·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184425
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-43-30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S5201
Accession No.
Call No.
M96
Author मुखालाचार्य
लधुभानसम्...1952-
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
अन्याङ्कः १२३
पारमेश्वरव्याख्यासंवलितं
लघुमानसम्।
तदेतत्
श्रीयुत 'बलवंत दत्तात्रेय आपटे
इत्येतैः, आनन्दाश्रमस्थपण्डितानां साहाय्येन
संशोधितम् ।
एतत्पुस्तकं
रावबहादूर ' इत्युपपदधारिभिः
गंगाधर बापुराव काळे
जे. पी.
इत्येतेः
श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे'
इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८७४ ।
ख्रिस्ताब्दाः (दि. १६-८-१९५२)।
द्वितीयेयमङ्कन्नावृत्तिः।
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यं चतुर्दशाऽऽणकाः (१४)

·No text on this page.

·श्रीशंकरः शरणम् । मुनालकतो लघुमानसाख्यः करणयन्थः ८५४ तमेऽन्दे लिखितः। तस्य काश्चिमतिकतयः महि शर, त्रिवेंद्रम, कोचीन, तिरुपति, विजगापट्टन्, वाराणसी. त्यादि नगरेषु सन्तीति ज्ञायतेऽस्माभिः । कै. पं० सुधाकरद्विवेदिमहाभागैः स्वर- चिवगणकतरङ्गिण्या(१८१४ शाके)मुञ्जालस्य किंचिद् वृत्तमुल्लिखितम् । संपति तु सकलोऽपि ग्रन्थः पारमेश्वरटीकोपेतः पायः श० १३५३ तमेऽन्दे रचितः तोऽस्माभिः संपादिवः मुद्रितश्च । तेन सकले ग्रन्थेऽस्मिन् यत् पतिपादितं तदव बोडे सुशकम् । ग्रन्थस्यास्य विशेष:-- (अ) वर्तुलस्य चतुर्यु भागेषु कतेषु ओजपदान्ते भुजकोटयोः समानता भवति । (ब) शा० ८५४ तमेऽन्दे अयनांशाः ६ अंश ५० कला संमानिवाः । (क) 'इन्दूच्चोनार्ककोटिघ्नाः । 'फले शशाडूलदगत्योः' इति श्लोकद्वयस्थ 'कल्पना, वटेश्वरसिदान्तान्तर्गता इति यल्लय्यार्यः लघपानसटीकायों कल्पवल्ल्या- मुलिखति । छतज्ञता-सुविदितभाण्डारकरपाच्यमन्दिरस्थाः पाचार्य गोडे महाशयाः, दक्षिण विश्वविद्यालयस्थाः प्राचार्य को महाभागाः, तिरुपविस्थग्रन्थमाण्डा- गारव्यवस्थापकाः डॉ० १० शंकरन् तथा च त्रिवेन्दस्थ पण्डित विद्याभूषण. महोपाध्याय विरुदभाजो वेंकट शर्माणः, एभिर्महाभागैरस्मदर्थं पहात्मा आयासि- वस्तदर्थं तत्वेषामुपचतिभराम्विनयावनतेन मूनां वहामस्तराम् । इति शम् । पुण्यपत्तनम्-आनन्दाश्रमः । आपटेकुलसंभूतो दत्तात्रेयात्मजो मि. ज्ये, व, ६.१८६६ इन्दुवासरे । बलवन्तशर्मा। *विषयस्य स्पष्टीकरणार्थ श्रीपतिविरचित सिद्धान्त शेखरे ग्रहयुद्धाभ्यापे श्लोक 1-४ तथा व भास्कराचार्यकृतबीजोपनये नो० ८ इष्टव्याः ।

·लघुमानसम् ।
श्लोकसंख्या
पृ०
८
अधिकारः
मध्यमाधिकारः
स्फुटगत्यधिकारः
प्रकीर्णकाधिकारः
विप्रभाध्यायः
ग्रहणाध्यायः
संकीर्णाधिकारः
४
११
९
१४
२०
१८
१०
२७

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। मुजालाचार्यकृतं लघुमानसम्। पारमेश्वरव्याख्यासंवलितम् । प्रथमोऽध्यायः । मध्यमाधिकारः। प्रकाशादित्यवख्यातो भारद्वाजो द्विजोत्तमः । लघ्वपूर्वस्फुटोपायं वक्ष्येऽन्यल्लघुमानसम् ॥ १ ॥ येन व्याप्तमिदं विश्वमरुणं तं किरीटिनम् । नत्वा मया मानसस्य व्याख्यान क्रियते लघोः॥ प्रकाशाख्ये पत्तन आदित्यवरख्यातो भारद्वाजगोत्रजो द्विजोत्तमोऽहं बृहन्मा. नसादन्यल्लघुमानसं वक्ष्य इति संबन्धः । पूर्व स्फुटो न विद्यते यत्र सोऽपूर्वस्फुटः । लघुश्च सोऽपूर्वस्फुटश्च लध्वपूर्वस्फुटः। लघ्वपूर्वस्फुट उपायो यस्मिन्शास्त्रे तल्ल- ध्वपूर्वस्फुटोपायम् ॥ १ ॥ चैत्रादौ वारसंक्रान्तितिथ्यकन्दूश्चसरुवान् । ज्ञात्वाऽन्यांश्चार्कवर्षादावाजन्म गणयेत्ततः ॥ २॥ इष्टवर्षे ध्रुवनिबन्धनं कृत्वाऽर्कादीनानयेदित्याह-चैत्रादाविति । इष्टवर्षे चैत्रशु. पलपतिपदि मध्याह्न वारं संक्रान्तितिथिमर्कमध्यममिन्दुमध्यममिन्दूच्चं च सरुवान् शकान्दश्चि ज्ञात्वाऽन्यान्कुजगुरुमन्दमध्यमान्बुधसितयोः शीघोच्चे राहुं चार्कवर्षा- पावर्कस्य मध्यभगणान्ते ज्ञात्वा यावज्जीवं गणयेत् । सरुवान्सतो रुवानिति योग्यम् । रुवाः शकाम्दाः । कथमेषामवगमनमिति चेदुच्यते-आचार्येण निव- हेभ्यो ऽरुबकेम्यो वक्ष्यमाणविधिनैषामवगमनमिति तानि ध्रुवकमानान्यत्र दर्श यिष्यामः-- १ क. 'न्धं " । २ क. च्चे च । । ३ क. °म इति । ४ क. 'बकान्य' ·पारमेश्वरव्याख्यासंवलितं (मध्यमाधिकार] “ कृतशरवसुमित शाके चैत्रादौ सौरिवारमध्याह्ने । राश्यादिरजनृपार्का रविरिन्दुर्भवतिद्वियमाः । ॥ छतशरवसुभिः ८५४ एभिर्मिते शकाब्दे चैत्रशुक्लपतिपदि मन्दवातरे मध्याह्ने राश्यादिरविः अजनृपार्काः ११ राशयः १६ भागाः १२ कलाः । इन्दुः भवभूतिद्वियमाः ११-१८-२२ । *सूर्यान्मन्दोच्चांशा वसुतुरगाः पर्वताश्च सव्यंशाः । स्वररवयः खारुतयो विनवभुवोऽशीतिरदिजिनाः ॥ रवर्मन्दोच्चांशा वसुतुरगाः ७८ । इन्दूच्चभागाः सव्यंशाः पर्वताः विंशति- लितासहिताः सप्त भागाः ७-२० । भौमस्प स्वररवयः १२ बुधस्प खाऊतपः २२० । जीवस्य द्विनगभुवः १७२ । शुक्रस्याशीतिः ८० । मन्दस्पादि. जिनाः २४७ । युत्कतिखानि युगोत्कृतिकराम्धयः खाष्टनवदशत्रिसुराः । गोष्टाविंशतितानाः कुजादपः सूर्यभगणान्ते । कुजो राश्यादि युस्कृतिखानि २-२६. ० । बुधीरं युगोरकृतिकराग्पयः ४.२६ ४२ । गुरुमध्यं खाटनव ०.८.९ । शुक्रस्य शीर्ष दशवितुराः १०-३-३३ । मन्दमध्यं गोष्टाविंशतितानाः ९.२८-४९ । एवं सूर्यस्प मध्य- भगणान्ते कुजादयः। संक्रान्तितिथिध्रुवकाः शक्रा वसुनवरतेषवो राहोः । छतयमवसुरसदशका दशाहताः शेषपातांशाः ॥ चैत्रशुक्लपतिषदर्कमध्यभगंणान्तरे यावत्पस्तिथयः संभवन्ति ता: संकान्ति- तिथय इत्युच्यन्ते । अब संक्रान्तितिथयः शकाः १४ । राहो राश्यादयः वतुन. वरसेषवः ८.९.५६ । अयं चकाद् विशुद्ध एव । शेषाणां कुजादीनां पाताणा: छतयमेत्यादिनोच्यन्ते । कुजस्य दशगुणितानि कतानि ४० । बुधस्प दशगुणा ममाः २० । गुरोर्दशगुणा वसवः ८० । शुक्रस्य दशगुणा रसाः ६० । मन्दस्प दशगुणा दशकाः १०० । अस्मिन् कालेऽयनचलनांशाः प्रदर्श्यन्ते- * पद्यमिदं क. पुस्तके नास्ति । १ क. °दिः र । २ क. सूर्यान्म । ३ क. २०७ । ४ क. २२ । ५ क. २.४ ० । ६ के. 'ध्यम खा । ७ क. १०.३३.३।८ क. °ध्यमं मो' । ९ क. २२.४८.९ । १.क. गणान्तयारणतः ।

·अभ्यमाधिकार) लपुमानसम्। अपनपटनाः पदंशाः पश्चाशक्लिप्तिकास्तथैकैकम् । प्रत्पन्दं तत्सहितो रविरुत्तरविषुवदादिः स्यात् ॥ अपनचलनांशाः ६.५० पुनः पत्यन्दमेकैका लिमोस्तस्मिन् देयाः। एतदप- रिलनं ग्रहस्य दक्षिणोत्तरस्फुटगत्यवगमने यह फुटे देयम् । एतद्युतो रविरुत्तर- वेषुवदादिसंज्ञितो भवति । उदग्विषुवदाद्यकं इत्यत्रायं ग्राह्य इत्यर्थः। अस्य रुपस्प तैरिवारे निवद्धत्वात्तदुपरितनादकंवा रात् वारसिद्धिर्भवति । रुवान्दादीनां बाहुल्पे तति युगण एकदिव्यादिक्षेपेणेष्टवारः साध्यः। अथाङ्कन्लाघवार्थमाचा- पादिवेरोभवरेन्यानि रुवाणि निवध्य लिख्यन्ते- शशिरविधुमितशाके चैत्रादौ सूर्यवारमध्याहने । भानो रायडूकला रुदा नागेन्दवोऽब्धिवेदाश्च ॥ एकादश रसयमला विषधरवाणाः कमाच्छ शाङ्कस्य । रुवाः खमाग्नेयमलाश्चन्द्रोच्चस्याथ सूर्यभगणान्ते ॥ भौषस्य पङ्क्तयोऽङ्गान्यहिरामाश्चाथ चन्द्रपुत्रस्य । रुद्राः फणियमलाः खं जीवस्य दो कताश्विनौ देवाः ॥ दसरों नृपास्त्रिवाणा भृगावस्याथ सूर्यतनयस्य । अ शराः क(?)वाणा राहोः खं बाणभूमयोऽङ्गशराः ॥ इति अत्र संक्रान्तिविथप एकादशरविमध्ये नैव तत् सिध्यति । अस्य ध्रुवनिबन्ध- स्प सूपंवारत्वाचदुपरितनचन्द्रवारद् वारसिद्धिः स्यात् । एवमिष्ट वर्षे ध्रुवाणि निवभ्य तरकादीन् गणयेत् ॥ २ ॥ धरुवादब्दगणो दिग्नः स्वकीयाष्टांशसंयुतः । संक्रान्तितिथियुक्तोऽघः स्वषष्टयंशविवर्जितः ।। ३॥ त्रिंशच्छिन्नावशेषोनक्षेत्रादितिथिभिर्युतः । त्रिगणान्दगतर्तनो युगणो रुववासरात् ॥ ४॥ अथ घुगणानपनमाह-रुवादिति । पस्मिन् वर्षे ध्रुवनिबन्धनं कृतं तस्माद् पदवीवानन्दान् विन्यस्य तान् दशभिनिहत्य पुनः पृथगधो विन्यस्याधःस्थिवा- नामिविभज्य पूर्णान्येव फलानि गृहीत्वा वान्युपरिस्थितराशौ पक्षिपेत् । पुनस्त • स्मिन् राशौ रुवपठिताः संक्रान्तितिथीः पक्षिप्य पुनः पृथगधो विन्यस्य १क.°ता अस्मि । २ क. प्रग° । ३ क. श्यंशक । ४ क. म्रो न । ५ क. मध्यमेनैव हि त । ६ क. प्रगतत्दा । ७ क. रादिवा ।

