरूपके अथवा । 'प्रिये, किमेतत् । विनिश्चेतु शक्यो न मुखमिति वा दु समिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विपविसर्पः किमु मद । तव स्पर्शे स्पर्श मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकार कोऽप्यन्तडयति च तापं च पुरुते ।।' यथा च ममैव- 'लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरूदयामले वर्षाणामिव ते पयोघरभरे तन्वति दूरोभते । नासावंशमनोहकेतकतनुबूंपनगर्नोल्स- त्पुपश्रीखिलक सहेलमलकै रिवापीयते ॥' चेप्यास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योपिताम् । दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपा. प्रियं प्रति ॥ ७० ॥ ताच सोदाहृतयो नायकप्रकाशे दर्शिता । रमयेचाटुकृत्कान्त. कलाक्रीडादिमिश्च ताम् । न ग्राम्यमाचरेकिचिन्नर्मभ्रंशकरं न च ॥७२॥ ग्राम्य सभोगो रने निपिद्धोऽपि काव्येऽपि न कर्तव्य इति पुनर्निपिप्यते । यथा रजावल्याम्- 'स्पृष्टस्लयैप दयिते स्मरपूजाव्याहवेन हरवेन । उद्भिपापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यतेऽशोक. ॥' इत्यादि । नायकनायिकाकैशिकीगृत्तिनाटकनाटिकालक्षणाद्युकं कविपरम्परा- वगतं स्वयमौचित्यसभावनानुगुण्येनोत्प्रेक्षितं चानुसदधान मुकवि हार- मुपनिवनीयात् । अप वीर- वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्व- मोहाविपादनयविसयविक्रमाद्यैः। उत्साहभूः स च दद्यारणदानयोगा. बेधा फिलात्र मतिगर्यधृतिप्रहाः ॥ ७२॥ प्रतापविनयादिभिर्विभावित करणायुद्धदानायरनुभावितो गतिही- मस्मृतिमति वितर्कप्रभृतिभिर्भावित उत्साह स्थायी वदवे भावकमनोवि. सारानन्दाग्न प्रसवतीत्येप वीर । तन्न इसपहीलो रक्षा नामाप्ने जीत- वाहनस्य । युद्धवीरो वीरचरिते रामस्य । दानवीरः परशुरामबलिप्रमृतीनाम् । 'साग सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनियजिदानावधिः' इति । 'सर्वप्रन्यिविमुक्षसधि विकसक्ष स्फुरत्वानुभं नियंमाभिसरोजाइमलमुटीगम्भीरसामध्वनि ।

·चतुर्थः प्रकाशः। १०७ पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं पायावः कमवर्धमानमहिमाश्चयं मुरारेर्वपुः ।' यथा च मनैव- 'लक्ष्मीपयोधरोत्माकुमारुणितो हरे। बालेरेप स येनाल भिक्षापात्रीहव. करः।' विनयादिषु पूर्वमुदाहृतमनुस्धेयम् । प्रतापगुणावर्जनादिना वीराणामपि भावात्रै प्रायोवादः । प्रस्खेदरकवदननयनादिकोषानुभावरहितो युद्धवीरोऽन्य- या रौद । अथ बीभत्स.- वीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमथुप्रायैर्जुगुप्सैकभू- रुद्वेगी रघियन्त्रकीकसवसामांसादिमिः क्षोभणः । वैराग्याजघनस्तनादिषु धृणागुद्धोऽनुभावैवतो नासावऋविकूणनादिमिरिहावेगार्तिशङ्कादयः ॥७३॥ असन्ताहृयः कृमिपूतिगन्धिप्रायविभावैद्भुतो जुगुप्सास्थायिभावपरिपोपण- लक्षण उद्वेगी बीमत्सः। यथा मालतीमाघवे- 'उत्कृलोत्कृत्य कृत्ति प्रथममय पृथूछोपभूयाति मांसा- न्यसस्फिक्पष्टपिण्डाद्यवयवसुलभान्युप्रपूतीनि जग्ध्वा । माः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरफ करक्षा- दहस्थादस्थिसस्थं स्थपुटगतमपि ऋयमव्यप्रमत्ति । रुधिराअवसाकोसमासादिविमावः क्षोमणो वीमत्सः। यथा बीरचरिते- 'आत्रप्रोतबृहत्तपालनटक्क्रूरवणकरण- प्रायतितारेभूषणरवैराधोपयन्सम्वरम् । पीतोच्छर्दितरतकर्दमघनप्राग्मारधोरोद्धस- घालोलस्तनभारभैरववपुर्वन्धोतं धावति ।' रम्येश्वपि रमणीयजपनस्तनादिषु वैराग्यामृणाशुद्धो वीमत्सः । यथा- "लाला वासवं वेत्ति मासपिण्डौ पयोधरी। मासास्थिकूट जपनं जन. काममहातुरः ॥' न चायं शान्त एव विरसो यतो वीभत्समानो विरज्यते। अय रोदः- मोधो मत्सरवैरिकतमयैः पोषोऽस्य रौद्रोऽनुजः सोमः स्वाधरदशकम्पभृकुटिस्वेदास्यरागैर्युतः। शस्त्रोल्लासचिकत्यनांसधरणीधातप्रतिज्ञानहै- रग्रामपंमदी स्मृतिश्चपलतासूयौग्यवेगादयः॥ ७ ॥ १. "युद्धे पति पारः ·१०८ दशरूपके मात्सर्यविमावो रोद्रो यथा वीरचरिते-- 'स्व ब्रह्मवर्चसघरो यदि वर्तमानो यद्वा खजातिसमयेन धनुर्धरः स्थाः। स्प्रेण भोस्खव तपतपसा दहामि पक्षान्तरस्य सदृशं परशुः करोति ॥' वैरिवकृतादियथा वेणीसहारे- 'लाक्षागृहानलविषामसभाप्रवेश प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशा स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्रा ।' इत्येवमादिविभावै प्रखेदरकवदननयनायनुभावरमपांदिव्यभिचारिमि क्रोध- परिपोपो रोद । परशुरामभीमसेनदुर्योधनादिन्यवहारेषु वीरचरित-वेणीसहारा- देरनुगन्तव्य । भय हास्य- विकृताकृतिवाग्वेपरात्मनोऽथ परस्य था। हासः स्यात्परिपोपोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥७॥ आत्मस्थान्विकृतवेपभाषादीपरस्थान्वा विमावानवलम्बमानो हासस्वत्प- रिपोपारमा हास्यो रसो धधिष्टानो भवति । स चोत्तममध्यमाधमप्रकृतिभेदा. स्पद्विध । आत्मस्थो यथा रावण- 'जात मे पहषेण भसरजसा तचन्दनोलन हारो वक्षति यससूनमुचित किया जटाः कुन्तला । रुद्राक्ष सकले. सरनवलयं चित्राशुकं वल्कलं सीतालोचनहारि करिपतमहो रम्यं वपु कामिन. ॥' परस्थो यथा- 'भिक्षो मासनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना कि ते मद्यमपि प्रिय प्रियमहो वाराहनाभिः सह । वेश्या द्रव्यरुचि कुतस्तव धन द्यूटेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो दासस्य कान्या गति ।' सितमिह विकासिनयनं किंचिलक्ष्यद्विजं तु हसितं स्यार मधुरस्यरं विहसितं सशिराकम्पमिदमुपहसितम् ।। ७६ । अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताहं भवत्यतिहसितम्। द्वे द्वे हसिते चैपां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः ॥ ७७ ॥ उत्तमस्य म्बपरन्थविकारदर्शनाम्मितहसिते मध्यमस्य विहसितोपहनिवे मस्यापहसिताविहलिते। उदाहृवय स्वयमुत्प्रेक्ष्या । व्यभिचारिणश्चास्य- निद्रालस्यश्रमग्लानिमूच्छाश्च सहचारिणः । थयाद्रुत.- अतिलोकैः पदार्थः स्याद्विसयात्मा रसोऽद्भुतः ॥ ७ ॥ -.--- ·-~- चतुर्थः प्रकाशः। १०२ कर्मास्य साधुवादाचवेपथुस्त्रेदगद्गदाः। हवेगधृतिमाया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥७९॥ लोकसीमातिहत्तपदार्यवर्णनादिविभावितः साधुवादानुभावपरिपुष्टो वि. सवः स्थायिमावो हविगादिभावितो रसोऽद्रुतः । यथा- 'दोर्दण्डाचितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभवोद्धत- एड्वारम्वनिरार्यवालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलट्रह्माण्डमाण्डोदर- भ्राम्यन्पिग्डितचण्दिमा कथमसी नाद्यापि विनाम्यति ॥" इत्यादि। अय भयानक विकृतस्वरसत्वादेर्भयभावो भयानकः। सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोपवैचित्त्यलक्षणः । दैन्यसंभ्रमसंमोहत्रासादिस्तत्सहोदरः ॥ ८ ॥ रौदहान्दश्रवणादौदसत्त्वदर्शनाच भयस्थायिभावप्रभवो भयानको रसः । त्रि सर्वाइवेपथुप्रभृतयोऽनुभावा. । दैन्यादयस्तु व्यभिचारिण । भयानको यया गगुदाहृत 'शत्रमेतत्समुत्सृज्य कुजीभूय शनैशने। यथायथागतेनैव यदि दानोपि गम्यताम् ॥' यया च रत्नावल्याम्-'नटं वर्षवर 'इलादि। यथाच- "खगेहात्पन्थान तत उपचितं काननमयो गिरि तस्मात्सान्द्रमगहनमलादपि गुहाम् । तदन्यद्वान्यहरमिनिविसमानो न गणय- खरातिःकालीये तव विजययात्रावक्तिधी.॥' अपकरण- इष्टनाशानिष्टाप्तौ शोकात्मा करुणोऽनु तम् । निःश्वासोच्छासरुदितस्तम्भमलपितादयः ॥ ८१ ॥ स्वापापरलारदैन्याधिमरणालस्यसंभ्रमाः। चिपादनडतोन्मादचिन्ताद्या व्यमिचारिणः ॥ ८२॥ इटस बन्धुपमतेविनाशादनिष्टस्य तु बन्धनादेः प्राप्त्या शोधकर्यजः करणः । तमन्विति तदनुभावनि श्वासादिश्यनम् । अभिचारिणश्च सापा. पलारादयः । इटनाशात्करभो यया कुमारसमवे- १. बनस्पति पाट.. २. 'दैव' इति पार:. ३. 'आहे. रवि पाट.

·११० दशरूपके 'अयि जीवितनाय जीवसीलभिधायोत्थितया तया पुर। ददृशे पुरुपाकृति क्षिती हरकोपानलभस केवलम् ॥' इत्यादि रतिप्रलाप । भनिष्टावाप्ते सागरिकाया पन्धनायधा रनावल्याम् । प्रीतिभन्यादयो भावा मृगयाक्षादयो रसाः। हपोत्साहादिपु स्पष्टमन्तर्भावाप्न कीर्तिताः॥ ८३ ॥ सटम्। पट्त्रिंशपणादीनि सामादीन्येकविंशतिः। लक्ष्यसंध्यन्तरागानि सालंकारेषु तेषु च ॥८ 'विभूषण चाक्षरसह तिश्च शोभामिमानौ गुणकीर्तनं च' इत्येवमादीनि पत्रिशरकाव्यरक्षणानि । 'साम मेद प्रदान च' इत्येवमादीनि सध्यन्तराण्ये. कविशतिरुपमादिप्विवालकारेषु हर्पोत्साहादिप्वन्तर्भावान पृथगुतानि । रम्य जुगुप्सितमुदारमथापि नीच. मुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यद्वाप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ॥ ८५॥ विष्णोः सुतेनापि धनंजयेन विद्वन्मनोरागनिवन्धहेतुः। आविष्कृतं मुञ्जमहीशगोष्टीवैदग्भ्यभाजा दशरुपमेतत् ॥ ८६ ॥ इति श्रीविष्णुसूनोधनिरस्य कृतौ दशरूपायरोके रसविचारो नाम चतुर्थ. प्रकाश. समाप्त । समाप्तश्यायं ग्रन्थः। १. 'रहमसध्यन्तराख्यानि' इति पार. २. भावात् ति पाट..

