·शुद्धिपत्रम् । भशुद्धम् । शुद्धम् । पत्रा। परिः। .... .... .... .... .... .... ९। ५ ११८ ७११ २०११४ २०१६ २श१७ २२।११ .... .... .... .... .... सत्तैकस्यापरत्राणुभाव्याः २२।१६ .... २२।१९ या सर्वत्र। .... .... २२।१६ .... .... किरीटाङ्क: किरीटाइ स्वप्रयोजनकाल स्वप्रयोजनजाले पुरुषावपि पुरुषावुमावपि कृतापपूना कृताणूनों कर्मादि कर्णादि तदेवाः तदेवा माकृति माकते इच्छाविरोधिनी उत्ति। सैव द्वेषो निगद्यते । अपञ्चीकरणगुणपश्चीकता. पञ्चीकृताचाः। सर्वत्रा. पश्वीकरण गुणोस्पिका र्गुणात्मिका.... कर्मभूमितो भोगभूमितो दुर्वारो नित्यं नित्यः मुखीति मुखीति । सुपुप्तिकालीन मैदैन भेदेने मिर्मानिन मिमानिन ज्जीवस्य जविस्य सूर्यबदै त्रिं सूर्यबदा चित्रं पर्याणां धर्मकाणां जाडलो जाडलं লাঙ্গলীন जागुलमिति जालं रणरोगादे मरणरोगादे सदेपाहायतामिका तदेषाऽऽहार्य नामिका यूभ्यासा ज्यभ्यासा पृभ्यासा ज्यभ्यासा दुर्वारर सहसा २६.१३ ३०१२ .... .... .... ४२।२४ ४३।११ .... .... .... .... .... .... rrrr F- .... .... .... .... .... .... .... .... जागुलो .... १७/२१ ४९।१२ ६०२१ ६०२२ ६०२२ ६२।६ ६॥ ८ ६७२८ ६८०१ .... .... .... .... ... .... .... ... ....

·पाप .... ..4. ... सत्यमार गारम दिस्प .... .... .... .... .... .... फप हस्पते .... .... .... ... समपारे गरमा पुदिप एम्पले एकापेरा रह भाव एपमेर एपपति संसार तस्प एसीरपा បចំ PUR UP D. ८२) ५ ८४१२५ ८६०२० ९.०२६ ९७५२८ 100/७ १०११२० १०६६८ १०७१२५ २१०१३० ११०२३ .... .... ... .... सुमति ससार माप .... .... .... ....

·भूमिका । यदि व्यामोहान्तः स्फुरति हृदि सिद्धान्तनिगमः क सांख्यं क न्यायः क च रणभुगान्नायकिरणः ॥ व्यासदेवस्य सर्वस्त्रं शेष सिद्धान्तदर्शनम् । न ये जानन्ति ते मातुर्मठरान विनिःसृताः। पुरा किल परमकारुणिकेन भगवना वेदव्यासेन चतुरानायसागरोन्मथना- स्समुत्थितं यद्विज्ञानामृतमयातयामं तदिदानी प्रतिपित्सूनां प्रीतये जगत्सेत. स्मिन्नस्माभिर्विकीर्णम् । अत्र तावदाय भारतीयाः प्रणिधत्त । संप्रति पाथा- लादिभोगभूमिप्रभा बुभुत्सैकरसा वहिः प्रपञ्चोधानेपु वंभ्रयमाणा धीमन्म. धुपा न्यायादिकिंशुककुममान्यपनीय वेदान्तारविन्दविज्ञानमकरन्दपिपासवो 'दृश्यन्ते । अहो भारतजन्मिनो वेदमुखाः पुराऽऽविर्भूतेषु प्रद्योतमानविज्ञान- ज्योतिष्केपु मनुवाल्मीकिवशिष्ठयाज्ञवल्क्यादिष्वस्तमितेपु प्रादुर्भुतप्रवलम्ले- च्छधनघटाच्छन्नायामस्यां मारतभूमौ विराजमानाः स्वसंपदो गूढमहिमानम- जानन्तः कियन्तं कालं वहिर्भुवनतल्पे स्वप्तास्थ । न हि किं विजानीय भवता विज्ञानदायद्रविणमधुनाऽधिक केऽप्यपरेऽध्यवसापिनो धीमन्तः समीइन्ते । किमथापि मोहनिद्रा न हास्यथ । जागृत । जागरित्वा च चैयासिकमानसो- राकरं श्रुतियुक्त्यनुभववारिभिरुपचितं सिद्धान्तपादपमेतमुपाश्रयन्तस्तत्फल- पञ्चकं ज्ञातव्यज्ञानकर्तव्यकरणमाप्तव्यमापणविविधदुःखात्वन्तनिवृत्तिपरमसुख- माप्तिरूपं पिवत । नो चेचदधिगम्य जन्मभूपेरार्यजातेश निरवयमहिमानं परि- पालयत । न खलेतदर्शनमृते प्रस्थानं किमपि मानेन त्रिविधेनैव श्रुतियुक्तिविद्वदनु- भवात्मकेन केनाप्युपणितम् । अत एवोक्त भाष्यकारण- श्रुतिस्मृतिपुराणानां त्रयाणां सह युक्तिभिः । संमतं यदतो मानं प्रबलं भुधि किं पुनः ॥ परतत्वं यदत्रोक्तं श्रुत्या केवलया न च । युक्त्या वा किं विहोतीर्ण विद्वदनुभवादपि ॥ इति । परं तु चार्वाकन्यायादिसापपर्यन्तानि दर्शनजातानि स्मृतिपुराणे- तिहासादीनि च भिन्नमस्थानानि कि सर्वाण्येव तात्त्विका नीति जिज्ञामायां सर्वसंशपनिरसनपुरःसरतत चरमममाधानार्थमेवेदमवतीर्णम् । तत्र चोद्धृताया ·[२] गन्धर्वनगरादाविन्द्रजालत्वेन लोकैरवगम्यमानायास्तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुः स्फटिकादो जलरूप्य गुरुपरेखादिवल्लोहितगुणकष्णा गुणमयी गुणसाम्पा. निर्वाच्या मूलमतिरासीदित्यादिश्रुतिभिनंगस्कारणत्वेनाभिहितायास्ते ध्यान- योगानुगता अपगन्देवात्मशक्ति स्वगुणीनगूढामितिश्रुत्युक्तजगत्कारणानुसं- धापियाज्ञवल्क्पादिकृतप्रवलमत्यक्षममाणाया ध्यानशीलानां मनस्विनाम- द्याप्यनुभवितुं शक्यायाः पूर्वाचार्यज्योतिःसिद्धान्तकदधारितमाध्याकर्ष- णादिरूपेण नवाविष्कृतताडितादिपदार्याकारेण च परिणममानाया विच. क्षणेऽध्यक्षपादकणभक्षादावनभिव्यक्तायाः सर्वासंगतिविभञ्जनकोपायरूपाया विश्ववस्तुनिगूढापाः स्वकार्यदर्शनेनैवानुमेयाया जगदुपादानभूताया विचित्रकै ककार्यायास्त्रिगुणात्मिकाया भगवतः शक्तविज्ञानविरहेणैवान्धीभूतमार्पजग- दिदमित्यवधेयम् । एतावन्तं कालं दर्शनमिदं केनापि हेतुना चतुर्थाश्रमेष्वेवाऽs. सीनिहितम् । देवारिसद्धाश्रमावस्थायी कश्चिदेकः कैवल्याश्रमी परमपुरुपो वाराणसीपुरीमुपातिष्ठत् । तस्य चान्तेवासिनो जनकब्रह्मचारिणः प्रमुखारपु. रुपपाठीयं "जागर्यायै चिरसुप्तानां श्रुतिरम्यावर " इति सूत्रम् , व्यासस्य घेदार्णवनाषिकस्य पूर्वा कृतिदिविनोदनार्या । भुत्सुबोधाय पुनद्वितीया चेदान्तनाम्ना रटितोभयी हि ॥ इति श्लोक चावगम्य तत्करुणाकटाक्षेणैवोद्धतं पूज्यपादैः । समुद्धृत्य च तस्य महात्मनः कुतश्चिदनुशासनादेव द्वादना वर्षाणि पुद्रायत्रं नोपनीतम् । तदिदानी पुण्यनगरीयमानन्दाथपमुपगतम् । पूज्यपादाग्रजादेशाद्विशप्तिरियमादरैः । श्रीशिस्मृतिरत्नस्य नवदीपनिवासिनः॥

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः॥ सिद्धान्तदर्शनम् । निरञ्जनभाष्यसमेतम् । जगतः पितरौ पूर्णौ परस्परमभापदौ । अन्योन्याव्यक्तसंसक्तौ संधेह्यवाप्तये हितो । निर्गुणोऽपि जगत्कर्ता यो मनःस्थोऽप्यगोचरः। पायी सन्नप्यतत्सङ्गो भजतां तमजं विभुम् ।। दिव्यरत्नकिरीटाङ्गः शङ्खचक्रगदाम्बुजा । भास्वन्माल्पाम्बरः कोऽपि देवो दीव्यतु मानसे ।। ध्यात्वा चिन्तामणेातुर्गीरनीलपदाम्बुजे । व्याख्यां वक्ष्यामि सूत्राणां मणेरिव महामुनेः ।। इह किल क्रमात्पुराऽऽविर्भूतेषु नास्तिकेपु चार्वाकादिष्वास्तिकेषु चाऽऽक्ष. पादादिपु दर्शनजातेपु परतत्त्वविनिर्णयार्थविभिन्न स्थानेषु परमकारुणिकस्य सकलविज्ञाननिलयस्य निखिलनिगमावतंसस्य भ्रान्तिप्रमादविमलिप्सादिदो- पलेशेनाप्यनाघ्रातस्याऽऽम्नायस्यैवाभिमतेषु पुत्रादिशून्यपर्यन्तात्मतत्त्ववादेषु स्वपक्षरक्षणाय अपश्चिता ये श्रुतियुक्त्सनुभवाभासास्तांस्तावत्सत्तर्कमन्थानेन वेदार्णवोन्मथनायथायथं संस्थाप्य भगवता वेदव्यासेन वेदविपिनसंचार- पञ्चाननेन निदिध्यासननिधौतमलमानसमुकुरापरोक्षीकृतप्रत्यगात्मना, हिन्दो- लितजटाजूटशुभ्रश्मश्रुविलसन्मुखमण्डलनिर्गलढब्रह्मवर्चसेन, सततलक्षित. गभीरलक्ष्यकमानसमदिरामदाच्छनोपमेन, करकलितकुवलयफलवदनवरतवि- लोकिताखिलसदसदर्थेन, विगलितेऽपि स्मयोजनजालबलवदारब्धानुपङ्गा- लोकसंग्रहे प्रगाढाग्रहेण, निदानेनावितकर्पण केनाप्यनर्थे स्वार्थमानिनि माणि. निचये कारुण्यपूर्णेन, सततमिह संसारे स्वार्थमर्थयमानानां परमार्थमजानता विषपामोदमदिरोन्मत्तचेतसां वाह्यवस्तुभावनादप्यलक्षितमत्यगात्ममवणचेतनो. स्पादयितुकामेन, भवार्णवोत्तरणपुराणभारतीचमतरी निकरकर्णधारेण, काला- नुफूलागमशासनघोषणाधीमनारायणांशावतारेण, निखिलथुविशिरांस्या- लोड्य ब्रह्मसमाधानाख्यानेऽपि प्रतिपित्सूनां हृदि कन्दरे तत्तत्यसमुत्तरणसु. खसाधनानशासनोपन्यासमन्तरेणालभोपशमान्तरात्मना, वादरायणेन मह- ·૨ सिद्धान्तदर्शन। [१ प्रकृतिपाठे- पिणा सिद्धान्तितं यच्छेषं तदखिलश्रुतिरहस्य पुनरिह प्रजानां परमभेयसे चतु शत्योपनिवद्धम् । अत एवोक्तम्- व्यासस्य पदार्णवनाविकस्य पूर्वा कृतिर्वादिविनोदनार्या । बुभुत्सुवोधाय पुनर्दितीया वेदान्तनाम्ना रटितोभयी हि ॥ इति । तथा च द्विविधा हि मीमांसा, पूर्वोत्तरान्नापभेदात् । तत्रोचरमीमांसा पुधा वादियुभुत्सुमतिपादनभेदाद । तत्राऽऽद्या ब्रह्मसूत्राख्या द्वितीया सिद्धान्तसूत्रास्मिकेति स्थितम् । विश्वतत्वमुत्सूनां यततां येन चेतसि । सरहस्यमिदं भाति तदर्थमयमुघमः ।। मलानि श्रीप्यपार्नु कतिनों पाम्मनोषियाम् । छन्दसा वदनेनाऽऽयमनेन चापरद्वयम् ॥ यद्यप्यत्र स्फुटं भूयः पदं व्याख्यास्पते पुनः । चिरसंस्काररोधित्वादर्थस्य गौरवादपि ॥ यदर्यश्रुतिमात्रेण कुशाग्रीपधिपामपि । व्यामोहो रोमहर्षश्च तत्क्षणादुपजायते ।। पहिरेव गतिः पुंसामिन्द्रियाणां निसर्गतः । अतोऽत्र सहसा कोऽपि प्रत्यनं न भुत्सति ॥ या द्वैतवासना पुंसां जन्मजन्मनि संचिता । न तद्विरोधिनी वार्ता हठेन हदि राजति ।। ब्रह्माणि जगदध्यासः श्रुतियुक्तिसमीक्षणैः । सिद्धो विद्वत्सु किं तत्र नान्येषु प्रतिभासते ।। अविद्यानिद्रपाकान्ता नेह जाग्रति जन्तवः । यथा स्वमे शयानानां तेपा जागरणं तथा ।। पः सुपुतः स जागर्ति यो जागर्ति स निद्रितः । निद्रितो वीक्षते विश्वं मयुद्धस्तु न किंचन ॥ इत्याभासः ।। अय परमकारुणिको भगवान्महपिरिह द्वाभ्यामेव पदार्याभ्यां सदसया प्रमाणापेवरूपाभ्यां लौकिकालौकिकानां समस्तवस्तूनां निरूपणेन परमपुरुषार्थ प्रतिपादयितुमिच्छन्नादौ सूत्रयति- अथ भावी दी वाव श्रुत्तोपपत्त्यन्तरीक्षेत्यः ॥ १ ॥ अत्रायशब्दो मङ्गसार्थः शाखादी पदाचरणस्पाऽऽवश्यकत्वात् । आन- ·- १ प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । ३ न्तर्यवचनो वा । वेदान्तविचारानन्तरमस्याभिहितत्वात् । मतिज्ञार्थोऽपि घटते। भावौ दी वावत्युक्तेः । माङ्गलिकस्तु सर्वत्र निसर्गात्परार्थानीतदध्यादिवत् । तथा च स्मृति:- ॐकारवायशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातो तेन मालिकावुभौ ॥ इति । भावी पदायों द्वौ वाव द्वावेव वर्तेते इति शेषः । कुतः श्रुतोपपत्यन्तरीक्षेभ्यः। श्रुतियुक्त्यन्तदृष्टिभ्यः । न यागादिवत्केवलायाः श्रुतेः । नापि न्यायायुक्तर- स्केवलाया युक्तेः । न वा लोकायतिकवत्केवलाया दृष्टः । अपि तु त्रिभ्य एवेत्यर्थः । अन्तरीक्षेतिपदेन पुरा मेक्षावद्भिः क्रमेण श्रुतियुक्ती समालोच्य पुननिसंस्कृतमानसेन द्वावेव साक्षात्कृताविति सूचितम् । मनीपी चेद- चापि तथैव द्रष्टुमर्हतीत्यपि वोदव्यम् । तत्र चैका पारमार्थिकः । द्वितीयस्तु मातिभासिका। तृतीयपदार्थो नास्तीति वावेत्यवधारणार्थान्पपेन माप्यते ।' तत्र श्रुति:- मायां तु प्रकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयचभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ इत्यादिका । उपपत्तिश्च सदसतोरेकस्प सद्भाववेदन्यस्य सत्ताऽ. नुगम्यते विरुद्ध स्वभावयोरितरेतरापेक्षयैव भास्यमानत्वात् । तेज- स्तिमिरवच्छीतोष्णवत्सुखदुःखवच । किंच । न हि निवन्धकाराणाम. भ्युपगमवादमन्तरेण मस्थानं किमपि संपद्यते । ततश्च सदसती द्वौ पदार्थावूरीकृत्य तयोरेकतरस्प परिणामाभ्युपगमेनैव सत्यां सर्वार्थनि- प्पत्तौ परमार्थतः षोडशादिपदार्थप्रतिश्रुतिः कथं साधीयसी पभाविना नगेऽपि पाणां सनावसेनान्येषां कल्पनीयत्तस्यार्थागतत्वात्परमाणूनां भेदकतान्यथानुपपत्त्या विशेषपदार्यकल्पितत्वाच तद्वदेकातिरिक्तस्य कल्प्यावे धीः कुतः क्लीवेत जन्यमात्राणामेकोपादानमनङ्गीकृत्य प्रत्येकोपादानस्य भूपसां नित्यतादेश्व कल्पनायां न किं गौरवं स्यादित्यादिका। अत एव स्मृतिर्भागवती। देवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । वासुदेवः सर्वमिति । पुराणं च वैष्णवम्-परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगदूपपपोगिनः ॥ इति । एवं च चेत्याचितोन तृतीयमिति सूत्रकारोक्तिरपि साधीयसी । अन्त- रीतस्तु धीतिप्रत्यावर्तनपूर्वकदर्शनरूपत्वाच्छुद्रधिपामेव । सच समाधौ ·४ 'सिद्धान्तदर्शनं- प्रकृतिपाठे- (क)विशदी भवति । अत्र प्रत्यासिदस्य दितीयस्यावास्तवत्वं कस्विदिति पर्यनुयोग हसमियोपरिशासपादधौ । पोटशादिपदार्यमपमस्तु व्यवहार सौकों लोकापतिकमयोधायों मूढयुद्धीनां धियः शोधनेन सोपानवच्छ नरेतन्मार्गारोहणार्थव । अत एव स्मृतिः- प्रथम स्थूलमारभ्य शनैः सौम्यं धिया नयेव । स्यूले निजितमात्मानं कमात्सूक्ष्मे निवेशयेत् ॥ इति । शास्त्रीयतमिन्दा नु तेषां कल्पनामात्रममूतत्वातिविरुद्धांवचाथ । मत एव सदंशस्य त्याज्यत्वमुक्तम् थापादमणीते च काणादे सांख्ययोगयो। त्याज्य: थुतिविरुद्धांशः श्रुत्येकारणीभः ॥ इति । अत्र पदार्ययोरुपक्रमेऽपि न्यापादिवन्नेयं पदार्यविधा कि त्वध्यात्मविधेय। सत्र पुरुषस्याऽऽत्मत्वाचमतिपादनस्पैव मुरुषत्वाच्च । नन्वेतस्यैव सिद्धान्तस्य पशिष्ठेन पुरा पितुः परमेष्ठिनो विशाय स्वपुत्राय रघुकुलतिलकाय चोपदिष्ट- त्वात्स्वपमप्याचार्येण स्वपिनुस्तरिपतृगमितादवगम्प प्रह्मसूत्रैरभिहित- स्वातिक पुनरनेनेति चेत्सत्यं तस्यैव प्रपश्चार्थमिदमाख्यानम् । न हि विवृतिमन्तरेण प्रकृतिपरतत्राणां प्रतिपित्मनां हृदि गुहायां परतत्चमारोह यितुं शक्यते तस्मात्पुनरयमुद्यमो द्वैपायनीयः। अत्र विषयो जीवनीक्यं प्रपञ्चालीकत्वं च ताभ्यामेतदागमस्य संवन्धः मतिपाद्यमतिपादकमावलक्षण: भयोजनं च स्वरूपसाक्षात्कारेण मूलावियोन्मूलनामातशेयता कृतकृत्यता मासमाप्यता त्रिविधदुःखात्यन्त नित्तिनित्यमुखाभिव्यक्तिश्चेति ॥ १॥ प्रतिज्ञातयोः स्वरूपमादौ सूत्रपदकेन सामान्यतो निदिशाति- मायामायिनी ॥२ मायेतिमाऽय्यते स्वाधिष्ठनाद्भिन्नतया न लभ्यत इति माया।मीयन्ते परि- छिद्यन्ते पदार्या अनयेति वाकिं त्वमौ सत्मतिभासरूपत्वेन मृपाऽपि मरीचि. कादिवदेव न तु खपुष्पादिवद्व्यवहारवेलायां तस्या मासमानत्वात् । तथा च श्रूयते-'तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादो जलरूप्यपुरुपरेखादिवल्लो- हितशुक्लकृष्णा गुणमयी गुणसाम्पाऽनिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत्' इति ।मायी सदधिष्ठाता'मापिनं तु महेश्वरम्' इति श्रुतेः। नन्वत्र ब्रह्मप्रतिपादनस्य मुख्य. (क) तथाच शुचेतससविकल्पसमाधी सर्व जगत्प्रत्यचितिशक्तिनिर्मित पश्यन्ति विकारणमित्युपगम्य कालः स्वभावो नियतिवदच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यमित्यनेन फालादीनि लोकदृष्ट्याऽनेकान्युक्षिप्य ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मक स्वगुणैनिंगडामिति. श्रुत्सा समाहितान्तरात्मनां तथा प्रदर्शितत्वादिति सिद्धान्तवातिकम् ।

·A - १ प्रपाठः] निरक्षनभाष्यसमेतम् । स्वात्तस्यैव मागुपादानं सांपतमिति चेत्सत्यं सतो ज्ञानस्यासतः सापेक्षता सामायोपन्यासः । अत एव ब्रह्मैकमतिपादिकाऽपि श्रुतिर्मायावत्कार्या- ण्यपि निजगादति सवै मुस्थम् ॥ २॥ प्रकृतिपुरुपौ॥३॥ प्रकृतीति । प्रकरोतीति भकृतिर्जगतः साक्षाद्धेतुः । तथाचाऽऽगम:- माया वा एपा नारसिंही सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षति सर्वमिदं हरति सस्मान्मायामेता शक्ति विद्याद' इति । प्रकरोयन येवि वा।पुरि शयनात्पूर्ण- स्वाद्वा पुरुषः । पूर्प शेते तेनेदं पूर्णमिति श्रुतेः । अत्र पुंस्परोपन्यास एतदपि सूचयति विना प्रकृत्युपासनया न प्रसह्य पुरुपो मनस्याविर्भवतीति ॥३॥ जडचित्तौ ॥४॥ जडेति । जहा स्वतःप्रकाशशून्यत्वे सति स्वाश्रयभासा भासमानः । तदे- सज्जडमिति श्रुतेः । चित्साधनान्तरनिरपेक्षले सति स्वयंप्रकाशमानः 'साक्षी चेता' इति श्रुतेः ॥ ४॥ मेयमायौ ॥ ५॥ मेपेति । मेयः प्रमेयो विषयो वा । माया प्रमाणं विषयी वा । तथा च श्रुति:-'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् ' इति ॥५॥ बाध्याबाधौ ॥६॥ पाध्येति । वाध्यो वाघयोग्यो विचारणालभ्यः। अवाघोबाधशून्यः काल- त्रयेऽप्येकरूपेण विराजमानः। तथा च ॥६॥ त्रिकालेब्वेकरूपेण भाति वाध्यो न केनचित् । तत्पारमार्थिकं वस्तु विद्वद्भिरुपगीयते ।। विस्पएं भासते लोके यद्विचारान्न लभ्यते । तत्भातिभासिकं नाम प्रतिबिम्बादिकं यथा ॥ इति । परिणामिविवर्तिनौ ॥ ७ ॥ परिणामीति । द्विविधं छुपादान परिणामि विवति च । तत्र घटाद्युत्पत्ती मृत्लादिः परिणामी शुक्तिरजतादौ तु शुक्तिकादिर्विवर्ती । परिणामश्च पूर्वा वस्थात्यागेनावस्थान्तरम् । विवर्तश्च तदपरित्यागेनेति । तथा च प्रपञ्चोत्पत्ती प्रकृतिः परिणामिनी पुरुपस्तु विवाति भावः ॥ ७॥ बहुभियान्तः पुनस्तत्स्वरूपं विशदयनाह- ·सिद्धान्तदर्शनं- [१ महातपाठे- छायातपयत् ॥ ८ ॥ छायेति। छायावत्मकारपत्वेन परतत्रत्वाद, आतपरत्नकाशकत्वेन स्वतनत्वाद । किं तु छाया तावदातपाभ्यन्तरे मा प्रभवति प्रकृतिस्तु पुरुषमध्य एव निराज. सीति विशेपा ॥८॥ मृजलवत् ॥ ९॥ मृदिति । मृदावरणापादकत्वात् । जलवदिकत्युत्पादकत्वाद ॥९॥ पिण्डमणियच ॥१०॥ पिण्डेति । पिण्डवछोहवत्स्वयं व्यापियमाणत्वात् । मणिवत् , अपस्कान्त पचन्मयोजकत्वात् ॥ १० ॥ तप्तायोवचिज्जाड्याध्यासः॥ ११॥ सोति । सप्तायोवत, यया तप्तलोहपिण्डस्थे वही गोलाकारोऽयमिति अपो. धर्मातिदेशः । लोहे च दहत्ययमित्यनिधर्माध्यासस्तद्वत् । चिजाड्यापासवेत. न्यजडत्ययोरारोपः । तम महतो चेतनधर्माध्यासः पुरुपे तु कर्तृत्वादिजधर्मा. रोपः । तथा हिश्रुतिः 'शरीरत्रयतादात्म्पात्कर्तृत्वभोक्तृत्वमगमत्' इति । अत एव तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनायदिव लिङ्ग गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्वे भवत्युदासीन इति सांस्पोक्तिरपि श्रुत्यनुकूलत्वेन साधीपसी ॥ ११ ॥ सत्र पुरुषस्य सर्वकारणत्वं प्रकृतेथ तत्पारतन्त्र्यं भगवन्तरेण प्रतिपादयति- चिदै शास्ता ॥ १२॥ चिदिति । शास्ता कर्मणां निपन्ता । अन्तःशास्तावहिाशास्तेति श्रुतेः । वै. रन्पव्यवच्छेदार्थः ॥ १२॥ सध्यन्यत् ॥ १३ ॥ इति प्रकृतिपाठे प्रथमः प्रपाठः । सदिति । सदसयामिह पुंस्कृती वेदितव्ये । हिरवधारणे । तथा च सदेवा- सतो भिनं न स्वसत्सतो भिन्नमिति रहस्यार्थः । अत एवोक्तम् ॥ १३ ॥ जगतो ब्रह्मणा साध संपकों विद्यते सदा। ब्रह्मणो जगता साथै संसर्गो नास्ति कश्चन पनि । इति प्रकृतिपाठे प्रथमः पाठः ।।

·७
-
२ प्रपाठः]
निरञ्जनभाष्यसमेतम् ।
प्रकृतेः स्वरूपं सामान्यतो निर्दिश्य पुनर्विशेषेण वर्णयन्नाह-
सत्ताऽजायाश्छायावत् ॥१॥
सत्तेति। अजायाः प्रकृतेः सत्ताऽस्तिता छायावत्, यथा प्रतिविम्वस्य सत्ता
मुखादिसत्तातो नातिरिच्यते किं तु तस्येदं प्रतिविम्वमिति व्यवहियते तददि-
त्यर्थः। तथा च सत्ता हि द्विविधा पारमार्थिकी प्रातिमासिकी च तत्र पुरुषस्य
सत्ता पारमार्थिकी प्रकृतेस्तत्कार्यस्य च मातिमासिकीत्यवसीयते । यद्यत्मा-
तिभासिक तत्तदेव भ्रान्तिबलायां व्यावहारिकमिति सर्वत्र योज्यम् ॥१॥
कल्पे हविरिवाजे ॥ २ ॥
कल्पेति । कल्पे महाप्रलये, अजे पुरुपे, अजा तिष्ठतीति शेपः। किमिव इवि.
रिव । यया क्षीरे सर्पिस्तद्वदित्यर्थः ।
एतेन प्रकृतिपुरुषावपि नित्यौ तत्र पुरुपः कूटस्था सन्नित्यः प्रकृतिस्तु
परिणामिनी सती नित्येति फलितम् ॥ २॥
गुणागा गुणवत् ॥ ३॥
गुणेति । गुणागा गुणनयसमष्टिरूपा गुणवद्रज्जुबत् । तपा हि श्रुतिः-
'लोहितशुक्लकृष्णा गुणमयी " इति । प्रकृतेर्गुण इति तु राहोः शीर्षमितिव.
द्भेदविवक्षया बोध्यम् । ततश्च प्रकृतिः सदाभासात्मिका तद्गणाश्व स्फूर्तिवि-
घोपरूपा न खल्वेतौ सांख्याभिमती पुरुषस्यास्य पारमार्थिकभेदविरहेणै-
कत्वात्मकृतस्तु तत्परतत्रत्वात्पृथक्सचाशून्यत्वात्स्वामोपमत्वाच्च । तदुक्को
पुनरौतत्वादौपनिपदैरनुपादेयाविति ॥ ३ ॥
त्रयी त्रीक्षेभ्यः ॥४॥
त्रयीति । त्रीभ्या, त्रिविधष्टिभ्यः । श्रुतियुक्तिलोकदृष्टिभ्य इति यावत् ।
त्रयी त्रिपकारा । तथा हि, श्रुतिदृष्टेस्तुच्छा मरीचिकादिवत् । युक्तिदृष्टः
सदसदायनिर्वाच्या, यथा न माया सद्वस्तु स्वाधिष्ठानज्ञानेन वाध्यत्वात् ।
नाप्यसद्वस्तु स्वकार्येण भासमानत्वात् । एवमसौ मायिनो नातिरिच्यते ।
तस्मात्तस्याः पृथगस्तित्वविरहाद । नाप्यभिन्ना परिणामादिमत्त्वान्मुखाभा-
सवद । लोकदृष्टस्तु वास्तवी स्वमकालीनस्वाममपश्ववत् ॥ ४॥
संवृत्याऽऽश्रयं व्यत्येति ॥५॥
संस्त्पेति । आश्रयं स्वाधिष्टानं संकृत्य, आच्छाद्य व्यत्येति वक्ष्यमाण-
व्योमादिरूपं दर्शयति । एतेन ब्रह्मैव मापायोगाजगदाकारेण कल्पिवं भव-
तीति ध्वनितम् ॥५॥

·[१ प्रकृतिपाठे-- सिद्धान्तदर्शनं- सतीवातो यादृच्छिकी ॥६॥ सतीति । अतः साश्रयानमाश्रित्येत्यर्थः । सतीय विद्यमानेव यादृच्छि. की याच्छया परतीति । एतेन मायाया पादृच्छिात्वेऽपि पुरुषपारतन्त्रप. मिति सूचितम् ॥ ६ ॥ विचित्रासीमसूः ॥ ७॥ विचिति । विचित्राण्याश्चर्याणि युद्धेरगम्यानि यानि चासीमानि सीमा. रहितानि कतिविधानि कीदृशानि वेति निर्णेनुमवस्यानि तानि सूते । विधि: पानन्तकार्याणां पीजपपीति मायः ।। ७॥ मकवेः पुनविध्यं लायति- छायातपावनच्छाच्छे ।। ८॥ , छायेति। छायातपो, अविद्याविद्ये अनच्छाच्छे मलिनामले । तत्र या सच. मधाना सा विद्या, अन्या चाविषेति भावः ॥ ८॥ पुंस्त्रपञ्चप्रातती ॥ ९ ॥ पुमिति । पुस्मपश्ची ब्रह्मवमाण्डे मतनुतः, मासयतः । इति किए । तथा घ पुमवभासिका विद्या प्रपञ्चावभासिका स्ववियेत्यर्थः । विद्यापार शुद्धसच. मधानाया ब्रह्मावभासकत्वमविद्योच्छित्चिद्वारेणेति घोध्यम् । नन्वविद्यापा: मपञ्चावभासकत्वं कयमुक्तं तमेव भान्तमनुभाति सर्वमित्यादिश्रुतिभिर्माण एव वदभिहितत्वाव, सत्यं, ब्रह्मणः प्रपश्चावभासकत्वं तु न साक्षात, किं त्वविद्याद्वारेण राजवद, ततश्च ब्रह्म मागविद्यामवमासपति । अविधा पुनस्त. दाश्रित्य सर्व जगदाविर्भावयतीत्यवदातम् । अत्रेदमवधेयम्-प्रकृतिद्वारेण पुरुषस्य विकृतिद्वारेण मकृतेरपि स्वप्रकाशता श्रुतिविद्वदनुभवसिद्धा कार्यका- रणादीनां व्यभिचारदोपादिविवेकस्तु ततः परेवेव व्यावहारिकार्थेषु न तु पुरुपे मकृतौ च तयोः स्वप्रकाशमानत्वादव्यक्तत्वाच ।। ९॥ सत्र ब्रह्मविद्याया उपनिषत्पदवाच्यत्वमाह । परोपनिपद् ॥ १०॥ परेति।परा विद्या। अविद्यापेक्षयोचमत्वात् । उपनिषद्, उपनिपीदति सवा- सनामवियां भिनत्तीति सदेविशरणार्थत्वात् । तदापादको ग्रन्थोऽप्युपनिषद- च्यते । तदाहुरभियुक्ताः ॥ १० ॥ ब्रह्मोपनीय या जीवं भिन्तेऽविद्यां सवासनाम् । सोपनिषद्रह्मविद्या तद्धेतुरपि सोच्यते ॥

·२ प्रपाठः निरञ्जनमाप्यसमेतम् । अस्या एव वेदान्तत्वात्सर्वोत्तमत्वमाह श्रुतिः स ब्रह्मविद्या सर्व विद्या वरिष्ठाम् ' इति । स्मृतिश्च 'अध्यात्मविद्या विद्यानाम् ' इति ।। १० ।। तत्राविद्याया वैविध्यमाह । द्वय्यन्या ॥ ११॥ द्वयीति। अन्या, अविधा। तथा हि द्विविधा ह्यविद्या। मूलाविद्या लौकिका- विद्या च। तत्राऽऽया, अनादिब्रह्मगोचरावत एव जृम्भमाणा लोकत्रयं स नत्ति विना च स्वरूपसाक्षात्कारात्माणिपु न नश्यति । द्वितीया तु दूरत्वाद्या. गन्तुकदोपान्मणिमत्रादिप्रयोगाचावभासते दोपनाशान्मणिमत्रायपसरणाच पुनर्नश्यतीति ॥ ११ ॥ तस्याः पुनर्मिथ्यासंस्काराकरत्वमाह-- खनिर्वासनानाम् ॥ १२॥ खनिरिति। वासपन्ति संसारे स्थापयन्तीति वासना मिथ्यासंस्कारास्तासा खनिः प्रभवस्थानमित्यर्थः । तथा च मिथ्यासंस्काराजनयन्त्यविधा माणिनो निबध्नातीति ।। १२॥ ननु मायायाः परमार्थधिया वेधत्वविरहानास्तितैवेति चेदाह- राद्धा द्वाभ्याम् ॥ १३॥ गद्धेति । रादा मसिद्धा, कथं द्वाभ्याम् । लोकागमाभ्याम् । तत्र लोकेनेन्द्रना- लादिना शास्त्रेण मागुक्तश्रुत्यादिना । यद्वा द्वाभ्यां वाह्याभ्यन्तरदृष्टिभ्यां तत्र बाह्यदृष्टिरिन्द्रजालेन लोकानामन्तदृष्टिस्तु योगेन योगिनां, तथा च श्रुतिः "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणनिगूढाम् " ॥ १३ ॥ ननु मायायाः स्वकार्येण जृम्भमाणायाः सिद्धावपि लोके कुतस्तत्स्वरूपा- वगतिरित्यत आह- तत्ताधिगमोऽनुविम्बेक्षणात् ॥ १४ ॥ तत्तेति । तत्ताधिगमो मायायाः स्वरूपाविर्भावः। अनुविम्वेक्षणात् । अनुविम्बं मतिविम्ब चिम्पान्यत्वेन भासमानत्वे सति विम्बधर्मवश्वमिति तल्लक्षणात् । तस्येक्षणं पर्यालोचनं तस्मात् । तथा हि --किं तावदनुविम्ब (3)विम्बमन्यद्वा । नाऽऽयं निश्चलेऽपि विम्बे तवाञ्चल्यावेक्षणात् । नापि द्वितीयं विम्बमन्तरेण तदस्तिस्यादर्शनात् । एतेन मायातत्त्वमनिर्वचनीयमपि स्वसंवेदनीयमिति सूचि- तम् ॥ १४ ॥ मूलमकतिर्गुणसाम्या ॥१५॥ मलेति। मूल चासौं प्रकृतिश्चेति मूलमकृतिः । मलेति विकृलपेक्षपैर बोध्यम् । ३

·[१ प्रकृतिपाठ-
सिद्धान्तदर्शनं-
गुणसाम्या, गुणानां सत्वरजस्तमसा साम्यं तुल्यापस्यानं यत्रेति । तथा हि
भूयते-गुणमयी गुणसाम्याऽनिर्वाच्या मूलमतिरासीदिति । अत एवाहुः
प्रकृतीति प्रयो वर्णाः क्रमासचादिवाचिनः ।
सत्यरजस्तमासाम्यावस्या प्रकृतिरुच्यते ।।
इयमेष स्वतो भवनात्स्वभायोऽप्युच्यते ।। १५ ॥
गुणस्वरूपं निरूपयन्नादौ नाम निर्दिशति-
सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः ॥ १६ ॥
सधर्माणः ॥ १७ ॥
सेति । सधर्माणः, धर्मः परिणामादिभिः सह वर्तमानाः । तथा हि परि.
णामिनः संयोगविभागगामिनः परस्परोपाश्रयेणोजितमूर्तय इतरेतराङ्गाङ्गिभावो-
पेताः मतिद्वंद्विनोऽपि सांनिध्यादुपकारिणो मियोऽयस्कान्तकल्पा विश्वनिय-
न्तारथ ॥ १६ ॥
शान्तधोरमूढाः ॥ १८॥
शान्तेति । सत्वादयस्त्रयः फ्रमाच्छान्तघोरमूढाः स्युरित्यर्थः। तत्र शान्तः
स्निग्धः स्वानुकूलो लघुरुद्दीपकय । घोरस्तीका प्रतिकूल आरम्भकश्यलय
मूढ आवरको गुरुः स्थिरश्च ॥ १८॥
सुखदुःखमोहाः ॥ १९॥
मुखेति । तत्र स स्वानुकूलत्वात्सुखात्मकम् । रजस्तीवत्वादुःखात्म-
कम् । तम आवरकत्वान्मोहात्मकमित्यर्थः । तत्रापि सुखमन्द्रियकं दुःखमिश्र
रजोरत्तिसगादिति मनस्विनां तदपि हेयम् ॥ १९ ॥
व्युत्क्रमोद्गामिनः ॥ २० ॥
व्युत्क्रमेति । व्युत्मामेण तमसो रजो रजसः सवमिति क्रमेणोद्गन्तुं शील-
मेषां ते तथा । एतेन जन्मिनस्तमःमावल्पेन जायन्ते ततो रजस्ततः सत्वं च
नेपामाविर्भवतीति सूचितम् ।। २० ।।
कत्लेप्वमावत् ॥ २१॥
कृत्स्नेविति । कृत्लेषु सर्वत्र, अमावचन्द्रकलामु पञ्चदशस्त्रमाकलेवा-
नुस्यूतत्वेन प्रच्छन्ना इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'देवात्मशक्ति स्वगुणैनि-
गूढाम् ' इति ॥ २१ ॥

·२ प्रपाठ: निरञ्जनभाष्यसेमतम् । ११ पौरुपादपि प्रद्योतिनः ॥ २२ ॥ पौरुपादिति । पौरुपादपि न केवलपरवशात् । पुरुषमयत्नादपि । मद्यो. तिनः, देदीप्यमाना भवन्तीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति- गुणाः कचिददृष्टवशेन कचित्पुरुपच्यापारेणापि जृम्भमाणाः कार्यमिदमखिलं जनयन्ति ।। २२॥ प्रारम्भलिङ्गाः ॥२३॥ प्रारम्भेति । प्रारभ्यते योऽसौ प्रारम्भः फलं विवेककाममोहादिरूपं तदेव लिहंज्ञानोपायो येषां ते तथा । तथा हि यदि विवेकवैराग्यादयः कचिदु. मीलन्ति तदा प्रकृती सत्त्वस्फुरणमनुपीयेत । एवं कामक्रोधादिभ्यो रजःस्फ- रणं तथा निद्रालस्पादिभ्यस्तमःस्फुरणं च । यच्च तमसो रजसि रजसः ससे मनसः क्रमावस्थान सैवोन्नतिरात्मनः सर्वोपरिस्थेन ब्रह्मणा सह तदानी शनैः संनिकर्पात् । अत एव सत्त्वपन पाये परममुखे च निदानमिति तदु. पाये सततं सुधीभिर्यतितव्यम् ॥ २३ ॥ स्वार्चिपे सङ्ग्रामो मल्लवत्॥२४॥ स्वेति । स्वाचिपे स्वस्य तेजसे सङ्ग्रामो गुणानां गुणान्तरेण सह मतिद- द्वम् । मल्लवत्, यथा मल्लस्य मल्लान्तरोत्तेजनेन सतेनःस्फूर्तिस्तद्वदित्यर्थः । अयं तु देवासुरादिसङ्ग्रामत्वेनाप्युपर्णितः ॥ २४ ॥ गुणानभिधाय तच्छक्ति निर्वक्ति- शक्तिासत्तिः : ॥२५॥ शक्तिरिति । च्यासतिर्गुणानां परस्परेण विचित्र संहतिविलक्षणसंनिवेशोचा। शक्तिनाम योग्यता सामोधपरपर्याया। गुणल्यासत्तेर्गुमानतिरेकामुणो हि शक्तिः । गुणस्य शक्तिरिति तु भेदविवक्षयोच्यते । एवं च गुणानां भाग- श्लेपासीमत्वाच्छक्तेरनन्तरूपताविर्भावः । तथा च सदाभासरूपायाः मकते। स्मृतिभेदानामेव त्रिगुणसंज्ञा । गुणानां पुनर्षिचियस्फूतिदि शक्तिरिति रह- स्वार्थः । तदवस्थात्रयी च व्यक्तिप्रवाहव्यापारभेदात् । तथा हि शक्तिरादौ व्यनक्ति ततः प्रवहति ततो व्याप्रियते चेति गवेपणीयम् ॥ २५ ॥ साथै माया दृष्टादृष्टायाम् ॥ २६ ॥ सेति । सा वै व्यासत्तिरेव दृष्टादृष्टाभ्यां लौकिकालौकिकहेतुभ्यां जृम्भ- माणा माया, अघटनघटनपटीयसीत्यर्थः । अत एव गुणव्यासत्तियोगमायेत्यु- स्यते । सा च पूर्व पूर्वगुणे ततोऽनुजगुणेऽपि स्फुरति । अनुजगुणाय -- ·१२ सिद्धान्तदर्शनं [१ प्रकृतिपाठे- पक्ष्यमाणे पणतन्मात्रादावनुसंधेयाः सर्वत्र गुणसंयोगादिनैव वस्तुसंयोगा- दिर्जायते । गुणाश्रितत्वाजगतामिति बोध्यम् ॥ २६ ।। प्रतिनूनमायति स्वम् ॥ २७ ॥ प्रतीति । प्रतिनूनं नवं नवं स्वमात्मानमभ्येति लभते शक्तिरित्यर्थः । तथा च शक्तिवैचित्र्यातकार्याणि भूतानि भाषीनि च कतिविधानीति निर्णेतुमशक्यं घीपद्भिरपीति योध्यम् । एवं च गुणशक्तीनां प्रतिनत्नाविर्भावन तत्कार्याणामनिपतत्यादिह दूरेक्षिणस्तच्छत्तीरवाऽऽद्रियन् न तु तनवकार्या- णीति स्थितम् ॥ २७॥ गोणोत्पृक्तरप्युन्मिपति दाववत् ॥ २८ ॥ गौणेति । गौणोत्पृक्तरपि गुणकार्याणां भूतभांतिकानां संपर्कभेदादप्यु. मिपति, उन्मीलति दाववदरणिसंयोगाद्नाग्निवत् । इयं सांपर्कात्युच्यते । ततश्च गुणशक्तिपु काचिद्विदुपि विजृम्भपाणा साश्यादिकमुद्भावयति लोके च वययस्कान्तादिषु विरानमाना दाहाकर्षणादीनि जनयति, वस्तु. प्रक्रिययोर्भेदेन चाचिन्त्यानन्तरूपतामामातीति विश्ववस्तु निगूढं फलवलो- नेयं शक्तिजगत्मुधीभिरनुसंधेयम् । यत्तु किपाककल्पागमे विचित्रविधात्री श्रुतिमसिद्धां शक्तिपीदृशीमनुरीकृत्य कृतेऽपि वैनात्यादिकल्पनाजाले लाघव. मभिमतं तत्कि पदार्थस्प किमु पदस्य किंस्वित्स्वस्यैवेति जानन्ति त एव । मुधियस्तु न तांवितर्कयन्ति विज्ञानेनानुभूयमानत्वात् । पुरा किल याज्ञवल्क्या. दिमिर्जगत्कारणमनुसंघित्सुभिः प्रत्यक्षीकृतत्वाच । तथा च श्रुतिः ' ते ध्यान योगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्ति स्वगुणैनिगूढाम् ' ॥ इति ॥ २८ ॥ स्वसुप्ताः शिवाः सत्कतिसङ्गाशनतपोभ्यः ॥ २९ ॥ स्वेति । स्वमुप्ताः स्वस्मिन्नात्मनि निहिताः शिवाः शुभदा उन्मिपन्ती- त्यर्थः । केभ्यः सत्कृत्यादिभ्यः । तत्र सस्कृतिः संध्यावन्दनादिः । सत्सङ्गो गुरुसाधुतीर्थादिसंनिकपः । सदशनं इविष्याघदनम् । सत्तप एकादश्युपवा- सादि । तथाच शास्त्रविहितेन व्यापारेण चेतास्थगुणानां सवाधिकतया योगविशेषो जापते यश्वाऽऽत्मकरयाणाय भवतीति मनस्विवेयम् ॥ २९ ।। शक्तयस्ताः संधेयाः कथमित्याह-- गवेपणीया लिङ्गात् ॥ ३० ॥ गवेपणीया इति । लिङ्गात्स्वकार्यात् । तथा हि-काश्चनीचूर्णादियोगेन रक्ति- मादिदर्शनात्तद्योगासत्पतिभतगगे लोहिनाधापादको योगविशेषः प्रभवतीनि ·२प्रपाठः निरञ्जनमाम्पसमेतम् । १३ सर्वत्रानुप्रयम् । एवं च कोशेन योगेन कीदृशी शक्तिर्योज्यानामुपादाने संचरति कार्यलिङ्गेन तद्भवेपण बाह्यविज्ञानसोपानमित्यवधयम् ||३०|| तद्भिर्विपरिणामिनो गुणाः ॥ ३१ ॥ तद्भिरिति । तद्भिस्ताभिः शक्तिभिच्छान्दसत्वान्नाकारः । तथाचोक्तं छन्दोवत्सूत्राणि कवयः कुर्वन्तीति । गुणाः प्रकृतिस्थाः । विपरिणामिन: सदृशवया विसदृशतया च परिणामशीलाः । एतेन शक्तिस्फूर्तिद्वारैव गुणानों कारणता भ्रमिणा दण्डस्येव साम्यावस्थायां तु न कारणवेति सूचितम् ॥३१॥ तत्राविद्यायाः शक्तिद्यमाह- द्वे मोहिन्याः ॥ ३२॥ दे इति। वे शक्ती आचरणविक्षेपरूपे । तत्राऽऽवरणशक्तिर्वस्तुस्वरूपमाणोति विक्षेपशक्तिस्तु ब्रह्माण्डान्त जगदाविर्भावपति । तदुक्तम्-विक्षेपशक्तिलि. गादि ब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेदिति ॥ ३२ ॥ तत्राऽऽहतेरपि दैविध्यमाह- आवृती चासत्त्वाभानभेदात् ॥ ३३ ॥ आवृती चेति। तत्रैतन्नास्तीत्यसत्त्वावरणं, तन्न भातीत्यभानावरणम् ॥३३॥ कुतस्तनित्तिरित्याह- द्विकादेकस्यान्तर्धिर्विष्णौ ॥ ३४ ॥ द्विकादिति । द्विकाच्छ्वणमननरूपसाधनद्रपात् । विष्णौ परमात्मनि । एक- स्यासचावरणस्यान्तधिस्तिरोधानम् ॥ ३४ ॥ शेपादन्यस्य ॥ ३५॥ शेषादिति।शेपानिदिध्यासनादन्यस्यामानावरणस्यान्वर्षिरित्यनुपगमा३५॥ कर्मापीतेर्विक्षेपस्य ।। ३६ ।। कर्मेति । कर्मापीतेः पारब्धसंक्षपात् । विक्षेपस्यान्तधिरित्यर्थः । तथा चाऽऽत्मविदामावरणशक्तिमदज्ञानविरहेऽपि प्रारब्धक्षयपर्यन्तं विक्षेपशक्ति- मदज्ञानं तिष्ठतीति सर्व मुस्थम् ।। ३६ ॥ प्रतिद्वंद्वाद्ध प्रारम्भाः ॥ ३७॥ इति प्रतिपाठे द्वितीयः प्रपाठः ॥ प्रतीति । प्रतिद्वदं गुणानां गुणान्तरस्याभिभवाय व्यापारविशेषः । तस्मादेव मारम्माः कार्यनिचया जायन्त इत्यर्थः । तया च-एकस्याः