·पारमेश्वरव्याख्यासंवलितं- (मध्यमाधिकारः) पुनरपि तस्याधो विन्यस्य तेषां त्रयाणां राशीनामधःस्थितं षष्टया विभज्य पूर्णा- न्येव फलानि गृहीत्वा तानि मध्यस्थराशेः संशाध्य तं मध्यस्थराशिं विंशता विभज्य लब्धानि पूर्णान्येव फलानि गृहीत्वा कुत्रचिद् विन्यस्य हत शेषमुपरिस्थ- राशे: संशोध्य तस्मिन् राशी वर्तमानान्दे चैत्रपतिपदाद्याः सकलास्तिथीः पक्षिय पुनस्तस्माद्राशेस्त्रिगुणान् ध्रुवाब्दान् वर्तमानाब्दे गतानृतूंश्च संशोधयेत् । स रा-' शिर्युगणो नाम भवति । तस्मिन् सप्तभिहते शिष्टाद् ध्रुववासरादिवारो भवति । युगणं एनत्पक्षिप्य वा संशोध्य वेष्टवारः साध्यः । यदा पुनरब्दादौ त्रिगुणान्दा न शोघ्यास्तदा विगणान्देभ्यस्त्रिंशच्छिन्नावशेषोनं चैत्रादितिथियुतराशि विशोध- येत् । तत्र शिष्टमृणधुगणसंज्ञं भवति । तस्मात्सप्तभ्यो विशोध्य शिष्टादपि वारः साध्यः । एकद्विसंख्ये रुवाब्दे चैवमेव संभवति ॥ ३ ॥ ४ ॥ द्यगणोऽधो दर्शनोऽब्दयुतः खागाप्तवर्जितः । अष्टनाब्दोनितोऽकौशाः प्रक्षेप्योऽब्दाष्टमः कलाः ॥ ५॥ इदानीमादित्यस्य मध्यमानयनमाह-गुगण इति । इष्टदिने धुगणं विन्यस्य पुनः पृथगधो विन्यस्याधःस्थिते दशघ्नान् ध्रुवाव्दान प्रक्षिप्य पुनस्तं खागैः सप्तत्या विभज्य लब्धानंशानुपारस्थितराशेविंशोध्य हृतशेष षष्टया निहत्य खा. गैरेव विभज्य लब्धा लिप्ताश्चोपरिस्थभागष्वेकं लिप्तीकृत्य ततो विशोधयेत् । पुन- रष्टघ्नान् ध्रुवाब्दानुपारस्थराशेविंशोध्य ध्रुवान्दानामष्टमांशेनः तुलिताः कला लिप्तासु प्रक्षिपेत् । तत्र दृष्टा अंशा भवन्ति । रवेरुपरिस्थिता अंशा अधःस्थिता लिप्ता इत्यर्थः । पुनः पुनरुपरिस्थितानंशान् विंशता समारोप्य ध्रुवं पक्षिपेत् । सोऽर्कस्य मध्यमो भवति । अष्टघ्नाब्दानामशोध्यत्वे त्वष्टघ्नान्देभ्योऽकाशान् स- लिप्तान् विशोध्य शिष्टं ध्रुवाच्छोधयेत् । तत्र शिष्टेऽब्दाष्टमः कलाः प्रक्षिपेत् स रविर्मध्यमो भवति । ऋणयुगणे तु दशघ्नाब्दाद् ऋणधुगणं विशोध्य शिष्टात् स्वागाप्तऋणधुगणे पक्षिप्याष्टघ्नाव्दानपि तस्मिन्नेव पक्षिप्य पुनस्तद्धवान् संशो- ध्य शिष्टेऽन्दाष्टमकलाः पक्षिपेत् । स रविर्भवति ॥ ५ ॥ १ क. दायतीतास्ति' । २ क. °ण एकं प्र । ३ क. °ति । ऋणयुगणं स । ४ क शिष्टान् पूर्वघद वारश्च भवति । एकद्वित्रिसं' । ५ क. °शघ्नाब्द । ६ क. कौशोः । ७ क.'ला । ८ क. स्थभागेभ्यो वि' । ९ क. °न्ति । उप । १० क. पुनरुप । ११ क. "म; क। १२ क. °वान सं° ।

·मिभ्ययाधिकारः] लघुमानमम् । विश्वघ्नो डुंगणो द्विष्ठस्त्रिनान्दयुगणोमितः । अष्टाङ्गाप्तजिनघ्नोप्तयुतो भागादिता शशी ॥६॥ चन्द्रमध्यमानयनमाह-विश्वघ्न इति । युगणं विन्यस्व विभेलपोयिनिहत्य पुनः पृथगधो विन्यस्याधःस्थिते विघ्नान् रुवाम्दान् केवलं धुगणे पिणे शिष्टमष्टाङ्गैरष्टषष्टया विभज्य लब्धान् भागान् गृहीत्वा शिष्टात् परिचारिक विभज्य लम्धा लिप्ताश्च गृहीत्वा तान् भागान् सलिप्तानुपरिस्थिते विषमपणे पक्षिप्प पुनर्जिनैश्चतुर्विशत्या निहत्य रुवान्दान् तस्मिन्नेव पक्षिपेत् । स बाना स्मकः शशी भवति । पुनः पूर्ववद् भागाविंशता समारोप्य सर्व पक्षिरेत् । कण- घुगणे तु विश्वघ्नाद् युगणाद् युगणं विशोध्य पुनस्तस्मिन् विघ्नानाम् पक्षिया. सार्विभज्य लब्धं सावपवं विश्वघ्ने दयुगणे पक्षिप्य पुनस्तान् माविपन् रुवाद विशोध्य शिष्ट जिनघ्नाब्दान् पक्षिपेत् । स चन्द्रो भवति ॥ ६ ॥ ग्रुगणाद्विगुणाब्दोनोरचन्द्रोच्चाशो नवोद्धृतेः । खवेदनाब्दसंयुक्ताः साष्टांशाब्दकलोनिताः ॥ ७ ॥ घुगणाद्विगुणिवान्धरुवाब्दान् विशोध्य शिष्टं नवमिविभज्य लब्धा अण भवन्ति । शिष्टात्पष्टिना नवभिलब्धाः कला भवन्ति । तेष्वंशेषु सवेदेवत्वारि- वा गुणितान् ध्रुवाब्दान् पक्षिप्य तस्मात्पुनरन्दाष्टमांशकला अन्दतमानकांच शाधयेत् । तत्र जाताश्चन्द्रोच्चभागा भवन्ति । पुनस्तान् भागासिंशका सना- रोप्य रुवं पक्षिपेत् । स चन्द्रतङ्गो भवति । घुगणान्द्विगुणिवान्दस्याधिक । द्विगुणादायुगणं विशोध्य शिष्टान्नवाभिरामानंशान्सालिना रुवाइशोभ्य लोक घ्नाब्दान्मक्षिपेत् । ततः साष्टांशाब्दकला विशोधयेत् । सेतुङ्गः । कलमे तु द्विगणान्दयुतायुगणानबोद्धृतानंशान्सालप्ताद्वादिशोप वस्मिन् वदेणा- दान् पक्षिप्य साशाब्दकला विशोधयेत् । स तुङ्गैः । यदा पुनरलामावर दाऽन्दोतकार्य विना रविशशितुङ्गानोनयेत् ॥ ७॥ १ क. 'द्विग । २ क. °नाब्दयु। ३ क. 'दिकः श° । ४. स्थिता वि। ५ के. टान षष्टिध्नादष्टाङ्गैराप्ता लि । ६ क. °गात्मका रु। ७ क. 'नश्चन्यो क. च्चांशान' । ९ क. "ताः । १० क. तात् क । ११ क. प्ता १.१२ .. °स चन्द्रोच्च: स्यात् । है । १३ क. खवेदान्धौ प्र । १५ क. °स चन्द्रोचो भवति । य"। १५ क. ङ्गानुक्तन्यायेनाऽऽ । - ।

·पारमेश्वरव्याख्यासंवलितं- (पध्यमाधिकारी कवायर्कारकुजो द्वाभ्यां नपसाच्चेपुखेपभिः । सप्तघ्नाहतुदैश्चितु रविणा युतः॥ ८ ॥ अधार्कमध्यमेन कुजादीनां मध्यमानयनमाह-रुवाकादिति । इष्टदिनपध्या- हुने लिप्ताभागराशिसहितम विन्यस्य राशिस्थानादुपरि रुवान्दांश्च विन्यसेत् । हवाधकं इत्युच्यते । किंतु चैत्र शुक्लपतिपदकवर्षान्तरयोरन्तराले रुवान्दा कहीना भवन्ति । अर्कवर्षादौ कुजादीनां ध्रुवनिबन्धनकरणात् । एवंविधं भरुषा- धर्क विन्यस्यान्दान्द्वाभ्यां विभज्य लन्धानब्दानेकत्र विन्यसेत् । पुनर्हतशिष्टमन्न दादशामिनिहत्याधःस्थितेषु राशिषु पक्षिप्य वानराशीन्दाभ्यां विभज्य लब्धानराशी- पूर्ण विन्यस्वस्याब्दस्याधो विन्यसेत् । पुनस्तदाशिशेषं विंशता निहत्य भागेषु पक्षिप्य वान्भागान्दाभ्यां विभज्य लन्धानंशान्पूर्वानीतराशेरधो विन्यस्य पुनस्त • बागशेष षष्टया निहत्य लिप्तासु पक्षिप्य पुनस्ता लिप्ता द्वाभ्यां विभज्य उन्धा लिप्ताः पूर्वानीतभागस्पायो विन्यसेत् । पुनरपि ध्रुवाधक विन्यस्य लि. प्वाभागराश्यन्दान् पृथक्पृथङ् नृपैः षोडशभिनिहत्य लिप्ताः षष्टया समारो- बांगु पक्षिप्यांशांत्रिंशता समारोप्य राशिषु पक्षिप्य राशीन् द्वादशभिः तमा. रोप्याग्देषु पक्षिपेत् । पुनस्तानन्दानिषुखेषुभिः पश्चोत्तरपञ्चशभिन्य उन्धान- दान्पूर्वानीवेष्वन्देषु पक्षिपेत् । पुनस्तच्छेषं द्वादशभिनिहत्याधःस्थिवराशिषु म. क्षिप्य ताराशीनिषुखेषुभिर्विभज्य लन्धानराशीन्पूर्वानीतराशिषु पक्षिप्य पुनस्त- छ विशता निहत्य भागेषु पक्षिप्य तान्भागानिषुखेषुभिर्विभज्य लब्धान्भागा- न्यूांनीवभागेषु पक्षिप्य पुनस्तच्छेषं षष्टया निहत्य लिप्तासु पक्षिप्प ता लिप्ता पुलमुभिर्विभज्य लन्धा लिप्ताः पूर्वानीतलिप्तासु पक्षिपेत् । एवं बुधादीनामपि गुणहरणसमारोपणादयो द्रष्टव्याः । पुनस्तालिप्तादीन्षटयादिना पूर्ववत्तमारोप्प बनिन् रुवं पक्षिपेत् । स इष्टदिनमध्याह्ने कुजपध्यमो भवति । सप्तघ्नादिति । रुवाद्य विन्यस्य तस्य लिप्तांशानराश्यन्दान् पृथक्पृथक सप्याभिनिहत्य पूर्ववत्समारोप्य पुनस्तानन्दादीनृतवेदैः षट्चत्वारिंशता पूर्ववादिभग्य सम्मानन्दराशिभागलिप्तिकाख्यान्कमेणैकत्र विन्यस्य तस्मिंश्चतुणिवं रुवापर्क पक्षिप्य रुवं च पक्षिपेत् । स ज्ञो बुधः । बुधस्य शीघरोचमित्यर्थः ॥ ८ ॥ १ क. मध्यमं वि।

·मध्यमाधिकारः] लघुमानसम् । रूपनाद्भास्करै वो भूघ्नाच्च रदखेन्दुमिः । दिग्नात् षड्भिः सितो दिग्नात् त्रिजिनांशेन वर्जितः ॥ ९ ॥ रूवघ्नादिति । रुवाध रूपेणैकेन निहत्य भास्करैबांदशभिर्विभज्य उमा. नन्दादीनेकत्र विन्यस्य पुनरपि रुवाद्यकै भवा-एकेन निहत्य रदखेन्दुमिशि- दुत्तरसहस्त्रेण( १०३२)विभज्य लब्धानब्दादीन् पूर्वानीवेष्वमादिषु पक्षिप्प रुवं पक्षिपेत् । त गुरुपध्यमो भवति । अब रूपगुगनं भूगुणनं च पादपूरणा- र्थमेव । भेदाभावात् । दिग्घ्नादिति । रुवाद्य विन्यस्य तं दशमिनिहत्य षभिर्विभज्य सम्बान. दादीनेकत्र विन्पस्य पुनरपि रुवाय दशभिनिहत्य विजिनैस्त्रिचत्वारिंशदुत्न रशतद्वयेन ( २४३ ) विभज्य लब्धानब्दादीन पूर्वानीतेभ्योऽब्दादिभ्यो विशोष रुवं पक्षिपेत् । स सितः शुक्रस्प शीघरोच्चमित्यर्थः ॥ ९ ॥ षड्गुणादयतेनाऽऽकिंश्चन्द्रघ्नाच्च खवानिमिः । नखैः पश्चाङ्गन्नेत्रश्च चन्द्रपातो विलोमगः ॥१०॥ पड्गुणादिति । ध्रुवाधक षड्भिनिहत्यायुतेन (१००००) विभप लग्ना- नब्दादीनेकन विन्यस्य पुनरपि रुवाद्य चन्द्रेणैकेन विभज्य खवनिमिसिंशवा विभज्य लन्धानन्दादीन् पूर्वानीताब्देषु प्रक्षिप्य ध्रुवं पक्षिपेत् । त आर्मिन्द- मध्यमो भवति । नखैरिति । रुवाधक नखविंशत्या विभज्य लब्धानन्दादीनेकत्र विस्वस्थ पुनरपि रुवाय पश्चाङ्गनेवैः पश्चषष्टयुत्तरशतंद्वयेन ( २६५ ) विभज्य स. धानन्दादीन् पूर्वानीताब्दादिषु पक्षिप्य पुनस्तान् राश्यादीन् रुवाच्छोधयेत् । स चन्द्रपातो राहुरित्यर्थः। विलोमगया रुवाच्छोधनं कियते । सर्वेषामप्यमः भयोजनामावान रक्ष्यन्ते । राश्यादय एव संरक्षणीयाः॥ इति पारमेश्वरे मानसगणितव्याख्याने मध्यमविधिः ॥ १ क. निहत्य । २ क. 'तान्दादिपु । ३ क. "गत्वाद् न ।

