·No text on this page.

·University of Mysore
Oriental Library Publications
SANSKRIT SERIES No. 53
(मुहू ते दर्श नम्)
विद्या माधवीयम्
विद्यामाधवविरचितम्
विष्णुशर्मविरचि मुहूर्तदीपिकायुतम
उधमपुटम् १-५ अध्यायाः
THE
VIDYAMADHAVIYAN
VIDYAMADHANA
IIH
VISHNUSARMA'S
VIUHURTHADIPIKA
PARTI-CHAPTERS 1-5
EDITED BY
R. SHAMA SASTRY, B.A., PH.D., I R.A.S.,
rator, Government Oriental L 17i, Jysce, Duettur Johwuloyucul
Researches in Mysore Prod real Lart 1 !er the tire_Pirst-Graduates
Classes of the Cal utta tessit' ar7 EDRAS
Campidell Iemurul I 7728
MISORE
P'RINIID AL IHE GOVERNJENT Bratcu PRESS,
1923

·No text on this page.

·PREFACE. The Edition of the Vidyâinâdhaviya with its cominentary Muhûrtadîpikâ is based upon the following inanuscripts:- (1) A palm-leaf manuscript written in Tulucharacters, borrowed from the Sringeri Mutt. (2-3) Two palm-leaf manuscripts, No. 4426-7, belonging to the Oriental Library. (4-9) Six paper manuscripts, No. B 66, B. 67, B. 106, B. 109, B. 110 and B. 119, all belonging to the same Library. Of these manuscripts, the manuscript of the Sringeri Muti Library is found to furnish correct readings while the rest are faulty throughout. It may therefore be taken that the present edition is almost a copy of the Sringeri manuscript with the exception of the first leaf in which the first verse together with a quarter of the second verse among the commentator's introductory verses is lost owing to the top of the leaf being torn off to the extent of gth of an inch throughout. The commentator's intioduction consists of fourteen verses in different metres, of which only the first and the last two are found in other manuscripts The importance of these versey lies in giving the names of the kings under tvhose patronage the anthor flourished. It is holiever strange that such important vei ses should be found only in one manuscript As parts of some of

·iv
these verses are lost, they are all given in their muti
lated form in foot-note below. From these verses and
the colophon it appears that the commentator calle
Vishnu was the son of Vidyâmâdhava, the author o
the Vidyâmâdhaviya, and flourished under the patron
age of Mallappa, son of the Vijayanagar king Bukka
raya, and ruler over the East of Mysore (A.D. 1363)
The Vidyâmâdhavîya is an exhaustive treatise on
the Horary Astrology of the Hindus, and with it
commentary it consists of about fifteen thousand gran
thas, about one-third of which is comprised in this firs
volume. While to the faithful of the Hindus the wor]
is welcome as an authoritative consulting book on th
proper occasion of their varied religious rites, it wil
be no less important to the historian of India for in
formation on the Sociology of the Hindus in the middl
ages and even in modern tines.
MYSURE,
16th July 1923.
R. SHAMASASTRY,
Curator

·सव्याख्यस्य विद्यामाधवीयस्य विषयमूचनी. -- 2 . ... 5 .... , .. " " 9 विषया पृष्टमङ्ख्याः संज्ञाध्याय:- 1-78. मङ्गलाचरणम् व्या. मुले 1 श्लो मूलस्थमङ्गलपद्यव्याख्या स्वस्य अन्यकरणप्रवृत्तिप्रयोजक्रप्रदर्शन- पुरस्सरं प्रेक्षावत्प्रवृत्तयेऽनुबन्धचतुष्टरा- प्रदर्शनपूर्वक च प्रतिज्ञा 2-3-4 10 सविमर्श तद्विवरणम् सज्ञाध्यायप्राथम्ये हेतुः 14 राशीनां संज्ञाः 6-8 15 सविचार तद्विवरणम् 15-17 राशीनां संज्ञान्तगणि गाशीना सामान्य संज्ञा भावशब्देवाच्यानां राशीनां संजाः ,, 11-13, 18-19 आत्मतनमापदानां विषये शङ्कापरिहारी .. 19 आस्पदशब्दविषये शङ्कापरिहारों, मूलस्य- तुशब्दार्थश्च 19-20 लमादिष्वित्यादिप्रतिज्ञायामनुश्पत्तिशङ्का- परिहारौ 20-21 भावशब्दार्थः, लग्नसाधनक्रमः भावानयनक्रमः, प्रमाण च 21-23 भावाद्यन्तावगमोपाय 23 भावान्तावस्थितस्य ग्रहस्य नष्फल्यम् अहस्य भावफलदान विषये विशेषः, प्रमाण च भावफलोपचयादिहेतुः प्रमाणं च 24 भावफलविषये मतविरोधाशङ्कापरिहारौ .... ... " .... , 4... . " " ·vi माथा mate ... " .-." 110 . है " . M" ... ... है " " .... विषया:. ध्या ग राशिभावफलयोः कल्पनाया भूयान् भेद , तत्र मतभेद विरोधशङ्कापरिहारा: फलविभाग., सत्र मतभेदा शुभक्रियासु पूर्वोक्तरीत्या भावकल्पनावश्य - कता प्रमाणं च भावसंज्ञाः (त्रिकोणादयः).... 11151 नानामंज्ञासमावेशस्यले निर्णय युगयक् पदयोरर्थ. लो तिस्संह यावगतिश्च मूलोपात्तादिपदार्थप्रदर्शनेन विवरणम् राशीना शीर्षोदयपृष्ठोद संज्ञ मूलोक्तार्थविशदीकरणं प्रमाणं च मूलोक्तसंज्ञःप्रयोजनं प्रमाणं च चस्थिरत्वयोरेव प्रकृतिता उभयस्योभयता च राशीनामूर्ध्वमुखादिसज्ञा 18 मूलोके प्रमाणोपन्यास: राशिषु पुष्करसज्ञका अंशा. मलोक्तऽर्थे प्रमाग नवांशेष्वपि करांशा. प्रमाणं च ग्रहाणां प्रकाशका दिसंज्ञाः 10 मलोक्तार्थे प्रमाणोपन्यासः मतभेदाश्च ग्रहाणा नववे विस्तरेण विचार: शुभपापपर्याया: मुहूर्तशब्दार्थः कालभेदप्रदर्शनं तत्र शङ्कापरिहार. प्रमाणो- पन्यासव ज्योतिश्शास्त्रनष्फल्यशङ्कापरिहारी उच्चनीचादिादयंशः 21 विशदं मूलविवरणम् राशिषु मूलनिकोणसंज्ञका भागाः 22 " 4. .... ... . ** ... . " ।

·vil विषया.-- व्या मः श्लो पृष्ठसङ्ख्या.. +3--11 23 14 21 " ... " 15-16 46-47 ... " 25 .... " " 47 47-48 48 ... .." .... 6... " *26 " .... 49 4 . " .... . 27 .... " » मूलविवरण, प्रमाणोपन्यासः, वराहमिहिर- मतदूषणं च ग्रहसंबन्धिनो वर्गाः मलोक्तेऽर्थे प्रमाणम् राश्यादीनामधिपतयः मूलाक्तेऽर्थे प्रमाणम् द्रेकाणहोरासंज्ञका भागाः तत्तदधिपतयः तत्र मतभेदाश्च मलोक्तार्थे प्रमाण तत्तन्मतभेदाश्च आहत्य द्रेकाणहोरातत्त्वामिना संख्या त्रिशाशाधिपतयः मूलोक्तार्थे प्रमाणोपन्यासः मूलानुक्ता: सप्ताशाधिपतयः, प्रमाण च ग्रहागां दृष्टयः विशदं मूलविवरणं दृष्टयानयनविषय तत्तन्मतप्रदर्शनेन विचारः ग्रहाणा मित्रशत्रुसमाः मूलविवरणं प्रमाणोपन्यास. तत्र मतभेदाश्च ग्रहाणा तात्कालिकशत्रुमित्रत्वे मुलोक्तार्थे प्रमाणोपन्यास. तत्र मतान्तर- दूषणं च कालहोराधिपा. मूलविवरणं मतभेदाः तत्तत्यमाणानि च नक्षत्रसंख्याविशेषाः नक्षत्राणां देवताः मूलोक्तार्थे मतान्तरं तदूषणं च केषाचित् संज्ञान्तरं .... लघुर्नक्षत्राणां निर्देशः ... नक्षत्राणामूर्ध्वमुखत्वादि 28 " .... 49-53 53 53-54 51-55 .... " 29 " . 55 .... 30 .... .... " .... .... . " 31 32 56 56-57 57 58 58-59. 59 2 .... .... .... , 33-34 35 60 ४... " " 30 " " ....

·rriil व्या. पृष्ठसहया 61 37 " . 62 62 38" 62-00 " 39 6. . ..." -40 .... ... " . " +1-12,... .... 03-61 64-65 65 65-66 ०८ 67 .... .. .... " .... ... ५ " ..... विषया मलोक्तार्थे श्रीपतिवचनोपन्यासः नक्षत्राणां क्षिप्रादिसंज्ञाः मूलोऽर्थे प्रमाणोदाहरणम नक्षत्रेपु पुस्त्यादि मूलविवरणम् नक्षत्रे बाद्यान्तरङ्गसंज्ञे मूलोक्तसज्ञाप्रयोजनम् तिथीना संज्ञाः रहमतोपन्यासः मतान्तरं प्रमाण च करणानि मूलविवरण प्रमाणोपन्यासश्च करणयोनयः वारयोनयः मूलविवरण वारदेवताश्च पश्चाशादीनि मृलाभिहितऽर्थ प्रमाणोपन्यास. षडङ्गत्व- सप्ताइत्व, राशिषु वर्गोत्तमांशविषये प्रमाण च गशिधु द्विपादादिसंज्ञाः मूलविवरण गार्यवचनोदाहरण च ग्रहाणा जाति: वेदाधिपत्यदिगाधिपत्ये च मृलोक्तेऽर्थे प्रमाणम् ग्रहाणा स्त्रीत्वदि प्रहागा रूपवय.प्रभृतरत्राप्रदर्शने हेतुः मृलाभिहितार्थे प्रमाणम् मुले प्रकृतानपेक्षिततयोक्ते कस्यचिन्जिज्ञासा स्यादिति सोकर्याय तत्तत्प्रदर्शनम् अध्यायोपसंहारः . 44 .... ... । 15 .... R 57-68 68 68-69 69 46 " .... .17 70 47 .... .... १ 71-78 78 48 ·ix व्या. मू. श्लो. पृष्ठसङ्ख्याः 79-195 .. 1 1 .... " 2-4 .... .... 79 79-80 80-81 82 .... 5 .... .... " .... 82-84 84 . . 8 " " 84-85 85 86 86-87 " 9 विषया:: द्वितीयो दोषाध्यायः षनिरूपणार्थी प्रतिज्ञा षिपारिगणना वशदं मूलविवरणम् ष्ट नक्षत्रादीनि टनक्षत्रादेस्त्याज्यत्वे प्रमाणप्रदर्शनपर्वकं विशदं मूलविवरणम् वघटिकाः वशदं मूलविवरण, प्रमाणापन्यासः विष- घटीफलं, योगेष्वपि विषनाडिकासद्भा- ववादिनां मतं च मादयः पञ्च दोषाः लोक्तार्थे प्रमाणम् कम्पादयो दोषाः लाभिहितेष्वर्थेषु प्रमाणोपन्यासेन विशदं मूलविवरणम् मतभेदश्च देवसरात्र्योरष्टभागाधिपतयः ळिकदोषा: लाभिहितेऽर्थे प्रमाणोपन्यासः, मतभेदादि- प्रदर्शनेन मूलविशदीकरणम् देनगददिनमृत्युदोषयोराश्रयः माणोपन्यासादिपूर्वकं मूलविवरणम् नग्रहदोष: तत्फलानि च लोक्तेऽर्थे प्रमाणोपन्यास: वेष्टयुदयदोष: माणोपन्यासमतभेदयोः प्रदर्शनेन मूल- विवरणम् वेष्कम्भादयो योगा. वेष्कम्भादिषु निन्दिता योगा: उत्तन्मतप्रदर्शनपूर्वक मूलविवरणम् MADHAVIYAM .... " 87-88 89 10 ... " " .... 11 .... ” .... " ७ 12 " 89-91 91 91-92 92-93 93 2 13 ... " .... " .... 14 " 15 .... .... .... " 94-96. 96 97 97-98 16 .... " " V. B ·व्या. म. 17-18 .... . 10 (1,.. " .... 21 ... sen " ,22-23. " ... " " . 25-20 27 . 28 ... And विषयाः-- दुष्टा वारतिथियोगाः मूलोक्तार्थे प्रमाणोपन्यासः दुष्टा वारक्षयोगा: प्रमाणोपन्यास ले दस लांबवरण:- तिथिवार क्षयोगा: मूलानिहिते थे प्रमाणोपन्यास. तिथ्यक्षयोगा. ततत्प्रमाणोपन्यासेन मूलविवरणम् तिथिराशियोगा: प्रमाणमुखेन मूलविवरणं मूलानुक्तापेक्षितार्थ- निरूपणं मतभेदप्रदर्शनं चै उडुकूपदोषः निथिकूपदोषः उडतिथिक्पदोष फलम् प्रमाणोपयालमतभेदप्रदर्शनाभ्यां मूलविवरणम् काळदोषः मतभेदप्रदर्शन प्रमाणोपन्यासाभ्या मूलविवरणम् चक्रार्ध-यतीपातदोष. दोषपरिज्ञानोपायविशदीकरणेन प्रमाणा- पन्यासेन न मूलविवरणम् तकृया दोबत्याज्यतामा प्रमाणोपन्यास: मतान्तर च कण्ठकस्थूणदोषः मूलायविवरणं प्रमाण: प्रन्यातच मृत्युदोष. सूलविवरणं मूलाक्तार्थे प्रमाणो यसश्च मायतारकायोगरूो मृत्युदोष. .... " १५ . ... ... " .... ....111 " .... 1 " - AL " +७. .. " ·व्या. मू: पृथ्सक्दया. ... " .... : ....121-11 121 30 ... .... 37.. ... .... ....121-122 122 122-23 ..." 123 .... .... " .... 35 " 39 .... 121 .... " 10 "... " .... " विषया:-- मूलविवरण प्रमाणोपन्यासश्च अन्धनक्षत्राणि मू विवरणं दत्तन्मतभेदप्रदर्शनं च अत्रार्थे गुरुमतम् मूलोक्तार्थे प्रमाणोपन्यासः, मतान्तरनिरासः मूलानुक्का अर्थविशेषाश्च उष्णशिखादोष. मूलविवरणं प्रमाणोपन्यासश्च गण्डदोषः जन्मादयो दोषाः मूलविवरण प्रमाणोपन्यासश्च शुभकर्मसु त्याज्या दोषविशेषाः मूलविवरणपुरस्सरं तत्तन्मतभेदप्रदर्शन प्रमाणानि च वैनाशिकदोषः मूलविवरणं मतभेदप्रदर्शन प्रमाणोपन्यासश्च, एकार्गळदोषः मूलविवरण प्रमाणोपन्यासश्च शून्या राशयः मूलविवरण प्रमाणोपन्यासश्च शून्यास्ताराः मूलविवरणं प्रमाणोपन्यासः, मतान्तर- निरासश्च शून्यास्तिथयः मूलविवरण प्रमाणोपन्यासः मतभेदपदर्शनं च शून्यमासाः मूलविवरणं प्रमाणोपन्यास: अर्थविशेषः मतभेदश्च दग्धनक्षत्राणि ....121-128 12 11 .." " 42 .... " " 17 ३. .... 12-. 12 ...129-13 13 " ....150-13 " .... 45 .... " ...132-13 15 15 ....13-1-14 " 47 1. " ·xii श्लो पृष्ठसङ्ख्या ....135-131 " 18 13' " .... .... " +9 ....137-131 " ....138-13 50 13 .... .... 51 " ... 139-14 14 115-14 1+ 52 .... " " विषया:-- व्या. म. मूलविवरणं प्रमाणोपन्यास वक्तव्यविशेषश्च ज्वालादियोगाः मूलविवरणं प्रमाणोपन्यासश्च मासपदार्थः मूलविवरण प्रमाणोपन्यासः मूलानुक्तार्थ- विशेष मतभदप्रदर्शनं च संक्रमा: मूलविवरणं प्रमाणोपन्यासः तत्तन्मतप्रदर्शन सक्रान्तिफलप्रदर्शनं च सक्रान्तेः शुभकर्मसु त्याज्यना मूलाभिहितार्थे प्रमाणोपन्यास. तत्तन्मतानि सौरादयोऽन्दा मूलविवरणं प्रमाणापन्यास: मूलानुक्तार्थ- विशेषतत्तन्मतविशेषप्रदर्शनानि च सौराद्यब्दान्तादिषु त्याज्यदिनानि विशदं मतभेदप्रदर्शनपूर्वकं च मूलविवरणम् श्रीदिनानि मूलविवरण श्रीदिनानयनोपाय. प्रमाणं च श्रीदिनादीनि सप्त दिनानि तेषा शुभाशुभवे च अपेक्षितार्थविशेषप्रदर्शनप्रमाणोपन्यासो गुरुशुक्रयोरस्तादयो दोषा: दोषस्वरूपविवेचनप्रमाणोपन्यासाभ्या मूलविवरणम् गुरुशुक्रयोर्खाल्य वृद्धत्वं च तत्तन्मतभेदप्रदर्शनप्रमाणोपन्यासो प्रहवेधः अर्थविशेषप्रदर्शनं प्रमाणोपन्यासश्च वास्तुकर्मणि निषिद्रो वेधः मुलाभिहितायें प्राण दोषफलं च " 53 .... ....147-14 1+: ....148--151 ..150-15 15 54 .... " 55 " " 15. 56 " .... .... 57 152-15. 15. ....154-15 15. 150 " 58 .... " .... 59 ? .....156-15 ·xiii व्या मू. , .... " .... " श्लो. पृष्ठसङ्ख्या 60 157 ....157--159 61 159 ....160-163 62 163 .... " ... " 63 ...103-170 ....170-171 ... 171-173 173 ... 173-174 6+ " " 05 .... ... विषया: शूलदोषः तदानयनोपायश्च दोषफल प्रमाण मूलानुक्तार्थविशेषश्व अधिमासा. आधिमासविषये मतभेदा: तत्तत्प्रमाणानि च केतूदयादयो दोषाः विशद मूलविवरणं तत्तत्प्रमाणोपन्यासः अर्थविशेषाश्च वेधदोषः तदानयनोपायश्च तत्तन्मतभेदप्रदर्शनं प्रमाणोपन्यासश्च अभिजिद्भुक्तिः तत्स्थग्रहस्य रोहिणी वेधकता च मूलोकार्थे वचनोपन्यास अर्थविशेषश्च ग्रहशुद्धिनियमस्थानानि तत्तदुचितक्रियावि- शेषाश्च प्रमाणोपन्यास मतभेदप्रदशनं च चौळादिषु वय॑. काल: मूलोक्तेऽर्थे प्रमाणोपन्यास. तत्तन्मतभेदाश्च रात्रिवानि कर्माणि प्रमाणापन्यासः मतभेदप्रदर्शनं च रात्रिनिषिद्धेषु कर्मसु कर्णवेधगृहप्रवेशयोश्चा- वश्यापेक्षिता प्रहास्थितिः ५डशीतिमुखदोष. मूलोकार्थे प्रमाणोपन्यास: गण्डान्तदोषः तत्र त्याज्या नाडिकाश्च प्रमाणोपन्यास: मतान्तरप्रदर्शन च लग्नदोषाः प्रमाणोदाहरण मतभेदप्रदर्शनं च चन्द्रदोषाः प्रमाणप्रदर्शनं सप्रमाणं मतान्तरोपन्यासश्च वयवेलाद्यानयनोपायः 66 171 ....174-175 ....175-176 ....176-180 180 ...180-181 67 .... 68 " .... 181 182 69 .... .... .... .... 70 71 .... .... " ....183-18+ 184 ....184-186 187 ....187-188 ....188-189 72 .... .. 73 " ·xiv विषया:---- न्या. म. .... .... .... .. ." 1 .. ... -- .. ... Sand . 3 अपेक्षितविशेषाः प्रमाण च चन्द्रक्रिया मूलविवरण मूलोक्तार्थ प्रमाणोपन्यासश्च चन्द्रावस्था प्रमाणोपन्यास मतान्तरप्रदर्शनं च चन्द्रवेला: मूलार्थे प्रमाणोदाहरणम् दोपाध्यायोपसंहार अथ अपवादाध्यायस्तृतीयः अगदनिरूपणप्रतिज्ञा मूलार्थ उपपत्ति: प्रमाणोपन्यासश्च छिद्रदोषापवादः मूलाभिहितेऽर्थ प्रमाणं अर्थविशेषश्च पापवारापवादः विशद मूलविवरणं, तत्तत्प्रमाणानि च चन्द्रवर्गापवादः प्रमाणोपन्यास. अर्थविशेषश्च पापवारे निषिद्धस्यापि कर्मणः करणाहविान्त- रकालः पापवारेऽपि रात्रौ दोषाभावः मूलाभिहितेऽर्थे प्रमाणोपन्यास: पापराश्यपवादः प्रमाणप्रदर्शन मतभेदप्रदर्शन च तिथीनामुत्तमादिविभाग: मूलार्थे प्रमाणोदाहरणम् अनः पञ्चधा विभागः, अपराहस्य वय॑ता च मूलाभिहितेऽर्थे प्रमाणोपन्यासो विशेषार्थश्च.... धूमादिदोषपञ्चकापवादः प्रमाणोपन्यासः want 5 " .... .... 7 " ......। ....1 ... a.. ... .... . .... 4... . * ·XV विषय. व्या. म. श्लो. पृष्टसख्या दोषापवाद. 11 217 ...217-218 . " 12 218 ५ चिहितेऽर्थे प्रमाण, तस्येव च विद्युद्दोष परिहाररूपता च प्रहरादीनामपवाद: कादिदोषपरिहारान्तरं "गोपन्यासः मतभेदप्रदर्शनं विशेषार्थश्च । मृत्युरोगोषभज. 'गोपन्यास. निशामृत्योर्दूषकत्वे विशेषश्च 13 " .... " 14 " " दोषभाः 15 . .. ....218-219 ....219-220 220 220 ...220--221 ....221-222 222-223 223 " 16 " " . 17 .... .... " 18 " १ ... 224 .. " 19 ... " " 20 " .... णोपन्यास. मतभेदः विशेषार्थश्च योगमाः % प्रमाण मतभेदः विशेषार्थश्च राश्यपवादः थै प्रमाणोरन्यासः दोषभा. थि प्रमाणोपन्यास गण्डमा कादिदोषमाः र्थ प्रमाणं, परिहारान्तरं तत्र प्रमाणं च राश्यादिभः र्थि प्रमाणं परिहारान्तरं च प्रमाण च बदोषभाः r प्रमाणे विशेषार्थश्च पक्षकृत्यम 12 प्रमाणं, विशेषविषयथ दादिभः यि प्रमाण, विशेषार्थ. मतभेदश्च भरा शिविनाशर्वादापयोः परिहारों णापल्यासः विशेषाच 225 225 21 " 22 " .. 25 .... " 226 226-227 227 .. 227-228 228 .... 228-230 230 ....230-231 23 " 25 " ·xvi - व्या. म. श्लो. पृष्टसङ्ख्या 26-27, 231 ... .... ... " .... " .... 231-232 28 232 ....232-233 29 233 ....233-231 ,,30-31,, .... 234 ....234235 32 235 236 .... . .... ... ... " 33 .... ... " " 31 विषय- एकागळदोषभङ्गः मूलार्थे प्रमाणोपन्यासः शून्यादिभङ्गः मूलार्थे प्रमाणोपन्यास: अनुक्तार्थसंग्रहश्च दग्धराशिभङ्गः मूलोक्तेऽर्थे प्रमाण विशेषश्च दग्धदोषपरिहारान्तरम् प्रमाणोपन्यास: विशेषविमर्शश्च अनुक्तभड्नानां सामान्योऽपवादः मूलाथे प्रमाण गुरुशुक्रास्ताधिमासादिष कर्तव्यानि मूलार्थे प्रमाणं अनुक्कार्थविशेषाश्च रात्रिदोषभः मूलार्थे प्रमाण विशेषाश्च लग्रदोषभङ्ग. मूलार्थे सर्वसिद्धिवचन पापपूर्णदृष्टिभङ्गः पापोदयदृष्टिमङ्क प्रमाणतो मूलाववरण मूलानुक्तार्थश्च उभयपापोषभा. तत्प्रमाणे अनिष्टस्भानगतप्रहदोषभन तत्प्रसाणं च चन्द्रदोषमङ्ग. तत्प्रमाणं पापांशस्वाशदोषभङ्गः मूलार्थे प्रमाण मतान्तरं च पापवादिभङ्ग. पापयोगदृष्टिभङ्गः तत्र प्रमाणं विशेषार्थश्च सर्वदोषाणा साधारणो भवः तत्र प्रमाणानि ...236-238 238 ....238-240 240 35 .... ... " " . ... " .... " .... " .... .... .... 36 241 37 241-242 38 242 ....242-243 39 243 10 243 ....243-244 41 244 ....244-245 42 245-240 43 246 44-49,, ....247-258 ....247-258 " " " " .... ... " " ....