·[प्रकृति
१४
सिद्धान्तदर्शन-
रक्तरपरा निमित्य विमृम्भमाणापा एनालिमिदं जायते । एतेन भां
इंदरिना किमपि कार्यमुत्पत्तुं नाईतीत्यपि मूचितम् ।। ३७ ।।
इति प्रतिपाठे द्वितीया प्रपाठः।
अथ तृतीयः प्रपाः ।
न खलु मपश्चऽस्मिनुपादानस्य परिणामिनो विवर्तिनय विज्ञानमन्तर
पस्नुस्वरूपं सद्धर्मादिकं च सुस्पक्तं भवितुमईतीति तदुपादानद्वयं श्रुतिविदर
भवसिद्ध पिस्तरेणाभिषाप संपत्ति सृष्टिमकार दर्शपनाह-
प्रकृतेसिजगत् ॥ ॥
-
नाम सूक्ष्मरूपं चाबेन्द्रियनिरपेक्षान्तरिन्दिपप्राचं स्वमस्थानीयम् । तृतीय
स्वराख्यं कारणरूपं सर्वेन्द्रियनिरपेक्षाज्ञानव्यापारग्रामं सुपप्तिस्थानीयम्
सचिन्तायास्तु क्रमास्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरत्वं योध्यम् ॥ १॥
कारणादिक्रमेण जगदुत्पत्ति दर्शयति-
सत्त्वाव्यक्तम् ॥२॥
सत्वादिति । सत्तात्मकृतेः सत्त्वगुणोद्रेकादव्यक्तं तदाख्यावरणशक्तिः
कर्तृरूपाऽऽसीदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः सा पुनर्विकृति प्राप्य सचोदिक्त्या:-
व्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीदिति । अत्र जडमप्यन्यक्ताख्यमावरणं वस्तुस्वरूप
माऽऽवृणोति काचकुम्भवदित्यवधेयम् ॥२॥
रजसो महत् ॥ ३॥
रजस इति । रजसो रजोगुणोदेकानदाख्यविक्षेपशक्तिः करणरूपाऽऽसी
दित्यर्थः । तथा च श्रुति:--ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो रजोद्रिक्ता महदाख्या
विक्षेपशक्तिरासीदिति ॥ ३ ॥
तमसोऽहंकारः॥ ४॥
तमस इति । तमसस्तमोगुणोद्रकाद। अहंकारस्तदास्पस्थूलशक्तिरुपादा.
नरूपाऽऽसीदित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षपशक्तितस्त-
मउद्विक्त्याऽहंकाराभिधा स्थूलशक्तिरासीत् । इति । एप एवं प्रबलतमस्क-
स्वान्मूलाहानतयाऽभिहितस्थूलसूक्ष्मयोः कारणत्वात्कारणदेश्च ।। एवं तदानी
तेषु क्रमाजानेच्छात्रियाः शक्तिरूपा एव जायन्ते ॥ ४ ॥

·१३ प्रपाठः] निरसनभाष्यसमेतम्। तस्मात्पञ्चतन्मात्राणि तन्तुवत् ॥ ५॥ तस्मादिति । तस्मादहंकारात्पञ्चतन्मात्राणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्यतन्मा. त्राणि क्रमादजायन्त तन्तुवदूर्णनाभसूत्रवत् । कार्पासादिसूत्रबद्वा । तथा हि श्रूयते–'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः आकाशाद्वायुः। वायोरमिः। अमेरापः।अयः पृथिवी' इति । अत्र श्रुतावाकाशादिपदेन तन्मात्राण्युच्यन्ते सूक्ष्मतन्मात्राणि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयतेति श्रुतिशेषात्तदानीं तेपामपञ्ची- तत्वाच ॥५॥ व्यञ्जन्ति पुनर्गुणाः ॥६॥ व्यञ्जन्तीति । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि पुनरुत्पद्यमानेषु व्यञ्जन्ति विशेषण सन्ते । तथा च श्रुति:-'तानि पञ्च तन्मात्राणि त्रिगुणानि भवन्ति' इति । यथा क्ष्मे तथा पुनरपि स्थूले प्रतिभान्तीति बोध्यम् । तथा च गुणानां कार्येषु नः कार्यान्तरोत्पादकसंनिवेशविशेषो जायते ॥ ६ ॥ कारणजगदभिधाय सूक्ष्मजगदुत्पत्तिप्रकारमाह- सत्त्वज्यंशसमप्टेरन्तःकरणं पटवत् ॥ ७ ॥ सत्तेति । सत्वयंशसमष्टेः पञ्चतन्मात्रेपु जम्भमाणानां सत्त्वगुणानामंशत्रयमे. लनादन्तःकरणमन्तरिन्द्रियं पटवद्यथा तन्तयः समेत्य पट रूपा भवन्ति तद्वदना- यतेत्यर्थः । तथा च श्रुति:-स तेपां सत्वांशं चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः पञ्चत्यात्मकमन्तःकरणमसजदिति ॥ ७ ॥ तन्नामभेदमाह- बुद्धिमनोनाम वृत्तिवैचित्र्यात् ॥ ८॥ बुद्धीति । कुतो वृत्तिचिच्यात् । निश्चयरूपादिवृत्तेबिभिन्नत्वादिसर्थः। तया । च निययात्मिकया वृत्या बुद्धि।। बुद्धिरप्यभिपानात्मिकपाऽहंकारः । एवं संश- । यविका संकल्पाघात्मिकया मनो मनथ स्मरणात्मिकयाऽनुसंधानात्मिकया वा सरया चित्तं भवति । तदुक्तं च- मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तं करणमान्तरम् । संशयो निचयो गर्वः स्मरणमि(गचे)ति वृत्तयः । बुद्धितो हि ततो चिरिच्छादिरवभासते ॥ इति । वृत्तिवैचित्र्यं च स्थानभेदाचन च मनसः स्यानं भ्रूमध्यं चित्तस्य तदुपर्यः इंकारस्य तदुपरि युद्धस्तदुपरीति मनिपत्तन्यम् । इत्यमन्तःकरणस्य ·१ प्रतिपाठे- १६ सिद्धान्तदर्शन- तमोरना पापरपादेव माणिनां लौकिकम निः समायो या पनते सत्ता पिपातु तदामोत्सवधेयम् ॥८॥ धीन्द्रियाण्येककांशष्यः ॥ ९ ॥ घीति । एकाशिभ्यः पश्चतन्मात्राणामन्तःकरणघटसी भूतांशेतासांभ भ्यो धीन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रिपाणि श्रोत्रादीनि प्रमादनायन्त । यथा शन्दा शाळांनं सशंशाचम्पांशाधन रसाशासना, गन्यांशावामिति । तथा च श्रुतिः स तेषां सचतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियममनन् ' इति । तस्माते. स्तैरेवेन्द्रिपैया शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः प्रामाद्वर्तन्ते । एवं च श्रीव्यतिरि- तं कर्णशप्फुल्पवच्छिन्नं नभोदेशाश्रयं शब्दग्रहणशक्तिमदिन्द्रियं श्रोग्रेन्द्रिप- पिति तल्लक्षणम् । एवं सगादावनम् ॥ ९॥ रजस्व्यंशसमष्टेः प्राणः ॥ १० ॥ रज इति । रजस्व्यंशसमोः पश्चतन्मात्रेषु जृम्भमाणरनोंशपमेलनात्माण. स्तन्नामाऽन्तर्वायर्भवति । तथा च श्रुति:- स पञ्चभूतानां रजोशं चतुर्घा कृत्वा भागत्रयात्पश्चत्यात्मकं माणमस्जद' इति । तस्य च स्थानभेदाकियाभेदाच नामभेदो यथा- इदि माणो गुदेऽपाना समानो नाभिदेशगः। जदान: कण्ठदेशस्यो व्यानः सर्वशरीरगः ।। उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मस्तून्मीलने स्मृतः । छकरस्तु श्रुति ज्ञेयो देवदत्तो विजम्भणे॥ न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः। गुणविशेपोन्मीलनात्स्थानविशेपे गतिरपि यथा- नाभिकण्ठभूमध्यान्तं माणः संचरते क्रमात् । वमोरजःसत्त्वोद्रेकानिस्वैगुण्ये तदूर्वभाक् ।। इति । प्राणवाबोपादानभेदात् । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । खं वायुः' इति श्रुतौ पृथनिर्देशाचोभयोभेदेऽपि यातीत्ययस्यात्सागस्य वाता. त्पृथगननुभवाचापृथगुपन्यासोऽपि द्रष्टव्यः ॥१०॥ कर्मेन्द्रियाण्येकांशेयः ॥ ११ ॥ कर्मेति । एकैकांशेभ्यः पञ्चतन्मात्राणां माणघटकी भूतांशेतररनौशेभ्यः कर्मेन्द्रियाणि वागादीनि क्रमादनायन्त । यथा शब्दांशाद्वाक्, स्पर्शाशात्पाणी रूपांशात्पादो रसांशात्पायुर्गन्धांशादुपस्थ इति । तथा च श्रुतिः 'स तेपा तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियमसृजत् ' इति । यया ·.. ३प्रपाठ:] निरजनभवप्यसमेतम्। १७ कर्मेन्द्रियाणि पाक्पाणी पादपायुध्वजानि च । चाक्यादानविहरणोत्सर्गरतानि वृत्तयः ॥ इति । एवं च वाग्व्यतिरिक्तं वागाश्रयमष्टस्यानवति शन्दोचारणशक्तिमदिन्द्रियं वागिन्द्रियमिति तल्लक्षणम् । एवं पाण्यादाबृह्यम् ।। ११ ॥ परिणामीन्युभानि ॥ १२ ॥ परीति । उभानि, अन्तर्वास्यन्द्रियाणि परिणामीनि परिणामशीलानि । तत्र च निरोधव्युत्थानाभ्यामन्तरिन्द्रियाणि व्युत्थानेनैव वालेन्द्रियाणीति॥ १२ ॥ परिणामाकारं निर्दिशति- ज्ञानच्छाकियास्ते ॥१३॥ ज्ञानेति । ते परिणामा ज्ञानादिरूपाः । तथा च श्रुतिः 'कामः संकल्पो विचिकित्सा धृतिरधृति-धीरेतत्सर्वमन एव' इति । ज्ञानपिहाथ कारत्तिः। इच्छा, एतज्जायतामितित्तिरूपा, क्रिया परिस्पन्दादिव्यापारलक्षणा, विवे- कादिव निरोधशक्त्यैव जायत एवमन्याश्चान्तर्दृत्तपो यथायथपनुप्सर्तव्पामा१३।। स्वपन्ति स्फुरन्ति च ॥ १४ ॥ स्वपन्तीति । जायमानास्ते ज्ञानाचाः स्वपन्ति सूक्ष्मरूपत्वेनास्फुटतामामु. चन्ति । स्फुरन्ति समये प्रकाशन्ते । अम स्वापः संस्कारः ॥ १५ ॥ संस्कारः स्मृतिलेशहेतुर्वासना ॥ १५॥ संस्कार इति । स्मृतिर्वल्पमाणा, क्लेशा अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः। तेषां हेतुर्यः संस्कारयेतोगुणानां संनिवेशविशेषः स वासनाख्य इत्यर्थः । विपाकहेतुरदृष्टम् ॥ १६॥ विपाकेति।विपाका जात्यायुर्मोगास्त्रद्धेतुर्यः संस्कारस्तइदृष्टं नामेत्यर्थः॥१६॥ ग्रन्थेनान्तर्जालवदातवम् ॥ १७ ॥ ग्रन्थेनेति अन्येन संस्काराणां रचनाविशेपेण । अन्तरन्न करणं जालबद्य- था सूत्राणां मिथः संनिधेशेन जायमानं मत्स्यनाल लूनाजालं वा तददाततं विस्तृतं वती इत्ययः।। १७ ॥ ज्ञानक्रियावष्टम्नानामन्यतमवत् ॥ १८ ॥ सामेति । अनावष्टम्भो ज्ञानक्रिययोरवरोधोऽन्यतमवत्कचिज्ञानयत्कचि. क्रियायत्कचिदवयम्भवदित्यर्थः । अत्र ज्ञानक्रियाभ्यां प्रतिलोमानुलोमयोरू.

·.. १८ सिद्धान्तदर्शनं [१ प्रतिपाठ- धिःस्रोतसोर्चा वृत्तोः परिग्रहः । यदाऽन्तःकरणपष्टम्भशक्तिमत्तदेव निद्राविर्भावः । एतेन च्यापारशक्तिर्गुणानामवेति प्रपतव्यम् ॥ १८ ॥ निर्मनस्के साराभिव्यक्तिः ।। १९॥ निरिति । निर्मनस्त मनोव्यापारशून्येऽन्तःकरणे साराभिव्यक्तिर्वस्तुस्थि. राशाविर्भावः । तथा च । यदाऽन्तःकरणं युद्धिरूपतामादधानं व्याप्रियते तदेव तत्र साराभिव्यक्तिः । यदि पुनर्मनोलयतया परिणमते ताई विषपवि- कल्पेन व्याप्रियमाणत्यात्तत्र तदभिव्यक्तिर्न भवतीति भावः ॥ १९ ॥ ऊर्य लोकानुभवस्थान निर्वक्ति- चूपरि भुवः स्वः ॥ २० ॥ भूपरीति ध्रुवोरुपरि भुवर्लोकः सूक्ष्मः प्रपञ्चस्तदुपरि खलीका कारणमपञ्च- स्तत्रैव ध्यानयोगेन माणैः सह विराजमानस्य दुःखानपच्छेदकीभूतशरीराव- च्छिन्नसुखमिति । अत एवोक्तम्- प्राणैः सह यदा चेतो ध्रुवोरुपरि राजति । स्वहितं विश्वतत्वं च तदैव स्फुरति स्वतः ॥ इति । तथा चान्त:करणं धूमध्ये विलसत्स्थूलाभिमानि तदुपरिलिडाभिमानि तदुपरि कारणाभिमानि तत्रैव सत्त्वस्य परमोत्क ब्रह्मात्मैक्याभिमानीत्यप्य. वधेयम् । तत्र च स्थूलाङ्गाभिमानवेलायां लिङ्गाप्रवृत्तिपि क्रोधहिंसादिः पीनाग. माक्रामति । रजस्तमोजत्वेनाधःस्रोतस्कत्वात् । यद्यपि जीवो जाग्रदादिषु कमात्रिजगत्सु विहरति तथाऽपि नासौ कृतार्थः स्वेच्छया तदनहत्वात् । गुणप्रावल्येन परिच्छेद्यत्वाच । यः पुनः स्वोपाधिपारतव्यविरहेण भोगा- यतनमनपेक्ष्य मूक्ष्मे कारणं च जगति यदृच्छया वितुं शक्नोति तस्यैव सर्वार्थमिद्धिरुनत्ययधिश्च जायते नान्यस्येति रहस्यम् । तथा च भुवलों- कायर्लोकयोवहिरिन्द्रियग्राह्यत्वाभावात्तत्र स्थूलदेहमनपेक्ष्प स्वेच्छया गमनं पागाधीनं तदेहान्ते तु केवलादृष्टपरतन्त्रमिति !! २० ॥ पराश्चान्दुक्त्सान्युभावन्ति ॥ २१ ॥ परेति । परा प्रातिलोम्पेनाश्चितुं गन्तुं शीलमेपो तानि पराश्चि, निसर्गा. अहिप्पयणानि । इन्दुवत्स्वच्छानि, उभावन्ति प्रत्यम्परागावर्तनशक्तिमन्ति खानि ज्ञानेन्द्रियाणि जायन्त इत्यर्थः । पराशीयनेन खानां नैसर्गिकशक्ति- ·४ प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । दर्शिता । अत एव श्रूयते--पराचि खानि व्यतृणत्स्वयंभुस्तस्मात्पराक्प. श्यति नान्तरात्मन् । कश्चिदीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदात्तचक्षुरमृतत्वमिच्छनिति । तथा च । ययेन्दुरमायां भूव्यस्तमुखः पौर्णमास्यां तु तदभिमुखस्तद्वत्सानि नैसर्गिकरजोवृत्तौ बाहर्मुखानि सत्त्ववृत्ती पुनरात्मोन्मुखानीति भावः ॥ २१ ॥ जन्यमुखस्वरूपमाह-- चिदुद्वृत्ती सुखम् ॥ २२ ॥ चिदिति उवृत्तावन्तमुखपरिणामे भासमाना चित्सुखं नामेत्यर्थः। तथा चोवृत्तौ चित्स्वरूप स्वानुकूलतया भासमानत्वात्सुखमिति भावः । किं तु वृत्तिचितो दामानात्तवृत्तिरेव सुखमिति लोकव्यवहारः ॥ २२ ॥ दुःखमन्यत्यातिकूल्यात् ॥ २३ ॥ दुःसानिवि । अन्यबाह्याभिमुखायां वृत्तौ चित्स्वरूपं मातिकूल्यादात्मनः मतिकूलत्वादेव दुःसमित्यर्थः । पातिकल्प तु बाधनया जृम्भमाणत्वादिति वोध्यम् ॥ २३ ॥ प्रलयो मोहः ॥ २४ ॥ इति प्रक्रतिपाठे तृतीयः प्रपाठः ॥ ३॥ मलयेति । प्रलयो लिङ्गदेहवृत्तीनाम् । अन्ताकरणस्य कारणावस्थानमिति यावत् । स चात्र सुपप्तिमूच्छन्पितररूपः । तत्र सुपुप्तौ लयो नैसर्गिको पूछीयां तु व्याहृतिहेतुको मृतिस्तु मीवदाति तदानी लिङ्गस्थस्य स्थूला- इसंपर्कविरदेण वाह्यज्ञानविलयात् ।। २४ ।। इति प्रकृतिपाठे तृतीयः पाठः ॥ ३॥ अथ चतुर्थः प्रपाठः। सूक्ष्मभूतान्यपञ्चीकृतकार्याणि चोक्त्वा पुनः पञ्चीकृतान्याह- तमोभ्यः पञ्चीलत्या पञ्च ॥ १ ॥ तमोभ्य इति । तमोभ्यस्तमोशविशेपसमप्टेः पञ्चीकृत्या पश्चीकरणेन पञ्च महाभूतानि व्योमादीन्यजायन्त । पञ्चीकरणं चोक्तम् - शब्दादीनि द्विधा कृला चतुर्धा पुनरादिमम् । स्वस्येतरद्वितीयांशैर्योजनात्पञ्च पञ्च ते ॥ इति । तथा चैकस्याटांशाः परेपां तु चतुर्णा द्वौ द्वावंशी मिलित्वा पञ्चीकृतानि भवन्तीति भावः । तत्र च पूर्वपूर्वेण सहोचरोत्तरस्य संपर्कबिशेपोऽस्ति ·- २० सिद्धान्तदर्शन [१ प्रतिपाट- यदादीनां पूर्वप्मान्ततिवारपरपरस्येति मन्तव्यम् । पभीकरणोत्तर तु स्पोनि विमृम्भमाणपसण्टं सत्स्वरूपमवकाशादित्वन कल्प्यते । चिदानन्द गोस्नु सप्र भानं नास्ति समाप्राधान्येन जाव्याधिस्यात् ॥ १॥ घारादिनापताथै पुनराह- त्रिवृत्त्या त्रीणि पुनः ॥ २॥ प्रिदिति प्रिवृत्तल्या प्रिवृत्करणेन प्रीणि तेजोजलशितिनामानि भूतानि पुनः स्यूलम्पाणि जायन्ते । प्रियकरणं च- 'द्विधा सित्यम्युतेजासि कृत्वाऽऽघांध पुनदिधा। स्वस्वेतरद्वितीयांशेर्योजनाते प्रपनमः । इत्युक्तम् ॥ तथा हि श्रूयते-तासां प्रिवृतं प्रितमेकैकामकरोदिति । तथा च सत्पेक. स्याटांशाः परयोस्तु द्वयोयत्वारयत्वारोंऽशा मिलित्वा मित्कतानि भवन्तीति भाषः। एवं च तंतद्भागयोः पुनः संश्लेपन्यूनाधिकत्वाभ्यां त्रिवृत्कतानि बहुधा जापन्ते । तथाचोक्तं- पुनमित्कृताप्यून (1) पियो न्यूनाधिकरवतः। संनिवेशविशेपाच्च स्थूलानि तान्पनेकथा ॥ इति । तानि च तज्जननशक्तनिरुद्धवृत्त्या स्वोपादानभूतसूक्ष्मरूपतामाधातुं शक्नुवन्ति । तच्छक्तेः पुनः स्फुरवृत्या पूर्ववद्भवितुमईन्ति च । तवृत्तिश्च पहिापारेणान्तः प्रक्रियया च जनयितुं शक्येति ॥ २॥ लोहितशलकृष्णवन्ति च ॥३॥ लोहितेति । लोहितलकृष्णवन्ति रजासत्वतमोयुक्तानि त्रीणि क्रमा- द्भवन्तीत्यर्थः। ननु भूतानामन्पोन्यव्यामिश्नत्वे कथमाकाशादिनामानि भवन्तीत्याह-- वैशेष्याचदादः ॥ ४ ॥ वैशेष्यादिति। वैशेप्यास्त्रस्वभावाधिक्याचद्वाद आकाशादिनामोल्लेख एतेन शब्दाधिक्ये सति पञ्चीकृतत्वमित्याकाशलक्षणम् । एवं वाय्वादरपि वोध्यम्॥४॥ अथ पञ्चानां पञ्चान्तकमाभिव्यक्तिः ॥५॥ अयेति । अथ पधीकरणाद्यनन्तरं पञ्चानां शब्दादीनां पश्चान्तकमाभि. व्यक्तिः । पमान्तक्रमणकद्वित्रिचतुःपञ्चेति क्रमेणाभिव्यक्तिविशेषेणाऽऽविर्भावो व्योमादिषु भवतीत्यर्थः । तथा च गुणतकार्ययोयोगवैचित्र्येण पञ्चीकृतात्रि वृत्कृतादा प्रपञ्चाच्छब्दादयो व्यञ्जन्ति । तत्राय नविशेष:- ·४ प्रपाठः) निरञ्जनभाप्यसेमतम् । २१ न्योन्नि प्रतिध्वनिः शन्दो वीसिवीसीति मारुते । अनुष्णशीतल: स्पर्शो वहौ भुगुभाध्वनिः ॥ उष्णस्पर्शो रक्तरूपमप्सु चुलचुलुम्वनिः । शीतस्पर्शः शुक्लरूपं रसस्तु मधुरस्तथा ॥ क्षिती कडपटादि शब्दः पर्शस्त्वकोमलः । नीलरूपं रसस्ता मधुरादिरनेकपा ।। सुरभिपूतिगन्धौ द्वावेते निसर्गना गुणाः । श्वेतत्वं शीतलत्वं च यचन्द्रमसि भासते ।। तत्तत्र सलिलांशस्य मिश्रस्य प्रबलत्वतः । दिङ्मात्रमिदमत्रोक्तं स्वधर्म जडवस्तप । अन्यदप्यनुसंधेयं मनीपिभिः स्वसंविदा ॥ इति । यत्तु केचित्तेजसो रूपं शुक्लभास्वरमिति मलन्ति तत्मत्यक्षविरोधायदग्ने- रोहितं रूपं तेजसस्तद्वं यच्छक्लं तदपां, यत्कृष्णं तदन्यस्येति श्रुतिविरोधाच मनस्विभिरेक्षणीयम् । ननु शान्दाधुपादानकानामाकाशादीनां शब्दादयः कर प्रतिक्षणं नानुभूयन्ते संनिकृष्टानां मृन्मयादीनां मृदादिवदितिचेन्न व्योमादिगतानां शब्दादीनां कर्मादिगतशब्दादिभिरेकीभूतत्वेन भेदाभानात् । यदा पनस्तेपा प्रतिघातादिभिः कर्णादिगतेभ्यो भिन्नतयाऽवभासनं तदेवा:- नुभूतिस्तेषामित्यवधेयम् । तथा च । शब्दादीनामभिघाताद्युत्पन्नशस्त्या वह्निना क्षीरवत्पञ्चीकृतेषु विक्षोभमाणानां पुनः प्रसारणेनैव कर्णादिसंपर्कान्द्राह्यतेति भाव्यम् ॥५॥ संनिवेशादण्डानि ॥६॥ समिति । संनिवेशान्महाभूताना भागसंश्लेपविशेपादण्डानि ब्रह्माण्डानी- मान्यजायन्त । तथाच पैगलश्रुतिः-जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय सुक्ष्मतन्मा- आणि स्थूली कर्तुं सोऽकामपत सृष्टिपरिमितानि भूतान्येकमेकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चपञ्चधा संयोज्य पञ्चीकृतभूत. रनन्तकोटिप्रमाण्डानि तत्तदण्डोचितचतुर्दशभुवनानि तत्तापनोचितस्थूलश- रीराण्यसृजदिति । एतेन त्रिवृत्करणमप्याख्यातमन्यथा बाह्यान्तर्गतानां तेन:- प्रभृतीनां स्फुटतानुपयोगेन व्यवहारानहता स्यात् । एतेपामेव संयोगविभाग: धर्मादिमत्परमाणुरूपाणां शक्तिविशेपाविर्भावाद्विश्ववैचित्र्याणि जायन्ते । अत एव पुराणं वरूप्यात्प्रधानस्य परिणामोऽयमद्धत इति । तत्र च पञ्ची. करणान्ता सृष्टिरीशस्यैव । ततः परं तु जीवस्यापीति गवेषणीयम् ।

·प्राविडे- २२ सिद्धान्तदर्शन- न पास्प परमाणुरेवाऽऽरम्भको न पुनस्तत्मकतिरभ्युपगम्योत कणभक्षा पादानं युनामिति या, संयोगस्याच्याप्यमित्वन तस्मिनिरवयर सदसंभवात् । यत्सगुणं समिपं या सदनित्यं पटादिवदित्यादिव्पाप्य परमा. शानामनित्यत्वावगमात्मागुतभुतिस्मृतिपुराणोक्तिविरोधाप । एतदुक्तं भवति- मागे प्राप्तवाऽऽसीमणो मूलमकतिर्पलमातेरव्यक्तमव्यक्तान्महन्महतोऽहंका- रोऽहंकारापातन्माप्राणि पनतम्पाः सन्द्रियाणि माणाः पश्चपदा- भूतानि च पश्चमहा तेभ्योऽखिलं जगदिति । अप्रायं निष्कर्षः- प्रकृत्युन्मीलनं कालो जन्योत्पत्यादिहेतुतः । दूरान्तादिधीहेतुत्वादवकाशो दिगुरुयते ।। माच्यादिनामिकाऽप्येपा व्यक्तिर्जातिमती स्मृता । गुणानामाकृतिर्वाऽपि संस्थान जातिकच्यते । भवत्येवं वृत्तिरिच्छा वृत्तिः कार्योन्मुखी कृतिः । निवृत्तिरन्तरास्या चेत्मवृत्तिहिरपिका ॥ प्रतिहता प्रतिवेलोध इति च भण्यते । भीतिमतिकूलश्वेतोविकारो द्वेप उच्यते । इच्छाविरोधिनी रत्तिः सैव द्वेपो निगद्यते ॥ या योगध्वंसकच्छक्तिरसा विभागनापिका । पतनाधनकूला या शक्तिर्गुरुत्वमुच्यते ॥ प्रतातिभदेकृच्छाक्तः परिणामादिरीरिता । सत्ताविरोधिनी शक्तिरभावनामिकोच्यते ।। तथाऽन्येऽपि पदार्या ये काणादन्यायसंमताः। तेऽपि त्रिगुणतत्कार्यरूपा हि तत्तदाख्यया ।। लोकैपवहियमाणा वेदितव्या यथाययम् । शक्तियोधं विना कुत्र वस्तुनिरूपणे क्षमः ॥ तत्तत्वं पत्ति चेत्सर्वे मावा स्युः करगार सयम् ॥ ७ ॥ गुणगुणियां दो प्रारम्भौ ॥ ७ ॥ गुणेति । इह खलु प्रपञ्चेपु द्विविधाः परिणामा गुणपरिणामा गाण. परिणामाव । तत्राऽऽद्या अव्यक्तमहदहंकारपञ्चतन्मात्रसन्द्रियमाणाया द्वितीया अपश्चीकरणगुणपञ्ची कृताद्या सर्वत्र परिणाम एव वेगक्रियाकर्ष. णादिनामा भवति । स च पञ्चीकृते विजृम्भमाणस्त्रिवृत्कृतेऽपि कार्यलि. हैनानुभूयते सर्वत्र स्वातन्त्र्येण व्याभियते च । सत्त्वसमष्टिपरिणामरू.

·४ प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । २३ पान्तःकरणे पुनर्ज़म्भमाणस्य सत्वादेः परिणामभेदो ज्ञानेच्छा।पादिरूपो जायते । गुणव्यासत्ति काचनापौरुषेयहेतुना काचन वा पुरुषी. यकृतिभेदेन पञ्चीकृतादौ जापमाना विचित्रव्यापारवत्तया भुवि भासते । अत एव पुरा ज्योतिषिकैर्विनिर्णीता चलिष्णविशेषाणां माध्याकर्षणी मात. ण्डस्थग्रहाकर्पणी च साधु संगच्छते । तेजोजगति तु संपर्कजा रजःपरिणतिर. पञ्चीकृता तरसा विलसन्ती स्वाश्रयस्य कस्याप्ययस्कान्तादिधर्म, यम्रयोगाव- धार्य जनयति । एतद्विद्या पुनः शाक्तयी गौणायनी भौवसी चाभिहिता । अनयैव चुंबकीयवार्ताद्याविर्भावोऽपि भाव्यः । यथाऽऽहु:- गुणवृत्तिरसंभूय संभूय चोपजायते । रजःसमष्टिश्चपला भूनसंपर्कतोऽसुवत् । यथेन्द्रियगणो लिङ्गैर्यवस्थ एव दीव्यति । गुणस्यान्यविकारोऽपि यत्रेणैव विचित्रकृत् ॥ इति । गुणिपरिणामश्च सर्वत्र गुणजम्भणेनैव जायते । एवमन्यत्सर्वं स्वसंविदाऽनु. संधेयम् ॥७॥ वीजशक्तिर्विस्फुरन्ती त्रिवृत्कृत्या चिनोत्यणीयसः ॥ ८॥ चीजेति । वीजशक्तिगुणात्मका जन्यानामुपादानभूता विस्फुरन्ती वायचि. रादियोगेन संनिवेशरूपतामामुवती । अणीयसः सूक्ष्मांशपुञ्जानिवृत्कृत्या पञ्चीकृतेभ्यः प्रपञ्चेभ्यस्त्रिवृत्करणेन चिनोति तत्तदाकारं संनिवेशयतीत्यर्थः । तत्र च माणिनामन्नोपजीवित्वादन्नमेवाऽऽदिवीजं तदङ्गानामिति प्राकृत. सर्गः * ॥८॥ जन्तूनामिहोत्पन्नानामपि प्रकृतिभेदोपचयात्समृद्धिरसमृद्धिा भवितुमर्ह- तीति प्रपञ्चयन्नाह- मूर्धनीनविपरिणामः प्रकृतिपूर्तेः कीटवत् ॥ ९॥ गर्धनीनति । गर्दनीनविपरिणामो मूर्धनीनानां श्रीर्पस्थपत्राणां विपरि- णामो विकृत्यन्तरोत्पत्तिः । कुतः प्रकृतिपूर्तेरवस्थान्तरोत्पादकशक्तेः पूर- णात्कीटवस्कीटस्येव तैलपादेर्भपरदष्टस्य । तथा च चिन्ताभेदेन कालभे. देन सदादिभेदेन वा क्रमशः प्रकृतिविशेषोपचयान्सूर्थनीनविपरिणामेन कायेन्द्रियविकारापादकेन जात्यन्तरमुत्पद्यते वल्मीक्यादीनां तु नातु मकृ. तिपूर्त्या पक्षोद्गमादिदर्शनादन्यथाऽपि विकृतिः संभवति प्राणिनामित्यवधे. यम् । तया च योगसूत्रं "जात्यन्तरपरिणामः प्रकृलापूराव " इति । अत * अत्र प्राकृतसटि यसटिस्तत्प्रक्रिया च कातिके द्रष्टव्या ।

·[प्रतिगटे- २४ सिद्धान्तदर्शनं- एर डण्डमम्प पिले युण्डलीहत्यारस्थितस्य कालोदेन युण्डलसंटेप माप्त स्थलांतारमाप्तिरिति शुनम । एतेन समाधिनादपि मूर्धनीन- भेदादशानामन्यथाभागे भवितुमईतीत्यपि सचितम् । एवं च सति नन्दी परनपादीनां देवतिर्यक्त्वोपाग्यानमपि संगच्छते । अप्रेदं योध्यम् -- गराधादीनां यत्माएं शान नैपुण्य च नावलोपते तत् तम्मनीनस्य दार. ल्यान्मनुनानामपि सथात्वं घेत्तवावलोक्यतामत एर चिन्ताविकीपणामपि न पायमूर्धनीनमायल्पं तावद्ध्यानधारा न संभवेदिति ॥९॥ माणियविध्पमाह- द्विधाऽसुमन्तः क्रमझैतरवीजाभ्याम् ॥१०॥ विषेति । असमन्तः माणिनः मद्धतरवीनाभ्यां कमोन्नतिकमावनल्यो। शक्तिविशपाभ्याम् । तनाऽऽयस्य पाल्पं भोगभूपी, द्वितीयस्य तु कर्मभूमी द्रएव्यम् । अत्र च मनुजेषु ये क्रमद्धिचीजिनस्तेषां भागवनति च प्रमावनतिती. जिनस्तेपा मागुनतिरनुमीयतां वियति पिंगानामियो/धोगामिनाम् । वैदि- कानुष्ठानातु शक्यतेऽन्यथयितुमिन्दुगत्या सरिदिव वीजशक्तिरिति भारते वेदस. माचारः। (क)॥१०॥ तद्वतोर्युगानि व्यस्तैककमान्याम् ॥ ११ ॥ तद्वतोरिति । सद्वतोः क्रपीतरवीजवतोय॑स्तैकक्रमाभ्या व्युत्क्रमानुक्र. माभ्यां युगानि सत्य नेताद्वापारकलिसंशकानि प्रतिभान्तीत्यर्थः । तथा च क्रमोन्नतिथी जिनां कल्यादिसत्यान्तानि क्रमावनतिशीजिना तु सत्यादिकल्य- न्तानि युगानि वर्तन्ते ॥११॥ तगापि माणिप्रकृतचियाज्जात्यादेर्नानात्वमाह- गणेत्यो भेदो जातिक्रियाकालानाम् ॥ १२ ॥ गुणेभ्य इति । गुणेभ्यः सवरजस्तपोभ्यः संनिवेशविशेषापन्नेभ्यो भेदो ना- नात्व केपा जात्यादीनाम् । अत्र जाति ह्मणत्वादिः। यथा शुद्धसत्वेन ब्राह्मणः (क) दुगत्येति । यथा नैसर्गिक्दाक्षिणात्यतया प्रवहमाणाऽपि मुरसारचन्दमसो गतिभेदेन पयोधिविक्षोभात्युनरुत्तरस्या यहति तथा कर्मभूभयानां निभ्राभिरविरपि वितनदा वैदिकानुसरण- न तदीयसत्वगणविक्षोभात्प्रन्यावतते । तदुक्क योगभाष्ये चित्तनदी नामाभयतोवाहिनी भवति ६ ल्याणाय दहात पापाय चेति । अत एवात तत्वदशिनि -कर्मभूमान न्यस्त दिव्यशानफ्लस्य यत् । बाज तरि सुम्लानमसेकाहितिवारिण इति । तथा च वैदिकानुष्ठानाज यमानेर शाकवि शोषण विरुद्धशमत्यभिमवादा मोप्रति रतनन्मिनामि युपपनम् । सा च कर्मभूमितो विशिष्यते विरोधिशक्त्यभिभवेन जायमानत्वान्मासरोटिकाद्युपमागेनोपवीयमानाच्छरीरबलानियुध्य नियुध्य जायमान यदलं तदिवेति सिद्धा तशातकम् ।

·१ प्रपाठ: ] निरक्षनभाष्यसमेतम् । सत्वाश्रयरामाधान्पेन क्षत्रियः। तमोगुणाश्रयरज पाधान्येन वैश्यः रनो. गुणाभयतमामाधान्येन शूद्रो जायते । एतदेव भन्निाऽऽह श्रुति:-ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीवाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्या शूद्रो अजायरोति । व्यक्तमाह स्मृतिः-चातुर्वर्ण मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । एवं ब्राह्मणा- दिपु सत्त्वादीनां संग्रामो गुणविशेपेण सह नसनिको जायते । यथाऽऽहु:- सचस्य रजसा द्वंद्वं सत्त्वेन रजसस्तथा । रजसस्तमसा सार्ध तमसो रजसा क्रमात् ॥ इति । ते च क्रमात्मशान्त पहामहस्वभावास्तथा तत्र पारलौकिकहिकानुरा. गयो: माधान्यादेवासुरावपि बोदव्यौ । तथा च श्रुतिः-दया ह पाना- पत्या देवाश्चासुराश्च । स्मृतिश्च द्वौ भूवसौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एवं चेति । सत्राऽऽमुगः पुनपहिंसामावल्येन राक्षसोऽप्युच्यते । एवं च लोकानामिह कस्यचिदचवमनि कस्यचित्कुष्पकमणि प्रवृत्तिदर्शनात्कयितश्रुतिस्मृति पाप प्रकृतिसिद्धैव जातिभिदा न काल्पनिकी । सा च भोगभूमावप्यस्ति परंतु तत्र- त्यानां वीजपुरुषस्य तदानींतनविषक भक्त्यस्फ़रणेन तत्र जायमानेषु भूयसा. मेव रजःप्रायल्येन पैदिककर्मानुष्ठानविरहेण च नास्ति ब्राह्मण्यादिपविभाग: कर्मभूवदिति मन्तव्यम् । क्रिया शमशौर्यकृषिसेवादिः । तत्र शमादिर्घाम- णस्य, शौर्यादिः क्षत्रिपस्य, कृष्यादिवेशस्थ, सेवादिः शूद्रस्य । तथा च स्मृतिः- शमो दमस्तपः शौच सान्तिरानवमेव च । झानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म समावजम् ॥ इत्यादि । कालः सत्यादिः । तथा चाऽऽहु:- कालः सत्ताधिका सत्यं त्रेता मोक्तो रजोधकः ।। समाश्रितरजोदीन्तो द्वापरस्तामसः कलिः । धेगे रक्तः पीता कृष्णो वर्णोऽप्येवं युगानुगः ॥ इति ॥१२॥ भावोनाऽनुन्यासम् ॥ १३ ॥ भारवि । अनुन्पासं गुणानां संनिवेशमनतिक्रम्प । भावोद्भा, भाशयोमी. लनम् । तथा च ब्राह्मणादीनां यादृशंनैव गुण वेन्याप्तेन प्रकृतिजायते भावोऽपि सारगेव स्फुरतीति भावः ॥१३॥ नोन्मेपश्चेत्स्ववृत्तेरन्यजातीयाः॥ १४ ॥ नेनि । स्वयत्तेः स्वधर्मस्य गुणविन्यासवशाद्राह्मणस्य शमादः सत्रियस्य शोपदिश्यत्य कृष्पादेः बाप रो बारेमेषः स्फुरणं चेन भनि तरन्पना.

·प्रतिपाद- - २६ सिद्धान्तदर्शन- तीपा भिन्ननातीपास्ते भवन्तीत्यर्थः । तया हि शमाघस्पती शौर्यादिस्फरणं चेताह बमकुलोतानोऽपि त्रिपजातीयः । यदि पुनः शौर्यायस्फूर्ती शमा दिस्फुरणं तहिं क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽपि प्राङ्गणमातीयः । एवं वैश्यशूद्रयोरपि योव्यम् । ब्रह्माकारवृतेः पावल्ये तु विवर्णानामपि ब्राह्मण्यमाह श्रुति- त्तिस्थमपि चाण्डालं तं देवा बामणं पिरिति । अत एव विजृम्भितब्रह्म- वृत्तीना वशिष्ठादिभिः पुनः परीक्षिताना गाधेयस्तादीनां मिननातीयानामपि पुरा ग्राह्मणत्वमलंकृतपासीदिनीतिहासः संगच्छते । एतस्मादपि रहस्पार्या च्छासविरुद्धार्था बहुधा समाधेपाः । एवं च सति प्राणिप्रकृतेर्गुणम पत्येन जास्वपि सचौद्रकाद्भोगभूचराणामप्युरत्या शौचाचारादी प्रवृत्तेर्ना नुपयोगः ॥ १४ ॥ भावो दुरिः ॥ १५॥ भाव इति । भावः स्वभावः पाणिनां जन्मान्तरकृतशुभाशुभसंस्कारो वर्तमानजन्मनि सकार्याभिमुखत्वेनाभिव्यक्तो दुर्नारो वारपितुमशक्यस्तस्य वलीयस्त्वादिति भारः ॥ १५ ॥ इदानी पूर्वमस्थितस्योत्पत्नि वारयति- नासदुत्पयते नृशृङ्गन्यत् ॥ १६॥. नेति । अपदविद्यमानं वस्तु । अत एव भगवानाह-नासतो विद्यते भावो नाभायो विद्यते मत इति ॥ १६ ॥ ननु विद्यमानस्यैव जायमानत्वे कार्यजात जन्मनः माफुत्र तिष्ठतीत्यतस्तस्प कारणरूपतारस्थानं प्रमाणयति- प्रारूतं व्याप्त्यागमाभ्याम् ॥ १७ ॥ माकृतमिति । प्रकृति मोपादान यथा घटस्य मृत्स्ना पटस्य नूलकं तत्र यसति तदाकारतया तिष्ठत्तीनिमाकृतं घटादिकार्थे, जन्मनः प्राइमृदायाकारेण मृदादौ विराजतीति भावः। किंतज्ज्ञापकमित्यपेक्षायामाह-व्याप्त्यागमाभ्यामिति । सत्र व्याप्तिपद्धि यदात्मना यत्र न वर्तते न तत्ततो जायते यथा सिक तापस्तैलमिति । आगमथ । सदेव सौम्पेदमा आसीत्स्वस्मिविलीन सकलं जगदाविर्भावयति प्राणिकर्मवशादेप पदो यत्मसारितस्तद्धीदं तीव्या. कृतमासीन्नामरूपाभामेर व्याक्रियतामौ नामापपिदं रूपमित्यादिश्रुतिः । स्मृतिश्च- आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतार्यविज्ञेयं प्रमुप्तमित्र सर्वतः । इति मन्यादि।

·२७ .. ४. प्रपाठ: निरञ्जनभाष्यसमेतम् । अत एवोक्त वाशिष्ठे- फलपुष्पलतापत्रशाखाविटपमूलवान् । वृक्षवीने यथा वृक्षस्तथेदं ब्रह्मणि स्थितम् ।। इति । तथा च कारणत्वेन जगतामनादित्वं सादित्वं नु कार्यत्वेनेति बोध्यम् । एतेन कार्यकारणयोरुपादेयोपादानयोरनन्यत्वमपि वस्तुतो व्याख्यातम् । तथाहि पटस्वन्तुभ्यो न भिद्यते तद्धर्मत्वात् । अत्र यतो यद्भियते तच. स्य धर्मो न भवति । यथा गोरश्वस्येति । एवं च सदेवाऽऽसीदसदेवाऽऽ. सीदिति श्रुत्यर्थयोर्मापानिमीलनोन्मीलनकालाभ्यामविरुद्धतैव तत्कालयोः क्रमात्मपञ्चस्य सदसत्पदवाच्यघुप्रकृत्याकाराभ्यामेच विराजमानत्वात । तत्रासत्पदस्य नामरूपाभ्यामन्पाकृतमित्यर्यो वा .। ये चात्राल्पदर्शिनः स्वपक्षरक्षणाय शङ्कामपनीय श्रुतिवाक्पस्थं मायाविद्याभकृतिपदमदृष्टादिप- रमिल्याचक्षाणा अभिमन्यन्ते, ते तावदजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां वही: प्रजाः सृजमानां सरूपाः । गुणमयी गुणसाम्याऽनिर्वाच्या मूलप्रकृति- रासीत् । मायां तु प्रकृति, विद्यान्मायिनं तु मद्देश्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु च्याप्त सर्वमिदं जगदित्यादिश्रुत्युक्तानि प्रकृतेरजत्वैकत्वत्रिगुणत्वजगदुपादानत्वा. दीनि नोत्पश्यन्ति । न खलु तस्यां जगन्मातरि तागपार्थाचरणेऽपि तेपाम- वद्यवादमुत्पश्यायः श्रुत्यनुरक्तिविरहेणाजधीत्वात् । ततश्च सर्वेषामेव जगतां परिणाम्युपादानं श्रुतियुक्त्यनुभवसिद्धम् । शून्यारम्भादिनादस्तु स्थितोऽपि न शास्त्रसिद्धान्वितः । यदि च प्रधानकारणवादोऽपि परमार्थतः श्रुतरसंमत एव तथापि लोकदृष्टौ तदभिमतत्वेन मन्वादिमिा परिगृहीतत्वाद्धर्मार्थे ग्रहीतव्यः । परमाण्वादिकारणवादस्तु शुत्यनभिपतत्वादन्यैः कैरपि शिप्टेरपरिगृहीतत्वाच धर्मकर्मणि नोपादेयः ॥ १७ ॥ ननु घटादिकार्यजातं मागुत्पपेर्पदादौ स्थितं चेत्चाई कयं तत्र वनानुभू. यत इत्साह- सतोऽप्यसंप्रयोगः प्रक्षीणत्वात्सान्याज्यवत् ॥ १८॥ सतोऽपीति । सतोऽपि प्रागुत्पत्तः कारणाकारेण तिष्ठतोऽपि कार्यजातस्या- संपयोगचक्षुरादिसंनिकर्पो न भवति कुतः प्रक्षीणत्वादतीव सूक्ष्मत्वात्सा- म्याग्यवत् । यया क्षीरे तिष्ठतोऽपि हविपः कारणव्यापारान्मन्यनादेः प्राग संनिकपस्तद्वदित्यर्थः ॥१८॥ ..