·पारमेश्वरग्यास्यासवलितं [स्फुटगत्यधिकार अथ स्फुटगत्यंधिकारः। महः स्वोच्चोनितः केन्द्रं तदूर्वाधोऽर्धजो भुजः । धनर्ण पदशः कोटी धनर्णर्णधनात्मिका ॥5॥ अथ स्फुटकरणमाह-ग्रह इति । ग्रहमध्यमात्स्वमन्दोच्चं विशोध्य शिष्ट के न्सं भवति । तथा मन्द जाफलसंस्कृताद् ग्रहमध्यमात्स्वशीघ्रोच्चं विशोध्य शिष्टमपि केन्द्रसंज्ञं भवति । तदूर्वाधोऽर्धजो भुजो धनर्णम् । तस्मिन्केन्द्र ऊर्ध्वा- धगो भुजो धनात्मको भवति । अधोऽर्धजो भुज ऋणात्मको भवति । केन्द्र तुलादिमड्राशिगते धनात्मको भुजः । मेषादिषड्राशिगत ऋणात्मक इत्यर्थः । पदशः कोटी धनर्णधनामिका कोटी पदक्रमाद् धनणर्णधनामिका भवति । केन्द्र प्रथमपदगवा कोटी धनामिका द्वितीयपदगता ऋणात्मिका, तृतीयपदगता पकणास्मिका चतुर्थपदगता धनामिका इत्यर्थः। एवं सर्वत्र भुजाकोटयोर्धनर्ण- सकलना वेदितव्या ॥१॥ ओजे पदे गतैष्याभ्यां बाहुकोटी सभेऽन्यथा । चतुस्थ्येकन्नराश्यैक्यं बाहुकोटयोः कलांशकाः ॥ २ ॥ भय योर्भुजाकोटयोविभागं जीवांकल्पनां चाऽऽह-ओज इति । ओजे पदे गते राश्यादिकं बाहुभवति । तस्मिन्नेव पद एष्य राश्यादिकं कोटिर्भवति । समेऽ- PARE' समपदे गतं कोटिर्भवति । एष्यं भुजा भवतीति । एवं भुजाकोटिविभागः सर्वक व्यः। पुरिति । भुजाकोटयोरक्तविधिना राश्यादिकमानीयः पृथग्विन्यसेत् । पुन. मामयमराशि चतुर्मिनिहत्य द्विवीयराशि विभिनिहत्य तृतीपराशिमेकेन निहस्प वेषामैक्यं कुर्यात् । यदा पुनर्भुजाया द्वौ राशी कतिचिद् भागा लिप्ताश्च संभवन्ति वंदा पथपराशि चतुर्भिनिहत्य द्वितीयं विभिश्च निहत्य भागों लिप्ताश्च दाम्पा निहत्य लिप्ता षष्टया समारोप्य भागस्थाने प्रक्षिप्य भागस्थानपि षष्टयैव समारोप्य राशिस्थाने प्रक्षिपेत् । यदा पुनरेको राशिः कतिचिद्भागा लिप्ताश्च संभ- बन्ति तदा प्रथमराशि चतुर्भिनिहत्य भागाँ लिप्ताश्च षड्भिनिहत्य लिप्ताः षष्टया समारोप्य भागस्थाने प्रक्षिप्प भागस्थानपि षष्टयैव समारोप्य राशिस्थाने १क. 'बानयनं चाऽऽ । २ क. तथा। ३ क. गालि। ४ क. माल्लि ।

·- [स्फुटगत्यधिकारः] लघुमानसम् । पक्षिषेत् । यदा पुनरेकोऽपि राशि स्ति कतिचिद्भागा लिप्ताश्च संभवन्ति तदा भागान्सलिप्तानष्टभिनिहत्य लिप्ताः षष्ट्या समारोप्य भागस्थाने प्रक्षिप्य भागा- नपि षष्ठ्यैव समारोप्य राशी पक्षिपेत् । तत्र राशिस्थानगता भागा भवन्ति । भागस्थानगता लिप्ता भवन्ति । लिप्तास्थानगता पिलिप्ता भवन्ति । एवं चतु- रूपेकघ्नराश्यक्ये कृते यावन्तो भागा विद्यन्ते तावतीलिप्ता लिप्तास पक्षिपेत यावत्यः पुनर्लिप्ताः प्राक्संभवन्ति तावतीपिलिप्ता विलिप्तासु पक्षिपेत् । एवं कते भागाद्या भुजाया जीवा भवन्ति । कोटया अप्येवमेव । चतुरुयेकघ्नराश्यक्यं कृत्वा भागासमानलिप्ता लिप्तासमानविलिप्ताश्च पक्षिपेत् । ताः कोटिज्या भवन्ति कलांशका इत्यस्यायमर्थः-चतुरुपकना लिप्तीछता राशयो यावन्तस्तावन्तो। भागास्तावत्यो लिप्ताश्च जीवारूपेण ग्राया इत्यर्थः। अवयवरूपा भागाद्या द्वि- घनेन गुणकारेण सदा गुणितव्याः । राशिस्थानगतानां भागात्मकत्वात् । एवं भु. जाकोटयोजावां पृथगानीयकत्र संरक्षेत् ॥ २ ॥ सूर्याजिनाश्विनोऽगाङ्काः शरवेदाः खखेन्दवः । द्वयङ्काः खदन्तानिरसाश्छेदशः कोट्यसंस्कृताः॥३॥ अथ मन्दफलानयनाथ हारकास्तेषां स्फटीकरणं चाऽऽह-सूर्यादिति । सूर्यस्य जिनाविनः । २२४ ) छेदाः हारका इत्यर्थः । चन्द्रस्य अगाङ्काः ( ९७ )। कुजस्य शरवेदाः ( ४५ ) । बयस्य खखेन्दवः ( १०० ) गरोद्वर्यङ्कगः ९२) । शुक्रस्य खदन्याः ( ३२० ) । शतिरसाः ( ५३) । एते कोटयसंस्कृताः स्फुटा भवन्ति । एतदुक्तं भवति-अदिमन्दान्तानां ग्रहाणां मध्यमं विन्यस्य स्व- मन्दोच्च विशोध्य शिष्टाद् भजज्यां कोटिज्यां च पूर्वोक्तविधिनाऽऽनायकत्र वि. म्यस्प कोटिज्यां पुनः पृथग विन्यास्याहित्य स्वीये छे३ जिनाधिन इत्यादिप- ठिते संस्कृति । कोटया धनत्वे धनं ऋगत्वे ऋगं कुर्यात् । स स्फुट च्छेदी भवति । पुन गामिका भजज्यां विन्यस्स लिप्तीकृत्य स्फुटच्छेदेन विभज्य ल. ब्धान् भागान गृहीत्वा शिष्टात् षष्टिनात् स्फुटच्छेदेन विभज्य लब्धा लिप्ताश्चं गृहीत्वा तान् भागान सलिप्तान् ग्रहमध्यमे संस्कुर्यात् । भुजाया गत्वे अण धनपे धनं कुर्यात् । स मन्दस्फटो ग्रहो भवति ॥ ३ ॥ १ क. न्यङ्काः । २ क. टान ष" । ३ क. °घ्नान स्फु । ४ क. देनैव वि।

·१० पारमेश्वरव्याख्यासंवलितं [स्फुटगत्यधिकार:] भुजो लिप्तीकृतश्छेदभक्तो ग्रहफलांशकाः । कोटिर्गतिना च्छेदाप्तं व्यस्तं गतिकलाः फलम् ॥४॥ तदुकं-" भुजो लिप्तीकृतश्छेदभक्तो ग्रहफलांशकाः " इति । अर्केन्दू मन्द- स्फुटनैव स्फुटौ भवतः । कुजादीनामप्येवम् । मन्दस्फुटं हत्वा तन्मन्दस्फुटं स्फुट- च्छेदं चैकत्र संरक्षेत् । अथ मन्दस्फुटगत्यानयनमाह-कोटिरिति । पूर्वानीतां कोटिज्यां स्वमध्यगल्या निहत्य स्फुटच्छेदेन विभज्य लब्धा लिप्ताः रवमध्यगतो ऋणधनव्यत्ययेन सं- स्कुर्यात् । कोटया ऋणत्वे धनं कुर्यात् । कोटया धनत्वे ऋणं कुर्यात् । सा मन्द- स्फुटगतिर्भवति । अन्दोः सैव स्फटा गतिर्भवति । मध्यगत्यवगमनं तु हिनाये ग्रहस्य मध्यममानीय तपोरन्तरं कर्यात् । तदन्तरं मध्यगतिर्भवति ॥ ४ ॥ कजजीवशनिच्छेदा युगाग्न्यगहता हृताः। तिथिशैलतभिव्यांसा मूर्छनेशा ज्ञशकयोः ॥ ५॥ अथ कुजादीनां शीरफलानयनायं तद्व्यासानयनमाह-कुजेति । कुजजीव- शनीनां मन्दस्फुटच्छेदान् पूर्वानीतान्यगादिमिनिहत्य तिथ्यादिभिाभज्य लब्धा व्यासा भवन्ति । तत्र कुजस्य मन्दस्फ़टच्छे युगैश्चतुर्भिनिहत्य तिथिभिः पश्चद- शभिर्विभज्य लब्धान् भागान् गृहीत्वा शिष्टात्पष्टिनात् पञ्चदशमिविभज्य लब्धा लिप्ताश्च गृहणीयात् । ते कुजस्य व्यासः भवन्ति । जीवस्य तु स्वमन्दस्फुटच्छे. दममिमिस्त्रिमिनिहत्य शैलेः सप्तमिदमज्य लब्धं सावयवं जीवस्य व्यासो भवति । मन्दस्य च स्वमन्दस्टच्छेदमगैः सप्तभिनिहत्य ऋतुभिः षभिर्पिभज्य लम्ब सावयवं मन्दस्य व्यासो भवति । एते मध्यव्यासा न स्फुटाः। मूर्छनेशा शशक्रयोः । ज्ञस्य बुधस्य मूछना एकविंशतिमध्यव्यासः । शुक्रस्य ईश एकादश मध्यव्यासः । अनयोः सदाऽप्येवमेव मध्यव्यासः । न मन्दरफुटच्छेदाद् भेदः संभवति ॥ ५॥ ते दोस्त्र्यंशयताः शीघरच्छेदाः स्यः कोटिसंस्कृताः। ताराग्रहार्कयोः शीघ्रः शीघोच्चमितरो ग्रहः ॥ ६ ॥ एषी ध्यासानां स्फुटकरणं तः शीघरच्छेदानयनं चाऽऽह-ने दोस्पंशयुता इति । व्यासाः शीघरभुजज्याज्यं शयुताः स्फुटा भवन्ति । ते स्फुटव्यासाः शीघरको. १कयासो मू। २ क. य व्यासान । ३ क. °ज्य लिना विलि । ४ क. न्दच्छे ·[पकोणकाधिकारः] लघुमानस । ११ टिज्यया संकलया संस्कृताः स्फुटाः शीघरच्छदा भवन्ति । एतदुक्तं भवति-कु- जादीनां पश्चानो मन्दस्फुट पृथग्विन्यस्य तस्मात्स्वशीघ्रोच्चं विशोध्य भुजज्या कोटिज्यां च पूर्ववदानायकत्र विन्यस्य पुनर्मुजज्यां पृथग्विन्यस्य विभिर्विमज्य लब्धं पूर्वानीले मध्यव्यासे सदा पक्षिपेत्स स्फुटव्यासो भवति । पुनस्तं स्फुटव्यास पृथग्विन्यस्य तस्मिशीघ्रकोटिज्यां सकला संस्कुर्यात् । कोटया ऋणस्वे कणं धनत्वे धनम् । स स्फुटः शीघरच्छेदो भवति । पुनः शीरभुजज्यां लिप्तीकत्य शीघ्रच्छदेन विभज्य लब्धान्भागान्गृहीत्वा शिष्टात्पष्टिघ्नात्तेनैव च्छेदेन विभज्य उन्धा लिप्ताश्च गृहीत्वा छेदं संरक्ष्य ताशीघ्रभागानेकत्र विन्यस्य पुनस्तान्पृथ- ग्विन्पस्य मन्दस्फुटग्रहे ऋणं धनं वा कुर्यात् । भुजाया गत्वे ऋणं धनत्वे धनम् । स स्फुटग्रहो भवति । कुजबुधगुरुसितमन्दानामेवं स्फुटकरणं कुर्यादिति । अथ कुजादीनां शीघ्रोच्चकल्पनमाह-तारेति । ताराग्रहाः कुजादयः पञ्च महाः । तेष्विष्टग्रहमध्यमां अकंमध्यमयो शीघ्रगतिः सा तस्य शीघ्रोच्चमितरो मध्यमः । अतः कुजगुरुमन्दानामर्कमध्यमः शीघोच्चः स्वमध्यमो मध्यमः । बुध- शुक्रयोः स्वमध्यमः शीघ्रोच्चः । अकंमध्यम स्वमध्यम इति सिद्धं भवति । बुधशुक्रयोरकंमध्यम स्वमध्यमं परिकल्प्य मन्दस्फुटं शीघ्रस्फुटं च कुर्यात् ॥६॥ व्यासं शीरफलाकौशभागानं ग्रहशीघ्रयोः । गत्यन्तरघ्नं छेदाप्तं त्यक्त्वा शीघ्रगतंगतिः ॥ ७ ॥ इदानों कुणादीनां स्फुटगत्यानयनमाह-व्यासमिति । ग्रहस्य शीघ्रभुजाफलं द्वादशभिरंशैविभज्य लब्धं स्फुटव्यासाद्विशोध्य शिष्टं स्वमन्दस्फुटमुक्ति शीघ्रोच्च. भुक्त्योरन्तरेण निहत्य शीघरच्छेदेन विभज्य लब्धं शीघ्रोच्चभुक्तविंशोधयेत् । शिष्टं ग्रहस्य स्फुटभुक्तिर्भवति । यदौ यत्फलमशोध्यं स्यात्तदा तत्फलाच्छीघ्र- भुक्ति विशोध्य शिष्टं ग्रहस्य वक्रभुक्तिर्भवति ॥ ७ ॥ इति पारमेश्वरे मानसगणितव्याख्याने स्फुटगत्यधिकारः ।। अथ प्रकीर्णकाधिकारः। इन्दूच्चोनार्ककोटिघ्ना गत्यंशा विभवा विधोः। गुणो व्यर्केन्दुदोःकोटयोरपपश्चाप्तयोः क्रमात् ॥ १ ॥ १ क. गान्सलिप्ताने । २ क. 'मार्क । ६ क. "च्चं स्व। ४ क. चं। ५ क. °दा तत्।