·xvii म. छसङ्कथा:. 50 " " 258 ....250-259 259 ...250-260 " 5 " *... " .... ... 260 ....201-322 ,, ....261-263 1 ... " 2 .. 203-264 .... .... 3 ....261-265 .... .... " 266 Bara .... विषया:-- व्या. अपवादोपसंहार: वादप्रावल्यदौर्बल्ययोर्देशाचारो व्यवस्थापक: तत्र प्रमाणं दोषापवादपरिग्रहादशा तत्र गुरुवचनोपन्यासः . मूलटीकयोरपवादाध्यायोपसंहारः अथ गुणाध्याय. तुरीयः गुणनिरूपणप्रतिज्ञा सप्रमाणं मूलविवरणं गुणविभाग: मूलार्थविमर्शः .... महागुणाः प्रमाण मतान्तरं च पञ्चाङ्गादिगुणाः तत्र प्रमाणे उत्तमोत्तमगुणस्य मुकृतैकलभ्यता ग्रहाणां गोचरगुणः तत्र प्रमाणं पूर्णपश्चकयोगः .... तत्र प्रमाण .... ताराकलशनामा योग: प्रमाण मतान्तरं च मुहूर्तपरिमाणं संख्या च ... तत्र प्रमाण मुहूर्तानां तारकामयत्वं . प्रमाणं मूलार्थे मुहूतानां गुणदोषौ दैवतं च मतमेदा. प्रमाणानि च .... शुभाशुभमुहूर्तगणना VIDYAMADAVIAM, " " 5. 6 2 .... " 7 207-203 ... -270 8 " ....218-270 2771) " .... " 10 .. 270-271 . .... 11 ,. 271-271 .... 274 .... " 12 *.4 C ·xviii व्या. मू 13 , ... ... " .... " श्लो. पृष्ठसङ्ख्याः. 275 ...275-276 14 276 276-277 15 277 ..277-278 16 278 " " .... . .... " .... " 17 विषया. अभिजिन्मुहूर्तगुण: प्रमाणपुरस्सरं मूलविवरणम् वारेषु वयंमुहूर्ता मूलार्थे प्रमाणं विशेषार्थश्च मुहूर्तानां पुराणप्रसिद्धास्संज्ञाः मूलाथै प्रमाणं पौराणिकाइशुभमुहूर्तास्सप्त मूलोक्तेऽर्थे प्रमाणोपन्यास' विचारश्च पश्वकल्याणाख्यः प्रशस्तो योगः मूलार्थे प्रमाणम् शुभवारक्षयोगा मूलार्थ गुरुवचनोदाहरण अमृतयोगा। गुरुवचनोपन्यासः विशेषार्थश्च वारयोगा: मूलार्थे गुरुवचनं प्रमाणं, मतभेदास्तत्प्रमा- णानि च पूर्वोक्तयोगेषु वक्तव्यविशेषः मतान्तरं प्रमाणं च 279 .... ,,18-19, " ... ,,20-21, ... ... 280 281 281-282 282 22 " क 23 ...282-284 285 286 286-287 288 .... ... 24 . " अमृतघटिका तत्र प्रमाण .. " 25 26 ... ....288-289 289 .... " 27 .... " .... अमृतघटीफलम् कालगुणः तत्र प्रमाणं विशेषार्थश्च अष्टवर्गगुणः -मूलविवरणं प्रमाणोपन्यासः विशेषार्थश्च सप्ताङ्गगुणनिरूपणोपसंहार निमित्तगुणा. सप्रमाणं सप्रपञ्चं च तत्तदर्थविवरणं " ....289-295 296 ... " 28 29 .... " " 296-304 ·xix व्या. मू. .... " .... श्लो. पृष्ठसङ्खधाः. 30 304 305 31 306 ....306-318 " .... " . 32 .... " " " 33 318 ..319-821 ....321-322 ....323-380 325 323-324 324 sumando 2 .... .... " " 3 ... " " " विषया: दैवज्ञप्रशंसा मूलार्थे गुरुवचनं प्रमाणं दैवज्ञसत्कारतदभावाभ्यां साद्गुण्यवैगुण्ये सप्रपञ्चं मूलविवरणं लोकसंतोषाय दैवज्ञेन लग्न दधिपादिबलादि- शुभचिहकथनावश्यकता मलार्थविवरणं प्रमाणं मतान्तर च • गुणाध्यायो पसंहार: अथ बलाबलाध्यायः पञ्चमः बलाबलपरिज्ञानस्यावश्यकत्वम् तिथिबलं प्रमाणं पूर्वोक्तार्थे मतान्तरं सविमर्श सप्रमाण च मूलविवरणं तिथिप्राबल्यविषये श्रीपतिमत मूलार्थे भरद्वाजमतं प्रमाण च पूर्वोक्तार्थे स्वाभिमतं गुरुमतं प्रमाणोपन्यासः शङ्कापरिहारौ च निसगंजं पञ्चाङ्गबलं मूलविवरण तात्कालिकं पञ्चाङ्गबलम् राशिप्रहाणां वलं भरद्वाजपचनं मूलार्थे प्रमाण पूर्वोक्तग्रहराश्यादिबलदूषणम् षडङ्गेषु तागप्रावल्यं प्रहादन्यूनबलता च ताराप्राबल्ये ऐतिचं प्रमाणं ताराप्राबल्यसाधकतयोक्तेऽर्थे ग्रहोदय बलेना- न्यथासिद्धिं शङ्कमानं प्रत्युत्तरं तिथ्यादिन्याज्यताया अपवादः परिहार निद- र्शनीकृत्य शङ्कमानं प्रति समाधानम् + .... .... " 5 4... " .... .... " .....324 325 326 ..326-327 327 ...327-328 328 329 329-330 330-331 331 6 ... " " .... .... " 7 8 " .... " 9 " 10 332 ....332-333 " " 12 33. .... " " 13 334 .... " ·व्या. म श्लो. पटमहत्या 11 .... " 335- 15 10 .... " 17 .... .... " ..." " ... ... 18 ,,19-20,, ... 357-11 " 21 " .... विषयाः- राश्यादिप्राबल्योपयोगस्थलप्रदर्शन मूलार्थे प्रमाणं पश्चाङ्गबलेषु मिथो बलाबलनिर्णय: नाशसिद्धादयो योगाः मूलोक्तयोगेषु शभाशुभत्वे राश्यादिवल तत्र प्रमाण राशिवलविषये तत्तन्मतप्रतिपादनप्रतिज्ञा वराहमिहिरमतेन राशिबलं मूलार्थे प्रगणं तदुकबलानयनोपयोगिगणितं तत्र प्रमाणं च श्रीपतिसंमतं स्थानबलं श्रीपत्यादिवचनोपन्यासेन मूलविवरणं श्रीपतिमतेन ग्रहबलं बलसंख्यापरिमाणे चेष्टावलं वराहमिहिरादिवचनोदाहरणेन मूलविवरणम् कालवलम् श्रीपत्यादिवचनोदाहरणेन मूलविवरण বিঘা दृग्वलस्थानबले सप्रमाणं तद्विवरणं चेष्टाबलयोगेन स्थानबलवृद्धिः स्थानबलयोगेन नैसर्गिकस्य वृद्धिः गुरुवचनं मूलार्थे प्रमाण .... बलानां प्राधान्यमुपसर्जनता च मित्रशत्रुकृतप्राबल्यदौर्बल्यविभाग, शुभानां विषयभेदेन बलविशेष: गुरुशुक्रयोः सकलदोषपरिहारकले स्तुत्यर्थवादः 22 #... 2.3 24 " RAN on . 25 .... ....3.15-16 " ... 20 ande " " .... " .....3.100-31 351-32 27 .... " " 28 " ... " ... 20 .... 7 30 १ 31 32 " 355 ·xxi व्या. मू. श्लो. पटसङ्ख्याः. .... ... . ....355-356 ,,33-34,, ...356-359 ....350-350 35 361 ....360-36- ,,36-37, ....361-365 38 365-306 .... " " ....366-309 " 39 " 369 370 .... " विषयाः---- गुर्वादिवचनं तत्र प्रमाणं.... चन्द्रबलप्रशंसा विशदं तद्विवाणं दैवज्ञलक्षणं विशदं तद्विवरण ग्रहावस्था: प्रहर्दीयमानानां फलानां परिमाणानि वराहमिहिरादिवचनोपन्यासेन विगदं मूल- विवरणम् ग्रहाणां लग्नादिभावेषु विशेषफलानि प्रमाणं मूलार्थनिष्कर्षश्च ग्रहाण प्राबल्यमात्रमादाय कर्मानुष्ठानप्रसङ्ग- शङ्कापरिहार: महादोषाः मूलार्थस्य सर्वसिन्ध्वादिवचनोपन्यासपूर्वकं विवरणम् गुणदोषबलाबलस्य अपवादाध्यायतो नितित्वम् गुणदोषविप्रतिषेधे निर्णय प्रधानकर्मणां शुभमुहूर्तेऽनुष्ठानेऽपि तत्पूर्वोत्तराङ्ग- कर्मणां यथासंभवानुष्ठानोपपत्तिः तत्र भरद्वाजवचनं मानम् गुणदोषबलसंख्यादि गुरुवचनोपन्यासपूर्वकं मूलविवरणम् शभक्रियाह:काल: गुर्वादिवचनोपन्यासेन मूलविवरणम् .... बलाबलाध्यायोपसंहार. मूलटीकयो 10 ,,41-43 ,, 371 11 ..372-373 373 374 " 45 .. ... 46 375 .... .... " 17 ... " 48 376 ....376-379 379 379-380 380 ... ...

·No text on this page.

·सव्याख्यस्य विद्यामाधवीयस्याशुद्धपाठशोधनम्, पट पाले. अशुद्धम्. शुद्धम्. ܢܝܕ 9 17 2 5 13 9 .... 16 10 17 .... 11 5 .... 14 6 20 8 21 11 .... 22 12 .... 23 .... 2 11 2 सुमुदितम् समुदितम् संसाद्यते संसाध्यते यजुषा याज़षी चगत्प्रसूतिः जगत्प्रसूतिः निषादि निमेषादि शास्व शास्त्र बिभेऽति बिभेति दैवता देवता रिफप रिप्फ कर्मव्यय कर्मायव्यय संम्भव संभव द्विष्ठेपु द्विष्ठेषु योगों योगयो क्षयि क्षीय त्रिद्वेक त्रिद्वयक ग्रह प्रह यत्रावि स्थिरचरो स्थिरतरो चापादिपु चतुर्षु चतुर्युसमिः (चापादिषुसमि) चापादिषु चतुर्पु त्रिकेषु. बुधैर्दृष्टं बुधैर्दष्टम् वक्तुमुप ग्रहणा प्रहाणा वीर्यान्विश्चन्द्र वीर्यान्वितश्चन्द्र महा प्रहा 24 .... 25 2 .... यात्र वि 12 19 28 16 30 16 31 *... 10 11 .... 19 .... " 22 4 32 ....

·xxiv पुट. पङ्कि. अशुद्रम्. शुद्ध -- M यहा .. चन्दा 32. 20 34 15 22 35 14 ग्रह। चन्नो रोहुकत्वो तेषामापि . ... राहकेयो तेपामाप 16 39 2 ज्योति 43 8 ग्रह ज्योति दिननलादि त्वाद्या: समग्नं पश्यान्ती 9 47 49 50 21 समय पश्यन्ती 5 7 5 56 59 2 19 मह 20 शक्रांनी विशाखाक्षत्रस्य पुराभि साभिजन्ति वऽस्त्रियां 60 63 4 14 18 शकानी विशाखाना र पुराऽभि साभिजात वासियां .. 72 6 स्वभवा: स्वभावा: .... बुधसागरी 12 78 13 *19 बुधसारौ 49 विद्यामाधवीये मुहूर्तदर्शन 80 5 शल्यादिग्रहयुक्त मासाब्दावसती विद्यामाधी य-य दयायाम हूर्तदीपिकायां शून्यानि ग्रह मुक्त मागाब्दावनती " 6 7 " 18 85 88 12 कादम्मिन् स्वरूप किमनेनांशाशी सख्ये 11 19 चक्रादयामिन रविरुप किमनेनांशाशीति संख्ये 93 ·पुट. शुद्धम्. अशुद्धम्. पति 94 13 गुरुणा- 17 .... 104 106 107 109 3 4 .... 2 .... 7 " .... 13 19 20 22 .... 1 गुरुणा-भूदेस्वरांभोधिषड- निवसुरूपकां। या मदि. संख्यातां क्रमात्तिथ्य वि-. त्रिति इति पाठः पुस्तका- न्तरे स्त्वृक्षलुञ्छ वळिमृग वारक्षलग्नयोगो 27 तिथितारककूपनाम चक्राम्बुविष्णु श्रवणाव स्सदा चान्दैस्तु जवाब्दस्याद्यन्तयो विशोध्या द्वया दिग्व्याप्यदृष्ट परिग्रहः भाना अन्यत्र द्वितीयस्थो वक्रचारश्चेदयं स्वोच्चसुद्गृहस्थे तासा मध्याहाख्यस्त कौशलके (इति मुहूर्तमार्ता- J स्त्वृक्षलचि (जि) वशिमृग वारक्षयोगो 37 तिथिकारकम्पनिम्न चक्रांवुविष्णु भ्रमात स्तदा चान्द्रतु घाब्दस्यान्तयोः विशाच्या द्वाया दिग्वप्यदृष्ट परिग्रहाः भानं अत्र द्वितीयस्थश्वेदयं स्वोच्चसहगृहस्थे तास मध्याहाख्यास्त कौनलके 119 121 129 146 149 155 161 168 177 183 185 .... . .... 21 11 17 11 6 6 20 19 .... .... 199 214 9 7 215 232 6 .... ण्डे । पा) .... 235 21 अनुकभङ्गाणां 238 10 कतव्य 239 • 17 शिशिनि V. MADHAVIYAM अनुक्कभङ्गानां कर्तव्यं शशिनि ....

·xxvi अशुद्धम. शद्धम्. पुट. पङ्कि. शांत 23 काति 256 265 ... 15 20 " तालि तैस्तु 273 10 8 सरदया + तस्तु सज्ञा ग्रहों ततम्बन्धिनि सुखम्थान 286 289 290 291 अहवी M 4 नक्त शुभ अनुत्ताशम AR " 294 21 19 23 शाला वराहमिहिर " 295 7 . -- 0... 297 299 303 यातरन महारयम 12 ... नाहा ज्ञावा वराहमाहर पाकाधिपा सुहृदनिष्टक बातमनु महादेयम् बजि साधयद्योगं यद्वाह्मण मौहर्तिको सूयार्दय तदधिकालोदयवेधं घंटीपात्रमव .. 1+ 18 21 सायद्योग " .... 304 305 3 .... 5 16 मोहाको सूर्यादयः तदधियफलादयन घर्टीपात्रमेव 19 .... 2 गम्ध 311 313 315 320 321 325 6 17 सम्मृत. 2 सा अखण्डत्यत्राहुः ज्ञया मभृतः मन्थः सा अखण्डेति । अत्राः शेयाश्राद्धाध्ययनकर्मसु माहुः युक्त 4 " 327 3 प्रहुः .... 332 15 ....

·xxvii पुट. पङ्कि. अशुद्धम्. शुद्धम्. 336 ..4. 7 22 337 15 17 ... 338 2 .... 3 1 .... 340 341 348 350 .... 3 11 " 17 .. 12 .... 351 353 361 364 365 गभियोगः भलाड्यौ स्यादेतत् सूराभिः बलाबलवत्वं लिप्ताभिज्ञान द्विध्रो दृग्बलं मित्रग्रहवत् बलमस्तत्यिाह शतृत्म विशेषणाभिधानार्थः स्थिताया ज्ञाताणे 37 38 39 बारिपत्ये भुधानां रभावतां सिन्धोः सेयोगैश्च संपत् क्षम भिरतिरति रधियोगः बलाब्या स्यादेतत् सूरिभिः बलाबलवत्त्वं लिप्ताभिनि द्विन्नो दिग्वल मित्रगृहवत् बलमस्तीत्या शत्रुत्व विशेषाभिधान स्थतायां ज्ञातोत्पा Se 37 38 बार्हस्पत्ये बुधानां रभावताम् सिन्धो संयागेश्व संपत्क्षम भिरति बुद्धचा 22 22 23 4 22 10 .. ... 372 23 .... 373 6 .... 8 .... 6 376 377 378 23 1 .... बद्धया " 379 1 .... 9 १ दान्श गुणषु स्वापवायै फलापेक्षाया 17 गुणेषु स्वापवाद फलापेक्षया " ४ 21

·No text on this page.

·विद्यामाधवीय. विष्णुमूरिविरचिता तद्व्याख्या मुहूर्तदीपिका च. स्वस्ति श्रीगुरुपादाब्जपांसवः प्रदिशन्तु नः । भवन्ति भववाराशेर्ये सुखोत्तारसेतवः ॥ पुरातनाचार्यसमीरितागमान्विचार्य तद्वाक्यशतैस्समर्थयन् । उदीरितं चानुदितं समर्पयन्निमां विधत्ते सुमुहूर्तदीपिकाम् ॥ ज्योतिश्शास्त्रमहार्णवं मतिमथा निर्मथ्य यन्निर्मलं विद्यामाधवसूरिणा सुमुदितं सत्तर सोज्जुलम् । स्वालोकाय मुहुर्मुहूर्तमुकुरं होराविलासाश्रय- श्श्रेयो दीपयितुं यतेऽद्य तदहं वाग्भूतिभिर्भूरिभिः ।। मुहूर्तदीपिका. घु प्रशमनमनसा मूर्ध्नि येनाsर्धचन्द्रः। प्राबन्धि स्वर्गसिन्धुप्रकटपरिलसत्सैकताऽङ्काऽनुकारी द्वैमातृत्वे माति स्फुटं विघटिताखिलविघ्नसको विघ्नाधिपः स दिशतादनिशं श्रियं वः .

·2 विद्यामाधवीयम् मल mon तत्रादौ तावदाचार्यः प्रारिप्सितस्य प्रकरणस्याऽनन्तरायेण परि- समाप्तये लोके प्रसरणाय च स्वेष्टदेवता 1 नमस्कारपूर्वकं जय- तिपदेन नम? सकलज्जयोतिश्शास्त्राभिधेयाधिकरणभूतग्रहाधिपति सूर्यमभिष्टौति जयत्यमेयांशुनिधिर्जगत्रयोप्रबोधहेतुस्सविता त्रयीमयः । न सर्वदर्शित्वमितो विना भवेदितीव यं नेत्रमधत्त शङ्करः ॥१॥ जयतीति । सविता सकलजगत्प्रसूतिशीलः सूर्यः जयति सर्वस्मादुत्कर्षेण वर्तते । सर्वतेजांस्युपसर्जनीकृत्य स्वयं प्रधानत- या वर्तत इत्यर्थः । तथा च भल्लटः-- अम्भोजसम्भवमुखाम्बुजमुग्धभृङ्गी श्रृङ्गारधामसितधामविभासिचूडा । दिव्यदेहा वाग्देवता वसतु नो रसनापरङ्गे ॥ यद्गत्या समयोऽप्यनादिनिधनो नाना परिच्छिद्यते पुंसामद्भुतभूरनक्षविषयो बोधश्च सम्पद्यते । नृणां कर्मफलानुभावनविधिविष्टम्य संसाद्यते ते देयासुरमी चिराय खचराः श्रेयांसि भूयांसि वः ।। वसिष्ठवागीश्वरगार्म्यमुख्यान् महामुनीन् नौमि महानुभावान् । यदाज्ञया खेऽटति खेटपाळी मोक्ता च लोकः सदसत्फलानाम् ।। वन्दे विद्यामाधवं देशिकेन्द्रं लक्ष्म्यावासं संश्रयं षड्गुणानाम् । यद्वक्त्राब्जावासमैच्छत् सपत्नीसेवादैन्यं हातुकामेव वाणी ॥ नामस्मरणपूर्वक 1 अत्र मन्थपात:, ग्रन्थपात:.

·मुहूर्तदीपिकायुतम . पको 1 विशान्ति गणिताः प्रतिलोमवृत्त्या पूर्वे भवेयुरियताऽप्यथवा त्रपेरन् । सन्तोऽप्यसन्त इति चेत्प्रतिभान्ति भानो- साऽऽवृत्ते नभसि शीतमयूखमुख्याः" ॥ इति ।) यद्वा-परज्जयोतीरूपस्सविता तमापारे वर्तत इति । तथा च सूर्यसिद्धान्ते- "आदित्यो ह्यादिभूतत्वात् प्रमूत्या सूर्य उच्यते । परञ्जयोतिस्तमःपारे सूर्योऽयं सवितति च" ॥ इति ॥ तदङिसेवासमवाप्तविद्यो विभाति नारायणपूज्यपादः । विजबतुर्यत्र विमुक्तवैरे चिराय वाणीकमले समेते ॥ श्रीमन्मल्ल ? भूपः स जयति जगतीभूषणीभूतधामा पारावारावगाढक्षितिधरशिखरप्रस्फुरत्कीर्तिपूरः । किं ब्रूमोऽस्य प्रतापं सुरपतिचकिताद्रीन्द्ररक्षातिदक्षः श्रीभर्तुर्वासभूमिर्वितरति जलधिर्यस्य रत्नानि नित्यम् ।। यः क्षात्रीमनुषङ्गिणीमनुपमां ब्राह्मीमजिह्मां निनां लक्ष्मी साधु बिभर्ति संश्रितजगत्सङ्कल्पकल्पद्रुमः वैरिव्रातवधव्रती तदयशःपङ्काङ्कभूषाळिका- मातन्वन् वमुवां स्वकीतविशदालेपोज्ज्वलां सोज्ज्वलाम् ।। वीरश्रीधर बुक्कभूपतिमहासाम्राज्यलक्ष्मीकरा- लम्बोदारचरित्रविक्रमरसस्त्रयम्बकालम्बनः । नीत्या निर्जितदैत्यनिर्जरगुरुप्रोद्दण्डदण्डद्विष- न्मुण्डोत्खण्डनचण्डपण्डितकरः मामण्डलाऽऽखण्डलः ॥ 1 विशन्त.

·विद्यामाधवीयम् ImranAmumarmanamar पित्रादीनामपि सवितृत्वसम्भवात्तेभ्योऽस्य विशेषणान्याह-अमे- यांशुनिधिरिति । अमेयानां असङ्खयेयानां अपरिमितानां अंशूनां रश्मीनां निधिः न्यासस्थानं, अमेया अंशवो निधीयन्तेऽस्मि- निति तथा, सहस्रांशुरिति यावत् । जगत्रयोप्रबोधहेतुः त्रयाणां शिवागमाचारविशुद्धचुञ्चः सदाऽऽत्मविद्यापरिरब्धकन्धरः। समस्तसम्पत्कुलसंश्रयोऽयं भूपः क्षितिं रक्षति रामसृष्टाम् ॥ तदा तदास्थानगतो मुवि श्रुतः सुधीस्सुधीरो धरणीसुराग्रणीः । गुणानुरागी गुणवत्यधीश्वरप्रसादसम्पादितसम्पदुद्भवः ।। पुरातनाचार्यसमीरितागमान् विचार्य तद्वाक्यशतैस्समर्थयन् । उदीरितं चानुदितं समर्पयन्निमां विधत्ते मुमुहूर्तदीपिकाम् ।। ज्योतिःशास्त्रमहार्णवं मतिमथा निर्मथ्य यन्निर्मलं विद्यामाधवसूरिणा समुदितं सद्वृत्तरत्नोज्जुलम् । स्वालोकाय मुहुर्मुहूर्तमुकुरं होराविलासश्रियः श्रेयो दीपयितुं यतेऽद्य तदहं वाग्मतिभिर्भूरिभिः ॥ तत्राऽऽदौ तावदाचार्यः प्रारिप्सितस्य प्रकरणस्य अनन्त- रायेण परिसमाप्तये लोकप्रसरणाय च स्वेष्टदेवतानमस्कारपूर्वकं जय- तिपदेन ॥ विशेषणान्याह । अमेयांशुनिधिः. अमेयानामसङ्खयेयानामपरिमितानामंशूनां निधिः रश्मीनां निधिः न्यासस्थानं । अमेया अंशवो निधीयन्तेऽस्मिन् इति यावत् । जगत्तूयीप्रबोधहेतुः त्रयाणां समाहारस्त्रयी जगतां त्रयी जगत्त्रयी तस्याः प्रबोधहेतुः चैतन्योन्मेषकारणभूतः त्रैलोक्यवा सिनां निमृतानां चैतन्योन्मेषनिमेषकारणमित्यर्थः । यतो जगन्ति . . 1 निक्षेप. IMAR ·मुहूर्तदीपिकावृतम् समाहारस्त्रयी जगता त्रयी जगत्रयी तस्याः प्रबोधहेतुः चैत न्योन्मेषकारणभूतः, त्रैलोक्यवासिनां भूतानां चैतन्योन्मेषनिमेषका रणमित्यर्थः । यतो जगन्ति सूर्यास्ते निस्संज्ञानि, पुनस्त'दुद्रमे संज्ञां प्रपद्यन्ते । तथा च श्रूयते- सूर्यास्ते निस्संज्ञितानि पुनस्तदुद्गमे संज्ञां प्रपद्यन्ते तथाच श्रूयते 'योऽसौ तपन्नुदेति । स सर्वेषां भूतानां प्राणानादयोदेति । असौ योऽस्तमेति । स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायास्तमेति' इति । त्रयीमयः वेदत्रयमयः । ऋग्यजुस्सामभिः कल्पितमण्डलाद्यात्मा । तथाच सूर्यसिद्धान्ते । ऋचोऽस्य मण्डलं सामान्यस्य मूर्तियपि च । त्रयीमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालकाद्वभुः । इति । तथाच श्रूयते । 'ऋग्भ्यो जातां सर्वशो मूर्तिमाहुः सर्वा गतिर्यजुषी हैव शश्वत् । सर्व तेजः सामरूप्यं हि शश्वत् सर्व ह्येदं ब्रह्मणा चैव सृष्टम् । इति । शिवस्यापि सर्वज्ञत्वमेतन्निवन्धनमित्याह । इतः सवितुः विना स्वकीयं सर्वदार्शत्वं सर्वज्ञत्वमन्यथा न भवे- दिति मत्वेव स्वनानोऽन्वर्थताऽऽपादनाय शङ्करः शिवः सूर्य नेत्रभूतं धृतवान् । शिवस्य दक्षिणनेत्रं सूर्य इति प्रसिद्धिः । शिव- स्य सर्वज्ञत्वं सूर्यनेत्रधारणात् अन्वर्थमासादित्युत्प्रेक्षा अन्योs- प्यर्थोऽस्ति ॥ यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति लक्षणया मञ्चस्थाः पुरुषा इंति गम्यते तथेहाऽपि सवितेति सवितृमण्डलमध्यस्थः पुरुषो गृह्यते । 1 तदुद्भवे.