·[प्रतिपाठे-
-
२४
सिद्धान्तदर्शनं-
नागपतिमाशी की वापिसार-
उत्पनिरभिव्यक्तिः ॥ १९॥
उत्पांतरिति, अभिव्यक्तिः कारणन्यापारण पीनतया प्रकाशः ॥१९॥
नाशः कारणावरोपः ॥२०॥
नाश इति । कारणमुपादानं तदवशेषः कारणारशेषः प्रसीणतया पुनरव
स्थानमित्ययः । स च द्विविधः परिणाम्पबशेषो विवर्मयशेपच । तर, आयो
ध्वंसो दितीयो पाप एप एवाऽऽत्यन्तिको नाश: मलये प्रती जीवानां
रूपस्तु नाऽऽस्यन्तिकः सर्गोत्पत्ता पुनरुत्थानात् ॥ २० ॥
प्राग्वत्कल्पान्तरस्थाः ॥२१॥
प्राग्वादिति । पूर्वमिन्कल्प मर्मादयो यथाऽऽसन्परस्मिनपि तवत्पर्यः ।
तथा प श्रुति:-सूर्याचन्द्रमसौ पाता ययापूर्वमकरसपत् । दिवं च पृपि
पान्तरिक्षमयो स्वरिति । स्मृतिय-
युगान्तेऽन्तदितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः।
लभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ।।
तपां ये यानि कर्माणि माक्स्टयां प्रतिपेदिरे।
तान्येव ते प्रपद्यन्ते मृज्यपानाः पुनः पुनः॥
हिंस्राहिसे मृदुकरे धर्वाधर्मावतानृते ।
सद्भाविता: मपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।।
ऋषीणां नामधेयानि याच वेदेषु एपः ।
शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्यैवैभ्यो ददात्पनः ॥ इति ।
किंतु शक्तेर्नवनवोज्जृम्भणात्पूर्वपूर्वकालजातानामुत्तरोचरजन्मनि प्रकृत्याक.
तिसंनिवेशादेः सर्वथा नैकरूपता स्यादित्यवधेपम् ॥ २१ ॥
ननु महापलये प्रमाण लीयमानायाः प्रकृतेः कुतः पुनः स्फुरणमित्या.
शहापामाह-
स्फूर्तिरजायाः प्राचीनकर्मयोगाज्जागरवत् ॥ २२॥
स्फूतिरिति । अनायाः प्रकृतेः स्फूर्तिः पुनः स्फुरणं प्राचीनकर्मयोगाद्रीभू-
तजीवादृष्टसंपर्काजागरवत्यमुप्तस्य पुनःमयोपवत् । तथा च प्रकृतितगुणतच्छ.
कीनामवस्थे वे निमीलनमुन्मीलनं चेनुनादिति फलितम् ॥ २२॥

·.४ प्रपा
निरञ्जनभाष्यसमेतम् ।
ननु पञ्चतन्मात्रादीनां परस्परबैलक्षण्यात्पदान्तिरता कुतो न स्यादिसा-
शङ्कमानं बोधयति-
नान्या विठतिविवेकात् ॥ २३ ॥
नेति । विक्रियते या सा विकृतिरन्या प्रकृतितो भिन्ना नेत्यन्वयः ।
विवेकाद्विचारदृष्टः । तथा हि घटाद्याकारमापन्नाऽपि मृन्मदेव न सुवर्णादिः ।
अत एव श्रुति:-वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येष सत्यमिति । इत्थं
हि सिद्धान्तागपे कार्यकारणयोरभेदेऽपि जलतरवत्कथंचिद्भेदविवक्षयाऽऽश्र-
यायिभावव्यवहारः ॥ २३ ॥
इदानीमभावं विमजते-
द्वावभावी संसर्गान्योन्याभावी ॥ २४ ॥
द्वाविति। न हि कश्चिदभावो नाम पदार्थः स्वतत्रो वर्तते । कि त्वसौ सत्ता.
विरोधिशक्तिरेच यथा गृहाद्धटापनयनेन तत्र तत्सत्तारोधिनी शक्तिराविर्भ-
वति पुनस्तदानयनेन सतस्तिरोधत्ते चेति ॥ २४ ॥
तत्र संसर्गाभावं विभजति-
चतुर्धाऽऽयो ध्वंसपागत्यन्तकेवलाभावभेदात् ।। २५॥
चतुर्धेति । तत्र वसो नाशो यथा घटो यस्तो भविष्यतीति प्रतीतिविषयों
योऽभावः स प्रागभावो ययाऽस्मिन्भवलादो घटो भविष्यति । त्रैकालिकसंप्स-
गाभावोऽत्यन्ताभावो यथा नृशृङ्गं नास्ति नान्तरीक्षेऽनिश्वेतव्यः । तेभ्योऽन्यो
यः संसर्गाभावः स केवलामावो यया गृहे घटो नास्तीति ।। २५ ॥
सापेक्षो द्वितीयः॥२६॥
सापक्षेति । सापेक्षः प्रतियोग्यन्तरापेक्षो द्वितीयोऽन्योन्याभावो यया घटो
न यादन्यो वा भेदादिशब्देनाप्ययमुच्यते । स चात्र कपालापेक्षया स्वगतो
गृहान्तरीयघटापेक्षया सजातीयः। पटाद्यपेक्षया विजातीयव प्रतिभासते ।
अतोऽत्र द्वितीयः प्रतियोगी पटादिरिति स्पर्तव्यम् ॥ २६ ॥
सर्गाप्ययावाभिवृत्तिायाम्॥ २७ ॥
सति । सर्गाप्पयों सष्टिमलयारभित्तिभ्यां याबान्तराभिमुखवृत्तिभ्यां
तया च प्रकृतेर्यदा यहि मवणवृत्तिस्तदा सर्गो यदा पुनरन्ताप्रवणवृतिस्तदा.
ऽप्यप इति भावः ॥ २७ ॥

·.सिद्धान्तदर्शन- [१ प्रकृतिपा- सत्र महामलयमाह- निमेपाद्विमलयः ॥ २८॥ निपादिति । निषेपात्मकतरस्फुरणादिमलयो व्युत्मण मलया स्वर रणावस्थानं जगतामित्यर्थः । तथाच-स्वस्वकारणलयक्रमेण सर्व जगत्मक मलीपते मतिरपि तदानी ब्रह्मणि लीनैव भवतीति, भावः । प्रलपर चातुर्विध्यमाह विष्णुपुराणम् - भीमनिका माहतिकस्तथैवाऽऽत्यन्तिको दिन। नित्यश्च सर्वभूतानां मलयोऽयं चतुर्विधाः ॥ ग्रामो नैमित्तिकस्तत्र यच्छेते जगतः पतिः। प्रयाति मारते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृती लपम् ।। शानादात्यन्तिक: मोचो योगिनः परमात्मनि । नित्यं सदैव जातानां यो विनाशो दिवानिशम् ॥ इति.॥२८॥ अत्र प्रकृतिपरिणामेन मुष्टिपपश्चाख्यातत्वादयं प्रधानवादः स्यादित्या शङ्कां निराकरोति- नाभिदायत्तियां प्रधानापादः ॥ २९ ॥ नेति । प्रधानापाद: सांख्यशास्त्रीयमतिकारणवादापतिनं भवति फुतोऽ. भिदायत्तिभ्यां पुरुषान्मधानस्यास्य पृयगस्तित्वविरहात्परतत्रत्वाच ॥ २९ ।। नन्वद्वैतामृतवर्षिणी श्रुतिः किमर्थं मृष्टभुत्पत्तिमवददित्यत आह- विज्ञप्तये हि सगं जगी जगौ ॥ ३० ॥ इति प्रतिपाठे चतुर्थः पाठः ॥ ४ ॥ इति वैयासिके सिद्धान्तदर्शने वेदान्तविज्ञाने परापरतत्त्व- निरूपणे मथमा प्रकृतिपाठः ॥१॥ विज्ञप्तप इति । विज्ञसये ब्रह्मणो ज्ञापनाय सगै सृष्टिमपश्यं द्वैतमदर्शनमन्त- रेण तदपेक्षस्याद्वैतपतिपादनस्य केनाप्पनईत्वादिति भावः । न युनर्वस्तुधियक्ति हरयः । अत एव श्रुतिः- न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वा मुक्त इत्येषा परमार्थता ।। इति । अत्र पदाद्विरुक्तिः पाठसमार्टि धोत्पत्ति । श्रुतिस्मृतिपुराणानां युक्तरप्पेकतानतः । तत्वं सिद्धान्तितं तस्मादिदं सिद्धान्तदर्शनम् ।।

·३१ ४ प्रपाठः ] मिरञ्जनभाष्यसमेतम् । इति प्रकृतिपाठे चतुर्थः प्रपाठः ॥ ४ ॥ इति वैश्वदेवे भाप्ये निरखनाख्ये प्रथमः प्रकृतिपाठः॥१॥ अथ द्वितीयः पुरुषपाठः। तन्न प्रथमः प्रपाठः। प्रतिज्ञातयोः मर्ति विस्तरेणाभिधाय पुरुष पुनर्विशिप्य वीयतुं द्वितीय. पाठमारभते- सच्चिदानन्दः पुरुपः॥३॥ सदिति । तत्र सकेनाप्यवाध्यत्वेन कालत्रयेऽप्येकरूोण विराजमान घस्तु । चित्साधनान्तरनिरपेक्षतया स्वयंप्रकाशमानं स्वस्मिन्नारोपितसमस्तपदार्थाव- भासकं वस्तु । आनन्दो निरुपाधिरनुकूलवेदनीयो यचैतस्यैवाऽऽनन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुत्युक्तः । एतन्निनयात्मकः पुरुप इत्यर्थः। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानित्युक्तिस्तु भित्तेत्रिमितिवद्भेदविवक्ष- वेति बोध्यम् । अयमेव वृहत्वाद्रणत्वाच्च ब्रह्मेत्युच्यते । तथा चोक्तम् - बृहत्वावृहणत्वाच विष्णुह्मेति गीयते । ननु प्रकृतिपरिणामेनैव सर्व- सिद्धौ किं पुनः पुरुषाभ्युपगमेनेति चेन, तस्याः स्वाधिष्ठानमन्तरेण स्पन्दि- तुपयनहत्वाद 1 निरधिष्ठानम्रमासिद्धेश्च । एतेन विज्ञानवादः पीवरधिया. मेवेति सूचितम् । अत्राऽऽहु:- सञ्चित्सुखं नाम रूप पश्चैवेति चकासति । पूर्वत्रिक ब्रह्मरूपं जगद्रूपं परद्वयम् ।। त्रयाणामेकता विम्ब प्रतिविम्ब विचित्रता। सतश्चिदात्मना पिम्बे निजामास जडात्मता ॥ चितस्मात्प्रतिविम्बेऽपि प्रतिभाति चिदात्मता । सद्धिम्बस्थाचदाभामादानन्दानुभवो भवेत् ।। इति ॥ १ ॥ ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमभिधाय तटस्थलक्षणमाह- प्रणवार्थः ॥ २ ॥ प्रणवेति । प्रणवार्थः प्रणवस्याकारोकारमकास्नादविन्द्वात्मकस्पार्थोऽभि- धेयः। तथा च श्रुति:-सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपोसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । पदिच्छन्ती ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण व्रवीभ्योमित्येतदिति ॥२॥ नेतिनेत्यन्तः ॥३॥ नेतीति । नेतिनेत्यन्तो न तम तदिति निषेधावर्धािन पेधस्थ साधित्वा. पदवाधिष पुरुष इत्यर्थः । तथा हि-न खल घटपटादिनामानि दृश्मा- ·[१ पुरुषपाठे- सिद्धान्तदर्शन- नानि कानिचिदपि पस्तूनि स्वरूपतो पिधन्ते तेषां पुलापविशेषान् । पालादीनामपि भूतेभ्पा पापं नास्ति सेपा तत्समष्टिमारवाद । भूतान्यपि पणतन्माप्रेभ्यो न मियन्ते तेपा तत्परिणाममात्यात् । न या पश्च सन्मात्राणि परस्परं भिमान्यप्पांकारादतिरिच्यन्ते तेषां तपादानकस्यात् । नायकार प्रतितो भिन्नस्तस्प सदिकतित्वात्मकतिरपि सातो नास्त्येव तिरामाता , दिपवाद । नमानीलिपरहरमतपरी चिकेन्द्रनालादिवत् । सवधिविन यदस्ति पस्तु सदेव पुरुषादिपदयाच्यं प्रोत्यवधेयम् ॥ ३॥ विकान्तभेदोनः ॥४॥ विकति । प्रिकान्तभेदोनसिविधपरिन्छेदशून्पतिविधमेदशुपयेत्यर्थः तथा हि नास्यदेशतः परिच्छदो व्यापकत्वाम कालतो नित्यत्वान्नापि वस्तुतः सर्वात्मकत्वात् । तथा सस्प स्वगतसजातीयविनातीयच भेदा नास्ति निरवयवत्वासनातीयद्वितीयाभावादिनातीयवस्तुविरहाच ।। ४ ।। तत्स्वरूपस्य प्रत्यक्षाधगोचरत्वं सहेनुकमाह- निरंशुदिनमो नैर्धात् ॥ ५॥ निरिति । निरंशुद्विपमो निरंशू निष्पभे द्वे प्रमे प्रत्यक्षानुमे पत्र स तथा । प्रत्यक्षानुमितिगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतो नैपाद । जातिगुणक्रियापभा- पात् । अत एव श्रुतिः-निर्विकल्पमनन्तं च हेतुष्टान्तवर्जितम् । अप्रमेयम. नाचं च पज्ज्ञात्वा मुच्यते बुधः । नैपा तर्केण मतिरापर्नया मोक्ताऽन्ये व मुज्ञानाप मेष्ठति। स्मृतिव-अचिन्त्याः खलु ये भाग न सांस्तःण योजयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच सदचिन्त्यस्य लक्षणम् ।। इति ॥५॥ त्रीण्यतीतः ॥६॥ अत एव त्रीणीति । त्रीणि स्यानानि जाग्रत्स्वममुपुतिरूपाणि स्थूलमूक्ष्मका. रणरूपाणि वाऽतीतोऽतिक्रम्य स्थितस्तुरीय इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- श्नोपशम शान्तं शिवमतं चतुर्थ मन्यन्त इति । तत्र च बायन्द्रियैरोपलब्धि - गरित, वाद्येन्द्रिपविलये केवलान्ताकरणैरुपलब्धिः स्वमः, सन्दिपविलये केव- लाज्ञानरपोपलब्धिः सुपप्तिः। तत्र विषयात्रमात्स्थूलसूक्ष्मकारणरूपा वेदि. तव्याः। ततश्च जाग्रत्स्वमसुषप्तयः सत्वरजस्तमोभ्यः क्रमान्जायन्ते । मायमानासु तामु पुनः सस्वादयः प्रतिभान्ति च । जाग्रत्स्वमयोस्तु प्रकृतिभूतं तमोऽभिभ्य

·१प्रपाठ:
निरक्षनभाप्यसमेतम् ।
भायमानस्वासयोनिमीलनेन पुनस्तदेन समो विराजतीति सुतिर्भवति ।
तदेवावस्थात्रयं मलिनसवानां प्रतिसात्संपयते शुद्धसयानां तु स्वतत्री
भरतीति । अत्र पुरुषस्य स्वप्रकाशमानखेन घटादिवत्स्फुरणायोगात्स्थान-
प्रयातीतलमुक्तम् । अत एव भूपते-विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ।
समाधी तु युद्धेरप्यभानेन सर्यावरणविलयान्मेघमुक्तमार्तण्डवदसी स्वयमेवी-
देति । अत एवोपदिशति श्रुतिः साक्षारकर्तव्यश्चेति ॥ ६ ॥
संमत्येतस्यैव निमित्तत्वमुपादानत्वं च प्रतिपादयन्नाह-
निमित्तमभिध्यादित्वात् ॥ ७॥
निमित्तेति । निमित्तं तदाख्य कारणं भूसभौतिकानामिति शेपः । कस्माद.
मिष्यादित्वात् । सर्गे सस्याभिध्यानपूर्वकत्वात् । तथा हि थूपसे-सोऽकामयत
बहु स्यां मजायेय स पेक्षत लोकानु समा इति ॥ ७ ॥
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तक्यश्रुतिभ्यः॥८॥
किंच मकृतिश्चेति । प्रकृतिरूपादानम् । अत्र हेतुप्रयमाह-प्रतिक्षेति। सत्र प्रतिज्ञा
कस्मिनु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विलास भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानार्थी।
शान्ता-यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृत्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो
नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । ऐक्यश्रुतिश्च सर्व खल्विदं ब्रह्म सर्वात्मक
च परं ब्रह्म प्रीवेदं सर्वमित्यादिः । अत एव भगवान्स्मरति-विष्टभ्याइमिदं
कृत्वमेकांशेन स्थितो जगन् । वासुदेवः सर्वमिति ) पनुरपि-सर्वभूतपु चाss.
स्मानं सर्वभूतानि चाऽऽस्मनि । समं पश्यनात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छ.
सीति । पुराणं च-यासुदेवात्मकं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् । आनमस्तम्ब.
पर्यन्तं समादम्यन्न विद्यत इति । ब्रह्मणस्तु प्रकृतित्वं स्वोपाधिद्वारेण विवर्त-
द्वारेण वेति बोध्यम् ॥ ८॥
ब्रह्मणो विश्वरूपस्ये भोर्नोग्यले भोग्पस्य च मोक्तृत्वं स्यादित्सापद्य-
मानं पोषयति-
भागादिस्तु सिन्धुवत् ॥ ९ ॥
भागादिरिति । तुरापत्तिनिरासा । भागो भोक्तृत्वभोग्यत्वादिलक्षणः,
सिन्धुवत् । पया लोके सिन्धोरुदकात्मनोऽनन्यतेऽपि तद्विकाराणां फेनतार.
युचुदादीनामितरेतरविभागा परस्परसंश्लंपादिलक्षणव्यवहारथोपलभ्यते सद-
दित्यर्थः । एवं च विश्वस्य वस्तुतो ब्रह्मात्पकत्वाच्छुनौ ब्रह्माधिकारे प्रयु.
तस्य प्राणाकाशादिशब्दस्यापि प्रमोधकत्वमविरुद्धम् ॥९॥

·[ २पुरुषपार्ट- सिद्धान्तदर्शन- गनु अष्टमामा पुरुपो पध्य पात्मनि तिष्ठीत्यादिश्रुता सांगताप तस्प कार्य परिमाणोपदेश इत्याद- मानानायो हदो युवत् ॥ १० ॥ . मानेति । मानाम्नायोऽमुष्टपरिमाणोपदेश हृदो हृदयालसीकृत्यत्ययः । पुयन् । यया सर्वस्यमाकाशमरस्निमामयभाति तदन् । तया च नराणामेव शुत्पधिकाराचेपो हृन्माननाप्रमाणत्वमुक्तमित्याशपः ॥ १०॥ ननु पुरुषस्य जगत्कारणले केवलो निर्गुणग्राफर्ता चतन्पं चिन्मानं सदि. त्यादिवतः का गतिरित्यतस्तस्य निमित्ता विशेषयति- हेतुः प्रचोदनात् ॥ ११ ॥ हेतुरिति । प्रचोदनात्मकृतेः मेरणातया च यथा भाइविधाकामात्यादिभि- नियोज्यनिष्पधमानानामेव कर्मणां कर्ता राजेति तददित्यर्थः । अत एव मत्र:-माणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्य. कर्णः । इति ।। ११ ॥ तस्य दण्डचाकुलालादीनामिव हेतुतां वारयति- नो स्वस्मादलेपत्वात् ॥ १२ ॥ नो इति । स्वस्मात्स्वरूपतो नो हेतुरित्यन्ययः । कुतोऽलेपत्वास्क्रिपाद्यसंप. कानिपस्य कारणत्वानुपयोगादिति भावः । अन एवं श्रुति:-न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्सपश्चाप्यधिकथ दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैत्र श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति ॥ १२ ॥ ननु पुरुपस्य निर्लेपत्वे कथमसी प्रकृति व्यापारयति तस्यै तस्कियतामिनि प्रेरणाविरहादित्याशङ्कमानं पुनरपि दृष्टान्वेन बोधयति- प्रयुदियाऽऽयुक्ती ॥ १३ ॥ मादिति। माद्भानुरायुक्तो व्यापारे व्यापरश्च गुणानां मिया संपर्कः सनिवे. शविशेपो वा। स च चिनिमित्तस्य कचिदुपादानस्यापि धर्मः । तथा च यथा सविता न स्वयं किंचित्करोति न वा कारपति किंतु तदुदपेन लोकानां व्याप्ती सामयमुद्भवति, प्रकृतेव्यापारे पुरुषोऽपि तदिति भावः । एतदुक्तं भवति सर्वत्र हि हेतुकर्ता पुरुषः सवित्वत्साक्षात्की प्रकृतिर्लोकंवत्कर्तृत्वं च पुरुषस्य मुख्य स्वतन्त्रवाद । मतेः पुनगोगं पुरुपतत्रत्वाद्वयवहारे तु पुरुषस्य त. गौण प्रकृतेर्मुख्यं राजभेष्यवत् । अत एव प्रकृतिः प्रधानमित्युच्यते । एवं च

·१प्रपाठः]
निरञ्जनभाप्यसमेतम् ।
३५
-
ऋतं पिबन्ती मुकुतस्येत्यादिश्रुतयोऽपि न विरुध्यन्ते । पुरुषस्य भाक्तभोक-
स्वादिसंभवात् ॥ १३ ॥
ननु पुरुषस्य तथात्वे गुणबोधकथुतीनां का गतिरित्यतस्ताः समन्व.
यति-
सगुणार्था गुणश्रुतयः ॥ १४ ॥
सेति । गुणश्रुतयः सत्यकामः सत्यसंकल्प इत्यादयः सगुणाः सगुणब्रह्मा-
विषयाः । तथा च द्वे ब्रह्मणी परापरे निर्गुणगुणवती निरुपाधिसोपाधिक
निराकारसाकारे वा वेदितव्ये ॥ १४ ॥
चतुष्पात् ॥ १५॥
चतुष्पादिति । चतुष्पाञ्चत्वारः पादा यस्येति विग्रहः । तस्य पादत्रयं जर्ड
स्थूलसूक्ष्मकारणरूपं, भूर्भुवःस्वरात्मकं चतुर्थे तु जडातीतं विद्यात् । तथा च
श्रुतिः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः, प्रविविक्तंभुक्तैजसो द्वितीयः पादः,
आनन्दमुक्वतोमुखः पाशस्तृतीयः पादः, प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ
मन्यन्त इति ॥ १५ ॥
विश्वाराडप्यारात् ॥ १६॥
विश्वाराडिति । विश्वेषु ब्रह्मादितृणपर्यन्तेषु राजतीति विश्वाराट् । ताह.
शोऽप्याराडूरे सत्त्वशुद्धि विनाऽनुभाव्यत्वायोगादिति भावः ॥ १६ ॥
तर्केण सताऽऽप्यः ॥ १७ ॥
तणेति । तणाऽऽपत्त्या शास्त्रार्थमालोच्य स्वबुद्ध्या कल्पनोपन्यासेनेति
यावत् । सता श्रुत्यविरोधिना आप्यः मायः। तथा च तर्केण विना वस्तुतत्त्वं
बुदो नाऽऽरोहतीति तर्कोऽपेक्ष्येत कि त्वसौ ब्रह्मणि श्रुत्यविरोधेनैव कार्य.
इत्यभिप्राय: । सतेत्यनेन श्रुत्यननुकूलतर्केण नाऽऽप्योऽयमिति सूचितम् ।
एतेन तर्को द्विविधः श्रौतो लौकिकश्च तद्भेदात्तार्किकोऽपि तथा। तत्र यःप्राधा-
न्यन श्रुतिमेव प्रतिपादयति स श्रीतोऽन्यो लौकिकः ॥१७॥
नैकप्यं वेशापनूदनलवत् ॥ १८ ॥
नकध्यमिति । नैकल्यं पुरुषे मनसः सीनयान फ्लैशापनुरलेशान विद्यादि-
पञ्चकानपनुदतीत्यर्थः । किमिवानलवद्ययाऽग्निनैकष्यं स्वत एव भीतमपन.
यति तद्वत् ॥ १८ ॥

·३६ सिद्धान्तदर्शन- [पहपाठ- तरन्यतमेन योगानाम् ॥ १९॥ वदिति । तनैकप्प योगाना मानध्पानेश्वरापितकर्माप्येकमात्रावसम्मना पादकरवादयपसंपादकत्वादा योगास्तेषामन्यतमेन ज्ञानेन ध्यानेने पराविक- मणा वा नायत इत्यर्थः ॥ १९ ॥ मात्रा हि त्रयाणामितरत्र ॥ २०॥ मात्रा इति । प्रयाणां सचिदानन्दानो मात्रा अंशा येतरण मतेषु वर्तन्त इत्यर्थः । तथा च भूतेषु ये सचिदानन्दा वन्वे के प्रविषिम्पमता एवेति सापर्यम् ॥ २०॥ व्यनक्त्येकं तामसे ॥ २१॥ ध्यक्तीति । एकं सच्चिदानन्देषु सरस्वरूपं तामसे पधाकवे मृदादो ध्पन- तीत्यर्थः ।। २१॥ व वृत्ती योः॥ २२॥ इति । दपो रजस्वमसोस्वत्र रजसो हत्ती कामक्रोधादी तमसो वृधौ घ शोकालस्यादौ दे सचिपे व्यक्त इत्यर्थः । यद्यपि घटो भाति पटो भातीति घटादावपि चिदवभासते तवाऽप्यसो जढस्वेनैव न तु चिद्रूपेणेति विशेषः ॥२२॥ त्रीण्यवदातस्य ॥ २३ ॥ श्रीणीति । अवदानस्य सत्त्वस्य वृनौ विवेकवैराग्यादौ त्रीणि सचिदानन्द- रूपाणि व्यञ्जन्तीत्यर्थः ॥ २३ ॥ पत्रपाणामितरेतरभेद निराकरोति- त्रितेतरेक्षात् ॥ २४ ॥ प्रितेति । त्रिता श्रीवध्यं सच्चिदानन्दानां परस्परपार्यक्यमितरताव्यवहार. दृष्टः । एतदुक्तं भवति-भेदकोपाधिविरहे प्रयाणापेक्यं विद्वदनुभवसिद्धम् । एतेन सचिदानन्दाः प्रतिविम्बरूपा एव मियन्ते सोपाधित्वान तु विम्बभूता निरूपाधित्वादिति सूचितम् ॥ २४ ॥ भक्तिरारम्भात् ॥ २५॥ इति द्वितीयपुरुपपाठे प्रथमः प्रपाठः ॥

·२ प्रपाठ: निरञ्जनभाष्यसमेतम् । भक्तिरिति । भक्तिः पुरुषानुरक्तिरारम्मादारभ्यते यः स आरम्भः कर्म, यच स्ववर्णाश्रमविहितमिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्ठितं तस्मादित्यर्थः । एतेन स्ववर्णाश्रमाचाराननुष्ठापिनो या भगवत्मीतिः प्रेमाभास एव स इत्यव. गन्तव्यम् ॥ २५ ॥ इति द्वितीयपुरुपपाठे प्रथमः प्रपाठः ॥ अथ द्वितीयः प्रपाठः। यक्ष्यमाणजीवनीक्यलक्षणविषयं प्रतिपादपितुमादौ तस्य सचिदानन्दरूप- पुरुपस्याऽऽत्मत्वं साधयति- सर्वान्तरत्वादात्मा ॥१॥ सर्वेति ! पुरुष एवाऽऽस्मा भवितुमईति कस्मात्सर्वान्तरत्वात्सर्वेपी प्रकृति पर्यन्तानामन्ततित्वात् । यो नाऽऽत्मा नासौ सर्वान्तरो भवति यथा घटादि- रिति केवलव्यतिरेकी ॥१॥ किंच- परप्रेमास्पदत्वात् ॥२॥ परेति। परप्रेमास्पदत्वात्परमस्नेहाश्रयत्वात् । अत एव श्रुतिः-प्रेयः पुत्रा. मेयो वित्तात्मेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदपमात्मेति ॥२॥ स्वतोऽभिरुचेः ॥ ३॥ स्वत इति । स्वतोऽभिरुचः सचिदानन्देपु स्वारसिकमचिदर्शनादिति भावः ॥३॥ किंच- स्वानुभवाच ॥४॥ स्वेति । स्वानुभव, अहमस्मि, सदा मामि, भवाम्यहं, स्वता मुखीति समाधिकालीनो वा ॥४॥ तदात्मतं व्यतिरेकमुखेन(ग) द्रढयति- न कोशो जडत्वात् ॥ ५॥ नेति। कोशा स्थूलसूक्ष्मकारणरूपो देहो नाऽऽत्मा भवितुमईति, कस्माजह. वात्स्ततःमकाशशून्यत्वाद्विनाऽऽश्रपेण स्पन्दितुमप्यनईत्वादिति भावः ॥५॥ .

·सिद्धान्तदर्शन [२पुरपाठे- किंच- नदक्षानेऽपि तदानात् ॥ ६॥ तदिति । तदमानेऽपि स्वमसुनिसमापिपु फ्रपाकोशप्रयामतीतावपि तदमा- नादात्मभानारत्रमादौ स्थ लादिदेहभानपिरहेऽपि तमई सदानी माहमास. मित्यप्रतीतेरिति भावः ॥ ६ ॥ किंच- विचारवाधवल्यानायोपपादानुसूतिष्यश्च ॥ ७ ॥ 'विचारनि । विचारेण वापात्मयलागमात्मवलयुक्तः प्रबलानुभवाय कोशो नाऽऽत्मेत्यन्वयः । तथा हि आत्मा वै नायते पुत्र इति श्रुतेः स्वस्मि- निव स्वपुत्रेऽपि प्रेमदर्शनात्पुत्रे पुष्टे नष्टे वाऽहमेव पुष्टो नष्टो वेत्सनुः भवाघ । पुष एवाऽऽत्मेत्यतिमाता: । स वा एप पुरुपोऽन्नरसमय इतिश्रुतेर्दयमानगृहादितः स्वपुत्रं हित्वा निर्गमदर्शनात्स्यूलोऽहं कृशोऽहमि- त्यनुभवाच स्थूलशरीरपेवाऽऽत्मेति चार्वाकाः । ते हमाणाः मनापति समेत्य चूपुरितिश्रुतेरिन्द्रियाणामभावे शरीरचलनायोगात्काणोऽहं पधिरोs. हमित्यनुभवाचेन्द्रियाण्येवाऽऽत्मेति परे चार्वाकाः । अन्योऽन्तरात्मा माण. मय इति श्रुतेः प्राणाभाव इन्द्रियचलनायोगादहं बुभुक्षुरहं पिपासुरित्यनुभवाच माण एवाऽऽत्मेत्यन्ये चार्वाकाः । अन्पोऽन्तरात्मा विज्ञानमय इतिश्रुतेर्बुदे- रभार करणशक्त्यभावादहं योद्धाऽई भोक्तत्यनुभवाच युदिरेवाऽऽत्मेति चौद्धाः । अन्पोऽन्तरात्माऽऽनन्दमय इतिश्रुतेः सुपुप्तौ बुद्ध्यादीनामज्ञाने लयद- र्शनादहमा इत्यनुभवाचाज्ञानमेवाऽऽत्मा, तस्य च जाग्रति स्वादृष्टयशान्मनसा योगे ज्ञानेच्छादयो जायन्ते, सुपुप्तौ तु तल्लयालीपन्ते च। स पुनश्चितिमत्त्वाचे. तनो गुणदत्वाद्रव्यं धर्माधर्मयोः कर्ता मुखदुःखयो क्ता च तस्य विभुत्वेऽपि कर्मवशाल्लोकान्तरगमनादिव्यवहार इति मामाकरास्ताविकाच । ममानधन एवाऽऽनन्दमय आत्मेतिश्रुतेः सुषप्तौ खरोतवत्मकाशामकाशसद्भावान्मामहं न जानामीत्सनुभवाचाज्ञानोपहित चैतन्यमेवाऽऽत्मेति भट्टाः । असदेवेदमग्र आसीदितिश्रुतेः मुपुप्तौ सर्वाभावादहं तदा नाऽऽसमित्यनुभवाच शून्यमेवाऽऽ. स्मेति केचन चौद्धाः । वस्तुतस्तु प्रत्यगस्थूलोऽचक्षुरमाणोऽमना अकर्ता चैतन्यं चिन्मात्र सदित्यादिमयलश्रुतेः तवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतबुद्धित्वान स पश्यति दुर्मतिः ॥ इत्पादिमयलस्मृतेश्चपूर्वपूर्वोक्तश्रुतियुक्त्यनुभवाभासानामुत्तरोत्तरोक्तभुतियु. पत्य नुमवाभासपात्माघदशात्पुत्रादिजवस्तूनां चैवन्पभास्यत्वेन गुणा ·२ प्रपाठः], निरञ्जनभाष्यसमेतम् । दिमत्त्वेन च घटादिवदनित्यत्वावगमादहं ब्रह्मेति विद्वदनुभवमावल्याच तत्तावरपुत्रादिशून्यपर्यन्तमखिलमनात्मैव किंतु तत्तदवभासकं नित्यशुद्धमुक्त- स्वभावं प्रत्यक्चैतन्पमेवाऽऽत्मतत्वमिति श्रुतिशिरससिद्धान्तः ॥७॥ ननु पुत्रदेहादीनामनात्मस्वे कुतस्तानात्मत्वेन श्रुतिः स्वयं प्रतिपादय: तीत्यत आह- गौणोक्तिर्मुख्याय ॥८॥ गौणोक्तिरिति । गौणोक्तिः श्रुतिभिर्गौणात्मप्रतिपादनं मुख्याय प्रधानमा. स्मानं प्रतिपादयितुं स्थूलदर्शनस्यारुन्धतीक्षणन्पायेन सूक्ष्मदर्शनोपायत्वादिति भावः ॥८॥ इदानीमात्मानमेष मियमुपासीतेतिश्रुतिसिद्धात्मोपासनाय तदर्थव सर्व मीतिरिति दर्शयति- प्रीतयस्तत्वते ॥९॥ मीतय इति । अस्मिन्धनपुत्रकलत्रादौ याः प्रीतयोऽनुरक्तपस्तास्तस्कृते साक्षात्परम्परया वाऽऽस्मार्था एवेत्यर्थः । तथा हि श्रूयते -न वा अरे पत्यु: कामाय पतिः मियां भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति ॥ ९ ॥ नन्वात्मनः परमानन्दत्वे कथं नासौ प्रतिभातीति चेत्तत्राऽऽह- कुतश्चिदभानवत्सहोक्तवत् ॥ १० ॥ फुतश्चिदिति । कतचित्मतिबन्धादविद्याकार्यरूपादभानवत्पतीवावपि विशे- पेणाप्रतीतिः । सहोक्तवद्यथा युगपयाहारे पुत्राध्विनिस्तद्वदित्यर्थः । सहोती पुत्रादिनिःस्वने युगपदभिव्याहार एवं प्रतिबन्धको बोध्यः ॥१०॥ कदा तत्सतीतिः स्यादित्यपेक्षायामाह- द्वैतविस्मृतेरभिव्यक्तिः ॥ ११ ॥ द्वैतेति । द्वैतविस्मृतेनिरोधसमाधावज्ञानकार्यस्य समस्तस्य विस्मरणादभि. व्यक्तिनिजानन्दस्य भानं भवतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिमिति । न द्वैतं भासते यत्र मायाकार्य कथंचन । यत्मुखं भाति तत्रेनं ब्रह्मानन्दं मचक्षते ॥ इति ।। सुपप्तिकालीनमुखस्य तु मनिषिम्वरूपोऽपि परिच्छिन्नब्रह्मानन्दतैव । सदानीमज्ञानतरङ्गविलयेन तस्य तेन सह भेदमानानहत्यात् । स्वच्छस्थानन- .. उक्तं च- ·- सिद्धान्तदर्शन । २पुरुपाई- पिम्बाद तथा प समापो जीवस्प ब्रह्मानन्दपवा, मुमती तोक्नुमति स्थितम् ॥ ११॥ नवकमेवादितीपं ने मानाऽस्ति किंचनेत्यादिभुतिभिः पुरुीकरवीपम- धेदितीपाभ्युपगमेनालमित्याह- सापेक्षत्वाद्वितीयः ॥ १२॥ सापेक्षत्वादिति । सापेसवारपुरुषस्य सचिदानन्दरूपवन सदिसरापेक्ष स्वात् । सदसतोर्मानासानयोः मुखदुःखयोश्च परस्परसापेक्षता भासमानत्वा- दित्यर्थः । दिवीपः पुरुपादन्पा कवित्पदार्थोऽसन्मापादिपदवारूपोऽभ्युपेष इति शेषः । अत एवासदेवेदमग्र आसीदितिश्रुती मापापरपर्यापमसदि. त्युक्तम् ।। १२॥ किंच- लौकिकार्थश्च ॥ १३ ॥ लौकिकेति । लौकिकार्थः प्रमाणप्रमेयव्यवहारार्योऽपया मूहयुद्धीनां मत्य. ससिद्धस्य घटोऽयं पटोऽयमित्यादिव्यवहारस्यानिष्पत्तरिति भावः । तया च तस्य पृथगस्तित्वविरहेण वाध्यत्वेन च साचिमत्वाभाषादद्वैतत्वसिद्धिरिति पोदम्पम् । थत एवाऽऽहा- पुरुपसत्तयैवेदं सत्तावत्महत्तेरपि । स्वतःसत्ताविहीनत्वाद्वैतत्वं न हि शङ्कयताम् ॥ इति ।।१३।। तस्मात्प्रतीयमानपोर्नामरूपयोर्वाध्यात्रनिप्पद्यमानस्त्रमाह- गिर्येव नामरूपे ॥ १४॥ गिरीति । गिर्येव वचस्येव नामरूपे विराजतो न तु वस्तुतो विद्यते इत्यर्थः। तथा च श्रुतिः-घाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति । एतेन प्राग्रह्माण्डयो- हेतुरंतुपावो न तासिका कि वोपाधिक एवेति सूचितम् ।। १४ ।। ननु तपस्या तत्वे कथमागमो भूतभौतिकादिभपश्चं प्रतिपादयतीत्साह- द्वतिभ्यो ह्यागमवृत्तिः ॥१५॥ दैतिभ्य इति। दैतिभ्यो दैनवासनाविशिष्टेभ्यस्तानेव बोधपितुमित्यर्थः। आग मत्तिः शासप्रवर्तनम् । अत एव कालाभावेऽपि सदेव सौम्पदमन आसोदित्यत्र यदाशब्दाभिधानं तदपि कालवासनावन्तं प्रत्येवेति षोध्यम् । किंच प्रतिनि. मीलनस्यापि कालस्वाभ्युपगमारसर्गादौ मसानतिरकेऽपि कथंधन - - ·२ प्रपाठ:] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । भेदधियैव तदुक्तिरित्यविसंवादः । एवं चाद्वैतवादे को गुरुः कः शिष्पः कि शास्त्रमित्यादिवितर्कविजम्मणं किंचिज्ञानां प्राविभासिकान्यपि व्यवहारद. शायां पारमार्थिकवद्भान्तीति रहस्यमनानतामेव मोहफलमित्यवधेयम् ॥१५॥ श्रुतेः कारुणिकत्वमाह- जागर्यायै चिरसुप्तानां श्रुतिरम्बावत् ॥ १६ ॥ जागर्याया इति । चिरमुप्तानां दीर्घकालमविद्यानिद्राभिभूतानां जागीय मोहभङ्गाय श्रुतिरम्बावज्जननीच वर्तते । यथा माता दीर्घनिद्राभिभूते स्तनपा- यिनि शुष्ककण्ठतालुकताशङ्कया तस्य जागराय यतते श्रुतिरपि तद्वदिति भावः। अत एवासौ काव्यात्मिकाऽपि । तथा च न्यायः-वेदयितुं रहस्यार्थ याति काव्यात्मतां श्रुतिरिति ॥ १६ ॥ इदानीमद्वैतब्रह्मबोधकश्रुतिवाक्यस्यान्तरपरताशङ्का निराकरोति- नैक्पार्थस्येतरार्थस्त्रिपद्याख्यानात् ॥ १७ ॥ नेति। ऐक्पार्थस्यैवयमों यस्य स तस्यैकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेतिश्रुतिवाक्यस्पेत- राों द्वैतार्थो नेत्यन्वयः । कस्पात्रिपयाख्यानात् । त्रयाणामेकमेवाद्वितीयगिति- पदानां समाहारत्रिपदी तदाख्यानात् । अन्यथा पदद्वयोपन्यासवैयापत्ते- रिति भावः । तथा च ब्रह्मणि स्वगतसजातीयविजातीयभेदवारणायैव त्रिप. घुपन्यस्ता ॥ १७॥ किंच- प्रक्रमात् ॥ १८॥ प्रक्रमादिति । प्रक्रमादद्वैतार्थस्योपक्रमात्सदेव सौम्येदमग्र आसीदित्युपक. म्पाद्वैतश्रुतेरभिधानादिति भावः॥ १८॥ किंच- भूयो व्याहारात् ॥ १९ ॥ भय इति । भूयो व्याहारात्सर्वं खल्विदं ब्रह्म ब्रह्मवेदं सर्वं नेह नानाऽस्ति किंचनेत्यादिभिरद्वैतार्थस्प पुनःपुनरभिधानात् । तथा चाद्वैवार्थस्यातीव दुर्गम त्वामृत्यर्थसंदेहे श्रुत्पन्तरसंवादस्पार्थनिर्णायकत्वाच भूयो न्याहार इति भावः ॥ १९॥ किंच- निरोधादिविप्रतिषेधात् ॥ २० ॥ निरोधादीति । भनिरोधो नाश आदिनोत्पत्यादिपरिग्रहः । तपाहि ·. ४२ सिद्धान्तदर्शनं- [२ पुरुषपाडे- अति: -न निरोपो न धोत्पत्तिर्न पदो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न या मुक्त इत्पेपा परमार्थतेति ॥ २०॥ किंच- स्मृतीतिहासक्याच ॥ २१ ॥ स्मृतीति । स्मृतीतिहासैक्पास्मृतिर्मन्वादिरितिहासी भारतादिस्ताभ्य यदेश्यमदैतार्थस्य तस्मात् । श्रुत्पसंदेदे श्रुत्यन्तरस्पेय स्मृतीतिहासपोरा थुतिमूलकत्येनार्यनिर्णायकस्वादिति भावः । तदेवयं तु भुपा पदाशिः विस्तरशो द्रष्टव्यं च ॥ २१ ॥ ऋतंभरप्रज्ञानां न जाव्यम् ॥ २२ ॥ इति पुरुपपाठे द्वितीयः प्रपाठः । मृतमिति तंभरमन्नानामृतं सत्यमेव विभःति ऋतंभरा सा ममा बुद्धि थप ते तेपो नाड्यं महत्वं योद्धुपयोगपत्वं नास्तीत्यर्थः । तया प येप। सत्वोत्कर्पाहतंभरा मझा जायते तेषां तत्वत एव शास्त्रार्थो हयारोहतीवि भावः ॥२२॥ इति द्वितीये पुरुपपाठे द्वितीयः प्रपाठः । अथ तुतीयः प्रपाठः। इदानी ब्रह्मचैतन्यस्य साक्षित्वादिरूपं वर्णपन्नाह- देवो वाव मौलिकः साक्षी ॥ १ ॥ देव इति।दीव्यतीति देवः पुरुषः स एव मौलिकः प्रतिविम्बद्वारेण मूलपकृती विराजमानः सन्साक्षी साक्षाश सनिक विनैव पश्यति स्वयमविकारितपाs. धिष्ठानतया च सर्व भासयतीत्यर्थः। तया च श्रुतिः-तत्पतिविम्बितं यत्तत्साक्षि. चैतन्यमासीत् । अत्र स्वच्छत्वात्मकृतौ पुरुपः मतिफलति। सलिले सूर्यवदित्य- वधेयम् ॥ १॥ तस्यैव पुनरुपाधिभेदैर्नश्वरत्वमाह- ईशोऽव्यक्तस्थः॥२॥ ईश इति । अव्यक्तस्थः मागुक्तसत्त्वप्रधानप्रकृतिस्थो देव ईशो भवतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-तस्मतिविम्बितं यचदीवरचैतन्यमासीदिति । स चैक एव स्वोपाधिभूततन्मायायास्तथात्वात् । ननु कथमीश्वरत्वं ब्रह्मणो घटते ब्रह्मैवेद सर्वमित्यादिश्रुत्या ततो जगदभिन्नत्रपतिपादनेन तस्य प्रयोजकमावायोगादिति घेन । परमार्थतो ब्रह्मणोऽपृथगपि जगद्व्यवहार भिन्नमेव मृदो घटवदिनि ·३ प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । ४३ श्रुतिसिद्धान्तात् । तस्मादीश्वरजीवजगद्भावा ब्रह्मणो मायावशाद्व्यवहारवे. लायामेव मतिभान्तीति सर्व शिवम् ।।२।। महत्स्थो हिरण्यगर्भः ॥ ३॥ महत्स्थ इति । महत्स्थः प्रागुक्तरजाप्रधानमकृतिस्थः । तथा च श्रुति:- तत्प्रतिविम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीदिति । तदहं तु स्पशास्पष्टं स तदभिमानी स्पटास्पष्टवपुरिति श्रुतेः ॥ ३ ॥ विराडहंकारस्थः ॥४॥ विराडिति । अहंकारस्थः प्रागुक्ततमःमधानप्रकृतिस्थः। तथा च श्रुतिः- तत्मतिविम्बितं यचद्विरादचैतन्यमासीदिति । तदङ्गं तु स्पष्टं स तदभिमानी स्पष्टवपुः स्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुपो भवतीति श्रुतेः । एवं तदानी क्रमाजानेच्छा क्रियाभिर्मानिनत्रयो भवन्ति। तथा च श्रुति:-पराऽस्य शक्तिर्वि- विधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति । वलमिच्छा । अत्रेदं वोध्यम्- त्रिविधाऽईकतिः मोक्ता सात्विकी राजसी तथा । तामसी चेति तत् त्रिभ्य: क्रमात् त्रिदेहमानिता। जीवे ज्ञानादिकं कार्यमीशे शक्तिमयं स्मृतमिति । तत- चैकैच चिबिम्बप्रतिविम्बभेदेन ब्रह्मादिनामभेदेन च पञ्चधा भवति । तथा चाऽऽहा-ब्रह्मसाक्षीश्वरस्तावद्धिरण्यगर्भनामभृत् । विराढित्येवमाख्याता चिकैव हि पञ्चति ॥ ४॥ द्विधोभौ ॥ ५॥ द्विधेति । उभा हिरण्यगर्भविराजौ द्विधा कार्यकारणरूपी वर्तते । कार्य च तयोः क्रमात् समष्टिभूतलिङ्गस्थूलदेहाभिमानाभ्यां वोध्यम् ॥ ५॥ तत्र हिरण्यगर्भस्य देहावयवत्रयमाह- त्रिलिङ्गो हिरण्याख्यः ॥ ६॥ त्रीति । त्रिलिङ्गनीणि प्राणवाह्येन्द्रियान्तरिन्द्रियरूपाणि लिङ्गानि यस्यासौ हिरण्याख्यो हिरण्यगर्भः। त्रयाणामवान्तरभेदेन तु पञ्चमाणदशेन्द्रिपमनोवुदि- रूपसप्तदशलिङ्गकः ॥६॥ ईश्वरस्य तटस्थलक्षणमाह- ईडायत्तमायः सर्वज्ञः पूर्वकर्ताऽकुरो यातिगत्वात् ॥ ७॥ ईदिति । आयत्तमायः साधीनमायः सर्वज्ञः सर्व सामान्येन विशेषेण च ·४४ [३ पुरुषपद सिद्धान्तदर्शनं- गानाप्ति पूर्वकर्ता मटिस्थिसिलयानामादिकर्ता । अहुरो जगदुपादानं, फुनो द्वपातिगत्यात् । रजस्तपोभ्यागनभिभूतत्वासचोकादिति यावत् । तथा र श्रुतिः- स्वायतमाय: सर्वशः गृष्टिस्थितिलपानामादिकर्ता जगदकुररूपा भवतीति । अप्राप्येवं विपदन्त-सत्यकामः सत्यसंकल्प इति श्रुतेजीचवला. ण्याय:यो नित्यानेच्छामपत्नशाली स एपेश्वर इति तालिकाःतयात्ने तदि- पछापाः सर्वकारणस्पेन सदैव साष्टमसङ्गापः कालादृष्टयोः सहकारित्वे च ताभ्यामेय सर्वोपनी तदिच्छापा हेतुत्वाभिधानानक्यापचेस्तस्य पुन: मोतिप्रमादिविरहेणोपासनाधमत्तेश्च शरीरसमष्टचभिमानी हिरण्यगर्भ एवेश्वर- स्तस्पोडीयवाह्मणे माहात्म्पकीर्तनात्समष्टिभूतत्वेन जीवलापाचेति हरण्य- गर्भाः। तस्यापि स्थूलशरीरमन्तरेण प्रतीतिविरहात्सहस्राक्षः सहसपादितिश्रुतेय स्थूलशरीराभिमानी विराडेवेति वैरानाः । तयात्वे सहस्रपादादिमत्कीटादे- रपीश्वरत्वमस्तु तस्माचतुर्मुखयानैवेति प्राजापत्याः । तस्यापि विष्णोर्नाभि- कमलजातत्वाद्विष्णुरेवेति वैष्णवाः । तस्यापि शिश्वर्य परिच्छेत्मशक्तत्वा. च्छिर एवेति शेवाः । तस्यापि पुरत्रयं साधयितुं विघ्नेशार्चनश्रवणाद्विनायक एवेति गाणपत्याः। तथात्वे भूरुण्डीतरोरपीश्वरत्वं कथं न स्यात् । किंत्वादि- त्योदयमन्तरेण सर्वकर्मानईत्वादादित्यो ब्रह्मतिश्रुतेश्याऽऽदित्य एवेति सौराः। यद्यप्येवमन्तर्यामिणमारभ्य स्थावरान्तेप्वीश्वरत्वमभ्युपगच्छन्तः सन्ति निम्बावत्यादीनामपि कुलदेवतात्वदर्शनात्तथाऽपि तत्त्वनिश्चयकामेन न्याया- गमविचारिणां तन मतिपत्तिरेकैच । तया हि-मायां तु प्रकृति विद्यान्मापिन तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगदित्यादिश्रुतेर्वामुदेवः सर्वमित्यादिस्मृतेश्च मृच्छिलाधातुदार्यादीनां सर्वेपामेवेश्वरत्वाभ्युपगमादीचर युद्धया यस्प कस्पचिचिन्तनादपि फलसिद्धिः । तथा च श्रुति:-तं यथ यथोपासते तदेव भवति । स्मृतिश्च-ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्य इमिति । तत्र तु पूज्यपूजनायुत्कोपकर्वाभ्यां फलस्यापि तथैवेत्यवधेयम् ॥७) ननु सप्टरुत्कापकर्षवदर्शनादीशस्य वैपम्पादिदोपो दृश्यते लोकदिति घेत्तताऽऽह- वैपम्पनष्ठुर्ये न सापेक्षत्वात् ॥८॥ वैषम्येति । वैषम् भेदरष्टिनष्ठुर्य निष्ठुरता ते न स्तः । कस्मात्सापेक्षत्वात्मा- णिकर्मापेक्षत्वात् । तथा हि भूपते-स्वस्मिन्विलीनं सकलं जगदाविर्भावयति माणिकमशादिति । तथा च माणिनां पूर्वकर्मानुसारेण प्रवर्तनादीश्वरस्य पैप.