·१२ पारमेश्वरव्याख्यासंवलित- (पकीर्णकाधिकार) अथ ग्रहणादीनां दृग्गणितसमीकरणार्थं चन्द्रस्य तद्भुक्तेश्च द्वितीयं कर्माऽऽह-' इन्दुश्चेति । इन्दूच्चोनार्कस्य कोटिज्यया गुणिता विधोभिवा गत्यंशा गुणकारो भवति । व्यर्केन्द्रोर्भुजाकोटिज्ययोर्गुणकार इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-स्फुटाकादि- न्दूच्चं विशोध्य धनामिकामृणात्मिकां वा कोटिज्यामानीय तया भागात्मिकये. न्दोः स्फुटगत्यंशानेकादशविरशैहीनोंत्सलिप्तान्गुणयेत् । तथा गुणितास्त इन्दू- वहीनार्ककोटिवशाद्धनात्मक ऋणात्मको वा गुणकारो भवतीति । कस्यायं गुण- कार इत्यत्राऽऽह-व्यर्केन्दुदोःकोटयोरुपपश्चाप्तयोरिति । चन्द्रस्फुटात्स्फुटार्क वि- शोध्य धनामिकामृणात्मिका वा भुजज्यां तथाभूतां कोटिज्यां चाऽऽनीय गुण- कारेण पृथग्गुणित्वा भुजज्यामेकेन कोटिज्यां पञ्चभिर्विभज्य लम्धद्वयं लिप्तादिक गृहीत्वा चन्छे तद्भक्तौ च संस्कुर्यात् । तत्कथमित्यवाऽऽह- फले शशाङ्कन्तद्गत्योर्लिप्ताये स्वर्णयोर्वधे । ऋणं चन्द्रे धनं भुक्तौ स्वर्णसाम्यवधेऽन्यथा ॥ २ ॥ एतदुक्तं भवति--व्यर्केन्दभुजज्यागुणकारयोरेकस्य धनत्वेऽन्यस्य णत्वे सति व्यर्केन्दुभुजज्यात एकेनाऽऽप्तं लिप्तादिकं फलं चन्द्रस्फुटाच्छोधयेत् । गुणकार- भुजज्यपोरुभयोयुगपद् धनत्वे वा ऋणत्वे वा सति तत्फलं चन्द्रस्फुटे पक्षिपेत् । स स्फुटचन्द्रो भवति । भुक्तिस्तु व्यर्कन्दुकोटिज्यागुणकारयोरेकस्य धनत्वेऽन्यस्य ऋणत्वे सति व्यर्केन्दुकोटिज्यातः पञ्चभिराप्तं लिप्तादिकं फलं चन्द्रस्फुटभुक्ती पक्षिपेत् । कोटिज्यागुणकारयोर्युगपद्धनत्वे वा ऋणत्वे वा सति तत्फलं चन्द्रस्फु- टभुक्तेविंशोधयेत् । सा स्फुटभुक्तिर्भवतीति ।। २ ॥ अवन्तिसमयाम्योदखा पूर्वापराध्वना । ग्रहगत्यंशषष्ट्यंशो हतो लिप्तास्वृणं धनम् ॥ ३॥ अथ देशान्तरं कर्माऽऽह-अवन्तीति । अवन्तिरिति मध्यरेखागतं किमपि पत्त. नम् । तत्समदक्षिणोत्तरा लङ्कपूर्वावगाहिनी या रेखा, तनेखातः पूर्वतोऽपरतो वा यावद् योजनान्तरे दृष्टाववतिष्टते तानि योजनानि देशान्तरयोजनानीति म- सिद्धानि । तैहस्य गत्यंशषष्टयंशं देशान्तरयोजननिहत्य षष्टया विभज्य लब्धं लिप्तादि चन्द्रस्फुटलिप्तासु ऋणं धनं वा कुर्यात् । अन्येषां तु गत्यंशाभावा- १ क, केन्दो । २ क. °नान्स । ३ क. "प्तायोः स्व । ४ क. °का मेव ।

·[पकीर्णकाधिकारः] लघुमानसम् । स्वस्वफुटभुक्तिलिप्तिका देशान्तरयोजनैनिहत्य षष्टया विभज्य लम्धा विलिमा यहस्फुटविलिप्तास्वृणं धनं वा कुर्यादिति । समरेखायाः पूर्वस्मिन् झणं कुर्यात् । अपरस्मिन् धर्म कुर्यात् । वकिणां व्यत्ययः । अथवा देशान्तरयोजनमंहस्प मध्यभुक्तिं निहत्य षष्टया विभज्य लब्धं ग्रहमध्यमे संस्कृत्य स्फुटी कुर्यात् । राहोर्मण्डलशोधनात्मागेव देशान्तर कर्म कुर्यात् । चन्द्रतुङ्गन्स्य च देशतरं कर्म कार्यम् ॥ ३ ॥ व्यर्केन्दोस्तिथितिथ्यर्धे ग्रहाद् भान्यनुपाततः। योगश्चन्द्रार्कसंयोगात्तदाद्यन्तौ स्वभुक्तितः॥४॥ विधिकरणनक्षत्रयोगपरिज्ञानमाह-व्यर्केन्दोरिति । अर्कहीनं चन्द्रं लिपी कृत्य शन्याश्विपर्वतैर्विभज्य लब्धाः शुक्लपतिपदाद्यास्तिथयो [ गता ] भवन्ति पुनस्तमेव लिप्तीकृतं व्यर्केन्दं शन्यरसाग्निभिर्विभज्य लब्धानि व्येकानि सिंहा. दीनि गतानि करणानि भवन्ति । पुनर्लिप्तीकृतं चन्द्रं व्योम गन्याष्टभिर्विभज्य- लम्धान्यश्विन्यादीनि नक्षत्राणि भवन्ति । पुनरकयुतं चन्द्रं लिप्तीकृत्य व्योमा शून्याष्टभिर्विभज्य लब्धा विष्कम्भाद्या गता योगा भवन्ति । शिष्टानि वर्तमा. नतिधिकरणसंयोगानामंशा भवन्ति । तदाद्यन्तो स्वभुक्तितः । तेषामाद्यन्तकाल- परिज्ञानं स्वभुक्तितस्वैराशिकेन ज्ञेयम् । वर्तमानतिथिकरणयोगता लिप्ताः पष्टपा निहत्यार्केन्द्वोर्गत्यन्तरेण विभज्य लब्धा वर्तमानतिथिकरणयोर्गता घटिका भवन्ति । तथैष्यलिप्ताभ्य एष्यघटिका वेदितव्याः । वर्तमाननक्षत्रस्य गवा वा एण्या वा लिप्ताः षष्टया निहत्य चन्दस्फुभक्त्या विभज्य लम्धा गता एव्याय घटिका भवन्ति । वर्तमानयोगस्य गता एण्याश्च लिप्नाः षष्टया निहत्पार्केन्दो. अॅक्तियोगेन विभज्य लब्धा वर्तमानस्य योगस्य गता एष्याश्च घटिका भवन्ति । सर्वत्र लिप्तात्मिकैव भुक्तिः । एवं वैराशिकादाद्यन्तपरिज्ञानम् । अनुपावव- खैराशिकेन । अन्येषां ग्रहाणामपि चन्द्रवनक्षत्रावगतिः । तदुक्तं--प्रहादा- नीति ॥४॥ इति पारमेश्वरे मानसव्याख्याने प्रकीर्णकाधिकारः । इति पारमेश्वरे मानसव्याख्याने प्रथमोऽध्यायः॥१॥ १ क. °हान भान्वनु । २ क. तयोश्च ।

·४ पारमेश्वरप्याख्यासंवलितं- (विभाधिकार अथ द्वितीयोऽध्यायः। अथ त्रिप्रभाध्यायः प्रारभ्यते । नखना विषुवच्छाया स्वाक्षांशोना त्रिभाजिता । उदग्विषुवदायकमजाराशिगुणाश्चरे ॥ १ ॥ अध विमभाध्याय उच्यते-नखघ्नति । सायमार्को यदा मीमान्तं गच्छति बस्मिनहनि पध्यान द्वादशाङ्गुलशङ्कोश्छाया विषुवच्छायेत्युच्यते । स्वदेश- विषुच्छापाङ्गुलानि नखविंशत्या गुणितानि प्रथमभुजाराशगुणकारो भवति । पुनस्तानि नखघ्नानि विषुवच्छायाङ्गुलानि स्वाक्षांशेन स्वपश्चमभागेनोनितानि द्वितीयभुजाराशेर्गुणकारो भवति । पुनस्तेभ्यो नवघ्नविषुच्छायाङ्गुलेभ्यास्त्रिाभ- भं तृतीयमुजाराशेगुणकारो भवति । उदग्विषुवदाद्यभुजाराशिं गुणाः साय- मोऽक उदग्विषुवदादिसंज्ञितो भवति । तस्याकस्य भुजाराशिगुणाः । एतदुक्तं भपति-पष्टकाले सायनाकै विन्यस्य भुजाराशीनानीय तद्भुजाराशिषु पथमरार्शि पसगुणेन द्वितीयं द्वितीयेन तृतीय तृतीयेन प्रथग्गुणित्वा तैषामेक्यं कुर्यात् । जातामरविमाडयो भवन्ति । एवमन्येषामपि चरविनाइयो ग्राह्याः॥१॥ वमुभान्यङ्कगोदनास्त्रिदन्ताश्च क्रमोत्करमात् । तत्तच्चरगुणार्थोना मध्यषट्केऽन्यथोदया ॥ २ ॥ सुभानीति । लङ्कायां मेषराशेरुदयप्रमाणविनाडयो वसुभानि ( २७८ )। कालस्याङ्कमोइसाः ( २९९ ) । मिथुनस्य विदन्ताः ( ३२३)। क्रमोत्क- पादेकं मालपुनसकमात्पुनः कमात्पुनरुत्क्रमात् । एवं लङ्कायामुदयपमाणविना- उपवमतिः । स्वदेशे तु तत्तचरगुणार्थोना मध्यषट्केऽन्यथोश्या इति । एतदुक्तं भवति-प्रथमचरगुमाहीनानि वसुभानि मीनमेषयोरुदयपमाणविनाइयो भवन्ति । द्वितीयचरगुणाहीना अङ्कगोदना कुम्भवृषयोरुदयविनाडयः । तृतीयचरगुणा- बहीनास्त्रिदन्ता मृगमिथुनयोरुदयविनाड्यः । पुनस्तृतीयचरगुणायुताखिइन्ता- भापकर्कटकयोरुदयविनाइयः। द्वितीयचरगुणार्धयुता अङ्कगोदना वृश्चिकारी- सिंहयोरुदयविनाइयः। प्रथमचरगुणार्धयुतानि वसुभानि तुलाकन्ययोरुदफकि- नारयः । एवं स्वदेशोदयविनाडय आनेतव्या इति ॥ २॥ स्वोदयैः प्रश्ननाडीभिर्धितोऽर्कोऽनपाततः । लमं तद्वद् विवृद्धेऽर्के लमतुल्ये तु नाडिकाः ॥३॥ १ क. °षुपदान्यर्क । २ क. 'न्ति । अर्कवदन्ये ।

·[विश्वाधिकारः] लघमानसम् । अधोदयलमानयनं [ वेन ] तेन नाडीकरणं चाऽऽह-स्वोरिदि। पात्र- वीभिर्नाडिकाभिवधिवोऽर्को लग्नसमो भवति वावत्यो नाडिका इत्यर्थः । स्वोद- यविनाडीभिः प्रश्नविनाडीभिश्चानुपाततस्त्रैराशिकाद्वानोको लमं भवति । तद्विवृद्धेऽर्के लगतुल्ये सति नाडिका भवति । एतदुक्तं भववि-बत्कालाऽय. नचलन पक्षिप्यार्कस्थिवराशेरेष्यानंशान् स्वोदयविनाडीभिानहत्य विशता विभज्य- लन्धा विनाडीरिष्टविनाडीभ्यो पिशोध्य सायनार्के राशिशेष पक्षिप्य पुन- रिष्टविनाडीभ्य एष्यपिनाडीभ्यो यावतां राशीनां विनाइयो विलोभ्याः, अर्कस्थितोपरिराशेरारभ्य तावतां राशीनामुदयविनाडीः संशोध्या बाबको राशीन् प्रक्षिप्य पुनः शिष्टविनाडीस्त्रिंशता निहत्य वर्तमानराशेरुडपविनानि विभज्य लब्धान शान् गृहीत्वा [ शेषात् षष्टिनाचामिरेव पिनामिकिन उन्धा लिप्ताश्च गृहीत्वा ] तान् भागान् सलिप्तान तस्मिन्न प्रक्षिप्रापबवलन विशोषयेत् । सोऽर्क उदयलग्नं भवति । नाडीकरणं तु तल्कालार्क अपलये चापनचलन प्रक्षिप्याकस्यैष्यानंशान् स्वोइयविनाडीमिनिहत्य शिवा विषय लम्बा विनाडीहीत्वा पुनः सायनलमस्य गतानंशान् स्वोदयनिहत्य सिर विभज्य लब्धा विनाडीः पूर्वानीतपिनाहीषु पक्षिप्य लमायोरन्तराउमरा• शीनां विनाडीश्च प्रक्षिपेत् । ता विनाडय उदयादीवपिनाइयो भवन्तीति । रात्रौ तु षडाशियत सायनमक प्रकल्प्यास्तमयाद् गता विनाहीरतीतविनाडीच मकल्प्य सबै कुर्यात् । यदा पुनरिष्टविनाडीभ्य एष्परिनाइयो न छोपा- स्वदेष्टविनाडीविंशता निहत्य स्वोदयेन विभज्य लब्धान भामान् सविम्यान स्वस्कालसायना: प्रक्षिप्यायनचलनं पिशोधयेत् । पदयलनं भवति । नाडिकावरने उपायोरेकराशिगतत्वे सति तयोषिवरांशानामेव विनातिका मासाः ॥३॥ व्यस्तं चरविनाडीभिः खामयः संस्कृता दिनम् । मध्याइनान्नतनाड्यः स्यदिनार्थयुगतान्तरम् ॥४॥ दिनपमाणानयनं मतानयनं चाऽऽह-व्यस्तमिति । सायनाकस्य भुजाराशी- घरगुणे निहत्य चरविनाडीरानीय ताः षष्टया समारोप्य नाडीकस्य सामिषु शिनाडीषु व्यस्तं संस्कुर्यात् । सायना: मेषादिगे धनं कुर्यात् । सायनाके १ क. प्य पुनः शिष्टविनाडीभ्यो या । २ क. डीवि । ३ क. 'बधा लिसाश्च ।