·दशरूपकावलोके प्रमाणत्वेन समुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामानि । अमरशतकम्-३९,४५,४६, ४७, ४९, ५०,५६, ५९, ८१, ८५, ८८,१०४. उत्तरचरितम् (उत्तररामचरित वा)--२३, ३२, ६५, ६७, ८०, ८३, ८६, ९९, १०२,१०५. उदात्तराघवम्-६०, ६३, ७०, ८१, ८७. कर्पूरमअरी-६६ कादम्बरी-१०५. कामसूत्रम्-१०१. काव्यनिर्णयः-९५. किरातम्-८६. कुमारसंभवम्-५२, ५४, ८६, ८९, ९३, ९९, १०१, १०८. छालितरामम्-२२, ६६, ६८ पनिकः (अवलोककत्)-३९, ४१, ४२, ४३, ४५, ५२, ५३, ५४, ५५, ५६, ५८, ७८,८६,८७,१०२,१०३,१०६,१०७. नागानन्दम्-३७, ४०, ४२, ४५, ५७, १०६. पद्मगुप्तः-५५. पाण्डवानन्दम्-६५. प्रियदर्शिका (प्रियदर्शना वा)-५९, ६१. वृहत्कथा (गुणाध्यनिर्मिता)-३४, ९०. भयाणः-५३. भरतमुनि:- भर्तृहरिः-७७. भर्तृहरिशतकम्-३६, ८१. भवभूतिः-३८. महाभारतम्-७०. मायम्-४५,८०,८२,८५,१०४. भालतीमाधवम्-१, ३५, ४०, ५०, ५४, ५८, ६०, ८४,९१, १९, १०५,१०७. मालविकाग्निमित्रम्-३२, ३६, ५०, ५५, ५८, ६२, १००. मुखः-१०३. मुद्राराक्षसम्- (वृहत्वयामूलम्)-३ -३४,६०,६८.

·११२
मृच्छकटिका-२४, ३७, ४८, ७२.
मेघदूतम्-१०५.
रघुः (रघुवंशो वा)-३५, ८८, १०५
रक्षावली-४, ५, ६, ७, ८, १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७,
१८,१९,२०, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९,
२९, ३०, ३१, ४५, ५८, ६, ६३, ६४, ६५,८०, ८.
१०६,१०९.
रामाभ्युदयम्-२४.
रामायणम्-४, ३३, ४०, ६०,७०, ९७.
वाग्पतिराजदेवः-१०२,
विकटनितम्या-९०
विक्रमोर्वशी-६५, ६६, १०५
विद्धशालमखिका-१०१
धीरचरितम्-८, ३२, ३५, ४१, ४२, ५९, ६०, ७०, ८०, ८०, ८३,
८०,८५,८८,८९,१०७, १०८
वेणीसंहारम्-५,८,९, १०, ११, १२, १३, १९, २०, २१,...
२३, २५, २६, २७, २८, २९, ३०,३१,६४, ८३,१०८.
शाकुन्तलम्-५२, ५३, ६३, ६९,१०१,
पट्सहस्रीकृत्-७७
हनुमन्नाटकम्-३६.

·दशल्पकावलोकोदाहत लोकानां मातृकावर्ण- क्रमेणानुक्रमणी। लोकार। पृष्ट। कविनाम अन्यनाम वा। वेणीसंहारे [अमरुशतके] ... ... ... ९१ ... ... २५ ७२ ४१ मालतीमाघवे वेणीसंहारे [उत्तररामचरिते] शाकुन्तले मम (घनिकस) [मालतीमाधो] विकटनितम्यायाः वेणीसंहारे वेणीसंहारे मम (धानेस) ... ... ... ...५८,१०४ कृपगमतिः कामं जीव्यात् अच्छिन्नं नयनान्तु अण्णहुणाहुनहेलिम अत्रान्तरे किमान वाग्विम अद्यत्र कि न नियमहं भद्रुतं मुखदुःखयोरनु .. अनामातं पुर्प किसलय अन्न-वैरपि संबतान... अब. कल्पितमनट अन्चामु ताबटुपमर्द अन्योन्यासालनिन्नाद्विप अप्रियाणि करोत्र अभियकाडीकः सकल अन्युद्गते शशिनि अन्युनतन्तननगेनयन अपमुदयति चन्द्रश्य अविजीवितुनायजीवमी अनिन्ति विदार्य अर्थिन्वे प्रकटीकृतेऽपि अलमलितनुमान्यव अशोकनिमंसिवपन असशरं मत्रपरिग्रह असून यः कुसुमान्दशोरः अतानेदविषयसका अन्दापानसमतमानि भन्निव उतारहे अन्याः मर्गविधी भागचागच्च सनं कुर आदानानानाने मात्मानमाटोस्तव मम (पनिकस) ... कुमारसंमये ११० ... ... वीरचरिते उत्तररामचरिते कुमारसंमवे.. शाकुन्तले कुमारसंभत्र [गोवर्धनस] रत्नावल्याम् उत्तररामचरिते [विक्रमोश्याम्] मन (यनिकन्य) रक्षायल्याम् . कुमारसंभो... ... ... १०२ ... ८७ ... ... ... ...