·३ प्रपाठः ] निरञ्जनमाप्यसमेतम् । ४५ भ्यादिदोषो नास्तीति भावः । ननु तथाऽपि नियन्तुस्तदोषो दुरिएव प्राक्तन. कर्मस्वपि तस्यैव नियन्तृत्वादिति चेत् । उच्यते-तान्यपि तत्पूर्वाजितादृष्टचशा- देवेति कर्मादृष्टमवाइयोरनादित्वं सिद्धम् । एतेनेश्वरस्यापि सर्वामु प्रवृत्तिषु कर्मसु च प्रयोजकत्वमेव राजवन्न तु साक्षात्कर्तृत्व प्रेष्यवदित्यायातम् । तथा हि श्रुतिर्भवति–एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपते । एप होवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते । स्मृतिश्च-अज्ञो जन्तुरनी- शोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरमेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वेति । तथा च प्रवृत्तिरीशस्य परकर्मवशाजीवस्य तु स्वपरकर्मानुगेति स्थितम्।। ८ ॥ ईश्वरस्वरूपं निरूप्य जीवस्वरूपं निर्वक्ति- जीवो व्यप्टिस्थः॥९॥ जीव इति । व्यष्टिस्थः सावधिकाश्रयस्थः परिच्छिन्नदेहाभिमानादीश्वर एव जीवसंज्ञितो भवतीत्यर्थः । तथा च पैगलश्रुतिः-सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो न्याटिदेहं प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमच्छरीरत्रयतादात्म्यात्कर्टवभो. क्वृत्वमामज्जायत्स्वमसुषुप्तिमू मरणधर्मयुक्तो घटीयत्रबदुहिनो जातो मृत इव फुलालचक्रन्यायेन परिभ्रमतीति । एतेन जीवो मलिनसत्सङ्गेन कल्पि- तकर्तृत्वादिमानेव प्रमातेति सूचितम् । तथा चेश्वरजीवयोः प्रतिविम्बचैतन्य- रूपेणाविशेपेऽपि शुद्धाशुद्धसत्वयोरुपाध्योरेव भेदाद्वैशेप्यमिति बोध्यम् ॥९॥ तस्य नामभेदानाह- प्राज्ञतैजसविश्वाख्यः स्वल्पवित्वादेः ॥ १० ॥ पाक्षेति । माज्ञादय भाख्या यस्य स तथा। कुतः स्वल्पवित्वादेः। व्यष्टिभूत. त्रिविधदेहाभिमानेन किंचिज्ञत्वादेःतथा चे घर एव माज्ञ उच्यते व्यष्टिभूतका- रणदेहाभिमानेन किंचिज्ज्ञत्वात् । स च सुप्तिस्थानीय स्वरूपमुखभोक्ता तदहं तु अनाद्यविद्यारूपमानन्दमयम् । एवं हिरण्यगर्भ एव तैजस उच्यते व्यरिभूतसूक्ष्मदेहाभिमानेन तेजोमयान्तःकरणोपाधित्वात् । स च स्वमस्था- नीपः मुखदुःखाचभिमानीहपरलोकगामी व्यावहारिको जीयो भवति । तदङ्ग तु माणमयादिकोशवयात्मकं पञ्चमाणमनोवुद्धिदशेन्द्रियरूपसप्तदशलिङ्गक- मपञ्चीकृतं भोगसाधनम् । ततश्य -लिङ्गदेहतत्स्थचित्मतिविम्बतदधिष्ठान- फूटस्थैतत्रितयात्मको जीवः । अयमेव भागयोनिजातवान्मानसपुत्रत्वेनाप्युप- वर्णितः । तथा विराडेव विश्व उच्यते सूक्ष्मशरीराभिमानमपरित्यज्य स्यूलमा- रीरमविष्टत्वात् । स च जाग्रस्थानीपस्तदनं तु अन्नपयं कर्मसंचितं पनी- ..

·४६
सिद्धान्तदर्शनं-
[ २पुरणपाठे-
छन भोगायतनम् । तया च मानण एर सोपाधिकाम्योपाधिभेदादीपरता.
दिक्रमेण जीवस्त्रमिति निष्कर्षः । अन एवाऽऽन्नायन्ते तत्समस्पई प्रसामी.
त्यादयः । मयुक्तं प-लॉफर्धिन माध्यामि यदुक्तं ग्रन्यकोटिमः । ब्रह्म
सत्यं जगम्ध्यिा जीयो ग्रामय नापर इनि । स्वोपाधिमुक्तावेजीको मार
भवतीत्यार्यसिद्धान्तः ॥ १० ॥
तस्योपाधिपारतन्त्र संनुरुपाद-
तटस्थसात्सितापकर्पात् ॥ ११॥
सटेति । तटस्थसाचटस्य उपाधिस्तादनत्वे सति तत्परिचायकत्वमिति तल्ल.
णात्तदापचः संपद्यते । फुनः सितापोत्सवस्य दुर्वलत्वात् ॥ ११ ॥
साप्टकः संसरत्याज्ञानात् ॥ १२ ॥
सेति । अष्टामिः पुरीभिः सह वर्तते साष्टकः माणादिपश्चकक्ष्मभूतपञ्चकक-
मन्दिपपश्चकमानेन्द्रियपचकान्तःकरणचतुटपांविधाकामरूपपुर्यष्टकेन युक्त
सन्संसरति कर्ताऽहं भोक्ताऽहमित्यायभिमानेन व्यवहरति । आजा.
नामानोदयपर्यन्तमित्यर्थः । तथा च स्मृति:-
पुर्यष्टकेन लिनेन माणापेन स युज्यते ।
तेन वदस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च ॥ इति ।
एवं च सति ज्ञानोदयं विना नटेऽपि स्थूलशरीरे जीवो न नश्यति किंतु
जीणे देहं विहाय देहान्तरं गृह्णाति जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो
नियत इति श्रुतेर्वासांसि जीर्णानीति स्मृतेश्च । एतेनैतदप्युक्तं भवति-द्विविध
घनित्यं कालादिनाश्यं ज्ञाननाश्यं च । तनाऽऽयं घटादिशरीरं द्वितीयं लिङ्ग-
मारीरमिति ॥ १२ ॥
ननु ईश्वरस्य जीवरूपस्वे जी कथं ज्ञानेश्वर्यपोर्न स्फुरणं तद्वदित्याह-
संपृक्तनिश्वर्याभिभयो भस्मनेवाः ॥ १३ ॥
समिति । संपृक्तदेहादिभिः संश्लेपानानैश्वर्याभिभवो ज्ञानेश्वर्ययोः सर्वज्ञ-
ताणिमायोरभिमवस्तिरोभावः कथमिव भस्मनेवार्यया भस्माच्छादनेन वहे.
हिदीप्त्सोस्तद्वदित्यर्थः ॥ १३ ॥
भाविपर्यासश्चितश्चेतोगुणाद्वाप्पेणेवार्यम्णः ॥ १४ ॥
भेति । चितो जीवचैतन्पस्य चेतोगुणाचेतसा स्वोपाधिभूतस्प
सत्त्वगुणतारतम्याद्भाविपर्यासः प्रकाशतारतम्यं पापणार्यम्णो वाप्पेण वेरि-
वेत्यर्थः ॥ १४॥

·४७ ३ प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । प्रतनु लिङ्गं स्वरूपमानाभ्याम् ॥१५॥ प्रेति । लिई तदाख्यं जीवशरीरं स्वरूपमानाभ्यां स्वरूपतः परिमाण- तव प्रतन सूक्ष्मतरम् । अत एव तबुपाधित्वेन जीवस्याप्पणुत्वमाह अति:- वालाप्रशतभागस्य शतधाकलितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयस्तदानन्त्याय कल्पते ।। इति । तस्य च सूक्ष्मत्वात्संचरणं स्वच्छत्वादपतिघातोऽप्युपप. यते तस्मादेहानिर्गच्उत्पार्थस्यैनापलभ्यते दाहादिभिः स्थूलशरीरस्योपम- देपि न तदुपमृद्यते चेति ॥ १५ ॥ अस्मिन्नेवोष्मा ॥१६॥ अस्मिनिति । अस्मिन्नेव लिङ्ग शरीर एवोष्मा तापो वर्तत इति शेषः । तथा चैतस्मिञ्जीवच्छरीरे या स्पर्शेनोष्माऽनुभूयते स लिङ्गदेहस्यैवेति वोध्यम् । अत एव श्रुतिः-उष्प एव जीविष्यञ्छीतो मरिष्यन्निति ॥ १६ ॥ तदङ्ग प्रेति ॥ १७ ॥ अदिति । तदङ्गो लिङ्गदेहयुक्तः सञ्जीव: मैति लोकान्तरं गच्छती- त्यर्थः ॥ १७॥ समृद्धः सत्त्वस्थः॥ १८ ॥ समिति । सत्वस्थः सत्त्वप्रधानान्तःकरणस्थः समृद्धः प्रोन्नतो भवति सत्व. रजस्तमसामूमध्याधोवस्थानादिति भावः * ॥ १८॥ जीवस्यौपाधिकभेदं दृष्टान्तेन दर्शयन्नाह- खवचित्र्यम् ॥ १९ ॥ खदिति । खवद्यथैकस्पैवाऽऽकाशस्य घटमाद्युपाधिभेदवशादनेकत्वमव. भाप्तते तदव, जलभेदेन सूर्यबद्वैचित्र्यं देवतिर्यक्त्वादिना तदर्भभेदेन चानेकविधत्वं गौणमित्यर्थः । तथाच श्रुतिः-यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेवेवमजोऽयमात्मेति । तथा चाऽऽत्मनः स्वरूपैकत्वेऽपि नानात्वमौपाधि. कामति थुतिवित्सिद्धम् ॥ १९ ॥ * अनायमुत्तविषक.-उन्नमनमुत्ति.1 स च जीवस्य परमार्थतो ब्रह्मसनिधिरेव न तु वामपरिपा! । तथावे जीवत्याः सनिविरहाद । तयाच तम प्रधानस्य प्राणिन पूर्णाऽवनति , तमोगुणोपरार्जनेन रजसा ज्याप्रियमाणस्योन तेरारम्भः, तत सत्योपसर्जनेन रजसा व्याप्रियमा गस्यापमोप्रति , सतो रजोगुणोपमर्मनेन सत्वेन व्याप्रियमाणध्ये मध्यमोमतिः । ततो निद्रगुण्या- वस्थया विराजमानस्य पूर्णोप्रतिस्सदानी सस्वप्रकर्षणन्त करणस्य वहिरर्थमपदायोर्ध्वगामित्वा- दिति धातिकम् ।

·[ २ पुरणपाटे-
सिद्धान्तदर्शनं-
न गुणः स्वास्थ्यं पीचिमदत् ॥ २० ॥
नेति । गुणैः प्रकृतिसंभवः स्वास्थ्यं सरूपायस्थानमात्मन इत्यन्वयः ।
पीचिमदारणारियेत्यर्थः ॥२०॥
जीवस्वरूपमनुरूपदृष्टान्तेन विशदयपुपसंहरति-
व्योमविम्याम्बूनीय त्रीणि ॥ २१ ॥
व्योमेति। प्रीणि ब्रह्मनीयसदद्दानि । तथा च ग्राम व्योमवज्जीवो व्योम प्रति.
पिम्पयनदा स्थूलसूक्ष्मकारणरूपमावदित्यर्थः । तथा हि -यथा सलिलयो.
गेन जृम्भमाणं व्योमप्रतिविम्यं व्योमवधिकारपरिच्छेदादिरहितमपि लोल्प-
भान्तादि सलिलधर्ममादधानं तज्जीवनं यावज्जीवति सलिलापगमे पुनर्योम-
रूपतामुपैति चित्प्रतिविम्मजीवोऽपि शरीरत्रयोपयोगेन तथैवेति प्रणिधेयम् ।
एतेन चित्तत्मतिविम्बदेहत्रयाणां स्वरूपं मियः संपर्कश्च सततमनुसंधेयः सुधी-
भिरित्यपि सूचितम् । इत्यमेव जीवानां मलिनसत्चत्वात्तच्छुदये प्रेक्षावतां
प्रयत्नः । तथा च यदन हृदि गुहायों चिदम्परं सततमनुभूयते तदेव शनैः
शनैरुपाधिमलापगमादखण्डरूपतामेतीति श्रुत्यवतंसः ।। २१ ॥
जीवस्वरूपमाभिधाय तस्य जन्मान्तरं साधयति-
अस्त्यनूकोऽभिनिवेशात् ॥ २२ ॥
अस्तीति । अनुकः पूर्वजन्मास्ति कस्मादभिनिवेशादनाभिनिवेशो मरणादिभपं
तथाहि माणिना हि मा न भूवं भूयासमेवेति नित्याशिष्मतां तिरथामपि जात-
मात्राणामन्तरे मरणभीतिरुदेति । यद्धि भयं तदनिष्ट हेतुरयमित्यनुभवं विना न
जायते । तथा सति प्रागननुभूतमरणधर्मवेत्तहिं मरणं दुःखहेतुरित्यनुभवसंस्कार-
विरहेण तदभ्यासजस्वरसवाहिमरणासानुपपत्तिरिति जन्मान्तरसिद्धिः।
न चानलादीनामुष्णतादिवत्स्वभावादेव जन्तूनां मरणभयोत्पत्तिरिति वाच्यं
कार्याणां सहेतुकत्वनियमाद्यसामान्यं प्रत्यनिष्टहेतुरयमितिज्ञानस्य कारण-
तादर्शनाच । न हि केनापि घटः सहेतुक इत्सभ्युपेत्य मृत्स्वभावादेशान्तरीय-
घटोत्पत्तिरिति कल्प्यते । नापि मरणधर्मवजन्मान्तरीयमन्यदपि स्मर्पतामिति
वाच्य पुण्यविशेष विना माग्देहानुभूतानां मरणस्यैवातीव दुःखपदस्य विस्मृ-
तिहेतुत्वात् । सुपुप्तिवत्परजन्मनि पूर्व देहाभिमानविरहेण तदेहानुभूतानां
स्मरणानुपयोगाच ॥ २२ ॥

·३ प्रपाठः ]
निरज्जनभाष्यसमेतम्।
४९
अपि च-
जातिस्मरत्वाच्च ।। २३ ॥
जातीति । जातिस्मरत्वं पूर्व जन्मवातास्मरणं यच माक्तनानां भरतसप्तव्या-
धादीनामिवेदानींतनानामपि केपांचित्पुण्यविशेषवलेन जायते तस्मादपी-
त्यर्थः॥ २३ ॥
जन्मान्तरं प्रप्ताध्यादृष्ट प्रमाणयति-
वैचित्र्यादपूर्वम् ॥ २४ ॥
वैचिपादिति । वैचित्र्यात्माणिनापुत्कीपकर्पत्वादिना नानास्वदर्शनादपूर्च
चेतोगुणसंनिवेशविशेपात्मकसंस्कारो येन जीवानां जन्मायु गा जायन्ते
तदस्तीति शेपः।
तथा च जगत्पतिनाऽपेतवैपम्पदोपलेशेन सृज्यपानानां जन्तूनामुक्तपी.
पकर्षधर्माणां सुखदुःखादिमतां च वैपम्यानुपपत्तिरित्यएसिद्धिरन पवेश्वरम-
नुकम्य श्रुतिः सकलं जगदाविर्भावयति प्राणिकर्मत्रशादिति ॥ २४ ॥
किंच-
सुस्वापागाच ॥ २५॥
सुस्वाति । सुस्वापभङ्गात्मगाढसुपुप्तिविगमात् । तथा च साक्षात्कचन कार•
णमन्तरेणाप्पकस्मात्सुस्वापभङ्गदर्शनात्कार्यस्य च सहेतुकस्वनियमादलौकिक.
हेतुसिदिगिति भावः । अत एव भूगते-
स एव मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् ।
वस्त्रानपानादिविचित्रभोगः स एव जाग्रत्परितृप्तिति ।।
समेऽपि जीवः सुखदुःखभोक्ता समायया कल्पितविश्वलोके ।
सुपुतिकाले सकले पिलीने तमोभिभूतः मुखरूपमेति ॥
पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति मयुद्धः ।
पुरमये कीडति यश्च जीवस्ततस्तु जान सकलं विचित्रम् ॥ इति ।
सुस्वापेत्युपलक्षणं समाधिभङ्गेऽपि तथा बोध्यम् ॥ २५ ॥
बीजाकुरपदवियावासने ॥ २६ ।।
पीजति । अनाविद्या देहाध्यासवीजरूपा बासना मिथ्यासंस्कारः । ते च
पीजापुरवाया वीजादगुरः पुनरराष्ट्रीजमुत्पयते तददित्यर्थः ॥ २६ ॥
संपति जलजीवपोरभेदं पारमार्थिक गुपपादयति-
वाक्यादप्पैक्यमात्मनोः ॥ २७ ॥

·(१ पुरुषलाई-
सिद्धान्तदर्शनं-
पाक्यादिति । वाक्यादपि न केवलं पिम्बानुविम्वरूपत्वात्तत्वमस्यादिवा.
पपादपि आत्मनोः परमात्मजीवात्मनोरक्यपभेदो भेदस्तु मुखतदाभासयोरिव
घ्यावहारिक एवेति सर्व निरवचम् ॥ २७ ॥
संमति महावाक्यस्यान्तरपरताश निरस्पति-
नान्यार्थः प्राचुर्यात् ॥ २८ ॥
नेति । भन्यार्थस्तत्वमस्पादेरान्तरं नेत्यर्थः। कुतः माचुर्यात् । ब्रह्मात्मैक्ययो.
धकवाक्यस्य पादुल्यात् । तथा हि-तत्वमसि प्रज्ञानघनं ब्रह्म। अहं ब्रह्मास्मि ।
अपमात्मा ब्रह्मास्त्वं वा अहमस्मि भगवः । अनेन जीवेनाऽऽस्मनाऽनुमविश्ये.
सादयः । तथा च परजीवयोरैक्यस्य लोकविरुद्धस्य जन्मजन्मोपचितव्यस्त-
संस्कारस्य इठेन प्रतिपादयितुमशक्पत्वात्माचुर्योक्तिरिति भावः ।। २८ ।।
किंव-
दोपात् ॥ २९ ॥
दोपादिति । दोपादहं ब्रह्मास्मीत्यादौ धुतार्थपरित्यागाश्रुतकल्पनादिरू.
पात् ।। २९ ॥
किंच--
विभुज्ञे तत्त्वोनेः ॥ ३० ॥
विभुज्ञ इति । विभुज्ञे ब्रह्मज्ञे तत्वोक्तेब्रह्मत्वोक्तेः । तया हि श्रुतिः-ब्रह्म
विद्राँव भवति ब्रह्मैव सन्त्रलाप्पेतीति ॥ ३० ॥
किंच-
भिययज्ञातत्वात् ॥ ३३ ॥
भिदीति । भिदि ब्रह्मजीवपोर्भेदकर्तवज्ञातत्याचिरस्कृतत्वात् । तथा हि
श्रुति:-योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशु.
रिति ॥३१॥
भयश्रुतेः ॥ ३२॥
भयेति । भपश्रुतिध-पदा होप एतस्मिनुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं
भवतीति ॥३२॥
किंच-
शेपाच ॥ ३३॥

·४ प्रपाठ: निरञ्जनमाध्यसमेतम् । शेपादिति । शेषाच्छ्रुतौ सदेव सौम्येदमय आसीदित्युपक्रम्य तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इत्युपसंहारात् ॥ ३३ ॥ श्रुतोपपत्त्योरप्यतथ्यधीरद्वैते तोंपेक्षाभ्याम् ॥ ३४ ॥ इति द्वितीये पुरुषपाठे तृतीयः प्रपाठः ॥ श्रुतेति । श्रुतोपपत्योः शाखयुक्त्योपिंद्यमानयोरप्यदैते ब्रह्मैवेदं सर्वमिति धर्मनि तापेक्षाम्यां वितर्कानादराभ्यामतथ्यधीरमामाण्यज्ञानं गृहमेधिना. मिति शेषः । तत्र च कस्पचित्तण कस्यचिदुपेक्षया कस्यचिचोभाभ्यामिति । 'दैवपत्र निदानम् । इह खलु यदि जान्मपु केचन कचिदद्वैततत्त्वं बुभुत्सन्ति तदा तेषां जन्मजन्मान्तरोपचिततत्प्रतिपक्षवासनाभिर्दैहात्मवदनवरतद्वैतानीत. पियां पूर्व न्यायार्णवमनवमाह्याऽऽतवचनालोचनैव साधीयसी तदनुगतस्या- दनुमितरिति शिवम् ॥ ३४ ॥ इति द्वितीय पुरुपपाठे तृतीयः प्रपाठः ॥ अथ द्वितीय पुरुपपाठे चतुर्थः प्रपाठः । इदानीमतीन्द्रियस्य भावनासौकर्याय विग्रहविकल्पनमाह- विकृप्तिः प्रतीकस्य भावार्था ॥ १ ॥ चिकृप्तिरिति । मतीकस्याऽऽदित्यादिरूपस्य चतुर्भुजादिरूपस्य पा विकृप्ति- स्तत्तत्मकत्यनुकूलतया विविधकल्पनम् । भावार्थ भावो भावना स एवार्थ: भयोजनमस्याः सा तथा । देहात्माभिमानिनां वक्ष्यमाणविचारजं देहात्मनो- विवेकमन्तरेण निर्गुणभावनायामनधिकारादिति भावः । अत एवोक्तं भग- पता-अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्पत इति । अत्रायमाशय:- सावयवस्थाविवेकिनो निरवयवभावनायामवसीदति मनो महाप्रान्तरपति- सस्पेव लोचनागोचरमानवनिर्यग्जनस्तम्भतरुलतादेः ।। १ ।। मन्वादित्यायालम्बनं यद्रह्म विवर्तरूपं तकि ब्रह्मवद्ध्या चिन्तयितव्यमुत प्रमाऽऽदित्यादिधियति शङ्गमानं प्रत्याह- तत्र हि ब्रह्मधीरुत्कर्षात् ॥ २ ॥ तत्रति । तत्र प्रतीक आदित्यायवयव एव ब्रह्मधीः कार्या न तु ब्रह्माण प्रतीकधी। कस्मादुत्कर्षानिकृष्टे से वोत्कृष्टदृष्टगौरवात् । लौकिकन्यायोऽप्येवम्। अत एवोपासनार्य श्रुतिरप्यादित्यो ब्रह्मत्याइ न तु ब्रह्माऽऽदित्य इति ॥२॥ - ·- ५२ सिद्धान्तदर्शन [२ पुरुषपाठ- नमु प्रती कथं ब्रह्मपीभवितुमईति तस्य जडत्यादित्याह-- संभाव्योपदेशात्पञ्चाग्निवत् ॥३॥ सपिति संभाव्या प्रती ग्रामाधीभचिन योग्पा करमादुपदेशात्पवानिधया पश्चानिनिधायां योपित्पुरुषादावनियुद्धिम्तद्वदित्यर्थः । तथा च प्रतीके ब्रह्म युद्धः कानामात्वादुपदेशेनासी भवितुमर्हतीति भावः ॥ ३ ॥ ननु करिपतस्य मिथ्यात्वात्तेन कथं फलसिद्धिरित्यत आह- भावे वायाऽऽविर्देवस्य ॥ ४ ॥ भार इति । भावो भावनारूपत्तिविशेपो यश्च मानसरसत्वेनाप्यभिहितः । तत्रैव देवस्य सगुणस्य निर्गुणस्य वा ब्राह्मण आविधिकाश पावत्यनेन विना भावोदयादपास्यसिद्धिर्न भवतीत्यपि सूचितम् ॥ ४ ॥ निरुततुमाह- तन्मूलं हि फलं लोकवत् ॥५॥ तदिति । हि यतस्तन्मूलं स एवं भावो मूलं कारणं यस्य तद्भावमूलमित्यर्थः। लोकवत, यथा लोके मिध्याभूतादपि रजमादेर्भयकम्पपलायनायुत्पद्यते यया बैकस्य वस्तुनो वियोगे कथित्क्रन्दति कचिदानन्दति कथिचोपेक्षते तद्वत्फलमु. पासनादिजन्यमित्यर्थः। अन एवाऽऽहु:-भावे हि भगवानास्ते न पापाणे न मृन्म। न फलं भावहीनानां तस्माद्भावो हि कारणम् ।। इति । एनेनोपासनायां देशिकादेशमूलापां विचारापेक्षा नास्ति तदपेक्षा तु शान- वर्मन्येवेति स्थितम् । एतदुक्त भवति-कस्मितस्प मिथ्यात्वेऽपि तत्र सत्यस्य ब्रह्मणो भावनात्फलसिद्धियिते । प्रतीकोपासनं तु न साक्षाद्राक्रतुस्तत्र प्रतीकमधानत्वेन ब्रह्मोपसर्जनत्वात् । ननु सर्व सविदं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिभिः सर्वपामेव ब्रह्मत्वोक्तरादित्यादौ यद्रह्मचिन्तनं तत्तयं न साक्षाह्मोपासना मिति चेन्पैवं, तत्र ब्रह्म भावयतामयज्ञानां तत्स्वरूपभानविरहेण जडत्वेनेच भावनोदयात् ॥५॥ इदानीं जीवस्य ब्यवहारे लिप्सलेऽपि तत्वतस्तभावं साधयति- नाभासोऽपि स्वतो लिप्तो निर्लेपत्वाचितो जलार्कवत् ॥ ६॥ नति । आमासश्चित्मतिविम्मरूमो यो जीवः सोऽपि स्वतः स्वरूपतो न लिसः। कुत इत्यपेक्षायामाह-निर्लेपत्वादिति। चितो विम्मभूतचैतन्यस्य निर्लेप. त्वाकर्तृत्वादिसंपर्गशून्यत्वात् । तथा हि धूयते-प्रत्यगरथूलोऽचक्षुरमागोऽपना अकर्मा चैतन्यं चिन्मात्रं सदसङ्गो हायं पुरुपः साक्षी चेता केवलो निर्गुणोति ।

·- ४ प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । चत्र दृष्टान्तो जलार्कचन् । यथा जलसूर्यः सलिलचाञ्चल्याचञ्चलबत्माती- यमानोऽपि न स्वतश्चश्चलस्तद्वदित्यर्थः ॥ ६ ॥ उक्तमर्थ हेत्वन्तरोपन्यासेन ट्रह पति- प्रत्यक्षानुमानलिङ्गाच ॥ ७ ॥ मत्यक्षेति । मत्यस हि अतिः मामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वादनुमानं स्मृतिः श्रुत्सोक्ष- त्वात्तथा च शुनिलिङ्गात्स्मृतिलिङ्गाचेत्यर्थः । तत्र श्रुतिः-किपिच्छन्कस्य कामाप शरीरमनुसंज्वरेत् । ध्यायतीव लेलायतीति । स्मृतिश्च भागवती- अहंकारविमुढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सजते । इच्छा द्वेषः मुखं दुःख संघातश्चेतना धृतिः। एतत्क्षेनं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ इति । अत एव पुराणम् -निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिवेति । न च मकतिर्न कत्री नवा धर्माधर्माद्याश्रयः परिणामित्वाजडत्वाद्वा मृदादिवदि- त्यनुमानवलादात्मन एव कर्तृत्वाद्यभ्युपेयतामिति वाच्यम् । शास्त्रविरुद्धानुमितेः ममाणाभासत्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथावे तन्मते पुरुपादेरपि परिणामित्व- जहत्वपसनाच्च । तथा हि-एप परिणामी जडो वा भवितुमर्हति गुणवत्रा- न्मृदादिवदिति ॥७॥ अत एव जीवस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिपवहारस्याविद्यामूलकत्वमित्युप. संदरति- वृत्तान्यध्यासात् ॥ ८॥ वृत्तानीति वृत्तानि प्रमाणप्रमेयरूपाणि लौकिकानि पैदिकानि र व्यवहार- जातान्यध्यासादध्यासोनाम परत्र परावभासो यश्चानादिकालमारभ्य विलसति तस्मादुद्भयन्तीत्यर्थः । अत एवाऽऽह श्रुतिः-शरीरत्रयतादात्म्पाकत्वभो. पतृत्वमगमत् । सत्याते मिधुनी करोतीति । इत्यमेवाऽऽत्मनः कर्तृत्वादेर्मा- यिकत्वेऽपि तत्सर्व कुहकीवेश्वरः स्वयं जानाति मकृपसत्यवाद । जीवस्तु तत्र मुद्यति पङ्किलसत्वत्वादिति पर्यवसितार्थः ॥८॥ तदीक्षा वै सर्वार्था ॥ ९॥ तदिति । तदीक्षा प्रकृतिपुरुपयोरालोचनं सार्या सर्व ऐहिक आयुष्मिक- थार्थ: प्रयोजनमस्याः सा तया । तदवययभूत्वाज्जगतापिति भावः । वैर. भानपोरीक्षामन्तरेण केनापि सर्वार्थसाधनं भयितुं नाहतीत्यर्थ द्योतयति । तमा निष्कर्षः-दावेव पदार्थों पुरुषः सचिदानन्दात्मकस्तदाभासथ । तत्र ·[ ३ मुक्तिपाठे- सिद्धान्तदर्शनं- सदाभासो जहा। स च विविधः प्रातिवितिभेदात् । विकृतिः पुनदिविषा सहनी विसदृशी च । तत्राऽऽधाऽव्यक्तमहदहंकाररूपा । द्वितीया पञ्चतन्मात्राप खिलमपचात्मिका ! एवं चिदाभासचतुर्क साक्षावरहिरण्यगर्भविराइभे दात् । तथाऽऽनन्दामास एक एव । यदि तदामासाः सच्चिदानन्दविरोधि. नस्तहि क्रमादसदज्ञानामुखाख्या भवन्ति । अत्रानुक्ताथ ये वाह्या ग्राधा न्यायादिसंमताः । द्रव्यगुणादिन्दाः श्रुतीनामविरोधतः ।। ये तु भावा जगत्यत्र सन्ति थुतिविरोधिनः। आभासा एव ते माझेन ग्राह्याः परमार्थतः ॥ हित्वा चिन्तामणेदा विश्वविद्यानिधेः श्रुतेः । देवीमभ्रमिकां वार्ता रमन्ते हन्त लौकिके ॥९॥ कीबा पत्राप्रत्यायिनः ॥१०॥ लीवा इति । अत्र प्रकृतिपुरुषवार्तायां ये क्लीया विज्ञान विकलारस एवापत्य- पिनो न विश्वासभुवो भवेयुरिति शेषः ॥ १० ॥ सत्र विचारष्टर्न काऽप्पनुपपत्तिरिति दर्शयन्नाह- न वै विज्ञो देव्यकशायी कुसृतीक्षणात्कुसृतीक्षणात् ॥ ११ ॥ इति पुरुषपाठे चतुर्थः प्रपाठः ॥ ४ ॥ इति वैयासिके सिद्धान्तदर्शने वेदान्तविज्ञाने परापरतत्त्व- निरूपणे द्वितीया पुरुषपाठः ॥ २॥ विज्ञो विचारकुशलो देव्यङ्कशायी महामायाकोडावस्थायी नेत्यन्वयः। पूर्वस्मादप्रेत्यनुवर्तनात्मकतिपुरुषवार्तायामित्यर्थः। कुतः, कुस्तीक्षणादैन्दनालि. कमायादर्शनात् । अयमाशय:-यदि कुहकिनो मायापा लोके विचित्रका. रित्वं स्याचाई कि ब्रह्मणो मायायास्तन्न स्यादिति मनस्वितन्त्रम् ॥ ११ ॥ इति पुरुपपाठे चतुर्थः प्रपाठः ॥४॥ इति वैश्वदेवे भाप्प निरअनारुपे द्वितीयः पुरुषपाठ ।।२।। अप तृतीयो मुक्तिपाठः। . तत्र प्रथम प्रपाठः।

·१ प्रपाठ:] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । ५५ प्रकृतिपुरुषो क्रमेणोपपाध जीवस्य परप्रयोजन प्रतिपादयितुं तृतीयपाठ. मारभते- मुक्तिर्हि पुमर्थः ॥ १॥ मुक्तिरिति । हिरत्र त्रिवर्गेभ्यो मुक्तः परमार्थता योतयति । ननु यदि मुक्त परमपुरुषार्थतेव नासौ कुतः पूर्ववेदे श्रूयत इति चेत् । उच्यते - वैदिके प्रवर्वमा- नानामादौ तन्माधुर्यावगमानहत्त्वान्न तसिस्तवतारः ॥ १॥ मुक्तिसरूपं निरूपपिनुमिच्छ नादौ वन्धं निरूपयति- संप्रलेपो बन्धः ॥२॥ समिति संमलेपो देहायाभिमानः। तथा चाविद्यारबिदेवाचालाने संबन्धी पन्धः । यथा गुणमयी रज्जुः स्वभावचञ्चलं तुरगमाक्रम्य स्तम्भे बधाति न खल्लसौ तदानी स्वभावेन विचरितुपईति तस्य तद्वन्धनेन स्वभावास्फरणात. इदविद्याऽपि त्रिगुणमयी निर्लिप्तमात्मानमाकृष्य शरीरत्रये बध्नाति तदैव देहा. भिमानरूपवन्धनेन स्वरूपास्फरणादलिप्तोऽप्पात्मा संसरति । तया हि श्रुतिः- शरीरयतादात्म्यात्कर्तृत्वभोक्तृत्वमगमत् । स्मृतिश्च-निवनाति महाबाहो देहे देहिनमव्ययमिति । सोऽप्यापासिक एवाऽऽत्मनो निलेपत्वादिति तत्वम् ॥ २॥ पुक्तिस्वरूपमाह- तदत्यन्तप्रलये स्वरूपावस्थानं कैवल्यम् ॥ ३ ॥ तदिति। तदत्यन्तप्रलये तद्धन्धनस्य निवृत्ती भूतायां पुन: कस्मिन्नप्यनुद्भवे । स्वरूपावस्थान ब्रह्मरूपेणकीभावः । तथा हि यते--तद्रयाहमिति शाला सर्वबन्यः प्रपुच्यते । ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति । एवमेप संमसादोऽस्मा च्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन कोणाभिनिष्पयत इति । सुषुप्ती कारणदेहाभिमानानिरोधसमाधौ च तद्वन्धननिवृत्तावपि व्युत्थाने पुनरुद. यान मुक्तित्वप्रसङ्गः । सा च जीवति विदेहे च जायते । तत्राऽऽद्या जीवन्मुक्ति- द्वितीया तु विदेहमुक्तिरित्युच्यते । तथा च श्रुतिः-दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्चरति अथ संपत्स्य इति । तत्र च जीवन्मुक्तौ मातिभासिकत्वेन द्वैतभानमस्ति विदे- हमुक्ती तु तदपि नास्तीति विशेषः । तथा च विम्बभूतस्य ब्रह्मचैतन्यस्य न वन्धो न वा मोक्षः । बन्धपोक्षौ तु तत्मतिविम्वभूतस्य जीवचैतन्यस्यैत्र तस्यापि तो व्यावहारिकावेति निष्कर्षः ।। ३ ।। .