·पारमश्वरव्याख्यासंवलितं- [विप्रभाधिकार: सुगदिग ऋणं कुर्यात् । तद्दिनप्रमाणं भवति । दिनप्रमाणं षष्टितो पिशोध्य शिष्टं रात्रिमानं भवति । मध्याह्नानतनाडयः स्यु-मध्यानात्माक् पश्चाद्वा जाता पटिका नतनाडयो भवन्ति । तदानयनमेवमित्याह-दिनार्धधुगतान्तरमिति । दिनार्धपमाणदिनगतनाइयोरन्तरं नतं भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ पश्चघ्नेष्टचरार्धन पलभाप्तेन संस्कृतात् । आद्याच्चरगुणादना दिगूनेन दिनार्धभा ॥५॥ अथेष्टच्छायाया आनयनसाधनभूताया मध्यच्छायाया आनयनमाह- पशनेति । इष्टकाले सायनरवेश्चरविनाडीरानीय पञ्चभिनिहत्यार्थी कृत्य पलभायाः स्वदेशविषुवच्छायाङ्गुलेन विभज्य लब्धमाद्यचरगुणे पथमभुजाराशेश्वरगुणे सं- स्कुर्यात् । मेषादिगेऽर्के ऋणं कुर्यात् । तुलादिगेऽर्के धनं कुर्यात् । एवं संस्कृतमाद्यं परं गुणं दिगूनेनाना नाडिकादशकहीनाभिर्दिनप्रमाणनाडीभिर्पिजजेत् । तत्र लब्धं दिनार्धे मध्याह्ने छायाङ्गलं भवति । शिष्टात् षष्टिघ्नाद् दिगूनेनाना लन्धानि व्यङ्गुलानि भवन्ति । ऋणात्मकस्य पलभातफलस्य धुचरगुणादधि- कत्वे [ सति ] तस्मादाद्यचरं गुणं विशोध शिष्टाद् दिगूनेनाना दिनार्धमा भवति । तन्मध्यच्छायाङ्गलं व्यङ्गलसहितमेकत्र संरक्षेत् ॥ ५ ॥ विदिग्दिननवाभ्यासान्नतर्कत्यंशको यतः। विदिग्दिनशतांशेन गुणोऽसौ व्येकको हरः ॥ ६ ॥ इष्टछापानयनमाह-पिदिगिति । नाडिकादशकहीना दिनप्रमाणनाइयो विदिग्दिनमित्युच्यते । विदिग्दिननाडीवभिनिहत्य तत्कालनाडीवर्गेण विभज्य लन्धं साधय विदिग्दिननाडीशतांशेन योजयेत् । स गणो भवति । विदि- ग्दिननांशः सर्वदाऽवयव एव भवति । अतस्तदवयवो नतकत्यंशकस्यावय प्रक्षिप्यते । स गुणकार इत्यर्थः । व्येकको हर:-~-असौ गुणकार एकहीनो हारक इत्पर्थः । एवं गुणकारहारकावानीयकत्र तरक्षेत् । कदाचित् पुनरुदया- सने गुणस्य रूपादल्पत्वाद्धारको न संभवति । अतस्तत्र स्फुटतरो गुण आने- तव्यः । तत्पकारस्तु-उदयकाले 'विदिग्दिननवाभ्यासात् । इत्यादिना गुणमानीय पद्गुणरूपसंख्ययोतिवरमिष्टगुणे स्वर्ण कुर्यात् । गुणाद् रूपेऽधिके धनं कुर्यात् । गुणाद् रूपे स्वल्प ऋणं कुर्यात् । स स्फुटगुणः स्यात् । तथा च कश्चिदाह- १. तपटिकयो । २ क. 'लस्याऽऽयच । ३ क. कृत्यांश । ४ क. कालान- तना। ५क. °नशतांशः ।

·[विभाधिकारः] लघुमानसम् । ७ रूपोदयोत्थगुण योषिवरेण युतो गुणः । इष्टस्फुटः स्यादधिके रूपेऽल्पे तु विवर्जितः ॥ इति ॥ ६ ॥ तदैक्याच्छङ्कवर्गघ्नान्मध्यच्छायागुणाहतेः। कृत्यायुतात्पदं यत्स्यात्तस्माच्छेदाप्तमिष्टभा ॥ ७ ॥ तदैक्पादिति । तौ गुणकारहारको पृथग् विन्यस्यैकमेकेन संयोज्य शकुव- गैण द्वादशानां वर्गेण निहत्य पुनस्तस्मिन्मध्यच्छायाङ्गुलगुणितस्य गुणकारस्प की पक्षिप्य मूली कुर्यात् । पुनस्तन्मूलं छेदेन हारकेण विभजेत् । तत्र लब्धं दादशाङ्गलशङ्कोश्छायाङ्गुलं भवति । शिष्टात्पष्टिघ्नाच्छेदेन विभज्य लब्ध पङ्गुलं भवति । इष्टभा-इष्टकाले द्वादशाङ्गुलशङ्कगेश्छायेत्यर्थः । मध्यच्छाया- भावे तु गुणहारक्याच्छङ्कवर्गघ्नाद् यत्पदं तस्माच्छेदाप्तमिष्टभा स्यात् । तत्र मध्याहने कणों द्वादश एव । पुनस्तच्छायाङ्गुलं त्रयोदशभिनिहत्य चतु शत्या विभजेत् । वत्र लब्धं पुरुषस्य च्छायापदं भवति । शिष्टादृष्टघ्नाच्चतुर्विशत्या उधमङ्गुलं भवति ॥ ७ ॥ छायार्कवर्गसंयोगान्मूलं कर्णस्ततोऽपि भा । इष्टः कर्णः स्वमध्याह्नकर्णान्तरहृतो गुणः ॥ ८॥ अथेटच्छायपा घटिकानयनाय कर्णानयनमाह-छायाति । इष्टकाले पुरु. पस्य छायापदानि चतुर्विशत्या निहत्य त्रयोदशभिविभजेत् । तत्र लब्धं द्वाद- शाङ्गुलशङ्कोश्छायाङ्गुलं भवति । एवंविधिना शङ्कस्थापनेन वा द्वादशाङ्गु- शकोरछायाङ्गुलं सावयवमानयेत् । तं वर्गीकृत्य तस्मिन् वर्गेऽर्कानां द्वाद- शानां वर्ग पक्षिप्य मूली कुर्थात् । तन्मूलमिष्टको भवति मध्यच्छ। ..गकि- वर्गयोर्योगस्य मूलं मध्याह्नकर्णो भवति । एवमिष्टकर्ण मध्याह्नकर्ण च नावय. पमानयेत् । ततोऽपि भा [ प्रथमं कर्णमानीय तस्मात् ] कर्णादपि च्छापाऽऽने- वव्या । कर्णवर्गादर्कवर्ग विशोध्य शिष्टस्य मूलं छायेत्यर्थः । कर्णस्तु- मध्याह्नकर्णो हारातः स्वयुतः कर्ण इष्टजः । कर्णावविवरपदं शङ्कुपमा भवेत् ॥ इस्पनेन वेधः। निरक्षदेशे तु नखान्यष्टिः सप्त च कमाचरगुणं प्रकल्प्येष्टचरार्धा. सशनाद् विंशत्या मध्याह्नमामानीप पुनश्चरं विनेष्टभामानयेत् । १ क. 'योगम् ।

·.. १८ पारमेश्वरव्याख्यासंवलितं [ग्रहणाधिकारः इष्टः कर्ण इति । इष्टकणान्मध्याह्नकर्ण विशोध्य शिष्टेनेष्टकर्ण विभजेत् तत्र लब्धं गुणो नाम भवति । एवं सावयवं गुणमानयेत् ॥ ८ ॥ विदिग्दिनशतांशोनगुण केन विदिग्दिनात् । नवाहतात्फलं यत्स्यात्तन्मूलं नतनाडिकाः ॥ ९ ॥ विदिग्दिनशतांश गुणाद् विशोध्य तेन गुणेन नवाहतं विदिग्दिनं विभजेत् तत्र यल्लब्धं तस्य मूलं नतनाडिका भवन्ति । नतनाडिका दिनापमाणाद् वि. शोध्य शिष्टं दिनस्य गता वा एष्या वा घटिका भवन्ति । अत्र ग्रामे विषुव- च्छायादेशान्तरयोजनानि पश्यन्ते- *ग्रामादश्वत्थाख्यादस्माद् धृतियोजने तु समरेखा । पाच्यामत्र तु फलमा स्यात्सधृतिव्यङ्गलाङ्गुलद्वितयम् ॥ इति पारमेश्वरे मानसव्याख्याने विपनाधिकारः ॥ इति पारमेश्वरे मानसव्याख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः। अथ ग्रहणाध्यायः प्रारभ्यते । ग्रहयोरन्तरे स्वल्पेऽनल्पभुक्तेः पुरःसरः । यदाऽल्पगतिरे यः स्यात्तदा योगोऽन्यथा गतः ॥१॥ अथ ग्रहण समागमादिपरिज्ञानार्थमाह--ग्रहयोरिति । यदा ययोहयोरन्तर स्वल्पं भवति तदा तयोः समागमान्वेषणं कार्यम् । तत्र यदाऽनल्पभुक्तरधिकमुक्तेः पुरस्तादल्पगति ग्रहो भवति तदा तयोः समागम एष्यः स्यात् । यदाऽल्पगतेः पुर- स्तादधिकभुक्तिश्चेद् योगो गतोऽतीत इत्यर्थः । ग्रहयोककाले त्वधःस्थितः पुर- स्ताद् गतो भवति ॥1॥ युक्त्या भिन्नदिशोर्गत्योरन्तरेणैकदिक्कयोः । ग्रहान्तराद् दिनानि स्युस्तैः समावनुराततः ॥ २ ॥ * अश्वत्याख्यो ग्र.म: 'आलत्तूर ' इति केरलेषु प्रसिद्धः । व्याख्याकृतः परमेश्वर उपायमा जनप्रदेशः ।

·१९ ग्रहणाधिकारः] लघुनानमा । युक्त्येति । मिन्नदिशयोकावागतयोग्रहयोगवियोगनैकदिक्कयोः स्पष्टगत्योर्व- फगत्योश्च गत्यन्तरेण ग्रहयोरन्तराल्लिप्तीकता दिनानि भवन्ति । शिष्टात् षष्टिमानाड्यश्च भवन्ति । इष्टकाल समागमकालयोरन्तरालदिनानीत्यर्थः। अत्र गतिलिप्तात्मिका स्यात् । तैः समावनुपाततस्त्रैराशिकाद् ग्रही समौ कुर्यात् । एवंदुक्तं भवति-पर्वणि मध्याह्ने चन्द्राकयोमध्यममानीय तस्मिन् मध्यमे देशान्तरं भुजाविवरं च कृत्वा स्फुटी कुर्यात् । तो स्फुटो चन्द्रार्की भवतः । पुनस्तयोरन्तरं लिप्तीकृत्य षष्टया निहत्य स्फुटगत्यन्तरलिप्ताभिर्विभजेत् । तत्र लब्धं धटिका दिसमागमकालो भवति । मध्याह्नात्पन्तिकाल इत्यर्थः । पुनस्तन्नाडिकाभिर. केन्द्रोः स्फुटगती पृथङ् निहत्य षष्ट्या विभज्य लब्धा लिप्ता मध्याह्नार्के त. चन्द्रे चर्ण धनं वा कुर्यात् । एष्यो योगश्चेद् धनं कुर्यात् । योगो गतश्चेदृणं कुर्यात् । तदाऽन्दू समौ भवतः । पुनस्ताः समागमघटिका एकत्र संरक्षेतू । चन्द्र- पाहणे तु चन्दषड्मयुतार्कयोरन्तरान्नाड्यः साध्याः । एवमन्येषामपि समागमका- लानयनं समीकरणं च कुर्यादिति । भुजाविवरं तु ग्राहस्य मध्यभुक्तिकलाषडंशं रविभुजाफललिप्ताभिर्निहत्य दिषड्गुणैः ( ३६१० ) एभिर्विभज्य लब्धा लिप्ता भानभजावशाद् ग्रहमध्य ऋणं धनं वा कुर्यात् । एतदस्माभिः पदश्यते- भुक्तिलिप्ता षडंशघ्नरविदो:फललिप्तिकाः । दिषड्गुणाप्ताः स्वर्णाः स्युलिप्ता भानुभजावशात् " ॥ इति । एतद् भेदवाहुल्याभावाकिलाऽऽचार्येण नोपदिष्टम् ॥ २ ॥ भानोबिम्बा रविच्छेदहृता खखकृताचलाः । शशिनः खखभरामाश्चन्द्रमन्दहेरोद्धताः ॥ ३॥ अथार्कादीनां विम्बलिप्तानयनमाह-भानोरिति । स्वखरुताचलान् (७४००) रविस्फुटच्छेदेन विभजेत् । तत्र लब्धं लिप्तादि वेर्विम्यं भवति । रविविम्बव्या- सलिप्तेत्यर्थः । खखभूरामान् ( ३१०० ) चन्द्रस्य मन्दरफुटच्छेदेन विभज्य उब्धं शशिनो विम्बं भवति । मन्दहर इति मन्दग्राहणं द्वितीयस्फुटे रूपहारक. निरासार्थम् ॥ ३ ॥ १ क. °रन्तं लि° । २ क. 'मकालनाडिका । ३ क. "हरेधू , - ।

·२० पारमेश्वरव्याख्यासंबालित- [महणाधिकार - छायाग्रहः सषड्भोऽस्तन्मण्डलकलामितिः । चन्द्रमार्गे शशिच्छेदहृताः खखगुणोरगाः ॥ ४ ॥ भूछायावस्थिति तद्वयासानयनं चाऽऽह-छायेति । षड्राशियुवस्तस्कालार्क: छायाग्रहो भवति । अकस्य सप्तमराशौ सदा भूछाया वर्तत इत्यर्थः । तन्मण्ड- उकलामितिस्त्वेवमित्याह-शशिच्छेदेति । खखगुणोरगान् ( ८३०० ) चन्द्रस्य स्फुष्टच्छेदेन विभजेत् । तत्र लब्धं लिप्तादि छायाविम्यं भवति । चन्द्रमार्गे चन्द्रकक्षायामेवं विम्बप्रमाणमित्यर्थः । भूछायया हि चन्दश्छायवे । वरणिस्तु चन्द्रमसा छाधते ॥४॥ अङ्गानीशा नखाः सूर्या द्वियमा दशताडिताः । स्वशीघरच्छेददिग्योगहृता बिम्बानि भूमुतात् ॥ ५॥ अङ्गानीति । कुजस्म दशताडि तान्यगान (६०) । बुधस्य तथा ईशा: (१०)। गुरोस्तथा नखाः (०० ) । शुक्रस्य तथा सूर्याः (१२.)। मन्दस्य तथा द्वियमाः ( २२० ) । एते स्वशीधरच्छेददिग्योगहृता दशसहिवन स्वशीघरच्छदेन हता भूसुताद् बिम्बानि भवन्ति ॥ ५ ॥ कृतनेत्रभुजङ्गाङ्गदिशो दशहताः क्रमात् । पातभागाः कुजादीनां पातक्षेपां न भास्वतः॥ कृतनेत्रेति । कतादीनि दशघ्नानि कुजादीनां पातभागा भवन्ति । वानि-कु- जस्य ४० । बुधस्य २० । गुरोः ८० । शुक्रस्य ६० । मन्दस्य १०० । पाव. क्षेपौ न भास्वतः-सूर्यम्य पातः क्षेपश्च न भवतः । प्रक्षेपोऽयं श्लोक इति केचित् ॥ मन्दस्फुटात्स्वपातोनाद् ग्रहाच्छीघ्राद् ज्ञशुक्रयोः । भुजाः पतिसूर्याष्टिनवाष्ठयष्टिहताः कमात् ॥ ६ ॥ चन्द्राद् विक्षेपालप्ताः स्यस्ताः कुजाद् व्यासताडिताः। शीघ्रच्छेदाहृताः स्पष्टाः स्वर्णाख्या दक्षिणोत्तराः॥ ७ ॥ मन्दस्फुटादिति। शशिकुजगुरुमन्दानां स्वमन्दस्फुटात्स्वपातभागान् विशोध- येत् । बुधशुक्रयोस्तु स्वमन्दभुजाफलविपरीतसंस्कृतास्स्वशीघ्रोच्चात्स्वपातमागान् विशेधयेत् । अव मन्दफलविपरीतसंस्कारः संपदायात सिद्धः। एवं स्वपातमा. गान् विशोष्प शिष्टस्य भुजज्यामानीय षट्कत्यादिभिर्गुणयेत् । वत्र चन्द्रस्य 'चतुस्येकघ्न " इत्यादिविधिनाऽऽनीवां भागात्मिकां भुजन्यामानीय का १ क. शगुणाः क ।२ क. क्षेपौ न ।