·विधामाधवीयम " योसौ तपन्नुदेति । स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायो- दनि । अनी योऽस्तमेति । म सर्वेषां भूतानां प्राणानादाया- स्तमति" इति । त्रयीमयः वेदत्रयमयः ऋग्यजुस्सामभिः कल्पितमण्डलाद्यात्मा। तथा व सूर्यसिद्धान्ते- नत्र अमेयश्चामावशुनिधिश्चेति द्वन्द्वः । अमेयः प्रमाणापारिच्छेद्य' अशुनिधिः तेजस्समूहः प्रकाशरूप इत्यर्थः। जगत्त्रयीति विश्वं गृह्यते । प्राति स्वात्मभावेन पूरयतीति जगत्त्रयीप्रः, तादृग्बोधस्य ज्ञानम्य हेतः निमिनं विश्वपूरणीसंविन्निामेत्तभूतः तत्प्रयोजक इत्यर्थः । विश्वात्मभावज्ञानप्रद इति वा । त्रयीमयः त्रिषु कालेपु त्रिवेदमयः । तथाच श्रूयते- 'ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते, यजुर्वेदे तिष्ठति मध्य अतः । मामवेदेनास्तमये महीयते, वेदैरशून्य स्त्रिभिरेति सूर्यः । इति । यहा गुणत्रयात्मा यतोऽग्नीषोमौ सूर्यादभिन्नौ स्तः । तथा च श्रूयते-- 'उद्यन्तं (वा) वाऽऽदित्यमनिरनुसमारोहनि' सुषुम्रः सूर्य रश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्व, इति । अपिच । इतः मावित्रान्नेत्रात् विना अन्यनेत्रेण सर्वद- शित्वं न सम्भवेदिति यतो हेतो रूपविषयादिक्रिया चक्षुषा साध्यते चक्षुश्च स्वाधिभूततेजस्सान्निधानेनैव स्वक्रियायां व्याप्रियते स दृग्यारोऽपि चक्षुर्नियमितप्रदेशे सम्भवेत् न तु वि. प्रकृष्टमात्रे कुत एव सर्वपदार्थदर्शित्वं, तथासात सर्वप्रकाशकmanute ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 7 "ऋचोऽस्य मण्डलं सामान्यस्य मूर्तिर्यजूंषि च" त्रयीमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालकद्विभुः ॥ तथा च श्रूयते- Paraswa त्वान्नेत्रस्य विश्वमपि चक्षुनिमित्तमेवेति सर्वत्र दृग्व्यापारस्संभवे- दित्यभिप्रायेण यं नेत्रमधृत्त । इवशब्द उत्प्रेक्षाव्यञ्जकः । स- वितुस्तजस्त्रयीमयत्वाच्छिवस्य नेत्रत्रय्यपि तद्वयेऽपि ? युज्यते । 'चन्द्र- सूर्याग्रयस्तस्य नेत्राण्यासन् महात्मनः' इति । अनेन ? सूर्यास्तद्वच- नेनैव ज्योतिश्शास्त्रं? ज्योतिस्तम् । तथा चास्यार्थमाहुः-सविता चग वगत्प्रमूतिः कालो जयति । विश्वं विजयते । सर्वान् पराभावयतीत्यर्थः । यथोक्तं- कालः पचति भूतानि कालः पिबति शास्ति च । कालस्सर्वास्थानभूति.... काल मतिवर्तत इति । स चामेयांशुनिधिः अपरिमितानामंशूनां निधिः विष्फुलि. ङ्गवदवभासमानानां हायनायनर्तुमासदिवसाद्यवयवानां स्थानभूतः ॥ यथोक्तं विष्णुपुराणे। कलाकाष्ठानिषादिदिनवयनहायनैः कालस्वरूपो भगवानपरो हरिरव्ययः ॥ इति । यद्वा । अमेयश्चासावशुनिधिश्चेति द्वन्द्वसमासः । अमेयः प्रमाणापरिच्छेद्यः अनाद्यन्त इत्यर्थः ॥ यथोक्तं विष्णुपुराणे । अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते । अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्त संयमाः ॥ इति ।। तथा अंशुनिधिः अंशूनां अंशुमतां सूर्यादीनां ग्रहाणां निधिरा- ·S विद्यामाधवीयम् ऋग्भ्यो जातां सर्वशो मूर्तिमाहुः सर्वागतिर्यनॅषि हैव शश्वत् । सर्वं तेजस्सामरूप्यं हि शश्वत् सर्व ह्येदं ब्रह्मणा चैव सृष्टम् ॥इति ॥ शिवस्यापि सर्वज्ञत्वमेतन्निबन्धनमित्याह-इतः सवितुः वि. ना स्वकीयं सर्वदर्शित्वं सवर्जवं अन्यथा न भवेदिति मत्वेव स्वनाम्रोऽ. न्वर्थतापादनाय शङ्करः शिवः सूर्य नेत्रभूतं धृतवान् । शिवस्य धारभूतः, यतस्तेषां सञ्चारः कालाश्रयः प्रवर्तते । अनाद्यन्तोऽपि ग्रहगत्या परिच्छिन्न इत्यर्थः । तथाचार्यभटः- युगवर्षमासदिवसाः समं प्रवृत्तास्तु चैत्रशुक्लादेः । कालोऽयमनाद्यन्तो ग्रहमैरनुमीयते क्षेत्रे ॥ इति ।। तथाच जगत्रयस्य च स्वकृतशुभाशुभसंज्ञानस्य हेतुः, यतः सर्वेषां प्रादुर्भावसमयादेव शुभाशुभज्ञानमुपलभ्यते । यद्वा जगतां त्रय्यु- तक्रमावगमस्य हेतुः, एतत्प्रतिपादकशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वात् ॥ यथो- कम् श्रीपतिना- - ऋतुक्रियार्थं श्रुतयः प्रवृत्ताः कालाश्रयास्ते क्रतवो निरुक्ताः । शास्त्रादमुप्मात् किल कालबोधो वेदाङ्गताऽमुष्य ततः प्रसिद्धा॥इति॥ त्रयीमयः भूतभाविभवत्तोपाधिभेदत्रयवान् । वेदस्वरूपिणः शिवस्य ज्योतिशास्त्रनेत्रत्वेन हेतुत्वमुत्प्रेक्षते । सर्वान् दर्शान् दर्शपूर्णमा- सानाचष्ट इति सर्वदर्शी, तद्भावः सर्वदर्शित्वं, तदितः काला- द्विना न स्यादिति मत्वेव दर्शपूर्णमासाद्यभिधानसिद्धये शंकरः वेदस्वरूपी शिवः ज्योतिश्शास्त्रमयं नेत्रमधत्त वेदस्य यज्ञप्रवृत्ति- सिद्धयर्थं ज्योतिश्शास्त्रं नेत्रीकृतमित्यर्थः । तथाच श्रीपतिः-

·मुहूर्तदोपिकायुतम्
--
दक्षिणनेत्रं सूर्य इति हि प्रसिद्धिः । शिवस्य सर्वज्ञत्वं सूर्यने-
धारणादन्वर्थमासीदिति उत्प्रेक्षा ।
अथाऽभिधेयं प्रतिजानीतेऽन्त्यकुळकेन श्लोकत्रयेण ।
छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च।
शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि षट् च ।।
इति ॥ यद्वा सवित्रादेचाराभिधायि शास्त्रं सवितेत्युच्यते । ज्योति-
श्शास्त्रमुत्कृष्टतया जयति यतः प्रत्यक्षफलमिदं शास्त्रं । यथोक्तं
ब्रह्मयामळे-
ज्योतिषां परमं ज्ञानं सद्यः प्रत्ययकारणम् ।
प्रत्यक्ष सर्वविद्याना उत्तमं भुक्तिमुक्तिदम् ।।
इति । ज्योतिश्शास्त्रमप्यमेयस्य अव्यक्तादिगणितस्य अंशो रश्म्यादि
दशागणितस्य च स्थानं
शुभाशुभमिश्राख्यफलत्रयस्य
ज्ञापकं । तथा गणितहोरासंहिताख्यस्कन्धत्रयात्मकम् । तथाच
नारद:-
सिद्धान्तसंहिताहोरारूपस्कन्धत्रयात्मकम् ।
वेदस्य निर्मलं चक्षुः ज्योतिश्शास्त्रमनुत्तमम् ।।
इति । तथा सर्वस्मिन् देशे काले वा दर्शित्वं ज्ञानवत्वं ज्योति-
श्शास्त्राद्विना अन्यशास्त्रान्न सम्भवेदिति । अतो ज्योतिश्शास्त्रं वेदेन
नेत्रं मुख्यमङ्गं वृतं, यतः सर्वस्मादङ्गान्नेत्रं मुख्यमाहुः तथाचोक्तम्-
मुखमधु शरीरस्य सर्व वा मुखमुच्यते ।
तत्रापि नासिका श्रेष्ठा श्रेष्ठे तत्रापि चक्षुपी ॥ इति ॥
तस्मात् षडङ्गेषु.. ज्योतिषमेव प्रधानम् । यत्रोक्तं श्रीपतिना-
VIDYA.
जगता

·10 विटामाधनीयम : स्वकीयशास्त्रे बहुशोऽपशब्दानमी वदन्तीति जगत्प्रसिद्धम् ।सुदुस्सहं तत्परिवादशल्यं मौहूर्तिका- नामपहर्तुकामः॥२॥ वसिष्ठवागीश्वरगार्यमुख्यै. महर्षिभिर्विस्तरतः कृतेषु । शास्त्रेषु बुद्धया परि- गृल सारं लोकोपकाराय च कीर्तये च ॥३॥ श्रुताऽखिलव्याकरणोऽहमुत्तमैः पदैरदोषैः कृतपद्य गुम्भनम् । विचित्रवृत्तं लघु सम्मतं सतामिदं विधास्यामि मुहूर्तदर्शनम् ॥ ४ अमी मौहूर्तिकाः ज्योतिर्विदः स्वकीयशास्त्र स्वकीयप मुहूर्तप्रतिपादकशास्त्रेषु अपशब्दान् असाधून् व्याकरणादिलक्षण विरुद्धान् शब्दान् बहुशः पुनः पुनः वदन्तीति जगत्प्रसिद्धं । तथाबाहुः- "वैयाकरणकिरातेरपशव्दमृगाः क्व यान्ति सन्त्रस्ताः । नटविटभटगणकभिषक्छोत्रियमुखकन्दराणि यदि न स्युः" ।। वेदस्य चक्षुः किल शास्त्रमेतत् प्रधानताऽङ्गेषु ततोऽस्य याता । अङ्गैर्यतोऽन्यः परिपूर्णमूर्तिः चक्षुर्विहीनः पुरुषो न कश्रित ।। इति । एवं ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं, तत्रापि प्राधान्यं प्रतिपाय अथ प्राक्तनप्रोक्तेषु शास्त्रेप्वेव सत्सु किमन्यप्रकरणप्रणायन प्रयत्नेनेत्याशङ्कामनवकाशयन् तेभ्यो विशेषमुन्मेषयन् स्वामिषेयं प्रतिजानाते अन्य कुळेकेन श्लोकत्रयेण । mpan ·मुहतदीपकायतम इति । जगत्ल्यानमत एव मुदुस्सहं अत्यसह्यं । तथा खलु क्वचित् स्खलन महते न देाषाय । यतः क्वचित् महाकवयोऽपि स्खलन्ति । एते तु पदे पद स्खलन्तीति जगत्प्रसिद्धस्यापवादस्याऽत्यसयता स्यादेव । तथा चाहुः- विद्वान् बिभेऽति पुरुषस्सदा लोकाऽपवादतः" इति । मौहूर्तिकानां ज्योतिर्विदां सम्बन्धि तत् परिवादशल्यं अन्यसह्य- त्वात् परिवाद एवं शल्यत्वेन रूप्यते । तत् अपशब्दकथननातं अपवादशल्यं अपहर्तुकामः निरपशब्दकरणं प्रकरणं प्रणीय शल्य- मिव तमपवादमुद्धर्तुमनाः यथा यदि ज्योतिर्विदोऽपशब्दान प्रयुञ्जते तत् किमिह विद्यामाधवीये प्रवन्धे नापशब्दाः प्रादुर्भवन्ति । न- विहापि हिबुकदुश्चित्कद्रेकाणादयः कथं व्युत्पाद्यन्ते । अमी तु संज्ञा शब्दाश्चतुर्थादिस्था नाभिधायितया रूढत्वान्न व्युत्पत्तिमपेक्षन्ते । ये पुनर्गौणास्त एवं प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनया व्युत्पाद्यन्ते यथा खेचरादयः । तस्मात् ज्योतिर्विदोऽपशब्दान वदन्तीति नायं नियमः ! नन्वपशब्दवन्यपि पूर्वशास्त्राण्यनाश्रित्य ज्योतिश्शास्त्रस्य स्वातन्त्रयेण पृथक्कथनं निषिध्यते । तथाचोक्तं- आयुर्वेद चिकित्सां च ज्योतिषं धर्मनिर्णयम् । विना शास्त्रेण यो ब्रूयात्तं विद्याद्ब्रह्मघातकम् ॥ इति ॥ अपि च नैकसंज्ञाप्रचुरस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य सङ्ख्यासंज्ञाप्राधान्याल्लि- ङ्गविभक्तयादिव्यत्ययो न दुष्यति । तथा चास्ति- • आख्यातसंहितालिङ्गविभक्तिव्यत्ययादिकम् । न दूष्यं तदशिष्यं हि भानां संज्ञाप्रमाणतः ॥ इति ॥

·1. विधामाधवीयम नमन । यद्यपीह मनचाहिप्राधान्यमिष्टं, तथाऽपि तहाचकानां शब्हान नत्र रूइत्याल्लिङ्गविभक्तयादिकनपीष्टमेव । अतस्तद्वयत्यय स्मत्रत्रापि दृप्यत एवेति ॥ स्वातन्त्र्येण विरचितमिदं प्रकरणमनादर- गीयमित्याशङ्कायामाह-वमिष्ठेत्यादि- वमिष्ठवागीश्वरगार्यभारद्वाजनारदात्रिप्रभृतिभिर्महर्षिभिर्विस्तरतः गुणदोषनदपवादानामेकत्रैव मङ्गहणं बिना प्रतिक्रियं पुनः पुनस्तेषां प्रवचन विस्तरतस्तथा कृतेषु बार्हस्पत्यादिषु पूर्वशास्त्रेषु सारं वि. स्तरपुनरुमादि फल्गु परिहाय सारभू (तमुपादेयां) तां शं स्वबुद्धया परि गृह्य मगह्य श्रुताग्विलव्याकरण श्रुतान्याखलानि व्याकरणानि येन म तया अधीनपाणिनीयशाकटायनादिशब्दशास्त्रो विद्यामाधव नामा अहं इदं वश्यमाणं मुहूर्तदर्शनं नाम प्रकरणं दृश्यन्ते प्रकाश्यन्तं महान्यनेनेति मुहूर्तदर्शनं मुहूर्तानां प्रदर्शनादन्वर्थ- मित्यर्थः । विधास्यामि करिप्यामि । मुहूर्तदर्शनं नाम प्रकरणं मया करिष्यत इत्यर्थः । किमर्थोऽयं संग्रह इत्यत्राह-लोकोप- काराय व कौनये चेति । लोकाः शुभकर्मचिकीर्षवः तेषा तदु- चितकालकथनेनोपकर्तुम् ! यद्वा लोकाः लग्नकालमादिदिक्षवो मौहू- निकाम्नेषां परम्परविसंवादिविविधमुनिमतप्राबल्यानिश्चयकातरचेतसां ल- प्रकान्टमानेनुमाष्टमप्यपर्यानुवतां, अपि च बहुपन्थपठनधारणपर्धा- लोचना याममनमानानामल्पग्रन्थेन मुनिमतविप्रतिषेध विषये मुनि मनमावल्यकथनन परोपकारं कर्तुं चिरस्थायियशःफलाय च, शब्दान् पुरुषार्थचतुष्टयाऽवाप्तये प्रीतये चायं सङ्गह इत्यर्थः । तथाचोक्तं- "एकश्शन्दरसम्यग्ज्ञातस्सुष्टु प्रयुक्तस्स्वर्गे लोके कामधुग्भवति।"

·मुहूर्तदीपिकायुतम 13 इति । उक्तं च भोजराजेन- " निर्दोष गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम् । इह लोके कविः कुर्वन् प्रीति कीति च विन्दति" ॥ इति । सापशब्दानां पूर्वशास्त्राणां सङ्गहम्म तादृश एव । यथा मृदुपा- दाना घटी मृदेवेत्यत्राह-उत्तमैः प्रमादमाधुर्यादिगुणयुक्तः प्रसि- द्वैर्वा अदोषैः अमाधुत्वाऽनर्थक्यादिदोषरहितः अकिष्टी पदैः कृतप द्यगुम्भनम् विचित्रवृत्तं विविधानि विचित्राणि वृत्तानि श्रवणम नोहराणि मात्राममासमपादादीनि यत्र तत्तथा । नानाविधरम- गोयवृत्तमित्यर्थः । लघु प्रन्थतोऽल्पं तथाऽपि प्रकाशितभिषेन साकल्याभिधेयतया निर्दोषतया गुणवत्तया च विदुषां मम्मतं सम्प गभिमतं इदं मुहूर्तदर्शनमिति सम्बन्धः । अनेन सत्मम्मतत्वेनाम्य गुणाधिक्यमुक्तम् । यथाऽऽह काकिदाम "तं सन्तश्श्रीतुमर्हन्ति मदसहयक्तिहेतवः । हेम्नस्संलक्ष्यते ह्यनौ विशुद्धिश्श्यामिकाऽपि वा ॥” इति । नन्वत्राधिकारिसम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि तान्यप्य त्रोक्तान्येव यथा-ज्योतिर्ज्ञानकामोऽधिकारी । स च लोकोपकारायेत्यत्र लोकशब्देनोक्तः। वेदेन सहाङ्गाङ्गिभावः सम्बन्धः, स च प्रागुक्तः। शुभक्रियाकालनिरूपणमभिधेयं, तच्च मुहूर्तदर्शनमित्यनेनोक्तम् । ज. गतां शुभज्ञानं विदुषा पुमर्थचतुष्टयावाप्तिश्च प्रयोजनम् । तच्च. लोकोपकाराय च कीर्तये चेत्यनेनोक्तम् । उक्तं च नारदेन अस्य शास्त्रस्य सम्बन्धं वेदाङ्गमिति कीर्तितम् । अभिधेयं च जगतश्शुभाऽशुभनिरूपणम् ।। 1 प्रकाशिताभिधेयसाकल्यतया. -- ·म विधामाधवीयम्. ब - भिननः । माय नमङ्कान्निश्रेह पोडशकर्मणाम् । जनं च विज्ञेयं तत्तत्कालविनिर्णयः ।। मतदखिलं प्रोक्तं स्मात कर्म न सिद्धयति । नम्मा जगद्धितार्थाय ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ॥” इति । जन्न बाबादौ जगणप्रयोगः कथं " जस्सूर्यो रुनमालनोति" इति मन । उच्यते-~-जगगस्य सूर्यदैवतःकत्वादस्य शास्त्रस्य नचाऽभिधायित्तात माधुरिति । उभये प्रतिज्ञाय अङ्के प्रचुरम्पान्य शास्त्रस्यार्यावगति न मद्देन यापहने न स्मादि संज्ञा वस्तुमुपक्रमते.--- ऋमा राशिग्रहतारकादेस्संज्ञां वयं तावदिहा- शास्त्रार्थबोधः खलु तस्य तस्य संज्ञा- मविज्ञाय जनस्य न स्यात् ॥ ५ ॥ इह शास्त्रे वयं तावत् आदो क्रमेण राशिग्रहतारकादेः रागयो मेपःद्या लग्नादिभावाश्च, ग्रहाः सूर्याद्याः, तारका आश्व- न्याचाःविशन तिथिवारयोगकरणानि गृह्यन्ते । राशि भावग्रहनक्षत्रनिथिवारयोगकरणानां संज्ञां अभिदध्मः ब्रूमः । गुरुपु बहुवचनं " इति आत्मैकत्वेऽपि बहुवचन प्रयोगः । किमर्थ मंजाभिधानमित्यत आह-शास्त्रार्थबोधः शास्त्रा ना र यादीनां वोधः शास्त्राभिधेयराश्याद्यवगतिः श्रोतुः जनस्य नम्य नस्य गश्यादेस्मज्ञां सङ्केतनाम अविज्ञाय न स्यात् खलु नम्मात् शास्त्रार्थावगमाय संज्ञाऽभिधीयत इत्यर्थः । अथवा गुरूपदेशाहते जनस्य काव्यादिवत् स्वधियाऽधीयानस्य . यस्मान ·परततीविकागतम तत्तत्संज्ञामविदित्वा एतच्छास्त्रार्थवादो न भवतीति ज्योतिशास्त्रस्य आचार्योपदेशगम्यतां प्रतिपादयितुं संज्ञा अभिधीगन इत्यर्थः । .. अथ राशीनां संज्ञामाह- अजाख्यमाद्यं प्रवदन्ति मेष राशिपो गो- वृषभाभिधानः। वीणायमाख्यं मिथुनं नृयुग्मं स्यात्कर्कटः कर्कटकश्च कर्की ॥६॥ सिंहं च कन्यां च निजाऽभिधानैः प्राहुस्तुलां तौलिवाणप. दाभ्याम् । कीटाळिसंज्ञामथ वृश्चिकस्य धनुर्हयाङ्गं च धनुर्धरं च ॥७॥ मृगश्च नको मकरो मृगास्यो द्वौ कुम्भमीनौ निजनामवाच्यौ । पर्यायनामानि वदन्ति चैषां कथ्यन्त एते प्रथमादिशब्दैः ॥ ८ ॥ . आद्यं द्वादशराश्यात्मके क्षेत्रे प्रथमं गर्शि द्वादशभागं अजाख्यं अजस्य छागस्याख्यैवाख्या यस्य तं अजाभिधानवा- च्यमित्यर्थः,। मेषं च मेषाख्यं च वदन्ति । केचिदेवं योजयन्ति मेष राशिमाद्यं अजाख्यं च वदन्ति । मेषस्याद्यसंज्ञानं वृषादीनां द्वितीयादिसंज्ञानस्योपलक्षणमिति । तदसत् । यतो वक्ष्यति 'कथ्यन्न एते प्रथमादिशब्दः' इति । तेन पौनरुक्त्यं प्रसज्येत । तस्मात् प्रा- कनमेव व्याख्यानं साध्विति । वृषो द्वितीयो राशिः गोवृषभाभि-. धानः गौश्च वृषभश्च गोवृषभो तयोरभिधानमभ्येति । यद्वा-- गोवृषभशब्दावमिधाने वाचकावस्येति बहुव्रीहिः, गोवृषभशब्दवाच्य ·विद्यामाधवीयम् इत्यर्थः । एवं सर्वत्र विग्रहो द्रष्टव्यः । मिथुनं तृतीयो राशिः नृयुग्ममंजः। वीणाशब्देन यमशब्देन च वाच्यः । यमौ यमी नदाख्यः । कर्कटकश्चतुर्थो राशिः कर्कटः कर्की च स्यात् । सिंहं च पञ्चमराशि कन्या षष्ठराशि च निनाभिधानैराहुः सिहं सिंह नामभिः कन्यां कन्यानामभिरित्यर्थः चशब्दस्स्त्रीपर्यायमात्रस्यापि ग्रहणार्थः । तुला सप्तमराशिं तौलिशब्देन वणिक्पदशब्देन च कथयन्ति तौलिस्तुला वणिक्पदमापणम् । आपिच तौलिशब्देन वणिक्छब्देन च वदन्ति । वृश्चिकस्याष्टमराशेः कीटाळिसंज्ञा कीटश्च अळिश्च कीटाळी तत्संज्ञां कीटसंज्ञामाळिसंज्ञां चाथ कात्स्न्थैनाहुः । यद्यपि शास्त्रान्तरे कर्कटकस्यापि कीटसंज्ञाऽस्ति तथाऽपि वृश्चिकस्य कृत्स्नशास्त्रेप्वपि माऽस्तीति काार्थमथशब्दः । धनुः नवमराशि हयाङ्गं चशब्दात् हयं च धनुर्धरं चशब्दादश्वा- रोहं न प्राहुः। मकरो दशमराशिः मृगः इति नामभिर्वाच्यः । कुम्भमीनौ द्वौ एकादशद्वादशौ राशी नि. जनामभिः वाच्यौ स्तः । एकादशराशिः कुम्भनामभिर्वाच्यः, द्वा दशराशिः मनिनामभिर्वाच्यः । मेषादीनां यद्येतावन्त्येव नामानि कथं तर्हि चापहरिणाननादीना ग्रहणमित्यत्राह---पर्यायनामानि बदन्ति वेषां इति । मेषादिराशिवाचकानामजादिशब्दानां स्वस्व पर्यायपठितानि च नामानि संज्ञात्वेन वदन्ति । यथा अनः छागो वस्तः । वृषः पुङ्गवः ककुमान् । मिथुनं वीणा वल्लकी । सिंहो मृगेन्द्रः केसरी । कन्या कुमारी स्त्री योषियुवतिः । तुला घटः । वृश्चिकः आळः भृङ्गः । धनुश्चापः हयस्तुरगः धनुर्धरो धन्वी । मकरो मृगो हरिणः नकाशंशुमारः मृगास्यो हरिणा- ननः । कुम्भः पयोधरो घटः । मीनो झषश्शफर इत्यादीनि । नका मृगास्यः ·मुहूर्तदीपिकायुतम् Fat .. तथैव एते मेषाद्याः प्रथमादिभिः प्रथमद्वितीयादिद्वादशानिश- ब्दैः कथ्यन्ते। यथा मेषः प्रथमः, वृषो द्वितीयः, मियुनं नुनी यं, इन्यादि। राशीनां संज्ञान्तरमाह- संज्ञाभिः कियलेयजूकजतुमाः कोर्पिः कुळीर- स्तथा हृद्रोगेत्थसितौक्षिकाश्च कथिताः पाथोनक- स्ताबुरुः । आकोकेर इतीह मेपमृगपौ नौनिन- युग्माळिनौ कर्को कुम्नझनौ धनुर्युवतिगानकाः क्रमाद्राशयः ॥९॥ इह शास्त्रे मेपाद्याः द्वादश राशयः पठानक्रमा क्रिय इत्यादिसंज्ञाभिः कथिताः । यथा-मेषः क्रिय इनि. मगरः महो दय, तौलिर्जूकः, नृयुग्मं जतुमः, अळिवृश्चिकः कोर्पिः, कर्की कटक कुळ.रः, कुम्भो हृद्रोगः, झपः मीनः इन्सानबनः नजिक युवतिः कन्या पायोनकः, गोः वृषभः त बुरुः, नके मकरः भाके केर इति संज्ञया कथिता इत्यथैः ।। राशीनां सामान्यज्ञामाह- स्थानं क्षेत्रमिति हे गृहस्य पर्यायनाम निरिख लमपि । राशीनां नाम स्यानमृनमिति राहि तारयोरुभयोः ॥१०॥ स्थान क्षेत्रमिति द्वे नामनी, गृहस्य निखिलं पर्यावनाम नन्दिरालया दनिकेतनाद्यपि द्वादशानां राशीनामपि नाम सामान्याभिवानं स्याः 1 कौर्षि. VIDYAMADA VIAM ·विद्यामाधवीयम् 16 तथा भमृक्षमिति द्वे राशिनक्षत्रयोईयोरप्यभिधेययोः स्तः । यथा भ राशिः भ नक्षत्रं, ऋक्ष राशिः ऋक्ष नक्षत्रमिति । नन्विह राशि सामान्यस्य गृहसंज्ञाऽभिहिता । उपरि चतुर्थभावस्य च वक्ष्यति । तत् गृहमित्युक्ते (कतरस्येह ग्रहणमिति) कथमध्यवसयम्, उच्यते- यत्र स्वामिसंङ्ख्याभावसंयोगस्तत्र राशिसामान्यस्य, यथा भौमगृहं- षष्ठं गृहं सुतगृहामति । यत्र तु स नास्ति तत्र चतुर्थस्थानस्य, यथा गृहे सूर्यो मानहेति । अथ भावशब्दवाच्यानां राशीनां संज्ञामाह- होरात्मकल्यतनुमूर्त्यभिधं तु लग्नं स्थानं कुटुः म्बधननाम परं तृतीयम् । दुश्चित्कविक्रमसहोदर संज्ञमन्यत्पातालबन्धुहिबुकाम्बुसुखालयाख्यम् ॥ धीपुत्तूप्रतिभाभिधानमपरं षष्ठं क्षतार्याह्वयं जामित्रास्तकळत्रमन्मथमदद्यूनाभिधं सप्तमम् । रन्ध्रायुर्मरणं पराभवमृतिस्थानं वदन्त्यष्टमम्, गुर्वाख्यं नवमं बुधैरिह शुभं धर्मस्तपश्चोच्यते ॥ स्यादाज्ञास्पद'मान कर्मगगनव्यापारमपूरणं प्र- ख्यातं दशमं परं तु कथयन्त्यायं भवं चागमम् । स्थानं द्वादशमामनान्त मुनयो रिप्फव्ययाख्या- 1 कर्ममान, ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 19 न्वितं लग्नादिष्यभिधीयते च निखिलं पर्यायना- मान्तरम् ॥ १३॥ इष्टराश्युदयः । 'राशी नामुदयो लग्नम्' इत्यमरः । होरा- मकल्यतनुमूर्त्यभिधं होरा आत्मा कल्यं तनुभृतिरित्येता अभिधाः अभिधानानि यस्य तत्, प्राग्लग्नं होरादिपञ्चसंज्ञं भवतीत्यर्थः । ननु 'लग्नादिप्वभिधीयते च निखिलं पर्यायनामान्तरं' इति पक्ष्यति, किं पुनरिहैकार्थानामात्मतनुमूर्तिशब्दानां त्रयाणां ग्र- इणमिति, एवं मन्यते- आत्मशव्दस्तावत् लग्नस्य शुभाशु- मज्ञाननिमित्ततां सर्वभावोत्कृष्टतां च दर्शयितुं गृहीतः । तथा हे-आत्मशब्दस्सर्वकारणे परमात्मनि सर्वोत्कृष्टे जीवात्मनि च तिते । मूर्तिशब्दस्त्वेकाभिधेये पर्यायप्राचुर्येऽपि लोकप्रसिद्धयैव र्यायनामान्तरं प्रयोक्तव्यमिति । तथा च वराहमिहिरः-प- पायमन्यदुपलभ्य वदेच्च लोकात्' इति । लग्नात्परं द्वितीयं स्थान कुटुम्बधननाम कुटुम्बाख्यं धनाख्यं च स्यात् । तृतीयं स्थान दुश्चित्कादिसंज्ञात्रययुक्तं स्यात् । अन्यचतुर्थं स्थानं पातालादि ज्ञाषट्कयुक्तं स्यात् । अपरं पञ्चमं स्थानं धीपुत्रप्रतिमाभिधानं पदन्ति । षष्ठं स्थानं क्षतशत्रुद्विसंज्ञायुतम् । सप्तमं जामित्रादि संज्ञाषट्कयुक्तं स्यात् , अष्टमं स्थानं रन्ध्रादिचतुष्टयसंज्ञायुतं वद. न्त । रन्ध्रायुर्मरणमिति समाहारे द्वन्द्वैकवद्भावः । नवमं स्थानं ज्योतिश्शास्त्रविद्वद्भिर्गुर्वादिसंज्ञाचतुष्टयान्वितमुच्यते । दशमं स्थानमा. ज्ञादिसंज्ञासप्तकयुतं स्यात् , यद्यपीहास्पदशब्देन गृहपर्यायः, त- I आस्पदशब्दो गृहपर्याय इति युक्तं स्यादिति माति. , ·20 विद्यामाधवीयम् थाऽपि चतुर्थस्थानवाचकतया लोकप्रसिद्धयभावादशमस्थानवाचकत्व मेव प्रसिद्धम्, न तु तत्पर्यायस्य । अत एवोकं प्रख्यातमिति । दशमं स्थानं आज्ञादिशब्दसंज्ञामात्रयुक्तं, न तु तत्पर्यायसंज्ञं प्र सिद्ध स्यात् । परं त्विति तु शब्दसिंहावलोकनन्यायेन परावृत्य प्राक् सम्बध्यते । तेनायं विशेषस्सिध्यति । यद्यप्याज्ञादीनां पर्या यनामग्रहणं नास्ति, तथाऽपि गगनमित्वाकाशपर्यायो गृह्यते । परमे- कादशं स्थानमायादिसंज्ञा(त्रया)न्वितं कथयन्ति । द्वादशं स्थानं रिफ्षं व्यय इति द्वाभ्यामाख्याभ्यां युक्तमामनन्ति आहुः । एव. मुक्ताः संज्ञाः पूर्व रेवाभिहिताः न तु मया स्वधियैव कुता इ. ति द्योतयितुमामनन्ति मुनय इत्युक्तम् । एवमभिहितेषु लग्नादिपु सर्व पर्यायनामान्तरं तन्वादिपर्यायनामाभिधानमपि यथासम्भवमभि- धीयते मुनिभिरिति शेषः । सति सम्भवे पर्यायनामापि स्यादित्यर्थः । तदर्थं चशब्दः । तथा हि-होराहिबुकदुश्चित्कमेपूरणादीनां पर्याया न सन्ति । तत्र तावत् लग्नहोराकल्यानां पर्यायान्तरस्याप्रसिद्धिः । तनोस्तु 'अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपधनोऽथ कळेबरम् । गात्र वपुस्संह ननं शरीरं वर्म विग्रहः । कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मू- तिस्तनुस्तनूः' । इत्यमरः । आत्मा देह इति च । अत्र प्रतीकसं- हननादीनां तनुपर्यायत्वेऽपि लोकप्रसिद्धयभावावृत्तिास्ति । एवमु. त्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । धनस्य पर्यायशब्दाः अर्थस्ववित्तवमुद्रव्यद्रवि. णादयः । सहोदरस्य भ्रातृसहजसहोत्थसोदरादयः । पातालस्य र- सातलाद्याः । वन्धोः बान्धवसुहृन्मित्राद्याः । अम्बुनः तोयपयस्स- लिलाम्भावारिनीराद्याः । सुखस्य शर्मसौख्याद्याः। गृहस्य सास- दनमन्दिरालयवसतिनिकेतनाद्याः । धियः मतिबुद्धयाद्याः । पुत्रस्य तनयतनुजात्पत्यात्मनसुताद्याः । शत्रोः सपत्नद्विपदारवैरिद्वेषिप्रत्यर्था- ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 21 द्याः । कळत्रस्य दारपत्नीप्रियाभार्याजायाद्याः, स्त्रीपर्यायाश्च । मन्म- थस्य स्मरकाममारमदनमनसिजाद्याः । रन्ध्रस्य मुषिरविवरबिलाद्याः । मरणस्य मृतिमृत्युनिधनान्ताद्याः । गुरोः देशिकाचार्याद्याः । शुभस्य कल्याणमङ्गळाद्याः । धर्मस्य वृषसुकृताद्याः । गगनस्य खाभ्रद्यु. व्योमाम्बरनभोऽन्तरिक्षवियदाकाशाद्याः । आयस्य लाभागमाद्याः । व्ययस्य हान्याद्याः प्रसिद्धाः । होराहिवुकदुश्चित्कामित्रचूनमे पूरणरिफपशब्दानां पर्याया न मन्ति प्रायेणान्येषामप्रसिद्धा इतीह ग्रन्थविस्तर भीत्या नाभिहिताः । यदि क्वचिदन्येऽपि सन्ति ते तत्र तत्रैवाभिधास्यन्ते । अथ के पुनरेते भावा नाम, ये तनुधनसहजवन्धुसुतरिपुदार- रन्ध्रशुभकर्मव्ययसंज्ञाः ज्योतिर्विद्भिः कल्पिता उच्यन्ते, भावयन्ति उत्पादयन्ति नृणां शुभाशुभानीति भावाः । यद्वा भावयन्ति निरूपयन्ति शुभाशुमानि एभिरिति भावाः राशयः । शुभाशुभज्ञानाय ज्योतिर्विद्भिः कल्पिताः तन्वादिसंज्ञिताः क्षेत्रविशेषाः । ते यावन्तं कालं पूर्वहरितमारभ्योद्गच्छन्ति स कालो लग्नादिसंजितः । तदानयनाय स्वेष्टकालिकात् स्वायनांशसहितात् स्फुटार्कात् उदयलग्नं साधयेत् । यथोक्तं रल्लेन भोग्यात् सहस्त्रीकरणेन गृहस्य भोगान् सन्ताडयेत् तदुदयेन हरेत्खरामः । लब्धं त्यजेदसुसमूहमभीप्सितेभ्योऽ- सुभ्यः क्षिदिनकरेऽपि च राश्यभुक्तम् ।। यावन्त एवमुदया निपतन्त्यसुभ्यो राशीन् क्षिपेत्तदनु तावत एव सूर्ये । :