·११४ श्लोका । . ... ... ... " - ... ५९ ... ... .. ... कविनाम प्रन्यनाम वा । अमरशतके वीरचरिते वीरचरिते [अमरातके] [अमरशतके] वेणीसंहारे माये .. ... ... ८१ ४४ ... ... ... ... १२ ८६ ... ... ... ... ... ... ... ३७,४२ उत्तरचरिते ... ७८ आरप्रिसरावियस्य आनन्दाय च विलयाय आन्त्रप्रोतबृहस्रपाल आयस्ता कलह पुरेख आयाते दयिते मर आलापान्भ्रूविलासो थाशनग्रहणादकुष्टपरशो आश्टिरभूमि रसितार आसादितप्रक्टनिर्मल आहूतसाभिषेकाय इन्दीवरेण नयनं इय गेहे लक्ष्नीरियममृत इय सा लोलाक्षी त्रिभु उचित प्रणयो वर विहन्तुं उच्चसन्मण्डलप्रान्तरेख उसम्माननमुल्लसत् उत्कृत्योत्कृल कृत्ति उत्कृत्योत्कृल गर्भानपि उत्तारताडकोत्पातदर्शने उत्तिष्ट दूति यामो यामो उत्पत्तिर्जमदमित स ... उत्सङ्गे वा मलिनवसने उद्दामोत्कलिका विपाण्डर उन्मीलदनेन्दुदीप्ति - उरति निहितखारो हार एकनासनसस्थिति एवं ध्याननिमीलना एकनाणा प्रवितत एकत्तो रुअह पिया एता पश्य पुर स्थटी एते वयममी दाराः एदवादिनि देव एवमाठि निगृहीतसाध्व एहि वत्स रघुनन्दन... [मालविकाग्निमित्र] मम (पनिकस्य) मम (पनिकस्य) मालतीमाधवे वीरचरिते धीरचरिते ... ... ... ८२ ... ... .. धीरचरिते मेघदूते... रत्नावल्याम्] ३५ १०५ ... ... " ... ... ... अमरशतके अमरसतके ... ... ... ११ ... [चन्द्रकस्य]. ... ... ... ... [कुमारसंभवे] कुमारसंभवे] कुमारसंभवे वीरचरिते रतापल्याम्] ८१ ... ... ... ... ... सीत्मुक्येन तिसरा ८८ ६३ ·११५ पृष्ठे। ८८ ... ... ... ... ... ... ... ". ... ... ... ६६ ... ... ... ... ... ... ... ... ८८ ... १०४ २४ ... .. ... : लोकः। कविनाम अन्यनाम वा। क. समुचिताभिषेकादाय कण्ठे कृखावशेष कनक रत्नावल्याम् कपोले जानक्याकरि हनुमन्नाटके... कणंदु शासनववाद ... वेणीसंहारे कार्पितो रोनकषाय... कुमारसंभवे कती द्यूतच्छलाना जनुमय .. वेणीसंहारे कस्वंमोः कथयाम... का व झुमे कस रौ कान्ते तल्पमुपागते [अमरुशतक]... का साध्या गुगिनां पाण्डवानन्द कि लोमेन विलहित कि गदेन न हि युक... [किरातार्जुनीये] कि धरणीए मिअहो रत्नावल्याम् । किनपि तिमपि मन्द उत्तररामचरिते बुलबालिआए पेच्छह कृतगुरुमहदादिलोम वेणीसंहारे कृतेऽप्याशाभ कथमिव मम (पनिकस्स) कृशाश्वान्तेवासी जयति वीरचरिते वृध केशेषु मायी वेणीसंहारे केटीगोत्तक्सलणे कटासोद्धारसार [वीरचरिते] कोपाकोमललौटबाहु. अमरुशतके कोपि सिंहासनसाधन छलितरामे कोपो यत्र कुटिरचना [अमरशतके] कोषान्धर्यख मोक्षात्क्षत वेणीसंहारे चित्ताम्बूलाकः क्वचिद [अमरुशतके] क्षिप्तो इन्द्रावटन प्रसम अमरशतके स्वगंमन्यिविमुकत्तवि गमनमरत न्या मालतीमाधवे चक्षुरप्रमाण ग्गुननमितचाइगदा वेणीसंहारे रति कचिपृय मम (पनिकस) নিনান্না বা गृहत्कथायाम् पत्रवदिन्यपि हमें पद्मगुप्तस्य १०४ ... ." ... १०३ ... ... ४६ ... ... ... .. ४६ ... ... ... ८८ ... ... ... ... ... ... ... ... ८६ ... ... ...