·- मिद्धान्तदर्शनं [मुधि पाटे-- सपापं पूर्वपूपितयोग्मृम्ममाणमा- फर्मतदर्पणसाधनविचारसाक्षात्कारावियापायाना- मृत्तरोनरोपजननात् ॥ ४ ॥ कति । अन कर्माणि स्वयणीश्रमोक्तानि नित्यनैमितिकानि । तदपर्ण तैपा कर्मणा नाई की भृत्य पत्तारोमीत्येवंबर पर स्थापनम् । साधनं विवेकादि पतुष्ट नित्यानित्यवस्नुगिय केहामुयफलभोगविरागपादिपदांपत्येवंरू पम् ।पिचार भात्मनचयानोपायः श्रवणमनननिदिध्यामनरूपः । साक्षात्कारो ब्रह्मात्मवयस्पापरोक्षभानम् । अपिद्यापायो देहाघात्मत्वजगत्सत्यत्यशाना पसरः । एतेषामुचारोघरोपजननं कपणाऽऽविर्भावः । तस्मात्यल्पमित्त. न्यया ॥४॥ तर प्रतिबन्धि दर्शयति- दैतसंज्ञा चेन्न ॥ ५॥ देनेति । तसंज्ञा सस्य ब्रह्मातिरिक्तस्य संज्ञा सत्यत्वनावधारणं चेहि न काल्यमित्यर्थः ॥५॥ द्वितीयाद्धि भयम् ॥ ६॥ तर हेतद्वितीयादिति । हि पस्माविनीयाद्वस्तुनो भयं संसारबन्धन भवती. स्पर्थः । तथा च श्रुतिः-द्वितीयादै भयं भाति मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीति ॥६॥ नन्यात्मनो देहे सदैव विराजमानतातो न स्वरूपभानमित्याह- न तत्त्वोभाऽऽश्लिष्टेः ॥ ७ ॥ नेति । आश्लिप्पन्नपयादिकोशैविमिश्रणातत्वोद्भा सलावियो न भा. तीत्यर्थः। तथा च मतिविम्बात्मको जीवो देहसंश्लेपाद्विम्भूतं यत्स्वरूपवैतन्य तन्न पश्यतीति भावः॥७॥ संश्लेपो रसात् ॥८॥ समिति । संश्लेषो देहरात्ममलेपो रसाद्विषयानुरागात् ॥ ८ कुतस्तच्छैथिल्पमितिजिज्ञासायामाह- मन्यरः सत्त्वात् ।।९।। मन्धर इति । ससान्छपदपसत्याहिंसाक्षमादिवृत्तिकात् । मन्थरः शिथिला ·१प्रपाठः] निरसनभाष्यसमेतम् । संश्लेषो जायत इत्यर्थः । तथा च संपपमूलस्य वैदिककर्मणः सर्वस्यैव सारतम्येन तसंश्लेषशैथिल्पजननयोग्यताऽस्त्येवेति पहिशामगोचरः ॥९॥ शुभजन्मिनां विधाधीर्भातीत्याह-- शंयुधानिसांख्ययोगार्था ॥ १० ॥ समिति । शंयुधीः शुभवी जिना बुद्धिनिसांख्पयोगार्या ध्यानादित्रयगो. घरा तत्र कस्यचियाने कस्यचित्सांस्पेकस्यचिच योगेधी प्रतिभातीत्यर्थः । अत एव भगवान्स्मरति- ध्यानेनाऽऽत्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ इति । अत्र ध्यानं तैलधारावदविच्छिन्नमत्ययः सांख्यमिमे सत्सरजस्तमांसि गुणा एते तद्यापारा अहमेभ्योऽन्यः सातिभूतो नित्य एवं चिन्तनम् । योगो भगवदर्पणबुद्ध्याऽनुष्ठीयमानघटनरूपत्वम् ।। १० ॥ विवेकोऽकर्कोऽध्यासतमसि ॥११॥ विवेक इति । विवेको देवादात्मनः पार्थक्यभानम् । अध्यासतमस्यध्यासो देहात्मभानं स एव तमस्तस्मिन्नों भानुरिव तदपसारकत्वादिति भावः॥११॥ संमति विवेकारस्वरूपाविर्भावं दर्शयति- तद्वतश्चैत्यनि सोऽन्वयान्याभ्याम् ॥ १२॥ इति तृतीये मुक्तिपाठे प्रथमः प्रपाठः ॥ १ ॥ तद्वत इति । तद्वतो विवेकवतथैत्यनिर्मासः प्रत्यगभिन्नचित्स्वरूपविकाशः । कुतोऽन्वयान्पाभ्यामन्वयम्यतिरेकाभ्याम् । ती च क्रमादात्मदेहयोर्यथा-स्वमै स्यूलदेहस्यामानेऽप्यात्मनो भानमन्वयः। तत्र पुनरात्मनो भाने स्थूलदेहस्याभानं व्यतिरेकः । तलिङ्गं च स्वप्नोत्थितस्य स्वमे रथादिकमहमद्राक्षमिति स्मरणम् । एवं सुषुप्तौ लिङ्गदेहस्यामानेऽप्यात्मनो भानमन्वयः । तत्र पुनरात्मनो भाने लिङ्गस्यामानं व्यतिरेकः । तल्लिङ्गं च सुप्लोस्थितस्य सुखमहमस्वाप्सं न किंचिद- वेदिपमिति स्मरणम् । तथा समाधौ कारणदेहत्यामानेऽप्पात्मनो भानमन्वयः। तत्र पुनरात्मनो भाने कारणस्यामानं व्यतिरेकः । तल्लिङ्ग च व्युस्थितस्यैता- वन्तं कालगह समाधिमानभूवामिति स्मरणम् । तथा च जडदेवत्रितपादात्मनः पार्थक्ये सत्ति पड्डाम्बवत्स्वस्वरूपं प्रतिभातीति भावः ।

·[मुविधाते- सिद्धान्तदर्शनं- सपा प सुतिः-या मुआदिपीकैरमात्मा युक्त्या समुगृतः । शरीरनिमयादीरः परं नासर नायते ।। एतदुक्त भानि-सासामा रा दहात्मभान मत्यक्षरूपं सत्यार्थपानं स्वनुमित्यात्मक नगिरिकस्य राष्ट्र पीतमिनत्वपीपद ॥ १२॥ इति मृतीय मुक्तिपाठे प्रथमः पाठः ॥ १ ॥ अय नृतीये मुक्तिपाठे द्वितीय: मपाठः ॥ २ ॥ यन्धनुशापनार्थ विषयभेदमाह- द्विधैकोऽपि क्लुप्तेः ॥ १ ॥ द्विधति । एकोऽप्यों विधा भवति । पुनः सर्पन कल्पनाचया पटो वहिप- मपस्तथाऽन्तरे मनोमयस्नाऽऽया प्रमाणेनायभास्यो द्वितीयस्तु यूटस्येनेति विशेषः। तथा च पोऽत्र पहिरेक एव प्रतीयते सोऽप्यन्तरे भियते यथा मांसमी योपिस्पतिपुत्रादीनामिति ॥१॥ तत्र मनोमयस्य बन्धहेतुत्वमाह- विष्टम्मी मनोमयः ॥ २॥ विष्टम्भीति । विष्टम्भी प्रतिरोधी मनोमयो मनःकल्पितो पया स्वमादौ व्याघ्रादावसत्वेऽपि तस्माद्भयादिति। यया वा सत्यपि दूरे घान्यो मूर्ति श्रुत्वा शोचति मृतेऽपि तस्मिन्नानानन शोचतीति ॥ २ ॥ परात्ममाप्ती वैराग्यस्यासाधारण्यमाह- मूलमतर्पः पराचः प्रतीच्यावर्तकमासत्त्योः ॥ ३॥ मूळमिति । परा प्रातिलोम्येनाञ्चति गच्छतीति परागन्तःकरणं तस्य प्रतीचि परमात्मनि, आवर्तक्रमासयोः प्रत्यावर्तनक्रपसंनिध्योमुलं निदानमतों वैराग्यमित्यर्थः । तथा च चेतपो निसर्गतो बहिर्मुखस्य निरोपद्वारेण परात्म. न्याभिमुख्ये शनैस्तत्संनिधौ चातर्पो निदानमिति भावः ॥ ३ ॥ कुतोऽसौ जायत इत्याह-- दोपेक्षात्यासात् ॥ ४ ॥ दोपेति। दोपेसाभ्यासादोपाणा सततदर्शनात् । अत एवात्र यदि दोषदर्श. नमन्तरेण कस्मिंश्चिदतों दृश्यते स तदाभास एव न तु वस्तुतो वैराग्यमि. त्यवगन्तव्यम् ॥ ४॥ के ते दोपा इत्याह-

·पाठ:] निरञ्जनमाप्यसमेतम् ।
लोल्पवरस्यजन्मजरारोगात्ययतापा दोपाः ॥ ५ ॥
लौल्यो । लोल्यं विपयाणां चागल्यं नश्वरत्वमिति यावत् । परस्पं शेषविरा
सता जन्मादितापा जन्मजरारोगात्ययेपु दुःखानि ते तथा । अत्र जन्मनि तापो
गर्भवासपोनिनिःसरणाभ्यामेवं नरादिप गलितपलितादिभिल्ह्यम् । अत
एवाऽऽद श्रुति:-परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निवेदमायात् । अथ
भोगस्य नवरत्वादिदोपं पश्यत्पपि नरेन कयं श्यते वैराग्यामिति चेत्सत्यं न
दृश्यते प्रतिबन्धकस्य भोगादृष्टस्य सद्भावात् ॥ ५ ॥
भयन्तरेण दोपं दर्शयन्नाह-
प्रियं रोत्स्पति स्वम् ॥६॥
मिपपिति । अत्र प्रियं यद्धनपुत्रादिकं तत्स्वपात्मानं रोत्स्पति निवनीया.
द्रोदायप्यति चेत्यन्त तणिनः । तथा हि श्रुति:-
:-स योऽन्यमात्मन: मिय
मुवाणं वूपापियं त्वां रोत्स्पतीति ॥ ६ ॥
संपति परमार्थसंपनि दर्शयवि-
शमादिर्हि संपदुप्लावित्वात् ॥ ७ ॥
शमादिरिति । शमादिः शमदमोपरतितितिक्षासमाधानश्रदेति पदको गण:
संपत्समृद्धिकरः । कुतः, उत्सावित्वादूर्ध्वगतिशीलतामसनिधिमापकत्वा-
दिति भावः । अत्र वहि:समृद्धिकरस्तु कनकरत्नवनितादिः संपदिवाऽऽपाततः
स्फुरन्नपि परमार्थतो न संपद्विपदाकरत्वादिति हियोतितार्थः ।। ७ ।।
बाह्यान्तविभासे शीतोष्णवत् ।। ८ ।।
चाह्योति । वाहान्तविभासे वाह्यान्तरात्मनोपनेच्छे शीतोष्णवन्मियः प्रवि-
इन्दिन्यौ तयोरेकस्यां वृहितायामन्या हसतीति भावः । एवं वाद्यान्तरश्रिया-
चपीति बोध्यम् ॥ ८॥
नार्थे प्रियं ज्यायः सापेक्षत्वात् ॥ ९ ॥
नेति । अर्थे पहिविपये मिथं सुखं ज्यायो नेत्यन्वयः। कस्मात्सापेक्षत्वा-
स्मुखान्तरापेक्षत्वात् । विषयकं भुञ्जानस्य मनसः पुनर्षिपयान्सरलिप्सया
धावमानत्वादिति भावः । अत एवोक्त-
यच काममुख लोके यच दिव्यं गहत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः पोडशी कलाम् ।। इति ॥९॥

·[ ३ मुछिपाठ-
सिद्धान्तदर्शनं-
थपिच-
लोलं च यौगिकत्वात् ॥ १० ॥
लालमिति । लोलमनित्यं सणस्थायीत्यपः । कस्माचीगिकत्यादिपपेन्द्रि
यसंपर्कमानस्थायित्वात् ॥ १०॥
विरसं वीर्यवन्मनः पूर्णत्वात् ॥ ११ ॥
विरसमिति । विरसं विषपतृष्णारहित वीर्यवदलीयः। कुतः पूर्णत्वात्सा-
झोपेतत्वादत पवाक्त-वैराग्पापूर्णतामेति मनोनाशाशानुगमिति । एतेन
तृपितस्य पनसो विषयतृष्णया संकोचितवनात्मतत्वोद्भावनानईत्वान्न वीर्य-
पत्तेति सूचितम् । अत्र विरसस्य मनसः पूर्णत्वोपन्यासात्तन्मनस एव माणिनस्त-
थात्वं नान्यस्येत्यपि सिद्धम् ।। ११ ।।
पराक्तृष्णजो जडा वार ॥ १२ ॥
तस्मात्सरागिति ! पराक्तृष्णजो चाह्यार्थानुरागिणो नहा वाव मुग्धधिय
एव न तु धीरा इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-पराचः कामाननुयान्ति वालास्ते
मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमधुवेष्विहन
मार्थयन्ते । अत एवोक्तम्-
रागो लिङ्गमबोधस्प चित्तव्यायामभूमिषु ।
कुतः शादलता तस्य यस्यामिः कोटरे सरो॥ इति ।
यस्तु तत्त्वविदामप्यनुरागो दृश्यते स तदाभास एव तद्विपयस्य बाधित
।
स्वात् ॥ १२ ॥
धीराणां वाह्यवैराग्ये हेतुमाह-
जागुलो ह्यर्थो विवेकिनाम् ॥ १३ ॥
जागुलेति । हि यस्मादर्थो वहिविपयो विवेकिनां विचारहशा जाङ्गलो
गरलवद्भातीत्यर्थः ॥ १३ ॥
तेपामैन्द्रियकं सुखं दुःखमेवेति सहेतुकं दर्शयति-
पाखर्यात्सुखं दुःखमेव सर्वम् ॥ १४ ॥
भाखर्यादिति । सर्व साम्राज्यललितललनासङ्गापुत्वमपि मुखं दु:खमेव
विवकिनामित्यनुवर्तते । कुतः प्राखर्यातीवत्वात् । तथा च मुखेऽपि वैषयिके
रजोन्तर्मिश्रणेन किमप्येकं प्राखर्य प्रातिकूल्येन भासमानमस्ति पन्मनस्विभि.
रेयानभूयते ॥ १५ ॥

·प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । इदानी सर्वानर्थमूलस्य कापस्य भोगेनोपरतिनास्तीति दर्शयति- विना नेतरि न्यासान्नोपशाम्यति रसः स्वादेहविपेवानलः ॥ १५॥ विनेति । नेतरि सर्वज्ञता तृप्तिरनादिवोधः स्वतषता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनन्तशक्तिश्च विभोविधिशा पडाहुरङ्गानि मद्देन्धरस्य ।। इत्युक्तसर्वशवादिमतीपरे । न्यासातस्यैव कर्माणि भृत्यपदई करोमीत्येवं पक्ष्या स्वकर्तृत्वफलार्पणाद्विना स्वादैः संभोगैः केवलै रसो विपयामिलापो नोपशाम्यति । तत्र दृष्टान्तो इविपेवेति । अत एवोक्तं स्मृतिपुराणादौ-- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्पति । हविषा कृष्णवत्व भूय एवाभिवर्धते ॥ इति ॥ १५ ॥ नापूर्वमद्वैतादगदा ॥ १६॥ नेति । अद्वैताहितीयवस्तुरहितयोषादगर्यारस्वकर्तृत्वरहितघोबादपूर्वमहर्ट शुभमभं वा वन्ध हेतु संस्काररूपं न जायत इत्यर्थः । किंतु दैतकर्तृत्वभानयो- रवियैव निदान तत्कार्पवाद । अगादिस्दैतबोधासमर्थस्पति घाशब्दो - घोतयति ॥ १६ ॥ विरहार्थानुध्याऽऽकरस्तापाशंसयोः ॥ १७ ॥ विरहेति । विरहार्थानुध्या विरहोऽभावोऽमुकस्य यदस्ति मम तु तन्नास्ती- त्यादिरूपोऽर्थो विषयस्तयोरनुध्या चिन्तन तापाशंसयोर्दुःखामिलापपोराकर इत्यन्वयः ॥ १७॥ धोव्येऽप्यादिष्टस्य दिष्टे मा स्मारो दुरितानाम् ॥ १८ ॥ धौव्य इति । आदिष्टस्य गुरुशास्त्रोपदिष्टस्य ध्रौव्येऽपि श्रुत्वा मपैतत्क- सव्यमेवेतिनिश्चितत्वेऽपि दिष्ट फलसाधनयोग्यसमये मा स्मार। स्मृतिर्न भवति । कैपां दुरिताना पापिना तत्स्मृतौ दुरितमेव प्रतिकूलमिति भावः । तथा च ययवश्यकार्यतावधारणेऽपि दिष्टे न स्मर्यते तदा तत्पसव्यं दुरितमनुमाय सदपनुत्तये यतितव्यम् ।। १८ ॥ स्वरसानाप्तरप्रतृप्यन्तो यन्त्रवत् ॥ १९ ॥ खेति । सरसाना स्वरूपमुखानास्वादनादप्रतृप्यन्तो भोगसुखैः प्रकर्षण तृप्तिमसभमाना जन्तवो यन्त्रवाठिकाकण्टकवत्परिभ्रमन्तीत्यर्थः । एतेन ·[ ३ मुनि-- ६२ सिद्धान्तदर्शन- भुजपमानरोप विषयः परितृतिविरहादात्माभिलगिनं मुग न यस्तुनो भोगा. स्थमिति मूचितम् । मथा च मुखं हि विविध योगनं स्वयं च तत्राऽऽय विपयसंनिकज्जिायो द्वितीयं तु यात्मानुभवादवभासने । अन यावरस्वरूप मुसं नाऽऽमुवन्ति तापजन्तयो घटिका कण्टकय कचि कचिचाधो गच्छन्तो निरन्तरं भ्रमन्तीत्यर्थः ।। १९ ।। देहाभिमानिनो जराजन्म रणरोगादेवश्पंभावान तापत्रयाद्विमुक्तिरिति दर्शपति- न साइन्स्यामियादिमोकः ॥ २०॥ नेति । साहस्य देहाभिमानिनोऽप्रियाहुःखत्रयात् । तथा हिश्रूयते-न ह शरीरस्य सतः पियामिपयोरपहतिरस्तीति ॥ २० ॥ न विविक्तं पृत्ते ॥ २१ ॥ नेति । विविक्तं देहत्रयात्पृयकृतमात्मानं पृक्त स्पृशति नापियमित्यर्थः । तया हि धूपते-अशरीरं वाव सन्तं पियामिये न स्पृशत इति ।। २१ ।। दृगनविज्ञयोः काकोलूकवत् ॥ २२ ।। इति तृतीये मुक्तिपाठे द्वितीयः प्रपाठः ।। दृगिति । अज्ञविज्ञयोः सचिदानन्दस्वरूपानभिज्ञाभिज्ञयोग्दृष्टिः काको लकवयत्र काकस्य दृष्टिन तोलूकस्य यत्र पुनरुलूकस्य न ता काकस्य तद्वत् । तथा च मूढो जगदिदं पश्पति विवेकी तु तन्न पश्यति मृषात्वनावधारणात् । एवं विवेकी स्वस्वरूपं पश्यति मूढस्तु तन्न पश्पति ज्ञानचक्षुविहीनत्वादिति भावः ॥ २२ ॥ इति तृतीये मुक्तिपाठे द्वितीयः प्रपाठः ॥ अथ तृतीये मुक्तिपाते तृतीया प्रपाठः । इदानी जगतो मिथ्यावं सयुक्तिक मतिपादयिष्यन्नादौ तस्य वासनोपक- स्पितत्व बोधयति- क्लुप्तो हि सर्गस्तमिरवत् ॥१॥ क्लप्त इति । हिश्रुतिप्रसिद्ध विद्वत्यसिद्धी चा हप्तः कल्पनया कृतः सर्ग:मृष्टि- भपश्चः किमिव तैमिरवनेत्ररोगविशेषेण दृश्यमानद्विचन्द्रादिवत् । तमिस्रण जम्भः ·३ प्रपाठ: ] निरसनमाप्यसमेतम् । माणभूतवेतालादिवद्वा । तया च जीवेशायाभासेन करोति पाया चाविद्या च स्वयमेव भवतीतिश्रुत्युक्तमायाकृतजीवेशानां कृत्स्नं जगत्कल्पितं भवति । तत्र चैधर ईक्षणादिप्रवेशान्तं जीवस्तु जागदादिविमोक्षान्त कल्पयति । तथा दि धूयन्ते-देखत या स्यां मनापेय, अनेन जीवनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि, एक सन्तं यदुधा कल्पयन्ती त्यादयः। कल्पना चाऽऽवि. घिकी मानुषी च तदुक्तम्- - अतस्मिस्तु तदाकारातः सा कल्पनेरिता । यद्यविद्यामृते भाति तदैपा हाप्यतामिका ।। या मातिमासिकी सृष्टिरंपाऽपि कल्पना स्मृता । काचिदविद्यया सा च मनोमात्रेण काचन ॥ इति ॥१॥ तत्मपश्वस्य जन्मादिकं युक्त्या निरूपयति- जन्मादिमवैशिष्टयात् ॥ २॥ जन्मेति। अन्न जन्मादि साध्यम् । आदिना नाशादिपरिग्रहः। कुतो वैशिष्टयाद्वि- शिष्टत्यानणवत्वात्क्रियावत्यासत्तावत्यावेत्यर्थः । अत्र यद्यद्गुणादिविशिष्टं सत्त- जन्मादिपद्घटादिवयन्न जन्मादिमत्तद्गुणादिपन्न भवति यथा सत्तेति व्याप्तिः । तल्लक्षणं तुरीयपादादूह्यम् । नन्वाकाशं नित्यं निरवयवत्वात्सत्तावदित्यनुमानं ममाणपिति चेन शब्दादौ व्यभिचाराद । नापि विभुत्वाचत्रित्वं परमात्मवदिति वाच्यं तस्य परममहत्त्वे मानाभावात् । तदनेकत्वे मियःसंस्थानानहत्वाज्या यानन्तरीक्षादित्यादिश्रुतेश्च ।। २॥ तदनुमानं प्रबल हेतूपन्यासन द्रढयति- सारमितेश्च ।। ३ ।। सारेति । सारमितेराप्तवाक्यात् । तथा च श्रुति:-अतोऽन्यदातम् । एतस्माजा. यते माणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । ख वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी- त्यादिका । नन्वाकाशवत्सर्वगतच नित्य इतिश्रुत्या गगने नित्यतास्त्विवि चेन्न । आकाशस्य तथाले सत्युपमयैव तत्माप्त्या तत्र सर्वगतनित्यपदयोवै- यापत्तेः । तेन सर्वगतो नित्यथाऽऽन्माऽऽकाशवनिरवयवो निलेपो वेति तदर्थः । लोकदृष्टया चा तदुपमाख्यानम् । तन्नित्यतादिन्यवहार सर्वव्यापि रवेज्योतिस्तिष्ठन्ति पर्वताः सदेतिजन्यापेक्षया व्यापित्वेन देवादीनाममर- स्वोक्तिवत्सलपकालपर्यन्तस्थापित्वेन च पोध्यो न त्वाकाशस्य परमार्थनि.

·६४ सिद्धान्तदर्शनं- [मुकिपाठ- स्यतास्ति । तयाचे पायोगान्तरीक्ष चैतदमृतमितिश्रुत्या पायोरप्यनवरत्व मसारमायुक्तभूतिजासपिरोधयुर्यारत्वाच । अत एवाऽऽगमा-आभूतसंप्टर स्थानममृतत्वं हि भाष्यत इति । एवं च जीवापेतं वाय किलेदं म्रियते न नीयो नियत इतिश्रुत्या जीपस्प यदमरत्वकीतनं तदपि शानोदयपर्यन्तस्या- यित्वेन समाधेयम् । तस्य नवरातःकरणदर्पणकृतमतिविम्बरूपत्वात् । प्रज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येयानुविनश्यति न मेत्य संज्ञा स्तीतिश्रुतेश्य । तस्माज्जीवानामनादित्वेऽपि विनाशः संभवति भागभाववत् । कचित्तु तन्निरुपाधिस्वरूपाभिमायण पारमाधिकमपि तनित्यतादिकमभिहित- मित्यविरोधः ॥३॥ इदानीमस्य जगतो मिथ्यात्वमपि साधयति- मृपा चन्दियकत्वाव्यतिरेकायन्तवत्वेयः ॥ ४ ॥ मृपा चेति । जगन्मृपा स्वाधिष्ठानसतया सत्तावन्कस्मादित्यपेक्षायां हेतुत्रयमु. पन्यस्यति-ऐन्द्रियकत्वेति । पेन्द्रियकत्वं साक्षादिन्द्रियग्राह्यत्वम् । अत्र यद्यदै. न्द्रिपकं तत्तन्मपैच स्वामपपशुक्तिमप्यनभोनीलिमवितस्तिमानान्दुमण्डला. न्धर्वनगरादिवत् । यन्नैवं तन्नैवं सत्तावत्परमात्मवद्वेति व्याप्तिः। अव्यतिरेक उपादानानतिरेका । आघन्तवत्वं जन्मविनाशशालित्वम् । अत्रापि पूर्ववदेव व्यासिरुन्नेया ॥ ४ ॥ ब्रह्मातिरिक्तस्य मिथ्यात्वमुपपाद्य तत्पुनर्वलवहेतुमदर्शनेन द्रढयितुमाह- श्रुताम्नायाच ॥५॥ श्रुतेति ।श्रुताम्रायात, श्रुत्युपदेशात् । तथा हि-मायां तु प्रकृति विद्या नेह नानाऽस्ति किंचन । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । एक सना बहुधा कल्प- यन्ति । वाचारम्मणं विकारो नामधेयमिति । अत एव किमिच्छन्कस्य कामा. पेति श्रुतावपि जगन्मिथ्यात्वविवतयैव किमिच्छनित्युक्तिः। यदि च सत्यप्प. नुकूले श्रतिवचसि निरुक्तव्याप्तिग्रहे व्यभिचारशङ्का केपांचिदुत्पद्यते हि वानचेतनांतयितुं कः शक्नोतीति तूष्णीभाव एव समीचीनः ॥५॥ ननु जगतो मिथ्यात्वे कथं तत्मतीतिर्भवतीति चेन्मपाऽपि प्रतिभातीति लौकिकदृष्टान्तेन प्रतिपादयति- धान्धयैनचिति मरीचीवत् ॥ ६ ॥ धान्धयति । धान्धया दृष्टिभ्रमेण चिति ब्रह्माणे परात्परे । एनदेतद्विपदादि ·६५ ३ प्रपाठः] निरञ्जनमाप्यसमेतम् । जगत् । मरीचीयद्रविरदमौ भासमानं यजलं तद्वत् । नन्विहाध्यासः प्रत्यक्ष एवं विषये दृश्यते नामत्यो कयमसो नलणीति चमन प्रत्यक्षागोचरेऽपि व्योनि तलनीलिमादिदर्शनात् । तस्य यत्साक्षादपरोक्षाद्रीतिश्रुत्या सदेव मत्यक्षरूप- वाच । ननु तथाऽपि प्रागविद्यमानस्याऽऽरोपो न संभवति शुक्तिकादौ मसि- द्धस्यैव रजतादेरारोपदर्शनादिति चेदुच्यते-भ्रमोत्पतेःप्रागपि सदस्पेन मुष्टि मवादस्यानादित्वान्मायायाः सर्वधीजपयत्वादघटनघटनपटीयस्तायेत्युपनिष- सिदान्तः । अथ यदि सांख्यताकिंकादिनपे प्राणिनामहं देही स्थूलो गौरो गतिमानित्यात्मनि देहादिमत्ताभानमनादिना केनापि दोपेणाध्यसि मास्नोति किं तेन ब्रह्मणि जगवुद्धिर्भवितुं नाईतीत्युभयोभिदा न राजति मनसि मनस्विनामिति ।। ६॥ जन्मपात्यमशानदशायां न स्फुरतीति दर्शपनाह- तथ्यमावियकानां स्वपत्स्वामवत् ॥ ७॥ तथ्यमिति । तथ्यं सत्यं भासते जगदित्यर्थः । केपामाविद्यकानामविद्यावर. पाहतानां किमिव स्वपत्स्वामवत् । स्वपता तत्कालीनभएभवत् । तथा च पया मृपाऽपि वस्तु स्वपतो सने तध्यमेव मतिभाति तद्वदविद्यानिद्राकान्ता. मामिदं जगदिति भाषः । तथा हि श्रूयते-~-यत्र द्वैतमिव भवति तदितर इतर- स्पश्यति यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्येदिति । - उक्तं च- देहात्ममत्यपो यत्ममाणवेन कल्पितः। लौकिक तहदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ॥ इति ॥ ननु जगदलीकत्वे लोके तेन कथं भोगो निप्पयते । न हि मृगतृष्णोदकेन पानावगाहनादिर्भवितुमर्हति । नापि रज्जुसर्पण दष्टो म्रियते कथिदिति चेदु. पते-भोग्यसत्सत्वनिश्चय एव भोगे हेतुर्न खलु भोगो वस्तुमचामपेक्षते । स्त्रमादानसत्यपि विपये मुखदुःखादिजन्मदर्शनात् । मृगतृष्णादौ तु स्नाना- दिकाले भ्रान्तिविगमान तथा भवितुमईतीति । तथा च सति मातिमासिक मपि जगदपिष्ठानविज्ञानविरहेण पारमार्थिकमिव व्यवहियते लोकैरिति सध्यावहारिकमुच्यते ॥ ७॥ ज्ञानोदयेऽपि प्रारब्धक्षयपर्यन्तं वक्ष्यपाणसोपाधिभ्रान्तेर्न निवृत्तिरिति दर्शयति- ·सिद्धान्तदर्शन- [१ मुछिपाडे- विदां त्यामारब्धातिमिरिषत् ॥ ८॥ विदामिति । नुम्दा पूर्ववैवाण्पयोतका विदा कनात्मसाक्षात्काराणाम आमारपान कर्मणा पारीरमुत्पपते तस्मारपं तयावद । तिमिरिचय पाशादिरयं शुलादिमानिति विमानतामपितिमिररोगाणामन्यगामतीतिस्त भातीत्यर्थः । तथा न मानिनो स्वरूपमानसन्नावेऽपि घ्यवहारदमायां तर क्षात्काराविरहादिसपशक्ति प्रमरति किंतु तरछात्सा तदानीमाभासत्वं देतभानेऽपि स्वरूपसंस्मरणाम साति: । तदित्यमध्यासवादस्प श्रुत्युपपचिनि दनुभवसिदस्पापि कविभिन्दाविधानं चेचदपि नासंगत नगन्मिथ्यात्वो देशस्य मानाधिकारहीनाना पाहताना प्रतिकूलत्वात् । पाकादीनां सा रादिवदित्यवधेयम् ॥ ८॥ संमति घहि क्षेममाह- संयमपथ्यसचिशीलान्यायुष्पाण्युन्मेपित्वादर्चिपास् ॥ ९ ॥ संयमेति । संयमः प्राणेन्द्रियपोविधिवनिग्रहा। पथ्पं निदानोक्तमादार्यम् सदृत्तिः साधुजीविका।शील सत्स्वभावः। एतान्यायुष्याण्याहितानि । कस्मा हुन्मपित्वादुद्भासित्वात् । केपामचिषा तेजोविशेषरूपाणां यान्त्रिकशक्तीनाम् । सपा च देहसंधारणीनां गुणशक्तीनां ययावत्सामजस्यापादकत्वादायुष्यामि संपमादीनि पूर्वपूर्वोत्कर्षक्रमेण भवन्तीति भारत। अत एवोक्तम्- पक्ष्यापिना शीलवता नराणां सचिभाना विजितेन्द्रियाणाम् । एवंविधानामिदमायुरत्र चिन्यं सदा दृद्धमुनिमवादः ॥ सौवं योग्यताम्-यथाऽचेलमुन्मीलितं कालेनाचिरेणैव शुप्पेदेवमिद वपुः माणेन्द्रियव्यापारेण । तदेव पुननिमीलितं चिरेण शुप्येदेवं संयमेन । वैधो- पवासकृच्छाध्ययनवतादीनामपि तदन्तर्भावः ॥९॥ नस्मिंश्चोत्क्रान्तिर्नियतेर्दीपवत् ॥ १० ॥ तस्मिनिति । तस्मियाचिषि सत्यपि । उत्क्रान्तिः माणस्य देहत्यागः। संभवतीति शेषः । फुतो नियतेरशुभकर्मविशेषाद । दीपवद्यया दीपस्य सरस्वपि बांधारले हेपु जीवनोपायेपु प्रचण्डवातादिना नाशस्तद्वदित्यर्थः । तदुक्तम्- चाधारस्नेहयोगायथा दीपस्प संस्थितिः। विक्रियाऽपि च दृष्टेवयकाले माणसंक्षयः ।। इति । तथा च देहिनां नियतेरेवासंयमापथ्पादावपि प्रवृत्ति यते । एवं/च पाणिनः प्रागुपचितधर्माधर्माभ्यामनपानां विशिष्टसंख्पामुपादायैव जायते । - ·३७ ५ प्रपाठ.] निरक्षनमाप्यसमेतम् । बत्र संपमादिमतामूलस्रोतोवृषिकानां दीर्घकालेनैव सज्जपसमाति: स्यात् । अन्येषां तु लघीयसा कालेनैति न विधातरि विसंवादः ॥ १० ॥ यायुप्येषु प्राणायामस्य परत्वमाइ- प्रष्ठः प्राणयोगो विधिवद्धानविष्टम्मी ॥११॥ मष्ठ इति । विधिवषयाशास्त्रम् । माणयोगः माणस्येडापिङ्गलयो। संचरतो योगा सुपुनायां स्थापनम् । पच परकरेचकापेक्षया तदनपेक्षया पान- पम् । किंभूतो हानविद्यम्भी देयारकाणां पावरोधी मुठा मागुतसंयो- पूत्तमः ॥११॥ फुत इत्याह-- तद्धारो हि जीवनं मृतिस्तूत्क्रमः ॥ १२॥ सदिति । हि पसाचद्धारस्तस्य माणस्प पारो धारण देहे स्थित्प- नुकूल-पापारः । जनमो देहत्यागः । माणस्योत्को लिङ्गस्याप्युत्क्रम- स्वदधीनत्वातस्य सरपाधिपस्येव सरघानाम् । तथा च श्रुति:-माणस्से- माता पुक्का सहाऽऽत्मना यथासंकल्पितं लोकं नपतीति । प्राणनकालस्तु माणमवाहभेदादेदितव्यो पया माणोऽधास्रोतसा वृत्या मवहन चिरायते । अवृत्त्या वहमानस्तु चिरेण स्थातुपईतीति ॥ १२ ॥ तस्प नैसगिकगतिकारमाह- स्वतः सक्रिप्कुर्गतिः॥१३॥ स्वत इति । सकिष्फूर्नासाविवरमादाय द्वादशाङ्गुलिपरिमिता गतिः माण- स्यैत्यर्थः । अत्र स्वत इति श्रुतेापारभेदेन तम्यूनाधिकत्वे च वोध्ये ॥१३॥ माणगविस्तारमभिधाय तन्नैसोंगकमात्रासंख्यामाह~- विषयां षट्कृत्वः ॥ १४॥ विधव्यामिति । विघट्यां पले । तथा च-विची व्याप्य पटसंख्यगत्य. भिधानादिवानिशं षट्शताधिककविंशतिसहस्रबार माणो नासाभ्यां वहत्तीति भावः । तदुक्तं च- पदशतानि दिवा रात्रौ सहसापेकविंशतिम् । अजपानामगायत्री जीवो जपत्ति सर्वदा ।। इति ॥ १५ ॥ सिद्धिदो ह्रासचेञ्ज्यासाठाहा ॥ १५ ॥ सिदिद इति। हामा माणगतेविस्तारस्य वारसंख्यायाश्च सीणता सिदिदः ·६८ [ ३ मुक्तिपाठे- सिद्धान्तदर्शन- रिपपासामभिमानराज्याणिमादिदायकः स चेहपृभ्यासावेदान्नोक्तप्रवणा- जननिदिध्यामनावर्तनात् । ठायोगात्पतञ्जलिवरण्टायुक्तानायत सी शेगा। एतयुक्तं भवति--माणनिरोपनाऽऽत्पनो गुह्यशक्त्युन्मीलनाद्विचिरफ लाविर्भावो भवति । वाशब्दो रामयोगानईस्वर हठयोग इति बोधयति ॥१५॥ न तदात्रीणि पञ्चानाम् ॥ १६ ॥ नेति । पचानां दक्षिप्तबिक्षिप्तकामानिरुद्धानां चिनावस्थाविशेषाणां मध्ये त्रीणि मूढक्षितविसितानि तद्भः प्रागुक्तमाणनिरोधस्थानं नेत्यन्वयः। तर पुढपुद्रितन तमसा द्वेपादिमाचर्यान्निरवधिपरपीटादिरूपविरुद्धकन्येषु दुःखसाधनविपपेषु च नियतम् । यच्च सदैव कृत्साकस्याविवकिनां रस पिशाचादीनां नत्प्रकृतिकानां महिपादीनां केषांचिन्मानुपाणां च । लिम मुदिक्तेन रजसा कामादिमाचुर्यात्सुखदुःखसाधनेषु मेरितम् । यच सदैव दैत्यानां तत्प्रकृतिकानां चान्येपाम् । विक्षिप्तमुदिक्तेन सत्रगुणेन शान्तिमाच. पक्लेिशसाधनविरतिपूर्वकानन्दसाधनेषु शब्दस्पर्शरूपरसगन्धादिपेव निक्तम् । यश सदैव देवानां तत्मकृतिकानां चान्येपाम् । शेपयोस्तु सात्तिकपरि- णामभेदयोरेकामभूमिकायां यो योगः स संमझातो य: पुननिरुदभूमि- कायां सोऽसंमज्ञातः समाधिर्भवतीति योध्यम् ॥ १६ ॥ संमति सर्वार्थसाधनं समाधि निक्ति- ध्येयैकनिर्भासः समाधिः ॥१७॥ ध्येपैकनि सो ध्येयैकस्य ध्यानविषयमात्रस्य निर्भासो निश्चयेन भासन. मस्माद्भावनारयचित्तत्तिविशेपास समाधिरित्यर्थः । तथा च श्रुति:-पदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमा गतिम् । तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणामिति । उक्तं च योग- शास्त्रे-तदेवार्थमारनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिरिति। एवं च मुपुप्तावन्तः करणस्य ध्येयाकारचिविरहाक्ष्यमाणनिदिध्यासने च ज्ञानज्ञेयज्ञाहरूपत्रि- पुटीमानसद्भायात्ताभ्यामयमन्पः। स च द्विविधो चापसमाधिनिरोधसमाधिध। तत्राऽऽयो नेत्ति नेत्युक्तरीत्या जायते । द्वितीयस्तु यच्छेदानसी माल इत्युक्तरीत्याऽऽविर्भवति । तथा च-चापसमाधौ ज्ञानयोगिना निरोधसमाधी तु ध्यानपोगिनामधिकारः । तन चान्ताकरणस्य ध्येयाकारणावस्थानान्न देहः . मपतिवत्पतति । अयमेव जीवस्य तुरीयारस्त्युच्यते । मनतो ब्रह्मण्यवस्था. नमा तु ब्रह्मसमाधिौणः स च सुकरो मुख्यसमाधिमाघको महान मूल- कब वोदयः ॥ १७ ॥ ।

·३ ९ ३ प्रातः निरञ्जनमाप्यसमेतम् । फुतोऽसी जापत इत्वाकाक्षायामाह- ध्यानात् ॥ १८॥ - ध्यानादिति । पानात्मत्ययकतानता ध्यान तहमादाविर्भवतीवर्यः ॥१८॥ सगानं कुतो भवतीत्पाद- तद्धारणातः ॥ १९ ॥ तदिति । तद्ध्यानं घारणातो धारणानाम चिचस्पैकस्सिन्नालम्बने स्थाप- नम् । ततो जायत इत्यर्थः ॥ १९॥ तत्रयस्प कारणमा- तपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानजासयो योगाः ॥ २० ॥ तप इति । प्रयो धारणाध्यानसमाधयः । युज्यत एभिरिति योगा। योगश- दोऽयं समाधी मुख्यो ध्यानधारणयोस्तु गौणः । तपास्वाध्याये श्वरमणिधा- नजास्तपःप्रभृतिभ्यो जायन्त इत्यर्थः । तत्र तपः कृच्छ्चान्द्रायणादिभिः शरीरसोपणं तपतेः संतापार्यकत्वात् । यो नः लेशः स नस्तप इति स्मृतेः। सपो नानशनालारमिति श्रुतेश। स्वाध्यायः प्रणवजपादिः । ईश्वरमणिधानं विहिता- विहितानां कर्मणां सर्वेषां परमेश्वरे परमगुरौ फलानपेक्षया समर्पणम् । कामतोऽकामतो वाऽपि पत्करोमि शुभाशुभम् । तत्सर्व त्वयि विन्यस्त त्वत्प्रयुक्ती करोम्यहम् ॥ इति । अत्र भगवाप्रणिधान हि संसारिणः समीचीनः पन्याः स्वाईत्वाभिमान- फलाभिसंधानयोः सर्वान करत्वात् । युक्षो हि संसरञ्छाम्यतीति वक्ष्यमाण- स्वात् । श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिरेकतानेन तदाभिहितत्वाच ॥ २० ॥ समापी कार्यमाइ-- तत्समापतिरैकाग्रयान्माणवचित्तस्य ॥ २१ ॥ तदिति । चित्तस्य तत्समापत्तिध्याकारता । ऐकायादेपपात्रावलम्ब- नाद्भवतीति शेपः । किमिव मणिवत् । यया स्फटिको वस्तुयोगेन तदाकार धचे नदित्यर्थः ॥ २१॥ समापारमाह-- व्यापृनिर्गुणमूकपः ॥ २२॥ व्यापृतिरिति । गुणमूको गुणस्य सत्वस्य सूत्कर्पो रजस्तमोलेशेनाप्यन: वटुक्तम्- ·सिद्धान्तदर्शनं- [३ मुकिपाडे- भिमवयरमोत्कर्ष इति यावत् । स्पातिः सर्वशताया साक्षात्कारणम् । तथा च पदा समाधिस्तदेव मूकपः सर्वगता च । अन एव युक्तस्प सर्वदा सर्वार्धमानम् । युझानस्प तु समाधिकालीनमिति स्थिनम् ॥ २२ ॥ समाधिगोचरस्प दैविध्यमाह- द्वी पाव भाव्यौ ॥२३॥ दाविति । दो वाव द्वादेय नहाजही भाग्यो भावनाविषयी । तत्र जरा स्थूलसूक्ष्पकारणरूपः । अमहवेतन्यस्वरूपः ॥ २३ ॥ तस्मादुपासीतकाग्यं यत्राविशेषात् ॥ २४ ॥ तस्मादिति । अविशेपाछुतो विशेषाश्रवणात् । यत्र दिशि देशे काले वार ऐकायं मनसः सौकर्येण ध्येयमाप्रावलम्बनं जायते तस्मात्तस्मिनुपविषयो पासीतेत्यर्थः । अत एवोक्तमा:-मनोनुकूल इति । तथा चोस्थितस्प मनसो देहपारणे व्यापृतत्वेन सूक्ष्मवस्तुनिरीक्षणाक्षमत्वाच्छयानस्य चाकरमा- देव निद्राविर्भावादासीनरयैवोपासना संभवतीति बोध्यम् ॥२४ ॥ सपासनास्वरूपमाह- युक्तिः संततोपास्तिः ॥ २५॥ युक्तिरिति । युक्तिर्मनसः संपन्धःसंतता तैलधारावद्विच्छेदरहिता। उपास्ति. रुपासना नामेत्यर्थः। सा च द्विविधा शुद्धा विश्रा च। तत्राऽऽया चतुर्भुनादिति- भारनारूपा । द्वितीया पुनद्विविधा कर्ममिश्रा ज्ञानमिश्रा च । सत्र कर्ममिश्रा भगवदर्पणबुख्याऽनुष्ठीपमानेन कर्मणा तत्समीपवर्तनरूपा ! ज्ञानमित्रा महा- पाक्पार्थवोधोपची सोऽहमित्पनेन चिन्तनरूपा । सर्वत्र ब्रह्मभावनारूपा बा ॥२५॥ ध्यानेन द्वितीयजगत्यनवतीर्णस्यानता दर्शयति- प्राज्ञोऽप्यज्ञो यावन्न भुवोविद ॥ २६ ॥ माश इति । भुवो विशतीति भुवोविट् सूक्ष्मजगत्यवतीणों यावन्न भवति सावत्माज्ञोऽपि पण्डितोऽप्यज्ञः सूक्ष्मार्थावगमानईत्वादिति भावः ॥ २६ ॥ समाधेः फलान्तरमाह- स्थैर्यादणिमायम् ॥ २७॥ स्थैर्यादिति । स्थैचिकाउपादणिमायमधि भतिभातीत्यर्थः । अटें. श्वपाह:- ·१ प्रपाठः] किंच- - वाच्छनोति तदाकारमाधातुमित्याशयः ॥ २९॥ निरअनभाष्यसमेतम् । ७१ अणिमा लपिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तपा। ईशित्वं च वशित्वं च कामावसायिना परा ॥ इति । सत्राणिमाऽणुत्वं येन सूक्ष्मीभूग सर्वत्र विचरितुमर्हति । लघिमा लघुत्व तूलावयवादप्पल्पीभावः । प्राशि प्रकर्षण व्यापन पेन चन्द्रमसमप्य. अल्पग्रेण स्पृाति । माकाम्पमिच्छानभिघातो येन भूमारप्युदकवान्मजात निमजति च । महिमा महत्व येन चतुर्दशभुवनान्युदरे वर्तन्ते । ईशित्वं प्रभुत् पेन स्थावरादिसर्वभूतान्यासकारीणि भवन्ति । येन वा सरिस्थितिमलया- नापीष्टे । वशित्व स्वातन्य पेनेन्द्रियाण्यात्मसात्कृत्वा विचरति । कामाव.. सायिता कामान्सेच्छयासाययितुं शीलमस्य स तस्य भावः सत्यसंकल्पा- ति यावत् ॥२७॥ दीपवदावेशः स्फुरत्यङ्गौधे योगैश्वर्यात् ॥ २८ ॥ दीपचदिति । पोगै पर्यायोगलभ्यमभावात् । स्फुरत्युत्पयमाने । अङ्गो महकाये । दीपनद्यया दीपस्यैकस्पानेकवर्तिपु प्रवेशस्तवत् । आवेशो लिङ्ग- देहस्पेत्यर्थः । तथा च धुतिः स एकया भवति द्विषा भवति पञ्चधा सप्तपा सपाधिफळमुपसंहरवि- निप्खे सर्वमच्छवत् ॥ २९ ॥ इति तृतीये मुक्तिपाठे तृतीयः प्रपाठः ॥ निप्स इति । निप्स इन्द्रिपन्यापारशून्ये निरोघसमाधिस्थे सबै संनिकट विभकृष्टं च शुभाशुभमच्छवद्यया दर्पणादौ मुखादिस्तद्वत्मतिभातीत्यर्थः । तया चान्ताकरणं तैजसमपीन्द्रियानुगतत्वातत्सनिकर्षमन्तरेण ध्येयाकारितं नाईति भवितुम् । समाधौ तु निरक्षवृत्तौ तत्पारतन्यविरहेण प्रतिबन्धकामा नवति ॥२८॥ इति तृतीये मुक्तिपाठे तृतीयः पाठः । भय चतुर्पः प्रपाठ। इदानी धर्म सहेतुनामानं वर्णयवाह--