·22 विद्यामाधवीयम् शेषात्खरामगुणितादविशुद्धलब्ध भागादिकाच भवतीष्टविलग्नमेवम् ॥ इति ॥ दिने गतवटीभिरेवं लग्नं साधयेत् । रात्रावप्येवं राशिगतघटिका- मिलनं संसाध्य राशिषट्कं क्षिपेत् । तथा च रल:- उद्गच्छतः परिमिति वनस्य या स्या दस्तं यतो जलपतोर्दशि साऽस्तराशेः। कृत्वेष्टकालिकमिनं ागतेर्विधेयं काले विलग्नमथ भाऽर्धयुतं रजन्याम् ॥ इति । एतदेव षड्राशियुतमस्तलग्नं स्यात् । तथाचोक्तमनेन- चक्रार्धयुक्तमिदमस्तविलनमाहुः इति । अथ धनव्ययादिभावानां निरक्षोदयानीतमध्यलग्नपाताळलग्न प्रत्यासत्तिवशातिंशदागावच्छिन्नराशिक्षेत्रत उनाधिकभावसंम्भवात्ताव- न्मध्यलग्नानयनाय प्राङ्नतकालानीतं राश्यादिकमर्काद्विशोधयत् । प्रत्यड्नतकालानीतमर्के योजयेत् । मध्यलग्नं भवति । यथाऽऽह भास्कर:- 1लयोदयानतावाप्तानवगम्य रवेरसून् । तिथिमध्यान्तरासुभ्यो हित्वा शोध्यं गतं ततः । शेषेऽपि यावतां सन्ति व्युत्क्रमात्तावतस्त्यजेत् ॥ भागान् लिप्ताश्च पूर्वाह्ने मध्यलग्नमुदाहृतम् । अपराहे च यः कार्यों गन्तव्यादेविवस्वतः ॥ इति ! तदेव सषड्भं पाताळलग्नं भवति । तथाच श्रीधरः सषड्भं मध्यलग्नं पाताळं प्रोच्यते बुधैः । इति । 1 लड़ोदया। लङ्कोदयानुपाताप्तान् । एतावदेव. तु 3 श्रीपतिः ·मुहर्तदीपिकाबुतम् 23 एवमानीतेषु चतुर्यु लग्नादिषु द्वयोगनिरन्तरयोरन्तरं न्यस्य त्र्यशं पृथ- गेकेन द्वाभ्यां च सङ्गण्य लग्नादिषु द्विष्ठेषु निक्षिपेत् । तत्तत्समनन्तरभा- वा भवन्ति । एतेऽष्टौ लग्नादीनि चत्वाराति द्वादश भावा आनीयन्तै । एभिरेव द्वादशमि वैस्सर्वैः शुभाशुभं निरूपणीयम् । तथाच श्रीपतिः- लग्नं चतुर्थाद्धिबुकं कलबाजामित्रभम्मध्यविलग्नतश्च । खभं विलग्नाच्च विशाध्य शेषं तत्त्रयंशमेकं द्विगुणं निदध्यात् ।। लग्नाम्बुजामित्रनमागृहेषु तदन्तरालोद्भवभावसिद्धयै । सिध्यन्ति भावा द्विगुणाषडेवं शुभाशुभं चिन्त्यमशेषमेभिः । इति आनीता एते द्वादश भावमथ्यास्स्युः । तदाद्यन्तावगमाय निरन्तरयो- रुभयोर्योगर्योर्भावं विधायाऽधितं यावद्वाश्यादिके प्रदेशे तयोस्सन्धिः पूर्वस्यान्त उत्तरस्यादिश्च भवति तत्र स्थितो ग्रहः उभयभावाना• श्रयणादफलः । भावसन्धेरूनो ग्रहः पूर्वभावगतमधिकं उत्तरभावगतं फलं प्रयच्छति । तथाच जातकपद्धतौ वदन्ति भावैक्य दलं हि सन्धिस्तत्र स्थितस्स्यादफलो ग्रहेन्द्रः। उनस्तु सन्धेर्गतभावजातमागामिजं चाभ्यधिकं करोति ॥ इति ॥ एवं भावकल्पनया ग्रहाणामेकराशिगतानामपि भावभेदात् फलभेदस्स्यात् । भिन्नभराशिगतानामप्येकभावाश्रयणात फलैक्यं स्या- त् । तथा च नारद:-- लग्नस्य येऽशाभ्युदिताः तत्सङ्खयेषु स्थितो ग्रहः । 'लग्नादावफलं दत्ते तानतीतो द्वितीयनम् । फलं स्थानेषु शेषेषु चैवमेव प्रकल्पयेत् । इति । लग्नोद्भव. ms- 1 फलं.

·24 विद्यामाधवीयम् nh (अत्र) भावारम्भादुपक्रम्य क्रमादुपचीयमानं फलं भावमध्ये पूर्ण स्यात् । तस्मात् क्रमेण सायमाणं भावान्ते शून्यं भग्नीनि भावफलं भावमध्यसमे ग्रहे पूर्ण स्यात् । तदृने नदाधिक प्रगशिन फलं प्रकल्पयेत् । तथा च वीपतिः- PurwANNEL भावप्रवृत्तौ हि फलप्रवृत्तिः पूर्ण फलं भावसमांशकेषु । हासक्रमाद्भावविरामकाले फलस्य नाशः कथितो मुनीन्द्रः ।। भावांशतुल्यः खलु वर्तमानभावोद्भवं पूर्णफलं विधत्ते । भावोनके चाप्यधिके च खेटे त्रैराशिकेनात्र फलं प्रमायः ।। इति । ननु यद्येवं भावफलं कल्प्यने आदी पूर्णफलं स्यात् मध्ये मध्यफलकरं लग्नमवसाने अल्पफलं स्यादिति लग्रनिश्चयः कार्य इति रल्लेनोक्तमनेन विरुध्यते, न, यता रल्लवननं राशिविषयम् तथा हि-राशेः फलं प्रथमद्रेकाणे पूर्ण, मध्ये मध्यमन्येऽल्प च भवति । ननु राशिभावयोरभेदात् भावस्यापि गाशिवत् फल कल्पना किं न स्यात्, एवं मन्यते, राशीनामेकैकग्रहाधिपत्यनिय. मात् सुकरः फलादेशः । भावानां तु तथा ऽऽधिपत्यनियमामावान फलादेशो दुष्करस्यात् । तथाहि-~-कदाचिद्राशिवायव्यापिनी लया. देरेकै कस्य भावस्य तद्राशिवयस्याधिपती द्वावस्याधिपत्यमामल पतः कदाचिदाद्यराश्यधिपतिरेव न तथेष्यते । भावमध्ये फलं मायू र्यत इत्यत्र तु यस्मिन् राशौ भावमध्यं स्यात् तद्राश्याधिपति- रेव भावाधिपतिरिति सुकरः फलादेशः । तस्मादिदमेव श्रेय इति एवमपि सुबोधकतोक्तं विरुध्यत एव । तथाच 'तहास्यम्,- m PAKIMAMATARA 1 कण्वाख्यः.

·मुहूर्तदीपिकायुतम 26 अशुभं च शुभं चोद्यन्नुदेप्यन्नुदितो ग्रहः । त्रिद्वेकगुणमाधत्ते लग्नादिस्थानमाश्रितः ॥ इति । एतत् ग्रहविषयमस्य सम्प्रतमेव । तद्यथा-लग्नादिभावस्थितो ग्रहस्तगावमध्यमश्चेत् तद्भावोतं स्वफलं त्रिगुणं करोति, तद्भावम- ध्यादधिकश्चेत् ताट्वगुणं, तद्भावमध्यादूनश्चेत् तदेकगुणं यथाप्राप्त. मेव करोति । एवमनयोस्सम्पतिरेव । अत्रेयमुपपत्तिः-भावमध्यसमे ग्रहे लग्रग्रहयोरुभयोर्भावमध्यसंयोगात् फलस्य त्रैगुण्यं स्यादेव । तदूने तु लग्नभावफलस्य प्रवृत्तेहभावफलस्य हासाच्च तत्रैक. मेव फलं । तथा तदधिके ग्रहभावफलस्य प्रवृत्तेः लग्नभावफलस्य हासात् तत्राप्येकमेव । तच्च ग्रहस्यादृश्यार्धावस्थानाविगुणं स्या- दिति । सर्वत्रैवमेव शुभाशुभफलं वदेत् । तच्च पड्डिधं-ग्रहनं भावनं राशिजं ग्रहभावनं ग्रहराशिनं योगनं चेति । तत्र स्वा- तन्त्रयेण ग्रहैयमानं ग्रहनं, तथा भावैर्भावजं, राशिभीराशिजम् । तथा ग्रहैर्भावनिबन्धनं दीयमानं ग्रहभावनं, हैराशिनिवन्धनं दीयमानं ग्रहराशिज, है: राशिभावनिवन्धनं दीयमानं योगज- मिति । तेषु राशिजमेव रल्लमतस्य विषयः । अन्यानि श्रीप- तिमतस्य विषया इति । सर्वासु शुभक्रियास्वेवमेव भावाः प्रक- ल्पनीयाः। तथाच श्रीधरः- यत्रााविवाहादिषु शोभनेषु कार्येप्वथान्येषु च जन्मकाले । भावान्प्रकुर्याद्वचनादिदृष्टानुक्तान् मया शिष्याहितार्थमित्थम् । इति । एवं भावानयनमनाहत्य राश्याद्यन्तयोरिष्टकालयोरपि राशि- मध्य एव भावमध्यत्वेन कल्पिते वैषम्यात् भावफलं न सम्भवेत् । यथाऽऽह चीपतिः 1 तत्रैवमेव. VIDYAMADAVIAM - ·26 विद्यामाधवीयम् 1 जन्मप्रयाणवतबन्धचौळनृपाभिषेकादिकरग्रहेषु । एवं हि भावाः परिकल्पनीयास्तैरेव भावोत्थफलानि यस्मात् ॥ इति । तथा फलवैषम्ये सत्यनुभवविसंवादात् प्रमाणचतुष्टयविरोधश्च जायते । तस्मादस्मदुक्तमेव भावानयनं ग्राह्यामेत्यलमतिप्रसङ्गन ॥ अथ ग्रन्थलाघवात् केषांचित् स्थानानां समुदायव्यापिनी प्रत्येकव्यापिनी च संज्ञामाह- लनात्सुतं च नवमं च विदुखिकोणं तस्माञ्च- तुर्थ निधने चतुरश्रसंज्ञे।प्रत्येकमस्तसुखकर्मविल- मक्षानां स्यात्केन्द्रकण्टकचतुष्टयनामधेयम् ॥१४॥ लग्नात् पञ्चमनवमौ राशी त्रिकोणमित्याहुः । तथा लग्नाचतुर्था- ष्टमस्थाने चतुरश्रमाहुः । सप्तमचतुर्थदशमलग्नराशीनां केन्द्रादिना- मत्रयमपि स्यात् । सप्तमादीनां प्रत्येक केन्द्रादिसंज्ञा स्यात् । प्रत्येक स्यादिति वा । एतास्संज्ञास्सप्तमादिस्थानसमुदायस्य प्रत्येकमेकैकस्था . नस्य च स्युरित्यर्थः ॥ केन्द्रात्परं पणपरं कथयन्त्यापोक्लिवं ततश्च परम् । रिपुविक्रममेषरणभवभवनान्युपचयाभि धानानि ॥ १५॥ केन्द्रात्-लम चतुर्थसप्तमदशमस्थानेभ्यः परं द्वितीयपञ्चमाष्टमैका- दशस्थानानि पणपरसंज्ञानि कथयन्ति । ततः---पणपरस्थानात् परं तृतीयषष्ठनवमद्वादशस्थानानि आपोक्लिवसंज्ञानि । आपोक्लिममित्य- न्ये । तथाचात्रिः- 1 योगोत्थफलानि, 2सरणे. 3 ऋतुः ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 27 तृतीयनवषष्ठान्त्या आपो क्लिमा इति स्मृताः । इति । षष्टतृतीयदशमैकादशस्थानान्युपचयसंज्ञानि । इह त्रिपशैकादशस्था नानामुपचयसंज्ञाभिधानात्तदन्यान्यष्टौ स्थानान्य नुपचयसंज्ञानी त्यर्थादेव सिद्धम् । तथा च वराहमिहिरः त्रिप डेकादशदशमान्युपचयसंज्ञान्यतोऽन्यानि । इति । ननु क्वचिदुपचयपणपरसंज्ञाद्वयंसन्निपातात् कचिदुपचयपणपरत्रिकोणा. दिसंज्ञात्रयसन्निपातात् किन्निबन्धनमिदं फलं ग्राह्यमिति संशय. स्थात, न, यदा पणपरत्नेन फलं निर्दिश्यते तदा पणपरमेव, यदा तूपचयत्वेन तदोपचयं, यदा त्रिकोणत्वेन तदा त्रिकोणमे- वेति । किञ्च- अयुगोजाख्यं विषमं स्थानं युग्युग्मसंज्ञितं तु समम् । संख्यास्तु लोकसिद्धाः क्षितिरसबाणान- लादिवस्तूनाम् ॥ १६॥ विषमं स्थानं प्रथमतृतीयादि विषमसङ्खयो मेषाद्यो राशिर्लग्ना. दिभावश्च अयुक्संज्ञ ओजसंज्ञश्च स्यात् । द्वितीयचतुर्थादिसमसङ्ख्यः वृषभाद्यो राशिः धनाद्यो भावश्च युक् संज्ञः युग्मसंज्ञश्च स्यात् । अथ संख्यानिर्देशे कर्तव्ये लाघवेन सौष्ठवेन चाभिधातुं भूतसङ्ख्याप्र. सिद्धिमाह-~-सङ्ख्यास्तु लोकसिद्धा इति । क्षितिः भूमिरेका, रसाः मधुरादयः षट, बाणाः पञ्च सम्मोहनादयः, अनलाः वह्नयस्त्रयोs- बाहायींद्याः' आदिशब्देन शैलसमुद्रादयो गृह्यन्ते । क्षित्यादिवस्तूना सङ्ख्या एकत्वाद्याः लोकप्रसिद्धा एव । त इह नोच्यन्त इति 1 गार्हपत्याद्या..

·28 विद्यामाधवीयम् शेषः । वक्ष्यमाणाः सित्यादिशब्दाः एकादिसंख्यावाचकाः लोक- प्रसिद्धयैव ग्राह्या इत्यर्थः । यथा भूरेका । अश्विनौ हौ । वह्नय- स्त्रयः । समुद्राश्चत्वारः । वाणाः पञ्च । रसाप्षट् । शैलास्सप्त । वसवोऽष्टौ । नन्दा नव । दिशो दश । रुद्राः एकादश । आदित्याः हादश । विश्वे त्रयोदश ! मनवश्चतुर्दश । तिथयः पञ्चदश । नृपा. प्षोडश । अत्यष्टयस्सप्तदश । पुराणान्यष्टादश । अतिधृतयः एको नविंशतिः । 'नखाः विंशतिः। समिध एकविंशतिः आकतिवि शतिः । विकृतिस्त्रयोविंशतिः । जिनाश्चतुर्विंशतिः। अभिकृतिः पञ्च- विंशतिः । उत्कृतिषडिंशतिः । नक्षत्राणि सप्तविंशतिः । दन्ताः द्वात्रिंशत् । देवास्त्रयस्त्रिंशत् । इत्यादिलोकप्रसिद्धत्वादिह नोच्यन्ते ।। अथ प्रश्नलनात् कार्यसिद्धयसिद्धिज्ञानाय राशीनां शीर्ष पृष्ठोमयोदयत्वमाह- धनुःप्रथमकर्कटौ वृषमृगौ च पृष्ठोदया- स्त एव सयमा निशाबलभृतोऽथ मूर्धोदयाः। परे दिनबला द्विधा झष उदेत्यथाजादयो नृयोषिदभिधाश्वरस्थिरचरोभयाख्याः क्रमात् ॥१७ धनुर्मेषकर्कटवृषभमकराः पञ्च राशयः पृष्ठोदयाः पृष्ठेनोद्यन्ती- त्यर्थः । सयमाः मिथुनसहिताः त एव धनुराधाः रात्रिबलवन्तः । धनुषवृषकर्कटमकरमिथुनाः षड्राशयो रात्रिबलोदया इत्यर्थः । अथ-कात्स्नर्थेन । सर्वे परे-उक्तेभ्योऽन्ये राशयश्शीर्षोदया दिनबलाश्च भवन्ति । (तत्र) पृष्ठोदयेभ्योऽन्ये सिंहकन्यातुलाकीटकुम्भ मीनराशयः शीर्षोदयाः, रात्रिवलेभ्योऽन्ये सिंहकन्यातुलाकीटकुम्भ- भानाप्पडाशयो दिनबलाः, द्विधा झषः-मीनो द्विधा शीर्षप्रष्ठाभ्या- 1 कृतिः. तत्वानि.

·मुहूतदीपिकायुतम् 29 - मुदेति । मीनस्त्वितरेतरविपर्याश्लिष्टमीनद्वयात्मकः । तयोरेकश्शिरसा अन्यः पृष्ठेनोदति । अतस्स उभयोदयः । तथा च वराहमिहिरः गोजाश्विककिमिथुनास्समृगा निशाख्याः पृष्ठोदया वि- मिथुनाः कथितास्त एव । शीर्षोदया दिनबलाश्च भव- न्ति शेषा लग्नं समेत्युभयतः पृथुरोमयुग्मम् । इति । इह राशीनां निशादिनबलत्वकथनं संज्ञामात्रसम्पादकम् । तेषां तु बलस्योत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । संज्ञानप्रयोजनं चोक्तं कृष्णेन- पृष्ठोदये तु सिध्यत्यशुभं मूर्धोइये शुभं कार्यम् । उभयोदये विमिश्र प्रहरहितेभ्यः फलं वाच्यम् ॥ इति । द्वितीयोऽथशब्दस्संज्ञान्तरारम्भार्थः । मेषादयस्सर्वे नरयोषि- संज्ञाः क्रमात् षडावृत्त्या भवन्ति । विषमाः पुंसंज्ञाः । समाः स्त्रीसंज्ञा इत्यर्थः । तेषु पुराशयः क्रूराः । स्त्रीराशयः सौम्या- स्स्युः । अपि च मेषाद्यास्त्रयस्त्रयः क्रमात् चतुरावृत्त्या चरस्थिरो. भयाख्या भवन्ति । तथाच वराहमिहिरः क्रूरस्सौम्यः पुरुषवनिते ते चरागावदेहाः । इति । अत्र चरग्रहणं चरस्थिरौ द्वावेव प्रकृती इति प्रदर्शनाय । तथाहि-उभयस्तूभयात्मकः । तस्य पूर्वमध स्थिरमन्यच्चरम् । तथा च-स्थिरवत्प्रथमेऽर्धे स्यात् न परे चरराशिवत् सर्वम् ॥ इति । अथ राशीनामूर्ध्वमुखादि संज्ञामाह श्लोकार्धेन- मुक्तारूढयियासितानि भवनान्युष्णत्विषोपर्य- धस्तिर्यग्भूतमुखान्यथैवमपरे प्राहुश्चरादीन्यपि । - ·30 विद्याभाघवीयम् womaininew रविणा भुक्तोज्झिताक्रान्तबुभुक्षितानि भवनानि उधिस्ति. र्यमुखानि प्राहुः । अर्केण भुक्तोज्झितो राशि भग्वः । पाक्रान्तो राशिरधोमुखः । भोज्यस्तियङ्मुखः इत्यर्थः । अथानन्तरमाय त्रीणि तीण्यूधिस्तियङ्मुखानि स्युरिति शेषः । तथा में ..] :---- ऊर्ध्वमुखो रविमुक्तो राशियुक्तस्त्वधोमुखो ज्ञेयः । अभिलपितस्तिर्यास्यस्तपां केन्द्राश्च तत्संज्ञाः ॥ इति । तत्प्रयोजनं च तेनैवोक्तं- उर्ध्वमुखो यदि राशिहोरी लग्ने नरस्य सिद्धिकरी । 1 अन्यौ विफलं वदतश्शुभयुत दृष्टो शुभायौ न ॥ इति अपरे-यवनेश्वरादयश्चरस्थिरोभयान्यप्यूविस्तिमश्वानि प्राहुः।- रराशिरूर्ध्वमुखः । स्थिरराशिरधोमुखः । उभगस्तिय: मुन्न इत्यर्थः अथार्धन राशिपु पुष्करांशानाह- भागान भेषु विदुस्समिन्मनुजिनक्षमाभृन्मि- तान् पुष्करान शैलाङ्कान शरपावकान वसुरसान क्षमाग्नीनवांशानपि ॥१८॥ राशिपु मेषसिंहचापादिपु चतुर्पु चतुर्पु समिन्म िननमा मस्मितान् एकविंशतिचतुर्दशचतुर्विंशतिसप्तसङ्ख्याच भागान् पुष्करांशान्तिः । मेषसिंहचापेप्वेकविंशोंऽशः । वृषकन्यामृगेषु चतुर्दशीऽशः । युग्मतुला- कुम्भेषु चतुर्विंशोंऽशः । कर्किकीटमीनेषु सप्तमः । एते पुष्कर- संज्ञा भागा इति । तथा च सर्वसिद्धी wakamaneshamAMAMMINMalarials | अन्य. शुभाये.