·पृष्टे । ... .. ... .4 पविनाम प्रन्यनाम का। माघे वेणीसंहारे मारतीमाधवे मम (धनिक्स) वेणीसंहारे .. ... .. १०८ ... २३ ... १०४ ... ५२ .. ... ... ... .. ... श्लोका । चिररतिपरिवेदशाप्त चूर्णिताशेपारव्यः जगति जयिनस्ते जकिपि पेच्छमाण जन्मेन्दोरमले कुटे जात मे परुषेण भस्म... जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्र ज्ञातियोतिर्मनसि न कृता ज्वलनु गगने रात्री राना णेउरकोडिबिलग्ग तं वीक्ष्य वेपथुमती तं चिक्ष वअणतेचे वत उदयगिरेरिबैंक ततवामिनाय स्फुरद तथा नीडाविधेयापि तदवितथमवादीयन्मम तनुजाण तनुत्राणशन तवारिस गीतरागेण तह शत्ति से पअत्ता तह दिदं तह भणि ता प्राझुग्गी तत्र निवेश्य तार चिअ रइसमए तावन्तस्ते महात्मानो तिष्टन्भाति पितु. पुरो वीरें भीष्ममहोदधी तीन सरसतापोन तीनाभिपरप्रभवेन देनोदितं वदति याति त्यक्त्वास्थित सरभस.. प्रत्याखाता यस्तवाय प्रस्सन्ती चलाफरी प्रेरोग्यश्वयलक्ष्मी बच कर्ण शिविमांस. त्वं जीवित समसि मे. वंशाचंसघरो उदात्तराघवे वेणीसंहारे मालतीमाधवे [गाथासप्तशत्याम्] कुमारसंभवे मम (धनिकस्य) मारतीमाधये अमरदशनके मम (धनिकस्य) [माघे] शाकुन्तले मम (धनिम्म्य) मम (पनिकम्य) कुमारसंभवे .. [गाथासप्तशत्याम्] उदात्तगयये [नागानन्दे] वेणीसंहारे रत्नावल्याम् कुमारसंभवे. . ४४ . ८१ ... . २१ १७ ... ... ... १५ ८२ ... ... वेणीसंहारे वीरचरिते माये धीरचरित (३) उत्तरचरिने वीरचरित ... ... ३५ ... १०४ ·ठे। ... कविनाम अन्यनाम का। मालविकाग्निमित्रे [गाथासप्तशत्याम्] मालविकाग्निमित्र वेणीसंहारे रत्नावल्याम् वीरचरिते [विजकायाः] ११ ... ८० ... ... ४१ [उत्तररामचरिते ]... अमरुशतके ... ... ८७ ... रत्नावल्याम् . अमरुशतके १०५ ... .२५,६७ ... श्लोच.। दाक्षिण्यं नाम निम्बोष्टि दिअहं तु दुक्सिआए दीघांक्षं शरदिन्दुकान्ति दु.शासनस हृदयक्षतजा दुहहजणाणुराओ लया दूरावीसो घरणीघराभ दृटि हे प्रतिवेशिनि टि. सालसता विमति हरिस्तृणीकृतजगत्रय . दृष्ट्वकासनसंस्थिते प्रिय देआ पसिंग गिअन्तमु देवे वर्षलशनपवन देव्या मदचनायथान्युप दशेरन्तरिता शतेश्व दोर्दण्डाचितवन्दशेसर इश्यन्ति न चिरात्मप्त... द्वीपादन्यलादपि घिम्विक्शकजिनं धृतायुषो यावदद न तनु वयममुन्य न च मेऽवगडदि यथा न जाने उमुखायावे नन्वेष राक्षसपतेः स्वलित न पग्डिवासाहतिका नमध्ये सत्कार कुमुन नवजलधरः सनोऽयं नवनखपदभई गोप नटं वर्षमुरैनुष्यगणना नान्दीपदानि रतिनाटक नि.मासा वदनं दहन्ति निजपापवतट निदानालितरयो निर्ममेन नाम्मति निविरिदहनाःप्रसमा नं देनाय वीरेन ७९ १९ घेणीसंहारे रत्नावल्याम् [हनुमन्नाटके] वेणीसंहारे माघे [माघे] [अमरुशतके] वीरचरिते ... ८९ ८६ ४४ ... [विक्रमोवेश्याम्। [मावे] रक्षावल्याम् . ८६ ४९,१०३ ६१,१०९ ... ४८ ... [अमरुशतके] [माये] [विल्हनस] रुदस वेणीसंहारे वेणीसंहारे ... ... .... २५ ·११८ लोका । .. ... २२ .. १०२ ... १४ .. १५ ... . ७ . .. . ... ... ... ८३ ८७ ... १०३ ... . ... कविनाम