·[ ३ मुलिपाटे.
७२
सिद्धान्तदर्शन-
प्रचोदितो हि धर्मः प्रतिष्ठानत्वात् ॥ १ ॥
प्रचोदित इति । प्रचोदितः शास्त्रायोजितो योऽर्थः स एव मतिष्ठानता
स्मतितिष्ठन्ति जगन्ति येन यत्र वा तत्प्रतिष्ठानं तस्य भावः मतिष्ठानत्वं तमा
धर्म उच्यते । तया च श्रुति:-धो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोक पमिष्ठं
प्रमा उपसर्पन्ति घर्षण पापमपनुदति धर्मेण मी प्रतिष्ठित तस्मादर्भ परमं
वदन्तीति । यद्यपि धर्मशब्दो देहायवस्थान हेतुत्वाधे निषिद्ध च वर्तते
तथाऽप्यन प्रचोदितपदेन निपिद्धव्युदासः ॥ १॥
माननिष्ठाहेतुभूतं धर्ममाह-
निवृतिश्च ॥ २॥
निवृत्तिरिति । निवर्तते संसारोऽनयेति निवृत्तिः । धर्म इत्यनुपज्यते । तत्र
भयाख्या साक्षादभ्युदयकरो जगतः स्थितिहेतुर्यालणादिभिराश्रमिभिरनुष्ठी.
यमानो यपदानादिनित्याख्या साक्षाग्निाश्रेयसकरः संसारात्यन्तोपरमहेतु-
निवैराग्यादिः। तत्राऽऽयं पुराऽनुतठुमरीचिवसिष्ठादयः। द्वितीयं तु सनकसन-
न्दनादयः॥ २ ॥
देवसात्संपय संपायः प्रयत्या कैवल्पहे-
तुश्चाऽऽयः ॥ ३॥
देवसादिति । देवसासंपद्य भगवदायतो भूत्वा तनियुक्तोऽहं तदर्थमेव
करोमीत्येवं बुद्धयेति यावत् । संपाद्योऽनुष्ठेयः । अपत्या चित्रगुद्धिद्वारेण ।
आधः प्रवृत्तिधर्मः । तथा च प्रचिलक्षणो यो धर्मः स देवादिस्थानमाप्ति
हेतुरीश्वरार्पणयुद्धयाऽनुष्ठीयमानः फलाभिसंधिवनितः सत्वशुद्धिमुखेन शानो.
सत्तिहेतुत्वाकैवल्प हेतुरपि भवतीति भावः ॥ ३ ॥
धर्मस्प वेदादिमूलकत्वमाह-
श्रुतिस्मृतिसदाचारस्वप्रियाणि तन्मूलं पूर्व-
पूर्वाविरोधश्चेत् ॥४॥
युतीति । श्रुतिगादिः । स्मृतिर्मन्वादिः। सदाचारः साधुचरितम्। स्यमिय
स्वस्थाऽऽत्मनो हृयम् । तन्मूलं धर्मस्य कारणम् । यदि पूर्वपूविरोधः पूर्वपूर्वे.
णाविरोधः परपरस्येत्यर्थः । तथा च श्रुत्यविरोघे स्मृतिः स्मृत्यविरोधे सदा-
चारः सदाचाराविरोधे स्वप्रियं धर्ममूलपिति भावः । अत एव स्मृतिः-
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च मिपमात्मनः-
एनचतुर्विध माहुः साक्षाद्धर्मस्य कारणम् ॥ इति ॥ ४॥

·१ पाठ:]
निरसनमाप्यसमेतम् ।
तस्प गतिमकारमाह-
गतिर्जातवेदोवत् ॥ ५॥
भातवेदोक्दोरिवोर्चमवाहिनीत्यर्थः ॥५॥
वामाऽन्यस्य ॥ ६॥
घामेति । अन्यस्याधर्मस्य | वामा गतिरामवादिनीत्पर्यः । अत एवो.
कम्-धर्मेण गपनमय गमनमधस्ताद्भवत्यधणेति ॥ ६ ॥
संप्रति वर्णाश्रधर्माणामाचारमूलकत्वमाइ-
मूलमाचारश्चातुकाणाम् ॥ ७ ॥
मलेति । मूलमादिकारणम् । आचारस मानाचमनशौचादि।
चातुष्काणां चतुराश्रमधर्माणाम् । अत एवं भारते-आचारमभयो धर्मः ।
स्मृतिय-आचारहीनं न पुनन्ति वेदा इति । एवं च वर्णाश्रमाचारचहिर्मुखे
मनुनाधमे भक्तिरपि स्परणकीर्तनादिलक्षणा न भगवत्पीतिकरी तथा। चोक्तम्-
वर्णाश्रमाचारवता पुरुपेण परः पुमान् ।
विष्णुराराध्पते पन्या नान्यत्वत्तोपकारणम् ॥
या स्वकर्मपरित्यागी भक्तिमात्रेण जीवति ।
न तस्य तुप्यते विष्णराचारात्पूज्यते यतः ॥ इति ।
भगवदनुरक्तिस्तु भागणिताचारफलम् । सा चेह सर्वानेव पवितुमर्हति
निसर्गात् । तदुक्तं भगवता-
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्धमा ।
साधरेव स मन्तव्यः सम्पग्व्यवसितो हि सः ॥ इति ।
सष्टक्षणान्याह भारते-
न क्रोधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुमा मतिः ।।
भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ इति ॥ ७ ॥
धर्मस्य कच्छाकच्छाभ्यां फलतारतम्यमाह-
न ह वै साम्यं कृच्छान्योत्थयोः ॥ ८॥
कृच्छान्योत्थयोः कन्ट्राकृच्छ्रनयोः साम्यं समत्वं नैवोपयुज्यते । वयात्वे
च कुच्छ्रवर्मनि महत्त्यनुदयेन तदनुष्ठान शिधवफल्यं स्यादिति भावः । तत्र
च यदइच्छू धर्म तत्पुनलिनचिनार्थं विविधमरोचनयाऽभिहितम् । तत्रैव
तदधिकारादिति द्रष्टव्यम् ॥ ८॥

·[ ३ मुक्तिपाठे- - -- । सिद्धान्तदर्शनं- इदानी गृहमेधिनः शान्तिमार्ग मुलभं दर्शयति- युक्तो हि संसरञ्छाम्यत्यनभिसंधेः ॥ ९ ॥ युक्त इति । युक्तो नाई कर्ता किंतु भगवनियोगात्करोमीले समाहितः । संसरव्यवहरन् । शाम्यति शान्तिमेति । कुतोऽनभिसंधेः कर्ताऽहं ममेदं फल मित्यभिसंधिविरहात् । अयुक्तस्य संसरतः शान्तिनवास्तीति हिद्योतिताः । तदुक्तं भगवता- युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमामोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कापकारेण फले सक्तो निबध्यते ।। इति ॥ ९ ॥ देवाभियुक्ते नवाव योगक्षेमम् ॥ १० ॥ देवेति । देवाभियुक्त भगवति सततसंयुते । तद्वाब तस्मादेव परमेश्वराधो- गक्षेममलब्धलाभो लब्धरक्षणं च प्रयत्ननिरपेक्षतयैव भवतीत्यर्थः । तदुक्तं तेनैव-अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।। इति ॥ १०॥ अथ शास्त्रे लोके च प्रसिद्धेऽपीचरे यदि कस्यचित्कचिद्विचिकित्सोदय: स्याहिं तदधीनकर्माचरणे तदभियोगे च प्रचिर्न स्यादिति तनिराकरणाय पुनराह अस्त्यतिरेकी दिव्यानुन्यासात् ॥११॥ अस्तीति । अतिरेकी सर्वेभ्यो महानेकोऽस्ति । कस्माद्दिव्यानुन्यासात् । दिवि भवा दिव्या ग्रहनक्षत्रादयः। तेपामनुन्यासो निर्माय संनिवेशविशेपो येनेतेपाम- तीव वृहतामपरिसंख्येयानां न्योम्नि महान्तरान्तरे स्थितिः प्रतिनियतगतिश्च येन चैकस्मादेव मार्तण्डारकुनचित्पष्टिदण्डेन कुत्रचित्संवत्सरेण पुचिच मासेन दिवाराव्युत्पचिस्तस्मादित्यर्थः । तथा च ग्रहनक्षत्रपृथिव्यादिनिर्माण- पुरःसरभचक्रविन्यासाद्यलौकिकविचित्रकार्यदर्शनादतिरेकी कथिदस्तीतीश्वर- सिद्धिः। एतदुक्तं भवति-ताशविचितसर्जनस्य तथाविधकौशलोद्भावनस्प च जीवाना कथंचिदपि संभावनापा विरहाद्विचित्रशक्तिमानेकोऽस्तीत्यव- श्याभ्युपेयम् ।। ११ ॥ फिंच- हठपयुक्तरन्तरक्षाणाम् ॥ १२ ॥ हठेनि । अन्तरक्षाणामन्तरिन्द्रियाणां हठमयुक्तरकस्मानियोगात् । तथा च युद्धयादीनामेकत्र नियुज्यमानानामन्यत्र प्रमह्य गतिदर्शनारत्मपोक्ता कश्चि- - ·१ प्रा3:] निरसनमाष्यसमेतम् । दस्तीत्यन्तर्यामितयेश्वरसिद्धिः । न खलु तत्मयोका जीवो भवितुमर्हति तस्यान्तःकरणोपाधिवेन तदधीनत्वा । तदनिच्छयाऽप्यन्तरक्षाणां इठप्र- युक्तिदर्शनाच । अत एव ध्रुति:-केनेपित पतति प्रेपितं मनः केन प्राणः प्रथमा मैति युक्तः । कनेपिता वाचमिमां वदन्ति चक्षुः भोनं क उ देवो युनक्ति । श्रोत्रस्म श्रोत्रं मनसो मनो यत्सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविव- जितम् । सर्वस्य प्रभुरीशानं सर्वस्य शरणं वृहत् । एपोऽन्तर्यामीति ॥ १२ ॥ ननु तच्छक्तिमानस्वभावः कालो वाऽस्तु किमीश्वरोरीकरणेनेति चैदाह-- निसर्गकालयोरप्यस्वातन्त्र्यजाड्याच्याम् ॥ १३ ॥ निसर्गति । तथा हि-को नाम निसर्गः सोऽनिर्वचनीयो वस्तुगतः कथित दिति चेत्नाई स्वाश्रयादयमभिन्ना भिन्नो वा नाऽऽयस्तथात्वे तत्कल्पनानर्थ- स्परसहगात् । द्वितीयश्वेत्तस्याऽऽश्रितत्वेनाऽऽश्रयतनतावश्यंभावात् । तया कालस्यापि सूर्यादिस्फरणातिरिक्तत्वे मानाभावात् । तदन्यत्वेऽपि सस्य जडत्वाकार्यस्पच कार्य चेतनपरतन्त्रं कार्यत्वाद्घादिवदित्यनुमानेन चेतनमयोऽयत्वनियमाकश्चिदन्यो नियन्ताऽस्तीतीश्वरसिद्धिः । अत एवं श्रुतिः-स्वभावमेके कायो वदन्ति कालं तथाऽन्ये परिमुह्यमानाः । देव- स्वैप महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते विश्वचक्रमिति । अथ यदि नास्तिकाना. मभिमतः स्वभावादिवि विचित्रकार्यकारी तर्हि तेपो ततः स्वभावादेरस्माकमी. वरस्य च कुम्भालशरते नाममात्रमृते वस्तुतो भेदः कश्चन किमस्तीति सुधीभिर्विवेत्ताव्यम् ।। १३ ।। ईश्वरं निरूप्प वेदप्रामाण्य निरूपति- मानमानायास्तदानातत्वात् ॥ १४ ॥ मानमिति । आम्नाया वेदा मानं प्रमितिकरणं, कुतः, तदानातत्वादी. परोचस्तित्वात् । तथा च ईश्वरस्य भ्रमप्रमादविलिप्सादिदोपानाप्रात- स्वेन तदानातस्यापि तथात्वात्मामाण्यम् ॥ १४ ॥ नन्वान्नापानामीश्वरानातत्वे कि मानम्-यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो। वेदांश्च पहिणोति तस्मै, इति श्रुतिरिति चेन्न । स्वममितये स्वस्योपन्यासाना- संवेयत्यादर्थस्य ॥ १५ ॥ समिति । अर्थस्याऽऽनायप्रतिपाद्यस्य । संघद्यत्वात्पुरुपेण सम्पग- सुभयितुं शक्यत्वात् । यथा हि तत्राऽऽयुर्वेदोक्तरोगनिदानादिः श्येनैना चित्वादिस्यतः पुनराह ·सिद्धान्तदर्शन [ ३ मुक्तिपाठे- भिचरन्मनेनेत्युक्ताभिचारादिय । तथा च यथाऽशिनामेकाशदर्शनादप्य परांशोऽनुभूयते तद्वदाम्नायानां सर्वार्थ एव प्रमाणम् । शुद्धसत्त्वेन तु सर्वाश पवायेशिनुमघापि शक्यते ॥ १५ ॥ ननु तथाऽपि पडिलचेतसामतीन्द्रिय फले विचिकित्सोदयक्षेदित्यत आ- शिष्टोपजुष्टदिष्टत्वाच ॥ १६ ॥ शिवति । शिष्टोपजुष्टदिष्टत्वान्महाजनमापरिगृहीतपश्चायुपदिष्टत्वात् तथा च-घेदा: ममाणं मन्त्रादिभिः परमः परिगृहीतत्वात्परेभ्यः पुनः संदर्भादिभिरुपदिष्टत्वाच । न हि परमतारणामात्मानमवसादयितुं प्रेक्षा पता मत्तिः । न वा परेषां शतान्दान्ते भाविनामवसिसादयिषा नातु वर्तते ॥ १६ ॥ सदानायानामदुएतां साधयति- निरवद्या हि श्वासवन्निःसृतेः ॥ १७ ॥ निरवति । निरवद्या भ्रमप्रमादादिदोपरहिताः । कुतः वासवनिःसनेः । निवासवदप्रयत्ननिष्पन्नत्वात् । तथा च थुति:-अस्य महतो भूनस्य निवसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इति । एतेन प्रपत्नवता रजःसं- पर्केण दोपग्रस्तत्वात्तत्कृतस्य नास्त्यदोपतेति सूचितम् ॥ १७ ॥ वेदमूलत्वामृत्यादीनामपि मामाण्यमाह- स्मृतीतिहासास्तन्मूलत्वात् ॥ १८ ॥ स्मृतीति। निरवद्या इत्यर्थः।बहुवचनात्पश्चरात्रादिपरिग्रहः। यद्यपि स्मृतीति- हासादौ प्रत्यक्षोपपत्योविसंवादोऽपि भूयानस्ति तथाऽप्यसौ न दोपाय यस्मा. दाचार्याणामियं शैली यां कांचित्सत्यतामुपादाय स्तुतिनिन्दार्थवादेन शान्त. कारुण्यादिरसेन रूपकात्मेक्षायलंकारेण च वर्णयन्ति ॥ १८ ॥ इदानीमागमार्थानामितरेतरवलक्षण्यं सकारणमाह- भाववैचिच्याद्वैचित्र्यं तत्तदर्थानाम् ॥ १९ ॥ भावेति। भाववैचित्र्यागुणभेदेन प्रकृवे नाकारत्वात् । वैचित्र्यं वैलसण्यम् । केषां तत्तदर्थानां प्रागुक्तवेदादिशास्त्राणां तदर्थानां च । तथा च यस्य याशी प्रकृतिस्तत्तदनुमारादेवाऽऽन्नानमिति भावः । अत एवोक्तम्-सत्याधिक श्रुतिर्मुख्पा रजोषिके स्मृतिर्वरा । पुराणं सतमारजोदीले तघं तु तामसम् । अत्रै समाधीयताम् - स्मृतिपुराणादौ कचिदुपनिषदि प समुत्पत्यादिक

·१ प्रसाठः]
निरञ्जनमाप्यसमेतम् ।
प्रकारान्तरेण रूपकाघाख्यानेन च यदुपणितं तन्मीलनसवभावानां स्वमा
कत्यनुकूलतया सत्वपर्मनि प्रवर्तनायव घालानुवर्तनवत् । एवं च नैसर्गिका-
नुभवानुवर्तनेन भपजरादीनां गत्यादिवर्णनमपि संगच्छते । तथा द्वैतविशिष्टा-
वैननादौ च कार्युपासकयोरेवानुकुलनयोपपस्तौ । अत एव तदर्थ कोपास.
नामवर्तकर्मनीषिभिः फचिनेरपार्थाभिधानमपि नासंगतम् ॥ १९ ।।
किंच-
ज्ञप्तये चांद्वतस्य ॥ २०॥
सप्तपे चेति । अद्वैनस्य त्रिविधभेदनन्यस्य ब्रह्मणो जप्तये शापनाय ।
नपा च साक्षात्परम्परया चाऽदैत ब्रह्मावबोधनायैव शास्त्राणां बाहुल्पमिति
भावा॥२०॥
वत्मविपादनमकारमाह-
सोपानपादारुन्धतीक्षणवदनं क्रमः ॥ २३ ।।
सोपानेति । अत्रादेतस्प शप्तौ । तथाहि-यथा पागधः सोपाने पाद
न्यस्य शनैस्तदुपरि तदुपर्यारोदति । यया वाऽरुन्धती दिदर्शयिप पू मुडीची
ततस्तत्स्थतारकावली ततो ध्रुवोपरिस्थितसप्तर्षिमण्डलं ततस्तत्र भागव.
स्थिततारकात्रयं ततस्तन्मध्यस्थ वशिष्ठाख्यं च तारकं शनैर्दशीपत्वा तत्पार्थ.
स्थामरुन्धती दर्शपति तद्वद्राह्मणः प्रतिपादने क्रमः ॥२१॥
ननु तथात् कथमत्र मेधावतां भिन्नमार्गानुसरणमित्याह-
चिन्नप्रस्थानं राद्धान्ताय ॥२२॥
मिति। मिनप्रस्थानं नास्तिकावास्ति रुदर्शनान्तेषु मुख्यतयैकानुवर्तनम् ।
राद्धान्ताय सिद्धान्ताय । परतत्वावधारणायेति यावत् । तथाहि-यद्यत्र स्वप.
क्षरक्षिणी वादिमतिवादिनौ तदनुकूले च साक्ष्यलेख्पे न विद्यते तहिं का
माइविवाकः को विचारः को वा निर्णय एतेपां तदपेक्षगैव प्रवृत्तेः । तद्वच्छा.
खार्थेऽप्यनुसरणीयम् । ततश्च मतभेदस्तव्युदासश्च श्रुतैरेवाभिमतः । आत्मा
चै जायते पुत्रः । एष वै पुरुषोऽन्नरसमयः । इत्यादिना पुत्रान्नमयादिकोशेपू
कपागोणात्मत्वाभिधानेन सर्वशेषे प्रत्यगस्थूलोऽचक्षुरप्राणोऽमना अर्ता
चैतन्यं चिन्मानं सत्तत्मसीत्यादिना मतीपेच मुख्यात्मत्वप्रतिपादनात् । युक्त.
थायं भिन्नमतार्थानां विचारमन्तरेण तत्त्वस्फुरणायोगादिना च तनिरसनं
परतत्त्वस्य पहिमानगपादिति मनस्विनां हृद्यम् । एवं ध्वजनिरवननन्यायेन
तत्वबुद्धेडनामुत्पादयितुमपि शास्त्रे नास्तिस्यतनिरसनाचवतारः ॥ २२ ॥

·सिद्धान्तदर्शनं-
[३ मचिपाडे-
तर्केण मथनात्मादुरुपयोनिधियत् ॥ २३ ॥
तणेनि । तर्केण न्यापेन प्रतिशाहेदाहरणोपन्यासात्मकेन मयनाच्छा-
स्वार्थानामालोटनादुमयोः सदसत्फलयोः प्रादुपिकासः । निधिवन्निधीगन्डे
रत्नान्पस्मिन्निति निधिः समुद्रस्तद्द् । तथा च यया समुद्रमन्यनादेवानाम-
गृतं दैत्यानां हलाहलं तद्वच्छत्यनुकूलेन तर्केण सुफलं व्यस्तन व्यस्त
मिति भावः॥ २३ ॥
त्रिवेण्या वावकाध्वगास्त्रिसरित्सङ्गादिव पौताः ॥ २४ ॥
प्रीति । त्रिवेण्या वाव, इडापिगलासुपुन्नामेलनस्थानादेव । एकाध्वगा
भिन्नवमनि न विचरन्तीत्यर्थः । त्रिसरित्सद्गादिव गङ्गायमुनासरस्वतीस-
प्रमादिव ! पौता नाविकाः । तथा हि-यथा पौतास्त्रिसरित्सु तरणीः परि-
चालयन्तस्तासामितरेतरभेदं पश्यन्ति । तत्सङ्गमगतास्तु तिमृणामक्यमेव तथा
यावज्जन्तवस्त्रिगुणाधिकारेविडापिङ्गलामुपुम्नामार्गेषु संचरन्ति तावत्तेपां
परस्परभेदादेव द्वैतजगत्यवतिष्ठन्ते । भ्रूमध्ये यन्निवणीस्थानं तदुत्तीर्णास्तु द्वैतं
न पश्यन्तीति भावः । एतदुक्तं भवति-पदा पुंसां श्रवणमनन निदिध्यासन-
रतानामद्वैतभावाविर्भावस्तदाऽन्तःकरणं माणैः सह ध्रुवोरु विराजति ।
द्वैतभावे पुनरिन्द्रियपरतन्त्रतामामुवत्तदधो विराजतीति ॥ २४ ॥
जिहोपस्थयमो द्वारं स्वर्गापवर्गाम्नायाधिगमानाम् ॥ २५॥
जिति । जिहोपस्थयमो रसनाशिश्नेन्द्रिययोः संयमः स्वर्गापवर्गाम्नाया-
धिगमानां द्वारं मार्गः । तत्र स्वर्गो दुःखानवच्छेदकीभूतशरीरावच्छिन्नमुखम् ।
अपवर्गः कैवल्यम् । आम्नायाधिगमो वेदतात्पर्यावरोधः ॥ २५ ॥
द्विविधविद्याया एव वेधत्वमाह-
द्वे विये वेये परापरे ॥ २६ ॥
दे इति । तत्र परा परब्रह्मलक्षणा । अपरा, ऋगादिलक्षणा । तत्र च
शब्दब्रह्मपूर्विका हि परब्रह्मावगतिः । तथा हि श्रुतिः-नावेदविन्मनुते तं
बृहन्तम् । शब्दब्राह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छतीति । अन विदुपो
विद्यया जीवतः परयशोमतो वा सांपरायिकफलं नास्ति । तथा च विष्णु:-
यक्ष विद्यामासाद्य तया जीवेन च सा तस्य परलोकफलमदा भवति पत्र
विधया परेषां यशो इन्नीति ॥ २६ ॥

·४ प्रपाठः] निरञ्जनभाप्यसमेतंम् । ७९ वाह्यात्मविज्ञाने मित्रैकसत्त्वयोः ॥ २७ ॥ वाह्येति । मिकसत्त्वयोमिश्रसत्त्वशुद्धसत्वयोः । तथा हि-द्विविधं हि विज्ञानं वाह्यात्मभेदात् । तत्राऽऽये रजःसंमिश्रसत्वधर्माणां द्वितीये तु शुद्ध- चिचानामधिकार इति भावः । मित्रैकसवधर्मानाहुः-स्वात्मानुभूषितभेद- वोधपरमशान्तयः । विशुद्धसत्वना भक्तिश्रद्धाद्या मिश्रसत्वजा इति ॥ २७॥ कर्पणी मणिवच्चिरानुध्यायाः ॥ २८ ॥ कर्षणीति । चिरानुयाया दीर्घकालीनभावनायाः । कर्षणी कृष्यतेऽन. येति वस्तुमापिका शक्तिराविर्भवतीति शेपः मणिबयथा चिन्तामणे शक्तिर- भीष्टार्थमदायिनी । यहाऽयस्कान्तस्य लोहाकर्षणी तद्वदित्यर्थः ॥ २८ ॥ सा कुत्र प्रतिभातीत्यत्राऽऽह- दृश्यते ध्यायिन्यनिर्विण्णे ॥ २९ ॥ दृश्यत इति । ध्यायिनि ध्यानशीले । अनिविणे कदा सिद्धिर्भविष्यती- त्युत्कण्ठाशून्ये । एतेन टिट्टिभोपाख्यान स्मारितम् । तदुपाख्यानं च कस्मि- विसिन्धुकूले केचन पक्षिणः कुलार्य निर्माय तस्मिन्नण्डानि जनपामासुः । कदाचिरहूलभतेन समुद्रस्तानि स्वसलिले निमज्जयामास । ततस्ते विहंगमा: विडिम्भानम्वुनि मनानवेक्ष्य समुद्रमिमं शोषयाम इति दृढाध्यवसायावञ्चुभ्यां तत्तौयं तटे सिपिचुः । ततः परेषां तदयलोकमानानामुपहासं देवादीनागप्प- साध्ये सिपापिपा युष्माकं क्षीणवपुषा प्रम नतेवेति जुगुप्सनं च न क्षणमप्या. कर्णपाचक्षुः । अथ तत्र देवादागतो मुनि रदः पक्षिणस्तानपृच्छत्किमिद- मिति । पक्षिणः प्रत्यूचा-सिञ्चामः सिन्धुमिममस्माकं डिम्भानपहृतवन्तमिति । मुनिः सहास्यः पुनरुवाचकाले कियति सिध्येतेति । ते पुनः मत्यूचुः-इह जन्मनि जन्मान्तरे पति । ततस्तेषां तदध्यवसायं संस्मरन्मनिर्गरुडमुपेत्य सर्व कथयामास । वैनतेयश्च स्वज्ञातीनां दुःखं परिजिहीर्षः सिन्धकूलमेत्य तथैव ददर्श । अय विहंगमांस्तानाधसञ्झम्पयित्वा सागरे निपत्य पक्षद्यास्फालनेन तत्सलिलान्युत्तोलयामास । समुद्रश्च भयात्तदानीमेव तेभ्यस्तदण्डान्पर्पयामा- सेति लोके प्रचरति ॥ २९ ॥ जननी च तिरश्चिक च ॥३०॥ जननीति । कच कस्मिंश्चित् । तिरश्चि तैलपादौ भ्रमरध्यापिनि । जननी जापतेऽनयेत्यसदुत्पादिका शक्तिविरानुध्याया दृश्यत इत्यर्थः ॥ ३० ॥ ।

·[मुतिपाठे-
सिद्धान्तदर्शनं-
तत्त्वे वितर्कोन्मेपः कल्मपात् ॥ ३१ ॥
सपीति । सत्ये यानुस्वरूप । पिसकोन्मेपो विरुद्धतकोषिर्मावः । कुता
पालापाचपोधमतियन्धरुरितात् ॥१॥
वीजमृद्धचन्द्धचोरन्यस्माद्धठादा जातु वापि
फलोत्सवणम् ॥ ३२॥
पीममिति । भन्यस्मात्पुरुपाचदुपदेशादिना गदकस्मादा, ऋद्धापनध्यो-
रुमत्यानस्पी, लौकिकालौकिकयो।। पीज सामर्ष जातु समपरिशेपे ।
कापि पुरुषविशेपे । फलोत्पवणं फलमत्पभिमुखम् । भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥
विस्फुरच्चेदवाध्यम् ॥ ३३ ॥
विस्फुरदिति । नवीनं विस्फरविशेपेण जृम्भमाणं घेदवावं केनापि
पाधितुं न शक्यम् । तदानीमृदिबीजिनस्तत्मतिफलमनृदिवी जिनथ ऋदयनु
फूलमर्थ न शान्तीति भावः ॥ ३३ ॥
सिद्ध्यध्वनायि ॥ ३४ ॥
सिद्धीति । सिद्धयध्वनापि सिद्धः फलनिष्पत्तः । अध्धानमुपायम् । नेतुं
मापयितुं शीलमस्येति तदित्यर्थः । तथा च-स्फुरदीनं निसर्गादेव सिद्धे
रवानं प्रापयतीति भावः।
हेत्वभिसंधिरं धीवैशयसिध्योः ॥ ३५ ॥
हेविति । हेत्वभिसंधिः कार्यस्य कारणानुसंधानं धीवेशद्यसिद्धयोवुदिन-
मल्पफलनिष्पत्योः । द्वारमुपाप इत्यर्थः ॥ ३५ ॥
नाप्युपेक्ष्यमुपेक्ष्यं चेत्तत्त्वैपणा ॥ ३६ ॥
नेति । यदि पुंसां तत्वयुभुत्सा वर्तते तहिं जगति यदुपेक्ष्यं तदपि नौपेक्ष्य
प्रतिवस्तुन्येव तत्वोद्भावकसामग्रीसत्वादिति भावः ॥ ३६ ॥
वस्तुतत्वाधिगमे हेतुपाह-
तत्त्वाभिव्यक्तित्वधिगमवितर्कापायाभ्याम् ॥ ३७ ॥
तश्चेति । तस्वाभिव्यक्तिर्वस्तुस्वरूपाविर्भावः । त्वधिगमवितर्कापायाभ्यां
हेत्वधिगमो हेतु: कारणमुपादानारूपं निमित्ताख्यं च तस्याधिगमः स्वाधी.
नतया भानं वितर्कापायः संशयापगमस्ताभ्यामित्यर्थः । वितकापाय इत्यनेन
संदेहानुदये तत्वाभिव्यक्तिर्न स्यादित्यपि मूचितम् ॥ ३७ ॥

·४ प्रपाठः] निरञ्जनमाप्यसमेतम् । तन्नीः कमोत्प्लवा ॥ ३८ ॥ तदिति । क्रमोत्सवा क्रमोर्ध्वगामिनी । धीरन्तःकरणम् । तन्नीस्तत्वमापिका । तथा प-बुद्धेः कमोत्लवतादर्शनं चेना तत्वसनिकर्पोऽनुपीयताम् ॥ ३८॥ युआनः क्रौञ्चवक्ष्याताऽर्थात् ॥ ३९ ॥ युञ्जान इति । क्रौश्चवद्ध्याता क्रौञ्च इव ध्येयनिपुणः । अर्थात्फलतः । युञ्जानो योगी भवति । तदानीं वाहन्द्रियव्यापारविगमादेवि भावः।। ३९ ॥ येपां यत्र यत्र तीवानुरतिदृश्यते काले तसिद्धिरवश्यं भवतीति दर्श- पन्ना- रतिरेकान्ताऽर्थे मणिवत् ॥ १० ॥ रतिरिति । एकान्ता प्रगाढा । अर्षे स्वविषये । मणिवद्यथाऽयस्कान्तो मणिरय आकर्पति तथा नितान्तानुरतिरपि स्वविषयमाकर्षति । तथा च सीवानुरक्तस्य स्वतः परतो वा तत्सिद्धिरवश्यं भवतीति भावः । एतेन क्षुद्रच. पाख्यानमपि सूचितम् । तदुपाख्यानं च कश्चिदेकः क्षुद्रचञ्चुविहंगमः कस्मिंश्चित्तरौ नीड निर्माय सस्मिन्नण्डान्यजीजनत् । देवात्तत्र यहच्या विचरनेकः कुञ्जरो गात्रणेन तरुणा सह तानि भूमौ पातयामाप्त । अयासौ विहंगो भग्नान्यण्डानि निरीक्ष्य शोकसंतप्तमना बहुधा त्रिलपनिमं दुरात्मानं दन्तिनमहं व्यापादयिष्यामीति चाह संकल्प्प पुनर्षितकितवान् । बृहत्तनुरयमई तु क्षीणयपुस्तत्कथमेनं निपा- तयिष्यामीति । ततस्तदुपायं स्वयमीक्षमाणः स्वयन्धं भुङ्गमुपेत्य यथासंक- लिपतं विज्ञापयामास 1 भृङ्गश्च व्याजहार-बन्धो भवतोऽपि क्षुद्रवपुरहं भग चता कृतः । तत्कथं दुर्गापारमिमं साधयितुं शक्नोगीति भवाञ्शो परिहाय गृह प्रत्यागस पुनस्तनपानुत्पादयतु । तदाकर्ण्य क्षीणचञ्चुरवसीदावाच- मित्र यदि शामहं भ्रष्टसंकल्पस्ताई नूनमिदं वपुः पातयिष्यामीत्युक्तो द्विरेफोऽपि तन्मार्गमसमीक्ष्य चञ्चमता सार्थ विलपस्तद्वन्धुं भेकराजमुपतस्थौ । ततो पण्डुका सह संभ्रमेण किमर्थमागतोऽसीति कृतमश्नोत्तरं वन्धुवदन. विनिर्गतं तद्वन्धूदन्तमाकर्ण कोपेन कम्पितवपुरारक्तलोचनः स्फुरिताधरः रेरे दुरात्मन्यनजातजन्तो निहत्य पुत्रान्मय बन्धवन्धोः । अहो तदद्यापि वसुंधरायां स्थिने प्रदीरे मयि जोरसि तम् ।। मोवाच-

·*
?
[मुक्तिपाडे-
सिद्धान्तदर्शन-
अलं विलम्पेन समीक्षानं सखे स यग्रास्ति तदेत्य तूर्णम् ।
तन्मीलिमुत्सृत्य पदेन कुम्भं चूर्ण विचूर्ण च करोमि सद्यः॥
इत्यमेव वीररसप्लुतदर्दुरस्तयोरग्रमासाथ गजाभिमुखो लम्फेन लफेन
चाबाजीत् । ततः कियडूरं गच्छन्नवदत्-पन्धो मायाऽनुरागेण किमत्र
न सिध्यति । कि यदुना, त्वत्मभायणेन्दुमपि करे विधातुं शक्रोमीप्ति तुच्छ
करिव्यापादनम् । इदानी किल तत्कौशलमिदमभिधीयते-सखे मधुव्रत तर
पन्धुना पूर्वमुट्ठीपोडीय चञ्चुभ्यां करिणो नेत्रगोले गालयितव्ये । भवता च
तत्कर्णमुपेत्य निरन्तरं गुजितव्यम् । तदुत्तरं यत्तन्ममैव तन्त्रम् । ततस्तदादे-
शमुपजीयता चञ्चुमता कृतचञ्चुघातेनान्धीभूनं गुञ्जनवता च भ्रमरेण मदकलं
मातझं काननानि बम्भ्रमित्या पितं तमवलोक्य चातुर्यचिन्तामणिमण्डूकरा.
जस्तदग्रतः सशब्दो पावितवान् । वारणश्य तन्निनादेन जलाशयमनुमाय
तमनुससार । ततः कियद्रमेत्य भेका पड्काव शेपं शुष्कमेकं सरः समासाच
तदुपरि तिष्ठनुचै रुराव । ततश्यक्रमणेन तृष्णपा च कण्ठागतप्राणो द्विरदः
स्निग्धां मृदमालभमानः सलिलाश निश्चित्य भेकाभिमुखस्तीब नवेन गच्छ.
महापड्के निमग्नः पञ्चत्वं गतश्च । भेकय सपदि तन्मौलिमुत्प्लुत्य पुनः पुनः
पदापातं कुर्यजगर्न । ततस्ने सिद्धमनोरयाः मीणन्तः मियभापणेन परस्परमा.
श्लिप्य स्वस्वस्थान प्रतस्थिर इति । अत्र प्रापि सणाकुरन्यायेन यस्य यत्रै
कान्तरतिदृश्यते तस्य तन्कार्यसिद्धिवीजमस्तीत्यनुमेयम् ॥ ४० ॥
बतायत्तिायसी क्रमरवदातस्य ॥४१॥
व्रतेति । व्रत शास्त्रविहितस्तदविरोपावा यः कश्चिनियमः । तस्याऽऽयत्ति-
रनुगामित्वमाग्रहो वा । ज्यायसी महती । कुतः क्रमः क्रमोपबृंहणवाद ।
कस्यावदातस्य । अबदायति विमली भवति जीवोऽनेनेति अवदातः सत्वगु.
गस्तस्पेत्यर्थः । तथा च बतायत्तेः शुभशक्त्युन्मेपित्वाचन यतितव्यम् ।।४।।
तत्र ब्रह्मचर्यस्य राधान्यमाह-
महचर्यमुदयमुवृत्तित्वात् ॥ ४२ ॥
ब्रहोति । ब्रह्मचर्षमागिपादिवर्जनसहितायागमैथुनयनम् । उदग्नं प्रतेपु
प्रधानम् । कुत उत्तिन्यापतिलोमपरिणामरूपत्वात् । तस्य
च पहुला-
ननिवकित्वादायुराधुपदणत्वाद्ब्रह्मतत्वोद्भावकत्वाचेति द्रष्टव्यम् । अत एवं
श्रुतिः-यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दते । गृहमेधिनां तु स्वभार्यायामृतावपर्वणि रेत:-
सेकेऽपि न ब्रह्मचर्यच्यवनम् । मुतोत्पयनन्तरं सर्वथा योपिनं तु महा-
व्रतमिति ॥ ४२ ॥

·४ प्रपाठ.] । निरसनभाष्यसमेतम् । न व्ययायहिंसाऽऽमिपसुराग्रहादौ चोदनानिरुच्याऽऽः ॥४३॥ नेति । न्यायादौ चौदना शास्त्रमेरणा नास्तीत्यर्थः । ध्यचायो पैथुनम् । कुतोऽभिसच्याऽऽसे रागतः प्राप्तः । तदुक्तम्- विधिरत्यन्तममाप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्यति गीयो अयं हि कारिका-शास्त्रतो रागतो न्यायतश्चामाप्तौ विधिपूर्वविधिः । यथा स्वर्गकापो यजेतेति स्वार्थयागस्य प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्यानेन विधानात् । रागता पक्षे माप्तस्य रागाभाचे पुनरमाप्तस्प प्रापको विधिनियमः । यथा बीही. नवहन्तीति चैतुष्यस्य नानोपायसाध्या घातमपहाय यदा नखदंशनकर- मर्दनादिभिस्तत्र प्रवर्तते, तदाऽयघातस्यानन विधानात् । युगपदुभयमासावितर- व्यावृत्तिपरविधिः परिसंख्याख्यः । यथा पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इति । इदं हि वाक्यं न पञ्चनखभक्षणपरं तस्य रागतः मानत्वात् । नापि नियमपरं पञ्चनखापश्चनखभक्षणस्य युगपरप्राप्तस्य पक्षे पुनरमाप्तिविरहात् । तस्मादिदम- पञ्चनखभक्षणनिवृत्तिपरमिति भवति परिसंख्याविधिरिति । तया च---प्रती भार्यामुपेयादेवेति रागिण एव तत्कालीनविरागे नियमो न तु निसर्गाहोपेक्ष- पादा तत्र निरस्तरागस्यासंभवात् । अत एव ब्रह्मचर्ष समाप्य गृहीं भवे. दितिश्रुत्या गाईस्थ्योपदेशे सत्यपि ब्रह्मचारिणो नैष्ठिकत्वमुपपद्यते । एवम्- भीपोमीयं पशुमालभतेति शास्त्रोक्तस्याग्नीपोमीययागागपश्वालम्मनस्य राग- माप्तस्यापि यागे विरागसंभवानियम एव । ननु कथमत्र नियमो युज्यते । मा हिस्यात्सर्वा भूतानीतिश्रुत्या हिंसामात्रस्यानिष्टसाधनतावगमादिति चेन्न । सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेतरपरत्वनियमात् । निपिद स्यानिष्टानुबन्धित्वेऽपि विधेयस्य बलवादिष्टसाधनलाद्वा लोकवत् । तथा सौत्रामण्या सुराग्रहं गृही- नेति श्रुत्युक्तमुराग्रहस्यापि तस्यां कास्पर्चादौ मासानिदेशायां सौत्रामण्या- मेर नियमः । साधर्षणिकस्यामगुणस्य तस्यैव तदभिरुचः । अत एव मनुः स्मरति- * लोकवदिति । यथा भारोद्वहनस्य देहोपमर्दनम्गनिष्टदेतवेऽप्यर्थप्राप्तिरूपवयदिष्टसाध. नलात्तम बोद्ध: प्रवृत्तिस्तद्वदित्यर्थः । यत्तु--तस्मायने वधोऽध इत्युक्तं तदानसिकप्रकृतीननु. सरीव योध्य गुगप्रायल्ये दोपत्य प्रउन्नतयाऽवस्थानात्पराशरादीना पारदार्थादिवत् । तया प सूर्यः पशुसोदित्यादिमलिन या वध्य सबैलोकादिप्राप्तिश्रवणातदपेन सस्मिापि दोषा- पेक्षया पुण्यापिण्याच्च तल जमाना प्रवृत्तिरप्युपपने ते यातिकम् । -

·-
सिद्धान्तदर्शनं-
[मुचिपाठे-
यक्षरक्षःपिशाचानं मधं मांस सुरासयम् ।
तहाणेन नातव्यं देवानामश्नतां दविः ॥ इति ।
हिंसादिधर्मस्तु ब्राह्मणेपपि जातमात्रस्य प्रायः प्रबलतमारजस्तस्य क्षत्रि.
यादिजातीयस्पैच रजस्तमोभ्यामेव तत्मवृतेः । या पुनरात्मदृशां गुणाती.
सानां कस्यचित्कस्यचित्तदभिरुचिरसौ लोकसंग्रहाव बलवदारब्धानुपङ्गा-
दिति न शास्त्रविद्वद्विसंवादः ॥ ४३ ॥
यो यच्छूदधाति तत्रैव तदधिकारमाह-
नदीष्टे यच्छ्रद्धाता ॥१४॥
तदिति । श्रुतिस्मृतिपुराणशवागमेषु यत्र यः श्रधानस्तस्यैव तस्मिन्मुख्या-
धिकार इति भावः । अत एवाऽऽहु:-
साचिके साविकं मुख्यं राजसे राजसं तथा ।
तामसे तामसं कर्म तद्धि तेपा निसर्गभाक् ॥ इति ॥ ४४ ॥
हरभ्यां दृश्यमानाभ्यामन्याऽपि ज्ञानोद्भाविका काचिदस्तीति दर्शयति-
छन्नाऽन्या हक् ॥ ४५ ॥
छन्नेति । अत्र हगात्मा निहितशक्तिविशेपो येन निमीलितास्यापि विशिष्ट-
ज्ञानमुत्पद्यते । अन्या बाह्यनयनाभ्यां भिन्ना । छन्ना चेतसि निगढा । अस्तीति
शेपः। यथतौ विद्यते तहि आलोचनादिनैव मतिभातीति योध्यम् ॥ ४५ ॥
तवेद्यमृतं चलेन्दुवत् ॥ ४६॥
तदिति । तद्वैद्यं तपा तृतीयया दृशा ज्ञेयम्। यत्तदृतं तथ्यं भवतीत्यर्थः। तत्र
लौकिकदृष्टान्तमाह-चलेति । यथा धनगत्यादिवशाहिलोचनाभ्यो मतीयमान-
स्यापि गतिमचन्द्रस्याचाश्चल्यं प्रतीयते तद्वदित्यर्थः । तथा च-यथा दर्शने-
न्द्रियं नेत्रपणे विलसद्धटादिज्ञानं जनपति तयाऽऽत्मना दृक्शक्तिरप्यन्तरेव
विजुम्भमाणा वस्तुनच मुद्भावयतीति भावः ।। ४६ ॥
न सर्वेषु सर्वस्मिन्नियतेः ॥ ४७ ॥
नेति । सर्वेषु मनुजेषु सर्वस्मिन्नर्थे न भाति सा दृगित्यर्थः । कुतो नियतेः
मानितकर्मविशेषाधीनत्वात् । अत एवोक्तं पुद्धिः कर्मानुसारिणीति ॥ ४७ ॥
लुप्ताक्षोऽन्यः ॥४८॥
लुराक्ष इति । अन्पस्तदलिहीना लुताक्षश्चक्षुप्पानप्यनक्षः । तागमा
हस्वादिति भावः ॥ ४८ ॥

·द १ प्रपाठः] निरञ्जनभाग्यसमेतम् । बुसुत्सुसादि सर्व शनैः करगवत् ॥ ४९ ॥ बुभुत्सुसादिति । सर्वं जहमजई च जगत् । शनैः क्रमशः । बुभुत्सुसाचत्व जिज्ञासोरायत्तं भवति । पारतव्यं दृष्टान्तेन विशेषपति-करगवदिति । कर. करितामलकरदित्यर्थः । हिचिंद्रदनुभवद्योतकः॥ १९ ॥ 'पशुरविप्रेक्षोऽन्यथैक्यात् ॥ ५० ॥ पारिति । अविक्षो विशिष्टबुदिरदितः पशुरेतनाम्नाऽभिधीयते । कस्मा- दन्वयात् । पश्यत्यविशेषेणेतिव्युत्पत्तिसाम्पात् । तदाहुः-पश्यतेः को पशादेशे पशुरितिपदं स्मृतमिति । एतेन पदार्थानां सर्वत्र पृथक्मतीतिद्वारैव विशदायमानस्वरूपत्वायत्र यस्याविविक्तबोधस्तवासी न मकृष्टधीरिति सूचि नम् । तथा च-पथा कीटपतङ्गविहंगपशुमानुपाणामुत्तरोत्तरेषु ज्ञानप्रकर्षादि- होत्कर्पताऽवभासते तथा मनुष्येष्वपि केवलेपु विवेकप्रकर्षादेव पूज्यताऽऽवि- भवतीत्यनुसंधेयम् ॥ ५० ॥ विदोऽप्यन्वञ्चो निसर्गस्य ॥ ५१ ॥ विदोऽपीति । विदस्तत्वज्ञास्तेऽपि निसर्गस्य निसर्गो नाम प्रकृतिः माक्तन- धर्माधर्पयोः संस्कारो वर्तमानजन्माभिव्यक्तस्तस्यान्वञ्चः परतत्राः । विनाऽपि भपस्नेन जुम्भमाणत्वात्तस्येति भावः ॥ ५१॥ विमृश्यान्येश्यो व्युत्पोरनसकदावृत्त्या ।। ५२ ।। तस्माद्विमृश्येति । अन्येभ्यो गुर्वागमेभ्यः । विमृश्य वस्तुस्वरूपं ज्ञात्वा । असकदाच्यापुनः पुनरावर्तनेन । व्युत्पोरन्विशिष्टसंस्कारमुत्पादयेयुरित्यर्थः । तथा च-निजाध्यवसायेन वस्तुतस्वाभिज्ञानामभ्यासपाटवाभवनवसंस्कारो जायते । तेन चाऽऽत्पनः परेषां च श्रेयः परमुदत्तीति कुशलपतितव्यम्।।१२।। पविनश्चातुर्विध्यमाह- कुटीचकपबोदहंसपरहंसा यतयः ॥ ५३ ॥ कुटीचकेति । ये च ब्रह्मणि यतनशीलास्ते पतयः कुटीचकादिनामानः । तत्र कुटीचकः स्वाश्रमधर्मप्रधानः । वहोदः कोपसर्जनीकृत्य ज्ञानाभ्यासम- धानः । सो ज्ञानाभ्यासनिष्ठः । परईसो निष्क्रियः ॥ ५३॥ नानध्यात्मशि शिवं शिवम् ॥ ५४॥ इति वैयासिके सिद्धान्तदर्शने वेदान्तविज्ञाने परापरतत्वनिरू- पणे तृतीये मुक्तिपाठे चतुर्थः प्रपाटः।