·मुहूर्तदीपिकायुतम् 31 भूतोत्तरस्तत्त्वांशा सत्रिकोणे ज सागरे । निन्दिताः पुष्करांशास्तास्समिन्मनुजिना ।। इति ॥ तथा राशिप्वेतानंशान् नवांशानपि पुष्करानाहुः । यथा-- मा--मेष सिंहचापेषु सप्तमनवमौ । वृषकन्यामृगेषु पञ्चमतृतीयौ । मिथुन तुलाकुम्भेष्वष्टमषष्ठौ । कर्किकीटमीनेष्वाद्यतृतीयौ। एते पुष्करसंज्ञा नवांशा इत्यर्थः । तथाचोक्त- भेषे सप्तमनवमौ वृषभे च तृतीयपञ्चमावंशौ । षष्ठाष्टमौ च मिथुने कर्किण्याद्यं तृतीयं च ॥ यद्यद्वाशौ प्रोक्तं तदेव तस्मात्तु पञ्चमे नवमे । एतत्सर्वं विद्यात् पुष्करदेशं बुधैर्दष्टम् ॥ इति ॥ एवं राशिसंज्ञामुक्त्वा ग्रहसंज्ञां कक्तुमुपक्रमते .. प्रकाशकौ द्वौ प्रथमौ ग्रहाणां ताराग्रहाः पञ्च परे ततो हौ। तमोग्रहौ तेषु शुभास्तु मध्ये त्रयो बलीन्दुश्च परे पापाः ॥ १९ ॥ ग्रहाणां प्रथमौ द्वौ सूर्येन्दू प्रकाशकसंज्ञौ स्तः । ताभ्यां परे पञ्च कुनबुधगुरुशुक्रमन्दाः ताराग्रहसंज्ञाः। तेभ्यः परौ हो राहुकेतृ तमोग्रहसंज्ञौ । एवं त्रिविधा ग्रहा इत्यर्थः । केचिदेवं व्या नक्षते--प्रकाशको ग्रहणामाद्यौ द्वौ स्तः । ताराग्रहाः पञ्च ततः परे स्युः । ततस्तमोग्रही द्वौ स्तः । एवं नव ग्रहा इति । तेषु नवग्र- हेषु त्रिधाकतेषु मध्यत्रिकगताः बुधगुरुशुक्रास्त्रयः । बली चेष्टा स्थानवीयर्यान्विश्चन्द्रश्च एते चत्वारश्शुभसंज्ञाः । उक्तेभ्योऽन्ये तु ·32 विद्यामाधवीयम् सूर्यकुजमन्दराहुकेतवः सक्षीणचन्द्राषडेते पापसंज्ञाः । तु शब्दो बुधस्य पापयोगेन पापत्वाभिधानार्थः । यथाह वराहमिहिरः क्षीणेन्द्रकमहीसुतार्कतनयाः पापा बुधस्तैर्युतः ।। इति । (इह)यवनेश्वरेण चतुर्विधा नहा उक्ताः । क्रूरपापसौम्यमिश्रा इति । तथा च तद्वाक्यं- क्रूरग्रहोऽर्कः कुजसूर्यनौ च पापी शुभारशुक्रशशाङ्क जीवाः । सौम्यस्तु सौम्यो व्यतिमिश्रितोऽन्यैर्वगैस्तु तुल्यः प्रकृतित्वमेति ।। इति । कैश्चित्रिविध एव । तथा च भरद्वाजः- पापग्रही हो विज्ञेयो लोहिताङ्गशनैश्चरौं । आदित्यो दारुणोऽत्यन्तं शेषास्सर्वे शुभावहाः ॥ इति । कश्चित् द्विविधा एवेति । तथा च स एव (भरद्वाजः)- गुरुशुक्रबुधात्सौम्याः क्रूरास्सौरारभास्कराः । द्वैधाभावश्शशाङ्कस्य इति केचिद्वयवस्थिताः ॥ इति । अत्रैतदुक्तं भवति-ग्रहाणां वे एव प्रकृती-सौम्यता पापता चेति । क्रूरत्वं पापत्वगतमावविशेष इति तत्रैवान्तर्गतम् । मिश्र- त्वमुभयोरपि, यदा सौम्यस्तदा न पाप इति, यदा तु पापस्तदा न सौम्य इति । यतस्तयोविरुद्धधर्माश्रययोर्युगपत्प्राप्तिरनुपपन्ना, तस्मात् द्वे एव ग्रहाणां प्रकृती इति स्थितम् ॥ नन्विह नवैव महा इति निगदितं । अन्यैस्तु सप्त महा- हाः पञ्च तमोग्रहा इत्युक्तम् । तथा च भरद्वाजः ॥ (क्षीणेन्दयमाराः पापास्तैस्संयुतस्सौम्यः । इति) a ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 38 सूर्यो निशाकरश्शुक्रो लोहिताङ्गश्शनैश्चरः । सोमपुत्रो गुरुश्चेति नित्यं सप्त महाग्रहाः ॥ राहुः केतुस्तथा रेखाः परिवेषश्च कार्मुकम् । ग्रहास्तु पञ्च विज्ञेया अप्रकाशेन सञ्चराः ॥ इति । इह राबादीनां फलस्य कादाचित्कत्वात् ग्रहत्वमनियतमिति सूर्या- दयस्सप्तैव महाग्रहा इत्युपपन्नम् । तथा चायमेव लोकस्य विपरीतार्थ दृश्यन्ते गूढसञ्चराः अप्रकाशे फलं नास्ति प्रकाशे तु महत् फलम् । प्राधान्यं भास्करायेषु सप्तस्वेव प्रतिष्टितम् । इति । सिद्धान्तेष्वपि सप्तैव ग्रहाः कथिताः । तथाच सूर्यसिद्धान्ते ग्रहसर्ग- द्वारेणोक्तं- अग्रीषोमौ भानुचन्द्रौ भूतान्यङ्गारकादयः । नेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे । इति । ग्रहकक्ष्याश्च सप्तानामेवाभिहिताः । तथाचोक्तम्- ब्रह्माण्डमध्यपरिधियोमकक्ष्याऽभिधीयते । तन्मध्ये भगणं भानां तदधोऽधः क्रमादमी । मन्दामरेड्यभूपुत्रसूर्य-शुक्रबुधेन्श्वः । परिभ्रमन्त्यधोऽधस्तात् सिद्धविद्याधरा धनाः । इति किञ्च राहुकेत्वोः पातोच्चत्वमेव ग्रहगतिकारणम् । तथाचोक्तं- अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः । शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः । इति । 1 शुक्रेन्दुजन्दवः. VIDYAMADAVIAM 5 ·34 विद्यामाधवीयम् अपि च होराशास्त्रेषु सूर्यादीनां सप्तानामेव वर्गाधिपत्यं, सप्ता. नामेव दशापरिग्रहश्च । तस्मात् सप्तैव ग्रहा इति मुव्यक्तम् । अथ केचिदनुमानेन तयोर्ग्रहत्वं समर्थयन्ति । यथा--राहकेतू ग्रहो, गतिमत्त्वात, कुजादिवत्, यो गतिमान् स ग्रहः, यथा कुनादयः, तथा- चेमी, तस्मात् ग्रहावेवेति । अयमपि गतिमत्त्रस्य साधनस्य विपक्षे कुनपातोच्चादौ सत्वादनैकान्तिको काम हेत्वाभासः । तस्माद नुमानेनापि तयोरग्रहत्वमेव । यथा---राहुकेतू न ग्रहौ, चन्द्रपातोच. त्वात्, कुजादिपातोच्चवादति । यद्वा प्रसंगद्वारेणाप्यग्रहत्वं, यदि राहु केत्वोर्ग्रहत्वं, तत् कुजपातोच्चयोरपि ग्रहत्वं स्यादेव, उभ. येषां पातोच्चत्वस्याविशेषादिति । तस्मात् सप्तैव ग्रहा इति स्थितम् ।। अत्रोच्यते-यदुक्तं प्रसङ्गद्वारेणाग्रहत्वं, नेतत्, यदि राहु- केत्वोश्चन्द्रपातोच्चत्वादग्रहत्वमुच्यते, तर्हि सूर्यस्यापि कुनादिशीघोच्च- वादग्रहत्वं स्यात् । तस्मिन्नुभयलक्षणोपपन्नत्वेनोभयविषयत्वं तुलायां प्रमाणप्रमेयव्यवहारवत् स्यादिति चेत्, तदनयोः केन वार्यते । अपिच - चन्द्रोच्चपाती केतुराग्रही स्तः, उभयलक्षणोपपन्नत्वात, सूर्यवत् । य उभयलक्षणसम्पन्नस्स ग्रहः, यथाच सूर्यः, तथान राहुकेतू , तस्मात्तौ ग्रहावेवेति । यच्च-~-वर्गाधिपत्याभावात् तयोरन. हत्वमुक्तं, तदसत्- यदि राश्यादीनां षण्णां समुदायस्य वर्गसंज्ञा तर्हि सूर्येन्द्रोरपि वर्गाधिपत्याभावः। अथैकैकस्य, तदाधिपत्य स्य प्राचुर्यात् कुजादीना प्राधान्यं स्यात् । सूर्येन्द्वोराधिपत्याल्पत्वाद. प्राधान्यं च । तस्मान्न वर्गाधिपत्यीनबन्धनं ग्रहत्वम् । नापि दशा- धिपत्यात्, लग्नस्यापि ग्रहत्वप्रसङ्गात् । अथवा--रोहकत्वोरपि दशा धिपत्यमस्त्येव । यतस्तयोरपि नक्षत्रदशापिण्डदशदिप्वन्तर्दशा चास्ति । .

·मुदीपिकायुतम् 35 नापि कक्ष्यावत्वात्, ऋक्षाणामपि ग्रहत्वप्रसङ्गात् । अथवा तयोरपि कक्ष्याऽस्त्येव । गतिमतां सर्वेषां कक्ष्याभिधानात् । तथाचोक्तं. इष्टग्रहस्य भगणैर्गगनस्य वृत्त भडूत्वाथ तस्य परिधि लभते समन्तात् । इति । यच्च सूर्यादिभिस्सह सर्गाभावात् तयोरग्रहत्वमुक्तं, नैतत्सारं- यतः पश्चालव्धसर्गयोरपि तयोर्देवप्रसादासादितं ग्रहत्वं किं न स्यात् ? यथा तारागणेन सहासृष्टानामपि तपःप्रभावादवाप्ततत्स्थानानां अग. स्त्य'मृगव्याधादीनां तारात्वं न हीयते । अत्र नारदः- अमृतास्वादनाढतोश्शिरश्छिन्नोऽपि नो मृतः । विष्णुना तेन चक्रेण तथाऽपि ग्रहतां गतः । वरेण धातुरर्केन्दू असते सर्वपर्वम् । विक्षेपावनंतिवशात् राहु रगतस्तयोः । इति. यच्च कादाचित्कफलवादग्रहत्वमुक्तं, तदप्यसत्, कुनादीना- मप्यमहत्वप्रसङ्गात् , यतस्तेषामापि काहाचित्कफलत्वमस्ति । यथाss. - नीचस्था महविजिता अभिभूता विरश्मयो द्वस्वाः । उरगा इव मन्त्रहता भवन्त्यकार्यक्षमा लग्ने । इति । भरद्वाजेनापि तयोः प्रकाशाप्रकाशयोः प्रावल्यदौ- बल्ये उक्त । न ग्रहत्वाग्रहत्वे । यदपि परिवेषादीनां ग्रहत्वमभ्यधायि, तत् केतूनाम.. नेकेषां मध्ये तेषां प्राधान्यख्यापनार्थम् । न तु ग्रहाणां द्वादशव- 1 भृग्वादीनां प्राबल्य ·विद्यामाधवायम् maaNP सिद्धये । तेन राहोः भगणार्धवर्ती केतर के एव ग्रहत्वभाक। अ- न्येऽपि तज्जातिमात्रभृतो बहवस्सन्ति । न नेपां पृथक् ग्रहल मस्ति, ते सर्वे तद्भेदाः। यथोक्तं नरपतिन! ऋक्षाधानगतो राहुर्यत्र ऋक्षे व्यवस्थितः । तस्मात्पञ्चदशे ऋक्षे पुच्छं तस्य विनिर्दिशेन् । एकोत्तरं शतं यत्र केतवः समुपस्थिताः । व्याप्नुवन्तो जगत्सर्व सहस्त्रार्कसमल्लिपः ॥ इति । पञ्चदशे ऋक्षे इत्युपलक्षणम् । तेन चतुर्दशे पञ्चदशे वा चत्र में भगणार्धं भवति तत्र केतुरित्यर्थः । स्यादतत्-~चन्द्रोच्चस्य अग्रहत्वं प्रतिज्ञाय राहोमगणाईवर्तिनो ग्रहत्वं निगमितमिनि प्रतिज्ञाहानिरस्यात्, नैष दोषः, प्रागपि कनोहर प्रतिज्ञा तदेव निगमितम् । अपि तु केतुसामान्यविशिष्टयेन चन्द्रोच्चमपि पक्षत्वेन कक्षीकृत्य यद्दपणमभ्यधायि, तदेव निरासीति न प्रति- ज्ञाहानिः । तस्मात् नवैव ग्रहा इति सिद्धम् । तेषु शुभपापानां संज्ञामाह- असत्क्रूराह्वयाः पापारशुभास्सत्सौम्यसंज्ञिताः। सन्तः शुभाः, तेभ्योऽन्ये असन्तः अशुभाः क्रुराः पापाः इत्यभिन्नार्थाः । शुभाः सन्तः सौम्या अपापाः इत्येकार्था इत्यर्थः । लोकार्थेनाभिधेयस्वरूपमाह- कालश्शुभक्रियायोग्यो मुहूर्त इति कथ्यते।। विवाहादिशुभकर्मविधानयोग्यः प्राणविघटीघटिकादिः मुहूर्त इत्युच्यते । ननु कथं त्रुट्यादिः काल इति वक्तव्ये प्राणादिरि- ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 37 त्युक्तम्, उच्यते-कालस्तावविविधः-~-मूर्तोऽमूर्तश्च । तत्र प्राणा- दिमूर्तः । स स्थूलः । त्रुट्यादिरमूर्तः । स मूक्ष्मः । तथा च श्रीपतिः कालः स्थितिप्रलयसर्गनिमित्तभूतः स्थूलाणुरूपपरिकल्पन- या द्विधाऽसौ । त्रुट्यादिकोऽणुरनणुस्त्वमुर्पूवकस्स्यात् सूक्ष्मो ह्यमूर्त इतरः कथितोऽत्र मूर्तः । इति । तत्र स्थूल एव कालो दैवज्ञैरादेष्टुं शक्यः । सूक्ष्मस्तु स्वनि- यतपुराऊतसुकतैकलभ्यत्वात् न केन चिदादेष्टुं शक्यः । तथा च नारदः-- स्वस्थ नरे सुखासीने यावत् स्पन्दति लोचनम् । तस्य त्रिंशत्तमो भागस्तत्पलः परिकीर्तितः ॥ तत्पलात् शतमो भागस्त्रुटिरित्यभिधीयते । त्रुटेस्सहस्त्रमागो यो लग्नकालस्स उच्यते । देवोऽपि तन्न जानाति किं पुनः प्राकृतो जनः । स कालोऽप्यन्यकालो वा पूर्वकर्मवशाद्भवेत् । निमित्तमात्रं दैवज्ञः तद्वशान्न शुभाशुभम् ॥ इति । यदि लग्नकालः पुरातसुकैतकलभ्यत्वात् दैवज्ञैरनादेश्यः, कुतः तर्हि दैवज्ञैस्तत्काललग्नानयनगुणदोषनिरूपणादेरादरः । यस्मिन्देशे च काले च यन्मुहूर्ते च यद्दिने । हानिर्वृद्धिर्यशो लाभस्तत्तथा न तदन्यथा ॥ इति । लब्धव्यानेव लभते गन्तब्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव चामोति दु:खानि च सुखानि च ।

·विद्यामाधवीयम् - इति वचनान्यनुमृत्य मुहूर्तनिरूपणमन्तरेणैव शुभक्रियाः कार्याः। ततश्चास्य शास्त्रस्य वेयर्थ्य प्रसज्येत । अत्रोच्यते-यद्यपि लग्न कालः स्वमुकृतलभ्यः, तथापि दैवज्ञैः कालनिरूपणमवश्यमादर- णीयं श्रुतिस्मृत्युक्तत्वात् । स्वविहितनित्यकर्माचरणवत् । तथा च तत्कर्ममु कालाभिधानं श्रूयते- 'यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति तां निष्टचयां दद्यात् । यं कामयेतानपजय्यं जयेदिति तमेतस्मिन्नक्षत्रे यातयेत् । वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । कृत्तिकास्वग्निमादधीत । यान्येव देवनक्षत्राणि तेषु कुर्वीत । यत्कारी स्यात् ' इत्यादि । तथा च स्मयते-- utpage ऋतावुपगमश्शस्तः स्वपत्रचामवनीपते! । पुन्नरर्ते शुभे काले श्रेष्ठं युग्मासु रात्रिषु ।। इति । याज्ञवल्क्येनाप्युक्त- एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मखां मूलं च वर्जयेत् । सुस्थ इन्दौ सकृत् पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान् ॥ इति । बोवायनेन कन्यावरणे काल उक्तः 'उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे युग्मान् ब्राह्मणान् वरः प्रहिणोति' इति । अपि च रोहिणीमृगशीर्षमुत्तराफल्गुनीस्वा- तीति विवाहस्य नक्षत्राणि । पुनर्वसुतिष्यहस्तश्रोणारेवतीत्यन्येषां भूतिकर्मणां यानि चान्यानि पुण्योक्तानि । गृह्यकारेणाप्युक्तम्- प्रयोगशास्त्रविहितः कालो यत्र न कश्चन । विधत्ते ज्योतिषं तत्र विहितेऽत्र विरोधि तत् ।।

·मुहूर्तदीपिकायुतम् 39 इत्यादि श्रुतिस्मृतिपुराणगृह्यशास्त्रेषु शुभक्रियाणां कालनि. रूपणतया विहितत्वात् कालाभिधायिनो ज्योतिश्शास्त्रस्य न वैय. थ्यप्रसङ्गः । अपि च यदीदं शास्त्रं न प्रारभिप्यत तत् कथं कालज्ञानं समपत्स्यत । तदज्ञाने क्रिया न प्रपत्स्यन्ते । प्रवृत्ता वा न फलाय कल्पिप्यन्ते । तदप्रवृत्तौ देवो न वर्षिष्यति । तद- वर्षणे ओषधयो न प्रादुप्प्युः । तदप्रादुर्भावे प्रजा न प्राण्यासुः। ततश्च विश्वमेव असत् स्यात् इति महदनिष्टमापद्येत । किञ्च कालाज्ञाने लोकस्स्वाचारात् प्रभ्रश्येत । स्वाचारप्रभ्रष्टस्य दुष्प्रजा प्रनायेत । प्रनादोषात् दुर्गतिं यास्यति । दुर्गतेः पाप्मानं करि- ष्यति । पाप्मना नरकमाप्नुयादित्यपि महदनिष्टं प्रसज्येत । ततश्च नैव वैयर्थ्यप्रसङ्गः । यद्वा प्राचीननन्मोपचितसदसत्कर्मफलविपा. काभिव्यञ्जनमेव ज्योतिश्शास्त्रणानुशिप्यत इति । यथोक्तं लघु- जातके- यदुपचितमन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः पक्तिम् । व्यञ्जयति शास्त्रमेतत्तमसि द्रव्याणि दीप इव । इति । अन्यत्रापि- नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव शुभाशुभनिवेदकाः । मानवानां महाभागे न तु कर्मकरास्स्वयम् ।। प्रजानां तु हितार्थाय शुभाशुभविधि प्रति । अनागतमातक्रान्तं ज्योतिश्चक्रेण वेद्यते । इति । कर्मविपर्यासस्तु केनापि दुष्करः। स्वकृतस्य कर्मणोऽवश्यभो - - कव्यत्वात । तथाचोक्तं- ·40 विद्यामाधवीयम् - अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ।। इति । यदि स्वकृतमेव नृभिरनुभूयते न ग्रहकृतमिति, कथं तर्हि ग्रहवैषम्ये फलमशुभमनुभूयते, अहसाम्ये शुभ फलामति । अत्रो- च्यते-- पुंसां सत्कर्मपाककाले ग्रहसाम्यं स्यात् । दुष्कर्मपाककाले ग्रहवैषम्यं (प्रसज्येत) संपद्येतति अत्राहुः- किन्तु तत्र शुभं कर्म सङ्ग्रहैस्तु नियुज्यते । दुष्कृतं वा शुभैरेव समवायो भवोदिति ॥ तस्माद्धि ग्रहवैषम्ये विषमं कुरुते जनः । ग्रहसाम्ये शुभं कुर्यात् जात्या जात्या पुराहतम् ॥ केवलं ग्रहनक्षत्रं न करोति शुभं यदि । मर्वमात्मकृतं कर्म लोकवादो ग्रहा इति ॥ हैरपि पुंसां स्वकीवपर्यासः कर्तुं न शक्यते । तर्हि स्व. कर्माभिव्यञ्जनमप्यमुकरम् । तथाऽप्यशुभं कर्मफलमनुभवतः शुभ काले कर्म कुर्वतोऽपि शुभफलानुभवो न सम्भवति । शुभं कर्मफ- लमनुभवनो दुष्काले कर्म कुर्वतोऽपि शुभफलानुभव एव दृश्यते । नैतदस्ति । तत्र शुभोऽपि लग्नकालः प्रबलैः प्राचीनासत्कर्मभिर- शुभत्वमानायते । तथा दुष्कालोऽपि सत्कर्मभिश्शुभत्वमुपनीयते। तथा च विवाहाध्याय वराहमिहिरेणोक्तं उद्वाहे नियतिनयत्यतिबला वेलां समं प्राक्फलैः । इति । ननु ‘वली पुरुषकारो हि दैवमप्यतिवर्तते' इति वचनात् शास्त्रार्थानुभवकौशल्यादिभिश्शुभलनकाल एव निरूपयितुं शक्यः ।