ग्रंन्यनाम था। पक्षमाप्रप्रथिनाश्रुबिन्दु . पञ्चाना मन्यसेऽम्मा वेणीसंहारे पटालने पत्यो नमयति अमरुशतके पण विआण दोहवि [गाथासप्तशत्याम्] पत्यु शिरश्चन्दकलाम [कुमारसंभवे ] परिच्युतस्वत्कुचकुम्भ रत्नावल्याम् . परिपदिय पीणामेप चीरचरिते पशुपतिरपि तान्यहानि कुमारसंभवे पादाहुष्टेन भूमि किस .. [अमरुशतके] पिनोविधानु शुश्रूपा नागानन्दे]... पुण्या माह्मणजाति ... [वीरवरिते]. पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलन अमरुशतके पूर्यन्ता सलिरेन रन वेणीसंहारे पौलस्त्यपीनभुजसपदु श्रीवाक्पतिराजदेवस्य प्रणयकुपिता दृष्ट्वा देवी श्रीमुजस्य प्रणयविशदा दृष्टिं वक्र रतावल्याम् प्रथमजनिते याला मन्यौ प्रयापरिवोधिता वेणीसंहारे प्रसीदयालोके किमपि मम (धनिकस्य) प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति रत्नावल्याम् प्रहरकमपनीय ख माघे प्रहरविरती मध्ये अमरशतके प्राप्ता थिय सकलकाम [भर्तृहरिशतके] माप्ता कयमपि देवात् रत्नावल्याम् माप्य मन्मथरसादति. माघे प्रायश्चित्तं चरिष्यामि.. वीरचरिते पारन्या तरुपुत्रकेषु प्रारभ्यते न सलु विन भर्तृहरिशतके प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो रताचल्याम् वाले नाथ विमुथ ३... अमरशतके बाहोर्बल न विदितं हनुमन्नाटके ब्राह्मणातिकमत्यागो... वीरचरिते बूत नूतनप्माण्ड मम घम्मिअ वीसो [गाथासप्तशत्साम्] ४४ ... . ... ... १४ ८५ १०४ .. ... .. ... १४ .. .. ८. ... .. ... ८७ .. ... ... ... ... ३८,८४ ४२ ... ९४ ·ग्लोक। कविनाम ग्रन्यनाम वा। पृटे। ... . ... १०८ ६८ २८ १०० .. वेणीसंहारे वेणीसंहारे मालतीमाधवे [रत्नावल्याम्]... मृच्छकटिकायाम् रत्नावल्याम् विक्रमोर्वश्याम्(?) वेणीसंहारे कुमारसंभवे ५३ २४,३७ ... ... ... ६६ ... ८ ... विक्रमोवेश्याम्... वेणीसंहारे ८ ... ५१ ४८ ... रक्षो मासनिषेवणं का हि मया गिरय. मौ शिवा शरीरं मूय परिभवशान्ति... यो भूयः सविधनगरी महे सहसोडूता मखरातपरिपूतं गोत्र मन्झ पपगा एसा... मत्ताना कुमुभरसेन मनामि कौरवशत समरे मा विरेफ कुमुमैकपात्रे मम्याई गमय सज श्रम मनोजातिरनापीना मन्यायस्वाणवाम्भ त महु एहि कि निवाल मा गर्वमुबह कपोल... मात के हृदये निधाय मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य मुनिरयमय वीरताश मुहुयथामलिहोइ मुहुरूपहरितालिया मृगरूपं परिलज्य मृगशिशुटातम्यास्ताप मेदादशोदरं लघु मैनाक किमयं रणद्धि यत्सलननमहभीरमनसा यदि परगुणा न क्षम्यन्ते सहावादिभिमानित पथप्रयोगविपये पाहिन्मपानिमीतनarnar. यानु सानु हिमनेन... • यातो किमयाहुरान यानोऽसि पमनयने पान्ला मुहुर्यलितकन्धर युनासनव्हना... [भर्तृहरिशतके] वीरचरिते ८४ ... ... १०४ .. माघे उदात्तरायवे ८७ ... ५० ... ... ८४ .. १० शाकुन्तले [हनुमन्नाटके वेणीसंहारे [महेन्दस्य धीरचरिते... मालविकाग्निमित्रे मालतामाधये ८३ ... ... ४५ ३० रत्नाचल्याम् रत्नावल्याम् मालतीमाधवे वेणीसंहारे ... ९,१०० ...