·(महणाधिकारः] लघुमानसम् । परवा षट्त्रिंशता गुणयेत् । कुजस्य तथाभूतां भुजज्यां सूर्यैदादशभिगुणपेत् ।। बुधस्पाष्टया षोडशभिः, गुरोर्नवाभिः, शुक्रस्याष्टया षोडशभिः, मन्दस्याप्यष्टया पोहशभिः । एवं स्वेन स्वेन गुणकारेण गुणिता भागात्मिका भुजज्या विक्षेपलिता भवन्ति । चन्द्रस्य ता एव स्फुटा भवन्ति । कुजादीनां तु ता विक्षेपलिप्ताः स्वेन स्पेन स्फुटव्यासेन निहत्य स्वशीघरच्छेदेन विभजेत् । तत्र लब्धाः स्पष्टा विक्षेप. लिप्ता भवन्ति । स्फुटा भवन्तीत्यर्थः । स्वर्णाख्या दक्षिणोत्तराः पावोनभुजाया धनत्वे दक्षिणविक्षेपो भवति । पातोनभुजाया ऋणत्वे उत्तरविक्षेपो भवति । एवं विक्षेपमानयेत् ॥ ६ ॥ ७ ॥ विक्षेपयोः समादिशोरन्तरं भिन्नयोयुतिः । बिम्बान्तरं लघुन्यस्मिन् भेदो मानार्धयोगतः ॥ ८॥ अथ ग्रहणस्य सदसद्भावपरिज्ञानार्थमाह--विक्षेपयोरिति । ययोहयोग्रहणं निरूप्यते तयोर्दयोः समदिशविक्षेपयोरेकदिक्कत्वे विक्षेपयोरन्तरं कुर्यात् । भिन्न- दिक्कत्वे विक्षेपयोर्योग कुर्यात् । तद्विम्बान्तरं बिम्बमध्ययोरन्तराललिप्तेत्यर्थः। अ.. स्मिन् विम्बान्तरे मानार्धयोगाद् विम्बक्यार्धाद् लघुन्यल्पे सति भेदः स्याद् ग्रहणं भवेत् । मानार्धयोगादधिके बिम्बान्तरे सति ग्रहणं न स्यात् । सूर्यग्रहणे चन्द्र- महणे च चन्द्रविक्षेप एव विम्बान्तरं भवति । अर्कभूछाययोर्विक्षेपाभावात् । किं- वर्कग्रहणे सति संस्कृतविक्षेपो विक्षेपः स्यात् ॥ ८ ॥ ग्रहोनं लग्नमक्षघ्नं लम्पनागतं युतौ । [लम्बनागतात्पश्चदशभिर्नतसाधनः । दिनार्धन नतं मध्यं लम्बनस्फुटपर्वणः ] ॥ लम्बनं यक्षकर्णाप्तं नतोनाहतविंशतः ॥ ९ ॥ अथ सूर्यग्रहणे पर्वणि संस्कारार्थं लम्बनकालानयनमाह-ग्रहोनमिति मध्यानात्मागर्केन्दोः समागमश्चेत्पूर्वानीताः समागमकालपटिका दिनार्धप. पाणाद् विशोधयेत् । मध्याह्नतः परस्तात्समागमश्चेत्समागमं घटिकादिना- प्रमाणे पक्षिपेत् । एवं रुत उदयात्पन्तिघटिका भवन्ति । एवं दिने समा- गमश्चेत् । रात्रौ चेत्समागमघाटकाभ्यो दिनार्धं शोधयेत् । तव शिष्टा रार्गता गन्तम्पा वा नाडयः स्युः । एवं पर्वान्तकालं विज्ञाय तत्पन्ति उभयलममानीय वस्मादुइपलमात्स्फुटा विशोध्य शिष्टस्य राशीनक्षैः पञ्चभिर्गुणयेत् । भागान् दशभिनिहत्य षष्टया समारोप्य राशिस्थाने प्रक्षिपेत् । [ राशिस्थाननाड्यात्मक- १ क. होनल ।

·No text on this page.

·[ग्रहणाधिकारः लघुमानसम् । २१ तदिष्टचरषड्यातपलभातेन संस्कृतात् । पलभोनाह (हृ)तांत्खाक्षाद् द्विघ्नात्तत्त्वैर्हता नतिः ॥११॥ इदानी नतलिप्तानयनमाह-तदिष्टेति । तस्य खार्कस्प सायनस्य चरविना. डीरानीय ता विनाडीः षड्भिनिहत्य पलभया विषुवच्छायाङ्गुलेन विभज्य लन्ध कुत्रचिद् विन्यस्य पुनः खाक्षात् पश्चांशतः पलभाङ्गलं विशोध्य शिष्टं तेनैव पलभाङ्गुलेन निहत्य तस्मिन् पूर्वपलभाप्तं फलं संस्कुर्यात् । सायनखार्के मेषा- दिग ऋणं कुर्यात् । [ सायनखार्के तुलादिगे धनं कुर्यात् ] । एवं संस्कृत पलभो- नाहतं खाक्षं द्वाभ्यां निहत्य तत्त्वैः पञ्चविंशत्या विभजेत् । तत्र लब्धा नति- लिप्ता भवन्ति । यदा पुनः पलभाप्तमृणात्मकं फलं पलभोनाहतखाक्षादधिकं भवति तदा तस्मात् [ पलमाप्त ] फलात्पलभोनाहतं खाक्षं विशोध्य शिष्टाद् विध्नाद् तत्वौर्लिप्ता भवन्ति । खाक्षो नित्यदक्षिणो भवति । यदा पलभात. मृणात्मकं फलं फलभोनाहतखाक्षादधिकं भवति तदा नतिरुत्तरा भवति । अन्यथा सैदेव दक्षिणा नतिर्भवति । खार्कवंशात् । तदा ] खाक्षवशाच्च दिग् विज्ञेये. त्यर्थः । विश्लेषे सर्वत्र श्लिष्टस्य दिग् ग्राह्या ॥ ११ ॥ तात्कालिकेन्दुविक्षेपो युक्तो नत्यैकदिक्कया । हीनोऽन्यथा यतो स्पष्टच्छादकोऽधः स्थितो ग्रहः ॥१२॥ अथ नतिविक्षेपयोर्योगविश्लेषण स्फुटविक्षेपानयनमाह-तात्कालिकति । येन घुगतेन खार्कः सावितस्तत्कालजस्य चन्द्रस्य विक्षेपमानीय तद्विक्षेपनत्योरेकदि- क्कयोर्योगं कुर्यात् । भिन्नदिक्कयो विश्लेष कुर्यात् । तद्युतौ ग्रहणे स्फुटवि. क्षेपो भवति । विश्लो शिष्टस्य दिग ग्राहया । एवं नतिविश्लेषयोर्योगविश्लेषाभ्यां सूर्यग्रहणे स्फुटविक्षेपः साध्यः । चन्द्रग्रहणे तु पातोनचन्दादानीव एव स्फुटवि- क्षेपो भवति । छादकोऽधः स्थितो ग्रहः-अधःस्थितो ग्रहश्छादकः । ऊर्धस्थित तश्छाद्यः । चन्द्रग्रहणे तु भूछाया छादकश्चन्द्रश्छाद्यः । ऊर्धाधोविभागस्तु भानामधः शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रबुधचन्द्रा इत्यनेन वेद्यम् ॥ १२ ॥ १ क. ता । २ क. "ता खा । ३ क.क्षा द्विघ्ना त° । ४ क. 'नतिलि । ५.क.. पञ्चाशत प० । ६ क. त्वेनतिलि । ७ क. कयोः । ८ क. °स्पष्टौ छा"। -- ·पारमेश्वरव्याख्यासंवलित [महणाधिकारः] बिम्बान्तरकृति प्रोज्झ्य मानक्याकृतेः पदम् । पष्टिघ्नं समदिग्गत्योरन्तराप्तं स्थितेदलम् ॥ १३ ॥ अथ स्थित्यर्धनाडिकानयनमाह-विम्बान्तरेति । मानक्याकतेविम्बयोगार्ध. वर्गाद् बिम्बान्तरस्य स्फुटविक्षेपस्य वर्ग विशोध्य शिष्टस्य मूलं षष्टया निहत्य गत्यन्तरेण विभजेत् । तत्र लब्धं घटिकादिस्थित्यर्धकालो भवति । समदिग्गत्यो. रिति । कुजादीनां समागम एकस्य वक्रगतत्वेऽन्यस्य क्रमगतत्वे च सति भुकि- योगेन हरणं कार्यम् । विम्बान्तरं तु विक्षेपयोः समदिशोरित्यादिनोक्तमेव ॥१३॥ स्थित्यर्धे चन्द्रविक्षेपकतेन्द्रांशयुतोनिते । स्पष्टे स्पार्शिकमूनं स्याद् द्यविक्षेपेऽन्यथा महत् ॥१४॥ स्थत्य इति । पूर्वानीतां स्थित्यर्धनाडिकामुभयत्र विन्यस्यैकस्माच्चन्द्रविक्षे- पस्य कृतेन्द्रांश चतुश्चत्वारिंशदधिकशतांशं विशोधयेत् । अन्यस्मिन् कतेन्दर्शि मक्षिपेत् । एतदुक्तं भवति-विक्षेपलिप्तां पिलिप्तीकृत्य कृतेन्दैः ( १४४ ) विभज्य लब्धं विनाडिकासु संस्कुर्यात् । एवं कृते स्थित्यर्थे स्फुटे भवतः । पाशिकमून स्याद् द्यूविक्षेपेऽन्यथा महत्-पातोनचन्द्रस्य युग्मपदगतत्वे तयोरुनं स्पर्शस्थित्यः स्यात् । महन्मोक्षस्थित्यर्धम् । अन्यथौजपदगतत्वे महत्स्पार्शिकमूनं मोक्षस्थित्पर्धे भवति । ग्रहचन्द्रग्रहण एवं कते स्थित्य एव स्फुटे भवतः । सूर्यग्रहणे तु पक्ष्यमाणसंस्कारयुते ते स्फुटे भवतः ॥ १४ ॥ तदूनयुक्तमासान्तयुगते कृतलम्बने । स्पर्शमोक्षौ भवेद्भानोर्न लग्नादिन्दुपणि ॥ १५॥ तन्नेति । केवलात्पन्तियुगतास्पर्शस्थित्य विशोध्य शिष्टं स्पर्शपर्व भवति । केवलपर्वान्तागते मोक्षस्थित्य प्रक्षिपेत् । तन्मोक्षपर्व भवति । वे एवं वढूनयुतमासान्तधुगते इत्युच्येते । पुनः स्पर्शपर्वणि मोक्षपर्वणि चाऽऽकमानीय लभं चाऽऽनीय “ ग्रहोनं लग्नम् " इत्यादिनोभयत्रापि लम्बनमानयेत् । तत्र पर्शलम्बनं स्पर्शपर्वणि स्पर्श लम्बनधुगतवशात्संस्कुर्यात् । मोक्षलम्बनं मोक्षपर्वणि मोक्षलम्बनधुगतवशात्संस्कुयात् । एवं लम्बनसंस्कृते स्पर्श- मोक्षपर्वणी स्फुटे भवतः । स्पर्शमध्यपर्वान्तरं मोक्षमध्यपर्वान्तरं च स्फुटे स्थित्यर्थं भवतः । एवं भानोः सूर्यग्रहणे । न लग्नादिन्दपर्वाण-इन्दुमहणे " ग्रहोनं लग्नम् ॥ इत्यादिनाक्ते लम्बनसंस्कारं नतिसरकारं च न कुर्या- विपर्थः॥१५॥ १ क. °न्तरलिप्ताभिषि ।