·मुहूर्तदीपिकायुतम 41 तथा छायाम्बुयन्त्रादिपुरुषकारपरीक्षाकारेण विदधैर्दैवज्ञैः कथं चित् यथोक्तो लग्नकाल एव ग्रहीतुं शक्यते । तथाचोपनयन- प्रकरणे नारदेनोक्तं- जन्मनः प्रथमस्येह कालो देवेन चोदितः । तस्मात् स एव दैवज्ञैः शुभः कर्तुं न शक्यते ।। द्वितीयजन्मनः कालः शक्यते ज्ञानिनो बलात् । शुभः कर्तुमतो नृणां सर्वसंपत्समृद्धये ॥ इति । अत्रोच्यते-दैवाढते केवलपुरुषकारेण सत्कालो नावाप्यते, नापि पुरुषकारमन्तरेण दैवेनैव । यथा-वृष्टया विना केवलं पुरु- षकृतया कृष्या न फलासिद्धिः। नापि कृषिमन्तरेण दैवकृतया वृष्टयैव फलसंपत्स्यात् । तस्मात् यथा सत्यां दैवकृतायां वृष्टी कर्षतः पुरुषस्य कृषिवृष्टिसमायोगात् फलसिद्धिस्संपत्स्यते । तथा देवपुरुषकाराभ्यां संसृष्टाभ्यामेवार्थसिद्धिराप्यते । RAND तथा च बाद- रायण:- विना वा मानुषं दैवं दैवं वा मानुषं विना । न च निर्वर्तयत्यर्थमेकारणिरिवानलम् ॥ सिद्धयन्ति सर्व आरम्भाः संयोगात्कर्मणोईयोः । दैवात्पुरुषकाराच न लेकस्मात्कथंचन ॥ इति । तस्मात् शास्त्रार्थानुभवादिना शुभं लग्नकालं निरूप्य छायादि- परीक्षाप्रयत्नेन प्राणादिकं लग्नकालं संपाद्य सूक्ष्मशुभलग्नकालसिद्धयै दैवं प्रतीक्षितव्यम् । तथा च वराहमिहिरः- यत्नेन संपाद्य मनुष्यकारं यत्नावकाशे पुरुषो निरुन्धे । प्रतीक्षते दैवमतन्द्रितो यस्तमापदो नात्मकतास्पृशन्ति ॥ इति । VIDYAMADAVIAM 6 ·42 विद्यामाधवीयम् यदा पुनर्दैवाविरोधात् दैवज्ञवैदग्ध्यात् बलवता प्रयतन टन- कालः कश्चिद्गृहीतः तदा पुरासतमप्यतिशय्य स्वफलं दत्ते । तत्रापि कर्तुः कर्मप्रावल्ये विफलं दत्ते। कर्तुरतिप्रबलविरोधिकर्मानुरोध सति तत्पुत्रादौ फलं दत्ते । तथा दैवानुगण्येऽपि दैवज्ञदविंद ध्यादिनानादरेण दुष्कालो गृहीतस्तदाऽपि दुष्फलं मुहर्त परि. णमत्येव । तथा च सर्वसिन्धौ- सुखदुःखकरं कर्म शुभाशुभमुहर्तनम् । कालान्तरेऽपि वा कुर्यात् फलं तस्यान्वयेऽपि च ॥ इति । तस्मात् दैवानुरोधात् मुहूर्तमपि स्वफलं दत्त एवेत्यानि. प्रसङ्गेन ॥ अथ बलाबलादिज्ञानाय स्वोच्चनीचानाह- आदित्याद्यजगोमृगास्यवनिताः कर्की च मी- नस्तुला स्वाञ्चण्यिथ तेषु दिघ्युतवहानष्टोनरी विंशतिम् । तिथ्यंशान् शरसप्तविंशतिकृतीनत्यु- चकांशान् विदुस्तेभ्यस्सप्तमराशयोऽशकयुताः नीचा ग्रहाणां क्रमात् ॥ २१ ॥ आदित्यप्रभृति ग्रहाणां सप्तानां क्रमेण मेषादयः सप्त राशयः स्वोच्चसंज्ञाः । तेषु स्वोच्चराशिप्वपि दशमादिभागानत्युच्चांशानाहः । तद्यथा-आदित्यस्य मेपः स्वोच्चराशिः, तत्र दशमो भागः अत्य- चांशः । चन्द्रस्य वृषभे तृतीयो भागः। कुजस्य मकरेऽष्टाविंशः । बुधस्य कन्यायां पञ्चदशः । गुरोः कर्कटके पञ्चमः । शुक्रस्य ·मुहतदीपिकायुतम् 43 माने सप्तविंशः । शनेस्तुलायां विंशो भागोऽत्युच्चांश इत्यर्थः । स्वोञ्चराशिभ्यः सप्तमराशयः सूर्यादीनां नीचराशयः । तेषु तत्त- सङ्ख्यांशकाः अतीव नीचांशकास्स्युः । यथा--आदित्यस्य तुला नीचराशिः, तत्र दशमो भागोऽतिनीचांशः । चन्द्रस्य वृश्चिके तृतीयो भागः । कुजस्य कर्कटकेऽष्टाविंशः । बुधस्य मीने पञ्च- दशः । गुरोर्मकरे पञ्चमः । शुक्रस्य कन्यायां सप्तविंशः । शने- मेषे विंशो भागोऽतिनीचांश इत्यर्थः । इह दिगादिशब्दानां दशादिसामान्यसङ्ख्याभिधायिनामपि दिगनलादिसङ्ख्यापूरकार्थविशेषग्र- हणं ज्योतिश्शास्त्रप्रसिद्धया न दुष्यतीत्येवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् ॥ त्रिकोणांशानाह- सिंहे विंशतिरादितो गवि परे सर्वेऽशकास्तुङ्ग- तो मेषे द्वादश पञ्च योषिति परे तुङ्गमद्धयाङ्गे दश । जूके पञ्च घटे तु विंशतिरमी मूलत्रिकोणाह्वयाः सूर्यादेः क्रमशो ग्रहस्य गदिताः शेषास्स्वराश्य- शकाः॥२२॥ सूर्यादिग्रहाणां क्रमेण सिंहादिराशिष्वमी भागा मूलत्रि- कोणा इत्युक्ताः । सूर्यस्य सिंहराशावादितः आरभ्य विंशति- र्भागाः। इन्दोवृषभे स्वात्युच्चसंज्ञात् तृतीयभागात् परे सर्वे सप्त- विशतिर्भागाः। कुनस्य मेषे आदितो द्वादश भागाः । बुधस्य क. न्यायां स्वात्युञ्चसंज्ञात् पञ्चदशभागात् परतः पञ्चदश भागाः । गुरोर्धनुषि आदितो दश भागाः । शुक्रस्य तुलायामादितः पञ्च भागाः । शनेः कुम्मे आदितो विंशतिर्भागाः, मूलत्रिकोणाख्याः। शेषा

·44
विद्यामाधवीयम्
मूलत्रिकोणांशेभ्यः परतः परिशिष्टा भागाः स्वराश्यंशकाः स्वरा-
शिसंबन्धिनो भागाः अर्वाचीनाः स्वोच्चांशका इत्यर्थः । उक्तं च
सारावल्यां--
विंशतिरंशास्सिंहे त्रिकोणमपरे स्वभवनमर्कऽस्य ।
उच्च भागत्रित्रयं वृष इन्दोः स्वत्रिकोणमपरेंऽशाः ॥
द्वादश भागा मेषे त्रिकोणमपर स्वभं च भामस्य ।
उच्चफलं कन्यायां बुधस्य तुङ्गांशकैस्सदा चिन्त्यम् ॥
परतस्त्रिकोणजातं पञ्चभिरंशैस्स्वराशिनं परतः ।
दशभिर्भागैश्चापे त्रिकोणमपरे स्वभं च गुरोः ॥
शुक्रस्य तु त्रिकोणं विषया जूके परे स्वराश्यंशाः ।
कुम्भे त्रिकोणनिजभे रविजस्य रवेर्यथा सिंह ॥ इति ।
वराहमिहिरेण राशीनामेव त्रिकोणसंज्ञाभिहिता-
सिंहो वृषः प्रथमषष्ठहयाङ्गतौलिकु-
म्भास्त्रिकोणभवनानि भवन्ति सूर्यात् ।। इति
तथा सति सिंहादिराशिस्थानां स्वराश्युक्तं त्रिकोणोक्तं वा त-
दुभयं वा फलं ग्राह्यमिति । चन्द्रस्य वृपभस्थस्य त्रिकोणनं स्तो-
वजं वा तवयं वा । बुधस्य कन्यास्थस्य स्वोच्च में त्रिकोण
वा स्वराशिनं त्रितयं वेति सन्देहस्स्यात् । तन्निरासायायं स्वो-
चत्रिकोणस्वराश्यादि विभागोऽभिहितः ।।
अथ ग्रहाणां वर्गानाह-
क्षेत्रं च होरा २काणो नवांशो द्वादशांशकः ।
त्रिंशांशकश्च षडर्गा ग्रहाणां वर्गसंज्ञिताः ॥२३॥

·मुहूर्तदीपिकायुतम् 45 क्षेत्रं-त्रिंशद्भागात्मको राशिः। होरा-राश्यर्धम् । रोक्काणः-राशे- स्तृतीयो भागः । नवांशो-राशेर्नवमांशः। द्वादशांशकः-राशेर्दा- दशांशकः । त्रिंशांशकः-राशेस्त्रिंशो भागः एते षड्वर्गसंज्ञाः । तत्र नारदः- त्रिंशद्भागात्मकं लग्नं होरा तस्यार्धमुच्यते । लग्नत्रिभागो द्रेकाणी नवांशो नवमांशकः । द्वादशांशो द्वादशांशस्त्रिंशांशस्त्रिंशदंशकः ॥ इति । एषु राश्यादिर्यो यस्य संबन्धी स तस्य वर्गसंज्ञ इत्यर्थः । तथा च स्वल्पजातके-- ग्रहहोराद्रेकाणद्वादशत्रिंशन्नवांशभेदश्च | वर्गः प्रत्येतव्यो ग्रहस्य यो यस्य निर्दिष्टः ॥ इति । चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन सप्तांशानामपि ग्रहणं । अपि- शब्दः पक्षान्तरद्योतनार्थः सप्त वा वर्गसंज्ञा इति ॥ तथा च श्रीपतिः एवमेव खलु सप्त वर्गजाः। यहा सप्तांशग्रहणेऽपि षडेव वर्गा इति, यतः सूर्येन्द्रोः त्रिंशांशा न सन्ति । भौमादीनां होरा नास्ति । तस्मात् षडेव ग्रहाणां वर्गा इत्युक्तम् ॥ राश्यादीनामधिपतीनाह- भौमः काव्यबुधेन्दिनज्ञकविभूपुत्रार्यमन्दार्क-, जा जीवश्च प्रथमादिराशिपतयस्तेषां ग्रहास्ते क- मात् । मेषैणाननतौलिकर्कटपतिप्रष्ठा नवांशाधि- - :

·48 विद्यामाधवीयम् पाः तत्तत्स्वामिमुखास्त एव च पुनस्तद्वादशांशे श्वराः ॥२४॥ - भौमादयो द्वादश मेषादीनां पतयो भवन्ति । कुम्भमकरयोर्मन्दः । मीनधनुषोर्जीवः । मेषवृश्चिकयोः कुजः । वृषभतुलयोश्शुक्रः । मिथु- नकन्ययोर्बुधः । कर्कटस्य चन्द्रः । सिंहस्य सूर्यः स्वामी । तेषा मेषादिराशीनां संबन्धिनो ये नवांशाः सव्यंशत्रिभागात्मकाः ते. पामीश्वराश्च मेषमकरतुलाकर्कटाद्यास्तदधिपतिपुरोगाश्च प्रागुक्तास्त एवं नव नव क्रमेण भवन्ति । यथोक्तं बृहज्जातके- अजमृगतौलिचन्द्रभवनादि नवांशविधिः । इति । मेषस्य संबन्धिनो धनुरन्ता नव नवांशाः, तेषां भौमाद्या गुर्व- न्ता नव स्वामिनः । वृषभस्य मकराद्याः कन्यान्ताः नव नवांशाः, तत्पतयश्च मन्दाद्या बुधान्ता नव । मिथुनस्य तुलाद्या युग्मान्ता नव नवांशाः, तदधिपाः शुक्राद्या बुधान्ता नव । कर्कटस्य क. याद्याः मीनान्ताः नव नवांशाः, तदधिपाः चन्द्राद्या जीवान्ता नव स्युः । एवं सिंहादिचतुष्टयस्य धन्व्यादिचतुष्टयस्य च नवां शास्तदधिपाश्चावगन्तव्याः । नव कृत्व आवर्तिताः द्वादश राशय एव तत्संवन्धिनः अष्टोत्तरशतं नवांशा भवन्ति । तदधिपतयश्च तावन्तः । अथ मेषादीनां द्वादश सार्धद्विभागात्मकाः तदधिपा- श्च तत्तत्स्वामिमुखास्तद्वाश्याद्यास्तद्राश्यधिपाद्याश्च त एव प्रागुक्ता राशयो ग्रहाश्च भवन्ति । यथा-मेषस्य मेषाद्या मीनान्ता द्वा- दशांशकाः, तदधिपाश्च भौमादयो जीवान्ता द्वादश ग्रहाः । वृष(भ)स्य वृषादयो मेषान्ता द्वादशांशाः, तदधिपाः काव्यादयो .

·मुहूर्तदीपिकायुतम् 47 भौमान्ता द्वादश इत्यादि । मिथुनमपि द्रष्टव्यम् । तथा च वरा- हमिहिरः 'भवनसमांशकाधिपतयः स्वगृहात क्रमशः' इति । एवं मेषादीनां चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशतं द्वादशांशास्तदधिपाश्च- तावन्तस्संभवन्ति ॥ एकैकं भवन दशांशतनवो देवाणसंज्ञास्त्रय- स्तेषां तद्गहतत्तनूजनवमस्थानेश्वरास्स्वामिनः । होरार्धं भवनस्य सूर्यशशिनोरोजेऽन्यथा ते समे- त्वाद्याः क्षेत्रपतेस्तदागमपतेरन्येति चान्ये जगुः ।। एको राशिः दशभागात्मकास्त्रयस्त्रयो द्वेकाणसंज्ञा भवन्ति । राशेस्तृतीयभागास्त्रयो दशभागात्मका द्रेकाणा इत्यर्थः । तेषां प्रथ. मद्वितीयतृतीयद्रेकाणानां तद्राशेस्स्वाधिपतिस्तत्पञ्चमाधिपस्तन्त्रवमाधि- पश्च त्रयस्स्वामिनो भवन्ति । यद्राशिसंबन्धी देवाणस्तस्य प्रथमस्य तदधिपतिरेव, द्वितीयस्य तत्पञ्चमराश्याधिपतिः, तृतीयस्य तन्नवमरा- श्यधिपतिः स्वामीत्यर्थः । तथा च बृहज्जातके- द्रेक्काणास्स्युस्स्वभवनसुतस्वत्रिकोणाधिपानाम् ।। इति । राशेरधै होरा । एको राशिः पञ्चदशभागात्मके हे होरे स्त इत्यर्थः । तथा च वराहमिहिरः- होरेति लग्नं भवनस्य चार्धम् ॥ इति । ते होरे मेषमिथुनादौ विषमराशौ सूर्येन्द्रोः स्वाम्ये स्तः । समे ·विद्यामाधवीयम् NRAHA wom वृषकादौ राशौ शशिसूर्ययोः स्वाम्ये स्तः । विषमराशौ प्रथम- होरायां सूर्यस्स्वामी द्वितीयायाश्चन्द्रः । समराशौ प्रथमायाः शशी, द्वितीयायास्सूर्यस्स्वामीत्यर्थः । तथाचोक्तं- मार्ताण्डेन्डोरयुजि सममे चन्द्रभान्वोश्च होरे । इति । अन्ये यवनेश्वरादयः एवमाहुः-यद्राशिसंबन्धिनी होरा सा आद्या तद्राश्यधिपतेः, द्वितीया तस्मादेकादशराश्यधिपतोरीत । तथा च यवनेश्वर:- आद्या तु हारा भवनस्य पत्युरेकादशक्षेत्रपतेर्द्वितीया । इति । तु शब्दो रोक्काणानामप्याधिपत्यविकल्पप्रदर्शनार्थः। आद्यो राश्य- धिपतेः, द्वितीयो द्वादशराश्यधिपतेः, तृतीय एकादशराश्यधिपते- रिति । तथा च स एव- स्वद्वादशैकादशराशिपानां देवाणसंज्ञाः क्रमशस्त्रयोऽत्र । इति । एवं द्रेकाणाः षट्त्रिंशत् होराश्चतुर्विंशतिः तदधिपाश्च ता. ruaamam : वन्तः ॥ कुजरविसुतजीवसौम्यशुक्राइभारदारनागगिरी- षुभागनाथाः । अयुजि युजि तदंशकाश्च तेषाम- धिपतयश्च विपर्ययेण गण्याः ।। २६ ।। विषमराशी कुजादयः पञ्च शरादित्रिंशद्भागसमुदायपञ्चकस्य स्वामिनः । समराशौ भागास्तदधिपतयश्च विपर्ययेण गण्यन्ते । शुक्राद्याः इष्वादित्रिंशद्भागसमुदायानां स्वामिन इत्यर्थः । इदमुक्त भवति–एको राशिस्त्रिंशद्भागः । विषमराशावादितः पञ्चानां भागानां ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 49 ." NED कुजः । ततः षष्ठादीनां पञ्चानां मन्दः, एकादशादीनामष्टानां जीवः, एकोनविंशादीनां सप्तानां बुधः, षड्विंशादीनां पञ्चानां शुक्रः स्वामी, समराशौ प्रथमतः पञ्चानां शुक्र', षष्ठादीनां सप्तानां बुध., त्रयो- दशादीनामष्टानां जीवः, एकविंशादीनां पञ्चानां मन्दः, पईिशा- दीनां पञ्चानां कुनः स्वामीति । अत्र श्रुतकीनि:- पञ्चाथ पञ्च चाष्टा मस च पञ्चैव विषमभवनेषु । धरणिसुतमन्दसुरगुरुवुधशुक्राणां क्रमेयांशाः ॥ पञ्चाथ सप्त चाष्टो पञ्च च पञ्चैव युग्मभवनेषु । भागा भार्गवशशिमुनमुरेड्यशनिभूमिपुत्रागान् ॥ इति त्रिंशांशानां षष्टयुनरत्रिशतं, तदधिपानां षष्टिश्च संपन्ना । सप्तांशाधिपास्तु कल्याणवर्मणोक्ताः मेषादिमिथुनमृगहरिमीनतुलावृषभचापधरकर्की ! घटभृत्कन्यापूर्वाः सप्तांशानां भवन्नीशाः । इति । साधिकसप्तमांशलिप्ताश्चतुर्भागाः सप्तांशाः, तेषां विपमराशौ तद्वाश्यधिपप्रमुखाः सात ग्रहाः स्वामिनः ! समराशौ सप्तभाधिपाद्याः सप्तेति चतुरशीतिसप्तांशाः तदधिपाश्च तावन्तः । ग्रहदृष्टिकृतफलनिर्णयाय तदृष्टिमाह- सौरिस्तृतीयदशमी गुरुस्त्रिकोणं कुजस्तु चतु- रश्रम् । पश्यति समग्रमितरे चरणाविवृद्धयाथ- सप्तमं सर्वे ॥ २७ ॥ त्रिदशादिस्थानद्वन्द्वानि मन्दाद्यास्त्रयः समनं पश्यन्ति । मन्दस्तृतीयदशमौ, तत्स्थग्रहांश्च पूर्णदृष्टया पश्यति । तदन्ये पाद- VIDYA MADAVIAM ·50 विद्यामाधवीयम् कात्स्वर्थ- दृष्टया । गुरुः पञ्चमनवमौ पूर्णदृष्टचा, तदन्ये द्विपाददृष्टया, कुजः चतुर्थाष्टमी पूर्णदृष्टया, तदन्ये षट् त्रिपाइदृष्टया । सर्वेऽपि सप्तमं पूर्णदृष्टया पश्यन्ति । अथशब्दः वाची, सप्तमं अथ-कृत्स्नया दृष्टया पश्यन्ति । अनुक्तानि स्थानानि न पश्यान्तीत्यर्थसिद्धम् । तथा च कृष्णः षष्ट द्वितीयभवनं द्वादशमेकादशं न पश्यन्ति । स्वस्थानाद्वीक्षन्ते नहास्तथान्यानि भवनानि ॥ इति । अत्रेयमुपपत्तिः - ग्रहाणां स्वस्थानात् सप्तमे पूर्णा दृष्टिः । ततः क्रमेण क्षीयमाणा एकादशे शून्या सप्तमादुत्क्रमात् वसति, षष्ठे शून्यापि च । स्वस्थानात् चतुर्थे पाशना दृष्ठिः । तस्मात् क्रमेण हीयमाना पश्चमेऽर्थोना । पष्ठे शून्या । चतुर्थादुत्क्रमे- णापची यमाना तृतीये त्रिपा होना । द्वितीये शून्या भवति । षष्टद्वितीयैकादशद्वादशानि भावमध्ये दृष्टयभावात ग्रहा न पश्यन्ती- त्युक्तम् । एतदृष्टयानयनायेदं गणितमुक्त भवति । द्रष्टुग्रहं दृश्या - द्विशोध्य शिष्टं दृष्टिकेन्द्र, तस्मिन्नेकराश्यूने दशराश्यधिके च न पश्यति । तत्र पञ्चाधिके दक्षिणा दृष्टिः, पश्चराश्यूने वामा दृष्टिः स्यात् । दृष्टिकेन्द्रं पाश्यधिक राशिदशकाद्विशोध्य शिष्टं लिप्ती. कृत्य ज्ञानरथैविभनेत् । लब्धा. दृष्टिः । अथ पञ्चराश्यधिक नत, राशिपञ्चकमपास्य ज्ञानोदयैर्विभनेत् । राशिचतुष्काधिक चेत्, राशि- पञ्जकाद्विशोध्य शिष्टं ज्ञानतुङ्गैर्विभनेन् । राशियाधिक चेत, राशिचतुष्कान्निहत्य शिष्टं लिप्तीकत ज्ञानतुङ्गसहितं ज्ञानरथेविभजेत् । राशिद्वयाधिकं चेत् राशिद्वयमपास्य शिष्टं कलीकृत ज्ञानधी युतं ज्ञानतुङ्गैविभनेत् । अथ एकराश्यधिक चेत् राशिमपास्य शिष्टं ज्ञानरथैविभनेत् । लब्धा दृष्टिस्यात् । उक्तं च श्रीपतिना-

·मुहूर्तदीपिकायुतम्
51
दृश्यो द्रष्ट्रा विरहितननुः षड्ग्रहेभ्योऽधिकचेन
दिग्भ्यश्शोध्यो विहितकलिकः खाभ्रपक्षाद्विभक्तः ।
दृष्टिस्सा स्याद्यदि शरगृहेभ्योऽधिकः पञ्चहीनो
लिप्तीभूतो धृतिशतहतस्स्याञ्चतुर्माधिकश्चन् ।।
त्यक्त्वेषुभ्यः खखरसगुणैवविभेभ्योऽधिकश्चन्
शोध्योऽब्धिभ्यः तदनुकलितप्पष्टिकृत्यासमेतः ।
भक्तो यत्रैश्शतविनिहत राशियुग्माधिकोऽपि
द्वाभ्यामूनो नवशतयुतः पष्टिकृत्यासमेतः'
एकोनितश्चैकगृहाधिकच
कलाकृतो यधशतैविभक्तः।
एवं स्फुटाः खेचरदृष्टयस्त्यु-
दिग्भ्योऽधिकां पश्यति न ग्रहेन्द्रः ॥ इति ।
यस्मादिह मन्दादीनां तृतीयदशमादिदृष्टिषु पादादिदृष्टय
एवानीताः, तस्मात् तदृष्टिसामग्रयापादनाय त्रिपादादिदृष्टयो निधेयाः।
तथा च श्रीपतिः-
त्रिद्वयेकपादाः क्रमशो(भि)निधेयाः शनैश्चराचार्यमहीमुनाना ।
त्रिकर्मणो/सुतयोश्च रन्ध्रवन्ध्वोःस्थितानामिह पूर्वदिक्ष । इति ।
मन्दादीनां तृतीयदशमादिषु पादवृद्धयोदितानीता दृष्टिरेव
पूर्णा कार्येत्यन्ये । तथा च श्रीधरः-
दशमञ्यादिके स्थाने पादवृद्धचोदिता हि या ।
सूरसौरिकुनाः पूर्णा दृष्टिं कुर्वन्ति तां क्रपात् ।। इति ।
यथा त्रिदशादिस्थानेषु सामान्येनोदिताः पादादिष्टयः क्वचि-
प्रदेशे युक्ता व्यवस्थापिताः, एवं त्रिदशादिस्थानेषु सामान्येनोदि-
1 विभक्त..
आभिधेया:.
-

·52 विद्यामाधवीयम् तास्त्रिपादादिक्षेप्यदृष्टयोऽपि तदनुसारेण व्यवस्थापनीया इत्यन्ये, तथा च सूर्यदेवः- यथा दशमस्थानस्योक्ता पाददृष्टिः दृष्टिशून्यं दशमरा- श्यन्तमुपक्रम्य प्रातिलोम्येन दशमादो भवति । तथा तत्स्था- नस्यादिता त्रिपाददृष्टिरपि दृष्टिशून्यदशमराश्यन्तात् क्रमेण दशमादौ भवितुमर्हति । एवं पञ्चमदशमादौ गणितानीता पाददृष्टि- रपि पूर्णा भवतीति । एवं त्रयः पक्षाः । तेषु श्रीपतिमतं तदुक्त- वदानीताया दृष्टेः रूपाधिक्यस्यापि क्वचित्संभवान्न साधु । नापि श्री. धरमतम्, तदुक्तवदानीतानां त्रिदशादिस्थानेषु सामान्येनोदितानां पूर्णदृष्टीनां राश्यादिमध्यान्तेषु सामान्यदर्शनात् । सप्तमस्थाने तु सर्वेषां सामान्येनोदितायाः पूर्णदृष्टेः राश्यादिमध्यान्तेषु वैषम्यदर्शनाच्च । सूर्यदेवमतं तु त्रिदशादिस्थानेषु त्रिपादादिक्षेप्यदृष्टिः फलराशि राशि- लिप्ताप्रमाणराशिं तत्तद्राश्यंतत्तत्स्थानग्रहान्तरलिप्ता इच्छाराशिं परि. कल्प्य, त्रैराशिकणानीनं गणितसिद्धपादादिदृष्टिपु क्षिपेत् । एवं च राश्यादिमध्यमान्तेषु साम्यं । रूपाधिक्यं च न स्यादिति युक्तं च नैतच्च सारं, एकस्मिन्नेव भागान्तरेऽतिवैषम्यदर्शनात् । तथाहि- मन्दस्य दशमराश्यारम्भे पूर्णा दृष्टिः । नवमराश्यन्ते पादृष्टि रेवेत्येकस्मिन्नेव भागान्तरे महद्वैषम्यमापद्यते । यथा सप्तमनिबन्धना पूर्णा दृष्टिष्षष्ठभावमध्यमुपक्रम्य प्रवृत्ता क्रमेण वर्धमाना सप्तममध्ये पूर्णा भवति । ततस्तस्मादारभ्य क्रमेण क्षीयमाणाष्टममध्ये शून्या । एवं त्रिदशाविस्थाननिवन्धनाः पादादिदृष्टयोऽपि तत्पूर्वभावमध्यात् प्रवृत्ताः तत्तिभावमध्ये भवन्ति, तदुत्तरभावमध्ये शून्याश्च । तत्तद- न्तराळे गणितेन पूर्वोत्तरदृष्टयनुसारेण दृष्टयो व्यवस्थापिताः। एवं M ·मुहूर्तदीपिकावुतम् 53 त्रिपादादिक्षेप्यदृष्टयोऽपि तत्प्राग्भावमध्यात्प्रवृत्ताः त्रिदशादिभावमध्ये पूर्णाः तदूर्ध्वभावमध्येऽवसिता यथा स्युस्तदनुसारेण निधेयाः । इहापि त्रिपादादिक्क्षेप्यहाष्टं फलराशिं राशिलिप्ताप्रमाणराशिं तत्तद्भाव- मध्यतत्तत्स्थदृश्यग्रहान्तरलिप्ता इच्छाराशिं परिकल्प्य त्रैराशिके. णाप्तं क्षेप्यदृष्टिषु विशोध्य शिष्टं गणितानीनदृष्टिषु क्षिपेदित्येषा सुगमा युक्तियुक्ता च दृष्टिः । ननु द्वितीयषष्ठयोईष्टयभावः कैश्चिङक्तः, श्रीपत्यादिभिस्तयोर्युक्त्या दृष्टिर्व्यवस्थापितेति विरुद्धं, न, श्रीपत्यादिमि द्रष्टारं दृश्याद्विशोध्य तत्केन्द्रराशिभिष्टिव्यवस्थापिता ! पूदृष्टा- क्रान्तराशिप्रदेशं भावमध्ये कृत्वा तद्भावमध्ययोः दृष्टयमाव उक्तः । इति ॥ ग्रहाणां मित्रामित्रभावमाह- ज्ञेया जीवकुजेन्दवो रविवुधौ गुर्वर्कशीतांशवः शुक्राौं कुजविध्विनाः शनिबुधौ शुक्रेन्दुजौ च क्रमात् । अर्का देस्सुहृदस्समास्तु शशिजः सर्वे च काव्यार्कजौ मन्दाचार्यकुजाइनिर्गुरुकुजौ जीवः परे शत्रवः ॥२८॥ जीवकुनेन्दव इत्यादिपदक्रमेण कथिताः सूर्यादीनां सुहृदः मित्राणि भवन्ति । अथ शशिन इत्यादिपदक्रमादुक्ताः समाः उदा सीनाः । सर्व इति । रविबुधयोमित्रत्वात् तदन्ये-कुजगुरुशुक्रमन्दा इत्युच्यन्ते । परे मित्रेभ्यस्समेभ्यश्चान्ये शत्रवो भवन्ति । एतदुक्तं भवति बृहज्जातके- शत्रू मन्दसितौ समश्शशिसुतो मित्राणि शेषा रवेः तीक्ष्णांशुहिमरश्मिनश्च सुहृदो शेषास्समाशीतगोः । ..