·सानपाटे- सिद्धान्तदर्शन- नेति । अनध्यात्मशि, अध्यात्मदशिविरहविशिष्ट जगति शिवं प्रस्तुनो नास्तीत्यर्थः । तथा हि-ये विद कोऽहमिति युभुत्सया स्वस्यैव तत्वं न विद्युस्ने सायदनुमासनादिना कथं परेपामभ्युदयमानयेयुः । अत एव थुतिः- अविद्यायामन्तरे वर्तमानास्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दंद्रम्यमानाः परिपन्ति मूढा अन्धेनेव नीयमाना यथाऽपाः । तस्मादिहानात्मदरिभ्यो यः कुशला स घाऽऽपातदृष्टया रमणीयोऽप्याभास एवेति घिसिद्धान्तः। इति नृतीये मुक्तिपाठे चतुर्थः पाठः ॥ ४ ॥ इति वेवदेवे भाप्ये निरसनारूपे तृतीयो मुक्तिपाठः। अथ चतुर्षों ज्ञानपाठः। तन प्रथमः प्रपाठः। मुक्ति निरूप्य तत्कारणं विशिष्प निरूपयितुं चतुर्थपाठमारभते- चैतन्यं हि धीस्थं वृत्त्या स्फुरज्ज्ञानं गवाक्षार्कवत् ॥१॥ चैतन्पमिति । चैतन्यं भूतभौतिकमपञ्चाधिष्ठानम् । पीस्यं बुद्धिदर्पणे मतिफलितं त्या क्षेपाकारया स्फुरदवभासमान किर्मिय गवाक्षावन् । नट करेण गवाक्षातपवत् । ज्ञानं नामेत्यर्थः । स्फुरणरूपस्यापि पुनः स्फुरणं धीपैवोपचर्यते । वृत्तेरकारित्वे तदुपहितचैतन्यस्यापि तदाकारित्वावश्यं. भावात् । अत्र यया गवासातपः खस्यमार्तण्डमभयैकोऽपि फरनर्तनेनैव पृथक्मतीयते तथा धीवृत्त्या धीस्थचिदपीति बोध्यम् । यदाकारण चिदाभा. सस्फरणं स एव तद्विपपः । स च द्विविधो पाह्य भान्तरथ । तत्र वाह्यः शन्द- स्पर्शादिः प्रमाणेन श्रोत्रादिना प्रकाश्यः । आन्तरः सुखदुःखादिदिरय- फ्टस्येनैव भास्यः । एतेन स्फुरणात्मके विषयिणि ज्ञाने विषयता न संभ. वतीत्यवधेयम् । हिरत्र ज्ञानस्य चैतन्यानतिरेकं गमयति । अत एव श्रुति:- सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । धीपदं धीन्द्रियान्तःकरणतत्कारणोपलक्षणम् । तेन पाय निर्विकल्पाख्ये सुपुप्तौ चाज्ञानविषयक ज्ञानत्वमव्याहतम् ॥ १॥ वृत्तिश्च भेदाभानात् ॥ २ ॥ वृत्तिरिति । त्तिर्वदेस्तदाकारपरिणामः । साऽपि ज्ञानं व्यपदिश्यते । कस्माद्भदाभानात् । व्यवहारवेलायां वृत्तिज्ञानयोर्भेदमतीतिविरहात् । तथा चोक्तम्- नैवाल्पवुद्धचा शम्पोऽयं विधको वृत्तिवधियोः । तार्किका यत्र संमूढाः सांख्यानां श्रेष्ठता यतः ।।

·५ प्रपाठः] निरञ्जनमाप्यसमेतम् । विज्ञानवादिनो बौद्धा वृत्तिज्ञानाविधकतः । ज्ञानात्मत्वश्रुतौ मूढा मेनिरे क्षणिकां चितिम् ॥ इति ।। एतदभिप्रायेण ध्रुतिरप्याह-हीर्धारितत्सर्वं मन एवेति ॥ २॥ ज्ञानं विभजति- द्विधाऽनुभूतिः स्मृतिश्च ॥ ३॥ द्विधेति । द्विविधो ह्यानुभव आविद्यक ऐन्द्रियकश्च । तत्राऽऽद्यः सुपुप्ति- कालीनः । द्वितीयस्तु जाग्रत्स्व मकालीनः ।। ३ ।। तत्र पुनरैन्द्रिय विमनति- च्याया प्रत्यक्षानुमानशाब्दसंभेदात् ॥ ४ ॥ घयीति | आद्याऽनुभूतिः ॥ ४॥ तत्र प्रत्यक्ष लक्षपति- संप्रयोगजं प्रत्यक्षम् ॥ ५॥ समिति । संप्रपोगनं संनिकर्पजम् । संभयोगश्च चिदाभासस्य स चान्तरे सासाद्वाय पुनरिन्दियद्वारेण जायते । सर्वत्र लौकिकमत्यक्षे तत्तद्विपयसनि. कांपेक्षयान्ताकरणस्प तदाकारित्वं परोक्षे तु तदनपेक्षतयैवेति चोध्यम् । অধ্যss- धत्ते चक्षुस्तदाकारं विसप्याथै स्वतेजसा । अन्यत्तदाकृतिं धत्ते यद्यों यनगस्तदा ।। इति ।। अत एवंदं वस्तुतत्रमित्यायातम् ॥ ५॥ तस्य पुननिभिरुत्पद्यमानत्वेन त्रैविध्यमाह- खमनोधीयः ॥६॥ सैति । तत्मत्यक्ष खमनोधीभ्य इन्द्रियान्मनसो बुदेव जायते । तत्र पायं मागिन्द्रियात्ततो मनसस्ततो बुदेव संभवति । तथा हि-यया स्फटिकविम्बं स्वच्छतेजसा घादीनुपादाय तदाकारमादत्ते तथेन्द्रियाण्यपि स्वकीययन्त्रहारेण विषयमासाय तदाकारं परिणमन्ति । स एव परिणामो चिरित्युच्यते । तयैव हत्या पूर्ण ज्ञानं निर्विकल्पाख्यमुत्पद्यते । ततः पुनः मत्याच्या भूमध्ये मनसि तथैव परिणते किमिदमिति संशयास्पं भवति । नता मागदृष्टे तत्तद्वस्तुकल्पनं दृष्टे तु तत्स्मरणं प्रत्यभिज्ञात्मकं । जायते । ततो भूपरि युद्धौ तद्वत्परिणतायां घटादिवायमिति निश्चयाख्यं भवति । तत्राऽऽ- यन्द्रियकगत्यस्फुटं द्वितीयं मानसं किंनिरस्पटं तनीय बौदं सुरमष्टं नायने ·[४ ज्ञानपाडे- सिद्धान्तदर्शनं- किं तु समयस्य सूक्ष्मतया तपार्थक्यानुभवविरहाचनविय सहसा नायभासते । तत्मीयोपनमानमतीय त्वरित चिरप्य विसप्प झपादकारणान्नेति । तेनादं तमामवानित्यभिमानः स्फुरति । तयाज्ञाननिवृत्येव जायते । सपा हि-सासारकारे घटादी तिफलचतन्ययोरुभयोरेव व्याशिः । तत्र ताववृत तिव्याप्त्या तदशानापसरः । फलव्याप्त्या च घटादिस्फुरणम् । तदुक्तं च- बुद्धितत्स्यचिदाभासी द्वायपि व्याप्नुतो घटम् । तमाशानं धिया नश्पेदाभासेन घटः स्फुरेत् ॥ इति ॥ ताच त्तयो विपयद्वारेण कचित्स्वेच्छया चेन्द्रियोजनाजायन्ते । यदि ता एव धीन्द्रियमनोयुद्धयः स्वेच्छया कांविद्विषपानबष्टभ्य पुनः पुनस्तथैव व्यामियन्ते तहिं शनैस्तत्तद्विपयाणामगमत्यगायुन्मीलनेन तत्तद्वस्तुविज्ञानं चि. समारोइतीति युभत्मह्यम् । एतदुक्तं भवति-ज्ञानं वाह्यघटादिगतम् । चिदा- भासविपयोभयेकपकाशरूपं जायते । आत्मसमवेतं तु नटस्करस्थगवाक्षातपः चदाभासस्फुरणमात्रम् । तत्र चोभयोः मकाशयोरेकतरो मुख्यथैदन्यतरो गौणत. याऽवभासते । यथाऽयं घटः, घटमई पश्यामीति । एवं जाते तिमभिन्न- स्वाक्रियादेरप्युत्पत्तिमात्रेण तद्वद्भिरेवैकतापन्नत्वादध्यक्षता। अन्तत्तिविशेप- रूपाणां तु मुखादीनां फूटस्थभास्यानामज्ञानविरदेणेन्द्रियसंनिकानपेक्षणा- सज्जन्मनैवाऽऽभासस्य तदाकारितेति योध्यम् । अत्र तु धनतिमिरस्थे घटादौ मानवादीनां न चाक्षुपता । तत्र तदिन्द्रियस्य तत्तमोभेदकशक्तिविरहेण संनिक- पंविरहात् । यत्तु शक्तिस्वीकारे विधुराणां न्यायरसिकानां तत्राऽऽलोकसह- कारिताकल्पनं तदूरदृग्भ्यो न रोचते । मातृमण्डले मार्जारादौ च तिमिरभेद- शक्तिमञ्चक्षुपि व्यभिचारदर्शनात् ॥ ६ ॥ तत्रालौकिकसंनिकर्पोऽप्यस्तीत्याह- योगजश्च प्रत्यासादः ॥ ७ ॥ योगनो योगाभ्यासजनितो धर्मः । स च प्रकृष्टसवरूपः । प्रत्यासादः प्रत्यासत्तिः । तथा च मकृष्टसत्वं स्वच्छतया सर्व संनिकृष्टं विप्रकृष्टं चार्य व्यामोतीति प्रत्पासाद उच्यते । स च बाह्यन्द्रिययत्रानपेक्षतयैव जायते । प्रत्यक्षादम्यत्परोक्षम् । तच द्विधाऽऽहुपैया- कतवोऽन्यता परोक्षानुभयो द्विधा । आयो विचारजः शेपः केवलाप्तवचोभयः ॥ ७ ॥ प्रत्यक्ष निरूप्यानुमानं निम्पयनि- ·१प्रपाठ.] २ ९ निरञ्जनभाष्यसमेतम् । व्याप्तिबोधजमनुमानम् ॥ ८ ॥ तत्रिविध पूर्ववच्छेपवरसामान्यतो ट च । तत्र पूर्ववत्कारणलिङ्गकम् । पया मेपोनत्या दृष्टेरनुमानम् । शेपवकार्यलिङ्गकम् । गधा - धूपेन पहेरनुपा- नम् । ताभ्यामन्पत्सामान्यतो दृष्टम् । तत्पुना स्वार्थपरार्थभेदाद्विविधम् । सत्र साथै समात्रप्रयोजनकं तत्त्वमसीत्यादौ द्रष्टव्यम् । परार्थ परमात्र पोजनकं नास्तिकादिसंपनिराकरणार्य जगदिदं सकर्तृक कार्यत्वादित्या- पनुसंधेयम् ॥ ८॥ अनुमित्तिहेतु व्याप्तिस्तामाह-- साध्याव्यभिचारिता हेतौ व्याप्तिः ॥ ९ ॥ साध्येति । साध्पाव्यभिचारिता साध्यवृतित्वे सत्यनावृत्तिता । तथा चहेतोः साध्यबदचित्वे सत्यन्यायनिवमिति तल्लक्षणम् । तथा हि-वहिमानयं भूमादित्यत्र हेतोषूपस्य साध्यवनि वहिमति महानसादौ वृत्तित्वे सति साध्यन- भिमे जलहदादावत्तित्वं न्याप्तिः अत्र च यत्र यत्र धुमस्तन तत्र पहिया महानसमित्यन्वयः। पत्र न पहिस्ता न धूमो यथा जलद इति व्यतिरेकश्च । मया च पूर्व महानसादौ धूमे बहिच्यातिनिश्चिता। तदनन्तरं कदाचिदूपस्य पर्वते दर्शनम् । तदनन्तरं यत्र यत्र घूमस्तत्र तत्र वहिरिति व्याप्तिस्मरणम् । तदन- वर पर्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितिर्जायने । धूमधानपं वहेरित्या तु हेतो. चंद्देः साध्पवति महानसादौ चित्वेऽपि तदन्यस्मिन्नयःपिण्डादौ वृत्तित्वाम ध्यातिरिति । न चेदं हरीच्छागोचरो जन्यत्वादित्यादौ साध्यचदन्याप्रसिद्ध रख्यासरिति वाच्यम् । तत्र साध्यवदन्यासिद्धावपि तदन्पावृत्तित्वसिद्धेना- न्तरीक्षेऽग्निश्चेतव्य इतिवत् । एवमन्यदनुसतव्यम् ॥ ९ ॥ शान्दं निरूपयति- पदधीजं शाब्दम् ॥ १० ॥ पदेति । पदधीज पदज्ञाननम् । यथा राजपुरुषः स्वर्गकामो यजेन । तथा च विज्ञानशब्दादभिधानेन यदाक्यार्थविज्ञानं तच्छान्दमिति फलितम् । तत्र वाक्यं हि द्विविधं लौकिकालौकिकत्यभेदात् । सत्राऽऽयं लोकमात्रव्यव. हार्प द्वितीय वैदिकमिति चोध्यम् ॥ १० ॥ भ्रमं निरूपयति- प्रातिनासिकावभासोऽध्यासः ॥११॥ मातिभासिकेति । प्रतिभासेन दीपतीति भातिभाप्तिकः । स्वाश्रयसत्तया सनाचानिक यथा मरीचिकादिः । मातिमासिकवस्तुविषयको पोधोऽध्यास ·[४ ज्ञानपाठे- सिद्धान्तदर्शन- इत्यर्थः । मातिभागिकोऽपं विविधा---पूलामानगो लौकिकासाननम- क्षप्राऽऽयो व्योपादिमपश्यः । द्वितीयः शुक्तिरजनादिः। एवं च शूक्तिरज. समित्या मातिमासिकरगतस्य अमिताधिकरजतत्याभावाभ्रान्तिपिगमे शुक्तिन रजतगिति कालिकनिषध स्यापि नासंगतिः । नप भ्रान्तिस्यले शुस्तिकादी प्रसिदरमतादेनिमेव केवलं प्रतिभासते न तपाऽऽध्यासिक पान किंचनास्तीति पीपलमतं पुक्तपिति वाच्यम् । मत्लससामान्पं प्रति तद्विपपसंनिकर्षस्य नियमाव! न हि घटसंनिकण पटलानं जागते । न चात्र जानकक्षणालक्षणसंनिकर्ष कल्पनं सापीयः । शुक्तिरजते रजतमिदं पछुपा परपागीति लौकिस्मत्याविषयत्वात् । तत्र रजतादिवत्कांस्यादेरपि तरसनि. कपिपया भानापतेः । तदभ्युपगमे प गानाभावात् । अन्यथा परिमान्यूमा- दित्यादी सथात्वेन पहचाद। प्रत्यक्षापयाऽनुमित्यम्युपगमस्य प्रमत्तगीतताप. तेथ । किंच, पदि मुक्तिरजतस्य रजतत्वं न स्यातहदि रजतमित्येवं श्य. सेव न स्यात् । यमास्ति तदिदंतया न नास्वपि दृश्यम् । यथा खपुष्पमिति नियमात् । किंच, मणिमन्त्रादिशवच्या विकसनगरार्दपणादिस्थस्फरम्मा- संदमतिथिम्पस च दर्शनादपि तदुरीकार्यम् । तथा हि-मातिमासिक नाम पदार्थमन्तरेण कुइकिनो मायया जृम्भमाणं गन्धर्वनगरादिकं पूर्वमहष्ट श्यते कथं वा कुरादियोगेन तत्र गृहे च भासमानो मार्तण्डा मतानुमईति ! न चासो खस्थ एवेति वक्तुं युज्यते । चावल्पादिमत्वात् । विम्वभूतस्य सस्य दर्पणे गृहावभ्यन्तरे वा प्रवेशापोगाच्च । किंच मतिफलितस्य तुण्डस्य श्रीवास्थ. मुखत्वाङ्गीकारे चक्षुदर्शनं कथमुपपद्यते स्वचक्षुषा स्वयधुरीक्षणस्य युगसहले. जाप्यशक्पस्वाद । तस्मात्मतिविम्बमिदमिति मृगतृष्णा भ्रमयतीति च साधु संगच्छते । किंच भ्रान्तिकालोत्पन्नाध्यासिकपदार्थानभ्युपगमे स्वप्ने योपित्सको नोपपद्यते । न खल्वन केरलं तज्ज्ञानमेवोपजायते न तत्सगोत्प. तिरिति वक्तुं शक्यते तर कथंचिदानासहं विना, विना च कथंचन करें। न्द्रियव्यापार केपलेन तज्ज्ञानेनैव रेतःपतनानुपयोगात् । तदानीं त्वगि- न्द्रिपादीनां स्वकीययन्त्रसङ्गविरहेण तदासगझानानुपपत्तेश्च । अत एव स यत्र स्वपितीत्युपकम्प श्रुतिराह-न वत्र रथा रथयोगाः पन्यानो भवन्त्यय स्थात्रययोगान्पयः सृजत इति । इत्थंभूने हि लौकिकताकिकधीरतीय क्षीण. तामेति । नन्वेवं सति भगवति सर्वोऽपि भ्रान्तिरस्तीति चेत्सत्यमस्ति माया- विनीव वक्ष्यमाणा सोपाधिन तु दोपजनिका निरुपाधिरित्यैश्वर्यमक्षतम्।।११।।

·१प्रपाठ.] निरञ्जनभाष्यसमेतम् ।
भ्रमं निभजनाह-
चतुष्कः ॥ १२॥
चतुष्क इति । चतुष्कचतुरवयवश्वासंख्या वा । लौकिकोऽली.
किका संवादी रिसंवादी चेत्यर्थः । तत्र लौकिका शुक्तिरजतादिज्ञान-
कपा ! अलौकिको देहात्मादिशानिरूपः । संवादी भ्रमादपि यस्मादर्थ-
सिद्धिया मणिप्रभायां मणिरयमिति । तदन्यो विसंवादी यथा शुक्तो
रजतमिदमिति ॥ १२॥
तत्र विसंवादिनोऽपि वैविध्यपाइ--
विसंवादी दिकः ॥ १३ ॥
विसमिति । द्विका सोपाधिनिरुपाधिवेत्यर्थः । तत्र शायमानेऽप्यधिष्ठान-
स्वरूपे पो भ्रयास सोपाधिः । यथा शोऽयं पीत इति । कत्र चासत्तावर
णावरहेऽपि प्रत्यक्षभानावरणसत्वात्विक्षेपशक्तिराविर्भवति । तदन्यो निर.
पारिक ॥ १३ ॥
भ्रमं निरूप्य ममा निरूपयति-
प्रमाऽन्या ॥ १४॥
मर्मति । अन्या भ्रमाद्भिना । तथा च नासिकार्यावभासा ममेत्यर्थः ।
सा च द्विधा मृप्ता करप्या घ । नत्राऽऽधा ब्रह्मविषयाऽलौकिकी द्वितीया
पादिविषया लौकिकी । तत्करणानि धीन्द्रियव्याक्षियोधासवाक्यानि ममा.
णानि । यद्यपि
प्रत्यक्षमतुमानं च शब्दोऽर्थापत्तिरेव च ।
उपमानानुपलब्धी पूर्वभाप्योदितानि पद् ॥
तथैतिधादिक मानमितिहासादिसंमतम् ।
तयाऽस्पर्धा पत्यादीनामनुमानाधन्तर्भावान पमाणान्तरता । सत्रापतिः
कथमयोपपत्तिरित्यापत्तिः । तत्समयं तु पीनोऽयं घटुर्दिया न भुइ इत्युक्ती
रात्रिभोजनम् । उपमान साश्युदिः । यथा गांसदशी गषय इति ।
अनुपलब्धिर्षदि स्यादुपलभ्यतेत्यापत्तिः । तत्ममेयस्तु गृहे घटाभावः । ऐतित्य
परम्परागतोपदेशः । यह पटे यक्षः प्रतिवसतीति । अत एवोकं मनुना--
मत्यामनमानं च शास्त्रं च विविधागमम् ।
प्रयं मुविदित्वं कार्प धर्मशुदिमभीप्सता ॥ इति ॥ १४ ॥

·[४ मानपाठे- - सिद्धान्तदर्शनं- प्रमाणेषु कतमन्महीय इति निरूपयमाह- मानं गुर्वान्नायो दोपासंपृक्तेः ॥ १५॥ पानमिति । भानायो पेदः । मानं प्रमाणम् । गुरु प्रशनम् । कुतः । दोषा. संपृक्ता भ्रमममादपिमलिप्सादिदोपसंपर्कविरहात् ॥ १५ ॥ सर्वविधानुग्राहकमप्पनुमान शासनिरपेक्षं चेन पलीयो मानमिति पर्श. यन्नाद- नानपेक्षमनुमानं दुष्टजन्माप्रतिष्ठानाभ्याम् ॥१६॥ नति । अनुमीयतेऽनेनेत्यनुमान न्यायापरपर्यापम् । अनपेक्ष शासाननुगतम् । न गुरु मानमित्यत्रयः। कुन आह दुऐति । भ्रमप्रमादादिदोपयुक्तात्पुरुषाजन्म एजन्म । पुरुपयुद्धिवैचित्र्येणानियतावस्यानममतिष्ठान ताभ्यामित्यर्थः । तथा हि-यो यदिह ससंविदा निरूपयति ताः मूक्ष्मधीवेत्तदन्यथयति । ततोऽपि सूक्ष्मयी। पुनस्तदन्यययितुमर्हतीति केवलो न्यायो मानमनैकान्तिकामिति भाव: । तदुक्तं च- यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमाभिः । अभियुक्ततरैरन्पैरन्यथैवोपपायते ।। अत एर न्यापभाष्यकनाऽपि भत्यक्षागमाश्रितमनुमानम् । यत्युनरनुमान प्रत्यक्षागमाविरुद्ध न्यापाभासः स इत्युक्तम् । एवं च नरकपालं शुचि माण्य- अत्त्वाच्छाशक्तिवदित्यनुमानं न ममाणम् । मलमूत्रपुरीपास्थिनिर्गतं शुचि स्मृतम् । नारं स्पृपा तु सस्नेह सलो जलमाविशेत् ॥ इत्यागमविरोधात् । अत एव को- धुतिसहायरहितमनुपानं न कुन चित् । निश्चयात्सायेदर्थ प्रमाणान्तरमेव ।। श्रुतिस्मृतिसहायं यत्समाणान्तरमुत्तमम् । ममाणपदवीं गच्छेनान कार्या विचारणा ॥ इति । केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः । युक्तिहीनविचारे तु धर्महानिः मजायते ॥

·- 1 प्रपाठः] निरञ्जनमाष्यसमेतम् । इति वृहस्पतिस्मरणं तत्संदिग्ध एवार्थे योध्यम् । तत्रैव न्यापावतारस्य सर्वनिवन्धसिद्धत्यात्साकाक्षस्वादविसंवादाच । अत एव स्मृति:- स्मृत्योंविरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतः । तुल्पप्रमाणसत्त्वे तु न्याय एव प्रवर्तकः ॥ इति ॥ १६ ॥ मा भूदनुमानं पलीय प्रत्यक्षस्य तथालमस्त्विति चेदाह- प्रत्यक्षमप्यर्थबाधनात् ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षमिति । प्रत्यक्षमिन्द्रियसैनिकर्पजम् । तदपि न गुरुमानमित्यर्थः । करमादर्थवाधनाद । प्रत्यासितस्य शक्तिरजतनभोनीलिमवितस्तिप्रमाणान्दु- मण्डलगन्धर्वनगरादेमिथ्यात्वावगमात् । तस्मादेक पवाऽऽगपो मान मुख्यपिति घेदान्तराद्धान्तः । एतेन धर्मनिर्णये वेदस्य मबलत्वं पदपदार्थनिणये तु लोक- घेदयोस्तुल्यत्वमिति यत्तार्किकाभिधानं तल्लौकिकधियेव न तु परमार्थादित्यी- पनिपदैरनाघेयम् ॥ १७ ॥ अनुभूति निरूप्य स्मृति निरूपयति- संस्कारजं स्मृतिः॥१८॥ संस्कारजमिति । संस्कारज संनिकादिना प्रादुर्भूय पश्चात्तनुतामापना या त्तिस्तस्या जायमानं ज्ञानं स्मृतिरित्यर्थः । अस्प विषया मनोमया। सपा पूर्वानुभूतैर्यत्तुल्यतपाऽवभापणं तस्मरणामिति व्यवहारः। नन्वत्र विपया मृन्म- यादिरूपाः कथं न स्यारात चेन्न । दृष्टे घटादौ नप्टेऽपि स्मरणोत्पत्तेः । न हि विषपविरहेण विषयी संभवति । यदि पुनरसत्यपि मृन्मपादावर्ये स्मरणवला. देव विषयताकल्पनं स्यात्तहि साम्राज्येच्छायां विजृम्भमाणायां नहलादपि हेतुवादिनां सर्वैश्वर्यकल्पना स्यादिति सुधीभिः स्मार्यम् । स्वामज्ञानं नु न स्मरणं स्वमे मागननुभूतानां भूतवेतालादीनां गन्धर्वनगरादीनां च प्रतीयमा- नत्वात् । स्थमिमं पश्यापीत्यादिरूपतत्कालीनमतीतिविरोधापत्तेध । किंतु अनुभूतिरेव । स्वमोत्थितस्य स्वमे रथमहमद्राक्षमित्यादिस्मरणात् । पदा कर्मसु काम्येषु त्रिय पश्यतीति स्त्रमाधिकारभुतेश्च । नन्वनुभवोऽपि तद्वत कथं युग्यवे सन रथाधसत्वेन संनिकर्षविरहादिति चेन्न । स्वमे जानद्वस्तुलिरहेऽपि तत्का. लोत्पन्नमातिभासिकषियेन्द्रिययप्रदेशादीनां सचान् । तथा हि-यथा दरवा- दिदोपोद्भवा गुक्तिकादिविपयिप्पषिद्या रजतादीनि रचयति तथा स्वमेऽपि तमोरच्या श्रोत्रादिपु तत्तदिन्द्रियसङ्गविगमादिदोपना वासनावलम्यिन्यविद्या स्वाममपञ्चपुनावपति । तथा च श्रुति:-अप रपानययोगान्पयः सृजत इति ।

·- ९४ सिद्धान्तदर्शन [४ शानपाटे- जाग्रत्सपास्तु तुल्गोऽपि मायिकत्व स्वामरत्मतिदिनं न वाध्यते हित्वात्मा दर्शनपर्यन्तं तितीति विशेषः ॥ १८ ॥ संप्रति ज्ञानस्पैकत्वं नित्यत्वं च साधयसि- विचित्रमपीवाऽऽतपः ॥ १९ ॥ विचित्रमिति । विधिप्रापि विपयाणां संनिकादीनां च लक्षण्येन विलस. णमपि शानमातप इव । ययाऽऽतपो भास्यानां घटपटादीनामाकारमादधानस्तद- देकमेवेत्यर्थः । एवं जाग्रत्तममुपुप्तिपु विषयाणां स्थूलमूक्ष्मकारणरूपाणामेष परस्परं वैचिठयं न अज्ञानस्य निया दिनमासान्दयुगकरपेष्वपि गतागम्येने कमेव मान नोदेति न वाऽस्तं याति कित्वेकरूपेण सदैव विरानसे ॥ १९॥ मूलमिव वृत्तेः ॥ २०॥ नूरनमिति । नून्नमिव भातीति घोषः। फुतो वृत्तचित्तस्य घटाघाकारप- रिणामात् । तथा च वृत्तीना नवत्वाचियादा सदुपदितस्प भानस्पापि सपात्र व्यपदिश्यत इति श्रुतिमुकुटम् ॥ २० ॥ नानृतमनृतस्यापि स्पामवत् ॥ २१ ॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे प्रथमः पाठः॥ नैति । अनृतस्यापि मिथ्याभूतस्यापि वस्तुनो शानं नानृतमित्यन्वपः। किमिव स्वामवत् । पथा मृपाभूतेऽपि स्वामवस्तुनि तदवगविन मृपा मतिदेऽपि बदषभासमानत्वात् । न हि स्वमभद्रे सत्रानुभूतस्य रयावादेध्यिमानत्वेऽपि वमानं वापते तद्वत् । परं तु विषयस्य मृपात्वेन ज्ञानस्यापि तथा को रुपर्यते ॥ २१॥ इति चतुर्ये ज्ञानपाठे प्रथमः पाठः ॥१॥ अय चतुर्थे ज्ञानपाठे द्वितीयः पाठः। इदानों कैवल्य हेतुभूतमात्मज्ञानं प्रकटयितुमादौ तद्विभजति- चतुर्धाऽध्यात्म श्रवणायाम्नायात् ॥ १॥ तुति । भध्यात्ममात्मानमधिकृत्स विलसझानं चतुर्भेसन्वयः । कुतः ·२प्रपाठ:] निरञ्जनमाप्यसमेतम् । श्रवणायान्नायात् । श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यश्चेति श्रुत्या श्रवणमनननिदिध्यासनसाक्षात्कारोपदेशात् । श्रवणं श्रुतेापारो मननं मनसो निदिध्यासनं साक्षात्कारच बुद्धेरेवेति द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥ तचतुष्कं क्रमेण वर्णयन्नाद- श्रवणं नाम महावाक्पाधिगमः ॥२॥ श्रवणमिति । महावाक्पाधिगमो महावाक्येन तत्त्वमस्यादिनाऽधिगमोऽई ब्रह्मास्मीत्यर्थभान श्रवण नामेत्यर्थः । तथा च तत्त्वमस्यादिवानाई ग्रामास्मीति ज्ञानं श्रवणमिति भावः । अथ तत्त्वमसीत्यस्य ताहगर्थः कथं संघटने तत्वमोविरुद्धार्थकत्वात् । मैवम् । तच्छश्यार्थयोभिन्नन्वेऽपि लक्ष्या- पयात् । तथा हि-तत्र तत्पदवाच्यं कारणदेहोपहितमीश्वरचैतन्यम् । तसक्ष्य तु ब्रह्मचैतन्यम् । स्वंपदवाच्यं लिङ्गदेहोपहित जीवचैतन्यं तलप तु फूटस्थचैतन्यम् । तथा च सति सोऽयं वटुरित्यत्र तत्कालैतत्कालपो परि- स्यागेन पिण्टेक्यवत्तत्वमोच्चियोः कारणलिङ्गदेहयोस्त्यागेन चैतन्यस्य भासते । ब्रह्मफूटस्थयोंर्भेदस्तु वायात्रैणैव महाकाशघटाकाशवदिति महावा. पार्थः ॥२॥ क्रममाप्तं मननमाह- मननं चेदुपपयते ॥ ३ ॥ मननमिति । यदि भ्रतार्थों युक्तियुक्तो भवति तदा तदधिगमो मनन नामे- स्पर्धः । यद्यप्पमस्मीत्यस्मत्मत्ययगोचरे तिर्यगन्तानामपि सदैवापरोक्षरूपे स्वस्मिनात्मनि चिचिकित्सानुदयेन विचारो नापेक्ष्यते तयाऽप्यात्मनो देहेभ्यो भिन्नत्वेन ब्रह्मणा सार्धमभिन्नत्वेन च मतीतिविरहात्तदर्थमात्मस्वरूपं विचा- रणीयम् । तत्र संशया:-आत्मा देहेभ्योऽतिरिक्तो न पा । तदतिरिक्तत्वेऽपि तस्य ब्रह्मणा सार्धक्यं न वा । तदैवपेऽपि तज्ज्ञानं मुक्तिसाधनं न वेति । तत्राऽऽधः प्रागुकान्वयव्यतिरेकादिभिनिरसनीयः । द्वितीयो जीवस्य चित्म तिविम्बरूपत्वं प्रतिविम्बस्य च वस्तुतो विम्बानतिरिक्तत्वमिति प्रपचितेन मागेण । तृतीया बन्धमोक्षस्वरूपयोः भागुपवर्णितयोरालोचनेनापसरणीयः । एवमन्योऽपि विचिकित्साभञ्जनोपायः सततं ब्रह्मविद्यामनुसंघाय स्वसंविदा सतनीकर्तव्यः ॥ ३ ॥ निदिध्यासनमाह-~- ·[५ ज्ञानपाठे--- सिद्धान्तदर्शनं- वृत्तिसंतानो निदिध्यासनम् ॥ ४ ॥ वृत्तीति । वृत्तिसतानो वृत्तेरहं प्रोत्याकाराया मनोव्यापारेण संभाविता. पा: संतान प्रवास तथा चासंभावनानिवृत्तिकालीनाई ब्रह्मास्मीतित्ति. भवाहो निदिध्यासनापिति भावः । एवं च सर्वथा संशयनिचिनिरहेऽपि निदिध्यासनसभराचभिरसनार्थ मननोचरं निदिध्यासनं तदुत्तरं पुनर्मननमि- त्यभ्यसनीयम् । वदभ्यासनिरतस्तु मौनशीलत्वान्मुनिरित्युच्यते । पदा तपा. टवेन ध्याता देत विस्मरति तदाऽसौ विजने वासादहनवासीति च भण्यते । यदा तु वक्ष्यमाणसाक्षात्कारपाटन निरस्ताविधस्तदाऽयं संसारसागरपारग- सत्वापिरित्युच्यते ॥४॥ साक्षात्कार निर्वक्ति- स एवाविपर्ययः साक्षात्कारः ॥५॥ स इति । स एव निदिध्यासनसंस्कृताई ब्रह्मेतित्तिप्रवाह एन । अविपर्पयो न भवति विपर्ययो देहात्मत्वनगरसत्यत्वभानरूपी पस्मादिति विपहा । तथा च संशयासंभावनाविपरीतभावनानित्तिकालीना ब्रह्मास्मीतितिः साक्षात्कार इति फलितायी । तरकाले तु विपरी- तभावनापापेन तवृत्तेरपि भानाभावात्केवलमखण्डं ब्रह्मैव प्रतिभाति । एवं तदानी तिष्ठदप्यमानमत्ति क्षीरे नीरवभिष्पमतया साक्षात्कारं न पाहन्ति । ततः परं तु द्रष्टरि पूलावियोन्मूलनाजगतो वाधलक्षणनित्तिर्भव. तीति श्रुतिशिर सिद्धान्तः । अयमेव राजयोग उच्यते । तया च स्मृति:- आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा भकल्पयन्मशा लभते योगमुत्तमम् ।। इति । अस्मिथ साक्षात्कारे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्याप्तितव्यः साक्षात्कर्तव्य. श्रेति श्रुत्या श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तिभिः । मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः ।। इति स्मृत्या च श्रवणादीनां पद्धतुत्वाभिधानं तदपियावरणनितिद्वारेण । प्रतिबन्धकसद्भावे कार्योत्पत्यनियमात् । नन्वनाघज्ञानवतां सत्यमाने कर्य झानोत्पत्तिस्तयोपिरोधित्वादिति चेन्ना नुल्याभयेर विरोधिनीरेकनसमावेशा- योगात् । अत एव नोये तापोत्पनिदृश्यने । एतदेव ग्रह्मात्मज्ञानं नि:श्रेयसस्य ·२ प्रपाठः निरसनभाष्यसमेतम् । साहात्साधनम् । तथा च श्रुतिः-यदा वैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्पेड. निरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते सोऽभयं गतो भवति । जामत्स्वमसुपुप्त्यादिपञ्च यत्प्रकाशते । तहह्मादमिति झात्या सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ।। आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुपः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्यरेत् ।। इति । न हि न्यायसांख्योक्तः केवलो विवेकः शान्तिमात्यन्तिको जनयितुमर्हति ममाणाभावात् । ब्रह्मात्मनोरभेदज्ञानमन्तरेण देहात्मभेदसाक्षात्कारापोगात् । विरोधविरहेण मूलावियानपायाच । तथा च श्रुतिः-यदा होवैप एतस्मिन्नु- दरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवतीति । किं त्वयं निरुक्तान्वय- व्यतिरेकनवेत्ताई स्वरूपसाक्षात्कारहेतुः । नम्बालजलेक्षणे पङ्गस्येव देहा. स्मश्लेषस्य तदन्तरायत्वात् ।। पया मुखादिपीवमात्मा युस्त्या समुद्धृतः । शरीरत्रित यादोरः परं ब्रह्मैव जायते ॥ इति श्रुतेश्च । तथा च देहाद्भिन्नत्वेन ब्रह्मणा चाभिन्नत्वेनाऽऽत्मनो भान त्रिविधदुः खात्यन्तनिवृत्ती हेतुगित शास्त्रार्थः ॥ ५ ॥ तदानीमात्मनो ब्रह्मण्येकीभाव विशदयति- तमोन्तराभासः प्रशान्तःपवत् ॥ ६ ॥ तम इति । तमोन्तर्धेस्तदानी ब्रह्मविषयका विद्यावरणापसरणात् । आमा. सचिमतिविम्बम् । प्रभान्तदीपवत्पचण्डातपपध्यवर्तिपदीपयत्तिष्ठतीत्यर्थः । तथा चाहं ब्रह्मास्मीतिथीवृत्युदयेन तदज्ञानान्तधों चिदाभासो ब्रह्मभास्यत्वेन पटादिवत्तदयमासनानईतया प्रचण्डमार्तण्डमण्डलमभामध्यवर्तिमदीपचदेकी- भूयेच वर्तते ॥ ६ ॥ विपुठ्यभानामानन्दाभिव्यक्तिः ॥ ७ ॥ त्रिपुटीति । त्रिपुट्यभानात्रयाणां पुटानां ज्ञातज्ञानज्ञेयरूपाणां समाहार स्त्रिपुटी तस्या अभानं मनीतिविरहस्तस्मा मानन्दाभिव्यक्तिरपरिच्छिन्नस्त्र- रूपमुखाविर्भावो भवतीत्यर्थः । तथा च निपुट्यन्तर्धानात्सचिदानन्दा निरु. पापयः सन्त एकीभूपेवाखण्डाकारेण भासन्ते ॥ ७ ॥ दृष्टरितरानन्दस्तृणवत् ॥ ८॥ युरिति । इटु मानन्दानुभविनुरितरानन्दो विषयानन्दस्कृणवतुच्छत्वेन भासमानः स्यात् । परागृतेन यस्तमः स कि पर: पिशासनीति न्यायादिति ·सिद्धान्तदर्शनं- [४ ज्ञानपाठ- भावः । तदेयं साक्षात्कारेण मध्वंसेऽपि मूलाविधायाः प्रारम्यापपर्यन्तं चक्र भ्रमिवद्वमितापयवा सदिशेपशक्ति त्वन्तं मलीयते । रितु तिष्ठन्सपि मृतपापा पूर्ववा प्रभवति ॥ ८॥ ध्यातुराप्तिः कीटवत् ॥ ९ ॥ ध्यातुरिति । यद्यपि विचारजन्यमानेनासचावरणनिसायप्पमानावरगं न निवर्तते तथाऽपि ध्यातुनिशील म्याप्तिरभानावरणनितिद्वारेने ध्येयमातिकीटपत् । यथा कीटस्तलपादिभ्रपरणाकान्तः पुलाये समानीता सतसं भपन भ्रमरपनुचिन्तपस्वयं भ्रपर एष भवतीनि लोकमासिद्धिः । श्रुतिस-यो यस्यायति स तदामोतीति । एतेन ध्यानाध्यापिनो लौकिक- स्थापि विचित्रफलस्य सिदिर्भवितुमईतीत्यपि सूचितम् ॥ ९ ॥ ननु विभोरतीन्द्रियस्य कथं दृश्यतेति चेत्तत्राऽऽद- अत्यक्षोऽपि बस्ति वृत्ती तमोवत् ॥ १० ॥ अत्यक्षोऽनीति । अत्यक्षोऽपीन्द्रियातीतोऽपि परात्मा वृत्तौ ग्रासाकारायां यभस्ति स्वावरणनाशेन प्रकाशते तमोवद्राहुरत् । यद्ददृश्योऽपि राहुचन्द्रा- कपण्डलस्थो दृश्यतामेति तद्वदित्यर्थः । ततश्च स्वप्रकाशोऽपि त्रिभुरविद्यावरणे. नाऽऽछायते तन्नाशे पुनदृश्यते घनेनार्कवादित्यवधेयम् ॥ १० ॥ ननु विभोर्बुद्धौ भासमानत्वे " विज्ञातारमरे केन विजानीयात् " " यन्म- नसा न मनुने " "निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । अप्रमेयमनाचं च यमात्वा मुच्यते बुधः" । इत्यादिश्रुतिभिः कयं तस्याप्रमेयत्वाभिधान. मित्याह- अनमोक्तिः फलव्यामिहानात् ॥ ११ अप्रमेति । अप्रमोक्तिः प्रमाविषयत्वाभावकथनं फलव्याप्तिहानात्फलस्प बुद्धिस्थचिदाभासस्य व्याप्तिस्तदाकारितासंबन्धस्तस्या हानं विरहस्तस्मादि. तथा 7 प्रकाशस्य ब्रह्मणो वादियदाभामेन व्यापनायोगादम- मेयत्वोक्तिरिति भावः। एते तदप्यवसीयते-बाह्यज्ञाने घराघाकारमापनस्यापि चिदाभासस्य विषयादन्यत्वेन भासमानत्वात्ममातृत्वादिव्यवहारः । आत्म. ज्ञानेनु विपर्याचदाभासयोरक्यान त्रिपुटीति ॥ ११ ॥ ब्रह्मणि फलन्याप्तिचिरहेऽपि तदावरणभङ्गाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षणीपेत्याइ-- वृत्तिव्यामिरावृतिनुत्तये ॥ १२ ॥ त्तिव्याप्तिरिति । आवृतिनुत्तयेऽविधावरणशक्तरपसरणाय वृत्तिव्याप्ति- चित्तस्य नदाकारितया व्यापनमभ्युपेयति शेपः । तदुक्तं न..- त्यर्थः ·२ प्रपाठः] निरञ्जनमाप्यसमेतम् । फलम्पाप्यत्वमेवास्य शावकदिनिराकृतम् । ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता ॥ स्वयंप्रकाशरूपलादाभासी नोपयुज्यते ।। इति । तथा च ब्रह्माकारनिनिदिध्यासनेन दृद्धतामासाधाविद्यापुन्मूलयति । ननु महाणि वृत्तिव्याप्यताहीकारे तदुपहितचैतन्यस्य ब्रह्माकारावश्पंभाचा- स्फलव्याप्यताऽपि कथं न स्यादिति चेन । वृत्तिव्याप्तिकालीनयोब्रह्मचिदा. मासयो दानवमासन व्याप्यव्यापकताविरहादिति स्वसंवेदनीयम् । ननु च न्याप्येनाज्ञानेन कथं ब्रह्मावरण संभवति । सत्यम् । बुद्धरावरणेनैव तदारर- णमित्युपर्यते । दृष्टिं छादयता घनेनार्काच्छादनवम् । एतेन सदैवान्तरे स्फुरणरूपस्प ब्रह्मणः स्फरणं न जन्यं जन्या तु तदाकारवृत्तिरेवेति गमितम् ।। १२ ॥ स्वापे सति संपय स्वरसेऽपि नाधिगमः ॥ १३॥ स्वाप इति । स्वापे सुपुप्तिकाले सति ब्रह्मणि संपधैकीभूय स्वरसेऽप्यज्ञान पृत्या स्वरूपसुखानुभवेऽपि नाधिगमोऽहं ब्रह्मेतिभानं न भवति तदानीपज्ञान- सद्भावादन्तःकरणत्तिविलयाचेति भावः । तथा च श्रुति:-"सति संपध न विदुः सति संपघामहे " इति । ननु सुपुप्तावमानसद्भावास्कथं ब्रह्मानन्दाविर्भार इति चेदुच्यते-ज्ञानाशानयोरेव विरोधिता न त्वानन्दाज्ञानयोः स्वमनागस्यो- रस्वज्ञानतरङ्गेणैव स्वरूपमुखं न भासते युगपधाहारेण पुत्रध्वनिवत् ॥ १३ ॥ श्रवणादेरन्यस्मात्साधनाद्ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि तेन जीवन्मुक्तिर्नास्तीति दर्शयति-- नान्यस्मात्प्रसंशान्ति वताम् ॥ १४ ॥ नेति । अन्यसमावणादेभिन्नादविमुक्तप्राणोत्क्रमादिसाधनाजीचा वर्त. मानदेहस्थानां प्रसंशान्तिः शोकात्यन्तनिवृत्तिर्जीवन्मुक्तिरिति यावत् ॥१४॥ इदानीमात्मसाक्षात्कारे तन्कारणे च प्रतिबन्धकानि दिदर्शयिष्यन्नाह- श्रोतुमप्यरसा भूयांसः ॥ १५ ॥ श्रोतुमिति । श्रोतुमप्यात्मानमरसा रागरहिता भूयांसोऽनेक एव वर्तन्ते दुरदृष्टसंपर्कादिति भावः । क्या च श्रुतिः- श्रवणापापि बहुभियों न लभ्य इति ॥ १५ ॥ शृण्वन्तोऽपि न विदुः ॥ १६ ॥ मनोरणीति । शृण्वन्तोऽप्यात्मानं बहन एन नानुभवन्ति । मतिनन्धकः