·२५ [पक्षणाधिकारी लघुमानसम् । यतिमध्यनताम्यस्ता पलमा भानुभाजिता । प्रागदग्दक्षिणं पश्चाद्वलनं रदमण्डले ॥ २ ॥ अथाक्षव उनानयनमाह--युतिमध्येति । युतिमध्यनतेन तत्तग्रहस्य ग्रहण मध्यकालजेन नतेन गुणितात्पलभाङ्गलाद् द्वादशभिराप्तं वलनामुलं भवति अत्र नवनाइयः पश्चदशनाडिकाभ्योऽधिकाश्वेता नाडीस्त्रिंशता विशोध्य शिष्टा नतनायो भवन्ति । पाक्कपाले तदुग्वलनं भवति । पश्चात्कपाले दक्षिणवलनं भवति । रदमण्डले द्वात्रिंशदङ्गले व्यासमण्डल एतद्वलनं भवतीत्यर्थः ॥१६॥ ग्रहणायनयोरल्पमन्तरं द्विघ्नमायनम् । वलनं स्यात्तयोर्योगवियोगात्पारमार्थिकम् ॥ १७ ॥ अथाऽऽयनवलनानयनं वलनद्वययोगविश्लेषेण स्फुटवलनानयनं चाऽऽह-ग्रह- णायनयोरिति । सायनस्य च्छाद्यग्रहस्य मेषादिगतत्वे तग्राहस्य त्रयाणां राशीनो चान्वरमानयेत् । सायनग्रहे तुलादिगे सति तद्ग्रहस्य नवानां राशीनां चान्तर- मानपेत् । एवमानीतं ग्रहायनान्तरं राश्यादिकं विघ्नं वलनामुलं भवति । राशि- स्थानस्थमङ्गलं भवतीत्यर्थः । अहे मृगादिग उत्तरमेतद्वलनम् । ग्रहे कादिमे दक्षिणं वलनम् । एवं सायनग्रहस्याऽऽयनवशांद् दिग् विज्ञेया । एतदायनवलनं स्थूलं स्पात् । इक्कर्थेि तु सूक्ष्मतरमानयेत् । तत्पकारस्तु सायनगहस्य कोटय. कमज्या स्वपश्चभागर्ह नस्फुटमायनवलनं भवति । एतदस्माभिः पश्यते- ग्राहस्योत्कमकोटिज्या स्वपञ्चांशेन वर्जिता। आयनं वलनं स्पष्टं भवेत्तु रदमण्डले ॥ इति । तयोर्योगवियोगापारमार्थिकमक्षवलनायनवलनयोरेकदिक्कयोर्योगं कुर्यात् मि मदिक्कयोविश्लेष कुर्यात् । तत्पारमार्थिकं वलनं भवति । फुटतरं पलनमि. स्पर्थः ॥१७॥ पडक्षागुलयष्टयने रङ्मध्यादंशकोऽङ्गुलम् । दिग्वृत्तपरिधौ प्राची वलनाग्रे ततोऽपरा ॥ १८ ॥ मथ ग्रहयोः समागमे यष्टियन्त्रण तयोरन्तरांशविज्ञान क्लनव शादिविभाग पाह-पडक्षेति । षट्पञ्चाशदङ्गुलपमाणामेकां यष्टिं कृत्वा तदन एकैकागु शान्तरान्तिां कांचिद् यष्टिं निर्यङ् निधाय तां पष्टिं हशोमध्ये विन्यस्प ग्रहानी- ·२६ पारमेश्वरव्याख्यासंबलितं [यहणाधिकारः] क्षेत । यथा तिरंगवस्थितयष्टिपृष्ठे ग्रहलमो दृश्यते । तत्र ग्रहयोरन्तरे यावन्त्य- गुलानि भवन्ति तावन्तस्तयोरन्तरभागा भवन्ति । दिग्वृत्तेत्यादिना परिलेखनेन ग्रहणाकतिज्ञानमुच्यते । तार्थ षोडशङ्गुलम- माणेन सूत्रेण वृत्तमालिखेत् । तद् रमण्डलमित्युच्यते । तद् वृत्तपरिधौ पाची दिग् वलनाये स्यात् । ततोऽपरा पश्चिमा दिग् भवति । एतदुक्तं भवति-तस्मिन् वृत्ते पूर्वापरसूत्र दक्षिणोत्तरसुत्रं च कुर्यात् । ते दृष्टयनुसारिणी दिक्सूत्रे भवतः । पुनः पूर्वापरसूत्रस्थ पूर्वाग्रपरिधि संपाताद् यथादिशं वलनाङ्गेलं परिधौ नीस्या तत्र बिन्दुं कृत्वा तद्वन्दुं पापी दिशं परिकल्प्य पूर्वापरदक्षिणोत्तरे सूत्रे कुर्यात् । ने ग्रहगत्यनुसारिणी दिक्सूत्रे भवत इति ॥ १८ ॥ तत्पूर्वापररेखातो विक्षेपान्तरिता'परा । रेखा मन्दगतेर्गिस्तद्वच्छीघ्रगतेरपि ॥ १९ ॥ तत्पूर्वेति । वलनवशात्कल्पिता या पूर्वापररेखा नदेखातो दक्षिणेनोत्तरेण वा छायग्रहविक्षेपलिप्तासमानान्तरराङ्गले वलनानुसारिणी पूर्वापरां रेखां कुर्यात् । सा मन्दगतेश्छ।द्यग्रहस्य मार्गो भवति । तस्यां छाद्य ग्रहो गच्छतीत्यर्थः । तदन्छी- रगतेश्छादकग्रहस्थापि स्वविक्षेपान्तरे वलनानुसारिणी [ पूर्वापरा ] रेखां क- यात् । सा शीघरगश्छादकस्य मार्गो भवति । एवं सूर्यग्रहणे । चन्द्रग्रहणे तु मन्दगतिश्छ।दकः शीघ्रगतिश्छायः । सूर्यग्रहणे तु रवेषिक्षेपामावाद् वृत्तमध्य- गता वलनानुसारिणी रेखेव सूर्यस्य मार्गः स्यात् । चन्द्रग्रहणेऽपि सैव रेखा छायाग्रहस्य मार्गः । उभयत्रापि चन्द्रस्य स्वविक्षेपान्तरकवा रेखा मार्गः स्यात् ॥ १९ ॥ वृत्तमध्याद् यथायावद्विक्षेपैहमध्ययोः । ग्रहयोयंतिमध्यं स्यात्ततोऽन्यत्र ग्रहान्तरात् ॥ २० ॥ वृत्तमध्यादिति । वृत्तमध्यात्स्वविक्षेपाये मध्यं ययोस्तयोठिखितयोयुतिमध्ये स्यात् । एतदुक्तं भवति-वलनव शास्कृता या दक्षिणोत्तरा रेखा तदेखा चन्द्रमार्ग- संपातं मध्यं कृत्वा चन्द्रविम्बालिप्तासमानाङगुलप्रमाणे सूत्रेण वृत्तमालिखेत् पुना रदमण्डलमध्यमेव मध्यं कृत्वा सूर्यबिम्बालिप्तासमानाङ्गुलसूत्रण सर्पबिम्ब चाऽऽलिखेत् । तत्र सूर्यबिम्बस्य यावद्भागश्चन्द्रबिम्बेन च्छाद्यते वावद्भाग- - १ क. नागुलान्तरे व । २ क. क्षेपा म । ३ क. °न चन्द्रनिम्बमा ।

·[कर्माधिकारः] लघुमानसम् । २७ स्वदृश्यो भवति । चन्द्रग्रहणे तु सूर्यविम्बवच्छायाविम्बमालिखेदिति । ततोऽ. न्यत्र ग्रहान्तरात्-मध्यकालादन्यवेष्टकाले ग्रहान्तराद् ग्रहगत्यन्तरलिप्तामुलै- स्तत्कालवलनेन तत्कालविक्षेपेण च युक्तित इष्टग्रासपरिलेखनं द्रष्टव्यम् । एतद् ग्रन्थविस्वरभयादस्माभिर्नात्र प्रदर्शितम् ॥ २० ॥ इति पारमेश्वरे मानसव्याख्याने ग्रहणाध्यायस्तृतीयः समाप्तः ।। अथ चतुर्थोऽध्यायः। [ अथ दृकर्माधिकारः] । तिथिघ्नाच्चरसंस्कारात्स्वोदयेनांशकादिकम् । स्वर्ण क्षेपवशात्कार्य ग्रहे षड्भयतेऽन्यथा ॥ १ ॥ अथ चन्द्रादीनामुदयास्तमयकालपरिज्ञानार्थं प्रथमं दृकर्माऽऽह-तिथिघ्नादि- ति । चरतानांशेत्यादिना वक्ष्यमाणेन विधिना चरसंस्कारमानीय तत्पश्चदशभिनि- इत्योभयत्र विन्यस्यैकं ग्रहस्थितराश्युदयविनाडीभिर्विभजेत् । अन्यत्तु ग्रहस्थित राशेः सप्तपराश्युदयविनाहिकाभिविभजेत् । तत्र लब्धं द्वयं भागादिकं कमेण महस्फुटे षड्राशियुते ग्रहस्फुटे च संस्कुर्यात् । विक्षेपस्य ऋणत्वे सति ग्रहस्थित- राश्युदयाप्तं ग्रह ऋणं कुर्यात् । ग्रहस्थितराशेः सप्तमराश्युदयाप्तं षड्राशियुते महे धनं कुर्यात् । विक्षेपस्य धनत्वे तु ग्रहे धनं कुर्यात् । षड्राशियुते ग्रह अणं कुर्यात् ॥ १ ॥ ग्रहस्योत्कमकोटिघ्नात्क्षेपान्ध्यंशात्स्वलमभात् । क्षेपकोटयोः समान्य(नोत्व स्वर्ण भागाद्यपि क्रमात् ॥ २ ॥ अथ द्वितीयं रक्कर्माऽऽह-ग्रहस्येति । सायनस्य ग्रहस्य कोटॅयुत्क्रमज्यामेके- त्रिचतुनराश्पैक्यमित्युत्क्रमविधिनाऽऽनीय तां भागात्मिकां स्वविक्षेपचतुर्भागलिप्ता- मिनिहत्य स्खलग्नेन ग्रहस्थितराश्युदयेन तत्सप्तमराश्युदयेन च पृथग्विभज्य लन्धं भागादिकं कमेण पथमदृक्कर्मयुते ग्रहस्फुटे प्रथमदृक्कर्मयुतषड्राशियुते ग्रहे च संस्कुर्यात् । क्षेपकोटयोरुभयोयुगपट्टणत्वे वा धनत्वे वा सति तत्फलं ग्रहे षड्रा- शियुवे ग्रहे च धनं कुर्यात् । क्षेपकोटयोरेकस्य धनत्वेऽन्यस्य ऋणत्वे सति तत्फलं महे षड्राशियुते रहे चर्ण कुर्यात् । एवं दृक्कर्मद्वययुतो ग्रहो ग्रहस्योदयलमं भवति । हक्कमद्वपयुतः षड्राशियुतो ग्रहो ग्रहस्यास्तलग्नं भवति । एवं हक्क- मंद्वयं ग्रहस्फुटे षड्ाशियुते आहे वा यथासंभवं कृत्वा मौढ्यारम्भादि विद्यात् १ क. स्यैकम । २ क. भाक् । ३ क. 'तीयतृतीयं । ४ क. कोटया उ। ५ क. कत्र च।

·- पारमश्वरव्याख्यासंवलितं [हक्काधिकार सूर्याष्टिविश्वरुद्राष्टतिथ्यशघ्नः खखामिभिः । प्राग्भोदयाप्तैर्युक्तोनः सूर्योऽस्तार्कः शशाङ्कतः ॥ ३ ॥ इदानीमुदयास्तमयपरिज्ञानायास्तानियनमाह--सूर्येति । सूर्या द्वादश । अष्टिः षोडश । विश्वे प्रयोदश । रुद्रा एकादश । अष्ट प्रसिद्धाः । तिथयः पश्चदश । एते चन्द्रादीनां भागाः । एतैः खखामीशतवयं निहत्य पाग्भोइयेन ग्रहस्थितराश्युदयविनाडीभिर्वा तत्सप्तमराशिविनाडीभिर्वा यथापाप्ताभिर्विभज्य लब्धानंशकादींस्तत्काल'फुटाकै द्विधा न्यस्यैकस्मिन्पक्षिपेत् । अन्यस्माच्छोध- येत् । तावीवस्तार्कसंज्ञौ भवतः । [ पाग्भोदय इति वचनमुभयत्रापि तत्कालल- अस्य हारकत्वसंभवात् ] । हारकविभागस्तु यदा प्राक्कपाले दृश्यमानो द्रक्ष्यमाणो वा ग्रहो भवति तदा हक्कमद्वययुतग्रहस्थित शिविनाडिका हारः । यदा पुनः पश्चात्कपाले दृश्यमानो द्रक्ष्यमाणो वा ग्रहो भवति तदा प्रहस्थितराशेः सप्तम- राश्युदयविनाडिका हार इति षड्राशियुते ग्रहे सत्यस्तार्कोऽपि षडाशियुतः स्यात् । एतदुक्तं भवति-पदा पाक्कपाले दृश्यमानो ग्रहो मूढतां गच्छति प्रा- कपाले द्रक्ष्यमाण उदयं गच्छवि वा तदा ग्रहस्थितराशौ हक्कमद्वयं रुत्वा तस्य ग्रहस्य भागैः सूर्याष्टीत्यादिपठितैरुदयविनाडीभिश्चास्तार्कद्वयमानयेत् । यदा वयोरस्ताकयारन्तराले हक्कमद्वययुतो ग्रहो विचरति तदाऽसौ ग्रहोऽस्तं गतो भवति । एवं पाक्कपाले । यदा पुनः पश्चाकपाले दृश्यमानोऽस्तं गच्छति प- वाकपाले द्रक्ष्यमाण उदयं गच्छति वा तदा षड्राशियुते ग्रहे दृक्कमद्वयं क. स्वाऽस्ताकद्वयं चास्तमयविनाडिकाभिः स्वभागैश्चाऽऽनीय तयोरस्तार्कयो राशिष- ट्कं पक्षिपेत् । यदा षड्राशियुतयोरस्तायोरन्तराले षड्राशियुतो डकर्मद्वयसं- कृती ग्रहो" भवति तदाऽसौ ग्रहोऽस्तं गच्छति । द्रष्टुमशक्यो भवतीत्यर्थः । अस्तायोहिगतिश्चेदुइयगतो भवति । एवं तत्काल राहत दिक्षेपदस्वारुदया- स्तमयकालो विज्ञेयः । एकेनैवास्तार्केणैव हि प्रयोजनं स्पात् ॥ ३ ॥ विक्षेपो भिन्नतुल्याशावलनघ्नः खखाकैः। हृतोऽशास्तैर्युतोनः सन्ग्रहोऽस्ताकान्तरेऽस्तगः।। १ क. इतरस्मा । २ क. राशिंबिं । ३ क. "राशिवि° । ४ क. 'भिश्चार्क । ५ क. हो विचरति । ६ क. °बतीति ।