·54 विद्यामाधवीयम् जीवेन्दूप्णकराः कुजस्य सुहृदो ज्ञोऽरिस्सितार्की समौ मित्रे सूर्यसितौ बुधस्य हिमगुश्शत्रुस्समाश्चापरे । सूरेस्सौम्यसितावरी रविसुतो मध्योऽपरे त्वन्यथा सौम्यार्की सुहृदौ समौ कुजगुरू शुक्रस्य शेषावरी । शुक्रज्ञौ सुहृदौ समस्सुरगुरुः सौरस्य चान्येऽरयो ये प्रोक्तास्सुदस्त्रिकोणभवनात्तेऽनी मया कीर्तिताः । इतीदं सत्यमतम् । यवनमते शत्रुमित्रे द्वे एव निसर्गनौ, न समः । तथा च तत्रैव- - जीवो जीवबुधौ सितेन्दुतनयो व्यर्का विभूनाः क्रमा- दिन्द्वर्कादिकुजेन्द्रिनाश्च सुहृदः केषांचिदेवं मतम् । सत्योक्ते सुहृदस्त्रिकोणभवनात् स्वात् स्वान्त्यधीधर्मपाः स्वोच्चायुस्सुखपाश्च लक्षणविधेर्नान्ये विरोधादिति । इह यवनमतात्सत्यमतस्य साधुत्वापादनायायं लक्षणविधिः । तथाहि--ग्रहस्य स्वत्रिकोणराशेः द्विचतुःपञ्चाष्टनवद्वादशसङ्ख्य राशीनां स्वोच्चराशेश्चाधिपत्यकृता मित्रता । तस्मात् तृतीयषष्ठ- सप्तमदशमैकाइशराश्याधिपत्यकृता शत्रुता | ग्रहास्तु मित्रत्वयोगात मित्राणि, शत्रुत्वयोगात् शत्रवः, उभययोगान्मध्या भवन्ति । सूर्य- सोमौ स्वाम्यद्वयाभावात् मित्रे शत्रू वा स्तः, न समाविति लक्षणासिद्धत्वात् अनेकाचार्याभिमतत्वाच्च सत्यमतमेव श्रेयः, न यवनेश्वरमतमिति तद- नादृत्य सत्यमतमाश्रितमाचार्येण | लोकेऽपि शत्रवोऽपि कदाचिन्मित्री भवन्ति, मित्राण्यपि शत्रूभवन्ति, ग्रहा अपि तद्वदिति ॥ तात्कालिकशत्रुमित्रतामाह- मेषूरणाम्बुसहजायधनव्ययेषु ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 55 यो यस्य तिष्ठति स तस्य सुहृत्तदानीम् । अन्येषु वैर्युभयथारिसुहत्त्वयोगात् ज्ञेयो ग्रहोऽधिसुहृदध्यसुहृत्समश्च ।। यस्य ग्रहस्य दशमतुरीयतृतीयैकादशद्वितीयद्वादशेषु यस्तिष्ठति स तत्स्थो ग्रहस्तस्यावधिभूतस्य ग्रहस्य तदानी तत्काले मित्रं भवति । अन्येषु दशमादिव्यतिरिक्तेषु प्रथमसप्तमपञ्चमनवमषष्ठाष्टनेषु स्थितः तत्काले शत्रुर्भवति । तथा तत्स्थग्रहस्य सोऽपि मित्रं शत्रुश्च स्यात् । तावुभावन्योन्यमित्रे अन्योन्यशत्रू च स्तः इत्यर्थः । उभयथा-नैसर्गि- केण तात्कालिकेन च । अरिश्च मुहृन्च अरिसुहृदौ । तयोर्भावोऽरिह- त्वं, तद्योगात् अरिसुहृत्त्वयोगाच्च हेतोरित्यर्थः । स ग्रहोऽधिसुहृदध्य- सुहृत् समश्च ज्ञेयः। चकारस्समुच्चयार्थः । तौ मुहृत् असुहृच्चेति । एतदुक्तं भवति-यो यस्य नैसर्गिकस्सुहृत्, स तात्कालिकसुहृत्त्वयोगादधि- सुहृत् भवति, तात्कालिकारित्वयोगात् समः, यो नैसर्गिकश्शत्रुः स तात्कालिकारित्वोगादधिशत्रुः, तात्कालिकसुहृत्वयोगात्समः । यो नै- सर्गिकस्समः, स तात्कालिकसुहृत्त्वयोगात् सुहृन्, तात्कालिकारित्व- योगादरिश्च भवति । तथाच वराहमिहिरः-- अन्योन्यस्य धनव्ययायसहजव्यापारबन्धुस्थिता- स्तत्काले सुहृदस्स्वतुङ्गभवनेऽप्येकेऽरयस्त्वन्यथा । वयेकानुक्तभपान् सुहृत्समरिपून् सञ्चिन्त्य नैसर्गिकान् तत्काले च पुनस्तु तानधिसुहृन्मित्रादिभिः कल्पयेत् ॥ इति । यो यस्य स्वोच्चराशौ तिष्ठति, स तस्य तात्कालिकमित्रमित्येत दाचार्येण युक्तययुक्तमिति नोक्तम् । यस्मादुच्चस्थस्य मित्रत्वे नीच स्थेन शत्रुणा भाव्यमिति ॥

·56 विद्यामाधवीयम् AN DO Sonate कालहोराधिपानाह- दिनद्वादशांशो मतः कालहोरा पतिस्तस्य पूर्वस्य वाराधिनाथः । ततःषष्ठषष्ठाः क्रमेणेतरेषां निशायां तु वारेश्वरात्पश्चमाद्याः ॥२०॥ दिनस्य-स्फुटदिनप्रमाणस्य द्वादशांश:--किशिदूनाधिकस द्विघटिकात्मकः कालहोरासंज्ञः। तस्य तद्वारेशः पतिः, ततो द्वितीय वारेशात् षष्टः, तृतीयस्य तस्मात् पष्ठः पूर्वस्मात् यश्चतुर्थो भवति एवमन्येषामपि तत्तत्पठास्स्वामिनस्स्युः । एवं निशायामपि द्वादर वालहोरासंज्ञाः । तत्राद्यस्य वारेशात् पञ्चमः पतिः। द्वितीयादीन वारेशपञ्चमात् षष्ठषष्ठाः पतयस्स्युः, प्रतिदिनं चतुर्विशतिकालहोर स्तासां वाराधिपाद्याः यथोत्तरं सप्तैव पौनःपुन्येनावृत्ताः पतयो भयान यथोक्तमार्यभटेन-- सप्तते होरेशाश्शनैश्चराद्या यथाक्रमं शीघ्राः। शीघ्रक्रमाञ्चतुर्थाः भवन्ति सूर्योदयाद्दिनपाः ॥ इति । शनैश्चराद्या इति शनैश्चरगुरुमौमार्क शुक्रबुधचन्द्रा उच्यते । अत्र केचिदाहुः--दिनस्यैव चरवशात् हासवृद्धी स्तः, तदनुमारे कालहोराणामिति । तथाच श्रीपतिः-- वारप्रवृत्ता वटिका द्विनिघ्नाः कालास्य होरापतयश्शराप्ताः । वाराधिपाद्या रविशुक्रसौम्य- शशाङ्कसौरेज्यकुजाः क्रमेण । इति । wwRURN ·मुहूतदीपिकायुतम 51 - कालहोरास्सार्धद्विघटीरूपा नियमिताः । तथाच भरद्वाजः- यावन्नाडीद्वयं साधं कालहोरेति चोच्यते । अहोरात्रे चतुर्विंशद्धोरास्तास्स्युस्समा इति ॥ अन्ये तु दिनवत् कालहोराणामपि चरवशात् हासवृद्धी वाञ्छन्ति । तथाच सर्वसिन्धौ- यमकण्टकहोराद्धप्रहारगुळिकादयः । दिनरात्रिस्पृशो नाड्यः तद्गुणास्त्रिंशता हताः ॥ इति तद्गुणाः-स्फुटदिनगुणिता इत्यर्थः । एतदेव सारं, यस्मादुक्तं- प्रातर्दिनपतेर्गण्यास्सायं तत्पञ्चमादितः। इति । तथाहि-काल- होराणां सार्वद्विघटीरूपत्वे नियते यदा त्रिंशद्धटीमितं दिनं तदा रात्रौ प्रथमहोराया वारेशपञ्चमः पतिस्स्यात् । यदा तु सार्थसप्त- विंशतिघटिकात्मकं तदा वारेशसप्तमः पतिः प्राप्नोति । यदा सार्ध. द्वात्रिंशद्धटिकात्मकं तदा वारेशतृतीय इति । अथ होराणां दिन द्वादशांशप्रमाणत्वे सर्वदा शर्वरीपूर्वहोराया वारेशपञ्चम एव पति- भवति । कालहोरास्त्वनियतमानाः सार्धद्विघटीरूपाः तदूनाधिका वा स्युः । तस्मात् दिनद्वादशांशः कालहोरेत्येतदेवानेकाचार्या भिमतमाचार्येणोक्तम् । तुशब्दो मतान्तरद्योतनार्थः । दिवापि वारेश्वरात्पञ्चमाद्या होरापतय इति । तथा चोक्तमत्रिणा- गुर्वा रार्कभृगुज्ञेन्दुमन्दा अर्कादिवारतः । चतुर्विंशांशपा वारमन्त्यं वारेशितुः क्रमात् ।। इति अथ नक्षत्रसंज्ञामाह-- नक्षत्राणां नामान्यश्विन्यादीनि लोकसिद्धानि। निजदेवताभिधानैरभिधास्यन्ते क्वचिच्च तान्यत्र ।। VIDYAMADAVIAM - - 8 ·58 विद्यामाधवीयम् नक्षत्राणि सप्तविंशतिः, तेषां नामान्यश्विन्यादीनि | अश्विनी भरणी कृत्तिकेत्यादीनि लोकसिद्धानि । अतस्तानि नेहाभिधीयन्ते इति शेषः । अत्र शास्त्रे तानि क्वचिन्नक्षत्रनिर्देशे कार्ये श्राव्यवृत्तग्रथनाय निजदेवताभिधानः-निजनामभिः--अश्विनीत्यादिभिः, स्वदेवतानामभिः अश्विनावित्यादिभिर्वा, स्वदेवताकतनामभिः 'सास्य देवता' इत्यर्थे तद्धितप्रत्ययान्तर्नामभिराश्विनमित्यादिभिर्वा वक्ष्यन्ते ॥ नक्षत्राणां देवता आह-- भानामश्वियमाग्निधातृशशिनो रुद्रोऽदितिर्गी- पतिः स्सपौघाः पितरोऽर्यमा भगरवी त्वष्टाऽऽशु- गेन्द्राग्नयः । मित्रेन्द्रौ नितिः पयोदकुसुमं विश्वे मुकुन्दो वसुक्षीरेशावज एकपात् पुनरहिर्बुधयश्च पूषाधिपाः ॥ ३२॥ अश्विन्यादीनां भानामश्व्यादयस्सप्तविंशतिर्देवताः अधिपास्स्युः। अश्विन्या अश्विनौ देवता, भरण्या यम इत्यादि । धाता-प्रजापतिः । आदितिः-देवमाता, गीपतिः-बृहस्पतिः । सौघाः--सर्पश्रेष्ठाः । अर्यमभगौ द्वौ देवौ । त्वष्टा-देवशिल्पिः । आशुगो-वायुः । विशा- खानक्षत्रस्येन्द्रानी द्वौ देवता। तथाच श्रूयते-विशाखे नक्षत्रं इन्द्राग्री द्वौ देवता इति । मित्रो देवः । पयोदकुसुमं जलम् । विश्व-विश्वदेवाः । मुकुन्दो-विष्णुः । वसवोऽष्टौ देवाः । क्षीरेशो वरुणः, अज एकपात्-अजैकपान्नाम देवः । अहिर्बुध्नयो देवः । केचित् पूर्वोत्तरफल्गुन्योः देवताविनिमयमामनन्ति । तथा च रल:- - ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 59 - -- अश्वी यमदहनकमलजशशिशूलभूदादतिजीवफणिपितरः । सभगोऽर्यमा दिनकरस्त्वष्टा पवनश्च शक्रायो । मित्रश्शक्रो निरऋतिस्तोयं विश्वे हरिर्वसुर्वरुणः । अनपादोऽहिर्बुधयः पूषा चैतीश्वरा भानाम् । इति ।। तदनादरणीय, अश्रौतत्वात् । श्रुतिविरोधे अस्य ज्योतिश्शा- स्त्रस्य श्रुत्यङ्गत्वमेव नोपपद्येत । आचार्योक्तमेव औतम् । तथा च श्रूयते- फल्गुनी नक्षत्रमर्यमा देवता, फल्गुनी नक्षत्रं भगो देवता' इति । तस्मादत्रोक्तमेव साधीय इति । केषांचिदानां संज्ञान्तरमाह-- पूर्वा फल्गुन्यषाढाश्च पूर्वाः प्रोष्ठपदा अपि । पूर्वात्रयं विदुस्तस्मादुत्तरं चोत्तरात्रयम् ॥ ३३ ॥ फल्गुनीसंज्ञे आषाढासंज्ञे प्रोष्ठपदासंज्ञे च हे द्वे नक्षत्रे स्तः । तत्र पूर्व नक्षत्र त्रयं पूर्वात्रयं विदुः । पूर्वत्रयादुत्तरं यन्नक्षत्र- त्रयं तदुत्तरात्रयं विदुः ॥ शूर्पद्विदैवसंज्ञा विशाखयोरदितिभस्य मात्रा- ख्या । प्रोष्ठपदाद्वितयस्य क्रमशस्स्यात् भाद्रबु- नयसंज्ञानम् ॥३४॥ विशाखयोः-विशाखाक्षत्रस्य शूर्प द्विदैवमिति संज्ञाद्वयं स्यात् । अदितिभस्य-पुनर्वसुनक्षत्रस्य मातृसंज्ञा । प्रोष्ठपदाद्वयस्य क्रमशो भाद्रबुध्नय संज्ञा स्यात् । पूर्वप्रोष्ठपदानक्षत्रस्य भाद्रमिति उत्तर- प्रोष्ठपदानक्षत्रस्य बुनयमिति संज्ञे स्त इत्यर्थः ॥

·60 विद्यामाधवीयम् नक्षत्रनिर्देशे लाववायाह- यनक्षत्रोपपदा यावत्यभिधीयते पुरासंख्या । भानामिह सा संख्या विज्ञेया तावतां तदादीनाम्॥ यन्नक्षत्रमुपपदं कृत्वा यावती-द्वित्रचादिका संख्या पुराभि- धीयते-अभिधास्यत इत्यर्थः । यावत्पुरानिपातयोर्लट् ' इति भविष्यति लट् । मा नक्षत्रोपपदा संख्या तदुपपदीकृत्य नक्षत्रादीनां भानां तावतामपि व्यापिनी विज्ञेया । नक्षत्रोपपदवत्संख्यानिर्देशे तदु- पपदीभूतनक्षत्रप्रभृतीनि तावत्संख्यानि मानि ग्राह्याणीत्यर्थः । यथा- चित्राद्वयमित्युक्ते चित्रास्वात्यौ नक्षत्रे गृह्यते । श्रवणत्रयमित्युक्ते श्रवणधनिष्ठाशतभिषजो नक्षत्राणि त्रीणि गृह्यन्ते इत्याद्यूह्यम् । नक्षत्राणां कृत्यविशेषाभिधानाय विभागसंज्ञामाह- तिष्यो वैष्णवमुत्तरात्रयवसुप्राचतसं रुद्रों रोहिण्या युतमेतदृक्षनवकं विज्ञेयमूर्ध्वाननम् । मैत्राश्चिन्यदितीन्दुपौष्णपवनत्वष्ट्रकैदेवेन्द्रों तिर्यग्वक्त्रमधोमुखं तदपरं तत्तत्सम तत्फलम् ॥ तिप्यः-पुष्यः । वैष्णव-श्रवणं । वसुः-धनिष्ठा । प्राचेतसं-शतभिषं । रुद्रम-आद्रा । एतत्पुप्यादिनक्षत्रनवकमूर्ध्वमुखसंज्ञम् । मैत्रं-अनू- राधा। इन्दुः-मृगशिरः । पौष्णं-रेवती। पवनः-स्वाती। अर्को. हस्तः । देवेन्द्रभं-ज्येष्ठा । एतानि भानि, समाहारैकवद्भावः । अनुराधादीदं भनवकं तिर्यङ्मुखसंज्ञम् । ताभ्यामपरं उर्ध्वमुख- तिर्यमुखव्यतिरिक्तनक्षत्रनवकमधोमुखसंज्ञम् । भरणीकृत्तिकाss- - ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 61 पामखामूलविशाखापूर्वात्रयाणीति । तत्फलं-तन्नक्षत्रनवकत्रयकृत्यं तत्त. समं-तस्यतस्य संज्ञासदृशमित्यर्थः । तथाच श्रीपतिः तिप्याश्रवणोत्तराशतभिषग्ब्रह्मश्रविष्ठाह्वया- न्यू/स्यानि नवोदितानि मुनिभिर्धिष्ण्यान्यथैतेषु तु । प्रासादध्वजहर्म्यवारणगृहप्राकारतक्तोरण- च्छायारामविधिहितो नरपतेः पट्टाभिषेकादि च ॥ ज्येष्ठादित्यकराश्विनीमृगशिरःपौष्णोऽनुराधानिल. त्वाष्ट्राख्यानि वदन्ति भानि मुनयस्तियङ्मुखान्येषु तु । अश्वेभोष्ट्रलुलायरासभवृषारभ्रादिदन्तिश्वनौगन्त्री- यन्त्रहलप्रवाहगमनारम्भाः प्रसिद्धयन्ति च । इति । क्षिप्रास्तीक्ष्णकराश्विनेयगुरवो वस्वम्बुनाथानि- उशीनाथादितयश्चराश्च मृदवश्चित्रान्त्यमिन्दवः। भाद्रयमार्यमाम्बुपितरो ज्ञेया बुधैरुत्त- रारोहिण्यस्स्थिरसंज्ञितास्तदपरास्तीक्ष्णाह्वयास्ता - रकाः ॥३६॥ तीक्ष्णकराश्विनेयगुरवः-हस्ताश्विनीपुप्यास्स्त्रयः क्षिप्रसंज्ञाः । धनिष्ठाशतभिषक्वातीश्रवणपुनर्वस्वः पश्चर्माणि चरसंज्ञानि । चि- त्रारेवत्यनूराधामृगशीर्षाणि चत्वारि मृदुसंज्ञानि । भाद्र-पूर्वा- भाद्रा, यमो-भरणी अर्यमा, फल्गुनी-पूर्वाफल्गुनी, अम्बु-पूर्वाषाढं पितरो-मघाः एतानि पञ्च भानि उग्रसंज्ञानि । उत्तरात्रयरोहिण्य- श्रतस्त्रस्तारास्थिरसंज्ञाः। तदपराः आर्द्राऽऽश्लेषामूलज्येष्ठाविशाखा- कृत्तिकाः षट् तारकाः तीक्ष्णाख्याः । अन्ये विशाखाकृत्तिकयो.

·62 विद्यामाधवीयम् सुंदुतीक्ष्णविमिश्राख्यामाहुः । तथाच रल्लः-- हौतवहं सविशाखं मृदु तीक्ष्णं तद्विमिश्रफलकारि । इति । अत्रापि तत्तत्समं तत्फलमित्य नुवर्तते । उक्तं च रल्लेन- लघुहरताश्विनपुष्याः पण्यरतिज्ञानभूषणकलासु । शिल्पौषधयानेषु च सिद्धिकराण प्रदिष्टानि । श्रवणत्रयमादित्यानिलेषु चरकर्मणि हितानि । मृदुवर्गोऽनूराधाचित्रा पौष्णैन्दवानि मित्रार्थे । सुरतविधिवस्त्रभूषणमङ्गळगीतेषु च हितानि । उग्राणि पूर्वभरणीपित्रचाण्युत्सादनादिसाध्येषु । योज्यानि बन्धविषदहनशस्त्रघातादिषु च सिद्ध्यै । त्रीण्युत्तराणि रोहिण्या सह ध्रुवाणि तेः कुर्यात् । अभिषेकशान्तितरुनगरधर्मबीजध्रुवारम्भान् । मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति । अभिघातमन्त्रवेताळवन्धवधभेदसंबन्धाः ॥ इति । अश्विन्यार्याजभाद्रद्वयरविमुरजिन्मातृभिन्नाः पुमांसः क्लीबाख्या मूलशीतद्युतिजलपतयस्तार- का योषितोऽन्याः । देवाणीन्दुजीवादितितपन- मरुत्पौष्णविष्ण्वश्विमित्रामाः पूर्वोत्तरेशान्तक- कमलभुवश्शिष्टभान्यासुराणि ॥३७॥ आर्यो-जीवः । अजो-ब्रह्मा । भाद्रद्वयं-प्रोष्ठपदाद्वयम् । मुरजित्-विष्णुः । अश्विन्यादीनि पुंसंज्ञानि । मूलमृगशिरश्शत- ..

·मुहूतदीपिकाबुतम् 63 भिषजस्त्रयः क्लीवाख्याः । अन्याः-भरणीकृत्तिकाऽऽश्लेषामघात्रय- चित्रात्रयज्येष्ठाविष्ठाषाढायरेवत्यः पञ्चदश तारकाः योषित्संज्ञाः । तपन:-सूर्यः । मरुत्-वायुः । मृगशीर्षादीनि नवाणि देवसं- ज्ञानि । पूर्वाः-पूर्वात्रयं । उत्तरात्रयं, कमलभूः ब्रह्मा । पूर्वादयो नव ताराः मर्त्य संज्ञाः । शिष्टानि । कृत्तिकाऽऽश्लेषामघामूलविशा- खाचित्राज्येष्ठाश्रविष्ठाशतभिषग्भानि नवामुराणि राक्षससंज्ञानि । एत. इयं सावापरिणयादावुपयुज्यते । आग्नेयादीन्यत्र चत्वार्युडूनि प्राज्ञरुक्तान्यन्तरङ्गाभिधानि । मात्रादीनि त्रीणि बाधाह्वयानि ज्ञेयान्यैवं सप्तसप्तेतराणि ॥३८॥ आग्नेयादीनि-कृत्तिकादिचत्वार्युडूनि अन्तरङ्गाख्यानि । ततः पुनर्वस्वादीनि त्रीणि भानि बाह्याख्यानि । इतराणि मखादीनि सप्त, मैत्रागीनि साभिजन्ति सप्त, धनिष्ठादीनि सप्त मान्येवं चत्वार्यन्त- रङ्गानि त्रीणि बाह्यानि ज्ञेयानीत्यर्थः । तत्कृत्यं च वक्ष्यति । यदात्मनीनं शुभमन्तरङ्गे तद्भेऽपि दद्यादशुभं तु बाह्ये । इति । नक्षत्रमृक्षं में तारातारकाप्युडु वाऽस्त्रियामित्यमरः । अथ तिथिसंज्ञामाह- नन्दा च भद्रा विजया च रिक्ता पूर्णेति संज्ञाः क्रमशस्तिथीनाम् । :

·64 विद्यामाधवीयम् पञ्च संज्ञाः RAMA छिद्राभिधास्तासु भवन्ति भास्व- द्वस्वङ्गसंङ्ख्यास्थितयस्सरिक्ताः ॥३९॥ प्रथमादिपञ्चदश्यन्तानां तिथीनां नन्दादयः क्रमशः पर्यायेण त्रिरावृत्ता भवन्ति, प्रतिपत्षष्ठयेकादशीनां नन्दा- दिसंज्ञेत्यादि । एषा चान्वर्थसंज्ञा विज्ञायते यथाह रल:- नन्दा भद्रा विजया रिक्ता पूर्णास्स्वनामसदृशफलाः । इति । कैश्चिदन्यथा प्रथमादितिथिसंज्ञाः कथिताः तथा च रल्ल:- वृद्धिः समङ्गलाख्या बलाबला श्रीमती च शामित्रा । सुमहामहोग्रकर्मा सुधर्मिणी चाप्यथो नन्दा । परतो यशोवती स्यात् जया तथोग्रा च सौम्यसंज्ञा च । तिथिनामानि क्रमशः * फलसंज्ञानुरूपाणि । इति । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन तिथीनां देवता इहानुपयुक्ता इत्यनुक्ता अपि शास्त्रान्तरादवगन्तव्याः । उक्तं च रल्लेन- हुतवहकमलजगिरिजागजवदनभुनङ्गगुरुदिनेशशिवाः । दुर्गायमविश्वाच्युतमदनेश्वरशशिभृतः पुरा प्रोक्ताः पितरोऽमावास्यायाः' इति । तासु भास्ववस्वङ्ग संख्याः-द्वादश्यष्टमीषयः रिक्ताभिश्चतुर्थीन- वमीचतुर्दशीभिस्सह छिद्राभिधा भवन्ति । दर्शस्यापि छिद्रत्वं कैश्चिदुत्तम् । तथाच- छिद्राणि युग्मास्तिथयः सदर्शाः पक्षस्य हित्वा दशमी द्वितीये। तत्रायुजश्श्रेष्ठतमाः प्रदिष्टाः विना नवम्या परमार्थविद्भिः' इति । *स्युः फलसंज्ञानुरूपाणि इति स्यात्.