·सिद्धान्तदर्शन-
[४ जाना-
सहावादिति भाषा तथा च श्रुतिः- गृपन्तोऽपि यहवो यं न विपुः।
स्मृति-
मनुष्याणां सहसपु कमियतति सिद्धये ।
पततामपि सिद्धानां कश्चिम येति तस्वतः ॥ इति ॥ १६ ॥
के ते मतिबन्धा इत्यपेक्षायामाह-
धीमान्यं कुतर्करसविपर्ययारब्धोदास्तदन्तरायाः ॥ १७ ॥
घीति । धीमान्धं युद्धरतक्ष्ण्यम् । कुतर्कः शुष्कतों पच निसर्गना भुति-
निरपेक्षो वा । रसो विषयानुरागः । विपर्ययो देवात्मसनगरसत्यत्वभानम्
आरव्यभेदो जन्मान्तरहेतुभून मारयम् । यक्ष भरतबामदेवादी भूपते । नद.
न्तरापा आत्मानुभवे प्रतिबन्धाः ॥१७॥
प्रतिबन्धकापगमोपायमाह-
त्रयावृत्तेः प्रायस्तदन्तर्षिः स्वसमृद्धिः प्रज्ञाभिव्यक्तिश्च ॥ १८॥
प्रयेति । अपायत्तेः श्रवणमनननिदिध्यासनावर्तनासायस्तदन्तर्चािईल्ये.
मान्तरायस्य विगमः । स्वसमृदिरन्तःकरणस्योमतिः क्रमशी ब्रह्माभिगतिरि-
त्पः । माभिव्यक्तिस्राणि पटुताविर्भावः । माप:पदेन मारब्धस्य नान्त.
पिरिति मूचितम् ॥ १८॥
मारधेतरप्रतिवन्धिनिवृत्तेरुपायान्तरमाह-
प्रणवजपतदर्थभावने चानन्तराये॥ १९ ॥
प्रणवेति । मणवजपा मणवस्य सार्वत्रिमात्रात्मकपत्रस्य जपो दीर्घघण्टानि-
नादवदुधारणविशेषः । तदर्थभावनं तदर्थस्य मणवप्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणो
भावनं सर्वत्र चिन्तनम् । ते चानन्तराये न विद्यतेऽन्तरापो याभ्यां ते तथा
विधं वारयत इत्यर्थः ॥ १९ ॥
केनाऽऽत्मनो विविदिपोत्पचिरिति जिज्ञासायामाह-
स्वाध्यायायेस्तद्विजिज्ञासा ॥ २० ॥
खेति । साध्यापायुर्वेदाध्ययनादिभिस्वदिजिज्ञासा, आत्मानं विशानु-
विच्छा । आधपदेन यज्ञादिपरिग्रहः । तथा च श्रुति:~-तमेत वेदानुवचनेन
ग्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन चेति । एतेन स्वाध्याया-
दीनां सत्त्वगुद्धिद्वारेण विविदिपोत्पत्तौ तदुत्पत्या च ज्ञानोत्पत्ती हेतुत्वर
'भिहितम् ॥२०॥

·२ प्रपाठ निरञ्जनमाप्यसमेतम् । १०१ • मसजिज्ञासायों कर्मणामादिकारणवां च्यतिरेक मुखेण दर्शयति- नान्तरुत्प्रवणमनानुश्रविकाणाम् ॥ २१ ॥ नदि । अनानुषिकाणां न विद्यत आनुश्रविको वेदोक्तकर्मकलापो नित्यनैमित्तिक रह जन्मनि जन्मान्तरे चाऽनुष्ठितो येषां ते तेषामन्त:, अन्तःक- रणमुत्मवणं परमात्माभिमुखं न भवतीत्यर्थः । अत एव भगवानाह- न कर्मणामनारम्मानष्कम्प॑ पुरुषोऽश्नुते । इति ॥ स्मृतिश्व-प्रत्यक्मरणतां बुद्धः कर्माण्युत्पाद्य शुद्धितः । कृतार्यान्यस्तमापान्ति मावृडन्ते घना इव ॥ अहिंसयेन्द्रियासबैदिकव कर्मभिः । तपसश्चरणयोग्रेः साधयन्तीह तत्पदम् ॥ महायज्ञैश्च यश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ।। इति । एतेन नित्यनैमित्तिककर्मणां चित्तशुद्धिः फलम् । पितृलोकादिमाप्तिस्त्व. पान्तरमिति बोध्यम् ॥ २१॥ पपणावतां कमैंच पुरख्यमिति दर्शयति- बाह्मणमुदग्रमेपणा चेत् ।। २२ ।। ब्राह्मणमिति ब्राह्मणं विधिनिषेधपरो वेदभागः । उदग्रं प्रधानम् । एपणा पुत्रे विते लोके वाऽभिलापश्वेदित्यर्थः । अत एव श्रुतिः-"पुत्रैषणापा वि. पणापा लोकपणायाच व्युत्थायाय भिक्षाचर्य चरन्ति "॥ इति । स्मृतिश-परमात्मनि यो रक्तो योभक्तोऽपरमात्मनि । सर्वेषणामिनिर्यक्तः स भैश्य भोकुपई नि " इति । एलेन यधेपणात्रिकाणामेकाऽपि वर्तते ता कर्मानुवर्तितव्यं पशिष्टादि- यदिति मूचितम्॥२२॥ योगो ज्यायानविद्वन्न्यासात् ॥ २३॥ योग इति । योगः फलनिरपेक्ष भगवत्प्रेरणाधिपा वा कर्मानुधानम् । अविव्यासादज्ञानिनः कर्मपरित्यागात् । ज्यायानसत्त्वगुद्धिद्वारा झटित्येव प्रामाप्तिकरत्वादिति भावः । अत एव स्मृतिः- संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुपयोगतः । योगयुक्तो मुनि न चिरेणाधिगच्छति ॥ इति ।। - ·- १०२ सिद्धान्तदर्शन [४ज्ञानपाठे- एतदुक्तं भवति-रिषिदिपागंन्याशापेक्षया कर्मयोग एष श्रेयाकर्मसंन्याप्त. विवित्तविशेषकर्मत्यागाभिमायकलात् । भक्तिवर्णनि तयागोपदेपास्तु पला. भिसंधानपूर्वकामगर्जनपरो पक्तिसाधनपरोपा ॥२३॥ कर्मन्पासरण विधुगि विकल्पपाह- विद्वांस्तु न्यसेन जिजीविपेत् ॥ २४ ॥ विद्वास्त्विति । नु: पूर्वलक्षण्ययोतकः । विद्वान्छनात्मसाक्षात्कारी न्यसे- कर्माणि त्यजेत् । तत्र प्रयोजनधीविरहादिति भावः । तया च श्रुति:- किपर्या रपमध्येध्यापहे किमी वयं यस्यामद इति । स चेत्मारपत्र- शाइगृही तहिं तः कर्मभिनित्यनैमित्तिकोजिनीधिपेज्जीवितुमिच्छेत्कालं गम येदिति भावः । तथा च युतिः-फुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपच्छतं समा इति । वाशब्द: पक्षान्तरं सूचयति । एतेन गृहस्थानां कृतात्मता क्षात्काराणामपि कर्माणि वैदिकानि नित्यनैमित्तिकानि लोकसंग्रहार्थ तदभ्यु. दपार्थे च कापवादानोभिः कर्तव्यानि पशिष्ठजनकादिवन तु त्यक्तव्यानि शुकनारदादिवदिति मूचितम् । योगिनां पुनरविदुपामपि नितरामेव सर्वकर्म न्यास: । ब्रह्मचर्प समाप्प ग्रही भवेद्गृही भूत्वा पनी भवेदनी भूत्वा प्रमजे. दिति क्रमप्राप्तस्तु न्यासो ब्राह्मणस्यैष । यदहरेव विरजेचदहरेप प्रमदिति. राम्पहेतुकोऽपि तस्पैच पुरुषः । ब्राह्मणो निर्वेदमायादित्यत्र तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रपणाया विपणाया लोकपणायाश्च व्युत्यापाय, भिक्षाचर्य चरन्तीत्यत्र च श्रुती ब्राह्मणपदश्रवणादिति मन्तव्यम् ॥ २४॥ कर्मभ्यो लोकाभ्युदयं दर्शयति- तेश्यः प्रीयन्ते दिव्या भुवोऽप्यायुदयः ॥ २५ ॥ सेभ्य इति । तेभ्यः कर्मभ्यो दिव्या इन्द्रादयः पीयन्ते भीति यान्ति । भुवः कर्मभूमेरभ्युदयोऽपि तस्मीत्येत्यर्थः । अत एवोक्तम्- अनेन मसविप्यध्वमेप वोऽस्त्विष्टकामधुक् । इशमोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः॥ देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रृंयः परमवारपय ।। इति । भन्न धर्मणां कर्मभूमेरेवानुकूलत्वाशोगभूमौ वदकरणेऽपि न क्षतिरिति मुचितम् ॥ २५॥ लोकापचारात्पुनरशमं दर्शपति- .

·२ प्रपाठः]
निरञ्जनभाष्यसमेतम् ।
१०३
प्रत्यूहन्तेऽपचारात् ॥ २६॥
मस्पूइन्त इति । अपचारावेदविरुद्धाचरणात् । प्रत्यूहन्त उपद्रन्ति ।
दिल्या इत्यर्थः । तदुक्तम्-
अतिलोभादसत्त्वाद्वा नास्तिक्याद्वाऽप्यधर्मतः ।
नरापचारानियतमपसर्गः प्रवर्तते ।।
अतोऽपचारानियतमपवनन्ति देवताः ।
arसजन्त्य हुतांस्तावदिव्यनामतभूमिजान् ।। इति ।
एतेन देवादीनामृणापनयनमपि कार्यमिति सूचितम् । तया चोक्तम्-
देवानां च पितणां च ऋषीणां च तथा नरः।
ऋणवाञ्जायते यस्मात्तस्मान्मोक्षे यतेत्सदा ॥
देवानामनृणो जन्तुर्पर्भवति नारद ।
अल्पवित्तस्तु पूजाभिरुपचासत्तैस्तथा ॥
आदन प्रजया वाऽपि पितॄणामनृणो भवेत् ।
ऋषीणां ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपता तथा ॥ इति ॥ २६ ॥
वसन्त्युत्पातास्तपसोऽसाध्यसाध्यत्वात् ॥ २७ ॥
असन्तीति । तपसो वैधकृच्छात्कुतोऽसाव्यसाध्यत्वात् । असायं लोकैः
साधयितुमशक्यं यत्तदपि साध्यं यस्मात्तस्य तथात्वादुत्पाता रोगाशुपसर्गनि.
घयावसन्ति शरीरशोपधोपवासादिभ्यो विभ्यतीत्यर्थः । तपःमभावमाह-
पुराणम्-
तपोभिः प्राप्यतेऽभीष्टं नासाध्यं हि तपस्यतः।
दुर्भगत्वं वृथा लोको वहते सति साधने ।
अत एवास्यां कर्मभूमौ कर्मव तरत्यानामिहामुत्र च क्षेमंकरमिति मनस्तिनां
.
हृद्यम् ॥ २७ ॥
श्रीताच्छं ग्रहचारवत् ।। २८ ।।
औतादिति । श्रोताच्छास्त्रषिधैरनुपीयमानाच्छमभ्युदयो ग्रहचारवग्रहाणां
भ्रमिभिलक्ष्यमाणपत्यम्गीना माच्यातिरिवालक्ष्यमित्यर्थः । तथा च नैस.
गिबहिमवणगतीनामिन्द्रियाणां प्रत्यावर्तनमात्मनीनं विध्याचरणमूलक
मानसरणं साधीयः ॥ २८॥

·- १०४ सिद्धान्तदर्शन- [शामराठे-- निष्ठा त्रयी त्रिकाण्डोपदेशात् ॥ २९ ॥ निष्ठति । निष्ठा अदा प्रयी त्रिमकारा त्रिकाण्डोपदेशात् । प्रयाणां को- पासनाशानानां यथाक्रम कौन्द्रियमनोबुद्धिव्यापाराणां काण्डः मस्तावस्त. दुपदेशात् । वैदेविति शेषः । तदुक्तम्- कर्मापास्तिस्तथा ज्ञानमिति त्रिका ण्टिका श्रुतिरिति । तत्राधिकारितारतम्पाकाण्डप्रयमुपदिष्टमिति रहस्यम् । यत त्रिकाण्डानां परस्परस्य परस्परेण निन्दाभिधानं तत्तदधिकारिणां वस्त्रका संस्थापनार्थमेव । परमार्थस्तु पूर्वस्य परं प्रति हेतुत्वयिति ॥ २९ ॥ कस्य पुत्र निष्ठत्साह- त्रयाणां त्रिषु ॥ ३०॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे द्वितीयः प्रपाठः । त्रपाणामिति । त्रयाणां कर्मोपास्तिज्ञानबीजिना त्रिपु कर्मोपास्तिज्ञाने' निया क्रमादेतीत्यर्थः । तथा च कर्मादिवाजिनां त्रयाणां यथाक्रमं कर्मभक्ति. ज्ञानमार्गेपु निष्ठा स्वत एवं प्रतिभातीति न कश्चिविसंवादः । तत्र च कमिणो दैतान भक्ता विशिष्टाद्वैतार्थेन ज्ञानिनस्त्वद्वतार्थेन चरन्तीति ॥३०॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे द्वितीयः प्रपाठः ॥२॥ अथ चतुर्थे ज्ञानपाठे तृतीयः मराठः । ब्रह्मविचार विस्तरेणाभिधाय तत्र कस्याधिकारितति विज्ञापयमाह- ब्रह्माध्योपात्तसाधनस्य ॥ १ ॥ ब्रह्महि । ब्रह्माचा प्रमविचारः । उपाससाधनस्योपात्तं लम्पं साधन नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रफलभोगविरागशमादिषदकसंपत्तिमुमुक्षा इत्येवरूप येन स तस्य । तस्मिस्तदधिकार इति भावः । अत एव श्रुतिः-शान्ती दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्पेवाऽऽन्मानं पश्यति । स्मृतिश्च- पैराग्यपवनाकीणे विवेकाकुसुमाकरे । पीयूपं वमति श्रोत्रे वेदान्त कोकिलअनिः ॥ इति । एलेन भरणादौ साधनचतुष्टयस्यान्तरङ्गसाधनत्वमभिहितम् ॥ १ ॥ - ·३ राठः] निरञ्जनभाज्यसमेतम् । १०५ ननु साधनचतुष्टयसंपन्नस्याधिकारितोक्तेरन्यस्य ब्रह्मविचारः कवयो न वेत्साशसायामाह- नान्यस्यापि पण्डः ॥ २॥ नेति । अन्यस्यापि साधनसंपत्तिरहितस्यापि । पण्डः फलजननशक्तिर- हितो ब्रह्माध्या नेत्यन्वयः । फलं च- दिन दिने तु चेदान्तविचाराद्भक्तिसंयतात् । गुरु थूपया लब्धात्कृच्छाशीतिफलं लभेत् ॥ मातं तेन समस्ततीर्थसलिले दत्ताऽपि सर्वाऽवनि- यज्ञानां च कृतं सहस्रमखिला देवाश्च संपूजिताः । संसाराच समुद्धताः स्वपितरस्त्रैलोक्यपूज्योऽप्यसौ यस्य ब्रह्मविचारणे क्षणमपि स्थैर्य मनः प्राप्नुयात् ।। इत्यागमोक्तम् । अपि च युगान्तरानुष्ठितपूर्ववेदोदितक्रियाकलापामल- मानसानां कलावनुजानामैहिककर्माचरणं विनाऽपि श्रवणायावर्तनेनैव प्रत्यूहा- पायपुर:सरसाधनोदयसंभवादात्मसाक्षात्कारो भवितुमईतीति गृहमेधिनामपि तदालोच्यमेव ॥२॥ विचारनिष्ठस्य विद्यारवश्य भावं दर्शयति- तन्निष्ठस्य विद्याप्तिरिहामुत्र था ॥३॥ तदिति । तनिष्ठस्य ब्रह्मविचारे निरतस्य । विद्यामिरात्मसाक्षात्कारस्य माप्तिरिहास्मिञ्जन्मनि, अमुत्र परजन्मनि प्रत्यूहसद्भावेऽमुत्रति चाशब्दः सूचयति ॥ ३॥ ब्रह्मानुरतेाह्मणानां नैसर्गिकत्तपाद- बाली निष्ठाऽऽत्मनो मुखजानाम् ॥ ४॥ ब्राझीति । प्राली प्राविपया निष्ठाऽऽस्मनः स्वतः । मुखजानां प्राह्मणानाम् । एतेन ब्रह्मविचारविमुखानां ब्रह्मकुलोत्पन्नानी केवलं जाति ब्राह्मण्यमेवेति प्रतिपत्तन्यम् ॥ ४॥ विद्याविपाकं विना नावियोच्छित्तिरिति दर्शयति- न विद्याऽनृद्धष्टे मोहिन्याः ॥ ५ ॥ मेति । विद्या, आत्मविपयिणी । अनृद्धा दुर्वला । मोहिन्पा अविद्यायाः कर्मणा दृढतामातायाः । नेष्टे तामुत्पादयितुं न शमोतीत्यर्थः ॥५॥ १४ ·सिद्धान्तदर्शन- [४ ज्ञानपाठे- बाढोदृयते कर्मधांसि ॥ ६ ॥ बादेति । बाटा रहा । कौंधांसि शुभाशुभकर्मेन्धनानि । उद्यते दहा तीत्यर्थः । तपा च श्रुतिः-तपीका तलमग्नी प्रोनं मन हास्य सौ पामान प्रदूयन्ते । श्रीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । स्मृतिश्व-- मानामिः सर्वकर्माणि भस्मसारकुरुते तथेति । दाहश्च मूलाज्ञाननाशेनैव न तु साक्षात् कहानपोविरोधाभावादिति भानः। अत्र कर्मपदं संचितपरं क्रियमा- णस्य स्वरूपावलोकिनि शानिन्य श्लेपान । मारब्धस्य च भोगेनैव नाश्यत्वावा तपा घ श्रूयते-यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एवमेवंविदि पापं न श्लिष्यते । तस्य तावदेव चिर यावन विमोक्ष्य इति । वस्तुतस्तु भारम्भ स्यापि पापलक्षणो नाशो युक्तस्तस्यापि द्वितीयत्वेन ज्ञानिनि सत्यत्वमान. विरहात् । श्रुतिस्तु नदशानिबोधार्थ वागवावदत् । इति न कविष्ट्रि- संवादः । एवं च सति प्रदर्शितायां ध्रुतौ कर्पाणीति बहुत्वस्य स्मृतौ च सर्व- शब्दस्याप्पसंकोचः ॥६॥ नानियुध्यर्धा मल्लवत् ॥ ७ ॥ नेति । मल्लवद्वियाऽनियु पाविद्यया सह नियुद्धमकत्वा, ऋद्धा वीर्य- यती न भवतीत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-यथा युयुधानयोः पराक्रान्तेन मल्ले- नाभिभूतोऽपि नीचस्थो जिगीपया ध्यापियमाणः शनैः शनैः स्ववीयज्जृिम्भ- णाजातूपरिस्थ वारमेकमभिभवति पुनरभिभूयते च । एवं द्विखिचतुरादिकमेण परिपुष्प समये सदैवोपरि विराजत्ति । विद्ययाऽपि तदविधाविनयक्रमः॥७॥ व्युत्पादकदावृत्तिरसतत् ॥ ८॥ व्युत्पादकदिति । व्युत्पादकृविशिष्टसंस्कारोत्पादिका । आवृत्तिरभ्य. सनं विद्याया असकृत्पुनःपुनः । अत एवोक्तम्- वैराग्यमात्मपार्थक्यमई ब्रह्मति पेदनम् । सबै ब्रह्मैव मिथ्पेदं सर्वदेवं समभ्यसेत् ॥ इति ॥ ८॥ संप्रति विद्यायाः काले परिपाकं सदृष्टान्तमाह- दिष्टे विपाकः रुपिगर्भवत् ॥ ९ ॥ दिष्ट इति । दिष्टे समय विशेष । विपाको दृढता । कृषिगर्भवद्यया शरदा- दो जातस्य धान्यादर्भस्प हेमन्तादौ परिपाकस्वददित्यर्थः ॥९॥ तस्या चिपाकावस्थामार-

·३ प्रपाठ:
निरञ्जनभाष्यसमेतम् ।
१०७
क्षेत्रवत्तज्ज्ञे शेषः ॥ १०॥
क्षेत्रवदिति । क्षेत्रबदेहवत् । तज्ज्ञे क्षेत्री परमात्मनि, शेषः समातिः ।
यथा देहे संशयविपर्ययशून्यात्पत्वपज्ञानिनां भासते तद्वत्परपात्मन्यात्मत्वे
भासमाने समाप्तिविद्याया इत्यर्थः । यावन्नायं विपाकस्तावनिदिध्यासनं
मननं चापेक्षणीयम् । एतदुक्तं भवति--जगजीवब्रह्मतत्वस्य साक्षात्कृतस्य
स्मृतिमावल्यावस्थायामेव जीवन्मुक्तिरिति ।। १० ।।
साक्षात्कारेऽप्यात्मनो मिथ्यासंस्कारस्थानादिकालमारभ्य मनसि विरा-
जमानस्य सहसा निवृत्तिर्न स्यादिति तदुपायमाह-
चिरनिरन्तरसत्कारात्यर्चनादुच्छित्तिर्वासनानाम् ॥ ११ ॥
चिति । चिरं दीर्घकालो मासवत्सरादिः। निरन्तरमविच्छेदः । सरकार:
समादरा । तैर्यदभ्पर्धनमभ्यसनं तस्मात् । वासनानां कर्ताऽहं भोक्ताऽहमि-
त्यादिमिथ्योसंस्काराणां दीर्घकालमारभ्य संचितानाम् । उच्छित्तिरतर्धान-
मित्यर्थः ॥ ११॥
स्थितप्रज्ञं ब्रह्मेवाऽऽहुः ॥ १२॥
स्थितेति । स्थितप्रशंस्थिता निश्चला प्रज्ञा ब्रह्मात्मैक्यविषया यस्य स ते
ब्रह्मवाऽऽहुः कवयो न तु ब्रह्मज्ञमिति एक्कारार्थः ॥ १२ ॥
तदारब्धं च मरीचीवत् ॥ १३ ॥
तदेति । तदा प्रज्ञास्थैर्ये । आरब्धं च फलदानाय मतं यत्कर्म तदपि
परीचीवद । मृगतृष्णेव मुपेत्यर्थः ।। १३ ।।
निश्चितार्थस्य साक्षात्कारविरहेऽपि संसृतेः शैथिल्यमाह--
न मानेनाधिगतार्थस्य संमृतिः प्राग्वत् ॥१४॥
नेति । मानेन तत्त्वमस्पादिना प्रमाणेनाधिगतार्थस्याधिगतो निथितोऽर्थों
ब्रह्मात्पैक्यम्पो येन स तस्य । प्रायद्वेदान्तार्यानालोचनदशापामिर संस-
तिनत्यन्नयः । तदर्थनिश्रयेन कर्तृत्वाभिमानशैथिल्यादिति भावः ॥ १४ ॥
तस्य च ब्रह्मली के साक्षात्कारान्मुक्तिरिति सूचयति-
संपयते च प्रेत्य परान्ते ॥ १५॥
समिति । संपयते प्रमेव भवति प्रेत्य परलौके परान्ते हिरण्यगर्भावसाने ।
तथा च श्रुतिः-वेदानविज्ञानमुनिश्थितार्याः संन्यामपोगायतयः शुद्धसचा।
ते महालोके च परालकाले परामनाः परिमुच्पन्ति सर्वे ।। इति ॥ १५ ॥

·૧૦૮ सिद्धान्तदर्शन [४ ज्ञानराठे- स्वो ह्यात्मनः सखाऽसखा वा ॥१६॥ स्व इति । यो जीवो यथोक्तकारी स एव स्वयं स्वीयो बन्धुः । अन्यस्तु स्वयमेव स्वरिपुरित्यर्थः । उक्तं हि भगवता- आत्मैव धात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः। पन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य यनवाऽऽत्माऽऽत्मना जितः ॥ इति ॥ १६ ॥ सत्त्वगुण एवाऽऽत्मनो बन्धुत्वे हेतुरिति दर्शयन्नाह- स्वमवदातमभिष्ठवते ॥ १७ ॥ स्वमिति । स्वमात्मानमवदात सत्त्वमभिष्ठरतेऽभिगच्छति । तमोरजोवृत्ति भिरात्मनो देहेप्वात्मधीः सत्ववृत्तिभिराभासे शुद्धसत्त्ववृत्पा तु अप्रणीति सिद्धान्तितत्वादिति भावः ॥ १७ ॥ शोध्यं निदानं मनोऽशनशुद्धिवैराग्यात्यासेयः ॥ १८ ॥ योध्यमिति । निदान मुखदुःखझानाहानादिनगरीजम् । मना शोध्य सोधनीयम् । उन्मार्गानिवर्तनीयमित्यर्थः । केभ्योऽशनशुद्धयादिभ्यः । अत्राशनभुद्धिनिपिद्धानवर्जनम् । वैराग्यमुक्तम् । अभ्पासश्वित्तस्पैकस्मिन्ना- लम्बने पुनः पुनः स्थापनम् । तथा चाशनशुयादीनां पनम्शुद्धिहेतुस्वात्तत्र सुभाषिभिर्यतितव्यम् ॥ १८॥ परोक्षिणोऽपि क्षेमैकानुध्या ॥ १९ ॥ परोक्षिण इति । परोक्षिणोऽपि साक्षात्कारमकुर्वतोऽपि । एकानुध्पा ब्रीकचिन्तनं क्षेमेत्यर्थः । तदनुभ्याभकारो यथा पूर्वोक्तरीत्या घटादीन्यई- कारान्तानि प्रकृतितो नातिरिक्तानि तेषां साक्षात्परम्परया च तत्परिणामरू- पत्वात् । प्रकृतेरपि सत्मतिभासरूपाया ब्रह्मणः पृथक्सत्ताविरहान्मुखपति- विम्भवदित्येक प्रदेव तात्विकमस्ति सर्वमन्यन्मायाविजृम्भितमिति चेदान्त. सिद्धान्तः ॥ १९ ॥ विदामप्यर्थो वाचि वाव दुर्नियतीनाम् ॥ २० ॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे तृतीयः प्रपाठः ॥ विदामिति 1 विदा शालार्थाभिशानाम् । दुनियतीनां दुर्दैवानाम् । अर्थ: शास्त्रवेद्यः । वाचि वार वचस्येव विरानति न तु मनसीति भाषा कि ·४ प्रपाठ: निरञ्जनभाष्यसमेतम् । वक्तव्य शाखानभिज्ञानापित्यपरयः । बहुवचनेम दुनियतिरनेकेपामेपास्तीति मूचितम् ॥ २० ॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे वतीयः पाठः ॥३॥ अथ चतुर्थे ज्ञानपाठे चतुर्थः प्रपाठः। संप्रति स्त्रावरणोन्मूलनेन प्राप्तस्यैव ब्रह्मणः पुनः माप्तिरिति दर्शयति- स्वावृत्त्यपाये प्राप्तस्यैवान्याप्तिर्दशमवत् ॥ १ ॥ स्वेति । स्वावृत्त्यपाये स्वस्मिन्नात्मनि यदावरणपविधाशक्तिविशेषो येन स्वरूपमाच्छाद्य कर्तृत्वादिरारोप्यते तस्या अपाये विनाशे सति माप्तस्यैव ब्रह्मणोऽन्याप्तिः पुनः प्राप्तिरित्यर्थः । ननु प्राप्तस्य पुनः प्राप्तिः कीदृशीति चेदाह-दशमवदिति । तथा हि-किल केचन दश पुरुषाः सरित्संतरणेन परपारमुत्तीर्य सर्व एव चयमुत्तीर्णा न वेति वितर्कयन्तः स्वं स्वं विहाय गणनाशपो ना पपारेति निश्चित्य विलपन्तः केनचिदासपुरुषेण भ्रान्ति. हेतु विजानता दशमोऽस्तीत्युक्ताः पुनस्तथैव नवपान्तं गणयन्तो दशमस्त्व. मेवेति प्रदर्शिताः । तथा च यथा दशमस्याऽऽदो तस्मिन्नज्ञानं ततो दशमी नास्ति न भातीत्यावरणं ततः शोकादिरिति विक्षेपस्तत आतोपदेशाद्दशमोऽ- स्तीति परोक्षज्ञानं ततः स्वेन सह गणनादहमेव दशम इत्यपरोक्षजानं ततः शोकादिनिवृचिस्ततस्तृप्तिरिति सप्तावस्याः । नया जीवस्याऽऽदौ ब्रह्मण्यज्ञान ततस्तनास्ति न भातीत्यावरणम् । ततो देहादियानहमिति विक्षेपः । ततो यतो ना इमानीत्यायाप्तोपदेशाब्रह्मास्तीति परोक्षज्ञानम् । सतस्तत्वयस्यादि- महावाक्यार्थविचारात्तौवाहमित्यपरोक्षज्ञानम् । ततो देहाध्यासनिवृतिः । ततो निरङ्कुशतृप्तिरित्यवधेयम् । तथा हि श्रुति:-ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यति । न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वा मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ इति । एतदुक्तं भवति-ब्रह्मविषयकाविधाविगमे तत्माप्तिरुपचर्यते अवेषवत् । एतेन ग्रहाविदामोति परमित्यादिश्रुतयोऽपि न विरुध्यन्ते ।। १ ॥ ब्रह्मविदोऽवस्थाट्यमाह- वृत्त्युन्मेपान्तर्षी जागरसुप्ती संवेदिनः ॥ २ ॥ बत्तीति । इत्युन्मेपान्तर्षी वृत्तैर्ब्रह्माकारायाः स्फुरणान्तर्धाने यथाक्रम

·[नामपटि-
-
११०
सिद्धान्तदर्शनं-
जागरसप्ती । कस्य संवैदिनः कृतात्यसासालारस्य ॥ २ ॥
जीवन्मुक्तम्य लक्षणं वर्णयमाह-
निरोधान्ययोश्चिद्विविक्तयोश्चैत्यम् ॥३॥
निरांपेति । निरोधान्पयोः समाधिव्युत्थानकालीनयोपिद्विविक्तयोः कूट-
स्वचैतन्पनत्यक्षताभासयोः ऋमाचत्यमात्मत्वं संवदिन इत्यर्थः । तथा
च विदुषां व्यवहारे द्वैतभानेऽप्पीतं वस्तु भासते मृगयगजादिभाने मृदानव
दिति मिश्रात्मभानम् । समायों तु देवापतीतेः केवलात्मभानमेव बोध्यम्॥३॥
किंच-
निर्वासनाचारः॥४॥
निरिति । निर्गता वासना यस्माताहगाचार इत्यर्थः । तथा च-आत्मद
शिनः सुखदुःखाधाभासानुभवेनैव व्यवहारः। तथा हि पते-दुःखमात्यन्त.
नियुक्तवरतीति । तथा च ज्ञानयोगिनः समाधौ ब्रह्मात्मनवावस्थानम् ।
म्युत्थाने त पारब्धक्षयपर्यन्त बाधितानुत्पाऽऽचरणमिति भावः। मारपभोगे
तु न तस्योदेगः कार्यः। यथाऽऽहुरभियुक्ताः-
श्रुत्वोपनिषदापर्थ विज्ञाप तत्त्वमात्मनः ।
पारधमखिलं भुञ्जनाईयुजितुं मुधीः ॥ इति ॥ ५॥
किंच-
साक्षोऽप्यनक्षः ॥ ५ ॥
साक्षोऽपीति । साक्षोऽपि सहेन्द्रियैर्वर्तमानोऽपि अनक्ष इन्द्रियशून्यः ।
सापस्मरणेन सद्याप.रैरलिप्तत्वादिति भावः। तथा च श्रुति:-सचक्षुरच.
सुरिख सकर्णोऽकर्ण इस समना अमना इव ध्यायतीर लेलायतीवेति । एतेन
समाहितोऽप्यात्माविध्या हर्तुमर्हति गतिमानिव ध्यायनिति बोध्यम् ।। ५ ।।
किंच-
संसरन्नप्युनिहाति शश्वत् ॥ ६॥
सपिति । संसरमपि कर्ताऽहं भोक्ताऽहमित्यादि व्यवहरनपि शश्वत्सततमु.
निद्राति चेतति दर्पणस्यमुखबिम्बवत्स्वस्वरूास्य विलोकितत्वादिति
भाव:॥६॥
किंच-
सारिवदर्चिः ॥७॥
सारिवदिति । सारिवत्संसारनरुपदचिरन्तरेव ज्योनितमसमकादिति
भावः ॥७॥

·१ प्रपाठ:] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । तस्मिन्नेव नरजन्मनः शैपिकी पञ्चफली मतिभातीत्याह- तत्रार्थाः शेषाः ॥८॥ तत्रेति । शेप भवाःपाः । अर्थाः प्रयोजनानि ज्ञातज्ञेयताकृतकृत्यता. माप्तपाप्यतात्रिविधदुखात्यन्तनिवृत्तिपरमानन्दाभिव्यक्तिरूपाणि दिराजन्ती- सर्थः ॥ ८॥ स्वतःप्रोद्भवादमानायं साधनमितरेपाम् ॥ ९ ॥ स्वत इति । स्वतः प्रयत्नानपेक्षतयैव प्रोद्भवात्मकर्षणोद्भवात् । अमानाघ- पमानित्वमदम्भित्वमित्यादिधर्मजातम् । इतरेपामज्ञानिनां साधनं ज्ञानोपकर. गम् । अत एवोकम्- उत्पन्नात्माचवोधस्य सदेतृत्वादयो गुणाः । भवन्त्ययत्नतस्तस्य न तु साधनरूपिणः ॥ इति । पतेन ज्ञानिनां नैसगिकधर्मजातमज्ञानिनां ज्ञानसाधनमिति मूचितम् ॥९॥ तदावाभ्युदयः ॥ १० ॥ तदिति । नवाव तस्मादेव जीवन्मुक्तपुरुषादभ्युदयो वस्तुतो मङ्गलमुदेति । नान्यस्मादित्यर्थः ॥ १० ॥ निरावृतेह्याम्नायोऽनपिनुत् ॥ ११॥ निरिति । निराधनेरविद्यावरणशून्यस्याऽऽनाय उपदेशोऽनर्थापनुदनर्थम- पनुदतीत्यर्थः । हिशब्देनान्येभ्यो यदनापनोदनं तत्तदाभास एवेति मूचि- तम् ॥ ११ ॥ काकाक्षिवत्कृतिर्लोकायः ॥ ३२ ॥ काकेति । काकाक्षिवप्रथा काकचक्षुपः क्रमादुभयस्मिन्नेत्रयो गतिस्तद- स्कृतिः पारधनः प्रयत्ना प्रतिभातीति शेषः । केभ्यो लोकेभ्यो लोकासंग्र. हीतुं लोकानामुन्मार्गनिवृत्तप इत्यर्थः । अत एष श्रुतिः-तस्थ तावदेव चिर यावन विमोक्षपे । स्मृतिश्च- नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशनरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।। इति । किंतु.पलवदापि मारब्धं ब्रह्मात्मनाऽवस्थिती न प्रभवति । तस्मादपि योगस्य पलीयस्त्वात् । तदानीमिन्द्रियाप्रितीतव । काकाक्षिवदित्यनेन ज्ञाननिष्ठस्य जानकीडे युगपटिर व्यवहारे प्रतिमासते तत्क्षणयोग्तीय सक्ष्मत्वेन भेदानुपल.

·११२
सिद्धान्तदर्शनं-
[५ ज्ञानपाठे-
म्धेरिति मूचितम् । तथा च लन्यधीरवामपनगरचज्ञत्यादिह जगनि लौकि-
काध्यात्मोभगानन्दी भुरक इत्यधपम् । एवं च दृष्टात्मनो व्यवहारवेलाया
लोकसंग्रहाय परजीवभेदोपास्यांपासकमावादिरपीति वेदान्तरादान्तः ।। १२॥
तस्येह कियती स्थितिरित्याह-
स्थितिराधिकारादाधिकारिकाणाम् ॥ १३॥
स्थितिरिति । आधिकारिकाणामधिकारेषु लोकस्थितिहेनुपु पदमवर्तना-
दिपु नियुक्तानां ब्रह्मादीनां कृतात्मसाक्षात्काराणामाधिकारावेदमवर्तनाय-
धिकारपर्यन्तं स्थितिरित्यर्थः । तथा च पशिष्ठादीनां मानसपुत्राणां ब्रह्मवि.
दामपि स्वाधिकारसंपादनार्य देहान्तरोत्पत्तिरपि बहुधा स्पर्पते । तत्र च
केचित्पतिते पूर्वदेदे देहान्तरमाददवे । केचिच स्थित एव तस्मिन्योगधर्यवला.
दनेककायानभ्युपगच्छन्ति । नेपा स्थितेराधिकारसमयतत्रत्वादिति सर्व
मुस्थम् ॥ १३ ॥
तत्त्वविदा प्राणादेरात्यन्तिकलयमाह--
प्राणकलाः परस्मिन्नस्तमियुराम्नायात् ॥ १४ ॥
माणेति । माणाः पञ्च कलास्तु पोटश । यथेन्द्रियाण्येकादश पश्च सन्मा-
आणि च ताः परस्मिन्ब्रह्मण्यस्तं लपमियुः प्रामुयुः । फुत आम्नाया
न्युपदेशात् । तथा हि श्रुति:-न तस्य माणा उत्क्रामन्यत्रैव समवलीयन्ते,
एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमा: पोडशकला: पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्तीति ।
एतदुक्तं भवति विदुषां सोपाधिभ्रमाता मारब्धावसाने लिगदेहयटकस्य
तत्तद्गुणानां तादृशसंश्लपस्योच्छेदात्तद्धान्तिरपि निवर्तते ।। १४ ॥
मागुचमाधिकारिणां ब्रह्ममाप्तेरुपायमभिधाप पुनर्भध्यमापिकारिणामपर
दर्शपन्नाद-
सनदुपासीरन्नन्ये ॥ १५॥
सनदिति । अन्ये विचारविकलाः सननिरन्तरमुपासीरन्सगुणं निर्गुणं वा
ब्रह्म भावयेयु: । तत्र निर्गुणं स्वगतादिभेदनपशून्यं सच्चिदानन्दरूपं गुरुमुखा-
निश्चित्य सोऽहमित्यभेदेन भावयेयुः । तदुक्तं भगवता---
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।। इति ।।
सगुणं तु स्वगतभेदविशिष्टं सजातीयविजातीयभेदशून्यं स्वस्माद
विश्वरूपेण चतुर्भुजादिरूपेण वा चिन्तयेयुः ॥ १५ ॥

·४ प्रपाठः निरञ्जनमाष्यसमेतम् । ननूपासकाः कियन्त कालं]ध्यानमावर्तयेगुरित्याह- तदापायात्फलं हि शेपक्रतुवत् ॥ १६ ॥ तदिति। तदुपासनमामायादामरणादावर्तयेयुरित्यर्थः। तत्र हेतु:-फलमिति। हि यतः फलं पारलौकिकं शेषकतुवदन्तिमध्यानवत् । अन्तिमसमये यो यद्- ध्यायति स तदामोतीत्यर्थः । तथा च श्रुति:-स यथाक्रतुरयमस्मालोका स्मैति तावत्क्रतु मुं लोकं प्रेत्याभिसंभवति । स्मृतिश्च- यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ॥ तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः । इति ॥ १६ ॥ उपासकानां क्रममुक्तिं कथयन्नाह- मूर्धन्ययोत्कान्तेरनावृत्तियोगिनां व्यक्तैक्यवत् ॥ १७ ॥ मूर्धन्ययेत्ति । मूर्धन्यया सुपुन्नया । उत्क्रान्ते हिर्गमनात् । अनावृत्तिरपुन- रातिः फलम् । योगिनः सततध्यायिनः । व्यक्तैक्पवयक्तं निश्चितमैक्यं ब्रह्मात्मनोरभेदो येन तस्येवेत्यर्थः । तथा चोपासका देहं त्यजन्तः सुषुम्नान- संलग्नरविरश्मिस्थमचिरादिमार्गमाश्रयमाणाः क्रमाविधुलोकं गच्छन्तः केन. चिदमानवेन पुरुषेण ब्रह्मलोकं नीयमाना हिरण्यगर्भावसाने परं पदं गच्छ- न्तीति क्रममुक्तिः । तथा च श्रुतिः-तपोर्चमायनमृतत्वमेति । एतेन पतिपद्य- माना इमं मानवमावत नाऽऽवर्तन्ते । स्मृतिश्च- ब्रह्मणा सह ते सर्व समाप्त प्रतिवासरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इति ॥ १७ ॥ संप्रति मन्दाधिकारिणामुपायमाह- कर्मयोगः कर्म वाऽपरेपां शिवम् ॥ १८ ॥ कर्मेति । अपरेपायुपासनानधिकारिणाम् । कर्मयोगः कर्षेव योगो योगहेतु. त्यात् । यद्वा कर्मणा योगः कर्मयोगो भगवदर्पणबुद्धयाऽनुष्ठीयमानत्वात् । तत्रा- प्यशक्ती कर्माग्रिहोत्रैष्टापूर्तादिकं पूर्ववेदोक्तं स्वर्गादिफलायानुष्ठीयमानमपि शिवममुत्रे च कल्याणदम् । तत्र सकामा धूमादिमार्गेणोलोकं गच्छन्तस्तत्सु. खमनुभूय पुनरावर्तन्ते । नत्रापि कर्मभेदेन योनिभेदे नेपामवतरणमाह श्रुति:- तय इह रमणीयचरणा अभ्यासो इ यत्ते रमणीयां योनिमापधेरन्यामणयोनि वा क्षत्रिपयोनि वा वैश्ययोनि वा, अथ य इह कप्यचरणा अभ्यासो ह यत्ते कप्यां योनिमापयरन, वयोनि वा शूकरयोनि वा चाण्डालयोनि वेति निष्कामास्तु कर्मिणः पूर्ववर्धिरादिना वजन्तः पुनर्नाऽऽवर्तन्ते ।। १८ ॥

·सिद्धान्तदर्शन- [४ ज्ञानपाटे-- निरयद्वारमन्यतमानारम्मो दुर्देवानाम् ॥ १९ ॥ निरयेति । अन्यतमानारम्भोऽन्यतमस्प ज्ञानोपासनाकर्ममु स्वाधिकृतका. एडस्यानारम्भोऽननुष्ठानम् । निरयद्वारं नरकमार्गः । केषां दुर्देवानां दुर्भा. ग्याणाम् । तथा च निरुक्तकाण्डत्रयान्यतपरहिर्मुसाणां न शुरुगतिर्नापि कृष्णगतिः किंन्यशुमा तृतीया गतिः श्रूयते । यथा--अर्थतयोः पयोन कतरेण चनेति । अत एव दुर्दैवानामित्युक्तम् ।। १९ ।। शास्त्रार्थमुपसंहरन्नस्य महिमानं दर्शयति- स्वाध्यायो धियमुत्प्लावयति निसर्गादुत्प्लावयति निसर्गात् ॥ २०॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे चतुर्थः प्रपाठः ॥ ४ ॥ इति चैयासिके सिद्धान्तदर्शने चेदान्तविज्ञाने परापरतत्त्वनिरूपणे चतुर्थों ज्ञानपावः ॥ ४ ॥ - स्पैति । स्वाध्यायः स्वस्य सिद्धान्तशास्त्रस्याध्यायोऽध्ययनम् । निसर्गा- स्वभावाद्धियं बुद्धिमुत्प्लावयत्पृवं गमयतीत्यर्थः । तथा च एतच्छाखा- • चयनं निसर्गादेवाध्येतुर्बुद्धिं सपदि कालान्तरे चाऽधिकमीपद्वा लक्ष्यपलक्ष्य वा कथंचिलमपश्यं गमयेत् । तेन जन्मान्तरं कुशली कुर्यायेति भावः । द्विपदद्विरुक्तिः शास्त्रसमाप्तिं द्योतयति । एतन्नये निणीताना पदार्थानां परि. -गीलनमर्थतो भगवचिन्तन । ब्रह्मविवर्तरूपत्वोक्तविश्वस्यति मनस्विनां हृयम्।। शास्रशीपमिदं गुप्तं काले व्यक्तं महामुने।। मत्वा मातुः प्रसादेन व्याख्यातं जाध्यनुतये ॥ ब्रह्मण्यादौ वसिष्ठेऽथ तत्सुतेऽसौ चतुःशती । शक्ती पराशरे पश्चाद्वेदव्यासेऽस्फुरत्ततः ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानां प्रयाणां सह युक्तिभिः । संमतं यदतो मानं भरलं भुपि कि पुनः॥ अत्र कोऽनुपयोगोऽस्ति सर्वा संगतिवारिणी । विचितकारिणी शक्तिर्योगमापोद्धृता यतः॥ परतत्वं यदनोक्तं श्रुत्या केवलया न च । यक्त्या वा किस्विहोतीर्ण विदनुभवादपि । -- ·४प्रपाठः] निरञ्जनभाष्यसमेतम् । तार्किकतृणवातालि सांख्यकुञ्जरकेसरी । वेदान्तशेपसिद्धान्तो महान्तोऽयमुपास्यताम् ।। चाहाविज्ञानसोपानमन्तविवेकशेखरम् । विदित्वैन महामन्त्रं मनस्तचे निवेश्यताम् ।। क्रीडन्तो भवकान्तारे रेरे जीवविहंगमाः। सिद्धान्ततरुमारुह्य पीयतां फलपञ्चकम् ।। गौरनीलतनुः पायादपायात्मुतवत्सला । अमेयाऽपि कुले कापि या विरेजे यदृच्छया ॥ इति चतुर्थे ज्ञानपाठे चतुर्थः पाठः ॥ ४ ॥ इति वैश्वदेवे भाष्ये निरञ्जनाख्ये चतुर्थों ज्ञानपाठः । समाप्तमिदं निरञ्जनभाष्यसमेत सिद्धान्तदर्शनम् । ॐ तत्सद्रह्मार्पणमस्तु । आवाल्याब्रह्मचारी विवुधपरिचितः सचिदानन्दनाम्ना, जातो रत्नाकरस्य प्रथिततपतटे यो महाराष्ट्रदेशे । दिव्ये दैवात्कृतश्चिमतिवसति नवद्वीपधाम्नीव दीप- स्तेनाऽऽनन्दाश्रमश्रीहरिनिकटमसौ प्रापि सिद्धान्तराजः ॥ १॥ पुण्यनगरभानुर्गुणसिन्धुर्जयताच्छोहरिराश्रितवन्धुः । यत्करुणाकणया विरराज श्रुतिसिद्धान्तो दर्शनराजः ॥ २ ॥ शाके सिन्धुधनेभेन्दुमाने पूर्णेन्दुसानभम् । रेने यन्त्राक्षरैर्दिव्यैर्दर्शनं चित्रदर्शनम् ॥ ३ ॥ * वेदान्तशेषसिद्धान्तो वेदान्तानामुपनिषदा रोपथरमः सिद्धान्तो मीमांसा यत्र सः । वेदान्त शेपयतीति चेदान्तशेषः स चासो सिद्धान्तश्चेतीति वा । महान्त इति संवोधनादेतदगि का. रिगः शास्त्रोक्तगगवन्त एव मावता झी यातकम् ।