·निकीणाधिकारः] लघुमानसम् । १६ भथ पकारान्तरेण दृक्कर्माऽऽह-विक्षेप इति । ग्रहस्योदयेऽस्तमये पा पार- मार्थिक वलनमानीय बदलनामुलं विक्षेपलिप्ताभिनिहत्य खखाडूः ( ९०० ) विभज्य लब्धानंशान्केवल एव ग्रहस्फुटे षड्राशियुते ग्रहस्फुटे वा संस्कुर्यात् । विक्षेपवलनयोदिदिक्कत्वे धनं कुर्यात् । एकदिक्कत्व ऋणं कुर्यात् । एवं तो ग्रहो विकृतदर्शनसंस्कारो भवति । अस्तान्तरेऽस्तग इति वलनसंस्कृतो ग्रहोड- स्वान्तिरगतश्चेदस्तं गतो भवतीत्यर्थः । केचिदिमं श्लोकं विना पठन्ति । केचित्तु दुक्कर्मययुते वलनसंस्कारमिच्छन्ति । तदसत् । यतो बलनकर्मणापि दृक्कर्म- इयमेव सिध्यति । अतो बलनकर्म वा दृक्कमद्वयं वैकमेव कुर्यात् । पाक्कपाल- मतो ग्रहश्चेदग्राहस्योदयकाल एतत्कर्म कुर्यात् । पश्चात्कपालगतश्चेद् ग्राहस्पास्तम- पकाल एतत्कर्म कुर्यात् । [ अथ संकीर्णाधिकारः] । अगस्त्यास्तोदयाकौशाः सप्तशैलाः स्वराङ्ककाः। अष्टघ्नविषुवच्छायाहीनों युक्ताः स्वदेशजाः ॥ ४ ॥ इदानीमगस्त्यमुनेरुदयास्तमयकालपरिज्ञानार्थमाह--अगस्त्येति । अष्टघ्नविषु- पच्छायामुलैहीनाः सप्त शेलाः सप्तसप्ततिभागा यावन्तस्तावन्तो भागा भागी- कृतस्य स्फुटार्कस्य यदा भवन्ति तदाऽगस्त्यस्यास्तमयकालो भवति । पुनरष्टघ्न- विषुवच्छायाङ्गुलयुताः स्वराङ्ककाः सप्तनवतिभांगा यावन्तस्तावन्तो भागा भागीलतस्य स्फुटार्कस्य यदा भवन्ति तदाऽगस्त्यस्योदयकालो भवति । पुण्यत्वा- देष कालः प्रदर्शितः॥४॥ चरतानांशषड्वर्गविश्लेषेणाक्षभाहतात् । स्वविक्षेपादवाप्न स्वचरं संस्कृतं स्फुटम् ॥ ५ ॥ अथ चरसंस्कारमाह--चरतानेति । सायनस्य चन्द्रस्यार्कवच्चरविनाडी- रानीय पृथग्विन्यस्य तांस्तानरकोनपञ्चाशता विभज्य यल्लब्धं तच्चरतानांशो भवति । षड्वर्गः षट्त्रिंशत् । चरतानांशषड्वर्गयोरन्तरेण विषुवच्छायाङ्गुल- गुणिवां स्वविक्षेपलिप्तिकां विभजेत् । तत्र लब्धो विनाडिकात्मकश्वरसंस्कारो भवति । वेन संस्कृतं स्वचरं स्फुटं भवति । एतदुक्तं भवति--विक्षेपचरयोरुम. पोरपि धनत्वे वा ऋणत्वे वा सति चरसंस्कारविनाड्योर्योगः स्फुटचरं भवति । १ क. योर्भिन्नदिक्त्वे । २ क. हीनयु। ३ क. °ना अष्टसप्रतिभा। ५ क. तिनवतिभागा।

·पारमेश्वरन्याख्यासंवलितं- सिंकीणाधिकार ॥ विक्षेपचरयोरेकस्य धनत्वेऽन्यस्य मणस्खे सति चरसंस्कारचरविनाइयोरन्तरं स्फुट- परं भवति । एवं पन्द्रादीनां स्फुटचरमानयेत् । अनेन चरसंस्कारेण पूर्वोतं दृक्कर्म च कियते ॥ ५॥ अन्तरेऽन्दुदिनयविनायः पलभारिपकाः । यावत्तावयतीपातो वैधृतस्तु दिवानिशोः॥ ६ ॥ अथ व्यतीपातकालपरिज्ञानार्थमाह--अन्तर इति । अर्केन्द्रोदिनप्रमाणपो. रन्तरविनाइयो यावत्कालं पलभाल्पिकाः पलभाङ्गुलेभ्योऽल्पतरा भवन्ति ताव- कालं व्यतीपातो नाम दोषः स्यात् । वैधृतस्तु दिवानिशो:--अन्दोरेकस्म दिनपमाणमितरस्प राधिपमाणं चाऽऽनीय तयोदिननिशापमाणयोरन्तरविनाइयो पावरकालं पलभामुलाल्पिको भवन्ति तावत्कालं वैधृतो नाम दोषः स्यात् । भत्र पलभाशब्देनाष्टांगहीनविषुवच्छायाङ्गुलमुच्यते । अतस्तस्मादपिकात्वं वेद्यम् । सिन्दुदिनप्रमाणयोरेकस्य कमावुद्धिमत्त्वेऽन्यस्य कमाद् हासवत्त्वे च सत्येव व्यवीपावः स्यात् । अन्यथा न व्यतीपातो दोषः । तथा दिननिशापपाणयोरप्ये. कस्म कमाद् वृद्धिमत्त्वेऽन्यस्य क्रमाद् ह्रासवत्त्वे च सत्येव वैधृतदोषः । अन्यथा धवामाव इति च वेदितव्यम् । “ भिन्नार्यने तुल्यगोले लाटो व्यत्यासतोऽपरः"। इत्पनेन साम्यं क्रमाद् वृद्धिहासकल्पनयैव भवति । ‘दन्तादूने दोषस्तयो- भवेद् । इस्पनेन साम्यं चाष्टांशहीनपलभाकल्पनयैवं भवति ] ॥ ६ ॥ विहितोभयदृक्कर्म तत्कालेन्दुविलमतः । शशाङ्कयुगतं तस्मासहिनादकंवत्प्रभा ॥ ७ ॥ इदानीं चन्द्रच्छायानयनमाह-पिहितति । दृक्कालचन्द्र औदपिकं दृक्कमदयं कुर्यात् । त चन्द्रो विहितोभयदिका तत्कालेन्दुः पुनस्तत्काले पाग्विलनं चाऽऽन- येत् । तद् विलग्नं तस्मिंश्चन्द्रे [वि ] लग्ने चायनं पक्षिप्य सायनयोस्तपोल- भेन्दोरन्दराउघटिकास्त्रिप्रभाध्यायोक्तविधिनाऽऽनयेत् । वा घटिकाः शशाङ्क- घुगवं भवति । वस्मानहिनादकंवत्पमा तेन शशाङ्कयुगतेन तस्य शशाङ्कस्प स्फुटदिनप्रमाणेन चाकंवत्पमा छाया भवति । एतदुक्तं भवति-चरतानांशेत्यादिना पन्द्रस्फुटचरमानीय तेन चरेण दिनदिनार्धप्रमाणावानीय तथा शशाङ्कगत १ क. 'यनैकदिकत्वे ला।२ क. चायनचलनं प्र । [ ] ·[संकणाधिकारः) लघुमानसं । च उमेन्दुभ्यामानीय वैः सर्वैरवत् “ पश्चघ्नष्टचरान " इत्यादिविधिना चन्द्र- छापामानयेत् । विपरीतच्छायायां तु च्छाययाऽऽनीता [ नत ] घटिका दिना- दि विशोध्य शिष्टं शशङ्कयुगतं भवति' । तात्कालिकं तदृक्कर्मेन्दु सूर्य प्रकल्प शशाङ्कन्धुगतं दिनगतं प्रकल्प्य पूर्ववदुदयलग्नमानयेत् । तत्काललनं भवति । पुनस्तत्काललनपड्राशियुतार्कयोरन्वरालपटिका आनयेत् । ता रात्रौ गवा परिका भवन्तीति । अत्र प्रथमविशेषविधिना चन्द्रोदये तत्कालेन्दुमानीय वमिन्दमूहति- खेन स्थूलेनेन्दुधुगतेन तद्भोगकालयुतेन तत्कालीलत्य तस्मिन्नौदायिकं दृदयं छत्वा पृथक् संस्थाप्य तत्कालच्छापया नतघटिकामानीय स्फुटतरं शशाङ्गवं पाऽऽनयेत् । पुनः पूर्वसिद्धस्थूलागततत्स्फुटागतयोरन्तरालघटिका आनपेत् । तषा निहतां चन्द्रभुक्ति पृथस्थितचन्द्रे युक्तितः स्वमृणं वा कुर्यात् । पुनः स्फुटतरं तत्कालेन्दुमानीय तद्वशालनमानयेत् ॥ ७ ॥ ट्यूमाः पक्षादितिथ्यर्धाः सस्वागांशाः सितासिते । विक्षेपाद् व्योमधृत्यंशसंस्कृतं वलनं स्फुटम् ॥ ८ ॥ इदानी शुङ्गोनतिज्ञानार्थं चन्द्रविम्बस्य सितकृष्णाशलानयनं वलनानपनं पाऽऽह-दयूना इति । शुक्लपक्षे चन्दादक विशोध्य शिष्टालिप्तीकताद् न्योपर• सामिभिलब्धानि पक्षादितिथ्यानि भवन्ति । तानि दाभ्यामूनानि कवा तेषु स्वागाशं स्वसप्तमांशं प्रक्षिपेत् । तानि रमण्डले शुक्लाङ्गलानि भवन्ति । रुष्ण- पक्षे तु षड्राशिहीनाच्चन्द्रादक विशोध्य शिष्टादुक्तवल्लब्धमसितं कृष्णाङ्गुलमान भवति । एवंः शुक्लकृष्णाङ्गुलमानयेत् । पुनः पूर्ववत्पारमार्थिकं वलनमानीय तस्मिन् विक्षेपाद् व्योमकृत्यंशमशीत्यधिकशतांशं संस्कुर्यात् । तस्मकारस्तु शुक्ल- पक्षे विक्षेपवलनयोस्तुल्यदिक्त्वे व्योमधृत्यंशवलनयोर्योगं कुर्यात् । भिनदिक्त्वे व्योमपत्यशपलनयोरन्तरं कुर्यात् । कृष्णपक्षे तुल्पदिक्त्वेऽन्तरं कुर्यात् । भिन्न दिक्त्वे योगं कुर्यात् । कृष्ण पक्षे क्षेपस्य व्यत्यासेन दिगित्यर्थः । एवं संस्कृत शृङ्गोमत्यां स्फुटवलनं भवति । किंवकेन्द्रोर्मध्यभागस्थराशिभागे ग्रहं परि. कल्प्प तस्य वलनानयनं कार्यम् । द्विसहितपक्षादितिथ्यर्थः । गुणिरेकादश- मिविक्षेपादाप्तं व्योमधृत्यंशामिति प्रकल्प्यम् । कृष्णपक्षे तिथ्यमेष्यं स्पादिति । वथा च कश्चिदाह- अर्केन्दोमध्यभागस्थं कल्पयित्वा ग्रहं तवः । वलनं साधयेत्स्पष्टं शङ्गोनत्यां यथाविधि ॥ २ क. 'ति । पश्चात्कपाले तु नयनघटिका दिनार्थे प्रक्षिप्य दृष्टं शशाक्यगतं भवति ।

·६३ पारमेश्वरव्याख्यासवलितं संकीणाधिकार वस्मिन् वियुक्तपक्षादितिथ्यर्धगुणितैर्मवैः । लब्धं विक्षेपतः स्वर्ण कुर्यात्तद्वलनं स्फुटम् ॥ वलनक्षेपयोस्तुल्यदिक्त्वे स्वमृणमन्यथा । कृष्णपक्षे तु तिथ्यमेष्यं स्वर्णत्वमन्यथा ॥ इन्दोरेवेह विक्षेपो नार्केन्द्रोर्मध्यगस्य तु । विधीयते हि वलनं प्राग्भाने रदमण्डले ॥ इति ॥ ८ ॥ बिम्बापरदिशो भागात्प्राग्वृद्धिः शुक्लकृष्णयोः । शक्लान्ताद्विम्बमध्यस्पृक्छेदाग्रच्छेदनं छिदा ॥ ९ ॥ इदानीं शङ्गोन्नतिपरिलेखकरणमाह-बिम्बापरेति । बिम्बस्यापरभागात्प. चिमभागात्माग्वृद्धिः शुक्लकृष्णयोर्भवति । एतदुक्तं भवति-पोड शाङ्गुलसूत्रेण रदमण्डलमालिख्य पूर्वापरगां दक्षिणोत्तरगां च रेखां कृत्वा वृत्तपूर्वभागाइलनं नीत्वा वलनानुसारिण्यौ पूर्वापरदक्षिणोत्तररेखे कुर्यात् । पुनर्वलनसाधितपूर्वापर. सूत्रपश्चिमायात्पूर्वतः सितमानं कृष्णमानं वा तत्सूत्रे नीत्वा तत्र बिन्दं कृत्वा पुनर्वलनसाधितदक्षिणोत्तरसूत्राययोश्च बिन्दू कृत्वा विशर्कराविधानेन तद्वि- म्दुत्रयस्पृग्वृत्तैकदेशमालिखेत् । तत्र सितकृष्णविन्दुतोऽपरभागे वृत्तद्वयान्तरं सितकृष्णयोः संस्थानं भवति । तदुक्तम्-" शक्लान्ताद् बिम्बमध्यस्य च्छेदाम 'च्छेदनं छिदा " इति । बिम्बपध्यस्थ च्छेदाग्रं दक्षिणोत्तरसूत्रानद्वयं शुक्लबिन्दु- सदमणां छेदनं छिदा छेदयोग्येन सूत्रकाष्ठादिना कुर्यादित्यर्थः । शुक्लग्रहणं कृष्णस्याप्युपलक्षणम् ॥९॥ मानसाख्यं ग्रहज्ञानं श्लोकषष्ट्या मया कृतम् । भवन्त्यतोऽयशोभांगाः प्रतिकञ्चककारिणः ॥ १० ॥ इदानीमुपसंहरणार्थ श्लोकमाह-मानसाख्यमिति । मानसं नाम महज्ञानं ग्रह- गतिज्ञानसाधनं शास्त्रं श्लोकषष्टया श्लोकानां षष्टया मया लतं रचितम् । अतोऽ. स्मिन्मानसे ये पतिकञ्चककारिणस्तेऽयशोभागाः केवलमयशोभाजना एवं भवन्ति । एतदुक्तं भवति-पद्यपि भास्करादिभिः प्रदर्शितान्मन्दोच्चादेरवोक्तस्य मम्दोच्चादेः किंचिद्भेदः स्यात्तथाऽपि शास्त्रान्तरानुसारित्वाद् दृष्टिसाम्पाचैव- सः पठितव्यमित्यर्थः ॥ १० ॥ व्याख्यानं मानसस्यैतत्सुचिरं विष्ठतु क्षितौ । हरिपादाब्जयुगले सततं मानसं च मे ।। इति पारमेश्वरे मानसव्याख्याने संकीर्णाधिकार. चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ १ क. भाजः प्र।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.