·मुहूर्तदोषिकायुतम् एतासु तिथिध्वपि स्थिरादिभेदाः कश्चिदुक्ताः । तथाच । स्थैर्ये तु प्रतिपच्छ्रेष्ठा दशम्येकादशी तथा । द्वितीया सप्तमी चैव द्वादशी क्षिप्रकर्मसु । त्रयोदशी तृतीया च पञ्चभी च मृदौ शुभाः । अष्टमी चैव षष्ठी च पूजिते मृदुदारुणे । चतुर्दशी चतुर्थी च नवमी क्रूर दारणे ॥ तेषु च अतिरिक्तत्वात् सर्वारम्भं विवर्जयेत् । पोर्णमासी शुभा पुण्या पूजिता शुभकर्मसु । अमावास्या निरारम्भा सर्वारम्भेषु वर्जिता || इति । करणान्याह- बवबालवकौलवतैतिलगरजवणिजटिनामा- नि । चरकरणानि विदुश्शुक्लपथ" वाणि ॥४॥ तिथि द्विधा करोतीति करणमित्यन्वर्थसंज्ञा तिपय करणमिति विज्ञायते । तानि बवादिसंज्ञानि visit: चराणि शुक्प्रथमान्त्या_दारभ्य आकृष्णचतुर्दश्याम ? कृत्वः पर्यायेण भवन्ति । शुकप्रतिपदपरार्धादीनि ift सप्त ववादिसंज्ञानि करणानीत्यर्थः । स्थिरकरणान्यसितचतुर्दश्यपरार्धादि प. त्वारि । प्राहुश्शकुनिचतुष्पदसनागरिाना मानि ॥४२॥ VIDYAMADAVIAM ·66 विद्यामाधवीयम् कृष्णचतुर्दश्यपराधीदीनि शुक्लप्रतिपत्पूर्वार्धान्तानि तिथ्यर्धानि शकुन्यादिसंज्ञानि चत्वारि स्थिरकरणानि भवन्ति । उक्तं च ब्रह्म- गुप्तेन- कृष्णचतुर्दश्यन्ते शकुनिः पर्वणि चतुष्पदः प्रथमे । तस्यान्त्याचे नागः किंस्तुन्नः प्रतिपदाद्यः ॥ तथाच भरद्वाजः- तिथिं तु द्विगुणं कृत्वाप्येकमेव युत क्रमात् । शुक्ले च बहुले सर्वे सप्त शेषा बवादयः ।। करणयोनीराह वृत्ताधैन-- तेषां सिंहव्याघ्रकोलाः खरो गौश्वा चेत्थं योनयस्संप्रदिष्टाः ॥४३॥ कोलः वराहः । खरः गर्दभः । इभः गजः । शेषाः प्रसि- खाः। तेषां ववादीनामिति सिंहादयस्सप्त योनयः ता एव सं- ज्ञाश्चोक्ताः । यथा बवस्य सिंहो योनिः सैव संज्ञा चेत्यादि । इत्थं- शब्दोऽनुक्तदेवतानामध्याहारार्थो वा । ताश्चोक्ता भरद्वाजेन- विष्णुः प्रजापतिश्चन्द्रः सुरेड्यो वसवस्तथा । माणिभद्रो यनश्चेति देवतानि बवादि यत् ॥ इति ॥ शकुनादीनां पक्षिपशुसर्प (?) योनयः । तेनैव देवताश्चोक्ताः- मृत्युश्च पितरो नागा रुद्रश्चेति यथाक्रमम् । देवताश्शकुनादीनां चतुर्णा समुदाहताः ॥ इति । अथ सूर्यादिवाराः प्रसिद्धाः तेषां योनीचाह वृत्तापरार्धेनma- 4 ·मुहूर्नदीपिकायुतम् 67 -- शुक्रेन्दार्यब्रनसौम्यार्कसूनु- क्ष्मापुत्राणां वासराणां च सद्भिः ॥४३॥ बध्नः सूर्यः, सौम्यो बुधः। शुक्रादिवा राणामपि सिंहाद- यस्सप्त योनयो भवन्तीति सद्भिक्ताः । यथा शुक्रवारस्य सिंहः । इन्दुवारस्य व्याघ्रः इत्यादि । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । वारदेवताश्च- सूर्यादितश्शिवशिवागुहविष्णुकेन्द्र- कालाः क्रमेण पतयः कथिता ग्रहाणाम् । वह्वयम्बुभूमिहरिशक्रशचीविरिञ्चा- स्तेषां पुनर्मुनिवरैः प्रतिदेवताश्च । पञ्चाङ्गादीन्याह-- नक्षत्रवारतिथयःकरणानि योगाः पञ्चाङ्गमतद- थ राशियुतं षडङ्गम् । सप्ताङ्गमित्यभिहितं ग्रहयु. क्तमेतत् वर्गोत्तमो निजनिजो भवने नवांशः॥४४ नक्षत्रं-चन्द्रस्य एकनक्षत्रभोगकालः । तथा च भरद्वाजः-- यद्यन्नक्षत्रमासाद्य शशी यावत्तु तिष्ठति । तावत्तन्नामसंयुक्तं नक्षत्रमिति चाते ॥ इति । वारः सूर्योदयद्वयमध्यकालः । तथा च श्रीपतिः वारप्रवृत्ति मुनयो वदन्ति सूर्योदयाद्रावणराजधान्याम् । उर्ध्व तथाधोऽप्यपरत्र तस्मात् चरार्धदेशान्तरनाडिकाभिः ।। इति । तिथि:-~-चन्द्रस्य बिंबपञ्चदशांशवृद्धिक्षयकालः । तथा च : भरद्वाजः ·विद्यामाधवीयम् woman → h . MMAR अदशो भागो वर्धते क्षीगतेऽपि वा ।। पावता चन्द्रः स कालस्तिथिरुच्यते ॥ इति । वकाला। डे करणे ज्ञेये .. ':..: । योगो-नित्यो विष्कम्भादिः । स चान्द्रो- योमयोरप्येकनक्षत्र मोगकालः । एतत्पञ्चकमेकोक्तौ प. ...। राशयो मेषाद्याः, तैस्सह एकोक्तौ पडङ्गमिति । : हैश्च सहकोक्तौ सप्ताङ्गमित्यु कम् । परिशिष्टपादेन ..। राशिषु निजनिजो नवांशो वर्गोत्तमसंज्ञः। स च • मध्यमान्तगतः । तथा च वराहमिहिर: पाश्चरगृहादिषु पूर्वमध्य- ..: स शुभदा नव भागसंज्ञाः ॥ इति । ५. वार्धयमतौलिघटा द्विपाद- सारथा अषकुळीरमृगान्त्यक्षागाः । गहयानन्दले मृगेन्द्रो च पशवश्चतुरधि संज्ञाः ॥४५॥ --धनुःपूर्वार्धम् । कन्याद्याश्चत्वारो राशयः सराश्य- नराशय इत्यर्थः । भीनकर्किमकरापरार्धा जलचरा : रस्य पूर्वमधै हयाङ्गायापराधमिति सहिराश्यर्धाः सिं- तुप्पाइसंज्ञाः । अस्थैत्र विवरणं पशव इति । परि- * एकः कीटसंज्ञ इति शेषः । एनलयोननं च बाय २ सानादि । अत्र गाण:- T - शिव Param ·मुहूर्तदीपिकायुतम् 69 नृयुक्तुला घटः कन्या पूर्वमधं च धन्विनः । लग्नस्था बलिनो ज्ञेया एते हि नरराशयः । चतुर्थे कर्कटे मीनो मकराध च पश्चिमम् । विज्ञेया बलिनो नित्यमेते हि जलराशयः । चापान्त्यार्धाजगोसिंहा बलिनः खे चतुष्पदाः । सप्तमे वृश्चिकः कीटो बलवान् परिकीर्तितः ॥ इति । विप्राह्वयौ गुरुसितौ नृपती कुजार्को वैश्यश्शशी शशिसुतो वृषलोऽर्कजोऽन्त्यः। वेदाधिपा गुरुसितारबुधा दिगीशाः भास्वसितारफणिमन्दशशिज्ञजीवाः॥४६॥ वृषलः शूद्रः। अन्यः चण्डालः । एताः पञ्च जातयः । एतच्च प्रश्नादिषूपयज्यते । गुवादयश्यबारो वेदानां ऋग्य जुम्लामा - थर्वणां पतयः । ऋचां गुरुः । यजुपां सिनः । सानां कुजः । अ- थर्वणां बुधः ! भास्वदाइयोऽष्ट ग्रहाः नागाद्यष्टदिशामीशा भवन्ति । यथा-मामाः नौ । आग्नेयारिताः इत्यादि । केचित् राशि- प्वपि जात्यादिभेदान्बदन्ति । तथा व वराहमिहिरः- झपमेषवृषभमिथुनाः त्रिकोणसहितास्तु विप्राद्याः । इति । मीनकर्कटवृश्चिका विप्राः इत्यादि । मेषाद्यास्मत्रि- कोगराशयः प्रागादिचदेशामीशास्त्युः । तथा च वृहज्जातके- प्रागादीशाः क्रियवृषनृयुक्क टास्सत्रिकोणाः । इति । जनयोर्यानोपनगनादियायोगः । DISUAHR ·70 विद्यामाधवीयम् .. संज्ञामुपदिशति- ज्ञेयाविन्दुकवी त्रियौ शनिवुधौ क्लीबौ पुमांसः परे संज्ञाः काश्चन पूर्वशास्त्रगदितारसंक्षेपतो द- शिताः । अस्मिन् रूपवपुःप्रमाणसगुणद्रव्यस्व- भावादयः कथ्यन्ते सगृहग्रहस्य न मया ह्यन्यत्र तद्विस्तरः ॥४७॥ चन्द्रशुक्रौ स्त्रीसंज्ञौ । शनिबुधौ नपुंसकसंज्ञौ । राहुश्च पण्डः । परे रविकुजगुरवः पुमांसः । तथा च नारदः पुंग्रहास्सूर्यभौमार्याः स्त्रीग्रही शशिभार्गवौ । नपुंसको शनिबुधौ शिरोमानं विधुन्तुदः ॥ इति । एतस्याधानप्रश्नादिषूपयोगः । इति पूर्वशास्त्रेषु भरद्वाजवृहज्जातका- दिषूक्ताः । काश्चन प्रसिद्धाः राशिग्रहादिसंज्ञाः संक्षेपतः यावद्भि- शास्त्रार्थज्ञानं संपत्स्यते तावत्य एव दार्शताः । नाधिका इत्याह | आस्मिन् शास्त्र राशिग्रहाणां रूपवपुःपमाणादयो मया न कश्यन्ते यतस्त इहानुपयोगिनो जातकप्रश्नादिष्वेवोपयुज्यन्ते, अतस्तेषामन्य- वृहज्जातकादी विस्तरः उक्तः । राशिग्रहाणां रूपवपुःप्रमाणादि- विस्तरः पूर्वाचायैक्त एवावलेाक्यतामित्यर्थः । एतदुक्तं भवति- एतच्छास्त्रार्थव्यवहारमात्रज्ञानाय तदुपयोगिन्यः काश्चित्संज्ञा एवे. ह मयोक्ताः नान्यदनुपयुक्तमिति । तच्च यदि कस्य चित् जिज्ञा- सितं पूर्वशास्त्रप्वेवावलोक्यतामिति । तत्र रूपं श्वेतरक्तादि। वपुः वृत्तचतुरश्रादि । प्रमाणं दीर्घादि । गुणास्सत्वादयः । द्रव्यं तानादि । स्वभावः तीक्ष्णत्वादिः । आदिशब्देन कालरसवयो- योनितद्रेदाद्या गृह्यन्ते । कालोऽयनादिः । संख्या एकादिः ।

·मुहूर्तदीपिकायुतम् 7i वयः शैशवादिः । योनिः धात्वादिः । तद्भेदाः धान्यगुल्मावप- दादयः । ग्रहाणां रूपादीनि शास्त्रान्तराभिहितानीहोच्यन्ते सूर्यादीनां वर्णा वराहमिहिरेणोक्ताः । वर्णास्ताम्रसितातिरक्तहरितव्यापीतचित्रासिताः इति । लघुजातकम्- चतुरश्रो नात्युच्चः तनुकेशः पैत्तिकोऽस्थिसारश्च । शूरो मधुपिङ्गाक्षो रक्तश्यामः पृथुश्चार्कः । स्वच्छः प्राज्ञो गौरः चपलः कफवातिको रुधिरसारः । मृदुवाग्घृणी प्रियसखः तनुवृत्तश्चन्द्रमाः प्रांशुः । हस्वो हिलस्तरुणः पिङ्गाक्षः पैत्तिको दुराधर्षः । चपलः सरक्तगौरो मज्जासारश्च माहेयः । मध्यमरूपः प्रियवाक् दूर्वाश्यामः सिराततो निपुणः । वक्सारस्त्रिस्थूणः सततं हृष्टस्तु चन्द्रसुतः मधुनिभनयनो मतिमानुपचितमांसः कफात्मको गौरः । ईषत्पिङ्गलकेशो मेदस्सारो गुरुदीर्घः । श्यामो विकृष्टपर्वा कुटिलासितमूर्धजः सुखी कान्तः । कफवातिको मधुरवाक् भृगुपुत्रश्शुक्लसारश्च । कुशदीर्घः पिङ्गाक्षः कृष्णः पिशुनोऽलमोऽनिलप्रकृतिः । स्थूलनखदन्तरोमा शनैश्चरस्स्नायुसारश्च । कृष्णेन राहोरप्युक्तं- अतिकृष्णतीक्ष्णकुटिलो दीर्वानिर्विकटलोचनः पापः । वक्रगतिर्दुर्मेधाः राहुस्साक्षादधोदृष्टिः । शशियमकुजभुजगेन्द्राहस्वा रविभार्गवौ तु मध्यतनू ।

·विद्यामाधवीयम्
स्वभवाः-
m
गुरुचन्द्रसुतौ दी हस्तश्चैषां वदन्त्यन्ये
गुगा बृहज्जातकोक्ताः-
चन्द्रार्कजीवा ज्ञसितौ कुजार्की
यथाक्रमं सत्वरजस्तमांसि ।
द्रव्याणि –' तानं स्यान्मणिहेमशुक्तिरजतान्यांच्च मुक्तायसी ' इति ।
'शिखिभूखपयोमरुद्गणानां वशिनो भूमिसुतादयः क्रमेण' ।
'अयनक्षणवासरतवो मासोवं च समाश्च भास्करात् ।
कटुकलवणतिक्तमिश्रिता मधुराम्लौ च कषाय इत्यपि ।
वयः-~-वयांसि तेषां स्तनपानबालव्रतस्थिता यौवनमध्यवृद्धाः ।
अतिवृद्धा(?) इति चन्द्रभौमज्ञशुक्राशनैश्चरास्स्युः ॥ इति । योनिः-
बलिनी केन्द्रोपगतौ रविभौमौ धातुकारकौ भवतः ।
बुधसारौ मूलकरौ शशिगुरुशुक्राः स्मृता जीवाः ।
तद्भेदाः
पितृमातृसहजभार्यात्ममिश्रतनयारयो व्यवस्थायाम् ।
अर्कशशिसौम्यभृगुगुरुराहुधरासूनुसूर्यसुताः ।
इत्यादि । अथ राशीनां रूपमुक्तं लघुजातके-
अरुणसितहरितलोहितपाण्डविचित्राः सिततरपिशङ्गाः ।
पिङ्गलकरबभ्रुविमलिना रुचयस्त्वजादीनाम् ।
इति । वपुः-
मत्स्यौ घटी नृमिथुन सगदं सवीणं
चापी नरोऽश्वजघनो मकरो मृगास्यः ।
तौलिस्ससस्यदहना प्लवगा च कन्या
शेषास्स्वनामसदृशाः स्वचराश्च सर्वे ।
-

·मुहूतदापकायुतम्
73
ne
प्रमाणं कृष्णेनोक्तम्-
युक्तप्रमाणकायाः कुळीरयुगमकरचापास्स्युः ।
मेषझषवृषभकुम्भाः ह्रस्वाश्शेषाः पुनर्दीघीः॥
इह गुणा वन्याद्याः। अटवीक्षेत्राम्बुगिरिग्रामावटारामाः
नद्या मुखं सरोऽर्णवं इत्युद्देशास्त्वनादीनाम् । द्रव्यं स्वामिसदृशं ।
स्वभावो रोक्काणस्वरूपं, उक्तं च बृहज्जातके-
कट्यां सितवस्त्रवोष्टितः कृष्णः शक्त इवाभिरक्षितुं
रौद्रः परशुं समुद्यतं धत्ते रक्तविलोचनः पुमान् ।
रक्ताम्बरा भूषणसक्तचित्ता
कुम्भाकृतिर्वाजिमुखी तृषार्ता ।
एकेन पादेन च मेषमध्ये
देवाणरूपं यवनोपदिष्टम् ।।
क्रूरः कथाज्ञः कपिलः क्रियार्थी
भनव्रतोऽभ्युद्यतदण्डहस्तः ।
रक्तानि वस्त्राणि विमति चण्डो
मेषे तृतीयः कथितस्त्रिभागः ॥
कुञ्चितलूनकचा घटदेहा दग्धपटा तृषिताशनचित्ता ।
आभरणान्यभिवाञ्छति नारी रूपमिदं वृषभे प्रथमस्य ।
क्षेत्रधान्यगृहधेनुकलाज्ञो
लाङ्गले सशकटे कुशलश्च ।
स्कन्धमुद्दहति गोपतितुल्यं क्षुत्परोऽजवदनो मृदुवासाः ।
द्विपसमकायः पाण्डरदंष्ट्रः
शरभसमाधिः पिङ्गलमूर्तिः ।
अविमृगलोमा व्याकुलचित्तो
VIDYAMADAVIAM
10

·74 विद्यामा वृषभवनस्य प्रान्तगतोऽयम् ॥ मूच्याश्रयं समभिवाञ्छति कर्म नारी रूपान्विताभरणकार्यकृतादरा च । 'हीनात्मजोच्छूितभुजतुमती त्रिभाग- माद्यं तृतीयभवनस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ॥ उद्यानसंस्थःकवची धनुष्मान शूरोऽस्त्रधारी गरुडाननश्च । क्रीडात्मजालङ्करणार्थचिन्तां करोति मध्ये मिथुनस्य चायम् ॥ भूषितो वरुणवत् बहुरत्नैः बद्धतूणकवचः सधनुष्कः । नृत्तवादितकलासु च विद्वान् काव्यकृत् मिथुनराश्यवसाने ॥ पत्रमूलफलकृझिपकायः काननेऽमलयशाः शरभाभिः । कोडतुल्यवदनो हयकण्ठः कर्कटे प्रथमरूपमुशन्ति ॥ पद्माचिंता मूर्धनि भोगयुक्ता स्त्री कर्कशारण्यगता विरौति । शाखां पलाशस्य समाश्रिता च मध्यस्थिता कर्कटकस्य राशेः ।। भार्याभरणार्थमर्णवे नौस्थो गच्छति सर्पवेष्टितः । हैमैश्च युतो विभूषणैश्चिपिटास्योऽन्त्यगतश्च कर्कटे ॥ शाल्मलेरुपरि गृध्रजम्बुको 1 हीनप्रजोच्छ्रि

·मुहूर्तदीपिकायुतम्
75
श्वा नरश्च मलिनाम्बरान्वितः ।
रोति मातृपितृविप्रयोजितः
सिंहरूपमिदमाद्यमुच्यते ॥
हयाकृतिः पाण्डरमाल्यशेखरो
बिभर्ति कृष्णाजिनकम्बळं नरः ।
दुरासदस्सिह इवात्तकामुको
नतायनासो मृगनाथमध्यमः ॥
ऋक्षाननो वानरतुल्यचेष्टो
बिमति दण्डं फलमामिषं च ।
कूर्ची मनुष्यः कुटिलैश्च केशैः
मृगेश्वरस्यान्त्यगतस्त्रिभागः ॥
पुष्पप्रपूर्णेन घटेन कन्या
मलप्रदिग्धा मलसंवृताङ्गी ।
वस्त्रार्थसंयोगमभीप्समाना
गुरोः कुलं वाञ्छति कन्यकाद्यः ॥
पुरुषःप्रगृहीतलेखिनि-
श्शामो वस्त्रशिराव्ययायकृत् ।
विपुलं च बिभर्ति कार्मुकं
रोमव्याप्ततनुश्च मध्यमः ॥
गौरी सुधौताग्रदुकूलगुप्ता
समुच्छ्रिता कुम्भकटच्छुहस्ता ।
देवालयं स्त्री प्रयता प्रवृत्ता
वदन्ति कन्यान्तगतं त्रिभागम् ।।
वीध्यन्तरापणगतः पुरुषस्तुलावा-

·76 विद्यामाधवीयन् .............. नुन्मानमानकुशलः प्रतिमानहस्तः । भाण्डं विचिन्तयति तस्य च मूल्यमेतत् रूपं वदन्ति यवनाः प्रथमं तुलायाम् ॥ कलशं परिगृह्य विनिष्पतितुं समभीप्सति गृध्रमुखः पुरुषः । क्षुधितस्तृषितश्च कळत्रसुतान् मनसैति तुलाधरमध्यगतः ॥ विभीषयंस्तिष्ठति रत्नचित्रितो वने मृगान् काञ्चनतूणवर्मभृत् । धनुर्धरो वानररूपमन्नर- स्तुलावसाने यवनैरुदाहृतः ॥ वस्त्रविहीनाभरणैश्च नारी महासमुद्रात् समुपैति कूलम् । स्थानच्युता सर्पनिबद्धपादा मनोरमा वृश्चिकराशिपूर्वः ॥ स्थानसुखान्यभिवाञ्छति नारी भर्तृकृते भुजगावृतदेहा । कच्छपकुम्भसमानशरीरा वृश्चिकमध्यमरूपमुशन्ति ॥ पृथुलचिपिटकूर्मतुल्यवक्तः श्वमृगसृगालवराहभीतिकारी । अवति च मलयाकरप्रदेश मृगपतिरन्त्यगतश्च वृश्चिकस्य ॥ मनुष्यवक्त्रोऽश्वसमानकायो धनुर्विगृह्यायतमाश्रमस्थः । ऋतूपयोज्यानि तपस्विनश्च

·मुहूर्तदीपिकायुतम्
17
ररक्ष पूर्वो धनुषस्त्रिभागः ॥
मनोरमा चम्पकहेमवर्णा
भद्रासने तिष्ठति मध्यरूपा ।
समुद्रनानि विघठ्यन्ती
मध्यस्त्रिभागो धनुषःप्रदिष्टः ॥
कूर्ची नरो हाटकचम्पकाभो
वरासने दण्डधरो निषण्णः ।
कौशेयकान्युहहतेऽजिनं च
तृतीयरूपं नवमस्य राशेः ।।
रोमचितो मकरोपमदंष्ट्रः
सूकरकायसमानशरीरः ।
योक्तूकजालकबन्धनधारी
रौद्रमुखो मकरे प्रथमस्तु ॥
कलास्वमिज्ञाब्जदलायताक्षी
श्यामा विचित्राणि च मार्गमाणा ।
विभूपणालङ्कृतलोहकर्णा यो-
षित् प्रदिष्टा मकरस्य मध्ये ॥
किन्नरोपमतनुः सकम्बळ.
स्तूणचापकवचैस्समन्वितः।
कुम्ममुहहति रत्नचित्रितं
स्कन्धगं मकरराशिपश्चिमः ॥
स्नेहमद्यनलभोजनासमव्याकुलीकृतमनास्सकम्बळः ।
कोशकारवसनोऽजिनान्वितो गृध्रतुल्यवदनो घटादिगः ।।
दग्धे शकटे सशाल्मले लोहान्याहरतेऽङ्गना वने ।

·78 विद्यामाधवीयम् मलिनेन पटेन संवृता भाण्डेर्मूर्धगतैश्च मध्यमः ।। श्यामस्सरोमश्रवणः किरीटी त्वपत्रनिर्यासफलैर्विभर्ति । भाण्डानि लोहव्यतिमिश्रितानि मञ्चारयत्यन्त्यगतो घटस्य ॥ नुग्भाण्डमुक्तामणिशङ्कमित्रै याक्षिप्तहस्सस्सविभूषणश्च । भाविभूषार्थमपां निधान नावा प्लवत्यादिगतो झषस्य । एषां प्रयोजनमुत्तरत्र वक्ष्याम इति ॥ इत्थं विद्यामाधवीयाभिधाने चत्वारिंशत्संयुतै- रष्टभिश्च । श्लोकैर्विद्यामाधवेनात्र शास्त्रे संज्ञा- ध्यायो गुम्भितस्सोऽयमाद्यः ॥ १९ ॥ विद्यामाधवेन प्रोक्त विद्यामाधवीयमित्यन्वर्थकताभिधानेऽत्र मुहूशास्त्रे विद्यामाधवेन मया अष्टचत्वारिंशत्सङ्खयैः पद्यैः प्रथमोऽयं संजाध्यायो गुम्भितः~-रचितः ॥ इत्यं विद्यामाधवीये मुहूर्तादर्श विद्यामाधवस्यात्मजेन । संज्ञाध्यायस्सर्वसंज्ञाभिधायी व्याख्यातोऽयं विष्णुनाऽऽद्योऽनवद्यः।। इति श्री विद्यामाधवीये मुहूर्तदर्शने संज्ञाध्यायः प्रथमः स्समाप्तः ·अथ दोषाध्यायो द्वितीयः. अथाभिधेयस्य मुहूर्नस्य निर्दिष्टस्येष्टत्वात् गुणानामप्यप- दोषस्वरूपत्वात् आदी तावदोषानेव वक्तुमुपक्रमते- अथादिशास्थाभिहितान् प्रसिद्धान् संगृह्य दैवज्ञहिताय कांश्चित् । इहाभिधास्यामि मुहूर्तदोषान कात्सर्येन कस्तत्कथनाय शक्तः ॥१॥ अथ संज्ञाभिधानानन्तरं, यद्वा गुणानां यथासंभवमुपादे- यत्वात् दोषाणामवश्यं हेयत्वात् गुणदोषनिरूपणे कार्ये । तत्रादौ आदिशास्त्रेषु-बार्हस्पत्यादिषु प्रोक्तान् प्रसिद्धान् प्रधानभूतान् कांश्चित् मुहूर्तदोषान् दैवज्ञहिताय-ज्योतिर्विद्भयो हितार्थ, इह संगृह्याहमभिधास्यामि । यतस्संग्रहाभिधानमन्तरेण कात्स्नघुन नि- शेषतो मुहूर्तदोषकथनाय कश्शक्तः, दोषाणामानन्त्यात् अशेषतो दोषान् वक्तुं न कश्चिदपि शक्नोति । तस्मादिह प्रसिद्धा एव केचन दोषा:कथ्यन्त इत्यर्थः । एतावन्तो दोषा इहाभिधीयन्ते इत्याह त्रिभिश्लोकः- दुष्टांस्तिथ्यृक्षवारानथ विषघटिकाः कृष्णपक्षा- पराह्नौ धूमादीन पञ्च सौरान गुळिकदिनगदौ स- :

·80 विद्यामाधवीयम् ग्रहार्धप्रहारौ । विष्टिं षड्दुष्टयोगानुडुतिथिकुहरे कालचक्रार्धपातान् स्थूणादीस्त्रींश्च मृत्यून विदृग- हिमशिखे कण्टको द्वौ च गण्डम् ॥२॥ नक्षत्रं भवनं च कर्तुरशुभं वैनाशिकैकार्गळी शून्यादिग्रहयुक्तगम्यगतभं ज्वालादियोगांश्च षट् । मासाब्दावसतीरनोजदिवसान शुक्रार्ययोर्मूढता सं- दृष्टिं च सवेधशूलमधिकान् मासांश्च केतूदयं ॥६॥ उदाहे च विशेषतः परिहरेत वेधं शलाकाह्वयं तत्तत्कर्मसु गर्हितां ग्रहगतिं मासर्फराश्यादिकान् । दोषान् कर्मविनाशकान् विदुरिमानन्याननेकान- पि ज्ञात्वा तान् परिहत्य सूक्ष्ममतयः कुर्वन्तु सर्वाः क्रियाः॥४॥ दुष्टतिथयः-छिद्राः । दुष्टाणि-शुभक्रियानभिहितास्तारा राशयश्च, दुष्टवाराः-पापवाराः, अथशब्दः आद्यर्थः, तेन पाप- होराद्या गृह्यन्ते, नक्षत्रेषु विषनाडिकाः, सौराः-सूर्यचारभवाः भूकम्पादवः, दुष्टयोगा-नित्ययोगादयः परस्परयोगादोषीभवन्तः षड्योगाः, उडुतिथिकुहरे नक्षत्रकूपं तिथिकूपं च, कालौ द्वौ कालः कालान्तं च । चक्रार्धपातौ द्वौ-चक्रपातो वैधृतः, चक्रार्ध. पाते-व्यतीपातः इति, स्थूगास्त्रयः स्थूणः, कण्टकस्थूगः, रक्तस्थूणः,