·१२० इ. .... ... ... ... ... ... २६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... १०७ ... ... ८५ ४३ ६४,१०८ ... ... ... .. ... ... ग्लोक। कविनान प्रन्यनाम वा। ये चलारो दिनकर ... [महानाटकात येनारस मुखानि साम छलितरामे ये बाहदो न युधि योगानन्दयश शेषे... वृहत्कथायाम् रक्षो नाहं न भून रिपु वेणीसंहारे रण्डा चण्डा दिक्खिदा कर्पूरमतर्याम् रतिक्रीडाद्यूते कयमपि मम (धनिकस्य) राज्ञो विपन्धुवियोग राज्य निर्जितशत्रु रत्नावल्याम् राम राम नयनाभिराम वीरचरिते रामो मूर्ध्नि निधाय कानन उदात्तराघवे लक्ष्मीपयोघरोत्सन मम (धनिकस्य) लघुनि तृणकुटीरे. [कमलायुधस्य लनापन्नत्तपसाहणाइ लाक्षागृहानल विपान वेणीसंहारे लाक्षालक्ष्म लाटपट्ट अमरशतके लाला वासव वेत्ति लावण्यकान्तिपरिपूरित लावण्यमन्मयविलास मम (धनिकस्स) लावण्यामृतवपिणि... मम (धनिकस्य) लीनेव प्रतिविम्बितेव मालतीमाधवे ललितनयनतारा माघे वत्सस्याभववारिधे.... उदात्तरायवे चयमिह परितुष्टा. भर्तृहरिशतके वाताहतं वसनमालमत्त विनिकपणरणक्टोर. विनिश्चेतु शस्यो न.. उत्तररामचरिते. चिरम विरम बडे मुख रत्नावल्याम् विरोधो निधान्त प्रसरति उत्तरचरिते मितृण्वती शलमुतापि कुमारसंभवे निमूज मुन्दरि संगम मालविकाग्निमित्रे विस्तारी स्तनमार एप वृद्धास्त न विचारणीय उत्तरचरिते श्रदोड्या पतिरेप मचक ... भोजप्रयंधे वह सेअदवदनी... १०७ ९४ ... ... ४२ ८० ... ८७ ८१ .. ८७ . ... .. ८६,१०६ ८८ २३ ... ... ५८ ... .. २३ ८२ .. ७८ ...

·भोकाः। पृष्टे । कविनाम अन्यनाम का। [नागानन्दे] [कुमारसंभवे] [अमरुशतक वीरचरिते ४४,१०१ .. ३५,४२ ... मालतीमाधवे नागानन्द रत्नावल्याम् वेणीसंहारे रत्नावल्याम् रत्नावल्याम् कुमारसंभव मम (पनिक्स) ... वेणीसंहारे ४९ .. व्यक्तिधनधानुना व्याहृता प्रतिवचोन माटोऽन्यबा काचीमी सन्नप्रमोगदुरलीकरहे सवतन्मनुस्मृज्य दाम्पु निष्टा महजच शिगनुसै सन्दत एव शनार ननुत्पले तव शोक नीनियनसलिल श्रीरेषा पानिरप्यन्या श्रीहषों निपुण कवि भुनाप्मगेगीतिगर भुतायान बहि कान्त माध्याशेपतनु मुर्शन सलारपुनासा यत्र सखि म विनितो वोगा सचं जाणद ददं सरि । सन्धिमबन्यदुत सदतमनितमानम स्यदिउन्नतिर वध सन्त मरितोदय ममा करक्सिलपा ममारडा प्रीति प्रग्य समामेऽवधिवासरे सरनिजमनुविद्ध क्षेत्र... सच्या विल्कालकान्नि मब्याजे शपथ- प्रिया महलमा मवान्य महमा विदीन न मानेर चि मूरे सुधाबद्धप्राममान । सहवं नवनीताल नन्न्टनदनुत्त दनावारीय तन्वाया निमितविकताना... गाथासप्तशत्याम्] रघुवंशे. ८८ उदात्तरायवे ... ८१ मम (धनिकम्य). रत्नावल्याम् ८४ . शाकुन्तले मन (धनिकन्य).. रत्नावल्याम् वेणीसंहारे किराते [गाथासनशत्याम्] विशालभडिकायाम् मम (धनिकन्य). ... ... १०१ ... ४ मालतीमाधवे १०१ १००